Ta' K. VASSALLO Dun Karm, l-aqwa poeta ta' dil-Gżira, qassis Żebbuġi bħalek u bħal sieħbek Saver—wieħed mid- Disgħa tal-Għaqda' mal-Franċiżi, u mbagħ'd Isqof ta' Malta taħt il-ħarsien u s-sedqa ta' ħbiebu l-ġodda, il-maħbubin Ingliżi — ħalla miktub b'tifkira ta' glubitek, miftuma mill-ħajr u s-sebħ ta' ħutek, li t'għall-qawwa li wrew quddiem l-egħdewwa, kienu jitkabbru bik Atene u Ruma'. Imma lilek, ja Kbir, li flok f'Atene jew f'Ruma, twelidt fostna — ħutek bla qalb, Insara li f'dsatax-il mitt sena : la kellna l-ħila nagħġnu Qaddis wieħed u lanqas ma ċċappasna bil-ġdiem ta' ereżjarka — xortik ħaqritek ħaj, ħaqritek mejjet, u baqgħet sa dal-jum tagħtik bis-sieq. Dun Karm — li bkiek u regħex meta la naħa u lanqas oħra ma sab ħaġra. waħda jew biċċa rħama mwaħħla f'ħajt li tfakkar m'ismek sabiħ egħmilek ta' qalbieni mill-kbar li ċarċar demmu biex Artu u ġensha u Dinha ma jitgħajbux bla xerqa — ħalliena wkoll m'ilux, u b'qalb maqsuma, telaq minn hawn għal ħdejk li ġismek mgħargħar f'demmek ħallejt għall-ġieh u l-fidwa t'Artna mija u sitta u sittin sena ilu u tlieta magħhom. Jekk iltqajtu diġà, naħseb li stqarrlek x'qalb kbira u taħraq għandhom għal. nies kbar bħalu u bħalek il-Maltin ħutkom: kemm-il mafkar tellgħu 68- ' IL-MALTI iWk81— b'ġiehek f'din l-Art Ji tatna isimha, u lilu x'funerali sarulu-u kemm bandieri nofs arblu ttellgħu fit-tlettax t'Ottubru jew l-għada w il-pitgħada, meta difnuh fejn twieled, fuq il-bjut ta' l-ibliet u x-rħula tagħna, u kemm sarlu quddies, u kemm maħnuqa kienu l-knejjes bin-nies jitolbu għal ruħu bħala Poeta Nazzjonali Maltil Jekk iltqajtu diġà, Dun Mikiel Xerri, u Dun Karm Psaila stqarriek kemm baqgħu jiftakruk u jbierku ismek (tneħħi l-kittieba ta' xi tliet rumanzi) ħutek u ħutu u ħuti, naħseb li kliemu qanqlek u għandu mnejn ħajrek ukoll ma' ruħek safja u sabiħa terġa' tgħaqqad ġismek biex tiġi ttertqu u tbiċċru għat-tieni darba għall-fidwa tal-Maltin mhux mill-jasar ta' żmienek, ta' żmien il-Mislem jew Gonsalvo Monrov, imma minn dak ta' żmienna — żmien it-'talkies' u r-radjo u t-'television', ir-'rock 'n' roll u ċ-'cha-cha-cha', l-urieżaq, u l-għodod nukleari qerridin X'jidhirlek, Dun Mikiel, minn żminijietna u, aktar u aktar u aktar, minna, ħutek Maltin7 Id-dinja, Professur, m'għadhiex li kienet fi żmienek. Saret bidla kbira kbira f'Artna u f'artijiet oħra minn żmien Napuljun 'l hawn. Minnu li l-gwerer ma naqsux żaru u ħarbtu bosta nħawi u żergħu qerda u mewt qabel ma ntemmu u ndifnu misħutin ma' min qanqalhom u min ġarrab qillithom. B'danakollu tistagħġeb, Dun Mikiel, x'bidla tal-għaġeb ġiebet din l-aħħar gwerra f'bosta artijiet u f'Artna wara ż-Żifna tal-Mewt li żifnu fiha mgħannqin ma' Pierre Laval u Vidkun Quisling, misħuqa taħt għarqbejn Delano Roosevelt, Stalin u Winston Churchill. Ilhoni issa li għabu l-'Victorv Kitchens' u magħhom il-'Black Market'. F'ħajjet Alla, - m'għadniex nieklu ħarrub u naħmu ftajjar tal-qamħirrum u nqarmċu l-ful u rroddu jew xi ċurkett tad-deh'b jew par imsielet għal xi wiżna patata. F'ħajjet Alla, m'għadhiex il-qalb ittaqtaq dwar il-wasla bil-ħniena ta' xi 'convov' mgħobbi bl-ikel għan-nies bil-ġuħ ta' dawn il-Gżejjer. Issa, flok it-twerdin tal-Messersehmitts u l-bombi