Storja tal-Parroċċa VĠILI B'DIFFERENZA IL-QANPIENA L-KBIRA FONDATA F'LEJLIET ID-29 TA' ĠUNJU 1815 Il-Qniepen f'Malta tas-seklu dsatax Meta fl-1865 l-Arċisqof Gaetano Pace Forno (1809-1874) fettillu joħroġ ordni sabiex jimmodera d-daqq tal-qniepen, kien inqala' furur fost ħafna nies, speċjalment dawk l-aktar akkaniti fis-sistema parrokkjalista tal-irħula u l-ibliet Maltin. L-ordni tal-Isqof ma ntgħoġbot xejn u n-nies sfidawha. Mhux talli naqqsu d-daqq tal-qniepen, imma fil-festi żejnu l-kampnari mill-aħjar li setgħu u żiedu d-daqq aktar mis-soltu. 'Jekk Il-Isqofl jikkmanda l-Knisja qalu dawn, 'ma jikkmandax il-kampnar … għax il-qniepen tagħna, (il-qniepen saru bi flus il-poplu.' L-Isqof Pace Forno pprotesta mal-kappillani talli dawn ma tantx urew ħeġġa biex jimplimentaw l-ordni li kien ta u jrażżnu l-poplu, u l-kappillani min-naħa tagħhom ħassewhom insultati bl-attitudni tal-Isqof. L-Isqof irrikorra għand l-awtoritajiet ċivili u sejjaħ il- pulizija. Diversi persuni kienu ġew arrestati u kien hemm ġlied u xi ferimenti wkoll. L-Isqof kien beda jiġi insultat anke fit-toroq.' Dan kien 'inkwiet li qanqal lill-popolin,2 għax messilhom l-aktar ħaġa għażiża li kellhom: il-ħajja reliġjuża tagħhom, anke jekk fis-sens wiesa' tal-kelma. Meta l-Franċiżi ddeċidew li jbigħu l-artijiet tal-Knisja Maltija ħalli jiffinanzjaw l-espedizzjoni li kellhom lejn l-Eġittu u jirkantaw oġġetti sagri bħalma kien id-damask tal-knisja tal-Karmnu fl-Imdina nhar it-2 ta' Settembru 1798, il-Maltin ukoll kienu qamu għall-istess raġuni Dan l-inċident tal-qniepen tal-1865 juri l-attakkament li kellhom il-Maltin ta' dak iż-żmien mal-ħajja parrokkjali, iċ-ċentralità tal-Knisja fil-ħajja tagħhom ta' kuljum u s-sens ta' difiża li kienu jqajmu meta xi ħadd jazzarda jmissilhom dawn il-ħwejjeġ għeżież għalihom. Il-knisja kienet tipikament tokkupa l-post — ċentrali tar-raħal, mhux biss ġeografikament, imma anke psikoloġikament fil-mentalità tan-nies. F'din is-soċjetà Maltija pre-industrijali, bħalma kien il- każ f'soċjetajiet oħrajn, l-irwol tal-qanpiena kien ħafna aktar sinifikanti milli hu llum. It-tokki bla ma jaqtgħu matul il-jum kollu kienu jgħinu lin- nies jirregolaw ir-rutina tal-ġurnata tagħhom. In- nies kienu jikkalkulaw il-ħin tal-bidu tal-ġurnata, il-ħin tax-xogħol, il-ħin tal-waqfien għall-mistrieħ — u t-talb u l-ħin tal-irtirar wara jum ta' taħbit skont il-qniepen tal-knisja. Il-qniepen kienu jħabbru wkoll il-mumenti l-aktar importanti tal-ħajja tal-bniedem u tal-komunità bħalma kien fil-mewt. Skont it-tokki tkun it-tifsira u n-nies kienu kapaċi jaqraw kull ħoss mill-kampnar b'ħafna aktar abilità mil-lum, għaliex kienu jiddependu minnha. Għadd. ta' viżitaturi barranin f'Malta, uħud ' minnhom ta' ċerta fama kkummentaw dwar il-ħajja li jgħixu l-Maltin. Fost dawn kien hemm il-poeta romantiku Samuel Tavlor Coleridge (1772-1834) li b'ton pessimista dehrlu li Malta hija l-art tal-'krib, qniepen u rwejjaħ. ' Għall-artist Penrv Williams (1802-1885) il-ħoss 'perpetwu tat-tokki tal-qniepen tal-knejjes' kien tant tedjanti li saħansitra 'imkien, lanqas fi Sqallija … ma smajna dak it-taħbit ta' ħsejjes bla waqfien.