L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija P. Twannv Chircop OFM Kummissarju tal-Art Imqaddsa ABBONAMENT: €10 fis-sena €15 jew aktar Sostenitur Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Malta. Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Copvright O tal-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2017 Qoxra Quddiem: Il-Kavallieri ta' S. Ġwann jiddefendu Akri Il-Franġiskani ilhom 800 Sena fl-Art Imqaddsa Ittra tal-Papa Franġisku fl-okkażjoni tat-800 Sena ta' preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa L-Ilbies fil-Bibbja L-Omm tal-Makkabin (4) Il-Ġustifikazzjoni fil-fidi f'San Pawl Kristoloġija tal-Evanġelju skont San Ġwann Fil-11 ta' Ġunju ta' din is-sena, grupp kbir ta' patrijiet Franġiskani, immexxijin mill- Kustodju tal-Art Imqaddsa, P. Francesco Patton OFM, marru pellegrinaġġ fil-port ta' Akri, fuq il-kosta tat-tramuntana ta' Israel, biex jagħtu bidu għal kommemorazzjoni speċjali. Kien eżattament 800 sena ilu, fl- 1217, li l-ewwel grupp ta' patrijiet Minuri, immexxija minn Fra Elia ta' Assisi, jew ta' Cortona, rifsu l-Art Imqaddsa meta waslu proprju fil-port ta' Akri, li kienet il- kapitali tar-renju Kruċjat ta' Ġerusalemm. Bis Ġona a d TaT A A ( Ktto 0 ċkejken tagħhom, u minn hemm xterrdu biex jibqgħu preżenti fl-Art Imqaddsa matul dawn l-aħħar 800 sena. Biex tfakkar din il-ġrajja unika l-Kustodja tal-Art Imqaddsa organizzat konvenju ta' tlitt ijiem matul ix-xahar ta' Ottubru, li fih ġew ippreżentati studji minn esperti tal-istorja Franġiskana, u li għalih kienu preżenti l-ogħla awtoritajiet, fosthom il-Kardinal Leonardo Sandri, Prefett tal- Kongregazzjoni tal-Knejjes Orjentali, u l-Ministru Ġeneral tal-Patrijiet Minuri P. Michael Perrv, flimkien mal-Amministratur Apostoliku ta' Ġerusalemm u ex-Kustodju tal-Art Imqaddsa Monsinjur Pierbattista Pizzaballa. L-istorja tal-Franġiskani fl-Art Imqaddsa hi waħda glorjuża, immarkata wkoll minn xhieda erojka li wasslithom sal-martirju. Hi storja li rathom imkeċċijin mill-Art Imqaddsa aktar minn darba, imma dejjem AW tati 800 Sena fl-Art Imqaddsa lesti li jerġgħu lura malli s-sitwazzjoni tkun favorevoli. Il-preżenza tal- Franġiskani kienet dejjem waħda ta' fedeltà assoluta lejn il-mandat mogħti lilhom mill-Knisja biex iħarsu l-ġebel materjali tas-Santwarji tal-Fidwa u l-ġebel ħaj tal-komunità Kristjana li tgħix fl-Art Imqaddsa. Ir-raġġ ta' azzjoni tal- Franġiskani fl-Art Imqaddsa kien wieħed wiesa. Mill-Eġittu, għall- Palestina (illum Israel u Palestina), għall-Ġordanja, għas-Sirja, għal-Libanu, għall-Armenja u ċ-Ċiliċja, għall-gżejjer ta' Ċipru u Rodi, għal Kostantinopli, il-Franġiskani dejjem raw il-missjoni tagħhom bħala waħda unika: dik li jħarsu għall-Kristjanità dak kollu li hu marbut mal-persuna ta' Ġesu Kristu u mal- istorja tas-salvazzjoni. Is-sigriet tas-suċċess tal-preżenza Franġiskana dejjem kien li din kienet waħda internazzjonali. Il-Franġiskani li ġew joqogħdu fl-Art Imqaddsa, b'riskju kbir għal ħajjithom, kienu u għadhom jiġu mid-dinja kollha, minn kull fejn it- tonka Franġiskana għadha tidher fit-toroq tal-bliet u l-kampanja. Bil-ħidma bla waqfien tal-Kummissarji tal-Art Imqaddsa, li huma l-animaturi veri tal- missjoni fid-diversi pajjiżi, il-Franġiskani dejjem tħeġġew biex jiġu minn jeddhom bħala missjunarji fl-Art ta' Ġesu. Sal-lum il-ġurnata żgħażagħ mid- dinja kollha għadhom jaslu Ġerusalemm u jitolbu lill- Patri Kustodju jlibbishom it-tonka Franġiskana bħala membri tal-Kustodja tal- Art Imqaddsa, biex joffru ħajjithom għas-servizz tal-Knisja f'din il-ġawhra tal-missjonijiet. Il-ħidma ta' animazzjoni favur l-Art Imqaddsa 4 ġe L-ARr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 ssir b'mod partikulari permezz tal-kura u l-akkumpanjament tal-eluf ta' pellegrini Kristjani li jżuru l-Postijiet Qaddisa. Ix-xogħol tal- Kummissarji tal-Art Imqaddsa hu proprju dak li jakkumpanjaw b'mod espert lil dawn il-pellegrini u jgħinuhom iħobbu l-Art ta' Ġesu. Anke l-Kummissarjat ta' Malta hu minn ta' quddiem nett f'din il-ħidma ta' apostolat. Din is-sena l-Kummissarji tal-Italja, Slovakkja, Slovenja, Albanija, Polonja, Kroazja u Malta ltaqgħu fil-gżira ta' Rodi biex flimkien jitkellmu dwar dan l-apostolat prezzjuż favur il-Kustodja u kif jaffrontaw l-isfidi ġodda ta' min jivvjaġġa bi skop differenti minn dak sempliċement ta' svog jew divertiment, imma jipprova jikber ukoll fil-fidi tiegħu matul il-vjaġġi li jagħmel. L-istudju tal-Kelma ta' Alla u tal-fdalijiet arkeoloġiċi li huma marbutin mal- ġrajjiet bibliċi hu priorità tal-preżenza u l-ħidma tal-Franġiskani fl-Art Imqaddsa. Għal diversi sekli kienu huma li kitbu kummentarji bibliċi, li ħaffru u sabu fdalijiet antiki li jeħduna lura sal- ewwel sekli tal-preżenza Kristjana fl-Art Imqaddsa. Sal-lum il-ġurnata din il-ħidma titkompla b'mod professjonali permezz tal-iStudium Biblicum Franciscanum ta' Ġerusalemm, fejn arkeoloġi ta' fama mondjali jaħdmu b'mod professjonali, u b'kollaborazzjoni sħiħa ma' arkeoloġi Israeljani u Ġordani, kif ukoll ma' oħrajn minn diversi pajjiżi tad-dinja. Għall-okkażjoni tat- tmien ċentenarju ta' preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa, l-Papa Franġisku indirizza Ittra lill-Patri Kustodju, Francesco Patton, u lill-Patrijiet Franġiskani tal-Kustodja, li fiha semma' dawn l-inizjattivi kollha li jagħtu ġieħ lill-Kustodja. sabiħ li hemm fl-ittra hi d-dikjarazzjoni li l-Papa jagħmel biex fiha jġedded il-mandat mogħti lill- Franġiskani biex ikunu l-Kustodji uffiċjali tal-Art Imqaddsa f'isem il-Knisja Kattolika, mandat mogħti għall-ewwel darba mill- Papa Klement VI fil-21 ta' Novembru 1342, u mġedded minn diversi Papiet, fosthom il-Papiet reċenti Pawlu VI, Ġwanni Pawlu II, Benedittu XVI u l-Papa attwali. Il-Papa Franġisku jinsisti wkoll fuq l-attenzjoni li l-Patrijiet Franġiskani jagħtu għall-kura pastorali u soċjali tal-Insara lokali tal-Art Imqaddsa, u jħeġġeġ lill-komunità Kristjana fid-diversi djoċesijiet biex tkompli tgħinhom f'din il-missjoni tagħhom l-aktar permezz tal-ġabra annwali favur l-Art Imqaddsa. Din l-inizjattiva ssib appoġġ minn diversi isqfijiet, u ta' min isemmi b'sens ta' rikonoxxenza lill-isqfijiet tagħna Charles Jude Scicluna u Mario Grech, li dejjem taw l-appoġġ personali tagħhom favur l-Art Imqaddsa, kif għamlu wkoll il-predeċessuri tagħhom. Hu permezz ta' din l-għajnuna li l-missjoni tal-Art Imqaddsa tista' tkompli fil-ħidma tagħha reliġjuża, soċjali, edukattiva, u professjonali, favur il-komunitajiet Kristjani preżenti fl- Art Imqaddsa u favur l-għarfien tal-Iskrittura u t-tixrid tal-fidi. Din ir-rikorrenza ta' 800 sena ta' preżenza Franġiskana ma tridx biss tkun kommemorazzjoni ta' ġrajja tal-passat jew ta' storja glorjuża. Dak li issa jibqa' sfida għall-Franġiskani hu l-futur tagħhom fl-Art Imqaddsa, fis-sitwazzjoni soċjo-politika li fiha jgħixu. Il-Papa Franġisku fakkarhom fl-Ittra tiegħu fil-kliem ta' San Franġisk, li meta jibgħat lill-patrijiet tiegħu għall- missjoni, jinkuraġġihom biex ikunu strumenti ta' paċi u rikonċiljazzjoni bejn il-bnedmin. Fil- kuntest attwali ta' tensjoni etnika, reliġjuża u soċjali, l-preżenza tal-'patrijiet tal-ħabel' fl-Art Imqaddsa, jekk tkun preżenza ta' sempliċità evanġelika u ta' paċi, għad għandha quddiemha futur sabiħ. Il-Bord Editorjali jawgura Milied Qaddis u s-Sena t-Tajba lill-qarrejja kollha L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $ 5 GRANĠISKANINZ BED (ol kNMO IED Il-1 KI KO ALA FPRAEBJAI Il-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa tmur lura uffiċjalment għall-1217. F'dik is-sena ntbagħtu l-ewwel patrijiet fil-missjoni bħala riżultat tad-deċiżjonijiet tal-kapitlu ġenerali ta' Pentekoste, li sar fil-Porziuncola fl-14 ta' Mejju 1217. Tradizzjoni antika ssostni li l-ewwel patrijiet waslu fil-port kruċjat ta' Akri taħt id-direzzjoni ta' fra Elia, li għaldaqstant jitqies bħala l-ewwel ministru provinċjal tas-Sirja jew ta' Oltremare, kif kien jissejjaħ ir-reġjun tal- Art Imqaddsa matul l-ewwel seklu tal-istorja tiegħu. 6 $ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 Fuq din it-tradizzjoni l-istoriċi jqiegħdu l-wasla ta' San Franġisk fil-lvant matul il-ħames kruċjata fis-sajf tal-1219. Il-pellgrini sal- lum jistgħu jżuru l-fdalijiet tal-port medjevali tal-Pisani f'Akri, li jiġi meqjus bħala l-post tradizzjonali li fih fra Elia laqa' lil San Franġisk, li kien telaq minn Bari jew Brindisi (tradizzjoni oħra tgħid Ancona) fl-24 ta' Ġunju ta' dik is-sena. Franġisku kien waqaf Akri qabel ma kompla l-vjaġġ tiegħu bil-baħar tul il-kosta tal-Palestina sa ma wasal Damietta, fuq id-delta tax- xmara Nil fl-Eġittu. Mit- traġedja tal-battalja ta' Qarne Hattin (4 ta' Lulju 1187) u mill-waqgħa ta' Ġerusalemm taħt Saladin (2 ta' Ottubru 1187), ir-Renju Latin ta' Ġerusalemm ġie ridott għal ftit bliet fortifikati u kastelli fuq il-kosta tal-Palestina u tal-Libanu, li kienu jinkludu Ġaffa, Arsouf (Apollonia), Ċesarija Marittima, Atlit (il- Kastell tal-Pellegrini), Akri, Tir, Sidon, Tripli u Antjokja. Dawn kienu l-aħħar fortizzi kruċjati fil-Palestina. Waħda wara l-oħra spiċċaw biex waqgħu f'idejn is-Saraċini. Antjokja waqgħet fl-1268 u Akri waqgħet f'idejn Al- Ashraf Khalil fit-18 ta' Mejju 1291. L-ewwel sinjali tal-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa Quaracchi 1901, 37-63) tgħidilna li dan il-fra umli Franġiskan kien l-ewwel wieħed li rifes l-Art Imqaddsa u żar il-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalemm: 