għex l-Isla. Għażel l-iskultura fl-injam bħala s-sengħa artistika tiegħu. Fi żmienu kien meqjus bħala artist prestiġjuż u xogħlu kien imfaħħar qatigħ. Id-destin ried li dan l-iskultur imut f'qasir il-għomor fil-quċċata tal-karriera artistika tiegħu. Peress li nistgħu ngawdu biss għadd żgħir ta' xogħlijiet ta' dan l-artist, il- popolarità tiegħu bdiet tnin maż-żmien. Ħadem xogħlijiet kemm fuq vena mitoloġika u pagana' kif ukoll skulturi oħrajn sagri f'xi knejjes tal- Kottonera. Vincenzo Bonnici kien artist versatili u ħa sehem f'espożizzjonijiet f'Malta u f'pajjiżi oħra madwar l-Ewropa, b'mod speċjali fl-Italja.ż Fil-familja tiegħu nsibu ħafna personalitajiet artistiċi, ilkoll ulied l-Isla. Insemmu lill-pitturi Giuseppe Bonnicif u Francesco Bonnici u l-iskultur Tusello Bonnici, kif ukoll iben Vincenzo, Aristide Bonnici (1851-1888) li kien disinjatur tal-artifatti ekkleżjastiċi. IBEN L-ISLA Vincenzo Bonnici twieled fl-20 ta' Marzu tal-1821 minn Ewfemja Gabrili (Gabriele) u Ġakkinu Bonnici f'dar kbira fi Triq il-Vitorja fl-Isla. F'din id-dar, li kienet iġġib minn numru 206 sal-208,5 baqa' jgħix fiha sakemm kien għadu ġuvni.$ Fil-5 ta' Novembru 1850, ta' disgħa u għoxrin sena, Vincenzo Bonnici iżżewweġ lil Anna Le Brun bint Francesco u Ferdinanda Le Brun li kienu kuġini primi/. Żewwiġhom Dun Pawl Le 1: L-informazzjoni hija bbażata fuq, N. Briffa, Giuseppe Bonnici- A Critical Appreciation and an Annotated Gazetteer of his Works and an Appendix on Aristide Bonnici, teżi tal-B.A. (Hons,) mhux ippubblikata u ppreżentata lill-Programm tal-Istorja tal-Arti, Fakultà tal-Arti fl-Università ta' Malta, 2002, u fuq, N. Debattista Briffa, 'Aristide Bonnici (1851-1888), Discoveries and Clarifications; f'Treasures of Malta, No. 51, Summer 2: Ivo Muscat Azzopardi, 'Maltin Magħrufa', The Critic, 1858, p. 7. Arkivji Parrokkjali tal-Isla, Liber Baptizatorum, Vol. VII, p. 90; A. Bonnici, L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilika-Santwarju ta' Marija Bambina, Vol 3, Malta 1986, p.111; 'Arti, Skultura, Tbaħħir, Lokalitajiet, Personalitajiet - Artisti Maltin: Sengleani; f'Il-Mument, 7 ta' Frar 1999. Reġistri Pubbliċi Valletta, Deaths, 3350/65, ibid; A. Bonnici p. 111. B 20, p. 428; informazzjoni mogħtija ġentilment minn Fabian Mangion, 2015. Brun fil-Knisja tal-Madonna tal-Karmnu, il-Belt Valletta.Ġ Il-koppja marret toqgħod ftit bibien 'il bogħod fl-istess triq fejn twieled Vincenzo, f'numru 165. Minn dan iż-żwieġ twieldu tmien ulied. Id- destin kien kiefer wisq ma' din il-koppja u ried li l-ewwel wild biss jgħix, Aristide,'0 filwaqt li s-sebgħa ħutu l-oħra mietu kollha meta kienu għadhom ħalib ommhom fi snienhom. '' Aristide mexa fuq il-passi artistiċi ta' missieru u bl-arti kien jikseb ħobżu ta' kuljum. Min-naħa l-oħra x-xorti daħkitlu lil Aristide u kellu sitt subien fejn il-kbir semmieh propju Vincenzo, wara missieru. Mad-dar tiegħu Vincenzo Bonnici kellu l-istudju minn fejn ħarġu l-opri artistiċi ta' dan l-iskultur Senglean. Fil-bidu tal-karriera artistika tiegħu kien ikkummissjonat b'ammont vast ta' puleni skulturati fl-injam. Mhux magħruf taħt idejn min kien Vincenzo Bonnici bħala apprentista. Bonnici qatt ma tgħallem l-iskultura b'mod akkademiku fl-Iskola tal-Arti imma kien jesperimenta waħdu mill-età tenera ta' tmintax.'