lejn l-iskrizzjonijiet u l-lapidi li naqraw fi Gnien: il-Gardjola u li naraw tul ix-Xatt sal-Ponta tal-Isla. F'din it-tieni parti, ser inkomplu l-mixja tagħna: madwar it-toroq ta' din il-belt u nagħtu attenzjoni lil għad ta' kitbiet oħrajn, minquxa' fuq l-irħam,su s- sinifikat warajhom. OĦRA. F' ewwel parti ta' din il-kitba tajna ħarsa Id-dawra' tagħha tkonjpli issa fi Triq iż-Żewġ Mini, Kważi: f'nofs it-tela' li tagħti għal San Filippu; insibu' skrizzjoni' li: saret fl-1971 u li tfakkar lil Dom Mauro Inguanez. Fuq din l- irħama hemm minquxa dawn il-kelmiet: ''Bi tfakkira ta' Dom Mauro Inguanez O.S.B. li twieled hawn fil-21-9-1887 Bibljotekarju ta' fama għall-imħabba tiegħu lejn l-Isla is-Sengleani din il-lapida iqiegħdu l-9- 1971'. Dom Mauro kien Monaku Benedittin fl-Abbazija ta' Montecassino u minħabba d-dedikazzjoni tiegħu għall-istudju bir-reqqa fuq id-dokumenti u l-parċmini tal-imgħoddi, fl-1912 kien ġie maħtur Arkivista tal-Biblijoteka Monumentali tal-istess Abbazija. Huwa żamm dan l-uffiċċju għal 32 sena sħaħ, jiġifieri sas- IDomjMaurofinguanezj QB Bittija ta gMontecassino) Lapidi u Skrizzjonijiet fit-Toroq tal-Belt Senglea (it-tieni parti) Fil-gwerra hu sofra l-għafsa ta' qalb li jara' mġarrfin u meqrudin għal kollox l-Abbazija u l-Katidral li hu kien tant iħobb. Imma mad-dulur kellu wkoll il-konsolazzjoni u x-xorti li jara il-kollezzjonijiet famużi tal- manuskritti li kienu jinsabu f'Montecassino, ' trasportati bill-ħidma tiegħu, lejn il-Vatikan biex b'hekk ġew meħlusa mill-qerda, Dom Mauro kien wkoll magħruf u meqjum fi ħdan l-Ordni Benedittin kollu. Ftit l-isfel minn din l-iskrizzjoni, u proprju fil- parti ta' Triq id-Duluri bejn Triq il-Vitorja u Triq iż-Żewġ Mini naraw skrizzjoni li tfakkar lil Ewġenju Borg. Fuq din il-lapida naqraw: 'F'din id-dar twieled Ewġenju Borg P.E.P. fl-24 ta' Lulju 1886 l-ewwel Superjur Generali Ewġenju Borg kien ta ħajtu kollha lil Alla fis-Soċjetà li kien waqqaf Dun Ġorġ u li ra tinfirex lejn l-Awstralja u l-Kanada. Hu kien jemmen b'qalbu kollha li Alla sejjaħlu għal dik il-ħajja kif kien sejjaħ qablu lil Dun Ġorġ, il-Fundatur. Hu kien imżejjen b'umiltà mhux komuni iżda ma setax jaħrab mill-fatt li hu kien l-id il-leminija ta' Dun Ġorġ u li Alla ried jagħmel ħwejjeġ kbar bih. Brġarjju (adetatavvanzaral ta' Ewġenju, bniedem kbir iżda umli, ħalliet l-impronta tagħha fuq il-medda taż-żmien. Il- ħajja tiegħu għadha valida Ilum għax it-tifsila tagħha hi meħuda mill-ħajja ta' Kristu. Fit-12 ta' Marzu 1997, egħluq it-tletin sena mill- mewt tiegħu, Mons. Arċisqof Ġużeppi Mercieca, ippubblika l-Editt li bih seta jinbeda l-proċess tal-Beatifikazzjoni u l-Kanoniżazzjoni tas-Serv ta' Alla Ewġenju Borg. Erba' snin wara l-ħruġ ta' dan