IL-Poeżija ta' Daniel Massa It-tiftixa ta' tfulija dejjiema Daħla ta' Oliver Friġġieri Sa minn meta deher fi Kwartett (1965) Daniel Massa wera l-għażla tiegħu favur poeżija differenti minn dik li trabba fiha bħala Malti. Ir-ritmu, il- frażjoloġija, l-għalqa metaforika, it-tonalità huma lkoll diġà mbegħdin ħafna mit-tradizzjoni romantika formali li baqgħet taħkem weħidha tul l-ewwel nofs u saħansitra sa snin sħaħ tat-tieni nofs tas-seklu għoxrin. Bħal għadd ta' poeti ġodda magħrufin bit-terminu ġeneriku u xejn preċiż ''tas-sittinijiet', Massa kien diġà ntebaħ li fid-dinja l-kbira, Ewropea u Amerikana, il-poeżija kienet ilha li għaddiet minn tibdil sħiħ. L-għarfien tal-letteratura dinjija kontemporanja, l-iżjed bis-saħħa tal-ftuħ li toffri minnha nnifisha l- edukazzjoni universitarja (hi stess kawża ewlenija tad-dħul tal-moderniżmu f'Malta), wassal malajr għall-konklużjoni li l-poeżija Maltija kellha tfittex tegħleb l-iżvantaġġi storiċi kbar u ssib il-pass li bih biss setgħet titqies valida u tilevanti. Maż-żmien Massa, lettur u mbagħad Professur tal-Letteratura Ingliża fl-Università, kellu jsir wieħed mill-ftit kriterji li bihom l-ispirazzjoni lokali setgħet titkejjel bil-qisien ta' żmienha. Mill-wirt formali tal-poeżija Maltija ta' qabel, wild it-tradizzjoni klassika- romantika Taljana, Massa żamm ftit li xejn. Il-punt tar-riferiment tiegħu deher minnufih Ingliż u Amerikan, u minn din it-tradizzjoni għanja reċenti silet fuq kollox l-ambigwità u l-implikazzjoni, żewġ xejriet li l-ewwel nofs tas-seklu għoxrin f'Malta me setax jagħrafhom għal bosta raġunijiet, fosthom għaliex il-poeżija rriflettiet bil-fedeltà kollha l-qagħda intellettwali tal-pajjiż. Kontra ċ-ċarezza fl-espressjoni, kontra s-sempliċità tal-viżjoni, Massa daħħal il- possibbiltà li t-test jinqara f'aktar minn dawl wieħed. Il-kelma kellha tikseb importanza. relattiva li ma tistrieħx wisq fuq id-denotazzjoni fissa tad- dizzjunarju. Kontra l-għażla ta' metafori ta' xeħta emottiva, mibnijin sikwit bil-qies ta' min qiegħed jinseġ djarju intimu, bdiet taħkem il-metafora ta' xeħta ċerebrali, kalma, meqjusa, imqiegħda bir-reqqa ta' min jikkalkula fit-tul qabel ma jasal għall-verżjoni aħħarija. Il-proċess kreattiv stess hu mifhum f'termini ġodda, u forsi wkoll il-poeżija stess, sistema ta' elementi li lit-tifsira jaħbuha 18 IL-MALTI biex bħallikieku tinstab inċidentalment, jew wara qari sistematiku. L-effet ta' l-immedjatezza ma kellux jibqa' jingħata s-siwi li kellu qabel. Il-qari kellu jsir għamla ta' tilwima mat-test stess. Id-diffikultà li joffri x-xogħol ta' Massa biex ''jiftiehem'' hi l-istess prerogattiva tiegħu, il-privileġġ li jieħu l-poeta minn rajh, biex lill-qarrej donnu jeħilsu mit-toqol ta' tifsira iebsa, magħmula u lesta, waħda li tgħodd