GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR Vol.G. Nru.4 Ħarġa Nru. 25 L-IMNARA ĦĠEJJEĠ TA' S. ĠWANN FI QUEBEC… IL-FRATELLANZA TAL-KARITA FOLKLOR FIL-FILATELIJA IL-VENERANDA LAMPADA F'ĦAŻ-ŻEBBUĠ MOGĦOŻ U NAGĦAĠ; VOKABULARJU IL-FANAL TA' DELLIMARA Ħarġa Numru 25 J.F Porsella-Flores Guido Lanfranco Ġużi Gatt XOGĦOLIJIET TA' DAN L-AĦĦAR MINN MEMBRI TA' L-GĦAQDA LISTA TA' MEMBRI EFFETTIVI GĦAS-SENA 2001 STATUT TA' L-GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR Bullettin ta' L-Għaqda Maltija tal-Folklor. Joħroġ darba fis-sena. L-opinjonijiet li jidhru hawn m'humiex neċessarjament dawk ta' L-Għaqda jew ta' l-Editur, jekk ma jkunx hekk speċifikat. Indirizz ta' l-Editur: 78, Triq San Trofimu, Tas-Sliema, SLM 02 IL-ĦĠEJJEĠ TA' SAN ĠWANN FI QUEBEC, IL-KANADA, U TIXBIh MAT-TRADIZZJONI TA' MALTA Angelo Dougall Meta wieħed ikun jinsab f'art barranija, l-aktar bħala emigrant, bilkemm ikun irid jemmen kif jiltaqa' ma' xi tradizzjoni folkloristika li tixbab xi waħda mit- tradizzjonijiet ta' pajjiżna. Tibqa' sorpriża tassew għalihl Fil-Provinċja ta' Quebec, ġol-Kanada, in-nies jitkellmu bil-Franċiż u huma kattoliċi. F'dan il-pajjiż isiru l-Ħġejjeġ ta' San Ġwann il-Battista li jitqabbdu f'lejlet il- festa ta' dan il-qaddis, sewwasew bħalma jsiru f'Malta. Biss, id-differenza hi, li f'Malta daż-żmien din it-tradizzjoni kważi spiċċat fix-xejn, waqt li fi Quebec, u kull fejn hemm komunitajiet Franċiżi ġol-Kanada, speċjalment f'Ontario, din it-tradizzjoni tabilħaqq għadha qawwija. Baqgħu jgħożżuha, u saret WIRT NAZZJONALI. Il- qaddis tal-provinċja ta' Quebec hu San Ġwann il-Battista, u l-jum tal-24 ta' Ġunju huwa festa pubblika tal-Provinċja ta' Quebec: Jum Quebec. Il-Kavallieri fi Quebec Il-Provinċja ta' Quebec hija art ta' medda enormi u mifruxa; insibu fiha xmajjar, għadajjar u kaskati bla tarf, oqsma u għelieqi tabilħaqq kbar. Daqs tlitt mitt sena ilu bdew isejħulha NOUVELLE FRANCE. (Franza Ġdida). Imma wieħed jibqa' misagħġeb meta jsir jaf li dan il-pajjiż kbir kellu gvernaturi u seigneurs xi kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann (L-Ordni ta' Malta). Infatti, fiċ- ċittadella tal-belt ta' Quebec, il-belt kapitali ta' din il-provinċja, insibu plakka ta' l- irħam, bi skrizzjoni. Din qiegħda fil-bitħa ewlenija u d-daħla tal-kotel kolossali, il- €'Hotel Chateau Frontenac', li tħares mill-post maestuż tiegħu fuq ix-xmara San Lawrenz. Din l-irħama, fl-iskrizzjoni kommemorattiva tgħidilna li dan il-ħofel hu mibni fil-post fejn kien hemm il-palazz tal-Kavallieri ta' Malta, li kien ċentru amministrattiv tal-Kanada Franċiża (NOUVELLE FRANCE u L'ACADIE). Noel Brulart de Sillerv kien gvernatur ta' l-Acadie; it-tnejn kienu kavallieri ta' Malta u flimkien mal-patrijiet Ġiżwiti għenu ħafna fl-iżvilupp, tmexxija, esplorazzjoni u skoperti ta' dan il-pajjiż vast. Wieħed ma jista' qatt jifred il-folkor u tradizzjonijiet ta' pajjiż mill-ħajja etnika, soċjo-kulturali, storja u reliġjon tiegħu. Lanqas ma wieħed jista' jidħol fid-dettalji tal- folklor ta' pajjiż u jikteb fuqu jekk ma jkunx jaf l-isfond soċjo-kulturali, il-ħajja politika, reliġjon u storja tal-pajjiż. Dawn kollha huma marbutin fil-ħajja tal-poplu u jesprimu r-ruħ tiegħu fil-folklor. Għalhekk insibu rabta kbira bejn il-poplu Franċiż u nisrani ta' Quebec, il-Kavallieri ta' San Ġwann taħt il-patrun qaddis tagħhom San Ġwann il-Battista, u l-ħuġġieġa li saret matul dawn iż-żminijiet, simbolu ta' għaqda u att ta' fidi. U ma nistgħux ma nsemmux, li forsi kienu l-Kavallieri stess li daħħlu l- ħuġġieġa f'dan il-pajjiż. Huma kienu ta' influwenza qawwija kulturali, fl-ewwel snin, fi żmien meta kienu jamministraw dan il-pajjiż qabel ma waqa' taħt il-ħakma Ingliża fl- 1760. F'dan l-istudju komparattiv ma nistgħux inħallu barra jew ninjoraw ir-rabta li kien hemm bejn l-Ordni ta' Malta u n-Nouvelle France. Din tibqa' sejra lura sa nofs is-seklu sbatax. Matul il-Golf u x-xmara San Lawrenz insibu knejjes, oqsma u rħula b'konnessjoni mal-Kavallieri ta' San Ġwann. Fost il-gvernaturi ta' dan il-pajjiż, il- Kavallieri ta' Malta kienu: Charles Hault de Montmagav (għall-Amerindjani muntanja kbira, kif kienu jsibuh b'ilsien it-tribu tagħhom, u tawh dak l-isem bit-tradizzjoni tagħhom); Isaac de Launov de Razillv; Robert Cavalier, Sieur De La Salle; Paul de Chomedv, Sieur de Maisonneuve, u oħrajn. Dawn il-kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann ħallew isimhom minqux fl-istorja kemm ta' Quebec u kemm tal-Kanada. Il-Balliju Vici Ammiral Fra Pierrre-Andrċ Suftsen de Saint Tropez qasam l-Oċean Atlantiku u baħħar darbtejn fis-seklu tmintax matul il-karriera navali tiegħu, u żar dan il-pajjiż. Niltaqgħu ma' bosta bliet u rħula fi Quebec fejn hemm bosta knejjes dedikati lil San Ġwann il-Battista, fejn lejlet il-festa tiegħu isiru l-ħġejjeġ tradizzjonali ta' San Ġwann. F'dan l-isfond naraw kif f'dan il-pajjiż, f'lejlet jum San Ġwann, daħlet it- tradizzjoni tal-ħuġġieġa li saret parti mill-folklor tal-Provinċja ta' Quebec. Għalhekk ma nwarrbux il-fatt li kienu l-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann li setgħu daħħlu din it-tradizzjoni fil-folklor ta' dan il-pajjiż. Kienu huma li nkuraġġewha u rawwmuha kif għamlu f'Malta, u baqgħet aktar minn qatt qabel, waħda mit-tradizzjonijiet ta' dak il- pajjiż (u ta' pajjiżna), u ilha sejra għal aktar minn tliet mitt sena. Il-Ħġejjeġ ta' San Ġwann Nhar San Ġwann il-Battista jaħbat l-24 ta' Ġunju u l- ħġejjeġ isiru lejlet il-festa tiegħu, fit-23 ta' Ġunju. — Il-ħġejjeġ jitqabbdu filgħaxijanett ima' nżul ix-xemx u jibqgħu sejrin sa tard bil-lejl. Madwar il-ħuġġieġa l-Franċiżi ta' Quebec jagħmlu għors sħiħ u jsir ħafna xalar, xorb, żfin u kant, kemm tradizzjonali, kif ukoll patrijottiku. Lejlet San Ġwann jew il-jum ta' qabel, huwa meqjus l-itwal jum tas-sena, u minn dak il-jum id-dawl jibda jnaqqas u jbatti sal-jum tas-soistice tax-xitwa f'Diċembru. Inkiteb ħafna dwar it-teorija ta' l-oriġini tal-ħuġġieġa ta' San Ġwann u mhux ser nidħol f'dan il-mertu u l-qasam tas-suġġett. Wieħed mill-aktar antropoloġi awtorevoli dwar dan is-suġġett u l-iġejjeġ tas-sol/stice, Sir James Frazer, fil-ktieb tiegħu The Golden Bough (Abridged Edition New Vork, 1936) ma jgħidilna xejn dwar il-ħġejjeġ li jsiru lejlet San Ġwann fil-Provinċja ta' Quebec, u għalhekk nixtieq li din il-kitba tkun ta' studju komparattiv li bih naraw ix-xebh u l-paraleljiżmu ta' tradizzjoni li kienet teżisti, u dawk li għadhom isiru fil-l-Provinċja ta' Quebec, u l- istess tradizzjoni ġol-gżejjer Maltin. Fi żmien il-ħakma ta' l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta il-Gran Mastru kien imur hu nnifsu fi proċessjoni ħalli flimkien mal-balliju u l- kavallieri jagħtu n-nar ħuġġieġa kbira f'nofs il-pjazza tal-palazz tal-Belt. Din kienet tkun is-sinjal biex jingħataw in-nar il-ħġejjeġ madwar il-gżejjer Maltin. Kienet tkun dehra tassew impressjonanti għal dawk iż-żminijiet b'dan l-avveniment ta' kull senal Ġo Franza wkoll, din il-lejla kienet waħda li daħlet bħala tradizzjoni f'dak il- pajjiż, u kienet issir il-festa tat-tqabbid tal-ħġejjeġ f'ħafna bliet u rħula, l-aktar fejn kien hemm kavallieri ta' San Ġwann il-Battista, magħrufin bħala l-Kavallieri ta' Malta. U l-kavallieri kont issibhom quddiemnett għal dik iċ-ċerimonja f'dik il-lejla. Kienu jmorru fi proċessjoni bil-pompa kollha, b'torċa f'idhom biex jagħtu n-nar lill-ħatab tal- ħuġġieġa li kienet tintrama f'xi pjazza ewlenija tal-belt jew raħal tagħhom. Ħġejjeġ oħra kienu jinxtegħlu fuq għoljiet jew muntanji. It-tradizzjoni tat-tqabbid tal-ħġejjeġ kienet issir ukoll f'ħafna pajjiżi ta' l-Ewropa speċjalment fil-pajjiżi ta' l-Iskandinavja u l-Ġermanja. Fl-Ingilterra, dawn il-ħġejjeġ kienu magħrufin bħala Midsummer Night Bonfires. Fl-astronomija dan il-jum huwa magħruf bħala solstice tas-sajf, u jkun ta' importanza mill-akbar fil-kalendarju