(lil hinn mil)ll-Ansjetà tal- Influwenza Letterarja fil-Qari mill-Ġdid tad-Dramm 'Soċjali- Simboliku' ta' Francis Ebejer Kevwords: Menz; Narnia; Francis Ebejer; C.S. Lewis; simboliżmu; letteratura; kritika letterarja; kritika komparattiva; kanonu letterarju; influwenza letterarja; Harold Bloom; ansjetà letterarja; Teatru Malti in l-analiżi komparattiva se tesponi l-qrubija narratoloġika bejn id-dramm Menz ta' Francis Ebejer (li ttella' għall-ewwel darba fl-1967) u r-rumanz The Lion, the Witch and the Wardrobe ta' C.S. Lewis (li ġie ppubblikat fl-1950) billi tistudja l-proċess kreattiv simili li ħaddmu ż-żewġ kittieba. Madankollu, minkejja l-influwenza evidenti, mhuwiex fl-interess ta' dan l-istudju li jasserixxiha. Hawn se nuri biss il-plawsibbiltà li Ebejer, dak iż-żmien għalliem tal-Ingliż imħarreġ fis-St Marv's Training College ġewwa Middlesex, kien espost għall-influwenza letterarja tax-xogħol rinomat ta' Lewis, l-ewwel ktieb li nkiteb u li ġie ppubblikat fis-serje The Chronicles of Narnia imma li jiġi t-tieni jekk jitpoġġa fil-mixja kronoloġika sħiħa tas-seba' kotba. It-tressiq analitiku viċin xulxin ta' dawn ix-xogħlijiet se jsir fid-dawl ta' dak li jgħid Harold Bloom dwar l-ansjetà tal-influwenza letterarja' u kif din tista' tingħeleb minn awtur ġenjali bħal Ebejer kellu l-ħila jittraxxendi lil Lewis sabiex joħloq xogħol orġinali ieħor. Il-qari mill-ġdid ta' Menz ġie ispirat mill-bżonn kostanti li nippreżenta lill-istudenti b'interpretazzjoni kritika li timraħ lil hinn mill-immedjatezza ristretta tat-test teatrali. Dan id-dramm, li huwa parti mis-sillabu tal-letteratura fil-livell postsekondarju,' u allura mill- preżunt 'kanonu letterarju Malti',5 jista' jibqa' joffri spunti validi ta' 1 Harold Bloom, The Anxietv of Influence — A Theorv of Poetrv (Oxford, 1997). 2 Deher għall-ewwel darba fis-sillabu tal-MATSEC fl-2012. 3 Korp li jista' jkun li jeżisti biss fl-inkonxju kollettiv tal-qarrejja u tal-kritiċi Maltin u li interpretazzjoni li jżommuh ħaj u attiv bħala xogħol rilevanti kemm għal min qiegħed jistudja l-letteratura Maltija kif ukoll għall-qarrejja każwali. Il-letteratura tista' tipprovdi l-wiċċ għammiel li jqanqal d-dibattitu u r-riflessjoni (individwali jew komunali) billi tixpruna r-riviżitazzjoni u rievalwazzjoni ta' motivi li forsi mhumiex skaduti daqskemm jidhru għal xi wħud li jiddarrsu meta jisimgħu li l-letteratura tista' tittrażmetti xi tip ta' valur jew ieħor. Il-qrubija ermenewtika bejn dawn ix-xogħlijiet tipprovoka l-mistoqsija: Jekk dawn iż-żewġ xogħlijiet artistiċi huma apparentament distinti u distanti (tant illi ħadd qabel ma' xebbahhom flimkien), is- similitudni ta' bejniethom hija biss konċidentali) It-teżi tiegħi hija li Ebejer qara x-xogħol ta' Lewis u saħansitra tnebbaħ minnu biex sawwar it-test tad-dramm. Irrid nagħmel premessa: hawn b'ebda mod ma qiegħed nitkaża b'xi tip ta' plaġjariżmu. Anzi, din hija opportunità tad-deheb biex jiġi esplorat il-proċess konjittiv tal-influwenza letterarja mġarrab anke minn kittieb tal-kalibru ta' Ebejer li kien kapaċi jmur lil hinn mill-ikkupjar u juża l-kapulavur ta' kittieb kreattiv bħal Lewis biex ixettel l-ispirazzjoni personali. Għaldaqstant, Ebejer jirnexxilu jegħleb l-ansjetà tal-influwenza letterarja ta' The Lion, the Witch and the Wardrobe u joħloq xogħol uniku u validu. Dan iseħħ, primarjament, meta Ebejer għadda mill-allegorija reliġjuża ta' Lewis għal allegorija soċjali. Hija l-mixja mill-moralità Nisranija għall-etika umanistika. Lewis ried jirrikontestwalizza l-ġrajja ta' Kristu filwaqt li Ebejer ried jirrikontestwalizza l-ġrajja ta' Lewis u japplikaha mill-ġdid għall- qagħda mwiegħra tal-individwalist li jittanta jissopravvivi f'soċjetà oppressiva. Is-sottotitlu awtodefinittiv li bih Ebejer jiddeskrivi d-dramm bħala 'soċjali-simboliku,' apparti li jantiċipa l-kumment soċjali li joffri d-dramm, jenfasizza wkoll l-għodda ewlenija mħaddma mid- drammaturgu Malti. Is-simboliżmu Ebejerjan huwa fil-fatt elaborazzjoni tas-simboliżmu Kristjan ta' Lewis. Huwa kurjuż il-fatt li Ebejer, meqjus bħala missier it-teatru modern Malti u parti essenzjali mill-qawmien letterarju Modernista tas-sittinijiet, irrikorra għal motivi Nsara, u allura Romantiċi,' u rriċiklahom fil-proċess tal-kitba ta' Menz. Difatti fattwalment, bħal f'ħafna pajjiżi oħra, jibqa' biss kunċett fluwidu li jiġġenera dibattitu perpetwu. 