il-magażin ta' Klabb Ħuttaf d agrett 4. tal-bhejjem ġ Per c 6) mawomhrur L TEMA BOM$MQA ) X'taħwidi Bl-Ingliż jgħidulha black-headed guli. Għaliex jgħidu black jekk hijabrown7 f Ghax mill-bogħod JS' tidher sewda, f — Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid2 L-iSkrepbuk tal-Fjuri Iż-Żagħrun Għasafar tax-Xitwa Attività Nilagħbu tikka 10 Gallerija 10 Qatt innutajt2 11 Dinja Waħda Pitirrossi u Fjammi Suwed, Psiepes u Zizka Bojod Buċaqq tax-Xitwa, Sturnell u Vjolini tax-Xitwa Kathleen Mamo (kap) : Jason Aloisio ' Matthew Borg Cardona : Desirċe Falzon 'Victor Falzon : Angġle Pulis wss-ĊAKKI wss-ĊAKKI wss-ĊAKKI indirizz BirdLife Malta Ta' Xbiex XBX 1120 imejl tal-magażin il-huttafaObirdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org Klabb Ħuttaf huwa ,/-- t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri b (i ta' taħt it-18-il sena. fiab Għall-membri a; tal-Klabb nagħmlu X/Ħuttaf ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjen- tali. Kull xaharejn noħorġu dal-magażin Il-Ħuttafa li nibagħtuh lill-membri d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin iktar 2 MLŻAT f. Sħubija fi Klabb Ħuttaf BirdL VI hija €7 fis-sena. Ie ji IA Sa felu loo or f TA għadajjar. Imma dan iħobb ukoll jippassiġġa fejn ikun hemm xi merħla baqar jew bufli qed jirgħu. Ritratt ta' Victor Falzon 6 Publikazzjoni BirdLife Malta, Diċembru 2008 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Jason Aloisio jgħidilna fuq għasfur li nistgħu naraw daż-żmien tas-sena L-istampa meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li qiegħed Dan l-aħħar fiċ-Ċina nstabet biċċa art mimlija 'fos- g al-bojgħ € sili tad-dinożawri. Qed jgħidu li din hija l-iktar roqgħa art fid-dinja li fiha minn dal-fdal, u qiegħda ħdejn belt jisimha Zhucheng. F'biċċa art daqs qisu tliet grawnds tal-futbol diġà sabu 7600 fossila, u min jaf x'għad hemm midfun. Il-'paleontoloġi qed itiru bil-ferħ għax iktar ma jsibu fossili iktar nitgħallmu fuq il-ħajja ta' dawn l-annimali, li llum m'għadhomx jeżistu. Id-dinożawri huma rettili li kienu jgħixu miljuni tas-snin ilu, uħud enor- mi bħall-famuż Tvrannosaurus rex, oħrajn żgħar daqs tiġieġa, uħud itiru u oħrajn jgħumu. Id-dinożawri mietu kollha ħafna qabel ma tfaċċaw in- nies fid-dinja. Illum nafu bihom għax għadhom jinsabu l-fdalijiet tagħhom fil-blat. F'Malta qatt ma nstabu fossili tad-dinożawri għax il-blat Malti mhux daqshekk antik. L-iktar li nstabu fossili tad-dinożawri huma fl-iStati Uniti u fiċ-Ċina. Din hi waħda mill-għasafar li jinżlu jqattgħu x-xitwa fil-Mediterran, u għalhekk tiġi wkoll Qisha Bufula Sewda imma tagħrafha minnha għax l-iswed f'rasha jgħatti biss iba il-qorriegħa u mhux il-wiċċ ukoll. Il-Ka- ir-raġel pinera mara jkollha qorriegħa kannella. , Il-Kapinera tfittex postijiet bis-siġar u mhux faċli taraha għax tħobb tinħeba qalb il-friegħi jew pjanti folti. Fejn ikun hemm il-Liedna, għid li se ssib il-Kap- inera wkoll, tnaqqar mill-frott tagħha. Mhix għasfur rari u jekk tidra l-għajta tagħha (Ċekk…ċekk…ċekk) tibda tin- Din l-għajta wkoll tixbaħ lil tal-Bufula Sewda imma mhix maħtufa u hemm pawsa qasira bejn