Il-Ħadd 31 ta' Jannar 2021 FATHER PLATER U L-BIDU TAL-PARTIT LABURISTA 'Malta, fil-bidu tas-se- EF: għoxrin, it-tagħlim soċjali tal-Knisja, ħa spinta 'l quddiem l-aktar bil-ħidma tal-Ġiżwita In- gliż, Fr Charles Plater (1875- 1921) fundatur tal-Catholic Social Guild fl-Ingilterra. Fl- 1920, saħħet dan is-saċerdot kienet marret għall-agħar u t-tobba Ingliżi kienu qalulu li aħjar imur jgħix f'pajjiż bi klima sħuna. Hekk Plater ġie Malta mat-tabib tiegħu. Iżda f'Malta mhux talli ma strahx talli dar Malta jgħal- lem lill-ħaddiema bil-ħsieb li jibda ukoll il-Maltese So- cial Guild. Plater ħalla impatt kbir fost il-ħaddiema Maltin għax, fl-erba' ġimgħat li kien baqagħlu ħajja, żar bosta każini u għamel numru ta' laqgħat u konferenzi li fi- hom kien iwassal it-tagħlim Ġiżwita Ġeneruż Bin Edward u Margaret imwielda Harting, Charles Dominic Plater twieled Lon- dra fit-2 ta' Settembru 1875. Kien l-iżgħar minn erba' aħwa. L-ewwel edukazzjo- ni ħadha d-dar mingħand ommu, imbagħad ta' tnax-il sena daħal fi Stonvhurst Col- lege tal-Ġiżwiti f'Ribble Val- lev. Iddistingwa: ruħu fl-is- tudji u fil-leadership. Il-kap tal-kulleġġ, Fr. John Gerard kellu influwen- za kbira fuq Plater u għenu jkabbar il-ħila tiegħu kif jar- gumenta u kif jikteb. Plater sar jammira lil Gerard u dan ħajru jaqbad it-triq tal-voka- zzjoni mal-Ġiżwiti. Ta' dsa- tax-il sena. beda n-novizzjat magħhom li ssuktah f'Ox- ford. L-Eżerċizzji Spiritwa- li ta' San Injazju ta' Lovola fis-sentejn ta' wara ġiegħlu lil Plater jirrealizza li għan- du jara kif jgħin lill-umanità Kuxjenza soċjali Filwaqt li kien għadu għaddej bl-istudji tal-filosofi- ja, Plater beda jinteressa ak- tar ruħu fil-ħidma soċjali, u fil-vaganzi tal-Għid tal-1903 iltaqa' ma' xi qassisin li kienu qegħdin jaħdmu fi Franza. Ftit xhur wara, fil-Belġju, ġie wiċċ imb'wiċċ ma' dak li rah bħala rimedju għall-ħażen soċjali li kien hemm, l-irtir għall-ħaddiema. Dan lil Plat- er laqtu ħafna: u minnufih beda: jqajjem: kuxjenza fuq din il-ħtieġa. Beda jikteb ar- tikli fil-ġurnali u jħeġġeġ lil ħaddieħor jagħmel l-istess. Kien jemmen li l-edukazzjo- ni għandha sehem kbir biex tikber il-ġustizzja soċjali. Kiteb paper bl-isem 'Retreats for working men' li nqrat fil-Catholic Truth Conference fi Brighton f'Settembru 1906, l-ewwel fażi għall-kampan- ja bi jitwaqqfu djar tal-ir- tiri fl-Iskozja u l-Ingilterra. Il-kuxjenza soċjali bdiet tik- ber, iżda Plater kellu jieqaf biex jibda l-kors tat-teoloġija f'Settembru 1907. House fetħet f'Campstall Hall qrib Romilv. Mill-ko- rrispondenza ma' sħabu, Plater ħareġ bl-idea ġdida ta' 'Catholic Sociological Soci- Il-ġerarkiji b'mod. ġenerali kienu favur din is-soċjetà, u din malajr kibret fin-numru. u. fl-influ- wenza li bdiet tħalli. Fuq il- parir ta' Plater twaqqfu ukoll il-Catholic Women's league