FOLKLORISTIĊI MILL-GĦASRI Għal did-darba xtaqt nibda l- kitba tiegħi billi nsemmi xi ħaġa dwar il-bibien tal-knisja parrokkjali ta' l-Għasri. Fil- faċċata imponenti tagħha, l- knisja parrokkjali għandha tliet bibien: wieħed kbir fin- nofs, li n-nies tar-raħal jirreferu għalih bħala l-Bieb il- Kbir, u tnejn fil-ġnub, wieħed kull naħa, popolarment magħrufa bħala: IL-BIEB TAN-NISA, U L-BIEB TA' L-IRĠIEL. Il-bieb tan-nisa hu dak ta' fuq il- lemin, jew in-naħa ta' San Pawl, u l-bieb ta' l-irġiel hu dak tax-xellug, in-naħa ta' San Pietru. Id-drawwa li dawn iż-żewġ bibien jissejħu b'dan l-isem hi qadima daqs il-knisja nfisha. Qabel bdew jużaw il-knisja l-ġdida, l-Għasrin kienu jinqdew bil-knisja bażilika tal- Madonna tal-Patroċinju fejn allura kulħadd, irġiel u nisa, kien jidħol mill-bieb il-kbir, tan-nofs. Meta, pero, kien ikun riħ nofsinhar xi nitfa qawwi, il-bieb il-kbir kien jinżamm magħluq, u minflok kien jinfetaħ dak tal-ġenb. Il-knisja l-ġdida, illum il-knisja parrokkjali, bdiet tintuża nhar id- 9 ta' Jannar 1916, jiġifieri dakinhar stess li: kienet ikkonsagrata. Il-knisja l-ġdida, msejħa 'l-knisja ta' fuq', kellha aktar minn bieb wieħed. Iz-zija Cikka (ta' l-Aħmar: 1895-1977) kienet tgħidli li meta bdew jiddubbaw bil-knisja l-ġdida, l- Viċendarju Dun Karm Caruana (taz-Zopp: 1911 — 1921) kien għamel appell minn fuq l-artal biex in-nisa u l-irġiel jidħlu minn bibien differenti. Għax qallhom: 'Fir-rabta l-qadima hekk kienu jagħmlu fit-Tempju ta' Gerusalemm, in-nisa jidħlu minn bieb u l-irġiel jidħlu minn ieħor' Bħala eżempju semmielhom l-istorja ta' meta Gesu ntilef fit-Tempju. Il- Madonna ħasbet li t-tifel kien ma' Gużeppi, u missieru ħaseb li kien ma' ommu — 'għax l-irġiel u n-nisa kienu jgħaddu minn bieb differenti'. Ġużeppa Sultana (ix-Xappa tad-Daqqaq: 1908 — 1992) kienet tgħidli: 'Il-Viċendarju kien bniedem strett u ta' dixxiplina, u kulħadd fehem x'kienet ir-raġuni ta' l-appell tiegħu. Għan-nies ta' l-Għasri ta' żmienu, l-appell ta' Dun Karm kien ifisser ordni, u bilfors kellna nisimgħu minnu Huwa fatt magħruf li l-Viċendarju Dun Karm Caruana kien ġeluż ħafna li ma tmurx tinħoloqlu xi għamla. ta' permissivita' bejn iż-żewġ ġeneri fil-viċi- parroċċa ta' l-Għasri afdata taħt il-kura spiritwali tiegħu (1). Imma tant kien strett li l-prekawzjonijiet u l-miżuri addottati minnu kienu xi drabi sproporzjonati. Naturalment kien żmien ieħor, u dak li qed ngħid għall-Viċendarju ta' l- Għasri, ftit jew wisq, jista' faċilment jingħad għal kull saċerdot ieħor responsabbli mill-kura ta' l-erwieħ. U min iddeċieda x'bieb jieħdu n-nisa u X'bieb jieħdu l-irġiel7 Diġa għidna li l- bieb tan-nisa hu dak int u dieħel, fuq il- lemin tal-knisja, waqt li l-bieb ta' l-irġiel jiġi dak ta' fuq ix-xellug. Min ikun sajjem mit-tagħrif storiku ta' kif seħħew l- affarijiet, faċli jgħidiek li l-għażla kienet kwistjoni ta' etikett; in-nisa, dawk tas- sess ġentili, fuq il-lemin, u l-oħrajn, l- irġiel, fuq ix-xellug. Veru li l-preambolu jimpara tajjeb, imma ma naħsbux li xi ħadd qagħad jikkonsulta l-kalatew biex jiddeċiedil: U lanqas hu maħsub li l- għażla kienet xi