GĦAQDA ĦBIEB IL- TA u KAPPELLI MALTIN e-mail: kappellimaltihbieb(i gmail.com Facebook: Hbieb il-Kappelli Maltin Kumitat 2020 MI Mejju 2021 Ħarġa Nru 13 President Adrian Schinas EDITORJAL Viċi-President Għeżież Membri u Ħbieb, Valent Xuereb Diġa għaddiet terz mis-sena u issa dħalna fix-xahar ta' Mejju, xahar li għalina l-Maltin Segretarju niddedikawh lil Madonna. B'dan l-iskop qed nipproduċu żewġ kwadri ddedikati lil Madonna Nardu Agius tar-Rużarju, u artiklu dwar l-istorja tal-Knisja tal-Immakulata Kunċizzjoni, fin Nigret, limiti taż- Asst. Segretarju u PRO Żurrieq. Issibu wkoll it-tieni u l-aħħar parti ta' l-artiklu ferm interessanti miktub minn Martin Morana dwar il-bidu tal-Kappelli fil-gżejjer Maltin. Nitlob lil membri, jew oħrajn li mhumiex membri imma għandhom għal qalbhom il-kappelli, Teżorier biex jekk għandkhom xi artiklu li tridu li jiġi ppubblikat f'dan il-fuljett, jikkuntatjawna b'emejl Godfrev Mangion NMINN AW L f'indirizz indikat hawn fuq. Grazzi bil-quddiem. Assistent Teżorier Għal Kumitat KWADRI DDEDKATI LIL- MADONNA TAR-RUŻARJU Kappella ta' San Ġiljan, Ta' Lapsi, San Kappella San Mattew Appostlu, Tal- Ġiljan, parroċċa l-antika. Artist mhux magħruf Mejju 2021 Paġna 2. KNISJA TAL-IMMAKULATA, TAN- NIGRET, ZURRIEQ Il-knisja tal- Immakulata Kunċizzjoni fiż-Żurrieq tinsab fl- inħawi magħrufin bħala tan- Nigret. Il- knisja li naraw. illum inbiet flimkien mal -palazz biswitha bħala residenza tas-sajf, fl-1715 minn Fra Giacomo Togores v Valemuola, kavallier tal- lingwa t'Aragona. F'dan il-post qabel kien hemm knisja oħra ddedikata lill- Assunta u kienet magħrufa bħala ''l-Assunta tax-X agħra''. Il-knisja kien żarha il-monsinjur Dusina u kienet tinsab bejn il-knisja magħrufa bħala ''tal-Ħaqba' u dik iddedikata lil San Luqa. Fis-sena 1594 id-dedika tal- knisja inbidlet minn dik tal-Assunta għal dik tal- Lunzjata. Fid-deskrizzjoni tat-titular ta' din il-knisja l-isqof Balaguer jgħid li kien juri lill-Madonna fiċ-ċentru b'San Ġwann il-Battista u Santa Katerina. Jista' jkun li l-pittura setgħet kienet trittiku. Fis-sena 1634, il-knisja kienet magħrufa bħala''Ta'Bieb ix-Xagħra', u għal xi raġuni jew oħra, ġiet dekonsagrata u ngħalqet għall-pubbliku fl- 1658 mill-istess Isqof Balguer. Fl-1728 il-Papa Benedittu XIII b'digriet ta indulġenza plenarja lill-dawk kollha li jżuru din il-knisja nhar waħda mis-seba' festi maġġuri tal-Madonna. Il-knisja l-Iida lit ikkonsagrata fl-1739 mill-kappillan taż-Żurrieq, din id- darba b'dedika 0 Lra Marjana, lill-Immakulata Kunċizzjoni. Mill-1881 sal-1883 il-palazz u l-knisja tal-Kunċizzjoni kienu nkrew biex iservu bħala monasteru u provinċja f'Malta għal grupp ta' patrijiet Benedittini. Sal-1961 fil- palazz kien għad hemm xi affreski magħmulin minn dawn il- Mill-1935 '1 hawn, il- kumpless tal -palazz u l- knisja bdew jintużaw bħala orfanatrofju