għajta u oħra. Meta nismagħha tfakkarni fil-ħoss li jagħmel bal- lun tat-table tennis meta titilqu minn idek biex jimmolla mal-art u terġa' taqbdul 7 dliE: Ghandek żball hawni Qranċjożawis TIRI IRĊIRĊIROINĊIROINOIOOROĦOONOĦOSOJE JC JIEX JC JK JC JC JC JC JU JI JK mhux ħadrożawrusi tfossili - fdalijiet antiki ta' pjanti jew annimali li biż żmien isiru ġebel. żpaleontologu - Xi ħadd li jistudja l-ħajja preistorika. , A ) , B' ) , Wi isem xjentifiku f, Mi f '4 l ——— Oxalis pes-caprae. — Oanta 'annwali, baxxa, L A 7 b'ħafna weraq forma ta' tliet qlub imwaħħlin ma' xulxin. Qagħmel fjuri sofor qishom — trumbetta, minn Novembru sa Oghidulha QARSU għax iz- zkuk ħodor għandhom togħma 4 — — qarsa. Tissejjaħ ukoll ĦAXIXA INGLIŻA għax iddaħħlet Malta —minn-Żbotaniku-fl-1811-fiż- żmien li Malta għaddiet f'idejn l-Ingliżi u-żeragħha fil-ġonna— tal-Furjana. Inġabet mill-Afrika eb Isfel, imma tum: mifruxa f'ħafna: pajjiżi: fil- Mediterran, u anke wasletl- Li ATT L EIT KOM TA Mu Lidl jepiet ta'kemm A żmien biexii jispiċċa INT suseesi fiċ MA Cl l-għasafar f' Malta'7-Issa-ż-żmien għadda, u l-insib suppostjieqaf kollu.u għal' dċjjem malli tispiċċa s- kd ji bli qerdetu ħadet post xi pjantrirkienu indiġeni: ke — 9 EA (u.ta' Malta) li n- Pat EEt lt di Kol je IT TUE ie OqT LET għasafar bħal Griedel, Vrieden, Ġojjini u Pluvieri. Issa MIETET li l-liġi jobduha wara pollied U o Malta tikber f fil- l-gżejjer kol kollha ħlief fuq l Filfla, il-Ġebla tal-ċ tal- Ġeneral U Xi bla' blatiet oħraj i — Fir-ritratt taraw mansab enormi li qiegħed ħdejh Binġemma, u dan huwa armat biex fih MA ARA MO PAT TIT TOATL OD Ti MIET A e dated kienet SETT fe LL KT qg la Bir TAT l o kodbi (o EL La TP d Iil. l Ma, jekk il-weraq għadu ġdid, għalfejn tarmih2 Darba, wieħed bidwi ħabib tiegħi minn Hal Għargħur kien sejjaħ liż-Żagħrun 'is-siġra Hu ried ifisser li ż-Żagħrun jikber qalb il-blat tax-xagħri u fl-irdumijiet u jiflaħ għan-nixfa u l-kedda tas- sħana tas-sajf. U hekk hu, għax kultant tara Żagħrun jikber fil-blat u tiskanta kif jibqa' ħajl Imma ż-Żagħrun jikber ukoll f'imsaġar naturali fejn jifforma parti mis-saff ta' siġar baxxi. F'diversi pajjiżi ż-Zagħrun iħawluh ma' speċi oħrajn biex jiffurmaw ħeġġ li jservi ta' lqugħ għar-riħ. Barra minn hekk, ix- xewk tal-friegħi żgħażagħ taż- Żagħrun iservi wkoll biex iżomm il-bhejjem milli jgħaddu minnu u jaħarbu. Iż-Żagħrun huwa 'sġajra żhorfija li fix-xitwa tinża' għal kol- lox mill-weraq, imbagħad tarmi weraq ġdid fir-rebbiegħa eżatt ġ Ġ siMOjli ETA it San Met wara li tarmi bukketti bojod l nta a Ħ a tami l-weraq J ta' Snwar. Fil-ħarifa, waqt li jiġifieri tkabbar) toħrof, issir ħamra għax tkun weraq ġdidl miżgħuda bil-frott. Iż-Żagħrun ħafna drabi jikber mhux fuq zokk wieħed imma fuq numru ta' zkuk, ġieli f'forma xi ftit bl-addoċċ. Meta jitħawwel fil-ġonna u jis- saqqa, iż-Żagħrun isir arbuxxell kbir. Il-qoxra taz-zokk hija kan- ż-Żagħtun ikun A dei Jmattindanax, bih ħdejn Selmun. nella matta bi xquq oranġjo. Il- weraq huwa mfellel fi swaba' qisu tat-tursin, u l-fjuri huma bojod b'ħames petali li jfuħu. Wara li l-insetti jdakkru l-fjuri, tikber frotta qisha tuffieħa