L-istatwa tal-fidda ta' San Filep ta' Luigi Fontana f'Ħaż-Żebbuġ Ġabra ta' kitbiet fuq kapolavur tal-arti li twaħħad u tkabbar l-identità tal-poplu Żebbuġi. Pubblikazzjoni tal-Għaqda Każin Banda San Filep A.D. 1851 Drittijiet miżmumin mill-awturi għall-kitbiet, mill-fotografu għar-ritratti. Ebda parti minn din il- pubblikazzjoni ma tista' tiġi riprodotta, trażmessa jew maħżuna f'sistemi kompjuterizzati, f'kull sura u manjiera permezz ta' sistemi elettroniċi jew mekkaniċi, b'fotokopjar jew b'kull mezz ieħor, jekk mhux bil-permess bil-miktub tal-Għaqda Każin Banda San Filep A.D. 1851. 62013 Għaqda Każin Banda San Filep A.D. 1851 Qari tal-provi: Karl Coleiro Fotografija ġenerali: Joe P. Borg Fotografija oħra: Giulio Archià p.p. Disinn tal-qoxra: Joe P. Borg Disinn tal-ktieb: Best Print Co Ltd, Qrendi Mitbugħ minn Best Print Co Ltd, Qrendi ISBN: 978-99957-0-521-3 IL-BORD EDITORJALI ĦAJR Ħajr lill-awturi, il-fotografu, lid-Diretturi tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti, dawk tal-Katidral tal-Imdina u dawk tal-Konkatidral ta' San Ġwann. Dun Daniel Cardona, Arċipriet ta' Ħaż-Żebbuġ, is-Sur Karmenu Borg, Sagristan tal-Knisja Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ, u Fr Frans Bonnici, Victor Bonnici, Mons. Vincenz Borg, Tanva Borg, Mons. Joe Busuttil, Paul Camilleri, Christmark Chircop, Keith Cutajar, Tonio Galea, Mons. Lawrence Gatt, Prof. Rav Mangion, Pawlu Mizzi, Fr Edgar Vella, John Xerri, Lorenzo Zahra u Winston L. Zammit u kulmin għen b'xi mod biex tħejja dan il-ktieb. Dedika Daħla L-Ewwel Taqsima — Storja Ġenerali Storja Ġenerali — Philip Sciortino It-Tieni Taqsima — Ġabra ta' kitbiet fuq il-kuntest storiku u Artistiku Ħarsa Ġenerali lejn l-Istatwi Proċessjonali Maltin bħala Metafora Politika: ġewwa Ħaż-Żebbuġ matul is-Seklu Dsatax — Simon Mercieca Żvilupp tal-Ikonografija ta' San Filep t'Aġġira, f'Malta — Ravmond Saliba Epilogu Ħaż-Żebbuġ u r-Ruħ Nazzjonali — Oliver Friggieri Appendiċi: Profili tal-kittieba Indiċi: Liż-Żebbuġin missirijietna li ħolmu u li b'ħidmiethom wettqu l-proġett tal-istatwa tal-fidda ta' San Filep, kapolavur artistiku uniku għal Malta, li bih kburin in-nies tal-lum u ta' għada. Dan il-ktieb hu frott ta' żewġ xewqat. L-ewwel waħda hi dik li fl-okkażjoni tal-150 sena mill-wasla tal-istatwa ta' San Filep ġewwa Ħaż-Żebbuġ, nerġgħu nfakkru l-avvenimenti ta' dawk iż-żminijiet. It-tieni xewqa hi dik li llum, fid-dawl tal-istorja, inkunu nistgħu nifhmu aħjar dawk il-forzi li sawru din il-kummissjoni unika mhux biss f'Malta iżda wkoll fid-dinja. L-iskultura fil-metall ta' dan id-daqs normalment insibuha fil-bronż u tintuża fil- wesgħat u fiċ-ċentri tal-ibliet. Għalhekk wieħed ma jiskantax li statwa tal-pjanċi tal- fidda ta' dan id-daqs u li tintuża b'dan il-mod hija verament kapulavur artistiku uniku li jixraqlu l-istudju u l-attenzjoni kollha meħtieġa. Is-soċjetà Każin Banda San Filep ħasbet biex, kif għamlet dejjem, ma tonqosx li tagħmel l-almu tagħha biex jitfakkar il-passat u fl-istess ħin tixħet dawl ġdid fuqu. Kienu sewwasew il-membri fis-snin bikrin tagħha, flimkien ma' oħrajn, li taw sehemhom fil- ġbir u ħwejjeġ oħra. Din is-soċjetà, li twieldet ftit tas-snin qabel, hi wkoll frott ta' dawk il-forzi storiċi li kkontribwew għal din l-istatwa. Mal-milja taż-żminijiet, qegħdin insibu li r-rabta bejniethom hi ħafna aktar ċara u profonda. Barra mill-aspett lokali, dan il-kapulavur jinkwadra sew mal-mewġ tal-istorja politikosoċjali ta' Malta u ta' Ruma tal-Papiet. Is-snin ħamsin u sittin tas-seklu dsatax kienu snin imqanqla politikament, soċjalment u ekonomikament. Il-Maltin bdew jieħdu nifs ġdid permezz ta' progress ekonomiku u l-ħelsien mill-mard u l-insigurtà tal-ewwel nofs tas-seklu dsatax. Bdew jerġgħu jaħsbu fil-futur tagħhom bħala Nazzjon Malti. Ruma kienet għaddejja minn taqlib ieħor minħabba r-riżorġiment li kien qabad ritmu qawwi. Dan kollu kien rifless fil-qasam tal-arti sew lokalment u sew barra minn F'din l-atmosfera, maqbuda bejn forzi akbar minnha, ħolma ta' komunità ċkejkna iżda għanja b'sens qawwi ta' identità bdiet tieħu suritha. Kif naraw, dak li ħolmu bih kien akbar minn dak li basru. L-għan ta' dan il-ktieb hu prinċipalment li nidħlu biżżejjed fid-dettall ta' dawn -avvenimenti u l-isfond ta' madwarhom mingħajr ma ndejqu żżejjed lill-qarrej. Fl-istess ħin, din l-istatwa jixirqilha rikonoxximent li ssibu biss meta tidħol sewwa fl-isfond daqskemm fil-merti artistiċi tagħha. Għalhekk il-ktieb hu maqsum f'żewġ taqsimiet. L-ewwel taqsima tikkonsisti f'rakkont storiku ġenerali b'riflessjonijiet qosra dwar -isfond u t-tifsira politika u soċjali tiegħu. Hawnhekk insibu dettalji dwar il-personaġġi u l-avvenimenti daqskemm ukoll dwar il-klima mqanqla f'Malta u Ruma. L-għan ta' din it-taqsima hu li persuni mil-lokal jidħlu fl-istorja bħalma jista' biss jirrakkonta xi ħadd midħla ta' pajjiżu. Dan mingħajr ma jħalli l-passjoni tegħlbu. It-tieni taqsima hi ġabra ta' kitbiet minn akkademiċi fil-qasam tal-istorja tal-arti u dik soċjali. Dawn kellhom il-libertà li jittrattaw is-suġġett fid-dawl tal-aħħar riċerka u -oqsma akkademiċi li speċjalizzaw fihom. Hawnhekk insibu kitbiet sewwa bil-Malti u L-għan ewlieni hu li din l-istatwa għandha tingħata attenzjoni fuq livell nazzjonali u internazzjonali. Fuq livell ġenerali l-ktieb jimmira għal bilanċ bejn il-viżwal u l-kontenut, mingħajr m'element ixekkel lill-ieħor. Bħal kull studju ieħor, dan il-ktieb għandu jwieġeb xi mistoqsijiet iżda fuq kollox iqanqal oħrajn. Dan hu l-mod naturali kif jikber l-għarfien. Ikun xieraq li nirringrazzja lill-Kumitat tal-Każin Banda San Filep li appoġġja dan il- proġett, lill-Kunsill Malti għas-Settur tal-Volontarjat, li permezz tal-iSmall Initiatives Scheme, għen fil-proġett, lill-Arċipriet Dun Daniel Cardona u l-Awtoritajiet tal-Kurja Arċiveskovili li tawna aċċess għall-arkivji tagħhom, lill-kontributuri kollha li ħadmu fuq dan il-proġett, u lil numru kbir ta' persuni li b'mod jew b'ieħor għenu kif setgħu. Dr Philip Sciortino President tal-Għaqda Każin Banda San Filep A.D. 1851 L-EWWEL TAQSIMA STORJA ĠENERALI Storja Ġenerali Il-Kult lejn San Filep Il-kult lejn San Filep f'Ħaż-Żebbuġ ilu dokumentat mill-eqdem manuskritti li jeżistu fil-parroċċa. Dun Salv Ciappara kien l-ewlieni fost l-istoriċi li kiteb kif Filippu minn Katanja daħħal il-kult ta' San Filep fil-Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. Huwa ma kienx kuntent b'daqshekk, iżda rnexxielu wkoll isib id-data tal-wasla ta' dan Filippu ta' Katanja, sewwasew fl-1372. Dan it-tagħrif ċertament kien ibbażat fuq l-istorja bil- fomm kif mgħoddija minn ġenerazzjoni għal oħra u mhux fuq xi dokumenti storiċi. Il-Prof. Mario Buhagiar jixħet dubju dwar il-veraċità storika ta' dan ir-rakkont. Min-naħa l-oħra, din it-tradizzjoni orali taqbel ma' kif l-istudjużi jinterpretaw numru ta' fatti storiċi fejn jirriżulta li Malta reġgħet ġiet rikristjanizzata minn Sqallija bejn is-sekli 12 u 14. Dan seħħ wara li l-ħakma tal-Għarab f'Malta kienet naqqset sew jekk mhux għalkollox eliminat il-kult Kristjan tal-Maltin ta' dawk iż-żminijiet. Jidher li l-miġja tal-Kristjaneżmu f'Malta damet aktar minn 200 sena wara l-konkwista Normanna ta' Sqallija. Ftit ftit l-elit ġdida Kristjana li daħlet minn Sqallija daħħlet il-Kristjaneżmu. Ftit ftit dan reġa' sar il-kult reliġjuż dominanti fil-Gżejjer Maltin. Insibu li bejn l-1221- 1225 xi Musulmani sfaw eżiljati.l Ir-reżistenza għall-kult Kristjan baqgħet mifruxa fl- inħawi rurali ta' Malta u meta dawn tgħammdu u saru Nsara ppreferew il-Kult Grieg jew ta' qaddisin li huma marbuta mal-Kult Kristjan Grieg. Wara kollox kienu rħieb mil-Lvant li daħħlu l-Kristjaneżmu fi Sqallija. L-isem Pinu nsibuh imniżżel fil-lista tal-milizzja tal-1419/20. F'din il-lista minn tmenin isem differenti nsibu li 38 minnhom kellhom l-isem ta' Pinu (id-disa isem l-aktar komuni). Tlieta minn dawn kienu mniżżla fil-lista ta' Ħaż-Żebbuġ. Dan in- numru pjuttost żgħir, 3 minn lista ta' 103 membri Żebbuġin tal-milizzja, isaħħaħ it- Il-faċċata tal-Knisja Arċipretali kifi kienet fis-seklu 19, qabel il-bini tan-navi teżi ta' Buhagiar li l-kult lejn San Filep f'Ħaż-Żebbuġ daħal waqt li x'aktarx kien qed jinfirex f'Malta kollha. Fi ftit żmien Ħaż-Żebbuġ sar ċentru ta' dan il-kult permezz tal-influwenza tan-nies li ġew minn Sqallija fosthom dan Filippu. Ġan Franġisk Abela (1582-1655), qassis, storiku u avukat, fil-ktieb dwar l-istorja ta' Malta ddeskriva lil Ħaż-Żebbuġ bħala art għanja bit-tirular tagħha San Filep t'Argirio. Ir-Relikwa ta' San Filep hija wkoll xhieda ta' kult li kien ilu stabbilit. Dan jidher mill-isforzi kbar li saru fis-snin qabel l-1723 mill-Kappillan Dun Giovanni Battista Sagnani. Dan irnexxielu jaqta' x-xewqa antika tal-poplu sabiex tinkiseb relikwa ta' San Filep. Minkejja numru ta' attentati, dan il-Kappillan, bl-intervent tal-Gran Mastru Don Antonio de Vilhena mal-Viċi Re Sqalli Don Gioacchino Fernandez, irnexxielu jipperswadi lill-Kleru ta' Aġira jagħtu parti mill-fdalijiet tal-qaddis. Dwar xi statwa ta' San Filep qabel dik tal-lum ma nafu prattikament xejn għajr ħjiel fil-ktieb ta' Luret Vella li jsemmi statwa mhux ta' preġju u wkoll Dun Salv Ciappara fejn isemmi vara tal-injam, lewn il-ġebla, bir-ras 'tassew sabiħa. Din ma kinitx tinħareġ fil-purċissjoni iżda kienet x'aktarx tinżamm fil-perspettiva tal-kor il-qadim. Hawnhekk jidher ukoll li Ciappara qiegħed jikteb xi stejjer bil-fomm għaliex ma jirreferi għal ebda ħjiel ta' dati, persuni jew dokumenti. Jirriżultalu wkoll li fil-purċissjoni kienet toħroġ xi xbieha tal-qaddis patrun qabel l-1724 meta bdiet tinħareġ ir-relikwja. Statwi Proċessjonali Il-purċissjonijiet liturġiċi huma tradizzjoni antika ħafna. Dawn kienu okkażjoni ta' ġabra sabiex il-komunità Nisranija tissaħħaħ fil-fidi. Il-purċissjoni hija simbolu qawwi ta' mixja flimkien, filwaqt li jitfakkar aspett jew ieħor tat-twemmin marbut ma' avvenimenti konkreti tal-ħajja ta' kuljum. L-eqdem ħjiel li nsibu dwar xi purċissjoni tmur lura sas- seklu 7 meta l-Gżejjer Maltin kienu mhedda minn invażjoni mil-Longobardi.' L-istatwi proċessjonali fil-Gżejjer Maltin ilhom li daħlu sew fil-parroċċi tagħna. Pajjiżi Kattoliċi bħalma huma l-Ġermanja, Franza, Spanja, l-Italja u speċjalment Sqallija għandhom ukoll tradizzjoni twila ta' purċissjonijiet bil-qaddis patrun. L-eqdem dokumenti dwar festi bit-titular tal-belt imorru lura sas-seklu 17. Dokumenti oħra jirreferu għall-festa tar-raħal, bħal dik imsemmija fil-Viżta Appostolika ta' Monsinjur Dusina tal-1575. Hawnhekk insibu kif il-prokuratur tal-festa tal-knisja ta' Santa Marija tal-Ftajjar f'Ħal Luqa jsemmi t-tqassim tal-ftajjar lill-foqra tal-lokal waqt il-jiem tal- festa. Fuq livell soċjali, il-festa tal-lokal kienet okkażjoni ta' solidarjetà mal-batut fil-komunitajiet ta' dak iż-żmien. Il-festi kibru fil-popolarità, fl-għadd u fid-diversità tagħhom pass pass mal-urbanizzazzjoni tal-ibliet u l-irħula Maltin. Il-qaddis patrun daħal hekk kif iċ-ċentri urbanizzati Maltin bdew isawru l-identità tagħhom mill-bqija tal-irħula ċkejkna li ħafna minnhom sparixxew jew ingħaqdu ma' oħrajn. Ħafna mill-irħula qodma Maltin għandhom qaddis titular ġej mit-tradizzjoni tal-Knisja Kristjana Griega. Wieħed jista' jsemmi lil San Filep, San Nikola u Santa Katerina, minbarra oħrajn bħal San Ċiru u San Bażilju li Ilum baqa' biss il-kappelli msemmijin għalihom. Din kienet il-Knisja li baqgħet ħajja fi Sqallija tal-Lvant u li, hekk kif telqu l-Għarab, flimkien man-Normanni xprunat ir-rikristjanizzazzjoni tal- bqija ta' Sqallija u wara Malta. Dan il-proċess sar fuq medda ta' snin, iżda sadanittant il-qaddisin kienu diġà stabbilew il-kult tagħhom fost il-komunitajiet Maltin. Il-purċissjonijiet Fil-bidu fil-purċissjonijiet kienu jinġarru biss relikwji. Aktar tard xi xbieha tal-qaddis. Dan minħabba li l-Knisja Orjentali kienet għalkollox kontra x-xbieha tal-qaddis speċjalment xi skultura tal-qaddis. Dan inbidel hekk kif bil-mod seħħet il-bidla gradwali fil-Knisja meta r-rit Latin daħal minflok ir-riti Orjentali. L-ewwel statwa proċessjonali titulari f'Malta hija dik ta' Maria Bambina tal-Isla datata indirettament għal xi l-1618.5 Għall-ħabta ta' dan iż-żmien ukoll insibu l-importazzjoni ta' statwi tal-injam għall-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira. San Pawl tal-Belt, waħda mill-eqdem statwi hija attribwita lil Melchiorre Gafà u saret għall-ħabta tal-1660. Wara l-mewt ta' Gafà l-iskultur Malti tilef postu u x-xogħlijiet ta' skultura li saru waqt il-bini jew ftit wara f'San Ġwann inħadmu minn skulturi barranin. Kellna nistennew il-bidu tas-seklu 19 biex reġa' tfaċċa l-iskultur Malti. Fost dawn wieħed jista' jsemmi lil Mariano Gerada (1770-1823), Vincenzo Dimech (1768-1853), Salvu Psaila (1798-1871), Xandru Farrugia (1781-1871), u Pietru Paolo Azzopardi (179 l- 1875). Ix-xogħlijiet ta' dawn qatt ma laħqu livell artistiku għoli, la fl-eżekuzzjoni u lanqas fit-tema magħżula. Wieħed jifhem dan għaliex għajr għal Gerada u Dimech ħadd minnhom ma hu magħruf li ħadem barra minn Malta f'ambjent artistiku li jistimula l-innovazzjoni. L-istil Barokk iddomina x-xogħlijiet kollha ta' dan il-perjodu għalkemm xi kultant jidhru elementi Neo-Klassiċi jew anke Manneristi. Skulturi Malti minn nofs is-Seklu 19 'il quddiem Wieħed jista' jifhem li xi wħud minn dawn l-iskulturi Maltin setgħu ġew avviċinati biex xi ħadd minnhom jagħmel l-istatwa ta' San Filep, minflok li din issir barra minn Malta. Dan huwa punt li x'aktarx kien iċ-ċentru tal-kontroversja li jirreferi għaliha Dun Salv Trevisan f'waħda mill-ittri tiegħu lil Luigi Fontana. Mill-istess ittri jirriżulta li Fontana kien sar jaf b'din minn terzi persuni. Trevisan juża aġġettivi verament iebsa meta jirreferi għal din il-persuna. Il-preżenza ta' numru t'abbozzi bid-data tal-1861 tkompli ssaħħaħ din it-teżi li kien hawn xi persuna jew persuni li xtaqu li ssir din l-istatwa minn xi artist Malti minflok dik ta' Fontana. Fost l-aktar tliet statwarji attivi għall-ħabta tal-1860 insibu lil Azzopardi, Dimech u Darmanin. Pietro Paolo Azzopardi (1791-1875) kien skultur li ħadem ix-xogħlijiet prinċipali tiegħu fl-injam u li fl-1860, meta beda l-ħsieb li ssir statwa lil San Filep, fl-età ta' 70 sena kien kważi rtirat. It-tliet statwi titulari tiegħu huma ta' San Ġorġ tar-Rabat Għawdex li saret fl-1839, dik ta' San Ġwann Battista tax-Xewkija li saret fl-1845, u tal- Bambina tal-Mellieħa li saret fl-1853. L-aħħar xogħol tiegħu kien dak ta' San Mikiel li lesta fl-1865.5 Azzopardi kien skultur li baqa' jaħdem fl-injam minkejja li fis-seklu 19 daħal sew l-użu tal-kartapesta. Salvatore Dimech (1804-1886) kien wieħed mill-iskulturi l-aktar prolifiċi tas-seklu 19.7 Għall-ħabta tal-1860 hu kien qed jaħdem fuq l-iskultura dekorattiva tat-Teatru Rjal li kien għadu qed jinbena. Carlo: Darmanin (1825-1909) kien l-aktar skultur popolari tas- seklu 19 tant li nsibuh l-awtur ta' numru kbir ta' statwi titulari u numru akbar ta' statwi tal-Ġimgħa l-Kbira. Hu kien jaħdem għalkollox bil-kartapesta u kellu ħila kbira fid-disinn. u kunfidenza mhux tas-soltu fl-interpretazzjoni tas- suġġett tal-iskultura. Dr Nikola Zammit laqqmu l-Prinċep. tal- Istatwarji Maltin, riflessjoni tal- popolarità tiegħu meta kien għadu artistikament attiv, dan minkejja li Darmanin qatt ma kellu xi taħriġ barra minn Malta. Għalkemm wieħed jista' jdaħħal lil Darmanin mal-lista ta' dawk l-iskulturi li setgħu jiġu kkunsidrati għax-xogħol ta' San Filep, wieħed irid iqis li l-ewwel statwa titulari tiegħu hija dik ta' L-idea ta' statwa tal-fidda L-istatwa ta' San Gużepp. Xogħol ta' Girolamo Darmanin (1825-1909) tal-1870. Imsemmija għall- Santa Margerita tas-Sannat li tlestiet ġmiel ta' Bambin rieqed mixħut fuq spallet San Ġużepp fl-1863. Iż-Żebbuġin damu jaħsbuha biex, bħal parroċċi oħra, ħafna minnhom iżgħar, ikollhom statwa proċessjonali xbieha tal-patrun tagħhom. Luret Vella jikteb li jingħad li qabel l-istatwa tal-lum kien hawn oħra ta' San Filep iżda li din ma kinitx ta' xi preġju. Jidher li dwar din l-istatwa m'hemm xejn dokumentat. Dun Salv Ciappara, qassis kontemporanju għal dawn il-ġrajjiet, kiteb li 'fis-sena 1860, bosta mill-qassisin bdew ifasslu kif se jkollna statwa tal-fidda ta' San Filep. Jistqarr illi l-akbar xkiel kien il-fatt li din kienet biċċa xogħol iebsa u ħadd ma kien għadu daħal għal dan is-sogru. Ta' min jinnota li fl-1858 twaqqfet il-Fratellanza ta' San Ġużepp li immedjatament bdiet tiġbor il-flus sabiex issir statwa li fil-fatt tlestiet minn Girolamo Darmanin fl-1870 bil- prezz ta' 25 Lira Sterlina.'' Il-knisja kienet laħqet tgħammret b'ħafna opri li għadna ngawduhom sal-lum. Il-fratellanzi, li żejnu l-knejjes Maltin, kienu attivi ħafna u kellhom l-istatwi tagħhom ukoll. Dawn il-fratellanzi kienu l-ewwel opportunità għal ħafna lajċi biex huma wkoll jagħtu sehem fil-knisja permezz ta' devozzjoni u tal-opri artistiċi li jmorru magħha. Ma kien baqa' xejn għajr li ssir statwa lill-qaddis patrun ta' Ħaż-Żebbuġ. Ix-xogħol fil-fidda u metalli prezzjużi oħra hu wieħed mill-aktar antiki. Jaf il-bidu tiegħu sa mill-eqdem żminijiet. Insibu li xogħol tal-immartellar, u varjazzjonijiet tiegħu, kien popolari sew fil-Lvant Imbiegħed u dak Nofsani sa minn qabel żminijiet bibliċi. Kienu l-Biżantini li introduċew il-fided fl-Ewropa permezz tal-Kruċjati meta l-gwerriera u l-pellegrini bdew ġejjin lura minn Kostantinopli wara li din intrebħet fl- 1204 mit-Torok. Baqa' biss ftit eżempji ta' din l-arti fil-fidda Biżantina li jagħtuna ħjiel tal-livell għoli tekniku li laħqu kisbu. Ix-xogħol tal-fondut imur lura aktar minn żmien il-Griegi. Minbarra dawn iż-żewġ tekniċi ewlenin fl-istatwa tintuża wkoll it-teknika tal-induratura. Il-fidda u d-deheb sabu ruħhom fil-knejjes Ewropej meta l-Knisja saret istituzzjoni kemm spiritwali iżda fuq kollox istituzzjoni b'rabtiet qawwija mal-poter. Il-kuntest soċjoekonomiku ta' nofs is-seklu 19 ġewwa Ħaż-Żebbuġ Żmien il-bidu tal-ħakma Ingliża f'Malta kien wieħed diffiċli. Wara l-gwerer Napoleoniċi, speċjalment dawk li affettwaw il-Mediterran, l-ekonomija ta' Malta marret lura. Il-qagħda ekonomika ħajret numru ta' Maltin jemigraw lejn postijiet madwar il-Mediterran, fosthom lejn l-Ewropa tan-Nofsinhar bħal Palermo u Marsilja, u lejn l-Afrika ta' Fuq bħal Tuneż, l-Alġerija, l-Eġittu u l-Libja. Bejn l-1820 u l-1840 l-emigrazzjoni rduppjat u kien stmat li madwar 1590 tal-popolazzjoni Maltija kienu jgħixu barra minn xtutna. Uħud minn dawn kienu daħlu għan-negozju u nsibu Żebbuġin midħla ta' din l-attività speċjalment fejn tidħol l-importazzjoni tal-annimali u l-ġwiez.' Żmien qabel dawn u familji oħra kienu involuti fil-kummerċ tal-qoton u kellhom sehem fil-corso, l-attività relatata mal-kursari. Il-gwerra tal-Krimea fil-perjodu ta' bejn Ottubru tal-1853 u Frar tal-1856 ġabet żmien ta' attività ekonomika qawwija minħabba li Malta kienet l-ewwel port Ingliż li kien isostni l-qawwiet navali u l-armata Ingliża f'dan il-perjodu. Malta kienet il-post fejn ir-reġimenti barranin kienu jinġabru, jistrieħu u jiddewwew. Il-ħaddiema tas-snajja, il-prodotti agrikoli u ħafna nħawi f'Malta kienu mfittxija għas-servizz tagħhom. Il-prezzijiet irduppjaw tant li osservaturi kkummentaw li huma daqs tal-ibliet f pajjiżhom.' In-nissieġa, fosthom ħafna minnhom Żebbuġin, irduppjaw id-dħul tagħhom.1$ Mhux ta' b'xejn li l-burdnara tax-xatt, ħafna minnhom Qriema u Żebbuġin, kienu jitfu l-pipa bil-Lira tad-dehebl Malta kienet ġiet rikonoxxuta uffiċjalment bħala kolonja Ingliża minħabba li deher biċ-ċar l-importanza strateġika tagħha. Finalment l-Ingliżi bdew jinvestu fil-bażi navali tagħhom, u beda jiżdied ix-xogħol madwar il-Port il-Kbir speċjalment fil-bini ta' mollijiet, baċiri ġodda, fortifikazzjonijiet moderni, u kwartieri ġodda għat-truppi. Dan serva ħafna għax wara li nfetaħ il- Kanal ta' Suez fl-1869, il-portijiet Maltin sfaw l-akbar bażi navali Ingliża barra minn pajjiżhom. Wara l-gwerra tal-Krimea l-ekonomija Maltija baqgħet tikber għal numru ta' snin, prinċipalment minħabba li l-attività ekonomika interna żammet ritmu tajjeb.' Fortunatament għal xi Maltin inqalgħet opportunità ekonomika oħra, din id-darba minħabba l-Gwerra Ċivili Amerikana (1861-1865). Minħabba l-imblokk tal-istati Amerikani tan-Nofsinhar, fejn kien jitkabbar il-qoton fil-pjanuri kbar tagħhom, il- pajjiżi Ewropej u l-Ingilterra kellhom jixtru l-qoton minn fejn setgħu jsibu u bi prezz ogħla. Għal xi snin il-prezz tal-qoton sploda u fost bdiewa ta' ġnus oħra l-bdiewa Maltin marru tajjeb ħafna. Il-bdiewa Żebbuġin kienu jiftaħru 'wiżna maħluġ Lira't Għal xi żmien il-bdiewa ma żergħux qamħ u silla, iżda kkultivaw il-qoton biss. Għalkemm il-bdiewa marru tajjeb in-nissieġa nisa, ħafna minnhom impjegati mas-Sinjur li kien iħaddimhom fuq il-magni tal-insiġ, spiċċaw bla xogħol għax il-bdiewa sabu bejgħ bi prezzijiet aħjar. ' Għajr għal dan il-perjodu ta' erba' snin sal-1864, l-industrija tal-qoton li tant kienet importanti għaż-Żebbuġin kienet diġà naqqset ħafna fl-importanza tagħha. Dan minħabba li l-qoton minn pajjiżi oħra speċjalment mill-Eġittu kien irħas u aktar qabel kien intilef is-suq importanti tal-Katalunja.'' L-ekonomija ta' Malta saret aktar tiddependi mill-attività ekonomika marbuta mal-port u l-bażi Ingliża aktar minn dik marbuta mal-produzzjoni tal-qoton. Il-portijiet Maltin imtlew b'bastimenti Ingliżi u Franċiżi. Minkejja dan, Ħaż-Żebbuġ kien laħaq sar raħal wieħed tant li l-popolazzjoni tiegħu laħqet il-5600'' id-disa' l-akbar ċentru urban f'Malta. Ma kienx maqtugħ għalkollox mill-attività ekonomika fil-port u kien għad hawn il-preżenza ta' numru ta' familji li kienu mqabbdin sew fin-negozju minn żmien l-aqwa tal-industrija tal-qoton. Kif naraw q: gozj q J q: f'dan ir-rakkont din l-elit soċjoekonomika kienet importanti sabiex l-ambizzjoni ta' proġett diffiċli bħal din l-istatwa setgħet issir realtà. Stampa ta' Ħaż-Żebbuġ ta' nofs is-seklu 19 toħroġ miċ-ċensiment li sar fl-1861. Minn Ħaż-Żebbuġ kollu, 100 persuna biss kienu jafu jiktbu jew jaqraw bit-Taljan jew bl- Ingliż. 150 persuna ddikjaraw li huma fin-negozju u 27 oħra bħala proprjetarji ta' xi artijiet. Interessanti li, għalkemm il-biedja kienet għadha s-sisien tal-ekonomija tal- lokal, 450 persuna ddikjaraw li jaħdmu ta' bennejja, filwaqt li 1000 persuna ddikjaraw li jaħdmu ta' nissieġa tal-qoton. Din l-informazzjoni hija importanti għaliex kif naraw mill-ġbir is-setturi ekonomiċi kollha taw sehem fil-proġett tal-istatwa ta' San Filep. L-ekonomija tal-lokal, għalkemm ibbażata fuq il-biedja, kellha s-settur tas-servizzi u s-settur ġdid tal-industrija tal-insiġ jagħtu sehem importanti wkoll. Il-bdiewa Żebbuġin kienu sabu prodotti u swieq oħra barra dawk marbutin mal- qoton. Il-kemmun u l-patata daħlu jagħmlu tajjeb għat-telf fid-dħul mill-qoton. Fortunatament parti sostanzjali mir-raba' saqwi jew bagħli Malti tinsab fl-inħawi ta' Ħaż-Żebbuġ minħabba li tinsab taħt ir-riħ tal-għoljiet tal-Virtà. Ħaż-Żebbuġ kien għadu primarjament jiddependi fuq l-agrikoltura li iżda ġabet biżżejjed ġid li numru relattivament kbir ta' familji kienu bin-negozju jew bis-sengħa. Ħaż-Żebbuġ kellu waħda mill-ewwel seba' skejjel primarji li nfetħet f'Awwissu 1838.' Fl-1860 din l-iskola għall-bniet u s-subien kienet immexxija minn Amabile Farrugia u Teresa Pullicino bil-pagi ta' £45 u £26 Sterlina rispettivament. Insibu rrappurtat li 43 tifel u 152 tifla kienu jattendu din l-iskola; numru konsiderevoli minkejja li l-iskola kien għad baqgħalha biex issir obbligatorja u l-importanza ekonomika ta' xogħol it-tfal fir- raba' Il-kurrikulu kien ibbażat fuq dak imsejjaħ 'general elements of education on the simultaneous method. Fil-kontijiet tad-dħul u l-ħruġ tal-istatwa ta' spiss insibu referenza għall-iskudi, it-tari u l-grani Maltin, barra xi kultant ukoll għall-iskud Ruman iżda l-kontijiet prinċipali huma maħduma bl-Isterlina. Sal-1850 f'Malta kont tista' tuża legalment il-muniti ta' żmien il-Kavallieri, Dollari ta' Spanja, Dollari Sqallin u Franki Franċiżi. Din is-sitwazzjoni ħolqot taħwid u tgergir sa ma fl-1825 bdew deħlin il-muniti Ingliżi. Għalkemm l-isterlina saret uffiċjalment il-munita legali permezz ta' ordni mill-Gvernatur fit-13 t'Awwissu 1855, il-muniti tal-Ordni baqgħu jintużaw sa ma f'Novembru tal-1886 ġew ipprojbiti għalkollox. F'Marzu tal-1857 daħal l-ewwel servizz ta' trasport pubbliku f'Malta. Dan kien l-Omnibus, fejn karozzin li jesa' sa 14-il persuna kien jgħaqqad il-Belt Valletta mal- irħula u l-ibliet il-kbar madwar Malta. Il-vjaġġ minn Ħaż-Żebbuġ kien jieħu madwar siegħa u kwart, għalkemm in-nol kien meqjus għoli għall-popolin. Is-servizzi sanitarji kienu għadhom kif bdew. Fl-1949 inħatar it-Tabib Tommaso Gatt bħala t-tabib tal-Berġa, jew kif kien uffiċjalment imsejjaħ Dispenser and Police Phosician ta' Ħaż- Żebbuġ, u kellu s-salarju annwali ta' 30 Lira Sterlina $ Il-ġbir għal 'statwa tal-fidda' Dan il-programm kien jiġbor fih fi ftit kliem il-proġett kif imħejji minn Dun Salv Trevisan u bosta mill-qassisin. Ta' min jinnota li din l-istqarrija ta' spontanjetà kienet xi ftit imġebbda għaliex wara dan il-ħsieb kien hemm pjan bikri. Fl-istess dokument, li kien ktieb tal-kontijiet, insibu li individwalment il-kontribwenti jniżżlu isimhom u kunjomhom jew jiffirmaw fejn iniżżlu l-ammont tal-għotja tagħhom. Xi wħud niżżlu wkoll il-kundizzjoni li din tkun tal-fidda. Annotamenti oħra jinkludu l-familja kollha jew xi qarib ieħor bħala donaturi; kien hemm min rabat il-familja tiegħu f'każ ta' mewt u kien hemm ukoll min wiegħed li jagħti l-flus meta tasal l-istatwa. Fejn kull donazzjoni nsibu nota meta din id-donazzjoni ġiet mogħtija. Dan ifisser li din il- parti tal-ġbir saret fil-knisja jew f'post ċentrali u espost għall-pubbliku għax għal din l-okkażjoni ma ħarġux flus iżda sempliċement inġabru l-wegħdi. Il-kalligrafija hija unika għal kull donatur li jfisser li din l-okkażjoni kienet ukoll wirja ta' appoġġ għal dan il-proġett. Insibu li dawn in-notamenti reġgħu ġew imniżżla b'kalligrafija aktar pulita f'sett ta' kontijiet organizzati aħjar. Wieħed jista' jifhem li dan il-ktejjeb tal-kontijiet intuża waqt din l-okkażjoni u aktar tard waqt il-ġbir bieb bieb. Wara, xi ħadd reġa' kkupjahom bil-pulit fuq il-kotba uffiċjali tad-dħul u l-ħruġ, fejn insibu mniżżel dħul li mhux ġej mill-ġbir fit-toroq ta' Ħaż-Żebbuġ. Ninnotaw li fost l-ewlenin insibu lill-Avukat Saver Mifsud li kien is-Sindku ta' Ħaż- Żebbuġ li wiegħed £10 Sterlini bil-kundizzjoni li ssir tal-fidda u li ħallashom fil-21 ta' Ottubru tal-1861. L-Arċipriet Tumas Naudi wiegħed ukoll £10 Sterlini u, minbarra li ikteri f nti asa Żif, ħal -fkali MeŻ fa bkoiz. jeg 3 Żekri ieħ fejn Jie LL SAQ maiżint his fl A mali EL AL en fuq fl Bl ji b ZIJA p TE A A A kmpiÀ Sit pizza ff. Jaċarit fera f5 Gf jeg € A se TP AN me AŻ ta salini dk jal w' kit A ar a fa za ġi Siappj eċ 4 Goiż f ATA Ba ien Ffu FE A. rd i-iep konz tal Gwwnii ta ke) Ġunzzju tai kwai AL A, KA l-konesifVllji bel għadu Jia 4 AI tj kaizitiz 7278 tata 'dikw Lnsitrvik fa dbaider jaeġi ri jagblin) WA i alia ki P-laabilit mr j'Titebela TAZZA bet si U Kreni bon TA fkwaih je b kafomzjon libbra eh kwa kast Frejieti Ġefjaw 28 ieħ Ma Ġa Jiena jesb Dineħ G a ke f 27 ga l Ġen ineifker. Al ghaqla FI lkjeq ll e Vi Ġo. aka jat W dhul pezp ra, Fananni klmosa' f bbfiozp: 9223 A Pali ġir hi kie sa team sz fl ka ha bt ħi im a b ji 7 l la fa dw A deniħrbva jeg 37, $) Noti ħfief li saru waqt il-ġbir fit-toroq. Dawn wara reġgħu ġew traskritti għal fuq il-kotba uffiċjali tal-kontijiet. Dettalji jinkludu l-isem, il-kunjom, il-laqam jew ix-xogħol talab li ssir statwa tal-fidda, rabat b'din il-wegħda lill-familja f'każ tal-mewt tiegħu. Hu ħallas ukoll fis-7 ta' Ottubru tal-1861. Minn tal-ewwel kontributuri nsibu wkoll lil Francesco Agius li aktar 'il quddiem insibuh imniżżel fil-kotba uffiċjali bħala 'negoziante' Hu ħallas is-somma mwiegħda ta' £5 fi Frar. Dan Francesco ma nafu xejn aktar dwaru ħlief li aktar tard kien ukoll daħal fil-lista tad-deputati li ggarantixxu l-bqija tal-ammont ta' flus lil Luigi Fontana. Insibu mniżżla l-kontribuzzjoni tal-armla Roża Pace. Pietro Paolo Agius ikkontribwixxa s-somma ta' £2, xelin u 8 soldi. Il-qassisin tal-parroċċa kienu minn tal-ewwelli għamlu l-wegħdiet sostanzjali tagħhom. Il-qassis Dun Ġamri Tabone, flimkien mal-familja tiegħu, wiegħdu £1 bl-istess kundizzjoni li tniżżlet fil-bidu tad-dokument hekk kif imsemmija hawn fuq. Qassisin oħra bħal Dun Pietru Pawl Buttigieg-£3 (bil-kundizzjoni), Dr Dun Salvatore Trevisan £10 (bil-kundizzjoni), Dun Francesco Saverio Pisani £3, Dun Franġisk Grima £10 (bil-kundizzjoni), Dun Giuseppe Cachia, daħlu fil-bidu nett fil-lista tal-kontributuri. Meta wieħed jifli l-kontijiet u jqabbel il-qassisin kollha li kienu joqogħdu fil-parroċċa jsib li dawn kollha kemm huma taw il-kontribut finanzjarju tagħhom. Forsi din hija xhieda tal-appoġġ minn kmieni li Trevisan kellu fi ħdan il-kleru Żebbuġi. Insibu nota li ħafna minn dawn il-persuni ħallsu s-somma mwiegħda f'Ottubru tal- 1861 x'aktarx wara li raw b'għajnejhom l-abbozz tal-istatwa u kkonvinċew ruħhom li, fi ftit żmien, din se ssir realtà. Il-lista ta' wegħdi għall-ġbir tkompli titwal, kull darba jissemma l-persuna bl-isem, il- kunjom u l-laqam tal-familja. Flimkien ma' dawn, ħafna drabi nsibu wkoll it-titlu ta' din il-persuna u s-sengħa jew ix-xogħol jew il-ħanut li huma magħrufin bih. Ma jonqosx li nsibu wkoll is-somma mwiegħda u jekk eventwalment kienx ta' dak li wiegħed. Kultant insibu li xi ħadd ħallas bin-nifs (paga a conto) iżda rari nsibu lil xi ħadd jikser il-wegħda tiegħu. Pereżempju nsibu li Filippo Psaila, botteghaio (bil-ħanut), ta' Leutu, wiegħed is-somma ta' £10 Sterlini u ġew imħallsa, jew Mastro Salvatore Magro, lenzuoliaio (ħanut tad-drappijiet) wiegħed £5 u ġew imħallsa. Mastro Lorenzo Buhagiar, sartore (ħajjat), ta' Żebgħa, £3 u mħallsa, eċċ., eċċ. Kien hemm min għamel il-kundizzjoni li jħallas hekk kif jara l-istatwal Din l-ewwel ġabra kompliet għal dik il-ġimgħa sħiħa, mill-15 sat-22 ta' Jannar, 1860. Mit-22 ta' Jannar 'il quddiem il-ġbir beda jsir bieb bieb fejn bdew minn Strada Reale, jew kif nafuha llum Triq il-Kbira, u baqgħu jduru t-toroq kollha. L-ewwel parti tal- ġabra, dik il-parti msejħa spontanja u mhux bieb bieb, hemm imniżżla l-ammonti $ ii 4 105 5À d Monita à erett dlik ġeċċi f ; kap tal me 3 DD: 724 q Ppesjiemi PPE all Macietaz 2-5 24 k i Pċa hi xAzzi H sw ari ferh għarkliċza ielekillk lit : Ad AA il-4 Mb baka d Home b ewl illa pula aġpezjan ika il 120), 62,700R AS j ija, katicċaifi' lia jkitdisat aaneniiiti: l 1 sabi dala b1aħ l fhu, Awittibb fin b seba bhas h ben ċesni. żisetbk kk Afbia karkelk 200. dine € tab fkaniit- bm'ċnili ikali ċerżnzt italla dawn abba fe lidlfe ikadaka 7 Plament, JO bo. hi4 iMarzja 1948 piki nstab ħomani ħi fl- p oħlipga A Redfi tal-carn ba sallk aka rgħta ien f kremi L ffli al ien femn. 1 'ovielb kibkis ha bwa biż ikoll kisi diżiċofi ecedonti. € secfiwet fħati a Feserbi miatika taġkia fB' jitafka għana a) 5/2 SA£T z) W/ 4 birimeelifa apiabiiżà in Move: jawill' w d kien sia 42. € ġgaċeetit' ĦED ah A kl ffpelal i kraċoħċ. PVA PAQ Meta. fu eaeli aall- ba tid agotjin Vi AŻ AKP ażaki Vik fejabi ate bbjinq jirie dlik efa ski ċa ba sparrsztil ia fi ila ditq kaċni ċeperjiiii hali a pi $ 2.84 l 20 VA ep did how Parti mis-sezzjoni tal-ħruġ fir-reġistri tal-kontijiet li jinsabu fl-Arkivju tal-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ. L-informazzjoni f'dawn ir-reġistri titfa' dawl mhux biss fuq id-dħul u l-ħruġ iżda wkoll fuq ċirkustanzi soċjali oħra sostanzjali ġejjin minn dawk l-aktar li setgħu, fosthom negozjanti, mgħallmin, nobbli, qassisin, u xi professjonisti jew benestanti oħra. Din l-elit soċjali u ekonomika kienet bi ħġarha wara dan il-proġett u xprunat l-entużjażmu tal-bqija tal-poplu. L-akbar ammont mogħti kien ta' żewġ qassisin, bl-istess isem ta' Antonio Xerri (identifikati fir-reġistru elettorali tal-1860 bħala l-anzjan u ż-żgħir) u li kienu joqogħdu fl-istess dar fi Triq id-Duluri, bl-għotja ta' £21 Lira Sterlina. L-akbar għotjiet inġabru minn Strada Reale li kienet it-triq bil-familji l-aktar għonja. L-informazzjoni miġbura f'dawn ir-reġistri hija għalhekk minjiera ta' tagħrif dwar il- kundizzjoni soċjali ta' ħafna mill-kontribwenti u titfa' dawl fuq iż-Żebbuġin u s-soċjetà taż-Żebbuġin ta' 150 sena ilu. Dan peress li jissemmew it-toroq u l-familji, it-titolu tagħhom u dettalji oħra. Naraw kif fil-kotba tal-kontijiet ħafna mid-dħul u l-ħruġ huma mniżżlin bil-Lira Sterlina (£), iżda wieħed isib ammonti li jindikaw li ħafna mill-kontributuri kienu għadhom jaħsbu bl-iskud. F'uħud mill-kontijiet jitniżżel l-ammont direttament bl- iskudi, it-tari u l-grani (il-ħabba); dan minkejja li l-awtoritajiet Ingliżi kienu ħarġu proklama f'Ottubru 1855 li l-unika munita valida f'Malta hija l-Isterlina. Il-banek u ħafna entitajiet kummerċjali oħra xorta baqgħu jsarrfu l-munita tal-iskud, sewwa dak Ruman (użat fl-Istati tal-Papa) u sewwa dak ta' żmien il-Kavallieri. Riflessjoni oħra ta' din is-sitwazzjoni nsibuha fil-kontijiet tal-ispejjeż tal-kambju fil-ħlas lil Emmanuele Cortis l-aġent u Luigi Fontana l-iskultur. L-iskudi spiċċaw għalkollox f'Novembru tal- 188675, wara sew li tlestiet l-istatwa. Ħafna mill-kontribuzzjonijiet imniżżla waqt il-ġbir bieb bieb jirriflettu kemm kulħadd ta kemm seta' għax l-ammonti, għalkemm iżgħar mill-ġbir tal-bidu, xorta kienu sostanzjali. Nieħdu l-każ tal-armla Maria Galea ta' Matti fi Triq Mula li tat 10 xelini. Fi Triq Santu r-Rokku nsibu li l-imgħallem bennej Filippu Xerri ta' Kola ta 10 xelini wkoll. Fi Triq il-Kbira (Strada Reale) Giovanni Bonnici, deskritt bħala ca/zolaio jew skarpan, ta 4 xelini u Lorenzo Chircop tal-Għażli, furnar, ta 3 xelini. Kienu waħdiet li wiegħdu u mhux imniżżel li ħallsu, oħrajn taw parti minn dak li wiegħdu u xi wħud żiedu fuq dak li kienu wiegħdu. Irridu nqabblu l-ammonti mogħtija ma' kemm kien id-dħul ta' ħaddiem tal-id għall- ħabta ta' nofs is-seklu 19. Laferla, fil-ktieb British Malta, jikteb li fl-1842 ħaddiem fir- raba' kien jiġbor 10 soldi ta' ġurnata xogħol ta' 15-il siegħa.5 Nissieġa 3 soldi kuljum Dawn, meta mqabbla mal-prezz ta' ħobża ta' ratal li kienet tiswa 2 soldi u 4 ħabbiet, kienu kontribuzzjonijiet kbar minn but il-poplu. Dawn il-valuri wieħed irid jarahom fid-dawl tal-inflazzjoni li matul iż-żmien naqqret mill-valur tal-munita. Bħala kejl ieħor wieħed jista' jqabbel il-paga tas-sagristan jew ħaddiem tas-sengħa li kienet ta' £5 Sterlina jew 60 skud. Id-dħul ta' familja sħiħa biż-żewġ ġenituri jaħdmu fir-raba' kienet ukoll meqjusa ta' madwar £5 Sterlina fis-sena $ Din l-informazzjoni msemmija hawnhekk tirrifletti s-sitwazzjoni ekonomika ta' ftit qabel il-gwerra tal-Krimea li, kif niddiskutu xi mkien ieħor f'dan l-artiklu, ġabet progress ekonomiku qawwi fid-dħul tal-ħaddiema li ma kinux impjegati. Għalhekk wieħed ikun jista' jifhem aħjar kif ħafna kienu kapaċi jagħmlu kontribuzzjoni qawwija aktar minn dak li kien mistenni mid- dħul kif deskritt minn sorsi ta' dak iż-żmien. L-effett tal-gwerra tal-Krimea għolla tant il-prezzijiet li kien jingħad li l-ħajja għoliet sew. Iżda, minkejja l-kundizzjoni ekonomika favorevoli, kif naraw mill-għotjiet ta' wħud fosthom ir-romol, dawn ħarġu minn ġewwa l-ftit jew wisq milli kellhom imwarrab u mhux sempliċement minn dak li kien jibqgħalhom. Dan minkejja li d-differenza fid-dħul bejn nies impjegati fil-gradi għoljin u l-bqija kienet kbira. Jibqa' l-fatt li l-istatwa ta' San Filep inġabret mill-poplu u mhux minn xi donazzjoni individwali. Il-ġbir li sar wara l-ewwel arbular sar bieb bieb u minn ġbir ieħor. Dan tal-aħħar kien jikkonsisti f'bejgħ ta' xema' minn Filippo Xerri, Dun Salv Ciappara, u Giovanni Maria Mifsud; bejgħ ta' tiġieġ (ca/line) li, skont Dun Salv Caruana, kienet drawwa li jitrabbew il-flieles fid-djar u wara li jinġabru jinbiegħu; bejgħ mill-qoton jew maħluġ u mill-qamħ; par imsielet rigal għal San Filep; offerta mill-eks-Arċipriet Vassallo; u wkoll mal-istatwa. Dħul bħal dan, mit-tiġieġ, mill-qoton, mill-maħluġ u mill-qamħ insibuh ukoll fil-kotba tal-Veneranda Lampada fi snin oħra għall-ġbir li kien isir għal proġetti oħrajn. Dan id-dħul baqa' sejjer sa wara l-wasla tal-istatwa tal-anqas sa April tal-1864. Insibu dokumentat li sewwa l-kaxxa tal-injam, it-tiben u t-tila li waslu mal- istatwa nstabu xerrejja għalihom. Hekk kif waslet l-istatwa, fit-2 t'Awwissu 1863, tqiegħdet fil-Kappella tal-Anġli fejn tpoġġa plattin (bacile) u bdew jinġabru aktar kontribuzzjonijiet. Insibu rreġistrat id- dħul li kien jingħadd darba fil-ġimgħa sat-2 ta' Mejju, 1864. B'kollox inġabru 654 skud, 10 tari u 13-il