mmexxi mis-sorijiet tal-U lied il-Qalb ta' Ġesu. Il-knisja, merfugħha mit-triq b'għoli ta' żewġ tarġiet, għandha żewġ daħliet: waħda priċipali fil-faċċata u l- oħra fuq il-ħajt tal-lemin. Il-bieb prinċipali huwa mdawwar minn gwarniċun sempliċi. Fuq kull kantuniera tal-faċċata prinċipali hemm kampnar. relattivament imdaqqas. Dawn it-tip ta' kampnari kienu dehru għall- ewwel darba fil-faċċata tal-konkatidral ta' San Ġwann fil- belt Valletta iddisinjat minn Gerolamo Cassar. Aktar tard, din l-iskema bdiet tinfirex l-aktar fid-disinji tal- knejjes ta' Lorenzo Gafà. Minn ġewwa, il-knisja hija maqsuma fi tnejn: il-parti tal- presbiterju u l- partifejn hemm in-nava. In-nava għandha — —— saqaf troll, A 1 b'erba' ) kustilji l ħerġin. mill- erba' kantunieri u jispiċċaw fil- kantunieri tal -lanterna fin- nofs tas- saqaf, b' tieqa — kull Naħali jservu biex iddawwlu l-intern tal-knisja. Wara l-bieb prinċipali, minn ġewwa, hemm speċi ta' Xatba tal-injam li l- parti ta' fuq tagħha sservi bħala poġġaman għal gallarija żgħira fuq il-bieb. Din ix-xatba sservi biex meta l-knisja tkun magħluqa biha, in-nies setgħet xorta waħda. tinviżta s-Sagrament. Din għalhekk, kienet taqdi l-funzjoni ġeneralment moqdija minn dawk it-twieqi li ssib ta' spiss fi knejjes simili. Il-gallarija fuq il-bieb prinċipali setgħet serviet bħala kor żgħir jew anke bħala post privileġġjat għas-Sinjur tal- Palazz. Fuq kull naħa tal-bieb prinċipali, minn ġewwa, wieħed isib fonti tal-ilma mbierek tal-irħam. Dawn mhumiex ippareġjati u għalhekk jista' jkun li nġabu minn knejjes oħra, u tqiegħdu hemm. Mejju 2021 Paġna 3 KNISJA TAL-IMMAKULATA, TAN- NIGRET, ZURRIEQ A b preżbiterju nnifsu huwa tarġa għola mil-bqija tal -knisja u jinkludi kor żgħir: fuq kull naħa tal — altar li jintużaw mis-sorijiet għat-talb tagħhom ta' kuljum. Il-parti fejn hemm l-altar hija msaqqfa b'saqaftrollli jistrieħ fuq żewġ arkati. L-altar jinsab f'daħla żgħira u mgħolli mill-preżbiterju b'żewġ tarġiet, u hu magħmul mill-ġebel u miżbuħ bi sfumaturi biex jiġi qisu tal-irħam. Il-kwadru titulari juri lill Immakulata Kunċizzjoni flimkien ma' San Ġakbu, San Lawrenz u San Leonardu il- Konfessur. Il- Madonna hija mdawwra minn anġli żgħar filwaqt li ħamiema bajda, li tirrapreżenta l- Ispirtu s-Santu, tidher nieżla mis- smewwiet. San Ġakbu jidher għarkobtejħ filwaqt li San Lawrenz u San Leonardu jidhru bilwieqfa. Fuq it-tila twaħħlu wkoll kuruna tal-metall, sitt stilel u qamar. L-Isqof de Bussan fl-1747 isemmi din il-pittura u dan jindika li dan il-kwadru seta' sar meta nbiet il-knisja l- ġdida fl-1715. Ir-rapport isemmi wkoll kitba li kien hemm fuq il-pittura li kienet tgħid 'Tota Pulcra es Arnica Mea', jiġifieri ''Kollok Sbejħa u Ħabiba Tiegħi'. Il-pittura turi nfluenza tal-istil Barokk Naplitan, u tidher li hi ta' xi pittur minuri miċ-ċirku ta' Gan Nikol Buhagiar. Illum