dejjem u kullimkien. Tassew li l-poeżija hi minnha nnifisha ambigwa, iżda t- tradizzjoni għarfet trodd għallinqas minimu ta' tifsir li fuqu setgħu jaqblu kemm il-kritiċi u kemm il-qarrejja. Għall-kuntrarju, it-tip ta' poeżija li jippreżenta Massa jispiċċa biex ibiddel element wieħed, l-ambigwità, fin- natura sħiħa tal-poeżija. Aktarx li dan hu l-aspett li bih l-poeta jinqata' l-iżjed mill-qafas klassiku, milqugħ, tal-poeżija Mediterranja li l-poeżija Maltija tat- tradizzjoni pre-moderna, istintivament u bl-għajnuna tal-kultura Taljana li hi trabbiet fiha, qatt ma ħarġet minnu. F'termini kulturali, it-tensjoni semantika li joffru l-poeżiji ta' Massa tista' titqies bħala r-riżultat tal-qagħda duwalistika li l-poeta jiftiehem l-aħjar fiha: il-konflitt, jew id-diversità essenzjali, bejn id-dinja Mediterranja u d-dinja Anglo-Sassona. L-ewwel waħda hi wirt naturali u storiku, u t-tieni waħda hi għażla kulturali. Fi kliem ieħor, poeta Malti jitħaxken bejn il-qagħda tal-pajjiz bħala punt ġeografiku u l-qagħda tal-pajjiż bħala ex-kolonja Ingliża li, madankollu, anki wara l-Indipendenza kellha tibqa' miftuħa beraħ għall- influwenza Ingliża. Fl-identità tal-poeta, Malti u wkoll studjuż tal-Letteratura Ingliża, jista' jinġabar id-duwaliżmu tipiku tal-kultura Maltija kollha mis- sittinijiet 'il quddiem. Min-naħa l-oħra, il-medjazzjoni tal-kultura Maltija tinħass ukoll, u naturalment hawn hu fejn tixref l-iżjed l-oriġinalità ta' Massa bħala poeta li, meta jitqies kulma ngħad, xorta jibqa' eminentement Malti. Il-mudell ta' l- assimilazzjoni, li bih tiftiehem fil-profondità tagħha l-identità kulturali Maltija, issa jiftiehem skond kriterju ieħor (minflok kontinentali, Taljan, bħal qabel) waqt li l-istess mediterranjetà hi mistħarrġa u mġarrba kritikament (minflok istintivament, bħal qabel). F'dawn ix-xejriet, fil-kwadru tal-poeżija Maltija kollha tat-tieni nofs tas-seklu għoxrin, Massa hu aktarx ruħ solitarja, differenti ħafna mill-poeti l-oħra li ftit jew wisq, wara l-polemika tal-bidu u minn madwar nofs is-sebgħinijiet 'il quddiem, reġgħu sabu l-għeruq mediterranji u għalhekk kitbu b'mod sostanzjalment differenti mill-fażi bikrija tagħhom stess. It-tiġdid tekniku huwa minnu nnifsu tiġdid tematiku. Fid-dawl ta' dan il- prinċipju jrid jitfisser kif il-baħar, tema u metafora, jikseb f'Massa tifsiriet li l-ispirazzjoni ta' qabel ma tatux. Il-baħar jidher minnufih bħala l-ambjent konsistenti, l-aspett l-iżjed importanti tad-dimensjoni ta' l-ispazju (Xibkatuliss, Il-Mewt tas-Sajjied, Il-Bajja ta' San Tumas, Davadhvam, Delimara, L-Iskuna tal-Ħolm, Qarnita, Għawma bil-Lejl). Il-baħar żmerald', bħaż-'żiemel abjad', hija frażi-muftieħ, u għandha tifsira eżatta (esperjenza tas-sens tal- ħars) daqskemm għandha tifsira metaforika (esperjenza tal-kuxjenza). Il-poeta li jissublima l-baħar huwa wkoll il-bniedem li jsib lilu nnifsu fil-baħar. Il- ħtieġa ta' twelid ġdid, in-nostalġija għal storja mbiegħda wisq iżjed mit-tfulija, ir-ritorn lejn l-ilma: dawn huma temi daqskemm huma sensazzjonijiet. Għall- għawwiem li jsir għaddas hemm ukoll il-possibiltà li l-għaddas isir abitant permanenti xewqan u ideali, tal-qigħan fejn l-ispazji huma bla qies daqskemm mingħajr forom fissi. L-ambigwità li dehret bħala xejra tal-kontenut hi fiha nnifisha qagħda tar-ruħ. Il-poeta li jilgħab bl-ilma huwa wkoll l-adult li ma jridx joħroġ mit-tfulija daqskemm ma jagħrafx mod ieħor għajr l-adultezza biex it-tfulija tingħaraf sewwa: Ferragħni fil-fonti nhar l-għid tat-tberik, għarraqni ġo l-ilma tal-maqdes Jista' bniedem jitwieled mill-ġdid jerġa' għall-ġuf meta ra d-dawl) Aħfirli bigħedni mill-ħlas tat-twelid, għassisni rekkinni f'ġuf ommi. Il-klawstrofobija, problema karatteristika ta' l-awturi ewlenin tat-tieni nofs tas-seklu għoxrin f'Malta, tingħeleb billi jitfittex il-kontinent il-ġdid, il-qiegħ tal-baħar. M'huwiex aktar il-baħar pittoresk jew il-baħar metafora ta' l-infinit, kif kien għar-romantiċi u oħrajn, iżda hu l-baħar metafora ta' l-art imwiegħda, id-destinazzjoni tal-klawstrofobu li mbagħad jidher bis-saħħa kollha fil- waqtiet ta' bixra politika (Reżurrezzjoni, Monologu mill-Gżira ta' l-Isponoż, L-Offerta ta' Kaliban, Voila Pouguoi, Malta kif Inħsadt7, Mewt fil-Gudja, L- Impenn). Hawn ukoll id-duwaliżmu tipiku jieħu xeħta figurattiva: l-għeluq jinsab fuq l-art, u l-ftuħ jinsab biss fil-baħar. Kontra l-'gżira ta' l-isponoż' hemm ''l-iskuna tal-ħolm'. Il-baħar jiġbor fih il-fidwa mixtieqa kollha. F'dan il-kuntest tingħaraf il-funzjoni tal-frażarju elementari tal-poeta, li jinkludi kelmiet bħal ''mara', ''ċirku', 'ċagħak' flimkien mal-verbi kollha mseħbin ma' l-esperjenza ta' l-għawwiem u ta' l-għaddàs. Xi drabi xejriet tal-liturġija Kattolika huma mħaddmin b'mod li jpinġu l- aspett attiv ta' l-esperjenza poetika (Milied, Epifanija), iżda drabi oħrajn l- imġiba stess tal-poeta tieħu xeħta ta' liturġija personali. Ġesti sempliċi jsiru 20 IL-MALTI simboliċi u l-kwadru kollu jitbiddel f'parabbola tal-qagħda umana. Hemm għallinqas żewġ waqtiet f'dan il-proċess. Fl-ewwel wieħed il-poeta jinsab waħdu: Waħdi biċ-ċagħka f'idejja għall-ħobża w sardina, imbeżża' miċ-ċrieki eterni li jduru maż-żwiemel imħabbla f'misteru, nitriegħed bħaċ-ċagħka li tiżloq minn idi fir-ramla bla fidi. Il-Bajja ta' San Tumas Fit-tieni waqt tissejjaħ il-mara, reali daqskemm ideali, li tissieħeb miegħu f'esperjenza li tirrappreżenta t-twaħħid tal-bniedem man-natura kollha. Il- ħtieġa tat-tiġdid tidher fiżika iżda hi spiritwali, u l-azzjoni hi mill-ġdid liturġika: Nitgħammdu, 0 