TAGHRIF ETIMOLOGIKU-GRAMMATIKALI FUQ IL-VERB 'EMMEN' Studju ta' J. ZAMMIT MANGION, B.A. (Hons.), B. Educ. IL-GRAMMATICI Maltin x'aktarx ilkoll jikklassifikaw il-verb irregolari temmen' mal-verbi mnissla fit-Tieni Forma, Hekk il-A. Cremona (Tagħlim fuq il-Kitba Maltija Vol. 275) jgħid: 'Il-għerq ta' dan il-verb huwa a (alif)— m — n. Il verb ewlieni ħa t-tieni forma mnissla u sar emmen, iżda fil-konjugazzjoni l-ewwel ittra a tal-għerq tintilef'. 1959, p.269) wkoll iqiegħed dan il-verb mal-lista ta' dawk imnissla fit-tieni forma. Fost il-kompilaturi ta' dizzjunarji etimoloġiċi bil-Malti insibu wkoll li l-biċċa l-kbira jqiegħdu dan il-verb fit-tieni forma. Caruana (Vocabolario della Lingua Maltese, 1903, p. 156) barra li ma jagħti l-ebda tagħrif fuq il-forma jew l-irregolarità ta' dan il-verb, inisslu ħażin mill-Ebrajk. Des- soulavv (Maltese Arabic Word-List, 1938, p.19) jagħti biss dan it-tagħrif qasir: 'Emmen (to believe) cp. 'emman II'. Minn dan kollu naraw li kull min kiteb fuq dan il-verb nisslu, jew qiegħ- du, fit-Tieni Forma minħabba dak li jidher qisu riduplikazzjoni tar-radika- li nofsana. Iżda, meta nistudjaw it-tnissil u l-etimoloġija ta' kelma, spe- ċjalment verb, ma għandniex inħarsu biss lejn l-egħruq u l-ittri jew il- ħsejjes miżjuda magħhom biex inisslu kliem ieħor. Għandna mmorru f'ras il-għajn u nikxfu l-forma ewlenija u minn din naraw kemm joħorġu forom derivati; għandna nistudjaw ukoll it-tnissil ta' kliem li joħroġ, direttament mill-kelma li qegħdin nistudjaw; u fuq kollox għandna, kemm jista' jkun, inqabblu wkoll it-tifsira tal-kelma ma' dik li l-iktar tixxiebah magħha fl- ilsien ewlieni, Hekk, il-verb emmen għandna qabel xejn naraw minn liema għerq ewlieni ħiereġ u liema verbi oħra jitnisslu minn din il-forma ewle- nija; għandna naraw liema kelmiet jitnisslu minnu (f'dan il-każ tempijiet, partiċipji u nom verbali); u għandna wkoll naraw liema verb imnissel fil- Għarbi l-iktar li għandu tifsira li tixbah lil dik tal-verb fil-Malti, Il-verb emmen huwa mnissel mill-għerq '(alif) — m.— n li, skond Wehr (A Dictionarv of Modern Arabic, maqlub fl-Ingliz minn J. Milton Cowan, 1961, p. 28) joħorġu minnu żewġ verbi: (a) 'amuna — 'to be faithful, trust- worthv, reliable'; (b) 'amina — 'to be safe, to feel safe'. Minn dawn iż- żewġ verbi joħorġu dawn il-verbi mnissla: X- 'ista'mana— ''to ask the protection of…' etc. Mela, il-verb Għarbi li jfisser emmen qiegħed fir-Raba' Forma tal-verbi mnissla ta dak l-ilsien. Ma' Wehr jaqblu wkoll Beaussier, Dozv, Spiro Bev, id-dizzjunarji tal-Għarbi klassiku u modern, kif ukoll il-grammatiki ta' dan l-ilsien. Fil-Malti, batra mill-forma emmen għandna biss il-Hames Forma passiva twemmen. Din il-forma għandha d-derivazzjonijiet kollha tal-verb: twem- mint, nitwemmen, mitwemmen, twemmin. Il-Hames Forma tinbena biż- żieda tal-preformattiva t mat-Tieni Forma. Mela, t-Tieni forma hija wem- men, Ma