IL-KWADRI EX-VOTO TAL-BAĦAR FL-ISLA (L-EWWEL PARTI) Fl-Isla u sewwasew fl-Oratorju tal-Kurċifiss wieħed isib ġabra ta' ħmistax-il kwadru ex-voto jew tal- wegħdali juru bastimenti fil-maltemp u għalhekk għandhom importanza ġmielha. L-ikbar ġabra ta' kwadri wegħdi tal-baħar tinsab fis-Santwarju Tal-Ħerba f'Birkirkara, imbagħad niltaqgħu ma' oħra kbira fil-Mellieħa u dik tal-Mużew tas- Santwarju ta' Ħaż-Żabbar. Din tal-Isla nistgħu nqisuha ma' dik tal-Madonna Tal-Ħniena fil- Qrendi u tal-Madonna Tad-Dawl f'Marsaskala. Ta' min jinnota li l-kwadri tal-Isla, tħalli barra wieħed indaqqas ta' żmien il-kavallieri, huma kollha tas-seklu dsatax. Raġuni minnhom għal dan l-iżbilanċ hu li fil-gwerra xi wħud minnhom inqerdu. Nafu, pereżempju, li kwadri kbar bħal dak il-wieħed li baqa' ta' żmien il-kavallieri, kien hemm sitta żgur minnhom. Kif jista' jkun li fl- Isla ma ssibx kwadru wieħed ex-voto tas-seklu tmintax barra dak il-wieħed ta' żmien il-kavallieri meta nafu li l-ikbar għadd ta' baħrin u kaptani ta' bċejjeċ tal-merkanzija kienu kollha mill-Isla. X'ġara2 Jew kien hemm minnhom iżda ntilfu biż-żmien jew ikollna nwaħħlu fil-gwerra2 Ma nistax ma nsemmix is-sinodu djoċesan tal-1935 li ordna t-tneħħija tal-kwadri li kien ikun hemm mal-artali u kellu jitħalla biss dak prinċipali ta' kull artal. Ta' min jinżel iżjed 'l isfel fl-istħarriġ billi wieħed jifli l-arkivju tal-Isla. Mhix ħaġa kbira li fl-Oratorju tal-Isla jinsabu ħmistax-il kwadru ex-voto, anzi wieħed kien jistenna li jsib wisq iżjed minn hekk meta tqis kemm ħarġu nies tal-baħar mill-Isla. Meta wieħed jifli l-libretti tal-bastimenti li ġew Malta bejn l-1743 u 1747 għandu jara, folja wara folja, baħrin u kaptani irreġistrati li joqogħdu fl-Isla. Ma' dawk il-mijiet għodd ukoll iċ-ċorom ta' baħrin mill-Isla li baħħru fis-seklu dsatax. Ta' min ikun jafli l-bastimenti Maltin tal-merkanzija speċjalment dawk tas-seklu. dsatax kienu jbaħħru mal-Mediterran kollu, jaslu sal-Ingilterra u jaqsmu wkoll l-Oċean Atlantiku sal-Amerika. Ta' min jgħid li l-kultura reliġjuża li wieħed jagħti xi ex-voto mhix xi ħaġa ta' dawn l-aħħar sekli, iżda kienet teżisti mill-qedem. Minn dejjem kont issib il-bniedem li, f'xi bżonn kbir, idur għal għajnuna tal-allat u jagħti, jew iwiegħed li jagħti, xiħaġa bħala ex-voto. Fostir-Rumani, pereżempju, kont issib l-użanza ta' offerti lill-allat ta' xi ħaġa jew ta' xi sagrifiċċju. Iżjed u iżjed bdiet tinħass din il-kultura fir-reliġjon Lhudija-Kristjana. Fir- reliġjon Nisranija kienet tinħass dejjem l- għajnuna t'Alla lill-bniedem u min-naħa tiegħu il-bniedem kien jagħmel il-wegħdi lil Alla meta jsib ruħu f'xi bżonn kbir. Fil-kwadri ex-voto wieħed jiltaqa' ma' żewġ għamliet: dawk li jsiru lil Alla jew lill-Madonna jew