IL-BARRAKKA TA' KATRIN LORETA sa ma għalqet it-tmintax-il sena kienet għadha xbejba f'dar ommha, medhija fil-faċendi tad-dar u fil- ħsieb ta' ħuha xi sentejn ikbar minnha. Hi kienet minn qaddisha bieżla, nadifa, fuq ruħha u ħafifa. Għajnejha kbar u suwed, xagħarha maħlul u mġiegħied, snienha żgħar u bojod, bi tbissima ħelwa fuq xofftejha rqaq u qrolli, dħu- lija kemm tista' tkun, wiċċha jkellmek bla ma tkellimha, u hekk mirquma fl-imġiba tagħha li qatt ma kont tobsor li hija Għawdxija li kieku ma kenitx titkellem ftit imgħawweġ. Imma l-imsejkna, wara l-għarqa ta' missierha li ġrat fil- bidu nett tal-gwerra fil-waqt li kien ibaħħar fuq bastiment tat-tagħbija, kellha ta' bilfors tmidd għonqha għax-xogħol biex tgħin xi ftit'lommha; għalhekk, għodwa waħda għal- kemm b'inkejja tagħha nfisha, telqet lejn Malta u daħlet qaddejja ma' nies twajba Tas-Sliema. Loreta kienet ilha ħafna ma tmur tara lil ommha, minn banda mħabba l-baħar qalil tax-xitwa u mill-oħra mħabba l-attakki ta' l-ajruplani tal-għadu li kienu ġejjin u sejrin jixħtu l-bombi qerrieda fuq il-gżira tagħna. Omm Loreta, mara twajba li qatt ma kienet semgħiet bi ħsarat hekk koroh ta' gwerra, imliet rasha daqs qartalla meta semgħiet li kienu waqgħu xi bombi fl-inħawi ta' fejn kienet toqgħod bintha u għamlu ħsara kbira. Għalhekk bagħtet tgħidilha sabiex tasal wasla sa Għawdex u taraha għax kienet moħha fiha. Loreta, li qatt ma kisret qalb ommha, biex ma tħallix lil ommha fuq ix-xwiek, ma qagħdetx taħsibha, wisq u telqet għal Għawdex, u kbir kien il-ferħ ta' l-omm meta għal għar- rieda, f'jum sabiħi tar-rebbiegħa, waqt li x-xwejħa ta' omm kienet qiegħda traqqa' l-liwejjeġ ħdejn il-għatba ta' barra, rat quddiemha lil bintha 1 Loreta, f'pajjiżha, sabet ruħha f'dinja oħra bogħod mill- fisejjes tal-gwerra. Ara kemm hu hekk, li meta l-ajru- plani tal-għadu kienu jiġu jferrgħu bla ħniena u addoċċ il- bombi tagħhom fuq il-bini tal-gżira ta' Malta, minflok ma kienet tinżel beżgħana fix-xelter, kienet titla' fuq is-setafi tħares, b'għafsa ta' qalb, lejn dik ix-xita ta' nirien, u tistna' mill-bogħod it-tfaqqigħ fl-ajru tal-balal tal-kanuni tagħna u tħoss it-theżhiż mitfi ta' l-art u t-tregħid mejjet tal-bibien u t-twieqi tal-għorfa tagħha. Ix-xemx ta' April ukoll, wara xitwa qalila u mudlama, dehritilha bħala xemx ġdida li tagħti l-ħajja u tlibbes il-ħolqien ta' madwarha u tferraħ lill-agħsafar li kienet tisma' jgħannu fuq il-friegħi tas-siġar tal-ħarrub u fuq il-lewża ta' biswit it-tieqa tagħha. U billi kienet tabilħaqq mixtieqa minn ommha, minn ħuha u ħbiebha ta' tfulitha li kienu jħobbuha mhux ftit, ħasset għaxqa ta' qalb, hena u faraġ hekk kbir li minnufih għam- litha f'rasha li tibqa' għal kollox f'dar ommha. Iżda ma għaddiex żmien twil li l-ajruplani tal-għadu, bil-qilla tagħhhom, ma bdewx resqin ġmielhom lejn il-gżira tagħha wkoll. Il-bombi li hdew jinxteħtu bħax-xita fuq l-Għadira tal-Mellieħa u fuq il-fortizzi tas-Salini u tal-Qam- mieħ bdew jinstemgħu neżlin ivenvnu u jsaffru sa mill- għorfa tagħha. Il-bibien u t-twieqi