DRIEGH IL-MULEJ FL-ISTORJA TAL-GENS LHUDI Il-Jasar ta' Iżraeli Salmanzar, is-sultan ta' l-Assirja, kien mar jeħoda ma' Osija ta' Iżraeli, li dineb quddiem Alla, u ħakmu. U Osija ħtieġlu jibda jħalsu l-ħaraġ. Imma, wara żmien, dan issieħeb mas- sultan tal-Eġittu u ftiehem miegħu li ma jibqax iħallas il-ħaraġ lil Sal- manazar. Dan wassluhielu din il fehma ta' Osija u reġa' mar jeħodha miegħu, u ħarbtu, u ħadu taħt idejh u xeħtu l-ħabs. Salmanazar daħal Samarija u ħadhielu u ġarr miegħu wlied Iżrael ġewwa l-Assirija u ġa- għalhom jgħammru ma' tul ix-xtajta ta' Gozan. fl-ibliet ta' Ha'a u ta' Habar fl-artijiet tal-Medi. Għax kos, ulied Iżraeli wara li Alla ħabbhom u ħelishom minn taħt il-ħakma ta' Farawni: sultan ta' l-Eġittu, waqgħu fid-dnub u għa'b għalihom tbiegħdu mill-Mulej, Alla tagħhom. U tellgħu vari fuq il-quċ- ċati ta' l-għoljiet u ħarqulhom il-lu- bien u taw qima lil dawn l-allat tal- frugħa. U għad li Alla nebbaħhom u wissiehom b'fomm il-Profeti, xejn bih ma riedu aktar jisimgħu u webbsu rashom f'dik il-ħajja l-ħażina tagħ- hom, biex jimxu mad-drawwiet ta' ta' l-għedewwa tagħhom u baqgħu jqimu lil Baal u jammnu bħalhom bis-sħarijiet u joqogħdu għalli jweb- blulhom is-saħħara.- Fuq hekk, Alla seħethom u aktar bihom ma riedx jaf; u wlied Iżrael li karkruhom barra mill-artijiet tagħhom u baqgħu t-tur- rufnati sal-ZLum. U Salmanazar ħajiar ġnus oħra jmorru jgħammru fl-ibliet ta' Iżrae'i: u anqas dawn ma qagħdu għalli Alla ried minnhom; u Alla bagħad f'not- shom id-driebes jeqerduhom, U s- sultan bagħtilhom f'Samarija qassis minn ta' Iżraeli li kien fost l-irsiera tiegħu, biex hu jgħarafhom kif jagħtu qima l Alla. Imma, dawk in-nies tel- igħu knejjes lill-allat tagħhom; u kull ġens lill-allat ta' art twelidhom. U minn dak iż-żmien issemmew Sama- ritani, Tobija Waqt il-Jasar Tobija kien mill-ġebbieda ta' Net- tali u mill-belt ta' dan l-isem. F'żogħ- żitu mexa dejjem fit-triq tas-sewwa ;' u waqt li kullħadd kien imur jagħti qima lill-gaġol tad-deheb kif kien riedhom Ġeroboamu, hu biss ħarab u mar jgħammar Ġlrusalemm biex hemm jagħti qima lill-Mulej Ala tiegħu fil-Maqdes, u lilu kien jagħti l-bħur ta' l-egħlejjel tar-raba' u ta' kull ġid li kellu. U meta sar raġel ħa b'martu 'l Anni, minn ġidd qra- batu, u twelidiu tifel li semmieh bħalu, Tobi'a; u minn żogħritu għallmu jibża' mn'Alla u jitbiegħed mit-tiġrib tad-drawwiet l-imgħarqa. U meta mbagħad Salmanazar su'- tan ta' l-Assiri ħa lilu, lil martu u 'l ibnu rsiera ma' l-Iżraeliti l-oħra kol- lha fil-belt ta' Niniveh, kieku qatt darba niġġeż l-ikel tan-nies li fosthom kien jgħammar ma' tul il-jasar tie- għul U billi kien iħobb l'Alla laq- qgħu mas-Su'tan; u s-sultan issaħħar warajh u telaqlu jdur għal riħu u — ħallieh imur fejn irid, bla ħadd ma jindaħallu, u, minn fuq, tah f'idejh għarma fidda. U Tobija kien dejem iżur l-irsiera sħabu u ifarraġhom fin- niket tagħhom, u jqassam. il-ħobż lill-imġewħin u xaqaq lil dawk li jin- ħteġuhom sabiex jinsatru, u jidfen il-mejtin. U sew dik il-ħabta li sab ruħu f'Roges, belt minn tal-Medi, mar iżur lil Gabel, wieħed minn qra- batu; u billi sema' li dan kieħ magħ- kus, silfu għaxart ewwieq tal-fidda. cli fi żmienu kienu jsarrfu