Riħ Impoppa Dawk li jbaħħru fuq l-iġfna, li jinnegozjaw fuq l-ibħra bla tarf, raw l-opri tal-Mulej u l-egħġubijiet Tiegħu f'qiegħ il-baħar Bdew jitbandlu u jixxenglu bħal nies fis-sakra u s-sengħa tagħhom xejn ma switilhom Għażlu lil Mulej fil-hemm tagħhom u mid-dwejjaq tagħhom ħelishom U bidel ir-riefnu f'żiffa u sikket mewġ il-baħar huma ferħu għax ibbnazza u Hu wassalhom sal-port li xtaqu Salm 107 Il-belt tal-Isla għandha storja b'ħafna burdati, kull waħda minsuġa mal-karattru tal-gżejjer tagħna. Fejn jidħol il-kummerċ marittimu l-Isla kellha s-sehem tagħha mal-bliet oħrajn viċin u fuq in-naħa l-oħra tal- port, il-belt Valletta. Il-baħar ma jħobbx iżomm ħbieb dgħajjfa. Il-ġid tiegħu jżommu għal dawk li trawwmu miegħu u tgħallmu s-sigrieti tiegħu. Kellhom il-kuraġġ li jissieltu mal-burdati tiegħu. Kull tant koroh, b'fehma soda fi żminijiet tajbin u oħrajn mhux tant kif wieħed jixtieq. Fl-aħħar mill-aħħar kif kienu jgħidu x-xjuħ tagħna 'Il-baħar kull tant jimrad imma ma jmut qatt'. Ma hux il-ħsieb li din il-kitba tkun l-istorja tal-Isla marittima, lanqas lista ta' bastimenti jew baħħara marbutin magħha imma ħarsa ħafifa dwar il-wirt marittimu tagħha u l-baħar ta' madwarha li sawwar l-istorja tagħha. L-istorja tar-rabtiet tal-belt tal-Isla mal-baħar u l-kummerċ marittimu tmur lura bosta snin qabel il- preżenza Ingliża f'Malta. Imma minbarra l-kummerċ li wasslet il-bandiera Ingliża l-aħjar żmien fl-istorja tal-kummerċ marittimu flimkien mal-bini ta' bastimenti tal-qlugħ kienu l-ewwel ħamsin sena tas-seklu dsatax. Kien żmien li l-port ta' Malta kellhu flotta mdaqsa ta' bastimenti tal-qlugħ ta' kull qies u sura, l-iċken skejjen, tartani, xprunarità kull qieskollha fuq xogħol viċin Malta. Imbagħad is-sinsla tal-flotta, il- brig, bark u l-akbar fil-flotta n-navi. Wieħed ma jridx jinsa li qabel il-preżenza Ingliża, kien hemm Maltin mħarrġa qatiħ fil-bini tal-bastimenti. Kienu mħarrġin fejn tidħol in-navigazzjoni. Wieħed għadu jista' jara l-portulani Maltin. Il-portulan kien ktieb li fiħ kont issib tagħrif dwar portijiet, mappi bi skandalji u dak kollhu li jkollu bżonn in-navigatur. Dawn il-portulani kienu tħejjew fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann b'mezzi limitati u ħafna mit-tagħrif kien korrett. L-aktar magħrufin huma dawk ta' Lorenzo Mifsud u Antonio Borg tant li x-xogħol tagħhom deher fil-Mediterranean Atlas ta' Bellin fl-1771. Kien hemm inċidenti fuq sikek meta bastimenti navali Ingliżi marru fl-art f'baħar qasir. Xi bastimenti ntilfu filwaqt li oħrajn ġarrbu ħsarat kbar. Ta' min isemmi xi ftit, dejjem fejn jidħlu x-xogħolijiet ta' bdoti Maltin. L-HMS Culloden armat b'74 kanun li kien taħt il-kmand ta' Thomas Troubridge irrokkat fuq sikka qrib il-gżira ta' Aboukir u ġarbet ħsarat kbar u ma ħaditx sehem fil-Battalja tan-Nil f'Awissu tal-1798. Din is-sikka kienet magħrufha sew minn Mifsud kif ukoll minn Borg. L-HMS Bacchante damet siegħat fl-art fuq is-sikka qrib Korfu. Kellhom jinxteħtu l-baħar il-kanuni kollha biex il-bastiment jinħeles. Borg isemmi din is-sikka. L-HMS Electra bi 18 il-kanun intilfet barra minn Augusta fi Sqallija f'Marzu tal-1808. Irrokkat fuq sikka li kitbu dwarha bdoti Maltin. Fl-istiva tagħha mbagħad l-HMS Alexander ta' 74 kanun ġarbet ħsarat kbar fuq is-sikka ta' barra Marsaxlokk. Din is-sikka kienet imniżżla fil-portulani Maltin. Fix-xogħol tiegħu Lorenzo Mifsud issibu mniżżel bħala 'Primo Pilota sulla capitana galera della Sacra Religione Gerosolimitana di Malta'. Għalkemm il-Maltin kienu mħarrġa qatiħ fin-navigazzjoni u dak kollu li għandu x'jaqsam mal-bastimenti qajla kellhom esperjenza fejn jidħol kummerċ marittimu organizzat. Mal-wasla tal-preżenza Ingliża dehru madwar il-port tagħna għadd ta' negozjanti Ingliżi xi uħud minnhom imkissrin fil-kummerċ marittimu, bankiera u ħidmiet oħrajn fejn jidħol il-baħar. Kien żmien il-qawmien tal-ibliet marittimi tagħna. Il-ħidma tagħhom hi kapitlu ieħor fl-istorja marittima tal-port tagħna. Ma hux il-ħsieb li jidħol fil-ħidmiet kollha tagħhom