Mir-rakkonti tal-Bibbja jirriżulta li l-ewwel snajja tal-bnedmin kienu dawk ta' rgħajja u ta' bdiewa B'dan jissemmew Kajjin u Abel. L-ewwel bnedmin kellhom jimlew l-art u jagħmluha tagħhom. Bħala ħlejqa intelliġenti l-bniedem ħaddem moħħu u bis-saħħa ta' dirgħajh, tejjeb l- istil ta' ħajja, kemm f'dak li hu manteniment, abitazzjoni, ilbies u vvjaġġar minn post għall- ieħor, bl-art u bil-baħar. Il-popli bdew jitkattru u jiskopru s-sbuħija u l-għana tal-ħolqien. Progress iwassal għal ieħor, il-bniedem jitgħallem bl-istess żbalji tiegħu u mill-kultura ta' ġnus li għixu fi klima differenti. Proċess li minkejja l-mogħdija tas-sekli, għadu jinterta sa żmienna. L- għajb jiġri meta l-bniedem iħaddem moħħu biex jiżviluppa mezzi raffinati ta' qerda u ma jżom- mx b'għożża il-wirt komuni tal-ħolqien, ma jistinkax biex ikun hawn tqassim aħjar tal-ġid tad- dinja, rebħa fuq il-mard u l-miżerja u rispett sħiħ għad-dinjita' tal-bniedem, maħluq xbiha t'Alla. Għad fadal bosta ħlejjaq x'niskopru bħal qiegħ il-baħar u l-atmosfera kollha li ddawwar id-dinja. Il-Ħallieq żejjen dak li għamel b'għana kbir, li jkun għajb li ma jiġix skopert. Malta tagħna Il-Gżejjer Maltin, f'nofs baħar li jbewwes tliet kontinenti kbar, tassew rikk u ra l-akbar ġrajjiet fl- istorja. Dawn laqgħu fi xtuthom bħala viżitaturi bosta xorta ta' bnedmin, minn furbani, merkanti, sa ġenerali u nies ta' fama , bħal l-Appostlu tal-Ġnus. B'isem imnissel mill-għasel, (Melita minn miele-għasel) industrija magħrufa sa mill-eqdem żminijiet, kellhom fihom poplu ċivilizzat, imsejjaħ barbaru għax ma kienx jaf jitkellem il-Grieg jew il-Latin, il-lingwi tal-kultura. L-Atti ta' l-Appostli miktuba mit-tabib Luqa jsemmu b'ġieħ isem gżiritna u l-qalb tajba tal-poplu tagħna Il-materja prima ta' din l-art ħelwa hi l-pożizzjoni strateġika tagħha, il-portijiet kennija, il-klima u l-poplu ħawtiel tagħha li għaraf jisfrutta l-potenzjal tiegħu, biex itejjeb l-istil ta' ħajja tiegħu u ta' oħrajn Birkirkara tagħna Birkirkara tal-qedem kienet tgħatti estensjoni kbira ta' Malta tagħna. Skond dokument impor- tanti tas-seklu sbatax, il-Papa Urbanu VIII fl-1630 isemmi dak li kien espona l-Kappillan Dun Filippu Borgia, qassis ta' ħila kbira, mgħallem u Duttur fil-liġi kanonika u ċivili, fi kien jgħix meta l-Granmastru, l-Isqof u l-Inkwiżitur kienu lkoll barranin. Borgia li kien ukoll Vigarju Ġen- erali u okkupa l-post ta' Pro-Inkwiżitur, itenni li 'f'din l-art imsemmija (Birkirkara) hemm parti mdaqqsa sewwa mill-poplu bejn wieħed u ieħor mal-ħames mitt familja, u għadd sabiħ ta' nies għorrief u oħra nobbli, kollha ħajjin u mhux ftit familji għonja; l-għelieqi huma kollha għammiela'' Bolla tal-Fondazzjoni tal-Kolleġġjata Sacri Apostolatus Ministerio p.2. Birkirkara li minnha kienu jgħaddu bosta nies kif jixhdu l-cart tracks ta' Sant'Andija, kienet l-art fejn kienu jgħixu nies li pprattikaw