tal-folklor tal-pajjiżi ta' l-Ewropa. Kien lejl ta' festa fit-tradizzjoni ta' żmien ilu, qabel ma l-Kristjaneżmu beda jinfirex ma' l-Ewropa, meta f'dan il-kontinent kien jum ta' festa ta' oriġini pagana. Il-Knisja Nisranija, sa mill-bidunett, addattat dan il-jum tas-solstiċe tas-sajf, jum pagan, għall-Festa tat-twelid ta' San Ġwann il-Battista, bħala festa nisranija, u tatu libsa ġdida. Fih baqgħu jsiru l- ħġejjeġ bħalma kienu jsiru qabel. Insibu li t-tqabbid tal-ħġejjeġ kien isir ukoll max- xtut ta' madwar il-Mediterran. Kienu jsiru fl-Afrika ta' Fuq u baqgħu jsiru anke wara li daħal u xtered l-Islam f'dawk l-artijiet. B'hekk naraw, li din it-tradizzjoni folkloristika kienet ħajja u b'saħħitha fl-Afrika ta' Fuq qabel daħlu l-Għarab f'dawk il- pajjiżi u qerdu tradizzjonijiet ta' komunitajiet Insara; imma l-ħuġġieġa baqgħet issirl Il-Leġġenda Il-leġġenda tal-ħuġġieġa hija marbuta ma' Jum it-Twelid ta' San Ġwann il-Battista. Sewwasew bħalha kienet tingħad fi Franza u pajjiżi oħra ta' l- Ewropa. L-oriġini tagħha, din il-leġġenda hi bikrija, tal-bidu taż-Żminijiet Nofsana (medio evo) u x'aktarx ukoll ta' l-ewwel sekli tal-Kristjaneżmu. Għallinqas, kif kienu jirrakkontawhielna ġo L-Isla, qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, din il-leġġenda tgħid hekk: Omm Ġwanni l-Battista, Santa Eliżabetta, kienet toqgħod xi ftit 'l bogħod mill-qariba tagħha Marija (il-Madonna), u sar ftehim bejniethom minn qabel, li meta jitwieled binha, tgħarraf lill-Madonna b'ħuġġieġa. U hekk għamlet. Meta twieled San Ġwann, Santa Eliżabetta talbet lil żewġha San Żakkarija biex iqabbad ħuġġieġa fuq għolja fil-qrib ħalli biha tgħarraf lill-Madonna bit-twelid ta' Ġwanni. U jkomplu jgħidulna fil-leġġenda, li l-Madonna wkoll xegħlet ħuġġieġa fuq għolja qrib id-dar tagħha biex twieġeb lill-qariba tagħha li rċeviet il- messaġġ tagħha bil-ferħa. F'dawk iż-żminijiet, il-ħġejjeġ kienu jintużaw għall-messaġġi u mezz ta' komunikazzjoni. X'aktarx li din il-leġġenda li tingħad f'Malta ġejja wkoll minn żminijiet tal-Medio Evo.. Minn Franza, din il-leġġenda ttieħdet mill-emigranti Franċiżi fid-Dinja l-Ġdida, ġo Quebec u postijiet oħra ta' l-Amerka ta' Fuq meta bdew jikkolonizzaw dak il-kontinent. Dawn l-emigranti kienu telqu l-aktar minn madwar ix-xtut ta' l-Atlantiku ta' Franza fejn għandhom l-istess leġġenda dwar dawn il-ħġejjeġ. Għalhekk din il-leġġenda tal-ħuġġieġa ma twasslitx ġo Quebec u fin-Nouvelle France qabel is-seklu sbatax. Il-Kavallieri ta' San Ġwann (l-Ordni ta' Malta) ma naqsux li jinkuraġġixxu l-kult u l-qima lejn dan il-Qaddis Patrun tagħhom, il-jum tal-festa tiegħu,u l-kommemorazzjoni u t-tradizzjoni folkloristika tal-Ħuġġieġa f'lejlet il-festa. F'Malta ġara l-istess ħaġa. Insibu għalhekk xebh u paralelliżmu fit-tradizzjoni li kien hemm f'dawn il-gżejjer fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann. Din it-tradizzjoni folkloristika kienet tant qadima u rabbiet tant għeruq, li saret parti mill-ħajja soċjo- kulturali, reliġjuża u folkloristika ta' ħafna pajjiżi fl-Ewropa u fid-Dinja l-Ġdida. Il-ħġejjeġ għadhom jitkebbsu bl-akbar ħerqa u entużjażmu. It-tfal u ż- żgħażagħ tal-Provinċja ta' Quebec jagħmlu l-almu tagħhom għal dan. Wieħed ħabib tiegħi Kanadiż li trabba fi Quebec kien qalli li fi tfulitu kienu jinġabru bi ħġarhom, tfal u żgħażagħ madwar il-ħuġġieġa tradizzjonali u kienu joqogħdu jiżfnu, ikantaw madwarha u jixwu l-qastan fil-ġamar tal-ħuġġieġa, biex meta jsir jikluh; u jgħaddu l-lejl hekk. Ma jistax jonqos li din tal-ħġejjeġ intlaqgħet tajjeb mit-tribujiet ta' l-Ameridjani (ir-Red fndians) għax dawn iħobbuhom il-ħġejjeġ. Għalkemm din it-tradizzjoni tal- Ħuġġieġa ta' San Ġwann hi tradizzjoni folkloristika Franċiża, madankollu għall- Amerindjani serviet ta' okkażjoni oħra ta' festa ferrieħa li taqbel ħafna mal-ħajja soċjali tagħhom, u ta' kif iħobbu jiċċelebraw huma. F'dak l-ambjent ta' dalma tal-foresti kbar tistħajjel li madwar ħuġġieġa jkun hemm dik l-atmosfera ferrieħa ta' għaqda soċjali. L-Amerindjani kienu jinġibdu lejn ħuġġieġa b'mod ta' l-għaġeb għax hemm istint primittiv fil-bniedem, komuni fil-bnedmin kollha, li jmorru fejn jilmħuha fid-dalma tal- lejl; qiegħda ġo demmu l-bniedem li jaffaxxina ruħu minn ħuġġieġal Għalhekk il- Ħuġġieġa ta' San Ġwann kienet opportunita' oħra għall-Amerindjani f'dak il-lejl tas- sostizju sabiex f'pow-wow jinġabru madwar ħuġġieġa (flimkien ma' l-immigranti) speċjalment dawk li ħaddnu l-fidi nisranija. B'hekk, l-istess tradizzjoni kienet isservi, kemm għall-Franċiżi kif ukoll għall-Amerindjani f'dak il-kontinent. Il-Ħġejjeġ f'dawn l-Aħħar Snin Il-ħuġġieġa ta' San Ġwann saret qisha simbolu ta' protesta tas-Separatisti ta' Quebec, tal-partit li jrid politikament li din il-Provinċja tinqata' minn mal-Kanada u jagħmluha stat indipendenti. Fid-dimostrazzjonijiet li jsiru minnhom f'lejlet Jum San Ġwann il-Battista, jitkebbsu l-ħġejjeġ f'kull raħal u belt tal-Provinċja. Wieħed mill-postijiet fejn iqabbdu l-ħuġġieġa hu l-quċċata tal-muntanja Mont Real fil-belt kbira ta' Montreal fl-istess Provinċja, u ssir mill-istudenti ta' l- Universita' ta' dik il-belt. Ma kinux saru ħġejjeġ fis-Sena tal-Emerġenza fl-1971 minħabba li dawn il-ħġejjeġ bdew jassoċjawkhom mal-partit tas-Separatisti u mad- dimostrazzjonijiet politiċi tagħhom, fil-festa ad unur il-patrun tal-Provinċja Kanadiża. Fis-snin li kont emigrant u kont ngħix f''Windsor-Ontario, xi xjuħ kienu qaluli li jiftakru ħġejjeġ kbar fi rħula qrib Windsor, fl-għelieqi u r-raba' tal-qrib, madwar il- Grand Marais u f'ħafna postijiet ta' abitazzjoni fil-kampanja madwar Point Peleċ;, fl- Assormption u f'irħula max-xtut tax-xinara Detroit u l-Għadajjar Kbar, f'La Salle, Tecumseh u River Canard, u kull fejn hemm irħula iżolati; oqsma u rziezet (farms) b'familji ta' bdiewa Franċiżi; tabilħaqq kienu jsibu ħatab xi jqabbdul Ma nafx kienetx issir bi tradizzjoni xi ħuġġieġa wkoll f'Detroit mill-komunita' etnika Franċiża tal-Parroċċa ta' Ste. Anne ta' dik il-belt. il-ħġejjeġ kienu jsiru bi tradizzjoni folkloristika u bdew bil-mod il-mod jinqatgħu minħabba li jitqiesu bħala simbolu tal-Kattoliċeżmu u aktarx kien hemm sikkatura u pressjoni Protestanta u Angio-Sassona. Imma fil-Provinċja ta' Quebec il- Ħġejjeġ ta' San Ġwann għadhom isiru bil-kbir u ilhom issa għal aktar minn tliet mitt sena, waqt li f'Malta bdew jinqatgħu u kważi spiċċaw għal kollox, aktarx minħabba bruda lejn din id-drawwa folkloristika. Kemm f'Malta, kif ukoll fi Quebec fil- Kanada, il-Ħġejjeġ ta' San Ġwann kellhom l-istess bidu, l-istess inkoraġġiment u l- istess trawwim matul l-istorja tagħhom. Nota: Fis-snin meta kont emigrant ngħix fil-Kanada ġbart tagħrif minn xi nies anzjani u oħrajn dwar il-Ħġejjeġ ta' San Ġwann li jsiru f'dak il-pajjiż, fejn kont nosserva wkoll tradizzjonijiet u folklor. IL-FRATELLANZA TAL-KARITÀ Lorenzo Zahra Kien il-Papa Klement VIH (1582-1605) li ħareġ bolla sabiex jitwaqqfu fratellanzi bil-għan li jgħinu lill-foqra bil-karita'. Naturalment kien żmien li fid-dinja kien hawn wisq faqar u bosta kienu jgħixu fil-miżerja. Il-Papa Pawlu V li laħaq warajh. kompla bil-pubblikazzjoni ta' Bolla Apostolika. Fostna twaqqfu fratellanzi fuq l-istess linji. Fl-1582 twaqqfet il-Fratellanza tal-Karita' fil-Birgu. Fl-1610 twaqqfet dik tal-Belt Valletta fil-knisja ta' San Pawl. Twaqqfu tnejn oħra, waħda f'Ħaż-Żebbug fl-1695 u oħra fl-Isla fl-1719; ilkoll kellhom l-għan li jgħinu 'l foqra. Kienu fdati minn bosta u f'idejhom kien jitħalla xi ġid biex ikun ta' għajnuna lill-fqar. Għalhekk dawo il-fratellanzi għażlu membri tagħhom stess biex jieħdu ħsieb jiġbru u jqassmu u jamministraw il-ġid li jkun fdat f'idejhom. Kull waħda minn dawn il-fratellanzi kellha l-karatteristiċi tagħha fit-tqassim lill- foqra. Dik tal-Belt Valletta mwaqqfa fil-Kolleġġjata ta' San Pawl, mogħnija b' ġid li xi negozjanti ta' l-imgħoddi ħallew