LEĦEN IL-MALTI OTTUBRU-DIĊEMBRU 1948. IT-TMINTAX-IL SENA Għadd 211-213 L-ENDXMION TA' KEATS (Editorjal tal-PROF. QABEL titħaddet fuq xi xogħol t'awtur, trid tkun taf il-prin- ċipji estetiċi li mera fuqhom. Hafna drabi, il-kritika, għax ma tosservax dan il-prinċipju importanti, tħarbat opri sbieħ, opri li l-awtur ikun. għamel ħiltu biex fihom ifisser ideal ġdid. Sewwa ħafna għalhekk li qabel ma nitħaddtu fuq l-Endvmion ta' Keats naraw x'kienet tfisser għalih l-arti, w'kiċn jaħseb li hi, jekk kienx jaħsibha għodda tal-ħsieb jonkella wi ħaġa li tibda u tispiċ- — ċa fiha nfisha bħala espressjoni ta' ġmiel formali; biss. — ' Keats hu poeta kbir, kbir tista' tgħid Ġaqs Shellew, kif igħid- Ġeorge Saintsburu, kritiku ta' ħila li l- fehma tiegħu tiswa ħaf-: na. Dan il-poeta simpatiku li jġiblek quddiem għajnejk żagħt- żugħ. mhux bħaż-żgħażagħ l-oħra, ta' saħħa żgħira imma ta' rieda kbira li teħodha mal-kritika baħnana, dejjem moħħu biex jorbot ismu ma' xogħol li ma jintemmx, huwa l-poeta Ingliż tal- ġmidl safi li s'issa għadu ħadd ma għaddieh. Billi hu kien iqim il-ġmiel, jitgħaxxaq bis-sensazzjonijiet u ħolm impossibbli, l-arti tiegħu ma setgħetw tkun ħaġ'oħra ħlief espressjoni ta' dawn il-ġibdiet. Għidna li Keats kien iħobb is- sensazzjonijiet Għidna sew- wa, u dil-ħaġa l-aktar li tagħżlu minn poeti oħrajn. Aħna sirna nafu kemm kien iħobb ħajja ta' sensazzjonijiet aktar minn ħajja ta' ħsebijiet mill-ittri li kiteb. Kien jitgħarraq bil-frażijiet sbieħ u bl-aġġettivi milquta: u tal-ħsieb l-inqas ħsieb, Għall-ħsieb hemm il-proża; il-poeżija mhie ħlief espressjoni ta'. ġmiel for- mali-jew ta' ideal, u mhux le ta' ħsebijiet profondi. Dan ħu l- prinċipju li Keats ħaddem bir-reqqa fil-poeżija tiegħu. Lill-ħa- bib tiegħu, Bailej, kitiblu li għalih il-frażijiet sbieħ kienu qishom mara maħbuba, u meta kien għadu tifel kien jitgħaxxaq bl-aġ- ġettiv ''seq-shouldering' li jqajjem quddiem il-għajnejn dehra realistika. Din ħi r-raġuni l-għaliex insibu ħafna aġġettivi u rebh fil-poeżija tiegħu, xi drabi kurjużi u mfittxija, imma li minnhom naraw kemm. kien osservatur u kulurista tajjeb. L-ogħla. ideal fil-ħajja tiegħu t'artista kien il-ġmiel, Ġmiel u verità kienu għalih ħaġa waħda, u għalhekk kull xogħol mal- sub b'sens ta' ġmiel, misħuħ bi ġmiel artistiku kien għalih opra ta' verità, opra li tista' tissoddisfa l-ispirtu tal-bniedem dejjem m'għandux mistrieħ, dejjem jixxennaq l-hena, bħalma qaddis jiexennaq 'l-Alla, bħalma ruħ tixxennaq il-ħajja. ' Għalih ma: kienx hemm ħlief reliġjon waħda: ir-Reliġjon tas-Sabih. It-tem- pju tiegħu kien id-dinja li dejjem issir aktar għażiża għall-ħajja bħall-għajn. friska. li qatgħetilna l-għatx jonkella bħad-dawl li wriena t-triq: id-dinja klassika ta' l-allat wil-leġġendi Griegi. F'ittra lil ħuh George kiteb li: 'U'F'poeta kbir is-sens tas- sabiħ. huwa. aqwa. minn kull. sens ieħor, jew aħjar, jitfi kull sens ieħor. U lis-sinjorina Brawne kitbilha: ''Għaliex m'għandix nitkellem fuq il-ġmiel tiegħek meta mingħajru jiena qatt ma — konlt nista' nħobbok 2 Ċ 7, SBilli mexa fuq dawn il-prinċipji Kents ma tistax tqisu