Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri Sl l-Otoprajija ta' l-isem Għasu — Tagħrif miġbur minn Toni Calleja — Daħla: Nibdew qabel xejn billi ngħidu x'inhi ortografija. l-istudjuż Malti tal- lingwistika, Erin Serracino Inglott fil-'Miklem Malti' jgħid li: 'l-ortografija hija sengħa, studju ta' kitba kif għandu jkun bħala uniformità u korrettezza; sehem mill-grammatika li jgħallem dan is-suġġett; kitba bla żball' (0) Fil-mijiet u mijiet ta' dokumenti — il-kotra l-kbira minnhom manuskritti — li matul is-snin għaddew minn idejja waqt ix-xogħol tiegħi ta' riċerka, fost l-oħrajn innotajt il-bosta diverġenzi f'dik li hija ortografija ta' l-isem GĦASRI … każ tassew uniku f'dik li hija ortografija fir-rigward ta' l-ismijiet ta' l-irħula l-oħra li jiffurmaw il-gżira leġġendarja tan-Ninfa Calvpso. Per eżempju, niddubita jekk qattx iltqajt ma' l-isem Nadur miktub b'xi forma oħra ta' ortografijal Sa bejn wieħed u ieħor mit sena ilu, l-ismijiet ta' l-irħula kienu ġeneralment jinkitbu b'ortografija italjanizzata. Fost l-oħrajn, Xewkija kienet tinkiteb Xeuchia; Qala - Kala jew Cala; Kerċem - Chircem; ix-Xagħra kienet Casal Caccia jew Sciahret il hazzenin, Munxar - Monxiar, Għarb kien Garbo, eċċ, eċċ. Isem ir-raħal tagħna, l-Għasri (kelma semitika għarbija(2)) — l-isem imqassar jinkiteb Għi(3) — ġeneralment, bl-ortografija italjanizzata kien jinkiteb bħala HASRI — minn xi daqqiet ukoll bl-artiklu JI, el, il jew b''L' magħquda mal- proprija isem. Iżda kien hemm diversi oħrajn li isem ir-raħal tagħna kitbuh xort'oħra — minn xi ħabtiet b'mod tassew stramb. Irridu niftakru illi x-xiħaġa tal-kitba bil-Malti bdiet tinkiteb madwar 400 sena ilu minn xi żewġ flenin (plural ta' flien) ta' ftit tagħlim u dgħajjef ukoll, u kienu jiktbuha kif jidhrilhom. F'dak iż-żmien, ma kienx hawn tagħlim, anqas skejjel, u dawk il-ftit, u ftit ħafna, kienu jħarbxu xi ħaġa għall-bżonn. Terġa' x- xogħol tal-kitba kien fidejn il-barranin — Taljani, Sqallin, eċċ. — u dik ix-xiħaġa li 2: Nota: Skond tradizzjoni Lhudija, l-ilsna Semitiċi jissejħu hekk għax jingħad li kienu mitkellma mid-dixxententi ta' Sem, it-tifel ta' Noċ. Jidher li fil-passat imbiegħed kienet teżisti ċerta familjarità bejn dawn l-ilsna u dawk Ħamitiċi — dawk: maħsuba li kienu mitkellma mid- dixxendenti ta' Ħam, tifel ieħor ta' Noċ; ara: Oxford Junior Encvelopaedia, 4: Communications, London 1961; 'Semitic Languages, p. 403. 52 IL-KORPUS 17(1998) nkitbet, inkitbet skond il-widna u m'hemmx għalfejn ngħidu, b'ortografija Taljana xi(A) Meta wieħed jiġi biex jikteb isem ta' post jimxi fuq il-ħoss tal-kelma kif semgħu hu, u għalhekk ma jonqsux kazi li fihom min jikteb l-isem jiżbalja għax ikun sema' ħażin. Dan jista' jiġri l-aktar meta min jikteb ikun barrani u għalhekk f'kitbietu jkun qed jinterpreta ħoss li ma jkun ifisser xejn …''(5) L-isem GĦASRI … l-ewwel li jissemma: S'issa, l-ewwel darba li niltaqgħu ma' isem ir-raħal tagħna miktub f'xi dokument huwa f'wieħed tas-sena 1545 — manuskritt ikkonservat fl-Arkivju tal-Mużew tal- Katidral ta' l-Imdina: '… JI hasiri …'.