meta rajt 'l għarusti minxura fl-art mejta. Xejn m'hu minqux f'qalbi daqs wiċċha u t-tmiem kiefer tagħha l Xejn ma kien aktar morr għalija minn mewtba 1 Inqerdu l-hena, it-tbissim, il-ħajja tiegħi għal dejjem ma' mewtha, Ħobb l-għarusa li għandek, ibni, jekk għandek, ħobbha bħal ma tħobb 'l ommok u 'l ħutek, qimha, mhux kulħadd then- na b'għarustu, ħafna jitilfuha kmieni…… u ħajjethom tisfu mxewka, morra. Ma nafx x'għidtlu biex inserrħu mit-toqol ta' qalbu, biex insabbru, biex infarrġu. Wiżintu minn taħt abtu biex iqum, wassaltu sal-għorfa tiegħu, sellimtlu biex nitlaq—qalbi kienet mimlija. Huwa tbissem, taptapli fuq dahri, qalli li ħabbni, li ngħad- di meta nkun 'l hemm, fukkarni biex ma ninsiex kliemu, talabni biex nitlob għal għarustu, berikui u bagħatni. Kien għoddu dalam. Ma nista' ninsa qatt dak ix-xiħi ta' l-irdum. It-tiġrijiet taż-żwiemel It-tiġrijiet taż-żwiemel minn dejjem kienu l-għiira ta' għadd kbir ta' Maltin, l-iktar ta' dawk li minn fil-għodu sa fil-għa- xija ma jagħmlux ħaġ'oħra ħlief jaħdmu fil-bhejjem u kliem- hom ma jistgħux idawruh fuq ħwejjeġ oħra għajr fuq iż- żwiemel. Minn din il-għamla ta' nies, iżda, wieħed ma jsibx fost ir-raħħala tagħna biss. Tant hu hekk, li biżżejjed daqqa ta' għajn lejn il-Marsa nhar ta' Sibt meta jkun hemm it-tiġrijiet, biex wieħed ikun jista' jilmaħ miġburin, taħt it-tined fejn ikollha tmiem kull tiġrija, l-aqwa rġiel Maltin u Ingliżi, flim- kien man-nisa tagħhom bl-aħjar ilbies ta' wara nofs in-nhar. Għalkemm bosta nisa jmorru biex juru kemm l-ilbies joqogħi- dilhom, ħafna oħrajn imorru għall-imħatri u biex jilagħbu l-flus. Għall-inqas hekk ġegħluk taħseb mill-interess li jieħdu f'kull żiemel li joħroġ għat-tiġrija. L-aktar li jolqtuna l-lum huma t-tiġrijiet taż-żwiemel li sikwit isiru fl-Ingilterra u l-flejjes kbar li jintlagħbu fuqhom bil-biljetti ta' l-Irlanda. Irnexxielhom jaqbdu art f'Malta wkoll u għalkemm bil-moħibi, bosta huma dawk li jilagħbu l-flus f'dawn. it-tiġrijiet. Kulħadd jitkellem fuqhom malli jihdew jixterdu fl-idejn il-biljetti, u tara n-nies tixtri kotba sħaħ, tidħol sħab f'oħrajn, tissamma' fuq ir-radio liema jkunu ħarġu rebbieħa għat-tiġrija, u elf fettuqa oħra li għandha x'taqsam ma' dawn l-imsemmija premijiet ta' l-Irlanda. i Ċensa, dik l-istess waħda li meta kien ħaj Pawlu tagħha, kienet darba tgħaxxqet mhux ftit tara fuq il-liżar taċ-ċine l-koppla ta' San Pietru, it-Torri ta' Pariġi u mitt ħaġa oħra, wara ħafna tlugħ u nżul, xtrat biljett hi wkoll u qatgħiet li, kemm-il darba tirbaħ xi flus, tmur tarahom b'għajnejha dawk il-gmelijiet li bħalhom ma ssibx f'Malta. Nhar tlugħ il-biljetti, dak ta' Censa kien hemm ukoll f'wieħed mill-kaldaruni kbar tal-ħadid, jitħallat ma' oħrajn, daqqa n-naħa ta' fuq u daqqa jinżel 'lisfel u jitgħatta u jinħeba taħt oħrajn. Iżda kien qiegħed hemm ukoll u sata' għalhekk jeħel ma' subgħajn xi waħda mit-tfajliet sbieħ li kienu hemm Ħaġa li kienet tistennieha Ċensa bi ħrara kbira, il-biljett tagħha tala' fuq żiemel tajjeb għat-tiġrija; dak in-nhar stess waslilha telegramm bl-aħbar. F'leħħa ta' berqa r-raħal kollu sarjaf u kulħadd dar ma' Qensa u feraħi magħha. Jum