San Franġisk t'Assisi Li ħalla b'wirt Lil uliedu Il-ħarsien tal-Art Imqaddsa IĠĠĠĠĠOĠOSSSSSOGSOSSSSSSSSSSSSSSSSGSLSSSS,SSSSSSISGSGSSSO A Tal-Palestina ĠOGSSSSSSSSSSSSSSSSS$ SOSSSOSSSSSSSSSSSTB u Il-Ħmistax-il-Sena OTTUBRU - DIĊEMBRU, 1969 Għadd 4. L-ART IMQADDSA QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU Il-Hmistax-il-Sena: OTTUBRU- DIĊEMBRU, 1969 Għadd 4. X'FIĦ DAN IL-GĦADD IL-VERB TLAĦĦAM…… U GĦAMMAR FOSTNA (Id-Direzzjoni) L-EWWEL TAQSIMA — DAWL Sura Kbira Biblika — Mosċ ġ- L-Istilla tal-Fidda Misruqa f'Betlehem (p. Ai ika O. F. M. ) Betlehme fil-Jiem tal-Milied u tat-Tre Rċ (P. Tonin) ke Il-Mirkeb fi żmien il-Bibbja (P. Norbert Ellul Vincenti O.F. M)) dk: Il-Bir ta' Ġakobb jew tas-Samaritana (P. Mikiel Catania O.F.M.) Karlu l-Kbir, Re tal-Franki u-l-Art Imqaddsa (P.N.C.M.) … Ir-Rabta taż-Żwieġ fost il-Musulmani Pawlina tal-Markiżi ta' Nikolav (P.N.M.) Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa ġia Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt. F'dak iż-żmien tnieda digriet minn Cesri Awgustu biex tinkiteb id-dinja kollha. Din l-ewwel li saret meta kien Kirinus gvernatur tas-Sorija. U kienu jmorru kollha jinkitbu, kull wieħed f'beltu. Tela' Ġużeppi wkoll mill-Galilija, mill-belt ta' Nazaret, fil-Lhudija, fil-belt ta' David, li jisimha Betlehem, billi hu kien mid-dar u mill-familja ta' David, biex jinkiteb ma' Marija, l-għarusa tiegħu, li kienet tqila. U meta kienu hemm għalqilha ż-żmien li teħles, u wildet l-ewwel tifel tagħha u fisqietu u medditu f'maxtura, għax ma kienx hemm wisa' għalihom fil-Qhan (fil-lukanda). Kien hemm xi ragħajja f'dik in- naħa jgħaddu l-lejl fir-raba' u jħarsu l-imrieħel tagħhom. Dehrilhom anġlu tal- Mulej, u sebħ il-Mulej idda madwarhom, u qabadhom biża' kbir. U qallhom l-anġlu: ''La tibżgħuxl għax, ara, sa nħabbrilkom ferħ kbir, li jkun għall-poplu kollu. Tweldilkom il-lum fil-belt. ta' David. Ħellies, li hu l-Messija, il-Mulej. U dan ikun għalikom għelm: issibu tarbija mfisqija, mimduda f'maxtura'. U ' dlonk ingħaqdet ma' l-anġlu kotra ta' qtajja' tas-sema jfaħħru 'l Alla u jgħan- nu: ''Sebħ 'l Alla tas-smewwiet, u sliem fuq l-art lill-bnedmin ta' rieda tajbaf' Malli telqu l-anġli minn ħdejhom lejn is-sema, ir-ragħajja bdew igħidu lil xulxin: 'Ħa mmorru sa Betlehem u naraw dil-ħaġa li ġrat u li l-Mulej għar- rafna'. U marru jgħaġġlu, u sabu lil Marija u lil Ġużeppi u t-tarbija mimduda fil-maxtura. Malli raw, ħabbru dak li kienu qalulhom fuq dik it-tarbija. U dawk kollha li semgħu baqgħu mistagħġbin b'dak li qalulhom ir-ragħajja. U Marija kienet iżżomm dan kollu f'moħħha u taħseb fuqu f'qalbha. U reġgħu tragħajja lura jsebbħu u jfaħħru 'l Alla għal kull ma semgħu u raw, bħalma qalulhom. (San Luqa: HI, l-20). L-Ewwel Taqsima — DAWL Fi żmien qasir ħafna, il-lhud, ulied Iżraeli, li kienu jgħammru fl-art ta' Ġessen, milqugħin b'għoġba minn dawk ta' l-Eġittu u mlaqqgħin minn ħabtiet ta' siwi għalihom, kienu kibru hekk fil-għadd. li kienu bdew iħassbu lill-mexxejja ta' dak