(6) Dokument ieħor bikri li jsemmi l-isem Għasri huwa r-rapport tal-Vista Pastorali ta' Mons. P. Duzina ta' l-1575. Dan il- Viżitatur Appostoliku — jew is-segretarju tiegħu — kiteb ''… il-hasri …'.(7) Għall- eżattezza rridu ngħidu li f'dawn iż-żewġ dokumenti li għadna kemm aċċennajna għalihom, l-isem Għasri ssemma b'riferenza għal Wied il-Għasri u mhux espressament għall-kuntrada. L-ewwel darba li nsibu rreġistrat l-isem Għasri b'riferenza diretta għall-kuntrada huwa f'kitba notarili magħmula fl-atti tan-Nutar J.D. Formosa ta' l-4 ta' Marzu, 1587. In-nutar Formosa kiteb: ''… JIl ħasri …''.(8) Bħala regola ġenerali, f'dokumenti — bit-Taljan jew bil-Latin — sa ċirka l-aħħar tas-seklu dsatax, isem ir-raħal tagħna, insibuh miktub bħala hasri. Bħala eżempju nsemmi fost l-ħafna oħrajn lill-Arċipriet tal-Matriċi, Dun Salvatore Pontremoli, f'dokument tas-sena 1637(9); f'ċensiment ta' l-1667(10); Agius De Soldanis fl- 1746(11) u n-Nutar Tumas Vella fl-1749, f'att pubbliku f Dun Tumas Saliba waqqaf il-Fondazzjoni tal-Benefizzju tal-Wied ta' l-Għasri.(12) Dan il-benefizzju, fost l-oħrajn, jinkludi fih il-Knisja Bażilika tal-Madonna tal-Patroċinju u diversi biċċiet ta' raba'. Imma bħal dejjem, għal kull regola hemm l-eċċezzjoni u kienu mhux ftit dawk li l-isem 'Għasri' kitbuh b'mod differenti ta' ortografija — minn xi daqqiet b'mod tassew stramb — kif naraw aktar 'il quddiem. 4: M. AGIus, Għawdex — GOZO, f'Il-Malti, Marzu - Ġunju, 1979, pp. 8-9. 5: J. Mizzi, L-Għasri mill-Bieraħ sal-lum, Għasri, 1980. Nota: J. Mizzi, fl-Għasri mill-Bieraħ sal-Lum — f'paġna 7 — jgħid li Duzina, isem ir-raħal kitbu Lasli u jirreferi għall-paġna 185 tar-rapport imsemmi. Mill-kopja li hemm ikkonservata fl-NAG, dan ma jirriżultalix. 9: V. BORG, Il-Prebenda ta' l-Arċipriet tal-Katidral (Traskrizzjoni), f' L-Għid ta' l-Assunta, 28(1993), p. 31. 12: Afrkivju) N(otarili) V(alletta), kitba notarili fl-atti tan-Nutar Tumas Vella tat-13 ta' Ottubru, 1749; f. 177. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 53 L-isem GĦASRI … f'ortografija Maltija bikrija: L-ewwel darba li niltaqgħu ma' isem ir-raħal tagħna miktub b'ortografija Maltija huwa fil-ktieb ta' l-istorja ta' Malta intitolat 'De/la Descrittione di Malta' ta' Ġian Franġisk Abela stampat fl-1647. Dan l-istoriku, l-isem 'Għasri' kitbu Laasri(13) (bl-S twila). L-'L' tal-bidu hija naturalment l-artiklu waqt li l-a doppja tindika t-tul tal-vokali a li huwa riżultat tal-preżenza tal-Għ. Fl-istess ktieb, fil-paġna sussegwenti, G.F. Abela kiteb ''Vved tal-Aasiri'. Hawnhekk fl-ortografija ta' l-isem Għasri, l-awtur wera nkonsistenza kbira. Waqt li fl-ewwel każ, l-isem kitbu bl-artiku magħqud u bl-S twila, hawnhekk waqt li qed isostni l-preżenza tal-Għ fil-forma tal-vokali a mtennija, qed mhux biss jifred l- artiklu mill-proprjà isem imma talli qed juża l-s l-qasira (dik kif niktbuha llum) minflok dik twila u biż-żieda tal-vokali i bejn il-konsonanti s u r. Mela żewġ verżjonijiet fl-istess kitba: Laasri u tal Aasiril(14) Safejn huwa magħruf, kien Gio Francesco Bonamico l-ewwel wieħed li daħħal l-Għ fl-ortografija Maltija. Dan għamlu fis-sunett tiegħu lill-Gran Mastru Rafel Cottoner (1672-1675). F'dik il-kitba, G.F. Bonamico inqeda b'żewġ għamliet ta' GĦAJN: bil-vokali doppja u bil-GĦ.