'Wara din il-ġrajja, hu xtaq iżur il-qabar tal-Mulej u l-postijiet l-oħrajn tal-Art Imqaddsa fejn il-Mulej kien għex mal-Verġni mqaddsa u mad-dixxipli tiegħu. Jum minnhom, billi l-imqaddes Franġisku staqsih x'ried jagħmel, hu urih din ix- xewqa tiegħu. Wara li tah miegħu wieħed minn sħabu l-imqaddes Franġisku tah l-ubbidjenza biex jitlaq. Meta hu beda jivvjaġġa wasal fil-port tal-belt ta' Brindisi u hemmhekk għex għal ftit żmien. Waqt li kien jistenna x-xini hu xtara buqar li fih kien iġorr l-ilma, u kien idur mal-belt jgħajjat: Il-Port tal-Pisani f'Akri, fejn wasal S. Franġisk fl-1219 L-ART IMQADDSA 'Min irid jixtri l-ilma U kien jgħix bdak li kien jiddobba. Imbagħad qasam il-baħar, u b'devozzjoni u qima żar il-qabar tal-Mulej u wkoll il-postijiet l-oħrajn li kien xtaq jara. Waqt li kien jgħix fil-belt ta' Akri hu kien jitħabat biex jgħix bil-ħidma tiegħu. Kien jaħdem il-qasab li kienu jużaw in-nies f'dak il-post. Meta ma kienx ikun jista' kien jittallab il-karità bieb bieb. L-istoriku tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa, patri Girolamo GOLUBOVICH, Biblioteca bibliografica di Terra Santa, I, Quaracchi 1906, 105, rigward id-data li fiha Egidio mar l-Art Imqaddsa, jagħżel l-1215, filwaqt li xi studjużi oħrajn imorru lura għall-1213-1214. Golubovich jgħid li Egidio kien: 'l-ewwel Minorita li rifes l-Art Imqaddsa biex iżur il-Qabar ta' Kristu u l-Postijiet Qaddisa tal- Palestina' 8 ġe L-ART IMQADDSA $' OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 Ir-rakkont taż-żjara ta' fra Egidio jagħtihielna wkoll Arnaldo di Sarrant fil- Kronaka tal-XXIV Ministri Ġenerali tal-Ordni tal- patrijiet Minuri (Chronica XXIV Generalium, in Analecta Franciscana III, 77). Iż-żjara ta' fra Egidio kienet ċertament eċċezzjoni u l-ewwel sinjal ta' preżenza Franġiskana li damet biss għal ftit xhur fl-Art Imqaddsa qabel l-1217, imma timmarka bidu importanti, ukoll għax fra Egidio irnexxielu jżur il- Qabar ta' Kristu f'perjodu li kien diffiċli ħafna għall- insara biex imorru. Iż-żjara ta' Eġidju nistgħu inqisuha bħala uniku f'dan il-perjodu tal-istorja tal-Ordni. Il- patrijiet li waslu fil-Palestina wara l-kapitlu tal-1217 kienu jgħixu fil-bliet fortifikati tal-kruċjati, ukoll jekk ċertament kienu jirriskjaw ħajjithom u joħorġu fir- reġjuni tal-'infidili' għal skopijiet missjunarji. Għandna xi eżempji ta' martri Franġiskani fl-Art Imqaddsa, li kienu maqtulin mis-Sarċini in odium fidei, bħall-każ ta' fra Filippu ta' Le Puv, martirizzat f'Ashdod fl-1288. Il-kronista Franġiskan Giordano da Giano jikteb: 'Fis-sena tal-Mulej 1219 li kienet l-għaxar sena mill-konverżjoni tiegħu, Franġisku, fil-kapitlu li sar f'Santa Maria della Porziuncola, bagħat xi patrijiet fi Franza, fil- Ġermanja, fl-Ungerija, fi Spanja u f'dawk il- provinċji l-oħrajn tal-Italja li fihom kienu għadhom Dan hu riferiment għas-sena 1217, pjuttost milli għall-1219. Kien f'dik is-sena li l-ewwel patrijiet intbagħtu fir-reġjuni 'lhemm mill-Alpi u lhemm mill-baħar. Mill-istess Giordano da Giano nafu li l-ewwel spedizzjonijiet missjunarji 'lfuq mill-Alpi kienu falliment, x'aktarx minħabba n-nuqqas ta' preparazzjoni adegwata tal-missjunarji volontarji. Il-patrijiet fi Franza ġew sospettati imma l-Papa Onorju III iddefendihom quddiem l-isqfijiet bil-bulla Cum dilecti (11 ta' Ġunju 1219). Fil-Ġermanja u l-Ungerija l-ewwel missjunarji għamlu esperjenzi ta' kull tip ta' persekuzzjoni, billi ma kiinux jafu l-lingwi lokali u n-nies ħasbithom eretiċi Katari. Kien biss fl-1219 li l-ewwel grupp organizzat ta' missjunarji stabilixxa ruħu f'Pariġi u fil-Ġermanja. Fi Spanja u l-Portugal kien hemm preżenza Franġiskana fl-1219. Kien Franġisku nnifsu li mar Spanja fl-1213 imma marad u kellu jerġa' Fl-1219 grupp ta' patrijiet kellhom kunvent f'Olivais, barra Coimbra, fil-Portugal. Minn hemm marru l-Marokk u mietu martri f'Marrakesh fis-16 ta' Jannar 1220. Kienu fra Berardu u sħabu, li meta l-fdalijiet tagħhom inġiebu Coimbra wasslu lill- kanonku regolari Agostinjan Fernando da Lisbona biex jidħol Franġiskan u jsir fra Antnin (S. Antnin ta' Padova). Kien f'dawn is-snin li l-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa ġiet konsolidata minn fra Elia u l-ewwel patrijiet. L-istoriku Franġiskan Heribert Holzapfel juri li l-provinċji jew reġjuni tal-Ordni fl- 1226, is-sena li fiha miet Mappa antika ta' Akri L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $ 9 San Franġisk, kienu 12, 6 fl-Italja u 6 'l fuq mill-Alpi u l hemm mill-baħar: (1) Tuscia (Umbria u Toscana), (2) Marche, (3) Lombardia, (4) Terra di Lavoro (Napli), (5) Puglie, (6) Calabria (u Sqallija), (7) Oltremare (Sirja), (8) Spanja, (9) Franza, (10) Provence, (11) Ġermanja (u Ungerija), (12) Ingilterra (H. HOLZAPFEL, Manuale Historiae Ordinis fratrum Minorum, Friburgi- Brisgoviae, 1909, 142). Il-provinċja tas-Sirja, magħrufa bħala ta' Oltremare, kienet tinkludi wkoll ir-reġjun ta' Romania (Kostantinopli u Greċja), u kienet tinfirex mal- Lvant Nofsani kollu (Asja Minuri, Ċipru, Sirja, Antjokja, Palestina u l-Eġittu). Kienet tinfirex fit-territorji kkontrollati mis-Saraċini u mill-Imperu Biżantin. Kif rajna l-bliet fortifikati tar-Renju Latin ta' Ġerusalemm f'dak iż-żmien kienu jinkludu ftit fortizzi fuq il-kosta tal-Palestina, Libanu u Ċipru. Fl-1217 Akri kienet il-belt kapitali tar-Renju Latin, bil-preżenza tal-Ordnijiet Kavalereski tat-Templari u l-Ospidalieri. Minn Akri fra Elia u l-ewwel 10 ġ L-Anr IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 patrijiet setgħu jorganizzaw il-ħidma missjunarja tagħhom. Il-preżenza f'Akri tal- Ordnijiet Kavalereski kienet tfisser li f'din il-belt kapitali tal-Kruċjati marru joqogħdu wkoll l-Ordnijiet ġodda, hekk imsejħin Mendikanti, li twieldu fis-seklu 13. Ma nafux eżattament fejn l-ewwel kunvent tal- Franġiskani f'Akri kien jinsab, almenu fil-bidunett meta wasal fra Elia. li, aktar tard, il-Franġiskani kellhom knisja u kunvent fil-kwartier ta' Montmusard (FOLDA, 183). Dan kien kwartier residenzjali ġdid li kien twaqqaf fil- bidu tas-seklu 13 fuq ix-xaqliba tat-tramuntana ta' Akri, imdawwar bil- fortifikazzjonijiet tiegħu. Diġà fl-1206 kien hemm kunvent tad-Dumnikani f'Akri, li kien jinsab fuq it- tramuntana tal-kwartier tat- Templari, filwaqt li fl-istess żmien kien inbena wkoll il-kunvent tal-Karmelitani f'Montmusard. Fra Elia ċertament waqqaf il- kunvent ta' Akri, u x'aktarx ukoll residenzi oħrajn tal- patrijiet f'Antjokja, Tripli, Beirut u Tir (S. VECCHIO, Elia d'Assisi, in Dizionario Biografico degli Italiani, Vol. Ma tantx għandna informazzjoni rigward il-patrijiet li kienu jgħixu b'mod permanenti fil- provinċja tas-Sirja matul is-seklu 13. Ġerusalemm u l-Art Imqaddsa baqgħu ċentri importanti għall- Kristjanità. żmien, il-ministeru ta' evanġelizzazzjoni tal- Franġiskani fil-Lvant Nofsani kien indirizzat lejn skopijiet differenti, u mhux biss lejn l-Art Imqaddsa fis-sens speċifiku. Nafu, per eżempju, li wara l-1220 fra Benedittu ta' Arezzo kien preżenti f'Antjokja bħala ministru tal-provinċja tas-Sirja u suċċessur ta' Ma nafux jekk kienx is-suċċessur dirett ta' Elia, inkella kienx it-tielet wieħed wara fra Luca, li jiġi msemmi bħala ministru tar-Romania (ir-reġjun tal-Greċja, gżejjer tal-baħar Eġew u Kostantinopli). Qabel l-1221 ċertu fra Andrea, ultramarinus de civitate Achon, mela minn Akri, daħal fl-Ordni u kien preżenti f'Parma, flimkien mal-Balliju ta' Sidon, għall- magħmudija tal-kronista Franġiskan famuż Salimbene de Adam da Parma. William of Tvre jgħid li fl-1228 żewġ patrijiet waslu Akri, mibgħuta mill-Papa Girgor IX, biex iwasslu s-sentenza ta' skomunika tal-Imperatur Federiku II. Iż-żewġ patrijiet ġew maqtulin mill-istess Imperatur bħala tpattija lill- Papa tal-iskomunika. Kien hemm Franġiskani oħrajn li sofrew persekuzzjoni mill- istess Imperatur, kull darba li riedu jżommu mal-Papa fl- ispedizzjonijiet missjunarji tagħhom fl-Art Imqaddsa (A. MUSARRA, Outremer dinanzi a Francesco. Profil storiku fuq il-wasla tal-Franġiskani fl-Art Imqaddsa L-istudjuż Filippo Sedda għamel preżentazzjoni interessanti tal-figura ta' fra Elia ta' Assisi, jew ta' Cortona, waqt iċ- ċelebrazzjonijiet tat-800 sena L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 11 tal-preżenza Franġiskana fl-Art Imqaddsa organizzati mill-Kustodja tal-Art Imqaddsa fix-xahar ta' Ottubru. Is-sejba tal-kodiċi tal-Vita Brevior ta' fra Tommaso da Celano mill- istudjuż Jacques Dalarun wassal għal rivalutazzjoni tal-figura ta' fra Elia fir- relazzjoni tiegħu ma' San Franġisk. Il-fatt li fra Elia hu magħruf bħala l-ministru ġeneral tal-Ordni (1232- 1239) li mbagħad spiċċa skomunikat sa sena qabel ma miet fl-1253, ħalla fid-dlam ir-rwol tiegħu bħala l-ewwel ministru tal-provinċja tas-Sirja, jew Oltremare. Diġà għidna kif il-kronista Giordano da Giano jagħtina informazzjoni dwar fra Elia, meta jitkellem dwar fra Cesario minn Spever li daħal fl-Ordni proprju f'Akri, milqugħ minn fra Elia. Meta San Franġisk mar fl-Orjent fl-1219 Tommaso da Celano jinsisti li hu mar hemmhekk bl-iskop li jmut martri. Dan hu element importanti biex nifhmu wkoll l-iskop tal-preżenza tal-Franġiskani fir-reġjun ta' Oltremare. Nafu li, meta Franġisku reġa' lura l-Italja fl-1220, ħa miegħu lil fra Elia, il-ministru ta' Oltremare, flimkien ma' Pietro Cattani u Cesario minn Spever. Il-fatt li Franġisku kien jafda lil Elia responsabiltà hekk kbira f'reġjun diffiċli tal- Ordni, juri kemm dan kien