Ir-Rewwixta tal-Milizzja taż-Zurrieq għall-Kaptan tagħhom. Ma kienx għad fadal ħin wisq biex titla' x-xemx ħalli tagħti l-ħajja u ddawwal il-jum tal-15 ta' Mejju 1641. Dal- jum kien nhar ta' Erbgħa. F'daqqa watida, bla fiadd ma kien jistenna, tinsama' tfaqqigħa kbira ta' kanun miġbuda minn fuq is-swar ta' l-Imdina. Fis-skiet u l-ħemda tal-lejl li kien, din damdmet u dwiet ma' Malta u Għawdex kollha. Għal din it-tfaqqigħa, wieġeb l-ewwel Għawdex, bi tfaq- qigħa oħra ta' kanun mill-Kasteli tar-Rabat. Wara wieġbet ukoll il-Belt minn fuq it-Torri ta' San Gwann. Dawn it-tliet tiaqqigħat ta' kanun, dari kienu jinqdew bihom biex jagħmlu n-Mafra, Dina n-Nafra kienet issir biex jiġi mgħarraf li Gżiritna tinsab imħiedda minn xi ħsara. Aktarx li kien jiġri dan, kull meta jfiġġu x-xwieni Torok fuq Malta. Bin-Mafra, in-nies kienu jiġu mgħarrfa li jinħtieġ ifit- txu jaqbdu l-armi u jmorru jingħaqdu mar-Riġment tagħhom bla telfien ta' żmien xejn, biex jistgħu jħarsu arthom l-għażiża minn kull tiġrib li jista' jinqala'. Dari kull min jidħol fil-ħmistax-il-sena tiegħu, kien irid jaqdi lil Malta billi jagħmilha ta' suldat fil-Milizzja, u jibqa' fiha sa kemm ikollu 65 sena, Mid-dmir ta' suldati tal-Milizja kienu jistgħu jeħilsu dawk li ma jkunux tajba għall-armi, bħal l-għomja, il-magħ- tuba u hekk. Ma' dawn ukoll dawk. il-misserijiet li jkollhom tlitt itfal suldati, kemm jekk dawn ikunu fil-Milizzja, kemm f'band'ofira ma' l-Ordni. Iżda, meta Malta tkun imhedda mill-egħdewwa, kellu jaqbad l-armi kulħadd, kull min kien jiflaħ. jitqabad. Fiż-żmien li qegħdin insemmu (1641), il-Belt Valletta, il-Bir- gu, l-Isla u l-Imdina kellhom ir-Riġment tagħhom tal- Milizzja. Iżda l-irħula kollha kienu mqassma fi tliet Riġmenti oħira biss. L-ewwel Riġment kien imgħaqqad mill-Kumpanija ta' Birkir- kara u mill-ofira tan-Naxxar; it-tieni minn ta' Ħal-Qorini u minn ta' Ħaż-Żebbuġ; u t-tielet minn ta' Santa Katerina (iż- Żejtun), ta' Birmiftufi (il-Gudja), taż-Żurrieq u tas-Siġġiewi. Iżda kull raħal milli semmejna kien jiġbor miegħu l-irħula żgħar l-ofira ta' ma' dwaru u l-qrib tiegħu. Kif kienu mqasstna t-tliet Riġmenti tat-rħula, bejniethom ilkoll kellhom tmien Kaptani. Wieħed għal kull Kumpanija tal-Parroċċa li semmejna, Għalkemm semmejna tmien Parroċċi biss, fl-1641 kien hawn aktar minn dan il-għadd. Iżda, dawk il-parroċċi li saru wara t-tmienja li ġibna, għal xi żmien baqgħu jagħmlu mal- Parroċċa li magħha kienu qebel, dwar dik li hi Milizzja. B'Kap fuq ir-Riġmenti tal-Milizzja kollha, sew tal-bliet, kemm. tar-rħula, kien is-Siniskalk. U biex igħinuh aktarx li kellu żewġ Mastri di Kamp tiegħu, Is-Siniskalk kellu r-Riġment ta' Birkirkara u n-Naxxar tafit idejh. U kull Mastru di Kamp kellu wieħed miż-żewġ Riġmenti l-oħra. Sew is-Siniskalk, kemm il-Mastri di Kamp, kif ukoll il- Kaptani, kienu jintagħżlu