$ Madanakollu, it- tifħir li gawda fi żmienu min-nies professjonali, jindika l-apprezzament kbir lejn l-arti tiegħu. SKULTUR TAL-PULENI Il-puleni li Vincenzo Bonnici kien inaqgax fl-injam kienu jiġu ngastati mat-taljamar tal- bastimenti merkantili sorġuti fl-Isla. Kienu żminijiet meta fil-mollijiet tal-Isla li kienu jħarsu lejn Kordin, kien hemm kummerċ kbir fl-industrija tal-bini tal-bastimenti tal-qlugħ.' Din l-industrija kienet rat il-bidu tagħha meta Ibid; supra; f'Il-Mument, 7 ta' Frar 1999. Għal iżjed informazzjoni dwar Aristide Bonnici, supra; N. Briffa, teżi B.A.(Hons), Università ta' Malta, 2002, N. Debattista Briffa, 'Aristide Bonnici (1851-1888): Discoveries and Clarifications, f'Treasures of Malta No.51, Summer 2011. 11 Wara Aristide kienu twieldu; Adelaide (9.10.1853 - 15.10.1856), Caliope (3.11.1854 - 13.11.1854), Alodia (20.1.1856 - 7.4.1856), Ismael (9.1.1857 - 15.6.1857), it-tewmin Joachim u Maria Carmela (9.7.1860 - 3.9.1860) u (9.7.1860 - 2.11.1860) rispettivament, u Melania (7.8.1862 - 28.7.1863); informazzjoni ġentilment mogħtija minn Fabian Mangion, 2015. 12 informazzjoni ġentilment mogħtija minn Fabian Mangion, 2015. L-Ateema B Bmmtà instema tiHkmmm, attfinajkenran iMIDATAG IMadonnaktad Duttrina lifBonnicigħademigħalli jħadem al-Punzjataġfil Birgu) Pammito eelikib iRar ajB minpro il-fjkun minn Winearz għalListatwaktas.Salib) e l-Ammirjaljat Ingliż ikkonfiska s-sit taħt is-swar tal-Isla u kkonvertihom f'tarzni navali. B'mod partikolari l-Isla kienet il-fulkru ta' din l-industrija u kienet tilqa' fiha ammonti kbar ta' ħaddiema f'dan il-qasam. Fil-fatt, kien hemm bosta tarzni li kienu proprjetà ta' familji mill-Isla. Insemmu personalitajiet bħal Gregorio Mirabitur, Pascal Grech u Salvatore German li kkontribwew qatigħ fit-tħaddim tal-ekonomija f'dan il-qasam marittimu.'$ Huwa dokumentat li anke Vincenzo Bonnici gawda minn din l-industrija tal-bini tal-bastimenti. Jingħad li hu kien ikkommissjonat madwar mija u ħamsin pulena u xogħlijiet oħra ta' skultura fuq dawn l-opri tal-baħar. Ħadem mhux biss għas- sidien ta' bastimenti merkantili imma għamel xogħlijiet fuq brigatini, skejjen u xprunari ta' daqs kbir.'$ Sfortunatament s'issa għadu ma feġġ l-ebda dokument li jiddeskrivi x-xejra ta' dawn il-puleni jew evalwazzjoni teknika ta' dawn ix- xogħlijiet. Madankollu, l-ammont vast ta' dawn il-kummissjonijiet jindika fiċ-ċar li x-xogħlijiet ta' Vincenzo Bonnici kienu jintgħoġbu ġmielhom u li dan l-iskultur kien għamel isem sew f'dan il-qasam. Il-Professur Nicola Żammit (1815-1899), kritiku tal-arti u filosfu, isostni li Vincenzo Bonnici kien għamel diversi xogħlijiet ta' skultura għall- bastiment 'Malta' li bena Gregorio Mirabitur fit-tarzna tiegħu, ikkommissjonat min-negozjant Antonio Galea.V Il-'Malta' kien magħruf bħala l-isbaħ u l-ikbar bastiment li nbena f'pajjiżna. Kien twil 217x37x24 pied, mogħni bi tliet arbli tal-qlugħ u jiżen 1108 tunnellata u kien varat fl-1864.55 Għalkemm