Matriċi ta' Ħal Kir Op. BħBA Min, qabel ma jidħol mill-bieb prinċipali tal-knisja parrokkjali matriċi ta' Hal Kirkop, iħares 'il fuq, proprju fuq it-tieqa li hemm fil- faċċata tal-knisja, jilmaħ dan li ġej imnaqqax fuq plakka tal-ġebel: San Leonardu, itlob għalina 1706' Fil-bidu ta' din is-sena, kelli' l-pjaċir inħabbar it-tliet mitt sena minn mindu l-knisja parrokkjali matriċi tagħna ġiet imkabbra min- naħa ta' quddiem. Dan ifisser li saritilha wkoll faċċata ġdida u, iktar tard, kampnari u stallazzjoni ta' kalendarju u arloġġ. Okkażjoni bħal din kienet tfisser ħafna għall-poplu ta' Ħal Kirkop, li minn raħal żgħir ta' ftit mijiet ta' nies (Vella, 2000, 111) kellhom jinġabru tant flus u idejn ħaddiema sabiex isebbħu l-qalba tar-raħal bit-tkabbir tat-tempju ta' Alla. Kien hemm sagrifiċċju, permessi mill-Kurja, ħafna qtiegħ il-qalb. Illum, aħna li qed ingawdu x-xogħol u t-taħbit ta' l-antenati li għixu xi tmien ġenerazzjonijiet ilu, jixraq li nagħmlu, permezz ta' quddiesa, radd ta' ħajr lil Alla li ppermetta u għen biex it-tempju qaddis tiegħu jisbieħ; jixraq li l-Kunsill Lokali jorganizza serata bi kxif ta' plakka; jixraq li l-Għaqdiet Mużikali tar-raħal joħorġu jiċċelebraw barra bil-baned tagħhom; jixraq li kull parruċċan isir konxju ta' dan l-anniversrju; jixraq li xi ħadd jiċċelebra din l-okkażjoni b'xi pubblikazzjoni. Okkażjoni ideali tkun meta l-parroċċa tagħna tiċċelebra Jum il-Komunità, jum li fih nikkommemoraw il-Konsagrazzjoni tal- Il-faċċata tal-knisja parrokkjali u matriċi ta' Ħal Kirkop. knisja tagħna, fid-9 ta' Novembru. Fil-bidu ta' din is-sena, b'inizjattiva personali tiegħi, jiena xandart dan l- anniversarju permezz ta' pubblikazzjoni intitolata Indiċi ta' ismijiet ta' nies minn Ħal Kirkop li jinsabu mniżżla fir-reġistri taż- żwiġijiet, magħmudijietumwietf' Birmiftuħu f'Ħal Kirkop mill-1550 sa l-1840. Appendiċi ta' ismijiet ta' nies barranin f'Ħal Kirkop li jinsabu mniżżla fl-istess reġistri, u tagħrif ieħor storiku, komplut f'Ottubru, 2005, fl- okkażjoni tat-tielet ċentinarju mill-bini tal- frontispizju tal-knisja ta' Ħal Kirkop 1706- 2006. Kif wieħed jista' jinnota, dan il-ktieb jiena ħriġtu proprju b'konnessjoni ta' dan l-anniversarju. Kien xieraq li nikteb ktieb li fih jissemmew l-istess antenati tagħna li daħlu u ħarġu mill-istess bieb li fuqu tidher il-plakka bil-Latin ikkwotata fuq, nies li xi wħud minnhom taw sehem biex it-tkabbir tal-knisja jkun jista' jsir. Dan il-ktieb jista' jiġi kkonsultat fl- uffiċċju parrokkjali ta' Ħal Kirkop, fl-uffiċċju tal-Kunsill Lokali ta' Ħal Kirkop, fil- Melintensia Librarv ta' l-Università ta' Malta, fis-Seminarju ta' Malta, fl-Arkivju tal-Kurja Arċiveskovili, u fil-Libreriji