LEHEN IL-MALTI IT-XXII SENA JANNAR-MARZU 1952 GĦADD 251-253 Dan IL-GĦADD FIH:— L-Evrrun: Il-Fidwa tad-Dinja — Manċenn Mizzi: Virġilju, Beatrice u l-Figuri l-oħra ta' Dante — K. VassanLo: Il-Miża — VALENTIN XV, Barnana, O.P. ttradj: Ġuliu Cesri — Qlaven J. Gunia: Iż-Żifna — Dex. Vallettr — MARĊELL Mizzi: L-Erbut limna — W. Gunra: (ilvem — G. B. Cassan: Għal- lejn) — H. Miemner: Tibdil ta' l-Alif fil-Malti — V.-Mirsun Baxxier: Żieda ta' Kliem mn Tifsir — €. AL-Vassanno; Pucżiji — 9.0.0. Reċensjo- nijiet. IL-FIDWA TAD-DINJA Mill-EDITUR Missieru kien neguzjant: ħutu daħlu ghan-negozju u għamlu l-flus, U missierhom kien bniedem hieni għax ra 'l-uliedu miġbura ti mistaghna, Imma wieħed… wiehed minnhom baqa' jdejjqu ghax flok ghan-negozju dahal għall-A fi, u mill-Arti qala' ftit— ftit wisq, kemm ighix ħażin: Iżżeniveġ mara sabiħa, u din tatu kemm-il poża artistika għall-ideat tieghu ta' ġmiel idealizzat u tatu wkoll tfal: helwin u. f'saħħithom — tatu kollox barra jlus. Għax kullma kellu fid-dinja l-kwadri sbieh, frott tal-imeġinazzjoni tieghu, materjalizzazzjoni ta' ħolm mistiku, xewqat u xenqiet maħruġin bħal kuluri simboliċi kull wiehed qisu fergħa ta' xitia nar tħeġġeġ minn ruħu, U kien isejjah il-kwadri tal- pinzell tieghu Fleurs du Mal. mhux ghax imnisslin mid-dnub bhall-poeżija ta' Baud- olaire, imma ghax ulied id-dmugh li hu kien jaħbi minn martu biex mu jurihiex ghommtu, meta, flok jaqsam qalbu quddiemhu u jirlobħa mahfra. talli rabatha miegħu fil-ġuħ u l-għaks, min jaf kemm-il darba, bħal Pagliaccio ta' Leoncavallo, kellu jidħak u jdaħhakha; igħallimha tghix bħalu bil-ħolm ta' Fama li kienet għad. trid taghmel immortali lilu w lilha wkall bħal għajn safja tal-ispirazzjoni tal-Pittura tieghu. Ghax hu kien żgur mill-qawwa mwil-ġenwinità tal-Arti tiegħu: kien żenr li ż-żmien ma kienx jista ghal ruħu. Ghal ġismu iv jista jċaħlidku, — jista jmarrdu u jista joqtlu, u fl-aħħar mill- aħhar illum jew ghala ż-żmien irid. joqtol lil kulhadd, lil-dawk li jaħqar u lil-dawk li-jfissed xorta waħda. B'danakolut Wara mewtu nenies li-jammiraw l-Opra tal-Ġenju lilu jfaħħruh u isemmuh. U lil dawk li bhal issa qegħdin gawduti għax ghamlu l-fuus ħadd ma jsemmihom. U forsi mid-dinja l-oħra missieru jara li kien l-iben li nxiehet għall-Arti. u mheex uliedu l-ohra, li ghamel sewwa, Għax jekk dawn ghamlu l-flus, hu hol oq il-ġmiel—ġmiel li kiber ftit ftit ġo fih maż-żmien sakemm infexx barra f'dija ta' kuluri u linji, dellijiet u. dwenlijier li-huwa waqqaf fuq it-tilu għal dejjem. Minn- nies ta' żmienu mu jgħaddih hadd — ighaddih Alla biss ghax Dan. bhall kavadri tiegħu, kif. ghanna Dun Karm, t'jagħmel mija kull- jum u mija jhas ari. Tmme lil-missieru l-noguzjant u hutu bil- hwienet. mfarierin. bil-qligh meta. jmutu min. ser isemmihom iżjodż Min. ser ihabbar rasu bil-bankier X li, ghax. għadu ħajn ħafna iridu minnu, kulħald jaglaghlu l-kappell u kulħadd imarrablu halli jgheddi l-ewwel. kulħadd ighollih u ifaħħru f'wiċċu) L-Arti biss hija l-ħa jju l-kbira, wil-pittur jibqa' jpinġi u johlom ir-rebha aħħarija li ż-żmien ghad irid. iġib miegħu. bhal deheb fuq karru tall-ġeuehur misfuq minn żwiemel bi ġwienaħ tas-sħab minquxa mir- rham ikhal tas-sema— l-aktar rebha nobbli, ir-rebħa tal-Ġenju U minn-naħa l-ohra martu tiftakar ħosbiena fil-kera li jrid jitħallas, fir-razzjon li