Il-Vara ta' Santa Marija — Gudja kitba ta' Martin Gravina Ritratt uniku tal-vara ta' Santa Marija fil-ħanut tad-ditta Coleiro tal-Belt Valletta — 1947. Daħla L-Assunta tal-Gudja hija l-ewwel vara f' Malta u Għawdex. 'Xi rħula kellhom statwa titulari. Imma ma kinetx artistika u ma baqgħetx togħġobhom, iżjed. Fi żmien meta l-purċissjonijiet kienu ta' sikwit, ġieli xi statwa tal-Madonna kienet tinħareġ kemm-il-darba matul is-sena, ikun x'ikun it-titlu li jkun qed jiġi mfakkar. Dawk li kellhom statwa titulari artistika bdew jinku lil ta' parroċċi oħra u kultant iwaqqgħuhom għaċ- ċajt minħabba l-istatwa tagħhom. Dan ġara fost l- oħrajn, fi ftuħ is-seklu dsatax fl-Imqabba, meta dawn bdew jirrealizzaw li ma setgħux jibgħu jiċċelebraw iżjed il-festa ta' Santa Marija bl-istatwa li kellhom. Bdiet tiġihom għira, mhux biss għas-Siġġiewi u Ħal Qormi, imma wkoll għall-Gudja u Ħal Għaxaq li bdew iħossu ruħhom imkabbrin bl-istatwi ta' Santa Marija li kienu ħadmulhom fl-injam Vincenzo Dimech (1807) u Mariano Gerada (1808).' — Minn Preżentazzjoni Festi Titulari u Sekondarji fi Bliet u Rħula ta' Malta u Għawdex ' ta' Patri Alexander Bonnici OFM Conv. Meta wieħed jagħti ħarsa lejn il-knejjes parrokkjali li għandhom bħala festa titulari lil Santa Marija insibu dan it-tagħrif fil-qosor dwar il-vara tagħhom. Rabat (Għawdex) Oriġinarjament din il-vara li hija kompożizzjoni ta' kartapesta u ġibs, kienet ordnata mill-kumitat tas- Soċjetà Filarmonika Leone. Hija waslet f'Għawdex fl- aħħar ta' Lulju 1897 mill-Fabbrica di Statue Religiose Francesco Rosa ta' Ruma. Kien fis-sena 1956 meta din is-Soċjetà irregalat din il-vara lill-Isqof Ġużeppi Pace ta' Għawdex għall-Katidral. Fl-1962, din il-vara tpoġġiet fuq pedistall tal-fidda, b'disinn ta' Samuel Bugeja u maħduma f'Ruma mid-ditta La Rosa. Żebbuġ (Għawdex) Ħaż-Żebbuġ nsibu li l-vara, xogħol fil-kartapesta, saret fl-1863 għand id-ditta Gallard et Fils ta' Marsilja fi Franza. Din il-vara ta' l-Assunta kienet l-ewwel waħda ta' l-Assunzjoni ġewwa Għawdex. Ħ'Attard Din il-vara li hija tal-kina nħadmet f'Pariġi fl-1874 mill-iskultur Raffl Ignaz. Fl-1925 inħadmu l-pedistall u l-bankun fuq disinn ta' Karmnu Debono. Il-bankun huwa xogħol ta' Manwel Buhagiar. Fl-1925 id-ditta Coleiro tal-belt Valletta għamlet l-induratura ta' din il-vara. Il-vara li nsibu fil-parroċċa ta' Ħad-Dingli hija xogħol l-iskultur Rabti Anton Busuttil, megħjun minn ibnu Francis. Hija saret fl-1861, filwaqt li fl-1934 kienet ġiet indurata u kien sar tibdil fl-anġli li nsibu ħdejn il-Madonna. Hija kienet reġgħet ġiet indurata fis-sena 1978 minn Lorenzo Gatt fil-Birgu. Il-bradella, il-bankun u l-pedistall huma xogħol ta' Manwel Buhagiar. Għaxaq Maħduma fl-1808 hija l-vara li nsibu fil-knisja ta' Ħal Għaxaq, xogħol l-iskutur Bormliż Mariano Gerada (1766-1823). L-aħħar li kienet indurata mill-ġdid kien fis-sena 2006 minn Horace Farrugia ta' l-Imdina. Mġarr Il-vara ta' l-Imġarr ġiet ordnata fi Franza, u kien f'April tal-1922 li l-vara waslet f'din il-parroċċa minn Marsilja. Din il-vara kienet ġiet indurata fl-1946. Il-vara titulari xogħol fl-injam minn Salvatore Dimech (1805-1887) saret fis-sena 1868. Fl-1948 Ċensu Apap kien għamel xi modifikazzjonijiet fuqha. Fl-1985 ġit indurata mill-ġdid