bosta (qisuhom: (£2437 ta' żmienna); u dak għamillu minn idejh għalihom. Issa ġara li għodwa waħda, meta nġabar id-dar wara d-difna ta' bosta mejtin, Tobija xteħet iistrieħ taħt ħajt, u għajnu marret bih. U waqt dik ir-raqda tiegħu, waqa' fuq wiċċu minn bejta tal-għasafar il-ħmieġ sħun ta' ħuttaf, u għamieh. Issa Al:a ħal- lieh jiġrilu hekk biex iġarrab is-sabar tiegħu bħalma kien għamel ma' Ġobb. U Tobija ħa kollox minn idejn Alla. u kieku biss gemgem darba; u baqa' . jgħix fil-biża' tal-Muej u lilu jiżżiek ħajr għomru kollu talli dejjem waqaf miegħu. U martu Anni kienet ta' kull jum tmur, tinseġ fi djar in-nies biex bix- xogħol ta' idejha taqla' għall-ħajja ta' żewġha, u ta' binha, għax dik il-ħabta Sennakerib, bin Sa'manazar. ħataflu' l-ġid li kellu x'ħin semmewlu li kien żidfen il-mejtin li f'dagħdigħa tiegħu hu kien bagħat joqtol; u To- bija u martu u binhom kienu neqsin minn kollox għaliex l-inqas kellhom ma' min iwasslu aħbar lil Gabel biex kieku jara jroddilhomx il-flus li kienu silfuh billi issa fil-faqar tagħ- 7 hom jinħteġuhom. U issa Tobija għaddielu minn moħħu li wasal għall-mewt u sejjaħ lil ibnu Tobija ma' ġenbu biex qallu: €Meta Ala jogħġbu żjiġborli ruħi, fi ħdanu, inti idfen ġismi; u qis li tweġġah 'l ommok għall-bqija ta' għomorha; u meta ħajjitha tintemm. idfen lilha wkoll f'qabar wieħed mie- għi. Żomm F'Alla quddiem għajnejk għal għomrok kollu. La qatt tħalli d-dnub jirkbek; u qassam dejjem mill-ġid tiegħek lill-foqra: jekk ikol- lok qatigħ, qassam qatigħ; iekk int ikollok il-ftit, imqar mill-ftit qassam kemm tista' u b'qa'bek kollha, l-għa- liex l-għajnuna tal-fqir teħlisna mill- mewt u ma tħallix ir-ruħ tintilef fid- dlamijiet ta' dejjem. Aħrab kull ma jista' jtabba' r-ruħ tiegħek; ara la qatt titkabbar b'xi frugħa ta' fehm- tek jew b'xi kliem żejjed. U ais li inti qatt ma'tridlu 'l għajrek dak li inti ma tkun ridt lilek. in-nifsek. Stħarreġ de'jem fehmet min hu egħ- ref minnek, u bierek F'Alla f'ku'l żmien ta' ħajtek, Imbagħad kellem lil ibnu Tobija fuq il-flus li żmien qabel silef lil Gabel ta' Rages; u wrieh xewqtu li jhejji ruħu jitlaq u jmur isib :il Gabel u jiġbor il-flus, u newwillu l-kitba li kien għamel mn'idejh Gabel biex ikun jista' jurih li mibgħut minn qaribu. €Mur issa, ibni'', qallu, 'u ma għan- dek xejn mniex tibża'; aħna qegħdin ngħaddu ħajja mġebbda wisq ta' fqajrin li aħna, iżda għad iko'ma. iva, bosta biex nithennew jekk nib- żgħu mm'Alla u naħdmu għall-ġid. Tobija u l-Anġlu Mal-ħarġa t-tajnl Tobija ż-żgħir, mal-kelma ta' missieru, heja ruħu biex jitlaq lejn Rages; u kif ħareġ mi'l-għatba 'l barra ltaqa' ma' żagħ- żugħ wieqaf f'nofs ta' triq donnu jaħsibha għandux jitlaq jew Iċ. U billi Tobija raħ minn tagħma u dħuli sellimlu u mar fuqu jistaqsih jafhiex it-triq li twassal fl-artijiet tal-Medi. U l-ieħor wieġbu: ''Bosta drabi, jien terraqt l'hinn, u Gabel laqagħni f'daru f'Rages'. Fuq hekk, Tobi'a talbu jidħol id-dar għand missieru, u missieru talbu jistax iwassal Fibnu sa Rages. U dak iż-żagħżugħ wieġbu li jwasslu sa hemm u jarġa' jwassalulu lura qawwi u sħiħ; u qallu ukoll: €Agħmel il-ħila, dalwaqt Alla jibgħa- tlek id-duwa għal fejqan ta' għaj- nejk'l U Tobija ż-żgħir