Kunsiderazzjoni OLIVER. FRIGGIERI Dwar il-Poeżija f'Malta Fis-Seklu Dsatax IT-TIENI PARTI Gio, Antonio Vassallo (1817-1868) daħħal bis-saħħa kollha s-sens patrijottiku fil-poeżija. Fis-sunett Il-clima di Malta niltaqgħu sikwit. ma' l-espressjoni ''o patria mia', imtennija bosta drabi mill-poeti ri- sorġimentali, fosthom Giovanni Prati. Kiteb ukoll novella poetika Fra Caspru u ir-Re fi, minkejja li hija bil-Malti, għandha ħafna espres— sjonijiet bit-Taljan u xi drabi strofijiet sħaħ bid-djalett Sqalli. Gaetano Farrugia (18) jsib għadd ta' paralleliżmi u ta' tixbihat tewmija 'bejn x-xogħol ta' Vassallo u n-novella Messer Bernabo' Signor di Milano ta' Franco Saccheti (1335-1410), xogħol ieħor ta' nisel popolari. Ramiro Barbaro di San Giorgio (1840-1920) kiteb sunetti akros- tiċi u epigrammi, waqt li Carlo Bajona (1839-1909) daħal fil-ġgajta bla tmiem tal-poeti ta' l-awguri u tal-versi ta' l-okkażjoni. Lorenzo De Caro (1817-1853) li ħalla minn żgħożitu lill-gżira biex imur jistudja fl-università ta' Pisa, kiteb żewġ karmi u ktieb ta' poeż- iji Ore solitarie fejn jaħkem is-sens ta' telfien romantiku, imtaqqal b'niket intimu. Il-kompożizzjonijiet A.T. Biancini (skond il-premessa għall-poeżija l-oħra tiegħu Visione a Tommaso Biancini, hu nqeda b'isem arkadiku) u La Fantasia huma mgħobbija b'ilħna moħbija ta' Monti. A Maria, li tissuġġerixxi d-dehra ta' Laura, hi mfawra b'malin- konija ta' xeħta petrarkeska. Is-sehem tiegħu fl-ispiritwalità romantika taż-żmien aktarx li hu l-aqwa valur tiegħu. Dan jidher sew fiż-żewġ ballati romantiċi Il- Crocciato in Palestina u Glorid e sventura. B'din il-kitba ngħaqad għal kollox max-xejra poetika kontemporanja, għaliex fl-ewwel egħxieren ta' snin tas-seklu dsatax ħadet daqqa 'l quddem fl-Italja l-ballata ro- mantika jew romanza (19) li kienet tkanta iew tirrakkonta leġġendi taż-żminijiet tan-nois jew stejjer sewdiena ta' mħabba. Iż-żewġ ro- manzi ta' De Caro idaħħluh fil-klassi fejn hemm ukoll Prati, Aleardi u Marradi; u dan igħodd l-aktar għal Il Crociato in Palestina li għandha wkoll argument medjevali. Fil-poeżija Maltija ta' l-ewwel nofs tas-seklu dsatax, eżempju tari ta' bal- lata romantika jew romanza hu Almanzor u Maria ta' Gio. KONSIDERAZZJONIJIET DWAR IL-POEŻIJA TA' MALTA 37 l-produzzjoni wiesgħa ta' innijiet risorġimentali lill-patrija li jfawru lill-poeżija Maltija ta' l-ewwel egħxieren ta' snin tas-seklu għoxrin u jiakkar fl-ewwel kor ta' l-Adelchi u l-odi Marzo 1821 ta' Manzoni. L- argumenti, issuġġerit mill-ġrajja, jieħu s-sura ta' mistennija qalbiena, ġirja lein il-ħelsien tal-patrija. De Caro jżomm saħansitra l-metru tas- senari doppji tal-kor Dagli atri muscosi; il-versi huma dodekasillabi,. u f'kull strofa t-tielet u s-sitt vers huma tronki, waqt li fl-oħrajn huma pjani; ir-rimi għandhom huma wkoll l-istess skema tal-kor manzonjan: Ir-rivista kulturali L'arte, maħruġa għall-ewwel darba fl-1862, xandret żewġ sunetti, La bellezza ta' S. Macaluso