Irkejjen storiċi — Il-Menħir eta wieħed jiġi M biex jitkellem dwar ' il-fdalijiet preisto- riċi Maltin żgur li jitkellem dwar. il-postijiet l-aktar magħrufa. Fil-fatt, għal- hekk jien Kont ħsibt biex nittratta dwar dawk il- postijiet li wieħed jista' jgħidilhom minuri, u mingħajr ma trid jispiċċaw biex ikunu wkoll fost: l- anqas magħrufa. Semmejna: fil-kitbiet tagħna dak il-monument preistoriku magħruf bħala dolmen. Il-lum sejrin insemmu l-fdalijiet l-oħra li huma magħrufa bl-isem ta' menħir. U mingħajr ma trid, l-ewwel ħaġa li hemm bżonn li nitkellmu dwarha hi l-isem stess. Mentir — tifsira tal- Din il-kelma hi wżata minn ħafna persuni mad- war id-dinja arkeoloġika ħalli jkunu jistgħu jir- referu għal dawk it-tip ta' monumenti li kulma għandhom hi sempliċi- ment ġebla wieqfa u xejn aktar. Il-kelma hi probab- bilment ta' oriġini Fran- ċiża, anzi biex inkunu aktar preċiżi ta' oriġini mir-reġjun ta' Bretagne, fi Franza. Il-kelma li llum aħna nużaw bħala.waħda hi magħmula minn żewġ kelmiet, men li tfisser ġebla, u ħir li tfisser twila. F'kelma waħda l-ġebel twil jew wieqaf kien ikun magħruf hekk. Fl-istess ħin wieħed jgħid li mhux ta' b'xejn li din il-kelma kellha tkun addotatta minn kulħadd minħabba l-fatt li f'din il-parti ta' Franza hemm ħafna minn dawn it-tip ta' monumen- ti, għalkemm wieħed ma jistax jagħmel wisq xebh ma' dawk li nstabu hawn Malta. Allura x'irid ikun hemm biex ġebla tkun. tista' taqa' taħt il-mantell tal- kelma menħir, u għalhekk tkun tista' tiġi protetta2 Fil-verità hi ferm diffiċli biex wieħed jasal għaliha, għax dan jiddependi mill- pajjiż li jkun. Hemm posti- jiet fin-naħa t'isfel ta' l- ltalja li ħafna ġebel ta' metru għoli jikkunsid- rawhom bħala menħir. F'dak il-każ hawn Malta nistgħu niltaqgħu ma' mijiet jekk mhux eluf ta' ġebel li jista' jaqa' taħt din il-kategorija. Fl-istess ħin fi Franza, fil-famuż reġjun magħruf bħala Carnac, hemm ġebel li għandu għoli ta' Aktar milli wieħed jipprova jagħti u jwaħħal l-isem ta' menħir ma' kull ġebla li jara, aktar ikun hemm. bżonn li wieħed ikun jaf l-istorja ta' l-istess għalqa u l- inħawi, għax dawn fil- biċċa l-kbira jkollhom l- informazzjoni li tista' twassalna għal xi kon- klużjonijiet aktar konkreti dwar l-użu ta' dawn l-ist- ess fdalijiet. il-menfiir f'Malta Kemm hawn minn dawn il-monumenti fil- gżejjer Maltin Nibdew biex ngħidu li minn dawn il-monumenti għalkemm għandna numru minn- hom imxerrdin ma' diver- si postijiet jista' jkun ukoll li oriġinarjament .kien hawn aktar. Fl-istess ħin nafu li kien hemm eżem- pji li wara aktar riċerka spiċċaw biex kienu. dik- jarati li ma kinux menħir, kif kien maħsub oriġinar- jament. Ejjew insemmu uħud minn dawn il-fdaliji—- et li hawn fostna. - il-Menfiir ta' Ħal Kirkop Forsi wieħed mill-aktar magħruf minn dawn il- monumenti hu dak ta' Ħal Kirkop. L-ewwelnett dan hu l-aktar wieħed promi- nenti għax jidher minn diversi nħawi, u għalhekk mhux bħal ħafna ġebel oħra bħalu, m'huwiex mistoħbi. Dan l-aħħar kien hemm diversi kon- troversji dwar dan il-mon- ument preistoriku għax kulħadd ried jgħid tiegħu jekk għandux jiċċaqlaq mill-post lirkien jinsab fih jew le. Jidher li dan il-monu- ment l-ewwel darba li ngħata l-għarfien uffiċjali kien fis-snin 1913-14, meta kien tniżżel fir-rap- port annwali tad- Dipartimenti tal-Mużewi- jiet ta' dak iż-żmien. Jidher li dan il-menħir kien diġà ġarrab xi ħsarat, għax ir-rapport jgħid li hemm indikazzjonijiet li l- ġebla kellha