ir-rivista tiegħek għal tmiem il-ġimgħe il-mument, 25 ta' Marzu, 2001 Mnajdra: Il-faċċata tat-tieni tempju Imnajdra diġà ddisku- tejna kif instabu u d- diversi studji li saru dwarhom f'appuntament ieħor li kellna f'din ir- rubrika. F'dan l-appun- tament tal-lum se naraw uħud mid-dettalji li wieħed jista' japprezza fihom. IE preistoriċi ta' l- L-ewwel tempju l-fdalijiet li nsibu hawn fr ta' tliet tempji. L- eqdem wieħed hu l-iżgħar ukoll, u barra minhekk hu mibni minn ġebel żgħir. Dan jurina li l-ewwel tentattivi ta' dawn in-nies fil-bini tat-tempji kien ikun b'ġebel żgħir, u fuq skala iżgħar. Jista' jkun li hawnhekk kienu għadhom qegħdin jesperimentaw fil- bini, u għalhekk it-teknika fl-użu ta' ġebel akbar kellha tiġi aktar tard. u wara diversi tentattivi. Il-forma ta' dan l-ewwel tempju hi magħrufa bħala trefoil, jew inkella trifolju. Dan ifisser.li'hemm bħal tliet kmamar, li nbnew fil- forma ta' tnejn fuq il-ġnub u kamra oħra żgħira fil-faċċata: tad-daħla. Il-ġebel f'dan it- tempju hu ftit iddekorat. It-tieni tempju t-tieni tempju li nsibu Il il-kumpless hu kbir, imdaqqas, u mimli rkejjen interessanti. Il- faċċata hi simili għat-tempji l-oħra, speċjalment għal dik ta' Ħaġar Qim. Id-differenza hi li din ta' l-Imnajdra hi mibnija bil-ġebel taż-żonqor, u l-kisra tad-dawra tal- faċċata hi aktar magħluqa minn dik ta' Ħaġar Qim. Minħabba li l-ġebel użat hu dak taż-żonqor, ħaraw li ma jkunx jista' jinħadem u jiġi irfinut bħall-ġebla tal-franka. Minħabba f'hekk jagħti dehra differenti. Id-daħla hi interessanti minħabba ċertu dettalji. L- ewwelnett ta' min jagħti ħarsa quddiem it-tempju. Il- fetħa qiegħda tħares fuq misraħ, bħal kull tempju preistoriku ieħor. Iżda hemm min jaħseb li dan il- misraħ, biex ngħidulu hekk, oriġinarjament kien iċċan- gjat. Din ma kinitx xi ħaġa rari, minħabba li t-tempji ta' Kordin għandhom l-istess arranġament quddiem id- daħla tat-tempju. Jista' jkun li Ilum, ħafna minn dan il- ġebel intilef. Wieħed ma jista' qatt jinsa li l-fetħiet ta' quddiem it-tempji kellhom skop importanti. Kien hawnhekk li kienu jsiru l- attivitajiet fejn seta' jieħu sehem il-pubbliku in ġenerali. Mhux ta' b'xejn li uħud mit-tempji kellhom arranġamenti kkumplikati fuq quddiem. Ta' min wieħed jinnota ġebla partikulari li naraw eżattament maġenb l-ewwel ġebla li hemm wieqfa fuq in- naħa tax-xellug. Din il-ġebla maħduma għandha l-forma ta' simbolu falliku, u wieħed jaf li ħafna mill-kult u t- twemmin ta' dawn in-nies kien ibbażat ħafna fuq il- fertilità. Meta. wieħed ukoll li dawn kienu jemmnu li l-fertilità kienet l-aktar ħaġa importanti għalihom, u għalhekk il-kunċett tal- fertilità kien marbut ma' kull ħaġa li kienet teżisti — kemm jekk kienet il-fertilità tan-nies, kif ukoll ta' l- annimali u anke ta' l-art. Instabu diversi eżempji ta' dawn is-simboli falliċi madwar it-tempji Maltin. Id-daħla ta' dan it-tempju hi impressjonanti. Dan hu minħabba l-fatt li naraw ġebel wieqaf li juri ż-żmien tiegħu. ' Hemm ukoll is-sens ta' post li ilu wieqaf għal eluf ta' snin, fiż-żmien meta l- bniedem f'Malta kien għadu ma bediex jaħseb biex jikteb, iżda kien wasal fl-istat li seta' jorganizza grupp ta' nies ħalli jibnu post sagru bħal dan. Ma nistgħux ma nsemmux ukoll il-fatt li numru ta' studjużi jemmnu li dan it-tempju nbena biex joffru lil din il-komunità, u forsi l-kumplament tan-nies li kien hemm fuq il-gżejjer Maltin, b'arloġġ astro- nomiku li kien jagħti informazzjoni dwar il- kambjamenti ta' l-ista- ġuni. Il-ġebel li naraw fuq quddiem ta' dan it-tempju jkompli jħajjarna ħalli nidħlu aktar 'il ġewwa mill- għatba, u hemm nispiċċaw fl-ewwel kamra. Kamra li fl- istess ħin toffri diversi rkejjen, aspetti u dettalji oħra li biex nitkellmu dwarhom inħalluhom għal appuntament ieħor.