jrid. jinxtara. fil-ħalib tat-tarbija li ma tistax iċċaħhadhulha, fil-kont ta' l-hajjata, U biex ma tiksirlux qalbu irbissimlu donnha bħalu qieghda tithenna bir-rebħ tal-Ġenju li tiġi wara l-Mewt. Jonkellu imxabbgħa minn hajja dejqa, minn ħolm meaterjalizza fl-Arti ta' pinzell biss, tipprotesta kontra l-Umanità u tipprova ġġiegħel lil-żewġha jifhem li l-Umanità bħala massa hija Bhima Bla Qalb. u jaqbel għalhekk ti sakemm hu u hi huma ħajjin jahseb għall-ħobża tagħhom, u jara kif jagħmel il- flus bħal ħutu tan-negozju, U l-Artit. L-Arti min qatt kiel. bihal U min qatt gaedieha hlief min żeblaħha' V' il-pittur, li qabel kollox hu miż- żewweġ ma' Ideal li mt jħab'ihx kiwiet. imejjel rasu rassenjat imut għall- Fidiea tal-Umanità mill-jasar. tal-Kruh bħalma Kristu mejjel rasu, rassenjat imut għall-fidwa tal-Umanità mill-jasar tad-Dnub. Għax dak li hu Diub. fl-ordni morali huwa Kruh fl-ordni estetiku. U għalhekk l-Umanità fiż-żewġ ordnijiet għandha bżonn. min imut għaliha, t'Jeħtieġ li: wiehed imut biex isalva poplu'. qal Kajfa. u Kristu u 'l-Artist. mietu t-tnejn għalina u għalhekk ' huma t-tnejn tabilhaqq ieġ feddejja tad-Dinja. : Ghalhekk Ġest Kristu, barra Bniedem, Bin il-Bniedem u Alla, kien ukoll l-Akbar Artist ghax Huwa miet biex fid-dinja tar-Ruh tigi s-saltna tas-Sewwa u tal-Ġmiel, Fih u Mieghu miet ukoll il-Ħallieq tal-Ġmiel. U ghal-minż. Mhux. għalihom mietu, ghax kieku riedu setgħu nqatghu — mill-Umanità rupida u gawdew ieelhedhom. id- Dehra maghluqa ġo fihom, il-viżjoni tal-Ġmiel Morali u Estetiku — iż-żewġ irehlighta maħruġin bhal żewġ ilsna tan-rier minn fomm l-Ispirtu Santu mill-Essenza t'Alla nnifsu juq id-dinja mud- lama, Imma d-dinja. tara d-drawl wid-dawl ma. tridx taf bih, u lil min jaghmel id-dawl ghax juriha xturha u kruhitha tibda tobogħdu sa ma bħat-tigra tħebb ghalih. toqtlu u tixreblu demmu, U metu Pilanw—simbolu ta' dawk. il-ġwejjef ili l-verità jħobbuha imma mu ghandhomx il-ħila jiddefondulhu ijarġ għal mitt-elf darba jsaqsi jekt; iridux li ħu jehles lil-Kristu-Ain-trtist jonkollu lil Barablic- Fulgari-Materjalist, il-Filistej igħajtu b'lehen wiehed: Eħles lil Barabbal Sallab lil-Kristu u Denmu jixtered fuqna u fuq uliedna, U. Pilatu mwerwer. ghax ġila jħalli li Kristir-Alla-Artist jintaxar juq salib ghaż-żeblih. tal-Filistej — il-maqdara bla ruh ta'— dak kollu li hu Sabih u Qaddis. U dil-ġrajja. baqghet u tibre' tiġġel- ded. f'dawk kollha. li-ġeddu fil-persuna tagħhom. is-sagrijiċċju tal- Imgħallem għall-umanità antipatika u krudila, Quddiem — Barabba. fil-gholi jinqalghu kpiepel, jintlewew irkubtejn, jinfethu bibien u jitkisser. il-ħaqq. Minfuh bih innifsu Barabba, bħal għaġeb tal-ħrafa li biex jixbu kien irid jib'a xebba sabiħa, ġera mad-dinja jibbi — l-Ġmiel wis-Sewa. kull fejn iltaqe maghhom, jahraq it-trigat ta' mhabbet: in-Nazzarenu bin-nirien sewwieda. tal-mibegħda, Wiż-żmenijiei firxu l-ġid tad-dinja f'rid- lejh. tah ix-xettru wil-kuruna tas-setgha, u semmewh Mammonu, Madankollu fuq il-muntanja. — mxemmxu tal-Palestina Kristu għadu jrenni d-Diskors tal-Ħniena ili tul i li furraġ il-qalb IA dawk ti d-dinja. kaqrithom u weġġghethom. Imberkin dawl li għandhom. il-gharx. tal-ġustizzja. ghax is-sultuti— tas-semet hija tagħhom Imbeikin dawk li-bkew u xerrdu id-dmughi għax hum jkunu mfarrġin', U Mammona b'leħen. oħxon. biex jitfi lehen