minn Manwel Darmanin mill-belt Valletta. Mqabba Fil-parroċċa ta' l-Imqabba il-vara ta' Santa Marija li hija xogħol fl-injam saret fis-sena 1836 minn Xandru Farrugia li kien miż-Żejtun. Kemm il-bradella kif ukoll il-pedistall tal-fidda huma disinn ta' Abram Gatt minn Bormla. Ix-xogħol tal-bradella sar min Manwel Buhagiar filwaqt id-ditta Antonio Ghezzi e Figli ta' Milan ħadmet il-peristal. Dawn iż-żewġ opri żżanżnu fis-sena 1928. Antonio Chircop ħadem din il-vara ta' Santa Marija fis-sena 1840. Fl-1945 din il-vara ġiet indurata mid- ditta Coleiro tal-belt Valletta. Il-Vara ta' Santa Marija li nsibu fir-raħal tal-Gudja ħija xogħol fl-injam ta' Vincenzo Dimech (1768-1831) u nħadmet fis-sena 1807. Sa llum ma nstab l-ebda rikors fil-Kurja Arċiveskovili jew xi dokumentazzjoni fl-arkivju Parrokkjali tal-Gudja fuq din il-vara. Dan l-iskultur twieled il-belt Valletta fid-29 ta' Ġunju 1768, u tgħammed fit-30 ta' Ġunju fil-knisja ta' San Duminku Valletta minn Patri Vincenzo Sinatra (Dumnikan). L-ismijiet li ngħata kienu Vincentius, Bartholomeus, Fabritius, Petrus, Paulus. Il-ġenituri tiegħu kienu Francesco u Siniforosa. Francesco jingħad li kien jaħdem ukoll ta' skultur u għalhekk Vincenzo beda l-ewwel taħriġ fl-arti taħt it-tmexxija tiegħu, u mbagħad jingħad li ssokta l- istudji f'Napli, fejn tħarreġ l-aktar fil-mudell. Vincenzo Dimech miet fil-belt Valletta fit-2 ta' Frar 1831 u ndifen fiċ-ċimiterju tal-knisja ta' Santa Tereża, Bormla. Id-dokument tal-mewt li jinsab fil-parroċċa ta' San Duminku, Valletta, barra li jsemmi lil martu Saverja, jgħid ukoll li kien membru ta' dik il-komunità parrokkjali u li kien miet fi ħdan il-knisja. Kienu ħafna ix-xogħlijiet li dan l-iskultur wettaq kemm dawk nazzjonali kif ukoll privati. Fost dawn insibu barra dik ta' Santa Marija tal-Gudja, il-monument ta' Sir Alexander Ball fil-Barrakka t'isfel il-Belt, l- istatwa tal-ġebel ta' Sant Andrija f'Marsaxlokk, vara fl-injam ta' San Ġużepp kemm fil-knisja taż-Żurrieq kif ukoll f'dik ta' Santa Liena B'Kara u oħrajn. L-iskultur Vincenzo Dimech (1768-1831), litografija ta' G. Caleja mxandra fir-rivista GL'Arte',7 ta' Marzu Hija xogħol fl-injam u fiha naraw li l-figura tal- Madonna għandha linja sabiħa wieqfa fuq is-sħab, b'żewġ puttini ħdejn is-sieq il-leminija u ieħor ħdejn is-sieq ix-xellugija. Filwaqt li ħarsitha qiegħda lejn is-sema, idejha huma ftit merfugħa 'l fuq. Wieħed jista ukoll isemmi ix-xebħ li hemm f'din il-vara mal- Madonnina ta' Milan li kienet inħadmet minn Giuseppe Perego fis-sena 1774, għall-kattidral ta' Milan. Il-benefattur tal-vara tal-Gudja kien saċerdot mill- istess raħal Dun Tumas Zammit iben Ġakbu u Tereża Zammit (xebba Axack). Huwa twieled fil-25 ta' Frar 1729 u miet fit-18 ta' Jannar 1810. Il-Pedestall tal-vara Il-pedistall li kellha l-vara qabel 1932 kien dak li llum insibu fil-knisja parrokkjali ta' B'Bugia taħt il- vara tad-Duluri. Dak ta' llum huwa xogħol. l-iskultur Emanuel Buhagiar u li għalih fl-10 t'Awisu 1932 kien tħallas is-somma ta' tlieta u tletin lira ' għall-pedistall ġdid li ħadem għall-istatwa titulari ta' Santa Marija. ' L-induratura tal-pedistall kienet saret fl-1933 u l-erba' statwetti (Debora, Ġael, Ġuditta u Ester) huma xogħol