Din is-sena qed nippubblikaw silta oħra mill-kitba ta' Alfie Guillaumier, Kien Żmien leħor, tal-2010, li fih l-awtur jaqsam l-esperjenzi tiegħu tal-passat biex jifta' dawl fuq il-ħajja f'Malta fl-imgħoddi. Twelid ta' tarbija Meta mara kienet tkun sejra ssir omm, bla dubju l-ewwel ħaġa li kienet tagħmel, li tieħu parir mingħand ommha dwar x'kellha tagħmel, issa li kienet dieħla għal ħajja ġdida li ssir omm, billi ommha diġà kellha esperjenza kemm ta' dik is-sitwazzjoni kif ukoll ta' x'kien meħtieġ għal ħlas tajjeb għax ħlasijiet min jaf kemm-il darba kellha. Bla dubju dik l-esperjenza l-omm tkun kisbitha mingħand ommha, u hekk tibqa' sejra t-tradizzjoni sa ma tasal għand Eva. Wieħed jifhem li dawn il-pariri ma kien ikollhom l-ebda valur xjentifiku, ħlief tradizzjoni u anki kif kienu jaħsbuha huma. Mela, l-ewwel ħaġa li kienu jirrikmandaw lil omm il-ġdida kienet li kellha tiekol sewwa, issa li se tiġi bżonn ta' saħħa kbira waqt il-ħlas. Ukoll li issa tkun trid tiekol għal tnejn — għaliha u anki għat-tarbija li għandha fi ħdanha. U nafuh l-ikel dak iż- żmien, għaġin, ħobż u xi bajda eċċ. Kienu jirrikmandaw ukoll li din kellha tiekol ħafna ful biex bih isir il-ħalib għat-tarbija li tkun ġejja. U din ir-riċetta naturalment ittieħdet mit-teorija tal-mogħża li kienet tingħata l-ful biex tagħmel il-ħalib. Fi żmien qasir kienet tintefaħ għaliex l-ikel kien jagħmel tiegħu. Jum il-ħlas jasal ukoll u l-imsejkna mara kienet tara passjoni sħiħa biex twelled. U kemm nisa mietu waqt il-ħlas, u kemm trabi mietu waqt twelidhom. Kulħadd jaf kemm kienu jmutu trabi dak iż-żmien. Ħlief karrijiet bojod tal-mejtin iġorru t-trabi ma kontx tara. Minhix infisser ruħi li dawn kollha kienu jmutu waqt il-ħlas; dan is-suġġett nitrattawh aktar 'il quddiem. Imma aħna ejja naraw kif kien isir il-ħlas dak iż-żmien f'bosta nħawi ta' Malta. Wieħed m'għandux jieħu din id-drawwa li se ngħidu li kienet issir minn kulħadd u kullimkien, imma kien hawn ħafna min jagħmilha. Għaliex tradizzjoni mhux lakemm taqtagħha u x-xjuħ tagħna, bħal inħawi oħra tad-dinja, kienu jżommu sħiħ mad- drawwiet ta' missirijiethom. Mela, il-ħlas kien isir id-dar. Ma kinitx għadha daħlet id-drawwa tajba li mara tmur l-isptar biex twelled u tkun taħt il-kura ta' min seta' jagħtiha parir siewi li jkun ta' ġid għaliha. Il-parir ta' waħda omm lil bintha kienet, 'tmurx l-isptar, inti mhux bħali', jiġifieri li inti binti, la kelli l-ħila nwelled jiena, hekk inti twelled ukoll. Għax bħallikieku hawn xi ħadd bħal xi ħadd. L-anqas l-istess persuna ma tkun l-istess fit-tieni u t-tielet Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Il-qabla kienet l-aktar mara mħabbta fir-raħal jew belt- skont kif jinzerta l-każ. Fil-bidu, ħafna mill-ħlasijiet kienu jsiru bil-qiegħda fuq siġġu apposta li kienet iġġib il- qabla magħha. Jien kont rajt wieħed fl-ispiżerija tat-Tabib Pawlu Grech fl-International Pharmacv, li hemm fi Triq Irjali San Ġużepp il-Hamrun. Kien ikun siġġu bil-qiegħ tiegħu b'toqba fih. Il-mara kienet tpoġġi bilqiegħda fuqu, iżżomm tajjeb maż-żewġt imqgħabad li jkollu wieħed kull naħa biex tagħmel is-saħħa. Taħt