''hemme ard bavda v hemme ard seude et hamvra' kif il-Ġeografija tgħinna nifhmu l-Kantilena 'dawn l-aħħar għaxar snin kien hemm enfasi dwar ir-rabtiet bejn il- ġeografija u l-istudji umanistiċi. Tliet kotba ppubblikati dan l-aħħar' taw provi ġodda li d-dixxiplini tradizzjonalment umanistiċi huma mimlija ġeografija. Artiklu partikulari ta' Peta Mitchell jittratta eżattament is-saffi li hija mfassla ħajjitna fuqhom u bħala eżempju tieħu l-istorja, il-ġeografija u l-ġeoloġija u r-rabtiet li dawn għandhom mal-letteratura.2 Kemp tieħu l-eżempju tal-kummerċ tal-ħwawar, speċjalment dak bejn il-Lvant u l-Ewropa u tpoġġi l-operat kollu ta' din l-attività fuq mapep elettroniċi (Geographic Information Svstems). Davis (2011) tipproponi l-importanza fit-taħlita bejn il-ġeografija, l-umanitajiet u l-istorja ambjentali biex wieħed japprezza l-ispazji li toffri narrattiva dwar l-ambjent. Għaldaqstant nistgħu ngħidu li dawn is-saffi akkademiċi u tekniċi meta jitpoġġew fuq xulxin u jitħalltu ma' xulxin joħolqu dik li Whittlesev isejħilhom sequentoccupance, meta ġenerazzjoni tħalli lilta' warajha l-istampa u l-impront tagħha fuq l-ambjent. Il-Kantilena tista' tgħid li hija forma ta' narrattiva li ħallitilna minjiera ta' studju ġeografiku, ġeoloġiku, ġeomorfoloġiku u ambjentali li ta' min wieħed jidħol fih fid-dettall. Il-poeżija tissarraf tajjeb għal temi ġeografiċi. Alexander u Cooper iħarsu lejn is-sinifikat tal-ispazju, dak urban kif ukoll dak rurali, il-lok u l-ambjent fix-xogħlijiet ta' selezzjoni ta' poeti Ingliżi u Irlandiżi.: Hawnhekk l-awturi janalizzaw in-nisġa bejn il-lingwa u l-lok, il-forom tal-art u l-ambjent, il-ħoss u l-ispazju, u jesploraw vokabularji ġodda li jagħtu tifsira aħjar lill-ambjent ġeografiku. Aktar viċin tagħna Joris et al (2013) taw antoloġija ta' diversi forom ta' letteratura tal-Magreb u li l-firxa storika hija mill-qedem fejn insibu tpinġijiet fuq il-blat, l-influwenza Arabo-Berbera (sekli 9-15), u dik Lhudija u tasal sal-ġranet tal-lum. Tista' tgħid rifless tal-istorja tagħna, seklu wara l-ieħor. Hemm bosta definizzjonijiet ta' xi tfisser ġeografija. F'dizzjunarju speċjalizzat Gregorv et al jiddistingwu żewġ forom ta' tifsir: waħda hija 'għarfien fuq' u l-oħra hija 'studju dwar'.5 L-ewwel forma tagħti sempliċement informazzjoni, ngħidu aħna l-ġeografija tal-Mediterran, u torbot l-ambjent fiżiku (eż. muntanji, xmajjar, ibħra) ma' dak uman (popolazzjoni, bliet, trasport). It- tieni forma għandha x'taqsam aktar ma' għarfien intellettwali fuq dixxiplina speċjalizzata bħall-qsim fil-blat (faults), l-effett tal-ilma ġieri bħal xmajjar u nixxigħat fuq il-madwar, u l-effett tal-mewġ max-xtut. Gregorv et al jorbtu l-Ġeografija mal-Istorja fejn hemm element ta' tagħrif ġenerali u ieħor ta' għarfien speċjalizzat. Barra minn hekk il-Ġeografija għandha diversi oqsma wesgħin: il-ġeografija fiżika, dik umana, u dik li tgħaqqad iż-żewġ oqsma flimkien.