f'idejha, kienet mhux biss tqassam legati taż- żwieġ, imma wkoll kellha fondi biex tgħin fil-ħelsien ta' l-iskjavi. Dik tal-Birgu kienet tqassam ħobż lill-fqar, u saħansitra fil-proċessjoni l-fratelli kienu jqassmu ħobż fit-tilari li biż-żmien saru baċiri dekorati (f), li kienu karatteristiċi ta' din il-fratellanza tal-Birgu. Il-fratellanza ta' l-Isla, b'devozzjoni speċjali, intrabtet ma' tal-Kurċifiss, waqt li dik ta' Ħaż-Żebbuġ żammet ukoll l-għan ta' għajnuna lill-fqajrin. Il-fratellanza tal-Belt, kienet, sa minn bosta snin, nhar Ħadd il-Palm, timla mejda b'ħafna prodotti ta' l-ikel u wara tistieden lill-arċipriet biex ibierek il-proviżjon kollu, u wara jiġu fqajrin minn kull parroċċa, imlibbsa libsa bajda apposta, imsejħa sacco, waqt li l-istess fratelli kienu jilbsu fardal abjad u jqassmu l-proviżjonijiet kollha tal-mejda. Maż-żmien din spiċċat biex isservi biss ta' dekorazzjoni, għalhekk, dawn l- aħħar snin, il-fratellanza ddeċidiet li wara li tesponi l-mejda, tqassam il-proviżjonijiet lil xi istituti jew komunitajiet reliġjużi fqajrin, u l-mejda ma baqgħetx issir. Għalkemm b'idea żbaljata, uħud bdew isejħu din il-mejda, 'ta' l-appostli', għax kienu jqabbluha ma' l-imwejjed ta' l-appostli li issa saru tant komuni armati f'diversi parroċċi. (7) Ritratt ta' dan il-baċir deher f 'L-Imnara' Nru.18 (1994) p.15 Fratelli tal-Karita fl-oratorju tagħhom fil-knisja parrokkjali San Pawl, Valletta. (ritrat: Guido Lanfranco, festa 30-V-1998; jidhru Lorenzo Zahra u Edward Farrugia) Muzzetta u konfratija tal-fratellanza tal-Karita tal-Birgu (ritratt: Guido Lanfranco, 6-X-1996, mużew parrokkjali, Birgu) IL-FOLKLOR FIL-FILATELIJA JF Porsella-Flores L-istudju tad-drawwiet u tradizzjonijiet tal-poplu ta' kull pajjiż tad-dinja beda jikseb importanza kbira mill-bidu tas-seklu dsatax permezz ta' kitba minn nies magħrufa. Insemmu, per eżempju, lill-aħwa Ġermaniżi Jacob u Wilhelm Grimm, kittieba ta' ħrejjef li ġew maqluba għal diversi ilsna, bħal Grimm 's Fairv Tales (1812- 1822) bl-ingliż. Giuseppe Pitre', taljan, kien studjuż ieħor kbir tal-folklor. Kiteb ħafna lejn it-tmiem tas-seklu dsatax dwar it-tradizzjonijiet popolari tat-taljani u l- isqallin. Hawn Malta, is-Sur Fons Maria Galea, bejn l-aħħar snin tas-seklu dsatax u l- bidu tas-seklu għoxrin, ippublika bil-Malti, serje ta' 150 ktieb fis-serje ''Mogħdija taż- Żmien'. Fl-1900 ħareġ il-ktieb GA ''Drauuiet Tan-Nies Ta Xi Pajjisi', Minbarra l-kitba, insibu wkoll pitturi u ritratti li ġew anki riprodotti f'kotba u kartolini. Picture Postcards 1898-1906 ta' Giovanni Bonello u Graham Smeed sponsorjat mill-Mid-Med Bank, 1985. Il-qarrejja jridu jifhmu, iżda, li dawn il-pubblikazzjonijiet ma jittrattawx biss il- folklor. imma l-folklor daħal ukoll fil-filatelija. Beda jkollna ħarġiet ta' bolli li juruna xeni ta' folklor lokali. Fis-26 ta' Frar 1976 l-Uffiċċju tal-Posta ħareġ sett ta' erba' bolli dwar folklor Malti. Is-suġġett ta' kull bolla minnu nnifsu jurina x'tip ta' drawwiet huma marbutin ma' dik il-festa popolari li l-bolla turi… Dawn kienu: Festa tar-raħal (1c3m); insibu armar għall-festa, bħal bandalori, pavaljuni u rdieden tal-ġigġifogu. — L-Imnarja (Sc); naraw raġel idoqq il-kitarra, min jgħanni , min jiżfen, u min isajjar fuq il-kenur fil-Buskett fejn ikun hemm il-festa bil-lejl lejlet l-Imnarja sa filgħodu. Il-Karnival (7c5m); naraw tliet maskarati, tifsira tal-Karnival. Il-Ġimgħa l-Kbira (10c); naraw fratelli fil-purċissjoni b'vara nhar il-Ġimgħa l-Kbira. Dawn id-drawwiet popolari kienu deskritti wkoll fil-bullettin li joħroġ ma' kull ħarġa ta' bolli. Ħamsa u għoxrin sena wara, fit-22 ta' Frar 2001, il-Maltapost ħarġet sett ta' ħames bolli dwar il-Karnival, ta' 6ċ, 11ċ, 16ċ, 19ċ u 27ċ.— Il-bolli ġew meħuda minn ritratti ta' karrijiet u kostumi fl-isfilata tal-Karnival fit-toroq tal-Belt. Fil-Buluttin li ħareġ ma' dawn il-bolli nsibu fil-qosor l-istorja tal-Karnival f'Malta, inkluż l-element tal-folklor marbut miegħu, mill-bidu tiegħu fil-Birgu fl-1535 sal-ġurnata tal-lum. Fuq il-qoxra ta' barra tal-bullettin naraw xena oħra tal-Karnival… ta' daqqaqa, għannejja u żeffiena, fost il-briju tal-poplu, fil-Pjazza tal-Palazz, il-Belt, kif kien pinġieha Edward Caruana Dingli. Ftit wara, fit-18 ta' April, il-Maltapost riedet tfakkar lil dan il-pittur tal-folklor Malti, Edward Caruana Dingli, fl-okkażjoni tal-125 sena minn twelidu. B'dan il-għan ħarġet sett ta' ħames bolli li ġew kollha magħżula minn fost l-40 tpinġija tiegħu li kienu ġew stampati fil-ktieb li semmejna aktar 'l fuq. Dawn huma: Mara tbiegħ it-tiġieġ (2ċ); Zagħżugħ tar-raħal (4ċ); Mara bl-għonnella (6ċ); Raġel idoqq il-kitarra (10ċ); Bejjiegħa tal-larinġ f'ġenb ta' triq fil-kampanja (26ċ). Fil-Bullettin li ħareġ mal- bolli, minbarra t-tagħrif tekniku dwar din il-ħarġa, insibu kopja ta' awtoritratt tal-pittur, u nota bijografika dwaru miktuba min-neputi tiegħu Gordon Caruana Dingli. Ħareġ ukoll sett ta' kartolini ta' l-istess bolli. Jagħtu stampa ċara ħafna tad- drawwiet u l-ilbies li fis-seklu li għadda kienu parti mill-ħajja ta' kuljum ta' niesna. Biex dawn ma jintesewx qegħdin infakkruhom permezz ta' stampi bil-kulur f'din il- ħarġa ta' L-Imnara għas-sodisfazzjon tal-qarreja u għall-istorja. F'dawn l-istampi jidhru kbar; id-daqs oriġinali ħu: 32.80mm x 55.00mm. Sett bolli li ħareġ fit-18-IV-2001 b'tifkira tal-pittur Edward Caruana Dingli (1876-1950) IL- VENERANDA LAMPADA F'ĦAŻ-ŻEBBUĠ Minn GUIDO LANFRANCO X'kienet din il-Veneranda Lampada'7 Mina mindu bdew jieħdu forma aktar stabbli, fis-seklu sittax, il-parroċċi ma kinux kontrollati minn awtorità finanzjarja waħda imma minn diversi entitajiet żgħar fejn xi ħadd jieħu ħsieb il-manutenzjoni tal-knisja, ħadd ieħor il-legati jew obbligi u festi partikolari, u għaqdiet u konfraternitajiet jieħdu ħsieb xi artal, vara jew ħaġa oħra; kull wieħed iżomm il-kontijiet separatament. L-aktar entita' importanti kienet dik li tieħu ħsieb l-artal maġġur li fost oħrajn kellha l-obbligu li żżomm il-lampier dejjem mixgħul, għalhekk kienet tissejjaħ il-Veneranda Lampada. Iżda biż-żmien bdew deħlin aktar affarijiet, sakemm bdiet tieħu ħsieb ukoll bżonnijiet assoċjati ma' festi, manutenzjoni, priedki u l-kumplament; baqgħu biss separati l-fratellanzi u għaqdiet oħtajn'. Għalhekk il-Veneranda Lampada żviluppat fi prokura ġenerali għad-dħul u nfiq ta' kollox. Ngħidu aħna, il-Veneranda Lampada ta' l-Imqabba fl-1748, ħallset bin-nifs għall-orgni ġdid '. Il-prokuratur tal-knisja, li kien jieħu ħsieb il- Veneranda Lampada, mhux bilfors dejjem kellu jkun qassis, u bħala eżempju nsemmu li fl-Imġarr, kien jieħu ħsieb is-sagristan mill-1930 sal-1944 '. F' Ħaż-Żebbuġ Bħala eżempju nsemmu li l-Veneranda Lampada f'Ħaż-Żebbuġ, ħallset 140 skud fl-1742, biex Saverio Laferla jagħmel l-istatwi tad-Duluri, S. Ġwann Evanġelista, il-Veronika u S,Vinċens de Paoli 7, u fl-1762 ħallset ukoll għall-kaxxerizzi tas-sagristija ġdida'. — Tlu ftit rajt xi ftit karti mitluqa, li jidhru li darba kienu parti minn rendikont tal-Veneranda Lampada ta' Ħaż-Żebbuġ, miktubin ta' malajr, u għandi naħseb li dawn imbagħad inkitbu aktar puliti u definiti f'xi reġistru apposta. — Għalkemm f'dawn il-karti li rajt m'hemmx l-isem tal-prokuratur, u l-anqas l-isem tar-raħal, jidhru xi affarijiet li ma' Ħaż-Żebbuġ biss għandhom x'jaqsmu; qed ngħid fejn imdaħħlin spejjeż. $… per Panniv. 