Tifkira Ta' għeluq L-elf u disa' mitt sena Mill-miġja Ta' San Pawl F'Malta. Għadd 1 QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA IN 266, Triq San Pawl, Il-Belt. Mitbugħ fl-''Empire Press'', LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU Is-Sitt Sena JANNAR - MARZU, 1960 Għadd 1 X'FIH DAN IL-GĦADD Wara Elf u Disa' Mija (Id-Direzzjoni) L-EwwEL TAQSIMA — DAWL Kristu jkeċċi l-Bejjiegħa mit-Tempju (P. P. Savdon) feda . b a 2 L-Bażilka ta' Nażaret (Fra Żarenu, ii), Ż Ħaram Ix-Xerif (Farid Swalaħ) nit Għid il-Ħammiem f'Bet-lehem (Pifan). i Ħjiel tat-Terra Santa (Dun Xand Cortis, D. 9 Kwiekeb Ġerrejja (Elsie) II X'inhuwa l-Qoran (Abu Maghli. Ibn Merżu) aa Eh żin f 14 Mill-Ħamis sal-Ħadd (Elsie) en Ma U bia d ĦA 16 Ir-Tieni TAQSIMA — ĊENT Miġja u Qagħda ta' San Pawl f'Malta (Lu.) … ill fa ibu ser ta 21 L-Evanġelju ta' San Pawl (P. Serafin M. Zarb, O.P.) … żi żi k 26 L-Istorja ta' San Pawl … ati G FR bi: ia a Mhu ki 28 Aħbarijiet tal-Palestina … EN F4 BA 3 Ea ti fa. ki 32 Requiescant In Pace A A ġe SR diġa mk e e ko jii Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, Il-Belt. Iż-żmien ma fihx qjies. Kull darba li x-xemx titla' u tinżel, jiġifieri ddur dawra d-dinja fuqha nfisha, ngħidu li jkun għadda jum; u tliet mija u ħamsa u sittin dawra minn dawn, ngħidu li huma sena. Imma fis-sewwa ż- żmien ma hu xejn. Iż-żmien ma jeżistix. Għax id-dinja ddur u tibqa' dinja; u x-xemx titla' u tinżel, u tibqa' xemx. Dak li kien eluf ta' snin ilu, hekk għadu wkoll issa. Meta ġie San Pawl Malta' Elf u disa' mitt sena ilu': Iwa; imma elf u disa' mitt sena ilu, huwa l-bieraħ, jew 'il-lum. Il-Maltin ta' dak iż-żmien kienu ruħ u ġisem, bħall-Maltin. tal-lum. Kienu jaraw, u jisimgħu, u jit- kellmu, bħall-Maltin tal-lum. Kellhom qalb li tħobb u tobgħod u moħħ li jaħseb u jifhem, bħall-Maltin tal-lum, Wisq minnhom saru Nsara fuq l- egħmil li raw minn San Pawl, u fuq il-kliem li semgħu minnu. Imma biex emmnu u sedqu, qalbhom u moħhom kienu minn qabel imħejjija; għax jekk ma jkunx hemm il-ħamrija, inaħruta u magħżuqa, iż-żerriegħa ma tinbitx. Jew tinbet u tarġa' tmut. Meta San Pawl kien f'Korintu, belt imgħarr'ra fid-dnubiet, Ġesti qallu f'dehra: ' Ara li ma tibżaxi Ibqa' tkellem, u ara tiskot, għax f'dil-belt għan- di ħafna niesi (Atti, XVIII, 9-10). Mela, fost il-qtil u ż-żena; fost il-gideb u s-serq, f'Korintu, kien hemm għadd kbir ta' nies ta' qalbhom safja; u ħien hemm ukoll nies ta' qalb imniġġsa, imma bi kienu jafu u jħossu li ma kienux qegħdin jgħixu sewwa. Kienu nies ta' Ġest. Kienu nies li jgħixu fid-dlam, imma li qegħdin jistennew id-dawl. Malta għadha Nisranija, imma l-Paganiżmu, li biex juri lil niesna l- kruha tiegħu Alla bagħat Malta lil San Pawl, raġa' dieħel f'pajjiżna. Raġa' dieħel b'libsa xorta oħra minn dik li kellu qabel, imma hu Paganiżmu xorta waħda. Il-Pagani Maltin tal-lum, ma jagħtux qima lill-allat tar-rħam u tal- ħaġar, imma jagħtu qima lill-allat oħra, foloz xorta waħda bħal ta' dari: 'l allat ta' personithom. X'inhi l-ħajja ta' wisq Maltin tal-lum X'inhi għajr xogħol u tagħ- nif għal ħaġa waħda: it-tbaxxija tagħhom infushom' Ara kif jiġru wara l- flus Ara. x'ilbies. X'ilbies u x'hejm li ma għandu xejn mir-rażna Nisranija. Ara x-xalati fuq xalati. Ara t-'Talkies' maħnuqa bin- nies. Ara ż-żfin, li jekk ma hux agħar minn tal-Pagani ta' dari, ħaqq li ma hux anqas ħażin minnuf Imma f'Malta ta' daż-żmien, bħal f'Korintu ta' dari, hawn nies li jġibu ruħhom hekk, għax ma jafux x'inhuma jagħmlu. Ma jafux, għax qatt ma daqu, il-ħlewwa u l-mistrieħ u l-benna tal-ħajja miġbura. Jaħsbu li l-qofol : tal-hena jinsab fis-sakra tax-xalar, Dawn jaqblilhom li jidħlu daħla fihom infushom, din is-sena, u jaraw ftit x'jidhrilhom mil-Aħbar Il-ġleb Malta San Pawl. Dak li xandar f'Malta San Pawl, għadu miktub fl-Ittri tiegħu, li jis- tgħu jaqrawhom x'ħin iridu, għax xandir u kitba minn moħħ weħed ħarġu, għad li dawn miktubin bil-linka u dak moqul bil-lsien. Tsa, inti, mela' Rodd salib għal wiċċek, u ara x'għandek tagħmell Għax jekk int wieħed mill-imsejħin, ħażin joħroġ għażlek jekk ma tweġibx. NST ijiet EMITETT L-EWWEL TAQSIMA — DAWL KRISTU JKEĊĊI L-BEJJIEGĦA. Fil-Vanġeli ta' S. Mattew, S. Mark u S. Luqa naqraw li meta Kristu daħal Ġerusalem. fost il-għajjat ta' Osanna baqa' sejjer it-tempju u hemm sab xi rġiel ibigħu ngħaġ, ħrief, ħamiem, in- bid u żejt u oħrajn isarrfu l-flus. Kris- tu qalbilhom l-imwejjed, keċċihom barra u qalilhom: Dari hi dar tat-talb u intom għamiltuha bejta tal-ħallelin. Dan ġara, skond ma jgħidulna t-tliet Evanġelisti fl-aħħar jiem tal-ħajja ta' Ġest fid-dinja. Imma S. Ġwann jir- rakkonta l-istess fatt fil-bidu tal-minis- teru ta' Kristu. Għalhekk issa tiġi d- diffikultà: Kristu meta keċċa l-bejjie- għa. mit-tempju, fil-bidu jew fl-aħħar tal-ministeru tiegħuż U kemm-il dar- ba keċċihom, darba jew darbtejn Biex nifhmu l-fatt fih innifsu, jeħ- tieġ inżommu f'moħħna li. t-tempju ta' Ġerusalem ma kienx bħall-knejjes tagħna. — Kien fih biċċa msaqqfa bħall-knejjes tagħna, imma fiha ma kien jista' jidħol ħadd ħlief il-qassi- sin. Il-bqija kien bitħa jew żewġ btie- ħi kbar mikxufin u mdawwrin b'loġoġ imsaqqfa. Fil-bitħa ta' ġewwa kien hemm l-artal tas-sagrifiċċji, u fil-bitħa ta' barra kienu jistgħu jidħlu l-paga- ni. Fil-festi kbar meta l-Lhud kollha kellhom imorru t-tempju u joffru sa- grifiċċji, kien ikun hemm. ħafna jbi- għu l-bhejjem meħtieġa għas-sagrifiċ- ċji, bħalma ġieli naraw ħdejn il-knej- jes tagħna xi nies ibigħu xema u ward biex id-devoti joffruhom lill-qaddisin. Imma dan in-negozju ġewwa. l-ħitan tat-tempju Kristu ma redux, għax it- tempju, li hu d-dar ta' Alla, hu post tat-talb mhux tan-negozju. U n-ne- gozju aktarx iġib miegħu s-serq. Imma dak li rridu nafu issa hu me- ta Kristu keċċa l-bejjiegħa mit-tem- pju, hux fil-bidu jew fl-aħħar tal-mi- nisteru tiegħu. Ma naħsbux li Kristu keċċihom darbtejn, għalkemm din ħa- ġa li setgħet tkun. Mela jekk keċċi- hom darba biss, S. Ġwann u l-Evan- ġelisti l-oħra huma kontra xulxin. Ma. ngħaġġlux. Naraw humiex tas- sew kontra xulxin. Fil-bidu ta' dan it-tagħrif fuq il-Vanġeli għidna li l-E- vanġelisti kollha għandhom il-mod tagħhom kif jirrakkontaw Għidna wkoll li l-ewwel tliet Evanġelisti jir- rakkontaw biss il-ġrajja kif kienu bla, ma jħabbtu rashom meta saru dawk l-ġrajja. L-ewwel tagħlim ta' l-insa- ra mill-Appostli kien x'għamel Kristu mhux meta għamel dan jew dak. Għalhekk dan l-ewwel żammx tifkira taż-żmien meta Kristu keċċa l-bejjiegħa, bħalma anqas ma żamm tifkira taż-żmien ta' ġrajja oħ- ra tal-ħajja ta' Kristu. U l-Evanġelis- ti li kitbu skond dan it-tagħlim ma tawna l-ebda ħjiel fuq iż-żmien tal- ġrajja tal-ħajja ta' Kristu. Minħabba dan in-nuqqas ta' tagħrif huma jagħ-. tuna x'naħsbu, bħalma għidna darb' oħra, li l-ministeru ta' Kristu fid-din- ja dam sena waħda biss. li jirrakkontaw mhux żball anqas ma hu difett, għax il-ħsieb ta' l-Evanġe- listi ma kienx li jirrakkontaw il-ħajja ta' Ġest, imma li jgħallmu li Ġest kien Alla u Bin Alla permezz tal-mi- rakli u tal-kliem tiegħu. Imma S. Ġwann kien jirrakkonta mod ieħor. Hu ukoll ried igħallem bħall-Evanġe- listi l-oħra, imma qassam it-tagħlim tiegħu, li hu mibni kollu fuq id-diskor- si ta' Ġest, mal-festi tal-Lhud li għali- hom Ġest: kien imur Ġerusalem u tagħlim ma Dan il-mod. jgħallem. Hekk igħidilna li wara li bidel l-ilma f'inbid f'Qana tal-Galili- ja, Kristu mar Kafarnahum u minn hemm mar Ġerusalem għall-Għid (2, 13). F'5, 1 igiħidilna wkoll li Ġest mar Ġerusalem għal xi festa li ma jgħidulniex liema kienet. F'6, 4 jer- ġa' jgħidilna li kien qorob il-Għid u fi 7, 2 kienet qorbot il-festa tal-Għaraj- jex u li Kristu mar Ġerusalem għall- festa. Fil-festa tal-Konse- grazzjoni tat-tempju Kristu kien Ġe- rusalem (10, 22). Sitt ijiem qabel il- Għid Kristu mar Betanja, qrib Ġeru- salem (12, 1). Minn dan naraw li S. Ġwann dejjem iħobb jorbot id-diskor- si u l-mirakli ta' Ġesti ma' xi festa tal- Lhud; u jekk it-tkeċċija tal-bejjiegħa mit-tempju jorbotha mal-festa tal- Għid jew tal-ewwel Għ'd, fil-ministeru tiegħu, għandna raġun ingħidu li Kristu keċċa l-bejjiegħa mit-tempju fil-bidu tal-ministeru tiegħu. Hemm raġuni oħra li: tagħtina x' naħsbu li Kristu keċċa l-bejjiegħa mit-tempju fil-bidu tal-ministeru tie- għu. Kristu kien għadu għamel mi- raklu wieħed, biddel l-ilma f'inbid; dan il-miraklu għamlu fil-Galilija, qud- diem ftit min-nies; ma kienx magħruf mill-poplu l-aktar f'Ġerusalem. Issa Kristu mar Ġerusalem; hemm. ried juri s-setgħa tiegħu bħala Alla. Għal- hekk daħal fit-tempju, li għal-Lhud kien id-dar ta' Alla, imma li hu jgħid- lu d-dar tiegħi; mela Kristu hu Alla. U Kristu jidħol fit-tempju biex, bħalli- kieku' jieħu pussess ta' daru qalb il- Me paidia ginesthe tais fresin, alla te kakia nepiazete. tfal fis-sensi, imma fil-ħażen iċkienu' (1 Kor. U hekk Kristu, malli deher quddiem il-Lhud ta' Ġerusalem, deher bħala sid it-tempju, bħala Alla li jgħammar fit-tempju. It-tkeċċija tal- bejjiegħa mit-tempju fil-bidu tal-mi- nisteru ta' Kristu hi tassew f'postha. Mela l-għala l-Evanġelisti l-oħra jir- rakkontawha fl-aħħar tal-- ministeru ta' Kristuż Ir-raġuni tista' tkun din: it-tempju ta' Ġerusalem kien iċ-ċen- tru tal-ħajja reliġjuża tal-poplu. Fih kien igħammar Alla. Fih biss kienu jistgħu jqimu 'l Ata u joffru sagrifiċċi. Imqar il-Lhud li kienu jgħixu barra mill-Palestina kellhom imorru Ġeru- salem. fit-tempju biex joffru s-sagrifiċ- ċi tagħhom. Issa dak kollu li għandu x'jaqsam mat-tempju l-- Evanġelisti, barra minn S. Ġwann, jiġbruh flim- kien u jirrakkontawh fl-aħħar tal-E- vanġelju u fl-aħħar tal-ministeru ta' Krsitu. Hekk Kristu jkeċċi l-bejjie- għa mit-tempju; Kristu jgħallem fit- tempju; Kristu jħares lejn in-nies jitf- għu l-flus fil-ħażna tat-tempju; l-Ap- postli jistagħġbu bil-ġmiel tat-tempju u Kristu jħabbar it-tiġrif tiegħu. Minn kull ma għidna jidhrilna li Kristu keċċa l-bejjiegħa fil-bidu tal- ministeru tiegħu, imma l-ewwel tagħ- lim nisrani rabat din il-ġrajja ma' l- aħħar jiem tal-ministeru. — L-ewwel tliet Evanġelisti. kitbu. skond it-tagħ- lim tagħhom stess; S. Ġwann. kiteb skond ma kien jiftakar. B'daqshekk ma. nistgħux ngħidu li huma kontra xulxin. 