żgħira, wiesgħa xi 1ċm u b'qoxra ħamra Biex tkabbar iż-Żagħrun, iġbor il-frott fil-ħarifa, neħħi l-laħam tal-frotta (li jista' jittiekel) u iżra' l-'għadma', li hija ż-żerriegħa. Il- qoxra tal-għadma hija iebsa u ddum ma titmermer, tant li fl-ewwel sena miż-żriegħ ma tinbitx. Iż-żerriegħa tinbet fir-rebbiegħa ta' wara t-tieni xitwa mill-ġbir. Wara li tinbet, ħaw- wilha fejn trid, basta għad-dawl tax-xemx, għax iż-Żagħrun ma jikbirx għad-dell ta' siġar oħra. Minn hemm, iż-Żagħruna tiegħek tkompli tikber u ssebbaħ , AZ l-ambjent naturali. tgħajjat. Dak il-kulur jarawh sew għasafar bħall-imlievez, li jikluh bil-qalb. Iż-żerriegħa tgħaddi mill- għasfur u meta dan iħammeġ, fejn taqa' ż-żerriegħa tista' tinbet. B'hekk iż-Żagħrun għandu post importanti fix-xibka tal-ħajja. Din is-sġajra toffri kenn u ikel għal ħafna għasafar u mam- miferi. Il-ward tagħha huwa għajn tajba għall-insetti li jixorbu n-nektar, u x-xgħat ta' diversi friefet u baħrijiet jieklu l-weraq taż-Żagħrun. Għalhekk min iħawwel siġra taż-Zagħrun ikun qed jagħti kon- tribut kbir lin-natura. isġajra - siġra żgħira żħorfija - pjanta li twaqqa' l-weraq fil- ħarifa (bl-Ingliż deciduous) nejkom :) u mmarkaw kemm issibu minnhom… meta jsaffar iċ eu ia tikek fuq sidru ihobb il- efiċu ia blat, u kif ipoġġi L-A joe OI meta jsaffar jaghmel sss-ċakk… EOOgeEI ti ihobb (jefofejeji ji fil-quċċata 717 tal-pjanti jew fuq spiss tarah jaqsam xi triq bil-ġirja Hawnhekk għandna seba' għasafar differenti li naraw fix-xitwa. kv inte ka EB Co L WT o KT fil-kampanja bħalissa dawn kważi żgur tarawhom jew tisimgħuhom, fe b e L IT ħudu din Il-Ħuttafa magħkom, għorku għajnejkom u naddfu wid- ihobb ċnut u hitan, spiss tarah qalb il- bini par 74 għasfur tal-bejt Li o U ħadrani ihobb is-siġar sidru A oranġjo ihobb il- ġonna u s-siġar, uu te fl fuq il-hamrija jfittex id-dud ihobb joqghod LINe MIL A ETO kultant ikunu gruppi kbar Attività organizzata minn Klabb Ħuttaf saret nhar il-Ħadd 9 Novembru 2008. Inġbarna ħdejn il-palazz majestuż ta' Selmun u wara erħejnielha bil-pass lejn Wied l-iMġiebaħ. Il-leaders tawna ' mappa minn fejn stajna nsegwu minn fejn konna għaddejjin. Kien hemm ukoll xi mistoqsijiet f'għamla ta' treasure hunt li stajna nwieġbu aħna u mexjin. It-temp ma tantx kien favur tagħna għax f'nofs ta' triq qabditna x-xita, wara li kien xeba' jriegħed. Imma b'daqshekk ħadd minna ma tilef il-gost u l-entużjażmu li nkomplu naraw aktar flora u fawna. Fost il-pjanti li rajna kien hemm iċ-Ċistu Roża, il-Pajżana, it-Tulliera, iż-Żagħrun, iż-Żebbuġija, id-Deru u x-Xorbett. Fost l-isbaħ xeni tal-wied rajna waħda mill-ikbar siġriet taż-Żnuber f'Malta, u foresta sħiħa ta' Ballutl Rajna u smajna xi fawna wkoll, fosthom l-iSturnell, il-Pespus, il-Buċaqq tax-Xitwa, in-Nannakola tal-Faqqus il-Ħmir, xagħat tal-Baħrija tat-Tengħud b'kuluri mill-isbaħ u ż-Żunżan tax-Xehda Kbira. Kif waqfet ix-xita rajna għadd kbir ta' bebbux ħiereġ idur fuq il-ħaxix. Nisperaw li ma ndumux ma nerġgħu niltaqgħu għal attività oħra u anke forsi naraw xi wċuħ ġodda. UB ŻU drawwa ta' kull sena li ' lg ITEM EIIIE proġett maħbub; MAN FO fej 2000 ħalli naraw