IL-FJURI TAX-XAGĦRI Fil-gżejjer Maltin insibu x-xagħri l- aktar fl-inħawi tal-punent u tal-Ibiċ lejn in-naħa ta' l-Aħrax tal-Mellieħa u lejn Ħad-Dingli, filwaqt li f'Għawdex dan insibuh fin-nofsinhar u l-Ivant bħal f'Ta' Ċenċ. Kemmuna hija kważi koll- ha kemm hi xagħri. Ix-xagħri huwa msawwar mis-saff tal- qawwi ta' fuq. Huwa ambjent miftuħ għal ħafna rjieħ qawwija u ġieli għar- raxx tal-baħar li jaħkmu dawn il- gżejjer. Għaldaqstant il-pjanti li jikbru f'dan l-ambjent huma żgħar fid-daqs u jirreżistu għall-elementi. Peress li dawn jikbru kważi baxxi ma' l-art, wieħed jista' jingħata l-impressjoni li fix-xagħri ma jikber xejn. Għall-kun- trarju, ix-xagħri huwa l-aktar ambjent sinjur fil-gżejjer Maltin. Wara l-ewwel xita jitfaċċaw ħafna pjanti li jibqgħu jħaddru b'dehra mill-isbaħ sax-xahar ta' Mejju, anke meta tibda tinħass in- nixfa u s-sħana tas-sajf. Fost il-pjanti li nistgħu niltaqgħu magħhom fix- xagħri hemm dawk li jibqgħu jħaddru s-sena kollha u li għandhom għeruq b'saħħithom. Dawn il-pjanti għand- hom għeruq pjuttost ħoxnin li jibqgħu neżlin fix-xquq tal-blat biex jgħinuhom l-aktar matul ix-xhur sajfin. Fost dawn insibu s-Sagħtar li nistgħu narawh bil- fjuri fix-xhur bejn Mejju u Awwissu. Insibu wkoll, għalkemm anqas ta' spiss, l-Iklin li jwarrad matul is-sena . kollha. Anke ż-Żiju u t-Tċ Sqalli huma pjanti tax-xagħri. Bejn ix-xhur ta' Frar u April, nistgħu niltaqgħu maż-Żiju bil-fjuri. Iż-Żiju jikber imħaddan mal- blat u għandu weraq żgħir apposta biex jaħli ilma mill-inqas. It-Tċ Sqalli, li wkoll jikber fix-xagħri, iwarrad bejn ix-xhur ta' Jannar u Ġunju. Pjanti oħrajn huma dawk li jikbru mill- basal jew tuberi. Minn dawn nistgħu nsemmu n-Narċis li bil-weraq twil qisu żigarelli jwarrad minn Novembru sa Marzu. Hekk kif in-Narċis jispiċċa mill-fjuri, il-Ħalib it-Tajr jiehu f'idejh biex isebbaħ ix-xagħri bil-fjuri qishom tazzi żgħar b'żibeġ kbar u suwed ġo fihom, fjuri li jkunu jfuhu wkoll. Iż- Żagħfran Salvaġġ, li fil-gżejjer Maltin jikber biss fix-xagħri tal-Ibiċ tal- gżejjer, ukoll jiksi l-ħofor fil-blat bil- fjuri baxxi tiegħu li jidhru wara l- ewwel xita u jibqa' jwarrad sax-xhur ta' Diċembru. Il-Fjurdulis Salvaġġ ukoll jitla' qisu minn ġol-blat bi ftit ħamrija u l-fjuri tiegħu jidhru matul ix- xhur ta' Marzu u Ġunju. L-Għansar Kbir u l-Berwieq qishom jeħduha kon- tra xulxin min minnhom jogħla l-iżjed 'il fuq mix-xagħri biex juri l-fjuri tiegħu. Mill-banda l-oħra, it-Tewm Salvaġġ qisu mistħi jistaħba wara l-il- qugħ ta' xi ħotba jew blata fix-xagħri. Fix-xagħri nsibu wkoll pjanti sukku- lenti b'weraq pjuttost oħxon. Dan il- weraq oħxon iservi biex il-pjanta taħżen l-ilma għax-xhur sħan tas-sajf jew, fil-każ tal-pjanti annwali, biex il- pjanta tilħaq tagħmel il-fjur u ż- żerriegħa fiż-żmien meta tkun diġa' bdiet tinħass in-nixfa. Fost dawn il- pjanti nistgħu nsibu dawk mill-familja