'La ssirux Jiġifieri la tkunux bħat-tfal li jħobbu l-ikel ħelu u x-xalar, imma kunu bħaċ- ċkejknin fil-ħażen, għax dawk ma għandhomx malizja. Id-dar tal-Madonna f'Nazaret u l- egħlieqi ta' ma' dwarha, baqgħu f' idejn. il-qraba tagħha għal fuq it-tlitt mitt sena; u d-Dar Imqaddsa, għad li kienet għorfa żgħira quddiem għar ċkejken, kif għadu jidher sal-lum, mill-kisi tal-art bil-mużajk, imżejjen bil-monogramma. ta' Kristu, magħmul minn wieħed djaknu jismu Kononos (isem. li kien ġieri fost il-qrabat tal- IL-BAŻILKA TA' NAZARET mill-ħoqor lil knisja Nisranija, u l-In- sara kienu mħollija jibnu knejjes u bażilki, għal qadi tad-Djiena tagħhom, wieħed Lhudi li qaleb Nisrani, jismu Ġużeppi, Konti ta' Tabarija, bena l-ewwel knisja jew Bażilka fuq id-Dar u l-għar fejn kienet tgħammar il-Ma- donna. Dan jgħidu Sant'Epifanju, Is- qof ta' Salamina, f'Ċipru li twieled fis- sena 315 u miet fis-sena 404. Madonna), kienet miżmuma bħala : Epifanju n-nifsu kellem lil Konti Ġu- knisja.(f) żeppi f'belt jisimha Bejsan, fil-Pales- Nażaret, Palestina. — Kif sa tkun il-Bażilka l-Ġdida li sa jibnu l-Franġiskani fuq il-fdal tad-Dar u r-raħal tal-Madonna. Kif fiċ-Ċenaklu ta' Ġerusalem, fejn Sidna Ġesti tgħaxxa jew ''iċċena'' l- aħħar darba, baqgħu 'iltaqgħu l-Insa- ra biex bħal jitwennsu bit-tifkira ta' Ġesti, fid-dar ta' Nazaret baqgħu jil- taqgħu, bħal fi knisja, il-ftit Insara tar-rħula tal-qrib, biex bħal kieku jit- wennsu bit-tifkira tal-Madonna. Meta l-Imperatur Kostantinu ħeles Minn barra. tina, kif kiteb hu fi ktieb jsmu ''Ad- versus Haereses,'' taqsima XXX, 11. Dil-knisja ewlenija waqqgħuha, jew tħalliet tiġġarraf weħedha, fi żmien il-— Misilmin, għal ħabta tal-aħħar tas- Seklu Ħdax. Fuqha, imma u akbar minnha, Tankredi Prinċep tal-Galilija, raġa' bena knisja oħra; imma xi għa- xar snin wara Bibars, sultan tat-Torok raġa' ġarrafha (1263). Wara li telqu mill-Art Imqaddsa l-'Kruċjati'' jew Salibin, daħlu Naza- ret il-Franġiskani u għammru qalb il- ħerba tal-knisja. Wara snin kbar ta' taħbit u tbatija u swat: u tixrid ta' demm, il-Franġiskani, fis-sena 1730, qalgħu minn għand is-Sultan ta' Kos- tantinopoli li l-knisja jerġgħu jibnu- ha. Imma s-sultan qalilhom li dil-knis- ja kellha tinbena żmien seba' xhur, u jekk ma tkunx lesta f'daqshekk żmien, ix-xogħol ikollu jieqaf. Għal hekk il-Franġiskani għaġġlu kemm felħu biex temmew il-bini ta' knisja ': Il-Bażilka: 'sejra tkun bi tnejn: ta' taħt, u ta' fuq. Ta' taħt ikun fiha l-Għar Imqaddes fejn kienet tgħam- mar l-Madonna u fdal mid-dar tagħ- ha. Ma' dwar il-Għar, dejjem' taħt il- knisja jibqa' wkoll mikxuf il-blat, bil- fdalijiet tar-raħal — sisien. ta' djar żgħar donnhom grieni; imgħasar taż- żejt u tal-inbid; qnajja tal-ilma; men- qiet u hekk. J'Alla x-xogħol ma jdumx ' ma jib- da, u meta jibda, j'Alla ma jdumx ma jintemm bis-sliema; għas-sebħ t'Alla u Nażret, Palestina. — Kif sa tkun il-knisja ta' taħt, li sa jibnu r-Rħieb Franġis- kani f'Nażaret. Fix-xellug jidher fdal mid-Dar Imqaddsa tal-Madonna u fl-art fdalijiet u artijiet tar-raħal ta' Nażaret il-qadima. mdaqqsa, fi żmien seba' xhur kif kien amar is-sultan. Din il-knisja: damet wieqfa sa erba' snin ilu, għax il-Fran- ġiskani fis-sena 1955 ħattewha, u ma' dwar il-Għar Imqaddes, l-art kixfuha sal-blat. Hemm. sabu l-fdal ta' raħal żgħir u fqir ħafna, li fih kienet tgħam- mar Mirjam, Ġesti u ma' San Ġużepp. Fejn kienet il-knisja mdaqqsa issa, dalwaqt tib- da tinbena Bażilka kbira. il-Madonna ma' binha/ għall-ġieh ta' Mirjam, Omm Ġest u bis-saħħa tiegħu, Omm ukoll u maħ- rab tagħna l-midinbin. Ara r-ritratt ta' dal-mużajk fil- faċċata 82, għadd 2 ta' dal-Qari, tas- sena. l-oħra 1959. (Jorbot ma' l-għadd 4, Ott.-Diċ, 1958, faċċata 121) Il-lum, il-wata fejn kien it-Tempju, jgħidulu Ħaram ix-Xerif. Ma nistgħux nidħlu fih mill-bieb ix-Xerqi, tan-naħa tal-Wied ta' Kidron, għax issa m'sdud bil-ħaġar,. Imma n:dħlu minn bieb ieħor, bieb bla sura, minn triq, ġo nofs il-belt, jgħidulha Suq il-Qattanin. Kif tidħol minn hemm, issib ruħek f'wesgħa ċċangata b:l-ħaġar, u tara quddiemek taraġ wiesa' u titla' m'nnu u tgħaddi minn taħt ħnejjiet weqfin fuq il-kolonni. Quddiemek tara bin- ja, bħal knisia kbira, b'sitt faċċati u koppla sewda taċ-ċomb. Din hija l- Ġemgħa iew Moskja tal-M'slmin. Għall-għożża hija t-tieni waħda tad- dinja. jgħ'duiha Kutbet is-Sakhra, Ma hix imbajjda jew m'żbugħa, imma miksija bal-madum abjad bid-d'sinni kħal. Meta. tiġi biex tidħol, ix-x'ħ tal-Mi- silmin li jkun hemm għassa, jiġi fuqek u jgħidiek b'ex tneħħi x-xedd minn riġiejk, inkella tilbes fuqu ż-żarbun li jagħtk huwa u tħallas xi ħaġa tal-flus. Għax ma tistax tidħol hemm bix-xedd li tkun ġe't bih minn barra, għax it- trab li ddaħħal miegħu. iniġġes il-qdu- sja. tal-imkien. Għall-ewwel li tidħol ma tara xejn għajr diam. Tħoss it-tapiti taħt sa- qajk, ħoxnin u rotob, imma ma tara xejn; dlam, 'il fuq, 'l-isfel, mal-ġnieb u kull imkien. Imbagħad tibda tara, kemm-kemm, ħafna tikek imżewwqin: taħsbek qiegħed toħlom. — Tikek ħo- mor, koħol, ħodor, sofor u vjola u minn kull lewn, ġemgħa-ġemgħa, mal- ġnieb. Imbagħad tintebaħ li dawk it- tikek huma mużajk tal-ħġ'eġ. U ftit- ftit tibda tara kolonni u ħnejjiet, miż- bugħa bid-deheb jew miksija bil-mu- Ġerusalem. — Il-Moskija ta' Għomar, jew kif ighidulha l-Mi: in ta' hemm: il- Gamagh e.-Kebira, mibnija fuq il-blata fejn kien l-artal tal-ħruq, f'nofs it-Tempju tal-Lhud, minn żmien David eif sena qa- bel Kristu, sa żmien Titu, sebgħin wara Kristu, meta t-Tempju ħarquh ir-Rumin. żajk mill-irqaq, u kitba bil-Għarbi, 'l hawn u 'l hemm, Tara li tinsab ġew- wa b'ni q'su knisja. Imbagħad ix-xiħ tal-Misilmin jieħ- dok idawwrek. jurik bħal tabernaklu tar-rħam u jgħidlek li ġewwa fih hemm żewġ xagħriet mil-leħja ta'' Mħam- med, il-profeta l-kbir tal-Misilmin. Ju- rik tieqa magħluqa u jgħidlek li ġew- wa fiha hemm is-sikkina li biha. Ab- raham kien sa jidboħ lil ibnu Ishak. ; ''Salam għalikl'' Trid jurik blata kbira f'nofs il-Ġemgħa u jgħarrfek li fuqha niżel Imħammed meta kien għaddej itir fuq id-debba bil-lejl. Iniżżiek ġewwa bħal bir żgħir taħt l-art u jgħidlek li s-saqaf tiegħu, tal-b'at, ma jżomm ma' xejn, u l- ħajt li hemm mad-dawra kien mibni b'ex in-nies ma jibżgħux li taqa' fuq- hom il-blata. Jurik ħofra fil-blatà tas- saqaf u jgħarrfek li Mħammed jiġi jsel- ii hemm kull nhar ta' Ġimgħa, u dar- ba qam bis-saħħa u ħabat rasu mas- saqaf u l-blata b'ex ma tweġgħux, ir- tabet 'bħat-tajn. Jurik ilsien tal-ġe- bel daqs'ex, u jgħidlek li l-blata b'dak il-Isien sellmet FI Imħammed u qaltlu toqgħol: bil- għaqal il-ħin kollu li jkellmek u minn wiċċek turi li qiegħed temmien u tis- tagħġeb b'dak li jgħid fil-Ħaram hemm wisq u wisq x'ta- ra… Biex tikteb kollox trid qatiegħ w.sa u żmien, Għalina biżżejjed i naħsbu li min jaf kemm Ġest: mexa min-naħa għall-oħra ta' dal-wata, ma' tul ħajtu fuq l-art, U li ma' ġenb dak il-bieb il-kbir, li għedna l-lum misdud bil-ħaġar, fejn kienu l-ħnej/iet Ġest għadda. erbgħat ijiem mill-aħħar ġim- għa. ta' ħajtu jgħallem, u hemm, nis- tgħu ngħidu, li bħala Messija kien maqtul mil-Lhud, kif bħala bniedem ken maqtul fuq il-blata tal-Golgla. U nifhmu ftit kemm hi kbira, t-tjieba ta' Alla u kemm aħna ħżiena u rasna jebsa aħna l-bnedmin Farid Swalaħ. GĦID IL-ĦAMMIEM F'BET-LEHEM Il-kelma Ħammiem, bil-Malti, tfis- ser banju, jiġifieri ħasla tal-ġisem kol- lu; u billi fl-antik, il-Magħmudja kie- net tkun tagħdisa tal-ġisem kollu fl-il- ma, Għid il-Ħammiem ifisser Għid il- Magħmudija, għax tih titfakkar Il- Magħmudija ta' Ġest: fix-xmara tal- Ġurdan. Bil-Grieg dal-Għid jgħidulu Epi-Fanija, li tfisser Wirja, jew Deh- ra, għax f'dak il-jum ukoll Ġest kien muri lil bnedmin, bħala Messija, billi waqt il-Magħmudija tegħu leħħet ber- ; qa u faqqgħet ragħda, u leħen. ir-ragħ- da kien jgħid: ''Int ibni tgħaxxaqt bik''. Kif isir Għid il-Milied fil-belt ta' Bet-Lehem, f'dan il-'Qari'' għednih kemm-il darba; għal hekk il-lum ngħi- du kelmtejn kif isir Għid l-Epifanija f'dik il-belt, li hu Għid tal-Franġiska- ni biss, jiġifieri, jagħmlu l-Kustodju tal-Franġiskani bir-Rħieb tiegħu, we- ħedhom, m'hux il-Patrijarka ta' Ġe- l-għażiż li rusalem mal-Monsinjuri u l-qassisin, bħal ma jsir kif ġie li semmejna, Għid il-Milied. Il-funzjonijiet tal-Epifanija jsiru bħal tal-Milied sewwa, imma l-purċis- sjoni bil-Bambin issir lejliet il-Għid wara l-Għasar, m'hux wara l-quddie- sa f'nofs il-lejl; u l-Quddiesa l-kbira ma ssirx f'nofs il-lejl, imma nhar l-Epifanija fil-għodu. U f'Bet-Lehem ma jkunx hemm nies, Insara, mid- dinja kollha, bħal ma jkun hemm fil- Milied, imma jkun hemm Insara minn Bet-Lehem, Bet-Gagħla, Bet-Sahur u mit-taqsima Għarbija ta' Ġerusalem, għax il-Lhud nhar il-Milied biss iħallu jgħaddu l-Insara mit-taqsima tagħ- hom. Il-Patri Kustodju, lejlet il-Ħam- miem, wara nofs inhar, jitlaq minn Ġerusalem bil-karrozza imsieħeb mad- Diskreti, jew Irħieb il-kbar 'ta' ma' dwaru (qishom il-Membri tal-Parla- tnent Franġiskan) u jieqaf ħada l-qa- bar ta' Raħla, jew Rakel, mart Ġa- kobb, ftit fuq mil bgħid minn Bet- Lehem. Hemm ikunu jistennewh. il- Muħtar, jew Sindku tal-belt u l-Ħuri, jew kappillan, u xi nies oħra magħru- — Sura ta' Ċesu Bambin Santa Katarina sa ġewwa i-Għar tat-Twelid, nhar il-Ħammiem, jew Epifanija. fa, u jagħtuh il-merħba. : Minn hemm jerġa' jirkeb il-karozza, (u jibqa' sej- jer sal-misraħ tal-Bażilka l-kbira. Fil-misraħ ikunu jistennewh ir- Rħ'eb Franġiskani kollha tad-Dejr u tnejn jew aktar mir-Rħieb u Raħbiet ta' xirkiet oħra li Bet-Lehem hemm għadd kbir minnhom. Ikunu hemm ukoll it-tfal tal-iskejjel, bniet u su- bien. Dawna jimxu tnejn-tnejn, u jib- qgħu sejrin lejn il-Bażilka u jidħlu fi- ha, ikantaw. il-''Benedictus''. Fil-għaxija jsir: il-Għasar Pontifi- li- tittieħed bil-purċissjoni mill-knisja ta' kali, li fih. il-Kustodju jilbes il-mitra bħala Isqof. — Wara l-Għasar ikun