bħall- 'poeti ta' żmienu, Bqron. (1788-1824) u Shelleq (1792-1822) li għalihom l-arti kienet tfisser ħaġa oħra. Dawn iż- żewġ poeti mħeġġa, rashom mimlija b'ħafna ħsebijiet ta' emanċipazzjoni intellettwali u politika, kienu jagħmlu sehem minn moviment ri- voluzzjonarju u demokratiku. Keats kien aktar jogħġbu jgħix f'dinja tiegħu, dinja li kienet iddaħħlu fi żmenijiet u ħolm oħrajn. Għalhekk hu qatt ma ħabbel rasu biex jirriforma l-bnedmin, jon- kella biex turihom ideali ġodda li jwasslu għall-libertà soċjali u intellettwali. Minn daqshekk hu qatt ma kien appostlu tas-soċje- tà, iżda ħalla d-dinja kif sabha. Flok dan hu għamel tiegħu ideal ieħor: l-ideat tas-Sabiħ., ta' dak kollu li jista' jwarrab il-bnedmin. mill-kruh tar-realtà bla ħajr u baxxa, billi ġera fl-inħawi isbaħ, tal-fantasija fejn kollox hu dwal u tleqgija, kollox għana u aħe- ġubijiet, żaħożija ta' dejjem u ħolm ta' l-allat. Il-ġrajjiet ta' l-al- lat kienu jsaħħru lill-poeta żagħżugħ, kienu jiġbduħ warajhom b'saħħa; u l-mitoloġija ellenika għamlet minn dan l-għannej, li ma kienx jaf il-Grieq, il-poeta l-aktar Grieq klassiku fost il-mo- derni, il-poeta li l-aktar kien jaf ifisser ir-ruħ ta' dinja kbira mej- ta: id-dinja ta' l-allat, Wara li tajna dan it-tagħrif fuq il- fehmiet ta' Keats u wreż- na t'kien l-ideal poetiku tiegħu, issa nistudjaw l-Enavmion, l-it- wal poema tiegħu, moħtar lill-imsejken poċta Għatterton, li kien qatel ruħu b'idejh. Il-poema hi magħmula minn 4,080 vers imqassmin f'erba' kotba, Min jaqraha mill-ewwel jintebaħ li m'hemmm proporzjon bejn it-tul tal-poema, u s-suġġett tagħha li hi l-imħabba tal-Qa- mar (Silene) għal ragħaj żagħżugħ ta' Latmo. F'ittra miktuba lil oħtu hu hekk fisser is-suġġett tal-poeżija: ''Naħseb li tixtieq taf x'qed nikteb: ngħidlek, Hafna snin ilu kien hemm ragħaj ġwejjed li kien jirgħa l-imrieħel fuq dejl il-muntanja msejħa Lat- mo; kien igħix ħajja kontemplativa waħdu fost is-siġar u fil-wi- tat, l-inqas ħsieb li ħlieqa hekk sabiħa bħall-Qamar kienet sa tiġ- ġennen bl-imħabba għalih. Tmma hekk kien, u meta hu kien jimtedd jorqod fuq il-ħaxie, hi kienet tinżel mis-sema titgħax- waq bih, imsaħħra mill-ġmiel tiegħu; u sa fl-aħħar ma felħite iżjed, qabditu bejm dirgħajha u ġarritu fuq il-quċċata ta' dik il- muntanja għolja li kien jisimha Latmo waqt li hu kien imraħ- xaħ fil-ħolm. Keats beda l-poeżija tiegħu fir-rebbiegħa tas-sena 1795, u kien jikteb ħamsin vers kuljum. bl-ikbar ħeffa kif ħallielna mik- tub il-ħabib tiegħu Bailej; temmha fl-aħħar tal- ħarifa ta' l-istess sena, kif kien fisser it-rewqa tiegħu f'dawn il-versi li ġejjin: — L-ewwel ktieb ta' dil-poema jiftaħ bil-versi famużi li jfissru l-ideal tal-poeta, l-ideal tal-Ġmiel, ħolma ta' żgħożija li ma tin- temme, l-ewwel Verità tal-ħajja tal-bniedem. Billi dawn il-ver- si huma importanti ħafna bħala stqarrija tal-fidi tiegħu poetika, u kont sa ngħid l-ewwel artiklu tal-Kredu tiegħu, jiena nis- lithom hawn u hekk jien inwettaq dak li ġa għidt fuq dan il-poeta żagħżugħ. Is-Sbuħija ħija l-ewwel raġuni ta' dak li hu jew ta' dak li jista' jkun, in-nieriegħa tbaqbaq dejjem