grana li jġibu mal-£55 Lira Sterlina. Ġbir ieħor kien isir mill-kaxxi (cassettina) għall-kontribuzzjonijiet imqassma fil- ħwienet tax-xogħol u ta' kull xorta oħra. Tal-anqas dawn il-kaxxi nġabru darbtejn mingħand ħwienet jew lantijiet tax-xogħol bħal dak tal-piżatur, bożtega (ħanut), muratore (bennej), negoziante u saħansitra tal-barriera. Il-fus miġbura kienu jiġu depożitati l-bank fejn saru b'kollox 14-il depożitu mit-3 ta' Jannar tal-1860 sas-6 ta' Novembru tal-1862, meta b' kollox ġew depożitati 7210 skudi. Ta' min jinnota li d-data tal-ewwel depożitu hija qabel il-bidu tal-ġbir uffiċjalment. Mhux possibbli li wieħed jifhem dan jekk hux sempliċement żball jew li effettivament il-ġbir beda privatament qabel il-15 ta' Jannar tal-1860. Fost l-aktar prominenti fil-ġbir insibu s-Soċietà della Banda San Filippo. F'April tal- 1864, l-Arċipriet Francesco Borg jikteb ittra ta' radd il-ħajr lil din l-Għaqda għax-xogħol li wettqu l-membri tagħha waqt il-ġbir ta' fondi għall-istatwa tal-fidda ta' San Filep. Dun Salv Ciappara jqassam l-ammonti tal-ġbir fuq tliet arbulari ta' £301 10s, £143 16s, u £58 35. Luret Vella jżid l-aħħar ġabra ta' £71 u 17s.7 Skont l-istess Ciappara mat-tielet ġabra ddeċidew li l-istatwa tista' ssir tal-fidda u bdew jew ikkonkludew li hekk se jsir filwaqt li infurmaw b'dan lill-aġent Emmanuele Cortis. Il-pass tal-ġbir kien qawwi tant li sa Awwissu tal-1862 kien diġà sar l-ewwel pagament lill-aġent Cortis għal xogħol li kien wettaq. Uħud mill-personaġġi ewlenin Għal xi żmien, hekk kif saru l-kontijiet meħtieġa, deherli l-ġbir makienx sejlaħħaq mal- ispiża kif miftiehma. Sat-23 ta' Lulju kien għad jonqos £264 Lira Sterlina. Għalhekk dawn il-persuni msejħa deputati minn Dun Salv Ciappara ddeċidew li jagħmlu tajjeb għad-differenza billi daħlu għal ftehim individwalment ma' Luigi Fontana permezz ta' skrittura privata. Huma kellhom jieħdu flushom lura aktar tard. Il-lista ta' dawn id-deputati jsemmiha Dun Salv Caruana fejn jikkwota l-Libro Statua tal-1863. Mill-ftit li nafu fuqhom dawn id-deputati ma kinux għajr qassisin u negozjanti li kellhom il-mezzi u r-rieda li jidħlu għal dan il-piż. Il-lista tagħhom tinsab f'Appendiċi A. Il-figura ta' Dun Salv Trevisan f'din l-istorja toħroġ bħala wieħed mill-mexxejja ewlenin ta' din il-ġrajja. Insibu lil Trevisan jikkorrispondi ma' Fontana u mal-aġent f'Ruma, Emmanuele Cortis, kemm-il darba f'isem id-deputati u f'ismu personalment. Il-familja Trevisan, kif jgħidilna Caruana fil-ktejjeb tiegħu, oriġinat bil-miġja ta' Giacomo Trevisan, wara li daħal Malta bħala l-kaptan ta' skuna biex isewwi xi ħsara li ġarrbet. Hu żżewweġ lil Marietta Zerafa mill-Birgu fl-1582. Fergħa minn din il-familja spiċċat toqgħod ġewwa Ħaż-Żebbuġ permezz ta' Marco Antonio u ż-żwieġ tiegħu ma' Sapienza Zerafa fl-1747. Dawn kellhom tliet ulied, Gian Domenico u martu Anna, bint Gaspare Ciantar ukoll imwielda Ħaż-Żebbuġ, jissejħu Signor Gentiluomo u Signora Gentil Donna f'atti notarili tal-1881.5' Huma kienu meqjusa familja tat-tajjeb. Ċ Salvatore Tommaso Trevisan twieled Ħaż-Żebbuġ fl-20 ta' Diċembru 1810, bin Duminku u Anna nċe Ciantar. Waqt dawn l-avvenimenti tal-1860 insibu lil Trevisan fl- età ta' 50 sena, magħruf sew għat-tjubija u l-għerf tiegħu. Hu miet fit-22 ta' April tal-1896 fit-8.00pm fl-età ta' 86 sena. Indifen fil-qabar numru 101 fil-Knisja Arċipretali ta' Ħaz- Żebbuġ fejn għadu midfun quddiem il-presbiteru sal-lum għaliex, meta sar il-paviment fis-sittinijiet, il-fdalijiet tiegħu baqgħu ma ntmessux. $ Fir-reġistri elettorali ta' bejn l-1860 u l-1880 ir-residenza tiegħu dejjem kienet imniżżla bħala 35, Triq San Ġużepp. Dun Salv Trevisan irċieva l-Ordinazzjoni Saċerdotali tiegħu fil-21 ta' Diċembru 1833 fl-età ta' 23 sena, fl-istess sena ta' Dun Tommaso Debono u sena qabel Dun Giuseppe Cachia, Dun Filippo Cachia u Dun Paolo Pullicino. Dawn kienu kollha qassisin Żebbuġin. Dawn it-tnejn tal-aħħar, bħal Trevisan, iggradwaw ukoll bħalu bil-lawrja ta' Juris Utriusque Doctor jew JUD mill-Università ta' Malta'' Ta min isemmi li s-seminaristi sal-1858 ma kinux obbligati li jistudjaw is-Seminarju u kienu sempliċement jattendu għal-lezzjonijiet. Kien fl-1911 meta daħlet is-sena obbligatorja fis-Seminarju. $ Il-Juris Utriusque Doctor (duttur fiż-żewġ liġijiet) kienet meqjusa bħala lawrja ta' avukat tal-liġi kanonika u tal-liġi ċivili, u għalhekk kellu d-dritt li jgħallem u jipprattika l-liġi. Mhux magħruf jekk fil-fatt ipprattikax il-liġi, iżda ċertament kien imniżżel fil-lista tal-Gvernatur Freemantle fil-lista tal-avukati. $$ Din hija r-raġuni għalfejn insibu li kien jingħata t-titlu ta' Duttur flimkien ma' Reverendu. Dan l-isfond huwa importanti għaliex mill-arranġamenti li saru biex saret il-kummissjoni tal-istatwa, il-proċedura kienet waħda bbażata fuq prattika legali u kummerċjali għaqlija, ta' xi ħadd li verament jifhem fil-liġijiet u jaf x'inhu jagħmel. Mhux ta' b'xejn li nsibu lil dan il-qassis bħala l-figura ewlenija quddiem il-poplu Żebbuġi fil-kummissjoni tal-istatwa ta' San Filep. Tal-anqas f'żewġ okkażjonijiet indipendenti mill-ġrajjiet madwar l-istatwa, naraw lil Trevisan bħala saċerdot qrib il-ħtiġijiet tal-poplu. Trevisan kien beda t-tagħlim u għallem id-duttrina Cristjana' hekk kif irrappurtat fil-gazzetta L'Ordine.5 Din hija ħidma soċjali li Dun Salv Trevisan wettaq b'umiltà u sens ta' dover kbir lejn il-poplu. Mhux ta' b'xejn li Luret Vella jiddeskrivih bħala 'qassis twajjeb daqs kemm kien għaref' u li kien igawdi l-fiduċja ta' kulħadd. Id-dar fejn kien joqgħod Dun Salv Trevisan fi Triq San Gużepp numru (ta' dak iż-żmien) 35 Trevisan ma kienx qassis medhi bit-tiżjin u l-armar tal-knisja biss, kien mexxej li ħadem biex jikber il-ġid ta' kulħadd. Kien magħruf għal dan anke mill-awtoritajiet ċivili. F'Novembru tal-1862, fi żmien din il-ġrajja, il-Kaptan Strickland' ħareġ bl- idea li jinfetħu skejjel tal-bizzilla fl-irħula fejn kien jinħadem ħafna min-newl. Kienu żminijiet diffiċli għan-nissieġa li f'daqqa waħda spiċċaw bla xogħol. Dan kien attentat biex in-nissieġa nisa, fosthom ta' Ħaż-Żebbuġ, jinstabilhom impjieg alternattiv. Ir-residenza ta' Giuseppe Zammit Said (illum imsejħa Villa San Filep), dak iż-żmien numru 50, Triq il-Kbira (Strada Reale). Giuseppe negozjant, wieħed mid-deputati u benefattur kbir tal-Knisja, ħa ħsieb l-ispejjeż tat-trasport ta' Fontana wara li l-prezz tal-qoton għola ħafna minħabba l-gwerra ċivili Amerikana. Għal xi żmien il-bdiewa sabu prezzijiet tajbin ħafna għall-qoton tagħhom u bdew jesportawh. In-nissieġa li kienu jixtru mingħandhom baqgħu b'xejn. Hawnhekk insibu lil Trevisan iħeġġeġ in-nisa Żebbuġin sabiex jinkitbu f'din l-iskola industrijali ġdida u jitgħallmu jaħdmu l-bizzilla. L-iskola fetħet fl-24 ta' Novembru tal-1862 u għalqet f'Awwissu tal- 1864.9 Trevisan kien ukoll imexxi din l-iskola li, bil-permess tal-Isqof, kienet topera minn xi proprjetà tal-knisja ġewwa Ħaż-Żebbuġ, Kienet xi ħaġa mistennija li Dun Salv Trevisan ikun il-mexxej ewlieni ta' din il-ġrajja. Vella' jikteb li kien hu li ħaseb biex jikteb l-ewwel sejħa għal arbural. Kien xogħol Dun Salv Trevisan li jikteb lill-aġent Emmanuele Cortis sabiex jinbeda l-proċess tal-għażla tal-artist u tad-disinn. Bla dubju fi tliet ittri ppubblikati minn Calisti' nsibu lil Dun Salv Trevisan jikteb bħala l-mexxej tad-deputati li kienu qed jitolbu li jsir il-ftehim u jitwettaq kollox kif miftiehem mingħajr dewmien. Ara Appendiċi B. Naqraw ukoll li Trevisan kien jinsab jikkoordina bejn il-partijiet konċernati fil- proġett li minbarra l-poplu Żebbuġi u d-deputati kienu jinkludu l-aġent Emmanuele Cortis, in-Nutar Francesco Saverio Camilleri, il-kleru Żebbuġi, il-bankiera u l-assigurazzjoni. Hawnhekk tinħass ir-responsabbiltà kbira li kien qed jerfa' Trevisan quddiem sħabu u quddiem il-poplu Żebbuġi. Insibu wkoll lil Trevisan bħala persuna li kien qiegħed jiddefendi d-deċiżjonijiet li ttieħdu minnu u mid-deputati kontra xi kritiċi Maltin li ma qablux mal-proġett, liema nuqqas ta' qbil kien wasal għand Luigi Fontana wkoll. Jingħad li Dun Salv Trevisan kellu abbozz tal-istatwa għandu; dan joħroġ ukoll minn kummenti li għamel fl-imsemmijin ittri dwar il-kitba fil-pedestall u dwar ukoll i/ drago li wieħed jista' jifhem li kien qed jirreferi għas-serp biswit riġlejn San Filep jew li tneħħa d-dragun u sar is-serp li hemm illum. Dan joħroġ ukoll mill-fatt li jissemmew xi spejjeż li saru sabiex l-abbozz jintbagħat lura għand Luigi Fontana wara li kienu rawh id-deputati u forsi wkoll il-poplu Żebbuġi. Ta' min isemmi wkoll li din kienet waħda mill-kundizzjonijiet ewlenin li għamlu xi deputati u kontributuri oħra fl-ewwel ġbir ta' Jannar tal-1860. Mill-ittri nsibu ħjiel li Trevisan qagħad attent ukoll minn xi inkwiet li seta' jinqala' mal-awtoritajiet ekkleżjastiċi għalkemm ma nsibux dettalji oħra. Ried li ma jsir xejn li jtellef l-approvazzjoni tal-Isqof Djoċesan, liema approvazzjoni normalment kienet issir permezz ta' rikors. Dun Salv Trevisan daħħal idejh fil-but aktar minn ħaddieħor u ħareġ mhux biss £10 Liri Sterlini fil-ġbir tal-bidu, iżda daħal ukoll mad-deputati fejn ħareġ £10 liri oħra minn £15 li offra u li wara ħafirhom. Għall-ħabta tal-1870 Dun Salv Trevisan għamel għotja lill-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ permezz ta' Salib tal-Fidda fuq disinn ta' Luigi Fontana u xogħol ta' Anselmo Coacci. Id-disinn hu bbażat fuq wieħed mill- kurċifissi ta' Gian Lorenzo Bernini.$ Fil-viżta pastorali tat-12 ta' Diċembru tal-1861 insibuh bħala l-amministratur tal- legati tal-Veneranda Lampada tal-Knisja Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ u l-Prokuratur tal-Knisja ta' Wied Qirda. € Is-Sindku Mifsud kien l-ewwel persuna li personalment, fl-ewwel ġabra (arbular), niżżel ismu u żied il-kundizzjoni 'Facendosi la statua suddetta dArgento prometto pagare live Sterline dieci, 15 Gennaio 1860. Segwita bil-firma tiegħu. B'nota ħdejha 'Pago 21 Fuq l-istess paġna għal din il-ġabra 'spontanja' naqraw il-wegħda ta' Dun Salv Trevisan fejn juża preċiżament l-istess sentenza. Wieħed hawnhekk jara kifil-kleru ħejja biex għal din l-okkażjoni jkun hemm l-eżempju u l-approvazzjoni diretta mis-Sindku bħala l-ogħla awtorità ċivili tad-distrett. Dan kellu jiffaċilita l-ġbir u jenfasizza r-rwol ta' kulħadd anki tal-awtoritajiet ċivili. Ta' min jinnota li ħlief l-Arċipriet u l-kleru Żebbuġi ma kienx hemm imdaħħla awtoritajiet ekkleżjastiċi jew xi fondi mill-ġid tal-Knisja, għajr fl-aħħar nett. Fuq riformi ssuġġeriti fl-1836, il-kampanja ta' Malta fl-1839 inqasmet f'seba' distretti. Il-kap ta' kull distrett, imsejjaħ is-Sindku, kien maħtur direttament mill-Gvernatur. Hu kellu jkun avukat u dan kellu jkun residenti fid-distrett. It-tieni distrett kien magħmul minn Ħaż-Żebbuġ u s-Siġġiewi. Dan kellu paga ta' £130 Lira Sterlina u £10 liri oħra Sterlini għal xi spejjeż ta' trasport u ħwejjeġ żgħar oħra. Bħala reġistratur tiegħu kellu wkoll lin-Nutar Naudi bil-paga ta' Huma kellhom doveri ġuridiċi u amministrattivi. ' Dawn id-doveri kienu jinkludu kawżi ċivili u kriminali, inkjesti u smigħ ta' xhieda flimkien ma' sorveljanza tal-għoti ta' għajnuna lill-foqra msejħa oużdoor relief u ħlas ta' xogħlijiet pubbliċi. Kellhom ukoll il-poter eżekuttiv tal-pulizija. Is-Sindku Mifsud kellu jitlob li jitlaq mit-tieni distrett u jmur ir-raba' distrett (il-Mosta, in-Naxxar u l-Għargħur) għal raġunijiet ta' saħħet martu permezz ta' talba mibgħuta lill-Gvernatur Storks fil-31 ta' Jannar 1866. Hu kellu r-residenza tiegħu mniżżla bħala numru 60, Triq il-Parroċċa. Hu miet fl-1869 u jinsab midfun fil-kappella ta' San Pawl, fil-Knisja tar-Rotunda, il-Mosta. Is-Sindku Mifsud jibqa' magħruf ukoll għall-karità tiegħu mal-foqra, bil-lapida fuq il-qabar tiegħu turi s-simbolu tal-karità. Dun Salv Ciappara kien wieħed mid-deputati '' Gosto assai ma,ċ un capolavoro. l-aktar magħrufa. Triq Sant'Antnin (qabel kien joqgħod 2, Strada perla Chiesa), Ħaż-Żebbuġ.$' Salvatore Ciappara rċieva l-ordinazzjoni tiegħu fid-19 ta' Diċembru 1857 mill-Isqof Gaetano Pace Forno u fiż-żmien imsemmi kien għadu qassis miż-żgħar fil-kleru Żebbuġi. Hu kien jgħallem is-Seminarju. Miet fit-30 ta' Diċembru tal-1904 fl-età ta' 71 sena. Fil-viżta pastorali tat-12 ta' Diċembru tal-1861 insibuh bħala l-amministratur tal- Serviċi Damasceni u xi żmien l-amministratur tal-Veneranda Lampada fejn jidhru r-rapporti amministrattivi tiegħu tas-snin qabel l-1871.7 Hu deher xi drabi f'atti ċivili bħala l-Prokuratur tal-Knisja. Ciappara, għalkemm ismu ma jidhirx fil-lista tal-ġbir bieb bieb, insibuh jagħti sehmu fil-bejgħ tax-xema' u l-aktar bħala deputat. Tal-anqas sa Ottubru tal-1864 kien għadu qed jirċievi lura pagamenti għas-self li kien għamel. Bħala deputat hu kien wiegħed £25 Lira Sterlina għalkemm kellhom bżonn £15 minnhom. Fl-aħħar ħafer £5 minnhom. Fl-1882 ħareġ 850 skud għall-irħam tal-kor u wara għamel l-artal ta' Santa Luċija. Fir-rapport tal-1870 lir-reviżur tal-Amministrazzjoni (Finanzjarja) tal-Kurja, insibu li Dun Salv Trevisan, bħala l-prokuratur tal-Veneranda Lampada tal-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ, iniżżel li Dun Salv Ciappara u oħrajn irċevew is-somma ta' 262 skud, tari wieħed u 10 grani bħala ħlas lura fuq self ta' 360 skud li sar sabiex saret l-istatwa tal-fidda. Dan sar fuq kitba tan-Nutar Nicola Laferla u digriet maħruġ mill-Isqof f'April tal-1864. Forsi l-akbar kontribuzzjoni ta' Dun Salv Ciappara huwa l-ktieb Storia del Zebbug e sua Parrocchia con molte e svariate notizie viguardanti la stess terra, ktieb li tant nirreferu għalih fejn tidħol l-istorja ta' Ħaż-Żebbuġ. Dan kien ippubblikat fl-1882 taħt il-prewdonomu SSCDZ li ħafna jifhmu li tfisser Sacerdote Salvatore Ciappara del Zebbug, u li kien hu stess li ħareġ l-ispejjeż tal-pubblikazzjoni u li fl-istess ħin offra l-qligħ kollu għall-Propaganda Fide, fond maħsub għall-missjoni. $ Xhieda ta' kemm kien bniedem kolt, insibu li fid-djarji miżmuma mill-Kanonku P. Pawl Pullicino tinstab nota li tikkwota lil Dun Salv Ciappara dwar il-pittura ta' Francesco Zahra li għandu madwar Malta. Mons. Dr Paolo Pullicino kien qassis Żebbuġi, bin it-Tabib Arcangelo li kien jaħdem u joqgħod Ħaż-Żebbuġ, fejn illum insibu r-residenza tal-Ambaxxatur Franċiż. Mhux magħruf eżatt kif iż-Żebbuġin ta' dak iż-żmien għamlu l-kuntatti meħtieġa iżda l-persuna tal-Kanonku Pawlu Pullicino'ċ' (1815-1890) setgħet kienet strumentali għal dan. Dan għaliex huwa magħruf li Pullicino vvjaġġa ħafna madwar l-Ewropa sabiex jistħarreġ l-aħħar metodi ta' tagħlim. Huwa kien dilettant kbir tal-arti u daħħal l-istudju tad-disinn u l-mużika fl-iskejjel primarji u l-istudju tal-istorja fil-kurrikulu tat- taħriġ tal-għalliema ta' dawk iż-żminijiet 5' Barra mill-kariga uffiċjali li kellu mal-Gvern bħala d-Direttur tal-Edukazzjoni, hu kien ukoll il-Kuratur tal-Katidral Pullicino kellu korrispondenza ma' Overbeck dwar dan is-suġġett.$ Kien ukoll jikkorrispondi ma' Fontana u Gagliardi.7 Aktar tard, Pullicino wkoll ikkummissjona statwa ta' San Ġużepp fuq disinn ta' Luigi Fontana. Din illum tinsab fil-knisja ta' Ġesti r-Rabat wara li l-Kanonku Pullicino qrib l-aħħar ta' ħajtu fl-1890 taha lill-Fratellanza ta' San Ġużepp tar-Rabat. Il-kaptelli tas-salib tal-fidda li tqiegħed fuq l-altar il-kbir nhar San Filep huma wkoll disinn ta' Fontana tal-1870. Pullicino, fl-1860, kien ilu għaxar snin Direttur tal- Iskejjel Primarji u kien għaddej il-ħin kollu fl-amministrazzjoni jew fil-kitba. Għalhekk hu kellu r-residenza tiegħu l-Belt Valletta għax ma kienx possibbli li jivvjaġġa kuljum minn Ħaż-Żebbuġ għall-Belt bil-mezzi ta' dak iż-żmien. Mons. Paolo Pullicino kien magħruf li kien ' Non pud conoepirsi nulla di piu jemmen ħafna fil-ħila tal-pitturi Taljani. żmien, fosthom Giuseppe Cali. jemmen li l-kompetizzjoni kienet tiswa biex jogħla l-livell tax-xogħol tal-pitturi Maltin. Din il-kontroversja hija importanti għax fl-ittra tiegħu Trevisan kien ta' l-istess opinjoni u insista għall-ogħla livell ta' xogħol minn Ruma. Pullicino fl-1882 għamel attentat biex jikkummissjona lil Fontana l-pittura għal wieħed mill-altari tal-Katidral tal-Imdina, iżda dan ma setax jaqdih. $ Jibqa' mhux magħruf jekk Pullicino kellux aktar influwenza fuq l-istorja tal-istatwa ta' San Filep. Iżda nsibu tifħir kbir għal dan ix-xogħol meta hu stess personalment iddeskriva l-istatwa f'termini verament sbieħ fid-djarju tiegħu mimli b'aħbarijiet, noti qosra u riflessjonijiet ta' dak kollu li kien jaqra jew jiltaqa' miegħu. (Ara Appendiċi Ċ)) F'din in-nota bid-data tal-Erbgħa 5 t' Awwissu 1863 naraw kif Pullicino, hekk kif waslet l-istatwa u ntramat, mar Ħaż-Żebbuġ biex ikun minn tal-ewwel li jammira l-ġmiel tagħha. Hawnhekk hu jfaħħar qatigħ l-istatwa u fl-aħħar iżid kumment fejn jistqarr li jekk wieħed seta' kellu xi riservi qabel il-wasla tal-istarwa, dan mal-ewwel ineħħihom malli jaraha. Dan l-aġir u l-kumment jurina kemm Mons. Pullicino kien jinteressah dan il-proġett u huwa familjari ma' xi diskors li seta' sar qabel il-wasla ta' din l-istatwa. Wieħed jista' jinterpreta dan il-kliem bħala konferma li hu kien jappoġġja lill- kleru Żebbuġi fl-għażliet tagħhom dwar l-iskultur u l-post fejn għandha ssir l-istatwa. € Il-Knisja Taljana, il-Papa u r-Riżorġiment L-istatwa ta' San Filep taf il-bidu tagħha fi żminijiet diffiċli, eżattament waqt l-aħħar fażijiet tar-Riżorġiment Taljan. Il- moviment politiku wara l-unifikazzjoni tal-Italja kien ilu għaddej sa mill-1815 u dan baqa' sejjer sal-1870 meta finalment Ruma nħelset mill-Gvern tal-Papa Piju IX u saret il-belt kapitali tar-Renju tal- Italja. Huma ma setgħux ibassru li dan it- taqlib politiku kellu jilħaq il-milja tiegħu eżattament mill-1860 sal-1870. Ma jistax jonqos li dan it-taqlib politiku kien ukoll sors ta' inkwiet għal Trevisan u sħabu. Il- peniżola Taljana kif nafuha llum kienet għadha maqsuma taħt numru ta' ħakkiema fosthom l-Awstrijaċi, ir-Renju ta' Napli u Sqallija, u l-Istati msejħa tal-Papa fejn Ritratt tal-Papa Piju IX protagonist ewlieni dan tal-aħħar kien mhux biss il-mexxej Jir-riżorġiment, Oratorju San Ġużepp, ir-Rabat spiritwali iżda wkoll il-Kap tal-Gvern. Din is-sitwazzjoni wasslet biex il-Papa (numru ta' papiet f'dan il-perjodu ta' 55 sena) ikun wieħed mill-protagonisti ewlenin fil-qawmien tan-Nazzjonalisti Taljani waqt it- taqbid li wassal għall-unifikazzjoni ta' pajjiżhom. Fil-bidu tar-Riżorġiment il-popli tal-Italja kienu jħarsu lejn il-Papa bħala mexxej li kellu l-kunsens tagħhom bħala l-mexxej spiritwali li seta' jgħaqqad lil kulħadd f'pajjiż wieħed. Din is-sitwazzjoni ftit ftit inqalbet għal numru ta' raġunijiet, fosthom it- tendenzi liberali qawwija fost ir-rivoluzzjonarji. Il-mexxejja Nazzjonalisti Taljani ma baqgħux jafdaw aktar dan l-inkarigu f'idejn it-tmexxija tal-Papa Piju IX. Il-Knisja wkoll sabet ruħha fi kriżi ta' identità, fejn ma setgħetx aktar iżżomm iż-żewg poteri, dak spiritwali u dak temporali flimkien f'soċjetà li qed tinbidel. Ħafna min-Nazzjonalisti Taljani kellhom orjentazzjoni liberali u ma setgħux jaċċettaw li l-Knisja Taljana jibqgħalha dak il-poter ċivili taħt idejha fl-Istat żagħżugħ Taljan. Min-naħa l-oħra l-Papa sab ruħu jikkundanna l-aġir tan-Nazzjonalisti Taljani għal numru ta' raġunijiet sakemm spiċċa jidher ta' antirivoluzzjonarju, tal-anqas f'għajnejn il-popli li kienu qegħdin, wieħed wara l-ieħor, iqumu kontra l-ħakkiema tagħhom. uħud mill-kwistjonijiet kien hemm l-akkużi li wħud min-Nazzjonalisti kienu mażuni u min-naħa l-oħra feġġ antagoniżmu qawwi kontra l-Ġiżwiti li kienu d-difensuri tal- L-eku ta' dawn il-ġrajjiet kien jinħass f'Malta wkoll, bil-klima politika ġewwa Malta, ħafna drabi tisħon aktar minn dik ġewwa Ruma. Uħud mill-mexxejja u s-segwaċi tar-Riżorġiment ħarbu lejn Malta fejn qanqlu kontroversja qawwija bejn il-kamp konservattiv-Kattoliku Malti u l-Maltin liberali. Dawn kollha kellhom il-gazzetti tagħhom u nsibu snin sħaħ ta' battibekk politiku fil-paġni ta' dawk iż-żminijiet $ Sal-1848, meta ġie elett il-Kardinal Mastai Ferretti msejjaħ il-Papa Piju IX, il- pożizzjoni tal-Knisja Taljana kienet deċiżament antirivoluzzjonarja u xi ftit jew wisq alleata tar-Renjanti konservattivi tal-Ewropa kollha. Il-Papa l-ġdid beda jirriforma bil- mod, biex itaffi r-rabja tal-popli Taljani taħt il-ħakma tiegħu. Daħħal riformi fit-taxxi, introduċa x-xjenza u t-teknoloġija u Iliberalizza xi ftit l-istampa. Piju IX, fi ftit żmien, kiseb popolarità u kunsens qawwi fost il-poplu u ħafna mill-mexxejja liberali fosthom Din l-atmosfera qanqlet żewġ reazzjonijiet kontra xulxin. Minn naħa waħda ħafna stennew li dan il-proċess ta' liberalizzazzjoni jkompli u jgħaġġel il-pass, waqt li oħrajn, speċjalment mill-qalba tal-Kurja Rumana, tħassbu bis-sħiħ. Dawn ma setgħux jafdaw il-futur tal-Knisja, il-poter tagħha u l-Istati tal-Papa f'idejn min ried effettivament joħdilha l-poter temporali tagħha. Il-mixja tar-Riżorġiment kompliet permezz tal-qawmien tal-1848 ġewwa Palermo u rivoluzzjonijiet oħra fl-ibliet Taljani u wkoll mal-Ewropa kollha. Il-Papa, taħt pressjoni kbira biex joħodha kontra l-Awstrijaċi, baqa' ma ddikjarax 'gwerra' kontra l-Awstrijaċi li kienu poplu Kattoliku. Hu għażel li l-ewwel tiġi l-għaqda tal-Knisja Universali qabel ix-xewqat tal-poplu Taljan. Il-Papa għażel il-parir tat-teologi u mhux tal-Kabinett tiegħu, u ddikjara li hu mhux se jindaħal fir-Riżorġiment. Din id-dikjarazzjoni qajmet rewwixti kbar f'Ruma u waslet biex kellu jaħrab għal xi żmien minn Ruma. Il-Papa spiċċa biex ikkundanna r-Riżorġiment nazzjonali u spiċċa meqjus bħala traditur. Fil-qalba tal-Piemonte, il-benniena tar-Riżorġiment, taħt il-kontroll ta' gvern indipendenti, daħlu numru sostanzjali ta' riformi. Sal-1850 hawnhekk insibu li l-Knisja tilfet sostanzjalment ħafna mill-privileġġi li kellha, filwaqt li daħal bil-qawwa antiklerikaliżmu radikali li kexkex lil ħafna Kattoliċi. Ħafna rivoluzzjonarji li riedu jgħaqqdu l-Piemonte mal-bqija tal-Istati tal-peniżola Taljana waħħlu fil-Papa għat- telfa fl-ewwel qawmien kontra l-Awstrijaċi tal-1848. Minn hawn 'il quddiem il-Papa Piju IX ikkundanna bil-qawwa r-riformi liberali, jew kif kienu jarawhom il-Kattoliċi konservattivi, riformi antiklerikali. Min-naħa l-oħra l-Piemonte, immexxi minn Camillo Cavour, kompla jibni l-alleanzi u l-opinjoni pubblika sabiex finalment isseħħ l-għaqda tal-Italja. In-numru ta' enċikliki, kundanni u anke skomuniki ma swew għalxejn biex titwaqqaf it-tieni gwerra tal-unifikazzjoni. Mill-1859 sal-1861 il-Papa tilef il-kontroll politiku ta' ħafna mit-territorju tal-Istati tiegħu. Il-Papa kellu jinqeda bit-truppi Franċiżi ta' Napuljun III biex ikompli jgħix fil- belt ta' Ruma, essenzjalment l-aħħar parti territorjali taħt il-kontroll politiku tiegħu. Filwaqt li ż-Żebbuġin kienu bdew jaħsbu biex jagħmlu statwa lil San Filep, ftit mili bogħod fi Sqallija beda t-taqbid kontra r-renju tal-Borboniċi. Minn April sa Lulju tal- 1860 Garibaldi ħeles lil Sqallija fit-taqbida msemmija t-Tieni Gwerra tal-Indipendenza Taljana. F'Awwissu tal-istess sena l-Ingliżi għenu lil Garibaldi jaqsam il-fliegu ta' Messina. Sa Settembru Garibaldi ħeles lil Napli u mit-Tramuntana l-forzi armati tal- Piemonte invadew l-Istati tal-Papa. Minbarra l-inkwiet politiku l-Papa sostna l-qawwa spiritwali u teoloġika tiegħu permezz tad-dogma tal-Immakulata Kunċizzjoni fl-1857 u aktar tard fl-1870, waqt il-Konċilju Vatikan I, bid-dikjarazzjoni tal-infallibileà tal-Papa. Flimkien ma' dawn, l-enċiklika Quanta Cura u l-lista msejħa Sj/labus Errorum tal-1864 kienu attentati sabiex fl-atmosfera soċjokulturalment diffiċli għall-Knisja Universali, il-Papa jsaħħaħ u jiċċentralizza l-pożizzjoni tiegħu fejn tidħol il-fidi. Bħall-papiet ta' qablu, il-Papa Piju IX kien ukoll promotur tal-arti fil-forom diversi tagħha. Hu kellu programm estensiv ta' restawr ta' knejjes sewwa f'Ruma u fil-bqija tal-Istati Pontifiċji. Dan il-proġett kbir kien immexxi minn Tommaso Minardi, wieħed mill-konsulenti tad-deputati u l-poplu Żebbuġi fil-kommissjoni tal-istatwa ta' San Filep. Luigi Fontana kiseb numru ta' kummissjonijiet relatati ma' dawn ix-xogħlijiet. Ir-Riżorġiment u Malta Malta sabet ruħha mdaħħla sew fil-kwistjonijiet tar-Riżorġiment. Il-Knisja Maltija u l-gazzetti tagħha kienu wara l-Papa, filwaqt li numru tà' liberali Taljani kienu sabu kenn f'Malta fejn sabu appoġġ qawwi mil-liberali Maltin. Fir-Riżorġiment Taljan kien hemm eku qawwi tal-aspirazzjonijiet nazzjonalisti Maltin. Bħal dejjem il-Maltin infirdu bejn dawk favur u dawk kontral Il-Gvernatur Ingliż kellu l-problema fejn, filwaqt li l-Ingilterra kienet tappoġġja l-għaqda fil-peniżola Taljana, f'Malta qatt ma setgħet toħodha fil-miftuħ kontra l-Knisja, li kienet ovvjament tappoġġja l-Papa. Ħafna qassisin kienu joqogħdu 'l bogħod minn dan id-dibattitu, iżda wħud ma kinux. F'Lulju tal-1858, ir-Reġina Vittorja kienet żammet il-kleru milli jidħol għall-elezzjoni tal-Kunsill tal-Gvern. Fl-istess żmien il-Papa ħatar lill-Patri Gaetano Pace Forno bħala Isqof Coadjutor. Din il-ħatra saret fuq il-merti tiegħu bħala mexxej pjuttost 'il bogħod mill-elementi konservattivi fi ħdan il-Knisja u fuq it-twaqqif ta' skola Agostinjana għat-tfal żgħar. Bla dubju ta' xejn il-Vatikan fittex l-opinjoni tal-awtoritajiet Ingliżi dwar din il-ħatra. €' L-Istampa Ingliża approvat din id-deċiżjoni. $ Bla dubju r-Riżorġiment kien ta spinta lill-aspirazzjonijiet nazzjonalisti Maltin. Numru ta' rivoluzzjonarji spiċċaw eżiljati f'Malta minħabba l-biża' mir-Re Borboniku Ferdinandu II. Fost dawn insibu lil Francesco Crispi u Ruggero Settimo. Fuq kollox ir-Riżorġiment Taljan kien iż-żerriegħa li mill-1860 'il quddiem ispirat numru ta' mexxejja Maltin sabiex jibdew huma wkoll iħarsu lejn l-aspirazzjonijiet nazzjonali Maltin $ Lokalment fl-1849 wara ħafna snin jitolbu għal xi forma ta' gvern rappreżentattiv, il-Maltin kellhom il-Kunsill tal-Gvern tagħhom. Kunsill b'għaxar membri maħturin mill-Gvernatur (ħamsa minn dawn kellhom ikunu Maltin) u bi tmien membri eletti. 7 Il-Gvern Ingliż prattikament irrinunzja milli jilleġiżla fuq ħwejjeg ta' natura purament lokali ħlief f'każi eċċezzjonali. Flimkien mal-liberalizzazzjoni tal-Istampa fl-1839, dan kien progress sostanzjali u Malta daħlet f'fażi ta' żvilupp politiku mgħaġġel. Filwaqt lif 'Ħaż-Żebbuġ kien għaddej il-ġbir għall-istatwa, l-Isqof Pace Forno nsibuh imur Ruma għall-kungress tal-Isqfijiet b'għotja ta' 54,000 Frank Franċiżi fil-mument diffiċli għall-Papa, f'Ġunju tal-1860.S Kien ukoll l-istess żmien meta Garibaldi ħeles lil Palemo. F'Mejju tal-1862, waqt li ż-Żebbuġin kienu bdew jistennew l-istatwa tagħhom, l-Isqof reġa' mar Ruma fejn ħa miegħu petizzjoni ffirmata minn 54,000 persuna. Din kienet tappoġġja l-Papa fil-ġlieda tiegħu biex iżomm il-poter spiritwali u temporali. Din il-petizzjoni kienet inġabret minn kull parroċċa, fosthom minn Ħaż- Żebbuġ. L-Għażla tal-Iskultur Fil-kitbiet li għandna wieħed irid jikkwota lil Ciappara fejn fil-qosor jgħid li kien Trevisan li kiteb lil Emmanuele Cortis li kien Ruma u ntgħażel Luigi Fontana, ċisellatur u pittur. Luret Vella jżid li kien Cortis li ssuġġerixxa lil Luigi Fontana. Din tidher li hija simplifikazzjoni tal-kif setgħu ġraw il-fatti għaliex ma tistenniex li Trevisan u sħabu kienu se joqogħdu fuq il-parir ta' persuna waħda. L-ittri ta' Trevisan jitfgħu dawl ieħor għaliex isemmu kemm Fontana qala' tifħir u safa rrakkomandat minn Minardi u Dan jagħtina x'nifhmu li Fontana kien għadu mhux magħruf mal-Maltin. Jidher għalhekk li l-konnessjoni ewlenija kienet ma' Minardi u forsi ma' Overbeck. Fl-1858 il-Kapitlu tal-Katidral tal-Imdina kien qiegħed ifittex artist biex jesegwixxi l-pittura tal-koppla wara t-terrimot tal-1856. Dawn ħatru lil Minardi biex jiġġudika d-disinni mressqa mill-artisti ta' dak iż-żmien. Emmanuele Cortis, l-istess aġent taż- Żebbuġin f'Ruma, fl-1858 insibuh f'kuntatt ma' Minardi dwar l-istessxogħol fl-Imdina. Il-Kanonku Pullicino kien ukoll parti mill-Kapitlu tal-Katidral tal-Imdinat Ħafna pitturi Maltin tħarrġu taħt Minardi'' u għalhekk il-konnessjoni miegħu setgħet ġiet minn kemm-il persuna. F'att notarili ta' Francesco Saverio Camilleri tad-19 ta' Ġunju tal-1861 Emmanuele Cortis jissemma bħala agente spedizioniere' inkarigat f'isem is- Saċerdot Giuseppe Gulielmini bħala prokuratur tiegħu ġewwa Ruma. Xogħol Cortis kien jieħu ħsieb talba għall-ġuspatronat lajkali quddiem l-awtoritajiet tal-Vatikan. Dan jurina kif Emmanuele Cortis kien magħruf lokalment bħala aġent familjari ma' Ruma speċjalment fil-qasam tal-arti u midħla tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Ma setax jonqos li lokalment l-għażla ta' artist Taljan minflok wieħed Malti kienet waħda kontroversjali. Insibu aċċenn għal dan fl-ittri ta' Trevisan. Ruma tal-1860 kienet għadha mhux biss il-kapitali tal-Kristjaneżmu bil-Papa mexxej spiritwali daqskemm mexxej temporali. Ruma kienet għadha wkoll il-kapitali universali tal-arti, speċjalment dik Kristjana. Ma setax jonqos li bħal ħafna snin qabel il-Maltin xtaqu l-aħjar xogħol artistiku għal biex iżejnu l-knejjes tagħhom. Dan seta' biss jasal minn Ruma. L-Arti fis-Seklu 19 Fis-seklu 19, l-idea tal-arti bħala riflessjoni tad-dinja sekulari u tar-realtà ta' kuljum ħadet spinta qawwija 'l quddiem. Dan kien prodott tas-seklu ta' qabel fejn il-moviment kulturali tal-imdawlin (l-Illuminiżmu) u wara, bis-saħħa tar-rivoluzzjoni Franċiża, bidlu għalkollox l-ideat dwar post il-bniedem quddiem il-poter tal-Istat u tal-Knisja. L-arti mhux reliġjuża kibret fl-importanza aktar minn qatt qabel. Fl-1850 bdew l-ewwel esperimenti fil-fotografija ġewwa Franza u l-Ingilterra; il-litografi tgħallmu jużaw il-kulur tant li s-santa bħala xbieha f'idejn il-poplu saret xi ħaġa komuni. Dawn it-taqlibiet fl-ideat ma seħħewx f'daqqa u fl-istess żmien kullimkien, għalhekk insibu differenza bejn reġjun u ieħor fl-Ewropa minkejja illi fis-seklu 19 kien diġà jinħass sew l-iskambju tal-ideat permezz tal-istampa. L-istatwa ta' San Filep hija prodott ta' dan iż-żmien ta' taqlib daqskemm hija wkoll prodott tal-influwenza taċ-ċirkustanzi madwarha; bħalma huma l-għan tagħha, ix- xewqat tal-kleru Żebbuġi u l-ideat ta' Luigi Fontana li ddisinja l-kunċett artistiku, u l-kuntest ta' Ruma waqt ir-Riżorġiment. Is-sejbiet arkeoloġiċi kbar taż-żmien Klassiku Ruman u Grieg, speċjalment fiċ-ċentru tal-Italja, qanqlu interess qawwi lejn dik il- kultura antika, li hija s-sisien tal-wirt kulturali Ħa. Ewropew. Dawn is-sejbiet, speċjalment dawk ta' Herculaneum u Pompei fil-bidu tas-seklu 19, komplew saħħu dan il-moviment neo-Klassiku. L-akkademja ta' San Luqa, fejn kien jgħallem Tommaso Minardi, kienet meqjusa bħala post it-tagħlim tal-arti msejsa fuq l-ideat neo- Klassiċi. F'kull qasam tal-arti daħal l-element Johann Friedrich Overbeck il-konsulent l-ieħor taż-Żebbuġin. Kien ukoll esponent ewlieni tan-Nazzareni li ħallew l-impatt. tal-istil Klassiku. Din kienet ukoll reazzjoni tagħhom fl-arti Maltija tas-seklu 19 għall-arti Barokka monumentali, speċjalment dik reliġjuża li ddominat ix-xena tal-arti fis- seklu tmintax, aktar u aktar f'Malta. Il-Barokk hu msejjes fuq l-idea tal-kobor tal- Knisja u l-poter tagħha fuq il-ħajja u l-bniedem. L-istatwa ta' San Filep, xogħol fuq stil neo-Klassiku b'influwenzi oħrajn neo-rinaxximentali (Purista), kienet qalba mill-istil Barokk li tant drajna bih ġewwa Malta. In-neo-Klassiċiżmu sab l-akbar spazju tiegħu fil-qasam sekulari filwaqt li, fi mkejjen madwar l-Ewropa, kellu jikkompeti ma' ideat oħrajn kulturalment eqreb lejn ir-reliġjon Kattolika. Għalhekk insibu movimenti oħra speċjalment l-istil neo-Gotiku li daħal fl- arkitettura u l-iskultura. Dan seħħ ukoll f'Malta, speċjalment fil-qasam arkitettoniku. Għall-ħabta ta' dan iż-żmien kienu għaddejjin dliet proġetti kbar f'Malta: iċ-Ċimiterju tal-Addolorata (stil neo-Gotiku ta' Galizia, 1869), it-Teatru Rjal (Edward Barrv, 1861), u l-isptar Monte Carmeli fl-1861, it-tnejn stil neo-Klassiku. L-għan aħħari tal-arti Klassika kien dak li jilħaq il-perfezzjoni fil-qisien u l-ġmiel, dejjem billi josserva sal-anqas dettall ir-regoli antiki tad-disinn. L-arti kellha l-għan li tħeġġeġ il-bniedem jilħaq u jesprimi l-ogħla virtujiet Dan kien ifisser li l-artist seta' jesprimi ruħu jew iġedded ix-xogħol artistiku tiegħu sakemm jibqa' jaħdem f'dan il-qafas riġidu. Minardi ma ħaddanx għalkollox din il-filosofija u fl-1842 insibuh jappoġġja moviment ġdid fil-pittura Taljana msejjaħ Purista. Hu spiċċa biex jagħmel isem għalih bħala wieħed mill-pitturi ewlenin li waqqaf u ħaddan il-Puriżmu. Dan kien żmien ir-romantiċiżmu, meta l-artisti f'kull qasam reġgħu tefgħu ħarsithom fuq l-arti aktar primittiva, żmien fejn saret revival ta' forum antiki fi spirtu ġdid. Il-quddiem naraw kemm l-istatwa ta' San Filep hi prodott ta' dan ir-revival permezz ta' skultur li uża diversi temi stilistiċi aktar bikrija flimkien f'din il-biċċa xogħol. Fil-qasam tal-pittura reliġjuża nsibu movimenti bħal dawk imsejħin in-Nazzareni fil-Ġermanja, il-Prerafaeliti fl-Ingilterra u l-Puristi f'Ruma. Dawn il-movimenti relattivament żgħar kienu prodott ta' ħsieb ibbażat fuq l-idea li l-arti reliġjuża għandha żżomm is-safa tal-messaġġ reliġjuż u titbiegħed minn kull stil ieħor. Tommaso Minardi f' żgħożitu qabel sar awtorità fil-qasam tal-Arti ġewwa Ruma. Il-quddiem kellu jkun l-għalliem ewlieni. Dawn il-Puristi, bħal Bianchini u Tenerani li ta' Luigi Fontana u l-promotur tiegħu għal segwew il-moviment li kien beda aktar qabel ħafna xogħlijiet fostbom dak tal-istatwa ta' fil-Ġermanja, ħasbu li l-aħjar triq għall-arti hija San Filep dik li jerġgħu lura għal forom aktar bikrija ta' żminijiet Raffaello u saħansitra Cimabue mis- sekli 14 u 15. Riedu jsaffu l-arti mill-influwenza Barokka u jibdew mill-ġdid. Dan huwa wara kollox prodott ukoll tar-Riżorġiment Taljan u r-rivoluzzjonijiet madwar l-Ewropa kollha li ġabu magħhom taqlib li politikament għen fl-għaqda tal-Italja. Personaġġ importanti li ngħaqad mal-Puristi kien Johann Friedrich Overbeck (1789- 1869) li oriġinarjament kien wieħed min-Nazzareni ewlenin. In-Nazzareni kellhom ideali estetiċi li jenfasizzaw l-importanza tal-linja fid-disinn li għalhekk għandu joħroġ ċar u qawwi mingħajr ħafna sfumaturi u tonalitajiet żejda. Il-qofol tal-kompożizzjoni tibqa' sempliċi u ffukata fuq it-tema prinċipali. Id-dekorazzjonijiet u t-tiżjin fl-arti tan- Nazzareni kellhom ikunu mill-anqas. Overbeck'' kien ukoll kittieb, poeta u kritiku tal-Arti. Aktar 'il quddiem Overbeck ingħata l-inkarigu ta' konsulent li, flimkien ma' Minardi, kellu jiċċertifika x-xogħol artistiku ta' Fontana fuq l-istatwa ta' San Filep. F'dan l-isfond, iż-żewġ konsulenti maħtura mill-kleru u mill-poplu Żebbuġi kienu esponenti importanti f'dawn il-movimenti, fejn insibu lil Johann Friedrich Overbeck (1789-1869), pittur Ġermaniż esponent ewlieni tal-imsieħba msejħa n-Nazzareni, u lil Tommaso Minardi (1787-1871), pittur Taljan li fuq inizjattiva ta' Antonio Bianchini flimkien ma' Overbeck ħaddan il-prinċipji Puristi. Dawn iż-żewġ artisti, minkejja li t-taħriġ bikri u formattiv tagħhom kien ibbażat fuq l-iskola neo-Klassika, ma segwewx din it-triq. Overbeck diġà kellu kuntatt ma' Ħaż-Żebbuġ. L-appostli tal- fidda tal-maġġur saru fuq disinn tiegħu mill-arġentier Vincenzo Belli fl-1855 mogħtija lill-knisja mill-qassis Mikielanġ Calleja. Il-qasam tal-arti f'Malta tas-seklu 19 kien iddominat minn żewġ gruppi prinċipali, dawk imsejħa n-Nazzareni u minn numru kbir ta' pitturi Maltin u barranin li tħarrġu taħt il-Professur Tommaso Minardi (1781-1871) f'Ruma. Fost in-Nazzareni f'Malta nsibu li l-esponent ewlieni tagħhom kien Giuseppe Hvzler (1787-1858) u anqas minnu ħuh Vincenzo (1813-1849). Hu magħruf li Giuseppe kien ħabib ta' Johann Freidrich Overbeck(1789-1869). Dan ħalla warajh numru konsiderevoli ta' pitturi fosthom il-kwadru tal-Madonna tar-Rużarju fil-knisja tad-Dumnikani ta' Porto Salvo u l-Madonna tal-Konsolazzjoni fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Lija. Awtoritratt tiegħu jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti fil-Belt Valletta. Żewġ pitturi oħra tal-istess żmien kienu Pietro Paolo Caruana (1794-1852) u Tommaso Madonia (1803-1864). Dawn it-tnejn, segwaċi tal-istess moviment Purista, studjaw taħt il-Professur Tommaso Minardi fl-istess żminijiet flimkien ma' Luigi Fontana, l-awtur żagħżugħ tad-disinn ta' San Filep. Huma ħadmu għal xi żmien fl-istudju tal-istess Minardi Hvzler ġie deskritt bħala ħabib kbir ta' Pietro Tenarini u Tommaso Minardi. Għalkemm Hpvzler għamel minn kollox sabiex idaħħal l-istil Nazzaren fil-Gżejjer Maltin, dan ma ntlaqax tajjeb u qala' ħafna kritika fil-ġurnali ta' dak