1g'' għas- 6 ta' Jannar 1874. Il-kalkoli juru li l-ħlasijiet huma bl-iskudi, tari u grani li għalkemm kien hawn l-Ingliżi f'Malta, kienu baqgħu jintużaw għal żmien ġmielu. Quddiesa għall-Gran Mastru Vilħena fit-12 ta' Diċembru Dawn l-ispejjeż għall- quddiesa tħallsu f'Jannar, imma l-okkażjoni saret fit-12 ta' Diċembru 1873 u dik id-data taħbat tifkira tal-mewt tal-Gran Mastru Manoel de Vilhena li ġrat fit-12 ta' Diċembru 1736. Kien dan il-Gran Mastru li rregala r- relikwa, biċċa mid-driegħ ta' S. Filep, liż-Żebbuġin. Jingħad li Vilhena, qabel sar Gran Mastru, kien għamel wegħda li jekk jintgħażel jara kif jagħmel jirregala relikwa tal-qaddis liż-Żebbuġin, wara li kien għamillu talba l-kappillan Sagnani li kien jafu minn qabel. Meta sar Gran Mastru fl-1722 kkuntattja 'l-kapitlu ta' Aggira u dawn bagħtulu din ir-relikwa sena wara. Bħala rikonoxximent, iż-Żebbuġin bdew jagħmlulu quddiesa fit-12 ta' Diċembru, Il-karti li rajt ikopru minn Diċembru 1873 sa Lulju 1875 u l-quddiesa tidher titħallas f'Jannar ta' wara $. San Girgor Il-proċessjoni votiva ta' San Girgor kienet ilha ssir għal żmien twil, u fiha kienu jipparteċipaw il-parroċċi kollha bil-fratellanzi, slaleb u kleru, u l-poplu li joħnoq iż-Żejtun, wara jmur lejn Marsaxlokk. Din spiċċat minħabba tilwim kontinwu dwar preċedenza, u fadal biss pellegrinaġġ nominali mill- fratellanza ta' S. Ġużepp tar-Rabat mal-Kapitlu ta' L-Imdina li jsir fl-ewwel Erbgħa wara l-Għid; in-nies għadhom imorru bi ħġarhom, imma f'Marsaxlokk bissi-— Il- Venetanda Lampada ta' Ħaż-Żebbuġ fl-1874 turi 5 skudi għall-vetturi tal-kleru (aktarx karrozzelli li sa xi snin ilu kienu jintużaw mill-kappillan wara l-karru tal- mejtin), 2 skudi 4 tari 16-il gran għas-'servienti' li ġarrew is-salib fil-proċessjoni u għall-vettura għalihom, u 10 tari lil Saver Bonnici li ġarr is-salib lura l-knisja. L- istess sar fl-1875, imma hawn kienu tħallsu skud, 2 tari u 8 grani għall-kantanti tal- litanija waqt il-proċessjoni. Qniepen u sajjettil Bħalissa ħadd ma joħlomha, imma sa l-ewwel żminjiet tas- seklu għoxrin, — kienu jaħsbu, li jekk tinqala' maltempata bir-ragħad u s-sajjetti tista' tittaffa u titbiegħed bid-daqq tal-qniepen, u b'hekk niskansaw il-periklu. — Tabilħaqq, iddoqq jew ma ddoqqx qniepen, il-maltempata tieħu l-kors tagħha u xorta f'xi ħin tgħaddi waħedha minn fuqna, imma missirijietna kienu jaħsbuha mod ieħor. Għalhekk fil-kontijiet tal-Veneranda Lampada nsibu mniżżlin skud għad-daqq tal-qniepen fil-maltempati (28 Diċ. 1873), 6 tari (29 Jan. 1874) u 6 tari oħra (18 Frar u 12 Marzu 1875). MIEESS TLol- ki ir cesb À' rantene— ens il feħazzi, ko £ M Aħdem in bi ia senza l ewmgħunar i Sea iz Fl A BNIE mallu monti $ xħiże AG — SAL-fIA0 Feagjji bi nateka. sarju Ma. QI X RIIlxxj k a Al AM ħikelaġel: Penei l-l kAs —————4 kf la Am ea Ż Ti A ee —— zA Weraq ma' l-art tal-knisja. —— Minn żmien ilu, fil-knejjes kien hemm drawwa li l-art titgħatta bil-weraq tas-siġar. Dan kien oriġina minħabba diversi raġunijiet. Kienu jidfnu fil-knejjes u fuq l-oqbra kienu jqiegħdu weraq tal-larinġ, tar-rand, tas-sagħtar, plejju u oħrajn li jfuħu, biex jagħtu atmosfera aktar friska. Minbarra hekk bosta knejjes tal-bidu ma kellhomx madum tajjeb, imma kienu jew trab u torba mbattmin, jiġbru fihom il-briegħed, jew jekk ikollhom paviment, dan għall-ewwel kien ikun taċ-ċangatura tal-franka li titħammeġ malajr. Iżda wkoll wara li ma baqaax isir dfin, u wara li l-art kienet tgħattiet bl-irħam, komplew jifirxu weraq ma' l-art, speċjalment fil-festi. Dan baqa' jsir ukoll sa qabel il-gwerra li għaddiet f'diversi knejjes ta' l-irħula. F'Ħaż-Żebbuġ il-Veneranda Lampada nefqet 6 tari għall-weraq tal-ħarrub (6-Jan.1874), sagħtar 7 tari 4 grani (28 Diċ. 1873) 7 tari (9 Apr.1874) 3 skudi 6 tari ħarrub u weraq ieħor (14 Mejju 1874) 9 tari (27 Diċ. 1874) weraq tal-ħarrub għall-festi tal-Milied u 3 skudi 3 tari 12 grani għall-weraq tal-ħarrub (24 Mejju 1875). Bżonnijiet oħra L-ewwel spiża mniżżla f'dawn il-karti tal-Veneranda Lampada ta' Ħaż-Żebbuġ turi li l-prokuratur kien għadu kemm ħa dan ix- xogħol f'idejh, għax kiteb li nefaq skud u 8 tari għat-trasport biex mar il-Belt jieħu ġurament li jamministra l-prokura fedelment. (18 Diċ. 1873). Il-ħlasijiet saru għal diversi xogħlijiet, fosthom għax-xema', ħasil u tfarfir tal-knisja, kafejiet lil min jippriedka, jagħmel l-eżerċizzi jew ikanta, flimkien mat-trasport tagħhom, ħlas lil min ilesti l-palk ta' l-eżerċizzi u lil-min jarma u jżarma d-damask, ħlas ta' faħam, inċens, musketterija f'Sibt il-Glorja, fjuri għas-Sepulkru, mużika fil-festi, xiri ta' ostji, żejt għal-lampier, u bosta oħrajn. Jidhru spejjeż għall-ġarr u tqassim tax-xema' mbierek tal-kandlora, kif ukoll għal min iqassamu lill-bdiewa mifruxin fil-kampanja. Ta' min jgħid ukoll li tħallsu 12 skudi u 6 tari lill-organista għas-sena 1873, u 5 skudi lit-'tiramantici', jiġifieri dawk li jħaddmu l-minfaħ ta' l-orgni. Fil-15 ta' Awissu 18774, tħallsu skud u 3 tari lil min waqqaf il-katafalk jew tubru għall-quddiesa meta miet l-isqof Pace Forno fit-22 ta' Lulju 1874. Is-sena ta' wara, tħallsu 7 skudi u 6 tari għal żewġ stemmi veskovili mpittra għat-tubru (26 April 1875) u 4 tari biex ittraspportawhom (14 Mejju 1875) għar-raħal, biex jintużaw meta jagħmlu quddies għal ruħ l-isqof. DEGUARA, ALWIĠ L-Imġarr; Il-Ħajja u l-Ħidma ta' Niesu (1999) p.126 DEGUARA, ALWIĠ op.cit. p.25-26 Ħdax-11 folja sfuża mgħoddijin lill-awtur minn persuna anzjana minn Ħaż-Żebbuġ. VELLA, LURET Storja ta' Ħaż-Żebbuġ (1986) p.41 Nota: L-ispejjeż jidhru bl-iskudi, tari u grani. Scudo - 12tari; Tar- 20 grani. (grani jitqiesu ħabbiet, u Tari rbgħajja) MOGĦOŻ U NAGĦAĠ: VOKABULARJU Ġużi Gatt (Nota Editorjali: Din hija silta minn kitba li għad trid tidher fi ktieb aktar elaborat) QABIL IX-XAGĦAR (Caprine Species) Fl-istat naturali tagħhom, il-baqar, in-nagħaġ u l-mogħoż ilkoll jgħixu bir-RAGĦI (pasturage/grazing), imma mhux ilkoll jirgħu fl-istess ambjent. Il-mogħża tfittex postijiet muntanjużi u muħġara, tixxabbat ma' l-ogħla blat u tixref fuq irdumijiet u xfarijiet fejn bhejjem oħra jibżgħu jersqu. Ma tħobbx tgħix ubbidjenti ġo merħla bħan-nagħġa, imma timraħ 'l fejn tgħidilha rasha; tiekol ix-xewk, l-għollieq, l- ħurrieq u ħxejjex li bhejjem oħra jaħarbuhom. il-mogħża tagħtina l-laħam, il-ħalib u l-ġlud. il-laħam jissejjah LAĦAM TAL-GIDI (goat's meat, kid). — Il-ħalib tal-mogħoż hu tajjeb ħafna u dari Kien anke rrikomandat mit-tobba kontra l-mard tat-tiżi (tuberkulożi) u għal min ikun allerġiku għal ħalib ieħor. Il-fama tal-ħalib tal-mogħża ħadet daqqa ta' ħarta meta Temi Zammit sab fih il-baktierja tad-deni rqiq. Il-bniedem jista' jimrad bid-deni rqiq anke mill-ħalib tal-baqar u hu għalhekk li l-ħalib jiġi ppastorizzat jew mgħolli. Kienet weħlet b'kollox il-mogħża, għax dari, meta ma kien jiżisti l-ebda mpjant għall-produzzjoni tal-ħalib, ħafna minn-nies kienu moqdija bil-ħalib tal-mogħża li kienet tinġieb wara biebhom. 'Biex TAĦLEB (to milk) trid iddawwar subgħajk madwar IŻ-ŻEJŻA (teat) tal-mogħża (jew nagħġa jew baqra); sebgħak il-kbir ikun fuq nett fuq naħa waħda, u l-erbgħat 'iswaba l-oħra fuq in-naħa l-oħra, kif jidher fid-disinn. Trid taqgħod attent li ma Kif taħleb il-mogħża toqrosx il-mogħża b'difrejk. Erfa' Idek 'l.