imma ta' min isemmi xi uħud bħal Joseph Sivthe, James C. Bell flimkien ma' Rose u Duckworthv. Tal-ewwel, SIvthe kien rispettat sew minn sħabu fin-negozju kemm Maltin u barranin. Kien hu li fassalu wara mexxa l-ewwel post f'Malta fejn in-negozjanti setgħu jiltaqgħu u jitkellmu dwar ħidmiethom u l-problemi li jkollhom minflok laqgħat fil-ħwienet tal-kafe fit-toroq tal-ibliet. Dan il-post magħruf bħala Commercial Rooms kien fi Triq il-Merkanti il-Belt. F'dan il-post in-negozjant setgħa jiddiskuti ħidmiet ġodda, jieħu parir biex isolvi xi ntoppi li jkollhu. Dawn il-Commercial Rooms kienu fiċ-Chamber of Commerce. lrħama li tkakkar il-ħidma ta' SIvthe wieħed jista' jarha fil-bitħa tal-Borsa. Sieħbu kien Samuel Christian. It-tnejn għal xi żmien kienu joqgħodu l-Isla. James C. Bell kellhu sehem ukoll f'xi bastimenti u kien midħla fil-ħidma bankarja. Rose kien midħla ta' xi parlamentari f'Londra. Ġieli ħejja rapporti dwar l-istat tal-kummerċ Malti jew kif setgħa jitjieb il-kummerċ Ingliż fil-Mediterran bil-port ta' Malta bħala port ta' trasbord. Duckworth barra milli kien fin-negozju kien rapprezentant ta' Llovds ta' Londra fil-port tagħna, aġenzija li damet f'idejh sakemm għaddiet f'idejn O.F. Gollcher and Sons tard fis- seklu dsatax. Il-port ta' Malta ma kienx xi port tal-kummerċ. Il-bastimenti tal-gżira bil-kelma Malta taħt isimhom fil-poppa kienu kollha ta' sidien Maltin jew Ingliżi residenti fil-gżira. Kien hemm liġijiet iebsa dwar ir- reġistrazzjoni tal-bastimenti fil-port ta' Malta. Kull tant għalkemm titajjar il-bandiera Ingliża, ġieli l-armatur Malti kellhu problemi minħabba n-Navigation Laws li minn żmien għal żmien kienu joħorġu mill-Gvern Ingliż. Dawn mhux dejjem kienu ta' għajnuna għat-tkabbir tal-kummerċ marittimu kolonjali. Kif wieħed jista' jgħid l-istruzzjonijiet midħla fit-tbaħħir bħad-Dwana, Borsa, banek, aġenziji tad-tbaħħir li kollha kienu allokati fil-Belt. In-naħħa l-oħra tal-port kien hemm attivita oħra. Bastimenti kienu ta' sidien jew azzjonisti ewlenin mill-Isla. Il-kaptani l-biċċa l-kbira minn din il-belt ġieli kont issibhom b'sehem fil- bastiment li jkollhom taħt idejhom. Dan kien jgħin ħafna lis-sidien għaliex kien ikollhom moħħom mistrieħ li abbord kollox kien imexxi sew. Bejn l-1812 u l-1850 negozjanti u baħħara Sengleani kellhom l-akbar sehem fil-flotta Maltija. Skond lista f'dokumenti tal-bank B. Tagliaferro and Sons jidhru għadd ta' bastimenti b'azzjonisti mill-Isla. Hawn taħt tidher lista ta' tipi ta' uħud mill-bastimenti bit-tunellaġġ: Is-sidien ta' dawn il-bastimenti kellhom f'idejhom ħidmiet differenti użati fuq rotot differenti, skond xi sensar li jkun kisbilhom xi noll tajjeb. Wieħed seta' jaqsamhom fi tlett kategoriji: (a) sid ta' bastiment wieħed (b) sid ta' aktar minn qoxra waħda (ċ) kaptan flimkien ma' għadd ta' azzjonisti Il-familji Sengleani l-iżjed immsemmija sew bħala sidien jew azzjonisti kien hemm Debarro, Depasquale, Mattei, Dedomenico, German, Mirabita u Tagliaferro. Bla dubju ta' xejn l-akbar armatur magħruf fosthom — fl-istorja tal-kummerċ marittimu Malti kien Biagio Tagliaferro (1777-1862) u warajħ uliedu. Huwa ġie Malta minn Liguria bħala kaptan. Bħal ħafna nies minn dan ir-reġjun Biagio kien diġa mħarreġ qatiħ fit- tbaħħir, bħala navigatur u mkisser fil-kummerċ l-aktar is-sengħa fil-ksib ta' nollijiet li jħallu l-flus wara kull vjaġġ. Kmieni fil-preżenza Ngliza f'Malta Biagio ra l-importanza tal-port tagħna għal viżjoni tiegħu. It-bark Ingliż bl-isem ta' Strangier ta' 263 tunellata Ritratt: Victor Wiekman Sa mill-1812 kien diġa sab posthu sew fix-xena kummerċjali ta' Malta bħal ħafna nies minn ġensu li marru f'postijiet il-bogħod. Biagio kien suċċess fil-gżira fit-tbaħħir bil-flotta tiegħu, negozju tal-qamħ u banek. Fl-Isla hu kien joqgħod f'dar fi Triq San Ġużepp. Meta l-ħidma tiegħu kibret mar joqgħod il-Belt f'waħda mid-djar kbar fi Triq San Pawl. Minn fuq il-bejt kellhu xena tal-port u setgħa jara l-bastimenti tiegħu jħallu l-port fi triqithom lejn portijiet imbegħda jew il-wasla