it-tiġrija, Ċensa marret għand l-avukat tar-raħal, biex waqt li hu jisma' minn fuq ir-radio, jkun jaf igħidilha mnin ħa l-ewwel. Joħroġ il-għaġeb, minn fost xi għoxrin żiemel, dak ta' Ċensa : wasal quddiem l-oħrajn kollha, u b'hekk rebħet mhux inqas minn £30,000. Ferħ mill-ġdid mar-raħal bi fiġaru, daqq wara bieb Gensa, xorb lil kull min imur jeħdilha b'idha, ħelu bir-rimi għat- tfal tal-ġirien, u saħansitra bagħtet lil tad-Dutrina. Il-fqar tar- raħal sabu f'Censa għajnuna kbira. It-tpittir tal-koppla tlesta ' f'qasir żmien. Kull min kien jiġi bżonn il-flus, kont tarah sejjer għand Ċensa, li b'qalbha f'idha kienet tieqaf ma' kulħadd. Wara ftit, Ċensa siefret għal ftit ġimgħat u magħħa ħadet lil bint oħtha. Meta ġiet lura, ma. bbastat qatt tieqaf tgħid fuq u kemm rat ħwejjeġ sbieħ. In-nies tar-raħal saru jiftaħru li għandhom mara għanja daqstant, u kieku n-nies ta' pajjiżi oħra kienet twaqqaf monument lil dawk li jirbħu… xi kemxa flus, oqogħdu żguri li monument għal Censa ma kienx jonqos fil- misraħ ta' quddiem l-Iskola tal-Gvern. B'danakollu, mhux kulħadd feraħ minn ġewwa daqskemm wera minn barra. Kienu ftit dawn, iżda lsienhom ma ssabbarx ma jlissenx xi ħaġa. Fost dawn, il-ġara Vitor, li dejjem ix- xekkek wara kull pass li tagħti 'Ċensa, ma naqsetx li sserrafi l-għira tagħha bi kliem bħal: ''Kulħadd xortih fid-dinja; ma rbaħtx jien, għandi ċorma tfal ma' djuli, rebħet Censa li ma jonqosha xejn.' U għaadilli dan il-kliem wasal sa widnejn Ċensa, din baqgħet dejjem issejjaħ ġo darha lil ulied Vitor u titmagħhom mill-aħjar li jkollha u tibagħtilha l-ħelu kall nhar ta' Ħadd. Iżda, bil-mod il-mod f'Ċensa bdiet titrabba bħal kilba għall- flus. Għall-ewwel bdiet tnaqqas mill-għajnuna lejn il-fqar u lejn il-Knisja, sakemm spiċċat biex ma ridetx tagħmel ħaġa oħra ħlief iżżid fuq li kellha. Ma kenitx ħaġa ta' xejn din ta' Censa; bdiet timrad bla ma tintebaħ. Ingħalqet f'darha u bilkemm kienet tixref biex tixtri x'tiekol. Kliem ftit ma' kulħadd, u meta titħaddet twaqqa' t-taħdit fuq il-flus. Meta tkun weħidha d-dar kienet taħli s-sigħat tgħodd il-liri, karta fuq karta, u tgiddem ditż- rejha titħasseb kif tagħmel biex iżżid mal-flus li kellha mer- fugħin fil-kxaxen. Kienet qiegħda tinfena. Saret magħluba għuda u safra lellux. Kollu ta' xejn kien il-kliem ħelu ta' oħtha u tal- Kappillan. Keċċiethom il-barra minn darha u bdiet tgħid li jriduha toħroġ mhux biex tieħu l-arja, imma biex jidħlu ji- sirqulha flusha. Għebet minn fuq fommha dik it-tbissima ta' qabel. Qalbha ma baqgħetx thoss iktar għan-niket ta' ħadd- ieħor. Lanqas laħqu għaddew sentejn li Censa ma sfatx bejn erba' ħitan f'kamra ta' l-Imġienen, Hawnhekk ukoll kienet thewden fuq kemm flus trid iġġamma'. Kienet tħabbat rasha mal-ħajt għax tfettelli Ħadd ma kien qiegħed iħallas il-kera li kellha tieħu; kienet tibki għax trid lura l-flus li ħallset għal tpittir il-koppla. Kienet iġġiblek ħasra taraha f'dik is-sura; l-aktar meta wieħed jiftakar li qabel ma rebħet il-flus ta' l-Irlanda kellha wiċċba qisu ħawħa u kienet fuq tagħha daqs farfett. Issa x'tagħmel bihom il-flus 7 Ġensa kienet waslet fi tmiem il-tiġrija tal-ħajja.