hemm. il-purċissjoni, mill-artal ta' Santa Katarina, fil-knisja tal-Fran- ġiskani, għall-kurriduri jew mimxiet tad-Dejr, għal Bażilka, u jinżlu t-ta- raġ għal ġewwa l-Grotta Mqaddsa. Kustodju, liebes ta' Isqof, ikun f'din il-purċissjoni, ħiemel f'idejh Bambin. M'hux il-Bambin iż-żgħir tal-Milied, ġewwa l-benniena, imma Bambin ieħor, kbajjar, qiegħed fuq siġġu tad- deheb, b'idu l-waħda merfugħa 'l fuq, ibierek lin-nies ta' rieda tajba. . Meta jaslu l-Grotta, il-Kustodju jqiegħed il-Bambin fuq l-artal u jbaħħru, u mbagħad id-Djaknu jaqra l-Evanġel- ju ta' dik inhar li jfakkar kif is-Saħ- rin sabu lil Ġesu tarbija u lil Ommu u tawh l-imħib'et, u kemm ferħu me'a rawh, għax nu qatgħu xewq'thom. Il-għada fil-għodu jitkanta l-Matu- tin fil-knisja ta' Santa Katarina u wa- ra toħroġ il-quddiesa l-kb'ra, li fiha jkantaw ir-Rħieb Franġiskani: u t-tfal Dik 1; l-lum aħna nsejħulha Terra Santa, bil-Malti sewwa ''Art Imqadd- sa'' hi dik l-art inf'sha 1; fir-Rabta l-Qadima kienu jgħidulha l-art ta' Kanghan, jew Kangħanija. kienet imwegħda minn Alla lil Abram, lil Ġakob u lin-nisel tagħhom. U billi kliem Alla ma jonqosx, seħħ kull ma qallhom; ara kemm li l-Israelijin, i'ġ- firi wlied Alla, wara li damu daqqa ta' erbgħin sena fid-deżert, daħlu ġew- wa Kangħan. It-Terra Santa, il-lum aktarx tissejjaħ ukoll Palestina. Tit- qassam f'Galilija, Samarija, u Jehu- dija. It-Terra Santa tagħmel mas-Surija, bħal ma magħha tagħmel ukoll il-Fe- niċja.. U għala, tgħid, tissejjaħ Art Imqaddsa2 L-iżjed, m'hux għax kie- net l-art tal-Patrijarki u tal-Profet'. l-anqas għax fiha ġraw l-aktar ġrajjiet egħżież tar-rabta l-qadima, imma l-iżjed għax hi l-art ta' Ġesti u ta' Ma- rija u ta' Ġużeppi, u fiha saħħu l-egħ- ĦJIEL TAT-TERRA SANTA subjea. ta' li ''Scola Cantorum'' tagħ- hom ta' Bet-Lehem u ta' Ġerusalem. Wara nofs inhar ikun hemm, fil-mis- raħ, il-banda tal-''Gioventi Antonia- na'', jiġifieri: Xirka ta' Żgħażagħ ta' Sant'Antnin. U min irid jasal wasla sa Bet-Saħur, jekk ma' tkunx x-xita, jis- ta'; imur iżur żjara lill-kappella l-ġdi- da, tar-Rgħajja, mibnija fil-bur fejn kienu jirgħu n-nagħaġ, fil-lejl tal-Mi- lied, meta waslitilhom l-aħbar tat- Twelid ta' Ġest. Dik inhar il-kappella t'bqa' minn. fil-għodu sa. fil-għaxija miftuħa. U dawn huma kelmtejn fuq kif isir Għid il-Ħamm'em f'Bet-Lehem, fis- stta ta' Jannar. PIFAN. żeż ħwejjeġ tal-Liġi. Jekk inħarsu lejn Nazaret fiha naraw isir niedem bħalna lil sidna Ġesu: fl-art al-fjuri jinbet il-fjur maħtur ta' Jesse. Jekk inħarsu lejn Betlehem, fih nilm- ħu jitwieled minn sidtna Marija fost -aqwa għeġubijiet, 'il Ġest: tarbija. Jekk inħarsu lejn Ġerusalem, nilmħu il Marija tippreżenta lil Binha Ġest erbgħ'n jum wara l-Milied, f'idejn ix- Xwej'aħ Xmuni: naraw lil Ġesu tfaj- jel jeħodha mal-għorrief: jistitwixxi s-Sagrament Imqaddes tal-artal: na- rawh ibati, imut, u jqum minn bejn imwiet: narawh jidher lil: Ommu l-Għaż'ża u il-Marijiet l-oħra, narawh jitla' s-sema: naraw nieżla fiċ-Ċenaklu ta' Sijon lir-Ruħ il-Qodos fuq l-Appos- tli u wisq ħwejjeġ oħra. Jekk inħarsu ejn Kana tal-Galilija, naraw lil Ġest jbiddel l-ilma f'inbid, l-iżjed tajjeb; jekk nħarsu lejn it-Tabor nilmħu lil Ġesti jittrasfigura ruħu: naraw lil wiċ- ċu jiddi bħala x-xemx, il-ħwejjeġ isi- ru bojod bħas-silġ. Jekk inħarsu lejn Tabarija nilmħu lil Ġest: jagħżel lil Pietru bħala rajjes tal-Knisja. Jekk inħarsu… iżda għal fejn neħduha bi twila, jekk fit-Terra Santa seħħew l-aqwa u l-egħżeż ħwejjeġ tagħna Nsa- ra' Jekk it-Terra Santa hi l-art mir- fusa, biex hekk ingħid, xiber b'xiber mnn Ġesti, minn Marija u minn Ġu- żeppi2 Jekk hi l-art li semgħet il-biki u t-tnehid ta' Ġesti tarbijaż Jekk hi l-art li lemħet l-aqwa egħġubijiet li saħħaħ l-Iben t'Allaż Jekk hi l-art f'kelma waħda, maħsula b'Demmu l-għażiż) Dan hu, aħwa tiegħi, il-ħjiel tat- Terra Santa. U jista' mela qatt ikun, li aħna ma nħobbux art hekk imbier- ka' Jista' qatt ikun li aħna ma nin- ġibdux lejn art hekk għażiża U min fostna ma jixtieqx imur kieku jżurha xi darbaż Min ma jitħajjarx ferm jix- teħet quddiem il-Qabar Għażiż ta' Kristu, ibusu u jxarrbu bid-dmugħ ta' għajnejh7 U mela l-Misilmin jaraw kif jagħmlu u jmorru jżuru fil-Mekka l-qabar ta' Muhammed, u aħna, Insa- ra Kattolki, xejn ma nfittxu li mmor- ru nżuru l-Qabar Għażiż ta' Sidna Ġesti Kristu f'Ġerusalem2: Ma jistax ifisser xi tħoss il-qalb tan-Nisrani qud- diem dak il-Qabar Għażiż ħlief biss min ġarrab. Qatt ma ninsa x'ħassejt fuq dak il-Qabarl U min ma jixtieqx imur iżur is-Santwarji l-oħra tat-Terra Santa2 Jekk ma nistgħux immorru nżuru t-Terra Santa, għall-anqas, inħobbuha u ngħożżuha: ingħinuha mill-aħjar li nistgħu. U nistgħu, tafux, ngħinuha, jekk irridu. Kif, tgħiduliż Billi nin- kitbu fl-Opra. għażiża tat-Terra Santa, li minnha nitkellmu 'l-quddiem iżjed, f'taqsima għaliha. Ftit ilu, nhar ta' Ħadd fil- għodu, kont qiegħed indur fuq il- Monti u l-ħabib u pajżan tiegħi, is-Sur Ġuże' Gatt, newwilli naqra ta' ktieb fuq it-Terra Santa. Ħsibt li ma kienx sa jiswieli, imma meta, ħarist lejh, sib- tu miktub minn Dun Xand Cortis, wieħed mit-tlieta li jien ngħodd bħala mgħallmin tiegħi fil-Lingwa Maltija. U meta ftaħtu rajt li kull ma fih mik- tub għadu jgħodd għal-lum ukoll, għax fil-Palestina d-dinja ftit li xejn titbiddel, għal kemm ilu miktub fuq il-ħamsin sena. Hawn mela, silta min- nu: ġawhra ta' kitba Maltija. 'K il- Bambin irid, inġibu siltiet oħra 'il quddiem. (Nota ta' l-Editur) Oi dvnatoi ta astbhenemata ton advnaton bastazein, ''Dawk li jifil- ħu għandhom jerfgħu t-tagħbija ta' dawk li ma jifilħux' (Rumin, XV, Din għandha tkun ir-regla fost l-Insara, li għandhom jagħmlu m'hux dak li jħossu li jaqbel lilhom, imma dak li jafu li jrid Alla, li ħalaq lil kull ħadd u jgħożż lil kull ħadd xorta waħda. 'Jekk xi ħadd jaħ- seb li hu xi ħaġa waqt li m'hu xejn, iqarraq bih in-nifsu' (Galatin, VI, 3). Qawl li hu ċar għal kollox, u ma jeħtieġx tifsir. Bħal ma fis-sema hemm kwiekeb li jduru dejjem dawra waħda, sena wara sena; u hemm oħrajn ġerrejja, li f' daqqa. jidhru, idumu ftit, u f'daqqa jgħibu u ma jidhrux aktar; hekk ukoll fid-dinja: hawn nies li jaqbdu l-mixja tagħhom u jibqgħu fiha — jitwieldu, jikbru, jiżżewġu, irabbu, jixjieħu u jmutu, kollox f'ħinu u f'waqtu — hemm oħrajn imbagħad li donnhom la għandhom żmien, la sabar u la mkien; jidhru darba, idumu ftit, jitilqu u ma jidhrux aktar. Fuq tlieta minn dawn li nafhom jien il-Palestina, se nikteb l-erba' kelmiet li-ġejja. Sebastiano — L-ewwel sena li għa- milt il-Palestina, kont f'raħal sabiħ, imdawwar bl-iġbla u mgħawwem bis- siġar, jismu Għajn Karem, li f'dan il- Qari semmejnieh kemm-il darba. Jum wieħed, dħul is-sajf, wara nofs in- nhar, kif kont fil-ġnien tal-Franġiska- ni nitħaddet ma' Fra Wiġ, ajk Span- jol, żagħżugħ bħali, il-qanpiena: tal- bieb il-kbir tal-ġnien stemgħet iċċen- pel. Mar jiftaħ Fra' Zakkarija, ajk xiħ Taljan, u kif fetaħ daħal jiġri ża- għżugħ twil u rqajjaq, u. ntafa' bil- qegħda fuq il-bank ħdejna. Qalilna li kien Sqalli mrobbi l-Amerka, u li kien telaq mill- Amerka moħbi fuq mirkeb u wasal Ġaffa, u minn Ġaffa tala' Gerusalem. U l-Franġiskani ta' Ġerusalem kienu bagħtuh Għajn Karem u ġie hemm, waħdu, bil-mixi. Jekk kellux xi ittra minn Ġerusa- lem ji uriha iill-Gwardian ta' Għajn Karem, Patri Montero, ma nafx. Im- ma l-Franġiskani tawh x'jiekol u kam- ra fejn jorqod u dam hemm għal ħaf- na jiem. Billi hu kien trabba l-Amer- 7 ka u kien jaf tajjeb l-Ingliż, jien kont KWIEKEB ĠERREJJA inħobb nitħaddet miegħu, biex nitħar- reġ aktar fil-lingwa Ingliża. Mill-ew- wel intbaħt li moħħu ma kienx jaħ- dem sewwa. Qalli li fi tfulitu: kien tgħallem ħafna fuq ir-reliġjon, imma fi kburitu telaq kollox. U li darba waħda, bla ma jaf kif, it-tagħlim ta' ċkunitu ġie kollu f'daqqa ġewwa moħ- ħu. Telaq ix-xogħol, rikeb ġifen u rħiela għall-Palestina. Qalli li kien bi ħsiebu jmur idur mad-dinja u- jxan- dar ma' kullimkien li l-Madonna kie- net Allal Ridt kieku nfiehmu mill-aħ- jar li kont naf, imma kien kollu mit- luf. Kien jinżel fil-knisja u jieqaf qud- diem l-inkwatru ta' Santa Liżabetta (li kien jaħsibha l-Madonna); jiftaħ dirgħajh għamla ta' salib u jitlob bl- Ingliż b'leħen għoli. Jien meta kien ikolli żmien, ma kontx nafdah waħdu, imma kont noqgħod għassa tiegħu li ma. jfettillux jagħmel xi bluha. Beda jitlewwem mal-Franġiskani, għad li ma kenux jieħdu għalih. Darba ġiet aħbar minn Ġerusalem biex jibgħatuh id-Desert ta' San Ġwann — xi żewġ mili bgħid minn Għajn Karem — fejn kien hemm Dejr żgħir u ajk Sqalli, bħalu, jismu Fra Giuseppe: Caperaro. Im- ma ftit dam hemm, għax hemm ukoll beda jeħodha mal-ħaddiema Għarab Misilmin u jmaqdrilhom dinhom. Għal hekk Fra Giuseppe ma redux miegħu, li l-Għarab ma jinxruhx b'xi daqqa ta' sikkina, u jinqala' ħafna twegħir. Ħaduh Ġerusalem, u wieħed Patri In- gliż — għax dak iż-żmien ma kienx għad hemm Patrijiet Amerikani f'Ġe- rusalem — li kien fid-Dejr ta' San Sal- vatur, Father John Forest, ra kif għa- mel u bagħtu lejn Sqallija. Xi daqqiet Sebastiano jiġi f'moħħi: min jaf x'sar minnu/ Min jaf għadux ħajż Min jaf kienx fieqlu moħħu' Ak- tarx li ma fieqlux u aktarx li s'issa mejjet, għax mard il-moħħ ħaġa kbi- ra biex ifiq, u marid f'idejn il-barra- nin aktarx li ma jdumx ħaj ħafna. Żagħżugħ bħal dak, ibiegħ is-saħħa, u naqra ta': marda f'moħħu — ħassritlu ħajtu. Ara x'dinja dinl Giacomino — Minn Għajn Karem kont mort Ġerusalem, u meta kont hemm, għamilt ħbieb ma' żewġ ajki- jiet Spanjoli, żgħażagħ, ta' ftit fuq il- għoxrin sena, bħali. Wieħed kien jis- mu Fra Ġesti — ajk sabiħ għall-aħħar, għajnejh żoroq, imnieħru mislut, leħ:- tu sfiqa u qastniia — u Fra Santiago — ġbinu wasa' u mqabbeż 'il barra, għajnejh suwed u fil-ħofra, ftit xagħar taħt imnieħru u fi Iħitu — li jien u oħ- rajn konna nsibuh bl-isem ta' Giacom'- no. Kienu jiġu għandi jitgħallmu l- Ingliż imma bosta drabi aktar konna ngħaddu ż-żmien nitħaddtu inkella nitgħallmu. ; Għadda ż-żmien u jien tlaqt minn Ġerusalem; mort it-Transġordanja u wara ftit mit-Transġordanja rġajt lejn