4 Dwar l-influwenza Romantika fil-kitbiet Modernisti ara l-istudju interessanti ta' Immanuel Mifsud, 'Fili: Ir-Romantiċiżmu modern tal-Moderni' f'Fora Melitensia, 2005. l-allużjonijiet bibliċi ta' Ebejer huma fost l-aktar karatterisitiċi testwali li jqarrbu dan id-dramm lejn ir-rumanz ta' Lewis. Il-karatterizzazzjoni reminixxenti tal-protagonisti, Aslan ta' Lewis u Ġorġ ta' Ebejer, hija l-paradimma tal-għodda allegorika li spiss jirrikorru għaliha iż-żewġ kittieba. Il-mewt ta' Aslan u Ġorġ tiġi eżaltata bħala forma ta' redenzjoni; is-sagrifiċċju personali, b'analoġija ċara mal-mewt ta' Kristu, iwassal għas-salvazzjoni tal-oħrajn. Iż-żewġ awturi ma jillimitawx lill-karattri ewlenin tagħhom bil-mewt fiżika; Aslan u Ġorġ jittraxxenduha. Fil- mument tad-denouement taż-żewġ narrattivi tiddomina t-tema ċentrali għat-Testment il-Ġdid tar-rebħa tal-ħajja fuq il-mewt. Il-Mejda Ħaġrija (Stone Table) tixxaqqaq hekk kif Aslan iqum mill-mewt u, fi kliem Tereża, is-sagrifiċċju ta' ħajjet Ġorġ iwassal biex 'jixxaqqaq il-ħajt' diskors li istantanjament ifakkar fit-testi tal-passjoni ta' Kristu. $ Menz f'Narnia: Karatterizzazzjoni reminixxenti Ġorġ Menz Tereża Edmund Peter Aslan Lucv Susan (il-Professur Kirke) Ludilla B. Il-Kennies Il-Pulizija Ir-Reġina Saħħara Tumult Maugrim 5 'Mela tassew li beda jixxaqqaq il-ħajtl U għad iżid bis-saħħa ta' Ġorġ' (Menz, 99). Ir- riferenzi ghal Menz, huma meħuda mill-edizzjoni tal-2010, ippubblikata minn Klabb Kotba Maltin. 6 Ara Mattew 27, v. 51-2: 'U ara, il-purtiera tas-santwarju ċċarrtet fi tnejn minn fuq s'isfel; l-art theżhżet, il-blat inqasam, u l-oqbra nfetħu, u qamu ħafna iġsma ta' qaddisin li kienu mietu, li ħarġu mill-oqbra u wara l-qawmien tiegħu daħlu fil-Belt imqaddsa u dehru lil bosta nies' (Il-korsiv huwa tal-awtur prezenti). L-analoġija allegorika ta' Aslan u ta' Ġorġ mal-figura ta' Kristu tissaħħaħ aktar mal-mixja narrattiva taż-żewġ xogħlijiet rispettivi. Madankollu, ma jfissirx li l-mewta erojka u r-redenzjoni jagħmlu lil Ġorġ kopja identika ta' Aslan. Ġorġ huwa differenti wkoll: għandu natural asoċjali u eċċentriku u l-karatteristiċi karatterjali tiegħu joqrobu aktar lejn dawk tal-antieroj fil-letteratura Maltija Modernista, kontemporanja għaż-żmien meta nħoloq. Aslan jibqa' l-eroj perenni u kostanti li jirradja kostantament it-tjubija. Madankollu, apparti s-sehem ċentrali u simili ta' Aslan u Ġorġ fiż-żewġ xogħlijiet, il-qari parallel jista' jkompli jikxef aktar analoġiji karatterjali. Huwa evidenti, primarjament minħabba d-don tal-għerf u l-abbiltà biex jipprovdi l-parir siewi fil-kapaċità tiegħu ta' confidant, li l-karatterizzazzjoni ta' Menz, il-personaġġ epinomu tad-dramm Ebejerjan, hija mfassla fuq l-arketip Jungjan tax-xiħ-għaref. F'Lewis dan l-arketip jiġi mlaħħam ukoll permezz tal-karattru tal-Professur Kirke, l-anzjan imdawwal, intellettwalment superjuri mill-bqija u għaldaqstant solitarju. It-tnejn huma mfittxijin għall-parir: Kirke jiġi mistoqsi dwar is-sigriet ta' Narnia mit-tfal u Menz isir il-confidant intimu ta' Tereża (u anke ta' Ġorġ). Iżda s-somiljanza ta' Menz fid-dinja ta' Narnia, fil-fehma tiegħi mhijiex ristretta biss għal dan il-karattru marġinali (fil-kuntest ta' The Lion, the Witch and the Wardrobe); minkejja l-età avvanzata, Menz jinkorpora fih ukoll elementi assoċjati mat-tfal, bħal-libertà psikoloġika, il-gost tal-iskoperta, ix-xenqa biex tinkiser ir-regola u d-dipendenza fuq l-omm. Il-personalità ambivalenti ta' Menz hija għalhekk imfassla fuq dik ta' żewġ karattri tfal, tnejn mill-erba' protagonisti Pevensie. In-naħa stojka tal-karattru ta' Menz toqrob lejn il-karattru ġust, stinat u qalbieni ta' Peter, filwaqt li n-naħa dgħajfa u malleabbli ta' Menz tista' tingħaraf fid-dawl tal-karatterizzazzjoni ta' Edmund. Menz jibqa' stinat quddiem l-avvanzi provokattivi tal-antagonisti tiegħu imma jkun debboli quddiem Ludilla B., il-gvernatur tal-belt li xxidd il-maskra ta' omm ħanina, dejjem lesta tipprovdi għal