l- Imqaddes igħajjat: Imberkin dawk li jaghmlu l-flus. jiġimghu l-ġid. ghax id-dinja hija. taghhom Boloh il- ofqar li fid- dinju hi ghandom xejn għax huma jitgħaffġu taht suqajn il-Qawwi. Boloh dawk li ma jrekknux ġid kemm jifilhu għax jitilfu minn idejkom l-ghamex tal-ħakma … tuck li jistagħnew isiru qaewija u jaħkmu l-qlub wil-moħħ il-qima sa ta' dek li minn għalihom jobogh- duni, Għax min sa. jghix f'dar fqira jekk jistà jghix f'palazzj b'elf meta jakkwista eltojn, u b'miljun meta jista' jakkwista żewġ miljuni) U minn jikkuntenta li jghaddi minn triq u ħadd ma jaghti każ tiegħu meta jista' jifrah b'qawwtu jara l kulhadd iseħimlu jieqaf jirkaxxu. quddiemuż Jiena Mammona Alla taghkom. il-Bnedmin, mn ma jkollkomx Alla iehor għajri. U hafna jiċhduni bil-fomm immu jdeħilċimi f'darhom u jonorawni, jeħduli b'idejja fil-pranzijiet, cork- tail-parties u ballijet tas-soċjetà għalja'. U. Kristu baqa' u jibqa' mdendel fuq salib, wahdu. mitluq mill-kotra l-kbira tan-nies u sa minn ħafna mill-qaddejja Tiegħu li ma għandhomx is-saħħa jisahru Mieghu ghax beżżiegha jew ghax inqabdu fix-xibka tad-Deheb u l-Fidda wil-Frugħa ta' iehed Mammonua. U l-Artist ukoll jibqa msallab u miarrab — joħloq il-ġmiel għas-serhan tar-ruh tieghu, għall-umanità antipatika u stupida, umiljat min-nies tal-ġid mwil-flus. il-bejjiegħa mix-xerrejja tas- sieioq u l-imħażen. U waqt li hu jqanqeċ u. jiċċaħħad, huh jibqa' jagħmel il-flus, ifaddal biex jixtri karrozza, isifer, jitbahradx u jga- di—ighix ghalih biss, imma jgħix. Għall-Artisti hemm il-Fama ta' wara l-qabar, Wil-Fuma tiġi imma meta. tiġi jkun ilu Vi. miet. U meta jmut ma jkollu bżonn ta' xejn u hadd mid-dinja jagh- mel, mela, jiġri wara Mammonaż Imma l-Ispirtu. tal-Gmiel u s-Sewwa jrossu bejn dirgħajh u ma jħallihx jaħrab, Ghalhekk meta ir xi gallerija jew mużew tal-arti fl-ibliet il-kbar tad-dinja ftakar li dawk id-dehriet tal-ġmiel li qed titgħax- xaq bihom ħarġu ħafna drabi mill-qalb il-moħħ ta' nies li sakemm damu ħajjin. mhux dejjem sabu biċċa hobż għalihom u għal marthom, u f'qdibek. forsi thoss imhabba Mmwahħra ghal min fedu din id-dinja. — kerha bid-dehra ta' realta' sopranaturali, Għax x'kienet tkun id-dinja minghajr l-Artiż. X'kiener tkun il-Ħajja mingħajr il-viżjonijiet tal-Ġmiel' L-Arti, kull arti. hija l-Fidwa tad-dinja. mis-saltna tal-Kruh. Kull arti li tikxef imqar roqgha wahda mis-sema mistiku ta' dak li hu sabih u kbir — Poeżija, Mużika, Skultura — hija l-Fidica tal- Umanità, Għalhekk. kif Kristu feda d-dinja. mis-saltna tad-Dnub l-artisti l-kbar fdew id-dinja mis-saltnu tal-Kruh, Mhux Barabba jeda l-Bniedem minn taħt id-diviefer tax-xitan. imma Kristu; u mhux Mammona—in-negozjant il-kbir li jagħsar il- flus minn demm ti għaraq. hutu — imma l-artisti l-fqar. fdew id- dinja mill-Kruh. Kristu ta lid-dinja Reliġjon ta' mhabba bli tarf. ur l-Artisti tawha r-reliġjon tal-Ġmiel, W'iż-żewġ reliġjonijiet — ir- rdliġjon tas-Sewwa wir-reliġjon tas-Sabik—huma haġa waħda għas l-Arti tidhol. fir-Retiġjon tal-Ispirtu. liberu tal-Bniedem. U Mammona għalhekk bagħadhom it-tnejn minn qiegh qalbu, u għat- tnejn ħalef il-qirda, Żamm fuq il-quċċata tal-Ġolgota mwaqqfin mal-medda twila tas-snin żewġt islaleb kbar u fuqhom dendel għal dejjem iż-Żewġ Feddeja tal-Umanità—Kristu u l-Artist, Wid-dinja xxarrbet b'demmhom u seħħet il-Fidwa tad-Dinjal