il-Palestina, fi skola tal-Bjedja, qrib raħal jismu Rafat, qalb ir-raba. Ma' tul daż-żmien kont smajt li G'acomino kien telaq minn mal-Franġiskani u mar l-iskola. tal-Patr'jarka. b'ex jitgħal- lem għal qassis. Meta kien jitgħallem kien marad bit-tifu. Ħaduh l-isptar ta' Bethlehem u darba bil-lejl ħarab mill-isptar, għadda minn qalb. il-baj- tar tax-xewk — u kull ħadd baqa' mistagħġeb kif għadda, għax ma kien hemm imkien minn fejn jgħaddi — u mar bil-mixi, bil-qmis ta' bil-lejl, Ġe- rusalċm. Mar id-Dejr tal-Franġiska- ni, u ħabbat u fetħulu, u kif rawh hekk ċenplu lil Patrijarka u qalulu x' ġara. Dan bagħat malajr il-karozza tiegħu u żewġ qassisin, li kebbu lil Gia- comino fi gverta u ħaduh mill-ġdid lejn l-isptar ta' Bethlehem. Giacominċ wara kien għenelli li fieq, imma moħħu baqa' jhewden. Ħafna drabi meta kien ikun ma' sħa- bu, kien jaqbad jgħajjat għax kien jaħseb li k'en qiegħed jara x-xitan. Sħabu ma reduhx magħhom, għax kien ibeżżagħhom. Fiż-żmien li kont Rafat jien, ġiebuh Rafat, hemm qalb ir-raba, biex għalli jista' jkun igħaddi għall-aħjar. Mela darba ħil-lejl, kif kull ħadd fl- iskola kien jew rieqed jew mimdud, nismgħu lil Giacomino jgħajjat kemm għandu saħħa: ''Marijaaal Marijaaal' Kull ħadd qam: Don Filippo, id-Diret- tur, Don Gorla, Don Alfonso u Father Bundv u jien ukoll. Don Filippo fe- taħ il-kamra fejn kien Giacomino u xe- għel id-dawl. Giacomino kien bilqegħ- da fuq is-sodda, —ħares lejn il-ħajt, dirgħajh miftuħa, ixejjer idejh u sa- qajh u jgħajjat: ''Marijaaal Marijaaal' Il-qasssin ġ'ebu ftit misħun f'żinġla u baħbħulu saqajh u għal dak il-ħin għaddielu. — Imma l-għada bewġuh lejn Ġerusalem, u aktarx lejn Spanja, għax ma smajt xejn aktar fuqu. Hekk ngħid bejni u bejn ruħi xi daqqiet: min jaf fejn hu Giacomino bħal issaż Tgħid kienx fieq/ Fejn jin- sab bħal issa, fuq l-art jew taħt l-art Min jista' jaf,jaħasral Min jista' jafl Nasif — F'Novembru tas-sena 1928 fl-iskola tal-Bjedja tal-Patrijarka ta' Ġerusalem. din li semmejt l-ewwel, fejn kont ngħallem xi ħaġa jien ukoll dik il-ħabta, ġie wieħed żagħżugħ Għarbi ta' 22 sena, jismu Nasif. Kien jiekol fuq l-mejda magħna u qabel ma jibda jiekol, bħalna, kien irodd is-salib. Im- ma kien jidher li ma kienx jaf irodd is-salib sewwa. Wara konna nafu li kien Mislem, li ġie hemm għax ried isir Nisrani, , Meta kien ilu hemm ftit u għamilna ħbieb. Nasif kien qalli ġrajjietu. Meta kellu seba' snin, missieru kien ħadu miegħu l-Mekka, u jiftakar li refgħu u ġiegħlu jbus il-Ġebla s-Sewda li għand- hom hemm, til-Kagħba, l-Misilmin. Kienu joqogħdu Tabarija, u darba kif kien fid-dar iqalleb il-kotba sab mik- tub li nannietu kienu Nsara minn Tu- neż u hekk ġietu l-ħajra li jsir Nisrani huwa wkoll. Baża' jitkellem, għax ftit qablu wieħed qaribu kien tħajjar ukoll li jsir Nisrani u tarraf xi kelma lif xi ħadd u ftit wara nsab maqtul fil- maqbar tal-Misilmin u ġismu mqatta' f'erbataxer biċċal Għal hekk Nasif ħa- rab u mar Ħajfa u hemm kellem lil wieħed Karmlitan jismu Patri Mikiel li bagħtu Ġerusalem għand il-Patrijar- ka. Il-Patrijarka bagħtu fl-iskola ta' Rafat, biex jitgħallem u jitgħammed hemm. Hemm, kien jaħdem bi nhar — jaħ- rat bit-tractor, jew jagħmel xi xogħla oħra — u fil-għaxija jmur isib lil wie- ħed kjerku Għarbi jismu Selim biex jitgħallem it-tagħlim. Dam sejjer hekk għal xi xhur imbagħad għammduh Ġerusalem u l-Patrijarka ried li jissemma Tumas. Il-Patrijar- ka — dak iż-żmien kien Mons. Lwiġi Barlassina, m'hux Mons. Gori, il- Franġiskan, li hemm il-lum — u l-qas- sis ta' l-iskola, Don Filippo, ħajjruh biex jibqa' hemm, jaħdem għal Alla, bla flus, bħala raħeb. Hu ma riedx hekk, imma ried li jkollu xi ħaġa tal- flus. Għal hekk minn meta tgħammed 'il quddiem bdew jagħtuh xi ħaġa, im- ma, ta' qabel ma tawh xejn, għax qa- ' lulu li tax-xogħol li għamel kien qie- għed jitħallas għax kien jitgħallem id- Dutrinal Meta bdew jagħtuh xi ħaġa tal-ħlas, bdew igħabbuh bix-xogħol wisq aktar minn qabel, għal hekk l-imsejken ma- rad, u kellu jmur l-isptar, u meta wa- ra żmien twil ġmielu ħareġ, kellu l- isptar iħallsu minn butu, għal hekk il-ftit tal-flus li kellu għasfru u raġa' safa bla girx. Qagħad ftit taż-żmien ieħor jaħdem fir-raba ta' l-iskola u ra- ġa' beda sejjer lura. Għal hekk qa- tagħha li jitlaq, u telaq tas-sew u fejn mar ma nafx. Wara xi sena raġa' ġie sa l-iskola u ma nafx għaliex għax ma saqsejtux. Kien f'taħbila kbira; ma' l-Insara ma riedx jaħdem, għax reduh jaħdem bla flus; mal-Misilmin ma setax jaħ- dem, għax kien jibża' li jinkixef li kien Mislem u qaleb Nisrani; mal-Lhud an- qas, għax dawk ma jħaddmux għajr Lhud oħra bħalhom. Fuq dan kollu kien irrokka żiemel bil-karozza u ħal- la l-karozza u ħarab, u l-Pulizija għal hekk kienu qegħdin ifittxuh. Imsej- ken ta' Nasif, kif qasamli qalbil Imma jien ukoll kont għarib f'art barranija. Ftit wisq stajt nagħmel għalih. Wara dik inhar ma, żidtx rajtu ak- tar. U għadu sal-lum daqqiet Nasif jiġi quddiem għajnejja, u naħseb jekk k'enx fl-aħħar mill-aħħar għadda t-iil- ġrib. Rasu ma kenitx marida, bħal Sebastiano u Giacomino. Jalla raġa' sab it-triq il-watja u bħal issa jinsab hieni fid-dar. Jien bi ħsiebni narġa' mmur mawra sal-Palestina; kemm nif- raħ kieku narġa' niltaqa' miegħu u noqogħdu nitkellmu ftitl Hekk hu, u kull ħadd jifhem li hekk hu, imma hawn xi nies li donnhom din ma jridux idaħħluha f'rashom. Ġejjin u sejrin il-knejjes, u b'dan kol- lu kull meta jistgħu ma jħallu qatt li jagħmlu l-ħsara lil għajrhom, X'INHUWA L-QORAN Fil-Palestina, in-naħa tal-Għarab, fejn hemm l-aktar Imkejjen Imqaddsa, l-akbar għadd ta' nies li hemm huma Misilmin. Il-Misilmin huma dawk li jħarsu d-Din ta' Muħammed, jiġifieri l- Qoran. U billi kollox tajjeb li tkun taf, hawn sa ngħidu ftit il-Qoran x'inhuwa, biex jekk wieħed jisma' lil min isem- mih, jista' jifhem aħjar. Il-Qoran huwa l-ktieb imqaddes tal- Misilmin, jiġifieri, kif għedna fuq, ta' dawk in-nies li jħarsu d-Djiena ta' Mu- ħammed, li hawn Malta ngħidulu Maw- mettu. Billi l-Għarab qishom kollha Misilmin, għax Pagani fosthom ħadd ma baqa' u ftit wisq hemm Insara, nist- għu ngħidu li l-Qoran huwa s-sies ta' kull ma jemmnu u kull ma jagħmlu b Għarab, jew il-Misilmin, bħal ma l-E- vanġelju għandu jkun is-sies ta' kull ma jemmnu u jagħmlu l-Insara. Imma l-Qoran u l-Evanġelju, għad li f'ħafna għewejjed li jgħallmu jixbħu lil. xulxin, fil-kitba tagħhom hemm għażla kbira. L-Evanġelju huwa l-ew- wel ktieb li nkiteb fuq x'qal u x'għa- mel Ġesu Kristu meta kien fid-dinja; il-Qoran hu, kif jemmnu l-Misilmin, il- ktieb li fih miġbur il-kliem li Allah ba- għat jgħid lil Muħammed (kif qal hu, Muħammed) ma' l-Anġlu Grabiel, fuq x'kellhom jemmnu u x'kellhom jagħm- lu l-Għarab. Waqt li Ġesti qatt ma qab- bad lil ħadd jikteb kliemu, Muħammed kien iqabbad lil xi ħadd jikteb malajr il-kliem li kien igħid li qallu l-Anġlu. Waqt li l-Insara għandhom erba' Evan- ġelji Kanonki u ħafna Evanġelji Apo- krifi, il-Misilmin għandhom Qoran wie- ħed biss, kanonku, u Apokrifi xejn, għax ħarqu u ħassru l-bqija kollha. Waqt li l-Qoran miktub bil-kliem sew u fil-lsien li qalu Muħammed, l-Evan- ġelju ta' l-Insara miktub bil-Grieg, ma hux bil-lsien Arami li kien jitkellem Ġest. Waqt li Muħammed. biddel għadd ta' kliem mill-Qoran tiegħu, Ġe- sti qatt ma biddel kelma li hi kelma, u qal b'enfasi kbira li xejn ma kellu jit- biddel minn kliemu, għall-eternità. Il-Qoran mela, hu ktieb miktub bil- Għarbi asli, jiġifieri bil-lsien klassku, Għarbi tal-Għarabija, li aktarx hu l-is- baħ u l-aħjar ilsien li hawn fid-dinja. Fih mija u erbataxer (114) taqsima. It-taqsimiet, uħud twal ħafna għax hemm li fihom mitejn u tmenin (280) vers, u oħrajn qosra ħafna li ma fihomx għajr żewġ versi jew tlieta. Kif inhu l- Qoran, it-taqsimiet it-twal tiegħu qegħ- din fil-bidu u l-qosra fit-tmiem. Il-Qo- ran miktub proża bir-rima, jiġifieri l- ħoss ta' l-aħħar biċċa ta' l-aħħar kliem ta' kull vers, ikun jaqbel, qisu għanja, bħal xulxin. Kull-taqsima għandha l- isem tagħha bħalli kieku t-taqsima tal- Baqra, it-taqsima ta' l-Indiema, it-taq- sima tal-Merħla, it-taqsima. tal-Qamar, u dan. Hemm ukoll it-taqsima tal-Ma- donna, li għaliha Muħammed kellu qi- ma kbira. Kull vers minn dit-taqsima jintemm bil-kliem bir-rima li taqbel ma' ''Marija''. It-taqsimiet tal-Qoran kollha jibdew bil-formla: ''B'ism Allaħ ir-Raħman ir-Raħħim'', jiġifieri 'Fl-l- sem t'Alla; li jagħder u jħenn'', qishom ir-radd tas-salib ta' l-Insara. It-taqsimiet tal-Qoran ma humiex imqegħdin wara xulxin fiż-żmien li qal- hom Muħammed. Hemm taqsimiet li Muħammed qalhom fil-bidu ta' żmienu u issa qegħdin fl-aħħar tal-ktieb; u oħrajn li qalhom fl-aħħar u issa qegħ- Dan ġara għax meta kien għadu ħaj Muħammed, il-Qoran ma kienx għadu miktub fi ktieb wie- ħed, imma kien miktub taqsima-taqsi- ma, fuq xi ġebla mielsa jew fuq xi għadma, jew fuq xi biċċa għuda, jew fuq werqa tal-qasab jew ġilda tan-na- għaġ. U għadd kbir ta' taqsimiet oħ- ra ma kienu miktuba xejn, imma kien hemm nies li kienu jafu jgħiduhom bħal ma aħna ngħidu l-Kredu u s-Sal- ve Regina. Għal hekk, meta t-taqsi- miet tal-Qoran kitbuhom ktieb wieħed, fis-sena 634, it-taqsimiet it-twal qegħ- duhom fil-bidu u l-qosra fit-tmiem. Il-Qoran inġabar fi ktieb wieħed ftit wara li miet Muħammed, għax beżgħu li biċċiet minnu jintilfu, billi kien hemm gwerra kbira, fis-sena 633 u fiha mietu bosta Għarab li kienu jafu t-taq- simiet minnu bl-amment. Kien hemm aktar minn ġabra waħda u kien hemm għażliet kbar bejniethom. L-aħjar ġa- bra kienet magħduda dik li għamel wie- ħed Għarbi jismu Żejd, li fi tfulitu kien Nisrani u qaleb Mislem, għax kien wa- qa' lsir u Muħammed xtrah u rabbieh bħal ibnu. Fis-sena 650, jiġifieri wara sittaxer sena, Żejd raġa' ħareġ ħarġa oħra tal-Qoran, b'xi tiswijiet u l-ħar- ġiet ta' qabel ħarquhom kollha, biex bejn il-Għarab ma jsirx tilwim. Dan ġara fi żmien il-Ħalifa Usman (jew Uthman) it-tielet rajjes tal-Għarab wa- ra Muħammed. Il-Qoran fih tagħrif ta' wisq xorta, wisq drabi mħawwad u m'hux imsensel sewwa ma' xulxin. Fil-Qoran