it-toqba tal-qiegħ jitqiegħed reċipjent b'xi tiben jew kutri fih biex meta titwieled it-tarbija, taqa' f'dak ir-reċipjent u ma tweġġax. Dak is-siġġu kienu jgħidulu is-siġġu tal-qabla, u din kienet tieħdu magħha għal kull sejħa ta' twelid li jkollha. U mbierek Alla, max-xogħol ma kinitx tlaħħaq għax kull familja kien ikollha ħamest itfal, għaxra u anki d-doppju. Dan is-suġġett ġie trattat bl- akbar ħila mit-Tabib Paul Cassar fis-St. Luke's Hospital Gazette ta' bejn l-1967 u l-1974. Biss dan mhux każ ġeneriku li kien isir dejjem. Wieħed irid jara l-każ individwalment. Biss kien isir u l-ħlasijiet normali fuq is-sodda, kienu jsiru wkoll. Bil-mod il-mod din id- drawwa bdiet tinqata' u ttieħdet l-aktar mezz popolari li nużaw illum. Mat-twelid tat- tarbija, kien jibda t-tqarris jew il-ferħ fuq il-wiċċ — u dan minbarra l-ferħ intern li kollox ikun għadda b'wiċċ il-ġid. Omm il-mara tmur tagħti l-bxara lill-ġirien li bintha kellha tarbija. Jekk tkun tifla, tmexxi l-kelma kemm tinstema, imma jekk ikun tifel erħilha tgħajjat mill-bogħod li bintha għandha tifel il-ġmiel tiegħu qisu ċagħka. Bħallikieku dak it-tifel ġab xi ħaġa miegħu aktar mit-tifla. Imma hekk kienet id-drawwa u nifhem li hekk għadha. Lit-tifel kienu jqisuh, u jidher f'ħafna ċirkostanzi li għadu hekk, li hu ornament fil-familja. Nifhem li din nibtet fl-ibgħad żminijiet, li t-tifel kien meħtieġ biex jgħin lil missieru fix-xogħol tar-raba. Il-qawl Malti jgħid li 'taħrat bil-ħmir u taqla' t-tub bin- nisa, ma tieħux qoton'. Jiġifieri li għar-raba trid is-saħħa ta' raġel. Mela t-tifla kienet fil- familja, biex tiekol biss. Mentalità baxxa, imma hekk hu. Illum naturalment, għalkemm forsi tbiddel l-iskop, xorta waħda 'l omm tiddandan bit-tifel. U fil-fehma tiegħi, il- familja aktar tiġi bżonn it-tifla milli t-tifel. Il-magħmudija, minbarra l-ferħ tal-familja, kienet tkun sempliċi. Jiġu mistednin tal-familja, xi żewġ ġirien, biċċa pudina, qatra mastika, xi ftit ħlewwiet oħra li kien jagħmilhom xi ħadd mill-familja, u daqshekk. Kulħadd jifraħ ma' tal-familja - it-tarbija tkun qisha ġo vetrina fin-nieqa — kif il-mistednin jidħlu fid-dar, l-ewwel ma jagħmlu, hu li jagħtu titwila lill-ħlejqa l-ġdida akkompanjat mat-tifħir, il-bews u l-fsied. U dik it- tarbija rieqda waħda nobis u x'taqa' u tqum mill-festin u l-mistednin. U li kieku kienet taf jitkellem, kienet tibgħat lil kulħadd jixxejjer għax qed itellfuha n-ngħas. Din l-imsejkna tarbija kienettkun imgeżwra waħda sew. Kienu jfisquha li tkun tidher qisha trajbu tal-bizzilla. Kellhom f'moħħhom li jsaħħulha x-xewka ta' daharha biex tibqa' dritta u saqajha biex ma jitgħawġulhiex. Wieħed jista' jimmaġina din l-imsejkna tarbija lanqas kienu jħallulha daqsxejn spazju fejn titmattar. Wieħed jista' jimmaġina mumimja bħal dawk li jsibu fl-Eġittu, għax dit-tarbija hekk kienet tkun qisha. L-għan kien tajjeb, imma l-metodu kien ħażin. Darba rajt daqqaqa wara l-bieb ta' familja li kellha tarbija. Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 li ssir, imma fil-fatt saret. Antikament kienet popolari, imma maż-żmien, forsi minħabba spejjeż żejda, din id-drawwa nqatgħet. Id-daqqaqa kienu bħal kummissjunarji tal- funerali, attenti dejjem għal xi okkażjoni — il-wieħed għal dak li telaq u l-oħrajn għal dak li ġie. Saħansitra kien hawn il-banda ta' Indri għal dak ix-xogħol. Din kienet il-bidu tal- ewwel baned popolari, u kienu jfittxu xi okkażjoni biex jaqilgħu xi ħaġa. Banda li kienet tikkonsisti forsi xi żewġ kitarri, xi tanbur jew xi żafżafa. L-aqwa li kien ikun hemm xi ħoss wara l-bieb. Wisq drabi kienet tkun banda spontanja, u forsi anki miftiehma. Il-quċċija Wara l-ewwel sena mit-twelid tat-tarbija, il-ġenituri jibdew jaħsbu biex jagħmlu festin ċkejken u fih issir il-quċċija. Kemm hija qadima din id-drawwa nifhem li trid titbiegħed snin mhux ħażin. Jingħad li aħna writniha minn xi ġens pagan, xi wieħed minn dawk li ħakem lil gżiritna. B'danakollu, ġiet mnejn ġiet, aħna ċċelebrajnieha bil-kbir, u tidħak meta tgħid li għadha ssir sal-lum. Il-ġenituri llum għalkemm forsi jiħduha biċ-ċajt, ma jagħtihomx li jħalluha għaddejja. Jekk mhu għal xejn, it-tfal li jkunu mistednin ikollhom fiex jiddevertu u jieklu. Il-quċċija ssir billi jinġiebu bosta oġġetti marbutin ma' snajja differenti, u kull mitt ħaġ'oħra li tiġihom f'moħħhom. jitqiegħdu fuq mejda jew fuq it-tapit fl-art, billi t-tfal iħobbu joqogħdu fl-art, jitferrxu ftit maqtugħin minn xulxin, imbagħad tinġieb it- tarbija ħdejn dawk l-oġġetti. Bla dubju din il-ħlejqa tibda tfittex xi ħaġa togħġobha u tlellex jew xi ħaġa li tolqtilha għajnejha. Huma kellhom f'moħħhom, jew ħalli ngħiduha aħjar, għad għandhom, li skont ma taqbad b'idejha, se ssir. Jekk tmiss pinna, mela se ttiha għall-iskola, jekk tmiss kuruna se ttiha għall-knisja, u l-lista ma tispiċċa qatt. Kollu minnu li llum forsi jagħmluha b'farsa, imma le ħej kienu l-antiki. Naħseb li żmien ilu kienu jeħduha bl-akbar serjetà. Forsi kienu jorbtu ħafna dak li kienu tgħallmu mill-antiki tagħhom. Għal din il-festa kienu jiġu mistiedna tal-familja biex hekk ikunu xhud ta' dak li se jsir. Jekk it-tarbija tagħżel xi ħaġa tal-unur, erħilhom jippuppaw żaqqhom u jitbissmu. Imma ħej warrab rashek jekk tkun xi ħaġa kajmana. Ifittxu jwarrbu kollox bi tbissima sfurzata u qisu qatt ma kien xejn. Wisq drabi kienu jippruvaw jimbuttaw l-oġġetti li jogħġbu lilhom biex taqbad lilhom. Hekk kienu jaħsbu, u nifhem li kienu jistennew li dik kienet l-għażla tagħha, u hekk se jsir. It-tradizzjoni għalihom kienet vanġelu. Niftakar 'l ommi kemm-il darba kienet tidħol baħrija sewda għandna, kienet tagħmel ġurnata qalbha sewda — għax ġej l-għawġ. Imma ħej, kemm kienet tifraħ jekk kienet tkun baħrija ħamra. Kienet tiġbed il-purtiera u tagħlaq il-bieb biex ma toħroġx mid-dar għax ġej ir-risq. U dan ir-risq ħażin u r-risq tajjeb, jiġi meta jkollu jiġi. In-nieqa Waħda mill-oġġetti ta' ħtieġa wara t-twelid kienet in-nieqa jew il-benniena. Niftakar, aħna kellna waħda, u ma kontx trid wisq biex tagħmilha. Kienet sempliċi ħafna. Inti kont trid xkora tad-dqiq bajda, li dak iż-żmien ma kinitx tqila li tikseb waħda mingħand tal- forn. L-ixkora bajda kienet tad-dqiq, ħasla sew, nixxef u ħit. Din l-ixkora kienet tintlewa Ba -KAFPION