kull bżonn tas-sudditti tagħha. Edmund ukoll iċedi għar-Reġina Saħħara li intuwittivament tagħraf il- vulnerabbiltà karatterjali tiegħu u tixtrih bit-Zurkish Delight (lakumja). Donnu Ebejer ma ekonomizzax biss fit-tul tar-rakkont imma għamel l-istess fil-karatterizzazzjoni billi ħoloq karattru singolu bl- isfumaturi taż-żewġ subien protagonisti ta' Lewis. Iktar minn Lewis (li joħloq żewġ karattri separati u distinti), Ebejer jinkorpora fil-karattru uniku ta' Menz id-duttrina antiteka Kristjana tal-ġisem u ruħ. Dan id- duwaliżmu jissarraf f'karattru tond, u realistiku, li f'mumenti jżomm sod mal-prinċipji li dejjem ħaddan iżda f'mumenti oħrajn iċedi taħt pressjoni psikoloġika u soċjali. Min-naħa l-oħra, iż-żewġt itfal l-oħra, Susan u Lucv, il-protagonisti femminili ta' Narnia, jistgħu jitqiesu bħala l-mudelli li nbena fuqhom il-karattru ta' Tereża — wieħed mill- iprem karattri Ebejerjani. Il-ħlewwa u r-reżiljenza femminili ta' Luev u Susan huma evidenti f'Tereża. Tereża toffri l-ottika bbilanċjata bejn l-ideoloġiji soċjali estremi li jippreżenta d-dramm Menz; hija l-personalità femminili b'saħħitha (tipikament Ebejerjan)' li kapaċi ssib il-kompromess u, bħal Susan u Lucv, tinqala' biex trażżan lil dawk qrib qalbha, tipproteġihom u tindikalhom l-aħjar soluzzjoni. Fuq kollox, Tereża hija dik li, bħall-protagonisti tfal ta' Lewis, tagħder id-dgħufija umana u jirnexxilha tibqa' leali sal-aħħar. Fil-ġlieda dejjiema tat-tajjeb kontra l-ħażen li tiddomina t-tematika taż-żewġ narrattivi tispikka, fuq in-naħa antagonista, il-figura tal- femme fatale bir-rwol essenzjali li jisseduċi b'qerq u b'effiċjenza lill-protagonist. Ir-Reġina Saħħara tittanta lil Edmund bit-Turkish Delight, il-Gvernatur Ludilla B. tagħmel l-istess ma' Menz bil-pasti, żewġ tentazzjonijiet li inċidentalment jevokaw il-frotta tal-Ġenesi. Ebejer jkompli iseddaq is-simboliżmu enigmatiku tal- femme fatale tiegħu permezz tal-isem li jattribwixxilha. Ħadd mill-karattri ta' fuq il-palk, u lanqas mill-udjenza, ma jsir jaf xi tfisser l-inizjali 'B.' fil- mod ta' kif isejħulha s-sudditti. Il-karattru Ebejerjan, bħal dak ta' Lewis (għall-ewwel il-ħakkiema qarrieqa tippreżenta ruħha bħala 'r-Reġina ta' Narnia' imma gradwalment, matul il-mixja narrattiva, tiġi esposta n-natura qarrieqa ta' saħħara), iħaddan identità mċajpra u mistura. Is-sudditti tagħha jridu jitqannew bis-'sigriet statali' (Menz, 32), dak is-sens ta' segretezza U nuqqas ta' trasparenza li jipproteġi l-ħajja tal- mexxej imma li jqanqal sens ta' suspett. Apparti l-analiżi tal-inizjali, ta' min jistħarreġ ukoll l-għażla u l-etimoloġija tal-isem 'Ludilla'' L-eqreb isem korrispondenti għalih huwa dak ta' 'Ludmilla', isem ta' oriġini Slovakka msawwar minn żewġ partijiet, '/ud' (il-poplu) u 'mila' (għall-qalb). Din il-mexxejja li prima facie tidher 'għall-qalb il-poplu' kapaċi timmanipula lil ħaddieħor billi malajr tindefikalu l-għarqub ta' Akille. 7 Biżżejjed tara l-karattri Ebejerjani ta' Rużann u ta' Marija f' Il-Ħarsa ta' Rużann. kif ukoll ir-Reġina ta' Narnia jagħrfu x'hemm nieqes fil-ħajja ta' Menz u Edmund rispettivament u jwiegħdu li se jagħmlu tajjeb huma għalih. Fost is-servi indottrinati tal-ħakkiema, hemm aktar xebh karatterjali. Il- Kennies, l-ewwel karattru (sekondarju) li jilqa' lil Menz meta jasal fil- belt Ebejerjana, ifakkar f'Tumult, l-ewwel karattru Narnjan li tiltaqa' miegħu Lucv, li wkoll jaqdi r-rwol ta' spija għall-ħakkiema. Il-Kennies u Tumult huma mqabbdin ikunu l-widna obbligata tirrapporta kull ċaqliqa suspettuża, b'mod speċjali jekk din tkun ġejja mid-dinja esterna. Hawn għandna rappreżentazzjoni taċ-ċittadin ċkejken vittma tal-biża' trażmessa mill-potenti — huwa l-individwu bla saħħa li twemminu u -konvinzjonijiet personali tiegħu jiġu kompromessi sforz it-theddid tar-retribuzzjoni. L Il-laqgħa ilvearġin Ġorġ bħala Menz jasal mal-ewwel It-tentazzjoni temporanja: l-iprem bil-ferrovija u sudditu: il- tal- ka Ludilla theddida għall- jidħol fil-belt joe p tikkondizzjona (ħakma ta' lil Menz Ludilla It-tfal jaslu Il-waqgħa Aslan bħala bil-ferrovija l Il-laqgħa mal- l It-tentazzjoni temporanja: l-iprem u jidħlu fir- 1 ewwel sudditu: tat-Turkish