ta' bastiment imrażżan sew fl-ilma bit- tagħbija. Dirgħajn setgħana ta' barklori f'madwar nofs tużżana dgħajjes tal-pass jirmunkaw il-qoxra lejn il-mollijiet ta' taħt l-Isla jew il-Marsa skond ix-xogħol li jkun hemm abbord. Xena bħal din tferraħ kull sid ta' bastiment. L-istorja ta' suċċess ta' Tagliaferro wieħed ixebbaħa mal-istejjerdwar Djar tal-Kummerċ magħrufin fl-Londra, Amsterdam jew Hamburg. Ulied Biagio komplew il-ħidmiet tal-familja u daħlu ukoll vapuri ġodda bl-istim li bnew fl-Ingilterra. Fl-1886 l-uffiċċju ta' Biagio Tagliaferro and Sons fl-Londra kien immexxi minn Alfredo Tagliaferro. L-uffiċċju tal-Bank Tagliaferro ħdejn San Ġwann kien wirja tal-fortuna li l-familja għamlet mill-baħar. Mudelli ta' bastimenti u kollezzjoni ta' pittura ta' bastimenti ta' kull qies xogħolijiet tal-magħruf Nicola Cammilieri u artisti barranin. Pitturi oħra ta' vapuri kienu xogħol ta' De Simone. Il-ħidma tal-bastiment tal-qlugħ Malti kienet mifruxa sew fil-Mediterran. Kienu jżommu servizzi lejn u mill-Baħar l-Iswed. Odessa, Tagaurog u Berdiausk kienu portijiet magħrufin sewwa negozjant u armatur Malti. Tagliaferro kellu stabiliment kbir viċin id-dwana fil-port ta' Odessa, imħażen għall-merkanzija, depożitu ta' proviżjoni u tagħmir għal bastimenti tiegħu u dawk mikrijjin għax-xogħol tiegħu. Kien hemm ukoll residenza għar-rappreżentat tal-familja. Il-bastimenti ta' Tagliaferro u ta' sidien oħrajn kont issibhom fuq vjaġġi lejn portijiet barra mill- Mediterran. Lura lejn Malta bil-faħam, oġġetti maħdumin ta' kull xorta u xogħol ieħor li s-sensara tagħhom kienu jiksbu nollijiet tajbin. Kien hemm bastimenti Maltin li qatgħu vjaġġi aktar fit-tul lejn l-Amerika ta' fuq u ta' isfel fosthom il-brig Urano vjaġġ li kien imfakkar mill-Kamra tal-Kummerċ. Is-swar tal-Isla li jħarsu lejn l-Għolja ta' Kordin raw taħthom tibdil kbir. Meta l-flotta Ingliża stazzjonata fil-Mediterran bdiet tikber l-Ammiraljat xeħet għajnejħ fuq l-ilmijiet u art madwar il-port. Kollox għal użu navali. Fejn hemm it-tarzna kien ċentru ta' ħidma kummerċjali, minn taħt is-swar tal-Isla sa taħt Kordin. Marbutin żaqqhom mal-art, bastimenti ta' kull għamla kienu jħottu t-tagħbijiet tagħhom li kienu għabbew minn portijiet imbegħda. Karettuni tqal tal-burdnari jġorru merkanzija ta' kull sura filwaqt li ċorma ta' nies tas-Società dei Crivellatori di Malta taħt il-ħarsien tal-imgħallmin tagħhom kienu jgħarblu l-qamħ, xgħir jew farru qabel ma' jgħaddi f'idejn il-piżaturi tal-Compagnia dei Misuratori. Ix-xogħol jinġarr lejn l-imħażen tas-sidien jew tad-dwana. Mal-moll kien hemm għadd ta' negozji żgħar u kbar lesti biex ifornu lill-kaptani b'dak kollhu li jinħtieġu għal waqt il-vjaġġ, minn proviżjoni sa ħbula, qlugħ u dak kollhu li jinħtieġ il-bastiment. Ma kienux jonqsu l-ħidmiet tal-burdnara, kurdara u nies fix-xogħol tal-qlugħ. Irwejjaħ imħalta ta' qanneb, stroppa u qatran kienu jduru miegħek tul il-moll. Il-ħidma taħt is-swar kienet waħda mħalta sew. Kien hemm ċorom mehdijjin isewwu xi bastimenti għax wara kull vjaġġ fit-tul dejjem kien ikun hemm bżonn ta' xi tiswijiet, fil-qlugħ, arbulatura u attrezzamenti oħrajn. Kien hemm qxur żgħar għall-użu fil-port, minn braken sa qxur tal-gadrajja. Kont nismahom jgħidu li xi dgħajjes t'Għawdex jew tal-Latini u li f'Għawdex magħrufin bħala tal-Pass, ukoll inbnew taħt is-swar tal-Isla. Il-bennejja tagħhom għamlu xogħolhom sewwa. Ħafna minnhom servew għal mitt sena u aktar. Fit-tarzni ta' Giuseppe Camilleri u Lorenzo German inbnew ħafna mill-bastimenti tal-qlugħ u tal-flotta Maltija. Dawn l-imgħallmin ta' ħila bnew bastimenti ta' kull qies u sura. Kienu bastimenti mibnija tajjeb, kapaċi jġorru kull kull tagħbija l-aktar il-qamħ. Lesti biex ibaħħru skond il-ħila tal-ekwipaġġi tagħhom. Sew l-aħwa German kif ukoll Camilleri ġieli kien ikollhom xi tlett bastimenti jinbnew fuq l-iskalijjiet tagħhom filwaqt li qxur oħrajn żaqqhom mal-art jintramaw u jingħataw l-aħħar lagħqa żebgħa. L-ismijiet tal-bastiment tal-qlugħ Malti huwa ta' interess fl-għażla tagħhom. Issib