kienu donnhom iridu jinqalgħu miċ-ċaċċis bit-tregħid qawwi tagħhom, u l-ħitan tad-dar jinqalbu bit-theżhiż tal-balal. Tarġa' mhux l-ew- wel darba li l-ajruplani tal-għadu immaxinganjaw lis-sajjieda waqt is-sajda f'baħar għoli, kif ukoll il-port u xi rħula ta' Għawdex. Xi bombi ġew ukoll fuq xi bini u kien hemm xi nies safgħu mejtin jew li ndarbu sewwa. Għalhekk issa Loreta bdiet titħasseb, tibża' u tisfar ukoll kull meta s- sirena tnewwaħi. Il-biża' ġie li tant għamel biha li dlonk kont taraha tmur titrekken taħt il-linejja tal-bitlia jew mal- fiajt tas-sejjieħ tal-għalqa meta kienet tisma' għaddej iven- ven bħar-riħ xi ajruplan minn fuq rasha. Lanqas ma baqgtiet torqod fis-sodda tal-għorfa tagħha, iżda mal-għabex m'ommha, kienet tixħet taħt abtejha mitraħ ċkejken tat- tiben u mħadda mgeżwrin fi gverta, u titlaq bihom lejn ix-xelter li kien hemm f'dawk l-inħawi ftit bogħod mid- dar tagħhom. imsejkna Loretal Meta qatt kienet tobsor li f'dik id-daqsxejn ta' gżira wkoll għalkemm minsija minn kulħadd, bla suldati u bla kanuni, kellha ġġarrab il-biża' u t-twegħir tal-gwerra 1 Għodwa waħda, wara lejl aktarx ħiemed, il-għadu sebaħ imgħaddab iktar minn qabel. Kmieni kmieni ma' tlugħ ix-xemx, l-ajruplani tal-għadu nstemgħu jvenvnu u jkarwtu fil-għoli, il fuq mis-sħab, waqt ii bdew għaddejjin mewġa wara l-oħra, minn fuq Għawdex u jigbdu 'l hinn għal fuq il-versall tagħhom. F'daqqa waħda, minn kull naħa ta' Malta mijiet ta' balal bdew jintefgħu mill-kanuni tagħna, ifaqqgħiu fil-għoli u jħallu warajhom ċapep ta' duħħan abjad u iswed li mlew is-sema kollu. Minnufih sħab olixon ta' trabijiet beda tiela' minn ħafna naħiet tal-gżira li kulma jmur, iktar jogħla, jiżdied u jinfirex. Wara ftit beda jin- stama' ċar id-damdim tal-kanuni msieħieb mit-tfaqqigħi tal- bombi li bdew iriegħdu l-art u l-ġebel. Għal dik id-dehra tal-biża' Loreta tbikkmet, wiċċha sfar, qabditha rogħda għax qalbha ħiebritha li dak kellu jkun iktarx jum aħrax għall-gżira. Sejħiet 'l ommha, u, flimkien magħha, niżlu t-taraġ bil-għaġla, ġibdu għall-bieb tal-mandra, u, mill-eqreb trieq, qabdu l-mogfidija li tibqa' sejra sserrep sa tarf il-wied u rħewlha lejn ix-xelter. Imma l-bint u l-omm kienu għadhom ma laħqux il-mogħdija meta semgħu u raw resqin lejhom fil-baxx żewġ ajruplani. Għall-ewwel Loreta bħal tħassbet jekk dawk kinux tagħna; imma kif waslu f'tarf il-mogħdija, semgħet iċ-ċaqċiq tal-maxingan tagħhom, tkexkxet, u flimkien m'ommha inxteħtet bħal kobba fl-art wara siġra tal-bajtar. Kien attakk fuq il-port ta' Għawdex. Kif siktu l-ħsejjes ta' l-ajru u waqgħet btinl ħemda, iż-żewġ nisa issuktaw triqthom bħial mitlufin minn sessihom. Iżda bilkemm kienu laliqu l-ewwel dafila fix-xelter meta semgħu għaddejjin ivenvnu b'qawwa kbira l-ajruplani ta' qabel. U Madonna ta' Loretu, eħlisni inti l-lum mill-mewt bħalma ħlistni drabijiet oħra… temtmet Loreta. ''Tibżax, binti,' qabżet qaltilha minn ġewwa walida mara twajba. 