persunaġġ importanti, hekk li Tommaso da Celano jgħid li Elia kien 'omm' għal San Franġisk. Jidher li Elia dam 3 snin fir-reġjun ta' Oltremare (1217-1220), u li kien jeżerċita l-predikazzjoni penitenzjali billi hu ma kienx kjeriku. Rajna kif l-informazzjoni dwar il-kapitlu ġenerali ta' Pentekoste tal-1217 hi skarsa ħafna. Nafu, iżda, li din kienet l-ewwel darba li Franġisku bagħat lill-aħwa f'missjoni fid-dinja kollha magħrufa ta' dak iż-żmien. Hi l-Kronaka tal-XXIV Ġenerali li tgħid li fl-1217 ġew istitwiti l-provinċji fl- Ordni. Issa din il-kronaka hi datata għal nofs is-seklu 12 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 14 (1365), jiġifieri hi tardiva ħafna. L-istudjuż Filippo Sedda jinsisti li l-kelma 'provinċja' fil-Fonti Franġiskani ma tindikax neċessarjament entità ġuridika ta' familja reliġjuża kif nafuha llum, imma pjuttost 'reġjun' li fih il-patrijiet kienu jmorru biex jippridkaw. Dawn id-dokumenti jsostnu li l-ewwel postijiet li fihom marru l-patrijiet kienu dawk fejn in-nies kienu jsegwu r-reliġjon kattolika, anke jekk mhux dejjem dawn sabu min laqagħhom, kif diġà rajna. Jingħad, per eżempju, li għall-bidu, l-patrijiet ma kellhomx permess li jibnu kunventi. Jidher li l-patrijiet kienu jgħixu f'loca, jew postijiet proviżorji, jew eremitaġġi. Ir-Regola bullata, meta titkellem dwar il-kapitlu ġenerali, tgħid li l-ministri li kienu jgħixu fir-reġjuni 'l fuq mill-Alpi u'l hemm mill-baħar, kellhom jiġu għall-kapitlu darba kull 3 snin. Għaldaqstant Elia kien ministru mhux ta' provinċja fis-sens ġuridiku attwali tal-kelma, imma pjuttost ta' reġjun. Kien il-Kapitlu ta' Pisa tal-1263, fi żmien San Bonaventura, li l-provinċja ta' Oltremare ġiet maqsuma f'żewġ provinċji, jiġifieri dik Oltremarina (Siria) u dik ta' Romania (Greċja). L-eqdem riferiment għar- reġjun tal-Lvant Nofsani hu dak ta' provinċja tas-Sirja, Niltaqgħu mal-espressjoni partes ultramarinas (reġjun 'l hemm mill-baħar). Fil-Bullarium Franciscanum insibu xi riferiment importanti għal dan ir- reġjun. Hemm grupp ta' ittri papali mibgħutin lill-patrijiet Minuri u Predikaturi li kienu jgħixu fir-renju tal-Miramolino (fil-Marokk). L-aktar waħda importanti hi ittra imsejħa Constitutus in praesentia (9 Diċembru 1220 lill-kardinal Giovanni Colonna, legat papali għall-imperu Latin, u 18 Frar 1221 lill-patrijarka ta' Kostantinopli). Papa Onorju III jiddefendi lil ċertu Giovanni, prepostu tal-knisja ta' Kostantinopli, jew monachus, li kien sar Franġiskan. hi indirizzata lil ċertu fra Luca mqgister tar- reġjun ta' Romania li laqa' l-professjoni ta' dan tfisser Greċja, li wara l-1221 kellha lil fra Benedetto dArezzo bħala ministru. Billi r-Regola Franġiskana tgħid li l-professjoni kellu jilqagħha l-ministru. Mela Luca kien it-tieni ministru tal-provinċja ta' Oltremare, wara fra Elia u qabel fra Benedetto. Golubovich jgħidilna li fl-1230 il-Papa Girgor IX indirizza Breve lill- Patrijarka ta' Antjokja u prelati oħrajn tal-Orjent, li fiha naraw li l-Patrijiet Minuri kienu diġà jgħixu b'mod stabbli f'dawn ir- reġjuni. Billi l-isqfijiet kienu qegħdin jostakolaw il-ħidma apostolika tal-Franġiskani l-Papa jiddefendihom bil- Bulla Si Ordinis Fratrum Minorum, li hi l-eqdem dokument li hu mħares fl- Arkivji tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa u li hu xhieda tal-preżenza tal-Franġiskani f'dawn ir-reġjuni. Il-Papa jgħid lill-isqfijiet li huma kellhom iħallu lill-patrijiet jibnu oratorji u kunventi fid-djoċesijiet tagħhom (Beatrice SALETTI,I Francescani in Terra Santa (1291-1517), Edizioni Libreria Universitaria, Il-Bulla Si Ordinis Fratrum Minorum hi dokument prezzjuż għax turina kemm il-Franġiskani kienu diġà stabbli fl-Art Imqaddsa fl- 1230, l-aktar wara l-waqfien mill-ġlied miftiehem bejn l-Imperartur Federiku II u s-sultan tal-Eġittu al-Malik al-Kamil fl-1229. Inġibu hawn it-traduzzjoni tat- test tal-Bulla, promulgata f'Perugia fl-1 ta' Frar 1230 (GIRGOR IX, Bulla Si Ordinis Fratrum Minorum, in Bullarium Franciscanum, Tomus I, Ed. L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 13 'GIRGOR, Isqof, Qaddej tal-qaddejja ta' Alla. Lill- Venerabbli Ħutna l-Patrijarki ta' Antjokja u Ġerusalemm, u Legati tas-Sede Apostolika, lill-Arċisqfijiet, Isqfijiet, u maħbubin uliedna Abbati, Prijuri, Prepositi, Dekani, Arċidjakni, u l-Prelati l-oħrajn Ekkleżjastiċi, li lilhom tasal din l-Ittra, Saħħa u Barka Apostolika. Jekk intom tagħtu attenzjoni għall-Ordni tal-Patrijiet Minuri, intom tistgħu tintebħu b'mod sħiħ li huma ma jixtiqux Il-Kavallieri ta' S. Ġwann jiddefendu Akri Għa li jkollhom il-ġid tal-art, għaliex huma jipprofessaw li jikkuntentaw ruħhom bdak li hu neċessarju fil- faqar tagħhom, u huma jipprofessaw il-faqar b'mod speċjali. Għaldaqstant aħna nitolbu li intom turuhom il-favur tagħkom, kif jaqbel lilhom, u ma tpoġġulhomx xkiel, billi huma mhumiex qegħdin ifittxu jew jixxenqu għall-kumditajiet temporali. Għaldaqstant aħna inwissu lilkom ilkoll u nħeġġukom b'ħerqa kbira, biex jekk xi ħadd mill-Fidili jkun 14 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 irid jibnilhom Oratorji fil-Parroċċi tagħkom, biex hekk jgħinhom fil-ħidma tagħhom, billi huma jfittxu l-ġid tal-erwieħ u dak kollu li jaqbel għas-salvazzjoni tagħhom, intom għandkom benevolment tagħmlu magħhom dan il-favur, u għandkom tagħtuhom permess biex jagħmlu dan bil-libertà kollha, sabiex bil-permess tal-Ministru Provinċjal huma jibagħtu irġiel li jistħoqqilhom biex ixandru l-Kelma ta' Alla fil-Parroċċi tagħkom. Aħna rridu wkoll li ma jistgħux jaċċettaw Dieċmi, l-Ewwel Frott, jew offerti oħrajn, u lanqas ma jkollhom dfin Ekkleżjastiku jekk huma ma jkunux Patrijiet ta' dan l-Ordni li semmejna. Irridu wkoll li, kull meta tiġu mitlubin, intom għandkom taraw li jitbierku ċ-ċimiterji li s-Sede Apostolika tagħtihom għall-użu tagħhom; intom ma għandkomx torbtuhom b'xi interdett, u lanqas ma għandkom tippubblikaw xi sentenza ta' skomunika, mingħajr il-kmand speċjali tas-Sede Apostolika. Intom għandkom tħarsu dan il- kmand u preċett li qegħdin nagħtukom, biex hekk tagħtu xhieda li tridu ġġibu 'l quddiem il-ġid ta' dan l-Ordni. Jalla tkunu intom li tagħmluna favorevoli u twajbin lejkom sabiex aħna ma nkunux imġegħelin li nipprovdu xorta oħra f'dan il-qasam. Mogħti f'Perugia, fil- Kalendae tà' Frar, it-Tielet Sena tal-Pontifikat tagħna' Il-Bulla ntbagħtet lil Ravnerio, Patrijarka ta' Antjokja u lill-Patrijarka ta' Ġerusalemm, u għandha l-iskop li tiddefendi d-drittijiet tal-Ordni tal- Patrijiet Minuri fl-istess linja ta' privileġġ li kienet ġiet mogħtija mis-Sede Apostolika sa mill-1224, meta kien għadu ħaj San Franġisk, u meta l-Papa Onorju III ta l-fakultà lill-Patrijiet Minuri li jkollhom Oratorji tagħhom għar-reċita tal-Uffiċċju Divin u għaċ-ċelebrazzjoni tal-Quddiesa (ONORJU III, Bulla Quia populares tumultus (3 ta' Diċembru 1224)). L-istoriku Franġiskan tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa, patri Girolamo GOLUBOVICH, Biblioteca Bio- Biografica della Terra Santa e dell'Oriente Cristiano, Tomo I (1215-1300), Quaracchi 1906, 158-160, jirrakkonta l-istorja ta' kif il-Franġiskani daħlu għall-ewwel darba f'Ġerusalemm fl-1229, tliet snin biss wara l-mewt ta' San Franġisk. Diġà rajna kif, fl-1217 San Franġisk kien waqqaf il-Provinċja tas-Sirja jew Oltremare, u li l-ewwel ministru provinċjal tagħha kien fra Elia fil-kunvent ta' Akri. Fis-sena 1229 l-Imperatur Federiku II irnexxielu jasal għal ftehim mas-Sultan tal-Eġittu al- Malik al-Kamil, bi skop li jieqaf il-ġlied bejn Kristjani u Misilmin għal perjodu ta' 10 snin. L-Imperatur kellu interessi kummerċjali mal- Eġittu. Min-naħa tiegħu, il- Papa Girgor IX (1227-1241) kien talab lill-Imperatur biex jorganizza Kruċjata oħra wara l-falliment tal- ħames Kruċjata. Il-fatt li l-Imperatur ma tax kas tal-Papa, anzi għamel ftehim diplomatiku mas-Sultan tal-Eġittu, wassal lill-Papa Girgor IX biex jiddikjara skomunika fuq l-Imperatur. Il-ġest tal-Imperatur, għalkemm kien wieħed ta' diżubbidjenza lejn l-awtorità tal-Papa, kellu l-lat pożittiv tiegħu. Fil- fatt, bħala rikonoxximent tal-waqfien mill-ġlied, is-Sultan tal-Eġittu offra li jċedi lill-Kristjani l-belt ta' Ġerusalemm, ħlief il-Haram ash-sharif jew ir-reċint qaddis li fih il-Misilmin għandom il-Moskea ta' Al- Aqsa u l-Koppla tal-Blata, kif ukoll il-Postijiet Qaddisa ta' Betleħem u Nażaret. F'Marzu 1229 l-Imperatur Federiku II daħal Ġerusalemm u nkuruna lilu nnifsu Re ta' Ġerusalemm fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Sadanittant hu kien diġà wasal Akri fis-7 ta' Settembru 1228 fejn ġie milqugħ mill-Patrijarka ta' Ġerusalemm u l-Gran Mastri tal-Ordni tat- Templari u tal-Ordni tal- Ospedalieri (Kavallieri ta' San Ġwann). Imma fl-istess żmien żewġ Franġiskani kienu waslu Akri u ġabu magħhom l-ittra tal-Papa Girgor IX li fiha ddikjara skomunikat lill-Imperatur. B'hekk l-Imperatur ma sabx aktar appoġġ. Malli ddikjara lilu nnifsu Re ta' Ġerusalemm hu ikkastiga bl-aħrax lill-Franġiskani u mbagħad telaq lura lejn l-Ewropa. B'hekk fl-1229 il-Patrijarka ta' Ġerusalem Gerald ta' Lausanne (1225-1239), San Franġisk mas-Sultan Al-Kamil 1219 L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 15 flimkien mal-kleru, ħa l-okkażjoni tal-waqfien tal-ġlied biex reġa' daħal fil-Belt il-Qaddisa f'Marzu 1229. L-istoriku Matteo Paris jikteb li l-Patrijarka reġa' ħa l-pussess tal-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, li kienet ilha magħluqa