iż-żmien. L-impenn tiegħu kien qawwi u mgħaġġel wisq għal ħafna mdorrijin bi snin twal ta' xogħlijiet fil-Barokk, anke jekk Fost in-numru kbir ta' pitturi, inċiżuri u artisti oħrajn Maltin li tgħallmu għal xi żmien mal-Professur Minardi nsibu wkoll lill-Kavallier Girolamo Tagliaferro, Giovanni Farrugia (inċiżur, 1798-1861), Tommaso Madonia (1803-1864), Giorgio Bonaci, Michele Bellanti (1807-1883), u Giuseppe Bonnici. Giovanni Farrugia, Salvatore Busuttil u Enrico Casolani kienu wkoll deskritti bħala allievi ta' Overbeck. Għalhekk, għalkemm qatt ma ġie Malta, Minardi kien midħla sewwa tal-attività artistika ġewwa Malta tant li kien jiġi mitlub opinjonijiet dwar xi proġetti u saħansitra kien jirrakkomanda pitturi allievi tiegħu għal uħud minn dawn. Insibu dan fil-każ tar-restawr tal-koppla tal-Katidral tal-Imdina fl-1859. Hawnhekk naraw lil Minardi jirrakkomanda lill-pittur Pietro Paolo Cuschieri lill-Kapitlu tal-Katidral bis-saħħa ta' kuntatt li kellu mal-Kanonku Francesco Schembri. Fit-talbiet tagħhom lill-Isqof Gaetano Pace Forno u lill-Kapitlu tal-Katidral naraw kif din il-ġenerazzjoni ta' pitturi jsemmu l-ħidma tagħhom ġewwa Ruma taħt il-ħarsien ta' Tommaso Minardi bħala l-Professur tad-disinn tal-Akkademja Pontifiċja ta' San Luqa $ Wara din il-ġenerazzjoni ta' pitturi, insibu li Malta fl-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas- seklu 20 ġiet iddominata minn żewġ protagonisti ewlenin, Lazzru Pisani u Giuseppe Cali, it-tnejn allievi fl-'iskola' ta' Tommaso Minardi. It-tnejn li huma kienu l-allievi taż-żewġ pitturi favoriti ta' Tommaso Minardi. Pisani tħarreġ taħt Fontana u ltaqa' ma' Carlo Ignazio Cortis waqt li dan kien Malta fl-1868 biex jirrestawra s-saqaf tal- Konkatidral ta' San Ġwann meta dan ħajjar lil Lazzaro Pisani jitla fl-1870 jistudja Ruma. Minardi, flimkien ma' xi esponenti tan-Nazzareni, ħarġu l-manifest li stabbilixxa l-moviment fl-arti msejjaħ il-Puriżmu. F'dan id-dokument, maħruġ fl-1838 u msejjaħ Del Purismo nelle arti, il-pittur Antonio Bianchini jistqarr il-filosofija tiegħu u ta' dawk li qed jaqblu miegħu. Dawn kienu l-iskultur minn Ruma, Pietro Tenarini u xejn għajr żewġ protagonisti importanti fl-istorja tal-istatwa ta' San Filep, il-pittur Ruman Tommaso Minardi u n-Nazzaren Johann Friedrich Overbeck. L-iskultur Luigi Fontana (1827-1908) illum huwa sinonimu mal-istorja ta' Ħaż- Żebbuġ. Luigi Fontana huwa primarjament meqjus bħala pittur li ħadem kważi esklussivament xogħol reliġjuż u li wiret l-influwenza u l-fama tal-imgħallem prim tiegħu, Tommaso Minardi. Matul il-karriera twila tiegħu, Fontana kien jirrappreżenta tradizzjoni artistika li kienet laħqet il-quċċata tal-importanza tagħha u bdiet tnin bil- mod, waqt li tagħmel il-wisa' għal movimenti moderni artistiċi. Fontana twieled fir-raħal żgħir ta' madwar 2300 ruħ, imsejjaħ Monte San Pietrangeli (Monsapietrangeli) fid-9 ta' Frar tal-1827 u miet fl-istess raħal twelidu fis-27 ta' Diċembru tal-1908. Jibqa' magħruf bħala artist neo-Rinaxximentali permezz ta' xogħlijiet tiegħu madwar l-Italja kollha, fl-iskultura, fil-pittura fuq it-tila biż-żejt u t-tempera, arkitett, u anke bħala restawratur. Nannuh Luigi u missieru Tommaso kienu t-tnejn arkitetti magħrufa sew lokalment. Huma ħadu ħsieb ix-xogħol fuq il-Kolleġġjata ta' San Lawrenz ta' Monsapietrangeli. Il- Familja Fontana, oriġinarjament minn Ticino, illum parti mill-Iżvizzera Taljana, niżlet tgħix fir-reġjun tal-Ascoli Piceno minħabba din il-kummissjoni fuq il-Kolleġġjata ta' Monsapietrangeli. Luigi kien ir-raba' wild mill-ħamsa li kellhom Tommaso u Teresa, xebba Barbarossa. Fl- awtobijografija qasira tiegħu, miġbura għal dizzjunarju dwar artisti tal-epoka, huwa stess jistqarr li l-ewwel ġibda għall-arti ħassha ta' 10 snin ' Ommu, wara li osservat din il-ħajra ta' binha, fl-età ta' Il-il sena ħaditu l-Liċeo ta' Macerata għall-istudju tal-arkitettura u RS' aKSeMiB ġia ilijajae s'Żż gika— G gġSS ĊED866 i : Ritratt ta' Luigi Fontana żagħżugħ, bejn wieħed u ieħor fi żmien meta lesta l-istatwa. Dan jinstab fis-sede tal-Għaqda Każin Banda San Filep l-ornat taħt il-Professur Gaetano Ferri minn Bologna. Hawnhekk huwa qatta' tliet snin fejn kull sena rebaħ il-premjijiet fil-kompetizzjonijiet annwali ta' bejn l-istudenti. Ta' 15-il sena Luigi mar jaħdem bħala alliev ma' Gaetano Palmaroli, imwieled Grottamare fil-Marche, waqt li dan kien qiegħed jaħdem fil-belt ta' Fermo. Palmaroli kien pitturu skultur, litografu u kopista, artistikament deskritt bħala pittur ta' dixxiplina Romantika u akkademiku ħafna. Hawnhekk Luigi kompla jiżviluppa l-interess tiegħu fil-pittura u telaq l-arkitettura sabiex jirfina fid-disinn u l-kulur. Palmaroli u Fontana kienu jaqblu ħafna iżda matul iż-żmien li damu flimkien Fontana sema' ħafna dwar dak li kien qed jiġri fil-qasam tal-arti f'Ruma u speċjalment dwar l-imgħallem ta' Palmaroli, Tommaso Minardi. Għalhekk ma setax jonqos li l-ambizzjoni naturali tiegħu ħajritu biex imur Ruma għand l-imgħallem tal-imgħallem $ Fontana maż-żmien spiċċa bħala wieħed mill-allievi l-aktar mill-qrib ta' Minardi u, artistikament, il-werriet ewlieni tiegħu. Għalhekk, sabiex nifhmu lil Fontana, irridu naraw min kien Minardi. F'Ruma, Fontana malajr sab ruħu jistudja fl-Akkademja tal-Arti ta' San Luqa fejn Minardi kien ukoll Professur tad-disinn. Wara l-ewwel sena hu rnexxielu jiġi l-ewwel f'kompetizzjoni tal-pittura u oħra tal-immudellar bit-tafal għall-istudenti tat-tielet sena, u għal figura sħiħa u mhux ras biss kif kien mistenni minnu. Wara dan is-suċċess, kellu jieqaf ħesrem f'nofs l-istudji tiegħu peress li marad bit-tifu u spiċċa jqatta' tliet snin jirkupra lura d-dar t'ommu. Dawn it-tliet snin kienu diffiċli għalih, mhux biss minħabba l-mard, iżda wkoll minħabba r-rewwixti kontra t-tmexxija tal-Papiet f'Ruma. Hu xorta waħda pitter kopja tal-kurċifissjoni famuża ta' Lorenzo Lotto, liema pittura nxtrat bi ftit flus mill- Konti Bonafede. Il-livell ta' din il-pittura wassal biex jingħata kummissjoni akbar mill-istess Konti, din id-darba pittura dwar avveniment storiku lokali. F'dawn iż- żewġ xogħlijiet, Fontana wera ċerta indipendenza fil-ħsieb, fl-għażla tas-suġġett, u fit- twettiq. Indipendenza mill-orjentazzjoni ta' Minardi, l-eks imgħallem tiegħu. Wara t-taqlib politiku tal-1848/49, u hekk kif kien qata' qalbu li jkompli jistudja Ruma, Fontana rċieva ittra mingħand Minardi jistiednu lura Ruma sabiex jaħdem miegħu. Dan offrielu li joqgħod għandu mingħajr ħlas u li jaħdem miegħu fl-istudju ta' Palazzo Colonna. Dan kien arranġament komuni ħafna fil-bottegi artistiċi ta' dak iż-żmien. Minardi gawda sa mewtu mit-talent ta' Fontana għaliex dan tal-aħħar baqa' jpitter ħafna mix-xogħlijiet fuq disinn ta' Minardi. Fl-1874 Fontana żżewweġ lil Emilia Aventrani minn raħal twelidu u kellhom żewġ ulied, Tommaso u Margerita. F'Ruma ħadem u għallem. Fl-1875 kien maħtur Professur tal-pittura fl-Akkademja ta' San Luqa ta' Ruma bi 28 vot favur u wieħed kuntrarju. S' Fontana, bħal Minardi, kien midħla sew tal-kardinali u tal-Papiet Piju IX u Ljun XIII. Bis-saħħa ta' dawn il-konnessjonijiet l-istatwa ta' San Filep żaret il-Vatikan u tbierket mill-Papa Piju IX qabel qabdet it-triq lejn Ħaż-Żebbuġ. Kien ukoll maħtur Kavallier u Kommendatur tal-Kuruna Taljana. Waqt dan iż-żmien kollu, Luigi għex Ruma sa ma fl-1896 ta' 70 sena rtira mix-xogħol u mar lura lejn raħal twelidu fejn miet ta' 81 sena fis-27 ta' Diċembru 1908. Huwa jinsab midfun fiċ-ċimiterju tal-post fil-qabar tal- familja mżejjen bl-Anġlu tal-Qawmien. Għall-ħabta tal-1860, meta Fontana kellu biss 34 sena u kiseb ix-xogħol tal-istatwa ta' San Filep, Minardi kien laħaq il-quċċata tal-popolarità tiegħu u, fl-ewwel fażi tal- karriera ta' Fontana sal-1860, huwa ħadem għalkollox taħt Minardi. Jidher li Minardi ma kienx ilaħħaq jew jiflaħ jagħmel ix-xogħlijiet kollha li kien jintalab. Għal xi żmien Fontana ħadem ma' Minardi fl-istudju tiegħu numru 43, Palazzo Doria Pamphili, Piazza di Venezia, f'Ruma. Fl-1864, insibu lil Minardi jitlob lil Fontana biex jgħinu fuq kummissjoni mogħtija mill-Papa Piju IX, minħabba li beda jbati minn saqajh. Jingħad li Fontana kien wieħed mit-tliet pitturi kbar li ħarġu minn taħt idejn Minardi. Hu nzerta l-aħħar wieħed minn dawn u baqa' miegħu sal-aħħar flimkien ma' grupp ta' pitturi oħra, fosthom Carlo Ignazio Cortis. Fontana u Cortis spiċċaw ukoll biex ħadu ħsieb flimkien ma' oħrajn il-mafkar tal-qabar ta' Minardi fiċ-ċimiterju tal-Verano. $ L-istatwa ta' San Filep, flimkien mal-pittura mal-lunetti tal-koppla tal-knisja ta' San Salvatore di Lauro', huma mill-ewwel xogħlijiet fejn insibu lil Fontana jaħdem kompletament għalih, mingħajr ma jidher ma' Minardi. Fl-1864, wara li temm ix- xogħol fil-Palazz tal-Quirinale, insibu lil dan tal-aħħar jinsisti li Fontana għamel il- biċċa l-kbira tax-xogħol S' Numru ta' artisti oħrajn ta' ħila qatgħu qalbhom minn dan ix-xogħol fuq San Filep. $ L-uniku xogħol ieħor ta' Fontana hawn Malta hija l-pittura tal-Madonna bil-Ġilju li tinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti oriġinarjament attribwita lil Minardi bid-data tal-1862.6 Għalkemm din għandha l-firma u t-timbru ta' Minardi u nxtrat mill-bottega ta' Minardi, skont l-opinjoni ta' Calisti, din pittirha Fontana x'aktarx fuq disinn ta' Minardi stess. Dan kien arranġament bejn Minardi u artisti oħrajn bħal Fontana meta tal-ewwel kiber fl-età. Fontana pittur ċelebri F'din il-fażi ta' ħajtu, Fontana kien irnexxielu jikseb stil għalih. Stil mibni fuq it-taħriġ Klassiku li kiseb iżda daħħal elementi ġodda li jirriflettu r-realtà, waqt li fuq kollox żamm dejjem il-qofol u s-sempliċità tas-sentiment reliġjuż. Għalhekk insibuh jistqarr kif ftit ftit, qabad triqtu, triq li kienet differenti minn dik ta' Minardi. Dan tal-aħħar, minkejja li kien disinjatur tajjeb, kien batut fil-kulur, ma tantx iħalli l-immaġinazzjoni timraħ u pjuttost jibża' jaqbeż il-linja imposta mir-regoli akkademiċi. Fontana stess jgħid kemm studja bir-reqqa lill-artisti Taljani, Romantiċi kbar tas-seklu ħmistax bħal Reni, Caracci, Domenichino u Correggio. Matul il-karriera tiegħu u aktar ma kiber fl-età, huwa rnexxielu jżewwaq ix-xogħlijiet tiegħu b'numru ta' stili differenti, skont dak li kellu bżonn fil-kompożizzjoni ta' dak il-proġett partikolari. L-istatwa ta' San Filep hi eżempju ċar ta' din it-triq. Tista' tgħid li Fontana għandu numru kbir ħafna ta' xogħlijiet, kważi kollha ta' natura reliġjuża. Dawn jinstabu fi knejjes, kappelli u anke bażiliki ta' Ruma (San Lorenzo a Damaso u Santi Apostoli); u Lazio (Tivoli, Montefiasone, u Amelia); iżda l-aktar fil- knejjes tar-reġjun tal-Marche, pajjiż twelidu (Montalvo, Grottazolina, Montefiore u Tolentino). 4 fiw-imR TtbU mm Il-Kardinal Bonafede jirċievi l-pjanta ta' Palazz mingħand Lorenzo Lotto. Tinsab fil-bini tal-Gvern Lokali ta' Monte San Giusto Medd sewwa jdejh għall-immudellar u jingħad li għandu aktar minn mitt statwa u xi qniepen ukollt Bħala arkitett, irrestawra l-Palazz Massimo u l-Palazz Spada ġewwa Ruma, u f'Fermo ħa ħsieb ir-restawr tal-knisja ta' San Duminku u l-Palazzo Comunale. Għalkemm l-aktar li kien magħruf bħala pittur, Fontana wettaq numru ta' xogħlijiet fl-iskultura bħal ornat u statwi li jinsabu fil-Ministeru tal-Agrikoltura u Kummerċ, Palazzo Marignoli u Palazzo Colonna. Insibu xogħlijiet immudellati attribwiti lilu fosthom statwa tal-bronż ta' San Ġwann fil-belt ta' Fabriano, il-bust tar-Re Vittorio: Emmanuele II fis-Sala tal-Kunsill tal-belt ta' Fermo, ukoll il- bust tal-Kardinal DeAngelis fl-Arċiveskovat tal- L-iskultur Giovanni Duprċ (1817-1882) li miegħu tħarreġ Fontana fl-iskultura istess belt. Ħadem fl-irħam, fil-bronż, fl-injam. ġewwa Firenze fuq rakkomandazzjoni ta' Fontana kellu numru kbir ta' Minardi kummissjonijiet fi knejjes importanti. jinnota li f' Settembru tal-1857, fuq rakkomandazzjoni ta' Minardi stess Luigi Fontana mar Firenze biex ikompli jitħarreġ fl-iskultura. Hu mar jitgħallem ma' Giovanni Duprċ (1817-1882). Duprċ kien skultur kbir li jibqa' magħruf għal numru kbir ta' xogħlijiet ta' xeħta realistika, tant li kien ikkritikat minn dawk il-puristi li tant kien familjari tagħhom Fontana stess. Duprċ inflwenzat minn din il-kritika fittex toroq kemxejn differenti fejn esperimenta bi stili differenti filwaqt li laqqagħhom flimkien. Din il- formazzjoni swiet biex Fontana 'il quddiem sab triqtu. Bħal kull artist ieħor, kellu l-kritika sewwa dik pożittiva u sew dik negattiva. Fontana, bla dubju ta' xejn, kellu l-ħila li jżewwaq numru ta' stili differenti u juża l-kulur b'ċerta vivaċità daqs il-pitturi tas-seklu 15. Fuq kollox kien l-artist li esprima r-Rinaxximent fil-kobor tiegħu, fil-qasam tal-arti sagra. Kellu l-ħila jidħol fl-oqsma kollha tal-arti bil-pittura, skultura, arkitettura u tekniki differenti bħall-affresk, iż-żejt, u l-injam, kif ukoll fil-ġibs fil-qasam tal-iskultura sija dik ornamentali u sija dik figurattiva. Ħasra li ma tantx inkiteb fuqu, sempliċement għaliex l-arti sagra pproduċiet tant pitturi oħra. Jingħad li tant kien prolifiku, li wħud mix-xogħlijiet tiegħu mhumiex mirquma biżżejjed l-aktar dawk qrib l-aħħar tal-karriera twila tiegħu. Kritika oħra kienet dik li Fontana rrepeta elementi minn fuq xogħol għal fuq ieħor. Din issibha kemm- il darba, anke meta xxebbah l-istatwa ta' San Filep u 1 l-pittura li nsibuha fid-Duomo ta' Tivoli. Hemm xebh 1 kbir bejn San Filep u l-evanġelista San Mattew fil-knisja ta' Grottazolina, raħal żgħir fil-Marche. X'aktarx dawn ix-xogħlijiet saru wara San Filep peress li San Filep kien 3 wieħed mill-ewwel proġetti kbar tiegħu. X'aktarx, bħal ħafna artisti oħrajn kien qed juża l-istess mudell għal 2 xogħlijiet differenti. Dan iwassal biex mudell partikulari jispicca identifikat ma' dan l-artist partikulari Iżda l-aktar raġuni importanti hija li Fontana kellu limitazzjonijiet kif seta' jirrappreżenta personaġġi maħsuba għall-kult reliġjuż. Dawn ir-regoli jew aħjar konvenzjonijiet kienu saru parti mill-konvenzjoni aċċettata mill-Knisja ta' San Mattew, wieħed mill-erba' evanġelisti tal-ġibs fil-Knisja ta' Grottazolina fil-Marche. Xogħol. Ruma fuq l-arti sagra kollha. Wieħed ma jistax ikun li sar wara u li jixbab ħafna lill-:— oġġettiv dwar din il-kritika mingħajr ma jiżen il-kuntest istatwa ta' San Filep kollu ta' dawk iż-żminijiet. Fontana ħadem minn żmien fejn ra taqlib kbir fl-arti. L-arti sagra tilfet ħafna mill- importanza li kellha qabel. Bdew deħlin movimenti li qalbu radikalment il-ħsieb dwar x'inhi u x'inhu l-iskop tal-arti. Ħafna mir-regoli akkademiċi twarrbu sabiex l-arti setgħet tesprimi dawn iż-żminijiet ġodda fejn is-sentiment għamel il-wisa' għar-realtà, il-forma twarrbet f'ġieħ id-dinja moderna u l-inkwiet ġdid li ġabet magħha. Matul il- karriera twila tiegħu dan il-pittur sab ruħu sinonimu ma' żminijiet oħra. Fontana baqa' ma ħaddanx għalkollox dan it-tibdil, forsi għax din kienet l-arti li kienet mistennija minnu fiċ-ċirkustanzi ta' dawk iż-żminijiet. Illum Fontana għadu magħruf ħafna fir- reġjun tiegħu, dak tal-Marche, fejn numru ta' rħula żgħar għandhom toroq imsemmijin għalih. Tommaso Minardi (1787-1871) twieled Faenza fejn irċieva l-ewwel taħriġ tiegħu fl-iskola ta' Giuseppe Zauli. Fl-1803 mar Ruma u kompla jitħarreġ fid-disinn u l-pittura. Aktar 'il quddiem daħal fl-iskola ta' Vincenzo Camuccini sa ma laħaq il- livell meħtieġ. Beda jgħallem id-disinn f'Perugia u wara sar il-Professur tal-pittura u d-disinn fl-Akkademja ta' San Luqa ġewwa Ruma. Fil-karriera twila tiegħu hu kellu fost karigi oħrajn dik ta' spettur tal-pittura pubblika, membru tal-kumitat konsultattiv għall-ħarsien tal-Wirt Storiku u tal-Arti, u tal-kummissjoni għall-ħarsien tal-fdalijiet Arkeoloġiċi Sagri. Mill-1825 sa mewtu, iddomina l-arti pittorika reliġjuża ġewwa Ruma waqt il-perjodu importanti tar-Risorgimento. Huwa mhux biss kien artist iżda wkoll kien għalliem u qrib ta' ħafna personaġġi influwenti speċjalment tal- Papa Piju IX. Kien l-artist uffiċjali tal- Papa. Tommaso Minardi tgħallem fl-ambjent neo-Klassiku, l-istil artistiku predominanti ta' dawk iż-żminijiet. F'dak il-perjodu Minardi kien maħtur mill-Papa Piju IX bħala amministratur għall-ħarsien u r-restawr tal-patrimonju artistiku enormi tal-belt ta' Ruma. Sa dak iż-żmien Ruma kienet għadha mmexxija mill-Papa bil-poter temporali daqstant spiritwali. Xogħol li żgur li qasam mal-allievi ewlenin tiegħu ' fosthom Fontana. Il-pittura tiegħu hija Il-mafkar ta' Tommaso Minardi li jinsab fiċ-ċimiterju mibnija fuq l-osservazzjoni tad-dettall tal-Verano, Ruma, disinn ta' Luigi Fontana u kompożizzjoni tajba ħafna. tajjeb ħafna fid-disinn, liema talent qabel sewwa mal-moviment imsejjaħ Purisvo li jenfasizza s-sempliċità u l-qawwa tad- disinn fuq l-aspetti tekniċi oħra tal-pittura. Ħafna mix-xogħlijiet tiegħu kienu ispirati mill-pittura medjevali. Minardi kellu influwenza kbira fil-qasam tal-arti f'Malta tas-seklu 19. Minbarra l-kuntatti mal-awtoritajiet li kienu jikkummissjonaw ix-xogħlijiet fil-knejjes Maltin, hu kien imfittex ħafna mill-pitturi Maltin li studjaw Ruma.90 Ċertamentli hu flimkien ma' Johann Friedrich Overbeck kien strumentali u l-pont bejn il-Maltin u Luigi Fontana, li fi żmien l-istatwa kien għadu artist żagħżugħ u mhux magħruf. Taqtigħ ta' qalb Dun Salv Trevisan kellu biċċa xogħol iebsa f'idejh. Hekk kif beda l-ġbir u tlestew il- kuntatti tal-bidu, insibu lil Trevisan jaħdem bejn, fuq naħa waħda l-poplu Żebbuġi u d-deputati, u fuq in-naħa l-oħra ma' Luigi Fontana u Emmanuele Cortis. ittri miktubin minn Dun Salv Trevisan jitfgħu dellopera da Lei firmata mi reca dawl ġdid fuq kif saru t-tħejjijiet u n-negozjati. Somma danno presso i miei soci sabiex jirnexxi l-proġett tal-istatwa tal-fidda 8 popolo ta' San Filep. Ir-rwol ta' Dun Salv Trevisan u l-inkwiet li għadda minnu jitfgħu aktar tagħrif dwar dan il-qassis u l-ħila li wera biex imexxi 'l quddiem din il-ħolma ta' missirijietna. Instab li, kważi bħalma jiġri dejjem, ikollok kontroversji għaddejjin minn wara l-kwinti. Uħud jiġbdu 'l hawn u oħrajn jiġbdu 'lhemm, waqt li l-poplu ma jkun jaf b'xejn ħlief bil-ħolma li twebbel bihal Is-sehem ta' Dun Salv Trevisan fil-ġbir tal-flus u fil-kummissjoni tal-istatwa ta' San Filep issemma kemm-il darba f'kitba dwar dan is-suġġett. Iżda sfortunatament ma tantx jissemmew dettalji għajr dawk relatati mal-ġbir tal-flus. Wieħed għalhekk jista' jibqa' bl-impressoni li l-akbar uġigħ ta' ras kien il-ġbir tal-fondi. 392 Minn waħda mill- ittri nsibu lil Trevisan jagħmel kulma jista' biex isalva s-sitwazzjoni meta Luigi Fontana għal xi raġuni kien beda jaqta' qalbu. Dawn it-tliet ittri miktubin minn Dun Salv Trevisan lil Luigi Fontana nstabu f'arkivju privat f'Milan minn Dott. Marisa Calisti waqt riċerka li hi għamlet dwar dan il- pittur. Hi ttraskriviethom, għajr għal xi bċejjeċ qosra li ma setgħux jintgħarfu, u wara ppubblikathom, flimkien ma' Stefano Papetti, fi ktieb dwar l-istess suġġett $ L-ittri orġinarjament inkitbu bit-Taljan, Taljan verament sabiħ u mirqum. Dan juri kemm Trevisan kien tassew qassis mgħallem fi żmien meta l-formazzjoni akkademika tal-qassis kienet għadha fil-bidu. L-istil hu wieħed mimli retorika, stil li kien jintuża regolarment fil-korrispondenza ta' dawk iż-żminijiet. Dan kien jinkludi sentenzi twal u l-użu ta' forom ta' verbi, partikolarment il-gerunzdio, li jagħmel it-traduzzjoni diffiċli. It- traduzzjoni fl-appendiċi hija bilanċ bejn il-fedeltà lejn dak li hemm miktub, kif miktub, u l-Malti li jista' jinqara u jinftiehem faċilment. Ara Appendiċi B. Dawn iġibu d-dati: l-ewwelittra, tat-30 ta' Mejju 1862; it-tieni, mingħajr data, iżda probabbilment ftit wara d-29 ta' Ġunju 1862; it-tielet ittra, bid-data tal-5 ta' Frar 1863. L-ittri jitfgħu dawl fuq uħud mill-ġrajjiet fuq medda ta' sena u erba' xhur, f'liema żminijiet kienu għaddejjin in-negozjati ma' Fontana u l-arranġamenti dwar il-forma aħħarija tal-istatwa. Fl-ewwel u l-itwal ittra, Dun Salv informa lil Fontana li din hija ittra personali u ma ser ikun jaf ħadd aktar biha. L-ittri l-oħrajn kienu parti mill-korrispondenza uffiċjali li Dun Salv kien jaqsamha mad-deputatif' u l-poplu. Jirriżulta li Dun Salv kellu kuntatt bil-korrispondenza mhux biss ma' Fontana, iżda wkoll mal-aġent tiegħu f'Ruma, is- Sur Emmanuele Cortis, u man-Nutar Francesco Saverio Camilleri, li fassal u ħa ħsieb il-kuntratt jew aħjar l-iskrittura privata. Id-dati tal-ittri msemmijin juru li, f'dan il- perjodu partikolari, kienet għaddejja korrispondenza ma taqta' xejn b'ittri bid-dati ta' ftit jiem bejniethom. Fit-tieni u t-tielet ittra, insibuh jikteb f'isem id-deputati, fejn jagħti l-aħħar istruzzjonijiet u jirrispondi lil Fontana fuq dak kollu li jkun għaddej. F'din l-ittra Dun Salv jgħid li waslitlu l-ittra ta' Fontana li dan kien bagħat lin-Nutar Francesco Saverio Camilleri, bid-data tal-24 ta' Mejju, 1862, appena sitt jiem mid-data ta' din l-ewwel ittra. Hawnhekk Dun Salv qiegħed jistqarr li sejjer jirrispondi, mingħajr ma jitlef żmien, biex jirrifletti għax Fontana talbu parir. Dan minkejja li jaf bil-periklu li jinsab fih u li hu diffiċli għalih li jagħmilha ta' mħallef, peress li hu wkoll wieħed mid-deputati. Ipoġġi dan kollu fil-kuntest tal-ħbiberija u l-fiduċja li hemm bejnu u Filwaqt li stqarr kemm stagħġeb bl-ittra tiegħu, ifakkru li ħafna mill-istima li għandu lejh ġejja fuq ir-rakkomandazzjonijiet ta' Minardi u Overbeck', u li issa aħjar jaraw kif flimkien isibu tarf din is-sitwazzjoni. Sitwazzjoni li Dun Salv isejħilha, ku komplott studjat minn xi id imxajtna'. L-għan ewlieni ta' dan il-kumplott mhux ħlief li jagħmel ħsara lil Fontana u lil sħabu. Ikompli jħeġġu biex min-naħa l-waħda jistma lil dawn il-persuni talli huma u, min-naħa l-oħra, li ma jixraqlux iċedi quddiem dan kollu, speċjalment meta jqis l-istima mill-aqwa li jgawdi. Fit-tielet paragrafu, ifakkar lil Fontana f'ħafna ħwejjeġ, li taw lil Trevisan x'jifhem li ftiehmu. Dan joħroġ mill-korrispondenza tal-4 ta' Novembru; fejn kien jonqos biss li jitħejja l-kuntratt u li jlesti minn xi xogħol li dam aktar milli mistenni, fejn Fontana stqarr li l-istatwa mhix se tkun lesta għal April tal-1863, u li għalhekk talab biex il-festa ta' San Filep issir ftit wara. Fontana, wara li eżamina l-iskrittura (kuntratt) li bagħtulu minn Malta, fl-Ita' Diċembru 1862, ma sab l-ebda oġġezzjoni għajr xi ħwejjeġ żgħar; fejn, fit-23 ta' Frar, l-iskultur jinforma lill-aġent Cortis li sejjer idum aktar ma jinżel Ruma, minħabba xi saram li nqalagħlu. Trevisan isaqsi: wara dan kollu, kif jista' jkun li jidħlilna xi dubju, l-iċken dubjuż 'U issa, wara tant stennija, filwaqt li nitolbu għalik sabiex tinżel Ruma u tagħmel l-istatwa; jikteb Dun Salv Trevisan, 'nirċievi din l-ittra tal-24 ta' Mejju Jistqarr li feraħ bl-aħbar li (Fontana) wasal Ruma, iżda fl-istess ħin tnikket b'dak li nkiteb. għażel li ma jgħid xejn minn dan lid-deputati, ħlief għall-wasla tal-iskultur ġewwa Ruma. 'Dan għax din hija ittra ta' bejn il-ħbieb, iżda fuq kollox biex nibża' għall-fama tiegħek, insalvaw l-istatwa u nsalvaw wiċċna mal-poplu tant ħerqani' Fil-paragrafu ta' wara, Trevisan juri d-dubju tiegħu dwar kemm il-problema hija ġejja mill-kuntratt. Jiddubita kemm l-affarijiet pendenti, bħar-roħs, is-sigurtà fuq ix-xogħol, fuq l-istatwa jew it-tiswijiet wara xi ħsara li tista' tinqala' waqt it-traġitt, huma xi diffikultajiet hekk kbar li għandhom iħassru dan il-proġett. Jikkonkludi li hija 'l-għira tal-għedewwa tiegħek' li wasslitek biex taqta' qalbek. Fis-seba' paragrafu, Dun Salv Trevisan għamilha ċara daqs il-kristall li l-istatwa sejra ssir 'għax diġà għandna mezzi aktar milli hemm bżonn' u 'issa kollox jiddependi minnek'. Wara jkompli jagħmillu serje ta' mistoqsijiet ibsin, fosthom dwar il-kelma tiegħu. Hawnhekk Trevisan, wara dan it-twiddib bil-pulit, iqawwilu qalbu, għax mhux minnu li f 'Ħaż-Żebbuġ hawn min mhux kuntent, għajr il-ftit, iżda ċertament mhux il-poplu. Wiegħdu li kollox jistgħu jirranġaw bejniethom u li sejjer jagħmel dak li jista' biex ma jintalabx roħs. Dwar il-garanziji mitlubin miż-Żebbuġin, Dun Salv fiehmu kif għandhom jitqassmu. Jibqa' biss il-problema tat-tiswija tal-istatwa jekk jinqalgħalha xi ħaġa waqt il-vjaġġ, fejn Dun Salv juri d-dubji tiegħu kemm dan hu probabbli. Wara kollox hu mistenni li tibgħat lil xi ħadd magħha; dan biex jarma sew l-istatwa kif tasal Malta. Jikteb 'mhux qed nissoponi li sejjer tafda lil dawn ir-rivali għajjurin iħassru l-istatwa tiegħek Iwieġeb lil Fontana fuq is-suġġeriment li kien għamillu biex isir parti mix-xogħol mill- arġentiera Maltin. Jgħidlu li l-għażla li għamlu saret peress li jridu xogħol mill-aqwa u mhux bħala nuqqas ta' rispett lejn l-artiġjan Malti. Jista' jkun li hawnhekk Fontana kellu diffikultà jsib arġentier f'pajjiżu lest li jidħol għal dan ix-xogħol. Filwaqt li jerġa' jsemmilu 'l Overbeck u lil Minardi, Dun Salv jikkonkludi din l-ittra importanti billi għal darb'oħra jinkoraġġih, billi jiktiblu sabiex 'imidd idejh għax- xogħol tant mixtieq minnu'. Din l-ittra, probabbilment mibgħuta ftit wara d-29 ta' Ġunju 1862, hija iqsar u ħafna aktar diretta, ittra minn dawk tas-soltu li Dun Salv kien jikkonsulta dwarha mad- deputati. Hawnhekk Dun Salv jikteb li jaqbel mar-rimedji li nstabu dwar xi diffikultajiet li kien għad baqa' dwar il-kuntratt (skrittura). Jerġa' jinsisti biex jiffirma, malajr kemm jista' jkun, għax aktar dewmien ifisser 'ħsara kbira ma' sħabi u mal-poplu'. Dan jikxef mument ta' tensjoni liema bħalu li kien għaddej minnu Dun Salv Trevisan. F'din l-aħħar ittra, bid-data tal-5 ta' Frar 1863, Trevisan jikkonferma li rċieva aktar korrispondenza mingħand Fontana, fejn dan qallu li rċieva akkont ta' 936 skud Ruman, bħala l-ewwel pagament. Intalab ukoll sabiex iżomm eżatt mal-kundizzjonijiet tal- kuntratt, inkluża dik li kollox isir tal-fidda, inkluż is-serp (imsejjaħ dragun) u s-salib. Trevisan ma riedx li jibgħat xi fidda minn Malta. Trevisan jikkonferma li rċieva ċertifikat mingħand il-Professur Overbeck li l-mudell tal-ġibs jilħaq il-livell mistenni. Hu jitlob sabiex il-professur jikkoreġi l-iskrizzjoni għal taħt l-istatwa u jneħħi l-kelma 'isqof' u flokha jniżżel 'qassis Sirjan', għax din ma togħġobx lill-isqof tagħna. 'Aħna lesti biex inħallsu u nistgħu neħilsuk mill-garanzija, peress li għamilnielek ipoteka kawtelarja' kiteb Dun Salv, 'iżda xorta waħda nixtiequ d-dokument jew iċ-ċertifikat, għax s'issa għad m'għandniex ħlief il-kelma tas-Sur Cortis', u għalhekk jispjega li kien għadu ma tħallasx tal-ewwel pagament. 'Hekk kif jasal iċ-ċertifikat mingħand il-professur, inti tirċievi l-ewwel u t-tieni pagament L-ittra tagħlaq b'awgurju li kollox imur sew u li dan iwassal għal aktar tifħir lil Luigi Fontana. Dun Salv jidher li kien il-prokuratur tal-festa, għax Ciappara jikteb li ħejja l-programm għall-ġbir tal-festa tal-1860, fejn għall-ewwel darba tissemma statwa tal-fidda. Minbarra hekk, hu kien wieħed mid-deputati li għamlu l-garanzija meħtieġa għall-flus li kien għad fadal jinġabru. Fuq kollox Dun Salv Trevisan kien kontributur, sew ta' flus, fejn insibu li ta £43 Lira Sterlina u 1 l-il sold, u sew ta' xogħol li qatt ma tħallas tiegħu. Dawn it-tliet ittri jikkonfermaw, flimkien ma' sorsi oħrajn, li Trevisan kien il-mexxej ewlieni ta' dan il-proġett kbir. Dun Salv Ciappara jikteb li 'dejjem kien hemm nofs ħajra biex ikollna waħda (statwa) tal-fidda, iżda ħadd ma kien jissogra jidħol għal biċċa xogħol bħal din'96 Kellu jkun Trevisan li ħareġ għonqu għax-xogħol u għas-sogru li biċċa xogħol bħal din iġġib magħha. Fuq medda ta' erba' snin ta' tħejjija, insibu lil Trevisan f'kuntatt kontinwu mal-partijiet kollha li kellhom xi sehem f'dan il-proġett, xi minn daqqiet jispira, f'oħrajn isaqsi u wkoll iħeġġeġ, dejjem skont il-każ. Kellu l-viżjoni quddiem għajnejh u qatt ma ddubita minnhal Kien sensittiv ħafna għall-perċezzjoni pubblika dwar id-dewmien tax-xogħol fuq l-istatwa u, sakemm kellu l-flus meħtieġa u l-appoġġ taż-Żebbuġin, hu kien kuntent, minkejja l-oppożizzjoni li kellu. Barra minn hekk, hu kien deputat. Trevisan ħa ħsieb li jiġbor l-appoġġ tal-Arċipriet Naudi u Dun Salv Ciappara, li saħansitra kienu deputati mas-Sindku Mifsud. Minn dan li sirna nafu, jidher li Trevisan kellu l-ħila li jgħarraf lill-pubbliku u lid- deputati bir-raġuni għad-dewmien sabiex, kemm jista' jkun, ma jinqalgħux għajdut oħrajn. Id-deputati u l-kleru wkoll kellhom il-fiduċja li jafdawh bil-korrispondenza u bil-ġbir tal-flus. Fil-korrispondenza, Trevisan iwiegħed li jikkonvinċi lid-deputati sabiex ma jinsistux aktar għal xi roħs mingħand Fontana. Trevisan joqgħod attent ħafna li ma titniżżilx il-kelma 'isqof Sirjan' u/jew li l-istatwa tkun tixbah lil xi isqof, 'għax l-Isqof Djoċesan ma jaċċettax'. Din kienet attenzjoni partikolari, sabiex ħadd mill-awtoritajiet ekkleżjastiċi ma jurta ruħu. Fuq kollox, minn dan il-kliem finalment ma jitniżżel xejn, sinjal ta' kemm il-verżjonijiet inbidlul Bħalma jiġri f'ħafna proġetti ta' dan il-qies, deivostri nemici che vela, ikollok nuqqas ta' qbil. Kull min kien jaspira precipitarono, si gli avversi li għandu xi ftit poter jew influwenza, kien acerrimi nostri x'aktarx jippretendi li tgħaddi tiegħu jew inkella jkollu sehem fil-glorja. Żgur li Fontana u Trevisan kellhom lil xi wħud, minn ġewwa Ħaż-Żebbuġ, li ma qablux ma' xi ħaġa importanti tal-proġett. Kienu x'kienu r-raġunijiet partikolari, ħadd ma jista' jgħid; iżda Dun Salv Trevisan jattribwixxihom għall-għira, u jiddiskrivihom bħala għedewwa kbar. Il-fatt li Trevisan jikteb li dawn huma l-għedewwa tagħna, jagħtik x'tifhem li, l-għażla ta' Fontana jew li x-xogħol isir Ruma, setgħet kienet parti mill-argument. Ħjiel ieħor li jista' jidentifika min setgħu kienu dawn l-għedewwa, hija t-twissija li għamel lil Fontana, fejn talbu biex ma jafdax l-armar jew xi tiswija li jista' jkun hemm bżonn, f'idejn l-għajjurin u dawk li jippretendu li huma xi ħaġa. X'aktarx li hu qiegħed jirreferi għal xi ftit persuni li kienu midħla tal-arti f'pajjiżna. Jeżisti abbozz ta' Statwa ta' San Filep datat fl-1861 li seta' kien alternattiva għal dak li nafu bih illum. Hi spekulazzjoni jekk kienx hemm min fil-kleru Żebbuġi xtaq li l-istatwa ssir fuq dan l-abbozz. Fontana offra li xi xogħol tal-fidda jsir f'Malta, iżda Trevisan ma aċċettax, għax taħna rridu xogħol eċċellenti' u 'mhux għax m'aħniex kburin b'pajjiżna'. Forsi, hawn, Fontana xtaq li jeħles mix-xogħol tal-immartellar tal-fidda Xogħol teknikament diffiċli ħafna, speċjalment fuq skala hekk kbira. Dun Salv Trevisan ħaseb li Fontana, wara li sema' bl-oppożizzjoni minn xi wħud f'Ħaż-Żebbuġ, beża' li l-istatwa ma ssirx jew li ma kienx sejjer jitħallas. Għalhekk mal-ewwel kitiblu li m'hemmx diffikultà, la mal-pubbliku u lanqas biex jinġabru l-flus meħtieġa. Għalhekk, filwaqt li jfaħħru, jurih li l-problema mhix il-kuntratt iżda biża' li ma kellhiex postha. Għalkemm tissemma oppożizzjoni minn Ħaż-Żebbuġ, ħarsa lejn il-kontribuzzjonijiet tal-kleru tal-parroċċa u ta' saċerdoti oħrajn li kienu residenti Ħaż-Żebbuġ turina li kollha kemm huma ftit jew wisq taw xi ħaġa fil-ġbir li sar. Ara Appendiċi E. Filwaqt li fil-korrispondenza tissemma kemm-il darba l-kelma 'skrittura', din mhi xejn għajr il-ftehim li sar bejn il-partijiet, ftehim li seta' sar bħala kuntratt, jew wisq probabbli f'forma ta' skrittura privata. Din, fost ħwejjeġ oħrajn, kienet tinkludi ċerti elementi li jissemmew f'dawn l-ittri, bħall-prezz, kif huma mqassmin il-pagamenti, il-garanziji u l-assigurazzjoni fuq ix-xogħol fuq l-istatwa u fuq it-trasport tagħha. Jirriżulta li l-pagamenti kellhom isiru fi tliet porzjonijiet: mal-iffirmar tal-kuntratt, malli l-istatwa tkun lesta, u meta din tasal Malta. L-ewwel u t-tieni pagament saru flimkien, wara li kien hemm ċertu dewmien fl-iffirmar tal-kuntratt u fuq xi kwistjonijiet oħrajn. Trevisan joġġezzjona għal xi nuqqasijiet fuq l-istatwa, u jitlob li kollox isir skont il- kuntratt, li kollox isir tal-fidda, inkluż is-salib u d-dragun. Ħadd ma jista' jgħid kienx qiegħed jirreferi għal xi dragun jew għas-serp li hemm illum, it-tnejn li huma jissimbolizzaw il-ħażen fl-ikonografija Kristjana. sabiex twettqet din l-istatwa, iżda, aktar u aktar, il-fatti dwar is-sehem ewlieni li kellu Dun Salv Trevisan — personaġġ li għadna ma tajniehx l-importanza li tixraqlul Il-kundizzjoni ewlenija li saret waqt l-ewwel ġbir li sar għall-istatwa ta' San Filep kienet dik li tkun tal-fidda. Din il-kundizzjoni kienet ċertament waħda maħsuba sew minn qabel għaliex, kif għad irridu naraw, dan kien xogħol ta' sengħa kbira, xogħol fil-kobor li qatt ma sar bħalu Malta. Is-sengħa meħtieġa għal xogħol bħal dan kienet waħda antika u partikulari tant li xħin wieħed iġib quddiem għajnejh id-daqs u d-diffikultajiet tekniċi ta' dan il-kunċett, ftit kienu dawk li setgħu jidħlu għalih. Wieħed allura malajr jifhem li wara ż-żewġ kundizzjonijiet ewlenin, dik li ssir tal-fidda u li ssir Ruma, kien hemm riċerka bir-reqqa li saret minn qabel sew l-ewwel arbular (ġbir). Il-kleru Żebbuġi kien diġà għamel it-tiftix meħtieġ sewwa lokalment kif ukoll barra minn Malta. Dan jagħmel sens għax fil-perjodu pjuttost qasir ta' tliet snin saret opra li kienet tidher li se tkun diffiċli biex titwettaq mill-bidu nett. 47 Nefqa speċjali għal proġett partikolari Hija interessanti li fil-kontijiet ta' bejn l-1860 sal-1863 mill-Prokuratur ta' dak il- perjodu, Dun Franġisku Saverju Pisani, ma nsibu xejn dwar l-istatwa. Kulma nsibu hija n-nefqa ta' 1286 skud għall-festi ta' San Filep ta' dawn it-tliet snin. Lanqas ma jidher xejn fil-Kotba tal-Fratellanzi. Dan juri li l-proġett inżamm 'il bogħod mill-kotba tal-amministrazzjoni. Wieħed jifhem li kellu jkun hekk għaliex l-amministrazzjoni ma kinitx taċċetta spejjeż straordinarji fil-kotba tagħha mingħajr l-approvazzjoni tal-Isqof. Din l-approvazzjoni ntalbet fl-1864, meta kien diġà sar kollox u speċifikament biex jitħallsu l-ispejjeż kbar tal-festa tal-1864. Dun Salv Trevisan u sħabu ħasbu li aħjar ma jiġux f'sitwazzjoni fejn jimbarazzaw ruħhom mal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Dan jidher ukoll mir-rapporti li nsibu dwar iż- żewġ viżti pastorali, dik tal-1861 u l-oħra tal-1865. Wieħed jistenna li speċjalment dik il-viżta tal-10 ta' Diċembru tal-1861 mill-Isqof Gaetano Pace Forno jissemma l-ħsieb tal-istatwa, meta kien diġà sar ħafna xogħol u l-proġett kien beda miexi sew.7 Minn dan ma ssemma xejn, kif wara kollox jidher mill-kotba finanzjarji tal-istatwa li huma separati għalkollox minn dawk tal-parroċċa. Min-naħa l-oħra, fl-ittra tal-5 ta' Frar, 1863, Dun Salv Trevisan javża lil Fontana biex joqgħod attent u ma jsemmix il-kelma 'Isqof' għax l-Isqof Djoċesan ma jaċċettahx. Jibda x-xogħol fuq l-istatwa Mill-ittri ta' Dun Salv Trevisan jidher li x-xogħol fuq l-istatwa proprja kien għadu ma bediex sal-aħħar jiem ta' Ġunju tal-1862. Dan minkejja li Fontana wiegħed f'ittra bid-data tal-4 ta' Novembru tal-1861 li se jidħol għax-xogħol kif miftiehem. Dun Salv Trevisan kien inkwetat u għamilha ċar u tond li dan se jiswielu ta' deni ma' sħabu u mal-poplu. L-ewwel pagament fil-fatt sar f'Jannar tal-1863.5 Dan sar skont il-kundizzjoni li Fontana jirċievi l-ewwel pagament malli jiffirma l-kuntratt. F'nota li nsibu fid-djarju ta' Mons. Pullicino hemm imniżżel li x-xogħol dam sejjer madwar disa' xhur. Dan ifisser li x-xogħol fuq l-istatwa beda qabel tħallas l-ewwel pagament x'aktarx għall-ħabta ta' Ottubru tal-1862. It-tieni pagament sar għall-ħabta ta' Marzu tal-1863. Jekk il-partijiet żammew mal- ftehim oriġinali dan il-ħlas kellu jsir hekk kif jibda x-xogħol fuq l-istatwa, iżda nafu li waqt li kien sejjer ix-xogħol fuq l-istatwa kienu għadhom għaddejjin l-ittri bejn Trevisan u Fontana li fihom insibu aktar negozjar dwar il-ħlasijiet, garanziji u ħwejjeġ oħra. X'aktarx li Trevisan u sħabu damu ma ħallsu l-ewwel pagament għaliex kien għad baqgħalhom xi ħwejjeġ li riedu jiċċaraw ma' Fontana. L-istatwa ma kinitx lesta qabel Mejju/ Ġunju tal-1863. Wieħed jista' jimmaġina li Trevisan kien qed jippjana li jżanżan l-istatwa fil-festa tal-patrun ta' dik is-sena stess, jiġifieri fit-12 ta' Mejju. Dawn il- pjanijiet sfrattawlu għaliex Fontana talbu jipposponi l-festa, xi ħaġa li Trevisan irrifjuta li jagħmel. Minkejja dan, fil-kontijiet insibu li l-aġent Emmanuele Cortis tħallas is- somma ta' £2 s12 f'Awwissu tal-1862 u £12 s15 f'Mejju tal-1863 mgħoddija lilu mis-Sur Hearn'7: Dawn il-pagamenti Dehra minn ġewwa ta' San Salvatore in Lauro, il-knisja fejn għamlet xi jiem esebita l-istatwa ta' San Filep. Din kienet tinsab qrib ħafna tal-Vatikan u jirriflettu li s-Sur Emmanuele Cortis l-post fejn inħadmet l-istatwa kien għamel ħafna xogħol sa mill-bidu Tħallsu