lill-qaddisin u fil-każ tagħna lir-Redentur jew lill-Kurċifiss u oħrajn li jkollhom l-għamla ta' wegħda, voldieri, jekk jaqalgħu il-grazzja li wieħed ikollu bżonn. Kwadru wegħda jew ex-voto ikun jintagħraf għax fih tara l-ikona jew ix-xbiha tal-Madonna jew tal-qaddisin jew tar-Redentur. Barra dan għandek issib f'xi rokna tal-kwadru l-ittri V.F.G.A. li jfissru Voto Fecit Gratiam Accepit; għamilt wegħda u qlajt il-grazzja. Fil-każ tagħna dawn l-ittri ma tantx jidhru billi fis-seklu dsatax bdew jitħallew barra. Ara l-madonnaru Vincenzo Gonzi żamm id- drawwa. sal-aħħar. Issib ukoll ħafna drabi, ġeneralment, in-naħa t'isfel tal-kwadru skrizzjoni li tagħti ħjiel dwar dak li jidher fih. Issib it-tip ta' bastiment, min għamel il-wegħda, u xi drabi l- ġurnata u x-xahar u s-sena li fiha seħħet il-ġrajja li tidher fil-kwadru. Xi wħud mill-kwadri issibilhom il-firma jew l-inizjali ta' min ikun pinġa l-kwadru. Ma' dawn tal-aħħar issib il- madonnaru professjonali jew dawk fosthom li kienu hemm apposta għal xogħol bħal dak bħalma kienu Michele u Vincenzo Gonzi. Ġeneralment il-kwadri wegħdi qatt ma kienu jkunu kbar ħafna mħabba r-raġuni ta' spazju. IFISIVEW e emi leRanoċea ga' ID XI fuq kartuna, KaronċRA) jew xi folja tal-m: Ta' min jiftaħar jgħid li għaċ-ċokon tal-gżejjer Maltin insibu wirt kulturali u reliġjuż ta' madwar 550 kwadri wegħdi tal-baħar. Illum rari li tara xi wieħed modern għalkemm id-drawwa ta' għoti ta' ex-voto għadu sejjer f'xi santwarji Maltin. Hekk f'Ta' Pinu u fis-Santwarju tal-Mellieħa tara bosta u bosta wegħdi moderni. M'għandu qatt jgħaddi minn rasna li l-kultura tal-għoti ta' ex-voto hi xi ħaġa ta' Malta biss. Trid iddur dawra fl-Italja, Marsilja, Spanja u l-Kroazja biex tara b'għajnejk il-mijiet ta' mijiet ta' kwadri ex-voto mdendlin f'posthom. Hawn Malta baqa' għadd ġmielu minkejja li l- ordnijiet li ħarġu mis-sinodu djoċesan tal-1935 ħallew warajhom konsegwenzi xejn mixtieqa dwar dak li kellu x'jaqsam ma' kwadri sekondarji li kienu jinsabu mdendlin mal-ġnub tal-artali tal-knejjes tagħna. B'danakollu hawn min jiftakar fost l-oħrajn kif fis-Santwarju tal-Ħerba f'Birkirkara kont tara l-ħitan tal-korsija miksijin bil-kwadri wegħdi. Fl-Isla ta' min japprezza kif il-ftit kwadri wegħdi huma mdendlin mal-ħitan tas-sagrestija tal- Oratorju tal-Kurċifiss. U x'ngħidu dwar min ġietu l-idea li l-wegħdi tal-fidda, li tneħħew minn posthom imħabba. l-ordnijniet tas-sinodu Meta wieħed ikun qed iħares lejn il-kwadri wegħdi għandu jifhimha li dawk jiffurmaw l- istorja marittima ta' Malta mhux miktuba iżda viżiva. Fil-kwadri wegħdi ssib dak li ma ssibx fid- dokumenti. Mur pinġi jew ikteb dwar l-ixprunara, il-fregata, il-brigantin, il-bombarda u oħrajn kieku ma kinux dawn il-kwadri ex-voto. Nafu li