-fuq biex tagħfas bil-mod fuq IL-BIŻLA (udder) biex din terħi l-ħalib ġeż-żejża, imbagħad għafas iż-żejża bis-swaba kollha, imma kull sabgħa wieħed wara l-ieħor, mewġ mewġ, biex il-ħalib joħroġ u jaqa' ġol-maħleb jew barmil. Il-ħalib joħroġ GEŻŻ geżż (jet, squirt). In-nisa tad- dar li kienu jixtru l-ħalib m'għand Ir-raħħal li kien jiġi bil-mogħża ħdejn l-għatba ta' biebhom kienu jinsistu li jimlielhom it-tazza jew bott li kien ikollhom, u klenu jgħidulu: ' U ejja kemm int kiesaħ, għamilli geżż ieħori' Trid tara li taħleb il-ħalib kollu, għax l-itjeb ħallb hu l-ħalib ta' l-aħħar, u jekk ma taħlibilhiex il-ħalib kollu, il- mogħża tibda tagħmel inqas u Inqas ħalib. ' l Mill-ħalib tista' tagħmel il-ġobon, jew fil-każ tagħna l-Maltin, il-ġbejniet. il-ġbejniet jistgħu isiru wkoll mill-ħalib tan-nagħaġ. Il-prinċipju ta' kif Isir il-ġobon hu dan. L- istonku ta' kull tarbija umana jew ferħ ta' annimal hu magħmul apposta biex ikun jista' IĠERRAGĦ (to digest) u juża sewwa il-ħalib ta' l-omm. L-istonku ta' annimal jew bniedem adult ma jibqax l-istess bħal dak ta' meta jkun tarbija, u dan għax ikun irid ilaħħaq ma' ikel u diġestjoni differenti. Mela la qiegħdin nitkellmu fuq il-ħalib tal-mogħoż, irridu noqtlu GIDI (kid) li hu l-ferħ tal-mogħża, u meta nisolħuh u niftħuh, nieħdu l-istonku tiegħu li jkun għadu mimli bil-ħalib ta' l-omm. Norbtu l-istonku b'mod li ta' ġo fih ma joħroġx u nitfgħuh fil-melħ għal xi għaxart ijiem. in-neħħu l-istonku tal-gidi mill-melħ u nitfgħuh fix-xorrox, li aktar 'il quddiem nispjegaw x'inhu. Hawn min anke jagħsar xi lummija ġox-xorrox. Wara xi tlett ijiem jitneħħa l-istonku tal-gidi minn ġox-xorrox u l-likwidu jinħażen ġo xi flixkun. Dan il-likwidu issa jissejjah IT-TAMES (rennet). Biex nagħmlu l-ġobon jew il-ġbejniet irridu nqattru ftit qtar tat-tames fil-ħalib. Meta nagħmiu dan, il-ħalib JOBQOT (to curdie), jiġifieri li l-ħalib jinferaq fi tnejn; parti minnu tagħqad u l-parti l-oħra ssir ilma. Dik li tagħqad tissejjah BAQTA (curd), filwaqt li l-ilma jissejjah XORROX (whev). it-taħlita tissaffa mix-xorrox u l-baqta titqiegħed, ftit ftit, ġol- IL-BAQTA . QALEB jew QWIELEB (cheesforms, moulds), li jkun speċi ta' kannestru żgħir, dari magħmul mix-xitla tas-SIMAR (rushes), imma Hum magħmul mill-plastik. — Fil- qaleb il-baqta tkun tista' tkompli toqtor mix-xorrox, sakemm tibbies u tinbiegħ jew bħala ġbejna friska jew, jekk titħalla tinxef iktar u tintefa' ġol-bżar, tinbiegħ bħala ġbejna tal-bżar. ġ. Mill-ġlud tal-mogħoż isiru ħafna ħwejjeġ tal-ġild, żraben u nforor għaż-żraben, u ngwanti. IL-BODBOD (bdabad) hu r-raġel tal-MOGĦŻA (mogħoż). il-frieħ tagħhom huma l- GIDIu l-GIDJA (gidien). Meta jinfatam u jkollu sena l-gidi jsir GĦENS (għenus) u l- gidja ssir ssir GĦANIQA (għenieq). Xagħar il-mogħża jista' jkun ta' ħafna lwien differenti u kull lewn, jew taħlita ta' lwien, għandha isem għaliha: Jekk tkun sewda u bajda: BELQA BL-ISWED, jekk ħamra u bajda: BELQA BL- AĦMAR, jekk sewda imma b'rasha u widnejha bojod: ŻUNNARA, jekk b'suf ħamrani: XAQRA, jew, skond il-ħmura li jkollha GĦASLIJA, jekk tkun ittikiqata: WIŻGĦIJA (tinqara wiżgħaja), jekk is-suf twil: MIDLIELA, jekk is-suf qasir ħafna: MILGĦUQA. Hemm mogħoż li jkollhom rashom sewda imma b'faxxi sofor taħt għajnejhom tul rashom kollha. Dawk jgħidulhom TAL-MEREK. L-għamliet tal- widnejn u tal-qrun ukoll kellhom ħafna ismijiet: Jekk mogħża jkollha l-qrun tkun: QARNA, jekk bla qrun: FARTASA, jekk widnejha kbar u mitnijin minn għonqha sa geddumha: TORKA, jekk widnejha sa nofs wiċċha: BARŻAKKA, jekk qosra u għall-ponta: GARRUWA, jekk widnejha iqsar minn ta' garruwa: MEJXA jew MONDIJA. Jekk il-mogħża jkollha widnejha mitnija (fi tnejn) jgħidu li ili għandha WIDNEJHA MŻIEWED. L-għamla tas-sider kienet ukoll tiġbed l-għajn. Sider sabiħ kienu jgħidu: D u: DRIEGĦHA ROTA, sider ikrah, miġbud 'l isfel: DRIEGĦHA FLIXKUN. Jekk sidirha jkun kbir tant li jkollha timxi qisha qed tqandel xi xkora tqila jgħidulha QANBLIJA, u jekk ikollha biżla iqsar mill-oħra MXATTRA. Xi kull tant issib mogħża li meta timxi tħabbat saqajha ta' wara ma' xulxin. Dik tkun mogħża Taħt għonqha l-mogħża jkollha żewġ denduliet li jissejjhu MSIELET (wattles). Dari r-raħħal kien ilibbes IL-MAĦANQA jew ĦANNIEQA madwar għonq il-mogħoż favoriti tiegħu. Din kienet tkun mibruma minn xi ċraret ikkuluriti li dak li jkun kien isib minn hinn u minn hawn. Għallanqas mogħża waħda fil-merħla kien ikollha GARAS jew SANSALLU mdendel m'għongha. Dan kien qanpiena magħmula mil- landa jew xi materjal ieħor li jagħmel il-ħoss. il-bodbod JINTAĦ jew jagħti bir-ras (to butt). il-mogħża TWETWET (to bleat) Il-mogħża ddum Ħames xhur mir-REFGĦA (service) biex TILED (to give birth). il-ħmieġ tal-mogħoż jissejjah REDUS (crottels). In-nagħaġ jagħtuna l-laħam, il-ħalib u s-suf. Laħamhom jissejja LAĦAM TAL- ĦARUF (lamb). Meta kienu għadhom fl-istat naturali tagħhom, in-nagħaġ, għall- ħabta. tar-rebbiegħa, kienu jwaqqgħu il-kisja suf ii tkun kibritilhom biex issaħħanhom fix-xitwa. imma n-nagħaġ li jrabbi l-bniedem illum, tilfu din il- karatteristika u sufhom m'għadux jaqa' waħdu meta jibda jisħon it-temp. is-suf jibqa' jikber bla ma jaqa'. Allura kull sena, il-bniedem irid IĠIŻŻHOM (to shear), jiġifieri jqarwżilhom is-suf twil li jkollhom. Għalkemm daż-żmien żmien kollox isir bl- elettriku, l-għodda tradizzjonali li biha iġġiżż in-nagħaġ hi bħal imqass kbir li jissejjah IL-ĠELEM (shears). Min ikun tas-sena jista' jġiżż In-nagħġa u jħalli s-suf f'biċċa waħda li tissejjah ĠEŻŻA (fleece). Wara H jinħasel, is-suf JINTGĦAŻEL (to spin) bil-marden, jiġifieri jinġibed biex isir ħajt irqiq. Il-ħajt tas-suf jinħadem fuq IN-NEWL (loom) biex isir drapp. . IL-MUNTUN (imtaten) jew KIBX (kbiex) hu r-raġel tan-NAGĦĠA (nagħaġ). il-frieħ tagħhom huma l-ĦARUF u l-ĦARUFA (ħrief). Meta l-ħaruf jinfatam u jkollu sena jsir GĦABUR u l-ħarufa ssir GĦABURA (għabajjar). In-nagħaġ, bħall-baqar u l-mogħoż, JIXTARRU l-ikel (to ruminate/chew the cud). In-nagħġa għandha l-ħila tiekol ħafna ikel f'ħin qasir. Meta tistrieħ, l-istonku jerġa' jtella' l-ikel nofsu mogħmud biex in-nagħġa terġa' tomogħdu sewwa. B'dal- mod, l-istonku jkun jista' jieħu aktar sustanzi mill-ikel. In-nagħġa jkollha sitt SINNIET (incisors) u żewġ NEJBIET (canines) fix-XEDAQ t'isfel (lower jaw). Fix-xedaq ta' fuq ma jkun hemm la snien u lanqas nejbiet. Is- sitt sinniet t'isfel jagħfsu fuq il-ħanek ta' fuq, biċċa ħanek bla snien li tissejjah IL- QARRIEMA. Annimal bħal m'huwa l-baqra, IQARTAM il-ħaxix (to crop), jiġifieri jigdem u jaqta' l-ħaxixa imma jħalli biċċa 'l fuq mill-ħamrija. Imma n-nagħġa, li għandha xoffitha maqsuma, tista' TQARRAM (to gnaw off) il-ħaxixa s'isfel nett, sal-ħamrija. Fiż-żewġt ixdqa, ta' fuq u t'isfel, ikun hemm għoxrin DARSA (molar): ħamsa fuq kull naħa fix-xedaq ta' fuq; u ħamsa fuq kull naħa fix-xedaq t'isfel. In-nagħġa ddum ħames xhur mir-REFGĦA (service) biex TILED (to give birth). Il-ħalib tan-nagħġa hu inqas miljiem, jiġifieri fih inqas ilma, mill-ħalib tal-baqra. Jintuża għall-ġbejniet. L-istess bħal fil-każ tal-mogħoż, jintefa' it-tames (meħud mill-istonku ta' ħaruf) li jifred il-ħalib f'xorrox u baqta. il-muntun (jew Kibx) JINTAĦ jew jagħti bir-ras (to butt). In-nagħġa TNEQNEQ jew TINBEE (to bleat) il-muntun u n-nagħġa jilbsu l-MAĦANQA jew ĦANNIEQA. Nagħġa li jkollha s-suf qasir tissejjah: GAGĦDRIJA jew GARDA. In-nagħġa TREDDES, bħal-mogħża. Jiġifieri il-ħmieġ tagħha jisejjah REDUS, bħall-ħmieġ tal-mogħża. Imma xi kultant, skond l-ikel li tiekol, il-ħmieġ tal-nagħġa ma jkunx waħda waħda bħar-redus, imma jkun mibni minn aktar minn redusa waħda magħqudin flimkien. Dan jissejjah KAGĦBUR. Fanal dejjem jolqot il-għajn, ikun fejn ikun, minħabba d-dawl qawwi li jitfa' fi tberriqa, matul il-lejl u matul il-jum u bl-istruttura tiegħu. Fin-naħa t'isfel ta' Malta naraw il-Fanal ta' Dellimara, fil-qrib tal-port u d-daħla ta' Marsaxlokk, f'tarf il- peninsula tawwalija ta' Dellimara. Darba, fin-'Namru Station' għand Karmnu Xuereb, in-Namru l-għannej (ġo Detroit), waqt li konna miġburin hemm, id-diskursata tagħna waqgħet fuq dan il-Fanal. Tassew li dan hu magħruf ħafna, mhux biss minna l-Maltin, imma wkoll minn baħħara li jbaħħru fil-qrib u madwar il-gżejjer tagħna. Kien hemm wieħed fostna, ċertu Ġużeppi Duca minn Bir id-Deheb, raġel imdaħħal fiż-żmien; dan kien ilu ħafna snin jgħix ġol-belt ta' Detroit (Michigan), l- Amerka, fejn kien emigra f'żgħożitu minn qabel l-Ewwel Gwerra Dinjija. Kien sajjied, u għalhekk kien jinżel ix-Xatt (Marsaxlokk għaż-Żwieten u għal uħud minn Bir id-Deheb), u dan kien qalilna din l-istrofa ta' għanja li baqa' jiftakar minn tfulitu: Il-Fanal ta' Dellimara / Ta' kull leji jixgħel sabiħ; Tistħajlu qisu mnara / Fughħa jixgħel il-musbieħ. Mela darba fost l-oħrajn wasalt wasla s' għand in-Namru (ġo Detroit) u sibtu qiegħed fil-ġardina li kellu mad-dar, jedha waħdu u jgħanni waqt li kien qalb ix-xitel u s-siġar. Minn dak li kont qed nisma', kien qed jgħanni għanja dwar il-Fanal ta' Dellimara. Min