kollha minn fost il-Kavalieri ta' l-Ordni. Mill-AMier lisfel kienu Maltin, Fost ir-Riġmenti tal-Milizzja li kien hawn, wieħed biss kellu l-Kapijiet tiegħu kollha Maltin,—dak ta' l-Imdina. Kien talit il-Kaptan tal-Virga u l-erba' Ġurati, inaltin ilkoll. Mar-Riġnenti tal-Fanterija, kien hawn ukoll tal-Kavlerija, fil-Milizzja bħal l-oħrajn, Il-Kap ta' dawn kienu jgħidulu l- Kavlerizz. Għall-Kavlerija kienu jiġu miġbura dawk li kellhom 50 uqija fis-sena minn djarhom. Dawn kienu marbuta li jżom- mu, bi flushom, żiemel għalihom: biex jinqdew bih bħala sul- dati tal-Kavlerija. Fil-Kavlerija kienu jistgħu jidħlu wkoll, tninn rajhom, dawk li kellhom xi żwiemel tagħhom, biex jaħidmu bihom, ingħidu aħina bħial karrettunara, tal-kalessi, u hekk. Biex din ix-xorta ta' nies jitħajru aktar jidħlu fil-Kavlerija, u hekk l-għadd tas-suldati fiha jikber, dawn ma kienu marbuta b'xejn. Għalhekk kienu jistgħu jitilqu mill-Kavlerija, meta jridu. Terġa', jekk is-suldati l-oħra tal-Milizzja kienu jagħmlu l-għi- ses is-sena kollha, dawk H jidħlu minn rajhom til-Kavlerija, ma kenux jistgħu jqabbduhom għall-għassa filief minn Marzu sa San Martin biss. B'hekk kien jaqblilhom għax jeħilsu minn erba' xhur għassa fis-sena. Kellhom xi filas fil-Milizzja s-Siniskalk, il-Mastru di Kamp, l-Alfier, is-Surġent tal-Bandiera u tat-Tanburlin. L-ofirajn bla tilas ta' xejn, Id-drill u t-tħarriġ fl-isparar kien 19 isir fil-Ħdud. U fliet darbiet, jew erbgħa tis-sena, kienu jil- taqgħu r-Riġmenti kollha fl-imkien. Meta ssir in-Nafra, sew ir-Riġmenti tal-Fanterija, u kemm tal-Kavlerija, kellhom maqtugħ fein għandhom imorru u jitqassmu ħalli jilqgħu t-Torok u jżommuhom lura. It-tliet tfaqqigħat ta' kanun li saru fil-15 ta' Mejju 1641, qajmu lin-nies minn soddithom b'ħasda u ħin qabel il-waqt, Kulfiadd beda jistaqsi x'ġara, bla Ħadd ma seta' jagħti tweġiba sewwa għall-mistoqsija li bdiet issir. B'dana kollu, in-nies malajr intebħu li dik kienet in-Nafra. Għalhekk qabdu l-armi u kull wieħed mar jinġabar taħt il-bandiera tar-Riġment tiegħu, biex ikun imliejji għal dak li jista' jinqala'. Il-Kavlerija inġabret ukoll lejn il-Marsa, tistenna hemm, fejn sa tiġi msejħa biex tagħti l-għajnuna tagħha. Waqt li saret dina x-Nafra, fiż-Żurrieq ġrat biċċa li llum ma għadhiex tissemma. Għalhekk ta' min ifakkarha mill-ġdid, biex tinżamm ukoll fi ġrajjietna, billi ma hi mniżżla fl-ebda ktieb. Meta ġiet mogħtija x-Mufra li semmejna, l-ewwel ma iiġabru fil-misraħ taż-Żurrieq kienu l-Kaptan ta' dan ir- raħal u xi għoxrin ruħ miegħu. Il-Kaptan tal-Kumpanija tal-Milizzja taż-Żurrieq, fl-1641 kien Fra Grabiel De Melos, Kavalier tal-Prijurat tal-Portugal. Id-dar tal-Kaptan kienet tkun fir-raħal ta' fejn ikollu l-Kumpanija tiegħu biex bil-lejt kien jorqod hemm. il-kera tad-dar kien jitħallas min-nies tal-parroċċa. Kulħadd joħroġ sehmu. Biss