IL-VOKALI FIL-MALTI U FL-ILSNA SEMIN L-OĦRA Il-qarrejja tal-'Malti' ma humiex mixteqin jaqraw fuq il-vokali, nafuh. Ħafna qabilna tħaddtu fuq din il-ħaġa (l), iżda nittamaw li dawk li jkollhom is-sabar jaqraw din il- kitba tagħina, malajr jintebhu li sa issa ħadd għadu ma ħares lejn il-vokali, u tħaddet minnhom kif sejrin nitħaddtu Jekk wieħed itares ftit lejn il-vokali fil-Malti u fl-ilsna semin l-oħra, ma jistàx ma jiġix milqut x'ħin jarahom hekk mifrudin u l-bogħod minn xulxin. Mill-banda l-oħra jekk iħares lejn il-konsonanti, huwa jara li l-Malti jaqbel ħafna ma l-ilsna ħutu. Minn fejn hija ġejja din il-għażla u dan it-tibdil fil-vokali 7 (1) Ara it-Tagħrif p. 2 u ta' sikwit ma' tul il-ktieb. Qabel xejn huwa meħtieġ li wieħed iżomm għajnejh li l-ilsna semin huma qodma ħafna, li ma' tul iż-żmien xterrdu bil-bosta, infirdu f'ħafna friegħi u tħalltu ġmielhom ma' xi ilsna olirajn. Aħna tħadditna band'oħra (2), fuq fuq kif xterrdu u nfirdu l-ilsna semin, imma ma għedniex il-għaliex infirdu. L-ilsna ma nfirdux biss imħabba fil-vo- kali, li anqas biss ma kienu jinkitbu, infirdu imħabba it-taħlit li huma kellhom, riedu u ma ridux, idaħfilu fl-ilsien ewlieni tagħhom. Iżda l-aqwa fost dawn iż-żewġ ħwejjeġ hija bla biża' ta' għilt, l-ewwel waħda. Għalhekk jiena ħsibt li ngħid xi ħaġa fuq il-vokali fil-Malti u fl-ilsna semin l-oħra. Li l-vokali bi żmien tbiddlu ma hix ħaġa ta' l-ilsna semin biss. Jekk aħna nħarsu lejn il-ġrajja tal-lsien grieg, wieħed mill-eqdem ilsna li għadhom il-lum ħajjin, aħna naraw li fl-eqdem żmenijiet id-djaletti griegi kienu jingħażlu minn xulxin imħabba fil-vokali: id-djalett Joniku kien iħobb il-vokali e, iżda id-djalett Doriku kien aktarx jiġbed lejn l-a. Id-djalett Attiku ġibed mit-tnejn, iżda aktar minn tal-ewwel milli mill-ieħor. Id-djalett imsejjaħ Kornx (koind), li bih ġew miktuba l-kotba mqaddsa tal-Għaqda il-Ġdida, ħareġ minn dan tal-aħħar, iżda tbiegħed minnu mhux ftit fil-vokali kif ukoll f'xi ħwejjeġ oħra. X'ingħidu im- bagħad jekk afina nduru ftit fuq il-latin 7 Il-lsien ir-Rumani kien xtered mas-setgħa tagħhom mal-Ewropa kollha u minnha ħarġu l-ilsna msejjħa neo-latini, li bihom jinqdew il-lum it-taljani, il-franċiżi, l-ispanjoli eċċ. Jekk aħna nqabblu dawn l-ilsna mal- latin, naraw li huma jaqblu ħafna fil- konsonanti, iżda huma bil-bosta mifrudin minn xulxin għall- vokali. Ma għandniex għalhekk nistagħġbu jekk aħna naraw din il-ħaġa fl-ilsna semin. L-ilsien huwa ħaġa ħajja li tgħix, tikber, titbiddel, tinfired f'oħrajn u fis tmut ukoll. L-ilsna li għandhom x'jaqsmu ma' xulxin, jingħaqdu bejniethom bħala nisel fejn insibu l-omm u l-ulied. Għalhekk qabel xejn huwa meħtieġ illi aħna naraw kif il-Malti huwa mdeffes fl-ilsna semin, u kif l-ilsna semin huma mnisslin minn xulxin. Kif għidna fuq, aħna tħadditna band'oħra fuq nisel l-ilsna semin, u fuq l-ilsien Malti tħadditna wkoll f'dan il- (2) Ara il-Qari Malti ta' Port Said, 1 (1928), p. 65-66. Dan l-artikulu maqlub fl-Ingliż deher fid-Dailg Malta Chronicle ta' l-10 ta' Novembru 1928. (3) Ara il-Malti, II (1926), p. 39-46, 125 n. 7, L-ewwel ilsien semi, li minnu ħarġu l-oħrajn kollha, imsejjaħ Ursemitiseh, huwa il-lum għal kollox mitluf, u l-ebda tama ma għandna li nerġgħu nsibuh, il-għaliex warajh ma ħalla ebda fdal bil-miktub. Il-fdal ta' l-ewwel ilsien semi huwa mxerred fl-ilsna semin l-oħra, iżda liema minn dawn l-ilsna għożż l-aħijar dan il-fdal7 Fi kliem ieħor ma' liema ilsien għandna nqabblu l-Malti sabiex naraw il-ġrajja, ta' ilsienna, liema kienu l-ewwel vokali u kif ħadu il-lum bixla hekk għalihom 7 Ir-Rev. Sajdun kien għażel il-Għarbi: ''Nagħżel il-Għarhi, kiteb huwa, mhux biss