Storaci; il-kon- ċezzjoni u l-lingwaġġ huma danteski għal kollox. Cristoforo Frendo (1760-1834) irnexxielu jwaħħal flimkien il-for- ma metastasjana mal-ħerga foskoljana. L-odi AI Tempo tieħu l-argu- ment tagħha mill-kuntrast foskoljan bejn il-preżent u l-ġejjieni, bejn ir-rebħa fuq il-qerda u x-xejn ta' dejjem, iżda iħaffef kollox b'versi qabbieża, It-ton tejatrali u deklamatorju u d-deskrizzjoni kiesħa u mibnija bir-reqqa kif insibuhom f Vincenzo Monti jiristabu wkoll fis-sunett La morte di Cristo fejn Frendo jfittex it-tensjoni t: l-effetti minn barra. Fil-Bassvilliana d-drammatiċità tilħaq l-għola grad tagħha fil-qtil tar- re; is-sultan imut u l-art u l-baħar jitriegħdu. Fit-terzini Per la pas- sione di nostro Signore Monti jfittex effetti oħra bħal dawn, Frendo joħloq l-istess xena, bl-istess mezzi retoriċi, u sikwit iżomm l-istess tixbihat u kliem: L-imġiba spettakolari, mogħnija bl-indħil ornamentali tal-mitolo- ġija f'kuntest kristjan (kif jagħmel, ngħidu aħna, Monti fis-sunett Sulla Morte di Giuda) tinstab ukoll fis-sunett Risurrezione fejn Frendo 38 IL-MALTI jinqeda anki bl-istess antonomasja montjana għal Alla: ''L'Eterno Fabbro'. i La luce ta' l-abb. Anki l-antonomasja, me- ħuda minn Frendo, hi magħżula wkoll minn Corogna li fil-Creazione juri xebh tematiku u stilistiku montjan wisq aktar fid-deher, Ir-rabta spiritwali bejn poeti Taljani u poeti Maltin bdiet tik- ber ġmielha fl-aħħar snin tas-seklu dsatax u fil-bidu tas-seklu l-ġdid. Il-poeżija, essenzjalment, hija romantika, imsejsa fuq id-dehra em- ozzjonali tal-poeti Taljani ta' l-ewwel romantiċiżmu u wisq aktar tat-tieni wieħed. Bħal dik tal-poeti tar-Risorġiment, il-poeżija ta' poeti bħal Paolo Cesareo (1844-1928), Antonio Dalli (1864-1948), Giuseppe Mizzi (1873-1937), Luigi Arnaldo Randon (1876-1928), Arturo Mercieca (1878-1959), Vincenzo Frendo Azzopardi (1895- 1955), Carmelo Mifsud Bonnici (1896-1948) u Filippo Nicolo' Butti- gieg (1881-1969), ilkoll politiċi, tkellmet direttament mal-poplu. u fittxet li tkaxkru malajr magħha fit-taqbida għall-jeddijiet tal-patrija. Dawn l-ilħna, marbutin minn żmien qabel bi ħjut ta' tradizzjoni lin- gwistika u letterarja, ħassu lilhom infushom aħwa u l-għan tagħhom kien li jinqdew bl-ispirazzjoni tagħhom sewwa sew kif inqdew biha Berchet, Porta, Aleardi u oħrajn. It-ton malinkon':ku, l-istqarrija awtobijografika, l-immedjatezza ta' l-espressjoni, l-astwalità politika u soċjali li ħadet il-punt tat- tluq tagħha mill-għarfien tal-problemi li l-patrija kellha l-bżonn, it- telqiet mimlija dmugħ, is-sintassi mkissra u mheżhża, il-perijodi maqsuma: dawn huma uħud mill-elementi tal-poeżija risorġimentali li jsibu żvilupp sħiħ u imitazzjoni matura fil-poeti Maltin. Ma' dan kollu wieħed irid iżid it-tbatijiet ta' xi poeti Maltin li sfaw eżiljati; l-eżilju ġegħelhom iwessgħu x-xefaq tal- pathos roman- tiku u jilwu l-kelma tagħhom skond ix-xejriet tat-tifwir sentimentali. Ġrat l-istess ħaġa li ġrat lir-rumanz: l-element