b 8 bri ab as S ss iġi għ F'jum mhux imbiegħed (kemm nis- tgħu ndumu ngħixu/) kull maħluq, irid jew ma jridx, ikollu jħalli dan il-wied tad-dmugħ biex jidher qud- diem Alla, imħallef ġust, u minnu ji- ġi ġudikat fuq il-għamil tajjeb jew ħażin tal-ħajja li għex. Dan hu l-ġu- .dizzju partikulari, Imma barra minn dan il-ġudizzju partikulari, il-fidi nis- ranija turina ġudizzju ieħor, il-ġudiz- zju hekk imsejjaħ universali, li jit- wettaq fl-aħħar taż-żminijiet meta wkoll il-ġisem jingħaqad mar-ruħ sa- biex jaqsam magħha l-ferħ jew in- niket. Fejn se jsir dan il-ġudizzju univer- saliż Naħseb li għal din il-mistoqsija kulħadd għalenija jwieġeb: Fil-Wied Josafat7 Kif inħolqot din il-konvin- zjoniż Hija domma ta' fidiż Hija ve- rità sagrosanta mħażża fil-paġni ta' l- Iskrittura Hija sempliċi tradizzjoni/ : Jew tista' tkun ukoll ħrafa' Se nfittxu — nwieġbu għal dawn il-punti interro- gattivi. WIED ĠOSAFAT B'Wied Ġosafat aħna nifhmu dik in-naħa tal-wied, li minnu tgħaddi n- nixxiegħa taċ-Cedron, u li tinfirex bejn il-għolja ta' Ġerusalem u l-għolja taż- Żebbuġ. Hija msejħa wied, imma xejn m'għandha x'taqsam mal-widien l-oħ- ra; la ssib ġonna mimlija bis-siġar tal- frott, la għelieqi jħaddru, u lanqas djar u rziezet imgħammra. L-ebda nixxiegħa ta' ilma safi u bnin li tiġri ma' tulu. Dan il-wied jixbah ħafna lil xi fondoq ta' bejn l-irdumijiet, mimli ġebel li qisu waqa' miż-żewġ naħiet tal-għoljiet, u aktar jixbah lil xi biċċa deżert maħruqa mill-qilla tax- xemx tiżreġ tal-Palestina. Biex dan il-wied ikompli jilbes id- dehra waħxija tiegħu, huwa maqsum minn nixxiegħa taċ-Cedron, nixxiegħa sewda ta': ilma, miġbur mill-ħmieġ tal-belt ta' Ġerusalem, li jerħi riħa tinten, u li tkabbar f'dak li jkun id- dwejjaq tal-qagħda tiegħu f'dawk l- inħawi. Il-wied la hu sabiħ bi nhar meta x-xemx ta' Ġerusalem tagħti ħajja lil kull ħaġa qadima li biha tif- taħar il-belt Musulmana, u lanqas bil- lejl meta d-dlamijiet jagħtu lill-ħwej- jeġ dehra ta' mostri u kollox isir mis- teru li ma tistax. tfisser. F'dan il-wied hemm ħaġa għal kol- lox partikulari: il-kwantità ta' oqbra, kemm Lhud u kemm Misilmin, mib- nija minn dawn il-ġnus bil ħsieb li fil- ġudizzju universali, mad-daqq tat- tromba ta' l-anġli, il-mejtin iqumu u jsibu rwieħhom malajr f'dan il-wied. Irridu nżidu li l-oqbra huma kollha mkissra u mfarrka, mhux biss mill- mogħdija taż-żmien, li kollox itertaq, imma ħafna drabi mill-mibegħda faħ- xija ta' qalb il-bniedem, kif ġara fl- 1948, meta l-Għarab kissru matul il gwerra l-oqbra. tal-Lhud. Erba' mill- oqbra ewlenin għandhom isem: il-qa- bar ta' Assalonne, S. Josafat, S. Ġak- mu u S. Zakkarija. Imma l-ebda wie- ħed minn dawn il-persunaġġi ma ġie qatt midfun fihom. WIED ĠOSAFAT U L-PROFETA JOELE L-isem ta' Wied Josafat insibuh għall-ewwel darba fil-ktieb tal-Profeta Joel (IV, i-2, u 12): ''Għaliex ara, f'dawk il-jiem u f'dak iż-żmien, meta nreġġa' għal li kienu 'l Ġuda u 'l Ġerusalem, niġma' l-ġnus kollha u nniżżilhom Wied Josafat, u hemm nagħmel ħaqq minnhom minħabba l- poplu tiegħi u wirti Iżrael, li huma xerrdu qalb il-ġnus u qasmu arti… Ħa jqumu l-ġnus kollha u jerħulha lejn Wied Josafat, għax hemm noq- għod biex nagħmel ħaqq mill-ġnus kollha dawramejt. ' X'ried jifhem il-Profeta Joel b'dan il-kliem/ Żgur li ma riedx jitkellem minn ġudizzju universali, imma minn ġudizzju li Alla jagħmel minn dawk il-ġnus li ħaqru l-poplu ta' Iżrael. U biex inkunu aktar eżatti, skond l-aħ- ħar fehmiet tal-għorrief, il-Profeta