Muħam- med isemmi kif deherlu l-Anġlu u tah l-ewwel ħjiel tat-twemmin il-ġdid fuq x'għandhom jemmnu u jagħmlu dawk li jilqgħu d-Djiena tiegħu; xi tbatija hemm fl-infern għan-nies il-ħżiena u x' hena hemm fil-ġenna għat-tajbin. Fuq il-ġrajjiet tal-profeti li ġew fid-dinja qa- bel Muħammed; ġrajjiet tal-Patrijarki u nies oħra msemmija fil-Kotba Mqad- dsa tal-Lhud u ta' l-Insara; fuq kif Al- la qered ġnus sħaħ Għarbija għax ma semgħux min-nies li kien bagħtilhom biex ibiddlu ħajjithom. Kif għandu jsir il-ħaqq u kif għandu l-Mislem isel- li quddiem Alla. U saħansitra fuq it- tilwim tan-nisa ta' Muħammed in-nif- su, li kellu minnhom, żmien wieħed, ħdaxer waħda. Id-dommi tal-Misilmin imfissra fil-Qo- ran huma erbgħa; 1. li Alla hu wieħed, li kien minn dejjem u jibqa' għal dej- jem; 2. li Muħammed hu l-Profeta ta' Alla, mibgħut minnu biex jgħallem lill- bnedmin; 3. li hemm l-Anġli, ħbieb tal- L-ewwel talba tal-Qoran (dik li hemm b'ittri ħoxnin fl-aħħar ta' l-artiklu), Stampa mislufa lilna mill-''Berqa''. bnedmin u hemm id-demonji, għedew- wa tagħhom; 4. li l-mejtin għad iqumu, u t-tajbin imorru l-ġenna u l-ħżiena jmorru l-infern. Il-kmandamenti mo- għtija fil-Qoran huma ħamsa: 1. il-ħa- sil tal-ġisem qabel it-talb; 2. it-talb ta' ħames darbiet kull jum; 3. il-għajnuna tal-foqra u l-imsejknin; 4. is-sawma ta' xahar fis-sena, jiġifieri r-Ramadan; u 5 iż-żjara lil Mekka tal-anqas darba waħ- da fil-ħajja. Min ma jemminx imqar waħda minn dawn id-dommi, ma jkunx magħdud max-xirka tal-Misilmin, u min jonqos għax irid minn wieħed minn dawn il-ħames kmandamenti, i- kun għamel dnub kbir( qisu xi dnub mej'et ta' l-Insara). L-ewwel talba tal-Qoran,: qisha l- Missierna ta' l-Insara, li. jridu jgħidu- ha mill-anqas ħames darbiet kull jum, hija din: B'ism Allaħ ir-raħman ir-raħ- ħim; il-ħamdul-illan, rabb il-għalemin. ir-raħman ir-raħħim. Melek jum id- Din. Ajjak nagħbod u ajjak nistagħin. Aħdina s-sirat il-mustaqim; sirat il-la- din nagħamt għalihom; għajr magħ- dub għalihom, u wad-dallin. Bil-Mal- ti jiġifieri: ''Fl-Isem t'Alla l-ħanin u li jagħder. Tifħir 'l Alla sid id-dinjiet; il-ħanin u li jagħder; l-imħallef ta'-jum il-ħaqq. Lilek naqdu u lilek nitolbu l- għajnuna. Mexxina fit-triq tas-sewwa; it-triq ta' dawk li int tħobbhom, m'hux ta' dawk li int magħdub għalihom u l- imqarrqin '. Dan huwa ħjiel ħafif tal-Qoran u tat- tagħlim l; fih, jiġifieri tal-ktieb imqad- des ta' dawk li jistqarru d-Dj'ena ta' Muħammed. Dan kien ukoll għal mi- jiet ta' snin it-twemmin ta' għadd kbir minn misserijietna, minn meta ħadu Miita l-Għarab fis-sena 870, sakemm l- Imperatur Federiku t-Tieni neħħa għal kollox id-Din Mislem minn dawn il- gżejjer fis-sena 1250. Abu Magħali Ibn Merżuq. MILL-ĦAMIS ' SAL-ĦADD Sijon Kien l-erbatax ta' Nisan, lejlet Għid il-Kbir tal-Lhud,, nhar ta' Ħamis, f' xid-disgħa ta' bil-lejl, is-sena ta' Ru- ma seba' mija u tlieta u tmenin. Is- sema mgħotti bi ċpar samrani. Għal kemm il-qamar mmli, ma kienx jid- her minnu għajr tebgħa bajda fuq l- egħm'em, daqqa tikber u oħra tiċk'en, mal-ġiri ta' dan, imqaddab minn riħ qawwi fuq wiċċ is-sema. Ġerusalem siekta; in-nies miġburin id-dar, wara li kielu u xorbu, jfahħru qawwiet Jaħ- we u mħabbtu lejn ulied Israel, meta ħariġhom minn art il-jasar. Minn bieb il-wied, fi djul għoljiet Sijon, ħarġu erba': min-nies; għad li ma kontx. tista' tagħrafhom sewwa fid-dlam. Wieħed kien miexi quddiem, waħdu, rasu mgħaddsa, kif jidher im- nikket u għajjien; it-tlieta l-oħra jim- xu ma' ġenb xulxin: ir-raġel tan-nofs imdaqqas, xuxtu twila, mitluqa fuq ktfejh bħan-Nażrin, Ta' max-xellug żagħżugħ twil-u rqajjaq, b'għasluġ daqsiex f'idu l-leminija; l-ieħor tal-le- min, kien ukoll żagħżugħ, iżgħar minn ta' l-ewwel; xagħru aktarx. kbir, ftit imqanfed, kien jistama' jolfoq minn ħin għall-ieħor. Min kienu dawn in- niesż Dak ta' quddiem, Xmun Bar-Jona, sajjied minn Ġenesar. Dak tan-nofs, Ġesti n-Nażri; ta' ma' ġenbu x-xellug, Jagħkob. u ta' mal-lemin Johanan, aħwa, saj'eda wkoll. Kif tbegħdu mis-swar, l-iżgħar fost iż-żewġt aħwa dar lejn Ġest u qallu: 'Rabbi, għax sa tħallinaż Għax ma tibqax magħna/' Dan mejjel rasu lejn iż-żagħżugħ li kellmu biex. jisim- għu aħjar, u qallu bil-ħlewwa: 'La darba ġejt mis-sema, jeħtieġli narġa' lejn is-sema. Meta l-iben joħroġ mid- dar, ma jibqax barra għal dejjem, im- ma jeħtieġlu ħin jew ieħor, jarġa' għal dar missieru. Siegħti waslet: kif ġejt fid-dinja, hekk' jeħtieġli narġa' nħalli d-dinja. Imma intom qawwu qalbkom; jaqblilkom li jien immur, biex inħejjilkom fejn toqogħdu f'dar missieri. Għax wara li mmur, narġa' mill-ġdid niġi għalikom u neħodkom Pjanta ta' Ġerusalem. — Fix-xellug isfel, jidher iċ-ċenaklu. n-Nażri kien qiegħed qawqbijiet, fuq irkubtejh, b'wiċċu fl-art, waqt li t-tlie- ta l-oħra li kienu miegħu mimduda reqdin, ftit 'il fuq minnu. Ġesti, għal rkubtejh kif inhu, kien jitkagħweċ, jok- rob u jitniehed, bħal wieħed maħkum Fil-lemin, jidher il- Ġetsemni, u fix-xellug ukoll, mis-swar 'ii ġewwa, il-Qabar ta' Kristu. miegħi, u nibqgħu flimkien għal dej- jem.' Kif qal dan, qasmu l-Wied ta' Ki- dron, u għabu fid-dlam, qalb is-siġar taż-żejtun, Ġetsemni Kien għal ħabta ta' nofs il-lejl. Il- qamar għadu moħbi taħt kisja sħab imċajpar, f'nofs is-sema. Ir-riħ iven- ven u jsaffar bejn is-siġar taż-żejtun, fil-Ġnien tal-Ġetsemni. Il-frajja' jis- sabbtu fuq xulxin u l-weraq iħaxwex. Fuq blata watja, f'tarf il-ġnien, Ġest minn l-aqwa wġiegħ. Daqqiet jarfa' rasu, iħares lejn il-Ġemgħa l-Kbira tal-Lhud, li hi quddiemu, imidd dir- għajh lejha bil-ħniena, u jgħid b'leħen miksur: :''Abba… Abba… biegħed minni dan il-kiesl… Abba, biegħdu minnil… Imma m'hux kif irrid jien, kif trid int… Ħin wieħed iqum minn għarkub- tejh, u jersaq lejn it-tlieta. Isibhom reqdin u jqajjimhom. Johanan jin- tebaħ li Ġest kellu wiċċu miblul. Tħa- res sewwa lejh fid-dawl mitfi tal-qa- mar; jinħasad: wiċċ ir-Rabbi kien im- xarrab bid-demmi Ġesti jarġa' jmur u jixteħet għar- kubtejh bħal qabel. ''Niżżik ħajr, ja Alla, talli smajtnif' jistama jgħid. ''Waslet is-siegħa li ssebbaħ 'l Ibnek, u Ibnek isebbaħ lilek fuq l-arti'' Ftit wara r-Rabbi kien miexi 'l quddiem, bi ħdaxer sieħeb miegħu, u jmur jie- qaf fid-daħla tal-ġnien. Waslet raxxa nies, kbarat Lhud u għassiesa Rumin, bi mnajjar, oħtra, sjuf u ħbula. Jaraw lil Ġesti jistamtu u ħadd ma jitħarrek. Ġesti jiftaħ fom- mu l-ewwel: ''Lil min intom tfittxu2'' isaqsihom b'leħen ta' sid. 'Lil Ġest n-Nażri', wieġeb rajjes il-gliba. U Ġest: ''Jien huwal' wieġbu mill-ġdid. Jara li ħadd ma tħarrek, Ġest jar- ġa' jsaqsi: ''il min intom tfittxu) 'Lil Ġesti n-Nażri,'' raġa' wieġbu ta' l-ewwel. Għidtlek l; jien huwa. Jekk intom tfittxu lili, ħallu lill-oħrajn imor- ruf' Ftit wara Ġesti kien marbut u meħud fost il-għases lejn Ġerusalem. Il-Blejta Il-għada fil-għodu, għal ħabta tal- għaxra, fil-bitħa tal-Blejta, fuq ir-riħ tal-Ġemgħa l-Kbira tal-Lhud, fejn il- Ħakem Rumi kien igħammar mal- għassiesa, kien jistama' sa minn bgħid, għajjat, twerżiq, tistir u għawa mill- akbar. X'kien ġara Il-Ħakem ma jridx jibgħat għal mewt lil Ġest, li l- kbarat tal-Lhud kienu ġebuh biex isal- Ibu, sa minn għodu. Il-Ħakem kien wieqaf f'ras it-taraġ li jagħti għal fuq il-bitħa, u l-ġemgħa tan-nies, bħal baħar taħt il-qilla tar- riħ, tmewweġ u tgħajjat, b'dirgħaj- hom merfugħa: ''Sallbul… sallbu lil danl… eħles lil Bar-Abbal… sallbu lix-xewwiexi'' Il-Ħakem uriehom li jrid jitkellem. Kif siktu qalilhom b'leħen maqtugħ: C'Ħuduh u sallbuh intoml jiena ma nsibx fih ħtijal' Ma kenitx kelmal In-nies bdiet tagħ- rar, taqbeż u xxejjer idejha: ''Għandu jmut, għax għamel ruħu Bin Allaf' Il-Ħakem jisma' dan, daħal ġewwa mbażża' fejn Ġesti kien marbut fost il-għases, u saqsieh biered: ''Imnejn inti'' Imma Ġest ma weġbux. Raġa' l-Ħakem: ''Lili ma tweġibx Ma tafx li għandi s-setgħa li neħilsek jew in- sallbek2'' Ġesti ħares lejh bil-ħniena u qallu b'leħen ta' mogħdrija: ''Ma kien ikollok ebda setgħa fuqi li kieku ma ntagħtlekx mill-oħrajn. Għal hekk min ġiebni f'idejk, għandu akbar ħti- jal' Il-Ħakem fehem kliem Ġest. Libet u raġa' ħareġ barra, mismut. Sikket lin-nies u qalilhom: ''fiena ma nistax nibgħat għal mewt raġel li qatt ma għamel deni. Ara kif ħadd minnkom, b'kull ma għedtu, ma wera li hu ħati. Jaqbel mela li neħelsu. ' Wieħed mix-Xjuħ tal-Lhud l; kien qudddiemu, qal lil Ħakem: ''Jekk te- ħelsu, m'intix ħabib ta' Qajsar. Taf li dan irid jagħmel ta' bir-ruħu li hu sultan il-Lhudf' Dal-għidut laqat lil Ħakem fil-laħam il-ħaj. Imgerrex da- ħal ġewwa u qabbad lill-għassiesa jġi- bu lil Ġesti quddiem in-nies. Hu qa- għad bil-qegħda fejn jarah kull ħadd, ħasel idejh f'żinġla tal-fidda u qal lil- Lhud: ''Nagħmel kif tlabtu; mill-bqi- ja ma għandix x'naqsam mad-demm ta' dar-raġel safi. Aħsbu intoml Weġbuh: ''Demmu fuqna u fuq ulied- nal' k ż Il-Ħakem qam u mar. Il-għassie- sa, ġiebu tliet slaleb. Libbsu lil Ġesu ħwejġu u għabbewh is-salib. Għab- bew is-slaleb l-oħra liż-żewġ ħatja li kellhom imutu dak inhar. Ir-rajjes rikeb iż-żiemel u saq quddiem il-koll. Il-għassisa tqassmu sarbut kull naħa, u mxew fost il-għajjat tal-ġemgħa lejn in-naħa fejn Ġest kellu jkun mislub. Saru dwar it-tlieta ta wara nofs in- għar. Iċ-ċpar li: magħqud fuq ix- xemx, ħxien u swied daqshekk, li għal kemm baqa' kemm. il-siegħa nhar, kont taħseb li x-xemx għebet. Fuq il-għoqba tal-Golgota, qrib waħda is-sur imbagħad, raxxa għassiesa maċ- Ċenturjun tagħhom, bil-qaws u n-nix- xieb f'idejhom, biex jekk tqum xi tix- wixa, jistgħu jirgnuha bla taħbit kbir. Dak il-ħin, Ġesti kien jidher li wa- sal biex imut. Rasu mitluqa fuq sid- ru, għajnejh magħluqa, ma kienx jit- ħarrek għajr it-taħrik mieħel u meqjus Ġerusalem. — Kif u fejn kienet il-Blata tal-Golgota fiż-żmien i salibu fuqha lil Ċesi. Fix-xellug jidhru s-swar ta' Ċerusalem, li minnhom 'il ewwa. kienet il-belt. Fil-lemin jidher il-ġnien ta' Ġużeppi t'Arimatija, u f'nofs is-siġar, bil-bieb wiesa' jid- her il-Qabar ta' Kristu. il-qabar l-ieħor jgħidulu l-qabar ta' Ġużeppi t'Arimatija, li fdal minnu għadu jidher