minn dal-ħlas kienu meħiu- sa n-nisa u t-tfal, magħhom ukoll il-qassisin, billi dawn ma kenux jagħmlu ma' l-Ordni, iżda kienu taħt l-Isqot. Il-Kaptan De Melos, bl-ewwel nies li nġabru miegħu, baqa' sejjer bihom lejn ix-xagħra tan-Nigret, bit-tanbur idoqq biex in-nies tkun taf aktar 'il fejn għandha tmur. Fin-Nigret, bil-lejl, kien ikun hemm dejjem waħida mill- għases tad-Dejma, Ma laħaqx għadda fin wisq li, fin-Wigreż, ma bdewx jaslu itit ftit, is-Suldati tal-Kumpanija taż-Żurrieq bl-armi magħhom. In-nies tal-Milizzja dari kienu jżommu għandhom l- ixkubetta bil-balal: meħtieġa, ix-xabla, is-sejf u l-pendent, waqt li xi wħud kellhom il-forċina wkoll. biċċa sewwa ħafna għal dak iż-żmien. B'hekk meta n-nies tissejjaħ. għall-għarrieda, ma kienx isir taħwid u tiixkil sa kemm wieħed isib l-armi tiegħu, iżda kulħadd kien jasal imfiejji minn kollox għal dak kollu li seta' jinqala' f'daqqa. Meta l-Kumpanija taż-Żurrieq inġabret fix-xagħira tan- Nigret, il-Kaptan De Melos qassam is-suldati tiegħu f'erba' skwadrumi: Taż-Żurrieq. tal-Qrendi, ta' Bubaqra u ta' Ħal- Millieri, kull wiefied għalih. Imbagħad, wara li kien ilu li sebali sewwa, beda jaqra l-ismijiet tan-nies, Ħalli jara min kienu dawk li naqsu minn dmirhom ti ma ġewx għas- sejlia. li saret. Qara dawk taż-Żurrieq u ta' Bubaqra, u kien sa jalibat jaqra dawk tal-Qrendi. Iżda fil-ħin jasal it- Turkupilier (1) ta' l-Imqabba, Toni Zammit, riekeb fuq iż-żie- mel tiegħu, ui mar fuq il-Kaptan u qallu li n-Mafra ta' dak illejl saret għalxejn imħabba f'għeltli ttieħed. Wiefied mill-għases tax-xtut li jagħmlu mal-Parroċċa taż-Żurrieq, ra riesqa dgħajsa lejn l-art. Tal-għassa sejħilhom. Iżda billi tad-dgħajsa ma weġbux għas-sejħa li saritilhom, is-suldat għamel in-nar bl-ixkubetta. Wieħed mill-għases tad-Dejma fl- inħawi tas-Siġġiewi, Hi kien fil-għassa ta' but xifa, lemaħ dan in-nar u mar igħid lill-Kaptan tiegħu, Dan il-Kaptan bagħat igħarraf malajr l-Imdina, minn fejn ġiet miġbuda l-ewwel tfaqqigħa ta' kanun. U b'hekk kellha bidu n-Mafra li saret billi wara wieġbu wkoll Għawdex u l-Belt b'żewġ tfaqqigħat olira ta' kanun waħida kull wieħed. Xfiin il-Kaptan taż-Żurrieq sama' b'dan, tbergħen. Beda jlum lit-Turkupilier ta' l-Imqabba, u qallu li d-dmir tiegħu kien li messu fittex. jgħarrfu b'dil-biċċa malajr, u. mhux iħallih bin-nies tiegħu hemm, jistenna dak iż-żmien kollu għalxejn. Iżda Zammit wieġbu, li ma kienx dmir tiegħu (1) It-Tarkupilieri kienu saru meta ġiet l-Ordni f'Malta. Għall-ewwel kienu erbatax, iżda fiż-żmien li qegħdin in- semmu (1641) aktarx li l-għadd tagħhom laħaq tmintax Mat-Turkupilieri, kienu saru wkoll żewġ Bandolieri. Sew it- Turkupilieri kemm il-Bandolieri kienu jitħallsu. Id-dmir tat-Turkupilieri kien li ma tal il-lejl, iduru l-għases fl-in- ħawi tagħħom biss, bla ma jistgħu jonqsu minn dan. Il- Bandolieri, kull