L-GĦARGĦAR: is-siġra nazzjonali Alfred E Baldacchino Siġra li darba kienet komuni ħafna fil-gżejjer Maltin hija l- għargħar. Din kienet tiksi wesgħat kbar f'Birkirkara u l-inħawi ta' madwarha. Hemm inħawi li huma maħsuba li kienu msemmijin għal din is-siġra, bħal San Ġwann ta' l- Għargħar u Ħal-Għargħur, għalkemm hawn minn jgħid li l-Għargħur, kif jixhdu mappi qodma, hu mnissel mill-isem Girgor. Mhux dokumentat li din is-siġra kienet tikber fis-selvaġġ f'Għawdex u lanqas f'Kemmuna, għalkemm illum jinstabu xi siġar żgħar li ġew imħawwla f'dawn iż- żewġ gżejjer mill-bniedem. L-Għargħar hija siġra mill- familja taċ-ċipress. Din ma tinstabx biss fil-gżejjer Maltin, għax fl- Ewropa tikber f'roqgħa żgħira fix- xlokk ta' Spanja viċin Kartagena, fir- reġjun ta' Mursja, u hija aktar komuni u mifruxa fil-Maghreb, fl-Affrika, bħal fil-Marokk fuq il-kosta ta' l- Atlantiku, fl-Alġerija u f'Tuneż. Mhemmx provi li din is-siġra tikber fil-Libja għalkemm huwa rrappurtat li din tikber hemm ukoll. Hemm indikazzjonijiet li fl-imgħoddi din is- siġra kienet aktar komuni fl-Ewropa u nqerdet għall-kollox ħlief f'dik ir- roqgħa ta' Spanja u fil-gżejjer Maltin. Dan jirriżulta minn numru ta' fossili ta' din is-siġra li nstabu fi Franza. Fil-gżejjer Maltin illum hija meqjusa bħala siġra rari ħafna u tikber fis-selvaġġ f'xi ħames postijiet, fosthom l-aktar magħrufa huma fil- Maqluba, viċin il-Qrendi fejn hemm xi tliet siġriet, u fl-inħawi tal- Mellieħa, il-Mosta, u fl-Imġiebaħ viċin Selmun. F'uħud minn dawn l- inħawi tikber siġra waħda biss. Oħrajn kienu jikbru f'Wied Filep, li kien fergħa minn Wied il-Għasel. Dawn inqerdu minn barriera tal- qawwi li ħadet il-blat kollu għaż-żrar. Is-siġra ta' l-għargħar fl-ambjent naturali tagħha. x- Hemm għargħar oħra li ġew imħawla mill-bniedem. Fost dawn insibu tnejn fil-ġonna ta' Sant' Anton u oħra fil- ġonna privati tal-President ta' Malta. Huwa maħsub li dawn tkabbru minn żerriegħa li ttieħdet mis-siġar tal- Maqluba. Siġar oħra nsibuhom il- Mallu l-Argotti fil-Furjana, tnejn fil- ġnien San Filep, biswit l-Argotti, tnejn żgħar oħra fil-Ġnien tal-Milorda Sa Maison, tlieta oħra fil-Buskett, daqs nofs tużżana oħra fil-ġonna ta' l-Università f'tal-Qroqq, u waħda l- Marsa. Is-siġra ta' l-għargħar tħaddar is-sena kollha u tiflaħ għan-nixfa. Hija tikber fil-makkja tal-Mediterran, għalkemm ġieli tikber fi xquq il-blat u f'wesgħat bi blat b'pendil. Din tilħaq għoli ta' madwar 15-il metru, fuq zokk kanella ħamrani, u togħla għall-ponta għalkemm mifruxa fil- baxx. Meta jkunu għadhom qed jifformaw iz-zkuk prinċipali li fuqhom is-siġra ta' l-għargħar tkun mibnija, dawn ikunu mgħottija bil- weraq. Il-weraq ta' din is-siġra huma rqaq bħal tal-koniferi l-oħra u għandhom leħħa fl-ikħal. L-aktar friegħi żgħar ikunu ċatti. Il-weraq ikunu miġbura f'għaqda ta' erba', dawk ta' fuq barra akbar minn l- oħrajn, kollha b'partijiet ma jixtibhux jikbru flimkien fuq il-fergħa, ħlief dak il-weraq żgħir fil-ponta tal-fergħa. Għall-ħabta