$ Din id-dixxiplina għandha storja twila li, tista' tgħid, tibda mill-użu tal-kartografija mill-Eġizzjani bħala rappreżentazzjoni tax-xenarju tal-madwar fuq forom żgħar tat-tafal li setgħu jġorruhom kullimkien. Illum bl-elettronika tista' tgħid il-kartografija hija fil-but ta' kulħadd bl-użu tal-GPS (Geographic Positioning Svstems). Il-Kantilena ma hi xejn ħlief xhieda ta' dawn it-tliet oqsma magħqudin f'poeżija waħda li tittratta fuq każ allegoriku dwar dar li waqgħet għax kienet mibnija fuq tafal artab. L-ewwel żewġ taqsimiet ta' dan l-istudju jittrattaw fuq il-parti fiżika biss, imbagħad tiġi ttrattata l-parti umana u fl-aħħar dik il-parti li tgħaqqad il-fiżiku u l-uman f'daqqa. F'dan l-artiklu l-ewwel ser jingħata apprezzament qasir fuq it-tipi differenti ta' blat li sawru l-gżejjer Maltin, jiġifieri l-ġeoloġija, u l-ġeografija tagħhom, u l-effetti li għandha z-zona taflija fuq il-blat ta' fuqha. Il-kuluri differenti msemnmija fil-poeżija jiġu wkoll interpretati. Perċ, qabel dan, tajjeb li wieħed jagħti d-dehra tal-gżejjer Maltin, l-aktaril-firxa tal-irħula u l-irħajjel li kien hawn. Il-firxa tal-irħajjel ta' Malta Fiż-żmien li għex fih Caxaro l-belt prinċipali kienet l-Imdina u l-inħawi ta' madwar il-portijiet kienu kkunsidrati zoni li wieħed għandu joqgħod 'il bogħod minnhom. Il-firxa tal-irħula kienet kif tidher fil-Fig. Huwa stmat li meta ħarġa LXXXVII 2014 57 nkitbetil-Kantilena l-popolazzjoni ta' Malta kienetta' mhux aktar minn 20,000.7 Din kienet mifruxa fuq medda ta' art agrikola 'l bogħod kemm jista' jkun mix- xtut. Fig. 1 turi mappa bbażata fuq xogħlijiet ta' Wettinger (1969; 1975; 2000) b'bosta ismijiet tal-irħajjel li kien hawn u li l-aktar kienu mifruxa f'zoni fejn hemm pjuttost pjanuri magħmulin mill-franka u ħamrija tajba. Il-mappa tagħti stampa ta' kif l-irħajjel ġew abbandunati fi żmien Caxaro. Fil-fażi ta' qabel l-1419 kienu dawk tan-naħa ta' isfel ta' Malta li ntelqu; waqt il-fażi 1419-1530 kienu dawk l-irħajjel tan-naħa ta' fuq. Ftit kienu dawk li ġew abbandunati fi żmien il-Kavallieri, miblugħin mill-firxa urbana, bħal fiċ-ċentru tal-gżira. Meta waslu l-Kavallieri l-użu tal-portijiet tħaffef ġmielu. B Seltjew Port 08. irħula Medjevali li baqgħu jeżistu € rħula u rħajjel abbandunati 1419-1530 (9. rħula u rħajjel abbandunati c. 1530-1800 € Ta' Għażara ĦAL GĦARGĦURO SĦal Samud SĦal Dragu 'Ħal Dimekk 'Ħal Pessa GINNAXXAR IL-MOSTA $ Ħal Kallejat GĦAL LIJA' Il-Qallelija Ħal Mann. fL-Għemieri GĦ'ATTARD IBL-IMDINA € Ħal Kaprat MIR-RABAT Ħal Muxie IA Ħal Mulae. GĦAŻ-ŻEBBUĠ L i e Ħal Hellul €Ħal Qdieri 8 Ħal Dwin Ħal Saflieni' . ĦalFarruġe —— GĦALLUQA isqallin. $ Ħal Tmin (Għadir € ISSIĠĠIEWI Ġ ż ĦAŻ-ŻABBAR GĦAD-DINGLI Ħal Biżbud GĦAL GĦAXAQ € Ħal Tabuni f Ħal Xluq € L-IMQABBA 'Ħal Kbir Ħal KIRKOPO Ħal Armanine' ILQRENDIE — f'Ħal Millieri 'ĦalLew MIŻ-ŻURRIEQ Fig. 1: Mappa ta' Malta turi l-firxa tal-irħajjel, l-irħula u l-belt Għaldaqshekk li l-awtur tal-Kantilena kellu dar fl-Imdina hija suppożizzjoni tajba għax huwa hawnhekk li nsibu s-saffi bil-problemi msemmija, problemi li għadhom magħna sal-lum. Fuq lista bbażata minn tfittxija fl-Arkivju Notarili jidher li Caxaro kellu tmien propjetajiet b'kollox. Tabella 1 tagħtihom kollha bil-lok eżatt u bejn wieħed u ieħor il-limiti tagħhom. Tista' tgħid li barra minn dawk tas-Siġġiewi u l-Mosta, kollha seta' jkollhom problemi ta' struttura mibnija fuq il-qawwi ta' fuq li fil-bażi tiegħu jinstab tafal li jintreħa max-xita u jċaqlaq il-bini ta' fuqu. Tip ta' Propjetà Lok Limiti Żewġt idjar L-Imdina ġol-Imdina Biċċa art L-Imħasel San Pawl il-Baħar Għalqa Tal-Lhudi Il-Buskett/Nofsinhar mir-Rabat Biċċa art Wied il-Bużbież lejn il-Punent tal-Imdina Art (nofs sehem) f'xagħra L-Istabal L-Imtaħleb/Wied il-Bużbież Għalqa Il-Għassiewi Is-Siġġiewi Għalqa bid-dwieli u razzett Ta' Rasula 7 Raba' Torbet Garfagna Ta' Vnezja, il-Mosta 1: Lista tal-propjetajiet li kellu Caxaro, bil-lok eżatt u l-limiti tagħhom Il-Ġeoloġija u l-Kuluri fil-Kantilena Il-ġeoloġija tittratta diversi forom ta' tagħrif u l-aktar waħda ewlenija hija dik ta' tip ta' blat li jifforma l-qoxra tad-dinja. Hawnhekk insibu tliet tipi prinċipali: metamorfiċi — dawk iffurmati taħt wiċċ id-dinja li jinbidlu mħabba s-sħana u l-pressjoni f'forom oħra, ngħidu aħna l-irħam. Blat vulkaniku — meta blat imdewweb bħal magma jibred u jibbies (dan ġieli jiżbokka fuq wiċċ l-art minn ġo vulkani u jibbies, jibred u jsir lava); hemm bosta gżejjer li huma magħmula hekk (eż. It-tielet tip huwa blat sedimentarju — dan jiġi ffurmat minn biċċiet u frak tar-ramel, arzell, ġebel żgħir u frammenti oħra, bħal xi minerali. Din it-taħlita tissejjaħ sediment. Bil-mod dan is-sediment jinġarr minn xmajjar u kurrenti u wara li jakkumula fuq wiċċ il-qiegħ tal-baħar jispiċċa f'saffi li biż-żmien jibbiesu u jsiru blat li allavolja huwa sod huwa kkunsidrat bħala l-aktar wieħed artab u li jitfarrak malajr. Il-blat Malti huwa magħmul minn dan it-tip. Wara dan, il-blat kollu taċ-ċentru tal-Mediterran ġie merfugħ fuq il-livell tal-baħar u nkixef għall-arja wara ċaqliq tektoniku. Dawn il-proċessi fuq bażi globali ġew imfissra dan l-aħħar fil-ġabra ta' studju ta' Gradstein et al ħarġa LXXXVII 2014 li taw spjegazzjoni xjentifika ta' kif ġew iffurmati s-saffi li jagħmlu d-dinja u huma wkoll immodifikaw il-kronoloġija ta' dan il-proċess.