mhux magħruf x'kienet eżattament il-kontribuzzjoni ta' Bonnici fuq dan il-bastiment, kemm hu kif ukoll Mirabitur kienu mfaħħra qatigħ fuq ix-xogħol li żvolġew. Episodju ieħor li jindika l-ħidma ta' Vincenzo Bonnici fl-industrija navali jixhed li l-istess Bonnici ġieli sofra xi disgwid ma' min kien iħaddmu. Fl-1863, Bonnici tella' lir-rappreżentanti tad-ditta 'German e figli' fil-Qorti tal-Kummerċ sabiex jingħata l-ħlas ta' £20 għall-pulena li hu kien ħadem għall-bastiment tal-aħwa German uli kien inbiegħ. Sfortunatament it-talba tiegħu ma ġietx 15. supra; f'Il-Mument, 7 ta' Frar, 1999. R. Gatt, 'Vincenzo Bonnici (1821-1865) Skultur Senglean; f'Soċjetà Filarmonika San Ġorġ Bormla, Festa ta' Marija Immakulata, 1998. milqugħa u din il-pulena ntilfet għal dejjem. Għalkemm Vincenzo Bonnici kellu l-bidu tal- karriera tiegħu iżjed bħala artiġjan, dan ma jneħħix mill-mertu tekniku tiegħu. Kien hemm artisti oħra, bħas-Senglean Salvatore Saliba, li wkoll kiseb il-bidu tal-karriera artistika tiegħu mill-istabbilment ta' Pascal Grech. Għalkemm ma teżisti l-ebda dokumentazzjoni dwar l-apparenza ta' dawn il-puleni, l-istorja nnifisha tista' tagħtina xi ndikazzjonijiet. Wara l-1800, il-puleni ma baqgħux jinħadmu f'għamla li tbeżża'. Lanqas ma kellhom iżjed irbit superstizzjużi, imma nbidlu f'xejra iżjed romantika. Is-sidien tal-bastimenti bdew jadattaw puleni b'konnessjonijiet mal-kunjom tal-familja u mal-isem tal-bastimenti.2l Fil-fatt jingħad li Gregorio Maribitur kien ikkommissjona pulena għal wieħed mill-bastimenti tiegħu u din tant għoġbitu li qatt ma ġiet ingastata mal-opra tal-baħar imma baqgħet apprezzata fl-uffiċċju tiegħu f'57, Triq San Pietru u San Pawl fl-Isla wara li nġarret mill-uffiċċju ta'qabel f'numru 3, Triq il-Kurċifiss fl-istess lokalità.2Ż Dan kollu jixhed li dawn il-puleni kienu jitgawdew bħala xogħlijiet preġjati u saħansitra tpoġġew bħala dekorazzjoni f'postijiet prominenti. XOGĦOL SAGRU FIL-KOTTONERA Bħala xogħlijiet reliġjużi ta' Vincenzo Bonnici ftit waslu sa żmienna. Matul ħajtu dawn l-istatwi kienu jitqiesu bħala espressjoni tal-kobor tal-fidi Nisranija.Ż Ħadem b'vena Nazzarena li tagħti lix-xogħlijiet reliġjużi xejra ta' ġabra u riflessjoni. Ta' għoxrin sena, fl-1841, Bonnici ħadem l-istatwa fl-injam tal-'Madonna tad-Duttrina' għall-Kolleġġjata tal-Isla: Dan ix-xogħol sar taħt id-direzzjoni ta' artist Senglean ieħor, Tommaso Madiona'$(1803-1864).26 Maż-żmien 20: supra; Il-Mument, 7 ta' Frar, 1999. Salvatore Saliba ħadem 2 mudelli ta' Torpedo Cruise u First Class Man of War li nbagħtu Londra għal Colonial and Indian Exhibition u kiseb honorable mention. Sfortunatament dawn il-mudelli saret ħsara fuqhom u ntbagħtu lura u sar restawr fuqhom fi New English Librarv ta' P.P. Giocovich, 178, Triq il-Merkanti. 