l-editt, fl-20 ta' Marzu 2001, il-fdalijiet ta' Ewġenju Borg ġew eżumati mill-qabar fiċ- Ċimiterju tal-Addolorata u tqiegħdu f'post imħejji apposta fil-kappella tal-Midalja Mirakoluża, fi Blata l-Bajda. B'hekk il-pubbliku jista' aktar jirrikorri lejh u jitlob l-għajnuna bl-interċessjoni tiegħu. Fi Triq il-Vitorja kantuniera ma' Triq il- Kunċizzjoni, insibu lapida oħra li timmarka d-dar li għal xi żmien serviet bħala sede tas- Soċjetà Mużikali La Vincitrice. Fuq din l-irħama hemm minquxa l-kelmiet: 'F'din id-dar kienet tghammar is-Socjeta Filarmonika La Vincitrice meta biddlet isimha ghall Queen's Own bl'awtorita tal-Majesta Taghha ir-Regina Allessandra 22-11-1903- 22-11-2003 — Mikxufa mill-Bandist veteran Emmanuel Cassar'. Kien nhar il-Ħamis, 4 ta' Ġunju 1903 li l-Kanonku Primiċerju Dun Franġisk Marengo, bħala President tal-Banda La Vincitrice, irċieva l-ittra importanti mit-Tenent Gvernatur u Segretarju Prinċipali tal-Gvern li biha għarrfu li l-memorjal li hu stess kien ippreżenta lill-Gvernatur Lord Grenfell fil-11 ta' Ġunju tal-istess sena, ġie ppreżentat lir-Re Dwardu VII. Ir-Re, bi pjaċir, kien ippermetta li l-Banda Sengleana La Vincitrice, minn dakinhar'l quddiem, iġġib l-isem ta' The Queen's Own Band. Tatna 0f sirna Dtemn jfinrżam FESTA MARIJA 0 - Bambina if l-istudju tiegħu. Karlu miet fis-26 ta' Novembru 1909, ft-età ta' 84 sena u ġie midfun fil-qabar numru 67tal-Fratellanza tas-Santissima Trinità tal-Isla, li tagħha kien fratell attiv, fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata. Jum ieħor speċjali fl-istorja tal-Belt Senglea huwa bla ebda dubju dak li fih il-Papa San Ġwann Pawl II niżel fix-Xatt tal-Isla u għadda mit- toroq ta' din il-belt storika. Lapida mqiegħda f'Mejju 1991, proprju fi Triq il-Miġja tal-Papa, tfakkarna f'dan l-avveniment. Fugha naqraw: Il-Papa Ġwanni Pawlu II niżel fix-Xatt ta' l-Isla u għadda minn din il-belt waqt l-ewwel żjara pastorali tiegħu f'Malta 26 ta' Mejju 19907. Fi trieqtu minn Għawdex lura lejn Malta, nhar is-Sibt, 26 ta' Mejju, il-Papa rikeb fuq il-Katamaran San Franġisk. Huwa għamel waqfa qasira ħdejn il-gżejjer ta' San Pawl u fid-daħla tal-Port il-Kbir, il-Papa sab jilqugħ ammont kbir ta' opri tal-baħar kollha armati u mMżejjnin għall-okkażjoni. Għall-ħabta IKarlufDarmaninifrritratiżmeħudifil-ħanutgtaxxogħoll tiegħuġrlimkienkmal buzzettgtalistatwaktag Kristu) Salvaturglifjhufħademfgħall parroċċaktagĦalfilija; Qrib ħafna ta' din l-irħama, nhar it-8 ta' Mejju 2015, is-Sur Joe Cachia, Sindku tal-Isla, akkumpanjat mill-Kan. Dun Robin Camilleri, Arċipriet tal-Isla, inawgura skrizzjoni mad-dar fi Triq il-Kunċizzjoni kantuniera ma' Triq il- Vitorja, li fiha għex, għal perjodu ta' żmien, l-istatwarju Karlu Darmanin. Fuq din il-lapida naqraw dawn il-kelmiet: 'F'din id-dar għex għal bosta snin Karlu Darmanin(1825 — 1909) iben denn tal-Belt Invicta raġel imfaħħar għal tjubitu missier eżemplari marmista ta' ħila statwarju ta' kalibru għoli. B'turija ta' ġieħ u stima l-Kunsill Lokali Isla msieħeb mal-poplu Senglean din it-tifkira jqiegħed. 