$ Barra minn hekk, Cavazza et al u Max u Cantoloni ffokaw fuq il-formazzjoni tal-Mediterran' u Pedlev et al spjegaw fid-dettall is-saffi tal-gżejjer Maltin. B'dan il-proċess, li ħa bosta miljuni ta' snin,'' ġew esposti s-saffi ewlenin tal-blat Malti. Fil-Figura 2 u f'Tabella 2 insibu t-terminoloġija li tiddistingwi l-blat differenti, l-għarfien tal-propjetajiet tagħhom u b'mod speċjali l-kuluri li jirrappreżentaw dawn is-saffi. Isem is-saff prinċipali: Fond mill-wiċċ Użu prinċipali Il-qawwi ta' fuq (QF) 162m Jitħallat ma' konkrit; kantuni Il-ġebla s-safra (S) 12-ilm - It-tafal (T) 25m Fuħħar Il-franka (F) 23 sa 207m Għall-bini u l-iskultura Iż-żonqor (Ż) 140m Jitħallat mal-konkrit; bankini; turġien 2: Is-saffi tal-blat kif jinstabu fuq xulxin, il-fond sa fejn jinstabu, u l-użu prinċipali tagħhom Biex wieħed jifhem aħjar dawn is-saffi jingħataw eżempji ta' kull wieħed minnhom bil-Figuri 3-8. Biex wieħed jgħaqqad il-kuluri li jirrappreżentaw il-ġebel differenti li jsawwar il-blata Maltija mal-kuluri li jissemmew fil-Kantilena nużaw il- kwotazzjonijiet diretti mill-poeżija li jidhru fuq Tabella 3. Nistgħu niġbdu paraguni interessanti. Tabella 4 tagħti lista ta' lokalitajiet żgħar li l-ismijiet tagħhom jixxiebhu mal-kulur tal-blat u l-ġebel tal-madwar. Il-ġebla s-safra Iż-żonqor Fig. 2: Il-firxa tas-saffi tal-wiċċ tal-blat fuq il-gżejjer Maltin u kif jidhru n-naħa ta' Ħad-Dingli Fig. 3: Il-qawwi ta' fuq — Il-Marfa Fig. 4: Il-ġebla s-safra — Ħad-Dingli Il-kulur jagħti fl-aħmar u jifforma ħamrija ħamra (terrarossa) Kantilena Kulur u tifsira Terminu ġeoloġiku hemme ard bavda v hemme abjad Il-franka hemme ard bavda v hemme aħmar Il-qawwi ta' fuq 3: It-tifsira tal-kuluri fil-Kantilena 4: Lista li turi l-kuluri differenti ta' kif xi blat jew ġebel jindikaw lok ta' propjetà 2 ħarġa LXXXVII 2014 Fig. 5: It-tafal — Il-Qammieħ Fig. 6: Il-franka, bajdanija u tagħti fil- Bl-Ingliż insejħulu B/ue Clav minħabba kafellatte meta tinkixef l-kulur ikħal tiegħu, jagħti dehra skura wkoll. Fig. 7: Il-franka maħduma biex tintuża Fig. 8: Il-qawwi ta' isfel Wied Babu, in-Nofsinhar ta' Malta Ix-Xquq u l-Istudju Tagħhom Fil-ġeoloġija, xaqq huwa frattura ġol-blat jew spazju bejn blatiet, u fejn jidher li kien hemm ċagliq u diżlivell sinifikanti tal-pjan. Il-qasmiet li sawru l-gżejjer Maltin huma dovuti għaċ-ċaqliq globali. Dan iċ-ċaqliq barra li sawwar il- Mediterran minn ibħra ta' storja ġeoloġika, ġab fin-nofs tal-Mediterran xquq kbar jaqsmu lil dan il-baħar u tellgħu fil-wiċċ lill-gżejjer Maltin. Biċċiet mid-diskontinwitajiet jidhru fil-wiċċ (eż. Fig. 9 u 10) u f'kull parti tal-gżejjer Maltin b'mod speċjali lejn in-naħa ta' fuq ta' Malta. Barra minn hekk, Figura 9 turi l-qsim naturali ta' dan il-blat. Dan barra mis-saff tat-tafal jagħti forma lill-gżejjer li tista' tgħin fit-tifsira tal-Kantilena, u Figura 10 turi wieħed mix-xquq. F'dawn il-każi l-blat mhux biss joħroġ farrett meta jinqata' wieħed mill-ieħor, imma wkoll imil lejn xi naħa dgħajfa. Jista' wkoll jitgerbeb għal isfel. ċ a Fig. 9: Il-qasmiet prinċipali li jagħtu Fig. 10: Qasma tipika fil-Punent ta' Malta espressjoni fuq il-wiċċ tal-art Maltija — Il-Prajjiet ma GĦ Eh seal f), l ki Hemm bosta modi kif il-qasmiet imsemmija jagħtu dehra ġdida lill-ambjent b'mod speċjali meta