Pubbliċi ta' Malta u Għawdex. Huwa ktieb b'qoxra iebsa ta' 341 paġna, iddedikat lil tliet Kappillani, Dun Nazzarenu Caruana, Dun Karm Camilleri u Dun Noel Camilleri, tliet kappillani li magħhom jiena ħdimt fix-xogħol pastorali tiegħi. L-aħħar żewġ kappillani ġentilment tawni l-opportunità sabiex naħdem fuq ir-reġistri li jinsabu fl-uffiċċju parrokkjali. Irrid ngħid ukoll illi dan l-indiċi jibda mis-sena 1550, jiġifieri, 42 sena qabel ma Ħal Kirkop sar parroċċa. Dan ifisser li jiena kkonsultajt ir-reġistri li kienu jinsabu f'Birmiftuħ, u li Ilum jinsabu fl-uffiċċju parrokkjali tal-Gudja, fejn ukoll il- Kappillan ta' dak iż-żmien, Dun Evan Caruana, tani opportunità biex nistudjahom. Dan il-ktieb jitratta fuq il-magħmudijiet, żwiġijiet u mwiet ta' nies minn Ħal Kirkop li seħħew kemm f'Birmiftuħ u kemm f'Ħal Kirkop mill-1550 sa l-1840, is-sena meta f'Ħal Kirkop jibdew registri ġodda u, għall-ewwel darba, indiċitati. Peress li Ħal Kirkop kien Matriċi ta' Ħal Safi u l-Imqabba, jiena ġbart ukoll kull magħmudija, żwieġ u mewt ta' dawn l-irħula mill-1550 sa l-1597, is-sena meta Ħal Safi nqata' minn Ħal Kirkop sena wara l- Imqabba. Ngħaddi issa sabiex nagħti xi tagħrif fuq is-sena 1706 u s-snin ta' madwarha, sabiex ikollna stampa fuq dak iż-żmien. Dwar it-tkabbir tal-knisja, Akille Ferris jgħid hekk: Perċ nel 1706 la chiesa fu allungata, e fu ricostruita la sua esterna facciata, jiġifieri, Imma fl-1706, il-knisja ġiet imtawla, u l-faċċata tagħha ta' barra ġiet mibnija mill-ġdid (Ferris, 1866, 431). Kif nafu, Malta kienet taħt il-kavallieri mill-1530 sa l-1798. Il-Gran Mastru li ħakem Malta u Għawdex fl-1706 kien Fra Ramon Perellos V Roccafull, li kien Spanjol, u li laħaq fil-5 ta' Frar, 1697, u spiċċa f'Jannar ta' l-1720. Kien il-21 Gran Mastru ta' Malta. Sab ħafna disordni fil-Kunvent tal-Kavallieri, kif ukoll litigazzjonijiet fuq drittijiet u privileġġi bejn l-Isqof, il-Gran Prijur u l-Inkwiżitur. Bis- saħħa tiegħu u tal-Papa Innoċenz XII, huwa ġab il-paċi u l-ftehim, u biex jiċċelebra din l-okkażjoni, hu waqqaf iskrizzjoni bil-Latin fuq il-faċċata tal-Knisja tal-Vitorja fl-1699, taħt il-bust ta' l-imsemmi Papa. L-iskrizzjoni taqra hekk: O Alla, lilek nagħtu qima. Il-Wisq Eminenti u Reverendu Sinjur Fra Don Ravmondo De Perellos V : Roccafull, b'xewqa aċċettabbli u milquta minn kulħadd, iddedika għal dejjem, fis-sena 1699 mill-ħlas sagru tal-Verġni, tant benefiċċji kbar lill-wisq tajjeb u qaddis Papa Innoċenz XII, wara li ġew irranġati kwistjonijiet li kienu qamu bejn in-naħa tal-Knisja u n-naħa tas-Setgħa Ċivili, wara li d-drittijiet ġew osservati bir-reqqa għaż-żewġ naħat, wara li diversi Kommendi ġew imwaqqa mill-ġdid bla tfixkil. Kien