mara sabiħa bħall-baħar, fl-għejun t'ilma frisk. Għax issa x-xgħir jimtela, għax issa l-ilma joħla u l-ħut jilma fix-xbieki stirati f'nofs aħdar żmerald. Għadd ta' poeżiji oħrajn (Searchlight, Matriċi, Metro) jiżvolġu l-istess mottiv u jseddqu l-impressjoni li Massa qiegħed jikteb poeżija twila u sħiħa waħda magħmula minn waqtiet differenti. Ruħu hi 'amfibja' (Matriċi) u s-sensi tiegħu huma msaħħrin mix-''xebba tistenna l-iskuna tal-ħolm' (L-Iskuna tal- Ħolm). Fl-adultezza t-tfulija tinħass bħala ċ-ċarezza mitlufa (Arani Għada) u għalhekk kollox jinġabar fis-sensazzjoni ta' tfulija dejjiema. Il-post ideali hu qiegħ il-baħar fejn il-ħolqien m'hux mittiefes u ż-żmien jidher li ma jħallix il-marka li xxejjaħ u teqred: hawn kont diġà -— qabel ġarrabt il-fsieqi ta' ġensi -— qabel għalaqt it-twieqi ta' wensi — qabel ombrajt l-għekiesi ta' niesi qalb id-dell tal-kannizzati kont diġà forsi mrekken mal-koralli fi spiralli stalaktiti ma' l-artikli kuluriti sekli ilu kont diġa'. Dan hu l-waqt l-iżjed solenni fl-esperjenza fiżika-spiritwali kollha ta' Massa, imfisser bl-aħjar riżorsi poetiċi: il-mużikalita' ritmika, l-alliterazzjoni, ir-rima, l-iffullar tal-metafori, is-sentenzjożità. Il-mogħdija mill-imgħoddi għall- preżent hi megħluba u ż-żmien isir esperjenza kontinwa ogħla mil-Liġi tat- tibdil. Minħabba t-tlaqqigħ ta' dawn ix-xejriet kollha flimkien Delimara diġà tistħoqq ħarsa mill-qrib. Iżda hemm raġunijiet oħrajn li jwassluha biex titqies bħala l-qofol tal-poeżija ta' Massa, għamla ta' dokument tal-poetika tiegħu kollha. Delimara hi espressjoni narrattiva ta' esperjenza li ma tistax tkun irrakkuntata. Fil-binja ta' rakkont il-poeta jdaħħal il-motivi tematiċi u l- elementi tekniċi li jsawru x-xogħol tiegħu. L-ewwel erba' versi jistabilixxu l- ambjent fejn se jseħħ kollox. Sensiela ta' verbi, mill-vers 5 'il quddiem, jindikaw l-azzjoni: 'żlaqt', 'smajt', 'bqajt ħiereġ'. L-istorja ta' l-għaddas tingħaraf minnufih bħala parabbola; it-tifsira ta' kulma jidher tindab xi mkien ieħor. Iż-żelqa ħafifa (vers 6) tfakkar fil-ħruġ tat-tarbija mill-ġuf (vers 7), u hi ħarġa li ġġib magħha bidla kbira ('minn fuq l-alka għal taħt il-belt', vers Id-deskrizzjoni tal-post hi mseddqa mid-diwi alliterattiv tal-konsonanti 'n ('għajn', 'sireni', 'fiddien', 'nistad', 'ċiren', 'ninżel', 'ngħarrex', 'fond', til-fond', 'fejn', 'għajn'). Fit-tieni strofa l-poeta jsir minnufih il-protagonista, waqt li l-importanza tas-silta hi maqsuma bejn is-seħer ta' taħt wiċċ il-baħar u s-sensiela ta' ċagliqiet tiegħu li jitqabblu minnufih maċ-ċagliq tal-ħlejjaq l-oħra. Qalb il- ġabra ta' metafori mfissra hemm il-metafora implikata, li b'mod tipiku tiegħu Massa jagħtiha importanza mingħajr ma jiżviluppaha: il-poeta, il-bniedem innifsu, huwa