bosta snajja li dwarhom ser niktbu fil-qosor Snajja Nistgħu inqisu l-eqdem waħda dik tal-fuħħar, fejn fi Triq il-Fuħħarin (alias Ganu) sa żmien tfuli- ti niftakar il-post u l-fran fejn kienu jsiru bombli, ġarar, msiebaħ, qolliet, kemm bħala abitaz- zjoni għan-naħal, katusi u qsari ta' kull daqs u xorta. Kellna wkoll il-bdiewa li kkultivaw l-art għammiela li tat l-itjeb prodott ta' frott u ħxejjex. Għalkemm il-bdiewa ma kellhomx l-għodda moderni, erħilhom jaħdmu l-art biz-zappun, l-imgħażqa u l-furkettun. jiżirgħu il-qamħ, ix- xgħir li minn frottu kienu jħejju ħobż tassew bnin. Ma kienx jonqos l-għalf għall-bhejjem tagħhom, bħas-silla, ġilbiena, furrajna li r-raħħala kienu bihom jitimgħu il-bhejjem li jfornuna bl-ikel, b'dak li jipproduċu, mill-ħalib sas-suf tan-nagħġa, minn laħamhom u dak li jipproduċu bħala fertilizzant għar-raba tal-bidwi. Ukoll meta l-Malti kellu jemigra f'art barranija, din is- sengħa swiet ħafna għall-emigrant bieżel Malti. Kien komuni n-negozju tal-bhejjem, bħal dawk il-kuntratturi bħal Ġorg Cassar u l-familja Pulo, ili għamlu sold sewwa billi kienu jsiefru l-Afrika u jġibu żwiemel, bgħula, u baqar, ngħaġ u kultant mogħoż kemm għan-nisel kif ukoll biex ikabbruhom hawn Malta fejn setgħu ukoll jirriproduċu ruħhom fi gżiritna fl-irziezet. imxerrda ma' Birkirkara u Malta kollha. Ir-raħħala kien ikollhom merħliet ta' mogħoż. ngħag, baqar u barrin li jservu għall-qatla fil-biċċerija. Kellna n-nies tan-negozju bħal familja ta' Ġużeppi u ibnu Feliċ Borg, il-benefatturi tal-Knisja Parrokkjali ta' San Ġwann tal-Għargħar. L-Imtieħen Billi ssemma l-qamħ, dan barra li kien kultant iservi bħala ikel lil xi annimali, biex isir dqiq kien jintaħan bil-mitħna tar-riħ. Għad fadal tnejn; waħda minnhom f'tarf Għar il-Ġobon barra dik li kien hemm quddiem l-Oratorju San Duminku Savio, fejn kienu joqogħdu l-familja Sammut bil-laqam tal-Mitħna. It-taħħan kien jaf jagħżel is-smid min-nuħħala u mid-dqiq, il-grixa u kien jaf jagħżel dak li jkun tajjeb għall-kagħak tal-għasel. Kellna wkoll il-furnara li kienu jaħmu l- ħobż għall-familji u billi ma kienx hawn cookers kull nhar ta' Ħadd kienu jsajru x-xiwja, pata- ta l-forn, kejkijiet u pudini li l-familji jkunu ħadu għandhom. Dawn ma kellhomx il-magni tal- lum u l-għaġna kienet issir fi żnieġel kbar tal-fuħħar. Il-furnar u l-impjegati tiegħu li aktarx kienu jkunu nisa kienu jaħdmu għal sigħat twal bil-lejl, għal aktar minn furnata waħda Sajjieda u Nissieġa Is-sajjieda Karkariżi kienu jitimgħuna bi frott il-baħar, minn ħut li jaqbdu minn fuq ix-xtajta, inkluż rizzi, imħar, qarnit u arzell kif ukoll minn fuq l-inġenji oħra tal-baħar. Niftakar lil Każimiru ibigħ ħut tassew frisk u lill-aħwa Micallef (ta' Sardina) ta' Triq Imsida; kienu jiġu jbiegħu oħrajn bil-karettuni. Triq il-Kbira Has-Sajjed hi msemmija għas-sajjieda Karkariżi li għażlu b'patrun tagħhom lil San