IL-KNISJA TA' SAN LAWRENZ TAL-BIRGU Bħal ma wegħidtkom fl-aħħar fràk storiku tiegħi, fid- dawra arkeoloġika mal-Birgu, sejjer, il-lum, ingħidilkom xi ħaġa fuq il-Knisja ta' 8. Din, bħal ma kullħadd jaf, hi l-iżjed qadima u għandha l-aqwa ġieh, wara l-Knisja tal-Kattidral. Isimgħu xi jgħid l-istoriku Abela Ciantar fil-Ktieb tiegħu msejjali: Malta Iilustrata (Lib II Nota IVS II, paġ: 171. ''It-tieni Knisja ta' Malta, fil-Birgu (il- ' lum imsejjaħ belt Vittoriosa għar-Rebħa kbira u tal-għaġeb € li kellu fuq it-Torok) għandha l-ewwel qagħda wara l-Kat- 'tidral, fost il-Knejjes Parroċċi ta' Malta; u ma għandhiex anqas tiġi magħduda ma' dawk li nbagħad fiż-żmenijiet 'ia' wara ġew imwaqqfa; iżda din il-Knisja kienet im- t'waqqfa u magħmula Parroċċa hosta żmien qabel, għall- ' ħtieġa tal-Birgu u tal-Kastell tiegħu ; dawn sa minn dejjem ċmimlija bin-nies tal-post, u miżjura minn għadd kbir ta' f'barranin, imħabba l-Port u l-Kummerċ, il-għaliex mhux € ta' min jobsor, illi wara li ġew imkeċċijin is-Saraċini dan 'il-post (il-Birgu) baqa' għal xi żmien minngħajr Kappillan. ' SIV. igħid li ''San Lawrenz '' tal-Birgu, kienet il-Knisja Omm (Matriċi) ta' l-Isla u ta' U Bormla, u meta l-Ordni ta' S. Gwann ħa r-riedni tal-Gżira ' fit-8 ta' Novembru 1530, ir-Reliġjon għażlet din il-Knisja ''bħala dik ewlenija ta' l-istess Ordni, għażlitha Knisja ' Kunventwali u nqdiet biha saż-żmien is-saltna ta' Fra € Pietro di Monte, u dan ġarr il-Kunvent fil-Belt il-Ġdida A ta. Il-Knisja mbniet fl-1508. Is-saqaf ġie mbiddel € fl-15327. ' Il-Knisja ta' l-Isla infirdet minn San Lawrenz fl-1581 ċqu ta' Bormla fl-1584… Jissokta jgħid dan il-kittieb li ' l-Knisja Matriċi (bħala € Parroċċa) għandha l-ewwel post wara l-Kattidral u 'tishoq fil-qedem il-knejjes u kolleġġjati l-oħra kollha, ' billi ġiet imwaqqfa fl-1090 wara t-tkeċċija tas-Saraċini, 4 għall-ħtiġijiet tal-kastell fidejn il-baħar u tal-Birgu, sa minn 4 dejjem mimli minn nies ta' hemm u mill-barranin li ' kienu jżuruh bil-qatigħ…. ' Band'oħra: F'din il-Knisja, T'Illustrissimu Maġistrat tta' l-Imdina (di questa città—Abela qiegħed jikteb minn € l-Imdina j—Valletta, Vittoriosa u ta' l-Isla, għandu s-siġ- ' ġijiet tal-ġewż għoljin minn l-art, b'għamla xierqa qiesu 'kor. Il-Knejjes li fuqhom taħkem din il-Parroċċa huma U ħimistàx (15) 7. Bħal mal-bennej wara li jiġbor u jonġor il-ġebel u x-xorok u l-liwejjeġ l-oħra li jinħtieġu, biex iwaqqaf xi dar, Tewwel ma jfittex il-blat biex fuqu jibni fis-sod u jfittex igħolli ndana wara l-oħra, hekk jien ukoll b'dan il- materjal u b'materjal ieħor, sejjer, minn l-aħjar li nista', nibni