romantiku twaħħad sew ima' l-element realistiku, u minħabba f'dan ma tkunx ħaġa barra minn lokha jekk wieħed jitkellem, anki fl-egħluq ta' Malta, dwar realiżmu romantiku. Il-ġeneru poetiku magħżul l-aktar minn ġemgħa ta' poeti kien l-innu, talba ħerqana għall-għaqda u għall-ħelsien; l-Italja kienet għarfet diġà l-innijiet ta' Luiġi Mercantini, ta' Goffredo Mameli, ta' Arnaldo Fusinato u ta' oħrajn. Iżda min-naħa l-oħra ssoktat tinkiteb poeżija ta' ekwilibriżu u mingħajr kuntatt ċar mal-ħtiġiet soċjali. Luiġi Billion (1860-1939) huwa arkadiku fil-Plenilunio; il-versi huma qosra, ir-rima hija mtellta (jew alternata) u timxi bil-ħeffa, waqt li n-natura hija stillizzata, meqjusa biss minn barra. KUNSIDERAZZJONIJIET DWAR IL-POEŻIJA F'MALTA 39 alla Croce d-diwi huwa manzonjan f'xi espressjonijiet (bħal ''dis- onor del Golgota''; ara l-odi Il cinque maggio) u montjan fl-impos- tazzjoni ġellieda u umana ta' tema divina. Il-Fior d'Arancio, miktub f'versi seneri, jirrijevoka l-kanzunetta metastasjana, bil-ħakma. tar- rima mbewsa, l-allitterazzjonijiet u t-tennija tal-vokali likwidi. F'kom- pożizzjonijiet oħra tiegħu l-mitoloġija hija waħda mill-ħtiġiet barra- nija, addattati għal-lingwaġġ enfatiku minn ballata popolari, bħalma jidher fl-endekasillabi misluta li jiffurmaw strofa mill-Inno tiegħu: Paolo Cesareo ''kien poeta melodjuż u ġentili, li mexa fuq il-passi ta' Giacarà, ta' Prati u ta' Parzanese'' (20) u Alberto Cesareo ''ifakkar Is-sewwa li hemm f'din l-istqarrija ta' l-aħħar tissed- daq malajr b'ħarsa lejn is-sens qawwi ta' telfien, lejn ir-ripetizzjoni- jiet, lejn il-waqgħat, u lejn il-perijodi grammatikalment maħlula : Il-ħinijiet magħżula tal-jum, il-kampanja mwarrba u mbiegħda mill-kotra, il-pajsaġġ li jitbiddel f'qagħda tar-ruħ, il-misteru moħbi fil-ħwejjeġ l-iżjed ċkejknin, id-djalogi: huma Ikoll temi u elementi paskoljani li sikwit jitilgħu fil-wiċċ: Vincenzo Frendo Azzopardi kiteb poeżija li tidher mimlija diwi ta' xejriet imgħoddija; fl-eklettiżmu tiegħu jinstabu eki petrarkeski (A Josie, E', … et Ultra), leopardjani (Addio giovinezza), montjani (Opus Justitiae pax) u paskoljani (Nostalgid). V. Laurenza: prefazzjoni għall-ktieb ta' Alberto Cesareo, Risveglia, Palermo, 21. Ibid, paġ. 40 IL-MALTI Dehra. idillika toħroġ mis-sentimentalità u mill-imħabba mimlija sospiri u kważi femmineja tal-kanzunetta metastasjana b'versi senari La scommessa ta' Luigi Arnaldo Randon li tfakkar f'Libertà u f'Partenza: l Il-passjoni qalila ta' l-Inno a Satana ta' Carducci tinħass fl-odi Al pensier ta' Filippo Nicolo Buttigieg. L-innu karduċċjan jagħżel lil Satana bħala simbolu tal-progress u ta' kulma hu mfawwar bl-ener- ġija; Buttigieg jagħti l-istess kwalitajiet lill-fakultà intellettiva tal- bniedem, u biex joqrob aktar lejn il-kunċett ta' Carducci, jippersoni- fika l-ħsieb stess. Giovanni Curmi (1900-1973) huwa foskoljan fil-Colloquio con la terra u fl-eleġija Ai morti fejn jirriproduċi vers sħiħ minn I sepoleri: Il-konċezzjoni mekkanistika ta' l-univers leopard'an titla' fil-wiċċ f'silta oħra ta' l-eleġija. Iżda l-waqtiet. l-aktar maħsusa u mgħejxa ta' Curmi għandhom bixra paskoljana; il-ħerqa għall-esplorazzjoni u s-sej- bien titbiddel f'kuxjenza li ma tistax tiftiehem, indefinibbli, u f'kontem- 'plazzjoni mingħair protesti, It-ton imrażżan, is-sens tat-tifel dejjiemi, il- fatt li wieħed jintebaħ li jinsab quddiem dinja li ma tistax tidher sewwa sew kif inhi: bis-saħħa ta' dawn ir-rabtiet, il-poeżija ta' Pascoli tiġġed- ded fir-ruħ tewmija ta' poeta li għejiex dejjem iill-qagħda ġewwiena tiegħu bil-poeżija Taljana: IL-POEŻIJA BIL-MALTI Fil-kuntest tal-produzzjoni letterarja żgħira ħafna, kemm f'versi u kemm fi proża, bil-Malti, il-poeta u storiku Gio. KUNSIDERAZZJONIJIET DWAR IL-POEŻIJA F'MALTA 41 (1817-1868) għandu importanza ta' min jagħti każha. Il-kapulavur tiegħu, Il-Ġifen Tork (1853) huwa miktub bis-sesza rima, magħmula minn sitt versi tal-ħdax, l-ewwel erbgħa b'rima mtellta, u l-aħħar tnejn b'rima mbewsa. L-iskema metriku kien fl-aqwa tiegħu l-aktar fis-seklu meta għex Vassallo li, kemm bħala avukat u kittieb li kien jikteb re- gularment bit-Taljan u kemm bħala għalliem u mbagħad professur tal- letteratura fl-Università, seta' jkun jaf sewwa liema kienu l-kurrenti poetiċi ta' l-ewwel nofs tas-seklu dsatax. Is-seklu kien inqeda b'dan b'dan l-iskema għan-novelli poetiċi u għall-poemetti. Għamlu l-istess ħaġa uħud mill-poeti burleski u satiriċi bħal Ġiambattista Casti (172l- 1804) fl-Annimali Parlanti u Giuseppe Giusti (1809-1850) fl-iskerzi tiegħu. Vassallo jidher li huwa wieħed mill-ewlenin li daħħlu dan l- iskema fil-poeżija Maltija; fis-snin ta' wara nkiteb ukoll minn Salvatore Frendo De Mannarino (1845-1918) fil-poema erojku Hajjet Tobija (1911). Il-poema epiku ta' Vassallo, ''scritto in versi diseg ati secondo i versi italiani' (22), juri li fl-elementi fundamentali ta' tema- tika u ta' żvolġiment, hemm influssi tal-poema romanzeska u kaval- lereska Taljana. Il-kuntrast bejn l-Insara u s-Saracini, waqt li jitgħaw- weġ skond il-ħtieġa tar-rappreżentazzjoni ta' argument kollu kemm hu storiku u mbiegħed mill-preżeni, jieħu s-sura ta' kuntrast bejn l- Insara (l-ilsiera Maltin) u t-Torok (dawk li ma jemmnux). Il-linja kumplessiva tal-poema twettaq din il-kollokazzjoni, L-az- zjoni għandha l-għaqda u l-kontinwità tax-xogħlijiet tradizzjonali. il-ġrajjiet iseħħu b'pass imgħaġġel sakemm jasal it-tmiem nazzjonali li hu kristjanizzat. Il-karattri, aktar mogħtijin ruħ korali milli indivi- dwali, jinsabu f'ekwilibriju u l-istil huwa dejjem klassikeġġjanti, Il- kumplikazzjonijiet stilistiċi l-oħra ta' invokazzjoni, propożizzjoni u dedika ma jinstabux ħlief b'mod ħafif ħafna u kważi indirett. Haffef kollox, u hu nnifsu ssuġġerixxa li kull apprezzament tax-xogħol tiegħu jrid iqis li fin-nofs hemm ''un tema del genere eroico trattato nelle forme del verso lungo italiana'' (23). Il-poeżiji l-oħra ta' Vassallo juruna żewġ kwalitajiet: id-dħul ta' metri Taljani fil-poeżija Maltija, u s-sehem ħafif tal-poeta fl-ispiri- twalità romantika. Vassallo ħaddem għażla wiesgħa ta' versi Taljana: l-ottonarju, id-dekasillabu, l-endekasillabu maħlul, is-senarju, il-kwinarju mtenni, u oħrajn. Aktar fejjieda hija l-introduzzjoni ta' forom metriċi litriċi Taljani. Per eżempju, Iż-Żgħurija hija sestina, jiġifieri poeżija magħ- mula minn sitt strofi ta' sitt versi l-waħda, għad li ma żżommx ukoll 42 IL-MALTI it-tennija tal-kliem aħħari skond it-tradizzjoni ta' poeti antiki bħal Petrarca. Fit-tematika Vassallo hu kollu kemm hu romantiku, mimli bi mħabba mfawra bil-passjoni għall-patrija bħala l-qofol ta' l-affezzjoni- jiet (24). It-tema ta' l-emigrazzjoni ta' bosta Maltin f'dawn l-egħxieren ta' snin, problema mnissla miċ-ċirkustanzi soċiali tal-gżira, tikseb it- tifsira romantika ta' l-eżilju, Il-missjoni ta' xi Berchet jew xi Porta, li jitkellmu bl-akbar tqanqil u ħerqan mal-poplu u li jitnebbhu mill- problemi tiegħu l-aktar immedjati, hija wkoll il-missjoni li għażel Vas- sallo, ħsiebu kollu kemm hu fl-ambjent tiegħu. Fil-ħrejjef, infmwenzati, kif stqarr huwa nnifsu, minn Luigi Fiacchi (Clasio) u minn Lorenzo Pignotti, Vassallo tmexxa l-ħin kollu minn ħtieġa didattikà u moralistika, Fost il-versi tiegħu, tinsab ukoll traduzzjoni ta' żewġ siltiet minn Lucia di Lamermoor u ta' xi versi ta' Cosimo Calvelli (25). Poeta ta' l-istess żmien, Richard Tavlor (1818-1868) jissokta l-is- tess linja kumplessiva: jilqa' u jixrob temi u forom tat- tradizzjoni letterarja Taliana. Haddem huwa wkoll għażla ġmielha ta' versi Tal- jani u qaleb għall-Malti xogħol satiriku ta' Dionilgo Valdecio, awtur li kważi ntesa għal kollox. Aktar impenjattiv hu l-qlib li għamel tal- kant XXXII ta' l-Inferno (1864). Tavlor kellu l-ħsieb jaqleb l-opra kollha, iżda miet ftit snin wara. Tavlor u poeti minuri oħra, bħal Ludovico Mifsud Tommasi (1795- 1879), jorbtu l-imgħoddi mas-snin li ġew wara minnufih bil-produz- b'versi ottonari. Uħud jidħlu, minn aspetti varji, fit-tradizzjoni ta' l- innijiet ta' Tasso, Chiabrera, Menzini, Cotta, Lemene u oħrajn. EGĦLUQ Dawn il-kunsiderazzjonijiet iwassluna fl-ambjent letterarju Malti Ara Il-Gifen Terc, Malta, 1853, Mogħdija taż-żmien f'ilsien Malti, Malta, 1843, Għal GChitarra ossia collezione di nuove poesie maltesi ad uso delle scuole primarie, Malta, 1853, Dwar aspetti varji tal-personalità ta' G.A, Vassallo 'ara d-daħla tiegħi għall-edizzjoni ta' il-Ġifen Tork, maħruġa mill-Klabb Kotba Maltin, 1975. Il-Conti Ugolino, mid-Divina Commedia Cant XXXIII ta l'Infern ta' Dante Alighieri miġjub fl-ilsien Malti minn Richard Tavlor, Malta, 1846. bil-Malti ta' l-aħħar snin tas-seklu dsatax u ta' l-ewwel egħxieren ta' snin tas-seklu għoxrin meta ħakem fuq il-bqija Dun Karm. Il-kollegi tiegħu: laqgħu dan id-depożitu għahi u wiesa' ta' ġid metriku u ta' influwenzi poetiċi differenti u wrew il-ħiliet tagħhom f'dawk li huma assimilazzjoni u tiġdid. l