mill-1187, kif ukoll ta' diversi proprjetajiet oħrajn li qabel kellu l-Patrijarka Latin fi żmien il-Kruċjati. Paris ma jagħtina l-ebda ħjiel li mal-Patrijarka waslu Ġerusalemm il- patrijiet minuri. Imma nafu minn fonti oħrajn storiċi li l-Franġiskani daħlu wkoll f'dan iż-żmien. Fil-fatt nafu li, fl-1 ta' Frar 1230, il-Papa Girgor IX 1245) u lill-Patrijarka ta' Ġerusalemm Gerald. F'dan id-dokument il- Papa jitkellem dwar li l-Franġiskani kienu diġà preżenti f'Ġerusalemm f'dik is-sena. B'hekk nafu li, almenu fl-1229, il- patrijiet minuri kienu qed joqogħdu f'Ġerusalemm. Dan id-dokument juri li l-Papa ried li l-isqfijiet jirrispettaw id-dritt tal- patrijiet Franġiskani li jkollhom oratorji u kunventi li fihom setgħu jitolbu u jgħixu fil-ġurisdizzjoni ta' dawn l-istess isqfijiet, partikolarment tal-Patrijarki ta' Antjokja u Ġerusalemm. Dan id-dokument papali hu l-eqdem xhieda li għandna f'idejna li turina li l-Franġiskani kienu ċertament preżenti fil-Belt 16 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 il-Qaddisa ta' Ġerusalemm fl-1229, tliet snin biss wara l-mewt ta' San Franġisk, u li u prelati li kienu reġgħu lura f'Ġerusalemm waqt dan il-perjodu qasir ta' waqfien mill-ġlied miftiehem bejn Federiku II u s-Sultan al- Malik al-Kamil. Il-mistoqsija li tiġina hi: fejn kien l-ewwel kunvent tal- Franġiskani f'Ġerusalemm. Nafu li, fl-era Kruċjata, l-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu kienet uffiċjata mill- Patrijarka Latin u l-Kanoniċi Regolari ta' Santu Wistin, u li għalhekk x'aktarx li huma reġgħu daħlu fil- pussess tal-Bażilika matul dan il-perjodu qasir. Id- dokumentazzjoni storika tal-preżenza tal-Franġiskani f'Ġerusalemm f'dan il- perjodu teżisti u hi prova li huma kienu daħlu jgħixu fil-Belt il-Qaddisa. Meta jiddeskrivi l-Via Dolorosa waqt iż-żjara tiegħu f'Ġerusalemm (1288-1291), id-Dumnikan Ricoldo di Montecroce jitkellem dwar il-post li fih is-suldati li kienu jwasslu lil Ġesu għall-mewt ġiegħlu lil Xmun minn Ċireni biex iġorr is-salib. Hu jsemmi dan il-post bħala salib it- toroq bejn it-triq ta' Ġosafat (illum il-Via Dolorosa) u t-triq li tiġi mill-Bieb ta' San Stiefnu (illum magħrufa bħala al-Wad). 'Maġenb dan il-post hemm id-dar (locus) li qabel kienet proprjetà tal-Patrijiet Minuri' (Denvs wara l-ġrajja tal-qerda ta' Ġerusalemm mit-Torok Kwareżmjani fl-1244, meta spiċċat il-preżenza tal-Kristjani u tal-Franġiskani mill-Belt il-Qaddisa, u għalhekk it- tifkira kienet għadha friska. Hu ċertament jitkellem mill- perjodu bejn l-1229 u l-1244, meta Ġerusalemm kienet f'idejn il-Latini (Kattoliċi) waqt il-ftehim bejn l-Imperatur Federiku II u s-Sultan tal-Eġittu. Kif rajna, din il-preżenza kienet possibbli għax il-Papa Girgor IX kien talab lill-Patrijarki ta' Antjokja u Ġerusalemm biex iħallu lill-Franġiskani jkollhom oratorji u kunventi fil-parroċċi tal-kleru, bil-patt li l-patrijiet jirrispettaw id-drittijiet tal- istess kleru. Golubovich jgħid li f'dan il-kunvent għex ċertu patri Aridizio Corradi (1230- 1234) li reġa' lura l-Italja u miet f'Senigallia f'Novembru 1235 (GoLUBOVvIcH, Biblioteca, Tomo II, 291-291, no. 28). Ma nafu xejn dwar dan il- kunvent u lanqas il-post eżatt fejn seta' kien. Il-kunvent ġie ċertament abbandunat fl-1244 meta t-Torok Kwareżmjani invadew Ġerusalemm u għamlu massakru mill- Kristjani. IV, 82, isemmi l-Franġiskani li kienu preżenti fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu fiċ-ċerimonja tal- Fuoco Sacro f'Sibt il-Għid tal- 1267-68. L-istoriku Golubovich kien kiteb fl-1898 (Serie cronologica dei Superiori della Terra Santa) li fl-1240 kien hemm żewġ Patrijiet Minuri juffiċjaw fil- Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Imma l-istess storiku mbagħad skopra li l-manuskritt li kien ikkonsulta kien skorett u li din il-possibilità ta' preżenza Franġiskana fil-Qabar ta' Kristu fis-seklu 13 ma hix sostenibbli. Il-problema tal-post eżatt fejn kien l-ewwel kunvent tal- Franġiskani f'Ġerusalemm tirrigwarda l-fatt li l-istazzjon li llum jimmarka l-laqgħa ta' Ġesu li jġorr is-salib ma' Xmun minn Ċireni hu kappella ċkejkna li ilha proprjetà tal-Franġiskani mill-1850. B'hekk il-post oriġinali hu mitluf, għalkemm kien ċertament jinsab f'din iż- żona. Fil-Medjuevu l-pellegrini kienu jfakkru l-laqgħa ta' Ġest maċ-Ċirenew fil-kantuniera bejn it-triq ta' Ġosafat (illum il-Via Dolorosa) u t-triq al-Wad, fejn illum hemm l-Austrian Hospice fuq naħa u moskea faċċata. Imma dan il-post hu Ilum marbut mat-tielet u r-raba' stazzjonijiet tal-Via Crucis, filwaqt li l-kappella tal-Franġiskani tinsab ftit passi aktar 'lisfel, fejn minn triq al- Wad wieħed idur lejn il-lemin u jibda tiela' l-Via Dolorsa. - DIĊEMBRU 2017 $e 17 IMMĦRASTALPAPA IMQADDSA Lir-Reverendissimu Patri Francesco Patton OFM, Kustodju tal-Art Imqaddsa Sirt naf bil-ferħ li din il-Kustodja, fl-okkażjoni tat-800 sena ta' preżenza Franġiskana fl-Art pastorali u kulturali, kollha orjentati għar-riskoperta tal-kontribut uniku u ta' min ifaħħru tal- 'Patrijiet tal-ħabelf' — kif laqqmuhom in-nies — fil-postijiet li fihom l-Iben ta' Alla sar bniedem u ġie jgħammar fostna (cfr. Ġw 1,14). F'din l-okkażjoni jiena bil-ferħ kollu aċċettajt li nibgħat tislija speċjali lilek u lill-patrijiet kollha, li hemmhekk għadhom iżommu ħajja x-xhieda Kristjana, jistudjaw l-Iskrittura u jilqgħu l-pellegrini. 18 ġ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 Il-Missier Serafiku Franġisku, fil-Kapitlu ta' Pentekoste ta' Mejju 1217, fetaħ l-Ordni għad- dimensjoni missjunarja u universali', billi bagħat lill-patrijiet tiegħu fil- ġnus kollha bħala xhieda ta' fidi, ta' fraternità u ta' paċi u hekk inħolqot il- Provinċja tal-Art Imqaddsa, li fil-bidu kienet tissejjaħ ta' Oltremare jew tas-Sirja. Dan it-twessigħ tal-orizzonti ta' evanġelizzazzjoni kien il-bidu ta' avventura straordinarja, li wasslet tmien sekli ilu l-ewwel patrijiet Minuri biex jisbarkaw f'Akri, fejn fil- 11 ta' Ġunju li għadda intom tajtu bidu għaċ- ċelebrazzjonijiet ċentenarji, billi ġeddidtu l-għaqda tagħkom ma' Kristu, fil- fedeltà lejn il-Vanġelu u lejn il-Knisja. Mogħtija għall- kontemplazzjoni u għat- talb, sempliċi u foqra, ubbidjenti għall-Isqof ta' Ruma, intom timpenjaw irwieħkom ukoll fil-preżent biex tgħixu fl-Art Imqaddsa flimkien mal-aħwa ta' diversi kulturi, etniji u reliġjonijiet, filwaqt li tiżirgħu l-paċi, il-fraternità u r-rispett. Kulħadd jaf bid-disponibilità tagħkom li takkumpanjaw il-passi tal-pellegrini li jiġu mill-partijiet kollha tad-dinja billi tilqgħuhom u tiggwidawhom. Intom iddedikajtu rwieħkom għall-istudju attent tal- Kotba Mqaddsa, billi tgħożżu l-affermazzjoni ċelebri ta' San Ġilormu, li għal diversi snin kien irtirat f'Betleħem: 'L-injuranza tal-Kotba Mqaddsa hi injuranza ta' Kristu nnifsu' (Kummentarju tal-Prologu ta' Isaija: PL 24,17). Ma rridx ninsa wkoll, u fuq kollox, li barra mill- Kustodja u l-animazzjoni tas-Santwarji, l-impenn tagħkom hu wkoll għas- servizz tal-Komunità ekkleżjali lokali. Jiena ninkuraġġikom biex tipperseveraw ferħanin biex tkomplu twieżnu lil dawn ħutna, l-aktar lil dawk fosthom li huma foqra u l-aktar dgħajfin; fl-edukazzjoni taż-żgħażagħ — li ta' spiss jirriskjaw li jitilfu t-tama f'kuntest li fih għad ma hemmx paċi filli tilqgħu lill-anzjani u fil-kura tal-morda, filwaqt li tgħixu b'mod konkret u ta' kuljum l-għemejjel ta' ħniena. Ningħaqad mal-Predeċessuri meqjumin tiegħi, sa minn Klement VI, li bil-Bulla Gratias agimus fdalkom il-Kustodja tal-Postijiet Qaddisa, u nixtieq inġedded dan il-mandat, filwaqt li ninkuraġġikom li tkunu xhieda ferrieħa tal-Irxuxtat fl-Art Imqaddsa. Intom ambaxxaturi tal- Poplu kollu ta' Alla, li bil- liberalità dejjem sostniekom, speċjalment permezz tal- 'Ġabra tal-Art Imqaddsa, li tikkontribwixxi biex fl-Art ta' Ġesu l-fidi tidher b'mod ċar permezz tal-opri. B'mod speċjali ssostnikom, f'isem is-Suċċessur ta' Pietru, l-Kongregazzjoni għall- Knejjes Orjentali, li f'dawn l-istess ġranet qed tiċċelebra ċ-ċentenarju tagħha. Fl-aħħarnett nixtieq infakkarkom fil-kliem tal- Fundatur tagħkom: 'Nagħti wkoll il-fehma tiegħi, inwiddeb u nħeġġeġ lill- aħwa tiegħi f'isem il-Mulej Ġesu Kristu li, meta joħorġu fid-dinja, ma jitlewmux lanqas iħaqquha bejniethom, lanqas ma għandhom jiġġudikaw lill-oħrajn; imma għandhom ikunu ta' qalb tajba, iħobbu s-sliem u rżina, ġwejda u umli, jitħaddtu meqsjus ma' kulħadd kif jixraq (Regola bollata, 3,10- 11). Nafda l-Kustodja tal-Art Imqaddsa, kull waħda mill-komunitajiet tagħha, u l-patrijiet kollha lill- protezzjoni materna tal- Verġni Marija u, filwaqt li nitlob l-interċessjoni tal-patrun qaddis tagħkom Antnin ta' Padova, nagħtikom bil-qalb kollha l-Barka Apostolika. Mill-Vatikan, 17 ta' Ottubru 2017 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $ 19 SIEBIES FIL-BIBBJA Kunu mela weqfin, ġenbejkom imħażżmin bil-ħżiem tas-sewwa u lebsin il-kurazza tal-ġustizzja, riġlejkom mixdudin bil-qorq tal-ħeġġa tal-Evanġelju tal-paċi, bit- tarka tal-fidi dejjem f'idejkom, li biha tistgħu titfgħu l-vleġeġ tan-nar tal-Ħażin, aqbdu l-elmu tar-rebħa u s-sejf tal-Ispirtu, li hu l-Kelma ta' Alla' (Efesin 6:14-17). 