jkun hemm tafal li jixxarrab wara x-xita jew xi ċaqliq naturali. Fig. 10 tagħti stampa ċara ta' dan b'diżlivell bejn il-pjani. Meta dan iċ-ċaqliq isir fuq l-ambjent il-mibni jidhru konsenturi li jistgħu jagħtu dehra ċara lil dan il-proċess naturali kif ġara fuq waħda mill-propjetajiet ta' Pietru Caxaru. Fig. 11 turi l-irbit tal-blokki fl-Imdina sabiex iżommu milli jiċċaqalqu aktar. L-Imdina hija mibnija fuq art tal-qawwi ta' fuq li taħtha hemm it-tafal. ħarġa LXXXVII 2014 63 Il-Bajja ta' Għajn Tuffieħa Fig. 12: Il-pożizzjoni ta' Malta fil-Mediterran, iz-zona ta' studju fil-Punent ta' Malta, u l-lok eżatt fejn dawn il-proċessi huma preżenti fuq medda ta' art rurali. Ir-Ramla tal-Mixquqa E6-11 Ras il-Pellegrin Fig. 13: Dettall taz-zoni tar-riċerka Il-Ġeomorfoloġija Il-ġeomorfoloġija tittratta l-forma tal-blat u kif l-art tiġi mmudellata mill- elementi, ċaqliq siżmiku u wkoll minn xogħol il-bniedem. Fig. 10 turi li t-tafal jinsab bejn il-qawwi ta' fuq u l-franka. It-tafal xott huwa iebes ħafna, qisu blat, u għaldaqshekk ikun stabbli u jżomm postu kif ukoll jerfa' l-blat ta' fuqu. Meta tagħmel ix-xita, l-ilma jissaffa minn ġol-blat u jidħol minn bejn il-farretti u jxarrab it-tafal, dan jirtab u jista' jieħu kull forma oħra. Huwa hawn li jista' jkun hawn il-problemi meta l-qawwi ta' fuq jibda jiċċaqlaq, speċjalment ma' tul il-farretti u l-qsim li jkun hemm. Peress li l-qawwi ta' fuq huwa magħmul minn blat kbir, il-piż ikun konsiderevoli. Dan il-proċess iġib instabilità fl-inħawi fejn hemm ix-xagħri u meta dawn jinstabu f'xifer preċipizju l-problema tikber għax ma jkunx hemm blat ieħor quddiem il-blokka maqlugħa biex iżżommha milli taqa'. Id-Dipartiment tal-Ġeografija fl-Università ta' Malta ilu madwar tmien snin jistudja dawn il-proċessi fl-istess inħawi tal-Punent ta' Malta taħt it- tmexxija tal-Prof. Flimkien mal-Università ta' Modena u Reggio Emilia, iċ-Centro Nazionale di Ricerca ta' Bologna, l-Università ta' Trieste, l-Università ta' Santander u issa bl-interess tal-Università ta' Palermo ġew prodotti diversi pubblikazzjonijiet fuq is-suġġetti' fejn id-Dipartiment tal-Ġeografija tal-Università ta' Malta għandu riċerka u jżomm monitoraġġ kontinwu ta' xi wħud mix-xquq fiz-zona (Fig. 12 sa 15). Numru Ċaqliq orizzontali Direzzjoni 'l fejn il-blat (ċm) jiċċaqlaq 302 negliġibbli - 303 negliġibbli - 305 negliġibbli - 310 negliġibbli - 5 Riżultati taċ-ċaqliq bejn Ottubru 2005 u Novembru 2010 Aktar minn hekk, Tabella 6 tagħti l-kliem kollu li jinstab fil-Kantilena li għandu rabta ma' dan l-artiklu u sabiex wieħed jagħlaq din il-parti jeħtieġ li l-kwotazzjonijiet mill-Kantilena jidhru ċari u l-applikazzjoni tagħhom spjegata. ħarġa LXXXVII 2014 65 Il-Bajja ta' Għajn Tuffieħa Il-Qarraba — Il-farrett immarkat 309 jidher hawn fuq bejn iż-żewġ blatiet iħarsu lejn il-Lvant, b'ċaqliq lejn ix-Xlokk 66 Il-MALTI Il-kliem tal-poeżija