il-pajjiż kburi. Kollox kien jagħti x'wieħed jaħseb, li mhux bogħod dak il-jum li fih ulied Iżrael ikunu ta' theddida għalihom, jew ukoll li jaslu jieħdu taħt idejhom il-ħakma ta' dik l-art li fiha kienu ġew milqugħin b'għoġba u li hemm kienu jgħixu mħarsin bħala biss għorba, anzi, 'l hawn u 'l hemm, kultant kie- net tinħass xi ċaqlieqa jew xi thed- dida li turi li t-tiġrif kien hekk fil-qrib li kien jinħtieġ li l-Mexxejja kellhom dikment jilqgħulu; kien jinħtieġ, bla dewmien, indħil mill-ogħla kbarat tal- pajjiż li jiflu sewwa u jqisu l-għana u l-ġid ta' dawk l-imkejjen u jfasslu mod ta' kejl u ta' qies għall-ekonomija soċjali. U dan, tabilħaqq, inħaseb biex jitwettaq bla dewmien:— l-ew- welnett, ġie mniedi bħala amar ta' tgħakkis għal xogħol iebes, bħal ma hu bini ta' bliet u rħula u xogħol tal- biedja; it-tieninett, bħala liġi ta' qerda għall-poplu Ihudi, billi ngħata amar iebes lin-nisa qwiebel lhud li għand- hom joqtlu lis-subien kollha li jitwiel- du min-nisa kollha lhud minnhom mmegħjunin fil-ħlas tagħhom. Misju- bin iżda, mhux biżżejjed utieqi għal għan mifhum mill-Mexxejja tal-Eġittu, ġiet imnedija liġi oħra aktar kiefra u L-għajnejn li rawl… ta' qerda:— lil kull eġizzjan ġiet mogħtija setgħa li jgħarraq fl-ilma tax-xmara Nil kull tifel li jkun twie- led minn mara lhudija fl-art ta' l-Eġittu. Hi ħaġa minn ewl id-dinja; fit-tfix- kil, fit-tgħakkis, u fil-jasar il-bniedem u l-poplu jibdew jidħlu fihom infus- hom. Jibda jifli qagħdatu, ifittex l-għaliexijiet ta' jasartu; jibda jqis u jistħarreġ qawwietu, u jfittex jingħa- — gad ma' oħrajn bħalu u jagħmel biċx: 'fittex il-ħelsien tal-jasar tiegħu. U hekk kellu jiġri, u ġara mill-poplu lhudi fl-Eġittu. Ma kienx jista' jkun li ' l-poplu lhudi, maħtur minn Alla biex jaqdi missjoni kbira joqgħod u jibqa' mjassar imgħakkes taħt l-għedewwa tiegħu. Il-jasar, it-tgħakkis u n-niket li ġarrab taħt il-ħakkiema tiegħu qanqlu fih ix-xenqa tal-fidwa, u l-għodda mħaddma għall-qerda tagħ- hom switilhom bħala ħaġa ġdida għall-akbar ġejjieni tagħhom ta' ġieħ u ta' glorja. Hi ħaġa wkoll vera u biżżejjed magħrufa: ix-xmajjar bil-kotra ta' l-ilmijiet ġirja tagħhom sa minn dej- jem, u llum ukoll, għenu b'mod l-aktar qawwi għas-siwi ta' ġrajjiet kbar u storiki li fihom jew minnhom twetqu; huma dejjem issieħbu b'qaw- wiethom kollha għal kobor ta' dawk il-ġnus li ħatru qagħdithom ma' tul il-mixi ta' ilmijiethom: Hekk ġara ma' tul ix-xtajta tal-Kange fl-Indja, ma' tul it-Tigri fl-Asja, ma' tul l-Ew- frati fit-Turkija, it-Tevere fl-Italja u n-Nil fl-Eġittu. U hekk ukoll ma setax jonqos li jiġri għall-poplu: ta' Iżraeli ma' tul in-Nil, li miegħu, ma' tul in-Nil kien rabat il-ġejjieni tiegħu ta' wlied Ġakobb, waqt li hekk kab- barhom. fil-għadd u fil-qawwa li waslu jkunu ta' theddida għall-ħakma. ta' l-Eġittu. U jewwilla, mhux listess sultan Faragħuni kien, li qiegħed ix- xmara Nil taħt il-ħarsien ta' Osiride, alla ta' l-Eġittu, b'dik is-setgħa li jilqa' fi ħdan ilmijietu lil dak, li hu nnifsu jkun għaraf