għax il-Malti jiġi minnu, imma ukoll għax, fost l-ilsna kollha xemjin, hu l-inkas li ttiefes fil-għamla' (4). Tabilħaqq il-Għarbi huwa fost l-ilsna semin dak li l-anqas ittiefes u l-anqas li tniġġes mill-ilsna semin kollha, Il-Għarbi, jiġifieri dawk in-nies li mill-eqdem żminijiet għammru fil-Għarabja, mifrudin kif inhuma mill-bqija tal- bnedmin l-oħra u tturufnati fid-desert, għożżu aktar minn ħuthom l-oħira l-ilsien ewlieni ta' nisilhom. Il-Għarbi huwa fost l-ilsna semin l-aktar għani fil-kliem u fit-tiswir, huwa ukoll l-aktar safi u għalhekk l-aktar sabiħ. Mita wieħed iqabbel mal-Għarbi ilsien semi ieħor, ingħidu aħna l-Lhudi jew is-Sirjak, jintebah malajr li dawn l-ilsna ma humiex ħlief fdalijiet ta' xilsien aktar għani u safi, li maż-żmien ittiefes u tniġġes b'ħafna ilsna ta' nisel barrani u ta' għamla ofira. Għalhekk il-Għarbi huwa miħtieġ sabiex wieħed jitgħallem l-ilsna semin l-oħra sewwa, u nistgħu ngħidu li il-Għarbi huwa għall-ilsna semin dak li is-Sanskritu huwa għal l-ilsna arin. Għalhekk aħina wkoll bħar-Rev. Sajdun sejrin inżommu quddiem għajnejna l-Għarbi, mhux l-għaliex il-Malti huwa ġej mill-Għarbi, kif kien intqal, iżda il-għaliex il-Għarbi huwa fost l-ilsna semin l-aktar ilsien sħib u safi. Izda aħna nafisbu li bejn il-Malti n l-Ursemitiseh, li, kif għedna iss'issa, jinsab aħjar fil-Għarbi milli fl-ilsna semin l-oħra, hemm hogħod wisq, il-Malti ma ħariġx sew sew mill-Uvsemitisch, bħal ma ħareġ il-Għarbi, l-Assir- Babiloniż, il-Feniċ eċċ., iżda bejn il-Malti u l-Usermitisch hemm il-Feniċ u l-Puniku, hemm ukoll xi taħlit tal-Għarbi, u fuq kollox hemm dak it-tniġġis, minn ilsna oħra, li daħal fil-Malti mal-ħakma ta' dawk in-nies li saltnu fuqna, bħal ma huwa l-latin, il-grieg eċċ.; kif għedna band'oħra (5). (4) Ara il-Malti, 11 (1926), p. 37. (5) Ara il-Malti, II (2926), p. 44. Il-vokali hekk fil-Għarbi, kif ukoll fis-Sanskritu, huma tlieta biss: a,ż, u. Il-Għarab aħjar minn cullħadd laq- qmuhom sewwa, billi sejħu l-a Fatfia, il-għaliex ma hix ħaġ'oħira ħlief il-ftuħ tal-ħalq; l-i sejħulha Kasra, l-għaliex biex wieħed igħiid i, irid jgħawweġ, jikser ħalqu ; u fl-aħħar- nett l-u sejħulha Dhamma, il-għaliex mita wieħied igħid u idomm xuftejh. Il-vokali l-oħra ħarġu, minn dawn it-tlieta tal-ewwel: e hija jew a qasira, jew ai magħqudin flimkien ; o hija jew u qasira jew au magħqudin flimkien. Minn dawn naraw kif ħarġu l-ħames vokali: a, 6, 1,0, u, li jinsabu mhux biss fl-ilsna semin, imma ukoll fl-ilsna arin. Għandna wkoll nagħżlu l-vokali qsar, mill-vokali twal. Mita aħina ngħidu : sar u sdr, niżel u niżel, kul u kdl, naraw malajar li l-vokali ma humiex kollha ta' til wieħed. Fl-aħħarnett għandna wkoll inqisu li l-vokali jistgħu jiltaqgħu (6), ma' xulxin, u mita dan jiġri jew jitbiddlu fofirajn, ngħidu aħna au isiru o, jew inkella jibqgħu għalihom imma jinqraw f'daqqa waħda, u hekk isiru dittong, bħal mita. ngħidu kien. Fl-ilsna semin l-ebda sillaba ma jista' jkollha iżjed minn vokali waħda biss, u l-ebda sillaba ma tista' tibda b'vokali. Dan għadu jidher fil-Għarbi miktub. Għalhekk l-ankas ma' jista' jkun hemm dittongi, iżda billi kif għedna, e 10 ħarġu minn a u minnu qsar, hekk ukoll minn a twila ħareġ id-dittong ie, u għalhekk aħna nistgħu l-lum insibu sillabi li fihom dittongi ta' zewġ vokali. Iżda ngħaddu afijar sabiex naraw kif tbiddlu l-vokali u nfittxu il-għaliex tbiddlu ukoll. Dan ix-xogħol jidhirli li jkun ta' fejda kbira u x'aktarx aktar minn darba jurina kif għandna niktbu xi kliem fil-Malti. (6) Il-quddiem naraw aħjar kif il-vokali jistgħu jiltaqgħau ma' xulxin, u ma jidhirlix lidan jiġri fil-Malti biss, għad li fil-Għarbi miktub ma jiġri qatt.