Ġerusalem, i-M. IL-KBIR KAN TAL-PERSJA Fost il-ħafna imperaturi li kellha l-Persja, kien hemm wieħed li kienu jsejħulu l-'Kbir Kan'. ('Magnani- mus Imperator'', u dan mhux għax kien jismu hekk, imma għax ma' tul is-saltna tiegħu ta' aktar minn. tletin sena, kien hekk żejien b'monumenti sbieħ u b'tifkirijiet kbar il-belt ewle- nija tal-Persja, li qablu ebda Kan ieħor ma kien qatt ħolom jew ħaseb fihom. Għalhekk sejħulu ''Kbir'. Iżda b'dan kollu hu ma. kienx ħieni, għax dawk il-monumenti u tifkirijiet minnu mwaqqfa ma kienux ilissnu ġieħu: kienu siekta, muti, bla kelma, waqt li hu kien jixtieq li huma joq- għodu jlissnu ismu ta' ''kbir', u jfakkru, u jtennu, :u jxandru bla hedu u ma' kulħadd il-kobor ta' dehnu u l-qawwa ta' ħiltu. Dan. il-ħsieb hekk kien ikiddu, li kien sar mervus ħafna u bla sabar mhux ftit. Xejn, u xejn tassew ma kien jonqsu: minn kollox kellu, u f'kollox kien moqdi, iżda qatt ma kien f'siktu: kien jidhirlu li kollox jonqsu, ladarba ma kienx hemm min bil-kliem ifaħħar dehnu, jfakkar ħiltu u jogħlli ġieħu. ''Kobba mħabbla'' — kien igħid — ''mur ibbasta sew- wija''1 U ħammem minn hawn u ħammem minn hemm, darba waħda fettillu jsejjah u jlaqqa flimkien l-Għorrief kollha tas-saltna u ġagħalhom. ifittxu bejniethom biex isibu l-mezz li jaq- talu xewqtu u jagħmlu ħieni. Kull wieħed minn dawk l-għorrief qal fehemtu. Wieħed wera l-fehma li jinbena palazz hekk mifrux fil- medda u hekk ta' kobor fil-ġmiel u fil-għana, li jkun magħruf bħala t-tmien għaġeb tad-dinja; imma din il-fehma ma ntogħġbotx, għax palazz kbir u għani kemm ikun, ma jlissinx kliem, ma jagħjiatx, ma jagħnnix. Ieħor qal: noħolqu xmara, li, ilmi- jietha jkunu jgħaddu minn tarf għall- ieħor tas-saltna; iżda din ukoll ma mietx, għall-ilma ġieri jista' iwa, jagħmel xi ħsejjes, imma Iċ, qatt ma jasal ilissen isem il-Kbir Kan tagħna, u wisq anqas, ixandar ġieħu, U ebda wieħed minn dawk l-għorrief li kien ibaqa' li ma qalx il-fehma tiegħu, im- ma ta' ebda wieħed ma ġiet milquha, għax kull waħda kienet nieqsa minn xi ħaġa, u għalhekk, ma kienitx tasal tħoll il-kobba: mħabbla kif kien jix- tieq u ried il-'Kbir Kan'. Dan im- bagħad qal il-fehma tiegħu; ried li tintagħmel ''katuba'' kbira, li fiha jintagħlqu daqqaqa u għannejja, li fil-ħinijiet kollha joqgħodu jsemmgħu tifħir lis-sultan; imma hawn ukoll dehret bħal stmerrija f'wiċċ l-għor- rief, għax qalu, hi ħaġa li ma tistax issir, għax jekk aħna nintagħlqu ġewwa l-katuba, leħenna żgur ma jinstemax u neqsin min-nifs kif in- kunu, nifgaw malajr, U l-Kbir Kan tnikket, u ma għarafx fejn jagħti rasu l Kien hemm iżda, wieħed ġeneral, li kien fehem sewwa dak li kien irid il-Kbir Kan, Dan dlonk inqala' minn imkienu, mar quddiem is-sultan u, wara li sellimlu b'wiċċu sa l-art għal tliet darbiet u qala' li jista' jit- kellem, hekk qallu: ''Ja Sidi, Kbir Kan, kxift jiena u sibt sewwa dak li inti trid; imma, kun af, li jinħtieġuli żewġ ħwejjeġ '. — Liema huma l — Staqsa l-Kbir Kan. — L-ewwel waħda: li ttini sentejn żmien — wieġeb il-ġeneral. — Nagħtik imqar għaxra u iżjed ukoll — wieġeb il-Kbir Kan. — lt-tieni ħaġa: Li terħili f'idejja ċ-ċavetta tat-teżor tas-saltna tiegħek — tenna l-ġeneral. — Mhux biss intik iċ-ċavetta, im- ma nagħmlek sid ta' ġidi kollu — qallu l-Kbir Kan; u ta' dan hawn xhieda dawn l-għorrief. — Kollox sewwa — qallu ferħan il-ġeneral — 'wara sentejn in-nies kollha ta' l-Imperu, bħal ħoss ta' ikatuba waħda, jitkellmu fuqek. Ja Sidi, jfakkruk u jagħtuk ġieħ. Hawn il-Kbir Kan ħall il-laqa' u l-għorrief kollha marru għal riħhom