EE Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 l Soċjetà Muzikali San Ġużepp. ——————— minn nofsha fit-tul, u ssir keffa matul iż-żewġ meddiet twal tagħha biex minnhom igħaddi ħabel twil. Il-ħabel kien jitħalla ftit twil fl-irjus. Din in-nieqa kienet tiddendel ma' żewg grampuni mwaħħlin mal-ħitan ta' żewġ angoli ta' kamra l-aktar popolari tad- dar, l-aktar in-naħa tal-kċina. It-truf taż-żewġt iħbula tal-irjus tan-nieqa jintrabtu ma' żewġ ħoloq tal-ħadid, u dawn il-ħoloq jiddeffsu ġol-grampuni biex in-nieqa titbandal fuqhom, u hekk in-nieqa tkun imdendla. Issa jkun jonqosha li din tinżamm miftuħa biex fiha jitqiegħed il-mitraħ. Kienu jsiru żewg għudiet ċatti xi tlieta jew erbat iswaba wesgħin u xi pied u nofs tul. Fl-irjus tagħhom isiru żewġ qatgħat f'għamla ta' V biex hekk il-ħabel igħaddi minn bejniethom. Dawn jitqiegħda waħda kull naħa fl-irjus biex iżommu l-ixkora miftuħa u l-benniena kien ikollha l-għamla ta' V. Dawn l-għudiet kienu jissejħu 'l-fettieħa', billi kienu jiftħu l-ixkora. Meta l-fettiħat kienu jinżammu sewwa, jitqiegħed il-mitraħ u l-imħadda, u t-tarbija setgħet titqiegħed fiha mxaħxħa. Niftakar lill-ommi torbot ħabel mat-tarf tal-benniena, imbagħad tgħaddih mal-pala ta' saqajha, tilbes iż-żarbun biex waqt li hi setgħet tibqa' taħsel il-ħwejjeġ, hija tbandal lit-tarbija bla ma ttellifha mix-xogħol li tkun qed tagħmel. Ma kienx hemm mezz ieħor aktar tajjeb minn dak. Kemm-il darba ma tagħmilx il-benniena u l-benniena titbandal u inti trid tibqa' sejjer bix-xogħol, trid tagħmel dik is-sistema. Ikel tat-tarbija L-ikel prinċipali tat-tarbija huwa dejjem il-ħalib tal-omm, għad li kien hemm min jisqihom il-ħalib tal-bott, tal-mogħża, u f'xi każi fejn l-omm ma setgħetx tredda'. Dak iż-żmien ftit kienu nisa li ma jreddgħux lit-trabi taghhom. Niftakar xi mara tredda' tarbija. B'maktur tgħatti sidirha biex ma tidhirx u taqbad tredda' lit-tarbija ħdejn il- bieb ta' barra. Meta t-tarbija titfarfar xi ftit, tibda tiekol l-ewwel ikel solidu tagħha. Kien jikkonsisti fi smid bil-butirimħawwad,u dakli huma kienu jsejħulu n-nejna. Din in-nejna kienet, ikel mimgħud minn ħalq 'l omm u hekk it-tarbija setgħet tiġġenerah malajr. Ma rridx niġġeneralizza u nagħti 'l min jaħseb li din ix-xorta ta' ikel kienet xi obbligu. Imma l-antiki kienu joħolquhom affarijiet bħal dawn. Min jaf kemm trabi tmarrdu minn din is-sistema ta' ikel. Dik il- marda li forsi setgħet kellha 'l omm, din tgħaddiha lit-tarbija tagħha man-nejna li tagħtiha. Imma dik kienet is-sistema ta' ħafna nisa, u dawn bla dubju, l : i ma kinux jafu li dik ma kienet Triq San Ġwann fejn kien joqgħod l-awtur fi tfulitu Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Soċjeta Mużikali San Gużepp xejn iġjenika. Biss nifhem li din id-drawwa ma kienx jagħmilha kulħadd. Għax tagħlim kien hawn min jaf u anki kotba kien hawn fuqhiex timxi, imma kemm kien hawn li jikkonsulta l-kotba jekk ftitli kienu jafu jaqraw7 Jien għandi ktieb stampat fl-1907 jismu 'It-Trobbija tat-Tfal jew Twissija Għall-Ommijiet' miktub mit-Tabib Lorenzo Manche. Imma nistaqsi, kemm kien hawn min qrah7 Fis-sewwa, li aktar kienu