Providenza jew Speranza. Ħidma ta' żewġt aħwa jew kuġini fl-ismijiet Due Fratelli jew Due Cugini, ismijiet oħra ta' qaddisin, Gran Mastri u Gvernaturi sa allat tal-mitoloġija. Ma kien qatt kif jgħidu 'mibni bil-mil u maqtugħ bil-jarda'. Kollha kellhom l-individwalità tagħhom, kienu mirqumin b'suriet tal-mitoloġija li juru s-setgħa misterjuża tal-baħar f'ornamenti elaborati maċ-ċappa jew poppa. Puleni ndurati jew miżbugħa skond il- gosti tas-sidien, xogħol ta' skulturi magħrufa. Kienu jitqiegħdu fil-pruwa donnhom jistgħaġbu b'dak li kienu għadhom ma rawx. Kienet użanza ukoll skultura mal-ġnub tal-pruwa madwar il-plakka bl-isem tal- bastiment. Din kienet tkun forma ta' ħbula mżewqa b'xi emblemi tal-baħar bħal xi żiemel tal-baħar, sirena u stillet ta' kull forma. Il-bastimenti tal-qlugħ li nbnew viċin is-swar tal-Isla wieħed ma jistax ixebaħhom mal-clippers tal- Amerikan Donald Mckav fejn tidħol il-ħeffa. Xi uħud mill-bastimenti Maltin kienu kapaċi jagħmlu vjaġġi ħfief. Il-bark Wignacourt ta' 350 tunellata mibni fl-1844 qata' vjaġġi ħfief bejn Odessa, Kostantinopli u Malta. Ma kienx wieħed mill-akbar bastimenti tal-qlugħ Malti imma żgur wieħed mill-isbaħ li ħażżew il- kostrutturi Maltin. L-artist Nicholas Camillieri attiv ħafna fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax ħallielna pittura mill-isbaħ ta' dan il-bastiment fl-ambjent li hu nħoloq għalih, b'riħ impoppa u l-qlugħ kollhu miftuħ. Fi żmien il-qlugħ, il-brig kien is-sinsla tal-flotta Maltija. Dawn ukoll raw it-twelid tagħhom taħt is-swar tal-Isla. Żmien ilu Sir Thomas More (1478-1535) kittieb u statista fi żmien Neriku VIII kiteb, '4 wise merchant never adventures all his goods in one ship'. In-negozjanti u s-sidien kienu tal-istess fehma ta' Sir Thomas More. Ħafna kienu jitħajru jibnu żewġ bastimenti żgħar milli qoxra waħda kbira. Bastiment kbir skond il-fehma tagħhom qatt ma' jnaqqas il-perikli fit-tbaħħir. Aktar qlugħ trid aktar ekwipaġġ kbir u bastiment żgħir trid inqas spejjeż biex tarmaħ. Għal nofs is-seklu dsatax l-ekwipaġġi tal-bastimenti kienu jvarjaw bejn sitta għal sittax. Ħafna mill-kaptani kienu Sengleani u kienu ta' esperjenza kbira. Jibda l-baħar ta' madwar 12 il-sena. Wara jkun skrivan t'abbord, jgħin lil kaptan, iżomm il-ġurnal t'abbord jew illog book, jieħu ħsieb in-nollijiet lis-sensari li jkunu kisbu. Wieħed jista' jxebbħu mas-super cargo li kont issibu abbord bastimenti Ngliżi jew Amerikani. Kull tant kien mill-familja tas-sidien u allura kien iżomm għajnehh miftuħin fit-tmexxija tal-bastiment. Kien jitkisser fin-navigazzjoni u l-immaniġġar tal-bastiment, jattendi skola tan-navigazzjoni. Fl-Isla kont issib kaptani rtirati li jgħinu liż-żagħżagħ u ċertifikati ta' kompetenza kienu jinħarġu Malta. Xi uħud kienu joqogħdu għall-eżamijiet tal-Board of Trade tal-Ingilterra. Il-ħidma tal-kaptan barra minn navigazzjoni u kemm iżomm il-bastiment fi stat tajjeb kellhu f'idejh in- naħħa tan-negozju, l-ħila tiegħu bħala manager tal-qoxra. Jekk il-bastiment ikun ħatt it-tagħbija f'xi port imbiegħed mingħajr ma jinforma lis-sidien jieħu hu stess id-deċiżjoni liema kirja jaċetta, dejjem iħares lejn l-aħjar nollijiet fis-suq. Fil-port ta' Odessa sidien Maltin kellhom sensara midħla fix-xogħol. Is-sidien kienu iebsa fejn jidħlu l-flus. Xogħolhom kien kompetitiv għal aħħar u allura wieħed kien jibża' għal kull skudli jista' jiffranka. Il-kaptan kien jieħu d-deċizjonijiet hu għaliex ir-rati tat-telegrafu kienu għoljin. F'Settembru 1864 skond il-ktieb tal-irċevuti tal-Mediterranean Extension Telegraph Companv wieħed isib xi tariffi marbutin mal-kummerċ maritimu Malti: Tradizzjoni, x-xewqa li tara postijiet imbiegħda u li fl-aħħar mill-aħħar meta jkollok f'idejk il-kmand ta' bastiment flimkien mal-istima li jkollok fil-belt kienu l-ingredjenti li jħajjru ż-żagħżagħ Sengleani li jmorru fuq il-baħar. Ix-xjuħ Sengleani kienu jirrakuntaw kemm kien stmat il-kaptan u kont tgħarfu mill-bogħod minn ħwejjġu u l-imġieba tiegħu. Is-sidien u l-azzjonisti kbar kienu ukoll