Andrija Appostlu u ad unur tiegħu ħadu ħsieb iżejnu u jorq- mu waħda mill-navi tal-Kolleġġjata Elenjana Kellna wkoll in-nissieġa, niftakar lil Reġin Buħagar u uliedha fi Triq San Ġiljan, li kienet tinseġ drappijiet għas-saqqijiet u ħwejjeġ utli għad-dar. L-insiġ kien isir s'sengħa u kultant b'ilwien dif- ferenti. Konness mal-insiġ, hemm dik taż-żebbiegħa tal-ħwejjeġ. Barra li għad fadlilna l-laqam taż-Żebbiegħ (Falzon) għad fadal it-Triq Iż-Żebbiegħa (Dvers Street). Is-sengħa tal-bini bil-ġebla Maltija, maqtugħa mill-barrieri kienet komuni fostna. Għandna bini ta' kull xorta, ħidma tal-bennej għaqli. Ibda mill-vilel sbieħ, id-djar qodma tipiċi tal-kampan- ja Maltija, il-kappelli mxerrda ma' Birkirkara u il-knejjes tagħna, il-kunventi u l-iskejjel, l-irziezet u l-imqiewen kollha jixhdu l-ħila tal-bennej Malti. Niftakar lill-aħwa Sammut ta' Trenta li mietu meta kienu qegħdin iwettqu xogħol fil-koppla tan-Naxxar, Niftakar ukoll liċ-Ċerwiel (C. Sammut) u lil Ninu Casha il-Mingori li kien kapaċissmu fil-bini u t-tiswija tal-fran. Kellu bħala lavranti lil uliedu u lil Karmnu Azzopardi u lil Peppi Briffa. Niftakar lil Ċensu Micallef (ir- Ruman) li kif qalli hu stess kien ħadem fit-taraġ tal-kappella tal-Minsija. Mhux ta' min jinsa lil Abraham Schembri li bla ebda pretensjoni iżda b'ħila kbira wettaq xogħol ta' reqqa fir-restawr tal-Knisja l-Qadima, ,barra il-knisja ta' San Ġużepp Ħaddiem. Konness mal-bini, kien hemm ix-xogħol tal-kisi tal-art biċ-ċangatura u aktar tard bil-madum. Kellna madum tad-disinn, maħdum mill-famija Farrugia u Borg fi Fleur de Lvs. Aktar tard beda jsir dak tal-mużajk. Kienet fl-aqwa tagħha fis-sittinijiet il-fabbrika ta' Gove' fi Triq il-Wied. Il- mużajk kien isir b'sengħa kbira mill-familja Galea mlaqqma tal-Mewt. Xi lavanti tagħhom saru mgħallin bħal Vincenzo Sammut imlaqqam il-Meżmuż u Ġużeppi Camilleri ta' Kurun. Kienu jagħmlu sollijiet tal-għetiebi, kisi ta' taraġ bħal ma kien dak ta' dħul is-Santwarju tal-Ħerba kif ukoll xi faċċati ta' djar. L-irfinar kien isir bil-ħaffiefa bl-idejn. Is-soqfa tad-djar kienu jinksew bis-sengħa mill-ballata li kienu jaħdmu għal sigħat twal iballtu d-deffun. Ġanni Azzopardi imlaqqam il-Gejgeż kellu post kbir fi Sqaq it-Tiġieġ adattat biex ifar- rak il-fuħħar permezz ta' rota kbira taż-żonqor u permezz ta' għeriebel isaffi l-irqiq li jintuża fix- xogħol. Ġanni kien jimporta wkoll mill-Egittu xi fuħħar għat-tkissir. Il-bini jkollu miegħu sna- jja oħra aċċessorji, bħal mastrudaxxi, ħaddieda u bajjada Birkirkara kellna wkoll il-kalkari tal-ġir. Niftakar dawk tal-aħwa Micallef, li kienet qrib il-Knisja l-Qadima, ta' Sammut missier Dun Anton, ta' Leli Micallef li kienet qrib Wied il-Kbir u ta' missieru Karmnu fin-niżla tal-Gżira. Huma kien ikollhom lil ċertu Fonzu Bonello mlaqqam Bagħbaż (li kien jaf tassew iqabbel u jikteb f'versi ġrajjiet kurrenti) fejn is-Santwarju