L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2015 $ 15 Flus għal-Lhud, Rumani u Griegi Nafu Ikoll dwar l-importanza tal-flus fl- istorja tal-bniedem. Il-Flus, bl-Ebrajk kesef, narawhom jiċċirkulaw fl-era biblika u fost il-kulturi differenti tal-Bibbja. Lidja, jew Ludda, fl-Asja Minuri, it-Turkija tal-lum, hija magħrufa bħala l-post tal-invenzjoni tal- muniti tal-flus fi żmien r-re Croesus. Il-flus fil-Bibbja jissemmew 140 darba. Għandna diversi tipi ta' flus li jissemmew fil-Bibbja kemm fl-Antik Testment u kemm fil-vanġelji fil-ħajja ta' Ġest u fil-parabboli tiegħu. Abraham kien xtara għar bħala qabar għal martu Sara ġewwa Makfela 400 xekel tal-fidda (ara Ġen 23:16). Naraw fuq kollox il-pubblikani li jiġbru t-taxxi tal-flus mingħand il-Lhud għar-Rumani li kienu jaħkmu fuqhom fil- Palestina. Fil-Passjoni naraw li Ġest jinbiegħ għal tletin biċċa tal-fidda. lil Abraham li kellu familja kbira sinjura, jagħti 400 xekel tal-fidda lil Għefron għall-għar ta' Makfela, liema somma llum tqarreb il-195 Euro. Abimelek ħallas lil Abraham għal Sara permezz ta' nagħaġ, baqar, ilsiera u 1000 biċċa tal-fidda (ara Ġen 20:14-16). Niltaqgħu ukoll max-xekel li kienu l-flus li kienu jużaw il-Lhud biex iħallsu t-taxxi madwar is-sena 500 Q.K.. Il-kelma xekel, ġejja minn shakal, tirriferi għall-użin tal-fidda li biha kienu jħallsu l-Lhud qabel ma daħlu l-muniti proprju tal-flus. 3000 xekel kienu jagħmlu talent li kienet somma kbira ħafna (ara l-parabbola tal-maħfra u tat-talenti), illum kieku jiswa mal-1470 Euro. Talent kien fih 60 mina, mis- sistema Babiloniża bbażata fuq in-numru sitta, u kien jagħmel 6000 dinar Ruman. It-talent kien jiżen 34kg ta' fidda u kien paga, dakinhar, ta' 20 sena xogħol. Il-mina kien fiha 50 xekel u kien fiha 567gr ta' fidda (ara Eżek 45:12), fil-valur tal-lum tiswa 24 Euro u 73ċ. Mina kien fiha 100 dinar (ara Eżek 45:12 u l-parabbola tal-mina f'Luqa 19:12 u l-parabbola tad-drakma l-mitlufa, f'Luqa 15:8). 16 4 L-Anr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2015 Xekel Lhudi kien daqs tetradrakma Griega u stater tal-fidda Ruman u kien fihom 11.3 grammi ta' fidda (ara 2 Re 7:16, ara Lev 5:15 u 27:16), illum kieku jiswa 49ċ. L-istater Ruman kellu l-wiċċ ta' Ċesari fuqu. Kienu jagħmlu 2 dinari jew 4 drachmas Griegi (ara Matt 17:27). Kien hemm ukoll ix- xekel tad-deheb li kien jiswa daqs 15-il xekel tal-fidda, illum jiswa 7.35 Euro, kien hemm il-mina tad-deheb li Ilum kieku tiswa 370.60 Euro u t-talent tad-deheb li kieku jiswa 22,268 Euro. Fil- fatt ir-Re Salamun kien ġab 420 talent tad-deheb minn Ofir u r-Reġina ta' Sheba kienet ġabitlu 120 talent tad-deheb. Huwa stmat li fir-renju tiegħu ta' 40 sena huwa kellu 36.9 biljun Euro f'talenti tad-deheb. L-Aureus tad-deheb li kellhom il- Lhud kien jiswa kwart ta' mina, illum kieku jiswa 3 Euro u 83ċ. Il-gera, l-inqas munita tal-Lhud kien fiha 0.6 gramm tal-fidda u kienet tiswa xi 2.45ċ, u għoxrin bħalha kienu jagħmlu xekel (ara Esodu 30:13). Żewġ għasafar kienu jiswew kwart ta' dinar jew nofs kwart ta' xekel jew ftit iktar minn żewġ gera, xi 6ċ. (ara Matt 10:29). Il-bekah