Ir-Reġina theddida renju (mill- Tumult Delight tikkondizzjona ) għall-ħakma gwardarobba) lil Edmund tar-Reġina Il- mi Ġorġ Tereża tisqi ) prefigurazzjoni B dm immortali: l-antitodu tal-ġlieda Ir-rebħa Menz l-ispirtu tiegħu (għat- finali bejn il- ( (ssuġġerita) tal- (qtil-spettaklu) jġib bidla fl- tradiment) lil.) forzi tat-tajjeb J forzi tat-tajjeb qil-sp abitanti Menz kontra il-forzi tal-ħażen Aslan imut Aslan Luex tisqi Il-ġlieda fi nali : : : l-antitodu bejn il-forzi minħabba immortali: (għat- tat-tajjeb Ir-rebħa tal- ( Kanali ) bidla flbanant tradiment) lil.) kontra il-forzi Jorzi tat-tajjeb PP : Edmund tal-ħażen Minkejja is-somiljanzi notevoli fil-proċess ta' karatterizzazzjoni, l-akbar turija ta' influwenza letterarja tinħass fil-binja korrispondenti tal-plott. Iż-żewġ rakkonti jibdew bl-introduzzjoni ta' suġġett barrani, jew 'frustier' (Menz, 12, 13, 15, 18), f'realtà soċjali oħra. Dan il-barrani (jew barranin fil-każ ta' Narnia) huwa deprivat mill-kura diretta tal- ġenituri (b'enfażi fuq l-figura tal-omm), vojt fiżiku u psikoloġiku li fiż-żewġ każijiet jimtela mill-ħakkiema opportunista u manipulatriċi. Kemm it-tfal tal-familja Pevensie, kif ukoll Menz, jiġu ttrasportati fir- realtà ġdida permezz tal-ferrovija. Skont Downing, Lewis ġie ispirat minn esperjenza reali: fl-1939 ra b'għajnejh il-miġja fil-Kilns (fejn kellu r-residenza tiegħu) ta' tfal evakwati minħabba t-Tieni Gwerra Dinjija' (p. ix). Il-motiv ta' persuni trażlokati, motiv li fiċ-ċirkostanzi nazzjonali tagħna, bħala gżira li tospita ħemel ta' nies provenjenti minn ambjenti soċjali oħra, għadu rilevanti sal-lum, jitħaddem ukoll bħala motiv-ċavetta li jintroduċi l-problematika ewlenija tad-dramm Ebejerjan, jiġifieri l-addattament tal-istranġier u r-riskju tal-isfruttament fil-konfront tiegħu minn min jospitah. Il-mument klajmatiku fil-mixja narrattiva Ebejerjana tal-laqgħa bejn Menz u l-Gvernatur Ludilla B. jevoka l-istanti meta fil-bidu tar-rumanz Edmund jiltaqa' ma' dik li tippreżenta lilha nnifisha bħala r-Reġina ta' Narnia. Fiż-żewġ ċirkostanzi għandna personalità li tuża s-superjorità konjittiva tagħha biex tabbuża minn min hu taħtha soċjalment. B'intuwizzjoni straordinarja tagħraf l-aktar bżonn imminenti tas- suddittu u tipprovdilu soluzzjoni li tiggratifikah istantanjament — il- metodu li jinħassu r-reżonanzi tiegħu fil-klijentaliżmu li lokalment għadu attiv u meqjus bħala mod effettiv ta' kif politiku jixtri l-voti bl- irħis, jew, inċidentalment, bil-hampers. It-Turkish Delight ta' Lewis issir il-pasti ta' Ebejer — is-simbolu tal-konvenzjoni, tad-dipendenza, u taċ-ċaħda tal-libertà intellettwali. Apparti x-xenqa għal dan l-ikel ħelu ta' valur nutrittiv fqir, iż-żewġ manipulatriċi jagħrfu li l-vittmi tagħhom isofru minn nuqqas psikoloġiku kroniku — in-nuqqas tal-preżenza materna, b'Menz li huwa evidentament ikkondizzjonat mill-Kumpless Edipiku. Fiż-żewġ każijiet, il-ħakkiema opportunista timla dan il- vakwu emottiv konvenjentament bil-preżenza fiżika tagħha. Ir-Reġina ta' Narnia mhix kuntenta li ħatfet lil Edmund biss iżda trid lil ħutu wkoll bħalma Ludilla B. trid taħtaf kompletament ukoll iż-żewġ naħat tal-psike ta' Menz: in-naħa Edmunjana li tissodisfa x-xewqat naturali (iddominata mill-istint) u n-naħa, assoċjata mal-karattru ta' Peter, li tissodisfa l-għatx konjittiv (iddominata mir-raġuni). Kemm ir-Reġina kif ukoll Ludilla B. ifallilhom il-pjan — it-tfal l-oħra ma jinqabdux mir- Reġina u Menz ma jinħakimx totalment mill-paraliżi psikika u mill- indottrinazzjoni ta' Ludilla B. u beltha. F'Kapitlu 7 tar-rumanz ta' Lewis ifeġġ il-karattru sekondarju tal-Beaver li jibża' mill-ispiji tar-Reġina Saħħara; dan ukoll huwa reminixxenti tal-ispiji li skont Tereża jinsabu f'kull rokna tal-belt Ebejerjana, 'Tħarisx, imma ninsabu mdawrin minn kotra nies — warajna, f'kull ġenb, qisu kullimkien, ċirku sħiħ madwarna, iħarsu lejna' (Menz, 19). Il-Beaver u l-protagonisti tfal jieklu l-ħut, filwaqt li Menz jiekol il-ħobż u jixrob l-inbid — kemm il-ħut kif ukoll il-ħobż u l-inbid huma simboli assoċjati mill-qrib mal-Kristjaneżmu u jalludu għal episodji bibliċi, bħall-miraklu tal-ħames ħobżiet u taż-żewġ ħutiet jew