Ħerba bħala sub-agent tagħhom Kienu jafu jagħżlu l-ġebla, jikwuha permezz ta' faħam tal-ħaġra u permezz tal-ilma isir il-ġir tant meħtieġ għall-bini. Il-faħam tal-ħaġra maħruq kien imfittex mit- tfal għall-presepju fid-djar. Kellna wkoll mastrudaxxi tas-sengħa, l-isserrar bl-idejn u l-ippulir kien isir bil-varloppa u ċwani qabel iddaħħlu l-magni li hawn illum. Il-lavanti kienu jagħmlu ħilithom biex ikollhom l- għodda tagħhom, kultant maħduma minnhom stess. Il-gallariji tal-injam, il-persjani, il-bibien u l-għamara tad-djar jistħoqqilhom kelma ta' tifħir. Barra x-xogħol tal-aperturi, xejn ma huma prezzjużi dawk il-gradenzi maħduma bl-idejn, speċjalment dawk ippanzati u xogħol ieħor ta' intersjar bl-injam taż-żebbuġa. L-imgħallmin kienu għajjura għas-sengħa u ma kinux lesti li jaċċettaw kritika ta' xogħolhom malajr. Fil-kuntratti kienu jissejħu Mastru qabel l-isem. Mastrudaxxi tajba niftakar lil Ġużeppi Calleja (tal-Melħ), lil Meli, lil Toni Portelli li ħadem l- antiporta tal-Bażilka fil-1928, lil Gejtu Theuma u lil Azzopardi ta' John Borg Street li qabel mewtu ħadem showcases għall-Mużew tal-Kattidral u lil Ġanni Fenech ta' Mannarino Road Konness max-xogħol tal-mastrudaxxi kellna dak tal-karettuni tat-tagħbija, is-serkini, il-karozzi- ni u l-immuntar tar-roti. Il-familja ta' Imperu Borg, ħu Mikiel (ta' Ġomnu) kienet kapaċissma fix- xogħol tar-roti maħduma minn injam tal-fagu u tal-fraxxnu. Il-familja Bonavia kienu attrez- zati fix-xogħol tal-karozzini fi Triq il-Wied, quddiem l-HSBC. Ħaddieda u Landiera Ni lil-ħaddied, permezz tal-inkwina u l-mazza, tal-forġa tradizzjonali bil-menfaħ, kien iforni l- għodda tal-bennejja, jaħdem skond disinni il-vinestruni fuq il-bibien, jaħdem xogħol ta' reqqa bħal dak li kien hemm fit-tieqa fuq il-bieb ewlieni u dak li darba kien il-bieb tal-ħadid tal-bitħa fl-Oratorju ta' Birkirkara. Dan sar fuq disinn tal-Kanonku Dun Piet Charbon. Dak maħdum minn Vincenzo Camilleri, iċ-Ċupa kif narawh fuq il-bieb ewlieni tal-Bażilka, inħadem ftit snin ilu biex jissostitwixxi wieħed ta' l-injam maħdum mal-bieb. Hu ħadem ukoll il-lavur fuq iż-żewġ lampjuni ta' fuq iz-zuntier. F'xi djar issib ukoll xogħlijiet ta' poġġamani tal-ħadid tassew artis- tiċi, meta kienu jintużaw ir-rivets flok il-welding tal-lum. Bosta twieqi kien ikollhom ċerta sigur- ta' kontra l-aċċess ta' ħallelin u l-pregnant windows kienu popolari ħafna. Xogħol delikat ieħor kien dak tal-ħbabat, barra dawk tal-fondut, uħud minnhom tassew sbieħ Dan ix-xogħol tal-ħadid qed ifakkarni f'dak li kien iniegħel iż-żwiemel, il-ponies u l-ħmir. Kien hemm wieħed ġo remissa miftuħ qrib il-każin tal-futball u kien ikollu bosta xogħol, li kien iwet- tqu b'ħila kbira. Kien fih ċertu sogru billi jrid jaħkem tajjeb riġel il-bhima u jdaħħal l-imsiemer ġon-nagħla fid-difrejn Veru li niftakar il-landier li kien jiġi, isib xi rokna biex bl-għodda li kien iġorr isewwi oġġetti tal-landa u jagħmel qigħan fil-borom, friskaturi u buqari bil-ħsara. Iżda kell- na oħrajn professjonali bħal Carmelo u Felice Mariano ta' Triq Mnajjar li kienu jaħmu mill-bidu stanjati tal-kafe', fanali, borom u aċċessorji oħra bħal-lenbut u apparat ieħor li jtella' likwidu bħal żejt mit-tankijiet. Felice kien espert fix-xogħol maħdum bil-German silver; hu ħadem raġġieri u saħansitra bieba ta' tabernaklu. L-arti tal-Logħob tan-nar (gruppi pirotekniċi) Ma għandix tagħrif dwar meta u min beda dan id-delizzju li minkejja l-periklu li fih trid ċerta sengħa. Jien niftakar lil Mikiel Balzan u l-grupp tiegħu, lil dawk ta' Briffa, Leli u Ġiġi, kif ukoll il-grupp ta' Rosario Micallef li kellhom ukoll il-fabbrika tagħhom. Sa ftit xhur ilu, l-espert inkari- gat kien Ċensu Galea li ħarreġ grupp ta' żgħażagħ u adulti tassew entużjażti għal dan id-deliz- zju. Illum għandna s-St Helen Fireworks Group li tant jirsisti, biex il-festa titulari tkun imżewqa b'kollox. Nar tal-art u murtali b'diversita' ta' kuluri, maħduma b'sengħa huma l-għaxqa ta' bosta dilettanti inklużi turisti. Il-Brunzar Ċensu Sammut (tal-motros) u Pitturi J. Briffa u G. Vella Ċensu Sammut kien jippossiedi arti kbira fit-taħlit u x-xogħol tal-bronż. Għajb tassew li hu ma għallem lil ħadd. Birkirkara kburija bix-xogħol ta' Ċensu li fil-fonderija tiegħu ta' Triq Mannarinu, dewweb u ħadem il-bronż kollu tal-bankun tal-Qaddisa, il-leġiji Evanġelisti u xejn anqas it-tabernaklu tal-fidda li hemm fil-kappella tas-SS.mu Sagrament, komplut bil-lavabo u post għall-korporal. L-idea kienet tal-Professur Joseph Briffa il-pittur Karkariż li bosta mix- xogħlijiet tiegħu jiksu l-ħitan, koppli u titulari ta' bosta knejjes Maltin u Għawdxin. Insemmi wkoll lil Ġianni Vella, artist ieħor veteran li sebbaħ ukoll partijiet mill-Kolleġġjata. Magħhom insemmi wkoll id-dekoraturi bħal Ġużeppi ta' Majs, li bosta mix-xogħlijiet tiegħu jinsabu wkoll fil-villa taċ-Ċisk Naxxar. Niftakar ukoll lill-artist Duca, li ħadem bħala ritrattista. Barra l-pittur Frank Portelli, li hu Karkariż, illum għandna pitturi żgħażagħ oħrajn bħal Sciberras, Freddie Briffa (ukoll restawratur ta' kwadri) u G. Schembri, għalliem fl-iskejjel statali. Ġanni Fenech ukoll barra li jissemma bħala artista, ġej mill-familja ta' mastrudaxxi ta' fama. Wara kollox din ukoll kienet is-sengħa tiegħu. Niftakar il-persuni li kienu jaħdmu d-deheb u l-fidda. Ġo Birkirkara inħadmet il-kuruna tad- deheb, iċ-ċinturin u s-sandli li jżejnu l-istatwa maestuża tal-Patruna tagħna. Niftakar ukoll lill- induratur kapaci Arturo Fauchier, membru tal-MUSEUM, li kien jindura b'kapaċita' kalċijiet u oġġetti tal-kult u oħrajn ukoll. Turu kien metikuluż fix-xogħol tiegħu, xejn imkabbar b'dak li jaf u jagħtik xogħol ġenwin Il-ħajjata u l-iskrapan Dari l-ħajjata kienu self emploved. Kull wieħed kellu l-ħanut