20 4 L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 L-ilbies jinteressa lill- etnoloġi, soċjoloġi, psikoloġi u fuq kollox il-moralisti tal-Knisja. L-evoluzzjoni tal-ilbies matul l-istorja tad-dinja mill-ġrajja tal- Eden (ara Ġenesi 3:7) narawha marbuta ma' diversi neċessitajiet marbuta mal- klima, staġuni, moralità, reliġjon u anke 'status. Iżda matul l-istorja l-bniedem ċivilizzat stabilixxa l-użu tal-ilbies għal dawn it-tliet raġunijiet prinċipali: għal raġunijiet fiżiċi (bħal iġjene u saħħa), għad-diċenza u għad-dekorazzjoni. Dawn it-tliet raġunijiet huma tliet neċessitajiet li joħorġu mill- stess natura tal-bniedem u nsibuhom kważi f'kull razza u fit-tribujiet differenti fid-dinja. Sfortunament il-kultura moderna, dik edonista u l-moda fl-ilbies jippreżentawlna lill-bniedem bħala oġġett fejn il-ġisem tal-bniedem sar strument ta' pjaċir bil-konsegwenza li qegħdin naraw diversi ndiċenzi fl-ilbies tal- bniedem. Huma diversi dawk il- kulturi li jsawru l-istorja tas-salvazzjoni. Kull kultura hija mogħnija bl-ilbies tipiku tagħha bħal per eżempju: ilbies Semitiku, ilbies Eġizzjan, ilbies Grieg u dak Ruman. L-ilbies fid-dinja biblika huwa ġeneralment magħmul mis- suf tal-annimali speċjalment tan-ngħaġ u tal-mogħoż, kif ukoll f'xi każijiet bħal tal-Battista mix-xagħar iktar oħxon u iniggeż tal-ġemel (ara ukoll Żakkarija 13:14), mill-ħarir, mill-ġilda tal- annimali u mill-qoton. Fl-Antik Testment insibu diversi termini għall-ibies bħal; cadhin, simlah, salmah, ezor, u fil-Ġdid Testment insibu termini Griegi bħal: himation (ara Mt 21,7; Mt 24,18; Mt 26,65 u Lq 8,27) u enduma (ara Mt 22,11). Bħala ħwejjeġ meqjusin 'ta' taħt' insibu l-ezor (bil-Malti għandna: 'lożor') jew hagor li kien magħmul minn drapp abjad irqiq u ħafif. Ħafna drabi dawn kienu jikkonsistu minn sempliċi fardal (bl- Ebrajk chaluq, bil-Latin semicinctium) imlibbes mill- qadd 'lisfel. L-iskop tiegħu kien dak ta' iġjene personali. Ħafna drabi l-ħaddiema kif naraw fil-każ ta' Pietru x'ħin kien jistad, kellhom dan il-ftit ħwejjeġ fuqhom waqt ix-xogħol. Fuq dawn il-ħwejjeġ ħfief kien ikun hemm it-tunika jew aħjar libsa twila ħafifa, bl-Ebrajk: kethoneth jew kuttoneth jew dik ftit differenti bil- kmiem il-cadhin, waqt li dik iktar eleganti kienet tissejjaħ sadhin, bil-Latin camisa, bil-Malti 'qmis, bis-Sirjak kamis. Din kienet tkun minsuġa biċċa waħda minn fuq s'isfel. It-tunika ta' Ġużeppi tal-Antik Testment iben il-Patrijarka Ġakobb, kienet magħmula minn ħafna kuluri kif insibu f'Ġenesi 37:3. Fil-Ġdid L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 21 Testment fl-Atti 9:39 insibu lil Tabitha jew Dorkas li kienet tħit it-tuniċi u l-ilbies għar-romol. Fil-Passjoni ta' Kristu għat-tunika tiegħu, tefgħu x-xorti fuqha, biex iseħħ il-kliem tas-salmista: 'Ħwejġi qasmu bejniethom, u għall-ilbies tiegħi tefgħu x-xorti' (Gw 19:24 u Salm 22:16-18). Din t-tunika, bil- Grieg: chiton, li kienet tmiss kważi mal-ġisem ta' Kristu hija s-simbolu tal-għaqda profonda u spiritwali tal- Knisja. Bħala ħwejjeġ ta' fuq insibu l-libsa ta' fuq, magħmula minn suf oħxon jew mantell kbir, bl-Ebrajk: simlah jew salmah u bil- Grieg himation. Din kienet tikkorrispondi għall-pallium Bil-Grieg imsejħa periblemata, għaliex kienet proprju mitfugħa fuq il-ġisem. Din kienet ukoll tintuża bħala kutra ħalli ttaffi mill-ksieħ ta' matul il-lejl, speċjalment meta it-temperaturi bil- lejl kienu jinżlu fid-deżert. Bartilmew l-agħma ta' Ġeriko, proprju meta jisma' b'Ġesu jtajjar il-mantell, l-iktar ħaġa importanti li kellu bħala raġel fqir, u jaqbeż u jqum biex jiltaqa' ma' Ġesu, kif naraw f'Mark 13:16. Fost ħwejjeġ ta' fuq u l-maatafah, fejn kien jispikka l-kulur tal-vjola, tal-porpra. Fi żmien ta' luttu u ta' vistu, li fil-kultura Semitika jintuża l-kulur abjad, kien ukoll jintlibes il- ħżiem jew ċintorin, bil-Grieg zone u bl-Għarbi zunnar kien magħmul minn drapp tax-xagħar imsejjaħ sak. Il- ħżiem tal-qassis il-kbir kien magħmul minn ħarir fin imsejjaħ ephodh. Insibu ukoll ilbies biex jgħatti ir-ras u l-wiċċ mis- sħana u mir-riħ, speċjalment mir-ramel fid-deżert. Dan it-turban bl-Ebrajk jissejjaħ tsaniph, li litteralment ifisser iddawwar. Kien ukoll jintlibes maktur fir-ras imsejjaħ sudarium li kien jinżel mal-għonq. Fil-qabar vojt ta' Kristu dan il-maktur kien instab għalih waħdu, 22 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 maqtugħ mill-faxex. Bħala velu, bl-Ebrajk: mitpahath, għall-mara nsibuh f'Isaija 3:23; 62,3 u Żakkarija 3:5. Mosċ għatta wiċċu mid- dehra tal-glorja ta' Alla kif insibu fil-ktieb tal-Eżodu 34:33. Għalkemm ħafna drabi l-Lhud ma kienu jilbsu xejn f'saqajhom, kienu iżda jeżistu xi sandlijiet, bl-Ebrajk: naalavim, magħmulin mill-ġild tal- annimali (ara Eżodu 12:11 u Dewt 29:5). Is-sandli kien juri ċerta awtorità u meta wieħed ineħħi is-sandli minn saqajh dan kien jagħmlu biex jirrispetta dak li hu sagru. L-ilbies tal- qassis il-kbir, bl-Ebrajk bigdei kodesh, kien jikkonsisti fi tmien elementi li huma l-michnasavim, it-tunika ketonet, avnet u turban mitznefet, il-libsa meil, ephod, hoshen u plakka tad-deheb fuq it-turban. Ilbies reliġjuż ieħor kien jikkonsisti fil-zizit u t-tefillin. Anke l-ilbies sempliċi tal- Battista jesprimi ukoll l-istess missjoni tiegħu, fejn il-ħżiem tal-ġild madwar qaddu, cintura, huwa simbolu tal-verità tal- leħen tiegħu u l-qorq juri l-umiltà fil-missjoni tiegħu, li jiċċekken huwa biex jikber Kristu. Insigħts from Cultural L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $ 23 It-tieni ktieb tal-Makkabin joffri ġrajja tassew memorabbli mimlija kollha tbatijiet ħorox ma' u lejn nies innoċenti. Dan huwa r-rakkont tal-martirju tas-seba' aħwa fejn dawn ġew kkonfortati mill-preżenza kuraġġjuża tal-omm tagħhom stess. Din l-omm għamlitilhom il-qalb biex ma jiksrux il-Liġi tal-Mulej (2 Mak 7,1-41) minkejja t-torturi li għaddew minnhom uliedhal Din it-tifkira tal-omm erojka baqgħet stampata fil-moħħ u fil-qalb tal- ġenerazzjonijiet futuri. 24 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 Prova ta' dan qiegħda fir-IV Ktieb tal-Makkabin. Dan huwa ktieb apokrifu li nkiteb matul l-ewwel seklu wara Kristu probabbilment f'Antijokja tas-Sirja. Dan sar għaliex il-kult tal-martri Makkabin kien għadu ħaj ħafna kemm fost il-Lhud kif ukoll fost il-Lhud-Insara. L-omm ta' dawn is-sebat aħwa tiġi mfakkra bħala omm ta' nazzjon, ħarriesa tal-Liġi, u difiża tal-pietà, omm qaddisa u li tibża' minn Alla. Omm li tissara għal Alla b'għan qaddis ta' mħabba. Meta lil uliedha ressquhom quddiem it-tirann Antijoku Epifanu IV, dik il-bint denja ta' Abraham ftakret fil- qawwa tiegħu, u għalhekk kebbset il-kuraġġ f'uliedha tant li ħajrithom biex ma jibżgħux mill-mewt, anqas ma jibku qishom li kienu fil-mument tal-mewt. Għall- kuntrarju, imqawwijin b'fidi sħiħa l-omm ħajrithom biex jaffrontaw il-mewt bħala kumpliment lejn 'missirijiethom'. Meta għamlet hekk, hija kienet qiegħda tiġġenera għal darboħra lil uliedha imma din id-darba għal ħajja immortali. Dejjem biex tkompli tagħmel il-qalb lil uliedha fost l-oħrajn, l-omm kompliet: 'La tinsewx li kienet grazzja ta' Alla li intom ġejtu f'din id-dinja u rċevejtu l-ħajja. Għalhekk intom għandkom tkunu lesti tissaportu kull piena, dejjem għal istess Alla. Għalih Abraham missierna ma ħasibhiex biex jissagrifika lil Iżakk, patrijarka tan-nazzjon tagħna. Hekk ukoll Iżakk kif ra lil missieru jerfa' s-sikkina xejn ma beża. Danjel il-ġust ġie mogħti bqawwa kollha lill-iljuni. Hananija, Ażarija, u Misael ġew mixħutin fil- forn tan-nar u ssaportew il- prova biex jogħġbu lil Alla. Mela intom ukoll, fil-waqt li għandkom l-istess fidi ta' Alla, la tibżgħux. Intom li ġejtu mgħallma fil-pietà, jekk ma tirreżiżtux it- turmenti tkunu qegħdin tagħmlu xi ħaġa kontra r-raġuni tal-fidi tagħna. Meta l-omm tkellmet hekk, hija kienet qed tfakkar lil L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 25 DIE a o jed iben ati għadhom żgħar id-dar. Difatti kompliet l-omm, pl Beta koll al joe d-dar huwa għallimkom il-Liġi u l-Profeti. Huwa qalilkom kif Kajjin qatel lil ħuh Abel, kif Iżakk kien se jif Ko sia ITE ata Ġużeppi ġie mixħut il-ħabs Is Ci jet g nt kisirx il-liġi ta' Alla. Missierkom fakkarkom fil-ħeġġa li kellu Finħas, paci ka na soċi Ażarija u Misael ġew mixħutin fin-nar; Danjel fil-fossa tal-iljuni faħħar Hawn Danjel talab EG BI BEL El 'Anki jekk tgħaddi min-nar, ma tinħaraqx, u l-ffamma ma tibgħelekx' (Is 43,2). IG BOAT henl 34.20: 'Kbar huma l-ħsarat tar-raġel sewwa'. Kompla jildazoje ti di G Bik dojib 'Il-Għerf hu siġra tal-ħajja għal min iħaddnu' (Prov 3,18). Fuq kollox Danjel b'qawwa kbira ftakar fi kliem id-Dewteronomju: 'Jien immewwet u jiena naħji. Fi kliem ta' din l-omm erojka, l-awtur tar-IV ktieb live de i o dik ota gio JEROME eee Lhudi tal-ewwel seklu kien tant jgħożż f'qalbu. Dan kien iħossu qisu l-fidwa tiegħu stess u sabiex din iet ko bal Kan la e Iz ad A et il-kwalità tgħallmu numru ta' passi mill-Iskrittura: Is 43,2; Salm 34,20; Prov 3,18; Dt 32,39. Dawn l-eżempji jdommu fihom kuruna li jsaħħu t-tamiet eskatoloġiċi ta' Israel tama li dan il-poplu jo sl Oi ol a ka Insemmu lil: Abel, Abraham, EZ BE ON Hananija, Ażarija, Misael u Qieizjeħ Xebh bejn l-ommijiet u Marija omm Ġest. Din kompliet il-missjoni tagħha ħdejn is-salib (Ġw 19,25). Meta Marija kienet qed tara IE ot e firem bħal vittma tas-sagrifiċċju tal-ħruq, mela olokawst, għandna nikkonkludu li Marija ftakret mill-ġdid f'dawk il-mumenti mdallma tal-istorja ta' missirijietha. Hija saret taf b'dawn l-istejjer grazzi għat-tagħlim li hija kellha kemm damet fit-tempju; kif ukoll għall- kontemplazzjoni assidwa tal-Iskrittura. Marija saret taf sew li Alla bosta drabi ħall il-ktajjen tal-ġusti, bosta drabi, dejjem biex juri l-qawwa tiegħu, huwa niżżel is-setgħana minn fuq it-tron