u ra b'għajnejh stess l-għeġubijiet li jkun wettaq u temm għall-ħelsien ta' ġensu maħqur u mjassar/ In-Nil, tibżax, bil-moħbiet u bil-liwiet tiegħu, jagħraf iħares bil- kif il-kannezz maħdum mill-qasab tal- bamboo, mitbuq tajjeb minn ġewwa u miksi bil-qatran u li ġo fih tarbija ta' tliet xhur, kif għalqitu u fdatu fuq dak l-ilma tiegħu Ġakobetta, u hu, in-Nil, iva, jħarsu b'għoġba sakemm jerġa' jroddu lill-art u, bl-indħil ta' ħniena mill-istess prinċipessa, bint Faragħuni, jiġi afdat sakemm jikber, f'idejn il-makakka, imma wisq għaq- lija ommu Ġakobetta: — ''Ħu din it- tarbija, reddagħha bil-ħalib ta' sidrek għalija: Jiena nħallsek tajjeb''. — Anzi, il-prinċipessa bint Faragħuni tieħdu bħala binha u ttieh isem li jibqagħlu kbir fost il-kbar ta' l-Istorja tad-dinja: ''Ġbartu mill-ilma, mela jissemma MOSE'I, jiġifieri ''meħlus mill-għarqa''. Mill-qari tal-ħajja tal-Ħellies tal- poplu t'Alla, kif inhi miktuba fil-kot- ba tal-Ħruġ u tal-Levitku, wieħed għandu jistagħġeb u maħkum donnu mill-ħidma bla qies mitmuma minn bniedem, li kien qisu mormi sa mill- bidu ta' ħajtu, mitluq qalb l-ilmijiet tan-Nil sabiex jegħreq, donnu kien jidher li kellu jkun bniedem ta' ftit jew xejn ħila, ta' ftit jew xejn ġieħ, wisq inqas minn dawk il-ħafna lhud oħra pajżani tiegħu kkundannati għal xogħol baxx u iebes f'dak il-bini tal-għaġeb li kellu jfakkar għal dejjem il-ġieħ għoli tas-Slaten ta' l-Eġittu. L-opra ta' kobor u mill-aktar tal- għaġeb imwettqa mil-Leġislatur. tal- poplu lhudi hi d-dokument l-aktar ta' ġieħ u li juri, b'xhieda mill-aktar ta'reqqa, it-tqanqil ta' ruħu bla sabar, iċ-ċaqlieq ta' ġismu bla ebda serħan u l-ħsus ġewwenija ta' kburitu naz- zjonalist iżraelita aħrax, li minnu ntwiret dak l-għatx. ta' ħaqq u ta' ġustizzja, għalkemm imrobbi u mħar- reġ fil-Qorti tal-prinċipessa bint Fara- għuni. Huwa, Mosċ, bil-maqlub ta' oħrajn bħalu, imħarrġin fil-Qorti tas- sultan, għonja u ta' dehen u ħila, għalihom biżżejjed li jgħixu qalb il- ġid, il-ġieħ u l-intrigi tal-Qorti, hu, Mosċ, iħoss li għandu jkun, u hu tabilħaqq id-difensur u l-ħarsien tal- imsejkna mgħakksin u maħqurin: UMin qegħdek bħala mħallef u sultan tagħna7 Trid jewwilla toqtolni bħal- ma l-bieraħ qtilt lil dak l-eġizzjan7' Hekk qallu wieħed Iżraelita, waqt li huwa kien daħal biex iraqqad ġlieda: fost żewġ lhud. Mosċ kien twieled għalhekk; għal dan kien iddestinat; u dan tassew kellu jaqdi. U fuq l-għolja tal-Horeb jieħu 'l hekk imsejħa ''in- vestitura: ''Mosċ, Mosċ''. — ''Hawn jien''. — ''La tersaqx 'il quddiem sa hawn: inża l-qorq minn saqajk, għax l-imkien fejn inti hu art qaddisa… Rajt in-niket tal-poplu tiegħi fl-Eġittu; smajt l-għajjat tiegħu għax-xogħol iebes li qed iġarrab . . . u ġejt biex neħilsu minn taħt il-madmad tal-Eġiz- zjani, u nieħdu minn dik l-art f'art oħra tajba u kbira, f'art li fiha hemm kotra ta' ħalib u għasel, fil-pajjiżi tal- Kananej tal-Hetej, tal-Amorrej, tal- Fereżej, tal-Hevej, u tal-Jebusej. It- tnehid ta' wlied Iżrael wasal sa f'widnejja u rajt