jaf x'nebbħu jgħanni dani U x'kienu l-ħsibijiet għaddejjin dak il-ħini Wisq naħseb li kien qed jiftakar f'dawk iż-żminijiet ta' żgħożitu, nhar il-Festa ta' San Girgor, f'xi lejla ta' għana f'Marsaxlokk. Dak iż-żmien kien daqsxejn ta' raħal bi ftit djar ta' sajjieda foqra madwar id-Daħla ta' Sant' Andrija. U mbagħad fid-dalma tal- lejl kien jitlaq ċeklem lura, ma' xi ħbieb fuq karrettun lejn il-Fgura fejn kien joqgħod. Dak iż-żmien il-Fgura kienet kollha għelieqi u raba' għammieli u rziezet imxerrdin 'l hawn u 'l hinn. In-Namru kien tabilħaqq imqanqal dak il-ħin minn ħsibijiet ta' nostalġija. Fuq kollox dan hu l-folklor; ħafna drabi mqanqal minn nostalġija ta' żmien passat li ma narawhx iżjedi Ftit wara, n-Namru daħal ġewwa fil-kċina u jien dħalt miegħu; qalli: ''Anġ, aqbad lapes u karta ħalli tniżżel din l-għanja'. Kienet dwar 'Il-Fanal ta' Dellimara'. Din ma kinetx l-ewwel darba li kien joqgħod jiddettali xi għanja waqt li kont inniżżel dak li jgħanni. Ta' min isemmi li daż-żmien, il-Fanal ta' Dellimara, bini pittoresk u romantiku għalina l-Maltin, poplu tal-baħar, mgħadux aktar jiffunzjona; ix-xogħol tiegħu qdieh; x'aktarx li jsir mużew u fih ikun hemm il-magni oriġinali. Daż-żmien hemm jaħdem floku, fuq daqsxejn ta' struttura, aktar lejn il-ponta ta' dik il-peninsula, fanal modern (lanterna) li jitfa raġġi qawwija bid-dawl elettriku ta' żewġ leħħiet bojod kull darba. Il-fanal jibqa' fil-memorja biss, tifkira tiegħu l-leħħiet, waħda bajda u oħra ħamra. L- għanja tan-Namru tibqa' tifkira ta' dak il-Fanal romantiku fil-folklor tagħna. Il-Fanal ta' Dellimara (Għanja ta' Karmnu Xuereb - In-Namru) l-Fanal ta' Dellimara / Jixgħel ta' kull filgħaxija, Malli jidlam lilu tara / Jitfa' raġġ ta' dawlu dija. Malli jidlam lilu tara / Fuq il-għolja fejn hu qiegħed, Jitfa' raġġi fuq il-baħar, / Juri t-triq għal min hu mbiegħed. Tofroq sfiq dik id-dalma / Leħħa tiddi u bajdana, B'oħra ħamra tleħħ warajha, / L-ilwien sbieħ ta' Malta tagħnal Lill-blat ta' Bengħisa jdawwal, / L-iskoll aħrax tat-Taqtigħa, F'baħar iswed jifrex rotta / U bid-dawl tiegħu juriha. Raġġ fuq wiċċ il-baħar jilma / Ħalli d-dħul tal-bajja juri, Fejn il-kenn u wens isibu, / Lill-kajjikki u lill-vapuri. Merżuq wieħed wara l-ieħor, / Mill-Fanal ta' Dellimara, F'port ta' baħar kalm jistkennu / Is-sajjieda w il-baħħara. Sew ma' nżul ix-xemx il-ħidma / Jibda jitfa' raġġ fiddieni, U matulek il-lejl kollu / Sa ma jżernaq kmieni kmieni. Ta' bla heda dija ħelwa / Ta' kull lejl li minnu tara Jiddi b'raġġi fl-għoli għoli / Il-Fanal ta' Dellimara. Din il-Via Sagra Versata (jiġifieri għamla ta' poeżija) kienet tgħidha u għallmithieli nannti Lukarda, meta kelli xi erba' snin. Konna ngħiduha bl-amment kuljumi Maż-żmien jiena nsejt xi vrus, u għalhekk għamilt ħilti biex naħseb kif setgħu kienu fl-oriġinal. Il-versi minsija hawn huma immarkati b'asterisk ($). Ġesu kkundannat għall-mewt. Jekk għall-mewt ikkundannajt / Lis-Sultan minn tal-qdusija, Iddew għidli, o Pilatu / Liema kienet fih il-ħtija71 Għax jekk huwa mhuwiex ħati, / Int bħal ħati wrejtu 'l-Lhud; Għal d'il-ħtija hekk sabiħa / Li kont nista' biha mmutl Ġest jerfa' s-Salib. Kif Ġesu….. is-Salib lemaħ (€) / Fetaħ hemm id-dirgħajn Tiegħul Bil-ferħ beda jgħannqu, jbusu, / u bil-qalb iħaddnu Miegħul Iżda l-kiefra manigoldi / Ħatfuhulu minn idejHli U b'ħruxija li ma bħalha / Xeħtuhulu fuq spallejHi (7) L-Ewwel Waqgħa. Ta' l-imrar it-telgħa tidher, / Ġesti mbikki din jilmaħha, Għaliex jaf illi għalxejn / Għal xi wħud Hu se jitlagħhal U għal dan il-ħsieb hekk qawwi / Qalbu nqasmet; bi kbir skoss Fl-art imwaqqa' fis jiġġarraf; / Ma' kull daqqa l-mewt iħossl Ġest jiltaqa' ma' Ommu. It-tnehid u l-biki nisma' / Ta' dik l-Omm maħbuba Tiegħu. Qalb il-ġemgħa ta' nies tiġri / Sabiex hemm tiltaqa' Miegħul Nisma' jien tislima ħelwa / Ħierġa dlonk mill-ħelu Fommu; Id-dulur li Hu ħass f'qalbu / Fil-kliem tiegħu kien iżommu Xmun minn Ċirine jerfa' s-Salib ta' Ġest Jekk tal-pwieni ħorox Tiegħek / Lili ħati biss issib, Ma kellux, iċ-Ċirinew, / Jerfa' Miegħek is-Salibll Għal kulħadd stajt jiena waħdi / B'Salib aħrax ingħabbik, U għajnuna biss ta' wieħed / Qatt ma nista' le nagħtikll Il-Veronika timsaħ Wiċċ Ġesu. Kien imħabba d-dulur Tiegħek / F'dak il-Wiċċ kollu qdusijal Għax il-pwieni hena kienu; / Dana kollu mħabba fijal Mela x'tagħmel fis-smewwiet / Jekk f'maktur wiċċek ħallejt Fost ix-Xbieha kollha dmija, / Il-ġmiel Tiegħek kollu wrejtit It-Tieni Waqgħa Min iġib id-Dinja f'Idu / Fl-art imwaqqa' jien naraHl O Smewwiet, liema kefrija…/ Li għajnuna ħadd ma taHii Jekk il-bniedem ħati jaqa' / Hawn Ġesu, għajnuna jtihl Imma għal dan Ġest fid-dinja / L-ebda ħniena hemm għaliH In-Nisa ta' Ġerusalemm Xejn uliedi tibku iżjed / Fuq daw' l-Pjagi, da' d-duluri Iżda ħarsa fuqkom agħtu / Biex id-dmugħ jinżlilkom żguri Da' d-dulur erfgħuħ, o nisa; / Dan il-biki, dan il-hemm, Meta mħarbta taraw intom / Din il-belt, Ġerusalemmil It-Tielet Waqgħa. Qalb il-Lhud u l-manigoldi / Taħt it-toqol Ġesti ġġarrafi Iżda ħadd minn ta' madwaru (€)/ Li biex jgħinu idu tarraftl (f) Ħanin iżjed mill-bnedmin / Ħaġar samm nixtieg narak, Li mort tfixkel dawk il-passi / Ta' Min ħalqek u kkmandaki Ġest mneżża' minn Ħwejġu. Jekk il-Velu fl-Arka Mqaddsa / Ma naf illi tnażża' qatti W ALLA Nnifsu ta' din l-Arka / Mnażża jidher minn kulħaddill U jekk jgħattu ma jafuxi / Din il-għera fuqek ġieti Għid Sinjur x'inhuma jagħmlu / l-Anġli Tiegħek fis-Smewwietżi Ġest msammar mas-Salib. Jien nilmaħ għuda ħarxa ($) / Dan Ġesti mixħut għalihal L-ewwel daqqa li jistenna / Fl-Id b'musmar imdaħħal fihal U ġo dawk l-Idejn Imqaddsa / Hekk bia qies ifflaġellatil ($) Mingħajr ebda ftit tal-ħniena / Daqqiet nisma' l-martellatill Ġest jmut fuq is-Salib. Ma tistax ix-xemx li tara / Il-mewt ħarxa tas-Sinjuri Hi staħbiet ġo dalma kbira / Fiha wriet l-ikbar duluri F'dak il-waqt id-dinja triegħdet (7) /Fl-Art Imqaddsa l-velu j jmur U sa l-eħrex ħaġar beka / Din il-Mewt tar-Redenturil Mis-Salib lill-Iben qalgħu / Telaq hemm id-dirgħajn Tiegħul U dik l-Omm fi ħdanha tilqgħu / Mejjet; w hi titgħannaq Miegħul Qalbha ħarġet minn għajnejha / Bi dmugħ qawwi bdiet tibkilli Dak il-Wiċċ kiesaħ bdiet tbusu / U ma' qalbha tistrinġieHi U XIV- Ġesħ Midfun O għażiż Qabar ta' Kristu / Illi mejjet jinsab fik; Qabel Huwa ma jirxoxta / Le nitħarrek, le nħalliki Imbagħad ngħid lill-kiefra mewt, / Lilha ngħid u nerġa' ngħid: O mewt għidli fejn tinsab / Ir-rebħa li ħsibt li wrejtil (Nota: Jekk xi qarrej jaf dawn il-versi, il-versi neqsin jew jekk tinsabx f'xi ktieb, Kitbiet għall 'L-Imnara' għandhom ikunu riżultat ta' esperjenza jew riċerka oriġinali. Sħubija fl-Għaqda Maltija tal-Folklor hija Lira Maltija fis-sena. Membri ġodda jħallsu żewġ liri l-ewwel sena biss biex ikopru r-reġistrazzjoni, u wara Lira fis-sena. Is-sħubija fil-Għaqda tinkludi 'L-Immara' mingħajr ħlas lill-membri, u ma tinbiegħx fil-ħwienet. Min irid 'L-Imnara' irid jidħol membru. Kull ħlas għandu jmur BISS għand it-Teżorier, is-Sur J.F.Porsella-Flores, 69, Triq il-Palma. Paola. — Lista tal- Membri Effettivi (dawk biss li jkunu ħallsu għas-sena kurrenti) tidher f 'L-Imnara'. kw Nota Editorjali: Ħajr lis-Sur John Sciberras, membru tagħna, kittieb u għalliem tal- Malti, li ġentilment għoġbu jiċċekkja l-ortografija ta' l-artikoli li jidhru bil-Malti f'din il- ħarġa. LANFRANCO, GUIDO Ħalib, Ġbejniet u Rkotta L-Imnara STIFF STEBL WIRE SPORES (imm GAUGE) .SLIGHTIV CHAMPHERED BTETOĊ Bmm ICMXICEM WOOD UPRIGHTS . GĦAXAQ A.D. XOGĦOLIJIET TA' DAN L-AĦĦAR MINN MEMBRI TA' L-GĦAQDA TAL-FOLKLOR Anna Borg Cardona Fit-Treasures of Malta No.21 2001 artiklu ''Sigħts and Sounds of Nineteenth Centurv Valletta', verżjoni oħra tal-kitba tagħha ''Some Nineteenth Centurv Street Cries'' li deheret £ L-Imnara 1998, imma Iustrata bil-kulur. Joseph C. Camilleri Bħas-snin ta' qabel, kiteb għadd ġmielu ta' artikoli f'diversi ġazzetti