li taqta' l-għatx tal- bniedem, is-setgħa misterjuża li tiġbor fiha l-ħidmiet tagħna kollha li ma tista' tmut qatt għar Dak kollu li hu sabiħ isir ħaġa waħda magħna, jibdel il-ħajja tagħna, u jiġi magħna kullimkien, bħal viżjoni misterjuża li tnad- dafna mit-tbatijiet tagħna: fNor do we merelv feel these essċnees For one short hour; no, even as the trees That whisper round a temple become soon Dear as the temple's self, so does the moon The passion poesv, glories infinite Haunt us till thev become a cheering light Unto our souls, and bounċ to us s0 fast, F'dan il-ktieb naqraw id-deskrizzjoni tal-masġar misterjuż ta' Latmo fejn naraw għall-ewwel darba lill-Endjmion mikdud. mill- imħabba tiegħu għal tfajla sabiħa li ma jafhiex, Bilqiegħda fuq karru mill-isbaħ miġbud minn żwiemel bojod, musfar u mdejjaq, ma jintebaħx li tfajliet qalbhom sewda jitniehdu x'ħin jarawh hekk imnikket. Oħtu Poena. biss tista' tfarrġu. Poena hi tfajla tiġbdek; hi biss għandha sentimenti li tista' tgħidilhom bħal tal-bnedmin, mara u oħt flimkien, ta' qalb tajba f'dinja 'l bogħod ħafna minn tagħna fejn jixegħlu dwal oħra u jinstemgħu ilħna oħra. Hatwn- hekk aħna nistgħu nduqu l-benna ta' waħda mill-isbaħ siltiet tal- poema,ili huma ftit wisq għax dax-xogħol meta tqisu kollu kemm ' hu mhux maħdum sfiq u juri nuqqasijiet kbar. Is-silta li semmejt hi l-innu lill-alla Pan li Wordsworth sejjaħ ''a verq prettu piece of Paganism'. Nagħtikom xi versi sbieħ għall-arti tagħhom u ħlewwa ta' dekriet: 7 €0 thou, to whom Fl-aħħar ta' dan il-ktieb, naraw lil Endjmion. jitlaq il-gżira f'dgħajsa. flimkien ma' Poena li tieħdu fil-bosk tagħha fir-raba'. Fost rarza kuluri, il-poeta jsawwab ix-xenqiet tal-ħajja tie- għu, id-dwejjaq u n- niket ta' żagħżugħ innamrat mill-ġmiel: Għa- lija, Endumion, raħħal qalbieni li jgħix. barra mill-ħajja tiegħu jfittex l-imħabba wil-ġmiel, hu l-Ego ieħor tal-poeta, Il-poeta mitluf bl-imħabba ta' tfajla li jqim, il-poeta. li jitħaddet fuq l-im- ħabba bħala l-ewwel passjoni u l-ewwel xewqa. Sew għal Enid mion kemm għal Keats l-imħubba qawwija li b'xejn ma tista' żżommha tixbah lill-belliegħa li tgħarraq kollox ġo fiha fid-daw- Tan tagħha mgħaġġel. Fit-tieni ktieb naraw lil Endimion għadu mikdud mill-in- : ħabba u mġennen biex jara t-tfajla misterjuża, u ddisprat għax ma jistax jirnexxilu. F'dan il-ktieb naraw iseħħ quddiem għaj- nejna għaġeb wara l-ieħor, ħwejjeġ tad-dinja l-oħra. Id-dehra f'daqqa ta' farfett imnissel minn zokk imgħaddas fl-ilma tieħdu għall-għarrieda. Dan il-farfett jittajjar, jurih it-triq mnejn għandu jgħaddi sakemm, wara li jkun tar minn fuq iċ-ċaflis, igħib ma jafx kif. Hawnhekk Endjmion jixref minn wara t-tarf tal-blat ta' fawwara u jilmaħ Najade li tħabbarlu li għad irid igħaddi minn ħafna dwejjaq, idum jistenna ħafna u jiġġerra fl-inħawi 'l bogħod sakemm isib it-tfajla l-maħbuba. Wara li dam jiġġerra mdejjaq, humwa sab ruħu fil-maqdes ta' Djana u jtil-wara, immexxi Minn dawl, daħal f'kamra li ħitanha kienu magħmulin mir-riħan fejn kien rieqed Adonqis, żagħżugħ ta' l-ikbar ġmiel, misruq lill-imħab- ba ta' Venere. F'dan