f'hiex wasal-ix-xogħol' i IT ET Te CT Tell il-Luq Mate 1 daqgtejn u IK III GI b dia li mk jii nħawlirxiftit siġar aħna wkoll :) za 'Ħafna rfiembri tal-Klabb huma kburin li Mem 25; b'idejhom OTT Bi ilii ħalli ftit snin oħra benimhekk e A e Uħ Pa (EB WT EE AT G L-AAII s if-ranger tal-foresta biex-idawwarna u jispje- EE TIT berdwoċing.ukoll. , Mela-daqshekk paroli. Iktbu d-data fuq karta u waħħluha mal-friġġ ħalli mażinsewx żgur. il-Ħadd 25 Jannar 2009 ħdejn ir-riserva tal-Għadira tromba u gajd (jekk għandkom), xi ħaġa tal-ikel, nowtbuk u lapes T: 21 284438 21 221205 Did-darba se nitkellmu dwar it-tundra, kelma ġejja mill-Finlandiż li tfisser pjanura bla siġar. It-tundra tinsab f'postijiet kesħin ħafna, fejn ftit li xejn tagħmel xita. Għal ħafna mis-sena jkun hemm il-borra, u taħt il-ħamrija l-art tkun iffriżata s-sena kollha (jgħidulu permafrost). Fis-sajf il-borra u s-silġ tal-wiċċ jinħallu u jiffurmaw ħafna għadajjar li jiġbdu ħafna insetti, speċjalment nemus. Minħabba l-permafrost l-ilma ma jinżilx taħt l-art u din tibqa' mifqugħa bl-ilma. Dan ma tantx hu ambjent tajjeb għan-nies, bin-nemus kollu li jkun hemm, imma attrajenti ħafna għall-għasafar Taħsbux perċ li s-sajf fit-tundra ikun bħal tagħnal Idum biss 6-10 ġimgħat (u x-xitwa ddum 6-10 xhurl) u t-temperatura fis-sajf tkun 3-120C. Għall-bqija tas-sena tinżel xi-34€C1 Irjieħ qawwijin ikomplu jnixxfu u jkessħu, u minħabba li t-tundra qiegħda ħdejn l-Artiku, ikun hemm iljieli twal ħafna fix-xitwa u ġranet twal ħafna fis-sajf. F'xi ġranet ix- xemx bilkemm titla'l Ftit pjanti u annimali jkampaw f'dawn il-kundizzjonijiet. Il-ħamrija tat-tundra hija fqira u minħabba l-permafrost ma jistgħux jikbru pjanti b'għeruq li jinżlu fil-fond. Għalhekk l-iktar li nsibu huma ħażiż (mosses), ħaxix u likeni, ilkoll pjanti baxxi bla għeruq fondi. Ħafna minnhom kapaċi jagħmlu 'fotosintesi anke f'kundizzjonijiet bi ftit xemx. Diversi pjanti kapaċi jdeffsu ċ-ċiklu kollu Le ħi, jien m'iniex , Rudolphi tal-ħajja fis-sajf qasir u jagħmlu ż-żerriegħa qabel terġa' tidħol ix- xitwa. Ħafna annimali tat- tundra huma veġetarjani, għax ma tantx isibu annimali Vi p oħrajn x— x'jieklul Fost dawn hemm ir-renni u annimali żgħar bħal liebri (hares), CO, jibqa' maħżun fil-fdal tal-pjanti, bugeddum u lemmings. Il-predaturi / li jibqgħu fil-permafrost għal żmien jinkludu l-Ors Abjad, il-Lupu u / twil ħafnal Għalhekk it-tundra qed tgħinna nsolvu l-problema tal-global warmingl 5 Norveġja 6 Finlandja għandhom pil oħxon u oħrajn għandhom pil abjad biex ma jidhrux fil-borra. Ħafna minnhom tgħallmu jieklu kull ikel li jsibu. Nispiċċaw b'ħaġa interessanti. Kontu tafu li t-tundra fiha ħażna kbira ta' carbon dioxide (CO,)2 Is-CO, huwa gass li qed jikkawża l-g/obal warming. Normalment il-pjanti jarmu s-CO, meta jitmermru wara s-sajf tant hu qasir li l-pjanti ma jilħqux jitmermru, u x-xitwa kiesħa wisq. B'hekk flok jintrema fl-arja, is- tfotosintesi — meta l-pjanti jibdlu d-dawl tax-xemx f'ikel għalihom. ISE asafar kollha li daħlu jistaħbew fil-kaxxa. B'kollox hemm 28, u l-lista LU Ke ll żiemel alwetta gallina gamiema ħuttafa ortolan sponsun ekru arpa bies