Għaqda Mużikali Viżitazzjoni GĦAWDEX MIJA U ĦAMSIN SENA DJOĊESI Sitta u sittin sena ta' ħidma u sagrifiċċji - Joseph Bezzina, Assistent Arkivist Nazzjonali- Il-Knisja ta' Għawdex din is-sena tfakkar għeluq il-150 sena mit-twaqqif tagħha. Nhar is-16 ta' Settembru tas-sena 1864, il-Papa Piju IX għoġbu jifred il-gżejjer ta' Għawdex u ta' Kemmuna mid-Djoċesi ta' Malta u jwaqqafhom fi djoċesi għalihom. Fl-aħħar, is-sitta u sittin sena ħidma tal-kleru u tal-poplu Għawdxi taw il-frott mixtieq. Il-membri tal-Kolleġġjata tal-Għarb għenu kemm felħu ħalli d-djoċesi sseħħ. 1 e L-ewwel talba għat-twaqqif ta' Djoċesi Kien nhar it-30 ta' Ottubru tal-1798 li l-Arċipriet Saverio Cassar, Arċipriet tal-Knisja Matriċi u Kolleġġjata ta' Għawdex, Mexxej tal-Għawdxin kontra l-Franċiżi, u Gvernatur Ġenerali ta' Għawdex, talab għall-ewwel darba ħalli Għawdex isir Djoċesi għalih. F'isem il-Gvern u l-poplu Għawdxi, hu ressaq talba lir-Re Ferdinandu Ill ta' Sqallija ħalli jagħti l-permess tiegħu biex titwaqqaf id-Djoċesi ta' Għawdex. It-talba saret lir-Re għal żewg raġunijiet: bit-tluq tal-Kavallieri ta' San Ġwann, il-gżejjer kienu reġgħu għaddew formalment taħt is-saltna ta' Sqallija. Meta l-petizzjoni ta' Cassar twasslet Palermo, il-belt kapitali tar-Renju Sqalli, ingħatat lill-Arċisqof Alfonzo Airoldi, il-konsulent ewlieni tar-Re għall-ħwejjeġ ekkleżjastiċi. Għalkemm kien sema' b'Għawdex, ma kellu ebda ħjiel tal-gżira u qatt ma basar li kienet ġiet daqshekk 'il quddiem. Meta qies kollox, l-Arċisqof Airoldi qatagħha li jmexxi t-talba ta' Cassar. F'tagħrifa qasira lir-Re, qallu ċar u tond: 'Il-gżira ta' Għawdex hi tali li jixraq illi l-Maestà Tiegħu, fil-ħniena kbira Tiegħu, juża d-drittijiet Sovrani Tiegħu u jilqa' t-talba Lilu magħmula'. Il-petizzjoni ta' Cassar madnakollu sfat fix-xejn. Miet nhar is-16 ta' Diċembru tal-1805, mingħajr ma kellu x-xorti li jara xewqtu sseħħ. 2 e Tliet petizzjonijiet fis-sena 1836 Iżda x-xewqa mnissla minnu ma mititxl Nhar it- 30 ta' Diċembru tas-sena 1836, tliet Għawdxin — il-Kanonku Gajtan Bondi, il-Kanonku Franġisk Portelli, u n-Nutar Nicolċġ Tabone — qalgħu udjenza mal-Papa Girgor XVI u ppreżentawlu petizzjoni għat-twaqqif tad-Djoċesi. Il-petizzjoni, iffirmata minn mija, sitta u tletin (136) ruħ, fosthom il- Kapitlu kollu tal-Matriċi, tal-Kolleġġjata tal-Għarb, u l-professjonisti kollha tal-gżira, tibda b'tagħrif fit-tul dwar Għawdex u dwar l-istituzzjonijiet ċivili u ekkleżjastiċi fil-gżira. Wara li juruh it-twegħir li għaddejjin minnu, jitolbu lil Papa: 'Uri l-ħniena tiegħek magħna u aqta' l-gżejjer ta' Għawdex u Kemmuna mid-Djoċesi ta' Malta u waqqafhom fi djoċesi għalihom'. Biex ikomplu jsaħħu din it-talba, l-Għawdxin bagħtu petizzjoni oħra lir-Re William IV tal-Ingilterra u lil Sir Henrv Frederick Bouverie, Gvernatur ta' Malta (1836-1843). Tawh ukoll kopja tat-talbiet li kienu ressqu lill-Papa u lir-Re u talbuh jagħmel ħiltu kollha ħalli jipprova jaqtagħlhom xewqithom. Iżda anki din it-talba spiċċat imwarrba mill-ġdid. 3 e Id-Djoċesi kienet ferm ta' ħtieġa Ir-raġuni ewlenija li għafsu