nistgħux ngħidu bħal, u naqblu ma' Sutcliffe li l-verb itwemmen hu mnissel minn emmen, il-għaliex il-verbi li fil-Għarbi jibdew bl-alif, dejjem fil-Malti jibdlu din ir-radikali f'w fit-Tieni forma: '-b-r — waħħar; '-db — widdeb; '-k-1 — wikkeliej)l, '-bl-d— waħħad. Fuq l-istess binja, '-men issir wemmen. Induru issa għat-tifsila morfoloġika ta' dan il-verb, u nuru fejn ma nis- tgħux naqblu ma' Barbera. Naraw li fil-Għarbi mill-għerq '-m-n ħareġ il- verb tar-Raba' forma 'a'mana fuq il-forma QaTeL (l) aQTaL (IV). Billi la fil-Għarbi modern u lanqas fil-Malti ma għadu jinħass u jitlissen l-alif, din il-konsonanti jista' jiġrilha hekk: a) taqa' għal kollox u postha jit- tieħed minn vokali twila b'kompensazzjoni: 'akala — kiel; 'ahada — bad) 'aħur — ieħor; b) titbiddel f'semi vokali: 'ana — jiena; 'irtb — wirt; jew c) tiġi assimilata mill-konsonanti ta' ħdejha: 'ista'la — stalla; 'ista'na — stenna; ittaħada (flok 'i'taħada) — ittieħed. Il-verb emmen ġralu bħal dawn ta' l-aħħar: l-alif ġie assimilat fil-konsonanti ta' ħdejh fil-waqt li l- ewwel alif intilfet. Id-derivazzjonijiet li joħorġu mill-verb 'a' mana fil-Għarbi huma: 'a'mantu, 'a'minu, mu'min, 'i'ma:n. Minn dawn fil-Malti fadal biss l-ewwel tnejn: emmint, (njemmen. Il-partiċipju attiv suppost li jkun memmen, u n-nom verbali (e)mmi:n, iżda dawn bil-fors kellhom jaqgħu għax m' għandna l-ebda forma ta' partiċipju jew nom verbali li fihom ir-tiduplikazzjoni tal-konso- nanti fil-post fejn jinsabu fid-derivazzjonijiet tal-verb emmen. Minflok, daħħalna fil-Malti partiċipju passiv (li ma nisbuhx fil-Għarbi) billi mal- għerq tar-Raba forma żidna suffiss partiċipjali Taljan (uto). Hekk ngħidu emmnut, mibni perifra stikament fuq credut(o). Il-forma kawżattiva tar-Raba' Forma hija transittiva. Il-Verb emmen jista' jkun transitiv fil-Malti, u ngħidu: nemmnek, nemmen dak li tgħid. Iżda bħal fil-Għarbi, dan il-verb x'aktarx jiġbed il-preposizzjoni bi, u ngħidu: nemmen b'Alla, nemmen bib. Minħabba influwenzi sintattiċi Ro- manzi, ġara li daħħalna fil-Malti l-użu tal-prepozizzjoni fi flok bi,u ngħidu nemmen f'Alla bħat-Taljan credo in Dio, Illum x'aktarx li nużaw il-prepo- sizzjoni fi mal-verb emmen biex nuru 'biex' u 'fiex' nemmnu, u l-preposizz- joni bi biex nuru 'kif' nemmnu: nemmen f'Alla b'qalbi kollha, LILL-QAMAR OI kemm tajtek sabiħ filgħaxija Waqt li mgħaġġel lejn dari kont sejjer; Ħarist lejk bemm fil-għoli fis-sema, Mnejn kont qiegħed issaħħar da' l-gżejjer. Jien stħajjiltek xi minġel tal- fidda Bejn il-kwiekeb ipetptu ħelwin; Rajtek tilgħab ferrieħi, daħkani, Ma' ftit sħab hemm fuq jiġru mgħaġġlin. Kont tittawwal ġo baħar bħal ħġieġa, Ridt issaħħru bil-ġmiel ta' ħaddejk, Jew ridt tara dis-sura ta' wiċċek, F'mera tilmaħ id-dija t'għajnejk. Kull jum oħroġ għaxxaqni, ja Qamar, Daqqa kwinta, nofs felli, jew kwart, Hares lejna bil-Bleww', armi dija, Dawwal dejjem fl-għaxija din l-art,