ħaġa premeditata mill- bennej Ġorġ Galea (tal-Merkant: 1864- 1955). Qiegħed ngħid hekk għax waqt il- kors tal-bini, f'dak li kellu jkun il-bieb tan- nisa, għamel żewġ imsielet, waqt li f'dak ta' l-irġiel għamel biss misluta waħdal F'xogħol kbir, l-aktar minħabba l-ġebel ta' l-irkaptu, fejn daqqa jeħtieġlek taħdem fuq ġenb u daqqa fuq ieħor, faċii li l-bennej jaħrablu dettal hekk żgħir. Żgur ma kinitx xi ċajta ta' Ġorġ. L- Imgħallem Ġorġ tant kien bniedem biżbetiku li ċ-ċajt ma kienx ħabibu. X'aktarx li kollox kien żball ġenwin da parti tan-naġġar, li nesa joħroġ il-misluta u ħalliha bunja (2). Maż- żmien, il-fatt li bieb wieħed għandu żewġ imsielet u l-ieħor għandu tnejn, irrenda ruħu bħala punt ta' referenza, u fatt kurjuż li jnissel ċertu simpatija fost l-Għasrin. Ġaladarba ħaslet ġiet hekk, tkun l- ħasra jekk issa xi ħadd jobromlu jirranġahi Għall-mistoqsija tagħna jekk kienx Dun Karm ukoll li ddetermina liema bieb kellhom jieħdu n-nisa u liema l-irġiel, il-kotra ta' dawk intervistati wieġbu li ma kellhomx ħjiel. Fin- nuqqas ta' provi li għandna, jkollna nirrikorru għad-deduzzjoni loġika: L-l- Dik il-ħabta li kienet tinbena l- knisja, fil-misraħ (illum Pjazza s- Salvatur) kien hemm żewġ ħwienet tal-merċa; tajbin: u mbabbdin. Wieħed faċċata tal-knisja sewwa; ħada fejn illum hemm it-telephone box, u ieħor fil-ġenb, fil-kantuniera tat-trejqa li llum tieħu għall-kunvent tas-sorijiet. Ta' l-ewwel kien magħruf bħala 'taċ-Ċamperlina' (Marija Sultana - 1867-1946), u l- ieħor 'tal-Merkanta' (Tereża Galea - 1835-1915, omm Ġorġ, il-bennej tal-knisja). F'nofsinhar, il- ħaddiema tal-knisja kienu jmorru f'xi wieħed minn dawn iż-żewġ ħwienet biex forsi jixtru b'xi sitħabbiet tonn, jew sonża tal- majjal mmellħa biex jieklu biha, jew biex forsi jieħdu dik il-qatra mbid. Billi dawn iż-żewġ fniedaq jiġu fuq ix-xellug tal-knisja, għall-qorob, il- ħaddiema kienu jgħaddu dejjem minn dak li biż-żmien kellu jkun il- bieb ta' l-irġiel. Il-knisja ħadet xi tlettax-il sena biex tlestiet; u bil-ħaddiema, naturalment irġiel, dieħla u ħierġa mill-istess żbokk, mhux għaġeb li l- bieb tax-xellug kien ikkapparrat minnhom b'mod naturali. Għax kif jgħid il-qawl: L-għada (3) li titrabba fiha, l-kefen ineħħiha. B'dan il-mod, in-nisa ma kellhomx għażla oħra. Kellhom. bil-fors jitqannew bil-bieb l-ieħor. lanqas jistgħu igorru, ghax daqqilhom aħjar. Mhux biss akkwistaw id-dħul iktar rispettabbli tal-lemin, iżda wkoll il-bieb taż-żewġ imsielet, Prosit ħej…offi għalihoml L-ERA Fis-16 ta' Diċembru, 1921, l- Għasri tgħolla għad-dinjita' ta' parroċċa. Xahar wara, fit-18 ta' Jannar 1922, l-ex-Viċendarju Dun Karm Caruana ntbagħat lejn id-dar, in-Nadur, u minfloku ħa l-inkarigu tal-parroċċa l- ġdida, bħala vigarju kurat, Dun Ġużepp Portelli (tal-Ħaddied ta' l-Għarb (4). Fi żmien ġimgħa, Dun Ġużepp ried iħejji l- meħtieġ, fosthom. il-fonti tal- magħmudija, peress li fil-jum tal-25 ta' Jannar 1922, wara ħafna dewmien, kellu jidħol fis- seħħ id-digriet tat-twaqqif tal- parroċċa. Ma kienx hemm żmien x'jintilef, u bħala l-fonti tal-magħmudija kien addattat il- ħawt ta' l-ilma mbierek