il-ġurnata, kurifiss kbir u sett ta' sitt gandlieri fuq l- altar jgħattu sew dan il-kwadru. Il-pittura. ta' San Benedittu turih bħala fiqura monumentali liebes l-abitu iswed u qed jitlob quddiem kurċifiss fil-kampanja. Wara l-kurċifiss jidhru l-baklu u mitra sempliċi li juru li kien Abbati. ) abazjia ta' Monte Cassino Il-ħamiema li takkompanja l-qaddis tirrapreżenta lil oħtu, Santa Scholastika, li jingħad li: meta mietet, — Benedittu kellu viżjoni tagħha tiela' s-sema f'forma ta' ħamiema. Il-knisja l-antika tal- Assunta kien post ta' pellegrinaġġ — Minn nisa tqal biex jitolbu biex ikollhom ħlas tajjeb hekk li din id-devozzjoni baqgħet għaddejja anke fil-knisja l-ġdida. L-Isqof de Bussan's fl-1747 jgħidilna li kien hemm għadd ta' pitturi ''ex-voto' li llum: m'għadhomx jeżistu. Teżisti wkoll pittura tal- Madonna li għandha ċintorin. — madwar żaqqha. Din. il- pittura setgħet kienet tifforma parti minn din: id- devozzjoni tal-ħlas. Il-Madonna. tidher minn qaddha 'l fuq u għandha proporzjon klassiku u turi influenza tal-Barokk Ruman. Din il- pittura hija mżejna bi tnax-il stilla tal-fidda, ċintorin tal-fidda u ġiżirana tad-deheb b'salib imwaħħal magħha. Fil-knisja nsibu wkoll pittura tal-wiċċ ta' Kristu ('sudarium'') li stilistikament tidher li jista' jkun tas- seklu dsatax. Informazzjoni: WWW, kappellimaltin. com Mejju 2021 Paġna 4 IL-BIDU TAL-KAPPELLI F'MALTA Kitba ta' Martin Morana Skont l-istess rollo ta' Di Mello, insibu li fost l- eqdem kappelli / parroċċi kien hemm dik ta' Birkirkara, għax tissemma f'dokument partikulari tal-1402. L-oħrajn kienu, il-kappelli ta' Bir Miftuh, ta' Ħad-Dingli, tal-Mellieħa, tan-Naxxar, ta' Ħal- Qormi, tas-Siġġiewi, taż-Żejtun u taż-Żurrieq. Għawdex ma jissemmiex, biss, aktar tard nafu li kien hemm erba' lokalitajiet li l-matriċi tagħhom kienet dik ta' Santa Marija tar-Rabat. Fl-1575, l-Inkwiżitur Pietro Dusina nnota li f'Malta u f'Għawdex kien hawn b'kollox mal-430 kappella. Dan mill-ewwel jidher numru esaġerat għall- popolazzjoni li dak iż-żmien ma kinetx aktar minn 30,000 ruħ — dan ifisser li kien hawn kappella waħda għal kull sebgħin ruħ, għalkemm ħafna minnhom kienu privati u oħrajn ma jiffunzjonawx. Madonna tal-Ħlas, Qormi Birkirkara — Madonna tal-Ħerba Fejn il-binja jew l-altar kienu fi stat ħażin, l-Inkwiżitur Dusina ordna li dawn jew ikunu rranġati jew jingħalqu. Fil-fatt, kien hemm daqs ħamsin minnhom li ġew dekonsagrati. Biss oħrajn kibru fil-popolarità tagħhom, jew għax il-popolazzjoni tal-inħawi kienet kibret jew għax xi wħud kienu saru aktar imfittxija bħala post ta' devozzjoni lejn il-qaddis, l-aktar meta n-nies kient titlob Mejju 2021 Paġna 5 IL-BIDU TAL-KAPPELLI F'MALTA u taqla' l-grazzi bl-interċessjoni tal-qaddis meqjum 4 Inċizzjoni Michele Bellanti hemmhekk. Fost dawn is-santwarji insemmu, il- kappella tal-Madonna tal-Ħlas, barra