fuqha l-Għawdxin kienet il-baħar li jifridna minn Malta. Aħna li noqogħdu Għawdex ilkoll nafu bil-biċċa uġigħ ta' ras, bit-telf ta' ħafna ħin prezzjuż, u bl-ispiża li rridu nagħmlu biex immorru Malta. Aħseb u ara fis-seklu dsataxl Mhux Festa Għarb Lulju 2014 biss ma kienx hemm vapur tal-passiġġieri, iżda anqas kien hemm trasport għan-nies biss. Min kellu l-ħtieġa jmur, ried jara kif jiddobba passaġġ mad-dgħajjes tal-Latini li kienu jġorru l-prodotti u l-merkanzija bejn il-gżejjer. Dawn kienu bil-qlugħ u jmorru sal-Port il-Kbir. Kienu jitilqu mal- Paternoster u, jekk kollox kien imur sew, kienu jaslu bejn erba' u ħames sigħat wara. Aħna l-Għawdxin nistgħu b'xi mod nobsru kemm kien vjaġġ kiefer f'nofs il-ħalel tal-baħar qawwi fix-xitwa u taħt xemx taqli l-klieb fis-sajfl It-traġedji li nafu li ġraw fil-fliegu huma xhieda tat-tfixkil li din il-biċċa baħar dejjem ħolqot. Għalhekk, l-Għawdxin kellhom mitt raġun jagħfsu fuq dan l-intopp. Ir-raġunijiet l-oħra kollha kienu marbuta ma' din il-biċċa baħar. L-Isqof ta' Malta u Għawdex, li kien joqgħod il-Belt Valletta, ma tantx kien jiġi Għawdex bil-qalb. Bejn l-1798, is-sena li fiha tkeċċew il-Kavallieri, u l-1857, meta sar Isqof l-Għawdxi Monsinjur Gajtan Pace-Forno, kellna biss sitt żjarat mill-Isqof ta' Malta — medja ta' viżta kull għaxar snini L-isqof Franġisk Saverju Caruana qatt ma rifes fuq il-gżira Għawdxija. Minħabba f'hekk, is-sagrament tal- Griżma tal-Isqof qajla kien magħruf fil-gżira Għawdxija. L-iktar li kienu jbatu kienu dawk li riedu jsiru qassisin. Dawn kienu jew jistudjaw fl-Iskola tal- Matriċi, jew, jekk ikunu nies tat- tajjeb, jikru post Malta ħalli jkunu jistgħu jkomplu l-istudji tagħhom is-Seminarju jew l-Università. Hekk jew hekk riedu jmorru l-Belt Valletta għal eżami qabel it-Tonsura u qabel kull Ordni Minuri jew Maġġuri u mill-ġdid għal kull Ordinazzjoni. Kien sikwit jiġri li, minħabba l-baħar qawwi, ma jaslux fil-ħin għall-Ordinazzjoni u kien ikollhom jistennew ix-xhur għall-ordinazzjoni li jkun imiss. Bir-raġun, l-Għawdxin kienu qed jisħqu li bit- twaqqif ta' Djoċesi u l-ftuħ ta' Seminarju, jintemm l-għajdut fost il-kleru Malti li l-qassisin Għawdxin ma kienu jafu xejn. Dawn u ħafna diffikultajiet oħra kienu jintemmu, irraġunaw, jekk Għawdex u Kemmuna jsiru Djoċesi għalihom. Iżda qabel setgħu jaqtgħu xewqithom, kien hemm ħafna diffikultajiet x'jingħelbu. Sakemm intrebaħ kull tfixkil, intbagħtu xejn inqas minn erba' petizzjonijiet oħra — ilkoll indirizzati lill-Papa Piju IX. It-tielet petizzjoni għad-Djoċesi ngħatat direttament lill-Papa Piju IX minn Dun Pietru Pace u żewg saċerdoti oħra Għawdxin nhar id-9 ta' Ġunju 1855. Nhar it-18 ta' Ġunju 1857, il-Kapitlu tal-Knisja Matriċi Kolleġġjata ta' Għawdex reġa' kiteb lill-Papa sabiex ifakkru fit-talba ta' sentejn qabel. U kollox kien jerġa jieqaf ħesrem li ma kienx għal żewġ Għawdxin li qatt ma hedew jaħdmu biex iġibu 'l quddiem il-gżira li welldithom u li ħalfu li ma jistriħux qabel ma l-pjan tagħhom iseħħ. L-ewwel fosthom kien Dun Pietru Pace (1831- 1914), saċerdot imwieled ir-Rabat