$ Viżitatur ieħor, John Gadsbv (1808-1893) jirrakkonta kif mota ta' qniepen idoqqu laħqu l-quċċata bi ħsejjes li kienu 'l-aktar għolja li qatt smajt f'ħajti. Stħajjilt lill-gżira ser tinqasam fi Il-Qanpiena l-Kbira fondata f'lejliet id-29 ta' Ġunju 1815. Għalih, dik il-mota ta' qniepen idoqqu kienet biss tellieqa ta' liema qanpiena ser tagħmel l-aktar ħoss qawwi. Għal min kien iżur Malta mit-Tramunata tal-Ewropa bħalma kienet l-Ingilterra, id-daqq tal-qniepen Maltin kien jinstema' stramb u bla sens, jekk mhux ukoll kakofaniku, minħabba li f'artijiethom, il-qniepen jindaqqu b'mod differenti. Imma jagħti indikazzjoni tal-preżenza ta' dawn il-qniepen li tant kienet affermattiva, li ssemmiet f'ġurnali tal-ivjaġġar ta' dawn il-viżitaturi. Darba, tabib li kien għaddej minn Malta għaliex xogħlu kien fis-servizz Ingliż fil-Mediterran, John Hennen (1800-1871) iltaqa' ma' każ li ma setax ma jiktibx dwaru. Jirrakkonta kif ġie msejjaħ jinviżta sinjorina Ingliża li kienet għadha kemm tasal f'Malta minħabba li kellha d-deni. Id-dijanjosi li wasal għaliha t-tabib Hennen kienet li dil-mara sfat tant disturbata mid-daqq ta' Valletta, li minnhom kien hemm kemm trid f'kull rokna tal-belt, li ordna lis-sinjorina tippakkja u titlaq mid-dar li kienet tgħix fiha li kienet tiġi eżatt taħt wieħed mill-kampnari tal-knejjes beltin. $ Hamsin sena qabel l-inċident li ssemma fil-bidu, fl-1814 il-kappillan tan-Nadur kien diġà ħolom li jibda jżid il- qniepen li kien hemm sa dakinhar fil-knisja parrokkjali ta' San Pietru u San Pawl. X'kienet is-sitwazzjoni f'dan ir-rigward qabel l-18142 Xhieda ta' kemm il-qanpiena kienet ċentrali teħodna lura lejn l-1708, meta diġà nsibu li hekk kif il-knisja parrokkjali kienet waslet biex tkun lesta mill-bini, kien qed isir il-ġbir tal-fondi biex issir qanpiena. Il-ġbir kompla għaddej għal snin wara għax is-somma kienet kbira meta mqabbla mal- ħajja nieqsa mill-ġid tal-poplu in ġenerali ta' dak iż- żmien. Il-qanpiena, li kienet tiżen erba' qnatar, ġiet ikkumplimentata b'oħra fl-1747 li kienet tiżen tnax-il qantar. Din il-qanpiena għadha teżisti sal-lum u hija l-eqdem qanpiena li nsibu fil-kampnari tan-Nadur'' Fl-1760, il-kappillan Dun Salvatore Galea (1712-1778) ta bidu għal proġett ambizzjuż: dak li jerġa' jibni mill- ġdid il-knisja tan-Nadur, peress li l-oħra kienet saret żgħira wisq għal parroċċa dejjem tikber fin-numru. Din il-knisja l-ġdida ġiet imbierka fl-1804. Kien allura mill-bidu nett tat-tlestija tal-knisja l-ġdida li beda jinħaseb biex ikun hemm aktar qniepen. Iżda tajjeb ngħidu hawn, li l-knisja mibnija kellha biss kampnar wieħed: dak tan-naħa ta' Nofsinhar. Dak tan-naħa tat-Tramuntana ġie mibni fl-1870, meta mbagħad sar l-arloġġ fih ftit taż-żmien wara. Allura wieħed irid