għannaq 'l ommu u 'l missieru, u telaq ma' dak iż-żagħżugħ lein Rages, Ma' tulek ja triq, Tobija daħħal riġlejh fl-ilma tax-xmara; u f'dak il- waqt, ħuta kbira tal-biża' ħebbet għalih u riedet tibilgħu. U billi t- tifel twerwer, iż-żagħżugħ li kien miegħu għamillu l-ħila jaħtaf il-ħuta minn garġejha u jiġbidha l-art, u mbagħad jiftaħħa u joħorġilha l-qalb. u l-marrara u l-fwied; u qallu li dawn jiswew wisq għad-duwa, għaliex jekk nitfa qalb tinxtewha id-duħħan li joħ- roġ minnha iħarrab minnufiħ ix-xja- ten mir-rġiel u min-nisa: u l-marrara tiswa biex tidlek biha l-għajnejn u tfejjaqhom. (U t-tifel Tobija sama' milli qallu dak il-barrani, u baqgħu sejrin flimkien għal xogħolhom. U dan il-barrani mbagħad ħajru jieqaf għand qaribu Rakjel, li dan ma kel- lux għair bint waħda, u kien jixraq wisq jitolbu jżewwiġhielu. Iżda. Tobija wieġbu: ''Smajt li seba' dar- biet oħra żewġuha, u ta' kull darba x-xjaten qatlulha r-raġel mill-ewwel lejl tat-tieġ''. U dak il-barrani fis tennielu: ''Nagħtik kelma, a isma' minni li ma jkollokx għaliex tindem; dawk li jiżżewġu b'fehma li jitbiegħdu minn Alla biex jagħtu ruħhom għall- ħti'a, ix-xitan jegħlibhom ikollu setgħa fuqhom. Iżda, imbagħad, meta: inti tinġabar magħha, ibdew biex flimkien titolbu l-ħniena t'Alla u ixħet il-fwied tal-ħuta fuq il-ġamar u x-xitan jitlaqhom minnufih u jaħ- rab, u Alla jagħnik bl-uli Ai U waslu d-dar ta' Rakjeli, u feh- muh min kienu, u hu laqagħhom b'idejh miftuħa; u sar għors sħiħ daqs kemm ferħu b'xulxin. U meta Rakjeli riedhom joqogħdu fuq il- mejda, Tobija qallu: ''Min għalija ma nikolx qabel ma inti tagħtini kelma ta' raġel li żżewwiġni 'l bintek Xara (Saraj'. Iżda, Rakjieli, fina li kien ġralhom lis-sebat'irġiel l-oħra ta' bintu, stamat, ħabat jitnikker u jtemtem ma jafx x'fiħandu jwieġbu. Hawn issa ndaħal dak il-barrani li wassal lil Tobija, u qallu: ''La tib- żax 'il bintek tagħtiha lil dan ir- raġel li jibża' minn Alla, il-għaliex ħadd għajru ma. jista' jeħodha b'martu''. U Rakjiel qegħdilhom id f'id u tejjiġhom, u bierek 'l Alla. U meta daħal il-lejl inġabru waħedhom għar-rqad, U Tobija xe- ħet fuq il-ġamar il-fwied ta' dik il- ħuta; u l-Anġlu Rafel ħarrab lix- xitan. Imbagħad Tobija qal lil mar- tu Zara: ''Ejja nitolbu 'l Alla għal tlitt iljieli, għax jinħteġilna nkunu bħal ulied Alla u mhux le bħal dawk li ma jridux jafu bih''.. U t-tnejn flimkien talbu 'l Alla b'ħeġġa u ħrara kbira. U x'ħin sebaħ, Rakjieli bagħat iħaffer qabar, għax ħaseb li Tobija kien ġralu bħalma ġralhom. is-sebat irġiel ta' qablu. Imbagħad mar jit- tawlilhom: u x'ħin wasslulu li huma qawwijin u sħaħ u reqdin flimkien, Rakjieli bagħat dik is-siegħa lill-qad- dejia tiegħu jimlew il-ħofra; u hu u martu bierku l'Alla għax kollox mar sewwa. miegħu ġimagħtejn; u mill-ġid li kellu, qassam nofsu lil Tobija, u għa- millu minn idejh li n-nofs l-ieħor iħallihulu b'wirt wara l-mewt tiegħu u ta' martu Anni. U Tobija talab liż-żagħżugħ barrani biex kieku jasallu wasla sa Rages, ifittex lill-Gabel. U dak iż-żagħżugħ telaq u mar għand Gabel, u 'urieh il-kitba tas-self. Dan laqgħu u rad- d'u kulma kien issellef. U Gabel mar miegħu jifraħ lil Tobija f'dar Rak- U talab lil Tobija