iżda kull wieħed baqa' jmaħħaħ x'seta' kien is-segriet ta' dak il-ġe- neral, li biħ sa sentejn kellu jħoll dik il-kobba mħabbla, li kellha twassal il-hena f'qalb is-sultan. U l-għaqli ġeneral malajr taha għax-xogħol, L-għada mar jiftah it-teżor ta' l-imperu, u ħa hekk kbira tagħbija ta' flus, li serbut twil ta' iġmla, mżejnin b'ilbies imżewwaq, għelm tal-Kbir Kan, bil-kemm setgħu jerfgħuh u jġorru; u b'dawn, il-ġene- ral, mar f'kull belt u f'kull raħal, u beda jieqaf fl-imsierah u kull fejn kien hemm nies, isejjaħ lill-foqra u lil kull min kien bla xogħol jew jin- ħtieġ għajnuna u, f'isem il-Kbir Kan beda' jagħti: dar lil min m'għandux fejn igħammar; ħwejjeġ u lbiesi lil min jonqsu biex. jinsatar; fus lil min kien jinħtieġhom, u qabbad kemm seta' nies jaħdmu, li kien ilhom bla xogħol. U minn belt jgħaddi għall-oħra, minn raħal għall- ieħor, hekk, li ma ħalla ebda mkien li ma żarx lil foqra kollha ta' l-im- peru u lilhom qassam flus, għajnu- niet u faraġ, daqs kemm kienu jin- ħtieġu, f'isem il-Kbir Kan, li f'ismu kienet ġiet maħluqa din il-beneli- ċenza. U bil-kemm kienu għalqu s-sen- tejn, li dak il-ġeneral ma marx qud- diem il-Kbir Kan u, ferħan ferħan, qallu: ''Ja' sidi, sawwartielek il- katuba li b'leħenha kella s-sammgħa: ma l-imperu kollu t-tifħir u l-ġiħ li jistħoqlok; nitolbok issa, Ja sidi, x'ħin tkun trid tiġi tismagħha''. Feraħ mhux ftit il-Kbir Kan għal din l-aħbar u ftihem mal-ġeneral fuq il-jum li fiħ kellu jmur iżur l-ibliet u l-irħula ta' l-imperu biex jara b'għajnejh. u iisma' b'widnejh l-għa- ġeb ta' dik il-katuba. Il-ġeneral, ta' għaqli li kien, dlonk bagħad tagħrifa fl-ibliet u fl-irħula kollha, bi twissija għal dawk kollha bbenefikati mit- tjubija tal-Kbir Kan, sabiex imorru jilqgħuh bl-akbar qima fiż-żjara tie- għu, jfaħħruh u juruh li jagħfuhuiu dak kollu li kien għamel magħhom. Fil-żum li huwa għażel, il-Kbir Kan, imsieħeb mil-kbarat tas-saltna, kien sa jagħti b'idu għaż-żjara tiegħu, u bill-kemm kien għadu kemm qabes il-għadba tal-palazz, li ma jilmaħx quddiem għajnejh serbut, li donnu bla tmiem, twil twil, ta' rġiel, ta' nisa, ta' xjuħ, ta' żagħżagħ, li dawn malli raw is-sultan tagħhom, infaq- għu f'għajjat ta' ferħ, u ċapċpu jdej- hom, u jgħajtu b'leħenhom, jgħidu: tEvviva s-sultan tagħnal ġiħ lill- ġiħ bla qies għal qalb ħanina tiegħu'' l U s-serbut ta' nies ta' belt li jfaħħru il-Kbir Kan kienu jaslu man-nies tal- belt jew raħal tal-qrib, hekk, li kien jidher serbut twil wieħed ma l-impe- ru kollu, li fiħ il-poplu kollu jfaħħar u jagħti ġieh lill-Kbir Kan għal bene- fiċenza tiegħu, Għoġbitu l-ħaġa lill-Kbir Kan, u fisraħ lill-ġeneral talli għaraf, hekk tajjeb, joħloqlu l-katuba li titkellem, bħal ma kien jixtieq, u dar imbagħad, lejn il-kbarat li kienu miegħu, u qall- hom: ''Issa jien ħieni, u ma jonqosni xejn f, Jingħad, li dan il-Kbir Kan fit- testment tiegħu, bħala tifkira, ħalla għall-werrieta u għas-suċċessuri tiegħu dan li ġej: ''Biss il-BENEFIĊEN- ZA hi l-leħen dejjiemi ta' kull barka t'Alla, u hi biss tagħmel lill-bniedem ħieni, imperaturl Sebħ lill-Kbir Kan u N. CASSAR ——————m——————— sena-lizr-kien mar-iżur l-Art-Imqad- ; iġiri—ta- ż tal-faqar, tal-għales-u—ta'l-miserja; H bir-raba—u—l-għeleqi—tagħha—msoqqi- ps ħd A ER th EA , far As ġa k ħa Ġ $ ; bln l ) tik KI TA TIA a aa ħa għażeb A il $ i ħ Ħ ' għET ' ja sejja ma ġeċja FERA kl Si a Ed sj ten GAL AE imħti kebdi feed iGGħu, kien d Ħal D Pet Me ' nia ġ Wed : B AT fm Eb0) żAġ ża iiujieAtA, d-liEmarjili ienet i , ; ta 4 kien għixien b'għajnejk—ir Ma tiil-għelieqi Ta