bħall- episodju kruċjali tal-aħħar ċena. Dan l-ikel huwa essenzjali għall- bniedem kemm fuq livell fiżiku kif ukoll, mill-perspettiva simbolika- Kristjana, fuq livell spiritwali, f'kuntrast mat-Turkish Delight u l-pasti li joffru l-mexxejja ta' din l-art li kapaċi jmantnu biss ix-xejriet mundani tal-ħajja tal-bniedem. Dan id-didattiċiżmu sottili u mistur ta' Lewis jenfasizza punt essenzjali — il-bniedem li jiżbalja ma għandu qatt jaqta' qalbu mill-ħniena divina. Kulħadd għandu ċans jifdi lilu nnifsu bħal Edmund li ntebaħ li għażel ħażin u ngħata l-opportunitf jerġa' jingħaqad mal-kawża ta' Aslan u bħal Menz li minkejja li f'Att 2 deher li ċeda għall-pressjoni tal-belt, fl-epilogu Ebejerjan nintebħu li ma ċediex għal kollox u baqa' jagħmel parti mill-kawża individwalista. Hawn Edmund u Menz jevokaw it-tradiment ta' San Pietru u r-rikonċiljazzjoni sussegwenti tiegħu. Il-mument li fih Ġorġ isir popolari minħabba l-arrest u, konsegwentament, il-qtil tiegħu, ifakkar fiż-żmien tar-rebbiegħa li fih il-ħlejjaq ta' Narnia ċċelebraw il-miġja ta' Aslan. Dan huwa l-mument fundamentali tant mistenni li Lewis ried li jiġi assoċjat immedjatament mal-miġja ta' Kristu, il-Feddej tal-ħolqien kollu. Dan jagħmlu bl- inseriment kurjuż tal-karattru ta' Santa Klaws li jimmarka l-festa tal- Milied, festa li ġiet abolita matul ir-renju tar-Reġina Saħħara u li issa saret timplika ż-żmien tal-bidla. F'Kapitlu 11 l-annimali ta' Narnia jagħmlu festin minħabba l-miġja ta' Aslan u l-Milied; fl-att finali tad-dramm Ebejerjan, il-bidla fil-poplu minħabba Ġorġ tinħass fi kliem Tereża u saħansitra fuq fomm Razz, 'Fil-belt hemm nuqqas ta' kwiet. In-nies ma nafx kif qed narahom' (Menz, 100). Ta' min jinnota li Menz, l-instigatur ta' din il-bidla, huwa wkoll influwenzat mill-karatterizzazzjoni ta' Santa Klaws — bħalu ġarr xkora mimlija oġġetti simboliċi li ħariġhom ftit ftit f'mumenti opportuni matul il-mixja narrattiva. F'Kapitlu 13 ta' The Lion, the Witch and the Wardrobe isseħħ il-laqgħa kulminanti bejn il-kapijiet antitetiċi tat-taqbida morali, Aslan u r-Reġina, laqgħa li tikkorrispondi ma' dik bejn Ġorġ u Ludilla B. fi tmiem Att 2 tad- dramm Ebejerjan (li preċedentament fl-istess att ġiet antiċipata bil-laqgħa bejn Menz u l-istess Ludilla, liema laqgħa kellha eżodu oppost għal dik bejn Ġorġ u Ludilla). Ir-rebħa apparenti tal-forzi tal-ħażen fuq it-tajjeb twassal intenzjonalment għal antiklajmaks temporanju fil-mixja narrattiva taż-żewġ xogħlijiet. Il-konklużjoni effettiva u utli tal-laqgħa hija li l-eroj huwa obbligat jagħti ħajtu għat-traditur; hekk Aslan kellu jiġi ssagrifikat flok Edmund u Ġorġ flok Menz. Hawn l-allegorija Kristjana tiċċara aktar ruħha — il-motiv ċentrali tar-redenzjoni tal-ieħor permezz tas-sagrifiċċju personali tas-suġġett hija imfassla fuq il-misteru tas-salvazzjoni ta' Kristu. Paradossalment, il-mewt twassal għall-fidwa morali ta' dawk li jitħallew ħajjin — il-perspettiva antipoda tal-ħajja mibnija fuq kliem Kristu stess, 'Tassew tassew ngħidilkom, jekk il-ħabba tal-qamħ ma taqax fl-art u tmut, hi tibqa' weħidha; imma jekk tmut, tagħmel ħafna frott.'' Ġorġ jinqatel u permezz tiegħu titqanqal il-mewġa għall-fidwa tal-belt kollha; Tereża wkoll tiġi Iliberata fuq livell binarju — dak personali (issolvi l-kunflitt amoruż) u dak soċjali (issolvi d-duwaliżmu ideoloġiku li kien qed jifniha). Minkejja li issa f'periklu fiżiku imminenti, din it-taħlila tissarraf f'Tereża li taf lil min trid u xi trid. L-istess Edmund. Wara l-antiklajmaks, f'Kapitlu 15 jintlaħaq b'mod emfatiku l-klajmaks narrattiv meta Aslan iqum u jirbaħ lill-mewt, klajmaks li Ebejer jissuġġerih biss permezz tal-karattri tiegħu li jittamaw f'qawmien spiritwali fil-belt li jwassal għar-rebħa fuq il-forzi tal-ħażen ippersonifikati f'Ludilla B. Paralleliżmi oħrajn mad-dramm Menz jispikkaw ukoll fil-qari tal-aħħar żewġ kapitli tar-rumanz ta' Lewis. F'Kapitlu 16, Aslan jonfoħ fuq l-istatwi tal-ġebel u dawn jieħdu l-ħajja mill-ġdid. Ebejer ukoll ipoġġi statwa ta' annimal li tibqa' preżenti tul it-tliet atti tad-dramm. Huwa jagħżel l-istatwa 9: Ġwil224 ta' Pegasu sabiex iżżejjen simbolikament il-funtana tal-pjazza. Bħal fil-każ ta' diversi annimali fantastiċi li jutilizza Lewis,' Ebejer jagħżel ukoll dan l-annimali mitoloġiku biex jissimbolizza l-fatt li xi darba din il-belt kienet ħajja spiritwalment. Xi darba Pegasu, bħall-annimali Narnjani, kien jiċċaqlaq (u saħansitra jtir) imma ġie kkastigat u sar vittma ta' inkanteżmu qarrieqi. Issa li Pegasu tilef il-kapaċità li jtir, u saħansitra tgħabba b'sarġ, jimplika li ċ-ċittadini tilfu l-kapaċità li jkollhom rajhom f'idejhom. Fi kliem Menz innifsu, 'It-tron fuq dahar iż-żiemel tal-ġwienaħ. Miskin, min jaf kemm ilu ma jinqata' mill-art. Rabba' l-għeruq fl-art, u ġwinħajh issa, x'jiswew iktar2 Tiżjin biss. Biċċa xogħol maħsuba sewwa. Tapit aħmar, u żiemel min jaf kemm hu xiħ, ikrah, imma darba kellu l-ġwienaħ' (Menz, 50, 51). Hemm bżonn ir-riħ tal-bidla, ir-riħ bħal dak li nefaħ Aslan fuq l-annimali ġeblija jew bħalma Alla nefaħ fuq il-forma taflija ta' Adam. Fl-aħħar kapitlu ta' The Lion, the Witch and the Wardrobe hemm ukoll analoġiji interessanti mad- dramm Ebejerjan. Hawn Lucv tisqi l-antitodu maġiku lil Edmund it-traditur biex isalvah fiżikament u spiritwalment; hekk ukoll Tereża tisqi lil Menz l-antitodu tagħha (jiġi ssuġġerit li dan huwa kompost minn taħlita ta' kafe u velenu) biex issalva spiritwalment lil Menz. Hawn Ebejer, li mhuwiex ristrett mil-limiti morali assoċjata mal-letteratura għat-tfal, jinkludi fil-final is-suġġett kontradittorju tal-ewtanażja u jippreżentah minn ottika pożittiva. L-għan jiġġustifika l-mezz u t-tajjeb jirrenja finalment fuq livell personali. Paradossalment, it-tmiem drammatiku huwa pożittiv: in-naħa Edmundjana ta' Menz tingħeleb mill-ispirtu determinat reminixxenti ta' Peter. Fi kliem Tereża, l-ispirtu individwalista jibqa' rebbieħ għall-eternità, M' għelibtuhx. Kissirtuh, għaffiġtuh, imma ma għelibtuhx. Ġorġ … Ġorġ … mhux għalxejn … Ma stajtu tagħmlu xejn ma' dan (Menz), u qiegħda nifraħ. Xwejjaħ, xwejjaħ, ta' spirtul U miet … miet (tagħmel idejha ma' wiċċha) għax għażel hu stess li jmut, ġiegħel lilu nnifsu jmut … ħieles … imjassar minn ħadd … (Menz, 104). 10: Il-figuramitoloġika ta' Pegasu ġiet użata wkoll minn Lewis fl-ewwel ktieb (kronoloġikament) tan-narrattiva ta' Narnia, The Magicians Nephew; din il-kreatura titkellem issemmiet Fledge minn Aslan fil-mument li ngħatawlha l-ġwienaħ; qabel ma' wasal f'Narnia, Fledge kien fil-fatt jismu Strawberrv. Fledge kellu l-inkarigu jġorr lil Digorv (fil-fatt dan huwa l-Professur Digorv Kirke meta kien żgħir) u Pollv, żewġ karattri tfal oħra lejn il-ġnien mistur fil-muntanji fejn Digorv ġie akkużat li qata' tuffieħa (ovvjament hawn titħaddem l-allużjoni biblika tal-ġrajja ta' Adam u Eva fil-Ġnien tal-Eden). Inċidentalment, Digorv u Pollv kienu qed jippruvaw jeħilsu mill-Imperatriċi Jadis li eventwalment saret magħrufa bħala s-Saħħara l-Bajda. Strawberrv sar missier iż-żwiemel kollha li jtiru f'Narnia. In-natura politematika taż-żewġ xogħlijiet tippermetti l-inkorporazzjoni ta' għadd ta' temi, komuni bejniethom, li jolqtu l-esperjenza umana mill-qrib, fosthom it-tradiment, il-fiduċja, it-trasformazzjoni, il- kollaborazzjoni, il-kuraġġ u ċ-ċediment quddiem l-avversità. Imbagħad hemm it-tema ċentrali u prominenti tat-taqbida bejn it-tajjeb u l-ħażin li, bħal fil-każ ta' ħafna xogħlijiet letterarji oħrajn, tiddomina ir-rumanz u d-dramm diskussi f'dan l-istudju. Kemm ir-renju ta' Narnia kif ukoll il-belt anonima ta' Menz huma maħkumin minn dittatorjat li prima facie jidher li huwa permanenti. Fir-rumanz ta' Lewis dan jimmaterjalizza ruħu f'xitwa eterna mingħajr qatt ma jasal il-Milied; fid-dramm ta' Ebejer dan ifisser żmien ta' staġnar perpetwu fl-aspetti kollha tal-ħajja soċjali. Fiż-żewġ xenarji tinħass il-prefigurazzjoni tal-bidla radikali. Il- miġja minn barra tal-protagonisti tfal u ta' Menz (ilkoll ġejjin minn realtà esterna għall-ambjent soċjali) isservi ta' katalista li tixpruna lil Aslan u lil Ġorġ (li minn ewl id-dinja kienu jagħmlu parti mill-imsemmi ambjent soċjali) biex jirreaġġixxu kontra l-qagħda mwiegħra li fiha kienu jinsabu n-Narnjani u l-beltin rispettivament. Motiv li wkoll huwa prevalenti fiż-żewġ narrattivi huwa dak tal- gula. Il-konsum tal-ikel fl-eċċess, fil-kuntest