Joel x'aktarx ried jifhem dik il-moħ- qrija li saret mill-poplu Lhudi meta fis-seklu V Qabel Kristu ġie mxerred ma' kullimkien, f'ħin li dan il-poplu ma setax jiddefendi ruħu, għax bla saħħa, għax mingħajr alleati, għax fqir għall-aħħar. Mela l-Profeta bil-kliem Wied Josa- fat ma riedx jifhem isem ta' wied, imma uża l-espressjoni Ebrajka Wied Josafat, li tfisser Alla jiġġudika: Ried igħid li l-ġudizzju jsir minn Alla li jiġġudika. Joel jitkellem minn dan il-wied tal- ġudizzju t'Alla bħala wied wiesa; is- sa Wied Josafat dejjem ġie msejjaħ nakkar, jiġifieri dejjaq, għax tassew Wied Josafat huwa dejjaq għall-aħ- ħar. Terġa' l-wied ta' Cedron beda jis- sejjaħ ukoll ta' Josafat fl-ewwel snin tas-seklu IV. Il-Lhud, meta reġgħu lura mill-eżilju ta' Babilonja, bnew in-naħa tal-lvant ta' Ġerusalem, bieb li kien iħares fuq il-wied ta' Cedron, u sejħulu, il-bieb tal-għassa. Fis-sek- li II u III l-isem ġie mibdul f'dak ta' bieb tal-ġudizzju, u dik in-naħa tal- wied, li kienet tħares lejn dan il-bieb, issejħet il-wied tal-ġudizzju — Wied Jehosciaphat, mingħajr l-ebda ħsieb li dan il-wied ta' Josafat jingħaqad mal- fehma ta' ġudizzju universali. WIED ĠOSAFAT U L-ATTI TA' L-APPOSTLI Xi kommentaturi ta' Mqaddsa jgħaqqdu Wied Ġosafat mal- fatt tat-Tlugħ fis-Sema ta' Ġest minn fuq l-għolja taż-Żebbuġ. Fil-ktieb ta' l l-Atti ta' l-Appostli (Atti I, 9-12), in- sibu miktub: ''. . . U sħaba ħadi- tulhom minn quddiem għajnejhom. U kif kienu jħarsu lejn is-sema, hu u sejjer, dehrulhom żewġt irġiel, leb- sin l-abjad u qalulhom: 'Ja rġiel mill-— Galilija, x'intom tħarsu lejn is-sema Dak Ġesii, li kien meħud minn magħ- kom fis-sema hekk għad jerġa' jiġi, bħalma rajtuh sejjer fis-sema'.'' Mela jekk tela' minn fuq il-għolja taż-Żebbuġ, minn fuq l-istess: għolja taż-Żebbuġ għad jinżel fuq din l-art biex itemm il-ġudizzju tiegħu. U l- għolja taż-Żebbuġ, kif rajna, qiegħda f'naħa waħda tal-Wied ta' Ġosafat. Ma rridux niċħdu l-loġiċità ta' dan l-argument; anzi nżidu ngħidu li hija ħaġa wisq xierqa li Ġest jinżel jagħ- mel ħaqq fuq il-ħajjin u l-mejtin pro- prju f'dak il-post fejn mill-bnedmin ġie mġiegħel ibati l-agħar fost it-tba- tijiet. Imma l-loġiċità ta' l-argument mgħaqqad. ma' ħaġa li tidher wisq xierqa, ma tħajjarniex biex intennu li proprju Ġest għandu żgur jinżel biex jagħmel il-ġudizzju universali f'dan il-wied, Wisq aktar li kien San Ġirolmu l-ewwel wieħed li fl-390 għaq- qad l-idea tal-wied ma' l-idea tal-ġu- dizzju universali. San Ċirillu d'Ales- 'sandrija jwarrab l-idea u jsejħilha. voj- ta u bla saħħa. Dan li qed niktbu ma jfissirx li l- ġudizzju universali ma jsirx jew in- kella li ma jistax ma jsirx f'Wied Ġo- safat; għax dan il-ġudizzju jsir żgur u x'imkien irid isir, imma qegħdin ngħidu li l-idea m'hiex imsejsa biż- żejjed. fil-kitba: ta' l-Iskrittura, imma hija konvinzjoni popolari li trabbiet bil-mod il-mod matul iż-żminijiet min- ħabba ċerti ċirkustanzi storiċi li mhux dejjem laqtu sewwa s-sens u t-tifsir tal-ġrajjiet tagħhom. ja--ġdid,draħna fuq ll-fraħma— għal Hna--Franġiskani. : $ kk l-Missjoni, billi għal-besta—snin—kien——Id-Diret- il-Professur NEEMAN stqarr u 5C S p ; À għall-Kummissarjati—ta'd-Halja—i—ta' il-Monasterirtal-Santa-Katerina-se-jit- Malta'- iis-batta—millljaf-sewwa—t- waqqfit, ma—jdimx, teleskopji mil- Kien-ha il-bilħidme tiegħu saru fessir tittlari—tal-Kattedra tal-fiżika ta' l-Università ta'-Tel-Aviv-qal-ukoll, ilgrupp—taesperti-buma—ġa—fuq l- għolja—tas-Sinaj-isttiidjaw l-atmosfera