tiegħu u kien ikollu wkoll xi lavran- ti. Niftakar lil Ċikku Scerri, armat fi Triq il-Wied u aktar tard f'Main Street, lil tal-Motros (Sammut), lil Gius. Calleja, lil Gius Debono,, dak tal-Mużew u l-ieħor ta' Triq San Rokku. Għadu ħaj Kelinu Ellul, ħajjat anzjan. Abele Muscat flimkien ma' Ninu Ebejer, ħajjat instructor l-Istitut ta' San Ġużepp, f'Santa Venera, kienu ħietu l-apparat abjad kollu tal-festa tal-Patruna S. Elena. Il-ħajjata kienu jħitu lbiesi mill-bidu sal-aħħar, barra l-aċċetti li kienu jsiru min-nisa. niftakar lil Antonia Ellul li kienet tħit ħwejjeġ ta' klassi. Ħajjata oħra li niftakar, kienu Giuseppa Calleja, Giulia Galea, u Carmela Grech. Fejn il-Knisja l-Qadima, kien hemm ħajjat espert fil- ħjata ta' paramenti sagri, pjaneti, kapep u ħwejjeġ oħra tal-kult. Is-staten kienu ġeneralment jiġu meħjuta għand il-ħajjat Scicluna ta' Triq San Pawl Valletta, l-albi, ir-rukketti u l-ispellizzi kienu jinħietu minn xi sorijiet jew ħajjata nisa Kien kemm dawk li xogħolhom kien li jsewwu xi żraben u qrieq u li kienu wkoll iħitu xi roqgħa f'xi żarbun., inkella jagħmlu pettijiet jew tkaken ġodda. Oħrajn kienu jim- montaw uċugħ mal-qigħan, iħitu bl-ispag wara li jtaqqbu bix-xifa u permezz ta' l-ispaga li fit- tarf tagħha kienu jagħmlu lanżita kienet tidħol bla tfixkil fit-toqba tan-nagħal tal-qiegħu u l- wiċċ. Niftakar lil Ġużeppi Briffa imlaqqam il-Masmarun u lil Serafin Borg armat quddiem il-każin tal-Banda Sant'Elena. Sa ftit snin ilu Leli Palettu kien isewwi żraben ġo ħanut żgħir ftit 'l bogħod mill-Bażilika, b'għodda tradizzjonali u kien il-gost tat-turisti li jinz- ertaw għaddejja jeħdulu ritratt. Ix-Xogħol tal-ganutell Hi sengħa ta' kapaċita' u ta' paċenzja kbira. Fil-parroċċa jeżisti bosta xorta ta' xogħlijiet maħduma min nisa Karkariżi. Insemmi l-aħwa tal-Kanonku Dun Manwel Micallef, l-aħwa Falzon u Sciberras ta' Main Street. Ma neskludix li ħadmu wkoll dekorazzjonijiet ta' fjuretti għal fuq gradenzi. B'xorti tajba din is-sengħa reġgħet bdiet tieħu l-ħajja Id-Dulċiera — Veru li kien hawn bosta ħlewwiet, Iżda d-dulċiera li niftakar kienu Ċikku tal-Ġobon u ta' Fenku fil-pjazza S. Elena u Espeditu Grech li kien armat fi Triq il-Wied. Dawn kienu jfornu l-ħelu meħtieg għal festi ta' tiġijiet, magħmudijiet, kif ukoll għal min jitħajjar jixtri mingħandhom. Fil- pjazza tal-Knisja niftakar lil Lorenzo Grima, il-Ħaċċ bir-restorant tiegħu L-Għassara ta' l-inbid L-inbid kien ukoll jingħasar barra fi djar privati mid-dilettanti, mis-Sur Ġużeppi ta' 39 Triq San Ġiljan, li kien esportatur tal-kemmun. Daqsxejn inbid mill-ġarra tagħmel tajjeb wara l-ikla ta' filgħaxija. Ħwienet tal-inbid u luminati kien hawn ħafna. Mhux rari li kont issibilhom ukoll xi spiriti bħal maskta, jew menta u rużolin. Kellna wkoll min jagħmel l-ilma żahar, bi proċess ta' fermentazzjoni taż-żahar tal-larinġ biex jagħti togħma bnina