(15) Mija u ħamsin sena wara, il-ktieb ta' l-istorja ta' Malta ta' G.F. Abela kien stampat mill-ġdid f'verżjoni riveduta u miżjuda minn Gian Anton Ciantar taħt l- isem ta' 'Malta Illustrata' (16) Għal darb'oħra, l-isem Għasri nsibuh miktub bl-istess ortografija bħal fil-verżjoni oriġinali. Xogħol ieħor stampat li fih insibu l-isem Għasri miktub b'ortografija Maltija bikrija huwa fi 'Ktjb vi Kijm Malti' (Ktieb il-Kliem Malti) jew Vocabolario Maltese ta' Mikiel Anton Vassalli — missier il-lingwa Maltija — stampat fl-1796. F'dan il-kalepin (lessiku, dizzjunarju) ta' kliem Malti maqlub għal-Latin u t-Taljan, isem ir-raħal tagħna nkiteb bħala nasri (flok l-għ speċi ta' U bil-maqlub). Taħt l- istess insibu nasria (għasrija), masrin (għasrin) u Vvd nasri (Wied Għasri).(17) Aktar 'il quddiem fl-istess kalepin insibu wkoll Vjd vi nasri (Wied il-Għasri).(18) Vassalli kien wieħed mill-ewwel studjużi serji tal-Malti, u nistgħu ngħidu l- aktar wieħed li tana sistema ta' ortografija xjentifika, mibnija fuq l-istudji ta' l-ilsna semitiċi li għamel f'Ruma. L-ewwel ortografija tal-Malti li ħareġ Vassalli dehret xi ftit diffiċli u mhux prattika għall-kitba ta' kuljum, tant li Vassalli nniffsu kellu jagħmel kompromess fix-xogħlijiet li kiteb iktar tard. Imma xi simboli strambi xorta baqgħu jidhru fil-kitba tiegħu.(19) Fl-1824, in-Nutar Saver Parnis kiteb Asri.(20) F'żewġ irċivuti — 4.1.1896 u 4.1.1916 rispettivament — f'żewġ kuntieri (ktieb bil-ħlasijiet tar-raba') separati li jinsabu fil-kollezzjoni privata ta' l-awtur, insibu '… ta Lasri …'. 15: M. Aclus, Għawdex — GOZO, f' Il-Malti, Marzu — Ġunju, 1979, p. 9. 19: J. Mizzi, L-Għasri mill-Bieraħ sal-Lum, p. 7. 20: Afrkivju) Nfotarili) Mfalta), kitba notarili fl-atti tan-Nutar Saver Parnis tas-6 ta' April, 1824. 54 IL-KORPUS 17(1998) għalfejn ngħidu, f'dawn l-aħħar tliet każi, isem ir-raħal inkiteb kif inħass — l-aħħar żewġ każi bl-artiklu anness ma' l-istess isem — u b'ebda mod ta' ortografija xjentifika. L-isem GĦASRI … b'ortografija kif miktuba Ilum il-ġurnata: Fid-dsatax-il seklu, meta allura l-użanza kienet għadha li l-ismijiet ta' l-irħula jinkitbu b'ortografija italjanizzata, 'l hawn u 'l hemm bdejna niltaqgħu ma' każi fejn isem ir-raħal tagħna nsibuh miktub b'ortografija Maltija, l-istess kif niktbuh illum, bid-differenza li flok bil-'ħ' kien jinkiteb bl-'h'. Ta' min igħid li l-'ħ' daħlet fl- ortografija Maltija b'mod stabbli fl-1924 meta allura l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ppubblikat il-kitba 'Tagħrif fuq il-Kitba Maltija'. Intant, mal-mogħdija tas-snin dawn il-każijiet bdew ikunu spissi dejjem aktar. Għall-ġieh ta' l-istorja rrid ngħid li din ix-xorta ta' ortografija ltqajt magħha wkoll f'dokument manuskritt ta' ċirka nofs is-seklu sbatax, imma billi s-sors kien biss kopja ta' l-oriġinal, ma rridx nikkomprometti ruħi