klassi għolja fis-soċjeta. Il-familja Tagliaferro, skond dokumenti fil-bank kienu jħobbu jixtru l-affarijiet fini mill-ħwienet ewlenin tal-moda fil- Belt Valletta fosthom Le Ville de Lvon ta' 104 Piazza San Giovanni. Kien hemm Sengleani li għamlu isem il-bogħod se minn belthom, fosthom il-Kurunell Juan B. Azopardo (1772-1848) wieħed mill-fundaturi tal-Flotta tal-Arġentina u kien magħruf bħala Combate Naval Argentino ħidmiethom kienet imfakkra f'monument fil-Belt ta' San Nicola u inawgurat fl-1947 xogħol tal-iskultur Wieħed mill-bastimenti tan-Navv tal-Arġentina msemmi għal Azopardo Bċejjeċ navali sa mill-1885 issemmew għalih u triq f'Bouos Aires iġġib ismhu, qrib toroq oħrajn li jfakkru l-eroj naval ital-Arġentina — Espora, Rosales u Bonchard. L-istorja tiegħu u oħrajn hi kapitlu ieħor fl-istorja Sengleana. Ir-rabtiet tal-Isla mal-baħar ma' ntemmux ma' tmiem il-bini tal-bastimenti taħt is-swar tagħha imma nfetħ kapitlu ġdid bit-tarzna navali u bin-numru kbir ta' nies li bdew iservu mar-Roval Navv sfortunatament uħud tilfu ħajjithom waqt iż-żewġ gwerer fosthom dik ta' Jutland bejn il-31 ta' Mejju u l-1 ta' Ġunju 1916. Bħal kull belt marittima oħra l-Isla kellha briet soċjali ma' baħħara barranin. Il-preżenza Ingliża kompliet issaħħaħ dawn ir-rabtiet u nibdet ħbiberija bejn fizzjali li servew fuq dan l-istazzjon u nies mill-Isla. Wara li rtiraw mis-servizz ħafna minnhom niftakruhom iżuru Malta kważi kull sena u jiltaqgħu mal-barklori u l-gadraja li kienu jafu tant tajjeb. Illum min minnhom għadu f'wiċċ l-ilma hu mgħobbi biż-żmien, oħrajn innavigaw lejn port aktar kenni m' għadhomx magħna. Wieħed minn tal-aħħar li telqu kien l-Ammirall Sir Nigel Cecil, bniedem maħbub u rispettat. Fl-aħħar żminijiet tal-Flotta Ingliża f'Malta niftakru xi flotilla ta' destrovers jew frigates dieħla fil-port, in-navigaturi tagħhom jimmanuvrawhom b'tant preċiżjoni sakemm isibu posthom fuq il-bagi bejn l-Isla u Sant' Anġlu. Il-kaptani abbord kienu jafu li l-immanuvrar tal-bastiment tagħhom kien osservat u kkritikat minn bosta għajnejn mill-flag deck ta' Sant' Anġluu minn abbord l-armiralla marbuta fuq l-ewwel bagi viċin il-Ponta tal-Isla. Ħabib Ingliż b'rabtiet twal ma' Malta kien jirrakonta storja ħelwa umana u xhieda tar-rabtiet tax- Xatt tal-Isla mal-baħħara tar-Roval Navv. Flotilla ta' destrovers fi treqitha miċ-China Station lejn Poertsmouth kienet ordnata tgħaddi xi jiem f'Malta. Il-flotilla kollha biċċiet tal-istess klassi. Wara li kull bastiment sab posthu Captain D, li kien il- fizzjal anzjan tal-flotilla, milli jidher snin qabel meta kien iżgħar sew kien midħla tal-ħwienet tax-xatt. L-ewwel ħaġa li għamel fela' l-moll kollu bit-tromba. Taħt għajnejh ġie l-ħanut Black Cat imma sorsi oħrajn ma' qablux mal-isem. Sew il-bieb kif ukoll it-tabella kienu fi stat ħażin għax kien ilhom snin ma jaraw laqa' żebgħa. Wara l-Gwerra l-Kbira saru laqgħat f'Washington u Londra fejn sar qbil li l-flottot kellhom jitnaqqsu. Ħafna bċejjeċ li kien għad fadlilhom snin ta' servizz quddiemhom ġew żarmati u bastimenti ġodda nbnew taħt rażan kbir. Dan wassal biex l-Ammiraljat inaqqas il-Flotta Mediterran u allura kien hawn nuqqas ta' xogħol fil-port u fit-tarzna. Il-kaptan ħaseb li t-telqa fix-Xatt tal-Isla kienet kollha ħtija taż-żminijiet ħżiena. Minnufih ordna xi baħrin iħejju l-affarijiet meħtieġa flimkien maż-żebgħa u jduru dawra sewwa l-bieb u t-tabella tal-ħanut. Il-barklor bil-qoxra tiegħu sab posthu f'tant ritratti tal-port jew f'xi pittura xogħol tal-iprem artisti Maltin u barranin. L-aħjar fosthom huma erba' stampi li dehru f'The 7 Graphic fil-ħarġa tal-Milied l tal-1893 taħt l-isem 4 Maltese Tragedv: the Adventure of the Rival Agents and the Boatmen, xogħol tal-artist Phil Mav. Id- dgħajsa u l-barklor dehru fir- ritratti ta' Richard Ellis, Agius u l-Grand Studio u għadhom jidhru sal-lum fil-kartolini kuluriti mixtrijja mit-turisti li jżuru Malta. Il-gondla għebet mix-xena tal-port tagħna. Kien hemm xi gondli użati għal Gvernatur, il-kaptan tat-tarzna u l-kap