lill-kafe'iswed, barra l-użu mediċi- nali tiegħu. Daqsxejn ilma żahar għadek issibha f'bosta djar. Ma nistax ngħid għax ma nafx jekk x'imkien bil-moħbi kienx isir ukoll il-lampik, proċess li kien kontra l-liġi. Tal-Ġummar Fi Sqaq Dun Vestru, il-familja Agius kienu jaħdmu l-ġummar. Kienu jimpurtaw il-materja prima minn barra u biha jaħdmu mriewaħ għall-kenur, li kien ukoll isir Malta bil-ġebla Għawdxija, xkupi, paljijiet, ġwielaq, u kpiepel tat-trizza għall-ilqugħ ix-xemx. Il-bdiewa kienu jilbsuh għal protezzjoni mis-sħana tax-xemx. Ma nafx kellniex ukoll min jaħdem il-mezez u qfief bil-qasab li l-pitkali kienu jużaw. Il-pitkalija kienet teżisti f'tarf Birkirkara, mnejn il-bejjiegħa kienu jixtru l-biegħa li jdaħħlu l-bdiewa. Iżda żgur li kellna min jaħdem il-purtieri tal-qasab jew il-ħasira, nif- takar wieħed Għar il-Ġobon li t-tfal qalgħuielu Saffarielu. Uliedu għadhom ħajjin. Kellna diversi barbiera li kienu jaħdmu wkoll il-Ħdud filgħodu, meta l-bdiewa u r-raħħala, kien ikollhom ħin wara li tintemm il-quddiesa tal-Preċett, jgħaddu għandhom u jew jaqtgħu xagħarhom jew ineħħu l-leħja. Fil-pjazza tal-knisja kien hemm tlieta jew erbgħa, fosthom Fredu Testa, Baldassere Armato li wara siefer l-Awstralja u Ġino jew Ewġenio Borg. Il-Luckv Laudrv ta' Saverja Debono Saverja u ħuha Wenzu u żewġha Toni kienu jieħdu b'appalt il-ħasil u mogħdija ta' l-uniformiji- et tas-suldati tal barracks ta' St Andrews u San Ġorġ. Hi kienet timpjiega magħha bosta xebbi- et tar-raħal tagħna, min jaħsel fuq il- ħafna banjijiet taż-żingu, min jonxor fuq il-bejt kbir, min jgħaddi u kellha kenur kbir b'ħafna ħdejjed tal-mogħdija jinkwew fuq dan il-kenur b'lavranta dejjem magħhom. L-aħwa Concetta u Salvina Sammut ta' Trenta u qrabathom Susanna ma kinux kompetituri magħha iżda wettqu dan ix-xogħol u xi sold għamlu wkoll. Il-post ta' Saverja kien is-Summer residence tal-Beatu Injazju Falzon fi Triq San Ġiljan, il-post fejn hu presunt li għalkemm mejjet jingħad li ffirma l-irċevuta ta' gabillott li mar iħallas il-qbiela. Għeluq Fis-seklu għoxrin, inbena l-Industrial Estate fil-limiti ta' Birkirkara, qrib San Ġwann tal- Għargħar. Fih hemm diversi fabbriki li jimpjegaw diversi ħaddiema ta' ħafna xorta ta' snajja. Hekk ukoll hemm oħrajn qrib l-Imrieħel. Iżda uħud mis-snajja fuq msemmija għadhom jinsabu mxerrdin 'l hawn u 'l hinn ġo dan il-post, dawk li ntemmu, ħanaqhom il-progress, li fost it-taj- jeb tiegħu jista wkoll xi drabi insofru xi konsegwenzi tiegħu, bħal użu tal-asbestos, it-tniġġis tal- arja u dħaħen u gassijiet velenużi, il-bexx velenuż tal-pjanti u frott kontra t-taħsir, in-nuqqas ta' siġar, spazji u arja pura tal-kampanja, ħammiġna ħafna l-baħar, u forsi mhux qed inħallu għal ta' warajna ambjent safi, nadif, kif sibnih aħna. Kollox ma' kollox, tgħid inkunu ngħidu sewwa kemm ta' qabel kienu żminijiet aħjar2 Il-ġudizzju jitħalla għal ħaddieħor.