ħuta. Mit-tiftixa, mill-azzjoni fiżika, il-poeta jgħaddi għar- riflessjoni. U hi riflessjoni magħmula fil-kuxjenza, mingħajr ħoss li jiddisturba s-sliem tad-dinja ġdida misjuba: ''u għadt f'qalbi'. Mill-bqija, is-silenzju huwa aspett ieħor tal-poeżija kollha ta' Massa, u jissieħeb mal-ħakma ta' għadd ta' 1wien li ewlieni fosthom hu l-abjad. Ir-riflessjoni (versi 21-36) tinġabar kollha fil-kelmiet ''hawn kont diġa', għamla ta' għarfien tal-preistorja, tal-fażi ta' qabel it-twelid, li m'hix id-disa' xhur tat-tqala iżda speċi ta' eternità li s-sens tagħha hu mitwieled. Donnu Massa jadatta għalih it-twemmin ta' Jung fl- inkonxju kollettiv tar-razza umana kollha; il-bniedem jitwieled diġà bis-sens 22 IL-MALTI ta' żmien li beda qabel il-bijografija personali. Il-Poeżija għalih hi sewwasew it-tiġrib ta' din ir-rabta dejjiema mal-bqija ta' l-essri. Il-versi 27-35 huma fost il-versi l-aktar mużikali li qatt inkitbu bil-Malti. Il-ħakma tal-piedi magħżula (li joffru interpretazzjoni metrika varja skond il- qari: anapest, ġjambu, trokew, amfibrakkju) tissieħeb mal-ħakma ta' ħsejjes allitterativi ('spiralli', 'stalaktiti', 'artikli', 'kuluriti' u l-bqija) li bejniethom ileħħnu, jagħtu ħoss lis-sens miksub: is-serħan li ma jistax jintilef aktar. Kollox iwassal għall-konklużjoni, għall-att li bih il-poeta jagħmel id-deċiżjoni mibnija fuq l-għarfien ta' ''kont diġà', li issa, imlissna għat-tielet darba, bħallikieku ritornell reliġjuż ieħor tipiku ta' Massa, issir il-ġustifikazzjoni tad-deċiżjoni aħħarija: 'nista' nibqa'' (vers 39). Kollox jinġabar fiż-żewġ versi ta' l-għeluq fejn jerġa' jixref ir-ritornell: għax f'dawn l-ibħra, qalb din l-alka kont diġà. Delimara hi aktarx l-aħjar eżempju ta' l-istrateġija letterarja kollha tal- poeta. Ir-rakkont jibda minn punt magħruf u jgħaddi malajr biex jieħu tifsira metaforika; l-elementi tal-kitba poetika tradizzjonali (mir-rima sa l- alliterazzjoni, mill-versi metrikament regolari sal-versi li jvarjaw fir-regolarità f'pied wieħed jew aktar) huma mħaddmin b'mod li jiġġeddu u joħolqu l-effetti moderni mixtieqa; is-sentiment hu mrażżan b'mod li ma jaħkimx fuq l-ordni razzjonali li l-poeta jixtieq li jaħkem fuq kollox; id-deskrizzjoni m'hix għan fiha nnifisha iżda spunt għal suġġeriment dwar il-qagħda tal-kuxjenza. Il- programm tat-tiġdid tekniku li Massa seddaq fil-poeżija Maltija, waqt li ma jasalx sa l-estremitajiet ta' l-epoka, jitbiegħed ħafna mit-tradizzjoni u fl-istess ħin jibqa' jimraħ fi ħdanha. Il-kelma u l-frażi jibqgħu jingħażlu mill-ħażna li l-kuntest letterarju magħruf jistenna u jilqa' minnufih; il-metafori, mogħtijin importanza wisq aktar minn qabel u msenslin flimkien sal-punt li t-test kollu jassumi l-bixra ta' ħrafa jew allegorija, jibqgħu mimlijin b'kontenut emottiv. F'termini