tas-Sedum. Forsi l-aktar komuni minn dawn is-sukkulenti hija Beżżulet il- Baqra li tikber ġo ħofor fil-blat li jim- tlew bl-ilma tax-xita fix-xhur tax-xit- wa. Din il-pjanta tikber ċatta mal-blat, u l-weraq tagħha li għall-ewwel ikun aħdar u tond jinbidel f'weraq ta' lewn ħamrani hekk kif tinħass is-sħana. Il- fjuri żgħar huma ta' lewn ikħal. Għalkemm rari, nistgħu nsibu wkoll Beżżulet il-Baqra Żgħira u Beżżulet il- Baqra Safra. Dawn il-pjanti jidde- pendu miż-żerriegħa biex jerġgħu jik- bru s-sena ta' wara peress li jmutu fix- xhur tas-sajf. Pjanta oħra li hija rari iżda tibqa' tħaddar is-sena kollha hija Beżżulet il-Baqra Bajda. Din tikber fuq ix-xifer ta' l-irdumijiet u għandha weraq żgħir aħdar u fjur abjad. Ilsien l-għasfur Għansar Kbir Narċis Te Sqalli Żebbuġija Berwieq Fjurdulis Salvaġġ Bebuna Ċfolloq Sieq il-Brimba Buswieq tax-Xitwa 14. Żagħfran Salvaġġ 15. veru ħasra li aktarx tlifna waħda minn dawn il-pjanti, is-Sedum stellatum li ilha ma tinstab għal ħafna snin. L-Orkidej ma jonqsux li jagħtu sehem- hom biex isebbhu u jlewnu x-xagħri. L-ewwel Orkidea li tidher fix-xagħri hija l-Orkidea tal-Ħarifa li nistgħu niltaqgħu magħha fix-xhur ta' Ottubru u Novembru. Fix-xagħri nsibu mal-25 speċi ta' Orkidea differenti li fil- maġġoranza tagħhom huma rari. Fost- hom hemm l-Orkidea Piramidali ta' Malta li hija endemika, jiġifieri tikber fil-gżejjer Maltin biss. L-Orkidej iħaddru matul ix-xhur xitwin. Kif tgħaddi r-rebbiegħa jinxfilhom il- weraq. Il-basla ta' l-Orkidej tistrieħ matul dawn ix-xhur iżda terġa' tiehu l- ħajja wara l-ewwel xita. It-tip l-ieħor ta' pjanti huwa ta' dawk annwali, jiġifieri dawk li jiddependu miż-żerriegħa biex jikbru minn sena wi IŻ mt Àf; g: L-Għallet is-Serduq li kważi nqerdet għalkollox. għal oħra. Fost dawn insibu Ilsien l- Għasfur, bi fjuri ħamranin u baxxi ma' l-art. Din nistgħu niltaqgħu magħha minn Jannar sa April. Il-Bebuna, li għandha petali bojod minn fuq u roża minn taħt u hija forma ta' buttuna, Sieq il-Brimba bi fjur ikħal li tinstab fix- xhur minn Marzu sa Mejju, u ħafna oħrajn. Peress li dawn il-pjanti jikbru miż-żerriegħa, jeħtieġ li jagħmlu l-fjur biex tifforma ż-żerriegħa u hekk jikbru pjanti oħra bħalhom is-sena ta' wara peress li dawn imutu kif jibda s-sajf. Dan jista' jkun ta' periklu għal dawn il- pjanti jekk il-fjuri ma jirnexxilhomx jagħmlu ż-żerriegħa. Hekk ġralha Għallet is-Serduq li kienet tinqata' bil- bosta u minħabba f'hekk saret rari ħafna. Minn din il-ħarsa qasira lejn ix-xagħri wieħed jista' jinduna kemm hu għani dan l-ambjent. Dan mingħajr ma għedna xejn fuq il-fawna li tgħix ma' din il-flora. Huwa ferm faċli li wieħed jeqred, iżda diffiċli jew kważi impos- sibli, li pjanta jew annimal meqrud jerġa' jinġieb lura, aktar u aktar jekk din tkun endemika. Ħarsa lejn ix- xagħri turina r-responsabiltà li għandna għal dan il-wirt naturali.