iżomm f'moħħu li l-kappillan Dun Antonio Scasciato (1772-1834) meta fl-1814 kien qed jippjana li jagħmel aktar qniepen, spazju ta' kampnar wieħed biss kellu biex jaħdem. Dan probabbli jispjega għalfejn il- qanpiena l-oħra li kienet saret sa dak iż-żmien ġiet meqruda, apparti dik li kienet saret fl-1747 li għadha magħna sal-lum. Sfortunatament, id-dokumentazzjoni ta' kif sar il- proġett tal-qanpiena l-kbira fl-1814-1815 kif ukoll oħrajn li saru fl-1816 ma hix sodisfaċenti biżżejjed. Scasciato ma nsibu li kiteb xejn dwar kif akkwista l-materjal biex isir dal-proġett, minkejja li mbagħad ħalla rakkont ta' x'ġara fil-jum li fih saru l-qniepen. Bonnici jistrieħ fuq rakkont li l-Kan. Carmelo Caruana jinkludi fil-ktieb tiegħu In-Nadur u t-Tempju Tiegħu Monumentali. Minkejja li bażi ta' ċertezza dan ir-rakkont ma fihx, imma x-xhieda orali li sema' Caruana jista' jkollha xi elementi minn dak li ġara tassew, għaliex jekk Caruana kiteb fl-1953, din ix-xhieda semagħha mingħand wieħed anzjan li dan forsi kien jiftakar nies li għexu ftit biss wara dawn il-ġrajja li qed insemmu. L-1814 kienet is-sena li fiha Malta u Għawdex saru kolonja Ingliża b'mod formali u rikonoxxut internazzjonalment fit-Trattat ta' Pariġi, wara li l-Ingliżi kienu ilhom f'Malta mill-1800. Fl-istess sena, flok Kummissjonarju Ċivili, sabiex imexxi lil Malta l-Ingliżi bagħtu bħala Gvernatur lill-Iskoċċiż Sir Thomas Maitland (1759-1824), Ġeneral ta' 54 sena li kien diġà għamel karriera fl-armata u anke bħala amministratur ta' reġjuni oħrajn fl-Imperu. Maitland mexa b'id tal- azzar f'Malta, tant li baqa' magħruf fost il-Maltin bħala 'King Tom. Kif wasal fil-kolonja sab lill-gżira infestata bil-pesta li ġabet ħerba, kemm fil-ħajja soċjali u kemm ekonomika. Maitland ma riedx jaħtar Kunsill li suppost kellu jagħtih il-parir kif imexxi lil Malta, ħafna drabi kien ikun nieqes għaliex billi Malta ma kinitx togħġbu, hu kien iqatta' l-ħin f'Korfii li tagħha kien ukoll Gvernatur. Beda jagħmel ħafna riformi fosthom li neħħa l-Università li kienet responsabbli mill-qamħ għal sekli sħaħ, daħħal dazji ġodda, u anke ried jibda jisforza l-Ingliż, għaliex. f'dak iż-żmien, il-lingwa uffiċjali ta' Malta kienet it-Taljan. Is-snin 1813-1814 kienu wkoll tal-biża' għal Malta u Għawdex, minħabba l-pesta. In-Nadurin kienu wkoll imbeżżgħin minn din l-epidemija. F'Għawdex imma, It-tberik tal-qniepen mill-Viżta Pastorali tal-1822. il-pesta laqtet biss lix-Xagħra, fejn mietu madwar 104 persuni, fosthom il-kappillan stess. Minħabba miżuri ta' sigurtà, ma setax jibqa' jsir dfin fil-knejjes. Għalhekk, minn April 1814 'il quddiem għal xi żmien, id-dfin beda jsir barra mill-knisja. Kien ukoll f'dan iż-żmien li l-kappillan Scasciato ħaseb għal ċimiterju, li kien imiss mal-knisja parrokkjali fuq in-naħa tat-Tramuntana. 