ŻEWĠ HREJJEF MALTIN Kull fejn tmur, kullimkien għandek issib il-ħrejjef tal- poplu, issa ċajtiera u ħfief, issa b'xi tagħlim moħbi u mhux la kemm tintebaħi. bih, u issa bla fisieb xejn ħilief dak li jħennu u jogħġbu 'l min: jismagħhom. issibhom dawn il- firejjef imxerrda ma' l-art kollha, l-aktar f'ħalq l-ibdiewa tal- pajjiż li jgħadduhom lil uliedhom minn ġidd għal ieħor. U ssib bosta minnhom li jaqblu fil-'możifs' tagħhom— ħaġa li s'issa kulħadd fisser kif qabillu. Qalu wħud li xi ħrejjet li jinsabu fil-Ġermanja, ngħidu aħna, jixxiebhu ma' dawk. ta' l-indja jew ta' xi mkien ieħior fil-Lvant Imbiegħed għax l-ew- wel nies tad-dinja tferrzu minn naħa tal-Indja, fejn għexu u għammru l-bnedmin ewlenija, u magħhom ħadu dak it-twemmin u dak l-għerf bla miktub li kien tagħhom qabel ma bdew jitferrxu ma' wiċċ l-art. (ġara għalhekk li dawn il-ħrejjef, iktar ma m-nies bdew jitbegħdu minu fejn telqu, aktar bdew jitilfu s-sura ewlenija tagħhom sakemm illum baqgħu jixxiebħu biss minn xi ''mofifs' li żammew biex fuqhom jibnu l-ħrafa tagħ- hom. lgħidu oħrajn li dal-firejjef fihom xi Ħaġa li tixxiebali, issibhom fejn issibhom, għax jinħolqu ikoll kemm huma mill- imaġinazzjoni tal-poplu li ssawwar għidut u ħrejjef fuq il-ħol- qien ta' ma' dwatha, u għalhekk, billi l-poplu fih in-nifsu huwa dejjem wieħed, jiġri li xi firejjef ikollhom ħwejjeġ li ssibhom. f'artijiet imbiegħda minn xulxin li ma seta' kellhom x'jaqsmu qatt bejniethom. Jistgħu għalina jkunu tajba ż-żewġ tijoriji li jatu l-għorrief. Dak li rridu ngħidu ku li Malta għandha wkoll il-firejjef tagħha, li kull ma jmorru qed jintsew mat-tusigħ tat-tagħlim ġdid li ġenneb il-qadim —il-Folklore- li ma baqgħax jiswa għall-ħajja tal-lum. Mhux b'daqshekk imma għandu jitħalla jintilef, inin u jhut—għax għandna niftakru li xi darba dal-ħrejjef kienu jimlew vojt fil-ħajja ta' misserijietna l-qodma. U xi Maltin, kif ukoll xi barranin, l-iktar Patri Magri u Stumme, li bejn- iethom ġabru biċċa sewwa mill-Ħrejjef Maltin, għarfu l-ħtieġa wil-ġmiel tagħhom, Min qara ''Ħrejjef Misserijietna'' ''Fuq id-Dinja ta' taħt u fuq ir-Rjieħ' ''Misserijietna u l-Ġganti' u UX'igħid il-Malti ta' Patri Manwel Magri, li jinsabu fil-'Ġabra tal-Mogħdija taż-Żmien' u l-firejjef ta' Ġaħan ta' Stumme, ikollu ħjiel tajjeb tal-'Folktales' Maltin. Biex tifhem sewwa dawn il-ħrejjef trid tkun qtajt ħrejjef ta' pajjiżi oħta għax issib li: bosta idijat jinsabu sewwa f'dawk Maltin kif ukoll ft'artijiet oħra. Hekk il-ġrajia ta' bin il-Għarfa jixxiebħu ma' dawk ta' Hercules tal-Grieg:. Il-Ħrejjef ta' Ġaħan jixbħu wisq 'il dawk ta' Giofà fi Sqallija; għalkemm, imbagħad, issib illi