Fuq il-għatba tal-kerrejja Karmni kienet minsuba il- għodwa kollha tqandel f'ħoġorha t-tifla ta' binha Pawlu, wiċċha misbuk, isfar daqs il-qarsa tax-xama, milfuf f'maktur abjad, għajnejha mhexxqa, donnha, barra minn fuqna, mejta. Nannitha tbandalha fuq ħoġorha, tmellsilha xagħarha kull mument u tgerrxilha b'ċarruta, tal-għażel id-dubbien minn xfar għajnejha u minn xufftejha. Misħut ta' dubbien kemm hu fitt-1 Mari ta' Żebbeġ waqfet quddiemhom bil-bixkilla tal- bajd fuq rasha : —X'hemm Karm. X'minnha t-tifla 27: magħdura tidher. —Magħdura, ingħid, xbint, ma hemmx li tieħu r-ruħ. —Dik it-tifla, ruħi binti, ħuttafa għandha. — Hekk igħid Pawlu tiegħi, jien ingħid li għandha għajn, Li rajta ġimgħa ilu kienet donnha berqa, tilgħab, taqbeż. tirraġġa' donnha sabi. Muleja afifirli, hawn nies għajnejhom idewbu l-ħadid. Ħadd ma jneħħili minn moħħi li m'hix dik il- misħuta ta' Tona. Nhar il-Ħadd li għadda smajtha b'widnejja tAra xi ġmiel ta' tifla għandu Pawlu' u ma telqithiex minn taħt għajnejha. Anqas ''Alla ibierek' ma qalet, jew 'imbier- .ka l-ħniena t'Alla'. Jien qalbi għamlet tikk u minnufih ftaħt żewġt iswaba taħt il-fardal, imma l-ħsara laħqet saret. Oħroġ il-għaġeb, dak il-lejl stess it-tifla ma missitx dwiq ħobż u raqdet ħażin. —Xejn m'hu għaġeb xbint: hawn minn dan-nies fostna. Jien, ħobbni u obogħdni, werqa żebbuġa u nitfa xama' tat- tniebri rridha dejjem fuq uliedi. Urejtuha xejn lil xi tabib, Karm 2 —Pawlu ħadha, l-berġa malli raha magħdura. Ajma jommi, it-tabib qabad ineżżagħha u, ruħi binti, werwirha, damet tibki siegħa. Kitbilha xi ħaġa u l-ispiżjar żammilna xelin ta' flixkun b'subgħajn ilma aħmar riħa ta' ċmajjar. Ridna nbellgħulha mgħarfa, għalxejn. Besqitha u mliet wiċċha u ħwejjiġha. L-ispiżjar ma riedx jieħdu l-ura u kellna narmu d-duwa, bil-flixkun u kollox. It-tabib ma fittixnihx iżjed. Issa Petriċa tal-Abjad għandha ssewwilha flixkun mgħaqqad hi, għax qalet li għandha suffejra. ' —Hija Petriċa taf tirqi s-suffejra 7 — Taf għandha tkun. LilGużċ d-Dingli hi kienet irqitielu u kellu suffejra Ħarxa. —Kullħadd xortih, Karm; bint oħti Gerit mhux suffejra qatlitha. X'ma għamlilhiex missierha, biex ifejjagha' Ħadha l-Belt u l-Papas tal-Griegi qralha fuq rasha, sqewha sa mill-qampiena tal-Erwieħ. Kollu għal xejn, baqgħet tnaqqas sa ma nqerdet. —Mita l-għajn taħsel tidħol, xi seħer irid ikun biex jaqtagħha. Tunes, kien igħid il-barba, malli jxommu li xi ħadd mimsus bil-għajn, bilġri jibagħtu għas-saħħar u jekk jasal fil-waqt jaqtagħha. Kien hawn saħħara darba hawn, igħidu, imma, spiċċat hi, ma dehritx ofira. —Qatt ma smajt li hawn min jagħmel is-seħer hawn Malta. Darba, tgħid ommi, kien hawn wieħed igħidulu Midilka, imma donnu mhux sħarijiet kien jagħmel. lfejjaq in-nies kien, għax ir-Rabat, fi żmienu, in-nies kienet tmur bħal ma immorru l-lum il-Buskett fl-Imnarja. Xi ħuġa ta' barra minn hawn kellu, għax bla ma jneżżgħek u jbgħabsek xejn, tgħid omii, kien ikun jaf x'għandek u biex tfiq jordnalek ħwejjeġ mhux minn għand l-ispiżjar, imma, li ssib għand il-bdiewa. Ħxejjex, egħruq, egħsir tal-frott, ħnieżer l-art mherrsa, żrinġijiet imgħollija u x'naf jien. —Diebu dan-nies, iżda bosta bdiewa għadhom