Il-Ħadd 30 ta' Awwissu 2020 FESTI MALTIN f Il-Leħen NET Il-Mużika fil-Festa Maltija (IV) Innijiet tal-Banda u Popolari Ċert. (Qarrej tal-Provi) (Melit.J Fl-ewwel snin tal-baned Maltin, anki jekk ma kinux l-istess kif nafuhom illum, insibu l-Banda t'Indri f'Malta u dik tad-Dudi f'Għawdex. L-ewwel waħda — imwaqqfa miż-Żebbuġi Indri Borg — kienet tiġi mħallsa biex iddoqq wara bibien in-nies, meta xi ħadd titwilidlu tarbija, jiġi lura mis- safar, jirbaħ xi kawża fil-Qorti, jilħaq avukat, tabib, qassis, impjieg għoli jew tmissu l-fortuna. L-oħra Għawdxija wkoll kienu jistednuha biex tferraħ; id-differenza kienet li kellha aktar minn orkestrina: tliet vjolini, ċimblu u L-ewwel baned formali twaqqfu ħabta nofs is-seklu 19 billi mxew fuq il-mudell tal-baned militari Ingliżi. Għall-kuntrarju tal-orkestri, dawn kienu intiżi għal biex idoqqu fuq barra fil-festa tal-pajjiż. Kien żmien fejn id-devozzjoni Marjana f'pajjiżna żdiedet sew wara li l-Madonna dehret kemm-il darba f'Lourdes u ġiet ipproklamata d-Domma tal- Immakulat Konċepiment tagħha. Id-devozzjoni lejn San Ġużepp ukoll kibret bil-ħatra tiegħu bħala patrun tal-Knisja Kattolika fl-1870. Iżda intortament, daż-żewġ qaddisin kellhom ikunu l-kaġun ta' firda bejn il-parruċċani fl-istess belt jew raħal: welldu partit kull wieħed b'kulur differenti, krew/bnew post biex jibda jservihom ta' każin, waqqfu banda għalihom biex ikunu jistgħu jiffesteġġjaw il-qaddis/a skont id- devozzjoni tagħhom. Il-politika ma tantx għenet Fl-istess żmien, il-politika lokali ma tantx għenet lanqas: min kien iżomm mal-ħsieb kolonjali Brittaniku, bil-baned militari li jġib miegħu, u min kien ixaqleb lejn il-kultura tradizzjonalment Taljana favur it-twaqqif tal-każini parrokkjali f'ġieħ il-qaddisin bħalma nsibuhom jiġu festeġġjati Sqallija. Fil-kultura Maltija, dal-ideat opposti ntisġu f'festa waħda: il-qaddisin bdew jiġu ċċelebrati bid-daqq bandistiku b'ħoss militari. 4U hekk, issa f'raħal u issa f'ieħor, l-abitanti tal-kampanja tagħna ħadu żvilupp liema bħalu.'' Hekk, skont Castagna, kien il-bidu tal-moviment Tista' tgħid li kull banda Maltija għandha l-innu tal-banda li jidentifikaha, li aktarx jinkiteb mis- surmast fundatur tal- banda li tkun għadha kemm twaqqfet bandistiku f'Malta, li sa mill-bidu tiegħu, l-iskop ewlieni kien, għadu, u jibqa' d-daqq tal-marċi brijużi biex iferrħu 'l-poplu Malti. Tant irnexxew il-baned lokali, li sa qabel it-Tieni Gwerra, ħafna mill-ibliet u l-irħula, speċjalment dawk Maltin, ġa kellhom minn waħda sa tnejn imwaqqfin bil- każini tagħhom. U filwaqt li jistinkaw għaż-żamma tal-paċi fi ħdan il- parruċċani, jaħdmu wkoll biex l-arti sabiħa tal-mużika tkompli tiffjorixxi f'pajjiżna. Innu tal-banda Tista' tgħid li kull banda Maltija għandha l-innu tal-banda li jidentifikaha. Dan aktarx jinkiteb mis-surmast fundatur tal-banda li tkun għadha kemm twaqqfet. Fost dawk li ħdimt fuqhom: Innu tal- banda 'Sant'Andrija' tas-surmast Miruzzi, li qabel ma rregalah lill- Għaqda Mużikali 'Sant'Andrija' ta' Ħal Luqa, kien ikkonkorra bih — flimkien ma' surmastrijiet kbar oħrajn — f'kompetizzjoni għall- għażla t'innu fl-okkażjoni tal-għoti kostituzzjonali tal-1921. Huma kellhom jimmużikaw l-innu bil- versi tal-kbir poeta Malti Dun Karm Psaila. Iżda ġara, li fost l-innijiet sottomessi kollha l-ebda wieħed minnhom ma kkwalifika biex ikun l-Innu Nazzjonali. F'Settembru tal- 1959, fl-okkażjoni tal-anniversarju doppju tal-inawgurazzjoni tal- planċier u l-ġublew tal-fidda ta' Mro Muscat Azzopardi mal-banda Luqija, l-innu ta' Miruzzi tkanta mill-kor Ħamruniż, aktarx fuq versi bil-Malti ta' Dun Frans Camilleri. Innijiet tal-banda oħrajn huma dawk ta' 