l-istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri (1885-1979). Ir-Restawr tal-Vara fl-1948 Fit-12 ta' Settembru 1947 il-kappillan tal-Gudja Dun Anton Rapa ippreżenta żewġ rikorsi għal xogħol li kellu jsir fuq il-vara ta' Santa Marija. Ir-rikors kien jgħid li bejn wieħed u ieħor sittin sena ilu l-istatwa li tinsab fil-parroċċa tal-Gudja kienet modifikata fil- mantell tagħha 'che la circonda, con notevoli difetti d'arte. L-iskultur Antonio: Sciortino: (1879-1947) ippreżenta disinji tal-korrezzjoni meħtieġa kif titlob l-arti, u fil-personalità tiegħu inkariga l-alliev tiegħu Gużeppi Galea tar-Rabat biex jagħmel ix-xogħol taħt id-direzzjoni tiegħu. Ir-rikors jgħid ukoll li wara jsir ix-xogħol meħtieġ fuq l-istess vara, tkun indurata mill- ġdid mid-Ditta Coleiro tal-Belt Valletta. Dan ix-xogħol kollu kellu jlaħħaq madwar mija u sebgħin lira, liema spiża kellha tinġabar mill-benefatturi. Fis-17 t'Ottubru 1947 ir-rikors kien ġie approvata mill-Kurja. Ir-ritorn lura tal-Vara ta' Santa Marija wara li kienet ġiet restawrata u indurata fl-1948, Kien il-kappillan Dun Anton Rapa li beda jaħseb sabiex jifforma kumitat fejn l-għan kien li jorganizza il- festi ta' barrra ta' Santa Marija. F'dan il-kumitat huwa ried li jkun hemm rappreżentanza miż-żewġ każini tar-raħal, rappreżentanza minn fost il-benefattturi ta' l- induratura ta' Santa Marija, u l-kappillan innifsu. Ir-ritorn tal-vara fil-parroċċa tal-Gudja kien sar bl-akbar pompa kif kien ippjanat mill-kumitat li kien Għaqda Mużikali Marija Assunta - Gudja waqqaf il-kappillan. Il-Hadd 8 ta' Awissu kienet ġurnata li wieħed seta' jqisha ta' festa ghall-poplu Gudjan, għalkemm il-festa titulari kienet biss tmint ijiem 'l bogħod. Mill-belt Valleta l-istatwa kienet ġiet meħudha ġewwa l-Palazz ta' Bettina biex minn hemm tibda dimostrazzjoni ta' ferħ lejn il-knisja parrokkjali. Il-programm ta' din l-okkazjoni beda billi fil-għaxija l-funzjoni bdiet b'għasar tal-Madonna minn Dun Alwiġ Cilia. Fis-sitta ta' fil-għaxija il-Banda La Stella, flimkien mal-kor tat-tfal bniet, kienu ippreparati fil- portiku tal-Palazz ta' Bettina sabiex jieħdu sehem f'din id-dimostrazzjoni ta' ferħ. Imbagħad bil-vara merfugħa, il-benefatturi u delettanti imxew eżatt wara l-banda lejn il-knisja parrokkjali fost murtali, trikkitrakki, sfafar u gassijiet fit-triq prinċipali u minn fuq il-bjut. Kien għall-ħabta tas-sitta u kwart ta' fil-għaxija meta mill-knisja parrokkjali ħarġet purċissjoni bil-kleru u l-fratelli sabiex jiltaqgħu mal-vara ħdejn il-knisja ta' Santa Katerina. Minn hemm, fost l-entużjażmu tal- poplu imxew bil-vara lejn il-knisja akkompanjati bil- banda. Meta l-vara waslet quddiem il-knisja, il-banda La Stella daqqet l-Ave Marija u innijiet oħra tal- Madonna akkompanjati mill-kant tat-tfal. Minn fuq pulptu mwaqqaf fuq iz-zuntier għal din l-okkażjoni, Monsinjur C. Bonnici D.D., bierek il-vara u għamel diskors ta' l-okkażjoni. Huwa wera kemm il-Gudjani għadhom iħobbu 'l-Madonna li hija ukoll il-patruna ta' dan ir-raħal. Fit-tmiem id-diskors tiegħu Monsinjur Bonnici qal li dik il-vara hija l-isbaħ wirt li huma jistgħu jħallu 'l uliedhom. Wara din il-funzjoni il-vara ġiet imdawwra mal-pjazza kollha bl-innijiet u marċi brijuzi li kienet qiegħda ddoqq il-banda. Il-funzjoni