bniedem tax-xorta ta' Ġaħan li jagħmel kollox ta' taħt fuq u dejiem iġibha żewġ, jidher fil-ħrejjef ta' bosta arti- jiet imbiegħda minn xulxin. is-sefer għandu sehem kbir til-ħrejjet Maltin. L-Ilma tal- Ħajja (i jidher ukoll fil-Ħrejjet Ġermaniżi tal-aħwa Grimm) ifejjaq il-mard u jgħaqqad il-ġisem mill-ġdid wara l-mewt; tiltaqgħu tna' nisa u rġiel mibdulin fi timir u bgħula minn bniedem kiefer li jkun saħħar, u fl-aħħar, meta jixxejjen is-saħ- ħar jerġgħu. jieħdu surithom bħala bnedmin; biex wieħed jaħrab mis-saħħar jinqeda bi tliet kobob, Ħomor, bojod jew koħtol, ii meta jinxeħtu jinbidlu f'nar, f'baħar jew ti xkiel ieħor li jfixkel is-saħħħar u jgħin il-min ikun qed jaħrab. jispiċċaw dawn il-firejiet il-biċċa l-kbira biż-żwieġ tat-tifla tas-sultan 1ma' dax li jkun werai jistħoqqha l-iktar —tt danaktarx ikun l-iżgħar iost tliet aħwa 1i jaslu qablu bla ma jirnexxilhom jagħmlu dak if jagħmel-ħu. il-fatt li dan iż-żagħżugħ aktarx ikun ġie minn art oħra juri illi, għal missierijietna l-qodma l-idira taż-żwieġ tnal-barrani ma kenitx ġdida għal kollox. Xi tagħlima anqas im'hi meqsa f'dawn il-ħrejjef taglina. il-bibien u s-sniedaq li ħadd ma għandu jiftaħ, igħallmuna, li m'għandniex inkunu kurjużi. id-dragun jidher ħafna fil-firej- jet, imma mhagħad dan issibu mxerred ma' l-Ewropa kollha, doni xbieha tal-qawwiet tal-ħażen fuq l-art; sebat irjus ikollu d-dragun u biex toqtlu trid taqtagħhom is-sebgħa, għax inkella jerġa' jiġi ftiegħu, u min joqtlu irid ikun imwieled għalhekk. Hekk fil-ħrafa tad-Dragun Draganti, li jaqfel is-sebat aħwa wara seba' bibien tal-ħadid, it-tmienja fost l-aliwa li jit- wieled: mid-dmugħ t'ommu, ibeżża' d-dragun li jitqagħweġ bl-uġigħ malli jitwieled. Din it-tarbija, Pietru Lagrimanti, jitwieled jaf jitkellem, 'fenomenu' li ssibu kullimkien. fil- letteratura tal-poplu. Għedna xi ħaġa ħafif ħafif fuq il-ħrejjet Maltin u fuq l-element l minnu jissawru. Imma ntennu li l-isbaħ ħaġa li wieħed jista' jagħmel hi li jaqrahom, jew, aħjar, jismagħhom minn Ħalq il-bdiewa xjuli, l-irġiel u n-nisa tagħna li għadhom igħiduhom lil uliedhom blial ma semgħuhom huma nfishom AI minn għand ta' qabilhom. U mbagħad tkun Ħaġa ħafifa li wieħed jifhem għaliex il-ħrejjet tal-poplu kellhom sehem hekk kbir fil-ħajja ta' misserijietna fiż-żmenijiet l-imgħoddija. Inġibu issa żewġ ħrejjef Maltin, li sa fejn naf jien, għad- hom ma nkitbux —imma li kont nisma' ta' sikwit meta' kont għadni tfal. IL-ĦRAFA TAX-XEMX U L-QAMAR Darba kien hawn skarpan kellu ħames xebbiet, u mar it-tentazzjoni jagħmel żarbun għandu u qallu ''Mgħallem, għandek xi xebba żżewwiġhieliżti: Wieġeb l-ieħor ''fva, lia nsejħilhaf' Sieħ lill-kbira u qaltlu li ma tridx tiżżewweġ. Sejjaħ Hil-oħra u qaltlu l-istess. Wara l-erbgha qallu ''Baqagħli walida, imma għadha żgħira'. L-ieħior qallu ''le, ġibha'' Sejħilha u qaltlu le. Imbagħad. il-tentazzjoni qallu f Gliidilha l taqtagħlha xagħarha jekk hi ma tiżżewwiġx.' — Dik qalet ''Agħmel int''. U qatagħlha xagħarha. Reġa' qallu ''Għidilha niqtagħlek dir- għajkl'.