'Idħlu 'l- ġewwa; dan xelter tajjeb; fuqna kollu blat.., u, kif qalet l-aħħar kelma, il-maxingan beda jċaqċaq darb'oħra, hi Il-lum għall vapur ġejja', qal wieħed raġel tal- haħar. €Iva,' qabeż qal ieħor imterter bil-bard u bil-biża',' u ma jistriħux qabel ma jniżżluh f'qiegħ il-baħar', L-ajruplani reġgħu għaddew ivenvnu jbattlu mill-ġdid il-balal tal-kanuni żgħar tagħhom fuq iż-żewġ bastimenti, il-'Franco' u r-'Roval Ladr' irmunkati mal-mol ta' Għaw- dex. Dan ta' l-aħħiar kien iġorr in-nies bejn il-Marfa u Għaw- dex u kien jasa' mas-700 ruħ fil-wisa'. Kellu żewġ skrejjen u żewġ ċmiemen, għalkemm walida kienet għat-tiżjin biss; miżbugħ lewn il-krema, u griż fil-ġnub tiegħu, b'faxxa kaħla tul iċ-ċinta kollha u bi tliet faxex irqaq bojod, ħomor u koħol fit-trufijiet taċ-ċmiemen. Nadif u ħafif kemm tridu; kien igħaxxaq port u mill-bogħod kont tistħajlu biċċa tal-gwerra. L-ieħor kien vapur tat-tagħbija, maħmuġ, tqil u qadim biżżejjed. Il-għadu ma ħamilhomx f'wiċċ il- ballar; ried igħarraqhom. jħalhekk ħebb għalihom u għa- milhom għarbiel bil-balal tal-maxingan ta' 'Lajruplani bla ma qatt iżda rnexxielu jolqothom fil- buq u jniżżilhom, kul jk kul Kienet għaddiet iktar minn siegfħia u s-sirena ta' l-idejn ħabbret li l-attakk mill-ajru kien għadda. qawwi, iżżiettiajr 'l Alla u, flimkien m'ommha, telqet lejn darha ħisiebha biss fis-sirena u fl-ajruplani. Dak in-nhar ix-xbejba bilkemm daqet u qalbha baqgħet ittaqtaq il- lejl kollu. Kienet għadha kif daqqet in-nofs siegħa meta s-sirena reġsliet bdiet tnewwaħ. Loreta u ommhu reġgħu ħarġu mid-dar u telqu mgħaġġlin ma' xi ġirien għal għonq it-trieq tax-xelter, Huma u jaqsmu l-għalqa għal ftit ma tfixklux maż-żraġen tad-dwieli li issa kienu hdew jarmu. Ma laħqux waslu x-xelter u fuq Malta bdew jidhru mill-ġdid id-dħaħen tal-baraġijiet qawwija mseħbin minn sħabijiet ta' duħħan, trab u għabra mqanqlin mill-bombi tal-għadu. Minnufih beda jinstama' t-tfaqqigħ qawwi bla hedu u l-art bdiet tit- heżheż. Iżda l-kanuni wara ftit siktu u fuq l-art waqgħiet bħal ħemda. In-nies bdew jixirfu mill-bokka tax-xelter għax ħasbu li l-perikln kien għadda, iżda f'daqqa waħda nġibdu 'l-ġewwa għax fil-bogħod instama' d-damdim ta' ajruplani oħra: fuq l-art ta' Malta kienet dieħla mewġa ta' ajruplani olira tal-għadu. Wara din il-mewġa dafilet ofira tixliet ad- doċċ u bla ħniena xita ta' bombi. U fl-aħħar waqgħet sikta kbira, iżda s-sirena m'hemmx li tħabbar li l-periklu għadda. Loreta bħal ħadet ftit tan-nifs u ċċaqalqet biex tixref barra mix-xelter; iżda bilkemm kienet meddet riġilha x-xellugi barra mill-għatba, meta nġibdet 'l ġewwa mwerwra. Żewġ ajruplani tal-għadu għaddew ivenvnu bħal riefnu qalil, fil- baxx, minn fuq rasha. Minnufih tisma' żewġ tfaqqigħat żgħar, imbagħad olira qawwija, u oħra qawwija li riegħidu kullimkien u lebilbu d-dawl tax-xemgħa fix-xelter. ''Imqaddsa Marijal Xinhu dan 1f' Għajtet b'rogħda walida Loreta. Dawn żewġ bombi li niżlu qribna F', qabżet qalet ħabiba tagħha. —''Zgur ix-xatt', wieġeb Patri Kelment bħal mibluh bil-biża''' €Mhux xi attakk fuq il-vapur, tgħid 9'' għajjat Dun Grezz minn ġol-gabuba tiegħu. Il-ħoss ta' l-ajruplani