wkoll xi spejjeż lill- kumpanija tat-telegrafija biex l-aħħar pagament jasal fil-pront kemm jista' jkun, xhieda ta' kemm saret insistenza minn xi naħa biex isir il-ħlas mistennil Telegramm ieħor sar fit-23 ta' Lulju biex l-istatwa tintbagħat kemm jista' jkun malajr. Saru wkoll xi spejjeż fuq il-kambju u fuq l-assigurazzjoni tas-somma ta' £800 Lira Sterlina. Malli tlestiet l-istatwa din ittieħdet il-Vatikan meta fit-13 ta' Lulju f'sala bid-damask aħdar tbierket mill-Papa Piju IX. Din il-barka, barra li għandha 100 jum indulġenza, serviet ukoll biex iż-Żebbuġin ikollhom kif ngħidu 'il-barka' tal-Papa, protezzjoni mhux biss spiritwali iżda wkoll tarka għal z ; xi kritika jew dubji li seta' kien għad hawn f'Malta. Fuq in-naħa ta' quddiem insibu skrizzjoni bil-Latin miktuba mil-Latinista Dun (Abate) Giuseppe Zammit (1802-1890), poeta u kittieb prolifiku ta' satira politika taħt il-psewdonimu Brighella. '9' Din hija deskrizzjoni tal-Qaddis Patrun San Filep. Fuq in-naħa ta wara nsibu skrizzjoni oħra, Dehra oħra ta' San Salvatore in Lauro. Il-faċċata din id-darba tifkira tal-barka mill-P apa. xeo-Klassika tagħha kienet għadha kif tlestiet ftit bil-kliem sabiħ: Il-kliem inkiteb mill-Patri: xhur qabel ma laqgħat l-istatwa ta' San Filep AD ZI (4 B ġ- a WV// Xirboin 4 l-k rain fis pħlaklo kerislcemil— Hai Hreegħ bieh id LI-Ai PAWA bil-ftenix cnfbi Mi UALIPPOP B m'10t—al AW - l addà la kollċe di bżerdiċċ PL. LI Pkradċeeelbbi2 Irċevuta ta' Luigi Fontana għat-tielet pagament li sar fit 23 ta' Lulju, 1863. Dan permezz ta' kambjala maħruġa f'isem Dun Salv Trevisan mis-Sur Hearn Professur Ġiżwita Angelini, għalliem tal-Istorja Sagra fil-Collegio Romano. Din inkitbet hekk kif il-Papa ta l-barka tiegħu fil-Vatikan./02ara appendiċi Ċ L'Osservatore Romano''Ċ jsemmi wkoll li l-istatwa, wara li tbierket mill-Papa, ġiet esposta għal xi jiem fil-knisja ta' San Salvatore di Lauro. Hawnhekk il-pubbliku Ruman kellu l-okkażjoni jammira din il-biċċa xogħol artistika, fejn qalgħet ħafna tifħir. F'din il-knisja nsibu numru ta' pitturi ta' Luigi Fontana li saru waqt jew ftit wara r-restawr kbir tal-faċċata bejn l-1857 u l-1862.'' Din hija l-knisja tal-Marcheggiani, ir-reġjun li twieled fih Luigi Fontana. Hawnhekk ġenerazzjoni wara l-oħra ta' artisti u studenti mill- Marche kienu jsibu l-kenn u jiltaqgħu meta jkunu Ruma 'l bogħod minn pajjiżhom. Il-bini ta' maġenb din il-knisja hu l-Collegio Picene, illum imsejjaħ il-Pio Sodalizio dei Piceni, fejn Luigi Fontana kellu l-istudju tiegħu u fejn saret l-ewwel fażi tax-xogħol fuq San Filep. Ma nafux jekk Dun Salv Trevisan u oħrajn kinux jafu b'dan kollu, iżda ħadd ma jlumhom meta fit-23 ta' Lulju reġgħu bagħtu telegramm biex ifittex iġib lil San Filep lejn Ħaż-Żebbuġ. Stadji tal-kostruzzjoni tal-Istatwa tal-Fidda Statwa bħal dik ta' San Filep tkun magħmula minn biċċiet. Insibu partijiet minnha solidi jew fonduti fejn il-fidda tiddewweb u tintefa' ġo forma, u partijiet oħra magħmula minn pjanċi ta' diversi qisien. Dawn il-bċejjeċ eventwalment jiġu mmuntati fuq qafas intern li jerfa' l-piż kollu u jorbothom flimkien. Il-pjanċi tal-fidda, flimkien mal- partijiet fonduti, huma marbutin flimkien fuq barra permezz ta' rivits u/jew saldatura bil-fidda. Dawn jidhru jekk wieħed jifli l-istatwa mill-qrib. Dan ix-xogħol irid isir għand l-arġentier. Dawn ikollhom il-ħanut tagħhom xi mkien ieħor mill-istudju ta' pittur jew skultur li jaħdem fuq materjal ieħor, bħall-injam jew il-ġebla. Għalkemm Luigi Fontana huwa d-disinjatur ta' San Filep hu bilfors kellu jibda jikkonsulta minn kmieni ma' wieħed minn dawn l-arġentiera għax mhux lakemm titlob arġentier jidħol għal biċċa xogħol bħal din. Ħafna arġentiera, barra l-ħila teknika biex jaħdmu fuq il-metall (deheb, fidda u ħaġar prezzjuż), kellhom ukoll il-ħila artistika li joħolqu medda ta' xogħlijiet dekorattivi li jinstabu fil-knejjes tagħna bħal pissidi, baċiri, vanġeli u ħwejjeġ dekorattivi jew għodod liturġiċi oħrajn. Iżda, fil-każ tal-istatwa ta' San Filep, dan kien xogħol ħafna aktar kumpless. Is-soltu għal xogħlijiet iżgħar minn din l-istatwa, l-arġentier, meta meħtieġ, kien jitlob l-għajnuna ta' disinjatur. F'dan il- każ l-arġentier kellu joqgħod għalkollox fuq dak li ħoloq l-artist fid-disinn. Kull biċċa xogħol fil-fidda, sakemm ma tkunx sempliċi ħafna jew xogħol li jsir ripetutament fuq xi forma mħejjija minn qabel, titlob li ssir mudell tagħha. Fil-każ tal-istatwa ta' San Filep, il-mudell sar u għamel xi żmien Ħaż-Żebbuġ (jingħad għand Dun Salv Trevisan). Dan kien meħtieġ sabiex il-kleru u anke forsi d-deputati jaraw u jikkritikaw l-istatwa fil-fażi fejn l-artist ikun jista' jiddiskuti magħhom l-ideat tiegħu u xi tibdil li jixtiequ. Insibu fil-kontijiet li tniżżlet spiża sabiex l-abbozz ikun jista' jerġa' jintbagħat Ruma għand Fontana. F'waħda mill-ittri riprodotti fl-appendiċi, insibu lil Dun Salv Trevisan jitlob xi tibdil wara li kien hemm diskussjoni bejn iż-Żebbuġin dwar il-merti tal-abbozz. L-abbozz huwa wkoll il-mudell li fuqu l-arġentier ikun jista' jkabbar u jżomm il-qisien fil-proporzjonijiet tagħhom. Għalkemm l-istatwa ta' San Filep hija xogħol ibbażat fuq id-disinn ta' Luigi Fontana taħt is-superviżjoni ta' żewġ konsulenti ċelebri, wieħed irid irodd il-mertu kollu mistħoqq lill-arġentier (jew arġentiera) li ħadem b'tant ħila teknika u artistika. Ix-xogħol ta' dawn l-artisti (mhux sempliċement artiġjani) għadu mhux magħruf biżżejjed u jkun xieraq li nsiru nafu min kien u kif kien isir ix-xogħol tagħhom. Mis-seklu 16 'il quddiem, l-arġentiera ġewwa Ruma kienu organizzati taħt it-titlu ta' T'Università e Nobil Collegio degli Orafi, Gioiellieri, Argentieri dellAtma Città di Roma mħarsa mill-qaddis patrun tagħhom San Eligio.'6 Din l-hekk imsejħa korporazzjoni kienet waħda mill-għaqdiet tal-ħaddiema tas-snajja, kienet awtonoma u kellha l-għan li, mhux biss tamministra u tirregola l-attivitajiet tal-arġentiera, iżda wkoll kienet tikkontrolla l-kwalità tax-xogħol u tal-metall prezzjuż. Sabiex tkun meqjus bħala student fil-Kulleġġ u wara tilħaq il-grad ta' mgħallem (Mastro) tal-arġentiera trid l-ewwel tgħaddi minn eżami. Toqgħod għall-eżami wara li minn qabel tkun miktub bħala artiġjan, għalaqt il-25 sena, ta' kondotta tajba, u ilek sentejn taħdem ma' mgħallem fis-sengħa tal-arġenterija. Il-grad ta' arġentier jinkiseb wara li tersaq għall-eżami tal-aħħar li jinkludi l-prattika tas-sengħa u fl-aħħar diskussjoni mal- Kumitat li kien jinkludi l-Kap tal-Konsli u konsli oħra. Matul iż-żmien daħlet is-sistema tal-boll, jew marka forma ta' għafsa fuq il-fidda, li tiggarantixxi l-kwalità tal-metall prezzjuż. Normalment ikun hemm il-boll tal-arġentier u ieħor tal-korp jew l-awtorità uffiċjali maħtura biex tissorvelja l-kwalità tal-metall prezzjuż. Ix-xogħol maħdum Ruma, bħal fil-każ ta' San Filep, normalment ikollu l-boll ta' Ruma. F'dak iż-żmien il-boll kien juri żewġt imfietaħ, simbolu tal-awtorità tal-Papa. Sa ma hu magħruf, s'issa għadha ma nstabitx marka ta' xi boll fuq l-istatwa ta' San Filep. Din hija għażla importanti għax, filwaqt li t-teknika tal-immartellar tal-pjanċi (żivażuna a martello) tippermettilek li toħroġ il-mudellatura tal-istatwa fejn jidħol id-drappeġġ - fil-każ ta' San Filep il-korp, id-dirgħajn u l-idejn, fejn tidħol l-anatomija tal-pala tal-idejn u speċjalment ir-ras it-teknika tal-fondut tagħti l-aħjar riżultati. Dawn iż-żewġ tekniki ewlenin fix-xogħol tal-fidda huma separati minn xulxin u jirrekjedu għodda u metodi differenti. Il-ħwienet tal-arġentiera huma mgħammra għal dawn iż-żewġ metodi ta' xogħol. Id-daqs tal-istatwa hija waħda mill-punti ewlenin li l-arġentier irid iżomm quddiem għajnejh. Dan għaliex l-elementi kollha flimkien iridu jintrabtu u jerfgħu l-piż ta' xulxin. L-ammont ta' metall użat, ħafna minnu fidda, jiżen sew, u dan irid iserraħ u jintrabat b'tali mod li ma jitgħawwiġx jew jintebaq biż-żmien. Għalhekk l-arġentier irid jagħżel il-ħxuna tal-pjanċi tal-fidda li se juża bil-għaqal. Fil-każ tal-istatwa ta' San Filep il-ħxuna tal-fidda bejn wieħed u ieħor hi ta' 0.7 mm, għalkemm din tvarja skont il-post fejn qiegħda. Minn naħa waħda, il-pjanċa ma tridx tkun ħoxna u għalhekk tqila żżejjed (anke minħabba li hu materjal prezzjuż) u li fl-istess ħin tkun tiflaħ il- piż kollu u żżomm il-forma tagħha maż-żmien. Wieħed ukoll irid jaħseb għal tip ta' statwa li hija proċessjonali u għalhekk mhix maħsuba biex tibqa' fil-post u qatt ma tiċċaqlaq. Fl-aħħar mill-aħħar il-ħxuna tal-pjanċa tiddetermina l-piż u għalhekk id- daqs tal-istruttura interna (travu tal-injam) u t-teknika ta' kif isir l-immartellar, kif se jiġi diskuss aktar 'il quddiem. Puntelli bil-ponta t' għamliet differenti li jintużaw Dettall tal-istatwa li juri l-pjanċi tal-fidda waqt ix-xogħol a cisello biex joħorġu disinji mwaħħlin ma' xulxin permezz ta' rivits. differenti fuq il-fidda ukoll il-pjanċa mgħawġa skont il-pożizzjoni (a sbalzo) u tinqix tal-ornat tal-pjaneta (a cisello) L-arġentier wara li jistudja sew id-disinn u jaħseb fuq kif se jimmanifattura u jgħaqqad il-bċejjeċ tal-pjanċi tal-fidda jrid ifassal u jibda jġarrab. Dan isir naqra naqra sakemm, filwaqt li jkun għaddej ix-xogħol tal-immartellar fuq kull pjanċa, dejjem joqrob lejn ir-riżultat mixtieq skont il-mudell tal-artist. Il-mudell żgħir irid jiġi mkabbar għal dak attwali għaliex uħud mill-pjanċi jridu jiġu mmartellati fuq forma ta' metall ieħor bħaż-żingu jew ċomb. Dan għaliex il-pjanċi tal-istatwa ta' San Filep, għar-raġunijiet imsemmija aktar qabel, huma ta' ċerta ħxuna. Għalhekk jirrekjedu forma iebsa bħal dik taż-żingu jew ċomb sabiex il-fidda titgħawweġ bid-daqqiet tal-martell mingħajr ma l-forma titlef suritha. Din hija biċċa xogħol kbira għaliex iridu jinħadmu partijiet sostanzjali mill-istatwa taż-żingu jew ċomb fondut. Għal partijiet oħrajn, jiddependi mill-ħila tal-artiġjan, jistgħu jissammru fuq għodod forma ta' inkwina li jkunu fil-ħanut tax-xogħol. Teknika aktar elaborata li setgħet ġiet użata hija dik tal-pressa li titlob li ssir forma u kontraforma ta' metall aktar iebes mill- fidda. X'aktarx wara l-pressa l-pjanċi xorta jiġu mmartellati biex jirfina aktar il-forma li jkun jixtieq. Diffiċli jingħad bi preċiżjoni kif sar ix-xogħol għax dan jiddependi ħafna mill-ħila u l-kumplessità ta' kull parti hi u tinħadem. Dan l-artiġjanat kien magħruf għas-segretezza tal-imgħallmin li ħafna minnhom kienu jostru s-sengħa tagħhom u Il-proċess imsejjaħ a cisello meta l-pjanċa tal-fidda jinħarġulha disinji bid-daqqiet tal-pnietel ta' diversi għamla u qies. Dan ix-xogħol isir wara li tkun ħadet l-għamla ġenerali tagħha jżommuha fil-familja. Ħafna bożreghi kienu jintirtu fl-istess familja minn missier għal iben u dawn kienu jżommu disinji, forom u s-sengħa għalihom biss. Kull wieħed mill-imrietel li jintużaw għandu l-forma karatteristika tiegħu sabiex l-artiġjan joħroġ l-effett meħtieġ minn kull daqqa. Insibu mrietel li jiżbozzaw il-pjanċi u oħrajn li jiċċattjaw. Dawn l-għodod ħafna minnhom ikunu nħadmu matul is-snin speċifikament minn dak l-arġentier partikolari, wara li jkun hu stess li jirfina l-istess għodda skont l-esperjenza tiegħu u r-riżultati miksuba. Waqt ix-xogħol bil-martell, minn ħin għal ieħor il-pjanċa tissaħħan bil-qies fuq nar biex tilħaq temperatura kemm trattab ftit il-metall li jibbies bid-daqqiet kontinwi. Dan jippermetti aktar xogħol bil- martell u jevita li jinqasam waqt ix-xogħol, iżda fl-istess ħin ma joħloqx tbajja' jew ħsara oħra. Meta l-pjanċa tkun ħadet il-forma mixtieqa l-arġentier għal darba oħra jsaħħan il-metall iżda din id-darba dlonk ikessħu sabiex minn issa 'l quddiem il-kristalli fil- metall jintrabtu u jżommu l-qagħda tal-forma darba għal dejjem. L-ilma li kien jintuża għal dan il-għan kien ikun fih melħ partikolari (meħud mill-btieti tal-inbid) sabiex tibjad il-fidda maħduma. Il-motivi ta' Fleur-De-Ljs ripetuti li jżejnu l-pjaneta ta' San Filep Xogħol ieħor importanti huwa dak bil-puntelli ta' qisien u għamla differenti. Dan il- proċess isir biex joħroġ id-disinn tal-ornament (tiżjin) u aktar irfinar skont id-disinn tal-artist. F'din il-fażi tax-xogħol it-teknika tal-arġentier toqrob ħafna lejn l-iskultur bħal skulturi oħra li jaħdmu fil-ġebla, l-irħam jew l-injam. Wara li tkun iffurmata l-pjanċa tal-fidda jkun jonqos li tingħata l-ħajja billi jitnaqqax id-dettall. Mill-fidda ċassa l-artist (u mhux aktar artiġjan) jirnexxilu joħroġ dak it- tinqix li jikser id-dawl rifless minn fuq il-fidda u joħroġ it-tessut tad-disinn. żewġ tekniki f'din il-fażi. Fit-teknika msejħa a sbalzo l-puntelli jissammru minn fuq wara tal-pjanċa sabiex litteralment jitqabbżu d-disinji fil-pjanċa. Min-naħa l-oħra x-xogħol a cesello jsir fuq il-faċċata tal-pjanċa tal-fidda biex jitnaqqax disinn skont l-għamla u l-qies tal-puntelli. Dawn iż-żewġ tekniki huma kumplimentari għal xulxin. Biex ikunu jistgħu jsiru, wieħed ikollu jqiegħed il-pjanċi tal-metall fuq sodda magħmula minn taħlita ta' qatran u ġibs. Din is-sodda tissawwab maħlula meta tkun imsaħħna fuq in-naħa kontra fejn se jsir ix-xogħol bil-puntell biex b'hekk meta tiksaħ tkun tista' toffri stabbilità għall-metall u fl-istess ħin tirreżisti d-daqqiet biex l-effett tad-daqqa bil-puntell jibqa' pjuttost superfiċjali. Varjazzjonijiet oħra ta' din it-teknika huma dettaljati wisq għall-għanijiet ta' din il-pubblikazzjoni. Dan hu xogħol verament metikoluż u, meta jifhmu, wieħed ikun jista' japprezza l-livell tekniku għoli li kien meħtieġ għal xogħol fuq statwa ta' dan id-daqs. Mhux ta' xejn li nsibu li Fontana kien beda jaqta' qalbu biex isib arġentier lest biex jidħol għal dan Salib fuq stil Grieg, jenfasizza mnejn oriġina l-qaddis Fużjoni ta' ras l-istatwa: il-mudell tal-ġibs jew tafal jinkesa f'żewġ saffi ta' materjal biex issir il- kontraforma. Din tkun tista' tinqala f'biċċtejn jew aktar biex wara tkun tista' terġa' tiġi mibnija biex jitkompla l-proċess Tissawwab ix-xema' maħlula fil-kontraforma (mibnija) biex din meta tiksaħ tifforma replika tar-ras. Ix-xema, li tintefa' bil-qies biex filwaqt li toħroġ eżatt bħall-mudell tibqa' vojta minn ġewwa Storja Ġenerali 57 Mar-replika tax-xema' jitwaħħlu tubi tax-xema' li jservu biex ikun hemm imnejn aktar il quddiem tinżel il-fidda maħlula u toħroġ l-arja. Dan il-mudell tax-xema: jinkesa b' materjal li jiflaħ sħana qawwija u jitpoġġa ġewwa 'bejta' li torbot kollox flimkien Din iil-bejta' tissaħħan ġewwa forn biex toħroġ ix-xema' kollha u tħalli l-vojt eżatt bħalma kien il-mudell il-bidu ta' dan il-proċess. Il-fidda mdewba tissawwab fil-vojt li tkun ħalliet ix-xema' Wara li i jkun kesaħ il-metall, il-forma titkisser biex toħroġ ir-ras. Il-ventijiet jitneħħew, wara titnaddaf u tiġi vfinuta sew. Fil-każ tal-istatwa ta' San Filep dan il-proċess sar aktar minn darba biex joħroġ xogħol Sew ix-xogħol. F'waħda mill-ittri ta' Dun Salv Trevisan insibuh jinkoraġġixxi lil Fontana u jinsisti li dan xogħol li għandu jsir minn arġentiera f'Ruma u mhux Maltin. Fontana nnifsu jiddeskrivi dan ix-xogħol bħala diffiċilissimu u li artisti ta' ħila ma aċċettawx li jidħlu għalih. Teknika partikolari għal statwa bħal dik ta' San Filep hija magħrufa bħala fusione a cera persa. Din it-teknika ntużat fil-paliet tal-idejn u r-ras tal-istatwa biex ikun jista' joħroġ id-dettall meħtieġ għall-espressività ta' dan ix-xogħol. Din tippermetti li l-fidda mdewba tissawwab ġewwa kontraforma tat-tafal (jew materjal li jiflaħ is-sħana qawwija tal-fidda mdewba). Din il-kontraforma titlibbes madwar mudell tal-qies meħtieġ, maħdum mix-xema' li tkun ukoll mimlija fil-vojt tagħha minn materjal li wkoll jiflaħ għal sħana qawwija. Malli jitlesta dan kollu l-forma u l-kontraforma li bejniethom hemm il-mudell tax-xema' jissaħħnu u x-xema' tinħall u toħroġ. Din tħalli warajha l-vojt li kienet qed tokkupa. Il-fidda mdewba tissawwab ġewwa dan l-ispazju u tieħu l-post u l-forma eżatta tax-xema. Ventijiet imqiegħda fejn meħtieġ jippermettu l-fidda tilħaq kull rokna tal-kontraforma filwaqt li tiskappa l-arja. Din il- forma tax-xema' tissawwar b'tali mod li l-parti fonduta jew fuża tkun vojta minn ġewwa sabiex ma tintużax fidda żejda u ma tkunx tqila bla ħtieġa. Wara li titkisser jew tinferaq il-kontraforma l-oġġett jiġi rfinat permezz ta' għodod apposta u anke jista' jsirilha xi xogħol fuqha a cisello. Immuntar tal-pjanċi u tal-partijiet fonduti hija fażi fejn dawn jitwaħħlu mal-qafas intern u ma' xulxin ta' msiemer (rivits) tal-fidda, welding tal-fidda u xi daqqiet ukoll irbit bil-fildiferru tal-fidda. L-irfinar tal-aħħar jinkludi l-użu t'abreżivi differenti u tindif minn kull materjal li ntuża fil-proċess tal-manifattura. Il-pedestall huwa sempliċi u daqstant eleganti. Il-pjanċi tiegħu huma tal-bronż u huma mwaħħlin bil-welding ta' dak iż-żmien wara li tqattgħu l-biċċiet tal-qies. Il-pedestall huwa indurat bil-fuljetta tad-deheb u għandu żewġ lapidi waħda quddiem u l-oħra wara. L-istatwa hija marbuta mal-pedestall u l-anima ta' ġewwa terfa' l-piż kollu u hi marbuta bi skorfina tal-aluminju u maħduma fil-ħamsinijiet wara xi restawr li sar dawk iż-żminijiet. 60 STATVA ARGENTEA Il-wasla tal-istatwa ta' San Filep Hekk kif fid-29 ta' Lulju tal-1863 waslet l-istatwa din tniżżlet mill-port dritt għal Ħaż- Żebbuġ ġewwa kaxxa tal-injam imgeżwra fit-tila u mimlija bit-tiben biex jipproteġi l-kontenut tagħha. Tħallset is-somma ta' 6 xelini u sold għat-trasport. L-istatwa waslet fuq il-vapur (steawz packet ship) imsejjaħ Aunis immexxi mill-Kaptan Mannarino, vapur tal-linja Franċiża Messageries Imperiales mikri lil-Linia d'Italie $ Minn dak li nstab, wieħed jifhem li l-istatwa waslet sħiħa kif tinsab illum għajr li kellha bżonn jintramaw xi partijiet żgħar bħas-salib, dijadema, kandelabri u titpoġġa fuq bradella temporanja. L-idea oriġinali ta' Fontana kienet li din setgħet tintrama Malta mill-arġentiera Maltin, iżda Trevisan ma ried jafda lil ħadd ieħor għajr lil Fontana jew in-nies tiegħu. Jidher li Fontana wasal mal-istatwa waħdu mingħajr xi nies oħra biex jgħinuh f'xi xogħol li kellu jsir. Din kienet waħda mill-kundizzjonijiet li insista fuqha Trevisan, għaliex hu ried li jkun ċert li ma jsirilhiex ħsara waqt it-trasport u jekk issir xi ħsara jkun hawn min jista' jsewwiha u jkun hemm l-assigurazzjoni li tagħmel tajjeb għal xi danni. Dan hu xhieda ta' kemm dan il-qassis u sħabu ħasbu għal kull saram li jista' jinqala'. Il-packet ship Aunis li kien iġorr il-merkanzija u l-passiġġieri fuq ir-rotta bejn Malta, Napli, Ruma, Livorno u Marsilja. Fost l-ewwel steamsbips li ħadem fil-Mediterran u li fuqu waslu l-istatwa ta' San Filep u Luigi Fontana Storja Ġenerali 61 7 ħ ) 4 Paquebot 1 T- Capitaine ki it (110993 VUĠbAL igne i kl AD 5 L onjae NE jA. L AċiŻ, kl As ia Oil EZ aħ4 ġa Manzil ; ib AzAa indiċi 'DIOnax Ta Lista tal-passiġġieri li waslu mal-istatwa ta' San Filep fuq il-vapur Aunis. Luigi Fontana mniżżel bħala pittur u li telaq minn Civitavecchia. Insibu wkoll l-ismijiet ta' V. Azzopardi u Dr Nicola Zammit li telqu minn Marsilja Il-Kappella tal-Kunċizzjoni, dak iż-żmien flit Il-Kappella tal-Madonna tal-Anġli, fejn tpoġġiet barra minn Ħaż-Żebbuġ, fejn intramat l-istatwa. l-statwa sal-festa tal-1864 taħt is-superviżjoni ta' Luigi Fontana stess Ix-xogħol tal-immuntar sar ġewwa l-Knisja tal-Kunċizzjoni. L-iskop ewlieni li ntgħażlet din il-kappella kien dak li kif jitlesta kollox San Filep jiddaħħal fil-Belt ta' De Rohan bil-ħeġġa u l-pompa kollha li tixraq din l-okkażjoni. Fil-kontijiet insibu li tħallset is- somma ta' 16-il xelin għal 13-il qasba u 54 għal ve/o għal San Filep. Hawnekk nistgħu nsaqsu għaliex inxtara dan id-drapp kollu jekk mhux biex San Filep jitpoġġa taħt dan id-drapp li bih seta' sar mant. Hawnhekk wieħed jista' jikkwota bil-kawtela meħtieġa l-istejjer li għadna nisimgħu fuq fomm il-poplu. Stejjer li għalkemm mhumiex miktuba għandhom xi bażi fattibbli. Fost dawn l-istejjer insibu dik li l-Qriema ċċajtaw xi ftit meta raw kaxxa tielgħa lejn Ħaż- Żebbuġ u ma basrux li se toħroġ opra tant sabiħa. Għadna nisimgħu wkoll bil-ferħ kbir li ntlaqa' bih San Filep speċjalment hekk kif raw dik il-massa ta' fidda quddiemhom. Kulħadd kien qed jimmaġina xi statwa fuq skala iżgħar u mhux dak il-kobort Dan id-daqs ipprovoka wkoll xi kummenti min-naħa tal-awtoritajiet fejn dawn issuġġerew li l-istatwa hi kbira wisq għal ġewwa. j ; ma 4 SENVIĊES. ĠEMES IMPERTALES. l I l l-i Lista tal-passiġġieri li telqu flimkien ma' Luigi Fontana minn Malta fit-2 tAwwissu, 1863 L-istatwa ta' San Filep ittieħdet mill-Kappella tal-Kunċizzjoni għall-Kappella tal- Anġli, kantuniera 'l bogħod minn fejn kien joqgħod Dun Salv Trevisan. Dan sar biex fil-festa tal-1864 tkun tista' bix-xieraq tittieħed solennement fil-Knisja Arċipretali. Hemmhekk inżammet għaxar xhur sal-ewwel tridu tal-festa tal-1864, meta saret it- translazzjoni tal-istatwa. Fil-Kappella tal-Anġli tqiegħed plattin fejn kull min mar jara l-istatwa ta' San Filep seta' jħalli l-kontribut tiegħu. Minn Awwissu tal-1863 sas-7 ta' Marzu tal-1864 inġabru mas-650 skud ieħor. Dun Salv Ciappara jgħidilna li l-istatwa saritilha l-ħsara bl-umdità li kien fiha l-kappella. Nhar il-Ħadd 8 ta' Mejju, jum l-ewwel tridu tal-festa tal-1864, l-istatwa nġarret fost ferħ kbir għall-Knisja Arċipretali. Din l-atmosfera hija deskritta minn Mons. Pullicino f'nota fid-djarju tiegħu. Hu jiddeskrivih b'dan il-kliem 'il-parteċipazzjoni tal-poplu bħala straordinarju u l-effett fit-toroq irnexxa ħafna'.'Il-paneġierku tal-festa tal-Ħamis nhar it-12 ta' Mejju sar mill-Kanonku Filippo Fontana ngħata laqgħa mill-isbaħ tant li, barra li ħallsulu £10 Liri Sterlini għall- ispejjeż tal-vjaġġ, irregalawlu s-somma ta' £22 Lira Sterlina bħala rikonoxximent għall- opra li rnexxiet aktar milli kien mistenni kif imniżżel fil-kontijiet. Fit-tlett ijiem sħaħ li għamel Malta, Fontana nkrielu trasport li wara tħallas tiegħu Giuseppe Zammit Said. Wieħed jista' jsaqsi jekk kienx dan Giuseppe li laqa' lil Fontana d-dar tiegħu u ħa ħsieb il-ħtiġijiet kollha prattiċi fosthom it-trasport. Giuseppe Zammit Said kien joqgħod fejn illum insibu Villa San Filep, dak iż-żmien numru 50, Strada Reale. Hu kien wieħed mid-deputati, benefattur tal-Knisja, u negozjant. Madankollu, Fontana ngħata rigal sabiħ ieħor, dak ta' 12-il tużżana larinġ ta' Malta. Din kienet użanza antika li l-Maltin jirregalaw il-larinġ għax dan kien meqjus tal-iprem kwalità u mfittex mid- djar irjali Ewropej, speċjalment fi Franza. Dan il-larinġ sewa 16-il xelin u 8 soldi, u nxtara mingħand Pawlu Piscopo. Din il-laqgħa kbira Fontana baqa' jsemmiha matul ħajtu kollha. Fontana, li kien pittur aktar milli skultur, ħoloq biċċa xogħolartistikament imprezzabbli għaliex kienet ibbażata fuq kunċett u disinn tajjeb ħafna. Il-kunċett ta' qaddis, miexi u jbierek il-poplu, hu wieħed marbut sew mat-tradizzjoni tal-arti reliġjuża. Tidher ukoll il-ħila tiegħu bħala disinjatur, ħila li swietlu ħafna għax mingħajr disinn tajjeb l-ebda xogħol ma jirnexxi. Hu rnexxielu joħroġ b'dan permezz tal-użu tajjeb u bbilanċjat ta' ħafna mill-elementi importanti fl-iskultura bħall-orjentazzjoni, il-proporzjonijiet, il-qisien, l-artikolazzjoni (kisriet tal-ġisem), u l-bilanċ. Għalkemm wieħed jista' joqgħod jifli u jikkunsidra din l-istatwa biċċa biċċa, fl-aħħar mill-aħħar il-milja tagħha tiddependi fuq il-bilanċ miksub bejn kemm irnexxiet fl-għanijiet ewlenin tagħha u r-riżultat estetiku. L-għoli ta' 2 metri (nove palmi) hu daqs li jippermetti li l-istatwa tinħareġ fuq l-ispallejn filwaqt li żżomm il-massa meħtieġa sabiex joħorġu l-proporzjonijiet xierqa hekk kif tidher mil-livell tat-triq. Taħt l-id tal-lemin, hekk kif tinsab maħruġa 'l barra, jinħakem spazju li flimkien mas-salib ikomplu jifirxu l-volum totali okkupat minn din il-figura. Il-volum totali jkompli jkabbar il-massa tal-metall li jsaħħaħ l-impressjoni ta' piż jew gravità. Flimkien ma' elementi oħra, din il-massa u volum joħolqu dik is-severità u d-determinazzjoni tal-qaddis u jaħseb għal meta l-istatwa tkun fit-toroq fejn tidher iċken fil-beraħ. Id-direzzjoni tal-ħarsa ta' San Filep, kemxejn 'l isfel, ukoll għandha l-għan li tiġbor il-poplu litteralment taħt il-ħarsien tiegħu. Għalkemm deskritta bħala statwa kolossali għaliex hi pjuttost akbar mill-qies ta' bniedem, dan fih innifsu jsaħħaħ l-emozzjoni tal-qdusija ta' San Filep. Fuq kollox, wieħed irid jifhem li hemm bilanċ fil- qisien li jippermettu l-kobor u fl-istess ħin tibqa' statwa proċessjonali. L-istatwa ta' San Filep, fil-mixja tagħha kull sena mat-toroq ta' Ħaż-Żebbuġ waqt li San Filep ibierek il-poplu Ir-riġlejn tal-qaddis juru l-pass dinjituż waqt li dan ibierek il-folla. Filwaqt li r-riġel tal- lemin jinsab jerfa' l-piż u marbut mal-art, ir-riġel tax-xellug jinsab imidd pass meqjus u jagħti moviment u direzzjoni. L-ispalla tal-lemin mixħuta kemxejn 'il quddiem aktar minn tax-xellug tkompli ssaħħaħ il-mixja. Dan il-prinċipju fl-iskultura Klassika Griega msejjaħ il-conżapposto joħloq kuntrast bejn it-tensjoni fuq naħa u l-parti rilassata (libera) assoċjata mal-moviment fuq in-naħa l-oħra. Min-naħa l-oħra nsibu l-id tal- lemin taqdi wieħed mill-għanijiet ewlenin tal-istatwa, il-barka, filwaqt li l-id tax- xellug tistrieħ fuq is-salib. Is-salib stil Grieg, fuq parir ta' Overbeck, hu l-ogħla parti tal-istatwa fejn jenfasizza l-importanza tad-divin fuq il-kompożizzjoni kollha. Dawn huma fost l-aktar elementi li jaqdu lil Fontana meta hu ried li l-istatwa tirrakkonta l-ħajja ta' San Filep bħala evanġelizzatur, b'mod li jista' jifhmu l-poplu kollu. L-iskultur għażel li joħloq statwa li primarjament tissimbolizza l-virtujiet spiritwali aktar milli tirrakkonta xi ġrajja partikolari assoċjata ma' San Filep. L-għażla li tenfasizza l-fidi u l-qdusija fuq stejjer oħra aktar drammatiċi marbutin mal-ħajja tal-qaddis. Ma narawx lil San Filep bħala skonġratur jew waqt xi episodju spettakolari, iżda narawh fuq livell aktar spiritwali. Bejn id-drama ta' storja qawwija li tolqot aktar il-għajn tal-poplu u rappreżentazzjoni aktar kiebja iżda aktar fil-fond, Fontana għażel tal-aħħart Dan jaqbel sew ma' skultura ta' tip rinaxximentali fejn l-enfasi jaqa' fuq il-ġmiel, il-virtujiet u l-perfezzjoni. F'termini reliġjużi dawn jissarrfu fis-solennità u d-determinazzjoni li tant narawha f'San Filep. Fontana xorta waħda daħħal ftit drama permezz tas-salib li jisħaq is-serp, bħallikieku ried jikkuntenta xi ftit lill-Maltin li kienu mdorrijin bi statwi Barokki li huma għonja aktar fid-drama iżda anqas b'saħħithom fl-ispirtu. Fl-istess ħin insibu l-istess salib u serp jissimbolizzaw il-qawwa tal-fidi li tirbaħ il-ħażen tad-dnub. Il-kompożizzjoni tal-istatwa hi bilanċ bejn dawn iż-żewġ tendenzi opposti lejn xulxin. Hawnhekk naraw wieħed mill-elementi ewlenin tal-iskultura Klassika. Jekk taqsam l-istatwa f'erba' kwadranti nistgħu naraw kif il-kwadrant tal-lemin ta' fuq jirrifletti l-kwadrant tax-xellug ta' isfel, biż-żewġ kwadranti jenfasizzaw it-tberiku l-mixja. Dawn figurattivament jirrappreżentaw żewġ ritwali liturġiċi li jesprimu l-fidi li ġab miegħu l-qaddis patrun. Bl-istess mod il-kwadranti opposti tan-naħat l-oħra juru lil San Filep pjuttost statiku filwaqt li wkoll jirriflettu lil xulxin u jibbilanċjaw in-naħa l-oħra. Id-drapp jew il-panneġġ, permezz ta' numru meqjus ta' piegi, jenfasizza l-anatomija tal-figura umana li qiegħda timxi (l-irkoppa u l-ispallejn) u fl-istess ħin issaħħaħ il- milja tal-figura. Ħafna mid-drapp hu relattivament lixx (pjaneta) li flimkien mal-fidda jsaħħu l-idea ta' saħħa u riġidità fil-forma. Hawnhekk naraw kif il-fidda ntużat b'għaqal kbir. Din ma tantx tippermetti dettall minħabba li tirrifletti u tikser ħafna mid-dawl li jaqa' fuqha, u għalhekk ftit dettall żejjed ifixkel l-għajn u wieħed ma jkunx jista' japprezza l-kompożizzjoni sħiħa. L-element purista li kien parti mill-iskola li ssawwar fiha Fontana filwaqt li kien jaħdem ma' Minardi swielu biex jimmodera l-qawwa tal- fidda u fl-istess ħin juża l-vantaġġi li ġġib magħha. Il-fidda swiet ħafna biex statwa bħal din tkun tista' tiġi apprezzata fit-toroq waqt u wara nżul ix-xemx. Il-pedestall huwa relattivament żgħir u sempliċi. Iċ-ċokon tiegħu, speċjalment meta tqabblu ma' statwi Barokki, inaqqas il-monumentalità sabiex din ma tikkompetix mal- istatwa nnifisha. L-istatwa m'għandhiex bżonn għajnuna barra mill-kompożizzjoni tagħha nnifisha. Dawn l-għażliet inaqqsu l-enfasi fuq il-kobor jew il-qawwa tal-qaddis u jsaħħu l-ispiritwalità u l-messaġġ tagħha. Flimkien ma' dawn l-elementi qawwija neo-rinaxximentali li jenfasizzaw il-virtà spiritwali, insibu wkoll element ieħor fid-disinn, dak l-istil imsejjaħ purista. Hawnhekk naraw li l-linji jew trufijiet jieħdu prominenza, speċjalment tal-panneġġar (ilbies). Din is-sempliċità nsibuha wkoll fid-dekorazzjoni jew l-ornat tad-drapp u l-paramenti sagri. Is-sempliċità Purista ma tinħassx tant qawwija biex ma ttellifx l-elementi l-oħra Klassiċi msemmija aktar qabel. Il-panneġġ jew l-ilbies jikkonsisti fi tliet biċċiet ewlenin, it-tlieta huma paramenti (ilbies) liturġiċi. L-ilbies fuq l-istatwa ta' San Filep ċertament mhux dak li kien realment jilbes il-qaddis, iżda hu l-libsa li l-iskultur ried juża biex jirrappreżenta lil San Filep fil- kuntest ta' dak li kien magħruf fl-1863. San Filep, bħala raħeb Orjentali u allura bil- paramenti liturġiċi Orjentali, evanġelizzatur, u San Filep bħala qassis ministru t'Alla fi ħdan il-Knisja. Dan joħroġ minn waħda mill-ittri li kiteb Dun Salv Trevisan lil Luigi Fontana. Ara Appendiċi B. Taħt nett insibu l-alba, magħmula minn drapp fin deskritt minn Pullicino bħala għażel u li għandu nisġa bil-linji vertikali bil-piegi. Dawn il-piegi fuq il-fidda jrażżnu r-riflessjoni tad-dawl u jdallmu l-estremitajiet tal-istatwa bl-effett li jispikkaw aktar l-idejn u s-saqajn. Din l-alba fina tixbah l-aktar dik tat-tip tal-Knisja Ortodossa tal- Lvant imsejħa sticharion li hi mżejna b'żewġ motivi ripetuti tal-Fleur-de-Lvs, wieħed kemxejn akbar mill-ieħor, simbolu tas-safa u t-Trinità.Fuq din insibu l-pjaneta jew il- verżjoni Orjentali tagħha msejħa phelonion li ma tingħalaqx kompletament mal-qadd. Din liturġikament tintuża waqt il-quddiesa jew il-barka u tindika l-qassis mill-bqija. L-istola hija l-parament liturġiku l-aktar importanti li jintlibes bħala simbolu tal-kelma t'Alla fuq spallejn il-qassis. Fuq l-istatwa nsibu l-verżjoni Orjentali li tintlibes mill-isqof imsejħa l-ov20phorion. Din iddur mal-għonq tal-qaddis u tinżel 'l isfel sa fuq is-saqajn, għalkemm fil-każ ta' San Filep insibuha iqsar. Fuqha hemm irrakkmati żewġt islaleb. pjaneta u l-istola huma sempliċi u mingħajr tiżjin żejjed tant li ma jixbhux għalkollox dawk Orjentali. Dan hu riżultat tal-influwenza tal-istil Purista, ċertament riżultat tat- taħriġ ma' Tommaso Minardi. L-aħħar intoppi Il-kleru ma ħasibx biss għall-istatwa iżda wkoll għall-bradella u n-niċċa. Dan minkejja li l-prokuratur tal-knisja ma kienx għad baqagħlu flus. Din toħroġ minn talba f'Ġunju tal-1864 li għamel il-Prokuratur Tommaso Debono lill-Isqof fejn talbu parir kif sejjer iħallas għax-xogħol li kien sar fuq l-istatwa (bradella) u n-niċċa.'' Jispjegalu li l-mastrudaxxa Filippo Vella u l-ħaddied Salvatore Said ma jridux ikomplu bil-ftit xogħol li kien għad baqa' jlestu għax ma kinux tħallsu. F'digriet maħruġ fis-6 ta' Lulju tal-1864, l-Isqof ordna li peress li l-istatwa għandha bżonn tintrefa' tajjeb u fin-nuqqas ta' dan jista' jsirilha l-ħsara, dan ix-xogħol għandu jitħallas u jitlesta mingħajr dewmien. Ingħata l-parir biex jissellef 600 skud mil-legat li kien ħalla Dun Michelangelo Raimondo Calleja. Kellu jitħallas imgħax ta' mhux aktar minn 396 fis-sena mill-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ u jinfeda malli jkun hemm biżżejjed fondi. Wissieh li għandu jżomm il-kont għal kulma jonfoq u li jonfoq biss għal kulma jkun meħtieġ. Fil-kontijiet tal- istatwa naraw li l-bradella swiet £14 u 15-il xelin. L-istess Prokuratur Debono reġa' talab il-permess għas-somma ta' 300 skud, liema somma din id-darba ntalbet għal biex jitħallsu l-ispejjeż tal-festa. Il-prokuratur tal- knisja għamilha ċar u tond li jekk ma jsibx il-flus kien sejjer jirriżenja. Għall-aħħar t'April miet il-prokuratur tal-knisja u l-festa Dun Saver Pisani li kien jiġi t-tieni membru tal-kleru l-aktar anzjan. Fit-2 ta' Mejju miet ukoll l-Arċipriet Dun Franġisk Borg. Uħud stennew li l-festa se titħassar, iżda Dun Ġużepp Cachia, il-Vigarju Kurat fil-parroċċa ħaseb li, wara dan kollu, il-festa għandha ssir xorta waħda. Il-festa saret mingħajr arċipriet sakemm inħatar Dun Pietru Bartolo fil-15 ta' Settembru tal-1864. Ara Appendiċi Ġ. Il-Festa ta' San Filep wara l-wasla tal-istatwa Fil-kotba tal-amministrazzjoni finanzjarja miżmuma l-Kurja nsibu ftit dettalji interessanti dwar l-ewwel snin tal-festa wara l-miġja tal-istatwa. Dawn kienu rapporti li minn żmien għal ieħor il-Prokuratur tal-Veneranda Lampada kien mistenni li jibgħat lir-Reviżur tal-Amministrazzjoni tal-Kurja. ''Il-prokuratur għas-snin bejn l-14 t'April p Ti MAX ss 2 FI ji Ritratt tal-bidu tas-seklu 20. Il-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ, armata għall-festa bl-istatwa fuq il-bradella oriġinali. Ta' min jinnota l-orgni fuq iż-żewġ naħat tal-pilastri ewlenin 1864 u t-12 ta' Frar tal-1868 kien Dun Tumas Debono. Filippo f'April u Mejju tal-1864 inġabru 562 skud, fl-1865 inġabru 170, fl-1866 inġabru 128, u fl-1867 inġabru 99 skud. Min-naħa l-oħra, fis-sezzjoni tal-ħruġ insibu nota interessanti li tispjega l-ħlasijiet li saru għall-festa tal-1864 meta l-parroċċa ħarġet is-somma kbira ta' 937 skud. In-nefqa kienet straordinarja tant li, fis-snin ta' wara, il-festa swiet anqas min-nofs meta fl-1865 intefqu 417-il skud, fl-1866 intefqu 453 skud u fl-1867 intefqu 427 skud. Għall-festi speċjali tal-1864 il-parroċċa ħarġet 300 skud għas-servizzi mużikali ġewwa l-knisja li, skont Dun Salv Caruana, ħa ħsiebhom Maestro Paolo Nani. Intefqu 50 skud għal su01 di Banda u 200 skud għal gżochi artificiali e polvere da sparo al Bombista li nħadem minn Ġużeppi Mifsud u Mikiel Balzan. Filippo Magro u sħabu ħadu 346 skud għad- dwal tal-festa. Il-biċċa l-kbira tal-ispejjeż straordinarji ntefqu fuq id-dwal għal din is- sena partikolari peress li l-mixegħla saret darbtejn. Fil-kontijiet li jkopru s-snin bejn Marzu 1868 u Ġunju 1869, mibgħuta mill-prokuratur tal-knisja, din id-darba Dun Salv Trevisan, hemm imniżżel ħruġ ieħor marbut mal- b dl pi kat dl da in l dwanitr Ja miikas6l tik, jiweA k Algħa. oħelbil: l 'eQ. Pluqpii' di-Bansilijo Ittra mibgħuta mill-Arċipriet Francesco Borg, f'April tal-1864, f ejn jirringrazzja lis-soċjetà Banda San Filippo għall-għajnuna waqt il-ġbir għall-istatwa ta' San Filep. Arkivju Għaqda Każin Banda San Filep Din id-darba nħarġu 262 skud lil Dun Salv Ciappara u oħrajn bħala akkont fuq is-somma ta' 360 skud. Dawn kienu mislufa għall-istatwa ta' San Filep wara ftehim quddiem in-Nutar Nicola Laferla fuq digriet maħruġ mill-Isqof f'April tal-1864.'' Dan hu x'aktarx il-ħlas fuq is-self li sar mid-deputati fl-1863. Ta' min jinnota li għalkemm insibu referenza għal per ażto di Nicola Laferla, fir-riċerka li saret fl-Arkivju Notarili ma nstab xejn fl-atti ċivili taħt isem dan in-nutar. Jista' jkun li dawn huma biss skritturi privati li għadhom ma nstabux jew li sparixxew għalkollox. Konklużjoni Wara 150 sena nistgħu nibdew inħarsu lura lejn din il-ġrajja b'lenti li turina t-tifsira aktar wiesgħa tagħha. Daqskemm l-istatwa hi prodott ta' ċirkustanzi lokali fil-parroċċa, daqstant ieħor hi wkoll riżultat ta' tibdil aktar 'il bogħod. Is-soċjetà Maltija ta' dak iż- żmien partikolari kienet għaddejja minn ħafna taqlib b'għaġla mhux tas-soltu. Is-seklu 19 għall-Maltin fetaħ orizzonti ġodda u ħoloq sfidi partikolari wkoll. L-użanzi u l-kuntatti ġodda li ġabu magħhom l-Ingliżi kienu bdew jinħassu sew f'pajjiżna. Wara l-ewwel ħamsin sena ta' inċertezza u għaks l-Ingliżi bħala ħakkiema Storja Ġenerali 71 Inċiżjoni ta' Nicola Sangiorgi li ntużat biex jiġu stampati numru ta' Santi. Dawn inbiegħu xelin il waħda biex seta' jkompli jsir il-ġbir tal-fondi bdew jonfqu l-flus u fl-istess ħin jaraw kif jużaw lil Malta fl-aħjar interess tal-Imperu. Il-Gwerra tal-Krimea u l-Gwerra Ċivili Amerikana ġabu perjodi qosra ta' ġid liema bħalu. Dawn inzertaw is-snin ta' qabel ma saret l-istatwa. Wieħed jifhem li dan il- ġid sewa biex saret din l-ispiża kbira li qatt ma saret bħalha minn komunità tad-daqs ta' Ħaż-Żebbuġ. Dan kollu fi sfond ta' komunità li rnexxielha tgawdi mill-ġid li ġab miegħu l-qoton fis-seklu ta' qabel. Il-Knisja, permezz tal-preżenza tagħha fil-qalba tal-irħula u l-ibliet tagħna, bdiet tħoss għall-ewwel darba theddid għall-pożizzjoni dominanti tagħha. Minn naħa waħda kellha tara kif taħdem ma' ħakkiema Protestanti u, min-naħa l-oħra, sabet ma' wiċċha kurrenti ġodda ġejjin mill-Ewropa speċjalment mill-moviment tar-Riżorġiment (qawmien) fl-Italja. Permezz tal-istampa l-ftit Maltin li kienu litterati kienu infurmati sew dwar dak li kien għaddej. Il-bqija tal-Maltin kienu biss taħt l-influwenza ta' dak li jisimgħu. L-istatwa qdiet ukoll l-istituzzjoni tal-Knisja biex tkompli turi r-rabta tagħha mal-komunitajiet fl-irħula u l-ibliet tagħna. F'Ħaż-Żebbuġ, permezz ta' numru mhux ħażin ta' familji tat-tajjeb, kleru b'talent, u ħafna nies tas-sengħa, bdiet ħierġa l-klassi soċjali tan-nofs. Kienu dawn in-nies li flimkien, b'lealtà assoluta lejn l-għeruq Kattoliċi tagħhom u b'sens ta' identità qawwi lejn pajjiżhom, ħolmu bi statwa tal-fidda. Ma jonqosx li x-xorti riedet li nzertaw ukoll mexxejja kuraġġużi li ħadmu flimkien għal dan il-għan. Kienet din il-klassi li kompliet il-proċess ta' lajċizzazzjoni. Il-Fratellanzi taw l-ewwel spinta sabiex il-popolin jibda jagħti sehem bejn il-ħitan tal-knisja. Preċiżament f'dawn iż-żminijiet naraw it-twaqqif tal-ewwel soċjetajiet (baned) bħala l-pass li kien imiss. Kienu f'dawn iż-żminijiet li nsibu it-twaqqif ta' Banda San Filippo, bħala l-ewwel entità organizzata formalment. Din kienet iż-żerriegħa tas-soċjetà ċivili li biż-żmien kompliet tikber. Mhux kumbinazzjoni li l-Arċipriet jibgħat jirringrazzja lis-Soċjetà Banda San Filippo għall-għajnuna li l-membri tagħha taw fil-ġbir. Nistgħu naraw kif l-identità ta' din il- komunità kienet qed tiżviluppa f'direzzjoni aktar wiesgħa u kemxejn indipendenti minn dik li kienet qabel. Il-proġett ta' statwa lill-Patrun San Filep ma kienx biss dak ta' biċċa xogħol tal-fidda għall-kult reliġjuż. Kien ukoll simbolu għal status ġdid, ta' klassi tan-nofs, elit żgħira li qed tikber u tasserixxi ruħha u fl-istess ħin tibqa' marbuta mal-kultura jew idjoma Nisranija. Il-fidda, simbolu ta' poter fil-Knisja tas-sekli ta' qabel, saret simbolu ta' Suċċess soċjoekonomiku. Għall-maġġoranza tal-poplu, fqir u illitterat, xorta waħda kienet stqarrija ta' suċċess għax il-knisja tal-parroċċa kienet ukoll id-dar tiegħu. Kien imdorri jiċċaħħad minn parti minn ġidu u jarma d-dar komuni, il-knisja ta' pajjiżu. Naraw kif din l-istatwa kienet ukoll stilistikament differenti mill-bqija. Dan għaliex mhix xi statwa bi stil Barokk li huwa prodott tal-poter, fil-każ tagħna fi ħdan il-Knisja. L-istil neo-rinaxximentali jenfasizza storja ta' qaddis ibbażata fuq l-elementi spiritwali u divini. Il-poter iċedi postu għal messaġġ aktar safi u ħieles mit-tiżjin żejjed. Lingwaġġ ġdid għal żminijiet ġodda. Min-naħa l-oħra, San Filep hu wkoll wieħed mill-aħħar xogħlijiet kbar li ġie fdat lil artist barrani. Dan minkejja li l-artist Malti kien qabad jasserixxi ruħu sewwa. Jidher li ż-Żebbuġin għamlu għażla li jimpurtaw l-aħjar fi żmien meta Ruma kienet għadha meqjusa bħala l-aqwa ċentru tal-arti speċjalment dik reliġjuża. Dawn kienu l-aħħar snin ta' dak li ssejjaħ mzecenatismo jew patronaġġ għaliex fi ftit snin Ruma tilfet postha bħala l-kapitali tal-arti, preċiżament minħabba t-tibdil politiku li ġab miegħu s-seklu 19. Għal Ruma tal-Papa, fi żminijiet magħrufa bħala l-pax pontificia, l-arti kienet għas- servizz tar-reliġjon. Fil-ġlieda qalila politikokulturali, Ruma riedet tkompli tesporta l-messaġġ tagħha permezz tal-arti. Min-naħa l-oħra, il- bqija tad-dinja Kattolika baqgħet dejjem tixtieq l-aħjar xogħol artistiku ġej minn din il-kapitali tal-arti.''