KUNSIDERAZZJONI DWAR IL-POEŻIJA F'MALTA (Bit-Taljan u bil-Malti) L-Ewwel Parti Oliver Friggieri SFOND Meta wieħed iqis il-mixja politika tal-gżira taħt il-ħakma kolon- jali ingiiża, wieħed irid jagħti importanza sħiħa lit-tradizzjoni lingwis- tika, u għalhekk kulturali, minħabba li hemm marbutin magħha, bħala kawża li ddeterminaw bosta ħwejjeġ, ġrajjiet u sentimenti qawwija li mbagħad tbiddlu f'għodda għat-taqbida tal-jeddijiet kostituzzjonali u spiritwali. Waqt ii wieħed isegwi qajl l-imġiba ġenerali lejn l-ilsien Taljan, wieħed isegwi wkoll il-linia ġenerali ta' l-artisti, u l-aktar tal- letterati. Fit-tiftixa li għamlu John Austin u George Cornwall Lewis, kum- missjonarji tal-Gvern Ingliż, li waslu f'Malta fl-1836, hemm mis- tqarra l-importanza u t-tixrid tat-Taljan, l-iżjed fl-iskejjel u fil-qasam tal-liġijiet (1). UFtit huma l-ġurnali bejn l-1800 u l-1838, u bit-Taljan, bħalma hu l-Giornale di Malta' (2). Wara ħidmiet intensivi, ftit żmien wara li xxandret il-gazzetta ta' kull xahar Spettatore Imparziale (għal xi żmien taħt ċensura) u l-gażżetta ta' kull ġimgħa Portafoġlio Maltese, il-ħelsien ta' l-istampa ngħata fl-1839 u dan kien ifisser għajn kbira oħra ta' tixrid kulturali, qabel xejn bit-Taljan. Fil-kuntest tat-taqbida għall-ħelsien ta' l-istampa, il-Giovine Italia bagħtet makkinarji u tagħmir tipografiku ieħor, waqt li fl-Italja xi stati għamlu reazzjoni qawwija kontra dan (3). Napli pprotestat bil- qawwa dwar: xi artikli H dehru fuq ġurnali Maltin u minħabba f'dan, l-eżiljati naplitani kienu mwiddba li kull ħidma ġurnalistika tagħhom I, Malta, 1988, paġ. 82, paġ. 28 IL-MALTI li setgħet tisfa ta' ħsara lill-ħakma sqalliia setgħet twassal għat- tkkeċ- ċija tagħhom mill-gżira tagħhom-mill-gżira. il-ħelsien ta' l-istampa ħolqot moviment sħiħ ta' ġurnali, kważi lkoll bit-Taljan. Il Mediterraneo kien favur l-għaqda ta' l-Italja b'saħ- ħtu kollha; L'Ordine kien aktarx reazzjonarju; is-Stenterello kien wieħed minn bosta ġurnali ċajtiera. Xi ismijiet ta' ġurnali jwassluna fiż-żmien tal-waqfa ta' xi eżiljati Taljani f'Malta matul iċ-ċaqliq għall- peniżola. Din il-qagħda ta' eżiljati intellettwali f'Malta, sa l-1860, tat lir- rabta qadima bejn il-kultura Taljana u Malta dimensjonijiet ġodda u kellha wkoll tħalli l-effetti tagħha fuq il-ħajja soċjali u artistika tal- gżira. L-emigrazzjoni politika mill-Italja għal Malta bdiet matul iż- żmien napolejoniku. Aktarx li l-ewwel eżiliat kien Vittorio Barzoni ii rifes fuq Malta fl-1804. Iżda l-wasla kontinwa ta' eżiliati laħqet il- qofol tagħha wara r-restawrazzjoni, u l-aktar wara l-1849. Sa l-1848 l- eżiljati laħħau madwar ħamsin, iżda bein l-1849 u l-1860 l-għadd kotor mhux ftit. Fost ir-raġunijiet għala l-eżiliati għażlu li jibqgħu f'Malta, Giuseppe Patti jisħaq li 'l-għaqda ta' l-ilsien, tal-klima, tat-twemmin