ma nstamax iktar; waqgħet ħemda kbira u s-sirena ma damitx qatigħ ma daqqet. In-nies ħarġu mix-xelter u Loreta u ommha minflok li ġibdu lejn darhom, marru għal fuq iċ-ċint li jagħti għal baħar jit- kixxfu x'kien ġara. Malli Loreta saret taf illi bombi mix- ħutin għall-vapur kienu ġew il-baħar u xioħra kienet waqgtħiet fl-egħlieqi qrib id-dar tagħhom, iktar imliet rasha u ma reditx titbiegħed minn idejn ix-xelter għax stenniet li l-ajruplani tal-għadu jerġgħu jitħajru jiġu. U hekk ġara, għax ma għaddiex wisq żmien xħin is-sirena reġgħet bdiet tingħi. 'Reġgħu ġejjin' għajtet imħerwla Loreta, u qabdet lil ommha minn driegħ wietied,u għenitha tħaffef il-pass biex ifittxu jaslu fix-xelter fejn in-nies kienet diġà waslet b'ni- fisha maqtugħ u mwerwra biex tfittex iddabbar rasha minn dak l-attakk li, milli kien jidher kien sa jkun eħrex minn dak ta' qablu. L-attakk mill-ajru heda minn fuq Malta, iżda din id- darba, l-aktar li ħabat fuq il-furtizzi tas-Salini u tal-Qam- mieħ. It-twerdin ta' l-ajruplani beda jinstama' ċar sa minn qiegħ ix-xelter. Kulħadd beda jilbet n jitrekken, F'daqqa walida tistira ta' bomba u tfaqqiegħa li tlarrax. werwrat saħansitra l-aqwa rġiel qalbiena ta' fuq il-baħlar li f'fiajjit- hom kemm-il darba raw il-mewt u ma beżgħux minnha. Wara ftit instemgħu jsaffru u jfaqqgħu żewġ bombi, walida wara l-oħra li damdmu fuq il-blat ta' dak ix-xelter fil-waqt li r-riħi tagħhom tafa' mal-ħajt lil dawk 'i kienu bil-wieqfa u ħasad lil xi oħrajn li dehru jixxengħu 'l-bawn u F' hinn. Ftit qabel ma s-sirena ħiabbret li l-periklu kien għadda daqsxejn ta' tifel daħal jiġri fix-xelter ifittex 'l-ominu a jgħajjat: ''Il-vapur iltaqat u l-barrakka ta' Katrin marret'. Dawn il-kelmiet ta' l-aħħar Loreta Ħassithom bħal sejf ġewwa qalbha. Li kieku l-bombi tal-għadu ġew fuqha, ma kinetx tħosshom daqs kemm liasset dik il-bxara ta' ksir il- qalb. Il-barrakka ta' Katrin kienet ħaġa qaddisa għaliha; ktieb sħiħ u rumanz twil li hi biss kienet taf taqra fih u tifhem. Hemmhekk. iltaqgħet l-ewwel darba ma' Toni, iż- żagħżugħ li kienet tħobb u tolilom bih; hemmhekk ġarrbet l-ewwel xrara ta' mħabba safja, meta, bla ma riedet, għajn- ejha sbieħ iltaqgħu ma' tiegħu mimlijin ħajja u saħta; hemmhekk ħasset l-ewwel fawra ta' demm tielgħa għal wiċċha li kixfitha u regħxitha quddiem iż-żgħażagħ l-oħira. Hemm- hekk ukoll dik ix-xrara ta' mħabba kompliet tħeġġeġ u tikber, meta Loreta fil-Ħdud tas-sajf għal fil-għaxija kienet tqatta' s-sigħat bil-qiegħda fuq iċ-ċint jew fuq xi ġebla tit- għaxxaq tisma' l-leħen sħiħ u għoli ta' dak li kienet tħobb fil-waqt li kien igħanni fuq il-kitarra. Minn ħdejn dik il- barrakka ta' sikwit ma' tul il-ġimgħa hi kienet tgħarrex b'għajnejha lil Toni, fil-waqt li kien igħabbi u jfiott minn fuq id-dgħajjes tal-latini qabel ma marret bħala qaddejja man-nies. U issa għalkemm kien għadda ż-żmien, Loreta kienet għadha tħoss tixgħel fiha dik ix-xrara ta' l-ewwel imħabba li, bħal siġra tal-ħarrub, meta tifrex għeruqha fid-dgħaben tal-blat, ħadd ma jkun jista' għaliha.