tad-dwana u nbnew xi ftit f- għall-użu tal-passiġġieri. Il- f- gondli wkoll għadhom jidhru — Ku va : Kartun ta' Phil Map li deher fil-ħarġa The Graphic tal-1893 f'xi ritratti juru wasliet ta' TA v fil-ħarġi P Ritratt: Vetor Wiekman renjanti fil-port tagħnajew xi ċelebrazzjoni. Il-gondla tal- Gvernatur kellha ekwipaġġta' tlett barklori u ieħor fit-tmun u kellhom uniformi navali. Il-barklor Senglean barra mill-ħila tiegħu kif jimmanuvra l-qoxra tiegħu l kien ukoll negozjant tajjeb. Kont issibu dejjem lest kif għandu jsaħaħħix-xogħol iqq tiegħu. Issibu jindiehes mal- 8 midshipman ta' xi bastiment li jkun għadu kif issieħeb mal- flotta għaliex fihom kien jara l-fizzjal ta' għada u għalhekk investiment tajjeb. Jekk jagħraf imur tajjeb magħhom dawn E L kienu jippreferuh u jagħtuh ix- Il-pruwa tal-gondla bin-numru ta' reġistrazzjoni 155 van: Vitor okman xogħol u l-barklor kien iżomm korrispondenza mal-fizzjali. Jekk wieħed idur l-ittri li kien jirċievi Toni Camilleri magħruf bħala l-Kukla jew Spiro Mercieca iffirmati minn fizzjali li wara saru kaptani u laħqu flag rank u xi drabi wħud minnhom First Sea Lords. Hemm stejjer kif il-barklor kien jikseb informazzjojni, kull tant kunfidenzjali dwar ħatriet ta' fizzjali mal- Flotta tal-Mediterran. Skond l-Ammirall Sir Derek Holland Martin, li niftakruh tant tajjeb Kap Kmandant navali f'Malta, meta kien iservi fl-Ammiraljat f'Londra kien jara ittri mibugħtin minn barklori Maltin joffru s-servizzi tagħhom lill-kaptani wisq qabel li l-ħatriet tagħhom ikunu tħabbru b'mod uffiċċjali. Ħadd qatt ma skopra kif din l-informazzjoni kienet tasal għand il-barklori tagħna. Il-barklor tul is-snin rawwem ħbiberija mal-fizzjali navali Ngliżi. Kull tant din il-ħbiberija ntirtet minn ġenerazzjonijiet sħaħ imma f'din id-dinja sbejħa tagħna kull tant issib xi għadu. Il-barklor tagħna kellhu għadu kull tant feroċi. Il-battleship HMS Alexandra kienet waħda mill-akbar bċejjeċ li servew f'Malta u kienet ta' 9490 tunellata. Għalkemm kienet immexxija bl-istim kienet armata ukoll bil-qlugħ b'arbulatura ta' bark. Bdiet tinbena bħala HMS Superb imma billi kellha tkun varata mill-Prinċipessa ta' Wales li wara saret ir-Reġina Alexandra isimha nbidel f'Alexandra u varata fl-1875. Kienet l-ewwi battleship varata minn membru tal- Familja Rjali Ingliża. Għal żmien twil kienet l-eħfef biċċa navali Ingliża bi 15 il-knors. Fl-1877 issieħbet mal-Flotta tal-Mediterran bħala l-amirralla, unur li damet tgawdi sal-1899. Fl-1887 kienet ittajjar il-bandiera tad-Duka ta' Edinburgh Kap Kmandant navali fil-Mediterran. Darba waqt cruise fil-Lvant tal-Mediterran il-kaptan irċieva ferħ ta' ors imsemmi Bruin u f'qasir żmien : sar il-mascof t'abbord. Maħbub minn kulħadd tant li abbord kien jagħmel li jrid u jmur fejn irid saħansitra jippassiġġa jew jixxemmex fuq il-quarter deck, il-post qaddis għall-fizzjali biss. Meta l-Alexandra kienet tmur tbattal il-kanuni tqal tagħha ta' għaxar u ħdax il-pulzier fuq l-iskoll ta' Filfla kien jibda' l-inkwiet għal Bruin erħilu jitmiegħek u jitnigħed u erħilu jmur jistaħba f'post sigriet li kellhu. Kien idum ġranet ma jidher fuq il-gverta. Barra mill-ħsejjes li jtarxu tal-kanuni, l-ors ma' kienx jaħmel id-dehra ta' kull barklor u l-qoxra tiegħu. Erħilu jistenna li mal-A/exandra jkun hemm xi ġemgħa ta' dgħajjes mhux ħażin bil-kiss il-kiss jinżel fl-ilma u jaqleb kull qoxra li jsib quddiemu bil-barklori fl-ilma mwerwrin u jissaraw biex jeħilsu mid-dirgħajn setgħana tal-mostru tal-Alexandra. Ħadd ma jaf għax u għaliex nibdet din il-mibgħeda kollha bejn Bruin u barklori tagħna. Jista' jkun li meta kien għadu żgħir wara xi għawma ipprova jitla fuq xi dgħajsa aktar b'raġġ milli ħaġ'oħra seta' grief xi ċinta ta' dgħajsa miżbugħa friska. Minn naħħa tiegħu l-barklor lit ant jieħu ħsieb il- qoxra tiegħu, l-aktar jekk kienet waħda armata u miżmuma aħjar mid-dgħajjes tal-baħrin u mhux pjaċir jara l-grief u l-ors kien qala' xi daqtejn mhux ħażin b'xi moqdief. Bruin ma nesiex u ma' rasu weħlu l-barklori kollha. L-ors spiċċa