tagħhom u għolla liċ- ċkejknin (Lq 1,52). Il-fidi ta' Marija kienet tixbah lil dik ta' Ġuditta, meta din kienet tagħmel kuraġġ lill-aħwa biex dawn jittamaw dejjem f'Alla ta' Abraham (Ġud 8,17.26-27). Issa jekk Alla fl-imgħoddi ħadem bdan il-mod, issa wkoll jista' jwettaq il- wegħda li Ġest għandu jqajjimhom mill-mewt: 'Alla kellu s-setgħa saħansitra li jqajjem mill-mewt' (Lhud 11,19). Hekk kif għamlet l-omm tal-Makkabin, Marija wkoll assoċjat ruħha mas-sagrifiċċju — offerta — tal-Iben tagħha, fejn sabet l-għajnuna mill-Mulej (2 Mak 7,20). Marija meta fil-bidu ngħaqdet ma' binha vittma ġġenerat lil Ġest fuq il-Kalvarju. Din l-affermazzjoni mhix xi ħaġa li tista' żżommha jew le. Huwa sewwa magħruf li l-missjoni ta' omm lejn l-ulied proprji tagħha ma tafx b'limiti. Hija tifrex dan kollu għal matul il-ħajja kollha tal-ulied. Mgħaddsin fi Kristu rxoxtat, l-ommijiet tagħna jipperfezzjonaw iċ-ċaħda sħiħa tagħhom infushom lejn uliedhom. Għalhekk ma jibqax dubju li Marija għenet lil Ġesu biex jaċċetta u jgħix il-mewt tiegħu f'armonija u għaqda mar-rieda tal-Missier. Fil-waqt li kien qed jara lil ommu maġenbu (Ġw 19,26- 27), l-umanità ta' Ġesu, imkissra minn dik t-traġedja tal-waħx, żgur li ġiet ikkonfortata mill-preżenza ta' dik l-omm. Il-konsolazzjoni tal- Missier ċelesti (Ġw 16,32) għaddiet mill-qalb ta' dik l-omm hawn fuq l-art. F'dik is-siegħa li Ġesu nnifsu xebbahha mal-uġigħ tal-ħlas (Ġw 16,21-22), Marija eżerċitat il-qawwa materna fuq l-Iben iġġenerat minnha stess. Il-fatt li Marija ġġenerat b'mod verġinali bl-opra tal-Ispirtu s-Santu, tassew li hija sebqet u ssuperat l-omm tal- Makkabin, setgħet tistqarr li ma tafx kif huwa deher fil- ġuf tagħha (2 Mak 7,22). Issa fl-aqwa ta' dik d-diqa ta' qalb mibdula mill-fidi, kompliet tiġġenera 'l Iben lejn il-ħajja tal-glorja u lejn il-qawmien immortali. L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 27 Mela l-omm tal-Makkabin u omm Ġest: żewġ ommijiet, żewġ nisa li ngħaqdu flimkien fl-offerta vittma ta' wliedhoml Biss dawn it-tnejn ġew megħjunin mill-fidi ta' missirijiethom, fidi li ma tqarragx, fidi li hija msemmija bil-qawwa kollha fl-ittra lil-Lhud fil-kapitlu 11. Hawn issa sewwa li nfakkru f'dak li kiteb ir-Rabbi David Flusser ta' Ġerusalemm dwar Ġesu: 'Ġesu, wieħed minn numru bla għadd ta' Lhud li kellhom jimxu t-triq tal- martirju. Marija wkoll tidħol fost in-numru bla għadd ta' ommijiet Lhud li jibku lil uliedhom maqtulin b'mod l-aktar krudili. Illum ukoll, jiena naf personalment minn dawn l-ommijiet Lhud, mhux biss lil dawk li tilfu lil uliedhom fil-qtil tal-massa fl-Ewropa fit-Tieni Gwerra, imma lil dawk wkoll li proprju hawn fl-art ta' Marija, jibku biki li ma jintefiex lil uliedhom, subien, li hawn u issa tilfu ħajjithom minħabba l-mibegħda għamja kontra l-Lhud. Naħseb ukoll li tista' ma tkunx ħaġa ħażina, jekk ma ninsewx għal kollox ukoll l-aħwa bniet ta' Marija skont il-ġisem. Mit-tbatijiet tagħhom tiġi mqaddsa it- tbatija tal-bnedmin. Jekk kemm il-darba dan kollu jiġi maħsub dwar Marija, dan is-sentiment jisboq u jgħaddi il-fruntieri kollha konfessjonali. Hekk allura t-tifkira tal-omm safja ta' Ġesu tista' tħassar almenu parti mit-tniġġis tal- bniedem modern. 28 ġ L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 IL-ĠUSTIFIKAZZJONI FIL-FIDI F'SANIPAWL. Għadhom kif għalqu ċ-ċelebrazzjonijiet li fakkru il-ħames mitt sena mir-Riforma mwettqa minn Martinu Luteru. Kienet it-tema tal-Ġustifikazzjoni fil-Fidi li firdet għal sekli l-Kattoliċi mir-riformaturi. Nixtieq li f'dan l-artiklu niġbor flimkien x'temmen il-Knisja Kattolika dwar il-Ġustifikazzjoni fil-fidi billi niġbor hawn taħt, f'traduzzjoni u adattament, l-ideat ippreżentati mill-Papa Benedittu XVI f'żewġ Udjenzi Ġenerali (19 u 26 ta' Novembru) tas-sena 2008. L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $ 29 Meta Pawlu ltaqa' mal-Mulej Ġesu fit-triq ta' Damasku kien bniedem realizzat: 'għal dik li hi ġustizzja tal-Liġi, ħadd ma seta' jgħid xejn fija (Fil 3:6), 'kemm kont 'il quddiem fir-reliġjon Lhudija fost il-poplu tiegħi aktar minn sħabi kollha ta' mpari mġennen kif kont għat- tradizzjonijiet ta' missirijieti' (Gal 1:14). Id-dawl ta' Kristu fit-triq ta' Damasku għamel minnu ħolqien ġdid: il-merti kollha li qies li kellu minħabba l-imġiba reliġjuża sħiħa tiegħu saru xejn: 'Jien ngħodd kollox bħala telf ħdejn il-qligħ kbir li hemm filli nagħraf lil Kristu Ġesu Sidi; minħabba fih ridt li nitlef kollox, u ngħodd kollox bħala knis, biex nirbaħ lil Kristu, u nkun ninsab fih; mhux għax għandi xi ġustizzja tiegħi, dik li tiġi permezz tal-Liġi, iżda dik li tiġi permezz tal-fidi fi Kristu; il-ġustizzja ġejja minn Alla u mibnija fuq il-fidi' (Fil 3:8-9). Mela, mhux aktar l-opri tal-Liġi, imma l-għarfien ta' Kristu Ġesu, Mulej tiegħu. Ir-relazzjoni bejn Pawlu u l-Irxoxt saret daqshekk profonda li twassal lil Pawl jistqarr li Kristu kien sar il-ħajja kollha tiegħu: 'Għax għalija l-ħajja hi Kristu u l-mewt hija rebħ' (Fil 1:21). Mhux għax kien jiddisprezza l-ħajja, imma kien fehem li l-ħajja kollha tiegħu kienet kollha kemm hi msejsa 30 e L-Anr IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 fuq ix-xewqa li jkun ma' Kristu, bħal ġerrej fl-istadju, biex jilħqu u jkun dejjem miegħu. L-Irxoxt kien sar il-bidu u t-tmiem tal-ħajja tiegħu, is-sens u t-tmiem tal-ġirja tiegħu. biss il-preokkupazzjoni u l-maturazzjoni fil-fidi ta' dawk li kien evanġelizza u l-knejjes li kien waqqaf li bħal donnha ġegħlitu jimxi aktar bil-mod biex isieħeb miegħu l-fidili biex miegħu jaslu lejn it-tmiem: Kristu. Jekk fl-osservanza tal-Liġi preċedenti ma kellu xejn biex jikkritika lilu nnifsu f'dikli hi integrità morali, issa li Kristu kien dawlu kien jippreferi ma jgħaddix ġudizzju fuqu nnifsu (ara IKor 4:3-4) u jillimita ruħu li jagħmel ħiltu biex jilħaq lil Dak li kien rebbħu għalih (ara Fil 3:12). Hija din ir-relazzjoni jat it A jqiegħed fiċ-ċentru tal- Vanġelu tiegħu oppożizzjoni netta bejn żewġ toroq li jwasslu għall-ġustizzja: waħda mibnija fuq l-opri tal-Liġi, l-oħra mibnija fuq il-grazzja tal-fidi f'Ġesu Kristu. L-alternattiva bejn il-ġustizzja ġejja mil- IS teen ita IE GO tii IO tema dominanti fl-ittri tiegħu: 'Aħna, Lhud minn BG ER li ġita bela hal mill-Ġentili, aħna li nafu li l-bniedem ma jkunx iġġustifikat bl-opri tal- Liġi imma bil-fidi f'Ġesti Kristu, aħna wkoll emminna IE Ga le toto hat ġġustifikati bil-fidi fi Kristu u mhux bl-opri tal-Liġi, għaliex bl-opri tal-Liġi ebda bniedem ma jkun iġġustifikat' (Gal 2:15-16). JO 'Il-bnedmin kollha dinbu u ċċaħħdu mill-glorja ta' Alla; għalhekk issa huma jkunu ġġustifikati bil-grazzja PG ET nta tloa sabta rajh permezz tal-fidwa li IT EE a Eitekj ti a EB G EA ae Ia B ab tat tat a permezz tal-fidi mingħajr Ie ST pjħ BG EN BAR B ootiabeloC PIENI B Out huma l-opri tal-Liġi li ma jiġġustifikawx lill-bniedem STA Pa in i Goal hemm l-opinjoni (li qamet dejjem matul l-istorja) li (ii Sl BI a bo bed l-ħelsien nisrani kien fil-fatt ħelsien mill-etika (kollox i to i L ot Diet exestinl). Hu ovvju li din hija interpretazzjoni żbaljata: IG B zi Be Tad libertà milli tagħmel dak li huwa tajjebl jiiekoeli i fietel CARI ħames Kotba ta' Mosċ. It-Torah kienet timplika, fl-interpretazzjoni fariżajka, dik li fih tħarreġ Pawlu, kumpless ta' mġiba li min-nukleu etiku kien ikofezo e i i e preċetti ritwali u kultwali li kienu jiddeterminaw sostanzjalment l-identità tal-bniedem ġust: inġibu quddiem għajnejna ċ-ċirkonċiżjoni, il-preċetti tal-ikel kosher, l-indafa taz a too i Ke (a IE HE il-Totol Zejt li kienu jiddeterminaw identità soċjali, kulturali u reliġjuza, identità li l-Lhud kienu jintrabtu bis-sħiħ magħhom biex ma jintilfux jil a SAC u komuni tal-perijodu ellenistiku. ti Natal A a Tan neċessarju jinbena ħajt madwar il-wirt tal-fidi; u L-ART IMQADDSA $tOTTUBRUZ DIĊEMBRU 2017/2046 3l dan il-ħajt kien proprju din l-osservanza skrupluża tal- preċetti Lhud. Pawlu, li kien fehem dawn l-osservanzi bħala ħajt ta' kenn u ħarsien tad-doni ta' Alla, tal-wirt tal-fidi f'Alla wieħed, ra fil-libertà tal-insara theddida; u kien għalhekk li kien jippersegwitahom. Fil- mument tal-laqgħa tiegħu mal- Irxoxt, is-sitwazzjoni tinbidel radikalment. Bi Kristu, Alla ta' Israel, l-uniku veru Alla, isir Alla tal-popli kollha. Il-ħajt — kif jikteb f'Efesin — li kien hemm bejn il-Lhud u l-pagani ma kienx aktar neċessarju. Bil- qawwa tal-fidi fi Kristu għandna issa identità waħda espressa f'diveri kulturi; huwa Kristu li jagħmilna ġusti. Mhemmx bżonn aktar ta' dawk l-opri tal-Liġi. il-fidi hija biżżejjed: li tħares lejn Kristu, li tafda lilek innifsek lil Kristu, li tingħaqad ma' Kristu, li tikkonforma ruħek miegħu u ma' ħajtu. U l-ħajja ta' Kristu hija l-imħabba; temmen mela jfisser tingħaqad ma' Kristu u tidħol f'imħabbtu. Issir ħolqien ġdid. Huwa għalhekk li Pawlu, fl-Ittra lill-Galatin, fejn żviluppa sewwa d-duttrina tiegħu dwar il-ġustifikazzjoni, jitkellem mill-fidi li taħdem permezz tal-imħabba (ara Gal 5:14). Pawlu jaf li fl-imħabba lejn Alla u lejn il-proxxmu hija preżenti u tiġi attwata l-Liġi kollha kemm hi. Hekk ukoll fl-għaqda ma' Kristu fil-fidi toħloq l-imħabba u l-Liġi kollha hija realizzata. Insiru ġusti meta nemmnu u ningħaqdu ma' Kristu li huwa mħabba. Il-fidi fi Kristu toħloq l-imħabba. L-imħabba hija r-realizzazzjoni tal-għaqda ma' Kristu. B'hekk, magħqudin miegħu fl-imħabba, jagħmilna ġusti. Mela, huwa Alla nnifsu li jiġġustifikana, għax jgħaqqadna ma' Kristu nnifsu permezz tal- fidi. Mela, hija