sal-lum, wara l-Qabar ta' Kristu. hemm ukoll, issa jgħidulu l-bir ta' Santa Liena. Il-bir, fil-lemin, għadu Dix-xbieha maħżuża mill-kittieb. li għamel żmien twil Ġerusalem u rtokkjata mill-Pittur Rafel Bonnici-Cali. mir-rkieni ta' swar Ġerusalem, Ġest kien mislub mat-tnejn l-oħra, sa minn qabel nofs inhar. Għajr it-tliet imsal- lbin fuq il-għoqba kien hemm it-tna- xer sallab, jistennew l-amar biex joq- tlu l-imsallbin u jaqelgħuhom mis-sa- lib. Ma' dwar il-għoqba kienu weqfin il-għassiesa biex. ma jħallu 'l ħadd — joqrob lejn l-imsallbin, waqt li rajjis- hom miexi qajl-qajl, idur ma' ' dwar- hom biex jara hux kollox sewwa. Bejn is-swar u l-għoqba kien hemm qatiegħ nies, aktarx Lhud u ftit barranin. Fuq Johanan, iż-żagħżugħ li kien il-Ġetsemni, kien jinsab hawn ukoll. Kif ra li Ġesti wasal fl-aħħar resaq lejn rajjes il-għassiesa u sellimlu bil-qima. ''Hawn il-qraba ta' dak il-mis- lub, iridu jmorru ħdejh'' wieġbu Jo- ħanan, ftit imbażża' ''Huma tlieta l- mislubin; liema minnhom)'' saqsa aħ- rax ir-rajjes. ''Dak tan-nofs,' wieġbu Joħanan, juri b'sebgħu lil Ġesu. Ir-rajjes jara tliet nisa jħarsu fil- qrib, jistennew it-tweġiba, u jagħraf li kienu qrabat Ġest, qal liż-żagħżugħ: 'Għidilhom jiġul' Joħanan u t-tliet nisa warajh telgħu l-għoqba. Ir-rajjes kellem lis-sallaba u dawn ħallewhom jersqu lejn l-imsal- Ibin. Joħanan mar. waqaf quddiem l-imsallab tan-nofs u waħda min-nisa marret miegħu. ''Rabbi… Rabbi… beda jsieħ Joħanan, kif ra li Ġesti ma tħarrikx. Ir-Rabbi jisma' min isej- jaħlu bħal stenbaħ. Rafa' ftit rasu, bexxaq għajnejh imdemmgħa. Jara ma' ġenbu 'l dik il-Mara, bħal tbissem. ''Mara, ara ibnekl' qal Ġesti b'leħen kemm-kemm jista- ma'. Imbagħad liż-żagħżugħ: ''Ara OmmokW' 'Raġa' għalaq għajnejh u telaq rasu fuq sidru. Ftit wara Ġesti miet. U ma' nżul ix-xemx, wara li kienu qalgħuh mis- salib, u keffnuh kif inhi d-drawwa tal-Lhud, difnuh f'demus ġdid, qrib il-għoqba fejn kien mislub. Il-Għorfa Kien nhar il-Ħadd fil-għaxija. Għax- ra minn sħab Ġesti kienu miġmugħa fil-għorfa ta' Mirjam il-Koprija, fuq għoljiet Sijon. Kienu mbeżżgħa, qalb- hom sewda u ħosbiena. Marija l-Ma- dalena kienet qaltilhom dik il-għodwa li rat lil Ġesti ħaj mill-ġdid, imqajjem minn bejn l-imwiet. Imma min sa jemmen lin-nisaŻ Xi ħbieb kienu ġe- bulhom xi ħaġa x'jieklu — ħobż, ħut u għasel — imma ħadd ma kellu l-ħi- la jduq. Il-ħin dieħel, u bil-qegħda kif kienu, ħadd ma ried ikun l-ewwel li jtħarrek. F'daqqa waħda, dawl ab- jad, qawwi idda fil-għorfa. Ħin wieħed Ġesi deher f' nofshom, ferħan, daħkani, qawwi sħiħ u mimli bil-ħajja. ''Is-sliem għalikomf' qalilhom 'Ġe- st, b'idejh merfugħa, donnu biex igħannaqhom. ''Is-sliem għalikoml' Ġejt inhennikom bħal ma missier; hen- na lilil' Il-għaxra, jaraw lil Ġest, li kienu jżommuh b'mejjet, twerwru. Irtassu u nħbew 'l hawn u 'l hemm fir-rkejjen. Ġesti biex jagħmillhom il-qalb beda jkellimhom bil-ħlewwa u jgħidilhom: CJiena huwa; la tibżgħuxl M'iniex ruħl Ejjew missu jdejja. Araw kif għandi l-laħam u l-għadam, li l-erwieħ ma għandhomx… f' Il-għaxra, wieħed - wieħed, bdew jersqu ma' dwaru. Ġest qagħad bil- qegħda u saqsiehom jekk kellhomx xi ħaġa x'jieklu. Ġebulu li kellhom: ħobż, ħut u għasel, u qagħdu huma wkoll ma' dwaru. Qassam il-ħobż u l-ħut u tahomlhom, Kielu flimkien u x'ħin ħelsu, iżżew ħajr 'l Alla, u Ġe- st: beda jitħaddet fuq li kien għallim- hom qabel ma kien mislub. (€) Dil-kitba miktuba l-Palestina, f'Marzu tas-sena 1930, meta Elsie kien ilu għaxar snin hemmekka. ''Kull bniedem m'hux ta' dak li jaqbel lilu għandu jieħu ħsieb, imma ta' dak li jaqbel lill-oħrajn' (Filippin, II, 4). Dil-kelma tidher ftit għariba, imma kieku l-Insara kollha jagħmlu hekk, ma tkun għariba xejn, għax bħal ma hu jieħu ħsieb l-oħrajn, tiegħu. hekk l-oħrajn jiehdu hsieb IT-TIENI TAQSIMA — ĊENTENARJU MIĠJA U QAGĦDA TA' SAN PAWL F'MALTA Il-ġrajja ta' kif San Pawl wasal f'din il-Gżira tinsab miktuba fil-ktieb ta' 'Għemil ir-Rosoi'' jew ''Atti ta' l-Ap- postli'' fejn jingħad kif il-mirkeb li fu- qu kien San Pawl u sħabu waħal f'ħalq ta' baħar fi gżira jisimha. Kif kienet Malta meta ġie San Pawl Naraw ftit kif kienet u nibdew naqra mill-bgħid. ħed, dak il-ġens ta' nies li jgħidulhom Kangħanin. Imma billi żewġ skieken ma joqogħ- dux f'għant waħda, meta Ruma kibret ma setgħux joqogħdu t-tnejn, Ruma u Kartaġni, bħala slaten f'dan il-baħar ta' ma' dwarna, li jgħidulu Mediterran. Ruma riedet għaliha dan il-baħar tan- nofs li kien mitmiegħex mill-Kartaġ Il-ġifen ii raw il-Ma'tin fil-għodu bikri, u niżlu x-xatt biex jagħtu l-għajnuna. Xbieha xjentifka meħuda mill-ktieb tal-Kaptan Smith, R.N. Malta damet għal żmien twil taħt idejn il-Fenikijin, li arthom, il-Fenikja hi fuq xatt il-baħar tas-Surija, u mba- għad taħt idejn il-Kartaġinijin, nisel il- Fenikijin ukoll; li arthom kienet in-na- ħa ta' fejn igħidulha Tunes il-lum. Dawn in-nies kienu kollha ta' ġens wie- jin, u għalhekk bejn dawn iż-żewġt iġ- nus beda l-ġlied. Damu jagħtu snin kbar imma fl-aħħar Ruma għalbet u sa minn qabel ma kien temm il-ġlied, Mal- ta waqgħet taħt idejn ir-Rumani, ma' dwar is-sena qabel Kristu mitejn u sit- tax (216). Billi Malta ma kenitx bgħida minn Kartaġni x-xwieni tal-Kartaġinjin kienu ġejjin u sjerin u n-nies ta' hawn kienu 'l quddiem sewwa fil-għelm u fis- snajja u fil-biedja wkoll. Għalhekk ir- Rumani meta ġew ma sabux bans xi nies lura u għalhekk magħhom ma ġi- bux ruħhom ħażin. Ara kemm huwa hekk li lill-Maltin ingħatatilhom ħakma kemm hi, għax hekk kien isir dak iż- żmien u hekk għadu jsir il-lum ukoll f' xi naħat. Ara l-Belt ta' Damask jgħi- dulha x-Xam, u l-art kollha ta' ma' dwarha, fis-Surija, igħidulha x-Xam ukoll. Il-Kajr igħidulu Masar u l-Eġit- tu kollu jgħidulu Masar ukoll. Il-Imdina u ma' dwarha sal-lum, kull fejn tħaffer issib ħireb Rumani b' Malta. — Knisja ta' San Pawl Milqi, mibnija fuq il-fdal tal-''Farm'' ta' San Publju, fejn San Pawl qagħad għal xi żmien qabel ma tala' l-Imdina. qisha Awtonomija u l-Ħakem jew Prim Ministru (Proton tou Nisou) kien ikun Malti għad li jieħu isem Ruman. Bosta għonja Rumani kienu jibnu djar hawn Malta u joqogħdu fihom jew għal dejjem jew għal xi żmien. Tempji Rumani kien hawn mhux ftit u tijatri wkoll 'l hawn u 'l hemm. Il-qalb ta' Malta kienet l-Imdina fejn kienu jgħam- mru l-għonja qishom kollha, Rumani u Maltin. L-Imdina kien jisimha Melita u minnha ħadet l-isem il-gżira kollha biċċiet ta' statwi, fuħħar, mużajk u rħam bil-kitba ta' dak iż-żmien. Għax il-Maltin ta' hemm fuq, ma għandniex x'ingħidu, kienu jgħixu bħar-Rumani, għax dejjem hekk jiġri, bħalma hawn ħafna Maltin igħixu ta' Ingliżi hawn Malta l-lum. Il-foqra — sajjieda, bdiewa u ragħaj- ja — kienu jgħixu fir-rħula u dawn kol- lha kienu nisel il-Kartaġinijin il-qod- ma. Barra minn dawn kien hawn rax- xa Grekin u xi ftit Lhud. Hekk kienet mela Malta meta wasal fiha San Pawl, f'Novembru (mhux fi Frar) tas-sena sittin wara li twieled Kristu. Dari l-ajru — u miegħu l-baħar — kien jagħmel tiegħu aktar milli narawh jagħmlu l-lum. Min għandu 'l fuq minn xi mkien in-naħa tal-Wardija u Bur- Marrad, jaraw ġifen, marbut, jogħla mal-ħalel tal-baħar, bejn il-gżejjer u Bu-Ġibba. Ħafna minnhom ħarġu barra, isaqsu 'l xulxin dak il-ġifen x' sata' kien. Marru fuq il-blat u raw in-nies ta' fuq il-ġifen jixħtu l-qamħ il- Sa fejn kienet tasal l-Imdina (li r-Rumin u l-Griegi kienu jgħidulha ''Melite'') meta ġie Malta San Pawl. Il-ħażż iswed ħamsin sena jiftakar fil-ġmiegħi sħaħ xita nieżla dejjem, irjieħ jonfħu u l-ba- ħar jirgħa u jogħla donnu jrid jibla' l- blat. Dan issa naqas, imma la kien hekk ħamsin sena ilu aħseb u ara x'kien jagħmel elfejn sena ilu meta wasal Mal- ta San Pawl. Kienet mela taqliba minn dawn it- twal li damet aktar minn erbatax-il jum li ġiebet Malta lil San Pawl. .: Kif sebaħ, mela għodwa waħda, il- Matin Kartaġinijin, xirfu jħarsu mill- bibien u t-twieqi tal-għorof tagħhom, juri l-foss tal-belt, li għadu hemm sal-lum. baħar, u għall-ħabta. ta' xi d-disa' raw lill-baħħara itellgħu l-qala ż-żgħir ta' quddiem u niżżlu ż-żewġ tmunijiet, u għarfu li l-kaptan kien sa jara fejn idaħħal il-ġifen. Il-baħrin qatgħu l- erba' ankri, il-ġifen, miexi u jixxengel u jogħla, wasal Tal-Għażżenin, u l- pruwa tiegħu waħlet bejn żewġ blatiet. In-nies ta' fuq il-ġifen qabżu l-baħar, u bil-għajnuna tal-Maltin-Kartaġinijin, kollha telgħu l-art qawwin sħaħ. Minn xi kelma bil-lsien Kangħani jifhmu x' kienet il-biċċa, Dawk li qabadhom il- baħar, imsejkna, kienu qraba u ħbieb. Kien hemm ħafna Lhud u Surijin, qra- ba tal-Maltin: mid-demm, u l-bqija għassiesa Rumani, ħbieb tal-Maltin, għax Malta kienet taħt il-ħakma tagħ- hom. Għalhekk għamlu mill-aħjar. Hekk ħaduhom f'naħa kennija u ħar- ġu kemm ħatab kellhom, marbut qatet u maħlul, ħatab ta' Malta u ħatab li Minn dan jidher li l-lifgħa kienet ġiet minn barra u Malta ma kienx hawn lit- għat. Għax kieku kien hawn, ir-raħħa- la Maltin kien ikollhom xi duwa għal gdim tagħha u kienu jagħmlu minnha u jtabbu lil San Pawl, biex ma jmutx, mhux joqogħdu jitħadtu fuqu biss. Imma San Pawl ma kienx jeħtieġ duwa. Farfar il-lifgħa fil-ħuġġieġa u tijisi lal-Kommmendatur Abela ta' kif kienet l-Imdina, il-Belt il-Kbira ta' Maita, fi żmien ir-Rumani, meta ġie Malta San Pawl. il-foss u żewġ pontijiet jidhru fuq ix- inizja ta' Hera, alla tar-Rumani. kienu xtraw minn barra biex jaħmu l- ħobż jew jagħmlu l-ġir, u xegħlu ħuġ- ġieġa kbira. Imsejkna baħħara, mir- żuħin u mxarrba, daru ma' dwar il- ħuġġieġa biex jinxfu u jiddeffew. Qabad hu wkoll iġorr il-ħatab u jixħet fuq il- ħuġġieġa. Imma kif sa jixħet qatta, toħroġ minn ġewwa fiha lifgħa u taq- badlu ma' idu donnha għalaq. Ir-raħħala li raw dan inqatgħu. ''Tassew li dan xi qattiel,' qalu. 