$ Il-kleru Żebbuġi kien qiegħed jagħmel għażliet li ma kinux biss fuq merti artistiċi, indirettament kienu wkoll xhieda ta' lealtà lejn sistema li kienet waslet biex tintemm. Storja Ġenerali 75 Appendiċi: A. Informazzjoni dwar id-deputati Tabella: Informazzjoni minn diversi sorsi dwar id-Deputati Żebbuġin li għamlu tajjeb għall-bqija tal-ispiża tal-Istatwa. A ETT B INtI DOT TA ETT IDEA Ħallew ħiGA Ażioditi 1 Bonavia Paolo 19, Triq Campis Negozjant 19.3.1895 85 ( £15 minn £50 2 Zammit Giuseppe 50, Triq il-Kbira Negozjant 01.03.1872 £15 minn /(£5 Said £25 3 Ciappara JSalvatore 2, Sta per la Chiesa/ ( Qassis 30.12.1904: (71: (£1Sminn /£5 (Don) Piazzetta £25 4. Ġużepp Qassis 22.04.1896. (86 J£1Sminn (£10 Thomas £25 6 (Mifsud Gio Maria Triq tal-Anġli Negozjant 14.01.1874 (80. 30 ta' Mejju 1862. Għażiż Sinjur; Il-ħabib tagħna n-Nutar Francesco Saverio: Camilleri bil-ħerqa kollha għaddieli l-ittra tiegħek tal-24, ta' dan ix-xahar. Inħossni li għandi ftit ħin biex nirrispondik kif jixraq. Nibża' li qed niktiblek bl-għaġla u nidħol fl-istess xkiel li inti ltqajt miegħu għaliex, malli waslitli din l-ittra, mill-ewwel ħadt ħsieb li niktiblek mingħajr ma noqgħod naħsibha, waqt li nġib quddiem għajnejja dak kollu li ġara s'issa. Naf ukoll bil-periklu li ninsab fihu mingħajr dewmien, nagħmel kulma nista' biex nisma' kelmtek. Int sfortunatament, li b'tant ħbiberija tobbligani u tikkonfondini; li tant tafdani b'għajnejk magħluqa tistenna parir ta' ħabib f'sitwazzjoni li jien stess bħala Deputat, nagħmel parti minnha. Għalhekk nara kif nagħmel minkejja li sibt ruħi ta' mħallef bejnek u d-Deputati li jien stess wieħed minnhom. Kemm inħossni imbarazzatl Jien, waqt li niftaħ qalbi beraħ miegħek, ma nistax jew m'għandix nirrifjuta jew nonqos quddiem dan l-unur, din il-ħbiberija u din il-fiduċja għalhekk, ngħid dak li nħoss u nagħtik il-parir tiegħi fuq dak li ktibtli. Iva, minn jeddi hekk se nagħmel, arani miegħek. Qabel kollox, b'idi fuq qalbi nistqarr kemm stagħġibt meta qrajt l-ittra tiegħek. U li kieku mhux għax irrakkommandak xi Overbeck, xi Menardi u xi ras kbira oħra u dawn ma laħqux nisslu fija b'saħħa opinjoni tajba ħafna fuq l-arti u l-karattru tiegħek, ma nafx x'kont naqbad naħseb f'dawn iċ-ċirkostanzi. Filwaqt li ngħożż dan il-ġieħ kollu li dawn. il-kbarat nisslu fija lejk, ngħaddi biex flimkien naraw dak li rridu nwettqu b'tama qawwija li mhux sejjer ma jogħġbokx. Irridu nneħħu l-periklu ta' xi komplott minn id mxajtna u moħbija li bil-ħsieb tagħmel ħsara lil ismek u lill- kollegi tiegħek t'hemmhekk. Bħalma jiġġudikawk jekk qatt tasal biex iċċedi għat- tentazzjoni, bir-raġun kollu u daqstant ieħor, jiġġudikaw lil dawk l-oħra li ma tistax tismagħhom aħjar minn dak li jixirqilhom. Skont dawk ir-rakkomandazzjonijiet li saru qabel inti tiġi l-ewwel wieħed. Jaqaw, inti nsejt l-ittra tiegħek tal-4 ta' Novembru li għadda minn Monsapietrangeli, mibgħuta lili bħala deputat (mhux bħal din id-darba). Fiha inti tgħid li kważi sar il-ftehim dwar l-istatwa, għajr għat-tħejjija tal-kuntratt u għat-telf taż-żmien mill- ħaddiema f'Jannar (waqt li tistenna li tlesti x-xogħol f'pajjiżek). Dan niffirmawh bi twissija li l-opra mhix sejra tkun lesta sApril, u bix-xewqa tiegħek li għalhekk inħallu l-Festa tal-qaddis għal aktar tardż U mhux fuq din il-konklużjoni li fl-1 ta' Diċembru ħejjejna l-iskrittura (Kuntratt) għal dan il-għan flimkien mal-ittra li definittivament tagħtik ix-xogħol, kif mibgħuta lis-Sur Cortis sabiex kif jixraq, jiġu ffirmati u mibdula bejnietnaż U mhux fuq din il-konklużjoni li mingħajr dewmien is-Sur Cortis ikkomunika miegħek f'Monsapietrangeli, u li inti fit-2 ta' Jannar weġibtu billi fissirtlu l-ħtieġa li tibqa' hemm ttit ieħor (Monsapretangieli). Fissirtlu wkoll wara li fuq kollox rajt sewwa dik il-kitba u sibtha aċċettabbli ħlief għal xi osservazzjoni żgħira li inti tixtieq tagħmel Darba li sibt il-kuntratt raġonevoli, ħlief dak in-nuqqas żgħir, x'kien ifisser jekk mhux li int qbilt sewwa fil-prinċipju, u anke fl-essenzjal ħlief għal xi ntietef li semmejtż X'kien aktar ifisser meta fit-23 ta' Frar b'ittra għarraft lis-Sur Cortis dwar dak is-saram li nqala' fid-dar ta' missierek u li minħabba fih iddawwart li tmur lura Ruma. Għidlu kemm jisgħobbik u li 'naħseb dawk il-Maltin qegħdin jaqtgħu qalbhom jistennew' iżda fl-istess ħin tittama li jieħdu paċenzja bid-dewmien, wara li spjegajtilkom b'dak li. ġara. Għalhekk tlabtu jinformana b'dak li nqala' sabiex teħles mill-ħtija ta' tant dewmien u wegħedt li tagħmel tajjeb għal dan, billi twettaq ix-xogħol fuq l-opra b'akbar ħeġġa. Forsi dan ma jikkonfermax aktar u aktar l-approvazzjoni tiegħek u tal-kuntratt7 Iż- Żebbuġin tant kienu u għadhom s'issa konvinti, li filwaqt li jinsabu ddispjaċuti għal dak is-saram li nqalagħlek, saħansitra għamlulek il-quddies sabiex teħles minnuu sabiex tinżel Ruma u tkun tista' tibda twettaq dak li wegħedthom. U bil-wegħdiet kemm direttament u kemm indirettament, li appik tirritorna Ruma biex tkompli, ma stajniex ħlief inkomplu nifhmu li qbilt mal-kuntratt. U kif setgħu dawn il-wegħdi nqanqlu xi suspett, l-iċken dubjuż Le qatt tassewll Iżda wara tant paċenzja u rassenjazzjoni, u wara l-wegħdi li għamilna sabiex tirritorna Ruma u tkompli din l-istatwa tant mixtieqa, tasalli l-ittra tiegħek tal-24 ta' dan ix- xahar. Ferrħitni bl-aħbar tal-wasla tiegħek hemmhekk imbagħad komplejt b'aħbar li tefgħetni f'inkwiet kbir. Mingħajr ma naf kif sejjer inġib ruħi mad-Deputati, li kienu jafu b'din l-ittra tiegħek, għedtilhom bil-parti ferrieħa sewwasew dwar ir-ritorn tiegħek hemmhekk (Ruma). Ta' dan nifirħulek mill-qalb, iżda żammejt għalija l-parti ta' niket għaliex hija ħaġa ta' bejn il-ħbieb u għalhekk ta' min iżommha bejnietna, aktar u aktar sabiex insalva ismek, l-istatwa u nsalva wiċċna mill-poplu ħerqan u fuq ix- xwiek li jikseb l-opra tant mixtieqa minn idejk, wara li tant faħħruk u li assolutament iridu biss mingħandek. Huma kif inhuma l-affarijiet jien, filwaqt li nfakkrek dwar iċ-ċirkustanzi li semmejtlek qabel, ma naħsibx anzi ninsab ċert u ċertissimu, li tibqa' żżomm kelmtek kif tgħid f'ittra konklusiva tal-4 ta' Novembru 1861. Liema kelma, anke mingħajr ma tgħid, ma jistax li tonqos minnha skont l-opinjoni meqjusa ta' Overbeck u ta' Minardi… eċċeċċ. Jekk skont din il-kelma dawk il-kitba (kuntratt) tat-2 ta' Jannar 1862 sibthom u qisthom bħala aċċettabbli, kif sa Mejju ta' wara sibtilhom tant nuqqasijiet u aktar agħar minn hekk, li ma. nistgħux nirranġawhom. U x'jistgħu jkunu wara kollox2 Ir-roħs, is-sigurtà (assigurazzjoni), it-tiswija ta' xi. ħsarat li diffiċilment tħallihom għaddejjin. (Inti) ħlomt b'ħafna inkwiet li meta meħud flimkien, iqabbduk biża' kbir. Le, għażiż sinjur, mhuwiex dan l-inkwiet li daħħlek f'tant biża, żgur li le. Fis-sewwa hija l-għira tal-għedewwa tiegħek li waqgħet fuqek, iva, l-avversarji kbar tagħna li huma l-ftit li ħarġu difrejhom biex jilħqu l-għan tagħhom, sabiex ikunu aqwa minna, jaqtgħulek qalbek. Iżda, f'ġieħ Alla u f'ġieħ San Filepl Mhux se jirnexxilhom. Min-naħa tagħna aħna ċerti minħabba li għandna mezzi iktar milli hemm bżonn. Għalhekk il-ħaġa ma tiddependix ħlief minnek. U min jista' jiddubita minneki Jista' wieħed jgħaddilu minn moħħu li ma żżommx kelmtek jew li taqta' qalbekż Jew agħar u agħar, tkompli mal-avversarji tagħna u tiegħek stess. Le, qatt ma jista' jkun illi inti tgiddeb lil Overbeck, lil Minardi u l-kbarat l-oħra, u qatt ma jista' jkun li tmur lura mit-tifħir li sawbu fuqek. Għalhekk ħalli fil-ġenb il-beżgħat kollha, ħa jitfixkel min xtaq jaqtagħlek qalbek billi jagħtik x'tifhem li n-nies iddejqu. Liema dwejjaq ma jeżistix, għajr fil-ftit għedewwa u mhux mal-bqija tan-nies. Għalhekk, kemm jista' jkun malajr, iffirma dik il-kitba (kuntratt) kif inhi u għaddihom mill-aktar fis, il-bqija kollox jista jitwitta bejniethom. Min-naħa tiegħi, nagħmel ħilti li ma jitnaqqaslek xejn. Min-naħa tiegħek, qis li tifhem li l-garanzija mitluba hija fuq l-ewwel pagament jew terz tas-somma u serraħ moħħok li tingħatalek hekk kif tiffirma u tibgħat il-kitba (il-ftehim). Għaż-żewġ pagamenti l-oħra jew (żewġ) partijiet minn tlieta oħra, il-garanzija tkun meħtieġa; meta tgħidilna li tlestiet l-istatwa u hekk kif nisimgħu bl-aħbar li bgħattha. Jibqa biss ir-restawr tal-istatwa u jekk tinqalax xi ħsara matul il-vjaġġ. B'danakollu, dak li: taħseb li huwa l-aktar diffiċli jirriżulta li ma jkun xejn u jekk l-opra kif qed nissoponi, jieħdu ħsiebha sewwa waqt it-traġitt jibqa' kollox fl-arja u fl-immaġinazzjoni. U jekk wara kollox, jinqala' xi ħaġa żgħira din tista' faċilment tissewwa mill-kummissjonant li kif nittama, se jikkumpanja l-istatwa. Għalhekk, jekk mhux għal ħaġa oħra, sabiex fuq l-istruzzjonijiet tiegħek trid ukoll tintrama l-istatwa billi jitgħaqqdu sewwa l-bċejjeċ separati. Ma naħsibx li inti lest tittollera u tħalli lil dawn ir-rivali u dawn. l-għajjurin iħassru l-istatwa u l-idea tiegħek. Lanqas ma nemmen li dan il-kummissjonant se jkollu minn xiex igerger għaliex id-deputati, mingħajr l-ebda obbligu, mhux se jonqsu milli jistmawh aħjar milli xi wħud jistennew. Sadanittant ma nistax ma nammirax fik il-ġenerożità kbira u mingħajr interessi personali li tħalli parti mix-xogħol għall-arġentiera lokali. Filwaqt li nammirak għal dan, nixtieq li tneħħi kull dubju, jekk hekk tajtek x'tifhem, li m'aħniex kburin bl-arġentiera tagħna. Le, għażiż sinjur, aħna qalbna taħraqna anzi taħraqna ħafna għal art twelidna. Meta ttamajna li din l-opra mixtieqa setgħet saret hawn, jien ċert jew ċertissmu li ma konniex sejrin immorru barra minn Malta. Iżda ladarba li waħħalnieha f'moħħna li rridu opra artistikament eċċellenti, bilfors li kellna nwarrbu n-nies tagħna u nduru kif għamilna, għal artist tal-klassi tiegħek, dejjem kif qalulna Overbeck, Minardi … (eċċ, eċċ). Għalhekk, darba li tibdel l-opinjoni tiegħek dwarna, minflok taqta' qalbek permezz ta' biża' fieragħ u żejjed, ta' raġel li int, midd idejk għax-xogħol tant mixtieq minnek u li tant wegħedtna. Dan ix-xogħol żgur ma jkunx l-aħħar wieħed li jżejjen il-kuruna glorjuża u famuża tiegħek. Nemmen li dan hu l-parir li għandi nagħtik u li l-unur tal-ħbiberija tiegħek ma jitlobx inqas minn hekk. Nittama li ma jiddispjaċikx, li tilqgħu, li jogħġbok u li timxi fuqu. B'din il-fiduċja nistenna mingħandek tweġiba malajr. Bl-isbaħ xewqat u rispett minn qalbi, għandi l-unur u nittama li jien .. il-qaddej u ħabib tas-sinjorija tiegħek. Is-serv u l-ħabib tiegħek; Għażiż Sur Fontana; Qrajt u apprezzajt iż-żewġ ittri tiegħek, dawk tal-21 u d-29 tax-xahar ta' Ġunju li għadda, indirizzati lill-ħabib tagħna s-Sur Camilleri. Nixtieq infaħħar ħafna r-rimedju li wasal għalih il-ħabib tagħna wara riflessjonijiet ġusti li għaddejnielek numru ta' drabi.(…) Issa li wasalna, int imissek tinsab ħerqan biex tiffirma l-kuntratt u tibagħtilna l-oriġinal mal-ewwel vapur. Dan ilu għand is-Sur Cortis sa minn Diċembru tal-1861. Kif issuġġerielek l-imsemmi s-Sur Camilleri, fid-data tal-14 ta' Ġunju ta' din is-sena (a.p), niżżel l-eċċezzjonijiet fil-parti t'isfel tal-kuntratt, fejn inti tiddikjara li qed taċċetta l-kuntratt b'dawk il-kundizzjonijiet u t-tibdiliet li semmejt fl-aħħar ittra tiegħek. Kun af, għażiż. sinjur, li d-dewmien fil-wasla tal-opra tiegħek tagħmilli l-ħsara kbira ma' sħabi u mal-poplu. U filwaqt li nitolbok bir-rispett kollu ssellili għas-Sur Cortis, nistenna li żżommni dejjem tiegħek. Is-serv tiegħek; Dun Salv Trevisan. Folio 7 Għażiż Sur Fontana; Navżak li rċevejt iż-żewġ ittri tiegħek, waħda tas-16 u l-oħra tal-24 ta' dan ix-xahar. Fl- ewwel waħda għedrli li rċevejt is-somma ta' disa' mija u sitta u tletin 936 skud Ruman. Qrajt l-ittra ta' qabel lil sħabi u għamlu enfasi qawwija sabiex tosserva fid-dettall il- kundizzjonijiet tal-kuntratt kif iffirmat miż-żewġ naħat. Għalhekk skont il-kuntratt jixtiequ li l-istatwa kollha tkun tal-fidda kif ukoll id-dragun u s-salib. Qiegħed niġi mitlub ukoll sabiex ngħidlek li mhux sejjer nintriga biex nibgħat il-fidda. F'nofs l-ittra tiegħek sibt iċ-ċertifikat tal-Professur ċelebri Overbeck fejn dan jikkummenta b'mod suffiċjenti dwar il-mudell tal-ġibs. Hemm bżonn li fuq dan, il- professur, jekk jogħġbu jikkoreġi l-kelma Isqof, u minflokha jagħmel il-kliem 'qassis Sirjan' jew skont l-użanza Griega. Kif kemm-il darba għedtlek, jekk ikun hemm xi sinjal li jagħti x'jifhem li hu Isqof, ibqa' żgur li l-Isqof Djoċesan ma jaċċettahx. Dwar il-ħlas mitlub (…) aħna nkunu lesti nħallsu fil-pront. Ma nistax ma nsemmilekx li ħeġġejtna biex naħfrulek il-garanzija peress li offrejtilna ipoteka kawtelarja. Dan aċċenna għalih is-Sur Cortis f'xi ittra lis-Sur Camilleri fejn qal li kien għamilha. Fuq kollox, għadna nixtiequ li jkollna dan iċ-ċertifikat jew dokument, li s'issa, għad m'għandniex ħlief il- kelma (…) tas-Sur Cortis, li din hija sempliċi dikjarazzjoni, li fuqha (…) kellna xi dubji jekk inħallsux l-ewwel pagament kif miftiehem. Għalhekk, kif jasallek iċ-ċertifikat tal-professur magħruf sabiex tpoġġi l-kliem Qassis Sirjan minflok il-kelma Isqof, u terġa' tibgħathuli lura b'din il-korrezzjoni, naqbad u nibgħatlek l-ewwel u t-tieni pagament. Iqanqalni l-ħsieb li bl-għajnuna t'Alla, l-istatwa tirnexxi tant li jkun jistħoqqlok aktar tifħir quddiem kulħadd. Ma jkunx anqas mit-tifħir li bi pjaċir għadni kif qrajt hekk kif ippubblikat fl-Armonia di Prisco, dwar l-istatwa tal-qaddis martri Filippu, statwa mogħtija lill-Arċisqof De Angelis. Il-kollegi tiegħi b'kull rispett u kortesija nsellmulek, għandi l-unur li nibqa'; Is-serv umli tiegħek; Dun Salv Trevisan. Malta 5 ta' Frar 1863 Ħaż-Żebbuġ. Milqugħa fil-Palazz tal-Vatikan, il-Papa Piju IX ikkonsagrani ċeremonjalment nhar it-13 ta' Lulju. Wara li bierek lill-Belt Rohan u 'l Malta, huwa kkonċeda ta' kuljum indulġenza ta' mitt jum għall-maħfra tad-dnubiet lil dawk li jgħidu t-talb tas-soltu. Il-kitba fuq quddiem tal-pedestall hija talba ta' San Filep fuq il-poplu u l-Kleru Żebbuġi Lil Filippu t'Aggira, qawwi fuq ix-xjaten, il-poplu tal-Belt Rohan, devot żeluż ta' qaddis wisq kbir, ħaseb li jwettaq din l-istatwa tal-fidda fis-sena 1863. O qaddis qatt mirbuħ, mogħni bl-akbar poteri, agħmel li aħna nħossu l-għajnuna dejjiema tiegħek. Il-kitba fuq wara tal-pedestall fejn titfakkar il-barka tal-Papa Piju IX Storja Ġenerali E. L'Osservatore Romano, it-Tnejn 20 ta' Lulju, 1863. F. Kleru tal-parroċċa 2 u Sagristan 2 Veneranda Lampada animae u Kappella tal-Viżitazzjoni tal-Madonna fl-inħawi ta' Altar tal-erwieħ u Knisja Tal- Lunzjata Pisani Filippum Altar tal-Karmnu Puntatore u Prim Ċerimonjier u Kappella Ta'Ħal Muxi (Assunta) Kappella tal-Anġli Zammit Giuseppe Sptar San Ġużepp Std Angeli Total Qassisin 33 Qassisin rwol fil-Parroċċa 21 Qassisin rwol fil-Parroċċa li 18 għamlu għotja Abitanti f'Ħaż-Żebbuġ skont Status Animarum tal-1861 kien 5200. Ġ. Arċiprieti ta' Ħaż-Żebbuġ mill-1832 sal-1887 G. Uħud mill-pitturi Maltin li għal xi żmien studjaw u/jew ħadmu ma' Tommaso Minardi Atti tas- Svmposium, San Filep u l-Kult tiegħu. Preżentazzjoni — Il-Festi tal-Knejjes Parrokkjali ta' Malta tul iż-Żmien. Fi Schiavone, Michael (Ed.), Il-Knejjes Parrokkjali u l-Festi tagħhom. Paġni xix u xx. 'L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilika-Santwarju ta' Marija Bambina' Parroċċa tal-Isla, 1981. 7 Montanaro E. E, 'L-Iskultur Salvatore Dimech (1804-1886); in Ħal Lija Ħarsa Lejn l-Imgħoddi. 'Karlu Darmanin: Il-Prinċep tal-Istatwarji, Ħajtu u Ħidmietu, Xirka tal-Isem Imqaddes tAlla.2011. 'Storja ta' Ħaż-Żebbuġ Media Centre. Meħuda mit-traduzzjoni ta' Sammut Frans, Ġrajjet Ħaż-Żebbuġ, 2001. Arkivju Parrokkjali Żebbuġ. 3 'Lista di Contribuzioni' Manuskritt Arkivju Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ. 24 Lira Sterlina kienet tiswa 12-il skud u xelin jiswa 7 tari u 4 grani, sold jiswa 12-il grani. Skud fih 12-il tari u tari wieħed fih 20 grani. Skud jiswa 19.1 ċenteżmu ta' ewro. 27 Simboli tal-Lira Sterlina hu '£; tax-xelin hu '$' u ta' sold hu 'd' L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep t'Aggira' 1988, pg 37. 9 Giovanni Andrea (1781-1838) kien wieħed mill-mexxejja minuri tal-qawmien u l-imblokk kontra l-okkupazzjoni Franċiża fl-1798. Il-Ħadd, 2 ta' Settembru, ħa sehem fil-ħbit u l-kisba tal-Imdina fejn weġġa' idu l-leminija u tlett ijiem wara nsibuh imexxi l-ħbit kontra tal-Maltin kontra l-ħażna tal-porvli ta' Kordin. Kien involut fl-attakk fuq il-Belt Valletta min-naħa tal-port ta' Marsamxett (Novembru 1798), fuq il-Forti tas- Salvatur u fuq l-Isla f'Jannar 1799 meta reġa' safa midrub. Wara l-imblokk hu nħatar logutenent tal-Milizzja u Kaptan tal-Korp Provinċjali. Fit-12 € April tal-1805 inħatar Logutenent fir-Roval Regiment of Malta u serva fi Sqallija. F'Capri nqabad priġunier u ħarab. Waqt il-pesta tal-1813-14 il-Gvernatur Hildebrand Qakes ħatru jieħu ħsieb il-portijiet tal-Belt u Marsamxett flimkien mal-Isptar ta' Lazzarett u d-dfin tal-impestati. Bejn is-7 ta' Novembru tal-1815 u l-31 ta' Marzu 1838 ħadem bħala l-iskrivan ewlieni fl-uffiċċju tal-Pulizija tal-baħar. Hu miet fl-1838. Riċerki Trevisan Dun Salvatore. 2 ta' Lulju 1861, nota numru 2016. Storja ta' Ħaż-Żebbuġ. 3 L(Liber) M(Mortuarum), 1880-1905 page 215, Parroċċa San Filep, Ħaż-Żebbuġ. Ordinazzjonijiet Saċerdotali 1800-2000. Pġ. 5 Komunikazzjoni personali mill-Kanonku Vincenz Borg 17/11/2012. 36 Ta' min jinnota li fil-lista hemm imniżżel ukoll Paolo Nani li kien iggradwa bħala avukat u li iżda qatt ma pprattika ta' avukat. 388 f'Ordine tat-22 ta' Settembru, 1861. Captain Strickland ukoll ħareġ il-kambjali sabiex ikun jista' jitħallas Luigi Fontana. A (Arkivju)N(Nazzjonal)M (Malta). Storja ta' Ħaż-Żebbuġ. Pġ. Pġ. 46 Arkivju Kurja, Floriana Viżti Pastorali Pace Forno. 'Forom ta' Gvern Lokali fil-Gżejjer Maltin (1773-1993). Tas-Sliema Leħen il-Kunsill Tiegħek. 50 Arkivju Amministrazzjoni. Parroċċi 1872. Kurja Arċivescovili, Furjana. sl Kontijiet Amministrattivi tar-Reviżur.1870 Nru 3 Prokuratur Sac S T Trevisan. Sl Ġrajjet Ħaż-Żebbuġ. Traduzzjoni mit-Taljan għall-Malti minn Frans Sammut. Każin Banda 12'' Mav, 2001. 53 Professur tat-Tagħlim Primarju fl-Università ta' Malta. Pijunier fir-riforma tat-tagħlim u Direttur tal- Edukazzjoni 1850-1880. Iben it-Tabib Pullicino, joqogħdu fiTriq il-Parroċċa, Ħaż-Żebbuġ. $$ Arkivju Nazzjonali, Santu Spirtu Rabat. CSG 83/1' paġna 197. Università ta' Malta. Ittri tal-15 Frar, 1882 u s-27 Marzu, 1882. Kitbiet numru 61. Arkivju Università ta' Malta. Si Isqof Coadjutor ikun Isqof li jmexxi d-Djoċesi flimkien mal-Isqof tal-post, liema pożizzjoni twasslu għall-ħatra awtomatika ta' Isqof Djoċesan. Fi ftit żmien l-Isqof Publiju Maria Sant tefa' r-riżenja tiegħu u nħatar l-Isqof Pace Forno. Żmien l-Ingliżi: Is-Seklu Dsatax, Malta 2004. 71 Pietru Pawl Caruana (1794-1852) pitter it-titular ta' Bormla fl-1828. 75 In-Nazzareni, ftit qabel il-Puristi, ukoll fittxew li mhux biss ifittxu l-oriġini tal-arti Kristjana tal-bidu, iżda wkoll li jgħixu ta' eremiti 'l bogħod minn dak kollu meqjus mhux essenzjali. Is-segwaċi tagħhom f'Malta żarmaw xogħlijiet Barokki fil-knejjes tagħna sabiex jilħqu l-għan tagħhom. Fost dawn il-knejjes insibu l-artal tar-Rużarju fil-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. 74 Overbeck, minbarra li għallem xi pitturi Maltin, huwa wkoll id-disinjatur tal-erba' appostli tal-artal maġġur ta' Ħaż-Żebbuġ. Sl Mhux kumbinazzjoni li Lazzaro Pisani sab post u tgħallem taħt Fontana f'din l-akkademja. 52 Il-mafkar tal-irħam ta' Tommaso Minardi jinsab taħt waħda kwadriportiċi bil-koppla fiċ-ċimiterju tal-Verano. Dan inħadem fuq disinn ta' Luigi Fontana u waħda mill-pitturi tal-lunetti saret minn Carlo Ignazio Cortis. Hu pitter lil Ġakobb jidfen lil Rakele. Cortis u Fontana ħadmu ma' Minardi fl-istess epoka ta' bejn l-1851 sal-1869, fl-istess żmien meta saret l-istatwa ta' San Filep. 53 Knisja f'waħda mill-parroċċi ta' Ruma mmexxija mill-Pio Sodalizio tal-Piceni fil-Marche fejn San Filep tbierek u nżamm għal elett ijiem qabel ma qabad triqtu għal Malta. sċ Komunikazzjoni personali: Marisa Calisti, April 2008. '' Informazzjoni direttament mingħand Dott. Marisa Calisti bbażata fuq riċerka fl-arkivji tal-Familja Fontana fejn instabet irċevuta ta' Fontana għal dan ix-xogħol li wettaq f'isem Minardi. 55 Calisti M., Papetti S., Luigi Fontana. L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep t'Agira. 93 Calisti M., Papetti. 9' Id-deputati kienu grupp ta' tnax-il persuna li għamlu tajjeb sabiex is-somma għall-istatwa tkun disponibbli qabel din tinġabar mingħand il-poplu ta' Ħaż-Żebbuġ. Dawn kienu qassisin, Dun Salv wieħed minnhom, u negozjanti li wiegħdu somma, li minnha ttieħdu ammonti skont il-ħtieġa. Uħud mid-deputati ċedew parti mill- fondi li wiegħdu u ma talbuhomx lura meta dawn inġabru. 935 Tommaso Minardi u FE. J. Overbeck kienu żewġ pitturi ta' fama kbira, li kienu mitlubin miż-Żebbuġin biex jieħdu ħsieb ix-xogħol fuq l-istatwa u jaraw li kollox isir sewwa. Ġrajjet Ħaż-Żebbuġ: Traduzzjoni ta' Storia Del Zebbug e sua Parrocchia. 97 Viżti Pastorali. Arkivju Arċiveskovili, Floriana. Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ. 92 Mhux magħruf jekk dan Hearn hux William Hearn li kien joqgħod il-Belt Valletta u li kien negozjant membru tal-Kamra tal-Kummerċ. Sezzjoni tal-Melitensia. Università ta' Malta. Dun Giuseppe Zammit Brighella u l-kitba tiegħu fil-Gazzetti Maltin. Sezzjoni tal-Melitensia. Librerija tal-Università ta' Malta. Ara n-nota ta' Mons. P. P. Pullicino fid-djarju tiegħu fl-appendiċi. Ta' nhar it-Tnejn, 20 ta' Lulju 1863. 1 Il-Papa Piju IX, li wkoll twieled fir-reġjun tal-Marche, reġa' fetaħ il-knisja wara r-restawr għall-kult fid-9 ta' Diċembru tal-1862. 106 Artal ta' Santo Eligio jinstab fil-knisja tal-Franġiskani (ta' Ġieżu) il-Belt Valletta. 18 Dan il-vapur ta' 1270 tunnellata, wieħed mill-ewwel vapuri tal-istim fil-Mediterran, ħadem regolarment fuq ir-rotta Marsilja, Genoa, Livorno, Civitavecchia, Napli, Messina u Malta, u kien iġorr merkanzija, posta u passiġġieri. Il-Kaptan Mannarino kien ukoll ingħata rigal miż-Żebbuġin. F'Lulju ta' sena wara l-istess vapur issemma fil-gazzetti ta' dak iż-żmien wara li nqabdu mistoħbija ħames ġellieda (briganti) li kienu qed jippruvaw jaħarbu lejn Marsilja. Dan il-vapur issemma li kellu kemm-il darba passiġġieri maħruba minn jew lejn Malta waqt it-taqbid tar-Riżorġiment Taljan. Kitbiet numru 106. Arkivju Università ta' Malta. 63 paġna 335 u 336.Arkivju Kurja Arċivescovili. MI Il-Veneranda Lampada kienet il-kont prinċipali tal-Parroċċa li fih kien jinkludi l-accountsminn sena għall-oħra. Dan l-eżerċizzju ma kien xejn għajr awditjar tal-kontijiet mill-amministrazzjoni ċentrali fil-persuna tar-reviżur li kien jinħatar mill-Isqof biex jagħmel dan ix-xogħol. Ir-reviżur kien jiċċertifika l-kotba u kien ukoll jagħmel rapport qasir fejn kien jiġbed l-attenzjoni fuq xi prattiċi li josserva. Paġ. 140 u paġ. Arkivju Arċiveskovili, Kurja, Floriana. Lucas Garnier, San Filep t'Agira, 1663, Knisja Arċipretali Ħaż-Żebbuġ Marija Immakulata flimkien ma' Qaddisin oħra, fosthom San Filep, Żejt fuq it-tila, Knisja Parrokkjali, ĦAttard, — Sek. Lazzru Pisani, San Filep ifejjaq wieħed invażat, 1896, Knisja Parrokkjali, Kalkara San Giorgi, inċiżjoni kulurita, stampata New Xork Michele Bellanti, Il-Madonna ta' Karmnu u San Xmun Stock, 1853, Karmelitani, L-Imdina Pietro Gagliardi, Madonna bil-Bambin, 1868, Mużew tal-Katidral, L-Imdina ĠABRA TA' KITBIET FUQ IL-KUNTEST STORIKU U ARTISTIKU Religuarj. 9 Salv Caruana, Il-Paroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ, Ġabra ta' kitbiet, 2010. U Capitelli 2011, p184. 6 6 8 6 6 8 ġ 4 f di Żebbuġ. Lazzaro Pisani, Immacolata, 1917, Ħaż-Żebbuġ Lazzaro Pisani, Madonna del Carmelo, 1915, Parrocchiale Ħaż-Żebbuġ Parrocchiale Filippo di Agira a Ħaż-Żebbuġ. Luigi Fontana, Filippo d'Argirio, Ħaż-Żebbuġ, Parrocchiale, dettaglio 3 Capitelli 2011, pp. 179-193. l Salv Caruana, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep tAġġira, Malta 1988, 19. 7 Emmanuel Fiorentino, Il-Pittura f'Malta fis-Seklu Dsatax, Malta 2006, 33. 20 Capitelli 2011, 181 30 Capitelli 2011, 105 eż seq. 4 Mario Gauci, L-Istatwa ta' Sant'Elena (1833-1837) xogħol Salvatore Psaila, in Winston L. Zammit, Philip Xuereb, Mario Gauci, Santa Liena: 175 Sena tal-Vara, Malta 2012. l. See Calisti 2008 and Anthonv Gatt, Luigi Fontana (1827-1908): F'Għeluq il-Mitt Sena minn Mewtu, Malta 2008. Calisti 2008, 28-29; Capitelli 2011, 130. $$ Capitelli 2011, 32-36. 9 Capitelli 2011, 66-67. Ħarsa Ġenerali lejn l-Istatwi Proċessjonali Maltin bħala Metafora Politika: L-Istatwa ta' San Filep u l-Purċissjonijiet Reliġjużi ġewwa Ħaż-Żebbuġ matul is-Seklu Dsatax Premessa: Il-Festa Maltija Ilum Fuq livell ikonografiku uartistiku, illum saret ħaġa anakronista li wieħed jagħmel statwi moda u jsiru biex iżejnu t-toroq tal-ibliet u l-irħula tagħna matul il-festi patronali. Biss dawn l-istatwi ma għadx baqgħalhom messaġġ reliġjuż xi jwasslu. Saru kiżsch u qed isiru biex jikkreaw l-ispirtu ta' parżv tant assoċjat illum ma' dawn il-manifestazzjonijiet li saru aktar spettakli kulturali milli laqgħat ta' ġabra reliġjuża. Anki l-ispirtu reliġjuż li dawn l-istatwi riedu jwasslu ġie maħnuq mid-dinja materjalistika li llum aħna kollha qed ngħixu fiha. Il-kreazzjoni ta' statwi proċessjonali ġodda ma għadhiex iġġib magħha dik l-awra ta' devozzjoni jew ta' dak li jissejjaħ eżhos reliġjuż li żviluppa b'mod partikolari fl-epoka romantika u f'Malta, bħal fid-dinja Kattolika kollha, saħħet l-idea li teżisti filosofija ta' arti Kristjana lil hinn mill-kurrenti ġenerali tal-arti. Għalhekk għad-dinja reliġjuża ġiet kreata arti oħra li f'din id-dinja bdiet tkun identifikata bħala sekolari u dawn il-ħsibijiet għadhom jiddominaw il-filosofija u t-teoloġija Kristjana sal-ġurnata tal-lum. Ma għandix dubju, li dawk il-puritani tas-soċjetà Maltija jaraw f'dawn il-festi ta' żmienna d-deterjorament ta' dak kollu li hu reliġjuż u l-istatwi proċessjonali jieħdu puntimportanti f'din il-kritika, bħala immaġni li qed imorru saħansitra kontra l-ewwel kmandament bibliku. Dan it-timbru ġdid qed ikun ta' dannu għall-istess Knisja Kattolika Maltija, għaliex dawk li jixtiequ jgħixu l-fidi Kristjana tagħhom qed jaraw f'dawn il-manifestazzjonijiet paganiżmu u tradizzjoni aktar milli devozzjoni li twassal għall-iżvilupp spiritwali tal-bniedem sħiħ. Biss anki hawn, il-ħsieb romantiku li akkumpanja l-espansjoni mondjali tal-Protestantiżmu matul is-seklu dsatax infiltra u daħal f'pajjiżna. Illum ninsabu fil-punt fejn anki l-partiti politiċi ewlenin qed jagħrfu interlokuturi ġodda għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-festi Maltin. Qabel kien il-kappillan. Illum saru l-baned bil-kumitati tagħhom. Għalhekk ir-rwol li qabel kellha l-Knisja f'dawn il-festi nbidel għalkollox.' Ifaqqsu l-Purċissjonijiet bl-Istatwi Biss is-soċjetà Maltija mhux minn dejjem kienet tagħmel użu mill-istatwi għall- nafu li ntużat f'purċissjoni kienet dik ta' Santu Rokku ġewwa l-Birgu. Kienet statwa żgħira tal-injam u bdiet tinħareġ f'purċissjoni bħala espressjoni votiva wara l-pesta tal- 1592. Wieħed irid jiftakar li San Rokku kien mitqies bħala l-protettur kontra l-pesta. B'hekk l-użu ta' statwa, li allura ma għandha x'taqsam xejn mat-titular tal-istess knisja mnejn kienet inħarġet f'purċissjoni ġewwa l-Birgu, li hija ddedikata lil San Lawrenz, bdiet tinħareġ f'purċissjoni għar-raġunijiet purament devozzjonali ta' wegħda. Infatti, hawn tinsab l-ewwel raġuni għaliex wieħed kien jorganizza purċissjonijiet fil-passat. Dawn kienu mitqiesa speċi ta' pellegrinaġġi, mixja ta' fidi, biex tintalab u tinqala' xi grazzja jew bħala manifestazzjoni ta' ringrazzjament. Għalhekk, qabel l-istatwi, l-idea kienet li wieħed joħroġ b'xi salib żgħir tal-fidda bil-ħaġar prezzjuż, u l-poplu kollu tar- raħal kien jimxi warajh. Biss ikun f'parroċċa qrib Ħaż-Żebbuġ fejn naraw id-dħul tal-istatwa proċessjonali assoċjata mat-titular tal-knisja. Hawn qiegħed nirreferi għal San Nikola tas-Siġġiewi. Biss anki hawn, il-preżenza ta' statwa hija aktar marbuta mal-idea trawmaturġika, li dan il-qaddis kien iġib miegħu, milli ma' xi manifestazzjoni ta' festa kif nifhmu bl- istatwi llum. Fuq kollox, ikun ġewwa l-ibliet, b'mod partikolari fil-Belt Valletta, fejn naraw l-ewwel użu ta' statwi ġodda fil-purċissjonijiet tagħna. Din id-darba l-ikonografija ser tkun primarjament waħda femminili. Fi kliem ieħor ser naraw l-iżvilupp ta' statwi devozzjonali, li mhux qed jinħolqu biss biex jintużaw waqt xi pellegrinaġġ penitenzjali, iżda biex iqawwu l-fidi ta' poplu. L-ewwel immaġni narawhom iduru madwar ix-xbieha tal-Madonna. Dawn l-ewwel statwi tal-Madonna kienu forma ta' manikin imlibbes. Biss kontra dak li wieħed jaħseb, f'dan il-perjodu ġewwa l-knejjes ta' Malta kien ikun hemm statwa waħda tal-Madonna u din kienet tintuża fil-purċissjonijiet kollha Marjani li kien ikun hemm fil-parroċċa, irrispettivament mill-interċessjoni li għaliha kienet tkun qed issir dik il-manifestazzjoni reliġjuża. Dan l-element devozzjonali jissaħħaħ matul is-seklu sittax meta jibdew jiżviluppaw f'Malta dawk li jissejħu l-fratellanzi devozzjonali. Dan kien żvilupp fuq il-fratellanzi li kien hemm qabel il-Konċilju ta' Trentu fl-ibliet tal-Ewropa, li kienu aktar jiffunzjonaw bħala 'guild' jew għaqdiet tas-snajja. Ma hemmx dubju li l-ewwel fratellanza li nafu biha, dik ta' San Ġużepp tar-Rabat, kienet tiffunzjona taħt din il-kappa ta' għaqda ta' nies tas-sengħa.' Il-fratellanzi l-ġodda ser ikunu miftuħa għal kulħadd u aktar maħsuba biex iqajmu devozzjoni u allura hawnhekk għandna żvilupp ġdid f'dik li hija l-ikonografija tal-istatwi reliġjużi tagħna: jibda bil-mod jinħoloq suq ġdid biex isiru statwi għall- fratellanzi li juru devozzjoni. Biss għall-ewwel, il-fratellanzi kienu ddominati minn xi standard jew bandiera ta' daqs żgħir li kienet aktar tixbah lill-bnadar li l-Ordni tal- Kavallieri kienu jqiegħdu fuq il-galeri tagħhom milli dawk kbar kif narawhom illum fil-purċissjonijiet tagħna. Dawn kienu ta' kull qies u għamla differenti. Fuqhom kien ikollhom impittra xi immaġni reliġjuża u ħafna drabi kienet tkun dik tal-Madonna. Fit-tieni nofs tas-seklu sbatax naraw jiżdiedu l-istatwi proċessjonali tal-injam. Id-daqs tagħhom jikber ukoll. Artisti bħal Merchiorre Gafà u s-soru Maria De Domenicis taw kontribut għall-popolarizzazzjoni ta' dan it-tip ta' ġeneru fil-purċissjonijiet reliġjużi Maltin. Biss ikun matul is-seklu tmintax, speċjalment lejn nofs dan is-seklu, fejn nibdew naraw iż-żieda ta' aktar statwi kbar tal-injam. L-industrija tal-baħar żgur li għenet fl-iżvilupp tal-istatwi magħmula mill-injam. Il-bini tal-vaxxelli, il-galeri u opri oħra tal-baħar kien jitlob ċertu maestrija u xogħol marbut mal-iskultura. Dan wassal biex kien hawn artiġjani li kienu lesti jingħataw għall-iskultura tal-istatwi. Għalhekk, naraw li ħafna mill-artisti kienu jinsabu jgħixu madwar il-Port il-Kbir. Imbagħad minn nofs is-seklu tmintax, in-numru ta' statwi parrokkjali jiżdied sew fl- ibliet Maltin, jiġifieri ġewwa l-knejjes tal-Belt u dawk tat-tlett ibliet b'mod speċjali kollha jibda jkollhom statwa titulari. Anki l-fratellanzi ma jibqgħux lura. L-istatwi l-qodma bdew jingħataw jew jinbiegħu lill-parroċċi tal-irħula, inkluż f'Għawdex ħalli jintużaw fil-festi u l-purċissjonijiet fi knejjes li kienu għadhom bla statwa. B'hekk anki fil-knejjes tal-irħula tagħna bdew jiżdiedu l-istatwi. Dawk l-irħula li setgħu, iżda dawn kienu l-eċċezzjoni, bdew jagħmlu xi statwa tal-injam, bħalma ġara fis-Siġġiewi, fejn l-iskultur Pietro Felici għamel l-istatwa ta' San Nikola, flok oħra aktar qadima, magħmula fuq l-istil ta' statwa mlibbsa. $ F'dan il-perjodu wkoll jibdew jiddaħħlu f'Malta statwi magħmula mill-kartapesta, prodott ġdid, li kien qed jitlob artistrija ġdida, biss kien irħas mill-injam. Iżda wieħed irid jinsisti li sas-seklu tmintax dan l-użu tal-istatwi kien marbut ma' messaġġ reliġjuż devozzjonali u żgur li ma kellux xi rabta politika. reġim, dak Franċiż, kien wieħed rivoluzzjonarju u anti-Kattoliku, dak li ġie warajh ma kien xejn aħjar minnu, bid-differenza li ma kienx wieħed rivoluzzjonarju, biss xorta kellu mibegħda lejn dak kollu li hu Kattoliku u li jmiss mal-Papa. Biss għar-raġunijiet politiċi u strateġiċi fittex li joqgħod kwiet. Mill-ewwel fittex li jħares id-drittijiet reliġjużi tal-Maltin. Din l-affermazzjoni terġa' tkun assigurata fl-1813 meta Thomas Maithland ġie maħtur bħala l-ewwel gvernatur tal-Gżira. ' Ir-Renju Unit kien jappartjeni għad-dinja Protestanta, anzi biex wieħed ikun eżatt għad-dinja Anglikana Kattolika. Biss, anki jekk f'din id-dinja nfetħu numru ta' denominazzjonijiet Kristjani, bħalma kienu l-Metodisti, dawn kellhom storikament denominatur komuni: l-odju tagħhom lejn dak kollu li hu Kattoliku Ruman. Waqt li t-twemmin Anglikan baqa' wieħed Kattoliku, mibni fuq il-mudell ta' dak Ruman, mingħajr ma inkluda r-riforma Tridentina, hu warrab il-mudelli monastiċi, u l-awtorità tal-Papa. Dawk Protestanti, bħalma kienu l-Metodisti, kienu ispirati mill-mudell Kalvinista. Riedu jirritornaw għall-purità tal-fidi. Fuq quddiem nett, allura, insibu ċ-ċaħda