tal-konsiderazzjoni tal- idea Aristoteljana li l-aħjar triq hija dik tan-nofs għax dak kollu li huwa fl-eċċess jagħmel ħsara lill-bniedem, jintuża bħala motiv ċentrali minn Lewis u minn Ebejer sabiex jesponi d-dgħufija karatterjali ta' Edmund u Menz. F'kuntrast mal-frotta, illustrata tradizzjonalment bħala tuffieħa, li biha ġie ttantat il-bniedem fil-Ġenesi, iż-żewġ kittieba mistħarrġa għażlu ikel kaloriku u nieqes min-nutrijenti siewja għall-ġisem bħala dimostrazzjoni tal-qerq tal-ħakkiema tiranna li mhux biss tinganna lis-sudditti tagħha imma li gradwalment iddgħajfilhom saħħithom u tikkunsmahom psikoloġikament. Motiv komuni ieħor li tħaddem similarment minn Lewis u minn Ebejer huwa l-motiv tas-simboliżmu mitoloġiku bl-iskop li l-awturi jkunu anqas didattiċi u iktar kreattivi f'kitbiethom. Minkejja l-fama ta' apoloġista tal-Kristjaneżmu, Lewis ma tnaffarx milli juża simboliżmu mitoloġiku misluf minn reliġjonijiet pagani fil-ħolqien tal-allegorija Nisranija, tant li xi kritiċi jikkategorizzaw xogħlu fil-garżella tal- mitoloġija Kristjana.ll Fost il-ħafna karattri mitoloġiċi li jippopolaw ir-renju ta' Narnia, apparti l-utilizzazzjoni għaqlija ta' Pegasu, tispikka l-figura mitoloġika tal-faun — minn qaddu 'l fuq, Tumult huwa bniedem u minn qaddu 'l isfel huwa annimal. Ebejer jaddotta b'inverżjoni din l-immaġni; fil-bidu tad-dramm, fl-edizzjoni ppubblikata fl-2010, f'didaskalija kurjuża hemm imniżżel, Waqt il-provi, l-awtur li kien qed jagħmilha wkoll ta' producer'ż, ġieh il-ħsieb li lil tal-lukanda u tat-taksi jxiddilhom maskri, wieħed ta' mogħża u l-ieħor ta' ħanżir. Għaldaqstant il-brieret imsemmija fl-iskript ma ntużawx. Iktar minn hekk, f'riċensjoni li dehret f'gazzetta tal-1967, is-sena li Menz ittella' fuq il-palk għall-ewwel darba, huwa ddokumentat li waqt id-dramm, preċiżament fil-mument tal-mewt ta' Menz, dawn 'iż-żewġ rappreżentanti tas-soċjetà lebsin il-maskri nieżlu fuq erba' saqajn' biex jeżaltaw it-telfa (apparenti) tal-għadu tagħhom. Inċidentalment, f'dan l-artiklu qasir u kif jixhed it-titlu tiegħu (Menz: From the Houvhnhnms to Animal Farm'), Scerri jpoġġi lid-dramm ta' Ebejer 'x'imkien bejn Swift u Orwell', b'referenza għax-xogħlijiet tagħhom Gulliver 's Travels u Animal Farm — żewġ rumanzi li wkoll jutilizzaw annimali antropomoffizzati. Ġorġ, li jħares lejn iċ-ċittadini bħala estensjoni tal-mexxejja tagħhom, fl-aqwa waqtiet tas-sovverżjoni u tal-konfrotazzjoni tiegħu magħhom, juża wkoll dan is-simboliżmu annimalesk. Spiss jgħajjarhom 'nagħaġ' u jimita l-ħoss ta' dan l-annimal meta jindirizzahom ('Hawn mhux post in-nagħaġ. Bececeeql Ħufffff, Ħufffffl Arahom')'5 għax in- natura psikika taċ-ċittadini, fi ħsieb Ġorġ, hija aktar ovina milli umana. Lewis juża wkoll il-motiv tal-pitirross fin-narrattiva tiegħu — element ieħor assoċjat mat-tradizzjoni Nisranija. Flok il-pitirross, Ebejer juża għasfur ieħor marbut mal-istess tradizzjoni. Is-serduk, bis-simboliżmu skontat tiegħu, jidden tliet darbiet biex jimmarka l-mument li fih Menz ittradixxa l-kawża individwalista. Menz lil hinn minn Narnia Fi kliem Harold Bloom, Ebejer ifarfar minn fuqu l-ansjetà tal- influwenza letterarja ta' Lewis b'diversi strateġiji narrattivi sabiex, minkejja s-somiljanzi analizzati, jirrendi x-xogħol tiegħu oriġinali u uniku. Dan twettaq, essenzjalment, meta Ebejer mexa mill-allegorija reliġjuża ta' Lewis għall-allegorija soċjali kif saħaq huwa stess meta ddeskriva xogħlu bħala dramm li primarjament huwa intenzjonat biex jipprovdi kumment dwar is-soċjetà u l-kriżi tal-individwalista li jitħajjar jgħammar fiha. Apparti d-diversifikazzjoni ovvja tal-ġeneru, Ebejer imur lil hinn mir-rumanz ta' Lewis ukoll minħabba l-udjenza li kellu f'moħħu waqt il-proċess tal-kitba. Lewis kiteb letteratura predominalment għat- tfal, għalkemm ħadd mhu se jżomm lill-adulti milli jaqrawha. Anke l-karattri ewlenin ta' Lewis huma tfal. Mill-banda l-oħra, f' Menz jeżistu biss karattri adulti u l-udjenza mixtieqa hija deċiżament adulta, udjenza li ppermettiet lid-drammaturgu biex jelabora l-imsemmija aspetti kumplessi bħat-teorija ta' Edipu u l-ewtanażja. Probabbilment din il- kontradistinzjoni hija dovuta