oħrjn, l-ambigwità m'hix biss metodu ta' espressjoni letterarja; hi wkoll l-istess kontenut, it-tema fundamentali. Waqt li poeti kontemporanji oħrajn ħaduha kontra l-limitu li sabu fil-pajjiż daqskemm fiċ-ċiviltà ta' żmienhom, Massa jiskopri r-realtà mixtieqa fl-ispazju lilhinn mill-art, fejn il- limitu ma jinħassx u fejn il-bniedem jista' jsir il-ħlejqa ħielsa li hawn hi tipiċizzata fil-ħuta. Fl-isfond ta' Delimara hemm l-identità tal-poeta bħala abitant ta' gżira, jiġifieri ta' art li fid-definizzjoni tagħha tinkludi r-relazzjoni mal-baħar. M'hix il-gżira idealizzata tal-poeti romantiċi u lanqas m'hi l-gżira miċħuda ta' wħud mill-poeti moderni. Hi t-territorju li jitbiddel hu stess fi xbiha tal-qagħda tar- ruħ, imbandla f'oċean ta' ħsibijiet u sentimenti. Imdaħħla f'dan il-kwadru, l- ispirazzjoni kollha ta' Massa tidher immexxija minn viżjoni waħda. ewlenija tgħaqqad il-varjazzjonijiet tagħha flimkien u l-problema ta' komunikazzjoni li tista' toffri l-poeżija tinħall fi proċess ta' għarfien gradwali. Jekk jingħaraf il-qofol, jingħarfu l-irqaqat. L-unità tematika hi megħjuna saħansitra mill-kontinwità anki grammatikali li hemm bejn tliet poeżiji (X-Rav, Deflorazzjoni, Pasiphae), iżda hi riflessa l- aktar fil-preżenza tal-baħar reali u metaforiku fil-biċċa l-kbira tal-poeżiji. Uħud jagħlqu bir-rima (Il-Bajja ta' San Tumas, Il-Mewt tas-Sajjied, Indeċiżjoni) bosta oħrajn jisħqu fuq l-amfibrakkju, it-trokew u l-ġjambu b'regolarità li fl-istess ħin hi ħielsa. Id-diskors isir ma' Alla, ma' mara u ma' semmiegħ ipotetiku. Għadd ta' metafori ewlenin, intennija, huma żviluppati f'kuntesti differenti. L-ambigwità ssir il-lingwa magħżula, miksuba bħala grad ogħla taċ-ċarezza bikrija, waqt li huma rari l-waqtiet meta Massa jinqeda bit- taħdit dirett u letterali (Xi Nħobb, L-Aħħar Borra, Warda). Kollox juri li din hi poeżija miktuba bil-kalma, bi ħsieb strateġiku, kontroll sħiħ fuq l-irqaqat kollha, bħala esperjenza li tiddistilla lill-waqt stess ta' l-ispirazzjoni, li jinħass bħala waqt imbiegħed mill-waqt tal-kitba. Hi poeżija li ma ttaħħatx il- komunikazzjoni għall-espressjoni, għad li dejjem tikkonċedi l-possibiltà li titnissel sensazzjoni. Daniel Massa jipproduċi xogħol maħdum b'reqqa arkitettonika sħiħa, bi skruplu kbir fl-għażla tal-ħoss u tas-sens tal-kalma. Il-misterjożità tibqa' l- atmosfera tipika tiegħu, imseddqa mill-kontenut daqskemm mit-tqegħid flimkien tal-metafori u mill-ħażna ta' assoċjazzjonijiet u implikazzjonijiet li jistgħu jixirfu b'qari mill-qrib. F'dawn l-aspetti kollha l-poeta, rappreżentant ewlieni tal-poeżija Maltija ta' żmienu, jibqa' maqtugħ mill-ilħna l-oħra. Taħt is-saffi kotrana tat-tifsir hemm, paradossalment, it-tiftixa tas-sempliċità, u fl- aħħarnett is-sejba tagħha. 24 IL-MALTI