l-episodju naqraw versi li juru l-qawwa ta' Keats bħala kulurista, qawwa li tidher flimkien mal-qawwa l-oħra tiegħu li joħroġ l-isbaħ. mużika mill-għaqda tal-kliem. Adonais bħal issa rieqed fost il-ward. Aqraw id-deskrizzjoni: ''Above his head L-aħħar seba' versi huma mill-isbaħ u jfakkruk fl-odi, xogħ- lijiet aktar maħduma ta' l-istess poeta. Jaqbżu quddiem għajnejk bħal f'ħolma tal-Elusium dehriet mill-isbaħ. Hawnhekk naraw lill-poeta. fl-aqwa tiegħu, imgħallem ta' l-arti u mhux le Keats, żagħżugħ mhux imlaħħaq li jsawwab kulur fuq kulur, aġġettiv fuq aġġettiv mingħajr ebda Iġiem artistiku, bħal min għandu ħaf- na ġawhar ma jafx x'jaqbad jagħmel bih. Iżda kif għedtilkom ver- si bħal dawn ma ssibx ħafna fl-Endvmion. Adonais sa fl-aħħar jista' fil-ħolm tħaddan it-tfajla maħbu- ba minn qaddha għeri iżda din tiżgiċċa ħafifa mit-tħaddina tiegħu u tħallih iżjed imdejjaq minn qabel bil-għatw ta' l-imħabba mġed- da u ta' għaxqa aktar kbira. Sabih. ħafna artistikament l-episodju ta' Aretusa, Fit-tielet ktieb jibdew ftit ftit jinħallu l-għoqod misterjużi tal-ġrajjiet tar- ragħaj. Il-Qamar, Ċinzja s-sabiħa mitlufa bl-imħabba għal Endu- mion, titla' musfara fis-sema, mifnija minn uġigħ il-qalb għax ma tistax tħobb lil Endjmion fil-beraħ billi dan mhux ħlief bnie- dem. Endjmion jagħti l-ħelsien lil xwejjaħ b'leħja twila, vittma taż-żegħil ta' Ċirċe li wara li ħakmitu taħt idejha ikkundannatu għal wjuħija tal-biża'. Venere tħabbar lill-Endjmion ti ma jdumx ma jithenna, u dana mitluf minn sensih, waqt li jinstema' l-kant ta' innu lil Nettuno, iħoss kliem ta' faraġ iqajjmu; il-moħqrijiet tiegħu malajr jintemmu. Meta qam sab ruħu waħdu f'bejta tal- ħaxix, Sabiħ kemm jista' jkun, ġawhra ftit bħalha hu l-innu Bak-, kiku tat-tfajla li saħħret lil Endijmion, innu li nsibuh fir-raba' ktieb. Hija tgħidlu kif għatxana għall-imħabba u l-pjaċir, marret wara Bakku f'ħafna nħawi u kif issa mqarrqa f'tamietha tħoss ruħha mdejqa: Ir-ragħaj żagħżugħ jittajjar għal fost is-sħab flimkien ma' dit-tfajla fuq żewġ żwiemel bil-ġwienaħ; iżda ftit-wara jsib ruħu waħdu. It-tfajla tgħib fid-dawl tal-qamar, U hekk, hu, wara li minn ġos-sħab jerġa' jsib ruħu fl-art, mikdud minn dal-qerq, jer- ġa' jara lil oħtu Poena li tfittex tfiehmu kemm jaqbillu jerġa' jaqbad igħix il-ħajja tiegħu ta' qabel flimkien mar-raħħala u t-tfaj- liet ta' Latmo. Qalbu mnikkta mill-ħolma battala, sa fl-aħħar jagħmel f'rasu li jitlaq il-viżjonijiet fiergħa u ta' dwejjaq biex jagħti ruħu għall-imħabba ta' tfajla oħra, bniedma bħalu, li tgħix fid-dinja tiegħu, tfajla li tista' sgalvah bil-ġmiel tagħha. Lil din hu joffri l-aktar ħwejjeġ sbieħ li jistgħu jogħġbu lil qalb ta' tfajla: Imma t-tfajla ma tistax tilqa' l-imħabba tiegħu. Sa fl-aħħar ilħaqna l-aqwa tal-poema għax din l-istess tfajla tistqarr li hija Ċinzja u tidhirlu fil-ġmiel tagħha kollu ta' mara bħal dawl fuq Olimpu li jidher f'daqqa. Endumion u Ċinzja jgħibu flimkien. Din il-poema, imtaqqla b'ħafna dettalji u episodji, ħafna dra- bi sbieħ fihom mfushom imma qajla marbutin sfiq mar-rakkont ewlieni, hija l-agħar xogħol ta' Keats. Il-poeta