jieħdu t-twissijiet ta' ommijiethom milli tat-tabib. It-tradizzjoni, fil-popli Ewropej ta' hawn isfel, nifhem li kienet qawwija. U tradizzjoni mhux għalkemm twarrabha meta din tinkarna ruħha fl- istint tal-bniedem. Kellhom f'moħħhom li ommhom kellha tfal qishom ċagħqiet, bla ma jsemmu kemm minnhom mietu bid-disenterija u l-mard tal-imsaren. Dan kienu kważi dejjem ħtija tat-tbagħbis u l-ħmieġ li rabbew lill-uliedhom fihom. It-tarbija tibla' dak li titfgħalha f'ħalqha, u jibqa' biss il-konsegwenzi. Lil ommi niftakarha li bluhat bħal dawn ma kinitx tagħmilhom. Id-dar kienet imrobbija differenti minn hekk u kienet taf tagħraf li dak hu tbagħbis. Mas-saħħa ma kienx hemm ċajt magħha. Sa minn twelidhom, il-ġenituri, u l-aktar l-ommijiet u n-nanniet jibdew iwieżnu xi żewġ kelmiet lill-ħlieqa l-ġdida. Il-fsied ma jonqosx u l-kliem tat-trabi jibda jingħata l-forma. Ma kinux ikellmuhom bħalma jitkellmu l-kbar, imma kellhom lingwa maħluqa għat-tfal ċkejknin. Lingwa mgħawġa, x'aktarx taħt għamla ta' fsied, li wisq drabi ma tfisser xejn — jew xi minn daqqiet kelma b'lingwa oħra, x'aktarx bit-Taljan u mġebbda bil-Malti. Dan hu xi ftit kliem milli kienu jgħidu lit-trabi u t-tfal żgħar: Pappa - ħobż; bumbu - ixrob; pappi - kul; mejxi - imxi; ċejċa - ħelu; bambu - żarbun; bobba - libsa; ċiċċi - oqgħod bilqiegħda; ninni - orqod; mimmi - uġigħ; zizu - laħam; qeqqe- daqqa fuq l-idejn; muċċu - fenek; paqqa — karozza; xejxi - ċekċieka; nunu - raġel barrani; nuna - mara barranija; pejxu - qattus; doggv - kelb u kienu jibqgħu sejrin joħolqu l-kliem. Dik kienet l-ewwel lingwa li jibdew jitgħallmu t-tfal. Imma biż-żmien instab li t-tfal kien ikollhom jerġgħu jitgħallmu lingwa oħra - dik li jitkellmu biha l-kbar. L-esperjenza teħodha biż-żmien u titgħallem a spejjeż tiegħek. Illum ma naħsibx li jkellmuhom b'dik il-lingwa. Iż-żmien jgħallmek x'għandek tagħmel. Iż-żmien hu l-akbar għalliem. Ħadd ma jibqa' tarbija, u t-tieni stadju fil-ħajja tal-bniedem huwa li jikber. Dan hu kors naturali, u l-ewwel bixra li jkollok, huwa li titfarfar. Żmien sabiħ, tara kollox ċar, problemi xejn, il-platt issibu dejjem u t-taħbil ir-ras tħalliħ għal ħaddieħor. Il-problema tiegħek tkun, biex se taqbad tilgħab. Żmien li jgħaddi malajr bla ma tintebaħ. Tintebaħ xi tlift, meta jgħaddi. Dak iż-żmien ma tantx kien hawn fiex wieħed iħabbel rasu. It- tifla tilgħab bil-pupa — l-istint matern; it-tifel kellu orizzont wiesgħa ħafna aktar mit- tifla. Il-ballun taċ-ċarruta kien l-aktar għal qalbu. L-aqwa li jagħti bis-sieq - wisq jagħti każ tkunx ġebla, bott tal-ħalib jew ballun taċ-ċarruta. Naħseb li t-tieni għażla kienu l-boċċi tal-ħġieġ. Konna nħażżu kwadru mal-art, kull wieħed mit-tfal ipoġġi fih boċċa Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Socjetà Mużikali San Ġużepp. u naqtgħu min jibda jitfa' boċċa oħra fuq dawk il-boċċi. Kemm jirnexxilek tolqot boċċi, teħodhom. Jien kont nimmira tajjeb. Darba minnhom irbaħt xi erba' boċċi lil wieħed tifel. Meta spiċċat il-logħba, dan mar jibki għand ommu għax il-boċċi riedhom lura. Raġunar tat-tfal, imma dakinhar ma kontx tirraġuna hekk. Kont taħsibha ta' tfal. Hafna tfal, inkluż jien, konna nagħmlu riedni biex nilgħabu taż-żwiemel. Erħilna naqbdu rukkel vojt tal-ħajt tal-injam, insammru erba' msiemer ta' xi erba' ċentimetri, wieħed quddiem l-ieħor, norbtu tarf ta' ħajta tas-suf ma' musmar minnhom u nqabbżu l-ħajta ta' taħt għal dik ta' fuq. Konna nibqgħu sejrin hekk induru l-erba' msiemer sakemm dan ir-riedni li issa jibda' jieħu l-għamla ta' lazz iktar ma taħdem, iktar jitwal. Meta naraw li ħdimna biżżejjed, insibu biċċa bastun irqiq tal-injam daqs għaxar ċentimetri twil, norbtu l-lazz ma' kull tarf tal-bastun biex hekk nagħmlu bħal brilja taż-żwiemel. Min ikun se joqgħod ta' żiemel, idaħħal il-brilja f'ħalqu, u l-ieħor isuqu, Xi daqqa ta' frosta kien jieħu wkoll — u hekk erħilu jibda l-ġlied. Iż-żugraga kienet popolari kif kien popolari wkoll il-pizzikajju li mhux l-ewwel darba li meta nagħtuh daqqa bil-frosta, dan itir u nkissru xi ħġieġa ta' xi antiporta. Kellna ħafna logħob ieħor bħal dan, bħalma hu l-bombos. Il-bombos kien isir billi tifel ipoġġi l-faċċati ta' jdejh mal-ħajt, u kemm allaħalag tfal jagħmlu l-istess ħaġa, biss mhux mal-ħajt, imma dejjem ma' dahar l-aħħar tifel li jieħu sehem. Imbagħad tifel ieħor jiġi bil-ġirja u jipprova jaqbeż għal fuq dahar dawk it-tfal. Jekk jaqa, imbagħad jitilgħu fuq dahru u nibqgħu sejrin hekk sakemm ngħajjew. Il-logħob bil-pupa taċ- ċarruta u biż-żibeġ kien riservat għall-bniet. Logħba oħra kienet id-daqqa. Inti taqla' daqqa, u tkun trid taqta' min tagħhielek. Jekk ma jirnexxilekx, kont taqla' daqqa oħra, tibqa' tipprova taqta' sakemm taqa' fuq ħaddieħor. Mill-bqija, tista' tgħid li ġugarelli ma kellu ħadd. Il-ġugarelli kienu jiswew il-flus, u l-flus kienu neqsin mill-idejn. It-tfal kienu draw jilgħabu bix-xejn, għalhekk il-ġugarelli ħadd ma kien ifittixhom. Dawk it-tfal li missierhom kien jaf imidd idejh għal kollox, kif kien missieri, dawk għalihom ma kinitx problema. Missierhom malajr kien ipasprilhom żiemel u karettun b'erba' roti, biċċa spaga marbuta mat-tarf u erħilhom iġebbdu. Imma kif se tilgħab ma' min ma kellux bħalek. Għalhekk kien ikollok tħalli dak il-ġugarell id- dar u toħroġ tagħmel bħall-ġemgħa. Lit-tfal stajt tħallihom fit-triq kemm trid bla ebda biża' li se tgħaddi xi karozza. Jien ma niftakar l-ebda karozza tgħaddi minn ħdejna, (Strada San Giovanni — il-Hamrun) għajr wieħed tal-karozzin, Ġużġ, li kien iżomm iż-żiemel tiegħu f'remissa ftit'il bogħod minna. Mill-bqija bejjiegħa u bhejjem biss kienu jgħaddu. Aħna t-tfal ta' dik it-triq konna ftit xortina tajba billi daqs erba' bibien bogħod minna kien hemm Fonzu tal-ħelu. Dan Fonzu kien anzjan sewwa, tal-anqas hekk narah quddiem għajnejja llum, għad li għaddew ħafna snin, imma dik hi t-tifkira li għandi, u kien joqgħod ma' oħtu Lela fl-istess ħanut. Daqsxejn ta' toqba u l-kamra ta' barra għamluha ħanut. Fonzu kien fih faħal mhux ħażin, bis-sidrija, bil-mustaċċi mqanfdin bojod u bin-nuċċali oħxon li billi hu kien kwarta vista. Iż-żewġt aħwa kienu mill- Arċipiergu, il-Belt Valletta u ma nafx kif sabu rwieħhom il-Ħamrun. Kull sitt ħabbiet li kien ikollna erħilna għal għand Fonzu. B'sitt