meta jfettlilhom, iduru l-għases ta' fejn jidhrilhom huma. Għal din il-biċċa xogħol kellhom żewġ żwiemel għalihom, imħallsa mill-Gvern. li għamel dan, għax ma kien hemm l-ebda bhima qiegħda biex jinqdew biha għal dana x-xogħol, Waqt li l-Kaptan. de Melos kien jitħaddet mat-Tur- kupilier Zammit, resaq fuqhom wieħed mis-suldati, jismu Mikiel Farrugia, minn Ħal-Lew. Dan wara il qal lill-Kaptan, li it-Turkupilier l-Ħadd li għadda, kien ħadu minn għassa u għamlu f'oħra, mar qagħad fejn sħabu, is-suldati l-oħra. Meta Farrugia warrab, de Melos staqsa lil Zammit, il-għala l-Ħadd li għadda naqqas mill-għasses, Zammit wieġbu li dan m'hux minnu. Biss, minn għassa li kien fiha nies żejda, ħa wieħed minn-din u tefgħu f'għassa oħra li kellhom in-nies nieqsa, bl-amar tas-Siniskalk. Iżda minn xhieda li de Melos kellu, kien jaf, li sew Zammit, kemm Farrugia, it-tnejn ma qalux is-sewwa. Għal- hekk qal lit-Turkupilier Zammit li jista' jitlaq u, la darba qabdu f'gidba, kellu igħid lis-Siniskalk b'kollox. Għall-kliem ta' De Melos, Zammit baqa' fejn kien. Il- Kaptan reġa' qallu biex imur, u Zammit ma riedx. U għalkemm il-Kaptav qallu biex jitlaq għal bosta drabi, Zammit ma ċċaqlaqx minn fejn kien. Fl-aħħar il-Kaptan telgħulu u heddu li, jekk ma jitlaqx, jeħodlu l-firketta (furċina) li kellu f'idu u jaqsamha fuq rasu. B'dana kollu, Zammit baqa' jwebbes tasu u ma riedx jitlaq. Fuq hekk, De Melos. ried jeħodlu l-furketta minn idu, iżda Zammit żammha sewwa u qabbeż iż-żiemel għal fuq il-Kaptan; De Melos Ħareġ ix-xabla u ta daqqa, biċ-ċatt tagħha, lil Zammit u daqqa oħra fuq iż-żiemel tiegħu. Zam- mit telaq, iżda reġa' lura malajr biż-żiemel għal fuq il- Kaptan. Dan Ħareġ il-pistola u biha heddu li jagħmel in- nar fuqu, kemm-il-datba ma jerġax lura. Fuq hekk, Zammit warrab u telaq minn hemm: Wara li telaq Zammit, De Melos imar qalb. is-suldati tiegħu, ifittex lik Mikiel Farrugia, dak li ġie mibdul mill- għassa. Sabu, neħħieh minn ma' l-olirajn u qiegħdu għalih walidu. Imbagħad, De Melos mar ifittex lill-Famolo (żbirr) tal-Kaptan tal-Virġa, biex igħidlu jieħu miegħu lil Farrugia u jżommu fil-Ħabs ta' l-Imdina sa kemm igħarraf bil-biċċa lis-Siniskalk. Waqt li l-Kaptan warrab biex ifittex lill-Famolo li sem- mejna, Farrugia reġa' mar qagħad fejn kien qabel, qalb sħabu. De Melos ma sabux lill-Famolo, u meta ġie lura u ma lemafix lil Farrugia fejn ħallieh, intilef minnu n-nifsu, Reġa' mar fejnu, qajmu mill-art u qiegħdu ghalih; imbagħad ħareġ ix-xabla u beda jagħtih biċ-ċatt tagħha. Farrugia laqa' d-daqqiet b'idejh, iżda ġie midrub u beda fiiereġ id-demm. Meta. s-suldati l-oħra raw dan, qalu: ''Madonna tal- ħniena, din x'moħqrija hi 21' u qamu malajr minn bilqegħda u u dawru lill-Kaptan bl-arini f'idejhom, waqt li bdew jgħajtu: ttuh lil dax-xitan, tuh lil-dal-kelb.' Gużċ Ġatt, Jissokta