dawn il-kwadri mhumiex dejjem opri artistiċi; qatt ma kienu magħmulin biex iżejnu knisja iżda biex wieħed ikompli l-wegħda li jkun għamel. Madanakollu xi wħud minnhom, pereżempju tal-madonnaru Gonzi, huma tassew teknikament tajbin. Xi wħud huma ta' Nikola Camilleri li kien magħruf għax-xogħlijiet tiegħu ta' tpinġija ta' bastimenti tal-qlugħ u li jinsabu wkoll fl-Amerika, fl-Italja u f'Marsilja barra dawk il-ftit li jinsabu f'Malta. Ħasra li l-kwadri ex-voto tal-Isla huma mdendlin fl-għoli wisq u għal min irid jistudjahom hi ħaġa impossibbli jekk għalinqas ma jsibx min jgħinu. Iżda għall-inqas huma miżmumin u mħarsin tajjeb u jixirqilhom li tingħatalhom l-importanza mistħoqqa. Wara kollox dawn jgħallmuna kif kienu jaħsbuha n-nies ta' qabilna. Nagħtu ħarsa ħafifa lejn kull kwadru bl-istorja tiegħu u fejn ma tidher l-ebda kitba fuqhom 'Pater in manus' hija silta mis-sentenza ''Pater in manus tuas commendo spiritum meum' (Missier f'idejk jien nerħi ruħi) li qal Kristu minn fuq is-Salib u li tinsab miktuba b'għotjiet tal-fidda ex voto tul il-friż tax-xellug tal-Oratorju tal-Kurċifiss nippruvaw ninterpretaw dak li nsibu fir- rappreżentazzjonijiet li hemm f'kull wieħed minnhom. Min jaf jekk forsi għadx fadal illum min jiġi minn dawk li wrew il-fidi tagħhom, f'Dak li jista' jgħin lil kull min jitolbu minn qalbu. Meta tħares lejn kull kwadru wegħda tiqafx biss lejn l-istorja li jirrapreżenta iżda aħseb li xi ħadd ried juri l-fiduċja tiegħu f'Alla għax kien fi bżonn kbir. L-aħjar kaptani u baħrin li raw il-qawwa tan-natura x'tista' tagħmel meta l-baħar ikun irid jibla' bastiment, meta l-bniedem ma jkunx baqagħlu xejn x'jagħmel, idur lejn Alla u minnu biss jistenna l-għajnuna. B'xhieda ta' dan wieħed iħalli kwadru biex juri l-qima tiegħu lejn Alla u mhux biex iħalli tifkira ta' dak li għadda minnu. Ser nibdew bl-eqdem wieħed, voldieri dak ta' żmien l-Ordni ta' San Ġwann, u nżommu l- kronoloġija wieħed wara l-ieħor sa dak l-iżjed reċenti tal-1959. Għal kull kwadru wieħed isib is-sena ta' meta seħħ inċident, il-materjal li minnu hu magħmul il-kwadru u l-qisien, dejjem bl-għoli l-ewwel u wara l-wisa'. Fejn possibbli tingħata wkoll l-iskrizjoni kif issibha fil-kwadru. Fl-iskrizzjoni tidher l-arma tal-kavallier Solaro bil-kliem ex voto taħtha. L-ittri l-kbar juru l- pożizzjoni tal-bastimenti fil-kwadru. Il-Pinco Forastiero jissemma biss iżda ma jidhirx għax kien għereq. Biex wieħed ikun jaf kemm kien tajjeb min pitter dan il-kwadru biżżejjed jifli sew l-ikona tal- Kurċifiss biex jara fiha l-eżattezza tal-korp, għalkemm impinġi f'qies żgħir. L-ikona tidher fin-nofs in-naħa ta' fuq tal-kwadru. Naraw f'dan il-kwadru l-galeritassewbiproporzjon. — tajjeb ħafna waħda mal-oħra u jidhru jissaraw