25. ibid; Robert Mifsud Bonnici, Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali, Malta 1960, p.45, J. R. Gatt; 'Vincenzo Bonnici (1821-1865) Skultur Senglean; f'Soċjetà Filarmonika San Ġorġ Bormla, Festa ta' Marija Immakulata, 1998, p. 174. l-Università ta' Malta u ntbagħat jistudja Ruma fl-Accademia delle Belle Arte fejn studja d-disinn taħt il-professuri Tommaso Minardi u Johann F. Overbeck. Lura Malta huwa kien ġie kkummissjonat biex ipitter il- kwadru titulari ta' Marija Bambina fil-Kolleġġjata tal-Isla, li hu meqjus bħala kapolavur. E BELT 3015 EA din l-istatwa ġiet mibdula fl-'Istatwa tal-Madonna tal-Karmnu'. Għal dan il-għan sarulha xi tibdiliet probabbilment imwettqa minn iben l-iskultur, Aristide.7 Ġie miżjud il-Bambin magħmul mill- kartapesta mill-iskultur popolari Karlu Darmanin (1825-1909). Għall-bidu l-'Istatwa tal-Madonna tal-Karmnu' kienet tintuża ta' kull sena fis-16 ta' Lulju f'purċissjoni fejn il-parroċċa tal-Isla tiċċelebra l-festa tal-Karmnu. Illum il-ġurnata din l-istatwa m'għadhiex tintuża għall-purċissjonijiet imma tinżamm f'niċċa fis-sagristija ż-żgħira tal- Bażilika tal-Isla u tiġi esposta għall-venerazzjoni fil-ġranet ta' din iċ-ċelebrazzjoni. Fl-1845 Vincenzo Bonnici ġie kkommissjonat żewġ kerubini għarkupptejhom mill-Konfraternità tal-Kurċifiss ta' Bormla għar-rappreżentazzjoni tal-Adorazzjoni tas-Salib, magħrufa aħjar bħala 'Ta' Santu Kruċ'.88 Iċ-ċelebrazzjoni tas-Sejba tas- Salib ta' Kristu kienet isseħħ fit-3 ta' Mejju. $ Dawn il-kerubini li jirrappreżentaw l-Innoċenza u l-Fidi, tħallsu 533 skudi mill-Bormliż Carmelo 28. J. Bonello, 'Il-Qima lejn is-Salib Imqaddes f'Bormla', fil-Programm tal- Festi tal-Ġimgħa Mqaddsa fil-Belt ta'Bormla', 200, p. 317. Azzoppardi, membru ta' l-istess fratellanza. Fl-1858, dawn iż-żewġ statwi skolpiti fl-injam, tlestewċl u ġew esibiti fil-Biblijoteka tal-Belt Valletta. 32 Kienu mfaħħra bil-kbir għall-irfinar fil-manifattura tagħhom, b'mod partikolari fil- ħlewwa tal-uċuh u fid-delikatezza tal-idejn. $ Dawn iż-żewġ anġli kienu għamlu żmien wara l-gwerra jintramaw fis-Sepulkru matul il-Ġimgħa l-Kbira. Maż-żmien ġie deċiż li jinbidel is-salib oriġinali li kien jakkumpanja dawn iż-żewġ anġli. Id-disinn tas-salib il-ġdid tal-ebanu li nbidel fl- 1882, kien propju kreazzjoni ta' Aristide Bonnici, bin Vincenzo, u nħadem mir-Rabti Mastru Paolo Bugeja.5: Dan is-salib sewa 960 skudi li tħallsu mill-fondi miġbura mill-prokuratur Dun Enrico Grech.S Id-disinn fuq iż-żewġ naħat tas-salib jixhed repetizzjoni ta' għeneb u weraq tad-dielja li jidħlu f'xulxin u joħolqu disinn irfinut maħdum b'sengħa kbira. 30: Arkivji Parrokkjali Bormla; Memorandum Ven. ina arċ Fl-1859, Vincenzo Bonnici laħaq mgħallem tad- disinn fl-iskola Primarja tal-Isla u baqa' f'dan l-impjieg sakemm miet. Kellu salarju ta' £25 fis-sena u eventwalment tela' għal £30.56 Wara mewtu nħatar floku l-pittur Giuseppe Calleja (1828-1915) b'effett mill-1 ta' Settembru 1865.5 B'mod kurjuż Aristide Bonnici ukoll serva ta' għalliem tad-disinn mill-1885 sa mewtu fi skola teknika li kienet estensjoni mal-iskola Primarja ta' Bormla. Fl-1862, Vincezo Bonnici ħadem fl-injam żewġ anġli pendenti oħra għall-Kolleġġjata tal-Immakulata Kunċizzjoni f'Bormla. Dawn l-anġli nħadmu biex iżommu l-pavaljun il- kbir li taħtu ta' kull sena titqiegħed il-vara tal-Kunċizzjoni fil-jiem tal-festa. F'Novembru tal- 1862, dawn iż-żewġ anġli ta' daqs naturali ġew esibiti fil-Biblijoteka Nazzjonali. Bonnici tfaħħar