Għawdex, fid-9 ta' April 1831. Kien ordnat saċerdot Rurna fis-17 ta' Diċembru 1853. U fl-1856 ħa anki dottorat fil-Liġi Kanonika u Ċivili. Sal-1858 kien is-Segretarju Privat tal-Kardinal Vincenzo Santucci. It-tieni kien Sir Adrian Dingli (1818-1900), imwieled il-Belt Valletta minn ġenituri Rabtin ukoll. Missieru kien, wisq probabbli, il-kittieb tal-Petizzjoni li ngħatat lill-Papa fis-sena 1836. Studja barra minn Malta u kien forsi l-aħjar avukat ta' dawn il-gżejjer. Meta fl-1849 saru l-ewwel elezzjonijiet għall-Kunsill tal-Gvern, Dingli ħareġ għal Għawdex u ġie elett. Immedjatament beda diversi proġetti ta' ħtieġa f'Għawdex. Għall-aħħar tas-sena 1854, intgħażel bħala Avukat tal-Kuruna, jiġifieri l-Avukat ewlieni tal-Gvern. Tal-ewwel kellu jwitti t-tfixkil li nqala' l-Vatikan; it-tieni kiseb l-approvazzjoni tant meħtieġa mingħand l-Ingliżi. 5 e Id-diffikultajiet mirbuħa Id-diffikultajiet li riedu jintrebħu kienu ta' kull xorta — kemm min-naħa tal-Vatikan u kemm min-naħa tal-Gvern Ingliż għaliex dak iż-żmien Malta kienet Kolonja tal-Kuruna Ingliża. Fil-qosor, il- problemi kienu sitta b'kollox. Il-Vatikan ried, akkost ta' kollox, jagħrbel il-fehma tal-Gvern Ingliż dwar it-talba tal-Għawdxin. Id- diplomazija Ingliża kienet attenta ħafna li ma turtax lill-Ingliżi fiż-żmien li r-relazzjonijiet bejniethom kienu tjiebu ħafna. Għalhekk, nhar it-12 ta' Settembru 1860, id-diplomazija Ingliża talbet l-opinjoni ta' Sir John Gaspard Le Marchant, il-Gvernatur ta' Malta (1858-1867). Wara li ddiskuta l-kwistjoni ma' diversi, fosthom Sir Adrian Dingli, il-Gvernatur wasal għal deċiżjoni nhar il-25 ta' Ottubru tas-sena 1860. Fl- aħħar qatagħha li jixraq li Għawdex ikollu Isqof għalih. It-tieni problema kellha x'taqsam mal-mensa, jiġifieri l-mezzi finanzjarji li bihom seta' jgħix l-Isqof il-ġdid. F'Għawdex kien hemm ħafna faqar. Il-Knisja ftit li xejn kellha propjetà. Iżda wara ħafna taħbit u ġbir, diversi saċerdoti u lajċi, fosthom nies mill-Għarb, irnexxielhom jiġbru biżżejjed flus. Problema oħra kienet il-kwistjoni tas-Seminarju. Skont il-liġijiet tal-Knisja ta' dak iż-żmien, meta titwaqqaf Djoċesi ġdida kellu wkoll jitwaqqaf Seminarju. Bil-mod il-mod, din il-problema ntrebħet meta kien deċiż li l-Isptar San Ġiljan tal-knisja jiġi trasformat f'ċimiterju. Ir-raba' problema kellha x'taqsam mal-persuna li kellha tintagħżel bħala l-ewwel Isqof ta' Għawdex. Sar qbil li l-aħjar qassis għal din il-kariga kien l-Arċipriet Mikiel-Franġisk Buttigieg. Diffikultà oħra kbira kienet tikkonsisti f'ħafna xkiel li bdew jikkawżaw l-Isqof Pace Forno u xi membri tal- kleru ta' Malta. Dawn ma xtaqux jaraw lid-Djoċesi ta' Malta tiċkien. Iżda bil-mod il-mod, anki dawn qagħdu għar-rieda tal-Vatikan. Kien żmien ta' taqlib kbir fl-Italja. Il-moviment tar- Risorgimento kien qed jitħabat ħalli jgħaqqad fl-Italja l-ġdida lill-Istat tal-Vatikan. Għaldaqstant, il-talba tal-Għawdxin ma kinitx prijorità. Iżda bl-għajnuna sfiqa ta' Pace u Dingli, id-diffikultajiet bdew jintrebħu waħda wara l-oħra. Nhar il-15 ta' Awwissu tal-1862, intbagħtet