mal-mewġ. Il-mezzi galeri E u F jintgħarfu sew billi huma iżgħar. mill-galeri. Il-Kapitana A miżbugħa sewda tidher li hi kemm kemm ikbar mill-galeri komuni je''sensili miżbugħin ħomor u qegħdin 'il-fuq mill-Kapitana. Għal min irid ifittex ix-xagħra fl-għaġina iħares sew, jekk jista', lejn il-galera B u jaralha l-bandiera tal-Ordni mal-arblu għax kienet is-San Luigi, l- Padruna tal-iskwadra, voldieri tiġi wara l-Kapitana li kienet, biex ngħidu hekk, il-flagship tal-iskwadra, dik li tmexxi l-galeri l-oħra tal-Ordni. Il-galera D, is-San Gioseppe, billi kienet Magistrale, tidher bil-bandiera tal-Gran Mastru Pinto tittajjar fuq it-trinkett. Din il-galera tissejjaħ Magistrale għax inbniet u nżammet bil-flus tal-Gran Mastru msemmi. Ħarsa lejn il-Kapitana taralha l-imqadef kollha merfugħin fl-ajru u bl-istandard tal-Ordni n- naħa ta' quddiem tal-kabina tal-poppa n-naħa tad-dritta jew tal-lemin. Wieħed jinnota li l- qlugħ tal-galeri kollha huma marbutin mal- antenni tagħhom. Man-naħa tax-xellug tal-kwadru wieħed jista' jara l-kelma Borrone post,fi Sqallija u isfel bil- kemm tidher id-daħla tal-Port il-Kbir. Dan l-eżami seta' jsir bis-saħħa tal-kompjuter għax meta tħares lejn: il-kwadru bilkemm jirnexxilek tara dak li tkellimna dwaru. Il-kwadru hu mpitter skur minn qaddisu u mhux sar hekk biż-żmien li għadda minn fuqu. Ara xi storja twila konna nistgħu ngħidu kieku l-ħames kwadri l-oħra li kien hemm f'posthom fl-Oratorju qabel il-gwerra sħab ta' dan il-wieħed għadhom jeżistul Dan l-istess inċident kien xi darba irrappreżentat fi kwadru wegħda fil-Knisja tal-Madonna Tal- Ħniena fil-Qrendi. Din l-informazzjoni jagħtiha Vincenzo Bonello meta kiteb La Madonna Nell'Arte fl-1949. Fil-Mużew tas-Santwarju Ħaż-Żabbar insibu t- tielet kwadru wegħda li juri l-istess inċident iżda din id-darba sar mill-ekwipaġġ tal-galera San Luigi. Wieħed ma jridx jinsa li l-każ kien gravi u li kienu involuti erba' galeri u żewġ mezzi galeri tal-Ordni. Mhix ħaġa kbira li saru tliet wegħdiet : minn fost għadd kbir ta' membri tal-ekwipaġġi li kien jiġbor fih madwar 2,400 ruħ. Kuluri taż-żejt fuq l-injam - 32 x 43 ċm Il-kwadru hu xogħol tal-madonnaru Vincenzo Gonzi u issibu iffirmat hekk: V.G. F(ecit) in Tripoli di B(arbaria). Għax madonnaru professjonali Gonzi pinġa wkoll l-ikoni tar-Redentur u tal-Madonna li għandha lil Ġesu f'ħoġorha. Hawn. probabbli għandna buk jew żaqq ta' trabakklu, tip Venezjan, iżda li biddlulu l- attrezzatura tal-qlugħ u tal-arbli f'dak ta' brik. Il-faxxa bajda wiesgħa mill-poppa sal-pruwa kienet popolari fuq bastimenti merkantikli tas- seklu dsatax. Iż-żewġ arbli huma armati bi qlugħ kwadri u l-brik għandu r-randa mal-arblu tal- majjistra u xi flokkijiet jew ġibbijiet mal- pupress. Il-brik hu miexi biss