l-istorja ta' din il-Knisja. Ma. jistàx ikun, jew ħaġa li ftit titwemmen, li ma' tul il-ħakma tas-Saraċini—għalkemm bosta mill-Maltin ġew me- ħuda fi Tripli bħala rsiera, jew imġagħlin biex jaqdfu fix- xweni tat-Torok—f'Malta ma haqa' xejn anqas dell ta' twemmin Nisrani. L-istoriċi kollha jgħidu il-minn żmien San Pawl sal-lum, il-fidi nisranija anqas biss ma naqset għal jum wieħed. Ma nniżilha qatt—u miegħi, nobsor, min għandu ftit tad-dehen—illi mis-sena 58, meta San Pawl nissel f'Malta il-Fidi, sal-miġja tas-Saraċini fl-879, jiġifieri ma' tul tmien mija u wieħed u għoxrin sena, ma kienx hawn, fil- Gzira, knisja oħira għajr dik tal-Kattidral. Mela, billi l-Birgu hu qrib, anzi hu max-xatt tal-Port il-Kbir, (u f'dak iż- żmenijiet ma kienx hemm bliet oħra) u dan kien miżgħud ant imħabba l-Maqdes ta' Astarte, inbagħad ta' Gunone, kemm ukoll il-għaliex kien it-tokk tal-Kummerċ ta' Malta, u mgħammar sewwa min-nies tant tal-post kemm ukoll 'barranin ; bla biża' ta' xejn nistgħu ngħidu, li kellu wkoll il-Knisja tiegħu nisranija. Dokumenti f'idejna ma għan- dniex biex nippruvaw—u min għandu dokumenti ta' sittax- il mitt sena ilu 7—iIżda hu ħafna qrib is-sewwa, meta. aħna naħsbu illi hekk kif il-Kbir Kostantin, xandar ma' l-In- peru, id-degriet biex ma' kullimkien tkun magħrufa l-Fidi tan-Nazzarenu, u mfarrka l-allat qarrieqa tal-Pagani, knisja nisranija dikment ġiet mibnija l-Birgu, jew ħdejn il-maqdes ta' Ġunone, jew aktarx minn floku; u jista' jkun ukoll, im- ħolli dak it-Tempju, ġie msoffi u: kkunsagrat lis-Salvatur, bħal ma għamlu l-insara ta' Ruma. Argument wisq qrib is-sewwa għal dak li iżjed 'il fuq għedna, illi l-lidi nisranija, 'qatt ma ġiet nieqsa minn dawn il-Gżejjer anqas fi żmien ir-Rumani, hu l-fatt, illi l-Knisja ta' B. Anġlu ewlenija, hi maqtugħa ġo l-blat. Issa kieku din il-Knisja, ma kenitx qabel iż-żmien ta' Kostantinu, l-insara, misserijietna, kienu jibnuha fil-beraħ u jatuha sura ta' Tempju. X'biża' kellhom7 Mela, din il-Knisja ġiet imnaqqxa u imħaffra fil-blat, għal biex, Tin- sara ta' l-inħawi tal-baħar fi żmien il-persekuzzjoni, kien jista' jkollhom fejn jieħdu sehem fil-misterji, minngħajr ma jinkixfu, bħal ma kienu jagħmlu l-insara ta' Ruma, fil- katakombi. Jekk din il-Knisja wara r-rebħa ta' Kostantinu fuq il-qerq ta' l-idolatrija, ġiet imħollija bħal ma kienet, għandna naħsbu wkoll illi knisja oħra ġiet mibnija fil- qalba tal-Belt għall-ħteġijiet ta' dawk il-ħafna baħrin u niguzjanti li skond Diodoro Siculo, billi ħdejn il-Port il- Kbir, kienu żegħdu lil din il-Belt sew barrranin kemm ġewwenin. Din il-Knisja tal-Birgu