8 ta' Mejju 20157. Fuq l-istatwarju Karlu Darmanin inkiteb ħafna. Karlozz, kif kien magħruf fi żmienu, twieled fl- Isla nhar it-30 ta' Awwissu 1825, wieħed mis- seba' wlied tal-marmista Giuseppe Darmanin u martu Maria Cumbo. Il-familja baqgħet tgħix l-Isla saħansitra anke wara li Karlu żżewweġ ħ lil Anna Reedv fl-1848. Aktar tard lejn is-sena — Mfuro Aierif Iritar Iiritfi Qileta, impediti 1884, flimkien. mal-familja numeruża tiegħu, (għalfMatta gtiimkienzmal Kansi rċ IDunWinċenz, hu mar joqgħod il-Ħamrun fejn kellu wkoll Orditta, jinapmo a tn Bejeno tap e tas-6.00 p.m., il-Katamaran tal-Papa, trakka mal-moll tal-Isla. Il-Papa Ġwanni Pawlu JI niżel mill-Katamaran u bil-Pope Mobile huwa għadda mit-toroq tal-belt tagħna u baqa' sejjer biex ikellem lill-ħaddiema fil-Birgu. jekk għall- poplu Malti, iż-żjara tal-Papa San Ġwann Pawl II kienet esperjenza sabiħa ta' tiġdid spiritwali, għalina s-Sengleani kienet ġrajja speċjali li ma għandiex tintnesa. Fit-taraġ ta' Triq il-Kurċifiss, tolqotna lapida ċkejkna nieqsa minn ħafna kliem. Fuq din il-lapida naqraw biss: 'Il-Kamra — Senglea Citv A.F.C. (1974)'. L-istorja ta' dan il-klabb tal-futbol rat il-bidu tagħha fil-bidu tas-snin sebgħin, fejn l-uniku klabb tal-futbol tad- dilettanti li kien jeżisti fl-Isla kien dak tas- Senglea Voungsters. Is-Sede tal-Azzjoni Kattolika kienet tagħti l-kontribut tagħha f'diversi oqsma sportivi u fost dawn kien hemm il-futbol. L-Azzjoni Katolika tal-lokal kienet tieħu sehem fil-kampjonat organizzat mis-Sezzjoni Ġuvintur taċ-Ċentru tal-Azzjoni Kattolika. Iżda peress li fl- Azzjoni Kattolika riedu jiġu rispettati ċerti regoli, rupp ta' ġuvintur ħarġu bl-idea li jiffurmaw tbusdlzz jis dinar, de Bezz Da, PalfrediiBalzanġ RD GOL, jim earxen, jim iemel, Barità kammilti, Ġie għalhekk akkwistat il-post numru 72 Triq il-Kurċifiss, u hemm twaqqaf it-tim Senglea Citv. Il-post isejjaħ IL-KAMRA minħabba ċ-ċokon tiegħu. M'hemmx dubju li dak li għamel il-klabb tal-futbol Senglea Citv ftit klabbs oħra f'Malta, fuq livel ta' Amateur, irnexxielhom jagħmluh. F'perjodu ta' kważi tmintax-il sena ta' eżistenza, jiġifieri bejn l-1974 u l-1998, il-klabb mill- Kottonera, rebaħ il-Kampjonati kollha li kienet torganizza l-Malta Amateur Football Association, jiġifieri dak tal-ewwel, it-tieni u t-tielet diviżjoni. Barra minn hekk, f'żewġ okkażjonijiet oħra, sfjora r-rebħ tal-Kampjonat tal-ewwel diviżjoni