2 Dan kien ukoll iż-żmien fejn fil-parroċċa tan-Nadur kienet qed tinbena knisja ġdida, sewwa sew fin-naħa ta' Għajnsielem. Wara li l-kappillan Dun Francesco Sapiano (1736-1812) ra l-ħtieġa li tinbena knisja ħalli taqdi l-ħtiġijiet tal-poplu ta' Għajnsielem, għaliex kien 'il bogħod mill-knisja parrokkjali tiegħu, huwa ġab il- permessi meħtieġa u poġġa l-ewwel ġebla fl-1810. Sal- 1820, il-knisja tal-Madonna ta' Loreto kienet lesta. Ġara li xi mkien fl-1814, il-kappillan Scasciato, li kien ilu jmexxi l-parroċċa ta' San Pietru u San Pawl għal madwar sentejn, beda jippjana kif jista' jagħmel qanpiena ġdida. Dan Scasciato, Bormliż, kien kapuċċin għal madwar dsatax-il sena, sakemm iddeċieda li jħalli minn kapuċċin u jibqa' saċerdot djoċesan. Kien wara li nħatar bħala kappillan tan-Nadur. Nafu wkoll li kien ta' ċerta skola, għaliex fl-1794 insibuh jiddefendi t-teżi tiegħu tal-Filosofija fil-belt ta' Forli fl-Italja. L-għaqal u l-għerf tiegħu użahom tajjeb, għaliex kien bis-saħħa tiegħu li saru l-qniepen tal-1815 u l-1816. Ħalli nħalli f'idejn Caruana nnifsu biex jirrakkonta dak li sema' mingħand Ġużepp Manueli bil-laqam ta' Peppi ta' Nata, li kien 'sagristan li ilu li spiċċa, dwar il-qanpiena l-kbira u kif saret: Il-kappillan tan-Nadur, Scasciato, li fi żmienu saru l-qniepen, ġie mistieden mill-gvernatur ta' dak iż- żmien biex jieħu sehem għall-festa kbira li kellha ssir f'Għawdex. Dan l-għaqli kappillan mhux biss laqa' l-istedina, imma offra u bagħat xi damask biex bih iżejnu l-post fejn kellha ssir il-festa msemmija. Il- poplu tan-Nadur ma għoġbitux din, li l-kappillan ta d-damask tal-knisja għall-festa ta' barra u fejn kien hemm kap, wieħed protestant (Maitland), u gergru mhux ftit. Il-kappillan fuq imsemmi kien jgħidilhom bid-daħka: 'Ħallu f'idejja għax għad tridu trodduli ħajr ta' din il-biċċa li għamilt.' U tassew hekk ġara. Spiċċat il-festa u l-Gvernatur radd il-ħajr lil kulmin ta daqqa t'id biex il-festa rnexxiet, imma b'mod speċjali faħħar lill-kappillan Scasciato tan-Nadur talli bagħat id-damask u wrieh li kieku xtaq ipattilu. L-imsemmi kappillan approfitta ruħu mill-kelma tal-Gvernatur u talbu xi kanuni tal-bronż biex jagħmel il-qniepen. Il- Gvernatur tahomlu bil-qalb kollha. Jista' jaħseb min qiegħed jaqra kemm feraħ il-poplu tan-Nadur, kemm raddlu ħajr lill-kappillan tagħhom Scasciato u b'liema għajjat u twerżiq ta' ferħ karkru dawn il-kanuni għall- pjazza ta' quddiem il-knisjalti Element ċert minn dan ir-rakkont huwa l-fatt li l-Gvernatur Maitland kien ta xi kanuni bla użu, possibilment ta' żmien l-Ordni ta' San Ġwann, u li kienu tal-bronż, lill-kappillan tan-Nadur Scasciato. Imma biex dan seta' jsir, probabbli l-kappillan kellu jagħmel supplika lill-gvernatur biex jagħtih dak li xtaq. It-tiftix li sar fl-Arkivji Nazzjonali tal-Istat fir-Rabat Malta ma ta l-ebda l-ebda frott, u skont ir-reġija tal- post, is-suppliki lis-Segretarju Militari bejn l-1813 u l-1847 kienu xi darba ġew maħruqa kollha minħabba nuqqas ta' spazju. Imma f'dan iż-żmien, Maitland kien awtorizza li jingħataw kanuni mill-Imħażen tal- Ordinanza