il-ħames petizzjoni mill- Kapitlu tal-Matriċi u mill-ogħla nies tal-gżira. Ftit wara, il-Vatikan għamel l-ewwel pass. Fil-Konċistorju Sigriet tas-16 ta' Marzu tal-1863, il-Papa ħatar li Mikiel Franġisk Buttigieg, Arċipriet tal-Matriċi — imwieled il-Qala, Għawdex, parti mill-parroċċa tan- Nadur, nhar it-3 ta' Novembru tas-sena 1793 — bħala Isqof Titulari ta' Lete u Isqof Awżiljarju ta' Malta għall-gżira ta' Għawdex. Nhar it-3 ta' Mejju, kien ikkonsagrat Isqof f'Ruma, u, nhar l-14 ta' Ġunju, għamel l-Ingress Solenni tiegħu f'Għawdex. L-Għawdxin kollha niżlu x-Xatt jilqgħuh. It-toroq mill- Imġarr sar-Rabat kienu mżejna b'ħafna bnadar u weraq tal-palm. Hekk kif il-karozzella tal-Isqof waslet fit-trufijiet tar-Rabat, kienu mneħħija ż-żwiemel u l-Isqof kien miġbud mill-poplu ferħan sal-Matriċi. Kien fadal l-aħħar passl 6 e Għawdex isir Djoċesi Nhar il-15 ta' Frar tas-sena 1864, l-Għawdxin reġgħu bagħtu petizzjoni oħra lill-Papa. U l-Papa Piju IX, li sadattant kienu waqqfulu monument fuq Għaqda Mużikali Viżitazzjoni il-presbiterju tal-Matriċi, fl-aħħar qata' xewqithom. Nhar is-16 ta' Settembru 1864, permezz tal-Bolla Singulari Amore — Bi mħabba liema bħalha, twieldet uffiċjalment il-Knisja ta' Għawdex. L-aħbar ingħatat mill-Papa fil-Konċistorju tat-22 ta' Settembru, meta saret ukoll il-ħatra tal-Arċipriet tal-Matriċi Mikiel-Franġisk Buttigieg bħala l-ewwel Isqof ta' Għawdex. Sal-għada filgħaxija, l-aħbar kienet xegħlet 'l Għawdex kollu u saret mixegħla kbira. Mijiet ta' Għawdxin telgħu l-Katidral l-ġdid u dawru l-monument tal-Papa Piju IX b'eluf ta' fjuri. Dlonk bdew Pontifiċja kienet iddikjarata l-Katidral ta' Għawdex. Is-Sibt 22 ta' Ottubru, filgħodu, il-Legat tal-Papa, il-Kanonku Lwiġi Fernandez, wassal il-Bolla Singulari Amore l-Katidral. Dritt wara mexxa ċ-ċerimonja tal-pussess tat-tlieta u għoxrin Kanonku tal- Kapitlu Katidrali. Filgħaxija saret iċ-ċerimonja tal-Intronament: il-Kanonċi wegħdu l-ubbidjenza tagħhom lill-Isqof il-ġdid. Il-Ħadd, 23 ta' Ottubru tal-1864 — mija u ħamsin sena ilu — jibqa' għal dejjem wieħed mill-isbaħ jiem fl- istorja millenarja tal-gżira Għawdxija. Ma' tbexbix il-jum, il-fratelli tat- tmienja u għoxrin fratellanza, il- is-saċerdoti u l-kanonċi kollha telqu f'purċissjoni mill-Katidral il- ġdid sal-Flora tas-Salib tat-Tiġrija, fejn intremat kappella. Ftit wara, l-Isqof Mikiel Franġisk Buttigieg telaq f'parilja mill-kunvent tal-Kapuċċini għall-istess post. Fil-kappella kien imlibbes il-kappa u l-mitra, rikeb fuq debba bajda u, taħt baldakkin merfugħ mill-ogħla awtoritajiet Għawdxin, beda l-ingress għall-Katidral. Tfajjel żgħir mexa quddiem bil-Bolla. Tfajjel ieħor qralu l-indirizz ta' merħba hekk kif kien se jibda t-telgħa tal-Belt. U fost id-daqq solenni tal-qniepen, il-mużika ferriħija tal-baned u l-għajat bla jaqta' tal-poplu kollu Għawdxi, Mikiel Franġisk Buttigieg, l-ewwel Isqof ta' Għawdex, għamel l-Ingress tiegħu fil-Katidral. Għal tagħrif iktar dettaljat dwar dan kollu, aqra l-ktieb tal-istess awtur: RELIGION AND POLITICS IN A CROWN COLONV THE GOZO-MALTA STORV 1798-1864