It-tifsira Huakit hi mirammiti lili zimen nibni Tafal artab, jiġifieri mxarrab jew ixxarrab Mectatilix mihallimin me chitali tafal morchi ( wara li nbniet id-dar. Dan juri li l-inħawi fejn bena d-dar hemm vackit hi mirammiti. ġeoloġija mħallta FiSteSS referenza għat-tafal fen tumavt insib il gebel sib tafal morchi Huakit thi mirammiti lili zimen nibni Huec ucakit hi mirammiti vargia ibnie biddilihe inte il miken illi veutihe dan il-vers juri l-ġeomorfoloġija Min ibidill il miken ibidil il vintura haliex liradi 'al col xibir sura il-kuluri tal-blat hemmeard bavda v hemme ard seude et hamvra twissija biex wieħed joqgħod 'il bogħod minn Hactar min hedann heme tred mine tamarra. l dawn l-inħawi Tabella 6 turi l-kliem tal-poeżija u t-tifsira tiegħu. Lokalità -Limitta i Tipta'Propjetà 1 L-Imdina -Ġolimdina— Żewġtidjar l ral-Lhudi 1 il-Buskett JESA 1 wied il-Bużbież 1 Punenttallmdina. Biċċaart l -mħase 1 sanPawlil-Baħar. Biċċaart Ta Rasul ) Sanpawlil-Baħar. Għalqabidwiel razzett Listabal Ħal Qormi Artinofsehemf'xagħrl Il-Għassiewi Is-Siġġiewi Għalqa Fig. 16: Lista tal-propjetajiet li kellu Caxaro, bil-lok eżatt u l-limiti tagħhom ħarġa LXXXVII 2014 Konklużjoni Din it-tiżwiqa bejn il-letteratura u l-ġeografija tagħti lok għal studji oħra fejn jidħlu diversi forom tal-letteratura, bħal novelli u reċti, u fergħat tal-ġeografija, bħal ġeoloġija, ġeomorfoloġija u ġeografija umana, speċjalment dik tan- narrattivi tal-ambjent uman. Il-ġeografija fil-Kantilena turina bosta ħwejjeġ. Bniedem għani bħal Caxaro akkwista propjetajiet fin-naħa ta' fuq ta' Malta, sitta minnhom viċin ta' xulxin, erbgħa minn dawn, bejn wieħed u ieħor, lejn il-Punent u mill-ġeoloġija jidher li kien hemm nixxigħat għat-tisqija. Bosta minnhom setgħu jidhru mill-Imdina stess peress li l-belt prinċipali kienet ogħla minnhom kollha, speċjalment id-dehra minn fuq is-swar u l-bini ta' fuqu. Għalhekk meta lil Caxaro waqgħetlu d-dar, li probabilment kienet mibnija fuq ix-xifer tafli tal-Imdina, din kienet traġedja akbar milli mistenni għax dik li setgħet kienet l-għassa tiegħu minn ġo daru spiċċat jew tgerfxet u għaldaqstant għalhekk dik l-enfasi kollha fil-poeżija. Hemm bosta xogħol li jrid isir, b'mod speċjali analiżi tal-lokalitajiet li dwarhom tinkiteb il-letteratura, jiġi spjegat id-dettall tal-ambjent il-mibni kif ukoll dak rurali bil-firxa tal-kampanja. Nirringrazzja lill-udjenza li nġabret tisma' t-taħdita organizzata mill-Akkademja u tagħmel kummenti dwar din it-tema fl-24 ta' Lulju 2011 f' Palazzo Falson, l-Imdina. Niddedika dan l-artiklu lill-Professur Godfrev Wettinger u Dr Joseph F. Grima, għalliema tiegħi tal-Istorja, u liz-ziju tiegħi, il-Kanonku Dun Ġwakkin Schembri, li fost bosta tagħlimiet urieni t-toroq lejn ix-Xjenzi Soċjali u l-mogħdijiet tal-letteratura. L-awtur (bla data) ħarġa LXXXVII 2014 Eż. Nirringrazzja lis-Sur Olvin Vella tal-informazzjoni.