bil-gabja tal-majjistra u tidher il-bandiera merkantili Ingliża magħrufa bħala red duster mal-poppa. Normalment kienet titla' mal-gaff tar-randa. Jidher li l-brik iltaqa' ma' baħar qawwi iżda l-barkazza għadha abbord, voldieri ma kienx hemm bżonn li titniżżel fil-baħar. Kuluri taż-żejt fuq l-injam - 34 x 49 ċm Il-kwadru hu iffirmat P.A. Pinxit u juri ikona tar- Redentur. Il-brik-skuna jidher ippreparat biex isalpa billi firxulu l-gabja tat-trinkett. Il-baħri Spiteri jidher fuq il-pinnur tal-qala l-kbira tat-trinkett waqt li Saverio jidher jaqa' b'idejh it-tnejn miftuħin fuq il-gverta. Saverio fil-waqa' tiegħu ħabat siequ mal-pinnur tat-trinkett u kisirha; kien hemm il- biża' li jaqtgħuhielu iżda ħelisha. Il-bastiment hu muri tassew sabiħ u jissejjaħ hekk għax waqt li għandu l-karatteristiċi ta' brik għandu l-attrezzatura tal-arbli u tal-qlugħ ta' skuna. Tinduna li mal-arblu tat-trinkett għandu qlugħ awrika jew randa u oħra kbira mal-arblu ta' wara; mal-pupress hemm żewġ flokkijiet. Iż-żebgħa taż-żaqq hi dik komuni għal dak iż- żmien b'faxxa wiesgħa bajda mill-pruwa sal- poppa ut-twieqi tal-kanuni finti huma miżbugħin suwed ukoll. Il-barkazza tidher li kienet għadha fil-baħar waqt li kienet qed issir it-tħejjija biex il-mirkeb isalpa. Il-ġallarija tal-poppa b'għamla nofs tond hi ukoll dekorazzjoni tipika ta' dak iż-żmien. Żejt fuq l-injam - 30 x 40 ċm Il-kwadru hu iffirmat Sre. F'dan il-kwadru ma jidhrux l-ittri V.F.G.A.. L-ikona hi impittra minn Gonzi li juri r-Redentur indawwar bis-sħab. Il-brik fih dehra sabiħa billi l-madonnaru juri l- gverta sħiħa mill-poppa sal-pruwa. Meta xi darba l-kwadru li hu magħmul fuq tavlozza kellu jitnaddaf joħorġu ħafna dettalji interessanti. Tidher il-pulena iżda ma tistax tgħid x'inhi. Fil- kwadru tara żewġ baħrin fil-pruwa u tidher il- barkazza fil-qadd tal-bastiment. Jidhru wkoll il- bokkaport u il-kabina li jagħtu għall-istiva, l- argnu fuq il-kassru tal-poppa u forsi tnejn imqabbdin mar-rota tat-tmun. L-ISLA - IlERarnoċca Jidher li l-kaptan, billi daħal fil-Golf ta' Lion, ħaseb kmieni għal dak li jista' jinqala billi imbrolja l-qlugħ kollu barra l-gabja tal-majjistra u flokk wieħed mal-pupress. Jidher l-hekk imsejjaħ ir-red duster jew il-bandiera merkantili Ingliża mal-arbulett tal-majjistra. Jidher li l-brik tilef l-arbulett tat-trinkett li jidher imdendel mal- istrall tat-trinkett. Għalkemm fil-maltemp, il- brik mexa sew bil-qlugħ tal-gabja u flokk wieħed għax jidhru miftuħin sewwa bla ma ġratilhom l-ebda ħsara. Il-buk jidher miżbugħ b'faxxa bajda mill-poppa sal-pruwa u jidher li kellu t-twieqi tal-kanuni finti miżbugħin suwed. Nafu li Gonzi kellu xogħol tajjeb ħafna u kellu ħila biex ipitter dettalji ta' bastiment b'effett tajjeb. Billi l-arbli