tal-Maestà Tiegħu lil dawn il-parroċċi, u li permezz tagħhom għamlu l-qniepen: Il-parroċċa tas-Salvatur f'Ħal Lija, Santa Marija f'Ħ'Attard, il- Kunċizzjoni f'Bormla, San Filep f'Ħaż Żebbuġ, in- Natività tal-Madonna fl-Isla u magħhom, l-uniku parroċċa f'Għawdex, San Pietru u San Pawl fin- Nadur.' It-talba tal-kappillan Scasciato ġiet milqugħa bil-miktub nhar l-24 ta' Jannar 1815,6 u l-kanuni issa setgħu jinġarru lejn in-Nadur biex jingħata bidu għall- proġett tal-qanpiena l-kbira. Il-kappillan iffissa l-jum solenni tat-28 ta' Ġunju 1815 bħala d-data tal-fondazzjoni tal-qanpiena. Intgħażel ukoll il-fonditur Fernando Leotta. Dan Leotta kien fonditur Sqalli li kien ilu jgħix Malta għal numru ta' snin u li kien responsabbli għal qniepen oħrajn li saru f'Malta u Għawdex. Pereżempju, Leotta ħadem il- qanpiena tal-arloġġ fil-Kastell ta' Għawdex fl-1819 u oħra għal Għajnsielem fl-1825 u għadd ta' oħrajn f'Malta. Fernando u ħuh Sebastiano kellhom il- fonderija f'Bormla, u kienu gawdew mhux ftit mat-tluq tal-Kavallieri ta' San Ġwann minn Malta, għaliex ħadu ħafna mix-xogħol huma wara li għalqet il-fonderija Ferreria tal-Ordni. Imma l-qniepen tan-Nadur li saru fl-1815 u l-1816 ma sarux fil-fonderija ta' Leotta f'Bormla. Dan kien każ mhux tas-soltu. Nhar it-28 ta' Ġunju 1815 tqabbdet ħuġġieġa ta' nar qawwi maġenb iċ-ċimiterju tal- parroċċa, ħdejn iz-zuntier. F'reċipjent kbir, il-kanuni bdew jiġu maħlula. Il-ħuġġieġa tqabbdet fis-siegħa u nofs ta' bil-lejl. Kienet tassew velja ta' sahra u stennija. Wara li talab l-approvazzjoni tal-Isqof ta' Malta Mons. Ferdinando Mattei, il-kappillan Scasciato daħal fil- knisja u espona s-Sagrament, biex in-Nadurin ħerqana li l-proġett imur sew, ikunu jistgħu jqattgħu l-lejl ġejjin u sejrin jitolbu quddiem l-Ewkaristija. Dak il-lejl, ir- raħal ma kienx bħas-soltu. Il-ħemda u d-dlam ġew miksura u n-nar iċaċaq flimkien mal-ħsejjes tal-kanuni kienu jinstemgħu sew, filwaqt li d-dija tlebleb tan-nar xegħlet il-knisja u d-djar tal-qrib. In-nies tishar, il- kappillan jissorvelja kollox, u Leotta jħabbel moħħu biex jirfina. It-theddida li kollox imur żmerċ kienet hemm u jidher li baqgħet tidwi għal ġenerazzjonijiet wara, l-istess bħalma baqgħet tidwi x-xniegħa li meta fl-1915 kienu qed ikabbru l-knisja, kien hemm il-biża' li l-piż tal- koppla kien se jgħaffeġ kollox u jisfronda. Aneddotu li riġabar minn xi anzjani meta nkiteb il-ktieb In-Nadur. Ġrajjiet ta' Kolleġġjata Bażilika Mxebilkin fil-Ħajja Soċjali ta' Għawdex ta' Alessandru Bonnici jirrakkonta kif meta kien qed jiddewweb il-bronż, in-Nadurin u Leotta beżgħu li l-ħatab ma jservix. Dan kien ifisser li l-proġett ifalli. Bdew jesploraw minn fejn setgħu jakkwistaw aktar ħatab għall-ħuġġieġa u l-familja mlaqqma ta' Budqajqu kienet tat kulma kien jinħtieġ. Aktar tard, biex jirringrazzja lil din il-familja talli salvat is-sitwazzjoni, il-kappillan irregalalhom qabar fil-knisja parrokkjali tan-Nadur, b'waħda mill-isbaħ lapidi li kien hemm. ' Għalhekk mis-siegħa u nofs ta' filgħodu sa nofs il-jum tat-28 ta' Ġunju 1815, il-proġett baqa' għaddej ma jaqta' xejn. Wara nofsinhar, bdew jinġabru ħafna nies. Sa qabel niżlet ix-xemx, il-qanpiena l-kbira kienet ħadet il- forma tagħha. Meta ntiżnet, il-piż tagħha nstab li kien ta' madwar 36 qantar. Biex tingħata idea aktar vivaċi ta' x'kien qed jiġri f'dak il-jum, f'lejlet il-festa nhar it-28 ta' Ġunju, apparti s-solennità tal-festa titulari, bl-ewwel Għasar għaddej u t-Translazzjoni, barra kien hemm il- qanpiena li kienet qed titlesta. Il-festa bir-raġun kollu saret fuq nota differenti. Mad-dawra tagħha, il-qanpiena fiha erba' figuri għeżież għan-Nadurin: San Pietru u San Pawl, Ġest u l-Madonna, l-Immakulata Kunċizzjoni, kif ukoll San Koronatu. L-ittri mqabbża 'l barra mill-bronż jaqraw hekk: 'Sanctus Deus, Fortis, Immortalis, miserere nobis, li tfisser, 'Alla Qaddis, Qawwi, Immortali, ħenn għalina: Hemm ukoll imniżżel id-data tal-fondazzjoni tagħha fl-1815 u l-post: maġenb il-knisja parrokkjali, kif ukoll isem Fernando Leotta 2 Is-sena ta' wara saret biċċa xogħol simili fuq żewġ qniepen. Ġew akkwistati kanuni oħrajn u nhar it-23 ta' Ġunju 1816, il-kappillan Scasciato reġa' ġab lill-fonditur Leotta sabiex isiru żewġ qniepen ġodda. Reġgħet tqabbdet il-ħuġġieġa, iddewweb il-bronż u x-xogħol inbeda wkoll bil-lejl. Mit-tlieta ta' bil-lejl 'il quddiem reġa' ġie espost is-Sagrament għall-adorazzjoni u t-talb tal-poplu. Ix-xogħol baqa' sejjer sal-ħamsa ta' wara nofsinhar. Dwar il-fustanija, nafu li din tiżen mat-30 qantar, u li fuqha hemm imniżżel dal-kliem: 'Ecce Crucem Domini. Vicit leo de tribu Juda, radix David; li tfisser, 'Dan hu s-Salib tal-Mulej. Jaħarbu minn quddiemu l-għedewwa tal- iljun rebbieħ tat-tribti ta' Ġuda, għerq David. Hemm ukoll imniżżel isem Leotta, is-sena 1815 (għalkemm saret fl-1816) u erba' figuri: is-Sagrament, il-Madonna tal-Karmnu, il-Madonna tar-Rużarju u San Duminku, kif ukoll qaddisa mara bil-palma f'idha u b'kolonna ħdejn riġlejha 2 B'hekk fin-Nadur issa fl-1816 kien hemm sett ta' erba' qniepen li minnhom tlieta kienu ġodda u waħda kienet għadha ta' żmien il-kappillan Galea fl-1747.5 Dik li saret fl-1815 baqgħet dejjem l-akbar waħda sal-lum,' Il-kurżità hija kif wieħed jista' jistħajjel li dawn l-erba' qniepen, inkluża l-kbira kienu kollha mqiegħda f'kampnar wieħed, jew inkella possibilment li kien hemm minnhom anke barra mill- kampnar, sakemm inbena dak tat-Tramuntana fl-1870. Apparti li jsemmi li diġà fis-snin ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija, kien hemm il-ħsieb li jinbidlu l-qniepen — ħsieb li baqa' jitfaċċa xi kultant mas-snin ta' wara sa żmienna — Caruana jikteb fl-1953 li meta kien qed jinbeda l-bini tan-navi ġodda fis-seklu għoxrin u bdew isiru l-pedamenti, il-bennej Salvu Caruana fuq in-naħa ta' Nofsinhar sab 'tlett forom tal-qniepen fejn huma n-navi llum. Forma kienet tal-kbira, oħra ta' wara