reliġjuż u l-elf punt ieħor ta' rbit bejn Malta u l-Italja meridjonali għenu mhux ftit lil dan il-proċess'' (4). Dawn il-punti ta' rbit issuktaw iikbru u jieħdu suriet ġodda min- ħabba li r-relazzjonijiet u r-rejazzjoniiiet kienu varji. Patti (5), hu u jikkwota xogħol ta' J. Peretti (6), igħid li fl-għaxar snin ta' bejn l- 1850 u l-1860 il-fehma pubblika kienet influwenzata mhux ftit mill- istampa ta' dik il-ħabta u qanqlet għadd ta' rejazzijonijiet negattivi fis- sovrani ta' l-Italia, u ifakkar fl-ordni tal-Papa biex isir sorveljanza fuq il-ġurnali mxandrin fil-belt Valletta, u l-aktar il-proibizzioni li għamel il-Papa lil Spettatore Imparziale li kien ukoll il-medju biex xi eżiliati jsemmgħu leħinhom, Ġurnali oħra, bħalma huma Il -Corriere Mercantile Maltese, Il Furetto, Il -Filantropo Maltese u l-Gazzetta Popolare. waqt li jixhdu l-ħakma sħiħa ta' l-użu tat-Talian f'din it- taqsima bikrija tal-ġurnaliżmu Malti, jagħtu ħ'iel tar-rabtiet differenti li kienu jeżistu bejn iż-żewġ artiiiet fiż-żmien. ' Le mie prigioni ta' Silvio Pellico qanqal simpatija għall-patrijotti Talani, u t-traġedji ta' Guerrazzi u ta' Nicolini xettlu sens ta' ħelsien kontra t-tirannija. G. Patti: op. eit., paġ. Ibid., paġ. IL-POEŻIJA F'MALTA 29 brini nqraw kollha f'Malta. Ġemgħa politika sigrieta, L'Associazione Patriottica Maltese, twaqqfet minn għadd ta' intellettwali mmexxija minn Gio. Grech kien korrispondent fl-Accademia Gioenia di Scienze Naturali ta' Katanja u msieħeb tas-Societa' Medico- Chirurgica ta' Genova, u huwa wkoll l-awtur ta' għadd ta' pubblikaz- zjonijiet bil-Latin u bit-Taljan (8). Garibaldi, flimkien maż-żewġ uliedu Menotti u Ricciotti waqaf f Malta għal jumein, it-23 u l-24 ta' Marzu, 1864 (9). Il-waqfa tiegħu ngħatat l-akbar importanza fil-ġurnali Maltin, u l-festa ta' ġieh li saret, mhux nieqsa minn xi inċidenti, offriet għamla ta' parteċipaz- zjoni u ħidma ribella għaċ-ċittadini Maltin. Patti jsostni li kien hemm ukoll ''bosta membri tal-klassi kolta ta' l-Arċipielgu' u li l-ġrajjiet li seħħu fi Sqallija u l-emigrazzjoni ta' dawn l-eżiljati wasslu għall-ew- wel ċaqligiet b'risq il-ħelsien kostituzzjonali. Wara li rriferejna fil-qosor għall-moviment politiku-kulturali ta' l-eżiljati Taljani, insibu ruħna quddiem għadd ta' rapporti magħmulin minn kummissjonarji Ingliżi; fihom tinsab l-aqwa għajn ta' tagħrif dwar kultural: tal-gżira li wieħed jista' jikseb minn taqsimiet uffiċjali, Ikoll jaqblu dwar l-importanza soċjali li ngħatat lit-Taljan f'dawk is-snin. il-Kummissjoni ta' l-1865, maħtura mill-Gvernatur Sir Harrv Knight Storks (1864-1867), l-inkjesta magħmula minn Paolo Pullicino dwar il- qagħda edukattiva fl-1850, l-ittra ta' sir Charles Thomas Van Strau- benzee (1872-1878) lis-segretarju ta' l-istat Ingliż (1873), huma biss ftit eżempji, fost bosta oħrajn, li