għall-istatwi. F'dan il-kuntest, l-istatwi kienu mitqiesa bħala oġġett ta' dnub, oġġett ta' adorazzjoni mhux xierqa u allura jmorru kontra l-ewwel kmandament. Il- knejjes kellhom ikunu sempliċi. Il-Barokk kien jirrappreżenta dak kollu li wieħed jista' jqis bħala li jmur kontra l-valuri Anglikani u Protestanti. Biss l-Ingliżi ma jagħmlux l-iżball tal-Franċiżi. Ma jużawx il-forza biex jimponu ideat tagħhom fuq il-popolazzjoni indiġina. Anzi jużaw il-politika ta' tolleranza. Ma setgħux jagħmlu mod ieħor. Biss il-popolazzjoni tal-lokal tagħmel ir-reazzjoni tagħha. Ma tkunx subgħajha f'ħalqha u kellha mexxejja għaqlin biżżejjed li għarfu kif kellhom imexxuha. Jekk għall-Ingliżi, il-Maltin kienu 'Malss il-mod kif wieħed jiġġieled din il-preżenza ġdida kolonjali kienet billi jmur dijatrikament l-oppost u jibda jagħmel azzjonijiet li jdejqu lill-mexxej kolonjali, jagħtuh fastidju, u dan għamluh bla ma użaw il-vjolenza fiżika iżda dik psikoloġika. Dawn l-azzjonijiet kienu fihom infushom sinifikattivi għaliex kienu jsiru biex juru lill-mexxej kolonjali tal-gżira li Malta kienet l-art tal-Maltin. Il-mudell ġie offrut mill-Ingliżi nfushom. Għall-Ingliżi l-Maltin kienu dak li jissejħu 'the otber'. Jiġifieri esseri inferjuri. Biss il-kultura Kattolika Latina tathom is-sens ta' superjorità kulturali, offritilhom l-argument li Malta kienet parti mill-kultura Latina Mid-daqq esaġerat tal-qniepen sal-purċissjonijiet numerużi, kollox beda jieħu dimensjoni ta' natura politika. L-istorbju tal-qniepen kien biss skuża. Lill-kolonizzatur, dawn kienu jdejquh sew.' Biss dan il-fastidju kien doppju. Għaliex mhux biss kienu jagħmlu l-istorbju, iżda dan l-istorbju kellu sinifikat reliġjuż. B'kumbinazzjoni d-daqq żdied flok naqas fi żmien il-perjodu Ingliż. Ħafna parroċċi spiċċaw ikabbru s-sett tal-qniepen tagħhom u numru ta' knejjes fittxew li jagħmlu qanpiena ikbar, ħalli l-qanpiena l-kbira tkun verament waħda kbira.'' Biss meta l-Isqof Gaetano Pace Forno pprova jnaqqas id-daqq tagħhom, il-qassisin tal-kampanja rvellaw. Pietro Paolo Castagna jgħarraf li meta ġew xi festi bdew 7… idokku id-doppiu ta' dari, għall-inkejja ta' Iskof. Xi nies saħansitra spiċċaw il-qorti. ' L-istess jgħodd għall-purċissjonijiet. Dawn ukoll żdiedu matul il-perjodu Ingliż. Dawn ukoll kienu jdejqu lill-Ingliżi għaliex is-suldati Ingliżi kien ikollhom jieqfu u jekk hemm bżonn jagħtu s-salut lill-istatwi Kattoliċi Rumani. Dawn id-differenzi reliġjużi wasslu għalxi problemi għall-Ingliżi nfushom u kien hemm numru ta' inċidenti żgħar bl-involviment ta' suldati Ingliżi (fil-maġġoranza Metodisti) li ġew akkużati mill-Maltin li għamlu atti ta' insult waqt xi purċissjoni.'' Pietro Paolo Castagna, bħala kontemporanju, ipprova jċekken dawn l-inċidenti u jikkwalifikahom bħala 'x'insolenza li col tant issir eu min xi suldat inkella min xi bahri (sic. Din it-tensjoni jew reżistenza passiva bdiet tikber sew fi żmien l-isqof Żebbuġi, Monsinjur Franġisk Saverio Caruana. L-istoriku Żebbuġi Dun Salvatore Ciappara jagħmel referenza għal din is-sitwazzjoni meta jikteb li 'żmien it-tmexxija djoċesana ta' Mons. Caruana kien miżgħud tfixkil u saram. Iżda, Ciappara jkompli jżid li dan Caruana kien bniedem għaref iżda umli u bid-dehen tiegħu flimkien mal-pariri li kien jagħtih is-segretarju żagħżugħ tiegħu, Amato, ħareġ 'vebbieħ fil-burraxki'. U burraxki kellu ħafna. Żgur li parti mis-saram kien ġej mill-intensifikazzjoni tal-prożelitiżmu Metodista f'Malta. Caruana kien saħanistra ħareġ pastorali biex iżomm lit-tallaba milli jmorru fil-knejjes Metodisti għaliex dawn kienu bdew jagħtu għoxjiet lill-foqra biex jiġbduhom u jħeġġuhom jibdlu r-reliġjon tagħhom. '$ Dan wassal biex bil-mod il-mod bdiet titrabba mħabba u odju lejn din id-dinja Protestanta u kollox sploda fi żmien Pace Forno. Bħalma ser naraw, l-influwenza Protestanta tħalli l-effetti tagħha fuq il-mod kif isiru l-purċissjonijiet f'Malta, b'mod ordnat u bl-istandardi (kif jissejħu l-bandieri li jintużaw f'dawn il-purċissjonijiet), anki jekk għal xi wħud mill-Anglikani u l-Protestanti li kien hawn fil-gżira, dawn il- purċissjonijiet kienu biss karikatura tal-orgolju u d-dixxiplina Imperjali Ingliża. Fratelli li ma kinux jobdu l-ordnijiet ekkleżjastiċi jew ma jġibux ruħhom sew jew jagħmlu storbju jew jgħidu kliem mhux xieraq fil-knisja kienu jitkeċċew uma jitħallewx ikunu membri tal-ebda fratellanza oħra fil-parroċċa. Ħaż-Żebbuġ ma kienx nieqes minn dawn it-tip ta' deċiżjonijiet.' Fuq livell aktar mondan naraw il-bidu tal-użu fil-knejjes tagħna tas-siġġijiet, dawk famużi tat-tibna. L-użu tas-siġġijiet fil-knejjes għandu jkun marbut mal-preżenza Protestanta. Kienu l-Protestanti li mlew is-swali tagħhom bis-siġġijiet, u ġabu l-knisja qisha forma ta' teatru u dan il-mudell narawh jiddaħħal fil-knejjes Kattoliċi tagħna, fejn f'ċertu knejjes iddaħħal mill-kappillan jew l-arċipriet skont il- każ, f'oħrajn kienu f'idejn is-sagristan, li bħal li qisu kuntrattur modern, kien jixtri hu s-siġġijiet u jibda jikrihom lin-nies. Sal-aħħar tas-seklu dsatax kien għad hemm knejjes li kienu għadhom mingħajr siġġijiet kif nifhmu llum ġo fihom. Dan kollu ser jilħaq lill-knejjes ta' pajjiżna u anki lir-raħal ta' Ħaż-Żebbuġ, iżda bħala l-ewwel risposta għal dan il-kambjament, dan ir-raħal ser iżid in-numru ta' purċissjonijiet tiegħu. Id-Dokumentazzjoni Storika Dan il-fatt joħroġ kemm mid-dokumenti storiċi u minn kotba miktuba minn kontemporanji. Id-dokumenti użati biex tinbena din l-analiżi storika huma dawk tas-suppliki u l-atti ċivili li hemm f'arkivju tal-Kurja. Ġew studjati l-atti ta' dawn iż- żewġ fondi li jikkonċernaw lill-kleru u l-fratellanzi ta' Ħaż-Żebbuġ għal matul is-seklu dsatax. Hawnhekk, nixtieq nagħmel kumment żgħir. Dak li nstab f'dawn l-atti ġie kkonfrontat ma' dak li kiteb Dun Salvatore Ciappara fil-ktieb tiegħu Storia del Zebbug e Sua Parrocchia, kif ukoll mal-kitba ta' Luret Vella, kif maħruġa minn Mgr Lawrenz Cachia. '' Xi wħud mill-istejjer li jsemmi Ciappara nsibuhom f'dawn is-suppliki u fl- atti ċivili. Dan jikkonferma li dak li kienu qed jgħidu dwar x'kien qed jiġri fil-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ huwa minnu. Għalkemm jien mhux ser inkun qed nirrepeti lil Ciappara u lil Vella, iżda ser infittex kif dawn is-suppliki jikxfu aħjar l-iżvilupp tal-festa Maltija matul il-perjodu Ingliż ġewwa Ħaż-Żebbuġ. Fuq kollox, wieħed irid jiftakar li biex isiru opri artistiċi f'din il-ħabta ma kienx hemm bżonn ta' rikorsi l-Kurja. L-ispejjeż ta' dawn l-opri kienu jitniżżlu fir-reġistri jew aħjar kotba tal-accounts, magħrufa aħjar bħala Libri dei Conti. Dawn kienu jsiru kull sena u kienu jintbagħtu lill-Kurja għall-verifikazzjoni tagħha. Kienet ukoll tinżamm kopja fil- parroċċa. Dawn il-kotba ma kkonsultajthomx. Biss, jekk għal xi raġuni jew oħra, kull meta kien jinqala' xi diżgwid rigward ħlasijiet ta' dawn l-opri artistiċi, bħal pereżempju, ma jkunx hemm flus biżżejjed biex titħallas l-opra, allura kienet issir talba lill-Kurja fejn kien jiġi spjegat u jintalab permess biex isir self jew inkella jintużaw fondi oħra ħalli dan id-dejn ikun jista' jitħallas. Din l-analiżi mhux ser tkun qed tittratta biss talbiet marbuta mal-festa ta' San Filep iżda wkoll talbiet li huma marbuta mal-fratellanzi li kien hemm f'Ħaż- Żebbuġ. Għalhekk, barra l-festa titulari, ser inkun qed nittratta wkoll purċissjonijiet sekondarji u dawk tas-sagramenti li wieħed irid jarahom f'kuntest differenti milli narawhom illum. Il-purċissjoni tal-festa kienet għall-bidu waħda minn ħafna purċissjonijiet li kienu qed isiru f'dan ir-raħal. Hu interessanti li wieħed jinnota li l-purċissjonijiet kollha kibru mal-perjodu tal-ħakma Ingliża ġewwa Ħaż-Żebbuġ. Attenzjoni partikolari tingħata wkoll għall-ilbies liturġiku u standardi użati mill- fratellanzi għal waqt il-purċissjonijiet. Ma hemmx dubju li l-purċissjonijiet bl-istatwi kienu l-aktar marbuta mal-fratellanzi u għalhekk dawn żdiedu sew fit-tieni nofs tas-seklu dsatax. Sakemm seħħ dan, il- purċissjonijiet baqgħu jsegwu l-prassi li kien hemm fi żmien il-Kavallieri, jiġifieri jkunu purċissjonijiet devozzjonali, fejn fihom jinħareġ is-sagrament jew xi relikwja. Għajr għall-fratelli, in-nies lanqas kienu jimxu b'xi ordni partikolari, iżda pjuttost forma ta' pellegrinaġġ. Magħhom iridu jiżdiedu l-purċissjonijiet okkażjonali fil-każ ta' xi wasla jew għotja ta' xi korp sant lill-knisja. Fost il-fratellanzi l-aktar attivi nsibu dawk tas-Sagrament, tar-Rużarju, tal-Karità (jew Konsolazzjoni) u ta' San Ġużepp. Kull waħda minn dawn kellha l-purċissjoni tagħha. Biss, ħlief għal dik tar-Rużarju u tal-Karità, ħadd ma kellu statwa. Dawn kellhom statwa tal-Madonna bejn tnejn. Tas-Sagrament kellha aktar minn purċissjoni waħda, għaliex minbarra Corpus, kien hemm dawk tal-Vjatiku u lejn l-aħħar tas-seklu dsatax iddaħħlet il-purċissjoni tal-Qalb ta' Ġest. Fit-tieni nofs tas-seklu dsatax insibu assoċjazzjonijiet bħal dik tas-Sodalità tal-Agunija flimkien mal-Cassa Via Crucis jagħmlu l-festa tal- Ġimgħa Mqaddsa. Is-Sodalità tal-Agunija kellha fiha wkoll dik li kienet magħrufa bħala l-Cassa Anime, li kienet għaqda maħsuba biex tieħu ħsieb l-Artal tal-Erwieħ u tagħmel talb għall-erwieħ tal-Purgatorju. Is-Sodalità tal-Agunija kienet ukoll responsabbli mill-purċissjoni tas-Salib. F 'Ħaż-Żebbuġ kien hemm tnejn; waħda fit-3 ta' Mejju, festa tas-Sejba tas-Salib u l-oħra fl-14 ta' Settembru, festa tal-Adorazzjoni tas-Salib. It-tnejn kienu jsiru bl-użu tal-ostensorju tal-Vero Legno, jiġifieri bir-relikwja tas-Salib Imqaddes. Imbagħad magħhom kien hemm il-festa tal-qaddis patrun tal- parroċċa San Filep, li fil-każ ta' Ħaż-Żebbuġ, din il-festa ma kienet taqa' taħt l-ebda fratellanza, iżda dejjem kienet taħt il-patroċinju tal-kappillan u mbagħad l-arċipriet u l-Peneranda Lampada, li kienet l-istruttura finanzjarja li tieħu ħsieb l-ispejjeż marbuta mal-manteniment tal-knisja u l-artal maġġur. Sakemm saret l-istatwa, din ukoll kienet ikkaratterizzata fl-użu tal-ostensorju jew ulna, b'għadma tal-qaddis, li kienet inġiebet minn Sqallija. Għalhekk ma hemmx dubju li dan l-iżvilupp tal-proċessjonijiet mill-fratellanzi ġewwa Ħaż-Żebbuġ irid ikun inkwadrat fl-iżvilupp tal-festa titulari. Dawn kibru b'reazzjoni għat-tkabbir tal-festa ta' San Filep matul is-seklu dsatax. Dawk l-għaqdiet li kienu kapaċi jagħmlu r-riformi għexu u mxew 'il quddiem. Kif ser naraw, l-oħrajn mietu mewta naturali. Għalhekk, bħalma kien qed jiġri bnadi oħra, numru ta' fratellanzi ġewwa Ħaż-Żebbuġ irriformaw ruħhom, saru aktar moderni billi introduċew mudelli ġodda ta' tmexxija. Fuq quddiem nett kien hemm il-kreazzjoni ta' statuti għal dawk li ma kellhomx, jew inkella l-aġġornament tal-istess statuti għal dawk li ġa kellhom wieħed. Dan il-proċess ta' tiġdid kien ukoll jiddependi ħafna fuq in-nies fl-istess fratellanzi u l-għaqdiet tal-parroċċa, għaliex dawk l-artali li kellhom prokuraturi effettivi u effikaċi kibru. L-oħrajn, li forsi ma kellhomx nies ta' ċertu dinamiżmu jew forsi d-devozzjoni ma kinitx baqgħet popolari fost il-poplu, waqgħu lura u mietu. L-Isfond Storiku Parrokkjali Żebbuġi Il-kriżi ekonomika li ħakmet lil Malta matul l-ewwel nofs tas-seklu dsatax wasslet biex l-ekonomija tal-gżira ma tkun xejn sabiħa. Castagna jgħid li fis- snin tletin, żewġ terzi tal-popolazzjoni kienu 'flakkal miseria' (sic) 2 Dan kollu kellu l-effetti tiegħu anki f'Ħaż-Żebbuġ. Il-faqar żdied fil-gżira. Iż-Żebbuġin jidhru li wkoll ħassew dan il-perjodu tant li l-opri artistiċi, b'mod partikolari dawk tal-fidda, naqsu. L-aħħar opra tal-fidda li tissemma għas-seklu tmintax fis-suppliki kienet dik tas-sena 1794, meta kienet saret talba lill-Kurja biex il-kwadru fuq l-artal magħruf bħala tal-erwieħ ġewwa l-istess knisja parrokkjali jsirlu gwarniċ tal-fidda. F'Ħaż-Żebbuġ kien hemm devozzjoni qawwija lejn l-Erwieħ tal- Purgatorju matul is-seklu tmintax, u dan l-artal kien jiġbor għotjiet ta' oġġetti Ostensorju tal-'Veru Linju' li kien jintuża materjali u flus. Fost l-oġġetti miġbura fil-purċissjoni tal-festa tas-Salib kien hemm dawk bħal qoton, qamħ u affarijiet oħra. Nofs il-ġbir kien jingħata bħala offerta ta' karità lill-isptar li kien hemm fir-raħal. Dan il-gwarniċ kellu jitħallas mill- flus li kien jibqa' mill-ġbir wara li jitħallsu l-ispejjeż (avvanzi) u minn dħul ieħor $ L-eċċezzjoni kienu l-ewwel erbatax-il sena tal-preżenza tal-Ingliżi f'Malta. Il-gwerra bejn Franza Napoljonika u l-Ingilterra ta' Ġorġ III ġabet ġid lil Malta. Pietro Paolo Castagna jitkellem b'nostalġija fuq dan iż-żmien u fakkar li l-Maltin stess sejħulu Zmien il Commerc (sic). Jidher li flus fl-idejn kien hemm sew. Dun Salvatore Ciappara jitkellem fuq opri kolossali tal-fidda għall-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ li saru fl-ewwel deċennju bħalma kien il-ventartal tal-fidda għall-maġġur li sar fl-18067 u s-salib tal- fidda, li kien inxtara mingħand l-Isqof Mattei fl-1808 biex jintuża bħala salib tal-kleru. Għalkemm il-knisja kellha wieħed kbir li kien inxtara fl-1763, xorta ħasset il-bżonn li tixtri ieħor iżgħar. $ Luret Vella tkellem dwar kif fl-1811 kienu ddewbu żewġ qniepen qodma biex saru mill-ġdid tnejn ġodda magħrufa bħala l-Ġdida u tal-Mewt. Ciappara jagħti x'jifhem li f'dan il-perjodu kienu anki saru sett ta' sitt lasti għall-baldakkin $ Tant kemm kien hemm saħħa ta' flus li ma tinsab l-ebda referenza fis-suppliki tal-Kurja għal xi problema finanzjarja wara x-xiri ta' dawn l-opri artistiċi. Iżda mhux l-istess jista' jingħad għat-tletin sena ta' wara. Kemm Ciappara u anki s-suppliki jikkonfermaw b'mod indirett li l-flus kienu naqsu wara l-paċi milħuqa fl- 1814 permess ta' dak li jissejjaħ il-Kungress ta' Vjenna. Waqt li naqas il-kummerċ, fl- Malta ddaħħlu taxxi ġodda biex jagħmlu tajjeb għad-dħul inqas tal-Gvern kolonjali waqt li x-xogħol artistiku, speċjalment dak fil-fidda, naqas bil-kbir. Anzi l-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ tispiċċa vittma ta' serqa ta' oġġetti tal-fidda. Skont Ciappara din is-serqa kienet seħħet f 'Ġunju tal-1819. Serqu l-lampieri tal-fidda ta' San Ġużepp, tal-Karmnu u tal-Erwieħ flimkien ma' żewġ lanterni, li kienu wkoll tal-fidda. Ciappara jirrakkonta li dawn kienu nstabu u ġew mogħtija lura lill-knisja. Iżda, il-lampier tal-artal tal- Erwieħ kien sarlu ħafna ħsara u kien sfigurat. Allura ma setax jerġa' jintrama. Minflok beda jintrama wieħed tar-ram. Il-prokuraturi ta' dan l-artal riedu li dan l-artal jerġa jkun bħall-oħrajn u jkollu fih lampier tal-fidda. Għalhekk fil-bidu tas-sena 1825 saret talba li jsir wieħed ġdid tal-fidda mingħand l-arġentier Saverio Cannataci. l Cannataci, mhux biss ġie marbut li jagħmel il-lampier skont id-disinn u jaħdmu b'attenzjoni u arti, iżda wkoll ġie obbligat li jlestih mhux aktar tard mit-12 ta' Mejju 1825, 'ż2 cni si sollennizza la festa del glorioso $. Filippo titolare di detta Par(rochiajle chiesa di detta Città Rohan'.7 F'dik l-istess sena, Ciappara jirrakkonta, l-imgħallmin tal-irħam, Viċenz u Ġużeppi Dalli għamlu l-iskannell u t-taraġ tal-artal tal-Karità. $ Wieħed ma jistax ma jinnotax li dawn ix-xogħlijiet ħabtu mal-500/2 ekonomiku kkontrollat ikkawżat mill-gwerra tal-indipendenza Griega li faqqgħet fl-1821 u kellha influwenza ekonomika fuq pajjiżna. Ħarsa Generali lejn l-Istatwi Proċessjonali Maltin bħala Metafora Politika 183 Biss forsi l-aktar ħaġa li jibqa' msemmi għaliha l-parrokat ta' Dun Tumas Scicluna (1801-1830), li matulu saru dawn l-opri artistiċi, kienet il-ħidma li saret mill-viċi tiegħu, il-qassis Ludovico Mifsud Tommasi, biex il-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ tingħata t-titlu ta' Knisja Arċipretali minn Ruma. Mifsud Tommasi rnexxielu jġib dan it-titlu Scicluna miet fl-1830, iżda l-parroċċa għamlet sentejn bla kappillan,' sakemm il-viċi Mifsud Tommasi rrinunzja d-dritt tiegħu, skont Achille Ferris, b'mod volontarju, tal- arċipretura ta' Ħaż-Żebbuġ, u b'hekk fl-1832, l-Isqof Caruana (li kien ħa t-tmexxija tad-djoċesi f'idejh fl-1831) seta' jagħżel lill-qassis Francesco Saverio Vassallo bħala l-kap spiritwali ġdid ta' din il-parroċċa $ Fi żmien il-parrokat ta' Vassallo naraw figura oħra li tibda tispikka ġo Ħaż-Żebbuġ. Huwa laħaq il-prokuratur tal-Veneranda Lampada, jiġifieri, dik l-istituzzjoni ġewwa l-parroċċa, li storikament kienet responsabbli mill-ġbir u t-twettiq ta' opri fil-knisja. Din ma kinitx kariga permanenti iżda kienet waħda li talterna. L-ewwel opra importanti li Trevisan u Vassallo ser jagħmlu tkun dik ta' apparat ġdid liturġiku, għaliex dak użat fis-sollennitajiet tal-knisja kien f'kundizzjoni xejn tajba. Fuq: Ventartal bil-gwarniċ tal-fidda, 1850. Il-pagliotto oriġinali kien tad-drapp irrakkmat Fil-paġna ta' qabel: Prospettiva tal-Kappellun tal-Erwieħ, fil-knisja ta' San Filep, Ħaż-Żebbuġ Skont din it- talba dan kellu jqum is-somma ta' 2650 skud,' iżda jidher li kien ġie jiswa aktar. '' Fix-xiri ta' dan is- sett, toħroġ l-awstuzja ta' Vassallo u Trevisan għaliex irnexxielhom jiġbdu magħhom lill-fratellanzi u s-sodalitajiet kollha tal-parroċċa biex jipparteċipaw fl-għoti tal-flus għax-xiri ta' dan l-ilbies liturġiku. Abbażi ta' memorja personali, Castagna jiftakar li Malta bdiet tieħu r-ruħ wara l-18409 u l-opri fil-knisja jibdew jiżdiedu. Ciappara jsemmi x-xiri ta' dan l-apparat tal- kannavazz. Hu żied li kien inxtara ventaltar, tużell u anki sar ir-restawr k l tal-kampnari's' Ferris jitkellem Kurċifiss tal-fidda bis-Salib tal-injam tal-ebbanu, 1850 dwar numru ta' opri oħra artistiċi li saru fi żmien Vassallo, bħalma kien l-artal tal-kor, xogħol il-marmisti l-aħwa Darmanin fl-1845 u dan kien sar biex il-korp sant ta' San Gawdenzju jkun jista' jiġi vvenerat aħjar mill-pubbliku. Tliet snin wara, jinbeda x-xogħol fuq artal ieħor tal-irħam tal-knisja, dak tal-Madonna tal-Karmnu, $ li tlesta fl-1849.€ Fl-1850, kienet saret purtiera tal- ħarir għall-bieb tal-istess knisja $ Biss, meta wieħed iqabbel dawn l-attivitajiet ma' dawk li saru mill-1850 'il quddiem, wieħed isib li dawn kienu ftit. Ir-rinaxximent artistiku fil-parroċċa jibda fil-veru sens tal-kelma lejn tmiem il-parrokat ta' Vassallo. Ciappara'f u Vella' jirrakkontaw li fl- 1850 sar ventaltar bit-tilar irrakkmat għall-altar tal-Erwieħ. Is-suppliki jikkonfermaw dan. Il-qassis Antonio Xerri, bħala prokuratur tal-artal tat-Trinità, flimkien mal-qassis Giuseppe Cachia, bħala prokuratur tas-Sodalita tal-Agunija, għamlu talba flimkien biex isir pagliotto, jew id-drapp għall-ventartal irrakkmat li kellu gwarniċ tal-fidda. € Is-suppliki jkomplu jinfurmawna li f'dik l-istess sena, il-prokuratur tal-Fratellanza taċ-Ċintura, Filippo Mizzi, talab biex jagħmel kurċifiss tal-fidda bis-salib tal-injam magħmul mill-ebbanu.$ Anki l-ħsieb ta' statwa proċessjonali tal-fidda għandha tkun assoċjata ma' dan il- parrokat għaliex ser ikun Vassallo li jdaħħal l-idea tal-possibbilità tal-preżenza ta' statwi tal-fidda ġewwa l-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. Għalhekk, waqt li verament l-istatwa ta' San Filep kienet l-ewwel statwa proċessjonali tal-fidda li qed issir għall-Gżejjer Maltin, il- mudell ta' statwi żgħar tal-fidda bħala parti mill-kult fil-knisja huwa wieħed eqdem. Statwi tal-fidda nsibuhom użati biex iżejnu l-artal maġġur. Dawn jirrappreżentaw il- profeti jew l-appostli. Fl-1853 l-Arċipriet Vassallo jikteb lill-Kurja u jinfurmaha li l-qassis Dun Michelangelo Raimondo Calleja kien ta lill-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ erba' statwi jirrappreżentaw l-erba' evanġelisti. Dawn l-istatwi kienu tal-fidda pura, ta' 1275 oncże, u li kienu qamu s-somma ta' 6000 skudi Maltin. Bħala ringrazzjament, kull sena beda jsir quddies għal ruħ il-ġenituri tiegħu u ntrabtu li joffru quddies għal ruħu wara mewtu. ' Skont Ferris u Ciappara'ż, dawn saru Ruma u nħadmu mill-artista Vincenzo Belli, taħt id- direzzjoni ta' Overbeck. San Filep isir tal-Fidda Dun Francesco Saverio Vassallo ħalla l-arċipretura fis-6 ta' Mejju 1854 biex sar monsinjur u arċipriet tal-Katidral Minfloku laħaq Dun Tommaso Naudi li serva ġol- knisja ta' Ħaż-Żebbuġ sal-1862. Ciappara jattribwixxi lil dan l-arċipriet il-ġdid missall bil-pjanċi tal-fidda, mejda tal-magħmudija, dvalji u baċir tal-fidda €' Fuq kollox, Vella jikteb li fi żmien Naudi kienet inġiebet qanpiena minn Genoa (1856) magħrufa bħal dik tas-Sanctus. 7 F'dik is-sena wkoll, isir sett ta' sitt gandlieri tal-fidda tat-tieni ordni. Dawn ukoll saru mill-istess artist Belli, li kien għamel l-erba' evanġelisti u tħallsu wkoll mill-qassis Don Michele Angelo Raimondo Calleja. B'hekk issa l-artal maġġur kellu sett gandlieri magħrufa bħala tas-sekonda ordni pariġġ dak tal-prima ordni li kienu saru qabel is-seklu dsatax. $ Quddiem din il-ġenerożità kollha, l-Arċipriet Naudi ried li jsir kwadru ta' Calleja iżda ma kienx hemm post fejn jitwaħħal mal-ħajt tas-sagristija. Għalhekk l-istess Arċipriet Naudi talab f'Jannar tal-1856 lill-Kurja biex ikun jista' jċaqlaq ritratt tal-Isqof Caruana ħalli jagħmel spazju fejn idendel dan ir-ritratt ta' Don Michele Angelo Raimondo Calleja.'' Skont Vella, din il-pittura hija xogħol tal-pittur Taljan Gallucci. $ Biss l-aktar ħaġa li jibqa' mfakkar għaliha Naudi kien il-fatt li fi żmienu Ħaż-Żebbuġ beda jiġbor biex issir l-istatwa tal-fidda ta' San Filep, proġett li nbeda fl-1860 grazzi għall-ħidma ta' Dun Salvatore Trevisan. Naudi ma kienx l-arċipriet li ser jilqa' din l-istatwa ġewwa Ħaż-Żebbuġ għaliex hu sar kanonku tal-Katidral fid-29 ta' Settembru 1862. Minfloku laħaq Dun Francesco Borg. Ix-xogħol tal-wasla tal-istatwa kollu waqa' fuq Borg. Biss, għal xi raġuni jew oħra, Borg ħass li kellu bżonn l-għajnuna. Ikun f'dan il-mument li tidħol figura oħra, li sal-lum baqgħet moħbija, iżda li kienet prinċipali f'din il-ħidma biex din l-istatwa ta' San Filep setgħet titlesta u tinġieb minn Ruma. Dan ma kien ħadd għajr Dun Salvatore Ciappara nnifsu. L-għażla tiegħu ġiet direttament mill-isqof ta' dak iż-żmien, Gaetano Pace Forno. Ciappara ngħata l-awtorità li jkun il-kustodju u l-prokuratur ta' dawn l-opri flimkien mal-għotjiet tal-fidili li kienu qed ikunu mogħtija għal din l-opra, bid-dritt li jitlob mingħand il-prokuraturi tal-knisja (jiġifieri dawk li kienu qed jieħdu ħsieb il- Veneranda Lampada), dak kollu li kien neċessarju biex titħallas din l-opra u dak kollu li kien meħtieg għall-ħarsien u l-priservazzjoni tagħhom.€ Ma għandux ikun hemm l-iċken dubju, li Ciappara ħadem minn wara l-kwinti u kien bis-saħħa tiegħu li din l-opra ta' San Filep setgħet titħallas u tasal Ħaż-Żebbuġ. Iżda għal xi raġuni jew oħra, l-involviment ta' Ciappara waqa' fl-oskurità. Ir-raġuni storika għal dan tinsab fil-fatt li t-tagħrif li għandna dwar din l-istatwa hu dak mogħti minn Ciappara nnifsu fil-ktieb li: junm qed ikun ikkwotat f'dan l-istudju. l l Ciappara evita li jsemmi ismu, kemm fil-qoxra tal-ktieb, u wisq iżjed jitkellem dwar l-involviment tiegħu f'din il-ħidma storika. Minflok, Ciappara għażel li jiffoka fuq ix-xogħol li kien għamel Trevisan favur din l-istatwa, li kien il-prokuratur, li kien beda din il- ħidma $ Għalhekk, il-figura ta' Ciappara ntesiet. għall-istorja ta Ħaż- Żebbuġ. Iżda dokument fl-atti f ċivili tal-Kurja juri storja oħra u jagħraf lil Ciappara bħala l-persuna ' responsabbli għall-wasla ta' din 1 l-istatwa f'Ħaż-Żebbuġ. Fl-atti Ġ088) ċivili tat-13 ta' Ottubru 1863, ikun irreġistrat li l-isqof tad-djoċesi, - Gaetano Pace Forno, espressament. L-istatwa tal-fidda ta' San Filep fuq il-bankun il-qadim ried lil Dun Salvatore Ciappara biex ikun il-prokuratur ta' dawn l-erba' istatwi u dik tal-istatwa tal-fidda ta' San Filip, jieħu ħsiebhom u jkollu wkoll id-dritt li jiġbor għalihom mingħand il-prokuraturi u n-nies ta' Ħaż-Żebbuġ.€ Dan l-att fih innifsu juri l-importanza li din l-istatwa ngħatat mid-djoċesi Maltija. Imbagħad, l-isqof għabba lil Ciappara bir-responsabbiltà tal-ħarsien tagħhom. Għal xi raġuni jew oħra, l-isqof ma riedx il-prokuraturi tal-Veneranda Lampada jkunu risponsabbli minn dawn l-opri tal-fidda. Din l-għażla kienet waħda providenzjali, għaliex Borg ma kellux ħajja twila. Hu miet nhar it-2 ta' Mejju 1864.€ Iżda minkejja kull problema, Ciappara assigura li l-istatwa ta' San Filep issir u tinġieb Malta. Wieħed jissuspetta li l-problemi ta' saħħa tal-arċipriet dgħajfu t-tmexxija tal-parroċċa u anki qiegħdu dan il-proġett tal-istatwa f'riskju. Id-dokumentazzjoni tal-Kurja tikkonferma li l-prokuraturi tal-Veneranda Lampada kellhom diffikultà fil-ġbir tal-flus biex jassiguraw il-festi esterni marbuta mal-wasla tagħha. Saħansitra, wieħed jissuspetta li kellhom problemi amministrattivi, relatati ma' din l-opra kbira. Dawn wasslu biex anki kien hemm tibdil fil-prokuraturi nfushom. Fil-bidu tas-snin sittin tas-seklu dsatax, il-prokuratur kien il-qassis Salvatore Pisano. Akkumula xi djun marbuta ma' din l-istatwa u postu bħala prokuratur tal-Veneranda Lampada għadda għand Dun Tommaso Debono,' waqt li l-ħarsien tal-istatwa għadda f'idejn Trevisan. Dawn il- problemi spiċċaw ikollhom konsegwenzi fuq l-ispejjeż għall-ġarr tal-istatwa lejn Malta u biex iwassluha Ħaż-Żebbuġ u l-festi li kien hemm marbuta magħha. Waqe li għall-ġbir tagħha ma kien hemm l-ebda diffikultà, f'daqqa waħda kien hemm diffikultajiet kbar anki biex jitħallas it-trasport tagħha. Il-prokuratur Tommaso Debono kiteb lill-Kurja fejn infurmahom dwar dawn l-i' Spese Translazione Statua San Filippo'' Debono jistqarr li hu kien wiret problema finanzjarja mingħand il-prokuratur ta' qablu, Dun Salvatore Pisano. Debono jitlob lill-isqof biex iħallih jieħu flus minn Fondazione magħmula mill- qassis Dun Michelangelo Raimondo Calleja u li kellha dħul ta' 3000 skud biex ikun jista' jagħmel il-festi straordinarji li kienu ser isiru biex tkun iċċelebrata l-wasla tal-istatwa ġdida ta' San Filep. Dawn il-festi kienu jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tal-Veneranda Lampada, li kif rajna, kienet l-istituzzjoni ġewwa Ħaż-Żebbuġ li tagħmel il-festa ta' San Filep. Hu informa lill-Kurja li jekk din it-talba ma tkunx milqugħa, hu ma kellux triq oħra għajr li jirreżenja minn prokuratur. Il-Kurja waslet għal kompromess u, mingħajr ma waqgħet għal dan ir-rikatt, il-prokuratur tħalla jieħu s-somma ta' 250 skud mid-dħul ta' din il- Fundazzjoni, imma mhux id-dħul kollu.$ Il-wasla ta' din l-istatwa tat lok u spinta għal numru ta' xogħlijiet ġodda fil-knisja. L-ewwel biċċa xogħol tkun marbuta ma' din il-wasla, għaliex fl-istess sena, jiġifieri l-1863, isir rikors mis-saċerdot Dun Salvatore Ciappara bħala prokuratur tat-tapizzerija, biex isir ir-restawr ġenerali tad-damask tal-knisja u għalhekk jitlob biex ikun jista' jibda jiġbor għal din l-opera. € B'hekk ambjent ġewwa l-knisja kien idoneu biex jilqa' din l-opra artistika, li kienet l-aktar statwa importanti li saret fis-seklu dsatax. L-Arċipriet Pietro Bartolo ħa post Borg u beda l-ħidma tiegħu f'Settembru 1864.9 Bartolo kompla juri interess fl-opri artistiċi tal-fidda li kellha l-knisja. Fl-1865, intalab biex isir inventarju tal-oġġetti tal-fidda tal-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. $ Iżda l-aktar opra importanti li ssir fil-bidu tal-parrokat tiegħu tkun dik ta' niċċa ġdida għall-istatwa ta' San Filep. Il-Maestro falegname jew mastrudaxxa Filippo Vella u l-ħaddied Salvatore Said jitqabbdu biex jagħmlu xi xogħol fuq l-istatwa kif ukoll għan-niċċa. Din qamet 44 lira sterlina, 11-il xelin u 10 soldi. Biss ma kienx hemm flus biżżejjed biex jitħallsu. Kemm Vella u Said, wara li saru jafu b'dawn id-diffikultajiet, ma ridux ikomplu x-xogħol. Għalhekk il-prokuratur Dun Tommaso Debono kien awtorizzat biex jissellef sa 600 skud bl-interessi sa 3 fil-mija fis-sena, a carico della Veneranda Lampada u li kellu jitħallas mill-istess Tommaso Debono permezz tal-legat tas-saċerdot Dun Michelangelo Raimondo Calleja favur l-istess knisja. Hu ntrabat li jagħti rendikont eżatt lill-knisja għall-ispesi magħmula ' B'hekk l-istatwa titulari u x-xogħol relatat magħha jidħol eżattament f'dan l-iżvilupp ta' kulti li kienu qed isiru ġewwa Ħaż-Żebbuġ. Dawn l-opri tal-arti kollha li kienu saru bdew juru li l-problemi finanzjarji li l-poplu għadda minnhom fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax kienu issa qed jiġu ssuperati, waqt li din il-problema marbuta mat-trasport u l-festi f'ġieħ l-istatwa kienu żgħar u relatata ma' amministrazzjoni ħażina. Kien hemm fiduċja fost il-poplu li opri artistiċi kien possibbli li jsiru, inkluż opri li huma ta' valur inestimabbli. Iżda l-poplu jrid ukoll persuni ta' fiduċja tiegħu. Meta dan kien iseħħ, kien jagħti aktar bil-qalb. Fuq kollox, kif juru ħafna mill-benefatturi wara dawn l-opri, in-negozjanti li kien hemm fir-raħal kienu qed iħarsu barra minn xtutna biex jixtru l-opri tal-knisja. Kienu konvinti li l-flus ma kinux problema. Anzi n-numru ta' opri li saru fl-għoxrin sena ta' wara wrew b'mod tajjeb kemm din kienet il-verità storika. Fil-każ ta' Ħaż-Żebbuġ, minn mindu saru l-erba' evanġelisti tal-fidda ġewwa Ruma, bdew ifittxu li jagħmlu l-opri tagħhom barra minn xtutna, għand l-aqwa artisti ta' dak iż-żmien, kemm f'Ruma u fi Franza. Xogħlijiet Oħra fil-Knisja It-tiżjin fiżiku tal-knisja kien ukoll xi ħaġa oħra għal qalb iż-Żebbuġin tat-tieni nofs tas- seklu dsatax. Hu interessanti li dan it-tiżjin, in-nies ta' dik il-ħabta kienu jarawh bħala ristaurazione della fabbrica tal-knisja. ' Sar minn nies li kienu fuq quddiem nett f'dik li hija kultura ta' żmienhom. Dan it-tkabbir l-aktar li jidher hu fid-dokumentazzjoni tal-atti ċivili. Ma hemmx dubju li dan is-saċerdot bid-dottorat, Dun Giuseppe Gaudenzio Tabone, kien wieħed ħabrieki ħafna u ħadem ħafna biex iżejjen il-knisja ta' San Filep. Fl-1882 jikteb lill-Kurja dwar rikors li kien għamel fis-26 ta' Settembru 1881, biex juża flus tal- Veneranda Lampada ħalli jkun jista' jagħmel numru ta' restawri fl-arredi tal-knisja. 7 Nafu mingħand Ciappara, li kienu saru xogħlijiet ta' tqegħid ta' rħam f'dik il-ħabta fuq id-dħul taż-żewġ sagristiji u t-tliet bibien tal-knisja ' Fl-1882 il-prokuratur tal-Pii Legati tal-Veneranda Lampada, Dun Michele Vassallo, jirreferi għal degrieti li kienu saru mill-Isqof Gaetano Pace Forno fis-16 ta' April 1859 u fit-3 ta' April 1865 biex ikunu jistgħu jsiru restawri fil-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. Id-djun akkumulaw u b'hekk fl-1882 saret supplika f'dan is-sens minħabba l-ħlasijiet tagħhom, biex mill-flus li nġabru jitħallsu djun rigwardanti t-tiswijiet fil-knisja u biex dan isir, intalab li għandu jsir audit aktar eżatt tal-flus li ntefqu. '' Għal darba oħra, intalab il- permess biex jintużaw ċerti kapitali ħalli jkun jista' jitħallas id-dejn. Fuq kollox, matul is-sena 1879, benefattur ħallas biex il-kor tal-knisja jiġi rħamat'$ Dan ix-xogħol seta' jsir għaliex Ħaż-Żebbuġ jibda jibbenefika mill-emigranti li jibdew jibagħtu flus lura lejn raħal twelidhom ħalli jsebbħu l-knisja parrokkjali. Ċertu atti tan- nutara, bħalma kienu dawk ta' William John Stevens, juru l-preżenza ta' kummerċ mal- Amerika ġa fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax.' Il-prokuratur tal-knisja, Dun Dr Giuseppe Gaudenzio Tabone, jikteb lill-Kurja fejn jgħarrafha li l-emigrant Żebbuġi li kien qed jgħix l-Amerika, ċertu Giuseppe Spiteri, offra li jħallas għall-irħamar tal-presbiterju tal-knisja. Għamel kundizzjoni li titqiegħed l-arma tiegħu fuq il-presbiterju u li ssir quddiesa letta f'ħajtu uanki fl-anniversarju ta' mewtu $ Dan ix-xogħol kien tlesta fl-1882 mill-marmista Sqalli Mariano Spina.' Fl-istess żmien, isiru xi restawri fuq l-imħażen li kienu jintrefgħu fihom affarijiet tal- knisja, isir apparat sagru u jiġi irranġat is-sotterran li hemm taħt il-kor. Iżda, l-ikbar biċċa xogħol ta' manutenzjoni kienet dik tal-paviment tal-knisja. Fl-1899, jintalab biex isir paviment ġdid tal-irħam għall-knisja. Dak qadim kien ġie deskritt mhux denju fil- viżita pastorali li saret f'Ħaż-Żebbuġ fl-1896.5' Dan ix-xogħol tlesta fl-1898 u tħallas mill-ġbir flimkien mas-somma ta' mitt lira sterlina li kien ħalla Dun Salvatore Trevisan fit-testment tiegħu għal dan il-għan. $ Il-ħafna festi bit-tiżjin beda jkollhom l-effett tagħhom fuq l-artal maġġur. Il-prokuratur tal-Veneranda Lampada lmenta li l-irħam tal-istess artal saritlu ħafna ħsara bl-armar u ż-żarmar tal-gandlieri. Ġara li l-gandlieri ma setgħux joqogħdu aktar dritti jekk ma jkunux megħjuna mill-infilsar tal-injam tagħhom. Għalhekk, fl-1884, intalab il-parir tal-Professur Nikola Zammit biex imur fuq il-post ma' marmista ħalli jara l-wiċċ tal- artal u kif dan il-wiċċ seta' jiġi irranġat. L-istima kienet ta' 250 skud. Għall-prokuratur tal-Veneranda Lampada, it-talba ta' ħlas tqieset bħala waħda ġusta $ Fi kliem Vella, dan l-intervent wassal biex twessgħat xi ftit l-ixkaffa tal-irħam tal-artal maġġur ' Ma' din l-ispiża trid tiġi marbuta oħra li saret fuq il-gandlieri tal-fidda. Sal-1895, dawn kienu għadhom jintramaw fuq pedestall tal-injam. F'dik is-sena, il-prokuratur tal- Veneranda Lampada, Teodoro Gatt, nefaq 8 liri sterlina u 10 xelini biex jagħmel 12-il bażi tal-bronż 'dorato' għal dawn il-gandlieri tal-fidda u fi kliem l-istess arċipriet ta' dik il-ħabta dan ix-xogħol fil-bronż kien 'u12 opera artistica ed assai ricca' $ Ma' dan ix-xogħol ġdid għandu jiżdied missall tal-quddiesa bil-qoxra tal-fidda li sar fl-1894. Għal dan il-missall kienu nbiegħu xi oġġetti tad-deheb u tal-fidda deskritti bħala inutile, fosthom xi ġojjellerija femminili. B'kollox dawn ġabu l-valur ta' 7 liri u 1l-il xelin. L-istima saret mill-arġentier (orifice) Giuseppe Meli. Biss xorta ma kienx hemm flus biżżejjed u għalhekk ċertu Saverio Bonnici ħareġ il-kumplament ta' 16-il lira sterlina biex ikun jista' jsir dan il-missall. Il-missall sar bħal dak li kellha l-knisja mil-legat tal-mejjet Vincenzo Bugeja. ' Biss l-ikbar opra tal-fidda li l-parroċċa kienet qed taħdem fuqha lejn tmiem is-seklu kienet dik ta' ventartal ġdid għall-artal maġġur. Għal dan il-għan, kienu qed jitwarrbu l-flus li kienu qed jinġabru mill-kiri tas-siġġijiet fil-knisja. Anzi, fis-sena 1893, l-Arċipriet Lwigi Attard jagħmel talba biex ikun jista' jżid in-numru ta' siġġijiet għaliex il-konkorrenza għas-servizzi liturġiċi kienet qed tikber. L-arċipriet indika li mill-flus li kienu ser idaħħlu mill-kiri ta' dawn is-siġġijiet, kienu ser imorru biex isir dan il- ventartal (pagliotto) tal-fidda ġdid li kien qed isir għall-artal maġġur. ' Dan il-proġett kien inbeda fis-snin tmenin, mill-arċipriet ta' qabel ta' qablu, Dun Pietru Bartolo fuq id-disinn tal-istess Lazzaro Pisani, iżda waqa' ftit lura fil-ġbir. Imbagħad, grazzi għall- istinkar tal-Arċipriet Attard inġieb fi tmiemu fl-1895.9 Biss, quddiem dawn l-iżviluppi kollha, il-bżonnijiet ta' kuljum ma ġewx minsija. Il- liturġija kienet tingħata importanza kbira u kull arċipriet baqa' jinsisti li din kellha ssir b'mod dekoruż. Is-saċerdot Dr Giuseppe Gaudenzio Tabone, bħala prokuratur tal-Veneranda Lampada, ħadem għax-xiri ta' sett ta' paramenti sagri għall-użu ta' kuljum fl-1875.77 Fl-1893, Dun Isidorio Gatt, bħala l-prokuratur tal-Veneranda Lampada, għamel 'pagliotto violacco e un tapeto' għall-artal maġġur'' F'dik l-istess sena saru żewġ purtieri għall-bibien laterali għax dawk li kien hemm kienu spiċċaw. ' Il-ġarr tal-katavri ngħata wkoll l-importanza tiegħu. Kienet saret ukoll sodda ġdida tal-injam biex fiha jinġarru l-mejtin. Normalment, il-mejtin ma kinux jinġarru fi twiebet iżda fuq din is-sodda miftuħa speċjalment meta d-dfin kien isir fil-knisja. Id-dfin f'ċimiterji pubbliċi (u eventalment anki fil-knisja) kellu jsir bit-twiebet, wara li fl-1888, kienet għaddiet liġi li kellha effett fl-Imperu Ingliż kollu, u għamilha mandatorju l-użu tat-tebut fid-dfin pubbliku.'' Sakemm din il- liġi Vittorjana ħalliet l-effett tagħha fuq Malta, id-dfin kien isir b'din is-sodda li kienet tissejjaħ katafalk u l-katavru kien jitniżżel mingħajr tebut fil-qabar. Ma' dan il-katafalk kienu saru wkoll il-gandlieri tal-ħadid. Il-fratellanzi u l-kongregazzjoni kollha ħarġu sehemhom ħalli dan is-servizz ikun aktar dinjituż għaliex kien użat mill-membri tagħhom. Il-pittura wkoll ma ġietx traskurata. Fl-1883 saret talba biex il-kwadru titulari ta' San Filep fil-knisja parrokkjali jkun restawrat. Ix-xogħol għamlu l-pittur Lazzaro Pisani, waqt li l-ispiża telgħet għal madwar 10 liri. Din tħallset minn benefattur, li bil- qalb offra li jagħmel tajjeb għal dan ix-xogħol $ Lazzaro Pisani kien verament patrijott ta' Raħal Twelidu. Kien ukoll ħadem b'xejn għall-knisja parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ. Fil-ktieb tiegħu, Dun Salvatore Ciappara jitkellem dwar ħafna interventi fuq kwadri