jafu x'jis- wew il-ħxejjex biex teqred il-mard. U Alla jħares ma kinux huma għalina, għax jaqbżu għall-ġirien u jfejquk bla flus; flus x'jarmi għal mard il-fqir ma għandux. L-ispiżjar u lit- tabib trid tħallashom, u kifl- Ix-xitwa l-oħra żlaqt fis-setaħ. Riġli ltwiet u, oħiroġ il-għaġeb, f'kemm ili ngħidlek, il-għaksa inteffiet u tbenġlet. Oħti għandha xitla tal-fejġel, ġriet malajr fil-ġardina, qatgħet żewġt ifriegħi, saħqithom u rabtithom ma' siqi. Bgħluq il-ġimgħa mort il-għalqa. Daż-żmien bla xitla tal-fejġel ma noqgħodx. ——Mela hawn xi duwa bħall-ħxejjex tagħna7 Xbini Salvu tal-Qattara, mhux il-ħxejjex fejquh'7 Rifes xi ħaġa u ġeraħi qiegħ siequ, wara ftit ġemgħetlu, saret demla ġmielha u inbagħad infexxet fi qrada. L-uġigħ ġagħlu juriha. lit-tabib li ried ixoqqhielu minnufih. Xbini jibża' mill-għodda u ma ħallihx. Issakkar fil-għorfa u Pawlu tal-Ġnien għattielu sieku bil-weraq tal-besbula, il-mara bdiet tisħaqlu weraq tal- ward taċ-ċentufolji, oħtha, li kienet tradda', naqqset il-ħalib minn żaqq it-tarbija u sejra tagħmillu ġbajjar tal-ħobż u il-ħalib. Siequ bdiet issaffi, u ħatnu qabad jaħsilhielu bl- imgħolli tas-sebuqa. U siequ ssaffi dejjem demm u wideq. 'Ġib it-tabib', kien igħidlu l-qassis li kien ġaru. 'Le,' qal Salvu, ''jew ingħix jew immut, bil-ħxejjex nemmen.' Balleċ fieq qabel tlitt xhur. Taf x'wiċċ kellu jgħidlu t-tabib mita rah barra' ''Fejnek Salv, ħsibtek mitt,li ġejt għandi mita għedt- lek, qabel ġimgħa kont tmur għax- xogħol u hekk qattajt tlitt xhur Mur emmnu l Żewġi ma bagħatx għat-tabib malli xteħiet marid 7: Xi swielu 7 —Biex kien miet tiegħek, Karm 7 —Jien naf: Ħa fewġa għal ħabta tal-Milied u ġie d-dar imterter bil-bard. Ġibnielu żewġ soldi rum minn għand Lonzu ta' tafitna u sqejnihulu bil-misħun. Fil-għodu sebaħ jafiraq nar u ma,felaħx iqum. GSejjaħt it-tabib— Riħ qawwi f'sidru' qal, 'żommuh sħun u tuh dak li niktiblu.' Xtrajna flixkun, tnejn, tlieta duwa, u l-ispiżjar iħażżeż dejjem. Ma tjiebx, is-sogħla żdiedet. L-isptar ma riedx jaf bih. It-tabib qal li għamel li sata' u kien ikun tajjeb li nafisbulu għal ruħu. Dun Piet ma rħieh xejn. Il-ġirien ma baqax x'jibagħtulu, fidloqqom, ħubbejża, niġem, marrubja, xefit-ir-riħi għal fuq sidru. F'ġimgħa nqered b'laħmu u xaħmu. Petriċa riedet tagħmillu l-ġbara tas-seba' xorti. Ma laħqitx. Karmni xxuttat demgħa bil-maktur li bih kienet tkeċċi id-dubbien minn wiċċ it-tifla u ħabtet tqum. Mari ftakret li kienu jistennewha bil-bajd. Kabel telqet qalet lil Karmni: Jekk taħsbu biex tiftħu fenek ħaj fuq żaqq it-tarbija, għidli; dil-ħabta għandi erba' żrameġ ġmielhom, ejja ħu wieħed. UF'ħajjietek' qalet Karmni, u qamet u dafiħiet it-tifla rieqda fuq dirgħajha u marret tmiddha fuq xkora taħt it- taraġ fid-dlam biex id-dubbien ma jqajjimhiex. Misħut ta' dubbien kif ixomm il-mard l — Nhar l-Erbgħa, 4 ta' dan ix-xahar, miet il-Ħamrun Ċensu Mifsud Bonnici. Kien wieħed mill-afijar kittieba tal-Malti u membru tal-Kumitat tal-Għaqda tagħna. Ma hemmx bżonn ingħidu wkoll li kien kollaboratur tal-Malti, li fih, sa fl-aħħar ħarġa dehret wafida mill-aħjar poeżijiet tiegħu. F'ħarġa oħra tal-Malti nġibu xi ħaġa fuqu iżjed fit-tul għax tassew jixraqlu.