kienet tiswa 10 gera (xi 24.5ċ) u x-xekel kien fih żewġ beka. Il-prutah tal-Lhud kienet tiswa ftit, daqs il-qaudrans tar-Rumani. Tajjeb li ngħidu li l-Bibbja ssemmi s-self fejn kienet tesiġi li ma jintalabux interessi mill- foqra u għalhekk kontra kull prattika ta' użura (ara Es 22:25). Ix-xekel kellu fuqu xbieha tal- allat pagani u kellu l-oriġini tiegħu minn Tir u għalhekk minn Kaanan. B'150 biċċa tal-fidda wieħed kien jixtri żiemel (ara 1 Re 10:29). Karru taż-żwiemel kien jiswa 600 xekel (1 Re 10:29). Il-profeta Hosegħa kien xtara lura lil martu Gomer il-prostituta u t-tlett itfal tagħha għal 15-il xekel. Il-mohar jiġifieri il-prezz li kien jagħti l-għarus lill-missier il-mara kien ta' ħamsin xekel (ara Dewt 22:28-29). Id-dinar denarius, li tfisser għaxra, kien valur tal-flus tar- Rumani. Ir-Rumani kellhom ukoll il-quadrans, kwadranti, minn quatuor li tfisser erbgħa, bħala l-iżgħar munita (ara Matt 5:26 u Mk 12:42, kieku tiswa 0.2ċ) li erbgħa bħalu kienu jagħmlu assarion (assi), ara Matt 10:29 u Lq 12:6, kieku jiswa 0.77ċ. Id-dinar fil-fatt kien jiswa daqs għaxar assarion i mbagħad iktar 'il quddiem sar jiswa daqs 16-il assarion. Il-kodrantes tal-Griegi kienet iswa daqs il-quadrans tar- Rumani. Il-Griegi kellhom ukoll it-tetradrakma tal-fidda i kienet daqs erba' drakmi (510-38 QK.) fejn id-drakma kienet tiżen 4.3 grammi. Kien hemm ukoll l-istater tad-deheb i kienet tiżen 8.5 grammi, li kien jiswa daqs 20 drakma. Il- Griegi kellhom il-lepton bħala -inqas munita (ara Matt 12:2; Lq 12:29) fil-fatt studji fuq il- famuż Liżar ta' Turin (ara Ġw 20:7), imsemmi diġà fl-omeliji minn Brawlju ta' Sevilja, juri li fuq l-għajnejn ta' Kristu kienu tpoġġew l-lepton bil-kliem L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2015 $ 17 Grieg magħmula fi żmien IG BETA BON tA ED) A.D., skont drawwa Lhudija fid-dfin. Id-dariks, imsemmi pot EB Big B PI 485 QK., kienu tal-Persjani msemmija f'Eżra 8:27 u Neħ 7:70 u kien jiżen 8.4 gramma ta' deheb u 5.6 grammi l ia la G e IBDA a Dawn niltaqgħu magħhom fi pt i ie bil ne Żgur li l-immaġni tal-allat pit kO JET alli g dw fAċI PG a a i l-projbizzjoni tal-immaġni tal-allat. Flus għat-Tempju It-taxxa tat-tempju jiġifieri t-tribut lit-tempju kienet nofs xekel jew didrakma Griega jew dinar (ara Esodu 30:13-16 u Matt 17:24), LGD Bil i te IET kienet teżisti din il-munita għat-tempju. Il-lepton Grieg kienet l-inqas flus li OI a BI B ta a taa inqas mill-gera. U għalhekk meqjusin bħala l-flus tal- Oami bike Ga ti a A f'Mark 12:41-44 u Luqa 21:l1-4 fejn naraw l-offerta pi i a ħabbiet (tliet lepton Griegi): 'Kien qiegħed biswit it-teżor, IE AT f be LE jtAJO n-nies fit-teżor. Bosta għonja DOT Tela AvGh GG ai zbalja biċċtejn żgħar, jiġifieri xi jo SITS iba dixxipli tiegħu u qalilhom: 'Tassew ngħidilkom, li din ikVanbbt jiet tali aria poeta Ka A o ll EJ OI fit-teżor. Għax dawk kollha tefgħu miż-żejjed tagħhom, inti ini ti ġita hbEN tefgħet kull ma kellha, dak kollu li kellha biex tgħix' JI o IŻ OIIO gramma ta' bronż jew ċomb u tiswa xi 0.8ċ. (G a qa 2 Uta BŻAA Nail sta ita ov lat fietel il-paga ordinarja