u nistqarru bħala stat ta' fattl Insemmi biss ftit eżempji: i) Fl-1833, James Somerville, il-Kollettur tal-Ħlasijiet ta' l-Artijiet tal-Maestà Tiegħu, f'ittra li kiteb lill-Uffiċċju tal-Logutenent Gvernatur dwar l-ispiża tax- xogħlijiet ji li twettqu fil-Gżira Għawdxija matul is-sena preċedenti, kiteb 'Ghasri'',(21) ii) F'rikors (talba bil-miktub) lill-Isqof Djoċesan, datat 23 ta' Marzu, 1874, li għamlu flimkien l-Arċidjaknu Dun M'Anġ Garroni, Rettur tas-Seminarju tal-Qalb ta' Ġest. u Dun Mikiel Micallef, Rettur tal-Knisja Benefiċjali u Bażilika tal- Madonna tal-Patroċinju, isem ir-raħal kitbuh: 'Ghasri'' (22) iii) Fl-1892, in-Nutar Pubbliku Carmelo Gauci, nutar Malti li kien iservi minn Uffiċċju fi Pjazza San Franġisk, fil-kitba ta' l-aħħar testment ta' Dun Mikiel Micallef, Rettur tal-Knisja Bażilika tal-Wied, isem ir-raħal tagħna kitbu wkoll 'Ghasri''(23 L-isem GĦASRI … xort'oħra ta' ortografija: Lejn l-aħħar snin tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin niltaqgħu ma' diversi każi fejn l-isem Għasri nsibuh miktub bħala Gasri … minn xi daqqiet b'sinjal żgħir orizzontali fuq il-'G' u li allura kienet tintuża flok l-'Għ'. Dan is-simbolu fl- alfabett Malti ta' dak iż-żmien, din l-ittra, ġiet mibdula f'sempliċi 'g' mill- Kummissjoni mwaqqfa apposta biex tistħarreġ l-alfabett Malti u approvata f'laqgħa ġenerali li ltaqgħet nhar it-18 ta' Diċembru, 1921.(24) L-ewwel li ltqajt ma' każ simili huwa fit-trattat ta' difiża li l-avukat taljan Salvatore Pallottini kien għamel fil-kawża tad-Djoċesi ta' Għawdex kontra Dun Mikiel Micallef, Rettur tal-Knisja Bażilika tal-Patroċinju ta' l-Għasri, quddiem is- Sagra Kongregazzjoni tal-Konċilju, f'Ruma, fl-1871. Tajjeb li ngħidu li din il- kawża kienet dwar it-twaqqif ta' Vigarija fir-raħal ta' l-Għasri. F'dan it-trattat li l- 23: A(rkivju) N(otarili) GĦ(awdex), kitba notarili fl-atti tan-Nutar Carmelo Gauci — Testment nru. Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 55 oriġinal tiegħu huwa bil-Latin, l-isem Gasri jew tal Gasri jissemma minn ta' l- anqas ħames darbiet.(25) Każijiet oħra simili fejn isem ir-raħal tagħna nkiteb Gasri nsibuhom: i) 1885 — f'korrispondenza li għaddiet bejn l-Uffiċċju tad-Deputat Riċevitur Ġenerali - Għawdex u dak tal-Logutenent Gvernatur f'Malta;(26) ii) 1886 f'ittra li l-Assistent Segretarju għal Għawdex kiteb lin-Nutar Pubbliku, Dr. Onorato G. Refalo.(27) Dan ma kienx xi każ iżolat; f'korrispondenza oħra, aktar tard, l-istess Sinjur reġa' rrikorra għall-istess mod ta' ortografija biex kiteb l-isem Għasri.(28) lii) Aktar eżempji fejn isem ir-raħal tagħna nsibuh bħala Gasri huwa f'waħda mill-ħarġiet tal-Gazzetta tal-Gvern tas-sena 1888(29) u fil-'Malta Cananea' (Malta 1904) ta' Annibale Preca.