ħażin u għeb meta l-Alexandra kienet qatet vjaġġ minn Malta lejn Ġibiltà. Għal xi baħrin tar-Roval Navv ix-Xatt tal-Isla kienu jsibuh bħala Barbarv Coast imma l-ħwienet tax-xorb kienu watering holes imfittijja. Wara xi inkwiet li kien jinqala ġieli l-port kien ikun out of bounds għall- baħrin u l-morini. Imma fl-Isla kien hemm ukoll postijiet t'edukazzjoni għall-baħħara imma skejjel tekniċi ma' kienx hawn. Żagħżugħ b'xeħta teknika kien isib post t'apprentist f'xi ħanut tal-inġinerija fil-Marsa jew mal-kumpanija tal-ferrovija. Il-ħidma f'dan il-qasam tal-Professur Nixon ġiet wara meta Tagliaferro u l-Markiż daħlu fl-istim kienu joffru apprentistat fuq il-vapuri tagħhom. Tul is-snin id-Dockvard Technical College forna sensiela t'apprentisti lit-tarzna navali fejn wara sabu posthom fil-ħwienet tax-xogħol tat-tarzna skond id-dixxiplini differenti ta' dan l-istabiliment. L-għalliema kienu fizzjali Ngliżi u kien hemm xi Maltin ukoll. Wara ż-żmien t'apprentistar u tagħlim kien isib posthu fit-tarzna u ħafna kienu jibqgħu hemm. Oħrajn marru l-Ingilterra f'xi tarzna oħra tal-Ammiraljat jew ma' xi tarzna kummerċjali, l-aktar f'Newcastle fejn komplew it-taħriġ tagħhom u wara ssieħbu ma' xi kumpanija tat-tbaħħir. Fuq il-baħar komplew sakemm kisbu ċertifikat ta' chief engineer tal-Board of Trade tal-Ingilterra. Oħrajn irnexxilhom jilħqu l-quċċata tal-mistier tagħhom bħala periti ma' xi soċjeta tal-klassifikazzjoni tal- vapuri. Kien f'posthu sew il-motto ta' dan il-kulleġġ 'Seek Perfection'. Għal żmien twil l-awtoritajiet navali kienu mħassbin li fl-ibliet ta' madwar il-port kien hemm nuqqasijiet fejn jidħlu postijiet xierqa fejn il-baħri seta' jgħaddi l-ħin liberu tiegħu f'ambjent tajjeb. Allura dawn il- postijiet magħrufa bħala resrs mill-Ingliżi bdew bil-mod il-mod jinfetħu fil-Kottonera. Uffiċjalment kellhom l-isem Naval Church Institutes. Dak tal-Isla nfetaħ fl-1892 fi Triq San Mikiel numru 7. Dan ir-rest kien joffri dar fejn wieħed joqgħod jistrieħ u kien fih sbatax il-sodda. Kien hemm il-kumditajiet kollha, librerija, kamra tal-qari u rokna fejn wieħed seta' joqgħod fil-kwiet jikteb jew jaqra u kien fih pjanu. Il-kappella kienet tkun miftuħa kull jum, post fejn min ried seta' jgħaddi xi ħin fil-kwiet. Servizzi reliġjużi jsiru kull nhar ta' Ħadd. Il-kmamar tar-rest tal-Isla kienu miżmunin minn xi bastimenti tal-flotta f'Malta fosthom il- battleship Collingwood u l-battlecruiser Australia. Xirka oħra attiva fl-Isla kienet in-Naval and Militarv Societv. Il-membri u l-mistednien tagħhom kienu jiltaqgħu fi Triq San Ġużepp. Il-laqgħat kienu jsiru kull xahar jew kull meta f'Malta jinzerta jkun hawn xi persuna midħla f'ħidmiet navali jew militari. Ix-xirka kienet miftuħa għall-fizzjali navali tat-tarzna u dawk militari. Kien żmien meta l-kottonera kienu stazzjonati reġimenti tal-infanterija. Il-kelliema kienu esperti f'kull qasam marbut mal-arti tal-gwerra, strateġija navali u militari, l-pulitku fit-tfassil tal-ħtiġijiet għad- difiża sa inġinerija u kull ħaġa oħra teknika li bdiet issib postha fuq il-baħar. Il-bini tal-bastimenti dejjem kien fuq ta' quddiem u wieħed ma jridx jinsa liċ-Chief Constructor fit-Tarzna ta' Malta kien stmat ħafna. Xi uħud minnhom kienu fuq ta' quddiem fil-korp tal-kostrutturi navali tar-Roval Navv. Ix-xjuħ tagħna bi snin twal warajhom fuq il-baħar dejjem jgħidulek li bastimenti ta' kull sura huma kollha l-istess imma qoxra tajba tgħarafha mill-kaptan u ċ-ċorma t'abbord. Hekk kienu fi żmien il-qlugħ u għal kemm l-affarijiet inbidlu din xorta għadha tgħodd sal-lum. Tul is-snin fl-Isla trawwmu sensiela ta' baħħara li servew mal-bċejjeċ navali tar-Roval Navv. Kont issibhom imbarkati ma' għadd ġmielu ta' vapuri merkantili. Waqt il- qadi ta' dmirijiethom ħafna minnhom ma' irritornawx lejn darhom fi żminijiet ta' paċi u ta' gwerra. Kien hemm ġenerazzjoni waħda wara l-oħra li tul is-snin ipprovdew kaptani ta' ħila bħal L-ors BRUIN, il-mascot tal- HMS Alexandra, fuq il-gverta tal-bastiment Ritratt: Victor Wiekman dawk ta' Azzopardi