ta' ġurnata xogħol u 64 minnhom kienu jagħmlu xekel u 3 minnhom gera. 2 leptons kienu jagħmlu quadrans Ie oni Konont jagħmlu assarion Grieg, 32 minnhom kienu jagħmlu Matt 29:19; Luqa 15:8 u Atti 19:19). Dawn il-flus kienu magħmula mir-Re Alessandru Jannaeus bejn 103 u 76 QK. u fuq naħa minnhom kien hemm is-simbolu tal-ankra li kienet s-simbolu tal-qawwa navali tad-dinastija tas- Selewki u fuq n-naħa l-oħra kien hemm is-simbolu tal-kewkba, simbolu tas- swewwiet u tar-rejiet. Kienet tiswa madwar 13-il minuta xogħol ta' ġurnata. L-armla fqira titfa' biċċtejn taċ-ċomb jew tliet ħabbiet minn dawn il-flus fit-tempju, xi 2.4ċ. Bil-valur tal-ħajja u tax- xogħol tal-lum hija tefgħet 1 euro u 25ċ. Hawnhekk Ġest jfaħħar il-ġest ta' din il-mara. Jalla kieku aħna ukoll nitfgħu Euro fl-offerta waqt il-quddiesa bħalma għamlet din l-armla fqira li tefgħet kull ma kellha, u mhux issib forsi lil min jikkuntenta li jitfa' 1ċ u jgħid li qiegħed jgħin lill-knisjal F'Mark 11:15 għandna wkoll l-episodju singulari ta' Ġest meta qaleb l-imwejjed tas- sarrafa tal-flus fit-tempju għall-poplu Lhudi pellegrin tad-djaspora fejn kien iħallas t-tribut annwali lit-tempju ta' nofs xekel. Flus għal Ċesari It-Tribut lil Ċesari u għalhekk lill-Imperatur Ruman kien ta' dinar Ruman (ara Matt 22:19-21 u Luqa 15:8 u Mark 12:14). 'Ġew u qalulu: 'Mgħallem, aħna nafu li inti raġel tħobb is- sewwa u li ma tħabbel rasek b'ħadd, għax int lejn wiċċ ħadd ma tħares, imma t-triq ta' Alla tgħallimha kif tassew hi. Sewwa jew le li wieħed iħallas it-taxxa lil Ċesari Ir-risposta ta' Ġesu hija li jagħtu (fil-Grieg għandna l-kelma apodote li tfisser irritornaw lura) dak li hu ta' Ċesari lil Ċesari u lil Alla dak li hu ta' Alla. Id- dinar kienet it-taxxa li kienet tingħata lir-Rumani. Il- munita tad-denarius Ruman kellha l-wiċċ tat-Tiberius u fuq in-naħa l-oħra ta' Awgustu Ċesari. Il-kelma denarius ġejja mil-latin: deni li tfisser għaxra. Fis-sena 269 Q.K. din il-munita tal-fidda kienet tiżen 6.8 grammi. Fis-sena 211 QK. bdiet tiżen 4.5 grammi, sakemm il- valur niżel għal 3.9 grammi fi żmien Kristu. u Ġw 12:5 jirriferu għal dinar bħala paga ta' ġurnata xogħol. 27 naraw lil Ġesti jordna lil Pietru sabiex jaqbad ħuta u f'ħalqha jsib il-flus għall-ħlas tat-taxxa. Huwa sab stater ta' erba' valuri li kienu biżżejjed għal ħlas ta' żewġ persuni jiġifieri għal Pietru u għal Ġesu. Il-ħuta aktarx kienet dik li wieħed isib fl-Għadira tat-Tiberija fejn kienu jistadu l-appostli, it-Tilapia, meqjusa bħala l-ħuta ta' San Pietru. It- taxxa kienet tgħaddi lill- pubblikani mbagħad lill-kap tal-pubblikani, lil Erodi u mbagħad lill-Imperatur. Id- dħul annwali minn Salome L-ART IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 2015 $ 19 minn Jamnia u Ashdod u Phasaelis kien ta' 60 talent, dak ta' Filippu mit-territorji ta' Fuq kien ma' 100 talent, ta' Erodi Antipas mill- Galilea u Perea kien 200 talent, ta' Arkelaws mill- Idumea, Ġudea u Samarija ta' 600 talent u ta' Agrippa mill-Palestina kollha kien ta' 2000 talent. F'Mattew 18:23- 25 naraw l-istorja tal-qaddej li kellu jagħti 10,000 talent (600,000 