hu li ordna li jitħaffru fosos għall-ġabra tal-qamħ u li jsiru t-tappezzeriji fil-Kon- Katidral ta' San Gwann il-Belt. Bena erba' iġfna u tahom l-ismijiet ta' San Raimondo, San Giovanni, San Giacomo u Santa Katerina. Fi żmienu wkoll inqabad ġifen Tunesin, li Biex jikkommemora l-qlubija tal-kavallieri, huwa tella' l-Porte de Bombes (il-Bombi), bl-iskrizzjoni bil-Latin li tgħid (Zammit, 1952, 198-199): Waqt li niġġieled kullimkien it-Tranċi (jiġifieri, 'il-Misilmin'), hekk ninsab wieqaf f'lok protett. Nafu wkoll li Malta kellha madwar 77 isqof prinċipali minn żmien San Pawl sa llum. Fiż-żmien li qegħdin nittrattaw hawn, Malta u Għawdex kellhom lil Fra Davide Cocco Palmeri, minn Calabria. Dan kien qassis u kavallier, u kien ukoll qabel l-elemosinjier (jiġifieri, jiġbor il-flus tal-karità) tal-Gran Mastru Caraffa. Huwa ġie kkonsagrat isqof fl-4 ta' Ġunju, 1684. Bħall-Gran Mastru ta' żmienu, huwa sab ma' wiċċu ħafna litigazzjonijiet. Laqqa' Sinodu f'April, 1703, u bena mill-ġdid il-Katidral ta' l-Imdina, wara li kien iġġarraf bit-terremot ta' l-1693. Huwa miet fid-19 ta' Settembru, 1711, fl-età ta' 80 sena (Ferris, 1866, 45-46). F'Ħal Kirkop għandna l-arma tiegħu fir-rokna tal-pittura tal-Madonna tal- Pilar u ta' San Ġakbu, Appostlu. Peress li fi żmien l-Isqof Fra Davide Cocco Palmeri kien ipitter Stiefnu Erardi (1630-1716), huwa possibbli li din il-pittura għamilha hu (Terribile, 2004,30). L-istess Isqof Cocco Palmeri żar lil din il-parroċċa bejn l-1685-87. F'dan ir-raħal kellna b'kollox 33 kappillan, inkluż amministratur parrokkjali (Vella, 2000, 162). Fl-1702 kellna lil Dun Ġakbu Murga, li ġie elett fit-22 ta' Jannar bħala s-sitt kappillan tar-raħal, kif jikteb xi ħadd fit-tieni volum tar-Reġistru taż-Żwiġijiet, fin-nota tal- bidunett, E nell' Anno 1702 nell tempo dell'administratione dell Paroco Dfon) Giacomo Murga, qfuajle prese possesso di dfetta) Parrochia li 22. Gennaro di dletto) Anno 1702, jiġifieri, U fis-sena 1702, fi żmien l-amministrazzjoni tal-Kappillan Dun Ġakbu Murga, li ħa l-pussess ta' l-imsemmija parroċċa fit-22 ta' Jannar, ta' l-imsemmija sena 1702 (Vella, 2006, 338). Fir-Reġistru tal-Magħmudijiet ta' l-istess sena, huwa Dun Ġakbu nnifsu li jikteb kif ġej: Nell'Anni del Sigfnojre 1702 li 22 Gennaro giorno di Domenica, quale fu la Terza dopo V Epifania. Jien, Dun Ġakbu Murga ħadt il-pussess fil-parroċċa ta' Ħal Kirkop, taħt it-titlu ta' San Leonardu, ikkonfermat lili mill-Ilustrissimu Isqof Missierna, Fra Dun Davide Cocco Palmieri, Gran Kommendatur tal-Kommenda msejħa ''tal-barumbari', u Kunsillier Dinjissimu Reali tal-Maestà tiegħu r-Re ta' l-Ispanijiet; jalla Alla jħarsu għal ħafna snin. Fl-istess reġistri ta' Ħal