'L- allat ma jriduhx ħaj. Ħeles mill-għar- qa issa sa jmut bis-semm. Fil-lemin jidher il-Pa'azz ta'San Pubiju, u 'l isfel minnu, bħal koppla, il- ħsara ma ġarrab xejn. ''Dan xi wieħed mill-allat', qalu l-Maltin, 'la darba anqas semm il-lifgħa ma jaqta' fih.'' Nies il-Ħakem lemħu d-dħaħen u l- ħuġġieġa u niżlu mill-Imdina fuq iż- żwiemel biex jaraw x'kien ġara. Bagħ- tu aħbar lill-Ħakem li niżel huwa wkoll, u laqa' l-baħħarin fil-Villa li kellu dik in-naħa — il-baħħarin kienu b'kollox mitejn u sitta u sebgħin ruħ — u għam- lilhom bħal għid, jew festa, biex jin- ħjew u jinsew x'kienu batew fuq il-ba- ħar dawk il-jiem. Imbagħad telgħu l- Imdina, maċ-Ċenturjun, San Pawl dam Malta tliet xhur u x' għamel f'dawn it-tliet xhur ma hemmx miktub fil-ktieb li għedna, għajr li fej- jaq kemm morda kien hawn u lil mis- sier il-Ħakem l-ewwel nies. Imma jekk tqiegħed ħaġa ma' ħaġa tifhem malajr li San Pawl kien għamel ħabib ma' dawk in-nies li kienu daru bih me- ta ħeles mill-għarqa u baqa' jmur iżur- hom u jgħallimhom u għammidhom u għamilhom insara, għad li San Luqa ma qal xejn. Kif hemm miktub, meta San Pawl ħeles mill-għarqa u silem, jew baqa' qawwi sħiħ, mill-gidma tal-lifgħa, in- ġrajja, għalhekk aktarx li ċ-Ċenturjun li kellu fi ħsiebu lil San Pawl kien għa- du ħaj. Kieku nkiteb li San Pawl għal- lem id-Din Nisrani f'Malta, iċ-Ċentur- jun sata' jiġi fid-deni għax ma setgħax jagħmel dan għajr li jkun hu tah il- ħalla jew permess. U la darba San Pawl kien maqbud u sejjer Ruma ħtija tat-Tagħlim Nisrani, kif iċ-Ċenturjun iħallih, taħt għajnejh, itenni dik il-ħti- ja mill-ġdid2 Li San Pawl sejjes id-Din Nisrani fost il-Maltin hi ħaġa minnha, imma s- sejb tal-fdalijiet fl-oqbra ta' wara li ġie San Pawl f'Malta juri li sa mill-inqas, Ir-Rabat. — Il-Grotta fejn qagħad San Pawl għal xi żmien, meta kien Malta. nies li rawh ħasbuh xi alla u għalhekk ma jistax ikun li ma saqsewhx hu x'alla kien. U la saqsewh ma jistax ikun li hu ma qalilhomx li hu ma kienx Alla imma qaddej t'Alla u hekk sab it-tarf b'dik il-mistoqsija biex jibda jgħallim- hom, fuq kollox meta kien ix-xogħol tiegħu dak it-tagħlim. Din li fil-ktieb tar-Rosol ma hemm imsemmi xejn li San Pawl għallem f' Malta, tista' tiftiehem ħafif ħafna. Ghax dak il-Ktieb inkiteb xi sentejn wara l- tliet mitt sena wara li San Pawl kien żar Malta, kien għad fadal il-Pagani. Sa dak iż-żmien kienu għadhom meta jidfnu bniedem jaħarqu ieħor u jqiegħ- du l-għadam tal-maħruq ġewwa l-qa- bar mal-midfun. L-insara ma jistax ikun li kienu jagħmlu hekk. Ma nsem- mux ħwejjeġ oħra biex ma ntawlux. Issa għandna xi għeliem li San Pawl sejjes id-Din Nisrani f'Malta7 Għand- na, iwa, u għandna għeliem mhux taj- jeb bi ftit. Għandna l-isem ta' Pwales. Pwales ma hux isem ir-raba',: għax il-Pwales kienu n-nies li jgħammru dawk in-na- ħiet. Pwales hu l-plural ta' Pawlus, bħal: Żejtun, Żwieten; fellus, flieles. Pawlus wieħed u Pwales ħafna. Dawk li laqgħu d-Din ta' Pawlus issemmew Pwales, mhux Ghristiani, minn Christus bħal ma ssemmew f'Ruma. Laqgħu d- Din ta' Pawlus għalhekk Pwales issem- mew. Din hi mela fuq fuq l-istorja ta' kif ġie San Pawl f'Malta u ta' kif inżara' d-Din Nisrani; f'dawn l-artijiet. L-EVANĠELJU TA' SAN PAWL L-Appostlu Missierna San Pawl fl-It- tri tiegħu fis jinqeda bil-kelma ''Vanġe- lu'. Din hija kelma griega li tfisser ''aħbar tajba''. Kull aħbar tajba tis- sejjaħ ''Vanġelu'', imma għall-insara l-kelma ''Vanġelu'' ħadet tifsira oħra. Il-kelma ''Vanġelu'' f'ħalq l-insara ma ' tfissirx biss kull aħbar tajba, imma ttfis- ser dik l-aħbar tajba fuq il-ħajja u l-ħi- dma ta' l-Iben ta' Alla magħmul bnie- dem. għall-fidwa tal-bnedmin. Din hi- ja t-tifsira tal-kelma ''Vanġelu'', meta aħna ngħidu l-Vanġelu ta' San Mattew jew ta' Sqn Ġwann. Il-kelma ''Vanġelu'' tfisser it-tagħ- lim ta' Ġesti u t-tagħlim fuq Ġest, li miet u qam mill-mewt għall-fidwa tal- bnedmin, u li l-Appostli bdew ixandru fost il-Lhud u fost il-Ġentili. Dan hu- wa l-'Vanġelu' li l-Appostlu Missier- na S. Pawl (li x'aktarx kien l-ewwel wieħed fost l-Appostli u l-insara kollha li nqeda b'din il-kelma), mar ixandar, il-fidwa tal-bnedmin, imwettqa. minn Si- dna Ġesti Kristu, għal dawk li jemmnu fih u li jiksbu l-fidwa bis-saħħa tal-Pas- sjoni ta' Ġest. Għalhekk lir-Rumani San Pawl kit- bilhom: ''Għax jiena ma nistħix mill- Vanġelu. Għax il-Vanġelu huwa s- setgħa ta' Alla li tifdi lil kull min jem- men, l-ewwel lill-Lhudi, imbagħad lill- Grieg' (Rom. U lil dawk ta' Efesu: ''Wara li intom smajtu l-kelma tas-sewwa, il-Vanġelu tal-fidwa tagħ- kom, u emmintu f'Ġesti, ħadtu l-għelm ta' l-Ispirtu Mqaddes, imwiegħed lil- kom'' (Eph. San Pawl isejjaħ dan il-Vanġelu l- Vanġelu tiegħi, Evangelium meum (Rom. II, 8), jew il-Vanġelu tagħna'' Evangelium nostrum (lI Thes. Huwa tħaddet fuq il- Vanġelu tiegħu bi kliem bħal dan: ''Is- sa, ħuti, jiena rrid ngħarrafkom dak il- Vanġelu li kont xandartilkom u li wkoll intom kontu lqajtu u li fih tinsabu. Bih intom ġejtu mifdijin, jekk intom tibq- għu sodi fih kif jiena kont xandartul- kom: inkella t-twemmin tagħkom ikun fieragħ (1 Cor. San Pawl igħid ukoll kif tgħallem dan il-Vanġelu, mhux le minn bnedmin oħra, imma mingħand Sidna Ġesti Kristu nnifsu (Gal Ni żrj U x'kien dan il-Vanġelu ta' S. Pawl Igħidulna huwa stess: 'Li l-Ġentili għandhom ikunu (bħal Lhud) werrieta u mseħbin fl-istess Ġisem u jkollhom sehem fil-wegħda ta' Ġesti fi Kristu Ġe- sii permezz tal-Vanġelu, l; tiegħu jiena sirt ministru, minħabba l-għotja tal- grazzja ta' Alla, li lili ġiet mogħtija skond il-ħidma tal-qawwa Tiegħu. Lili, lanqas wieħed fost il-qaddisin kollha, ġiet mogħtija l-grazzja li nxandar qalb il-Ġentili l-għana qatt imfittex ta' Kris- tu u li ndawwal lill-bnedmin kollha, biex ikunu jistgħu jaraw x'inhija x- xandira tal-ħwejjeġ misturin li kienu moħbija sa minn dejjem f'Alla li ħalaq kollox'' (Ephes. X'uħud li jgħixu barra mill-Knisja Kattolika ħasbu li San Pawl kellu Van- ġelu għalih; Vanġelu li ma kienx jaq- bel ma' dak ta' l-Appostli l-oħra u għalhekk lanqas ma' dak ta' Kristu. L-Appostli, u fosthom San Pietru, don- nhom kienu jridu l; l-Vanġelu jiġi mxandar fost il-Lhud biss u li l-Ġentili ma kellhomx sehem u ma kenux werrie- ta bħal-Lhud u daqs il-Lhud fil-fidwa mwettqa. minn Sidna Ġest Kristu; biex il-Ġentili kienu jistgħu jieħdu sehem fil- Vanġelu, kien jeħtieġ qabel xejn li jħaddnu l-Liġi ta' Mosċ, imbagħad mil- Liġi jgħaddu għall-Vanġelu. Dan il- Vanġelu, biex insejħulu hekk ''partiku- larista'', ma sarx il-Vanġelu Universa- li jekk mhux bil-ħila ta' San Pawll Kristu għażel l-Appostli Tiegħu u żejjinhom b'kull setgħa u bagħathom ixandru l-Vanġelu lill-ħlejjaq kollha u mhux biss lil-Lhud: imma billi Huwa stess għċx u ħadem fost il-Lhud, l-Ap- postli wkoll bdew il-ħidma tagħhom ġewwa Ġerusalem, fil-Ġudea u fil-Gali- lea, minn fejn il-ħidma tagħhom inxter- det fl-artijiet l-oħra, fis-Samarija u fil- Provinċji ta' l-Imperu Ruman, sa ġew- wa Ruma. San Pawl ried ixandar il- Vanġelu fost il-Ġentili, għaliex għal- hekk ġie msejjaħ minn Kristu, imqaj- tan-nies tagħha. Parastesate eavtons to Theo osei ek nekron zontas. 'l Alla bħala ħajjin fost il-mejtin.' (lir-Rumin, VI, 13). Jiġifieri: għi- xu f'did-dinja ħażina, qiskom f'maqbar, tbatu bl-intejjen tad-drawwiet ħżiena ta' l-oħrajn, imma żommu nfuskom indaf mit-tinġis tagħhom. San Pawl kiteb dal-kliem lill-Insara ta' Ruma, il-belt li dak iż-żmien kien tas-sew jixirqilha l-isem ta' fossa tal-mejtin għall-kotra ta' vizzji jem mill-mewt, meta deher lil San Pawl fuq it-triq ta' Damasku. Iżda Pawlu wkoll dejjem jistqarr li l-ewwel il-Lhud, imbagħad il-Ġentili. Għal- hekk il-Vanġelu ta' Pawlu huwa l-Van- ġelu ta' Kristu, il-Vanġelu ta' l-Appos- tli l-oħra. Tabilħaqq, dak li San Pawl isejjaħ il- Vanġelu tiegħi jew il-Vanġelu tagħna, sejjaħlu wkoll il-Vanġelu tal-Mulej (2 Thess. 1,-8), il-Vanġelu ta' Kristu (Rom. III, 2), il-Vanġelu ta' l-Iben t'Alla (Rom. I, 9); u fl-aħħarnett il-Vanġelu t'Alla (Rom. San Pawl qatt ma semma l-Vanġelu tiegħu bħala Van- ġelu divers minn dak ta' Sidna Ġest Kristu u meta jgħid li jekk. hu stess Vanġelu ieħor minn dak li jien xandar- tilkom ikun misħut (Gal. I, 8), b'dan il-kliem huwa ried ifisser li t-tagħlim tie- għu kien minnu, li l-Ġentili kienu jist- għu jħaddnu l-Vanġelu mingħajr ma qabel iħaddnu l-Liġi ta' Mosċ. Min i- għallem il-maqlub ikun qiegħed igħal- lem Vanġelu ieħor, Vanġelu ta' qerq, u għalhekk għandu jiġi misħut, Kien għalhekk li San Pawl deher ta- bilħaqq l-Appostlu tal-Ġentili u ħadem sabiex il-Vanġelu ta' Kristu jiġi mxan- dar fost il-ġnus kollha. 'Uru ruħkom L-ISTORJA TA' SAN PAWL San Pawl, kif qal hu n-nifsu (Atti XXII, 3) għad li kien Lhudi, twieled barra mill-art tal-Lhud, il-Palestina, għax twieled f'Tarsu, belt imsawra tal- Kilikja (il-lum biċċa mit-Turkija), bejn snin 1 u $ kif ngħoddu l-lum, jiġifieri kien minn tlieta sa ħames snin iżgħar Pawl kien ukoll ''civis Romanus' minn twelidu, jiġifieri li dan l-isem wirtu minn missieru. Jekk missieru kienx kiseb dan l-isem bil-flus inkella b'xi qa- di lill-Imperu Ruman mhux magħruf. Hu n-nifsu qal li kien iben il-Farisin, li kienu xirka ta' nies li jħarsu l-Liġi ta' Turkija. — il-Bieb tal-belt ta' Tarsu ta' żmien San Pawl, li l-lum qisha kollha ħerba. minn Ġesti Kristu. Kien mill-qabil ta' Benjamin u aktarx. għal hekk meta nħaten, wara tmient ijiem. li: twieled, tawh l-isem ta' Sawl, li kien sultan il- Lhud, minn dak il-qabil ukoll. Fuq il- familja ta' San: Pawl ħaġa żgħira hi magħrufa: li kellu oħtu miżżewġa Ġe- rusalem u kellha tifel, li wara ħeles il- ħajja ta' zijuh (Atti, XXIII, 16). Ritratt meħud minn P. Gwidu Schembri, O.F.M. Mosċ b'reqqa akbar minn ta' l-oħrajn. — U. għal hekk 'il quddiem għadab daqs — hekk għall-Insara, li fil-liġi ftit kienu: — jqisu r-rqaqat. Il-Lhud kienu jibdew jgħallmu jaq-. raw lill-uliedhom meta jkollhom ħames snin. Fi ċkunithom ukoll kienu jgħal- Imuhom sengħa. Lil Pawlu għalmuh nissieġ. L-ewwel mgħallem tal-ulied fost il-Lhud kien ikun missierhom, li jgħallem lil uliedu l-alfabet u l-bidu tas-sengħa, u l-ġrajjiet ta' pajjiżu. Me- ta jikber ftit it-tifel kien jinbgħat l-isko- la, li kienet tkun ġewwa l-knisja jew si- nagoga li kien ikun hemm f'kull belt jew raħal fejn ikun hemm il-Lhud. ħarreġ tajjeb u dejjem aktar f'dak li kien tgħallem id-dar. Kemm dam Ġerusalem u fejn mar meta