u Plater kien ordnat saċer- dot f'Settembru 1910, imma ma setax jiddedika ħinu kol- lu għas-Soċjetà ġdida tiegħu minħabba: l-istudji tiegħu. Minn Settembru / 1912: sa Lulju 1914 Plater laħaq Pro- fessur: tal-Psikoloġija f'St. Marvs- Hall, 'Stonvhurst u hemm kompla għamel popolari: l-Catholic Social Guild bil-lectures u l-irtiri li kien jagħmel, u bl-istudv- clubs: li waqqaf. Blirtiri għall-ħaddiema, Plater kien joffrilhom mistrieħ u spirit- walità, 'il bogħod mix-xogħol u l-faqar. Ma kien jiddejjaq xejn jaħdem mal-Anglikani, fosthom mal-qassisin Charles Gore u William Temple. Fil-Gwerra l-Kbira Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija huwa għen ħafna r-re- fuġjati u s-suldati midruba, ħidma li għarrqitlu saħħtu. Huwa ma riedx isir kappil- lan tal-armata għax ma riedx jilbes uniformi ta' suldat. Huwa kompla jikteb fuq il-messaġġ soċjali tal-Evanġelju. TORĊA Il-Ħadd 34 ta' Jannar 2024 (17 jemmen li jekk il-prinċipji u l-valuri Insara ma jidħlux fl-industrija, ir-relazzjonijiet bejn il-ħaddiema u s-sidien qatt ma jistgħu jkunu tajba. Lis-sidien kien jgħidilhom biex jagħmlu minn kollox ħa ma jħallux il-proċess tal-produzzjoni jiddiżuman- izza lill-ħaddiema. Il-karità u l-ġustizzja kienu meħtieġa. Fl-1920 it-tobba tawh parir jistrieħ. Huwa qatta' xa- hax l-Irlanda. Saħħtu marret għall-agħar u qalulu li aħjar imur jgħix f'pajjiż bi klima sħuna. U għalhekk ġie Malta mat-tabib tiegħu. Iżda f'Mal- ta mhux talli ma strahx talli dar ma' Malta kollha jgħal- lem lill-ħaddiema u kellu f'moħħu li jibda ukoll il-Mal- tese Social Guild. Huwa ħalla impatt kbir fost il-ħaddiema Maltin għax żar ħafna każini u għamel numru ta' laqgħat li fihom kien iwassal it-tagħlim tar-Rerum Novarum lill-Mal- tin, Kien ħa interess ukoll fis-Soċjetà tal-MUSEUM li ħafna mill-membri tagħha kienu ħaddiema tat-Tarzna u ltaqa' personalment ma' Dun Ġorġ Preca. Plater xtaq ħafna jara s-Soċjetà tal-MUSEUM tikber. Plater 'lil Dun Ġorġ kien issuġġerielu li, iekk xi regolamenti jkunu ak- tar ħfief, kien ikollu numru wisq akbar ta' membxi; imma — Dun Ġorġ kien wieġbu li hu jippreferixxi l-kwalità milli l-kwantità' (Alexander Bon- nici, Dun Ġorġ Preca Vol. Plater u t-twaqqif tal-Partit Laburista Iżda fuq kollox, Plat- er kien ta' ispirazzjoni għat-twaqqif tal-Camera del Lavoro, fi iktar tard saret il-Partit Laburista. Numru ta' qassisin ingħaqdu ma' .dan il-partit fil-bidu tiegħu, fosthom il-Kanonku Bugel- li, Dun Mikiel Gonzi, iktar tard Arċisqof ta' Malta u Dun Eġidju Balzan. Kien hemm ukoll lajċi Insara konvinti bħas-Sur Fons Marija Galea. Ma. kinitx kumbinazzjoni li l-Partit Laburista għamel l-ewwel Laqgħa Ġenerali tiegħu fil-15 ta' Marzu 1921, fit-30 anniversarju tal-Enċik- lika Rerum Novarum. Fid-19 ta' Ottubru tal-ist- ess sena, il-Partit Laburista immexxi mill-Kurunell Wil- liam Savona ikkontesta l-ew- wel elezzjoni ġenerali li qatt saret f'Malta. Fiha, dan il-par- tit żgħir li kien għadu kif twaqqaf biss seba' xhur qa- bel, kiseb kważi kwart tal-vo- ti, 2390, u tella' seba' deputati fil-Kamra Leġislattiva u żewġ Senaturi, Alfons Maria Galea u Mikiel Gonzi. Is-Sur Fons dam iservi ta' Senatur f'isem il-Partit Laburista għal sitt snin li matulhom ħadem b'riżq il-ħaddiem u l-batut billi semma' leħnu fuq l-is- tituti tal-karità, l-iskejjel tas- snajja', kundizzjonijiet xier- qa fuq il-post tax-xogħol u t-tagħlim fl-iskejjel. għal xi ħaġa aħjar' Herbert Ganado jsem- mi hekk lil Father Plater: Inzerta f'dik il-ħabta kien hawn f'Malta, għal saħħ- tà, il-Ġiżwita Ingliż Father Plater, soċjologu Kattoliku msemmi. jinteressa ruħu mill-mov-' iment ġdid tal-ħaddiema Maltin. Fis-16 ta' Jannar 1921 għamel konferenza fin-Na- tional Theatre fl-Isla u, bl-en- tużjażmu li qanqal, spiċċa fuq l-idejn. Kienet is-Società Operaia Cattolica tal-Isla li organizzat il-Konferenza. ' Fil-konferenza li kien jisimha. 'Malta's: Opportu- nitv', Plater qalilhom hekk lill-ħaddiema: 'Jalla Malta tiċħad li ssegwi l-eżempju ħażin kbar'. Jalla ħaġa aħjar milli ssir kopja tas-sekonda klassi ta' ordni soċjali tat-tielet kategori- ja. Jalla tispira ruħha mhux mill-Kapitaliżmu minfuħ u tan-nazzjonijiet il- timmira għal xi l-inġustizzji ta' pajjiżi oħra, imma mill-ideal ta' soċ- jetà umana mfassla għalina mill-Papa Ljun XĦIL. Jalla Malta teħodha b'mod riżolut kontra l-egoiżmu politiku u l-egoiżmu kummerċjali u l-kompetizzjoni feroċi u l-is- fruttament li mhuwiex Nis- rani; kontra s-suppervja u l-għira u s-suspett reċiproku; kontra l-vjolenza u l-gwerra tal-klassi. Għaliex ikunu għandhom l-affarijiet7 Dawn iħassru kollox. Huma l-għedewwa tal-posterità, tal- paċi u tal-libertà. Aħna Ikoll aħwa ta' xulxin, għax aħna lkoll ulied Alla. ' 'Malta hija żgħira; iżda anke Ateni kienet żgħira; u safrattant dawlet lid-dinja, għal elfejn sena, bl-għerf u l-arti tagħha. Malta hija fqira imma d-dinja ma tenħtieġx ġid matesjali daqskemm teħtieġ forza morali. Malta ti- sta' tgħallem ħafna lil pajjiżi oħra jekk, permezz tal-fidi komuni tagħha, tifjorixxi fi fjura sabiħa tad-demokrazi- ja Misranija. Il-fidi komuni tagħkom tista' tgħallem lin- nies kif jagħmlu l-aħjar użu mil-libertajiet : demokratiċi tagħhom.' (The Dailv Malta Chronicle, 21 ta' jannar 1921) : Il-Ħabib tal-Ħaddie- Ġużċ Bonnici (1907- 1941), tabib, awtur u attivis- ta tal-Partit Laburista, isem- mi b'tifħir lil Father Plater fil-ktieb (Storja tal-Partit tal-Ħaddiema': fF'din il-ħabta, sab ruħu hawn Malta l-mibki u qatt minsi ħabib tal-ħaddiema, it-twajjeb Father Plater, Dan il-qassis mudell, il-qassis li kien imissu jservi ta' mera lil kull qassis Malti, għen kemm felaħ lill-Partit