u De Maria fost oħrajn u wieħed ma jistax jinsa lil dawk li fis-skiet stinkaw fuq il-baħar u raw mill-viċin it-tbatija tal-baħar. Il-Ponta tal-Isla flimkien mal-Gardjola raw l-istorja tal-port tinsiġet, il-bidla mill-qlugħ għall-istim sal- avvenimenti kollha marbutin mal-port u Malta. Għajr għas-snin koroh tal-aħħar gwerra, s-simboli tal-ħars u tas-smiegħ imnaqqxa mal-gardjola tul is-snin osservaw dan kollhu. Min jaf għad-dell tagħha kemm il- darba baħħara u ħaddiema tat-tarzna irtirati irrakontaw l-istejjer tagħhom. Nistħajjel ukoll minn fuq il-blat tal-Ponta, l-kostrutturi German u Camilleri mal-ħbieb tagħhom, id-direzzjoni tas-Società di Navigazzione Maltese u sidien oħrajn raw l-aħħar opri tagħhom irmunkati minn xi nofs tużżana dgħajjes tal-pass minn taħt is-swar tal-Isla sa nofs il-port sakemm fetħet il-qlugħ tagħha u bdiet l-ewwel vjaġġ. Xi wħud erħilhom jerħulha lejn il-Paroċċa u quddiem l-artal ta' San Franġisk ta' Paola jitolbu lil qaddis protettur tal-baħħara jagħti kull risq u ġid lil bastiment ġdid u lil kull min jivjaġġa fuqhu. Il-widna mnaqgxa mal-gardjola kienet tgħaraf kull suffara ta' vapur li jgħaddi minn taħtha. Għalkemm id-duħħan miċ-ċmieni twal tal-bastiment jaħraq il-faħam kien idejjaq l-għajn, xorta waħda kienet xhieda ta' dak kollhu li seħħ taħta. Il-bonanza tal-Gwerra tal-Krimea (1853-56) meta l-ilmijiet tal-port raw l-akbar vapuri ta' dak iż-żmien, fosthom l-istoriku Great Britain li kien l-ewwel vapur fid-dinja mmexxi bi skrun, xogħol tal-inġinier Isambard Kingdom Brunel (1806-59). Illum wieħed għadu jista' jaraħ fl-istess baċir fi Bristol fejn kien inbena fl-1843. Kien hemm lista twila ta' bastimenti tal-qlugħ u vapuri fosthom Cunard Steamship Companp. Kien żmien meta bdiet ir-rabta bejn ir-Roval Mail Steam Packet Comapanp ta' Londra u l-Port il-Kbir li ssaħħet fiż-żewġ gwerer kbar; fl-ewwel waħda l-vapuri tal-kumpanija servew bħala sptar. B' tifkira ta' din ir-rabta fl-1918 il-Lord Commissioners tal-Ammiraljat ordnaw biex bnadar imtella' mill- vapur Saint Margaret of Scotland jitpoġġew fil-kappella tal-isptar navali ta' Bighi. Ir-rabtiet mal-kumpanija komplew fl-aħħar gwerra. Fl-1939 il-vapur tal-passiġġieri A/cantana ta' 22,181 tunellata wasal fit-tarzna biex jinbidel f'armed merchant cruiser. Is-swar tal-Isla rawħ jinbidel, jintrama bil- kanuni, tneħħewlu l-arblu tal-poppa u waħda miċ-ċmieni. Aktar tard f'Marzu tal-1942 il-vapur Pampas tal- Konvol MW10 mgħobbi sal-balla bi proviżjon u ħażniet militari, wara l-vjaġġ tiegħu mil-Lixandra għadda minn quddiem il-Ponta fi triqthu lejn Ras Ħanżir, l-ilmijiet li kellhom ikunu l-qabar tiegħu. Kull tant ma jonqsux xeni ta' dieqa meta familjari mnikkta stennew xi aħbar tal-għeżież tagħhom. Wara t-telfa tal-battleship Victoria f'Ġunju tal-1893 kienu ntilfu mal-bastiment xi Maltin fosthon għadd ta' Sengleani. Il-wasliet ta' vapuri sptar bil-korruti waqt il-Kampanja ta' Gallipoli fil-Gwerra l-Kbira kienu ukoll xeni ta' swied il-qalb, imma kien hemm xeni ta' ferħ ukoll bħal wasliet ta' renjanti u l-laqgħat tagħhom bil-pompa kollha. Ir-Re Dwardu VII u martu r-Reġina Alexandra żaru Malta aktar minn darba u hija kienet tħobb tieħu r-ritratti bil-kamera tagħha. Fl-1908 id- Dailv Telegraph tal-Londra ħarġet ktieb bl-isem ta' Queen Alexandra s Christmas Gift Book; photographs jrom mp camera. Il-qliegħ mill-bejħ tiegħu mar għal karità. Kien forma t'album b'ritratti ta' personaġġi magħrufa li kienet taf kif ukoll xeni ta' postijiet li żaret. Ma jistax jonqos li f'Malta ħadet għadd ta' ritratti. Ir-Reġina għażlet wieħed biss dwar iż-żjarat tagħha f'Malta meħud minn fuq il-bridge tal-Jott Irjali Victoria and Albert waqt li kien għaddej quddiem il-Ponta tal- Isla. Ir-ritratt kien juri l-Ponta tal-Isla bil-gardjola dominanti fuq il-blat ta' taħtha. Il-banda ċittadina tal-Isla kienet magħrufa bl-isem Queen $ Own sewwa sew għar-Reġina Alexandra (184 1- 1925). Dak iż-żmien kienet meqjusa bħala waħda mill- isbaħ nisa u ta' dehen kbir. Ir-Reġina Alexandra Ritratt: Victor Wiekman