fihom tingħata tifsira kbira lit-tixrid, skolastiku u soċjali, tat-Taljan. Fl-aħħar egħxieren ta' snin tas-seklu dsatax bdiet tieħu ġmielha l-kwistjeni tal-lingwa, il-kontestazzjoni. ta' tradizzjonijiet u ta' fehmiet ġodda. Stħarriġ tal-polemika lingwistika li faqqgħet f'dawk is-snin u ddawrst sew ma tidholx fil-limiti ta' din il-kitba, iżda minħabba l- konsegwenzi kulturali li telgħu fil-wiċċ fis-snin ta' wara, wieħed irid jirriferi għal waħda mill-ħidmiet ewlenin tal-gvern kelonjali f'Malta f'dik il-ħabta. Patrick Keenan, kummiss'onarju Ingliż ieħor magħżul mill-Gvern tiegħu biex jistħarreġ is-sistema edukattiva tal-gżira fi- ; 1879, kiteb li t-Taljan kien imxerred ħafna u li kellu importanza kbira fil-qasam tat-tagħlim. Konklużjonijiet ta' din ix-xeħta ġidhru wkoll fir- A.V. Laferla: op. cit., paġ. Mifsud Bonnici: Dizzjunarju BijoBibljografiku Nazzjonali, Malta, 1960, paġ. A.V. Laferla: op. cit., paġ. G. Patti: op.cit., paġ. 30 IL-MALTI rapport, magħmul fl-istess żmien, miil-kummissjonariu Sir Penrose Julvan (II). Il-polemika, li saret waħda mit-temi poetiċi taż-żmien, qanqlet il-ħtieġa ta' valutazzjoni ġdida tat-tradizzjoni fl-aspetti kollha tagħha. Ngħidu aħna, mill-fehmiet editorjali li dehru fuq il-ġurnal politiku Malta, maħruġ għall-ewwel darba fl-1882, wieħed jista' joħroġ l-idejo- loġija patrijottika u artistika tal-letterati Maltin. Mifrudin u msoffi- jin minn kull element polemiku u politiku, dawn il-prinċipji, imsenslin. f'sensiela ta' ħsibijiet organiċi, jiffurmaw il-ġustifikazzjonijiet differ- enti li bis-saħħa tagħhom il-klassi aristokratika tal-kittieba ta' dak iż- żmien sabet il-mod xieraq kif tinserixxi, lilha nnifiha bla tqanżiħ fil- kultura Taljana. Riferenza għal xi siltiet hi ta' fejda wkoll bħala sfond għall-moviment poetiku li, waqt li segwa l-linja tal-peniżola, ħoloq poeżija mixgħula, imħeġġa, li fittxet fil-kelma s-siwi ġelliedi bil-ħsieb li tbiddilha f'punt ta' tluq għal ħidma politika, Jekk wieħed jistħar- riġha sew, wieħed jista' jintebaħ kemm kien profond l-influss li ħalla r-romantiċiżmu Taljan fuq l-idejoloġija ta' dawn il-kittieba Maltin. L-ewwel ġustifikazzjoni hija nazzjonalistika u l-valutazzjoni tal- lingua dei padri (12) titbiddel f'valutazzioni tan-nazzjon kollu bħalli- kieku biex twettaq il-fehma ta' De Amicis: ''dove non c'e' lingua, non c'e' nazione', Il-ġurnal jemmen li l-ilsien Taljan hu l-mezz spiritwali u konkret li bih inseddqu u nżommu l-individwalità nazzjonali tagħna' (13). Fost l-egħliem tan-nisel nazzjonali u tal-karatteristiċi etniċi, storiċi u spiritwali, hemm l-ilsien Taljan li 'fost it-tradizzjonijiet tagħna u mill-kultura kollha tagħna hu l-aktar qawwi. u l-aktar nobbli' (14). Hemm ukoll ġustifikazzjoni ġejografika u ekonomika: ''Malta mdawra… mill-art u mil-lingwa Taljana; Malta, imħaddna kuljum