tagħna, lill-Partit li ried jara l-ħaqq magħmul bejn kulħadd, li ried jgħolli l-ħaddiema u jgħinhom jgħixu ta' bned- min 'L-għaxqa tiegħu kienet li jżur il-każini tal-ħaddie- ma li bdew jinbtu ma' Malta kollha, il-ferħ tiegħu kien li jagħmel xi konferenza ti jdawwal, bħal Kristu, l-im- ħuh tan-nies kienu jinġabru madwaru mixtieqa mill-kelma safja tiegħu u mitlufa wara tjubitu. Father Plater kien tant jaf iqa- wwi l-qlub ta' dawk il-ħbieb tal-ħaddiem fit-triq kollha għolliq li kienu qabdu, kienu jkunu se jaqtgħu qalbhomi Kien tant jaf iħeġġeġ u jimla ħrara qlub dawk il-ħaddiema li jersqu lejh biex jinġabru u jingħaqdu bejniethomi' fil-ħasra hi li l-kotra Maltija tilfet lil Father Plater hekk f'qasir il-għomor, til- fet lill-aqwa ħabib li kellha hekk kmienil Father Plater miet fit-22 ta' Jannar 1921, sewwa sew tmint ijiem qa- sempliċi li' bel ma kellu jżomm il-Kon- ferenza: Il-Papa Ljun XIII u x-Xogħol, lill-Workers Union Branch No. 1, konferenza li, wara mewtu, inqrat lil dawn il-ħaddiema mill-Isqof Mons. Caruana. F'isem il-ħaddie- ma, nixtiequ nagħtuh tisli- ma minn qalbna u niżżuh ħajr għal kemm kien ħadem u qabeż għall-kotra Maltija. Erba' ġimgħat wara li kien ġie Malta, fil-21 ta' Jannar 1921, tatu f'daqqa emotaġija f'moħħu, wara taħdita lill- Oid Girls tas-Sacred Heart f'San Ġiljan u miet ta' 45 sena biss. Huwa kellu funeral kbir mill-Knisja tal-Ġiżwiti sa Putirjal f'tebut mikxuf. Fiż- żmien qasir li qatta' f'Malta, il-Maltin kienu nġibdu lejh u saru jħobbuh għad-dedi- kazzjoni kbira tiegħu. Huwa jinsab midfun fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata. F'Raħal Ġdid hemm triq imsemmija għal- ih. Meta miet il-ġurnali In- gliżi ddeskrivewh bħala 'a man of verv great gifis;a pow- erful organiser, a dominating speaker, a reliable moderator, asplendid priest.' Il-kulleġġ kien jof- fri opportunitajiet edukatti- vi — b'emfasi fuq it-tagħlim soċjali tal-Knisja — lil dawk li kienu fid-dinja tax-xogħol jew li kellhom jinterrompu l-istudji tagħhom. Plater College għen ġener- azzjonijiet ta' lajċi adulti In- sata biex isiru mexxejja attivi fil-komunitajiet tagħhom. Fost il-Maltin li ġabu diplomi minn dan il-kulleġġ insibu lill-Professur tal-Istorja God- frev Pirotta, l-ex Ministru l-Professur Edward Scicluna, l-ex Ministru Lino Spiteri u. t-trejdunjonista Salvinu Spi- teri. B'xorti ħażina l-kulleġġ kellu jagħlaq fl-2005, iżda kumitat ta' edukaturi ried H l-viżjoni ta' Fr. Plater ma tmutx billi tinħoloq iċ- Charles Plater Trust, li tibqa' ssostni ż-żewġ għanijiet ta' edukazzjoni u ġustizzja soċ- jali billi tagħti boroż ta' stud- ju ta' kull sena lil organizz- jonijiet fl-Ingilterra u Wales li jkun jixraqilhom. Charles Dominic Plat- er S.1' ta' Rev, J. Keating fi Great Catholies . Storja tal-Partit tal-Ħaddiema ta' Ġużċ Bonn- ici (1931)