kif ukoll il-kompetizzjoni Knock Out. Kienu tmintax-il sena fejn is-suċċessi u d-diżappunti sportivi ma naqsux, ħaġa normali fil-ħajja ta' klabb sportiv. Jekk kien hemm ħaġa li kienet tagħmel lil dan il-klabb differenti minn klabbs oħra, bla dubju ta' xejn kienet l-għaqda, u dan minkejja xi jkunu r-riżultati miksuba fil-grawnd. L-atmosfera ta' ferħ u ta' familja kif ukoll id- determinazzjoni għamlu dan il-klabb speċjali, uniku u differenti minn oħrajn. Għal dan kollu il-klabb tas-Senglea Citv għadu u se jibqa' jiġi rikonoxxut fl-istorja sportiva u soċjali tal-Isla. Il-pjazzetta biswit l-iskola primarja tal-Isla hija magħrufa minn bosta bħala 'Il-Bandli'. Fil-fatt, dak huwa lok uniku għall-Isla fejn tfal ta' eta' żgħira jistgħu jqattgħu l-ħin ħieles tagħhom. Il- ħtieġa għar-restawr wasslet biex dan il-post ġie msebbaħ u rinnovat. Skrizzjoni imqiegħda fuq tip ta' pedestallata li fuqha naqraw: 'Dawn l-inħawi 'Tagħna t-Ifal' biex nilgħabu u ngawdu fl-indafa u fil-kwiet — Kunsill Lokali l-Isla — Ministeru għall-Politika Soċjali — 6 ta' Mejju 2001' tfakkar fl- inawgurazzjoni ta' dan il-proġett. Is-swar tagħna huma strutturi uniċi fid-dinja li jimmeritaw l-attenzjoni kollha tagħna. Fil- biċċa l-kbira tagħhom mhux kompluti sal- Assedju tal-1565, is-swar tal-Isla twasslu għal stat raġonevoli ta' difiża sal-1581. Wara dan, ftit sar biex dawn fortifikazzjonijiet jinżammu fi stat tajjeb. Tul is-sbatax u t-tmintax-il seklu sar il-bini ta' dawk magħrufa bħala s-Swar ta' Santa Margerita u s-Swar tal-Kottonera li għalqu fihom is-swar l-oħra u b'hekk, dawk tal-Isla tilfu ħafna mill-importanza tagħhom. Fost il-ħafna rinnovazzjonijiet f'dawn is-swar kien hemm ir-ri-lokalizzazzjoni tal-entratura prinċipali u l-bini tal-bieb Barokk preżenti. Iżda l-ewwel intervent kbir seħħ fl-ewwel parti tas- seklu għoxrin meta taraġ li kien jagħti minn Bormla għal din id-daħla, tneħħa biex għamel il-wisa' għal triq ġdida. Aktar tard, lejn l-1920, il- Kavallier San Mikiel, mibni fl-1552, inħatt kważi totalment, biex floku mbniet l-iskola primarja. Bla ebda dubju, aktar ħsara saret tul is-snin tat-Tieni Gwerra u l-aktar waqt l-attakki feroċi tas-16 ta' Jannar 1941 u tas-7 ta' April 1942. Wara l-gwerra, il-mina ġiet mibnija mill-ġdid u sfat imġarrfa fit-18 ta' Ottubru 1965 kawża ta' maltempata qalila. Il-binja preżenti, magħmula minn żewġ mini li minnhom jgħaddi t-traffiku, hija biċċa xogħol li saret fit-tieni ntervent ta' rikostruzzjoni. Għaldaqstant, ir-restawr fuq Bieb Sant'Anna fid- daħla tal-Isla u tas-Sur ta' San Mikiel kien proġett meħtieġ u ta' importanza kbira. ' Dan is-sur huwa monument tal-qlubija u l-kuraġġ tal-poplu Malti li minn sfidi dejjem ħoloq opportunitajiet — Lawrence Gonzi — Prim Ministru — 27 ta' Awissu 20077. Dawn il- kelmiet, minquxa fuq irħama li ġiet imqiegħda ma' Bieb Sant'Anna, fid-daħla l-antika tal-Isla, filwaqt li jfakkru fl-inawgurazzjoni ta' dan il- proġett ta' konservazzjoni, huma silta mid-diskors li l-Prim Ministru għamel fl-istess okkażjoni. Sfortunatament, fit-toroq tal-belt tagħna, niltaqgħu wkoll ma' żewġ lapidi funerarji. Fix-xatt, fil-parti bejn Triq Sant'Anna u Triq il-Mina tax-Xatt, insibu lapida bil-kelmiet: 'Lill- ghaziz Jesmond Scicluna li miet fit-12 ta' Mejju 1986 fl-eta ta' 16-il sena — il-qraba u l-hbieb tieghu Sengleani ifakkru'. Din il-kitba ġiet imqieda' proprju f'dan il-post qrib ta' fejn dan iż-żagħżugħ kien jgħaddi ħin ta' rilassament flimkien ma' sħabu. Lapida oħra funerarja hija dik li nsibu fi Triq il-Vitorja kważi kantuniera ma' Triq San Pietru u San Pawl. Permezz tal-kelmiet: 'Natalino Gatt mill-Isla miet b'diżgrazzja fis-26 — 6 — 2007 ta' 42 sena R.I.P.' Din l-iskrizzjoni timmarka l-post fejn seħħ inċident tat-traffiku fatali. Minn dawn iż-żewġ artikli joħroġ ċar l-għan li għalieh saru dawn il-lapidi. Kull lapida qiegħdha hemm biex tiġbed l-għajn u, filwaqt li tmiss is-sensi, tfakkar f'xi avveniment ta' qies jew f'xi persuna ta' ġieħ. Fuq Kollox, minħabba l-fatt li dawn l-iskrizzjonijiet saru fuq medda ta' żmien, kull min iżurhom għandu jħossu li qiegħed jimxi fuq medda ta' storja mmarkata u minquxa fuq l-irħam. Bonnici, A., L-Isla fi Ġrajjiet il-Bażilka-Santwarju ta' Marija Bambina, Vol. 1 (1981), Parroċċa ta' l-Isla. Grech, J., Il-Każini tal-Baned ta' Malta u Għawdex, PEG, 2001. Parnis, G., 'Lill-Papa Ġwanni Pawlu II: Tislima minn qalb Sengleana,' f'L-Isla: Leħen il-Parroċċa, Settembru 2005, nru. 108, pġ. Zammit, V., Is-Swar u l-Fortifikazzjonijiet, PIN, Malta, 1999. Senglea Citv A.F.C., tagħrif mogħti mis-Sur Joe Scerri. Is-Sultana tal-ħolqien kollu GG Min l-omm li ħadet ħsieb ta' Ġest, issa bl-imħabba u l-uġigħ ta' omm tieħu ħsieb din id-dinja miġruħa. b'qalb minfuda l-mewt ta' Ġest, issa tiġiha ħniena 4 mit-tbatija tal-foqra misluba u tal-ħlejjaq ta' din $ id-dinja mxejna mill-poter uman. Hi tgħix ma' Ġest għalkollox ittrasfigurata, u l-ħlejjaq kollha jgħannu ġmielha. Hi l-Mara 'liebsa x-xemx, bil- qamar taħt riġlejha, u b'kuruna ta' tnax-il kewkba fuq rasha' (Apok 12:1). Imtellgħa s-Sema, hi Omm u Sultana tal-ħolqien kollu. Fil-ġisem igglorifikat tagħha, flimkien ma' Kristu Rxoxt, parti mill- ħolqien diġà laħqet il-milja tal-ġmiel tagħha. Hi mhux biss taħseb bejnha u bejn ruħha fuq il-ħajja kollha ta' Ġesu, li hi 'tgħożż f'qalbha'' (ara Lq 2:19,51), imma issa wkoll tifhem it-tifsira tal-ħwejjeġ kollha. Għalhekk nistgħu nitolbuha tgħinna nħarsu lejn din id-dinja b'għajnejn aktar għarfa. '