tan- naħa tal-bieb ta' l-irġiel. tteħdilhom il-fonti ta' l-ilma mbierek minn- naħa tagħhom, xi wħud mill-irġiel għamlu l-kuraġġ, u biex ikunu servuti xorta, bdew jgħaddu mill-bieb tan-nisa huma wkoll. Għax bħalma jgħid il-qawl: meta jorqod il-qattus, il-ġrieden joħorġu. Issa ma kienx baqa' Dun Karm li jista' jaqbdek u jaħtfek xi ħatfa ħatfunl Għall-ġieh ta' l-istorja rridu ngħidu li anke fi żmien Dun Karm, f'okkażżjonijiet partikolari l-irġiel ġieli daħlu mill-bieb tan- nisa. Peress li l-antiporta wara l-bieb ta' l-irġiel damet ħafna ma saret, ferm wara dik ta' wara l-bieb tan-nisa, il-bieb ta' l- irġiel ma kienx jinfetaħ meta kien ikun riħ qawwi li jaqbel u li jibqa' dieħel dritt ġol- knisja. Okkażjoni oħra kienet tkun meta, fl-ewwel snin tal-knisja, is-sepulkru kien jintrama fid-daħla tal-bieb ta' l-irġiel, faċċata ta' l-artal tal-Karmnu. Aktar tard beda jintrama fil-kappella ta' San Gwann. Imma fil-Bullettin tal-Ħadd Parroċċa ta' l- Għasri tal-20 ta' Marzu 1988 (Nru. 49) daqsxejn ta' aħbar qasira kienet tghid hekk: 'Għall-ewwel darba s-Sepulkru ġie armat fil-kappella ta' San Ġużepp u mhux fil-kappella ta' San Ġwann bħas- soltu. B'hekk l-irġiel spiċċalhom l- iskomdu fil-jiem tal-Ġimgħa Mqaddsa li jsibu l-bieb tagħhom magħluq.' Barra minn hekk, fuq in-naħa tal- bieb tan-nisa kien hemm, taħt l- Għaxar Stazzjon tal-Via Sagra, gwarniċ b'lista ' twila ta' talb għall- erwieħ (5). Ftit mill-irġiel u n-nisa kienu jfallu li jagħmlu din id- devozzjoni. Imbagħad kien hemm Santa Tereża li billi kienet għadha qaddisa ġdida, kien hemm ħafna devozzjoni lejha. U kien hemm Sant'Antnin u l-Ecce Homo, li kemm l-irġiel u kemm in-nisa kienu jgħidu xi ġakulatorja quddiemhom qabel ma joħorġu. Il-ħabib tagħna Frenċ Galea (ta' Marċell: 1926-..) li fi Frar tal-1950 emigra lejn l-Awstralja u reġa' lura Għadex għall-ħabta tal-1967 jgħid: 'In-nisa, mill-bieb ta' l-irġiel ma kinux jidħlu, għax kienu jridu jgħaddu minn qalb ċorma rġiel li aktarx kienu jagħtuhom il-vot waqt li jkunu deħlin. Jien kont bqajt b'ħalqi miftuħ meta rajt is-Sorijet (sależjani tal-Għasri) jidħlu mill- bieb ta' l-irġiel meta ġejt lura mill- Awstralja. Niftakar kont għidt f'qalbi: Kemm jinbidlu d-drawwieti' IL-BIBIEN INFUSHOM Il-Bieb il-Kbir: Fl-istorja interessanti tiegħu dwar il-bini tal- knisja l-ġdida tal-Għasri, Dun Ġużepp Zammit jgħidilna li: 'Meta waslu biex jagħmlu l-bieb tan-nofs, ma sabux injam għaliex kien hemm il-gwerra. Għalhekk kien jeħtieg li jaqtgħu minn dawk it- twavel ħoxnin ta' l-armar. U hekk għamlu. Qatgħu ħafna planki u twavel ta' l-armar, u ħaduh il-Qala għand l-aħwa Mercieca, imsejħin 'ta' Manweli', li f'dak iż-żmien kienu mastrudaxxi tajbin ħafna. Dawn malajr bdew ix-xogħol ta' dan il-bieb.' (6) Nafu wkoll li bħala rigal talli: ħa x-xogħol, il- mastrudaxxa Salvu Mercieca, irregala leġiju tas-sieq, sabiħ ħafna, li għadu jintuża u jitgawda fil-knisja sal-lum. Il-Bieb tal l-Irġiel: Jingħad li dan il-bieb kien tal-kappella ta' San Gwann Evanġelista mibnija fiċ- ċimiterju tal-Kruċjati, eżistenti 'fuq it-Tomba', ir-Rabat f'Għawdex, fil-ġenb ta' Pjazza Santu Wistin. Flok dan