mit- traffiki baħħara li dejjem joktru u mill-kuntatti ta' l-ajru ta' l-Italja;… it-Taljan jiġi wiċċ imb wiċċ bħala imperattiv kategoriku ta' ħtieġa ħal- ja għalina, għaliex jolqot il-kummerċ u l-kultura teknika tagħna' (15). Il-kwistjoni tqieset ukoll fid-dawl ta' ġustifikazzjoni rel ġjuża: 'L- ilsien tal-kultura tagħna, ġawhra mill-egħżeż tal-wirt spiritwali tagħna 308-317, paġ. 13, para II, paġ. IL-POEŻIJA F'MALTA 781 li, flimkien mat-twemmin ta' Ruma, iroddilna l-jedd ewlieni għar-ris- pett ta' l-oħrajn għaliex hu għelm li ma jitħassarx ta' ċivilta' u ta' siwi' (16). Wieħed jista' bil-ħeffa kollha jwessa' din il-ħarsa sistematika lejn il-ħsieb tal-klassi aristokratika Maltija biex isib fiha valutazzjoni poll- tika, kulturali u wkoll sentimentali tat-tradizzjoni. Ikun biżżejjed li wieħed jagħħlaq b'ġustifikazzjoni psikoloġika: ''Għalina l-Maltin l- ilsien Tal'ani hu l-ilsien tal-ħsieb, ta' l-immaġinattiva. Dan jixhdu l- mod kif jipproċedi moħħna lejn ċerti sintesi… Huwa Taljan il-ħsieb f'dawn is-sintesi, nuru li aħna Taljani fil-ħsieb, fil-mod kif naraw bis- saħħa ta' l-immaġinattiva, tal-fantasija, fil-mod kif infissru ruħna bis- saħħa tat-traslati…' (17). Ix-xeħta biex wieħed jorbot lil-letteratura mal-valuri soċjali hija naturali mhux biss fi ħdan il-limiti tar-rejaliżmu iżda wkoll, ftit jew wisq, f'kull moviment għaliex il-forom ta' l-ispazju u taż-żmien kienu meqjusa dejjem bħala ż-żewġ estremitajiet apri/oristiċi li ebda awtur ina jista' jegħleb. Ir-relazzjonijiet bejn letteratura u soċjetà huma re- ċiproki. Fil-kostruzzjoni ta' l-isfond 'storiku tinbena wkoll l-is- piritwalità artistika li tinqeda bil-forma sensorja biex toħroġ f għamla ta' oġġett dak li wieħed iħoss. Mela, fi ħdan il-gwarniċ li ffurmajna, titwieled u titrawwem il-letteratura, l-iżjed il-poeżija, li issa nistgħu fl- aspetti purament letterarji tagħha, IL-POEŻIJA BIT-TALJAN Wieħed mill-eqdem poeti tas-seklu dsatax, Giuseppe Testaferrata Viani (1767-1837) jissokta t-tradizzjoni ta' poeti ta' qabel, Maltin u Taljani, li għanew il-letteratura, l-aktar fis-seklu tmintax, b'kompożiz- zjonijiet awgurali. Hemm bosta oħrajn, ilkoll ta' siwi krejattiv ċkejken ħafna, iżda lkoll imqegħdin fit-tradizzjoni ta' l-odi A. Ċini: op, ċit., paġġ. 32 IL-MALTI festevoli Taljana li minnha ma jeħdux biss il-versifikazzjoni u l-met- rika, kif għamlu għall-ġeneri kollha l-poeti ta' Malta, iżda jżommu sa- ħansitra t-tematika ħlejja ta' l-arkadiċi, bħal Metastasio, Lemene u Zappi. Fis-sunett Zammit isib sikwit forma oħra oħra ta' satira, u b'dan il-mod jersaq lejn xeħta li kellhom xi poeti Taljani, bħalma huma Lamberti u Foscolo. Fl-epigramma, miktuba sikwit b'versi senari jew kwinari, ifakkarna fil-kanzunetta metastasjana, minħabba li jpinġi ħajja ħafifa tu sielma, waqt li juri ħeffa mużikali, verbali u ritmika,