l-fidi li, skont Pawlu, tagħmilna ġusti. Imma l-fidi mhijiex biss xi ħsieb, 32 $ L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 opinjoni jew idea. Din il-fidi hija għaqda ma' Kristu. U jekk hija għaqda vera twelled neċessarjament l-imħabba, tiġi espressa fl-imħabba Fidi mingħajr imħabba hija fidi bla frott, hija fidi mejta. Hu għalhekk li Pawlu, fl-Ittra lill-Galatin, minn banda jinsisti fuq il- gratwità tal-ġustifikazzjoni li ma tasalx permezz tal- opri tal-bniedem, imma fl-istess ħin jinsisti fuq ir-relazzjoni bejn il-fidi espressa fl-imħabba, il-fidi allura li ssir azzjoni li ssir għemejjel: 'Għaliex fi Kristu Ġesu, biċ-ċirkonċiżjoni jew mingħajrha, xejn ma jkun jiswa ħlief biss il- fidi li taħdem permezz tal-imħabba' (Gal 5:6). Għalhekk Pawlu jista' jitkellem mill-'għemejjel tal-ġisem' (Gal 5:19-21) u 'l-għemejjel tal-Ispirtu' (22) li huma frott tal- ispirtu, espressjoni intima u neċessarja tal-fidi. U l-ewwel għemil tal-ispirtu hija l-imħabba (agape)…għax l-Ispirtu, li huwa l-Imħabba tal-Missier u tal-Iben, iferra' l-ewwel don tiegħu, l-agape, f'qalbna (Rum 5:5). Hija l-imħabba li ssir imħabba fraterna, li fiha tinkarna ruħha l-imħabba ta' Alla u ta' Kristu, permezz tal- Ispirtu. Ġustifikati bil-qawwa tad- don tal-fidi fi Kristu, min jemmen jiġi msejjaħ jgħix fl-imħabba ta' Kristu għall- proxxmu (Gal 6:2). F'din il-prospettiva, iċ- ċentralità tal-ġustifikazzjoni mingħajr l-opri, tema ewlenija tal-predikazzjoni ta' Pawlu, mhijiex f'kuntradizzjoni mat-tema tal-fidi li tidher u topera fl-imħabba; anzi, titlob li l-istess fidi tagħna tiġi espressa fil-ħajja ġdida skont l-Ispirtu. Għaliex ġejna ġġustifikati fi Kristu, m'aħniex aktar tagħna nfusna, sirna tempji tal-Ispirtu u aħna msejħin biex nigglorifikaw lil Alla bil-ħajja kollha tagħna (1Kor 6:19). Aħna tnaddafna, tqaddisna u ġejna ġġustifikati fl-isem ta' Sidna Ġest Kristu u fl-Ispirtu ta' Alla tagħna (1Kor 6:11), ġejna mixtrija bid-demm ta' Kristu. Tħallas prezz għoli L-ART IMQADDSA '$$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 33 għalina u proprju għalhekk, il-fidi twassalna biex noffru ġisimna b'sagrifiċċju ħaj, qaddis, jogħġob lil Alla, jiġifieri l-qima spiritwali tagħkom (Rum 12:1)…fidi li espressa f'din il-qima eżistenzjali ssir servizz ta' qadi fl-imħabba lejn l-aħwa. U fuq dan hemm anke ġudizzju: 'Jeħtieġ li lkoll kemm aħna nidhru quddiem it-tribunal ta' Kristu ħalli kulħadd jieħu skont it-tajjeb u l-ħazin li jkun għamel meta kien għadu ħaj fil- ġisem' (2Kor 5:10). 'Min hu fi Kristu huwa ħolqien ġdid' (2Kor 5:17): Iġġustifikati biss fil-fidi fi Kristu, Alla jgħaqqadna ma' Kristu Ġesu, Mulej, Feddej u l-imħabba li dehret fi Kristu Ġest u li ħadd u xejn ma jista' jifridna minnhal (Rum 8:31-39). Salvatur, iqaddisna, isalvana, jirrikonċiljana miegħu permezz ta' Ibnu. Mhux ta' b'xejn illi Pawlu joħroġ bi stqarrija tremenda f'2Kor 5:21: 'Dakli ma kienx jaf x'inhu dnub, Alla għamlu dnub għalina sabiex aħna nsiru fih ġustizzja ta' Alla'. Bis-saħħa ta' din il-fidi nitlaqqmu fi Kristu, fl-imħabba. Bis-saħħa ta' din ir-relazzjoni eżistenzjali miegħu nsiru għodda ta' mħabba, permezz tal-Ispirtu, imħabba li neċessarjament tidher mal-proxxmu, fl- għemejjel tal-Ispirtu. Dan fuq livell individwali, imma anke fuq livell ta' Knisja, ta' komunità, ta' miġemgħa li temmen fl-imħabba. 34 $ L-Anr IMQADDSA '$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 IL-KRISTOLOĠIJA TAL-EVANĠELJU SKONT SAN ĠWANN Huwa fatt magħruf li l-preżentazzjoni tal-persuna ta' Ġesti Kristu fl-Evanġelju skont San Ġwann tisboq bil-bosta l-Kristoloġija tal-Evanġelji Sinottiċi. Bla dubju, dan hu frott ta' aktar riflessjoni teoloġika profonda fuq il-persuna ta' Kristu min-naħa tal-komunità nisranija li għaliha ġie miktub dan l-Evanġelju.' F'dan l-artiklu sejrin naraw kif ir-Raba' Evanġelista jitkellem fuq il-persuna ta' Ġesu, l-Iben ta' Alla, f'rabta mal-Missier, u kif dan il-mod li bih jitkellem l-Evanġelista jvarja minn dak li naqraw fl-Evanġelji Sinottiċi. L-ART IMQADDSA '$$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 35 Fl-Evanġelji Sinottiċi niltaqgħu ma' Ġest mimli ħniena mal-persuni li jiltaqa' magħhom. Il-kliem 'ħniena' jew 'ġietu ħasra' fil-fatt insibuhom użati għal Ġesu fit-tliet Evanġelji Sinottiċi. Dawn il-kliem iżda huma għal kollox nieqsa mill-vokabularju użat fl-Evanġelju skont San Ġwann.3 Huwa veru li f'dan l-Evanġelju tingħata attenzjoni lil ċerti karatteristiċi umani ta' Ġesu. Hekk, per eżempju, naqraw li għajjien kif kien mill-vjaġġ, Ġesu jitlob lill-mara Samaritana sabiex tagħtih jixrob (ara Ġw 4:7).1 Minkejja dan, id-djalogu ta' Ġesu ma' din il-mara jaqleb fuq livell ieħor, dak tal-ilma ħaj li Ġesu nnifsu issa joffri lil din il-mara, filwaqt li ma nisimgħu xejn aktar fuq it- talba ta' Ġesu lil din il-mara sabiex tagħtih jixrob. Fl-episodju ta' Lazzru naqraw li Ġesu kien ħabib ta' Lazzru, u li 'Ġesu kien iħobbhom lil Marta u lil oħtha u lil Lazzru' (11:5). Għall-aħbar li ħabibu Lazzru kien marid, Ġesu iżda ma jitlaqx jgħaġġel lejn Betanja sabiex ifejjaq lil Lazzru. Minflok, Ġesu jistenna jumejn oħra, b'mod illi Lazzru laħaq miet. Ħdejn il-qabar ta' Lazzru naqraw dwar is-sentimenti ta' Ġest li 'ħass ruħu mqanqal u tħawwad ħafna' (v.33). Ġest saħansitra jibki f'din ix-xena, b'mod illi l-Lhud jgħidu: 'Ara kemm kien iħobbul' (v.35). Madanakollu, din in- nota aktarx li tagħmel parti mill-ironija ta' San Ġwann: dawn l-emozzjonijiet ta' Ġesti huma marbuta mal- 'Lhud' li baqgħu memmnux u mhux mal-fatt li Ġesu kien tilef il-ħabib tiegħu Lazzru. Fl-Evanġelji Sinottiċi niltaqgħu ukoll mal-ordni li Ġest jagħti lil tant personaġġi li magħhom ikun għamel xi miraklu, biex ma jitkellmux fuqu u fuq dak li jkun għamel magħhom. Dan hu dak li nsejħulu 'is- sigriet messjaniku' Hekk, 36 e L-Anr IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 per eżempju, fl-Evanġelju skont San Mark, Ġesu ma jitkellimx fuqu nnifsu bħala l-Messija jew bħala l-Iben ta' Alla b'mod pubbliku sakemm naslu għax-xena tal-interrogatorju ta' Ġesu quddiem il-qassis il-kbir. Huwa hawnhekk, f'din is- siegħa tal-verità li Ġest ma setax jevita li jagħti tweġiba għall-mistoqsija: 'Tnti l-Messija, Bin l-Imbierek27 (Mk 14:61). L-Evanġelju skont San Ġwann, iżda, jagħti impressjoni totalment differenti. F'dan l-Evanġelju Ġesu jitkellem b'wiċċu minn quddiem fuq il-fatt li hu l-Iben ta' Alla. Fid-diskorsi tiegħu f'dan l-Evanġelju, Ġesu jippreżenta lilu nnifsu b'maestà kbira permezz tal-użu tal-frażi Jiena Hu' (bil-Grieg: ego eimil filwaqt li jitkellem ukoll b'mod apert fuq il-pre-eżistenza tiegħu: 'Tassew tassew ngħidilkom, qabel ma kien Abraham, jiena hu' (Ġw 8:58). Ġesu jagħmel hekk mhux biss mad-dixxipli tiegħu, imma wkoll mal-'Lhud' li jibqgħu ma jemmnux fih u li jagħmlulu oppożizzjoni kbira. Hekk, per eżempju naqraw f'8:16 meta Gesu jgħidilhom: 'Kieku kelli nagħmel ħaqq jien, il-ħaqq tiegħi kien ikun sewwa, għax jien m'iniex waħdi, imma miegħi għandi l-Missier li bagħatni' Hekk ukoll f'10:33 naqraw: 'Weġbuh il- Lhud: 'Mhux għal xi għemil tajjeb irridu nħaġġruk, iżda minħabba d-dagħwa li dgħajt, u għax int, li m'intix ħlief bniedem, qiegħed tagħmel lilek innifsek Alla 77 L-affermazzjonijiet ta' Ġesu li fihom huwa juża l-espressjoni 'Jiena hu' ikomplu jgħinuna nifhmu l-Kristoloġija ta' dan l-Evanġelju, jiġifieri l-mod kif ir-Raba' Evanġelista jħares u jqis l-identità ta' Ġesu bħala Alla. L-espressjoni 'Jiena hu' hija użata f'dan l-Evanġelju ħamsa u tletin darba. Dawn is-sentenzi ġew ivvalutati skont skemi differenti. Hekk ħafna studjużi jiġbru flimkien dawk is-sentenzi ta' Ġesu li fihom insibu użata din l-espressjoni fejn tinkludi wkoll aktar elaborazzjoni. Dawn il- kostruzzjonijiet huma użati sabiex jiċċaraw aktar il-Kristoloġija ta' dan l-Evanġelju permezz ta' eżempji ħajjin li jispjegaw aktar il-figura messjanika ta' Kristu. ' Fid-diskors fuq il-ħobż ħaj li niżel mis-sema, per eżempju, Ġesu jgħid: 'Jiena hu l-ħobż tal-ħajja ..7 (6:35); aktar tard fil-vers 41 huwa jerġa' jafferma: 'Jiena hu l-ħobż li niżel mis-sema'; filwaqt li fil-vers 48 jgħid: L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $ 37 'Jiena hu l-ħobż tal-ħajja'; u fil-vers 51: Jiena hu l-ħobż il-ħaj, li niżel mis-sema' Lil-Lhud' f'Ġerusalemm waqt il-festa tat-Tabernakli, Ġesu jgħidilhom: 'Jiena hu d-dawl tad-dinja' (8:12). Fid-diskors fuq ir-ragħaj it-tajjeb, Ġesu jgħid: 'Jiena hu l-bieb tan-ngħaġ' (10:7); fil-vers 9 jerġa' jtenni: 'Jiena hu l-bieb'; fil-versi 11 u 14 insibu lil Ġesu jgħid: 'Jiena r-ragħaj it-tajjeb' Lil Marta u Marija, Ġesu jgħidilhom: 'Jiena hu l-qawmien u l-ħajja' (11:25). Lid-dixxipli tiegħu miġbura flimkien waqt l-aħħar ċena, Ġesu jgħidilhom: 'Jiena hu t-Triq, il-Verità u l-Ħajja' (14:6); filwaqt li fil-Kapitlu15 huwa jgħid: 'Jiena hu d-dielja vera' (v.1) u fil-vers 5 jerġa' jgħid: 'Jiena hu d-dielja, u intom il-friegħi' Imbagħad hemm dawk l-espressjonijiet assoluti fejn il-kliem 'Jiena hu' jibqgħu weħidhom mingħajr ebda modifikazzjoni avverbjali. Hekk f'4:26, Ġesu jgħid lill- mara Samaritana: 'Jiena hu li qiegħed nitkellem miegħek Lid-dixxipli fuq id-dgħajsa jgħidilhom: 'Jiena hu, la tibżgħux' (6:20). Lil-Lhud' li ma emmnux fih, Ġesu jweġibhom: 'Intom tmutu fi dnubietkom. Għax jekk ma temmnux li jiena hu, tmutu .:: Qabel ma kien Abraham, jiena hu' (8:24.58). Lil dawk li marru biex jarrestawh, Ġesu jwegibhom: ''Jiena hu, huma resqu lura u waqgħu mal-art' (Ġw 18:5-6). Waħda mill-mistoqsijiet