ħabbiet (żewġ milleżmi) dak iż-żmien kont Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun A AD 1889 tixtri karta ħelu fiha daqs ponn. Ħafna drabi konna nixtru l-ħelu aħna u deħlin l-iskola mingħand wieħed bil-karettun li kien jiġi jxennaq lit-tfal. It-tfal wieħed bħal dak kienu qed jistennew. Imma jekk iddubbajt sitt ħabbiet illum, ma kinitx faċli li terġa' tiksibha l-għada. B'sitt ħabbiet oħra magħha, mara tad-dar kienet tixtri xi ħaġa tal-ħaxix għall- familja. B'żewġ xelini (għaxar ċenteżmi) kont titma' familja fil-wisa'. Żewġ xelini kien fihom is-saħħa u niftakar lill-ommi kellha sitt kikkri u plattini fuq is-sideboard - kienet tpoġġi żewġ xelini taħt kull kikkra biex kull ġurnata tieħu waħda minnhom. L-antiki kienu nies tal-ġabra u bil-għaqal. Diġà tajna l-veduti tagħna dwar il-ħajja finanzjarja tal-antiki. Kienu jaħsbu għal għada, għaliex l-għada jasal u faċli jsibhom lampa stampa. Mela meta titkellem dwar l-antiki, l-ewwel ma trid tħares lejn il-mentalità tagħhom ta' kif kienu mrobbijin, imbgħad lejn iċ-ċirkostanzi tagħhom. Iċ-ċirkostanzi tagħhom kienu diffiċli, u għalhekk huma tgħallmu jadattaw irwieħhom għalihom. Li dik il-ħajja tgħixha Ilum, taraha impossibbli, imma huma li trabbew fiha, għalihom kienet faċli u bla diffikultajiet. In-nisa b'mod speċjali, kienu jmiddu għonqhom għal kull biċċa xogħol li tiġi għal idejhom. Niftakar lil ommi dejjem taħdmilna. Ma nafx x'ma kinitx taf tagħmel. Kienet tmidd idejha għal kollox, u mhux l-ewwel darba li biċċa xogħol iddubbat xi kemxa wkoll. Dak iż-żmien il-ħajja kienet iebsa, u min kien jirnexxilu jżomm fil-wiċċ u ma jegħriqx, kien ikun jistħoqqlu tifħir. Anki bilqiegħda bis-siġġu ħdejn il-bieb, niftakarha dejjem taħdem is-suf. Ma kont taraha qatt idejha marbuta. Dejjem riedet tagħmel xi ħaġa, u qabel ma mietet ta' 94 sena ftit tas-snin ilu kienet qalet lil oħti li kienet qed iddur biha 'xbajt ħajja', għax ma setgħetx tmidd idejha kif kienet tagħmel qabel. Meta l-bieżel jieqaf mix-xogħol għal xi raġuni u jiġi bżonn l-għajnuna, il-ħajja ddejqu. Ma jgħidx, 'issa ħdimtu biżżejjed'. Ikun jixtieq li jkompli. F'dak il-każ, l-għażżien ikollu xalata. Ikun qed jagħmel dak li xtaq jagħmel dejjem u ma setax. Ommi kienet waħda min-nisa uniċi - kienet waħda minn dawk imfaħħra fl-Iskrittura 'mara bieżla min iridha'7' - u min jafha, jafli qed ngħid is-sewwa. M'għandix kliem ta' tifħir u kbir biżżejjed għaliha. Mhux għax hi ommi, imma għax dik hi s-sewwa. Kienet xempju ta' bżulija u għaqal. Toni tal-ħalib Toni tal-ħalib kien fih saffejn. Dik il-qmis bajda bil-kmiem imxammrin sa fuq minkbejh, sidrija u l-beritta — ilbies li kien tradizzjonali fuq tal-irħula. Dak l-ilbies baqa' sama ilu xejn, għalkemm kultant jitfaċċaw xi erba' li baqgħu iżommu dik il-linja. Niftakru dejjem iġebbed xi erba' mogħżiet mill-ħannieqa mlewna. Naħseb li kien iżomm dejjem l-istess lewn biex kemm-il darba jintilfulu, hu jagħrafhom minn kulurhom għalkemm ma naħsibx li kien hemm għalfejn għaliex l-annimal lil sidu jagħrfu. Fil-fatt għandna l-parabbola tal-maqjel li l-merħla tagħraf lil sidha. Erħilu lil Toni ġej għal