— Wieġbet ''Agħmel inti' U qatagħiha dirgħajha, wiefied qatgħetu hi u l-ieħor tatu 'l missierha biex jaqtgħu: Qallu mill-ġdid ''Għidilha nneżżgħek għarwiena u nkeċċik barra'' — Hekk għamel. U fisrġet għal għonq it-triq u daħlet ġo ġnien, sabet kamra u baqgħiet dieħila. . Kier hemm siġra u kienet tmur. taħtha, tinżel il-fergħa waħedha, tigdem gidma u terġa' titla' il-fergħa. Is-sinjur tal-ġnien kellu żewġi iklieb. Kien itihom l-ikel u dawk kienu jmorru jaglituh lil-AMari— għax bekk kien jisimha. Is-sinjur rahom jogħolbu l-klieb u qal ''Kemm qegħdin jogħolbul Nagħimlilhom l-għassa — X'vendikazzjoni dint—— Mank jaqta' wafida sħiħal Jigdimha gidina u jħalliha U Qagħad għassa tt ta l-klieb sejrin bl-ikel għand Mari. Meta ratu stħat. Qaltlu l-biċċa tagħha kif kienet u dak ġabarha mie- għu, libbisha u żżewwiġha. Wara ftit siefer u ħalliha għand ommu, U kellna tewmin; kienu x-Xemx u l-Qamar. Ommu bagħtet tgħidlu ii-għandu tewmin. It-teutazzjoni bidlilh; l-ittra u qallu lk għandu kelb u qattus. Huwa bagħat igħiddha ji-kuntent bihom, avolja' kelb u qattus. Reġa' bidel l-ittra u qatliha 'Oħroġha minn hemm għax jekk niġi noqtolha (lill-maraj' Allura ommu għamilha t-tfal ġo ħorġa, wieħed wara ir ieħor quddiem, u bagfititha Barra. imxiet u wara ftit iltaqa' magħha t-Tentazzjoni. Qallha 'Ċaglaq spallejk: Għamlet hekk u ġewha par idejn taċ- ċomb. Baqgħet miexja u Itaqa' magħha San Ġużepp. Qallha Ċaqlaq dirgħajk u ġewha par dirgħajn tal-laħam. Siebet dar, ħallet it-tfal u fisqiethom. U baqgħiet tgħix hemm. It-tfal kibru u saru ġmielhom. Ġie żewġha mis-safar u ommu qaltlu x'ġara, Qaltlu li hi rċeviet biex tofiroġha barra. Qallha ''Irċevejt ittra li kelli kelb u qattus'' Qaltlu ''Kellek ix-Xemx u l-Qamar, ' Allura hu għamilha b'mejta. Darba jmur f'ħanut u raha f'gallarija. Hi għarfitu wkoll. Qaltilhom lil- uliedha ''Dak missierkom. Dak xtara xi ħaġa u mar qallha biex issajjarhielu u kellu jmur jiekol għandha. Beda jgħid, bejnu u bejn rufiu UHuwa din mhix martif' Hi lit-tfal qaltilhom ''Issa waqt li nkunu fuq il-mejda għiduli ''Ma, għidli l-istorja tiegħek.' U xħin bdiet tgħidilhom, qallha ''Mela inti marti u dawn uliedit' U ferħu b'xulxin u mietu u marru l-Ġenna. IL-KAP TAL-IŻBANDUTI Darba kien hawn raġel kellu