l-aktar studjati fir-rigward ta' dawn is-sentenzi ta' Ġesu li jibdew bil-kliem 'Jiena hu' hija l-kwestjoni tal-isfond bibliku tagħhom. Għalkemm hemm tweġibiet differenti għal dan, ħafna mill- istudjużi jżommu li l-isfond għall-kliem ta' Ġesu li jibda bil-kliem 'Tiena hu' huwa l-affermazzjonijiet divini li nsibu f'Isaija jew inkella r-rivelazzjoni tal-isem divin muri lil Mosċ. Tajjeb ninnutaw hawn, li fit-traduzzjoni tas-LXX tal-Eżodu 3:14 naqraw hekk: 'Tiena hu dak li hu' (bil-Grieg: ego eimi ho honl. Dan il-mod kif nifhmu r-rivelazzjoni ta' Alla nnifsu tixbah lid-dikjarazzjonijiet divini li nsibu f'Isaija 40-66 fejn il-kliem: 'Jiena Jahweb' ħafna drabi huma tradotti 'Jiena hu' (bil-Grieg: ego eimi). Dan jurina li kostruzzjonijiet assoluti Jiena hu' huma użati fil-kuntest tal-Evanġelju skont San Ġwann sabiex jaffermaw b'mod qawwi li Ġesu hu l-Messija (il- Kristu), f'kuntrast, per eżempju, mal-figura ta' Ġwanni l-Battista, li bl-istess mod qawwi jiċħad li ma kienx hu l-Messija. l Meta nqisu l-importanza ta' dawn l-affermazzjonijiet divini ta' Ġesti, naslu biex naqblu ma' tant studjużi li kkonkludew li f'dan l-Evanġelju, Ġesu hu muri lilna minn perspettiva retrospettiva tal-qawmien mill-imwiet, jiġifieri li Ġesu ta' San Ġwann hu Kristu Rxoxt u li n-narrativa ta'dan l-Evanġelju għalhekk hija rrakkuntata minn din il-perspettiva. Dan jgħinna nifhmu wkoll li l-Kristoloġija ta' San Ġwann hija ppreżentata b'mod illi l-ħarsa ta' dan l-Evanġelista lejn Ġesu tibda bl-inkarnazzjoni tal-Logos divin jew aħjar mill-fatt hu ġie minn 'ħdan il-Missier' (1:18), nota li tiddomina d-dehra u l-attività ta' Ġesu fil-missjoni tiegħu fuq din l-art. Kontinwament u b'mod ripettitiv naqraw f'dan l-Evanġelju kif Ġesu, niżel mis-sema u reġa' tela' mill- ġdid. Hekk jgħid Ġesu lil Nikodemu 'Ħadd ma tela' s-sema ħlief Bin il-bniedem, li niżel mis-sema' (3:13). Hekk ukoll f'6:62 Ġesti jgħid lid-dixxipli: 'Mela xi tgħidu kieku kellkom taraw lil Bin il-bniedem tiela' fejn kien qabelt' Għax hu 'minn fuq; Ġest huwa wkoll 'fuq kulħadd' (3:31) u jagħti xhieda ta' dak li ra u sema' mill-Missier (ara 3:32). Dan il-motiv ta' nżul u tlugħ jgħinna nifhmu li fil-ħsieb tar-Raba' Evanġelista l-Iben ta' Alla ġie minn ħdan il- Missier (ara 1:18) għaliex hu ħaġa waħda miegħu (ara 10:30). Din ir-rabta tal-Iben mal-Missier tas-sema f'dan l-Evanġelju tkompli tidher meta Ġesu jistqarr li 'il- Missier iħobb lill-Iben, u ħalla kollox f'idejh' (3:35). Hekk ukoll naqraw fil- bidu tal-episodju tal-aħħar ċena meta l-Evanġelista jikkumenta: 'Ġesu kien jaf li l-Missier tah kollox f'idejh, u li hu kien ġie mingħand Alla u kien sejjer għand Alla' (13:3). Minħabba li Ġesu ġie minn ħdan il-Missier u hu ħaġa waħda mal-Missier, l-Evanġelista San Ġwann ikompli jurina li l-missjoni ewlenija ta' Ġesli kienet li jirrivela jew li juri lill- Missier. Kull ma jgħid u jagħmel Ġesu, għalhekk huwa frott l-għaqda tiegħu L-ART IMQADDSA '$$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $$ 39 Spiss naqraw f'dan l-Evanġelju li l-Missier hu fl-Iben, u li l-Iben hu fil- Missier,'$ F'nofs kontroversja taħraq mal-'Lhud, għalhekk naqraw kif Ġesu jgħidilhom: 'Jekk jien m'iniex nagħmel l-għemejjel ta' Missieri, temmnunix; imma jekk qiegħed nagħmilhom, jekk ma temmnux lili, għallinqas emmnu l-għemejjel, biex tkunu tafu u tagħrfu li l-Missier huwa fija u jiena fil-Missier' (8:37-38). Hekk ukoll waqt l-aħħar ċena, Ġesu jgħid lil Filippu: 'Ma temminx li jiena fil-Missier u l-Missier fijaż Emmnunil Jiena fil-Missier u l-Missier huwa fija' (10:10-11). Ġesu għalhekk jgħid li l-kliem tiegħu mhumiex tiegħu imma tal-Missier li bagħtu: 'Għax dak li bagħtu Alla jgħid il-kliem ta' Alla' (3:34). Hekk ukoll fit-tmiem tal-ministeru pubbliku tiegħu, Ġest jistqarr: 'Għax jiena ma għedt xejn minn moħħi, imma kien dak li bagħatni, jiġifieri l-Missier, li ordnali xi ngħid u nitkellem .: Dakli ngħid jien, ngħidu kif qalli l-Missier (10:49-50). L-istess nota nsibuha waqt l-aħħar ċena, meta Ġest jgħid: 'Il-kliem li ngħidilkom jien, ma ngħidux minn moħħi iżda l-Missier li jgħammar fija qiegħed jagħmel l-opri tiegħu' (14:10). Hekk ukoll meta Ġesu jitkellem fuq l-għemejjel li kien qed jagħmel, huwa jurina li dawn l-għemejjel kienu l-istess għemejjel li 40 e L-ART IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 tah il-Missier. Hekk naqraw f'5:36: 'l-għemejjel li tani l-Missier biex intemmhom, jiġifieri dawk l-istess għemejjel li jiena qiegħed nagħmel, jixhdu għalija li kien il-Missier li bagħatni7 Fuq kollox, Ġest seta jgħid: 'min ra lili jkun qiegħed jara lil min bagħatni' (12:45). Hekk ukoll lil Filippu, Ġesu jgħidlu: 'Ili daqshekk magħkom, Filippu, u għadek ma għaraftnix2 Min ra lili ra lill-Missier' (14:9). Dan ifisser li min ma jemminx fl- Iben ma jkunx qed jemmen lanqas fil-Missier li bagħtu, u min ma jafx lill- Iben ma jafx lill-Missier. Hekk jgħid Ġesu lil dawk li ma emmnux fih: 'Intom la lili ma tafu u lanqas lil Missieri. Li kieku kontu tafu lili, kontu tkunu tafu lill- Missier ukoll' (8:19). Hekk ukoll min ma jħobbx lill- Iben ma jħobbx lill-Missier, kif ikompli jgħid Ġesu f'dan id-diskors: 'Li kieku Alla kien missierkom, lili kontu tħobbuni, għax jien ħriġt u ġejt mingħand Alla' (8:42).7 Huwa għalhekk li għal dan l-Evanġelista hemm dnub wieħed biss: dak li ma temminx li Ġesu hu l-Iben ta' Alla. Li tibqa' ma temminx fl-Iben ifisser li ma temminx lanqas fil-Missier li bagħtu. Dan hu l-ġudizzju u l-kundanna għar-Raba' Evanġelista: 'Min jemmen fih ma jkunx ikkundannat; iżda min ma jemminx huwa ġa kkundannat, għax ma emminx fl-isem tal-Iben il- waħdieni ta' Alla' (3:18). Il-Kristoloġija ta' San Ġwann, mela, hija marbuta ħaġa waħda mal-mod kif dan l-Evanġelista jitkellem fuq il-Missier tas-Sema. Ma tistax titkellem fuq il-Missier jekk mhux f'rabta mal-Iben, u ma tistax titkellem fuq l-Iben jekk ma titkellimx fuq il-Missier, għax 'Jien u l-Missier aħna ħaġa waħda' (10:30). Dan kollu kif rajna f'dan l-artiklu wassal sabiex l-istudjużi ta' dan l-Evanġelju sejħu l-Kristoloġija tar-Raba' Evanġelju bħala muntanja għolja jew oħra 'The Johannine Himalavas. ''għax tassew li meta nqabblu l-Kristoloġija tar-Raba' Evanġelista ma' dik tal- Evanġelji Sinottiċi, mill- ewwel nindunaw kemm l-Evanġelista San Ġwann jogħla 'l fuq meta jiġi biex jitkellem fuq Ġest bħala l-Messija, l-Iben ta' Alla. 1 Fuq il-komunità ta' San Ġwann u l-mod kif seta' nkiteb ir-Raba' Evanġelju, ara J. Louis Martvn, Historv 3 Fuq dan l-argument, ara Martin Micallef, 'Il-Ħniena fl-Evanġelju skont San Ġwann: Ħniena Quddiem id-Dnub (Ġw 7:73 — 8:11); f' Il-Ħniena ta' Alla: Riflessjonijiet għall-Ġublew tal-Ħniena, ed. 4 Dwar l-aspett uman ta' Ġesu fir-Raba' Evanġelju ara l-istudju ta' Marianne Meve Thompson, The Humanitv of Jesus in the Fourth Gospel (Philadelphia: Fortress, 1988). 5 Fuq il-livelli differenti tat-tifsir tal-ilma fl-episodju tal-laqgħa ta' Ġesti mal- mara Samaritana, ara J. Eugene Botha, Jesus ċ the Samaritan Woman: A Speech Act Reading of John 4:1-42 (Leiden: Brill, 1991). 6 Dwar l-ironija bħala motiv letterarju fl-Evanġelju skont San Ġwann, ara, Paul D. Duke, Ironv in the Fourth Gospel (Atlanta: John Knox Press, 1985). 7 Dwar il-motiv tal-'sigriet messjaniku fl-Evanġelju skont San Mark, ara, Heikki Ràsinen, The Messianic Secret' in Marks Gospel, L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 $ 41 8 Fuq il-kuntrast tal- Kristoloġija fl-Evanġelju skont San Ġwann f'kuntrast ma' dak li nsibu fl-Evanġelji Sinottiċi, ara, Rudolf Schnackenburg, Jesus in the Gospels: A Biblical Christologv, trans. 9 Dwar il-konfrontazzjoni ta' Ġesti mal-'Lhud' fuq l-identità tiegħu bħala l-Iben ta' Alla fl-Evanġelju skont San Ġwann, ara, Maurizio Marcheselli, 'Studi sul vangelo di Giovanni: Testi, temi e contesto storico/ Analecta Biblica 9 (Roma: GBR, 2016), 329-374. 10 Fuq is-sentenzi ta' Ġest li jibdew bil-formulazzjoni 'Jiena Hu, ara, George Mlakuzhvil, Christocentric Literarv-Dramatic Structure of Johns Gospel, Analecta Biblica 117, 2'd (Rome: GBP, 2011), 603-615 12 Ara Ġw 1:19-23. Fuq is-superjorità ta' Ġesu fuq Ġwanni 'l-Battista' fir- Raba' Evanġelju fi sfond kontroversjali ara, John Painter, The Quest for 13 Għalaktar tagħrif fuq il-Kristoloġija ta' San Ġwann minn din il-perspettiva, ara, John Ashton, The Gospel of John and Christian Origins (Minneapolis: Fortress, 2014). 42 ġ L-ARr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2017 17 Għal aktar tagħrif fuq il-preżentazzjoni tal-għaqda bejn il-Missier u l-Iben f'dan l-Evanġelju, ara, Paul Mever, ' The Father: The Presentation of God in the Fourth Gospel in Exploring the Gospel of John: In Honor of D. Moodv Smith, ed. ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK 7 TIĠDID : L-ART IMQADDSA ABBONAMENT: €10 fis-sena ken €15 jew aktar Sostenitur Indirizz TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kunjom Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1213 Kodiċi Postali Tel: 2124 2254 Qed nibgħat € E-mail: comalt0ofm.org.mt bħal abbonament għall-2018 WWW.ofm.org.mt f'A: f—'M : Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli tirċiviha. j Iktebj jew ċempel: j j B. Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 1 d ha H ġ ummissarj mo wob ET oj 8, Triq Santa Luċija, KI l ġe LL Wa mW Imexxi l-pellegrinaġġ Mons Arċisqof Charles J. Scicluna i mr 2 - 20 Lulju Ji OC SAS 20-28 Awwissu bed a awn 13-21 Settembru IZA I KA ta il-4 sa fu ke ' TwIĠE Ġunju 1 Lulju