għall-fatt li f'The Lion, the Witch and the Wardrobe Lewis jittratta l-fażi tal-bidu tal-ħajja umana bil-protagonisti li jibdew jimirħu fid-dinja allegorika li jixħethom fiha, filwaqt li Ebejer assimetrikament jittratta l-fażi tat-tmiem il-ħajja umana, b'karattru ewlieni għajjien bit-toqol taż-żmien u li saħansitra jċedi għal dal-piż u jmut fl-aħħar tad-dramm. Fi dramm suċċessiv, Il-Ġaħan ta' Binġemma, Ebejer reġa' qabad narrattiva popolari tat-tfal u mmetamorfizzaha fi dramm li huwa mifhum aħjar mill-kbar. Ebejer kompla jseddaq l-oriġinalità ta' xogħlu billi elabora tema oħra li hija aktar idonea għall- pubbliku matur — it-tema tal-kumplessità relazzjonali, tema li fi kliem Oliver Friggieri hija /eitmotif ewlieni tiegħu.' Apparti r-relazzjoni skabruża bejn Menz u l-omm (immaġinarja) li ġie jfittex, Ebejer jiffoka fuq ir-relazzjonijiet amorużi, speċifikament fuq it-trijangolu relazzjonali, fundamentali għad-dramm, bejn Ġorġ, Tereża, u Razz. Tereża taqdi funzjoni binarja f'dawn iż-żewġ settijiet ta' relazzjonijiet — hija tassumi r-rwol ta' omm għal Menz u ta' sieħba (spiritwalment) għal Ġorġ u (fiżikament) għal Razz. Fil-konfini ristretti ta' dan l-istudju, ridt nistħarreġ il-possibbiltà li d-dramm Menz jitqies bħala xogħol letterarju li ispira ruħu minn 14: Oliver Friggieri, Dizzjunarju ta' Termini Letterarji (Malta, 2000), 412. xogħol speċifiku ieħor iżda li waqt il-proċess kreattiv tal-kitba tiegħu, l-awtur seħħlu joħloq biċċa letteratura ġdida u unika. Apparti l-motiv tat-trijangolu amoruż intrikat u l-eżawriment tal-motiv Edipiku li jbegħduh bis-sħiħ mir-rumanz ta' Lewis, fid-dramm Ebejerjan jispikka karattru partikolari: Razz, il-karattru essenzjali u distint mill-bqija, il- konformista li fil-final drammatiku jsir il-benjamin tal-individwalisti. Huwa l-karattru tond per eċċellenza li fil-fehma tiegħi jikkontribwixxi l-aktar għall-oriġinalità tad-dramm, l-iprem kriterju li skont kritiċi internazzjonali'' jikkwalifika xogħol letterarju għall-akkwiżizzjoni ta' status kanoniku. Għalkemm Menz xi drabi jinqabeż fil-ġerarkija tal- aqwa drammi ta' Ebejer, l-inklużjoni tiegħu fis-sillabu tal-letteratura Maltija tagħtih attenzjoni ġdid u għarfien mistħoqq. Il-qari mill-ġdid tad-dramm, anke fid-dawl tas-somiljanza mar-rumanz imsemmi f'dan l-istudju, jerġa' jtella' fil-wiċċ l-għan ewlieni li aktarx kellu f'moħħu d-drammaturgu meta kitbu — l-għan li l-pubbliku jingħata l-opportunità biex iġarrab mument, forsi Ilum dan il-mument qed isir rari iktar minn qatt qabel, ta' awtoriflessjoni bil-possibbiltà li jasal għal eżami tal- kuxjenza. L-esplorazzjoni ta' temi personali u soċjali tipprovoka l-analiżi eżistenzjali tal-funzjonalità, jew in-nuqqas tagħha, tal-individwi fi ħdan il-qafas soċjali u kif dan tal-aħħar jeżerċita l-influwenza tiegħu biex jikkontrollahom. Fuq kollox, Ebejer, bħal Lewis, jitfa' t-tama tiegħu fir- reżiljenza umana;'' bit-tmiem intelliġenti u ambivalenti tiegħu, Ebejer jissuġġerixxi li ċ-ċirkostanzi miżeri mgħixa mill-karattri ta' Menz appik li se jinbidlu għall-aħjar. Nagħlaq billi nappella lil dawk li għandhom għal qalbhom it-teatru, biex jagħtu ċans, imqar għal darba oħra, lill- udjenza biex tesperjenza dan ix-xogħol tal-aqwa moħħ teatrali Malti bħala dramm imtella' fuq il-palk u mhux biss bħala test drammatiku moqri fi ktieb. 15 Kull forma ta' oriġinalità letterarja għandha l-potenzjal li ssir parti mill-kanonu, Harold Bloom, The Western Canon (New Xork, San Diego, $£ London, 1994). Sabiex jiddeskrivi x'jifhem b'oriġinalità, Bloom jintroduċi l-kunċett tal-'istramberija kanonika' bħala l-kriterju jew il-kundizzjoni li timmarka l-mertu letterarju ta' xogħol. 16. — Interessanti l-għażla tal-isem 'Menz' — kunjom Ġermaniż li jfisser 'saħħa' u 'qawwa' (skont Dictionarv of American Familv Names, Oxford, 2013). Menz, minkejja l-mument ta' dgħufija f'Att 2, jibqa' b'saħħtu u qawwi fir-rieda għax sal-aħħar nifs ta' ħajtu jibqa' ma jikkomformax mal-impożizzjoni tas-soċjetà billi jirrifuta l-konsum tal-pasti. 17 Dan id-dramm ittella' fl-1967 u fl-1991. Sfortunatament, eluf ta' studenti studjaw Menz bħala test moqri imma qatt ma kellhom l-opportunità jarawh fuq il-palk.