ħames xebbiet u mar għandu kap tal-iżbanduti u qallu ''Għandek xi xebba żżewwiġhieli ' —Għandi'' wieġbu. U żewġu xebba. Żewġu xebba u ħadha miegħu. Hu kien imur jisraq. Qallha ''Jiena ħiereġ għal tlitt ijiem oqgħod attenta, qis li kif inħabbatlek tiġi tiftaħli'. Kif żbaljat darba qatgħalha rasha u dendilha fis-saqaf, Reġa' mar għand missierha Qallu ''Kif inhi t-tifla Dak wieġbu UTajba. Tridx tibgħat xi erbat ijiem l-oħra magħhag' U marret l-ofira. X'ħin daħilet qallha ''Ara oħtok fejnha. Jekk ma toqgħodx attenta u tiftaħli malli nħabbat nagħi:nillek bħalhaf' U ġara l-istess. Fl-aħħar nett kien baqa' ż-żgħira biss. U mar għaliha. X'ħin dafilet qallha bħall-oħra ''Ara ħutek fejnhom. Jekk ma tiftaħlix malli nħabbat jiġrilhek bħalhom'' Din qagħdet at- tenta ħafna. Darba Ħareġ għal tmint ijiem u seraq ġuvni u niżżlu ġo bir u qabel ħareġ qallha ''Jiena ħiereġ. Issa hemm dak il-kelb ġol-bir niżżel bott ilma u tħarisx'. Marret. biex tagħilfu u tisqih, u ħarset u ssib ġuvni. Qaltlu ''Inti hawnf' Qallha 'Iva'. Tħaddet illum u tħaddet għada, fl-aħħar qal- tlu ''Tridx inteligħek, naqbdu żiemel kull wieħied u naħarbu; u jekk narawh ġej nisparaw għal xulxin—biex il-vendetta nagħmluha aħna u mhux joqtolna hu'' Hekk għamlu. mxew u sabu d-dar ta' missieru. Ħadha: għand missieru, irrak- kuntalu l-biċċa li hi salvatu w żżewwiġha. Meta mar id-dar il-kap tal-iżbanduti qal ''Għamlithieli' imma jien nagħmilħielha 7: Mat ordna ajkla tad-deheb li jidħol ġo fiha, tinqafel minn ġewwa u qallhom. ''Ħuduni quddiem ir-re u rregalawhielu'—— Dik li żżewġet il-bin is-sultan ma redithiex. Għamlitha ta' marida fis-sodda u ħafna nies im- dawrin magħha—u meta tistna' l-molla tfaqqa' tibda tgħajjat u n-nies aktar jinġabru u ma fdawha xejn. Mela fl-aħffarnett qaltlu ''Dik l-ajkla ma tridhiex. Oħorġuhieli fi pjazza u sparaw għaliha'' Hekk għamlu u. beda ħiereġ id-demm, Li ma għamnletx hekk hi, kien joħroġ u joqtolha hu u jħallilha l-ajkla hemm. Hekk sa fl-aħiliar qatlet lil-kap tal-Iżbanduti, G. CASSAR PULLICINO Kit iddoqq ħelwa l-kelma ġe' widnejja Tiegħek, Ħelsien, b'kull hena u dawl mimlija Meta niftakar fik, quddiem għajnejja Nilmaħ eluf ta' nies b'ismek mogħnija. Eluf w eluf ta' nies nilmaħi għaddejja Sejrin jinġabru Ikoll ġewwa Art qawwija, Fejn l-Armata tas-Sewwa qed titħejja, Sabiex teħles il-ġnus minn kull kefrija, Għalik imutu r-rġiel qalbiena tagħna, MW għal din Ħajjitna Vint imlejt bil-ħlewwa, W. għall-għixien Ħieles lint imlejt bil-għana. U sakemm tibqa' tgħix f'kull Ħaġa, ewlieni, Jibqa' jsaltan fid-dinja l-Ħaqq u s-Sewwa, U kull bniedem fuq l-art jista' jghix ħieni. ANTON KASSAR (Student tal-Matrikola)