jibqa'— jiel, u bierek lilu u lil martu, u 'l missieru u 'l ommu. Rakjieli, im- bagħad, ħalliehom jitilqu lil Xara u lil Tobija, u tahom li wegħedhom, nofs il-ġid li kellu u nofs il-qaddejja tiegħu u l-merħliet u l-iġmla, u ħafna flejjes u raħħmilhom minn qalbu; u hu u Anni għannqu lil binthom u bagħtuhom qawwijin u sħaħ, u mim- lijin bil-ġid u l-hena. Tobija jarġa' jara d-Dawl Ix-xwejjaħ Tobija qabad jitħasseb fuq li ibnu ddawwar, u Anni martu tibki u tixher uma ssibx sabar, u ġejja u sejra tittawwal mit-tieqa u tgħarrex, dejjem bit-tama li tarah ġej. U meta, wara ħdax-il jum, waslu f'Xaran, nofs triq minn Ninivieh, iż- żagħżugħ barrani qal lil Tobija iż- żgħir: ''Ħalli aħna nitilqu u mmor- ru minn quddiem nagħtu l-bxara lil missierek, għax mur ara xi jsaħħan rasu fuqek billi ddawwartlu; u mar- tek u n-nies li magħha u l-merħliet u l-bhe'jem jibqgħu ġejjin għalihom, ħalli aħna nilħqu qabilhom għand missierek. U ġib miegħek il-marrara tal-ħuta għax tkun tinħteġilna. U hekk kif naslu d-dar, agħti qima u bierek lill-Mulej Alla tiegħek talli għamel miegħek; imbagħad ersaq quddiem missierek ubusu, u idliklu għajnejh b'dik il-marrara tal-ħuta; u, kif ngħidlek jiena, dlonk missierek jara l-ikħal tas-sema u jifraħ ferm jarak bid-dawl ta' għajnejh, U l-kelb ta' Tobija kif qorbu lein id-dar, telaq jiġri u jferfer denbu bħallikieku biex jgħarraf lil sid id- dar li ibnu kien wasal. U malli was'u qrib id-dar, ommu lemħet lil binha ġej, u marret tagħti l-aħbar lil mis- sieru, u dan qam u b'idu f'id wieħed mill-qaddejja tiegħu, telaq lejn l-għat- ba jilqa' lil ibnu. U x'ħin tgħannqu u iżżew ħajr F'Alla qagħdu bil-qie- għda. Imbagħad Tobija ħa l-marrara tal-ħuta u għal nofs siegħa dam jidii- klu għajnejh lil missieru, u bħal rita ta' bajda waqgħet minn għajnejn missieru, u fil-ħin raġa' ra d-dawl. U Ikoll flimkien, wiċċhom fl-art, bier- ku l'Alla. U issa laħqet Xara u l- qaddejja tagħha, u l-iġmla u l-ġid li kien tahom Rakjieli, u għal ġimgħa sħiħa għamlu għors kbir u stiednu magħhom il-qraba u l-ħbieb tagħhom. U Tobija ix-xiħ, u ibnu Tobija ftiehmu flimkien x'jaqbdu jroddulu lil dak it-twajjeb barrani talli waqaf magħhom u ħenn għalihom u mliehom b'kull ġid; u xtaqu jnewlulu nofs il- ġid li ġiebu magħhom. Iżda hu we- ġibhom: ''Fil-waqt li inti kont titlob lill-Mulej bid-dmugħ: f'għajnejk u kont tidfen il-mejtin, jien kont inwas- sal it-talb tiegħek Palla. U la darba inti għoġobtu l'Alla, kien jiġi minnu li inti tkun imġarrab. U fuq hekk il-Mulej issa bagħatni nfejqek; U Xara, mart ibnek, neħlisha mix-xitan. Jiena Rafiel, wieħed mill-ewwel seba' Anġli minn ta' quddiem Alla'. U dawk l-imsieken, kif temm kliemu, xteħtu wiċċhom fl-art quddiemu, Iżda l-anġlu minnufih sabbarhom: €Il-hena magħkom, m'għandkomx mniex tibżgħu. Bierku, iva, LP'Alla u xandru ma kulħadd b'kemm ħwejjeġ tal-għaġeb waqqaf magħkom''. U ħin bla waqt, għab minn quddiem- hom, n ma setgħux jerġgħu jarawh. U għalkemm il-siegħa baqgħu mix- ħutin wiċċhom fl-art ibierku L'ALLA. Tobija l-missier għex tnejn u er- bgħin sena oħra wara li reġa' ġieħ id-dawl, u miet ta' MIJA U SEN- TEJN u difnuh f'Niniveh; u ibnu Tobija għex sa disa' u disgħin sena u ra Fulied uliedu, ikeċċu Għiġ