ċertu daqqiet li kienu juru li kien hemm min ried jagħmlu aktar L-għoli ta' dan il- menħir kien ta' 3.20m, u għal-kważi metru miegħu kien hemm. ħajt tas- . sejjieħ. Fuq nett kien tpoġġa salib tal-ġebel, żgur li xi Ħaġa li m'għandha x'taqsam xejn mal-monument proprju. Iżda minħabba dan is- salib l-istess monument t Preistoriċi Il-ġebla l-wieqfa, magħrufa wkoll bl-isem ta' 'menħir' f'Ħal Kirkop kien magħruf bħala Is- Salib. Il-Menħir ta' Sant'Anġlu ta' Ħal ar Fit-triqtna lejn Kalafrana mill-inħawi ta' ajruport, ngħaddu minn quddiem id-dħul għal dawk li kienu l-ajruport ta' Ħal Far fiż- żmien l-Ingliżi. Hum il- ġurnata kulħadd nesa li biex inbena dak l-ajruport kien hemm bżonn li l- Ingliżi jtajru villaġġ żgħir, li kien imdawwar madwar il-kappella ta' Sant'Anġlu. F'għalqa wara. l-istess kappella nafu li kien hemm menħir, u għal- kemm il-kappella twaqq- għet kollha kemm hi, il- menħir ġie priservat. llum il-ġurnata din il- ġebla tinsab qalb il-ħaxix, eżattament ħdejn id-daħla għal dan. il-kumpless. Oriġinarjament kienet għolja madwar 3.35m. Il-Ħaġra l-wieqfa Viċin l-iskola tal-Qala, Għawdex niltaqgħu ma' waħda minn dawn il- ġebliet weqfin. Għal- kemm f'Għawdex nil- taqgħu almenu ma' eżempju ieħor ta' menħir, din tidher li hi l-aktar waħda magħrufa. Din il- ġebla hi waħda mill- għoljin, minħabba li tasal sa madwar 3.90m. Sas- sena 1935 fuq din il-ġebla kien hemm statwa ta' San Ġużepp, il-patrun tal- villaġġ tal-Qala, iżda fuq ordni ta' l-awtoritajiet tneħħiet. Din il-ġebla hi waħda minn dawk lli m'humiex maħdumin, fis- sens li l-ġebla tħalliet fl- istat naturali tagħha u l- istess. nies li kienu għamlu użu minnha ma ħasbux biex forsi jil- lixxawha daqsxejn. Konklużjonijiet dwar dawn il-fdalijiet Sfortunatament minn dawn il-fdalijiet ma tantx nistgħu naslu għal xi kon- klużjonijiet konkreti. Meta kien hawn l-ewwel inter- ess dwar. il-preistorja Maltija kien hemm diversi rapporti ta' fdalijiet ta' din ix-xorta. Iżda kien hemm uħud minnhom li jirriżultaw li ma kinux awtentiċi. Barra minhekk jista' jkun ukoll li wħud minn dawn. il-ġebel wieqaf seta' kien l-aħħar ġebla li fadal minn tem- pju megalitiku. Fuq kollox nistgħu niftakru li ġebla li' kienet rappurtata bħala menħir, wara li kienu saru l-iskavi, instab it-tempju ta' Skorba. Mhux ta' b' xejn li wħud minn dawn il-ġebel wieqaf xi mindaq- 'qiet ikun deskritt bħala l- aħħar fdalijiet ta' dawn it- tempji. —.. Iżda ta' l-oħrajn hu kem- mxejn diffiċli li wieħed jasal għal konklużjoni. Dan minħabba l-fatt li kull meta saru skavi arkeoloġiċi mad-dawra ta' dawn il-ġebel, prattika- ment qatt ma nstab xejn konkret, fuħħar li jista' jagħti ħafna informazzjoni dwar. l-istess ġebel. Hu maħsub li dawn setgħu kienu jagħmlu parti minn — ritwal funerarju, fejn setgħu wkoll kienu jidfnu xi persunaġġi, forsi l- aktar importanti tal- komunità. Iżda, jekk id- dfin isir fi ftit ħamrija, allura dan malajr jintilef, u aħna nispiċċaw biex ma nkunu nafu xejn dwar ir- raġunijiet proprji. Hemm min' jaħseb li dawn setgħu kienu qegħdin jirrappreżentaw xi wieħed mill-allat ta' dawk in-nies. Hu fatt magħruf li fiż-żminijiet ta' warajhom, kemm il-Feniċi kif ukoll il-Griegi, kienu jaduraw ġebel wieqaf. Anki mill-Bibbja wieħed jinduna li kien għad hemm nies li kienu għadhom. jipprattikaw dan it-tip ta' kult. Minħabba li qegħdin nitkellmu dwar perijodu fejn ma hemm xejn bil- miktub, allura dawn il- konklużjonijiet jibqgħu dejjem dak li hu maħsub li seta' kien.