għall-abbiltà tiegħu fejn irnexxielu jegħleb ir- riġidità tal-injam u joħloq figuri ħfief li jagħtu impressjoni li qed jittajru.'7 Għal dawn l-istatwi, li ġew deskritti bħala 'opri delikati mogħnija bid-dinjità', Bonnici kiseb it-titlu ta' 'nuovo saggio dell'arte'.51 Fl-1993 dawn iż-żewġ anġli ġew restawrati minn Michael Camilleri Cauchi u ngħataw lura l-vivaċità fil-polikromatika tagħhom. jagħti ndikazzjoni oħra li fl-1862, Vincenzo Bonnici kien ħadem statwa fl-injam tal- 'Madonna tal-Pentitenza' għall-Knisja ta' San Ġiljan fl-Isla.'2 Sfortunatament din l-istatwa ' m'għadhiex tinstab f'din il-knisja u ma hemm l-ebda ċertezza fejn setgħet ittieħdet. Sentejn wara, fl-1864, Bonnici skolpixxa fl-injam l-istatwa tal-'Madonna tar-Rużarju' għall-Knisja tal-Lunzjata tal-Patrijiet Dumnikani fil-Birgu. Bonnici kien ikkommissjonat din l-istatwa mill- Konfraternità tar-Rużarju. Għal dan ix-xogħol tħallas 480 skudi.'$ Din l-istatwa ġiet esibita P.P. Castagna, L-Istoria ta' Malta bil-gżejer tahha, 2ed., 1890, 3 parti, p. 07. Isemmiha ukoll supra; Ivo Muscat Azzopardi, il-Esibizzjoni Industrijali tal-1864. Għall-mertu ta' dan ix-xogħol, Bonnici ngħata medalja tad-deheb li kienet tindika l-prestiġju tal-ewwel premju. Oriġinarjament din l-istatwa tqiegħdet f'niċċa fil-Kappella tar-Rużarju tal-istess knisja. L-Istatwa tal-Madonna tar-Rużarju' intużat l-ewwel darba għall-purċissjoni fit-2 t'Ottubru tal-1864.5 Din l-istatwa ġiet salvata mill- bumbardament qawwi li sofriet din il-knisja fi żmien il-gwerra u għadha sal-lum esposta f'niċċa viċin l-entratura prinċipali tal-knisja l-ġdida.'$ Lejn l-aħħar ta' ħajtu, bejn l-1863 u l-1864, għall- Knisja parrokkjali tal-Isla, Vincenzo Bonnici għamel id-disinn tal-ventartal għall-artal il- maġġur li nħadem bil-fidda mill-aħwa Bususttil.' Dan il-ventartal tħallas mill-kontribuzzjoni tal-poplu Senglean.'$ Eventwalment, fl-1921, dan tneħħa biex saret it-tribuna fuq disinn ta' Andrea Vassallo. Skont Pietru Pawl Castagna Bonnici kien ħażżeż disinji oħra ta' natura ekkleżjastika li sfortunatament intilfu maż- żmien. Għall-Bażilika tal-Isla, fl-1851 l-istess Bonnici ħadem u ndura l-gwarniċ tal-kwadru titular tal-Bambina li, fiż-żmien meta nħadem, kien fuq l-altar tal-kor.s0 Vincenzo Bonnici miet fid-dar tiegħu fl-Isla. fit-12 t'Awwissu ta' l-1865 fl-età ta' erbgħa u erbgħin sena.Sl Hu ndifen fil-kannierja fil-knisja tal-Vitorja fl-Isla. Huwa dokumentat li fl-aħħa xhur ta' ħajtu Bonnici sofra alterazzjoni mentali li wasslitu sa mewtu f'qasir il-għomor.$ Id-destin' ried li ibnu Aristide miet ukoll ta' età żgħira; fit-8 ta' Frar 1888 meta kellu biss sebgħa u tletin sena. $ L-Isla saret omm ta' għadd sostanzjali ta' artisti: validi tul iż-żminijiet. Għalkemm xi wħu m'humiex miktuba mal-iżjed artisti li għaml impatt fuq l-arti ta' pajjiżna, xorta taw kontri importanti fil-lokalità tagħhom u għal dan għan għandhom jiġu mfakkra u mogħtija l-ġi li jistħoqqilhom. Gatt. ġ 51 Arkivji Parrokkjali tal-Isla, Liber Defunctorum, Vol. VIII, p. 80; Re; Pubbliċi Valletta, Deaths, 3350/65; supra; A. Bonnici p. 112. Arkivji Parrokkjali tal-Isla, Liber Defunctorum, Vol.