u perjodiċi, li jittrattaw suġġetti varji, fosthom folkloristiċi. Ġuże' Cassar Pullicino Fil-Malta This Month kellu kitbiet regolari ta' faċċata kull darba, dwar aspetti folkloristiċi. Ġuże' Chetcuti L-aħħar tliet kotba tiegħu fis-sena 2000: ''Antoloġija ta' Proża Maltija' ta' 677 paġna; ''Poeżiji Miġburin 1930-2000', u ''Ġrajjiet Mill-Ħajja ta' Kappillan' li kien deher għall-ewwel darba f' Il-Qawmien tal-1960. Angelo Dougall Minbarra artikoli fil-ġornali, deheru wkoll kwotazzjonijiet b'referenza għalih f'kitbiet ta' ħaddieħor. Alfred Fenech Organizza wirja b'għadd kbir ta' oġġetti li għandhom konnessjoni mal-mużika kemm f'Malta, kif ukoll barra. Il-wirja li ssemmiet 'AlI-That Music' saret mis-16 sat-30 ta' Settembru 2001, f' Iċ-Ċentru ta' L-Arti fi Triq Sir Luigi Preziosi f'Buġibba, taħt id-direzzjoni ta' 'The Plavhouse Gallerv'. — Fid-19 ta' Marzu 2001 il-Membri tal-Għaqda tal-Folklor zaru il-kollezzjonijiet vasti tas-Sur Fenech, li hu s-segretarju ta' l-Għaqda tagħna, fid-dar tiegħu, u ħarġu sodisfatti ħafna. Ġużi Gatt Kiteb diversi artikoli dwar l-istrumenti tal-mużika Maltin, (eż. Ukoll xogħol mirqum dwar il-fuħħar fis- Siġġiewi Brass Band and Festival Club Festa 2001; qed iħejji pubblikazzjoni definittiva ta' xogħol ''Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni' li ħareġ parzjalment u proviżorjament fl-1999 u li miegħu se jiżdiedu taqsimiet oħra, fosthom tal-fuħħar u l-bhejjem ta' l-irziezet u oħrajn. Joseph F. Grima Ħareġ l-ewwel volum ''Mill-Istorja Ta' Ħal Qormi' mill-kunsill lokali Qormi.(2001). Is-Sur Grima, segretarju ta' l-Għaqda Storika, ġa kien Editur ta' Ktieb ieħor li kien ħareġ dwar il-parroċċa ta' Ħal-Qormi (1984). Kiteb diversi artikoli fil-gazzetti u programmi tal-festi dwar suġġetti folkloristiċi u storiċi. 'Ħxejjex Mediċinali u Oħrajn' (Media Centre) it-tieni edizzjoni (2000); ''Mediċina Popolari ta' L-imgħoddi' (Klabb Kotba Maltin (2001). Maltin'' (PIN) (2001) fis-serje Kullana Kulturali. Dan l-aħħar ktieb ġie stampat ukoll Reċentement ħarġu tliet kotba oħra minn tiegħu: —Drawwiet u Tradizzjonijiet f'edizzjoni oħra b'qoxra ratba b'disinn differenti. F'l-aħħar stadji tal-produzzjoni u stampar ta' dan il-ktieb il-figura 20 intilfet minn diversi paġni, għalhekk inħolqu żbalji f'xi numri fit-test u fir-referenzi. Ħawn issibu lista ta' xi tiswijiet għal min għandu dan il-ktieb: Paġna 15 linja 20 ċentimetru issir 20 ċentimetri 25 17 -VIl-1993 20-VII-1993 36 9 2 220 6 4 204 53 23 -VII-1994 20-VIL-1994 56 35 7 207 48 00 2000 108 9 il-1989 20-l-1989 121 12 3 320. 36 8 208 147 9 missirijiet ommijiet 148 41 0,3, 200,203, 162 15 IS-VI-00 I5S-VI-2000 184 10 3 203 19 (00) (2000) 228 32 sena 20 sena 229 2 -IIL-1999 20-IIL-1999 39 18-, 18-20; 245 15 ta' skud ta' 20 skud 251 39 l-Isla II (1991) L-Isla IB 253 19 II, II, 205-216 254 46 Maltese €200 Maltese Ġorġ Mifsud Chircop Kiteb diversi artikoli, fosthom ''Ġorġ Zammit'' fl-Leħen l- Imperial, Mellieħa, Festa 2000. Kien wieħed mill-għaxar kelliema fil-laqgħa tal- Folklore Societv, Londra, f'Marzu 2001, fejn qara' dwar 'Għerf u Umoriżmu Verbali' . Kellu x'jaqsam ukoll din is-sena, fl-organizzazzjoni tal-Festival Nazzjonali ta' L- Għana. John Sciberras Kiteb reċensjoni ta' L-Imnara 2000 (Leħen is-Sewwa 25-VIIl- 2001). Nirringrazzjawh talli ħa ħsieb idurilna flit l-ortografija ta' l-artikoli bil-Malti ta' 'L-Imnara' Joseph Vella Bondin Wara li fl-2000 ħareġ il-ktieb tiegħu Il-Mużika ta' Malta sa l-Aħħar tas-Seklu Tmintax', issa ħareġ ukoll it-tieni volum, din id-darba 'Il-Mużika ta' Malta fis-Sekli Dsatax u Għoxrin'' (2001) fis-sensiela Kullana Kulturali (PIN). Uffiċjali tal-Kumitat tal-Għaqda Maltija tal-Folklor fl-okkażjoni taż-żjara f'Malta tas-S'na Karmen Mikallef Buħaġar, benefattriċi, fis-26-X-1999 Quddiem, xellug-lemin: S'na Maria R. Pisani, S'na Karmen Mikallef Buħaġar, Kopja ta' ittra ta' informazzjoni lill-Ministru Ta' L-Edukazzjoni dwar għaqdiet ta' festivals folkloristiċi internazzjonali 9 ta' Mejju, 2001 L-Onor. Dr. Louis Galea, Ministru ta' L-Edukazzjoni, Il-Furjana, CMR 02 F'April 2001 kien hawn Malta għal ftit jiem, is-Sur Kari Bergholm president tal-Kunsill Internazzjoanii ta' l-Organizzazzjonijiet tal-Festivals Folkloristiċi u Tradizzjonali (Conseil International des Organisations de Festivals de Folklore et d'Artes Traditionnels) (CIOFF) li hemm imsieħba fih xi 80 pajjiżi; dan il- Kunsill jikko-ordina mal 250 attivita' internazzjonali fis-sena, u jirranġa wkoll biex gruppi magħrufin u ġenwini jipparteċipaw fil-festivals ta' xulxin. F'appuntament miegħi fis-26 ta' April fil-Hotel Vivaldi, f'San Ġiljan, is-Sur Kari Bergholm ħajjarni biex l-Għaqda Maltija tal-Folklor tissieħeb magħhom, imma billi din l-Għaqda m' għandhiex ir-riżorsi meħtieġa, għedtlu li se ngħaddi d-dettalji lill-Ministeru ta' l-Edukazzjoni fejn dan l-aħħar twaqqfu fi ħdanu in- National Festivities Committee u in-National Folklore Commission li għandhom in- nies ui il-mezzi meħtieġa. Għalhekk hawn qed nibgħatlek kopji ta' l-informazzjoni li li għaddieli, biex jistgħu jitwasslu lil dawn iż-żewġ boards. Filwaqt li nawguralek u nirringrazzjak ta' l-interess, Għoddni dejjem tiegħek EG f Għaqda Maltija tal-Folklor,78, Tri GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR LISTA TA' MEMBRI EFFETTIVI GĦAS-SENA 2001 Presidenti Onorarji: Cassar Pullicino A.L.A. Ġużà, Bonnici Cali, Raf, — Mikallef Buħaġar, Karmen Membri onorarji: Verie, M'me Aurora Agius Muscat, Anton 64, Triq Borg Olivier, San Ġiljan STI 08 Attard, Anton, ''Sidtna Matija' Triq il-Qaliet, Wied il-Għajn ZBR 10 Bajada, Joseph, ''Madonna Ta' Pinu', Vjal 8 ta' Settembru, Xagħra, Gozo 103 Bezzina, Mrs. Christine, 59, Triq Zekka, Valletta VLT 12 Bonanno, Henrv, 21 'Oħhrvs', Triq Ġuże Cardona, Qormi QRM 08 Bonello, E., 52, Triq Bishop Labini, B'kara BKR 05 Bonnici Dip.Bus.Law £ Acc., John A., ''Marise' Flat 2, Old Railwav Av. Balzan Borg Cardona B.A.,L.T.C.L., Mrs. Anna, 'Ċiklamina' Triq il-Qarċilla, Balzan BZN 07 Borg Cardona, Chris. H, ''Dat Zanira', Balzan Vallev, Balzan BZN 08 Caligari Conti, Donald, 'Ta' Indri', Triq Sant' Andrija, Żurrieq ZRQ 06 Calleja, Frankie, 'Tinkerbelle', Triq il-Kunvent., Żabbar ZBR 04 C, — 'Tlqugħ', 32 Triq il-Muskatell, Attard BZN 04 Chetcuti M.O.M., Ġuże, 'Żernig', 8 Flat 10, Triq Għar il-Lenbi, Sliema SLM 16 Chircop Ph.D., Dr. John, — 53, Triq Fikus, Żabbar ZBR 07 Ciantar, Ms. Josette, Flat 2, 2 Triq il-Kardinal, Birgu CSP 08 Cini, Joseph, —Merħba', Triq Leli Falzon, Naxxar NXR 04 Cini Hubert Flat 20, 19'' March Court, Triq it-Turisti, S.Pawl il-Baħar SPB 06 Cremona, John, 54, Triq San Ġwann Bosco, Rabat, Għawdex VCT 104 Marv', Triq Ross, San Ġiljan STI 10 Debono, John, 63, Triq N. Cotoner, Lija, BZN 10 Deguara, Frans, 70 'Dediolanum', Triq Papa Piju XII, Mosta MST 05 Delicata, John, 'Doris' 26, Triq Sir Anthonv Micallef, Balzan BZN 08 Diacono, Mrs. Josephine, 9, Triq Agius Muscat, Żabbar Dougall, Angelo, 76, Triq San Mikiel, Birżebbuġa, BBG 02 Ellul, Joe, 60, Triq S. Rokku, Qormi QRM 11 Ellul Galea, Karmenu, 32, Triq Tal-Borg, Paola PLA 06 Farrugia, Frans, Mon Delice', Dawret Ħal Għaxaq, Ħal Għaxaq ZTN 13 Felice B.Ch.D., John, Krvpton Chemists Triq Ta' l-Ibraġ St.Andrews STI 13 Fenech, Alfred, tGrezz', Triq id-Dirsa, Attard BZN 05 Fenech, Joseph M., ''Massabielle' 7, Triq Mons. M. Azzopardi, Siġġiewi QRM 15 Fenech, Mrs. Martha, 26, Triq Ponsombv, Mosta MST 07 Galea M.D., Dr. Adrian, 8, Triq A.Buttigieg, Ħamrun HMR 04 Gambin, Kenneth, ''Monserrat' Triq Gananton Tanti, Tarxien PLA 18 Ganado LL.D., Dr. Albert, 1, Triq M' Anton Vassalli, Valletta VLT 13 Gatt, Ġużi, — 7, Block C, Perrv Court, Triq Birkirkara, San Ġiljan SLM 13 Grech, Sergio, 1, Wesgħa 5 ta' Ottubru 1974, Żejtun ZTN 04 Griffiths M.D., F.R.C.S., Prof. V., 7, Palm Str., San Ġiljan STI 12 Grima, Arthur, 129, Triq San Mikiel, Birżebbuġa BBG 02 Grima B.A., M.A., Joseph