nieżla jwerżqu fuq rasna mill-Istukas u t-theżhiż u t-tħarbit mill-'mines' tal-għadu u l-kenn fir-reżħa tal-għerien imħaffra 'l isfel fil-blat, jasal f'widnejna l-għana u d-daqq ferrieħ minn artijiet imbiegħda, u titgħaxxaq għajnejna bl-oħla u bl-isbaħ dehriet ta' nies u ħwejjeġ miġbura u miġjubin f'daqsxejn ta' ħġieġa tixgħel bil-għaġeb. F'ħajjet Alla, inqatgħu issa l-ħefa u l-irqajja', u naqas ħafna is-serq ta' dari — għad li żdied serq ieħor, mitmum fil-wiċċ u l-beraħ, li l-Liġi tqis b'Negozju. Il-lum uliedna kollha jmorru l-iskola — għalkemm, jaħasra, jidher li bosta minnhom aktar joħorġu weraq milli joħorġu frott. Min-naħa l-oħra, ġensna. kotor u tjieb, u b'għaqlu u b'xogħlu għamel xi sold ukoll ; infetħu toroq ġodda u wisgħin, miksija asfalt u 'tarmac', li fuqhom jiġru ħfief eluf ta' 'light cars' u jkarkru x-'char-a-banes' ; ħafna mill-griebeġ ta' żmienek, Professur Dun Mikiel Xerri, issa nbidlu fi djar jew 'flats' arjużi, u minflok qoton u kemmun u tiben fil-kmamar ta' l-irqad issib għamara IL-Manri tgħammex l-għajnejn u twapet m'ogħla subgħajn jew tlieta u dwal u mirja u saqqijiet u mħaded rotob aktar mir-rix ; il-lum addiju dbielet tkarkar ma' l-art u sdieri u qliezet tal-fustan u l-lankċ ; addiju t-terħa, iċ-ċinetta w il-ħorġ ; festi u xalati m'għadhomx ta' darba f'sena; ' daż-żmien Imnarja dejjein, Qlubi Professur Xerri, int taf li jiena (u mhux jien biss) inħobbok u nqimek sħiħ; u taf ukoll li bħalek, għad li mhux daqsek, inħobb 'l Arti u 'l niesha u nixtiqilhom ġid kif nixtieq lili, lil marti u lil uliedi; taf li jiena, bħal sħabi tal-'Għaqda tal-Kittieba ', u kif għamel qabilna Mikiel Anton Vassalli, dħalt bla biża' fil-ġlieda u fit-taqtigħa biex jitħares il-Jedd ta' l-Ilsien Malti li jagħmilna nazzjon ; taf li kont wieħed, għalkemm ċkejken u msejken, li ndħalt u ħdimt u swejt ukoll xi ħaġa biex min kien mgħattan bħali, imgħakkes u maħqur iseħħlu jaqla' xofftejh mit-trab u, mgħannaq mal-Vanġelu, jikseb bil-qies li ħaqqu, bla ma, jitlef, mogħmi mis-sakra, il-glorja tan-Nisrani — il-glorja li għaliha int, Dun Mikiel, u tnax-il Malti ieħor (u min jaf kemm oħrajn ukoll qabilkom) ċarċartu demmkorm. Int, li taf dan kollu, lili ma tixlinix b'mibegħda u b'għira għal min il-Lum u l-Bieraħ, fix-xaba' u fin-nuqqas, waħħduni miegħu. Lanqas ma tista' tlummi talli, fis-sewwa. tiegħi, la nistħi u lanqas nibża' IL-PATRIJOTTIŻMU TA' Dun MikiEL XERRI 71 nurik quddiem kulħadd il-qamħ u s-sifa li bihom f'dan iż-żmien - huma mgħabbra ż-żewġ kefef tal-Miżien…, Aħfirli, Professur, jekk kliemi naqas il-ħajr, is-sliem u l-qima —. li f'qalbi nħoss għalik u għal dawk kollha li għal Arthom u għal Dinhom: taw kulma kellhom u ħajjithom miegħu bla biża' u bla tlaqliq. Aħfirli, aħfirli talli, flok ma ġbart fdalek fil-ħġieġ u d-deh'b u l-fidda u ressaqtu għall-bews ma' xofftejn ħutek u ħuti, żidt inxerrdu bil-kliem aħrax jew żejjed li ċaqċaqtlek f'widnejk dwarhom u dwari u żminijietna. Aħfirli, w itlob 'l Alla jaħfrilna Ikoll kemm aħna, jekk taf jew tħoss li jiena u huma ihiegħi il-lum qbadna triq b'oħra u, msaħħrin mit-tlellix u ċ-'cha-cha-cha', bdilna l-Kredu mal-għajta: UNitgħannqu mal-Ħelsien tul din il-ħajja, u nobżqu tmiemha f'wiċċ l-Eternità f