Ħal-Qormi u dik tal-Ħerba ta' Birkirkara. Xi wħud mill-kappelli fi żmien il-Medjuevu u anki wara, ma kienux biss binja waħda b'altar wieħed u bieb wieħed. Ġieli kienu jkunu żewġ kappelli jew tliet kappelli maqgħuda strutturalment flimkien, x'aktarx kollha mibnija mill-istess familja. tip ta' kappelli multipli nsibuhom f'diversi postijiet, bħal f'Ħal Millieri, San Bażilju l-Imqabba, Ħal Lija (il-parroċċa l-Qadima), u 'It-Tliet Kappelli' ta' Ħal Ħal- Lija - Tas-Salvatur, il-parroċċa l-antika ' żewġ kappelli laterali (kappelluni - Ingliż: transepts) li joħorġu bħal dirgħajn minn ħdejn l-altar maġġur, biex b'hekk il-kappella issa ssir knisja li tista' tilqa' ħafna aktar nies. Hekk ġralha l-knisja l-qadima ta' Santa Katerina taż-Żejtun (magħrufa aħjar bħala ta' San Girgor) li ħadet il-forma ta' Salib Ta' Sant'Antnin (Tau jew crux commissa). Fil-bidu tas-seklu sbatax, fuq ras l-altar saretilha koppla li kienet isserraħ fuq il- Balzan li qegħdin ftit metri 'l bogħod minn xulxin. f'daqqa. Din hi l- Il-qassisin / kappillani li kienu jieħdu ħsieb dawn il- ewwel kappelli, minn żmien għall-ieħor daru għall- koppla li għajnuna finanzjarja tal-parruċċana biex. il- nafu. biha kappella fejn kienu qed jamministraw tissewwa, f'Malta tinbidel, jew titkabbar fl-istruttura tagħha. Hekk naraw li xi wħud mill-kappelli li kienu mibnija oriġinarjament f'forma ta' kubu żgħir u sempliċi, ; ; ; ; tar Imqabba - issa, jew twaqqgħu jew inkella saritilhom s an estensjoni fin-navata biex jikbru fl-ispazju ta' kili Bażilju ġewwa. Ġieli anki man-navata żdiedu speċi ta' Mejju 2021 Paġna 6 Dawn il-mijiet ta' kappelli ċkejna mxerrda ma' Malta u Għawdex jgħinuna nifhmu aħjar it-twemmin tal- Maltin u tad-devozzjoni li dawn kellhom matul l- aħħar seba' mitt sena lejn tant qaddisin. Il-kappelli i juru wkoll kemm dawk li ġew qabilna investew biex ikollhom lok ta' devozzjoni dinjituż għall-qaddis tagħhom, u fl-istess ħin tempju żgħir iżda diċenti li fih setgħu jsibu l-kenn spiritwali fejn jikkomunikaw ma' dawk li hemm fis-sema'. Spiteri Michael, (Kilin). Bi żviluppi bħal dawn żdied il-prestiġju ta' dawn il skappelli għax saru qishom knejjes żgħar. Fil- IM TAT WEEE fatt, hu kultant diffiċli tgħid jekk il-binja għandiex tissejjaħ kappella jew inkella knisja fil-veru sens tal-kelma. L-għażla donnha ssir abbażi tal- komplessità tal-binja u kultant minħabba l-istorja sagra u prestiġjuża tal-kappella. Hawn anki kappelli li għalkemm daqs nitfa, għandhom it-titlu ta' bażilika, bħal ma hi l-kappella magħrufa bħala Tal-Patroċinu, li hemm f'Wied il-Għasri Għawdex. Fis-snin sittin l-Isqof Gonzi kien iddikjara li kull kappella għandha tissejjaħ knisja, u t-titlu ta' kappella kellu jkun mogħti biss lil dawk il-partijiet ta' ġewwa l-knisja, fejn hemm apside fejn b'altar iddedikat lill-qaddis. mr TMIEM Ritratti: NG sakemm mhux indikati