F., 'Kosi Kot', Triq Ġuże Ellul Mercer, Qormi QRM 06 Grixti, Ravmond, ''The Winds' , Triq Clematis, Santa Luċija PLA 10 Guillaumioer, Alfie, 12, Triq Villambrosa, Ħamrun HMR 06 Jaccarini M.D., FR.C.P., D.CCH., Dr.C.J., ''Dovedale', Garden Crescent, The Gardens, St.Julians STI 12 Lanfranco, Guido 78, Triq San Trofimu, Tas-Sliema SLM 02 Lia B.Ed.,(Hons.), B.A., Mrs. Carmen, 18, Main Str., Żabbar ZBR 02 Magri-Naudi, Mrs. Magda, 'Torsance', 5 Triq Karlu Darmanin, Lija BZN 14 Mallia A.C.LB., A.C.LS., FI.Met, 'Is-Sebuka',Triq Ta' Marmora, San Ġwann SGN 07 Masini L.P., Franco, ĊĊittadella', Triq il-Linja, Ħ' Attard BZN 05 Mosta MST 03 Muscat, Mrs. Victoria, 'Il-Musbieħ', Vallev Road, Msida MSD 03 Pace, Tonv, La Traviata' Triq Dun Karm, L-Iklin BZN 11 Pellegrini B.A, LL.D., DrF.,, — 'Sonata', Triq Tal-Mirakli, Lija BZN 10 Pisani, Maria R., 194, Triq San Pawl. Sammut, Julian, 79, Triq Tall-Grazzja, Ħaż-Żebbuġ ZBG 04 Sammut Testaferrata M.A., M.Phil, Jos. Schembri, Anthonv, ''Renton', Triq Ħaż-Żabbar, Fgura Mario, Block B Flat 4, Triq Bellavista, San Ġwann SGN 03 Schembri, Vincent, —Orestin', Triq L-Għarnuq, Fgura PLA 14 Sciberras, John, ċApril', Triq il-Knisja l-Qadima, Birkirkara BKR 12 Sciberras, Joseph, 'Stefanotis', Triq il-Knisja L-Qadima, Birkirkara BKR 12 Scicluna, John C., ''Casa Scicluna', 18, Triq Robert Sammut, , Tal-Virtu, Rabat RBT 09 Sejchell, Charles, €7l.Qanmata', Triq L-Arkibusier, Żejtun ZTN 07 Tabone, Michael, iL-Għorfa tal-Fuklar', Triq Ħal-Far, Żurrieq, ZRQ 06 Tanti, Joe M., 'The Greenfields', Triq L-Inkwina, Santa Venera HMR 07 Testaferrata Bonici, Marquis J.P., 36, Triq il-Kbira, Ħal Lija BZN 10 Vella Bondin, Joe, 54, Triq il-Parroċċa, Santa venera HMR 18 'L-Imnara' — nibagħtuha wkoll: lill-Librererija Nazzjonali (Valletta), Librerija Nazzjonali (Għawdex), Librerija ta' L-Universita ta' Malta (Tal-Qroqq), Librerija Pubblika (Furjana), Arkivji Nazzjonali (Rabat), Librerija tal-Mużew Nazzjonali ta' L- Arkeoloġija (Valletta), Librerija tal-Mużew Nazzjonali ta' L-Etnografija (Birgu). Kumitat Għaqda Maltija tal-Folklor 2001 President: Guido Lanfranco Viċi Pres.: Maria R. Pisani Segretarju: Alfred Fenech Ass.Segr.:. L-Għaqda Maltija Tal-Folklor ngħaqdet ma' korpi oħra biex pubblikament turi stmerrija dwar l-att vandalu fuq it-tempji ta' L-Imnajdra fit-13-IV-2001. (Fost oħrajn ara The Times l-V-2001, Il-Mument 6-V-2001) STATUT TA' L-GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR kif ġie amendat u approvat fil-Laqgħa Ġenerali tas-6 ta' Frar, 1995. Isem L-isem tal-Għaqda jkun GĦAQDA MALTIJA TAL-FOLKLOR (Malta Folklore Societv). (minn issa l-quddiem, f'dan l-Istatut tissejjaħ GĦAQDA) Indirizz postali , Sakemm l-GħAQDA ma jkollhiex sede uffiċjali, l-inidirizz ikun c/o ta' dak li jkun Segretarju fis-sena kurrenti. Għanijiet a) Biex il-Folklor Malti jiġi mħares, jiġi aktar magħruf u inkoraġġit fil- forma tradizzjonali tiegħu, fejn hu possibbli. b) Biex tippromovi l-Folklor Malti permezz ta' taħditiet, xandir, wirjiet, publikazzjonijiet, eċċ. c) Biex tinkuraġġixxi riċerka u studju tad-drawwiet u tradizzjonijiet u manifestazzjonijiet oħrajn Maltin, oriġini u żvilupp tal-għana, żfin, mużika u lbies popolari u taqbil ma' dawk ta' artijiet oħrajn. d) L-GĦAQDA tkun strettament mingħir xejriet politiċi. a) Kull min għandu għal qalbu l-interess tal-Folklor jista' jissieħeb fil- GĦAQDA. b) Biex wieħed ikun membru għandu jħallas żewġ liri fl-ewwel sena, u lira Maltija kull sena oħra bħala sħubija. Din ir-rata tista' tiġi riveduta u mibdula skond il-bżonn, f'Laqgħa Ġenerali, b'avviż minn qabel fuq l- aġenda. Min ma jħallasx is-sħubija jitqies li mhux membru effettiv għal dik is-sena. Min ikompli jonqos li jħallas, ukoll wara li jkun avżat bil-miktub, jista' jinqata' mill-lista tal-membri. c) Jekk membru ikun ta' dannu għall-GĦAQDA jew għall-interessi tagħha, jiġi sospiż jew jitneħħa mill-lista tal-membri, b'deċiżjoni tal- Kumitat. d) Il-Kumitat jista' jagħżel Presidenti Onorarji, u joħloq klassijiet oħra ta' sħubija. e) L-GĦAQDA tista' tiftaħ fergħat. Kumitat Amministrattiv 8) Waqt il-Laqgħa Ġenerali Annwali jiġu nominati u eletti disa membri biex jiffurmaw il-Kumitat. - L b) Il-Kumitat iservi għal sena sakemm jiġi xolt fil-Laqgħa Ġenrali Annwali li jmiss, c) Il-Kumitat ikun magħmul minn President, Segretarju, Teżorier, Viċi President, Assistent Segretarju u Assistent Teżorier. Ikun hemm ukoll tliet Membri. Dawn kollha jkunu nominati u eletti waqt il-Laqgħa Ġenerali Annwali minn Membri effettivi. Il-karigi tal-Kumitat jiġu deċiżi (minnhom stess waqt l-ewwel laqgħa tal-Kumitat li ssir wara l- Laqgħa Ġenerali Annwali. d) Il-Kumitat jiltaqa' skond il-bżonn, iżda mhux inqas minn darba kull xahrejn, e) Il-kworum għall-laqgħa tal-kumitat ikun mħux inqas minn ħames Membri, jekk dan il-kworum ma jintlaħaqx, il-laqgħa tista' ssir xorta waħda wara kwarta, basta jkun hemm preżenti tliet Membri tal- Kumitat, wieħed minnhora Uffiċjal. f) Jekk Membru tal-Kumitat rsa jattendix għal tliet darbiet wara xulxin mingħajr ma javża, jitqies li rriżenja mill-Kumitat. L-Imnara Nru.19:—/1995 g) Jekk Membru tal-Kumitat iħalli l-kariga tiegħu, minn floku tinħatar dik il-persuna, li fil-votazzjoni ta' l-aħħar Laqgħa Ġenerali Annwali tkun imissha, wara li nħatar il-Kumitat kurrenti. Jekk dan ma jkunx possibbli, il-Kumitat jista' jaħtar lil xi persuna oħra minn fost il- Mermbri Effettivi. Dmirijiet ta' l-Uffiċjali a) Il-President jara li jintlaħqu l-għanijiet tal-GĦAQDA u li x-xogħol isir skond l-Istatut. Imexxi kull laqgħa tal-GĦAQDA. Jagħmel indirizz fil-Laqgħa Ġenerali Annwali. b) Is-Segretarju jżomm il-minuti ta' kull laqgħa, iżomm rekords tal- attivitajiet kollha u tal-korrespondenza tal-GĦAQDA. Iżomm lista aġġornata tal-Membri. Isejjaħ il-laqgħat skond kif jiġu deċiżi mill- Kumitat, iħejji rapport annwali. c) It-Teżorier jieħu ħsieb il-fondi tal-GĦAQDA u jħejji rapport annwali bir-rendikont finanzjarju. d) Il-Viċi President, l-Assistent Segretarju u l-Assistent Teżorier, jagħmlu l-istess xogħol tal-uffiċjali rispettivi jekk dawk ma jkunux preżenti, u jgħinuhom fix-xogħol tagħhom. e) L-Editur tal-publikazzjonijiet tal-GĦAQDA mhux bilfors li jkun membru tal-Kumitat jew Membru Effettiv, iżda f'xogħlu huwa obbligat li jżomm mal-għanijiet tal-Istatut tal-GĦAQDA, u jirrifletti biss ir-rieda tal-Kumitat. Laqgħa Ġenerali Annwali a) Il-Laqgħa Ġenerali Annwali għandha ssir kemm jista' jkun kmieni fil- bidu tas-sena l-ġdida, matul l-ewwel xahrejn tas-sena. L-aġenda għandha tinkludi (i) minuti tal-Laqgħa Ġenerali li tkun saret qabel. (ii) Indirizz mill-President. (iii) rapport tas-Segretarju. (iv) rapport finanzjarju ffirmat mill-Awditur li jkun intagħżel fil-Laqgħa Ġenerali ' Annwali ta' qabel. (v) ħatra ta' 'chairperson' u persuni oħra biex imexxu l-elezzjoni tal-Kumitat il-ġdid. (vi) nominazzjonijiet u votazzjoni għall-Kumitat il-ġdid. (vii) nominazzjoni ta' Awditur għas- sena kurrenti. b) Il-kworum għal-Laqgħa Ġenerali ikun ta' nofs il-Membri Effettivi; jekk dan ma jintlaħaqx, il-laqgħa tibda nofs siegħa wara. c) Tista' tissejjaħ Laqgħa Ġenerali Straordinarja mill-Kumitat, jew minn għaxar Membri Effettivi. Tibdil fl-Istatut : a) L-Istatut jew partijiet minnu jistgħu jinbidlu biss b'deċiżjoni ta' Laqgħa Generali wara li l-Membri Effettivi ikunu rċevew, mill-inqas sa jumejn qabel, kopja tat-tibdil propost. a) Jista' jsir xoljiment tal-GĦAQDA biss b'deċiżjoni ta' Membri Effettivi waqt laqgħa msejħa apposta, b) Jekk l-GĦAQDA ikollha xxolji, (i) id-dokumenti tal-GĦAQDA jmorru fl-Arkivju Nazzjonali. (ii) jekk ilkollha ġabra jew librerija ta' kotba, dawn imorru fil-Librerija Pubblika Nazzjonali. (iii) flus li jappartjenu lill-GĦAQDA imorru f'xi Istitut. (iv) jekk ikun hemm oġġetti folkloristiċi proprjeta' tal-GĦAQDA, dawn imorru għand id- pirettur tal-Mużewijiet Nazzjonali. Dawn il-miżuri jittieħdu b'Att