ta' Novembru u Diċembru, xi minn daqqiet ukoll qabel, jibda jidher il-weraq speċjalizzat. Dan ikun raġel jew mara, iżda t-tnejn li huma jikbru fuq l-istess siġra. Ġo l-weraq speċjalizzat raġel ikun hemm it-trab tad-dakra. Dawn ixeddu t-trab tad-dakra għall-ħabta ta' Settembru sa Diċembru, u b'hekk idakkru l-weraq speċjalizzat mara li minnu jifforma l-frotta li tissejjaħ prinjola. Kull frotta tas-siġra ta' l- għargħar tkun għaliha waħedha fit- tarf tal-ponot tal-fergħa. Din il-frotta forma ta' prinjol żgħir tkun kbira 8 sa 12-il millimetru u tkun iffurmata minn erbat iqxur trijangulari ta' l- injam. Iż-żerriegħa li tkun ġo fiha għandha par ġwienaħ wesgħin, qishom tal-karta, biex ikunu jistgħu jinfirxu mir-riħ bla tbatija. Mis-siġra ta' l-għargħar toħroġ qisa gomma li bl-Ingliż isejħulha sandarac gum. Huwa għalhekk li wieħed mill-ismijiet bl- Ingliż huwa Sandarac Gum Tree, għalkemm l-ismijiet l-aktar użati bl- Ingliż huma Araar Tree jew Alerce. Din il-gomma għandha numru ta' użi fl-industrija. Jingħad ukoll li tintuża kontra t-taħsir tas-snin billi tingħorok fuqhom. Ġieli ntużat ukoll minflok il-Balzmu tal-Kanada fil-tħejjija ta' ħġieġ għall-mikroskopju. L-injam ta' l-għargħar bl-ingliż jissejjaħ Citron wood u għalhekk xi min daqqiet din is-siġra bl-Ingliż tissejjaħ ukoll Citron Wood Tree. Il- kelma citron ġejja mit-Taljan Citro jew aktarx cedro. Dan l-injam huwa mfittex ħafna għal xogħol fin fl- Ir-Rumani kienu jfittxu ħafna dan l-injam biex jużawh bħala materjal għall-bini. Bħal siġar koniferi oħra, l- għargħar tiflaħ ħafna għan-nixfa, kif ukoll kapaċi tikber qrib ix-xatt għax tiflaħ ukoll għal ammont ta' melħ. Dan jagħmilha siġra adattata ħafna biex biha nħaddru wesgħat b'pendil fil-blat li għandna fil-gżejjer Maltin. Minkejja li l-għargħar tinħaraq malajr, ma tinqeridx malajr għax wara l-ħruq dlonk terġa' ttella' friegħi oħra minn taħt l-art. Fis-16 ta' Jannar ta' l-1992 l- għargħar ġiet iddikjarata s-siġra nazzjonali. Mill-1993 l-istess siġra hija mħarsa bil-liġi permezz ta' Avviż Legali Numru 49 tal-1993. Din is- siġra hija mniżżla fil-lista tal-Kunsill ta' l-Ewropa ta' pjanti rari, mhedda u endemiċi ta' l-Ewropa. Hija tidher ukoll fil-lista ta' pjanti mhedda ppublikata fl-1998 mill-Għaqda Internazzjonali tal-Ħarsien tan- Natura. Hija wkoll meqjusa bħala siġra mhedda u b'firxa żgħira fil- gżejjer Maltin. L-għargħar hija siġra li tista' ssebbaħ 'il pajjiżna, kemm bi msaġar li hija tista' tinseġ, kif ukoll bil- preżenza tagħha fl-irħula u l-ibliet tagħna. Hija siġra ferm adattata kemm għall-klima Mediterranja, kif ukoll għal karatteristiċi ta' l-ambjent Malti. Mhix siġra diffiċli biex titnissel u wieħed jieħu gost jinnota li minn mindu din is-siġra ġiet magħżula bħala s-siġra nazzjonali ta' Malta, qed tintuża aktar u titħawwel aktar biex issebbaħ 'il pajjiżna. o Is-siġra ta' l-għargħar fis-selvaġġ. Dehra tas-siġra mill-viċin. Il-weraq tas-siġra ta' l-għargħar. Il-weraq speċjalizzati nisa. Il-weraq