Minn Ġrajjiet Beltna: 27 L-ISLA U L-BAŻILKA-KOLLEĠĠJATA TA' MARIJA BAMBINA NISĠA TA' STORJA BI ĠRAJJIET KBAR Fl-1554, il-Gran Mastru De La Sengle kien il-fundatur tal-Belt ta' l-Isla, u rabat ismu magħha. Iżjed tard, il-Forti San Mikiel u s-swar ta' l-Isla għaddew mill-eħrex taqbid ta' l-Assedju l-Kbir. Il-belt ma ntrebħitx u stħoqqilha tissejjah ''Civitas Invicta''. Bħala monument tar-rebħa l-kbira ta' l-assedju, inbniet ġo l-Isla knisja li ssemmiet għat-twelid ta' Marija għaliex f'din il-festa għażiża seħħet ir-rebħa fuq il-Mislem. Fil-moħħ tal-Maltin, ir-rebħa saretħaġa waħda mal-festa tal-Bambina, b'mod li, bil-Vitorja, il-Maltin ma jifhmux ħlief Marija Bambina. Fl-1575, il-knisja ċkejkna ta' San Ġiljan saret Viċi-Parroċċa tal-Birgu. Imbagħad, fil-bidu tal-1581, l- Isqof ta' Malta Mons. Tommaso Gargallo lill-knisja tal-Madonna tal-Vittorja qatagħha parroċċa għaliha. Dun Anton Di Nicolaci ġie magħżul bħala l-ewwel Kappillan. Il-Bambina, il-Pesta, il-Filippini Fl-1618, fid-Dalmazja tfarrak galjun ta' xi art nisranija li l-pulena tiegħu kienet tiffigura lill-Verġni Marija. Instab minn biċċa tal-baħar ta' kaptan mill-Awstrija. Żewġ passiġġieri mill-Isla kkonvinċewh biex jirregala l-istatwa lill-parroċċa ta' l-Isla, li kienet għadha bla statwa. Intlaqgħet b'ferh kbir mill-kappillan Dun Kosmo Talavera u min-nies tal-belt. Ilum, hi l-eqdem statwa titulari ta' gżiritfa. Fl-1645, l-Isla kienet l-akbar parroċċa ta' Malta wara dik tal-Portu Salvu tal-Belt. Kien żmien meta bdiet tinbena knisja ġdida fl-istess post tal-qadima, mingħajr ma twaqqgħet għal kollox l-ewwel waħda. Imma l-pesta l-kbira tas-snin 1575-1676 ġiebet ħerba kbira. Fl-Isla, mietu qrib elfejn ruħ. Fosthom, insibu lil Dun Franġisk Azzopardi, il-kappillan li kien assista lil dawk kollha li kellhom bżonn ta' għajnuna. Fl-1702, il-knisja tal-Portu Salvu ġiet irregalata lill-Filippini, u ssoktat ħidma li ma qatgħetx f'dik ix- xaqliba ta' l-Isla. Fost il-Filippini, tħalla isem li ma jintesa qatt minn Dun Xmun Schembri, Dun Franġisku-Saverju Baldacchino u Dun Anġ Raggio. Fl-ewwel snin tas-seklu tmintax, saret għall-Isla l-istatwa tar-Redentur. Fi żmien qasir, qamet lejha devozzjoni straordinarja. Il-Maltin bdew jitkaxkru lejn ir-Redentur f'pellegrinaġġi nazzjonali, fi gruppi kbar jew ċkejknin, u kontinwament għal rashom ukoll. Il-Kolleġġjata Fil-21 ta' Mejju, 1786, il-Papa Piju VI għolla lill-knisja parrokkjali ta' l-Isla għall-ġieħ ta' Kolleġġjata Insinji. Dun Salv Bonnici beda s-serje ta' l-Arċiprieti. Mill-bidu sa żmien il-pussess ta' Dun Vincenz Cachia, l-Arċipriet ta' Ilum, l-Isla kellha 132 kanonku. Il-Madonna tan-Nofs u l-Ospizju Sant' Anna Fl-1813, pesta qalila oħra laqtet lil Malta. L-Isla talbet il-ħarsien tal-Madonnau ħadet il-prekawzjonijiet kollha. Din il-belt baqgħet bla mimsusa. B'tifkira tal-ħarsien ta' Marija, bejn iż-żewġ għoljiet ta' l-Isla, fl-1816, tpoġġiet statwa minquxa minn Vincenzo Dimech. Għalhekk minħabba