ġiet mibnija fix-xatt, fil-post fejn għadha tinsab, u minn l-ibgħad żmenijiet ġiet imsejħa bħal ma għadha sal-lum tissejjaħ: San Lawrenz il- baħar. Din l-ewlenija knisja, għal min kienet dedikata 7 Minn dejjem lil-Sun Lawrenz7 Ma naħsibx, għalkemm sa minn żmien Kostantinu, knejjes lil San Lawrenz kienu dedikati f'Ruma. Jien naħseb li kienet iddedikata lil Sidna Ġest: Salvatur jew Feddej tal-Bnedmin; u nbagħad wara l-Kunċilju ta' Efesu (431) setgħet ġietiddedikata lill-Madonna, bħal ma jaħsbu xi wħud, iżda taħt l-ebda titulu tal-Madonna, billi t-titnli sbieħ u xerqin illi għandha l-Omm t'Alla, ma mnbdewx qabel is-sena 1200. Is-Saraċini ħakmu lil Malta sas-sena 1090, meta Ruġ- ġier, il-Konti ta' Altavilla, imlaqqam in-Normann, wara li ħieles lil Sqallija mill-jasar ta' dawk, ġie wkoll f'Malta, għalibhom u keċċihom għal kollox: dan kien fil-ħabta tal- festa ta' S. Lawrenz; għalhekk wara li waqqaf mill-ġdid il-Kattidral, huwa wkoll waqqaf il-Knisja tal-Birgu, u aktarx iddedikaha lil San Lawrenz, biex jiżżi ħajr lil dal-Qaddis tal-Vittorja li hu għamel. Ruġġieru, minn Sqallija, ġieb l-Isqof Gualtieri fl-imkien ma' għadd kbir ta' qassisin, u ferraghom mal-Gżira għall-ħteġijiet tar-ruħ tal-Maltin;u feraq il-Gżira f'żewġ tebqat: ta' fuq u t'isfel: għal l-insara tan- naħa ta' fuq għamel il-Kattidral; u għan-naħa t'isfel, jiġi- fieri għan-nies ta' qrib il-Port, waqqaf it-tieni Parroċċa fil- qalba tal-Birgu, u fix-xatt, biex tkun tista' tiġi milħuqa min-naħiet kollha ta' ma' dwarha. Mela, il-Parroċċa tal-Birgu ġiet imwaqqfa fi żmien il-Papa Urbanu II. Mela, jidher biċ-ċar illi minn l-ibgħad żmenijiet, il- Knisja ta' S. Lawrenz, ma kenitx biss Matriċi tal-knejjes 11) Jaħtieġ li wieħed jagħżel, bejn Knisja u Parroċċa. Knisja tista' tkun mibnija minn Sekoli ilu u Parroċċa tista' saret il-bieraħ, ' ta' l-Isla u ta' Bormla, iżda wkoll ta' dawk il-knejjes l-oħra, li ġew wara, magħluqin fil-ħżiem tal-limiti tal-Parroċċa,.— ftit anqas min-nofs il-Gżira. Meta hu hekk, ma għandux wieħed jistagħġeb meta jara illi l-Isqfijiet ta' żmenijiet aħjar, kienu jqimu 'il din il-Knisja u jitgħaxxqu biha għal l-aħħar, u jżommuha bħala l-isbaħ. ġawhra tal-mitra tagħhom: għalhekk kienu jżom- mu fiha t-Tron u s-Sedja fil-Kor, bħal ma għadu wieħed jista' jara sal-lum. Monsinjur Gori Mancini, fl-Editt li ħareġ għall-Kunsagrazzjoni mar jistqarr u jgħid: Post Cattedvalem Eieelesiam dignorem sibi vindieat locum; u għalhekk fit-18 ta' Mejju 1760, il-Kappellani kollha ta' Malta hadu l-Pussess tal-Muzzetta u ta' l-Istola f'din il-Knisja bħala Mamma. tal- Parroċċi kollha. Fis-sena 