'San Ġiljan' (1935) (San Ġiljan) — versi tas-Sależjan Carmelo Galea (1890-1973), u l-ieħor ta' 'San Bartolomeo' (1944) (Ħal Għargħur) — versi tal-president tas-soċjetà Karm Sant (1876-1958), kolllha pinna tas- surmast Anġlu Pullicino (1904-1979). Ktibt ukoll fuq l-Innu tal-Banda 'Lourdes' fl-okkażjoni tal-75 sena mit-twaqqif tal-banda Qrendija; mużika ta' Mro Mikiel Ciantar (1903- Innu lil Sant'Andrija ta' Antonio Miruzzi 1983) u versi tal-poeta nazzjonali. Il-marċ brijuż Xort'oħra t'innu hu l-innu-marċ (brijuż): innu popolari (jew innu di gloria qasir) f'temp moderat u fil-forma ta' marċ li jinkludi wkoll it-triju. Ġeneralment jinkiteb għal kor u banda, imma spiss jindaqq biss mingħajr kant ta' xejn qisu l-awtur tal-versi ma jeżistix. Minn dawn insibu wkoll ħafna u ġieli ktibt fuq xi wħud minnhom. Bħal Pullicino kiteb: 'Tifħir lil San Ġiljan' (1952) — versi ta' ħuh Luċjan Pullicino (1922-2012); 'Regina dei Carmeli' (1959) — versi ta' ħuh u Elias Tonna għall-banda Karmlitana Żurriqija; 'Maria' (1978) għall-Għaqda Mużikali 'Marija Annunzjata', Ħal Tarxien. Innijiet simili huma tas-surmast Willie Attard (1899-1970): 'La Vittoria' (1932) — versi tal-ispiżjar Carmelo Debono Vella (erba' strofi ottonarji) għall-banda Melliħija fl-okkażjoni tal-ġublew tal-fidda — Attard kien għadu kemm laħaq surmast tagħha, u 'Ġublew tad- Deheb (1907-57) f'għeluq il-50 sena ħajja tagħha; 'Lill-Banda San Ġużepp' (1939) — versi tal-avukat Anton Buttiġieġ, fl-okkażjoni tal- 50 sena mit-twaqqif tal-banda Ħamruniża; 'Tifħir lil San Gejtanu (1947) — versi ta' Carlo Satariano, il-guru ewlieni tal-ġurnaliżmu satiriku-popolari fl-ewwel nofs tas-seklu 20, għall-banda Ġużeppina Ħamruniża fl-okkażjoni tar-raba' ċentinarju mill-mewt ta' San Gejtanu; 'Lil San Gabriel għall-banda Balzanija li ġġib isem il-Qaddis; 'Ferriħija Jdoqqu l-Qniepen' (19/,6) — versi tal-Kav. Koli Apap (segretarju tal-BI f'Għawdex (1946-50)) u 'Tfraħ, Ifraħ, Belt tas-Sema' (194,7) — versi ta' Giuseppe Serafin Cutajar, it-tnejn għall-banda Għawdxija 'Leone'. Dan tal-aħħar kitbu fl-okkażjoni t'għeluq il-50 sena mill-miġja tal-istatwa ta' Santa Marija minn Ruma, u minn meta s-Soċjetà ngħatat formalment l-organizzazzjoni tal-festi esterni tal-Assunta. Tiegħu wkoll insibu żewġ omaġġi — l-ekwivalenti għal innu-marċ — 'Alla Filar. S. Giuseppe' (7.3.1929) u 'Alla Vittoria' (1933). L-innu l-ieħor ta' Miruzzi għall- Banda Lijana li ktibt fuqu — 'Lis- Salvatur' — ukoll għandu minn dil-forma. L-Innu popolari L-iżgħar fost l-innijiet hu dak popolari, li jieħu forma strofika, u li jindaqq fil-festi ta' ġewwa u ta' barra. Fost il-ħafna li ktibt fuqhom insibu dawk dedikati lil: 'San Ġiljan' (mużika: Mro. Angelo Pullicino — versi: Silvio Frendo); 'San Gejtanu' (Xerrdu l-Ferħ) (1947) (mużika: Mro. Anton Muscat Azzopardi — versi: Dun Frans Camilleri) — fl-okkażjoni tal-/,00 sena mill-mewt tal-Qaddis; 'San Filippu t'Aġġira' (mużika: Mro. Giuseppe Caruana — versi: Mons. Dun Karm Psaila); 'Madonna tal- Ġebla' (1951) (mużika: Dun Dward Corrado — versi Dun Anton Xiberras); 'Lill-Madonna ta' Lourdes' (mużika: Mro. Carmelo Zammit — versi: Dun Mattew Sultana); 'Kemm Inti Kbir' (mużika: Carl Gustaf Boberg — versi bil-Malti: Andrew Cauchi); 'O Sultan u Feddej' (mużika: Mro. Innu Marċ lil San Ġużepp ta' Wille Attard Iżda bla dubju ta' xejn, il-marċi brijużi jibqgħu l-aktar ġeneru mużikali favorit mas-surmastrijiet tal-banda u huma ferm mistennija minn dawk kollha li jħobbu jiċċelebraw il-festi ta' barra. Il-marċi jindaqqu waqt li l-banda tgħaddi mit-toroq ewlenin tal-belt/raħal, akkumpanjata mill-briju u l-ferħ tal-partitarji, kif soltu naraw f'festa tipikamet Maltija.