Kirkop, Dun Ġakbu Murga jissemma l-ewwel darba fis-6 ta' Awissu, 1699, bħala qassis mill-Imdina, u li kien ġie hawn bħala xhud ta' żwieġ li kien seħħ hawn dakinhar (Vella, 2006, 300). Kien dan il-kappillan li ħadem għall-estenzjoni tal- knisja u għall-bini tal-faċċata l-ġdida. F'Diċembru, 1704, Dun Ġakbu laħaq Kappillan ta' Ħal Tarxien, u fl-1714 Kapillan ta' Ħad-Dingli, fejn dam sa l-1728 (Ferris, 1866, 433). Il-kappillan li laħaq floku u li għalaq il-bini l-ġdid tal-knisja tagħna kien id-Duttur Dun Vinċenz Muscat. Kien minn Ħal Safi, u ġie magħżul fl-14 ta' Ġunju, 1705, minn Mons. Cocco Palmeri, kif jikteb xi ħadd fir-Reġistru taż-Żwiġijiet, fit-tieni volum, fin-nota tal- bidunett, L'anno 1705. Fl-14 ta' Ġunju, it-tieni Ħadd wara Għid il-Ħamsin, ħa pussess ta' l-imsemmija parroċċa Dun Vinċenz Muscat, meta kien aċċettat f'Ruma li l-parroċċa kienet battala minn kappillan permezz tar-riżenja ta' 'l fuq imsemmi Sinjur Dun Ġakbu Murga (Vella, 2006, 338). L- ewwel żwieġ li amministra Dun Vinċenz Muscat kien dak tat-18 ta' April, 1706, is-sena ta' għeluq it-tkabbir tal-knisja (Vella, 2006, 294). Huwa miet bħala kappillan ta' Ħal Kirkop fl-1 ta' April, 1743, fl-età ta' 90 sena u ħames xhur. Kif jiddikjara l-kappillan ta' Ħal Safi, skond l-informazzjoni li rċieva mingħand il-Viċi ta' Ħal Kirkop, Dun Lawrenz Caruana, li ftit wara laħaq Kappillan minfloku, fir-Reġistru ta' l-Imwiet ta' Ħal Safi, fit-2 ta' April, 1743, Dun Vinċenz laħaq irċieva l-aħħar sagramenti u ndifen fil-qabar tal-ġenituri tiegħu fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Safi (A.P.S., Imwiet). Bħala kappillan ta' Ħal Kirkop, Dun Vinċenz amministra wkoll il-funeral tal-Kappillan ta' Hal Safi, Dun Mattew Sciriha, li miet fl-20 ta' Ġunju, 1725 (A.P.S., Imwiet). F'dik l-istess sena żaru din il-parroċċa matriċi Dun Mikiel Testaferrata, Kappillan ta' Senglea, fl-okkażjoni taż-żwieġ tat-18 ta' April; Dun Karlu Colonia, Kappillan ta' Vietoriosa, bħala uffiċjatur taż-żwieġ tat-2 ta' Mejju, 1706; Dun Duninku Zammit, Viċi ta' l-Imqabba, fiż-żwieġ tad-29 ta' Awissu, 1706; Dun Antonju Zerafa, Viċi ta' Victoriosa, fiż- żwieġ tat-2 ta' Mejju, 1706; Patri Salvu Balzan, minn Valletta, uffiċjatur fiż-żwieġ tat-22 ta' Lulju, 1706, u Dun Salvu Mendus, Suddjaknu minn Victoriosa, xhud fiż-żwieġ tat-2 ta' Mejju, 1706 (Vella, 2006, 295-305). Sentejn biss wara l-1706, twaqqaf l-artal tal-Madonna tal-Grazzja fil-korsija ċentrali b'legat imħolli minn Franġisku u Grazzja Camilleri. X'aktarx li l-kwadru tpitter minn Ġannikol Buhagiar. F'dan il-kwadru nsibu mal-Madonna tal-Grazzja lil San Franġisk minn Paola (Terribile, 2004, 33). Is-sena 1700 rat l-ikbar epoka tal-Barokk fl-Ewropa