(30) F'dawn l-aħħar żewġ każi msemmija, il-'G' ta' Gasri kienet ippreżentata b'sinjal żgħir orizzontali fuqha. L-isem GĦASRI … l-ortografija tiegħu f'xogħlijiet ta' kittieba barranin: Il-kitbiet li nsibu dwar il-gżejjer tagħna minn viżitaturi/kittieba barranin qabel l- aħħar snin tas-seklu sittax huma skarsi ħafna. Biex iżżur pajjiż barrani u tikteb dwaru trid qabel xejn tkun taf li jeżistil Qiegħed ngħid dan għax il-ġżejjer tagħna ma bdewx jitpoġġew fuq il-mappa ta' l-Ewropa qabel dak iż-żmien. Il-miġja tal- Ordni ta' San Ġwann f'Malta fl-1530 u r-rebħa fuq it-Torok Ottomani fl-Assedju ta' l-1565, mhux talli għollew bil-bosta l-prestiġju ta' dawn il-ġżejjer, iżda wkoll li kienu l-fatturi kruċjali biex jibdew jiġbdu lejhom kotra ta' viżitaturi barranin, speċjalment Franċiżi, Taljani, Ġermaniżi, Ingliżi u Spanjoli. Fost is-sensiela ta' barranin li fix-xogħlijiet tagħhom insibu rreġistrat isem ir- raħal tagħna ta' l-Għasri huwa f'mappa bil-Franċiż mhejjija minn Michelot, kaptan u idrografu fuq il-galeri u Bremond, idrografu rjali, fl-1718. Fuq din il-mappa nsibu Ouvet Elassi(31) — Wied il-Għasri. Kittieb barrani ieħor li semma l-Għasri b'ismu huwa l-Kavallier ta' l-Ordni ta' San Ġwann minn Ravenna, Camillo Spreti li bejn l-1762 u l-1764 kien fuq żjara f'Malta. Spreti, l-isem kitbu Laxeri; Wied il-Għasri kitbu Ca/a di Laxeri.(32) Fl-1800, l-iskolar Ġermaniż Albrecht Christoph Kavser fl-istudju mirqum tiegħu Trattat ta' difiża mill-avukat S. Pallottini nhar l-24 ta' Marzu, 1871, ff. l-20. 56 IL-KORPUS 17(1998) dwar il-gżejjer Maltin, isem ir-raħal tagħna kitbu Laasri.(33) Ta' min jinnota, li għal dik li hija ortografija ta' l-isem Għasri, Kavser mar jinqeda b'dik l-istess waħda mħaddma minn G.F. Abela fid-Della Descrittione di Malta fl-1647 u aktar tard, fl- 1772, minn G.A. Ciantar fil-Malta Illustrata. Waqt li fl-1805, il-Kav. Louis de Boisgelin, f'mappa tal-Gżejjer Maltin kiteb Hasri(34) (l-isem Għasri b'ortografija italjanizzata), fl-1838, George Perev Badger (1815-1888), isem ir-raħal tagħna kitbu Hasiri('35) … barra minn hekk, fuq l- imsemmija mappa, l-Għasri huwa topografikament spustjat. F' sensiela ta' dokumenti/korrispondenza (Latin u Taljan) tas-snin 1866-1871 li għaddew bejn is-Sagra Kongregazzjoni tal-Konċilju (Ruma) u l-ewwel Isqfijiet tad- Djoċesi l-ġdida ta' Għawdex dwar il-kwistjoni taħraq tat-twaqqif ta' Vigarija għar- raħal ta' l-Għasri, isem ir-raħal — barra Gasri u Hasri li ġa semmejna — insibuh miktub ukoll bħala Gars, Ghastri u Ghagri.(36) Fl-istess kollezzjoni ta' dokumenti, b'riferenza għall-abitanti tal-villaġġ, l- Għasrin, insibu Hausriarain u Hausriżrin.(37) L-isem GĦASRI … balbuljata ta' ortografijal Matul is-snin, f'diversi dokumenti niltaqgħu ma' l-isem Għasri miktub b'ortografija tant ħażina u mħawda li ma jistħoqilhiex li tissejjaħ b'titlu aktar onorabbli minn dak li aċċennajna għalih fit-titlu ta' dan is-sub-artiklul Imma l- iskantament ikompli jikber għax bħalma wieħed jista' jara minn dawn l-eżempji li se nirriproduċi aktar 'l isfel, dan it-taħwid kollu fl-ortografija ta' l-isem Għasri, fil- maġġoranza tal-każi, huwa ġej minn nies li suppost kienu jafu aħjar… għax kienu Maltin bħali u bħalekl F'dokument tas-sena 1746, li jikkonsisti f'lista tal-beni li jappartienu lill-Pia Fundazzjoni Basilio Grima amministrata mill-Veneranda Sodalità tar-Rev.di. Saċerdoti tal-Belt Valletta, isem ir-raħal tagħna nsibuh miktub bħala Għasli.