1530, il-Knisja ta' S. Lawrenz, ġiet magħżula għal biex tkun il-Knisja Kunventwali ta' l-Ordni, illi damet tithenna, b'dan il-privileġġ, sa kemm ġiċ mibni t-Tempju ta' San Gwann il-Belt Valletta, iżda b'daqs hekk ma tilfetx il-jedd li tibqa' mgħoddija bħala Knisja li tistħoqqilha qima magħżula. U tabilħaqq: għax is-Slaten ta' Malta, meta kienu jieħdu l-Pusess tat-Treġija tal-Gżira, baqgħu—sa żmien il- Gran Mastru Zundadari—-jiġu l-Birgu u f'San Lawrenz jilbsu għal l-ewwel darba bil-lbies ta' l-Uffiċju, jiġifieri bil-mant, il-Kuruna u x-xettru, u hemm jieħdu l-ġurament fuq il- ktieb tal- Vangelu u fuq is-Salib, illi jibqg għu jsos- tnu d-drittijiet tal- Maltin. Is-Salib tal-fidda li kienu jbusu, f'dik il-ġurnata, għadu wielied jista' jarah, fl-Awla Kapitulari. Minn l-1574 sa l-1800—minn Mons: Duzzina, sal-Mons. Guliu Qarpegna—din il-Knisja kienet il-għamara ta' l-In- kiżituri jew Delegati Apostoliċi: nies dawn għorrief u nisel ta' l-aħjar Familji ta' l-Ewropa. Biż-żejjed wieħed igħid illi minn 60 wieħed, 32 saru Kardinali u 2 min- nhom— Alessandro VII u Innocenzo XIl—saru Papiet. Rinaldo Corsi, Federico Borromeo, Chigi, Pignatelli, Pallavicini, Scotti, Carracciolo u oħrajn huma biż-żejjed biex jonoraw, mhux post ċkejken bħall-Birgu u l-Knisja tiegħu, iżda biex jagħmlu Epoka f'nazzjon,u jatu l-aqwa ġieh lil l-ewwel Kattidrali tad-Dinja. Fis-sena 1659, hedin il-Knisja kienet sejra ssir Kolleġġjata Insinji (Atti Gio Paolo De Lorenzo 26 Luglio) bil-ħidma ta' Mons. Imkiżitur Tommaso Ruffo; iżda x-xitan daħħal denbu bejn dan u l-Isqof, u kollox mar l-ura,. Iżda l-istess Ruffo fi żmien l-Isqof Gori Mancini talab lill-Papa Piju VI għal hiex il-qassisin ta' 8. Lawrenz ikollhom il-jedd li jil- bsu r-rukkett u l-muzzetta, Dan il-jedd, jaħasra, minn flok ma sewa ta' ġid sefa deni, il-għaliex il-qassisin, hekk im- libbsin, katt ma għamlu dmirhom, biex il-Knisja jagli- mluha Kolleġġjata tassew. U meta, bil-ħidma ta' Dun Lawrenz Lanzon, ġiet il-Kolleġġjata, kien tard wisq; il- għaliex hedin il-Knisja, li hi l-Mamma tal-Knejjes l-oħra, u mogħinija b'tant privileġġji, u għandha storja li tħabbatha ma' l-aqwa storji tal-Knejjes ta' l-Ewropa, fost il-Kolleġ- ġjati hi waħda miż-żgħażagħ, n mħabba f'hekk tilfet Tan- zjamità u ċediet il-lemin għal uliedha, għal dawk li ħarġu, biex ingħid bekk, mill-ġuf tagħha. Dawn huma fuq fuq it-tifkirijiet storiċi ta' din il-Knisja magħżula, illi biex wieħed igħidhom tajjeb u kif imiss, ikollu jaħli wisq iżjed wisa' milli għandi hawn. Għalhekk għal din id-darba biż-żejjed ; fil-għadd li ġej nittama li ngħidilkom xi ħaġa oħra,