l-pożizzjoni tagħha, malajr bdiet tissejjaħ popolarment ''Il-Madonna tan-Nofs''. Żewġ Sengleani, Nikola Dingli u martu Madalena (irħwielda Cornelio), fl-1794, ħallew b'testment li (ikompli f'paġna 15) L-ISLA — Ħarġa Speċjali 13 (ikompli minn paġna 13) darhom tinbidel f'ospizju għal nisa invalidi. L-Ospizju, taħt il-ħarsien ta' Sant' Anna, fetah fl-1819. Fl- aħħar żmien, il-post twaqqa' u nbena mill-ġdid. It-tieni fundatur hu Mons. Vinċenz Camilleri. Fit-30 ta' Ġunju, 1987, il-post ġie inawgurat bħala Dar Sant' Anna, u jilqa' fih mhux anqas minn 30 persuna, irġiel u nisa. Isqfijiet u Nies magħrufin Fl-1807, l-Isla ferħet ħafna meta Mons. Ferdinandu Mattei, iben din il-belt, wara li kien Isqof ta' Pafo, ġie magħżul Isqof ta' Malta u Arċisqof ta' Rodi. Iżjed tard, l-istess ferħ ittenna meta fl-1898 is-Senglean Mons. Salvatore Gaffiero ġie magħżul bħala l-awżiljarju ta' l-Arċisqof Pace, bit-titlu ta' Isqof ta' Silimbrija. Fiż- żmien ikrah tal-1942, l-Isla ferħet għal darb'oħra meta Mons. Emanwel Galea, saċerdot Senglean għaref u ta' ħajja qaddisa, ġie magħżul biex ikun l- Isqof ta' Tralles kif ukoll l- awżiljarju ta' l-Arċisqfijiet Mawru Caruana u Mikiel Gonzi. L-Isla bdiet tħalli isem għal bosta nies magħrufin fil-qasam reliġjuż, soċjali u artistiku. Mhux possibbli lanqas li jissemmew l-ismijiet tagħhom. Imma nfakkru: a) fil-qasam tal-kitba: lill-Arċipriet Leopoldu Fiteni u Akille Ferres, b) fil-qasam pulitku u soċjali: lil Ġorġ Mitrovich, Anġlu Caruana u Mons. Injazju Panzavecchia, ċ) fil-qasam artistiku: dawk li ġew mill-familji Duranti, Zahra, Darmanin, u Bonnici. Imma kien hemm ukoll ħafna oħrajn. Speċjalment mis-seklu dsatax, l-Isla beda jkollha tradizzjonijiet mużikali f'dak li għandu xjaqsam ma' baned taħt ismijiet differenti li kienu jieħdu sehem fil-festi speċjalment tal-Bambina u l-Ġimgħa l-Kbira. Fl-1903, il-banda La Vincitrice ħadet l-isem ta' 'Queen's Own' għar-Reġina Alexandra ta' l-Ingilterra. L-isem baqa' sa fi żmienna. Bażilka u Inkurunazzjoni Fit-3 ta' Jannar, 1921, il-Papa Benedittu XV ħareġ l-ittri appostoliċi meħtieġa biex, lill-knisja kolleġġjata ta' l-Isla għollieha għall-ġieħ ta' Bażilka. Id-digriet imsemmi taha l-preċedenza fuq il- kolleġġjati l-oħrajn kollha. Imma nħass il-biża ta' l-inkwiet u għalhekk id-digriet ma ġiex esegwit mill- Awtoritajiet lokali. Fl-4 ta' Settembru 1921, l-Arċisqof Mawru Caruana, assistit mill-Isqfijiet Ġwanni M. Camilleri u Anġlu Portelli, f'isem il-Vatikan, inkuruna solennement l-istatwa devota ta' Marija Bambina. Dik iċ- ċerimonja li saret fix-xatt ta' l-Isla ma ntesiet qatt. Tifkira solenni tagħha b'ċelebrazzjonijiet xejn inqas kbar saru f'egħluq il-50 sena mill-inkurunazzjoni: meta l-Kardinal Giacomo Lercaro qiegħed warda tad- deheb f'riġlejn il-Bambina. L-Isla għaddiet minn żmien ta' niket kbir tul it-tieni gwerra dinjija. Speċjalment bil-bumbardamenti tas-16 u d-19 ta' Jannar 1941 u d-9 ta' April 1942, saret ħerba kbira fil-Bażilka