reliġjużi minn Pisani li kien hemm fil- knisja u knejjes oħra f'Ħaż-Żebbuġ'$ Id-dokumenti tal-Kurja jikkonfermaw dan. Fl- 1893, hu aċċetta li jagħmel b'xejn restawr fuq numru ta' kwadri li kellha l-knisja. Bħala rikonoxxenza ta' dan ix-xogħol talab li jkun jista' jindifen fil-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. L-Arċipriet Luigi Attard ma ddejjaq xejn jagħti s-sapport tiegħu għal din it-talba ta' Pisani tant li ddeskrivieh hekk mal-awtorità ekkleżjastika: 'I/ Sigr: Lazzaro Pisano Ċ Un vero benefattore della mia chiesa essendo vero il -suo esposto, quindi merita ogni vaccomandazione' 37 L-awtoritajiet ekkleżjastiċi ma kellhomx diffikultà li jagħtu dan il-permess $ Xogħol ieħor ta' manutenzjoni li sar fil-knisja kien dak ta' fuq l-arloġġ u fuq l-orgni. Il- magna tal-arloġġ kienet qdiemet u għalhekk kien hemm bżonn ta' aktar manutenzjoni biex tinżamm taħdem preċiż. Dan wassal biex sar arloġġ ġdid fl-1882 mill-magħruf arluġġar Malti, Mikelang Sapiano. ''' F'dik l-istess sena, saret talba minn Michele Dimech, li kien is-sagristan tal-knisja (serviente) fejn informa lill-Kurja li hu kien il-persuna li kienet ġiet imqabbda biex tieħu ħsieb dan l-arloġġ u għalhekk talab lill-isqof biex ikun jista' jżomm dan l-inkarigu u ta' dan ikun approvat ħlas ta' ftit skudi (sitta) fis-sena. Finalment, fl-1892, il-prokuratur tal-Veneranda Lampada, is-Sur Filippo Scerri, nefaq 100 skud biex jirranġa l-orgni, waqt li ġustament il-fratellanzi kollha ntalbu biex jikkontribwixxu għall-manteniment tiegħu. Il-Fratellanzi tar-Rużarju u tal-Karità Fuq kollox il-wasla tal-istatwa tal-fidda ġewwa Ħaż-Żebbuġ trid tkun studjata fl- isfond tal-iżvilupp tal-fratellanzi ġewwa dan ir-raħal u l-purċissjonijiet votivi li huma kienu jorganizzaw f'ġieħ il-patrun jew patruna tagħhom. Waħda mill-fratellanzi li ser insibuha tikber fis-seklu dsatax kienet dik tar-Rużarju. Din il-fratellanza tidħol fi proċess ta' tiġdid u tintroduċi, fl-1810, sett ta' regoli jew aħjar statut biex fuqu tkun tista' titmexxa mill-fratelli peress li qabel ma kellhiex wieħed. € Fl-1851, il-prokuraturi tal-Konfraternità tar-Rużarju, il-qassis Paolo Galea, Gio Maria Misali u Angelo Mamo, għamlu talba biex jagħmlu standard bid-damask abjad irrakkmat bid-deheb, ħalli jkun uniformi mal-istandardi l-oħra. Dak ta' qabel kien tal-lama tad-deheb. Biex seta' jsir dan l-istandard intalab li jkunu jistgħu jintużaw xi għotjiet tad-deheb li kellha l-Madonna biex jitħallas ix-xogħol u l-ispiża tiegħu. Il-ventartal tal-artal tal-Madonna tar-Rużarju fil-Knisja ta' San Filep, Ħaż-Żebbuġ Ħarsa Ġenerali lejn l-Istatwi Proċessjonali Maltin bħala Metafora Politika 193 Is-suppliki jagħtu tagħrif ieħor dwar il-ħidma tal-Fratellanza tar-Rużarju. Insibu, fost l-oħrajn, li l-prokuraturi Giuseppe Buttigieg u Lorenzo Attard jitolbu biex jagħmlu gwarniċ tal-fidda fl-1855. Dan il-ventartal kellu d-disinn tiegħu simili għal dak li kien sar għall-artal tal-Erwieħ fl-istess knisja parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ. Iżda minħabba l-ispejjeż li din l-opra kienet ġejja tiswa, saret talba lill-Kurja ħalli jkunu jistgħu jiġu żbankati xi flus ħalli jitħallas dan il-gwarniċ tal-fidda jew pagliotto, tar-Rużarju. It- talba kienet saret minn Giuseppe Buttigieg, Lorenzo Attard, u Salvatore Attard, kollha prokuraturi tal-Fratellanza tar-Rużarju fl-1857.7 Il-wasla tal-istatwa u forsi l-ispejjeż tagħha affettwaw il-ġbir tal-Fratellanzi għaliex l-attivitajiet ta' din il-fratellanza jieħdu spinta sew 'il quddiem wara l-1870. Wara l-elezzjonijiet li kienu saru fi ħdan din l-istess fratellanza, il-fratelli kienu għażlu lill- qassis Dun Vincenzo Callus bħala l-prokuratur tal-Fratellanza tar-Rużarju minflok is-saċerdot Paolo Galea. Immedjatament, il-fratelli kitbu lill- Kurja u għarrfuha b'din il-ħatra 09 Fl-1874, il-prokuratur. Callus jidħol għal biċċa xogħol biex titħallas l-ispiża tal-indurar tal-istatwa bid- deheb, xogħol li kien approvat fi żmien il-prokuratur ta' qablu fl-1872.77 Skont Ciappara, dan ix-xogħol kien sar mill- pittur Giuseppe Calleja.'5 Biss kien f inqala' inkwiet peress li din l-istatwa kienet tintuża wkoll mill-Fratellanza tal-Karità, u allura kien sar ftehim li l-istess fratellanza tagħti sehemha għal dawn l-ispejjeż. Kien saħansitra ħareġ degriet l-Isqof Pace Forno fit-12 ta' Novembru 1872 għal dan il-għan. Biss il-prokuratur tal-Karità, Filippo Balzan, ma żammx mal-ftehim u ma ħallasx sehem il-Fratellanza għal dan ix-xogħol. Dan wassal biex inqalgħu tensjonijiet bejn il-Fratellanza tar-Rużarju u dik tal-Karità. Il-Fratellanza tar-Rużarju ma kinitx qed tieħu gost li l-istatwa tar- Rużarju tibqa' tintuża fil-purċissjoni tal-Karità. Għalhekk il-prokuratur tar- Rużarju, Dun Michele Ciappara, għamel talba fl-1881 biex l-istatwa ma tibqax Statwa tal-Madonna tar-Rużarju ta' Pietro Felici, tintuża fil-festa tal-Karità. Il-prokuratur talab il-permess biex jixtri l-vażuni u jagħmel ir-restawri meħtieġa. Dan kollu kien qam 15-il lira sterlina. It-talba ssir mill-Arċipriet Giuseppe Tagliaferro.''' Dan l-istess prokuratur Balzan, fl-1889, ħadem biex issir sopratovaglia con ricamo d0oro għall-artal tal-Madonna tar-Rużarju. Ħamsin individwu kienu ġa tawh madwar 30 lira. Hu kien beda l-ġbir wara li kien talab il-permess lill-arċipriet, iżda l-ammont miġbur ma kienx biżżejjed biex isir dan ix-xogħol. Ix-xogħol kien ġie stmat li ser iqum madwar 60 lira sterlina. Id-disinn għal din is-sopratovaglia ġie ppreparat minn Lazzaro Pisani. Għalhekk intalab permess biex ikunu jistgħu jintużaw il-flus mill-cassa tal-fratellanza għal dan l-iskop biex issir din L-aħħar opra reġistrata fis-suppliki magħmula mill-Fratellanza tar-Rużarju kienet dik biex isir dak li hu magħruf bħala fiocco, jew kif kienu jgħidu bil-Malti 'loppa' li tintrama fuq il-lampier. Dan sar fl-1895. Il-ħtieġa ta' dan il-fiocco kienet ġejja mix-xewqa tal-istess fratellanza li jkun hemm armonija estetika fil-knisja li, matul il-perjodu Romantiku, din kienet tinftiehem li għandha tintlaħaq permezz tas-simetri eżatti. Għalhekk talbet biex ikun jista' jsir fiocco bħal dak li kienu qed jużaw il-Fratellanzi tal-Karità, tad-Duluri u S. Agata. B'hekk, peress li dan l-artal tar-Rużarju jinsab f'nofs il-kappellun u dak tal-Karità jinsab maġenbu, il-lopop kienu issa ser ikunu l-istess, speċjalment meta dawn jintużaw u jintramaw fil-festa ta' San Filep, barra mbagħad li kienu jintużaw u jintramaw fil-festa proprja tal-artal. Dan il-fiocco sewa lill-Fratellanza tar-Rużarju 5 liri. Il-Fratellanza tal-Karità ma qagħditx lura, anki jekk ser tkun l-inqas waħda, f'dik li hi inizjattiva għall- oġġetti artistiċi. Ħa ħsieb ix-xogħol il-prokuratur ta' din il-fratellanza, il-qassis Paolo Galea, fejn informa lill-Kurja li din il-biċċa xogħol L-aspetti relatati mal-purċissjoni ma tħallewx lura. L-ewwel opra importanti li ssir hija dik tal-istandard tal-fratellanza. Fl-1857, il-prokuratur tal-fratellanza, Filippo Zammit, għamel talba biex ikun jista' jagħmel standard bil-frill tad-deheb.'' Talba simili terġa ssir ħafna snin wara, fl-1889, mill-prokuratur ta' dik il-ħabta, Vincenzo Grech. Dan kien ser iqum bejn 35 u 40 lira li kienu ser jinġabru mill-fratelli u nies oħra devoti tal-Madonna. ''$ Anki fil-każ tal-Fratellanza tas-Sagrament, l-ewwel talba relatata mas-suppliki saret fl-1855 biex isir standard ġdid. Dan kien sewa 448 scudi 5 tari I-gran'' Oġġett ieħor assoċjat mal-purċissjonijiet organizzati mill-Fratellanza tas-Sagrament huwa l-baldakkin. Hawn ukoll naraw żviluppi interessanti li jkomplu jikkonfermaw li l-purċissjonijiet komplew jespandu ġewwa Ħaż-Żebbuġ matul is-seklu dsatax. Din id-darba, il-purċissjoni bis-sagrament kienet tieħu importanza aktar minħabba t-twemmin Kattoliku Ruman, fejn is-Sagrament hu mitqies bħala Alla nnifsu u għalhekk irid jingħata kull qima u anki jkun adorat. Din kienet l-aktar ħaġa li bdiet turta lil numru ta' suldati Protestanti u Anglikani għaliex huma ma kinux jagħrfu lilhom infushom f'dan it-twemmin u kull adorazzjoni lejn is-sagrament kienet tfisser għalihom idolatrija. Biss, għall-Maltin, din kienet raġuni oħra ta' għarfien kollettiv għaliex meta l-Ingliżi u r-reġim tagħhom kienu qed ikunu kostretti li jagħtu qima lis- sagrament, kienu bla ma jridu qed jirrikonoxxu dan it-twemmin Kattoliku. Dan kien ifisser li qed jirrikonoxxu li l-Maltin għandhom ikunu rispettati ġewwa pajjiżhom. It-talbiet li saru f'nofs is-seklu dsatax biex isiru baldakkini ġewwa Ħaż-Żebbuġ jikkonferma l-importanza li din il-purċissjoni bdiet tingħata ġewwa dan ir-raħal matul dan il-perjodu, fejn ukoll, aktar minn qatt qabel, ser tikber fis-solennità tagħha bħala manifestazzjoni pubblika marbuta mal-fidi. Il-Fratellanza tas-Sagrament għamlet baldakkin fis-sena 1850.1' Biss, sitt snin wara, il-prokuratur tal-fratellanza, Filippo Scerri, joħlom li jagħmel ieħor ħafna isbaħ. Fl-1856, l-isqof ħareġ id-degriet biex ikun jista' jsir dan il-baldakkin. Intqal li dak li kien hemm qabel, kien magħmul minn damask sempliċi bil-galluni tad-deheb, imma kien f'kundizzjoni 'meschino'1' Intweriet ix-xewqa li dan il-baldakkin ġdid isir mid- drapp magħruf bħal 'cannavazzo doro', jiġifieri drapp tal-ħarir imbrokkat bid-deheb. Għalhekk dan kien drapp li jiswa ħafna flus. Intweriet ix-xewqa li dan l-istess baldakkin jibda jintuża wkoll fil-festa tas-Salib, li fiha kienet tinħareġ ir-relikwja tal-Vero Legno, jiġifieri fraka jew skalda mis-salib ta' Kristu. Fil-liturġija Kattolika Rumana, din ir- relikwja kienet tingħata l-istess trattament li kien jiġi mogħti lis-sagrament, kemm f'termini ta' riti u anki ta' Ibies liturġiku. '' Kif għedna, kien hemm żewġ festi marbuta mas-Salib. Waħda kienet issir fit-3 ta' Mejju. Biss, l-aktar waħda importanti għal Ħaż- Żebbuġ kienet il-festa tal-Venerazzjoni tas-Salib li kienet issir fl-14 ta' Settembru. il-festa kienet mitqiesa bħala waħda popolari. L-Arċikonfraternità tas-Sagrament ta' Ħaż-Żebbuġ kellha f'dik il-ħabta nies kapaċi li setgħu joffru baldakkin li fih innifsu kien opra tal-arti. Kellha fiha membri mid-dinja tan-negozju u dawn kienu ferm attivi fl-organizzazzjoni u fil-ħidma tal-fratellanza. Dan jikkonfermah dokument tas-sena 1858. F'dik is-sena, Filippo Scerri, il-Maestri Giovanni Vella u Giuseppe Gauci bħala l-prokuraturi tal-Veneranda Arċikonfraternità tas-Sagrament, in-negozjant Paolo Bonavia u l-Maestro Salvatore Zammit, bħala konsulturi, kitbu lill-Kurja rigward id-degriet mogħti fl-1856 biex isir il-baldakkin. Huma infurmaw lill-Kurja li, fis-sentejn li għaddew, kienu kkonsultaw ma' persuna li huma sejħu bħala maestro delliarte ħalli jagħtihom pariri fuq dan ix-xogħol. Huma qalu wkoll li avviċinaw lin-negozjant Giuseppe Chircop u dan kien ġabilhom kampjuni minn Lvon fi Franza għad-drapp għal dan il-baldakkin. Ġie għalhekk stabbilit id- disinn tal-baldakkin u ntrabtu li kellu jqum 1260 skud waqt li l-Kurja ġiet infurmata li l-Arċikonffraternità tas-Sagrament kienet ser tidħol għal din l-isfida finanzjarja waħidha għaliex il-Prokuratur tal-Agunija ma kienx ser jipparteċipa fil-ħlas għal din l-opera. $ Hu ġie mitlub biex jipparteċipa għaliex is-Sodalità tal-Agunija kienet tuża l-baldakkin fil-festi tas-Salib li għalihom kienet toħroġ ir-relikwja tal-Vero Legno. Dan in-nuqqas ta' ftehim wassal għal dewmien biex tkun tista' ssir din l-opra. Fuq kollox, kienet ittieħdet id-deċiżjoni, li s-sett ta' sitt lasti, li kienu saru fil-bidu tas-seklu dsatax,'$ jiġu miksija bil-fidda. $ Dan kollu sar lejlet li nbeda l-ġbir fuq ix-xiri ta' statwa ġdida ta' San Filep. Iżda din id-deċiżjoni mis-Sodalità tal-Agunija li ma tagħtix il-kontribuzzjoni tagħha għal din l-opra'$ ġabet inkwiet fuq livell parrokkjali u dan kellu effetti fuq il-purċissjoni li kienet issir nhar it-3 ta' Mejju, festa tas-Salib. Is-Sodalità tal-Agunija kellha rwol importanti fil-purċissjoni li kienet issir biex tkun ikkommemorata l-festa tas-Salib (3 ta' Mejju). Huma kienu jużaw is-sitt lasti tal-fidda tal-Arċikonfraternità tas-Sagrament. Iżda fis-sena 1857, il-Prokuratur tas-Sagrament irrifjuta li jagħti dawn il-lasti lis-Sodalità tal-Agunija, tant li l-isqof ta' dik il-ħabta, Publio Sant, kellu joħroġ degriet fit-2 ta' Settembru 1857.7 L-Arċikonfraternità kienet argumentat li dawn il- lasti, li kienu ġew miksija bil-fidda, kienu parti mill-ispiża li saret fuq il-baldakkin il- ġdid. Salib tal-ebbanu 1871, li jintuża fil-purċissjoni tal-festa tas-Salib Dan kollu ġab dawmien biex jitlesta l-baldakkin u għalhekk, fl-1863, kellha ssir talba oħra mill-istess Filippo Scerri biex jinħadem baldakkin ġdid ħalli jintuża fil- purċissjonijiet tal-parroċċa. Għalhekk kienet saret konsulta ġenerali f'Jannar ta' dik is-sena mal-arċipriet u r-rettur tal-fratellanza dwar il-ħtieġa ta' dan il-baldakkin ġdid li kien qed isir biex jintuża wkoll fil-purċissjonijiet tal-Vjatku.'7 Finalment ikun deċiż li dan il-baldakkin ikun magħmul mill-cannavazzo doro bil-fond abjad. $ Fl-1884, il-Prokuratur tal-Fratellanza tas-Sagrament, Giovanni Zammit Borg, talab biex jiġu irranġati l-erba' lanterni li jinħarġu mas-Sagrament. Dawn l-ispejjeż kellhom jinqasmu bejn il-fratellanzi kollha li jagħmlu użu minn dawn il-lanterni, meta jużawhom biex jakkumpanjaw ir-relikwja li tinħareġ fil-purċissjonijiet rispettivi tagħhom. Fuq kollox, saru opri oħra relatati mar-ritwali tal-liturġija. Ġew rinnovati l-erba' dvalji li kienu jintużaw waqt l-espożizzjoni tas-Sagrament għaliex dawk li kienu qed jintużaw kienu tmermru. L-ispejjeż tħallsu parti mill-fratellanza u terz tal-ispiża tħallas mill-Cassa dell Epifania. Saret talba li jsiru wkoll tiswijiet f'dar li kienet tal- fratellanza. B'kollox, kien hemm spiża ta' madwar 80 skud. Fuq kollox, naraw lejn l-aħħar tas-seklu tidħol purċissjoni oħra f'Ħaż-Żebbuġ, dik tal-Qalb ta' Ġesu, li kienet issir bl-użu tal-baldakkin, li kien jingħata mill-Fratellanza tas-Santissimu Vjatku, iżda anki hawn inqala' diżgwid mal-użu u l-proprjetà ta' dan il- baldakkin. Dan ġara fl-1899 u din il-kwistjoni wriet kemm il-fratelli kienu ġelużi għal dak li kienu jqisu proprjetà tagħhom. $ Il-Fratellanza ta' San Ġużepp Fil-kuntest ta' kif żviluppat l-istorja tar-raħal ta' Ħaż-Żebbuġ, il-Fratellanza ta' San Ġużepp titlob attenzjoni storika partikolari. Din il-fratellanza narawha tikber sew fit-tieni nofs tas-seklu dsatax, speċjalment wara l-wasla tal-istarwa fl-1870. Vella jfakkarna li din tlestiet sewwasew meta l-Papa Piju IX ipproklama lil San Ġużepp patrun tal-Knisja universali,$' u seħħet l-istess sena li fiha dan l-istess papa tilef Ruma lir-renju l-ġdid tal-Italja magħquda. Iżda t-tkabbir fil-popolarità ta' din il-fratellanza tmur lil hinn minn dawn l-iżviluppi ġewwa Ruma u tibda bir-riformi interni li saru fl-istess fratellanza. Ftit qabel ma ġiet l-istatwa ġdida ta' San Filep, din il-fratellanza tagħmel rikors il-Kurja rigward il-promozzjoni ta' statuti ġodda għaliha. Għalhekk, fl-1856, inħasset il-ħtieġa li jiġu riveduti l-istatuti u l-liġijiet ta' din il-fratellanza li kienu saru fl-1740. Fost l-oħrajn ġew immodernizzati l-elezzjonijiet tal-prokuraturi u l-amministrazzjoni tal-beni tal-istess fratellanza. Jidher li din il-ħidma ta' rinnovazzjoni kienet marbuta mal-figura ta' Maestro Calcedonio Micallef. Dan il-ħaddiem tas-sengħa laħaq Prokuratur tal-Fratellanza fl-10 ta' Novembru 1851. Kien ħa post il-prokuratur Paolo Dimech. Kienet drawwa f'dik il-ħabta li l-fratelli jistgħu jkunu membri ta' aktar minn konfraternità waħda. Żgur li Micallef kien wieħed minnhom. Iżda wara li kien laħaq prokuratur ta' San Ġużepp, il-fratellanzi l-oħra ma kinux qed jieħdu gost bih u ma ridux li hu jibqa' membru tagħhom. Id-dokumenti ma jgħidux x'ġara. Iżda l-istorja li tidher li ser twassal għad- diżgwid kienet id-deċiżjoni li ttieħdet biex issir statwa ta' San Ġużepp. Skont Ciappara, din saret fl-1870 minn Ġlormu Darmanin. '$ Id-dokument ikkonsultat il-Kurja ma jitkellimx x'kien ġara sew iżda din l-istatwa ma ddaħħlitx fil-knisja. Fl-1871, il-Vigarju Ġenerali ta' dik il-ħabta, il-Kanonku Carmelo Scicluna, informa lil Micallef li ma setax jibqa' membru ta' kwalunkwe fratellanza li kien miktub fiha.'$' Dan kien ifisser li kien 'da oggi innanzi si consideri escluso' anki mill-Fratellanza ta' San Ġużepp. Ma hemmx dubju li deċiżjoni bħal din turi li l-firda jew il-ħolqien ta' żewġ partiti ġewwa Ħaż-Żebbuġ kienet issa bdiet dieħla sew. Ciappara jagħmel ftit aċċenn għaliha meta jitkellem dwar il-kreazzjoni ta' żewġ soċjetajiet mużikali f'Ħaż-Żebbuġ fl-1860, anki jekk f'dik il-ħabta dawn is-soċjetajiet kienu għadhom ma humiex marbuta ma' xi kult partikolari. $$ Minflok Micallef ikun appuntat Giuliano Cachia bħala prokuratur. Biss fil-21 ta' Awwissu 1879, Micallef jerġa' jiġi riabilitat wara li Cachia għal xi raġuni jew oħra ma jkomplix bħala prokuratur. Dan wassal biex Micallef seta' jerġa' jieħu l-prokura f'idu. Hu sab l- appoġġ tal-Kurja. Minnufih Micallef jibda jaħdem ħalli jmexxi 'l quddiem il-kult ta' San Ġużepp ġewwa Ħaż- -Żebbuġ u jsib soluzzjoni biex l-istatwa ta' San Ġużepp tiddaħħal il-knisja. Fl-1881, il-Prokuratur Micallef informa lill-Kurja li peress li l-istatwa ma kinitx qed tinżamm fil-knisja, kienet qed isofri danni għaliex il-post fejn kienet ma kienx wieħed tajjeb. Għalhekk jitlob biex din l-istatwa tibda tinżamm fil-knisja parrokkjali. Ikun deċiż li l-istatwa tinżamm f'dan il-post, biss jiġi mkabbar ftit ħalli tkun tista' tidħol l-istatwa.''' Ma għandniex xi ngħidu, li dan ir- rikors ġie approvat.'$ Jidher ċar li t-tkabbir tal-festa ta' San Ġużepp iseħħ a skapitu tal-fratellanzi l-oħra. Waqt li tas-Sagrament tispiċċa b'battibekk ma' tal-Agunija u dik tar-Rużarju tidħol f'pika ma' dik tal-Karità, tibda tiżviluppa festa oħra, dik ta' San Ġużepp. Dan l-iżvilupp lanqas iseħħ direttament fil-knisja iżda jkun riżultat ta' żvilupp ta' dan il-kult fid-dinja Kristjana. Iż-Żebbuġin fittxew għall-ewwel it-tkabbir tad-devozzjoni lil hinn mill- knisja parrokkjali. Hekk naraw li fl-1882, il-prokuratur tal-knisja filjali tal-Grazzja, Paolo Felice, jagħmel talba biex jagħmel artal u presbiterju tal-irħam waqt li jitlob id-dritt li jiċċelebra f'din il-knisja l-festa tal-Patroċinju ta' San Ġużepp. $ Dan l-artal tal-irħam tħallas minn Giuseppe Spiteri li ġa ltqajna miegħu u li kien għex għal ħafna żmien ġewwa l-Istati Uniti tal-Amerika. Ix-xogħol sar fl-1881. bħala wegħda u fil-preżenza ta' Spiteri nnifsu waqt li kien f'Malta mill-Istati Uniti u wara li kien ġa għamel il-presbiterju tal-knisja parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ. $ Dan ix-xogħol sar Biss, anki l-festa ta' San Ġużepp kienet taqsam ma' ħaddieħor ċertu affarijiet tagħha. Il-bradella u l-pedestall kienu jintużaw ukoll għall-istatwa ta' San Ġwann l-Evanġelista. Fis-sena 1881, dan l-użu qajjem problema bejn il-Congregazione ta' San Ġużepp u min kien jieħu ħsieb il-festa ta' San Ġwann l-Evanġelista. Dan wassal biex fis-sena ta' wara, jiġifieri l-1882, jintlaħaq ftehim bejn in-negozjant Antonio Ciappara Delicata bħala prokuratur tal-Veneranda Cassa di San Giovanni Evangelista, flimkien mal- commerciante Giuseppe Camilleri bħala prokuratur tal-Veneranda Congregazione ta' San Ġużepp. Huma qablu li l-bradella u l-pedestall ikunu proprjetà komuni bejn l-istatwa ta' San Ġwann l-Evanġelista u dik ta' San Ġużepp. Fuq kollox il-prokuratur tal-festa ta' San Ġwann ħallas 50 skud lil dik ta' San Ġużepp waqr li t-tnejn intrabtu li jħallsu għall-ħsarat li jistgħu jsiru waqt l-użu tagħhom matul il-festi rispettivi li t-tnejn kienu jagħmlu. 16 Wieħed irid ifakkar li din l-istatwa ta' San Ġwann l-Evanġelista kienet għadha kif saret minn Karlu Darmanin fis-sena ta' qabel, biex tieħu post oħra aktar qadima. ' Il-Kurja ntalbet biex tapprova dan il-ftehim milħuq. € Dan id-dokument tal- Kurja joħroġ dettall interessanti. Id-deputat prokuratur tal-fratellanza ta' San Ġużepp ma kien ħadd għajr il-qassis Salvatore Ciappara. Dan il-fatt jikkonferma, jekk qatt kien hemm bżonn, ir-rispett li dan Ciappara kien igawdi ġewwa Ħaż-Żebbuġ. Jidher, li hu kien il-persuna li tintalab tintervjenti, bħalma rajna li ġara fil-każ tal-istatwa ta' San Filep, f'sitwazzjoni diffiċli ħalli terġa' ġġib il-paċi u s-serenità fil-komunità parrokkjali. Fl-1891, il-prokuratur tal-Fratellanza ta' San Ġużepp, Lorenzo Attard, informa lill- Kurja li l-istandard tal-fratellanza li kien jintuża fil-purċissjonijiet sekondarji ma kienx f'qagħda tajba u ma kienx ta' min isewwih. Għalhekk intalab li jsir wieħed ġdid li kien ser jiswa 16-il lira $ Ftit snin wara terġa ssir talba oħra biex isir standard ieħor tal- purċissjoni mill-istess fratellanza. Fl-1898, l-istess prokuratur Lorenzo Attard kiteb li l-istandard tal-fratellanza ma hux aktar tajjeb biex jintuża fil-purċissjonijiet. Għalhekk saret ġabra biex isir wieħed ġdid. Iżda ma kinux inġabru l-flus kollha meħtieġa u kien jonqos 12-il lira sterlina biex ikun jista' jagħmel wieħed ġdid. Għalhekk dak li kien baqa' biex jinġabar kien tħallas minn flus depożitati tal-fratellanza. $ Il-Ġimgħa l-Kbira Festa oħra li magħha għandha wkoll assoċjata purċissjoni hija dik tal-Ġimgħa Mqaddsa. Fil-każ ta' Ħaż-Żebbuġ, din it-tradizzjoni tiżviluppa sew fl-ispirtu Romantiku. Anzi wieħed jista' jgħid b'wiċċu minn quddiem li l-epoka Romantika tħalli wkoll l-effetti tagħha, espressi b'umaniżmu ġdid, li din l-epoka ġabet magħha. Dan wassal biex kibru sew il-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira u nħolqu kulti relatati ma' dan il-misteru tal- Għid. Ħaż-Żebbuġ jidħol sew f'dan il-mudell u mhux biss introduċa l-istatwi u għas- sena 1826 il-knisja kellha sett komplut, S' iżda wkoll waqqaf b'mod formali l-Fratellanza tad-Duluri. Din il-Fratellanza kienet ilha teżisti f'Ħaż-Żebbuġ, iżda ma kinitx formali u għalhekk fl-1866 isiru l-istatuti ħalli din l-għaqda reliġjuża ta' devozzjoni ssir waħda 52 B'hekk setgħet tkun fuq l-istess livell formali liema talba saret minn Salvatore Said. tal-ħames konfraternitajiet li kien hemm f'dik il-ħabta ġol-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. Biss il-festi tal-Ġimgħa l-Kbira kienu prinċiparjament jaqgħu fuq dikli kienet magħrufa bħala l-Cassa tal-Via Crucis u s-Sodalità tal-Agunija. Dawn iż-żewġ entitajiet kienu amministrati minn prokuraturi differenti. Kif ġa ġie spjegat, is-Sodalità tal-Agunija kienet ukoll magħrufa taħt it-titlu ta' Cassa Agonia u anki Cassa tal-Erwieħ. Ciappara jirrakkonta li fl-1881 saru l-gwarniċi għall-kwadri tal-Via Crucis. '' Skont is- suppliki, fl-1888, is-saċerdot Gio Andrea Callus, bħala l-prokuratur tal-Cassa tal-Via Crucis, talab biex isir salib ġdid tal-Via Crucis għaliex l-ieħor ma kienx aktar tajjeb u sar wieħed ieħor tal-'ebano con le insegne della passione di N.S.I. Cristo di argento'. Biex jagħmel din l-opera, Callus talab li juża flus li kien qed idaħħal mill-amministrazzjoni ta' dawn il-fondi tal-Via Crucis u b'hekk ħallas is-somma ta' 41 lira sterlina, 13-il xelin u erba' soldi għal din l-ispiża. $ Sa ftit qabel is-sena 1890, il-knisja kienet għadha ma tintramax kollha bid-damask iswed għall-festi tal-Ġimgħa Mqaddsa. Partijiet mill-knisja kienu jkunu mżejna bid-damask aħmar u partijiet oħra kienu jkunu mżejna bid-damask iswed. Il-qassis Gio Andrea Callus bdew idejquh sew dawn iż-żewġ kuluri mħalltin ma' xulxin fil-knisja. Skont l-istess Callus, l-użu ta' dan id-damask aħmar 'offende non poco la vista. Għalhekk, fl-1890, dan il-prokuratur tal-Veneranda Cassa Via Crucis talab biex ikun jista' jkompli jagħmel id- damask iswed għall-knisja. Id-drapp magħżul deskritt bħala tela di Malta tinta in nero. € Ġesti Redentur, waqt il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira, meta kien għadu jinxtegħel bix-xemgħa, 1983 Dan kien l-ewwel pass biex it-tapizzerija tal-knisja għal żmien il-Ġimgħa l-Kbira kompla jinbidel. Dak li kien hemm kien sar fl-1825.57 Infatti, fl-1893, nerġgħu nsibu lill-istess qassis, Gio Andrea Callus, dejjem fil-kapaċità tiegħu ta' prokuratur tal-Veneranda Cassa Via Crucis, jgħid li t-tapizzerija sewda użata kienet kważi kollha 'rovinata'. Għalhekk, reġa' talab biex jinbidlu partijiet minnha. Dan ix-xogħol qam 10 liri sterlini. $ Min-naħa l-oħra, il-Cassa Agonia kellha dik il-ħabta lill-qassis Luca Attard bħala l-prokuratur tagħha. Il-bżonnijiet tal-artal tal-erwieħ kienu jaqgħu taħtu. Fl-1893, Attard ħaseb biex l-artali tal-Erwieħ u l-Agunija jsirilhom sett gandlieri ġodda. Dawk li kienu jintużaw fil-festa kienu tal-injam u ma kinux fi stat tajjeb. Instab li r-restawr ta' dawn il-gandlieri kien ser iqum mas-sittin lira sterlina u x-xogħol kien jinkludi t-tiswija u l-induratura tagħhom. Biss Attard ra dan ix-xogħol bħala spiża inutli u għalhekk kien ipprefera li jagħmel sett ġdid tal-metall. Fuq kollox, kif stqarr hu stess, dawn kellhom inqas spiża ta' manteniment. $ Artali Oħra Ma' dawn l-opri kbar organizzati mit-tliet fratellanzi prinċipali, insibu numru ta' opri oħra, iżgħar fid-daqs marbuta mal-artali sekondarji. Ciappara, bħala prokuratur tal-Cassa di $. Agata V.M., talab biex anki għal dan l-artal jintgħamel fiocco għal-lampier biex ikun bħal dawk tal-konfraternitajiet l-oħra. Dan il-ffocco qam madwar 4 liri sterlini.9 F'dik is-sena wkoll saret l-istatwa tal-kartapesta ta' Sant'Agata. 'ċ' Fl-aħħar nett, fl-1898, saru sett ta' sitt gandlieri bil-gandlier tas-salib tal-metall abjad għall-artal ta' Santa Katerina, biex jintuża fil-festa parrokkjali u f'dik tal-qaddisa, peress li dawk eżistenti ma kinux f'qagħda tajba. L-ispiża kienet waslet għal 44 lira sterlina. Min-naħa l-oħra, dawk l-artali jew fratellanzi li ma daħlux f'din il-paradigma ġdida, ta' purċissjonijiet u festi, bdew isibu ruħhom f'diffikultajiet anki ta' devozzjoni. It-titular tagħhom ma baqax jappella għan-nies u dak li darba huma kienu qed jirrappreżentaw f'termini ta' devozzjoni beda jmut. B'hekk, bil-mod il-mod waqgħu f'diżużu. L-ewwel artal li tilef ftit mill-importanza tiegħu kien dak tal-Karmnu. Dan kien baqa' tal-injam, sakemm, bħalma rajna fl-1848, il-prokuratur, is-saċerdot Giuseppe Gatt, stinka biex isir tal-irħam u, biex seta' jsir dan, Gatt talab biex jintużaw kapitali marbuta mal-knisja tal-Madonna tad-Dawl.'$ Aktar 'il quddiem insibu l-artali ta' San Mikiel u Santa Luċija fi stat xejn tajjeb. Matul il-viżita pastorali li kienet saret mill-Isqof Pietro Pace f'Ħaż-Żebbuġ fl-1896, l-Isqof Pace ma ħalliex isir aktar quddies fuq dawn iż-żewġ artali għaliex ma kinux fi stat tajjeb. Fil-ġerku ekkleżjastiku, azzjoni bħal din kienet tissejjaħ profanazzjoni. Ir-raġuni kienet li dawn l-artali kienu ta' ġuspatronat, jiġifieri, il-kura tagħhom kienet marbuta ma' familja jew familji partikolari u jidher li dawn il-familji ma baqgħux jieħdu ħsieb il-manteniment tagħhom. Għalhekk dan kellu issa jibda jsir mill-knisja. Fl-1896, Dun Luigi Attard li allura, bħala l-arċipriet tal-knisja ta' Ħaż-Żebbuġ, kien ukoll issa l-prokuratur tal-istess knisja, talab biex ikun jista' jagħmel it-tiswijiet meħtieġa fuq dawn l-artali. Fuq kollox, dan l-iżvilupp u tisbiħ b'opri artistiċi ma kienx limitat biss għall-knisja parrokkjali. Ħaż-Żebbuġ għandu wkoll numru ta' knejjes u kappelli żgħar madwar ir-raħal kollu. Fosthom insibu dik tal-Madonna tad-Dawl u dik tal-Lunzjata li ġew imżejna bid-damask mill-prokuraturi rispettivi tagħhom.'$ Il-kappella tal-Madonna tad-Dawl kienet waħda mill-aktar devoti u mfittxija għat-talb ġewwa Ħaż-Żebbuġ. Lejn l-aħħar tas-seklu, din il-knisja beda jieħu ħsiebha Dun Salvatore Ciappara. Infatti, fl-1898, il-prokuratur tal-knisja tal-Madonna tad-Dawl, Dun Salvatore Ciappara, talab biex jagħmel relikwarju ġdid tal-fidda u għalhekk talab biex ikun jista' jbigħ wieħed tal-fidda li kien aktar antik.'€ Iżda t-tisbiħ ta' dawn il-knejjes jitlob studju separat anki jekk jagħmel parti minn dan l-iżvilupp li jseħħ fil-festa Maltija matul is-seklu dsatax. 204 Konklużjoni Dan l-iżvilupp kollu fil-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ ma kienx waħdieni iżda parti minn proċess kumpless li seħħ ma' Malta kollha. Il-parroċċi kollha ta' Malta żiedu l-purċissjonijiet, il-qniepen u t-tiżjin fil-knejjes matul is-seklu dsatax. Bħalma ġara fid-daqq u ż-żieda fin-numru tal-qniepen, il-purċissjonijiet ukoll żdiedu matul is- seklu dsatax, anzi fil-każ ta' dawn tal-aħħar, mhux biss irduppjaw iżda saħansitra mmultiplikaw, ma għandux ikun hemm dubju, li minbarra l-element ta' fidi Nisranija mħaddna minn missirijietna, dan kien qed isir bħala reżistenza lejn forzi meqjusa superjuri. Il-fidi u l-politika għall-ewwel darba jaqbdu id f'id f'pajjiżna. Qabel ma ġew l-Ingliżi, u tneħħi l-perjodu ta' sentejn tal-Franċiżi, Malta kienet immexxija minn istituzzjoni Kattolika reliġjuża, magħrufa bħala l-Ordni ta' San Ġwann. Anzi, dan il-perjodu hu kkaratterizzat fit-tkabbir tal-ħsieb illuminista f'pajjiżna li kien ifittex li jnaqqas l-influwenza religjuża fuq il-ħajja ta' kuljum f'pajjiżna. It-tmiem tal-Kavallieri kellu jġib miegħu t-tnaqqis ta' dawn il-festi u purċissjonijiet (bħalma fil-fatt ġara bit- tmiem tal-kolonizzatur Ingliż), u mhux iż-żieda tagħhom. Ikun żball li wieħed jitfa' taħt it-tapit dan l-iżvilupp billi jgħid li l-Maltin kienu qed iżidu l-festi għax injoranti u mmexxijin minn imniħirhom minn kleru reazzjonarju li kellu idea konfessjonali għall- gżira. Bħalma l-istorja ta' Ħaż-Żebbuġ stess turi, mal-kleru, ma kienx hemm biss in-nies foqra, ir-raħħala u l-bdiewa, iżda wkoll in-negozjanti, nies tas-sengħa u professjonisti. Kulħadd kien qed jaħdem biex dawn il-purċissjonijiet jikbru u jitqawwew. In-nies kellha interess f'dawn it-tip ta' manifestazzjonijiet u kienet tipparteċipa bil-kbir waqt li ma kinitx qed tiddejjaq tikkontribwixxi għalihom għax kienet qed tħoss il-ħtieġa tagħhom. Kienu għodod f'idejn il-Maltin biex jaffermaw l-identità tagħhom quddiem barrani li kien qed jipprova jipproġetta superjorità kolonjali fuq il-poplu indiġinu tal- gżira. Il-fidi dehret bħala l-unika arma li dan il-poplu seta' juża biex jiġġieled kontra qawwa bil-wisq ikbar minnu. Qniepen, standardi, ventartali, lopop u mitt ħaġa oħra jsiru mezz ta' protesta politika, fi żmien meta lanqas kienu għadhom twieldu l-partiti politiċi. Meta dawn jitwieldu, il-purċissjonijiet u l-festi sa jimxu b'mod parallel mal-festi u d-demostrazzjonijiet tal-partiti politiċi, xi drabi ma ddejqux jitwaħħdu magħhom, sakemm bil-mod il-mod, l-istess manifestazzjonijiet tal-partiti politiċi jieħdu s-sopravvent fuq il-festi tal-parroċċi tagħna. Iżda, sakemm dan seħħ, kellhom jgħaddu għexieren ta' snin li matulhom wiċċ il-festa Maltija kompla jinbidel biex jirrifletti aħjar iż-żminijiet li l-poplu tagħna jkun qed jgħix fihom. l Għal aktar tagħrif dwar dan is-suġġett ara Charles Farrugia ed., Il-Festi Kultura u Identità, Mqabba, Soċjetà Mużikali Madonna tal-Ġilju, 2011. 2 Simon Mercieca, 'L-Użu tal-Kult u l-Istatwi Proċessjonali Ġewwa Malta, L-Imnara, Vol. 10, Numru 1, 2012, Ħarġa 36, pp. 2-11. 3 Hekk insibu li kien qed jiġri fiż-Żurrieq, waħda mill-parroċċi tal-irħula li naraw id-dħul tal-istatwi fiha ftit aktar tard min-numru ta' parroċċi oħra f'Malta. Nixtieq nirringrazzja lil Anthonv Mangion għal din l-informazzjoni. Għal aktar informazzjoni ara A. Mangion u K. Zerafa, Santa Kartarina: Il-Festa u s-Soċjetà Mużikali Tagħha Fiż-Żurrieq, Soċjetà Mużikali Santa Katarina, 1988, p. 28. $ Joe Carabott, L-Istatwa Titulari ta' San Nicola ta' Bari, Is-Siġġiewi, Vol. Fil-proċess ta' pubblikazzjoni. 5 Fl-1843, James MacLachlan, mit-42 Reġiment, ġie akkużat li gara qxur tal-larinġ u tal-ġewż għal fuq il-purċissjoni bis-sagrament meta kien ġewwa l-vzainguard fuq wara u l-purċissjoni kienet għaddejja fi Triq Strada Stretta l-Belt. heep://website.lineone.net/-stephaniebidmead/Chapter123.htm Il-każ instema' quddiem l-Imħallfin Dr Satariano, Dr Grungo u Dr Chappelle, fl-20 ta' Marzu 1843. Stejjer simili nsibuhom iseħħu l-Birgu, bħal meta fizzjal refa' sieq, waqt li kien fl-Officers Mess (eks Palazz tal-Inkwiżitur) waqt li kienet għaddejja purċissjoni. Darba oħra fil-Birgu, fizzjal baqa' dieħel biż-żwiemel fuq purċissjoni waqt li kienet għaddejja mill- pjazza tal-Birgu. Nixtieq nirringrazzja lil Lorenzo Zahra għal din l-informazzjoni. N Ġrajjet, p. 177. Fl-1862, jitkeċċa fratell tas- Sagrament minħabba mġiba ħażina u skandaluża fil-knisja, meta għamel storbju (disordine) fil-knisja. Jintalab li ladarba se jitkeċċa ma jkunx jista' jiġi ammess ġo xi Fratellanza oħra f'Ħaż-Żebbuġ. 21 Luret Vella, Storja ta' Ħaż-Żebbuġ, Media Centre, Malta, 1986. 26 Ġrajjet, p. 155. 28 Ġrajjet, p. 193. 30 Ġrajjet Ħaż-Żebbuġ bit-Taljan ta' Dun Salv Ciappara maqluba għall-Malti minn Frans Sammut, Qrendi, 2001, p:161. 33 Ġrajjet, p. 163. 35 Ġrajjet, p. 169. Skont Vella, dan gie jiswa 4000 skud. 16 Ġrajjet, p: 181. 53 Ġrajjet, p. 185. 56 Ġrajjet, p: 181. (Id-dokument ġie mogħti fl-Appendiċi ta' dan l-artiklu.) 61 Ġrajjet, p. 195. 63 Ġrajjet, p. 199. 77 It-tlieta u għoxrin vol lum ta' atti tan-Nutar William John Stevens jinsabu depożitati għall-konsultazzjoni fl- Arkivju tan-Nutara, Triq San Kristoferu, il-Belt. 108 Ġrajjet, p:205. Fit-talba li saret lill-Kurja joħroġ li kienet qed issir pressjoni biex il-fratellanzi tagħhom uniformi kif ġie richiesto da molti de consodali. 123 Ġrajjet, p. 193. ki a ħn datun bhala 1859, iżda s-suppliki jagħtu d-data preċiża li kienet ftit tas-snin wara. 136 Ġrajjet, p. 199. 138 Ġrajjet, p. 199. 500 (rapport mar-rikors mhux paġinat) Ii Ġrajjet, p.217. 