telaq minn hemm ma hux magħ- ruf. Jista' wieħed jaħseb li dam l-isko- la sa kemm kellu xi tmintax-il sena, għax dak kien il-għomor. li fih ix-xebb kien jiżżewweġ. Imma jekk telaq minn s Turkija. — Dehra sabiħa minn tarf il-be.t ta' Tarsu kif inhi issa. Jidher żagħżugħ liebes fardal, bħal dak li kien jilbes San Pawl meta kien jinseġ, li bih kienu jfejjqu l-morda, meta kien Efesu (Atti, XIX, 12). Pawlu meta kiber ftit aktarx li kien imur jitgħallem ukoll f'xi skola Griega f'Tarsu, għax hemmhekk bħala, belt Griega skejjel kien hemm kemm-il waħ- da. Meta kellu xi tlittax jew erbatax-il sena mar jitgħallem Ġerusalem, fl-isko- la ta' Rabbi Gamaliel. Billi l-familja tiegħu kienet mix-xirka tal-Farisin, Pawlu kien jaf sewwa l-Bibbja, jew Tora, li kien il-ktieb li jinqara kull jum fil-familja. Kien jaf ukoll it-tradizzjo- nijiet bla miktuba għal hekk fl-iskola ma kellux jagħmel ħaġa oħra għajr jit- Ritratt meħud minn P. Gwidu Ġerusalem, kien għal ftit żmien. U għal kemm ma hux ċert għal kollox, Pawlu aktarx li qatt ma żżewweġ bħal ma. donnu jidher mill-ewwel ittra lil Ko- rintin (VII, 8) u kif kienet ukoll il-feh- ma ta' Tertulljanu, San Ġlormu, Epifa- mu u oħrajn: (£) Pawlu msemmi fl-Atti l-ewwel darba waqt it-taħġir ta' San Stiefnu li aktarx ġara fis-sena 34 jew 36; jiġifieri wara li kienu ilu li ħareġ mill-iskola xi sittax jew tmintax-il sena(f) Dak iż-żmien kie- net żdiedet sewwa x-xirka tan-Nażorin, jew Insara, u wieħed fost l-imgħallmin tagħhom, Stiefnu, kien mixli quddiem il-qorti jew Sanhedrin li qal xi kliem ta' għajb fuq il-Maqdes jew Tempju Lhudi. Stiefnu fit-taħdita tiegħu raġa' qal li Alla ma jgħammarx fi djar magħ- mula bl-idejn, u għajjar lil-Lhud li ma- kienu qatt ħarsu l-Liġi, u li kienu l-qat- tiela ta' Kristu. Għal hekk qabduh u ħarġuh barra mit-Tempju u qatluh bid- daqqiet ta' ħaġar. tin Ġerusalem. Dak li talab qalgħu u jum fost l-oħrajn imsieħeb minn l-għa- ses, qabad it-triq lejn Damask. Minn Ġerusalem sa Damask, bir-rkub fuq żiemel, trid żmien qisu xi ġimgħa. Im- ma kif Pawlu kien għoddu qorob lejn il-belt, għal ħabta ta' nofs inhar, bla ħsieb u f'daqqa, tleħħ berqa u lil Pawlu ssabbtu ma' l-art. U mas-sabta jisma' leħen ta' raġel jgħidlu: ''Xawl Xawl, ll ma tgħażżabni)'' jiġifieri 'Sawl, Sawl, Dehra ta' Ġerusalem, fejn trabba San Pawi u tgħallem it-Tora u laħaq Rabbi tal-Lhud, qabel ma biddel ħajtu u sar Nisrani. jindokralhom il-ħwejjeġ. Wara l-qtil ta' Stiefnu inbdiet tindifa ta' l-Insara, jew Nażorin, barranin, għax dawn bħal kienu għajjurin għal-Lhud tal-Palesti- na, billi l-Lhud tal-Palestina kienu kbu- rin bit-Tempju tagħhom. Pawlu ħa f' idejh din it-tisfija u bil-għajnuna ta' spjuni beda jfittex l-Insara, nisa u rġiel, li kien baqa' Ġerusalem, jorbothom u jeħodhom u jerħilhom f'idejn il-għassa tat-Tempju. Meta Pawlu deherlu li kien temm ix- xogħol. tiegħu Ġerusalem, talab lill-aw- torità tas-Sanhedrin biex jagħtuh is- setgħa li jmur jaqbad lill-Insara minn Damask, fis-Surija u jġibhom marbu- għaliex taħqarni2'' Pawlu sa fejn kien jaf, minn għalih li kien jagħmel is-sewwa, għal hekk wieġeb: ''Rabbi, int min int2'' u l-le- ħen raġa' qallu: ''Jien Ġest, dak li inti qiegħed taħqar. ' F'daqqa Pawlu ra lj kien jagħmel ħażin. La darba Ġesti kellmu minn ġewwa s-sħab tas-sema, kien tas-sew Iben Alla. X'kellu jagħmel biex jaqdi lill-Mosċ kien jaf, imma x'kellu jagħ- mel biex jaqdi lil Ġesti ma kienx jaf. Għal dan saqsa minn qiegħ qalbu: 'Mulej, xi tridni nagħmel U Ġesti wieġbu ''Qum mill-art, idħol il-belt, u jgħidulek. '' Dan ġara f'ħin qasir aktar milli wie- ħed jista' jaħseb. Ġara f'leħħa ta' ber- qa. Pawlu qam mill-art bil-għajnuna ta' dawk li kellu miegħu, imma sab ru- ħu għama. Sħabu mexxewh u ħaduh il- belt u daħħluh f'xi ħan jew lukanda għall-għorba, miżmuma minn Lhudi jismu Jeħuda. Hemm qagħad tliett ijiem b'biża' kbir fuqu, la jiekol u la jixrob, dejjem jitlob 'l Alla jaħfirlu l- ħsara li kien għamel. Wara tlitt ijiem, wieħed Nisrani Lhudi qaddis, jismu Hananija, mar sabu f'dar Jeħuda u fejjaqlu għajnejh u. għammdu dak il- ħin u niżlet fih Ruħ il-Qodos. Hekk Pawlu għaddietlu d-dehxa tad-dehra ta' Ġesti, u minn ma' Mosċ qaleb għal ma' Kristu. Ma baqax sajjem, imma kiel u xorob bħall-oħrajn u mar qagħad għal ftit taż-żmien f'dar fejn kienu jin- : ġemgħu l-Lhud Insara. Meta wasal is- Sibt, mar is-Sinagoga tal-Lhud u beda jaqra l-Bibbja u jfisser lil-Lhud l-oħra li l-Messija kien ġie, u kien dak li sall- buh il-Lhud f'Ġerusalem ftit snin qa- bel. Pawlu f'Damask kien magħruf għall- ħeġġa tiegħu, għax dak iż-żmien kienu ġejjin u sejrin in-nies minn Ġerusalem għal Damask u minn Damask għal Ġe- rusalem. Għal hekk baqgħu mistagħġ- bin meta semgħuh ixandar li Ġesti kien il-Messija, dak in-nifsu li f'Ġerusalem kien jaqbad lil min jistqarr ruħu b'Ni- srani u jagħtih is-swat. S'issa kien kliem ta' għaġeb biss, im- ma meta l-Lhud ta' Damask raw li Pawlu kien sa jibqa' sejjer hekk, ixan- dar li Ġesti kien il-Messija, ħasbu biex jeħilsu minnu, billi joqtluh. Imma xi ħadd fetaħlu għajnejh u sħabu l-Insa- Ta bil-lejl niżżluh minn fuq is-sur għal barra (għax il-bwieb tal-belt kienu jku- nu magħluqa) u ħarab. (Baqa') Din' il-kronoloġija ma hix ċerta, u għalkemm meħuda minn kotba ta' k tarx li hi mgħallta. Għax kieku wara li laħaq Rabbi mar qagħad sitta tmintaxer naħsbu li ir-regola ż ' tmintax) u k vweġ, fi t'mintaxer kien ikollu ħafna tfal u kien joqgħod bis-sliema mal-familja, m'hix għall-Insara ' Ġerusaiem, u imur jaqbad u joqtol-minnhom bla ħniena. Barra misn dan, il-ħeġġa esiżerata, iew mgħaġġla, li wOra. fil oħqrija ta' l-Insara, turi li kien għadu kemm laħaq, għax hi magħmula n- natura ' tal-bniedem, li: meta jilħaq xi baġa, irid j kburitu u jibda jħażżaq bla ħafna ħsieb. Dan jafu kull: ħadd għax jiġri kull imkien, u ġara u għadu jiġ- ri Malta wkoll. Għal hekk ngħidu bil- Malti: ''Xkupa ġdida tħaxwex''. Mela hemm raġuni biex wieħed jaħseb li San Paw'- beda, l-moħqrija ta' l-Insara malli la- ħaq Rabbi, u jekk mar sa Tarsu jara lil niesu, dam hemm żmien qasir ferm. Il- kelma ''neanias' jiġifieri żagħżugħ, fil-qtil ta' Stiefnu toqgħodlu mqar jekk kellu għoxrin jew erba' u għoxrin sena; u l-kel- ma ''presbitevs' ta' l-Ittra ta' Filemon, tista' tfisser li kien Xiħ ta' l-Insara (il- Palestina l-lum ukoll, il-Misilmin jgħidu li laħaq Xiħ lil kull min jgħaddi t-Teoloġija tagħhom, imqar ikollu tletin sena), m'hux li kellu fuq is-sittin. (N. ta' l-E.) ''Il-għerf ta' din id-dinja, quddiem Alla huwa bluha' (1 Kor. jaqbel ma' dak li qal Ġesu lill-Farisin: 'Dak li jgħożżu n-nies, huwa qżież quddiem Alla' (Luqa, XVI, 15). Għax in-nies jgħożżu dak li jiswa għal din il-ħajja, li billi l-ħajja għandha tintemm, għada pit- għada għandu jisfa fix-xejn; imma Alla jistma' dak li jiswa għall-ħajja ta' l-eternità, AĦBARIJIET TAL-PALESTINA Żjara ''Ad Limina'' — Il-Bejatitu- dni Tiegħu Mons. Bertu Gori, Patrijar- ka Latin ta' Ġerusalem, mar Ruma jagħmel iż-żjara tiegħu ''ad limina'' li kull Isqof jew Patrijarka għandu jagħ- mel minn żmien għal żmien. Kif kien Ruma wasal wasla sa Lourdes, u mix- ħut f'riġlejn il-Madonna talab għall- ħtieġiet fir-ruħ u fil-ġisem tal-Benefat- turi u l-ħbieb tat-Terra Santa. Patrijarka Ġdid Kopti — Wasal Ġe- rusalem il-Patrijarka l-ġdid Kopti-Or- todoss, Dr. Al-Amba Basilios, u kellu laqgħa sabiħa. Għandu 36 (sitta u tle- tin) sena, u kien illawrjat fit-Teoloġija fil-belt ta' Salonki. Barra mil-lsien Għarbi, jaf tajjeb ukoll l-Ingliż, il- Franċiż, il-Grieg u l-Latin. Ġabra ta' kotba faħxija — F'Tel- Aviv il-Pulizija Lhud għamlet ħiġma, jew ''raid'' fuq il-ħwienet tal-kotba u fi ftit siegħat qabdet eluf ta' kotba u qari pornografki. Għadd ta' bejjiegħa ta' kotba minn dawn kienu miżmuma mill- Pulizija li mbagħad reġgħet telqithom, wara li tawhom il-kelma bil-maktub li ma jżidux ibiegħu jew iżommu f'ħanut- hom kotba ta' din ix-xorta. Nwar minn Israel lill-Papa — F'Għid l-Imnarja (San Pietru u San Pawl) l- Insara Kattolki li jinsabu f'Israel (it- taqsima Lhudija tal-Palestina) bagħtu qoffa gladjoli mill-kbar lill-Qdusija Tie- għu l-Papa. Il-qoffa kienet marbuta bi fdewxa bajda u kaħla, li huma l- lewnijiet tal-bandiera Lhudija. Il-Patri Kustodju għand il-Papa. — Ir-Rev.mu Patri Polidori, Kustodju tat- Terra Santa, fit-2 ta' Settembru kien Ruma u mar iżur lil Qdusija Tiegħu l- Papa, Ġwanni XXIII. Damu jitħad- dtu ftit anqas minn siegħa u l-Papa wera interess kbir fil-qagħda tat-Terra Santa, u fil-ġid tar-ruħ ta' l-Insara li jgħammru fiha. Qal ukoll lill-Patri Kustodju li għadu jiftakar sewwa kull ma kien ra fiż-żjara tiegħu lill-Art Im- qaddsa, meta kien għadu kanonku, fis- sena 1906. Vigarju tal-Patrijarka f'Israel — Fil- 25 t'Ottubru li għadda kien ikkonsa- grat Isqof, f'Torin l-Eċċellenza Tiegħu Mons. Pier Ġorġ Chiappero, O.F.M., Isqof titulari ta' Cibrija, li issa għandu jagħmilha ta' Vikarju tal-Patrijarka f' Israel. Twieled f'Torin fis-sena 1910, u qaddes fis-sena 1940, u mar mill-ew- wel it-Terra Santa. Kien Gwardjan fid- Dejr ta' Betlehem, superjur u kappil- lan fil-Ka'r u f'Ibrahimija, l-Eġittu, Diskret Taljan tat-Terra Santa, u meta mar Ruma l-Kustodju għamilha minn bdielu, bħala President tiegħu. Ix-xo- għol li ngħatalu, Vigarju tal-art ta' Is- rael, huwa xogħol tqil u ta' reqqa kbi- ra. Nitolbu l-Bambin ikun dejjem miegħu. Il-Mewt tar-Rabbi Askenazi — Miet f'Ġerusalem ir-Rabbi l-Kbir tat-taqsi- ma. tal-Lhud li jgħidulhom Askenazin, Rabbi Herzog. Issa l-kbarat Lhud jix- tiequ li jibqa' Rabbi wieħed fuq iż- żewġ taqsimiet tal-Lhud, Askenazin u Separdin. Dan hu r-Rabbi Jagħkob Moxe Toledano, li bħal issa huwa mi- nistru tal-Kulti f'Israel. ġ — Scicluna, John Scicluna, Nixtiequ li l-imseħbin taghna jitolbu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġejjin, li teiqà minn din id-dinja qabilna, u li 7 miesaom jixtiequna niftakru iisom fit- — qalb tagħna. Min-naħa tagħna niżguraw qrabat- hom (i l-erwieħ ta' dawti il-mejtin għe- żież ikollhom dejjem sehem mill-qud- dies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.