u l-belt ta' l-Isla. Din is-sena, monument ta' l-iskultur Ġanni Bonniċi ġie mqiegħed maġenb il-Bażilka biex ifakkar il-vittmi Sengleani tal-gwerra. San Filippu għamlitha ta' parroċċa proviżorja bejn l-1943 u l-1957 meta l-Bażilka kienet nofsha mġarrfa. L-Arċipriet Ġwann-Karlu Burlo ħadem għar-rikostruzzjoni tal-Bażilka. Fil-25 ta' Awissu, 1957, il-knisja parrokkjali ġiet ikkonsagrata mill-ġdid mill-Arċisqof Gonzi. Ftit xhur wara, fl-1958, il-Ġiżwiti daħlu f'San Filippu minflok il-Filippini li kienu spiċċaw fix-xejn. Lejn żmienna L-Arċipriet Dun Ġwan Sladden, mill-1967, kien fi żmien ta' aġġornamenti kbar fil-qasam liturġiku wara (ikompli f'paġna 17) L-ISLA — Ħarġa Speċjali 15 (ikompli minn paġna 15) li kien għalaq il-Konċilju Vatikan II. Fi żmienu, is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta' Ġesii, wara mitt sena fl-Ospizju, ħallew mill-Isla. Posthom kellu jittieħed mill-Moviment tal-Fokolarini. Għal ftit snin, l-Isla gawdiet il-preżenza tas-Sorijiet tal-Qalb ta' Ġesà. Fl-aħħar snin, mill-1985, bdiet il-ħidma pastorali bħala Arċipriet tal-Kan. Dun Vinċenz Cachia. L-Isla, bħala parroċċa kompliet taffronta l-problemi diffiċli ta' żmienna. Komplew bosta opri u bdew oħrajn skond l-esiġenzi ta' żmienna. Fost l-opri artistiċi, jixraq infakkru l-proġett tal-pittura fil-koppla u l- lunetti li tħalliet f'idejn Frank Portelli. L-Isla, fis-26 ta' Mejju, 1990, gawdiet il-preżenza tal-Papa Ġwanni-Pawlu II li niżel ix-xatt minn fuq il-Catamaran biex imur għal-laqgħa mal-ħaddiema. Għall- okkażjoni, n-nies ta' l-Isla ħarġu fit-toroq bi ħġarhom. L-Isla saret taf Ġrajjietha Illum, għandna storja sħiħa ta' l-Isla. Dawn id-dettalji u ħafna oħrajn huma żviluppati fit-tul ta' tliet volumi li jiena, Patri Alexander Bonnici, ili naħdem fuqhom għat-tul ta' dawn l-aħħar 12-il sena. Kopji ta' dawn il-volumi istgħu jiġu akkwistati mill-Bażilka ta' l-Isla, mingħand l-Awtur, jew mingħand librara ewlenin It-titlu ġenerali ta' din l-opra storikahu: L-ISLA: FIĠRAJJIET IL-BAŻILKA SANTWARJU TA' MARIJA BAMBINA. (ara wkoll taħt). STORJA TA' MIJIET TA' SNIN Tliet volumi, b'ħafna iżjed minn elf paġna li jiġbru fihom ġrajjiet il-Belt ta' l-Isla. g Il-belt li għaddiet mill-ferħ u n-niket kollu tal-ħajja. O Il-belt li, fil-Bażilka-Kolleġġjata tagħha, tgħożż l-aqwa Santwarju tal-gżejjer tagħna ulil ĠESU REDENTUR, li ma hux ta' l-Isla, imma ta' kull Malti u Għawdxi. g Marija Bambina, b'kuruna tad-deheb imqiegħda fuq rasha b'xhieda ta' mħabbitna lejha, hi wkoll dik li tqanqalna u tfawrilna qalbna bl-imħabba biex b'tama ħerqana nersqu lejha. It-titlu ġenerali ta' din l-opra li timxi b'mod kronċloġiku hu: L-ISLA, FI ĠRAJJIET IL-BAŻILKA — SANTWARJU TA' MARIJA BAMBINA. Imbagħad kull volum ikollu t-titlu l-ieħor: ' Vol.I:- Twelid ta' Beltu ta' Parroċċa, (1981), pp. 179. II: Seklu u Nofs ta' Storja li wasslu għall-Ġieħ ta' Kolleġġjata Insinji: 1635- III: L-Aħħar Mitejn Sena, (1991), pp. 484. L-ISLA — Ħarġa Speċjali 17