speċjalizzati rġiel. Il-weraq bil-frott. Dehra tal-frott ta' l-għargħar. Iż-żerriegħa ta' l-għargħar. Iz-zokk tas-siġra. ritratti: Martin Psaila (18 8) Alfred E Baldacchino (2-7,9) ispeċi Il-merill, l-għasfur nazzjonali, huwa għasfur li ma jpassix u jgħix fil-gżejjer Maltin is-sena kollha. Għalhekk ngħidulu għasfur residenti. Widnet il-Baħar hija pjanta li tikber fil-gżejjer Maltin biss u mkien aktar fid-dinja. Għalhekk tissejjaħ endemika. Is-siġra ta' l-għargħar, għalkemm tikber f'pajjiżi oħra fid-dinja, ilha tikber hawn Malta minn qabel ma ġie l-bniedem. Għalhekk tissejjaħ indiġena. Jekk speċi ma tkunx indiġena, iżda tkun iddaħħlet minn barra l- pajjiż, tissejjaħ eżotika, jiġifieri speċi li ma tagħmilx parti mill- flora u l-fawna naturali tal-pajjiż. Speċi eżotika hija speċi barranija li tkun daħlet fil-pajjiż minħabba l-attività tal-bniedem, bħal ngħidu aħna, s-siġra tar-riġnu. Speċi barranija tista' tiddaħħal fil-pajjiż apposta, jew b'kumbinazzjoni. Iżda speċi barranin li jkunu daħlu jew iddaħħlu fil-pajjiż aktar minn 500 sena ilu, u Ilum jikbru fis-selvaġġ waħedhom, bħal ngħidu aħna ż-żebbuġa, jissejħu arkeofiti. Speċi barranija li tidħol fil-pajjiż b'mod naturali, bħal ngħidu aħna, meta żerriegħa tinġarr mill-għasafar, mhix meqjusa bħala eżotika eż. palma tat- Speċi barranin, li jistgħu jkunu kemm pjanti kif ukoll annimali, jistgħu jiddaħħlu f'pajjiż b'numru ta' metodi, apposta jew b'kumbinazzjoni: 4. metaspeċi tiddaħħal f'pajjiż fejn qatt ma eżistiet (apposta); $. metaspeċi tiddaħħal f'pajjiż fejn il-popolazzjoni tagħha qiegħda tonqos (apposta); $. metaspeċi tiddaħħal f'pajjiż fejn darba kienet teżisti u ma baqgħetx (apposta); $. metaspeċi barranija tiddaħħal f'pajjiż u taħrab u mingħajr l-għajnuna tal-bniedem tnissel speċi oħrajn bħala u tinfirex fil-pajjiż (b'kumbinazzjoni). l-effetti ta' speċi barranin li jidħlu f'pajjiż jistgħu jkunu ħafna: 4 billijiffertilizzaw l-istess speċi jew speċi oħra u jħarbtu l- popolazzjoni ġenetika li tkun maqtugħa għaliha; e. jikkompetu ma' l-ispeċi indiġeni kemm għat-territorju kif ukoll għall-ikel jew riżorsi oħra; $. ikunupredaturi fuq speċi oħra indiġeni; e. ikunuta' ħsara ekonomika, u/jew ekoloġika; $ iġorru mard jew parassiti li jolqtu ħażin lill-ispeċi indiġeni jew agrikoli. Jista' jingħad li l-ispeċi barranin jitqiesu forma ta' tniġġiż li kapaċi jirriproduċi. Il-qerda ta' speċi barranija li taħrab u tinfirex fil-pajjiż hija ferm diffiċli, tiġi tiswa ħafna flus u aktarx tibqa' ħaġa impossibli. LISTA TA' SPEĊI LI JISSEMMEW F'DIN IL-ĦARĠA. Bajtar tax-Xewk Bekkafik Bekkafik Aħmar Bjanka ta' l-Irdum Għasfur tal-Bejt Kapinera Karfus il-Ħmir Malvizz Iswed Merill Ponsjetta Riġnu Sempreviva ta' Għawdex Siġra ta' l-Għargħar Siġra tal-Ħarrub Siġra tar-Riġnu Siġra taż-Żebbuġ Sturnell Swaba' tal-Madonna Vjolin Bajdani Vjolin Ħadrani Vjolin Pastard Vjolin ta' l-Artiku Vjolin ta' Pallas Vjolin ta' Radde Vjolin tal-Faxx Vjolin tax-Xitwa Widna Widnet il-Baħar Xuxet San Ġwann INGLIŻ