157 Ġrajjet, p. 165. Żvilupp tal-Ikonografija ta' San Filep t'Aġġira, f'Malta F'din il-kitba ser nagħtu ħarsa lejn l-iżvilupp tal-ikonografija Filippina f'Malta, minn meta ġiet minn Sqallija wara r-ri-Kristjanizzazzjoni tas-seklu XI, sa żmienna. Dan hu każ interessanti ta' studju mhux biss t'aspett mill-arti sagra, perċ wkoll ta' devozzjoni popolari, li ma tantx hi mxerrda, ħlief għal Sqallija, għaliex mill-bqija fejn tinsab hi lokalizzata fi bnadi ristretti. Dan kien ukoll il-każ għal Malta, għaliex minkejja li m'għandniex dokumentazzjoni soda dwar kif daħal dan il-kultż, pero tradizzjoni antika żżomm li kien ċittadin minn Katanja li xettlu, filwaqt li instiga li tinbena knisja dedikata lil San Filep t'Aġġira f'Ħaż-Żebbuġ), li, ironikament, huwa l-post fejn teżisti l-unika knisja b'din id-dedika f'Malta'. L-istess raħal, mhux biss addotta l-ikonografija prelevanti tal-qaddis, perċ ħoloq immaġini distinta, permezz tal-vara proċessjonali tal- Fontana, li kristallizzat l-immaġini tiegħu fil-Gżejjer Maltin, sa żmienna. Il-Personaġġ Il-protagonista tas-suġġett tagħna hu l-monaku Filippu, imsejjaħ 't'Aġġira'. Għalkemm ma hux fost il-qaddisin tal-Knisja Kattolika l-aktar magħrufa u r-rakkont ta' ħajtu kien u għadu magħluq f'limbu ta' kontroversji u dubji, xorta waħda t-tifkira tiegħu għadha ħajja u tiġbed l-attenzjoni, mhux biss tad-devoti, iżda wkoll ta' bosta studjużi u xettiċi'. L-għejun prinċipali għall-ħajja tiegħu jaslulna prinċipalment minn żewġ sorsi bijografiċi: il-Viża eusebiana, attribwita lil Monaku Eusebio, li tpoġġi l-eżistenza tal-qaddis fis-seklu VS, filwaqt li dik b'xeħta aktar leġġendarja hi magħrufa bħala Vita pseudoatanasiana, b'rabta mal-Isqof Atanasio t'Alessandria, li tafferma li Filippu għex fil-perjodu Appostoliku'. Minn dawn il-ħajjiet, kif ukoll minn diversi Innijiet, il-figura ta' Filippu tindika li kien ġej mis-Sirja u għex fis-seklu VII; kien Presbiteru San Filep bħala Presbiteru, injam indurat, Knisja Parrokkjali Ħaż-Żebbuġ — 1729 Appostoliku; li ġie mibgħut f'Aġġira ġewwa Sqallija biex permezz tat-talb tiegħu jkeċċi d-Demonji li kienu invażaw dik il-belt'. Anke jekk dan il-profil hu sintetiku, ikun biżżejjed biex jiddetermina l-iżvilupp tal- ikonografija Filippina, karatterizzata minn Saċerdot / Monaku li ġie mogħti l-missjoni ħalli jevanġelizza u jiskonġra lill-poplu t'Aġġira, billi jipprietka l-kelma t'Alla u jneħħi l-Ispirti Ħżiena. Hekk naraw komuni l-figura tal-qaddis liebes ta' presbiteru; bil-ktieb tal-Evanġelju f'idu l-waħda, filwaqt li b'dik leminija qed jiskonġra, billi jbierek. Mela Filippu hu l-mibgħut, jew aħjar 'missjunarju, li permezz tal-kariżma, l-intelliġenza u l-għajnuna divina, irid jaqdi dan ir-rwol speċifiku f'ambjent barrani għalih. Pero f'din il-missjoni partikolari, tispikka fuq kollox il-kapaċità tiegħu li 'jeżorċizza, aspett Ministerjali li jirrikjedi mhux biss formazzjoni proprja, iżda wkoll kuraġġu perseveranza aktar min-normal. Dan kollu jista' jiġi attwat bl-għajnuna Divina u l-interċessjoni tal- qaddisin, għalhekk il-preżenza tal-Appostlu Pietru fir-rakkonti Filippini. San Filep jiġi msejjaħ ukoll bħala 'Tawmaturgu, għaliex permezz tat-talb hu jinterċiedi għal min jitolbu, anke f'każi ta' fejqan, mhux biss spiritwali, iżda wkoll fiżiku. Il-Personifikazzjoni Il-memorja ta' persuna tista' tidher jew tibqa' mfakkra PS b'diversi modi, fosthom permezz tal-espressjoni artistika'. L-Arti tieħu forma differenti mill-kitba, għaliex permezz ta' bosta vxediums, tagħti kulur u ħajja lir-rakkont. Issa mhux aktar qed tissoponi x'kien dak il-personaġġ billi tipprova tifhem id-deskrizzjoni miktuba, iżda għandek quddiemek xbieha li tista' taraha bħal fil-veru. B'rabta mal-personaġġ tagħna, San Filippu t'Aġġira, nidħlu f'tip partikolari ta' espressjoni artistika: l-'Arti Sagra, u minn din, għall- 'Ikonografija. Għal ħafna, l-Arti Sagra hi terminu wiesa' li jikkomprendi kull tip ta' arti'. Wieħed irid jiftakar li sa mill-perjodu tal-Megalitiku, id-dekorazzjoni artistika, u oġġetti oħra għall-użu fil-postijiet pubbliċi, kellha xi tip ta' konnotazzjoni sagra. Kull reliġjon u twemmin kellhom l-espressjoni artistika tagħhom li kienet tikkumplimenta l-kitba. Ħafna nies ma kinux kolti, mank kienu jafu jaqraw, għalhekk bl-għajnuna tal-arti, sew jekk dik Fina, xogħol artistiuartiġjani ta' ħila, kifukolljekk tkun popolariu Nzive, San Filep qed ibierek, Tempra fuq l-injam, Knisja tas-SS. setgħu jifhmu billi jaqraw l-immaġini. L-arredamenti sagri, Salvarru, Agira — Sek. Żvilupp tal-Ikonografija ta' San Filep t'Aġġira, f'Malta 213 inkluż il-pittura u l-iskultura, huma mod ieħor ta' 'xandir tal-kelma'11, mhux biss f'sens bibliku strett, iżda wkoll b'mod ġenerali. San Pawlinu ta' Nola (353-431) jgħid espressament li kien ra li tiġi ddekorata l-knisja ta' San Feliċe b'ċiklu ta' xbihat sagri biex: 7… permezz tagħhom jiġi mgħallem il-poplu li ma jafx jaqra' '. Kull opra artistika. għandha. l-kodiċi partikolari għaliha, fejn mhux biss turi l-ġesti, l-espressjonijiet u l-fattizzi li jirriflettu l-karattru, iżda wkoll is-simboli li jkomplu jfissru u jelaboraw is-suġġett muri. Dan għamel mill-immaġini 'oġġett ta' komunikazzjoni '. Iż- żewġ aspetti huma kumplimentari għal xulxin: San Filep qed jiskonġra, Taċiżjoni, l-azzjoni bosta drabi hi riflessa fl-istess simboli. Kollezzjoni Privata, Malta Hulme infatti jafferma li 'is-simbolu waħdu hu xi ħaġa trivjali, filwaqt li meta hu mpoġġi f'kuntest, jagħmel aktar sens'''. L-Ikonografija' hi xjenza li tittratta l-immaġini billi tagħti spjega tagħhom. L-etimoloġija tal-kelma 'ikonografija' ġejja minn eikon (immaġini) u grapheim (tiddeskrivi). Dan it- terminu, bħala tali, beda jkun popolari mis- seklu XVIII. Qabel l-istess terminoloġija kellha l-kelma: 'ikonoloġija, terminu li ħa spinta bil- pubblikazzjoni ta' Cerare Ripa l-Iconologia, li essenzjalment kienet ġabra ta' tagħrif dwar diversi figuri Allegoriċi. L-ikonoloġija hi għalhekk l-istudju tal-figuri simboliċi li juru diversi modi ta' għajxien jew sentimenti''. Pero, kif jafferma L. Reau, l-istess ikonografija, barra milli tiddeskrivi l-immaġini, għandha wkoll il-kompitu li 'tikklassifika' u 'tinterpreta' '. Biex żgur ma jkunx hemm ambigwità, il-Knisja Kattolika titkellem mit-terminu aktar speċifiku ta' 'Ikonografija Kristjana' li biha trid tfisser l-esklussività ta' dak kollu li jintrabat mat-twemmin tagħha, — WSOpediu A ARR partikolarment mal-figuri ta' Ġest Kristu, tal- Madonna, l-Anġli u l-Qaddisin'. San Filep qed jiskonġra, Riproduzzjoni ta' inċiżjoni Francesco Apicella — Sek. Sa mill-perjodu Klassiku, il-persuni li jiddistingwu ruħhom għall-kwalità ta' ħajjithom kif riflessa mit-twemmin li jħaddnu kienu msejħa sancti, li eventwalment, billi kienu 'nies ta' alla', kienu ta' mudell għall-fidili, sew fil-Knisja Latina, kif ukoll f'dik Griega (Biżantina u Ortodossa)''. Il-kriterji li kienu jagħmlu mill-persuni 'qaddisin' kienu evolvew maż-żmien. Fil-bidu tal-Kristjaneżmu kull min imut Martri għall-fidi, flimkien ma' dawk li kienu viċin Ġest, kienu awtomatikament meqjusa bħala tali, filwaqt li mas-VI seklu, żdiedu wkoll dawk li kienu Axxetiċi jew li kienu qed iwettqu xi mirakli'. Fl-ewwel sekli lanqas kien hemm bżonn ta' Kanonizzazzjoni formali, filwaqt li wara l-Konċilju Tridentin fis-seklu XVI beda jsir skrutinju aktar rigoruż kif jintgħażlu l-qaddisin tal-Knisja Latina. Dan kien inevitabbli, sew minħabba r-Riforma Protestanta, kif ukoll għaliex matul il-Medju Evu kien hemm venerazzjoni sfrenata u bla kontroll lejn il-qaddisin, partikolarment lejn ir-Relikwji marbuta magħhom. Sa dak iż-żmien, anke l-Ikonografija Kristjana kienet ikkaratterizzata minn dawn l-ideat għalhekk fil-Kontro-Riforma ġie stabbilit li jiġu injorati l-oġġetti li jkunu ta' distrazzjoni, partikolarment dawk misjuba fil-Kotba Apokrafi u mil-Legenda Aurea. L-Ikonografija rajna kif għandha l-funzjoni li tesponi l-figura tal-qaddisin biex, mhux biss ma tintesiex it-tifkira 17 tagħhom, iżda wkoll billi tpoġġihom bħala mudell. Dan : ifisser li l-Ikonografija hi mezz ieħor li 'jipperpetwa' — l-eżistenza u l-iskop tal-'qaddis. Rajna wkoll li dan isir b'mod sistematiku, b'kodiċi apposta li l-Ikonografija Kristjana ilha sekli ssegwi. Anke Filippu t'Aġġira jidħol f'dan il-kuntest, fejn għandu n-niċċa partikolari tiegħu, anzi nistgħu ngħidu li xi drabi jidher b'mod distint. Il- figura 'tipika, li ssibha f'bosta bnadi fejn hu meqjum, turi l-Presbiteru bilwieqfa qed ibierek jew jiskonġra. Dan jgħodd sew għall-pittura, kif ukoll għal xogħol Relikwarju ta' San Filep, Bronz i u ram arġentat, Abbazija San Ġewwa Sqallija, fejn hi predominantament imxerrda. Filep, Agina— L-aħħar kwart d-devozzjoni lejh, it-tematika hi diversifikata u ġiet tas-seklu XX magħmula b'diversi materjali differenti, fuq perjodu twil ta' snin. L-aktar xbieha magħrufa hi l-mezzobust li hemm fil-Bażilika-Abbazija tiegħu f'Aġġira, imsemmija wkoll bħala Santa Marija Latina''. Fl-istess Abbazija nsibu l-akbar numru ta' xogħlijiet artistiċi marbuta mal-qaddis, li jinkludu: serje ta' 24 riljiev San Filep bħala Presbiteru, Kompożizzjoni Chiesa Madre, Calatabiano tal-injam bħala parti mis-sedji tal-Kor, xogħol li sar minn Nicolo Bagnasco bejn l-1818-22 u statwa sabiħa tal-ġebel fil-faċċata prinċipali ta' barra li turi lill-qaddis qed jirfes ix-xitan/, filwaqt li fil-kripta hemm il-qabar tal-qaddis li jikkomprendi żewġ xbihat tiegħu fl-irħam''. F'Aġġira hemm bosta xbihat oħra Filippini, speċjalment fi knejjes u kollezzjonijiet privati, pero ta' min isemmi partikolarment żewġ oġġetti mill-knisja tas-Salvatur, li jistgħu jitqiesu fost l-aktar antiki. Dawn huma: il-panew tas-seklu XV bi stil Biżantin-Gotiku, possibilment minn artista Spanjol, li juri lill- qaddis ibierek, filwaqt li jżomm id-Demonju inkatenat taħt saqajh. L-oġġett l-ieħor hu xbieha ċkejkna li turi mezzobust tal-qaddis qed ibierek, xogħol bl-iżmalti fuq il-fidda li jagħmlu parti mid- dekorazzjoni ta' mitra tal-bidu tas-seklu XIV'. L-aktar pittura artistika hi dik magħmula minn Pietro Novelli fl- 1639 li tinsab fit-tielet artal tan-navara tal-lemin fil-knisja tal-Ġiżwiti (Casa Professa), f'Palermo, fejn il-qaddis qed jiskonġra'. Il-bosta statwi li nsibu fi knejjes imxerrda ma' Sqallija u reġjuni oħra Taljani huma fil-parti l-kbira tal-injam u, b'numru anqas, miksija Pietro Novelli, San Filep qed jiskonġra, 1639, Żejt ' fuq it-tila, Casa Professa, Palermo b'lamina tal-fidda jew tal-kartapesta, filwaqt li meta huma parti mid-dekorazzjoni tal-faċċati tal-knejjes ikunu tal-ġebel. Dawn juru lill-qaddis b'karnaġġjon skur' jew Mediterranju, bilwieqfa qed ibierek u bil-ktieb f'idu u dejjem liebes ta' presbiteru bi pjaneta Rumana, stola u maniplu, filwaqt li f'waħdiet minnhom jinsab ukoll bin-nar jew demonju taħt saqajh. Rarament narawh bi pjaneta Gotika jew liebes ta' monaku. Hemm xi statwi simili proċessjonali li huma mezzobust jew tliet kwarti tal-figura, kultant fuq pedestall baxx. Meta ppitturat, ġieli naraw ukoll lill-qaddis 'fil-Glorja, normalment imdawwar b'xi putti, bħalm'hu muri fuq wieħed mill-artali laterali tal- Bażilika ta' San Filippo ġewwa Aci San Filippo. Ġewwa Malta nsibu bosta xbihat ta' San Filep, sew f'Ħaż-Żebbuġ, fejn għandek l-akbar numru wara Aġġira, kif ukoll fi rħula oħra. F'Ħaż-Żebbuġ, fejn id-devozzjoni Filippina hi antika u qawwija, ix-xbihat tal-qaddis huma kotrana u mifruxa f'diversi binjiet, bħall-knejjes, każini, djar privati u fit-toroq jew pjazez. Il-knisja parrokkjali ddedikata lilu għandha wkoll firxa ta' rappreżentazzjonijiet Filippini li Gian Nikol Buhagiar, Il-Patrunaġġ ta' San Filep, Żejt wħud minnhom huma distinti, fuq it-tila, Knisja Parrokkjali Ħaż-Żebbuġ — Sek. XVIII sew għall-ikonografija, kif ukoll għal-livell artistiku tagħhom. L-eqdem xbieha nassumu li kienet il-kwadru jew skultura titulari fil-kor tal-knisja bikrija, illum mitluf. Nibdew mill-pittura: il-kwadru titulari preżenti sar fl-1662 minn Lucas Garnier u juri lill-qaddis qed jiskonġra, bl-isfond tal- Vulkan Etna u fil-parti ta' fuq hemm it-Trinità Qaddisa u l-Appostlu Pietru''. Ferm sbieħ u artistiċi huma l-kwadri kbar laterali tal-kor impittra minn Francesco Zahra bejn l-1753-8, meqjusa bħala kapolavuri tal-pittura Barokka lokali' li juru, wieħed l-Ordinazzjoni tal-Qaddis, u l-ieħor il-Mewt tiegħu. Żewġ kwadri oħra ta' daqs iżgħar jinsabu fis-sagristiji. L-ewwel wieħed, xogħol lokali tas-seklu XVIII, juri lill-qaddis liebes ta' monaku u, bl-istola, qed jirfes fuq id-demonju, f'bixra kemxejn rari. It-tieni kwadru, impitter minn Gian Nikola Buhagiar, juri rappreżentazzjoni għalkollox lokali u unika, fejn il-qaddis, liebes bl-istess mod kif jidher fil-kwadru preċedenti, qed jirċievi l-patroċinju tal-Parroċċa mingħand il-Madonna''. Pitturi oħra jagħmlu parti mid-dekorazzjoni tas-saqaf tal-kappella fejn hemm in-niċċa attwali tal-vara titulari ta' Żvilupp tal-Ikonografija ta' San Filep t'Aġġira, f'Malta 217 Hemm sitt flieli fil-kuppletta li juru siltiet mill-ħajja tal-qaddis flimkien ma' persuni relatati miegħu, xogħol li tpitter minn Pawlu Camilleri Cauchi fl-aħħar kwart tas-seklu XX. Xbihat oħra Filippini f'din il-knisja huma skulturati fil-metall, injam, tafal : u madreperla, li saru bejn is-sekli XVII f u XX. L-eqdem u l-akbar numru minn dawn huma dawk fil-metall, kważi kollha $ xogħol ta' riljievi fil-bronż u l-fidda. $ Numru minnhom huma bħala parti mid-dekorazzjoni fuq il-lampieri, dejjem $ xogħol fil-fidda Maltija, jew altoriljievi fil- bronż mal-qniepen. Medaljun imdaqqas f tal-bronż ġie rreplikat biex iservi bħala parti mill-pedestalli li jżommu l-apparat ; tal-fratellanzi fil-korsija tal-knisja waqt il-festa titulari, kif ukoll ieħor simili mat- taraġ tal-ferro battuto fuq wara tal-artal maġġur. Sbieħ huma r-riljievi tal-fidda f magħmula minn Michele Brondes, dak fuq wara tas-Salib tal-Kleru li sar fl-1763 u fuq il-lampier maġġur li sar fl-1769. san Filep bħala Presbiteru, Basso-riliev tal-bronż F'dawn ix-xogħlijiet kollha, il-qaddis hu. fuq qanpiena, Knisja Parrokkjali, Ħaż-Żebbuġ rappreżentat bħalma jidher fil-pitturi li semmejna qabel, partikolarment liebes ta' presbiteru bis-Salib u l-Evanġelju f'idu u d-demonju ħdejn saqajh. Xogħol ferm artistiku mmudellat minn Francesco Saverio Sciortino narawh sew fil-parti ċentrali tal-ventartal tal-fidda għall-artal maġġur li sar fil-Ġermanja fl-1895 u juri l-qaddis fil-Glorja, kif ukoll mal-erba' panewijiet tal- bronż arġentat li juru xeni mill-ħajja tal-qaddis għal mal-bankun li fuqu titpoġġa l-vara titulari, xogħol esegwit minn Vincenzo Sammut, li ġie inawgurat fl-1963. Interessanti għall-materjal użat hu l-pedestall tal-madreperla u ebbanu li jinsab għall-wiri fil-vetrina tal-oġġetti sagri fis-sagristija l-ġdida. L-iskudett tal-faċċata juri lill-qaddis qed jiskonġra u madwar il-burdura hemm dekorazzjoni floreali ta' stil Arabesk. Żewġ statwi ta' daqs żgħir li wkoll juru l-qaddis fis-sura 'tipika' li semmejna qabel, huma dik maħduma fl-injam fl-1729, illum fis-sagristija l-antika, u l-oħra datata għall-1861, illum ikkonservata fl-istess vetrina msemmija qabel, fis-sagristija l-ġdida. San Filep qed jiskonġra, Bronż, Knisja Parrokkjali, Ħaż-Żebbuġ — Sek. L-aktar xbieha Filippina importanti f'din il-knisja hi l-vara monumentali tal-fidda li ħadem Luigi Fontana fl-1863. Għalkemm l-artist kien għadu żgħir fl-età pero l-istatwa prezzjuża li wettaq malajr kisbet għarfien u tifħir, speċjalment mill-ħbieb u l-kollaboraturi tiegħu, Tommaso Minardi u Friedrich Overbeckċ'. Dan il-kapolavur artistiku, l-aktar importanti f'Malta tas-seklu XIX, sar fuq mudell differenti mill-Ikonografija Filippina prevalenti, kif influwenzata minn Sqallija. Għalkemm ċerti karatteristiċi jibqgħu n-norma, bħal- leħja, l-ilbies liturġiku u s-Salib, pero issa l-qaddis jieħu sura u karattru differenti. L-istil. m'għadux dak. Medjovali jew Barokk, iżda Klassiku, skont iż-żmien li fih sar meta kien fl-aqwa tiegħu n-Neo- Klassiċiżmu. Il-qaddis jidher f'poża mill- aktar naturali, miexi u jbierek. Is-Serp ħa post id-Demonju, fejn bħal donnu jieħu konnotazzjonijiet aktar wesgħin. Idealizzazzjoni Filippina bħala vara proċessjonali, Terrakotta jew Ġibs, 1861, Kollezzjoni Parroċċa Ħaż-Żebbuġ, Kanonika m'għadux wieħed ċkejken, iżda huwa simili għall-Baklu, li jirrendi lil Filippu mhux biss 'xandar tal-kelma' u 'evanġelizzatur, iżda wkoll 'Ragħaj' u 'Ħarries' qed jindokra l-parruċċani li għażluh bħala padrun. L-għafsa naturali tas-Salib hi bħal reminixxenza tal-għożża li biha hu marbut mad-devoti tiegħu''. F'Ħaż-Żebbuġ inkomplu nsibu bosta xbihat oħra Filippini. Kwadru li juri lill-qaddis qed jiskonġra, xogħol ta' Gian Nikola Buhagiar, jinsab fis-sagristija tal-Knisja tad- Duluri, filwaqt li fil-Każini tas-Soċjetajiet Mużikali San Filep u 12 ta' Mejju hemm ukoll numru ta' kwadri li huma xogħol artisti lokali kontemporanji. L-istess soċjetajiet għandhom numru ta' statwi tal-kartapesta, maħduma wkoll minn artisti lokali fis- seklu XX, biex jintużaw bħala dekorazzjoni fil-pjazez tar-raħal matul il-festa titulari. Bl-istess skop isiru bosta pavaljuni u bandalori li huma proprjetà ta' dawn is-soċjetajiet, kif ukoll ta' bosta dilerranti Żebbuġin. Numerużi huma l-istatwi tal-ġebel poġġuti ġewwa n-niċeċ jew fuq pedestalli, fil-pjazez u t-toroq. L-eqdem waħda hi dik li tinsab viċin il-Kalkara tal-Ġir fid-daħla minn Ħal Qormi għal Ħaż-Żebbuġ, fejn il-qaddis jinsab jiskonġra, simili għal kif jidher fir-rappreżentazzjonijiet l-antiki. L-istatwi l-oħra kollha huma kopji tal-vara titulari tal-Fontana. Fost l-aħjar għall-mertu artistiku Sciortino fuq disinn ta' L. Pisani, San Filep fil-Glorja, 1895, Fidda, Knisja Parrokkjali, Ħaż-Żebbuġ nsemmu dawk ta' daqs naturali fuq iz-zuntier tal-knisja parrokkjali maħduma fl-1892 minn Peppu Vella u dik fuq iz-zuntier tal-knisja ta' Santa Marija ta' Ħal Muxi, xogħol li sar fl-aħħar kwart tas-seklu XX minn Marco Montebello''. Barra minn Ħaż-Żebbuġ, fil-kumplament tal-Gżejjer Maltin, għalkemm mhux tant numerużi, pero nsibu wkoll preżenti lil San Filippu, kemm f'postijiet pubbliċi kif ukoll f'kollezzjonijiet privati. Fil-knejjes insibu dawn il-kwadri: fil-knisja parrokkjali ta' Ħ'Attard, fil-kappellun tal-Agunija, hemm il-kwadru fuq l-artal tal-Kunċizzjoni, attribwit lil Lucas Garnier. Hawn il-qaddis, fid-dehra tipika tiegħu, jidher ma' numru ta' qaddisin oħra madwar il-Madonna. Kwadru ieħor jinsab fis-sagristija tal-Knisja Żvilupp tal-Ikonografija ta' San Filep t'Aġġira, f'Malta 221 Kopja tal-Vara Titulari f'niċċa, 1869, Gebel tal-franka, Skultur Malti, Triq SantAntnin, Ħaż-Żebbuġ Parrokkjali ta' Ħal Luqa, xogħol lokali tas-seklu XVII tardiv jew bidu tat-XVIII. Dan juri lill-qaddis liebes ta' presbiteru qed jinkatina lid-demonju, fil-preżenza ta' San Omobonu. Pittura oħra t'artist lokali tas-seklu XVIII tinsab fil-Knisja tal-Madonna tal-Providenza fis-Siġġiewit'. Din turi lill-qaddis qed jiskonġra, fejn mill-invażat qed joħorġu numru ta' draguni żgħar bil-ġwienaħ li jissimbolizzaw id-demonju, bħalma nsibu f'bosta stampi popolari ġewwa Sqallija''. Pittura oħra tinsab fil-Knisja Parrokkjali tal-Kalkara, xogħol mill-aktar artistiku li sar minn Lazzaro Pisani fl- 1896. Hawn ukoll il-qaddis tagħna qed jiskonġra, xena li, għalkemm hi popolari fir- repertorju ikonografiku Filippin, ġiet trattata b'mod oriġinali, li jirrendiha kemxejn differenti. L-aħħar xbieha li sa nsemmu hi statwa tal-ġebel, kopja tal-Fontana, li saret fl-1891 u tinsab fi Triq San Gejtanu ġewwa l-Ħamrun. F'din il-ħarsa li tajna lejn l-Ikonografija Filippina, ma tkellimniex fuq kollox għaliex hemm bosta xbihat, speċjalment barra minn Malta, li wħud minnhom mank għadna skoprejniehomi Filwaqt li matul is-sekli l-mod kif ġie muri San Filippu ftit inbidel barra minn Malta, f'Malta ħa xejra differenti mal-miġja tal-vara proċessjonali tal-Fontana. Il-parti l-kbira tax-xbihat li saru, mhux biss statwi iżda wkoll pitturi, huma kopji fidili tagħha. Ma' dan ġew stampati wkoll eluf ta' inċiżjonijiet, santi u laptijiet fost oġġetti oħra, biex jinżammu bħala devozzjoni personali. Dan ifisser li ż-Żebbuġin, kienu fejn kienu, anke meta emigraw f'kontinenti oħra, baqgħu jidentifikaw ruħhom ma' dan il-mudell ġdid, li issa bħal donnu sar għalihom 'ikona. Din ix-xbieha baqgħet iffriżata f'moħħhom u f'qalbhom għaliex fiha, mhux biss tidher il-glorja tal-arti bħala xogħol perfett fl-eżekuzzjoni tiegħu, iżda wkoll il-glorja tal-qaddis, fil-messaġġ sublimi li twassal. l Fi Sqallija hemm bosta lokalitajiet li jġibu ismu jew b'xi mod għandhom preżenza tal-qaddis permezz ta' knejjes jew opri artistiċi. Barra minn din il-gżira, rarament niltaqgħu mal-kult tiegħu, ħlief fir-reġjuni tal-Calabria, il-Campania u fil-gżira ta' Malta. Perd fejn xterdu d-devoti, sew jekk Missjunarji jew Emigranti, hemm ukoll sa ssibu preżenti. ż Kif u meta daħal dan il-kult ma nafux. Diversi awturi kienu jorbtu l-oriġini tal-kult Filippin mal-Isqfijiet ta' Malta li kellhom ukoll konnessjoni ma' Aġġira. Hu aktar kredibbli min isostni li dan daħal permezz ta' komunitajiet monastiċi, possibilment Bażiljani. 3 Għal dan l-argument ara: F. Sammut, Ħarsa mill-qrib lejn Ħajjet San Filep u l-Kult Tiegħu, Malta 2004, 69-71. $ Sa minn sekli ilu, il-kontroversji dwar il-perjodu meta eżista l-qaddis kien sors ta' litigar, daqskemm ta' studju. Għal studju riċenti dwar dan ara: Filippo Pulvirenti, $. $ Għall-aħjar edizzjoni kritika ta' din il-ħajja ara: C. Pasini, Vita di $. 7 Maż-żmien dawn il-modi differenti ta' għarfien, li sa minn żmien ilu kienu ġeneralment jikkomprendu l-kitba u l-arti, ġew supplimentati, jekk mhux sorpassati, minn mezzi oħra, bħall-film u l-fotografija. 22 Dan kien xogħol maħdum mill-fidda u l-bronż fis-seklu XVII, li perċ ġie misruq fl-1986 u xi żmien wara ġew irkuprati biss ir-ras u l-idejn. Il-mezzobust attwali hu xogħol riċenti, kopja tal-oriġinal. 35 Din il-faċċata kienet mibdula kemm-il darba, l-aħħar darba meta wara li kkrollat fl-1911 reġgħet inbniet fuq stil psewdo-Romanesk fuq proġett ta' G. Greco bejn l-1916-28. 44 Il-figura ta' San Filippu mimdud hi xogħol sabiħ tas-seklu XVI attribwita lil Francesco Medola, filwaqt li fin- niċċa ta' fuq il-qabar hemm riljiev tal-bust tal-qaddis attribwit għall-iskola tal-Gagini. 1 Il-karnaġġjon sewdieni hu marbut mal-kultura popolari li tafferma li l-qaddis kien ikollu jsegwi d-demonji sal- Infern wara li jiskonġra. 35 R. Saliba, Il-Pittura fil-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ: xi konsiderazzjonijiet, f'Leħen il-Każin 12th Ma), Annwal tal-Festa 2000, 130. 9E, Montanaro, 'Francesco Vincenzo Zahra's 'St Philip' Laterals at Żebbuġ Parish Church; f'San Filep u l-Kult Tiegħu, op.cit., 20. 30 Dan il-lingwaġġ Ikonografiku jrid jinftiehem f'kuntest storiku lokali. Tradizzjoni antika kienet tafferma li l-ewwel Parroċċa fir-Raħal kienet stabbilita fil-Knisja tal-Gandlora. B'rabta ma' dan ta' min josserva wkoll li fuq wara tas-Salib tal-Kleru tas-seklu XVI hemm il-figura tal-Madonna bil-Bambin. 82 Saru bosta apprezzamenti dwar dan ix-xogħol artistiku. Tnejn mill-aħjar huma: N. Zammit, LArte, No. 19 (1863), 8 u A.G., 'L-Istatwa ta' San Filippu b'Kumment Artistiku, Tifkira ta' Għeluq il-Mitt Sena tal-Miġja Fostna tal-Istatwa ta' San Filippu tAġġira 1863-1963, 16-7. 33 Għal ġabra ta' dawn l-istatwi u niċeċ ara: T. Terribile, Niċeċ u Statwi fit-Toroq Maltin, Malta 2000, 41-6. ji Ġewwa s-Siġġiewi kien hemm ukoll niċċa bl-istatwa tal-ġebel ta' San Filippu qed jiskonġra li kienet, flimkien ma' żewġ niċeċ oħra, iżżejjen il-faċċata ta' razzett antik fi Triq Blat il-Qasam. Din l-istatwa kienet insterqet fl- aħħar kwart tas-seklu XX, fejn eventwalment dehret f'ħanut tal-antikità f'Tas-Sliema. $ Dan is-simboliżmu marbut mad-Demonju fejn jidher id-Dragun żgħir bil-ġwejnaħ għandu konnotazzjonijiet antiki ħafna. Peress li d-daqs tad-Dragun hu żgħir, in-nies kienet taħsibhom friefet, tant li anke f'Ħaż-Żebbuġ ta' żmien ilu, kienu jirreferu għal din ir-rappreżentazzjoni bħala 'San Filep tal-Friefet'. Epilogu Ħaż-Żebbuġ u r-Ruħ Nazzjonali Niddistingwu bejn belt, raħal u subborg, u minn fost l-ibliet kull pajjiż jagħżel waħda li hi l-ewlenija, il-kapitali, ir-ras. Hemm raġunijiet diversi li jvarjaw minn pajjiż għal ieħor, li jispjegaw għala u kif belt partikolari spiċċat biex saret il-kapitali tal-pajjiż. L-isfond jista' jkun ekkleżjastiku, politiku, kulturali, amministrattiv. Lanqas ma hemm regola dwar meta ġara li belt saret il-kapitali. L-Istorja tiddetermina skont iċ-ċirkustanzi. Meta nħarsu lura naraw li kull belt kapitali hi ċ-ċentru tal-attivitajiet tal-pajjiż. Hemm ir-rabta mal-Parlament, mal-Ministeri, mal-Kurja, mal-mużewijiet l-iżjed importanti, maċ-ċentri tal-kummerċ, mal-ajruport prinċipali tal-pajjiż kollu. Belt kapitali aktarx 'ma torqodx' minħabba li hi meqjusa bħala l-qalb tan-nazzjon. Poplu jasal biex jagħżel kapitali għaliex il-ġrajja politika u l-ġrajja kulturali jkunu ntrabtu ħafna magħha, wisq aktar milli ma' kull post ieħor. Il-Belt Valletta u Ħaż-Żebbuġ Il-belt kapitali Maltija, il-Belt Valletta, hi kunċett sħiħ u wieħed, komplet fiċ-ċentru daqskemm fit-trufijiet tiegħu. Hi bħallikieku territorju distint, gżira fuq l-art, mibnija b'simetrija sħiħa, li tixhed qabelxejn is-sens militari, marbut mal-gwerra u mad-difiża, mas-sigurtà, li l-Kavallieri ta' San Ġwann kellhom qabel kull sens ieħor. Meta waslu Malta huma riedu l-ewwel nett iħarsu lilhom infushom minn kull periklu, u kull periklu kien meqjus li jasal minn barra. Kellhom xogħfa diġà, u Rodi, gżira kbira u miftuħa aktar minn Malta, kienet tathom it-tagħlimiet meħtieġa li huma riedu jimxu fuqhom hawnhekk. Monument ta' Kristu Re, xogħol Antonio Sciortino li ġie inawgurat fil-Kungress Ewkaristiku tal-1913 Il-Belt Valletta tindika kemm l-Ordni kien għaqda kulturali. Huwa mmexxi mill- idea li l-Istorja u l-Politika u l-Kultura jridu jimxu pass pass flimkien. Mis-swar sal- bereġ, minn San Ġwann sa kull knisja oħra, fil-Belt Valletta hemm dejjem is-sens tal-kburija kulturali tagħhom. Il-qrubija mal-Italja, iċ-ċentru tal-kultura Barokka, hi fattur determinanti. F'diversi sensi Malta taħt il-Kavallieri saret aktar minn qatt qabel estensjoni tal-Italja, għall-inqas fl-arkitettura, fl-arti viżiva u fil-letteratura Maltija kemm bit-Taljan u kemm bil-Malti.. Hemm kontinwità ċara bejn x'seħħ f'Malta fi żmienhom u x'seħħ imbagħad fi żmien l-Ingliżi meta Malta bdiet trawwem kuxjenza nazzjonali bis-saħħa tar-rabta kulturali mal-kontinent, jiġifieri qabelxejn mal-Italja. Hi kwistjoni kulturali tas-Sud Ewropew, minjiera ta' arti. Ir-rabta bejn il-belt kapitali u Ħaż-Żebbuġ fis-sekli tmintax u dsatax tidlob riflessjoni sħiħa. Kull rabta mal-Knisja u mal-Università, iż-żewġ istituzzjonijiet (it-tnejn, Kurja u Università, preżenti fil-belt) li sawru lil Malta u li tawha s-saħħa biex ma tinbelax mill- ħakmiet il-kbar, hi rabta mal-Belt Valletta. Dun Mikiel Xerri u Vassalli, fost l-oħrajn, għandhom il-ħajja tagħhom marbuta mill-qrib mat-toroq tal-Belt Valletta. Minn fortizza għal nazzjon Malta meqjusa tradizzjonalment bħala fortizza u mbagħad bħala bastiment tal- gwerra kienet qiegħda ssir aktar minn qabel id-dar vera, morali u mhux biss fiżika, ta' poplu żgħir imma sħiħ li kien wasal, fi tmiem is-seklu tmintax, biex jibda jafferma ruħu bħala nazzjon fis-sens romantiku ġdid, li mill-Ġermanja daħal fl-Italja, u għalhekk kellu jidħol minnufih f'Malta wkoll. Din il-kuxjenza hi marbuta mill-qrib mal-persunaġġi Maltin li kellhom għarfien matur ta' kulma kien qiegħed jinħema fiċ-ċentri Ewropej. Mill-fatti storiċi magħrufa mill-ħafna kotba dwar il-Belt Valletta nistgħu nisiltu r-riflessjonijiet li jinteressawna hawn. Ninsabu fis-seklu sittax, meta l-Kavallieri riedu jgħaqqdu s-sigurtà mal-kburija kulturali tagħhom. Il-preżenza tagħhom f'Malta bejn il-Birgu u l-kapitali l-ġdida tfisser li huma kienu għarfu biżżejjed il-potenzjal tal-gżira, qabelxejn bħala gżira, jiġifieri punt ta' riferiment għall-vjaġġaturi kollha. Il-postijiet ippreferuti minnhom kellhom ikollhom dik il-kwalità li mbagħad laqtet l-attenzjoni ta' Napuljun fi tmiem is-seklu tmintax, u lill-Ingliżi. Kemm Napuljun u kemm l-Imperu Ingliż ħarsu lejn Malta bħala fortizza, fiha nnifisha daqskemm bħala x-xifer ta' kontinent, u ċ-ċentru ta' reġjun. Hemm dejjem il-mediterranjetà ta' Malta fil-ħsieb tal-ħakkiema barranin tagħha. Għall-Ingliżi Malta kellha tfisser qabelxejn fortizza li tiċċaqlaq, bini ta' difiża li jaħkem fuq il-baħar. Kellha tkun, mela, bastiment tal-gwerra. Hawn kellha ssorġi l-flotta tagħha. Il-bażi militari kellha tkun il-qofol tal-preżenza tal-imperu Britanniku fil- gżira. Fis-sekli ta' qabel il-wasla tal-Ingliżi, għal raġunijiet strateġiċi differenti, Malta kellha tkun qabelxejn fortizza, post samm li fi ħdanu seta' jissakkar kulħadd: min hu ġewwa, ġewwa, u min hu barra, barra, assedju kontinwu fil-ħsieb, li seta' jitbiddel f'assedju reali minn żmien għal ieħor. Il-Kavallieri, għalkemm ħarsu lejn Malta bħala biċċa art utli għall-iskopijiet tagħhom, art ħawlija, niexfa qisha deżert, fi ftit snin laħqu wrew li kienu jafu li kienu għamlu skoperta kbira: il-ġebla Maltija, ir-riżorsa waħdanija tal-post. Malta sa mill-bidu tagħha kienet, u baqgħet, art tal-bennejja, u mill-imqades il-qodma sal-bastjuni hemm dejjem l-idea ta' ġebla li trodd għall-inqas sens doppju: il- ġebla hi sagra, u l-ġebla hi sigura. F'dan l-isfond il-bini tal-Ingliżi huwa kontinwazzjoni daqskemm huwa wkoll modifika, tiftixa ta' bini differenti. Kienet riesqa l-epoka teknoloġika, u l-avjazzjoni kellha tikseb importanza akbar mill-ġifen u mill-bastiment. Mill-Birgu sal-Belt Valletta, mill-knejjes sas-swar, hemm dokument li jixhed kemm il- ġebla kellha tikseb valur reliġjuż daqskemm politiku u kulturali. Fil-knejjes daqskemm fil-bini l-ieħor tal-Kavallieri kellha tidher l-idea għolja li huma kellhom tagħhom infushom bħala xirka reliġjuża daqskemm militari. Kien għad jonqos, min-naħa l-oħra, li l-poplu Malti, bħala abitant maħkum, juri min kien, u jagħmel il-kontijiet ma' poteri u ma' forzi kulturali wisq akbar minn dawk li hu seta' qatt ikollu. Sadanittant, Malta esposta għal sekli sħaħ ta' arkitettura, pittura, skultura, letteratura u mużika, kellha jew ma kellhiex qawwa spiritwali li twassalha biex, fil-limiti tagħha, tafferma lilha nnifishaż Il-ġemgħa Maltija kienet biss poplu-abitant jew wisq iżjed minn hekkż Kellha ruħ nazzjonali. Taħt il-ħakma barranija, il-poplu ċkejken kien ukoll poplu sħiħ2 Kellu mezzi biex iseddaq lilu nnifsu bħala nazzjoni Kien hemm fi ħdanu ħjiel tal-idea romantika li mhux biss kien poplu, imma kien ukoll nazzjon, u li allura fl-aħħar mill- aħħar kellu jsir ukoll statż L-importanza unika li jikseb Ħaż-Żebbuġ fl-istorja moderna ta' Malta tiftiehem fid-dawl ta' proċess storiku twil li, bħalma ġara f'pajjiżi oħrajn, kellu jwassal biex ikun hemm post partikolari li minn ħdanu joħorġu persunaġġi partikolari li jlaħħmu bil-ħsieb u bl-azzjoni l-ambizzjonijiet antiki tiegħu. Minn Ħaż-Żebbuġ kellu jingħata eżempju tal-fatt magħruf 'li l-ħsieb jitlob azzjoni, u li ma hemmx azzjoni mingħajr il-ħsieb. Minn Ħaż-Żebbuġ ukoll kellu jkun affermat il-prinċipju li jekk il- poplu Malti kellu jkun organizzat skont l-esiġenzi tradizzjonali, allura l-persunaġġi ewlenin tiegħu kellhom jirrappreżentaw l-alleanza tipika ta' tant pajjiżi Ewropej, u fuq kollox tipika ta' Malta stess: l-alleanza bejn il-poter ekkleżjastiku u l-azzjoni ċivili u lajka. F'termini reali dan jinġabar fil-figuri tal-Isqof Franġisku Saverju Caruana, Mikiel Anton Vassalli u Dun Mikiel Xerri. It-tliet persunaġġi jirrappreżentaw azzjoni, u dan hu l-aspett li jseħibhom flimkien, huma liema huma d-differenzi bejniethom. ż-żmien meta Malta antika skopriet il-karattru nazzjonali tagħha u bdiet tieħu azzjoni f'din id-direzzjoni, bħal pajjiżi oħrajn. It-tliet Żebbuġin kellhom kultura għolja, it- tlieta marbutin mal-ħajja intellettwali tal-pajjiż, mal-Università u mal-Belt Valletta, it- tlieta mrawmin fil-kultura Taljana li kienet dominanti fil-pajjiż fi żmienhom. L-għan tagħhom kien wieħed, u l-karattru tipiku tagħhom kien divers. F'Caruana u f'Xerri hemm il-preżenza tal-Knisja Kattolika, waqt li f'Vassalli hemm il-ħassieb lajk li jirrappreżenta tradizzjoni kulturali wisq eqdem, u li issa kienet waslet f'salib it-toroq. Knisja bħala forza politika (Caruana), studjuż tal-lingwa nazzjonali u ribell (Vassalli), u ribell li spiċċa biex sar eroj (Xerri): fi żmien wieħed, fi ħdan l-istess post, Malta kienet sabet il-mexxejja li qatt ma kellha qabel. Il-kultura romantika tal-Ewropa, u qabelxejn tal-Italja u ta' Franza, kienet waslet f'Malta wkoll. Deċiżjoni storika Maltija kellha tkun marbuta ma' individwi mrawmin fl-istess post f'Malta. Minn Ħaż-Żebbuġ ukoll imbagħad kellhom joħorġu ż-żewġ rappreżentanti ewlenin tal-arti Maltija tal-epoka li bix-xogħlijiet tagħhom kellhom jirrappreżentaw u jinterpretaw il-qofol tal-identità nazzjonali ta' Malta. Fuq naħa hemm Dun Karm Psaila (1871-1961) li fi żmien qasir kellu jikteb il-versi tal-innu nazzjonali, u bosta poeżiji ta' xeħta patrijottika, waqt li kellu jsir magħruf bħala l-poeta nazzjonali Malti, waqt li fuq in-naħa l-oħra hemm Żebbuġi ieħor, Antonio Sciortino (1879-1947). Kemm Dun Karm u kemm Sciortino huma marbutin mal-monument tal-Assedju l-Kbir fil-Belt Valletta, il-monument li kellu jassumi l-karattru ta' emblema tan-nazzjonalità erojka tal-Maltin. Hemm spunti oħrajn li jissoktaw iseddqu din il-kombinazzjoni Żebbuġija fil-proċess tal-iżvilupp ta' Malta bħala nazzjon u bħala stat. L-influwenza ta' dan kollu fuq il-moħħ Malti kellha tissarraf f'viżjoni nazzjonali organika, prattika, imwellda f 'Ħaż-Żebbuġ. Ħaż-Żebbuġ ir-ruħ moderna ta' nazzjon F'dan l-isfond tiftiehem l-importanza storika, politika u morali ta' Ħaż-Żebbuġ bħala belt li fi ħdanha tnissel l-ispirtu modern ta' Malta fi tmiem is-seklu tmintax. Il-preżenza tal-Kavallieri kienet ilha li ħadet xejra li bħallikieku xejħithom fil-karattru politiku tagħhom. Ir-riefnu tar-Rivoluzzjoni Franċiża kellu jinħass f'Malta wkoll, anki għaliex l-Ordni ta' San Ġwann kellu importanza politika u kulturali fl-Ewropa, u l-aktar fil- Mediterran, li Napuljun ma setax jinjoraha. U għalhekk l-invażjoni ta' Malta minn Napuljun tiftiehem minnufih f'dan id-dawl. Il-ħsieb il-ġdid kien ilu li wasal f'Malta. L-Illuminiżmu Franċiż u r-Romantiċiżmu Ġermaniż kellhom diġà l-importanza tagħhom f'Malta. Dun Mikiel Xerri (1737-1799) u Mikiel Anton Vassalli (1764- 1829), it-tnejn ulied Ħaż-Żebbuġ, huma persunaġġi ewlenin li juru li Malta kellha mħuħ li kienu parti mill-Ewropa ta' żmienhom. Ir-ruħ moderna li tnisslet f'Ħaż-Żebbuġ kienet turija tal-wasla ta' żmien ġdid. Il- qawmien tal-Malti bħala l-Ilsien nazzjonali, it-twelid ta' letteratura Maltija bil-Malti, is-sens ta' identità nazzjonali li beda jinħass fir-reżistenza għall-impożizzjonijiet tal- ħakma Franċiża: dawn huma biss l-aspetti li jidhru l-aktar fil-proċess li ma damx ma wassal biex Ħaż-Żebbuġ sar iċ-ċentru tar-ruħ politika u kulturali moderna tal-pajjiż. Mill-ħsieb politiku-kulturali ta' Vassalli sal-martirju politiku ta' Dun Mikiel Xerri hemm proċess storiku wieħed li mbagħad kellu jkun Dun Karm Psaila (1871-1961), hu wkoll wild Ħaż-Żebbuġ, li jsarrfu f'poeżija biex seta' jsir kredu tal-poplu kollu. Analiżi tal-versi tal-Innu Malti (Kunsill Lokali, Ħaż-Żebbuġ, 2010) Dun Karm — Il-Bniedem fil-Poeta (Klabb Kotba Maltin, 1980) Il-Kuxjenza Nazzjonali Maltija (Peg. Appendiċi: Dr PHILIP SCIORTINO MD MSc MRCGP MMCFED It-Tabib Sciortino jaħdem bħala tabib tal-familja f'raħal twelidu, Ħaż-Żebbuġ, u huwa l-President tal-Għaqda Każin tal-Banda San Filep. Huwa Visiting Senior Lecturer fid- Dipartiment tal-Mediċina tal-Familja fi ħdan l-Iskola Medika fl-Università ta' Malta. Huwa jgħallem u jħarreġ studenti li jkunu se jsiru tobba fl-iSpecialist Training Programme Jor Familj Doctors. Huwa preżentement responsabbli mill-Programm ta' Taħriġ Kontinwu Professjonali fil-Kulleġġ Malti għat-Tobba tal-Familja. Huwa jinteressa ruħu ħafna fl-arti u fl-istorja, speċjalment dawk relatati ma' raħal twelidu. Dr SIMON MERCIECA huwa Senior Lecturer fid-Dipartiment tal-Istorja ġewwa l-Università ta' Malta u jispeċjalizza fl-istorja demografika. Huwa jikkoordina t-tagħlim tal-Istudji Kontemporanji tal-Mediterran ġewwa l-Università ta' Malta. Hu kien jokkupa l-kariga ta' Direttur tal-Mediterranean Institute, fl-istess Università. Hu ggradwa B.A. fil- Malti u l-Istorja fl-1990, u fis-sena ta' wara ġab il-B.A. (bl-Unuri) fl-Istorja. Kompla l-istudji fil-grad ta' Maġisteru fl-Istorja u matul dan il-perjodu rebaħ scholarship mill-Istituto di Cultura Taljan għal riċerka u studju fl-Università La Sapienza ta' Ruma għal perjodu ta' sena dwar ir-relazzjonijiet bejn Malta u l-Italja matul is-seklu dsatax u għoxrin. Wara li spiċċa l-istudji tiegħu fil-Maġisteru, hu rebaħ scholarship biex imur jistudja ġewwa l-Università Franċiża ta' Pariġi IV — Sorbona. Matul l-1995, hu ġab id-diploma Franċiża tad-D.E.A. (Diplome d'Etude Approfondi) u fl-2002 ġab id-dottorat mill-istess Università. Għamel ukoll perjodu ta' studju fl-Università tal-Unjoni Ewropea ġewwa Fiesole f'Firenze, u kien mistieden f'diversi konferenzi internazzjonali fosthom fil-Ġermanja, l-Iżrael, il-Greċja, il- Marokk, diversi bliet Taljani, Franza, Spanja u l-Ingilterra. Huwa wkoll visiting lecturer fl- Università ta' Bari ġewwa l-Italja u ta' Szeged ġewwa l-Ungerija. Hu wkoll awtur ta' numru ta' artikli ta' natura demografika u storika li ġew ippubblikati f'rivisti speċjalizzati kemm f'Malta kif ukoll barra. RAXMOND SALIBA Ravmond Saliba jaħdem fil-Mużew tal-Katidral tal-Imdina. Huwa studja diversi aspetti tat-tradizzjoni reliġjuża popolari, l-Arti Sagra u l-Arkitettura. Huwa kiteb għadd ta' artikli dwar l-arti, it-tradizzjonijiet reliġjużi, il-piroteknika, u l-istorja għall-kotba u l-gazzetti, u wkoll għar-radju u t-televixin. OLIVER FRIGGIERI, imwieled il-Furjana fl-1947, hu l-awtur ta' numru kbir ta' kotba maħruġin f'Malta u f'diversi pajjiżi barranin. Rumanzi, novelli u poeżiji tiegħu ġew Kotba tiegħu dehru bl-Ingliż, Taljan, Franċiż, Maċedonjan, Russu, Sloven, Serb, Kroat, Grieg, Ungeriż, Ġermaniż, Romen, Għarbi, Portugiż, Bengali, Korsikan, Ungeriż, Finlandiż, Urdu. L-istudji tiegħu, bl-Ingliż u bit-Taljan, dehru f'numru kbir ta' rivisti akkademiċi barranin. Indirizza aktar minn sebgħin kungress internazzjonali fl-Ewropa, u l-poeżiji tiegħu nqraw f'diversi recitals fi bliet Ewropej. Ħa l-B.A. cur laude fil- Filosofija u fil-Letteratura, u l-ewwel M.A. (1975) u Ph.D. (1978) fil-Letteratura Maltija bit-teżijiet La cultura italiana in- Dun Karm u La cultura italiana del romanticismo e la poesia maltese, it-tnejn ippubblikati bħala volumi fl-Italja. Jikteb bil-Malti, bl-Ingliż u bit-Taljan. Eks Kap tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università (1988-2004), u Professur tal- Letteratura. Xogħlijiet tiegħu ħarġu fuq CD, fost l-oħrajn il-poeżiji mogqrijin minn Philip Farrugia Randon. Awtur ta' innijiet reliġjużi, u tal-versi tal-oratorji Pawlu ta' Malta u Dun Ġorġi Uħud mill-kotba tiegħu f'Malta: Storja tal-Letteratura Maltija, Il-Poeżiji Miġbura, u r-rumanzi Il-Gidba, Fil-Parlament ma jikbrux Fjuri, Ġiżimin Żi Qatt ma jiftaħ, It-Tfal jiġu bil-Vapuri, La Jibbnazza Niġu Lura u Dik id-Dgħajsa f'Nofs il-Port. L-aħħar tliet rumanzi jiffurmaw it-triloġija Hekk Tħabbat il-Qalb Maltija. Awtur tal-awtobijografija Fjuri li ma jinxfux. Attard, Arċipriet Lwigi (Luigi) 190-1, 203 Bartolo, Arċipriet Pietro 188 Indiċi: Lawrenz 178 Camillo, C. Laderchi 171 Clawċ, Peregrino 128 Dalli, Viċenz / Ġużeppi 181 Duprċ, Giovanni 38, 132, 138, 148 Dusina, Mons. 5 Meli, Giuseppe (Arġentier)190 Pace, Roża 13 Robert, Lċopold 142 Salib tal-Kleru 181, 217,223 Saliba, Ravmond 211, 223 234 Salviati, Francesco 145 Sodalita ta' l-Agunija 184 GĦAQDA KAŻIN BANDA SAN FILEP A.D. 1851 12, Misraħ San Filippu, Ħaż-Żebbuġ www.bandasanfilep.com.mt