l-kbira u l-oħra, tar-raba' qanpiena fil-piż, jiġifieri tal- qanpiena li nsejħulha 'tad-Duttrina.' X'ġara minn dawn it-tliet forom ma nistgħux ngħidu, imma forsi xi darba fil-futur wieħed jista' jindaga ftit jekk għadhomx jeżistu fil-post imsemmi $ Minkejja li l-qniepen saru fl-1815-1816, it-tberik tagħhom ma sarx ħlief fl-1822. Il-ġurnata magħżula kienet dik tal-1 ta' Mejju. Dakinhar kien tela' n-Nadur l-Arċisqof Ferdinando Mattei u wara li għamel il-viżta pastorali fil-parroċċa, huwa raqad fin-Nadur stess (ħaġa li ma tantx kienet issir), biex l-għada jkun jista' jmexxi l-funzjoni tat-tberik tal-qniepen. Kien dakinhar li l-qanpiena l-kbira ssemmiet Pietru Pawlu u l-fustanija Marija. € Illum il-qniepen tilfu ħafna mill-iskop tagħhom. Imma l-kampnari xorta waħda għadhom jiddominaw il- pjanura tar-raħal, u l-ħoss tal-qniepen għadu għaddej skont ritmi stabbiliti matul is-sekli. Postil-qniepenillum ittieħed mis-siti soċjali, l-internet u t-telefon ċellulari. Taqta' xi ħadd 'l hawn u 'l hemm, il-ġenerazzjonijiet iż- żgħar ma jafux xi jfissru t-tokki, ħlief forsi li l-arloġġ idoqq kull kwarta. Il-qniepen imma kienu importanti għaż-żminijiet li fihom saru appuntu daqs kemm illum huma importanti dawn il-mezzi kontemporanji, u kien għalhekk li ġew investiti flejjes kbar u enerġija sfiqa matul iż-żminijiet fil-qniepen. Ta' min imma jikkunsidra li jikkonserva u mhux jibdel jew iwarrab dak li jeżisti (kemm il-qniepen preżenti u anke l-użu tagħhom) u possibilment jingħata aktar sens lid-daqq tal-qniepen, kemm mil-lat reliġjuż, imma anke minn dak soċjali u kulturali bħala parti mill-identità tal-irħula u l-bliet tagħna. Il-mezzi moderni ta' komunikazzjoni ma jeskludux l-antiki anzi jistgħu jikkumplimentaw lil xulxin. L-anniversarju li qed jitfakkar f'dan iż-żmien, jiġifieri l-mitejn sena mill-fondazzjoni tal-qanpiena l-kbira huwa għalhekk wieħed simboliku — kemm għaliex il-mod kif hija saret kien wieħed mhux tas-soltu, u kemm għaliex jiċċelebra lil dawk il-persuni kollha li ffurmaw il-komunità tan-Nadur matul dawn l-aħħar mitejn sena, li lkoll semgħuha ddoqq biex tħabbrilhom dak li l-komunità parrokkjali kienet u għadha tkun għaddejja minnu fil-ħajja tagħha matul is-sena. 1 Giovanni Faure, L-Istorja ta' Malta u Għawdex bil- Gżejjer Tagħhom u l-Ġrajja li Saru Fihom, Vol. Joseph F. Grima, Malta u Franza: 1798-1800, (Malta, PIN, 2006), 121. Bl-Ingliż, dawn it-tliet termini jirrimaw u jaqblu aktar: 'vells, bells and smells Ġrajjiet Kolleġġjata u Bażilika Mxebilkin fil-Ħajja Soċjali ta' Għawdex, Vol. 3: Żmien l-Ingliżi - is-Seklu Dsatax (Malta, Klabb Kotba Maltin), 76-81. Karm Caruana, In-Nadur u t-Tempju Tiegħu Monumentali (1953), 76-77. Aktarx li din il-figura hija Santa Barbara. Ir-rabta ta' Santa Barbara mal-qniepen kienet minħabba l-maltemp. Meta kien ikun maltemp qawwi, jingħad li kienu jindaqqu l-qniepen, biex ibiegħdu l-ħsara u l-periklu mill-poplu, speċjalment ħsara kkawżata mis-sajjetti.