reliġjuża tkompliet fil-knisja parrokkjali x'ħin daħlet il-vara fejn tkantat is-Salve, Litanija, Antifona u Barka Sagramentali. Fl-aħħar il-festa ġiet fit-tmiemha bil- logħob tan-nar ta' l-art fil-pjazza . Restawr tal-Vara fl-1987 Minħabba li maż-żmien l-induratura li kienet saritilha fil-1948 bdiet tiġrilha xi ħsara, kif ukoll minħabba l-qsim li kien hemm fl-għonq tal-Madonna, inħass il-bżonn li din tkun restawrata. Għaldaqstant fis-16 ta' Jannar 1987 il-kappillan Dun Ġużepp Sultana ppreżenta fil-kurja rikors biex il-vara jsirilha restawr meħtieġ anki f'dik li jirrigwardja l-induratura. Fir- rikors intqal ukoll li fl-istħarriġ li kien sar l-ispiża kellha tkun ta' madwar Lm600 għax-xogħol fir-restawr ta' l- induratura tal-vara u tal-pedistall mid-ditta Coleiro tal- Belt,u għaż-żebgħa tal-karnaġġjon mill-pittur Għawdxi Pawlu Camilleri Cauchi, liema karnaġġjon ma kienx intmess fir-restawar tal-1948. F'dan ir-restawr it-tliet puttini li nsibu fil-vara u li kellhom wiċċhom indurat ingħataw il-karnaġġjon. Il-Wasla tal-vara fil-1987 Il-wasla tal-vara mill-ġdid fil-knisja parrokkjali kellha issir b'manifestazzjoni simili ħafna ta' dik li kienet saret fil-1948. Hija nġabet minn għand l-induratur nhar l-4 t'Awissu wara nofs in-nhar fejn ittieħdet fil- palazz ta' Bettina u tqegħdet fil-kappella tiegħu. L- għada 5 t'Awissu 1987 kien jum ta' festa għar-ritorn tagħha lejn il-knisja parrokkjali. Iż-żewġ baned tal- Gudja ''La Stella' u ''Our Ladv of Consolation'' fis- sebgha ta' fil-għaxija għamlu programm ta' marci fin- naħa tal-Housing Estate u n-naħa tal-palazz, sakemm nofs siegħa wara bdew jikkumpanjaw il-vara minn ħdejn il-palazz. Fil-ħin li kienet għaddejja din il- manifestazzjoni ta' ferħ, żagħżugħ mis-Siġġiewi Mario Aquilina ta' wieħed u għoxrin sena li kien qiegħed jarma l-koppla tal-knisja parrokkjali bil-bozoz waqa' minn għoli ta' żewġ sulari u ġie fuq il-bejt tan-naħa tal-kampnar ta' William Baker. Huwa kien ittieħed immedjatament l-isptar San Luqa b'ambulanza fejn kien jinsab li kien fil-periklu tal-mewt, u ingħata l-kura fit- Taqsima tat-Terapija Intensiva. Dan l-inċident wassal biex it-tkomplija tal-manifestazzjoni issir mingħajr daqq ta' marċi. Meta l-vara waslet fuq iz-zuntier kienet ġiet imbierka mill-kleru, intqalet talba lill-Madonna u fl-aħħar sar logħob tan-nar. Din il-festa kienet ġiet fit- tmiemha b'ċelebrazzjoni Ewkaristika. Il-Vara Ilum Wara għoxrin sena mill-aħħar restawr li sar, inħass il-bżonn li jerġa jsir intervent ta' restawr fuqha. Għalhekk ix-xogħol ingħata lis-Sur Horace Farrugia ta' l-Imdina, filwaqt li xogħol fuq il-fidda ingħata lis- Sur Johnnv Bartolo. Dan ħabat ukoll ma' l-okkażjoni tat-tieni ċentinarju tal-vara. Il-Knejjes Parrokkjali ta' Malta u Għawdex u l-festi tagħhom Vols.l-4. Publikazzjoni Indipendenza fIl-Furjana'' Lulju-Settembru 1978 Kurja ta' l-Arċisqof, Furjana Suppliche 1947 Vol. Kurja ta' l-Arċisqof, Furjana Suppliche 1948 Vol 2 p.285 Leħen is-Sewwa 11 ta' Awissu 1948 Socjetà Filarmonika La Stella Festa ta' Marija Assunta 1993 Kurja ta' l-Arċisqof, Furjana Suppliche 1987 L-Orizzont 7 t'Awissu 1987 Radd il-Ħajr: Mons. Carmelo Zammit, kanċillier, Kurja ta' l-Arċisqof, Furjana Fr. Martin Cardona, Arċipriet tal-Gudja Oliver Friġġieri