Kattolika. Anke rkejjen Protestanti tħajru minn dan l-istil li donnu sar parti mir-reliġjon tagħna; tant hu hekk, li l-Katidral ta' San Pawl ġewwa Londra, mibni minn Sir Christopher Wren bejn l-1675 u l-1710, tela' fuq l-istess stil (Gombrich, 1978, 360-361, Serracino-Inglott, 2006, 90-91). Fl-Italja, dan il-moviment kien beda seklu qabel. Eżempji nsibu bosta: insemmu biss lil Santa Anjeże fi Pjazza Navona ta' Ruma ta' Borromini u Rainaldi ta' l-1653 (Gombrich, 1978, 342- 344). Bil-preżenza tal-kavallieri f'Malta żdiedet l-influenza artistika Ewropea f'Malta, u żaru Malta diversi pitturi u arkitetti, li wkoll ħadmu għall-kavallieri fil-knejjes u l-bereġ tagħhom. Meta l-knisja parrokkjali ta' Ħal Kirkop ġiet imtawla u mogħtija din il-faċċata ġdida, ma naqasx li jkollha faċċata Barokka wkoll. Aħna u nħarsu lejn il-faċċata, naraw il- bieb prinċipali b'forma ta' arkata semi-ċirkulari taħt tieqa. Eżatt mal-ġnub ta' din it- tieqa u bieb, fuq kull naħa, insibu żewġ kolonni finta (aspett komuni tal-Barokk), imma li jżommu fuqhom voluti ta' l-Ordni Joniku. Dawn huma spirali fil-parti ta' fuq ta' l- imsemmija kolonni kwadrati. Fuq it-tieqa, imbagħad, insibu l-arkitravi, u fuqhom, imma fiċ-ċentru biss, dak li ngħidulu l-pediment, dik il-forma triangulari li fi stil Klassiku kien jistrieħ minn tarf sa tarf tat-tempju. Skond Akille Ferris, il-kampnari saru fi żmienu, jiġifieri, bejn l-1861 u l-1862 (Ferris, 1866, 432). Fuq kull kampnar insibu pinnaklu twil ta' forma piramidali. Arkivju Parrokkjali Safi, Imwiet. Malta, P.E.G. Ltd., San Ġwann, Malta, 2006, 89-97. Terribile, T. Teżori fil-knejjes Maltin: Ħal Kirkop, l-Imqabba, il-Qrendi, Ħal Safi, iż-Żurrieq. Malta, Pubblikazzjoni Indipendenza, 2004. Malta Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2004. Ħal Kirkop u l-inħawi ta' madwaru. I. Msida, Università ta' Malta, 2000. 'L-ewwel reġistru tal-parroċċa ta' Ħal Kirkop 1592-16797, f'H.CR. Ħal Kirkop u l-inħawi ta' madwaru. Msida, Università ta' Malta, 2000, 48-141. Mdiċi ta' ismijiet ta' nies minn Ħal Kirkop li jinsabu mniżżla fir-reġistru taż-żwiġijiet, magħmudijiet u mwiet f'Birmiftuħ u f'Ħal Kirkop mill-1550 sa l-1840. Apendiċi ta' ismijiet ta' nies barranin f'Ħal Kirkop li jinsabu mniżżla fl-istess reġistri, u tagħrif ieħor storiku, komplut f'Ottubru, 2005, fl-okkażjoni tat-tielet ċentinarju mill-bini tal-frontispizju tal-knisja ta' Ħal Kirkop 1706-2006. ' Traduzzjoni ta' l-awtur. L-istess japplika għal kull traduzzjoni oħra mil-Latin jew mit-Taljan li tidher f'dan l-artiklu. Fejn issib: Ħobż Frisk, Cakes, Pasti Ġelati, Ħelu, Ċikkulata, Gallettini u Kull Kwalità ta' Xorb Naċċettaw ordnijiet għal Parties Pastizzi, Pizza, Gatealx, Pasti