jsawwab ħafna ku- luri imma ma jafx iqassamhom sewwa u ix-xogħol sħiħ ma joħ- Toġe magħqud kif għandu jkun. Hafna kitbu u tħaddtu fuq il-va- lur artistiku tiegħu. Żewġ rivisti ta' Londra, il-Quarteriv u l- Blackwoods dan ta' l-aħħar imsejjaħ ''blaekguard's magazine' minn Landor, weġġgħu kemm felħu lill-imsejken poeta. Ġifford William, fil-kritika tiegħu iebsa kiteb: ''Mir-rakkont tiegħu kollu fhimna ftit wisq; donnu mitoloġigu u jitħaddet fuq l-imħabba ta' Djana u Endijmion; iżda billi ma nafux x'inhu l-iskop ta' dan, ma nistgħux nitħaddtu fuqu sewwa u jkollna nikkuntentaw ruħna bil-proża u poeżija tiegħu (l). F. H. Burton kiteb: '' L-Endv- mion ikarkarna f'dagħbien ħajif ta' ħolqien immaġinattiv, u l-kot- ta ta' ġmelijiet li jinsabu mxerrdin ġo fih, qajla jħallulna żmien nintebħu li l-kostruzzjoni mhi xejn ċara'', Ngħid għalija dil-fehma ma naqbilx magħha. Burton jidher aktar entużjast milli kritiku kalm. Imma qal sewwa Shellev me- ta kiteb: ''Jien naħseb li kieku huwa ġabar ħamsin paġna ta' frak minn dil-poema, lil Keats kont inkun nista' nammirah aktar. ' S. Frascino fil-kelmtejn qabel għat-traduzzjoni tiegħu bit- Taljan isemmi l-opinjoni ta' Arthur Lineh li tfisser bir-reqqa kol- Iha l-valur letterarju tal-poema ta' Keats: ''Mhux għal 'Ode on a Grecian Urn', mhux għall-pittura tal-ħarifa, mhux għal dak it- timwiġ misterjuż fis-sunett tiegħu 'On first looking into Chap- man's Homer', u mhux għall-frak taż-żewġ 'Huperion' tiegħu, mhux għall-'Isabella', mhux għas-'St. Aġnes' Eve', mhux għal waħda minn dawn, jew għalihom kollha bl-effetti tagħhom tal- għaġeb u s-setgħa tagħhom napprezza lil Keats l-aktar u nħossni li nafu, iżda aktar fl-agħar u fl-aħjar tal-poemi tiegħu, fl- Endvmion. Hawnhekk biss inħossni żgur li qed nisma' r-ruħ, tie- għu' (Arthur Luneh fi UThe John Keats Memorial Verses). Din il-poema li l-poeta żagħżugħ stampa meta kien għad għandu 23 sena, bin-nuqqasijiet tagħha kollha, turina l-ftuħ tal- ġenju poetiku ta' Keats, illi tliet snin wara wasal biex jagħti lill- letteratura Ingliża odi, poemi aqsar imma akbar, li m'hemmx oħrajn li jilħquhom għall-ġmiel tagħhom. Għalhekk, waqt li l- Bndvmion, x'ħin tieħdu f'daqqa ssibu aktarz kif qal l-awtur ''a feverish attempt rather than a deed accomplished'' jibqa l-aqwa thieda tas-setgħat poetiċi li kellu ġo fih u li ftit żmien wara nfet- ħu sħaħ f'poeżija li tatu waħda mil-isbaħ niċeċ fl-istorja tal- letteratura Ingliża. L-GĦANJA TA' L-EMIGRANTI MALTIN Aħma sraqna miż-żonqor ta' Malta Saħħa ġdida għal ħidmet id-driegħ; Afina sraqna mill-baħar tal-Fliegu Fehma sħiħa li tagħleb ir-riħ; Minn ġos-senna ta' Malta. dalmani Sraqna l-kwiekeb għal art il-Barrani. Min ser jogħtor mat-triq jekk Maltija Huma l-kwiekeb li jdawwlu lill-qalb, U bil-qawwa ta' baħar setgħani. Aħna r-rwiefen ingħelbu bit-talb 2 Qatt ma tmermer iż-żonqor tal-Gżira: Qatt ma sejra qawwitna tkun fqira l Alina t-tafal ħallejna warajna Għax fit-tafal m'hemmx qawwa tad-diem; U ħallejna lill-mewġa sajfija . Għax fil-lajma sajfija m'hemmx sliem. Mhux għalina is-seħer tal-qamar, Imma l-ħeġġa ta' kwiekeb bla sabar.