iċ- ċiminejju Hum hemm. il- kumpless ta' l-Oratorju Don Bosco. Il-benefizzju u l-utensili ta' din il-knisja, inkluż il-bieb u l- kwadru titulari, kienu akkwistati u ttrasferiti fuq artal ta' l-istess qaddis li kellu jitwaqqaf fil-knisja l-ġdida tal-Ghasri. Il-bieb tan-nisa: Għajdut popolari fl-Għasri jgħid li dal- bieb kien bieb ta' ġnien ta' waħda sinjura Maltija (e). Fuq dan il-fatt għandi din l-istorja xi ngħid: Fl-1923, il-Kappillan Dun Ġużepp Galea għamel. il- gallarija ta' l-orgni tal-knisja. L- Għasrin, peress li ħafna kienu kontra tiegħu, kull opra li kien jagħmel kienu jaraw. kif jimmankawhielu, u fuq din il- gallarija bdew jgħidu li ġiet tal- ħabba gozz. Qalu li kienet magħmula mill-injam tal-kaxxi tal-pitrolju, jiġifieri minn injam ħażin. Darba minnhom, il- Kappillan ma felaħx iktar, u qal minn fuq l-artal: 'Mela ħaddieħor (b'referenza għall- Viċendarju Dun Karm Caruana) għamlikkom bibien tal-ġnub qishom ta' mandra u m'għidtu xejn; u għall-gallarija ta' l-orgni li għamilt jien għamiltu plejtu sħiħ. Imma jien naħfrilkom b'qalbi kollhal' Oriġinalment, il-bibien tal-ġnub kienu koroh u lixxi għall-kollox. Inġabu għall-istat li jinsabu fih illum fis-snin 1970- 71, minn Frenċ Galea (ara l- Bullettin tal-Ħadd Parroċċa ta' l- Għasri Nru. 41 tat-3 ta' Jannar 1971, pp. 1-2). Meta semma' li l-bibien kienu qishom: ta' mandra kellu f'moħħu lil dak tan-nisa, li kien ta' ġnien, jew mandra, kif kienu jirreferu għal 'ġnien' ħafna nies fl-Għasri. Din l-istorja qaluhieli z-zijiet tiegħl — Kelina (1895-1977) u Ċikka Calleja (1899-1985), ta' Triq il-Fanal, l-Għasri. dawn iz-zijiet ukoll, il-Kappillan Galea kien iħobb jgħid li l- gallarija ta' l-orgni kien għamilha 'għand l-aqwa mastrudaxxi li kien hemm ir-Rabat Nagħlaq dan l-artiklu billi nirriproduċi kitba li, għad li hija mwaħħla fuq il-bieb tal-knisja ta' San Stiefnu f'Londra, tiswa għal kullimkien: O Alla, agħmel li bieb din id-dar ikun wiesa' biżżejjed biex minnu jgħaddu dawk kollha li jeħtieġu l- imħabba u s-sħubija; dejjaq biżżejjed biex iżomm barra l-għira, is-suppervja, u l-firdiet kollha tagħna. Agħmel li l-għatba tiegħu tkun lixxa biżżejjed biex ma tkunx ta' tfixkil, la għat-tfal u lanqas għal riġlejn li jkunu se jogħtru; imma ara li tkun qawwija biżżejjed biex titfa' lura l-qawwa tax-xitan. O Alla, agħmel li bieb din id-dar iqabbadna t-triq li tieħu għas- saltna eterna tiegħek. (1) Ara per eżempju: T. Calleja, 1985 — is-Sena Internazzjonali taż- Żgħażagħ, fil-Korpus 2 (1985), p.23; attenzjoni għall-paragrafu li jibda 'Fis-sajf, wara l-ispjega tal- katekiżmu… (2) Ġebel maħruġ 1 barra fil-bini bl- iskop li jkun imnaqqax wara li x- xogħol ikun diġa lest. (3) 'Il-Għada' tfisser 'id-Drawwa' (4) L-Arkivji Nazzjonali t'Għawdex, GB, 01/19 (1910) fol. (5) Ara l-artiklu tiegħi Intietef Folkloristiċi mill-Għasri: fl-Imnara (6) Ġ. Zammit, L-Għasri u Ġrajjietu, fil- Bullettin tal-Ħadd Parroċċa ta' l- Għasri, Nru 66, 7 ta' Marzu 1971. Arkivju Nutarili Valletta, kitba nutarili fl-Atti tan-Nutar Givanni Chapelle, tal-15 ta' Marzu, 1906. Korrispondenza: F. Galea lil-T. Calleja, 14 ta' Jannar, 1981, p.2.