waranofsinhar, tal-anqas dik l-idea li għandi jien tiegħu u xi mara tixref mill-bieb u minflok tgħajjat lil Toni, iċċekċek il-flus ma' qiegħ il-bott tal- landa li kien ikollha f'idejha. Għalkemm dak iż-żmien kien hawn bottijiet tal-enamel, imma ħafna nisa minħabba l-biża' li l-enamel seta' jitfarrak f'ħalq it-tfal, u anki li bott tal-landa b'daqsxejn ta' widna li kien jagħmlu l-landier kien aktar orħos, kienu jixtru Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Soċjeta Mużikali San Ġużepp l-ħalib fihom. Lil Toni niftakru kokka jaħleb xi mogħża u jimla bott bir-ragħwa. Meta r-rawa toqgħod u jitfaċċa l-ħalib, nifhem li n-nisa kienu jisblu u l-għada ma naħsibx li kienu jħalluhielu lixxa talli jkun qarraq bihom. Imma dak hu kif jgħidu l-Ingliżi, 'the trick ofthe trade'. Mhux prinċipju tajjeb, imma dawk kienu l-fatti. Niftakar kellu mogħża kien isejħilha 'ejja Belqa' u dik erħilha taraha miexja wara sidha. Xi mogħża oħra kienet taqbad tiekol il-karti li ssib fl-art, u Toni erħilu kien jobżqilha f'wiċċha. Kien jgħid li b'hekk il-mogħża titqażżeż u kienet tieħdu li tkun qed tagħmel xi nuqqas. Ma nafx kif kien jintebaħ b'dan, imma hekk kien jgħid. Tonikellu kompetiturieħor fil-ħalib. Niftakar lil Ċensu tal-Baqar. Hekk kien isibhom kulħadd lilu u l-familja tiegħu u dan il-laqam, ħalli nsejħulu hekk, baqa' sa ma ilu xejn. Illum dawk in-nies ilhom li mietu imma l-kuntrada bħala tal-Baqar baqgħet u sa ma ilu xejn li r-razzett tagħhom kien twaqqa' u minfloku tela' bini ġdid. Wara ħafna sirt naf li kunjom Ċensu kien Frendo. Niftakru dejjem raġel kbir, jekk kien kbir kif kont narah jien. Meta tkun tifel taħseb li ħdejk kulħadd ikun xiħ, avolja forsi jkollu 30 jew 40 sena. Niftakru dejjem inklinat 'il quddiem, bil-kwarta tal-ħalib tal-baqar f'idu u jidħol għand il-klijenti tas-soltu. In-naħa li kulħadd kien isibha bħala Ħdejn tal-Baqar kienet erba' passi 'l bogħod mill-knisja tas-Samra, il- Hamrun, int u nieżel fl-aħħar triq li tagħti għall-Marsa. Sa ftit taż-żmien ilu dik kienet l-unika triq li tieħdok għall- Marsa minn dik in-naħa. Hemm toroq oħrajn, imma dik kienet l-aħħar waħda għaliex il-bqija kien kollu raba u ħitan tas-sejjieħ. Il-palazz fl-inħawi tas-Samra li jissemma fl-imblokk tas-Samra hemm bosta bini kontra l-Franċizi li jinsab fi stat dilapidat antik li bil-mod il-mod qed Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Triq Atocia li dawk ta' ċertu età jafu bħala t-Triq tal-Baqar minħabba razzett li kien hemm fl-inħawi - Soċjeta Mużikali San Ġużepp uffi A jitlef il-karattru tiegħu. L-aktar biċċa bini antika huwa Palazz li għandu mal-400 sena - illum żdingat, kollu qed jinħatt minn ġewwa, kif jingħad, u ftit ieħor se jgħaddi minn għala dak li għaddew minnu bosta djar antiki oħra. Tassew dnub li palazz li qeda dmiru bħala l-kwartier ġenerali fl-Imblokk tal-Franċiżi, jispiċċa mwaqqa'. Imma dik hi l-ħajja f'Malta, neqsin mid-dixxiplina u mill-apprezzament. Il-bord editorjali jirringrazzja lis-Sur Alfie Guillaumier talli offra li nippubblikaw siltiet mix-xogħol tiegħu, Kien Żmien Ieħor, tal-2010 Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889