diżż kuda ċiefa kokka merill farruġ ġojjin bilbla kwakka rundun swejda verdun pluviera kuċċarda kuluvert sarsella velleran bulebbiet ED ALI i -ŻZI R Siġra tat-tin fix-xitwa. Meta siġra twaqqa' l- weraq ngħidu ''qiegħda toħrof'. gardell i Siġar bla weraq Qatt innutajt li bħalissa ħafna siġar jkunu bla weraq2 Tgħid għaliex jinżgħu fl-istess żmien meta aħna iktar nilbsulu21 Ir-raġuni hija sempliċi: it-temp tax-xitwa huwa iebes wisq għall-weraq. Malajr jitqattgħu bir-riħ. Apparti hekk, fix-xitwa jkun hawn iktar dlam w7 1 għax il-ġranet ikunu qosra, u l-weraq għandu '4 bżonn id-dawl tax-xemx biex jagħmel l-ikel għas- siġra. Allura fix-xitwa ħafna siġar jagħlqu l-fabbrika tal-weraq billi jnixxfuhom u jwaqqgħuhom, u Jibqgħu ħajjin bis-saħħa tal-ħażna ikel li jkollhom fiz-zokk. Dawn għandhom difiżi oħrajn kontra l- to e LT Lo IEJCI xama' li tipproteġih mir-riħ u l-kesħa. Issa ara ssibx siġra viċin id-dar, f'xi ġnien IA o Te LA felt fe le Tu le o ll To rebbiegħa erġa' sibha u innota kif terġa' toħroġ weraq ġdid Ħudilha ritratt ieħor u qabbel mal- ewwel ritratt biex tara d-differenzal Desirċe Falzon ) sellbuseja nm Dinja Waħda Trid tkun ġurnalist7 Trid iddur id-dinja biex tikxef, tinvestiga u twassal aħbarijiet ambjentali 2 Mela staqsi lill-għalliema tiegħek biex tagħmlu Junior Journalist fil-klassi u malajr taqta' xewqtekli In-natura u l-ambjent huma kbar ħafna u kuljum jiġrilhom xi ħaġa - daqqa tajba, daqqa ħażina - kif taraw anke mill-aħbarijiet li nġibu f'l- Ħuttafa stess (p.3 u 4). Ġurnalist ta' ġrajjiet ambjentali irid joqgħod b'seba' għajnejn biex isegwi kull ma jkun qed jiġri fid-dinja. li tgħix fuq Kemmunett qerd in-naħal luke d'agostino F 7 BE Te g jie T—W / — q J j dad ( tajra safra Ġ/ j — —18— Na H ki martin austad T EE - —$S; l — 12 / a i 3 TĦ bekkaċċa tal-baħar Tes. ' —- ma andrew micallef 8 Ni Tfal mill-iskola Birżebbuġa B waqt Junior tloliigaElo tagħmel7 Segwi l-aħbarijiet, fittex fil-gazzetti, isma' r-radju jew fittex fl-internet, u ħu nota jew ftakar, ħalli tgħidha lill-bqija tal-klassi. L-għalliema mbagħad issib ftit ħin f'xi ġurnata mill-ġimgħa fejn il-ġurnalisti ambjentali jirrappurtaw dak li jkunu sabu. Jekk issib stampi mill-gazzetti jew mill-internet, ibdew scrap book kbir għall-klassi u waħħlu fih dawn l-istampi u nota qasira bl-aħbar. Agħtuh isem, per eżempju Ġrajjiet Ħodor jew Aħbar Ambjent eċċ. Sa l-aħħar tas-sena tkunu għaqqadtu ktieb tal-ġenn kollu stejjer mid-dinja tal-ambjenti Min jaf, forsi la tikber issir ġurnalist veru u xogħlok ikun li ssegwi ġrajjiet ambjentali ;-) Desirċe Falzon Dinja Waħda hija kampanja edukattiva li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta flimkien ma' Bank of Valletta Ltd, il-partner tagħha fl-edukazzjoni aħna ngħinuk tfaddal Faddal il-flus li qlajt matul il-vaganzi tal-Milied permezz tal- BOV Voung Savers Account u gawdi minn: e Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont e Tirċievi l-Ġurnal ta' Ċikkurillu darbtejn f'sena e Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'. Impenn lejn is-Suċċess tiegħek Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakka etta VLT 1130 Malta