dinar, xi 147,000 Euro) lis-sid tiegħu li ħafer dan id-dejn kollu imma huwa ma kienx ħafer lil min kellu jagħtih biss 100 dinar, xi 24.5 euros. F'Lq 12:6 niltaqgħu mad-dipondju Ruman li kienet munita tal-bronż li kienet tiswa daqs żewġ assi. Waqt li 240 aureus kienu daqs talent. Tajjeb ukoll ngħidu dwar iż-żewġ dinari li ħallas is-Samaritan it-tajjeb għar- raġel ferut lil tal-lukanda. Dawn kienu paga ta' jumejn, oħrajn jgħidu li kienu flus għal ġimagħtejn u oħrajn jgħidu li kienu għal xahrejn u għalhekk mela żgur ma kinux biss 'biċċtejn' tal-flus. Għal tletin biċċa tal-fidda, għal tletin xekel, daqshekk swiet il-bewsa, bil-Grieg kataphilein, tat-tradiment ta' Ġuda l-Iskarjota. Ġuda ttradixxa lil Ġesu għal tletin biċċa tal-fidda, bil-Grieg kellhom il-valur ta' arguria, 20 $ L-Anr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2015 kif naraw f'Mattew 26:15, Mark 14:10-11 u Luqa 22:1-6. Aktarx kienu tletin stater ta' Antijokja li kellhom fuqhom lil Awgustu Ċesari. It-tletin biċċa tal-fidda huma msemmijin fl-Esodu u fil-ktieb ta' Żakkarija u f'Ġeremija kap 32. Dakinhar kienu jiswew paga ta' xahrejn xogħol. Ġuda jiddispjaċih u x'ħin ra li Ġesti verament kien se jinqatel mar u rritorna l-flus lura fit-tempju perċ l-qassisin qalu li ma setgħux jitfgħu dawn il-flus fit-tempju u għalhekk xtraw l-Għalqa tal-Fuħħari (ara Matt 27:3-8). F'Żakkarija 11:12-13 naraw dawn it-tletin biċċa tal-fidda li jingħata Żakkarija u dan jagħtihom lill-fuħħar fid- dar ta' Alla. naraw it-tletin biċċa tal-fidda bħala l-prezz ta' ilsir li jinqatel u għalhekk il-flus tad-demm: 'Jekk jagħti bir-ras lil xi Isir -jew ilsira - sidu jagħti tletin biċċa tal-fidda lil sid l-ilsir u l-gendus jitħaġġar' It-tletin xekel kienu l-kumpens għall- ilsir maqtul. U għalhekk naraw hawnhekk il-prezz li jingħata Alla, lil Ġesu, ir-Re tar-rejiet, prezz ta' ilsir. Bil-flus li reġa' ta lura Ġuda fit-tempju, il-qassisin xtraw għalqa għad-dfin tal-barranin. Imsemmija bħala l-Għalqa tal-Fuħħari għaliex il-ħamrija tagħha kienet ta' natura taflija, tafal aħmar, kulur id-demm. Fil-Bibbja hija msemmija bħala haceldam jew akeldama jiġifieri l-għalqa tad-demm, għaliex bihom inxtara d-demm tal-Ħaruf il-ġdid jiġifieri ta' Kristu. Anke d-diskors ta' Pietru f'Atti 1:18-19 isemmi din l-għalqa fejn jgħid li kien xtraha Ġuda u qatel ruħu b'idejh fiha. Anke Ġeremija jsemmi din il-għalqa kif naraw f'32:2 u 7:32: 'Għalhekk, araw, għad jiġi żmien, oraklu tal-Mulej, ma jissejjaħx aktar Tofet jew Wied Ben Ħinnom imma Wied il- Qatla. Għad jidfnu f'Tofet, għax ma jkunx hemm post ieħor'. San Ġirolmu jgħid li din l-għalqa kienet tinsab fin-nofsinhar tal-muntanja Sijon. Antonju ta' Pjaċenza fis-sena 570 jgħid li kienet isservi għad-dfin tal- pellegrini. Fi żmien il-Kruċjati kienu jindinfu fiha madwar Fl-1892 il- Knisja Ortodossa Griega kienet bniet hawnhekk monasteru ddedikat lil San Onoffiju. Il-fatt li f'din il-għalqa mixtrija bid- demm ta' Kristu kienu jindifnu l-popli kollha, juri kemm is-salvazzjoni ta' Kristu hija miftuħa lill-popli kollha. L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2015 $ 21