(38) F'nota li l-Arċipriet tal-Matriċi, Saver Cassar, Kap tal-Gvern Militari u Superintendent tal-Gżira Għawdxija waqt l-imblokk tal-Franċiżi, bagħat lill- Kmandant tar-Rabat nhar l-24 ta' Ottubru, 1798, l-isem Għasri nkiteb Hagri.(39) Fl-1816, f'att notarili, in-Nutar Giovanni Cassar kiteb tal Kas/i(40) waqt li fl- Ara A New Sea £ Land Chart li tinsab mehmuża mal-ktieb imsemmi. 35: GEORGE PERCV BADGER, Description of Malta and Gozo, Malta 1838, Ara mappa mehmuża fl- aħħar tal-ktieb imsemmi. Nota: Għall-eżattezza rridu ngħidu li fil-manuskritt oriġinali li minnu ttieħdet din l- informazzjoni (N(ational) L(ibrarv) M(alta), Ms. Mis. 712, Documenti Inserrezione Gozo, 1789 — Lettere Cassar, Bandi ecc., ecc. — f. 9), l-ittra s ta' Hasri, meta mxebbħa mal-bqija tal-kaligrafija wżata, ma tistax tiġi ddeċifratà u la bħala s u lanqas bħala gl Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 57 1833 (28 ta' Diċembru), James Somerville, il-Kollettur tal-Ħlasijiet ta' l-Artijiet tal- Maestà Tiegħu, f'dokument li kien jittratta l-lista ta' l-Establishment tal-Pulizija Esekuttiva tal-Gżira Għawdxija li kellu jidħol in vigore (fis-seħħ) fl-ewwel tas-sena ta' wara, isem raħalna kitbu Hasari.(41) Skerz ieħor ta' ortografija ta' l-isem Għasri nsibuh fir-reġistri ta' l-okkorrenzi tal- Pulizija Esekuttiva u Ġudizzjarja ta' Għawdex tas-sena 1893. F'minn ta' l-anqas żewġ okkażjonijiet, l-isem Għasri nkiteb Ghaisri.(42) Żball ortografiku ieħor oħxon fil-kitba ta' l-isem Għasri u li qatt ma tistenna li ssibu, speċjalment meta dan ikun miktub minn xi ħadd ta' l-iskola li kien jgħammar fl-istess Għasri, huwa dak tal-Viċendarju Dun Ġużepp Vella. F'Reskritt mibgħut Ruma, il-Viċendarju kiteb '… villaggio Ghazzi …'.3) L-aħħar skerz ortografiku ta' l-isem Għasri li għandi x'inressaq quddiemkom huwa dak li jinstab f'dokument tal-Qorti Ġudizzjarja ta' Għawdex. Dan id-dokument li kien jittratta l-lista ta' l-imputati mressqa quddiem il-Qorti nhar is-7 ta' Diċembru, 1916 u bl-emmenda (multa) li kienu twaħħlu. Fost l-oħrajn insibu: 'Giuseppe Tabone, il-…, Ghasrii — I/- (Sċj'.(44) Konklużjoni: Dan it-taħwid kollu fl-ortografija tal-kelma/isem GĦASRI tnissel jew seta' nħoloq minħabba l-fatt li fih hemm il-preżenza tal-konsonanti gutturali 'għ' jew anki n-nuqqas tagħha. Dan seta' ħawwad il-kittieba li ma kienux jafu kif ser jipproduċuha bl-alfabett Latin li ma fihx ittri għal ħsejjes gutturali. L-ittri li fil-Malti jingħażlu għalihom minn oħrajn ta' ilsna oħra ta' l-Ewropa, għal dak li hu leħen u, f'biċċa minnhom, għal dik li hi għamla, huma l-ittra tal- gerżuma (gutturali); għ, ħ, q, bħal fil-kelmiet: għarb, ħorħara, qerq (45) 40: Kitba fl-Atti tan-Nutar Johannis Cassar tas-26 ta' Mejju, 1816. 42: i) NAG, PD, 01/11; ara wara l-okkorrenza tal-10.00 p.m. tal-11 ta' April, 1893 u ii) Ibid., 01/12, okkorrenza nru. 233 tad-29 ta' Mejju, 1893. 44: NAG, CG — karta sfuża li għadha mhix ikklassifikata. 45: A. CREMONA, Tagħlim fuq il-Kitba Maltija, It-Tieni Ktieb (it-tmien ediz.), Malta 1964, p. 5.