huma magħmulin minn zokk ta' siġra f'biċċa waħda l-bastiment jissejjaħ brik- pollakka. Dan ifisser li l-arbli ma kinux armati bil-qofof u l-kruċċetti. L-attrezzatura bħal dik kienet tħaffef ix-xogħol għall-baħrin. Żejt fuq l-injam - 47 x 54 ċm Dan hu xogħol xi ftit batut għax sarlu restawr qawwi. Ma tidher l-ebda kitba ċara fuqu li tfisser l-inċident muri; min jaf forsi l-kitba osfrot imħabba r-restawrl Hemm bħal firma u data iżda diffiċli wisq biex tinterpretahom. Il-bastiment kien bark li nkalja fuq il-blat, tilef l-arbli tal-gabja u tal-pappafik, iżda wieħed ma jistax ikun ċert billi jeżisti dubju ċar fuq ir-restawr li sarlu. Ara, pereżempju, l-qlugħ ta' dak li suppost hu l-arblu tal-mezzana li hu għal kollox barra minn postu. Wieħed irid jara jekk il-kwadru jiflaħx intervent ieħor biex jitnaddaf u hekk joħorġu d-dettalji oriġinali. Dan il-kwadru li jidher li hu ġenwin ma jurix fuqu l-ittri V.F.G.A. jew ngħidu li ntilfu fir-restawr li sarlu. Xorta waħda l-kwadru fih il-valur ta' wegħda ta' xi ħaddli salva minn dik id-diżgrazzja li tidher fih. Żejt fuq l-injam - 38 x 44 ċm L-ikoni tar-Redentur u tal-Kurċifiss tarahom sal- irkoppa fis-sħab; tassew tajbin għax impittrin minn Vinċenzo Gonzi li tara biss l-inizjali tiegħu fil-kwadru u bħas-soltu juri l-ittri V.F.G.A. In-naħa tal-ikona tar-Redentur u ftit 'l isfel minnu tara l-art b'għoljiet kbar u l-kelma Sardegna miktuba fuqha. Dan ifisser li l-bastiment kien fi triqtu fil-baħar ta' Sardinja u r-riħ tefgħu fuq art fil-qrib; min jaf forsi fuq xi waħda mill- gżejjer tal-qrib. Hawn għandna brik li ma juri l-ebda qlugħ f'postu, indikazzjoni din li ġie mkaxkar mill- baħar u nkalja fuq art min-naħa tal-poppa. Il- brik għandu l-barkazza fil-qadd, il-gaffa tar- randa' hi mniżżla u marbuta mal-boma tar- randa u l-bandiera hekk magħrufa bħala r-red duster tperper fuq il-poppa. Billi l-pinnur tal-qala l-kbira tat-trinkett ma tidhirx f'postha jista' jkun li tniżżlet 'l isfel mal-gverta. Mill-bqija ma jidhirx li l-brik sofra ħsarat kbar. Nieħu pjaċir nara l-gwarniċa tal-kwadru f'posta għax barra li tagħti dehra sabiħa ssaħħaħ it- tavlozza biex din ma titgħawwiġx u ma tixpakkax malajr. Fadal disa' kwadri oħra, Nagħtu deskrizzjoni ta' dawn, jekk Alla jrid, fil-programm tal-Festa tas- sena d-dieħla. UMissirijietkom laqgħu lil Pawlu u lill-oħrajn li ħelsuha mill-għarqa bis-sħana tan-nar u bl-ospitalità mill-aktar ġeneruża. San Luqa, l-awtur tal-Atti jikteb: In-nies tagħha ġiebu ruħhom magħna bi ħlewwa liema bħalha.' (Atti 28, 2) Din ir-rara humanitas li wrew il- Maltin għadha waħda mill-karatteristiċi tal-poplu tagħkom.' Mill-omelija tal-Em. Tiegħu Kardinal Ennio Antonelli, Legat tal-Papa, għall-għeluq tas-Sena Pawlina f'Malta - 29 ta' Ġunju 2009.