kif hu mnikket taħt l-Eġizzjani. Ejja, immela, ħa nibgħa- tek għand Faragħuni, biex teħles il- poplu tiegħi, ulied Iżraeli, mill-Eġit- tu'. U Mosċ, għalkemm itemtem, jilqa' fuq qalbu din il-għolja u tqila missjoni u jmexxi l-poplu tiegħu, qalb ħafna tfixkil sa truf dik l-art li tkun tiegħu, għal kollox. tiegħul U sewwa- sew, il-wetqa ta' din l-għolja u tqila missjoni li tikxef u turi b'dija S-SURA WAĦDANIJA fl-Istorja ta' dan. ir- Ragħaj serju tad-deżert mikwi tas- Sinaj; u li tibqa' tfakkar għal ma' tul iż-żminijiet kollha dawk l-għemejjel tiegħu ta' ġieħ u ta' glorja ta' bla tmiem, wisq aktar minn dawk ta' Ċesri, ta' Napuljun, ta' Soloni u Ġustinjani. Mosċ hu l-bniedem tal-għeġubijiet, għax bil-pjagi tal-għaġeb li hedded u għakkes lil Faragħuni, dan hallieh joħroġ il-poplu tiegħu mill-Eġittu; hu l-mexxej għaqli u ta' ħila, li quddiem il-ġgajtiet minnu. mmexxija nfetah imnixxef mill-ilmietu l-Baħar l-Aħmar; hu t-tawmaturgu, li bit-talba setgħana tiegħu l-art tal-barr żegħdet bis-sum- mien u bil-manna, u l-blata samma tal-Horeb nixxiet ilma bnin u mill- iżjed utieq; hu l-Kap Dehni, li ġieb ''Sabu f'art barrija, f'imkien ta' biża' u ta' ħemda; mexxieh u għallmu, rebħa fuq l-Amaleċiti, fuq is-sultan Arad, fuq l-Amorrej u fuq il-Madja- '— niti; hu l-leġislatur ta' wiċċu jiddi b'żewġ raġġi divini li għamlu ragħaj u mexxej ta' mġieba qalila u għakkies dehni tan-nuqqasijiet tal-poplu t'Alla. Hu s-Sura l-aktar kbira tar-Rabta l-Qadimal L-ebda ħaġa fid-dinja ma għandha ħila turina sewwa l-kobor u l-għana tad-doni tar-ruħ ta'. Mosċl Ħarsu daqsxejn, lejn Mosċ mnaqqax fl-irħam mill-kbir Mikelanġlu, u taslu — forsi xi ftit ikollkom ħjiel ta' l-għolja majestà tiegħu, tal-felħana u ġgantija surtu u, aktarx ukoll, tal-ħila tiegħu dehnija fuq dik ta' kull bniedem ieħorl Tnejn huma l-ġrajja sisien li l-aktar jolqtu fil-ħajja ta' Mosċ, personifikaz- zjoni tal-poplu lhudi, u t-tnejn, għax tgħid2, huma marbutin ma' żewġ xmajjar sagri. L-ewwel waħda hi x-XMARA NIL, li laqgħatu ta' tliet xhur fuq ilmietha u li tagħtu dik li f'stamina'' biex 'il quddiem ikun jista' jilqa' dawk it-tbatijiet, tgħakkis u tfixkil li kellu jkollu mir-rieda, xejn sħieħa ta' Faragħuni u, l-iżjed im- bagħad, minn dik ir-ras iebsa u inso- lenti ta' l-istess poplu tiegħu u li huwa stess kontra qalbu kellu jgħanni: ħarrsu bħala pupilla ta' għajnejh. Bħal ajkla li tgħallem jittajru l-uliedha ż-żgħar. 'u hu għola fuqhom firex ġwenħajh Javeh, għolla l-Iżraeli, u refgħu fuq spallejh. Javeh waħdu kien il-Mexxej tiegħu, ebda alla ieħor barrani ma kien miegħu. Qiegħed lill-Iżraeli f'art għanja, biex jiekol mill-frottijiet tar-raba', iduq l-għasel li jsir fl-għoljiet, u ż-żejt li jnixxi mill-ħaġra. iebsa, butir li jagħtu l-bhejjem, u l-ħalib mill-imrieħel, il-grass tal-ħrief u tal-imnaten ta' Basan, u jixrob l-aktar demm ġenwin jingħasar mill-għeneb. Iżda, il-maħbub (poplu) simen ; U ta bis-sieq: imħaxxen, imsemmen, għani f'surtu u f'saħħtu, telaq 'l Alla, tiegħu ħallieq, infired mn'Alla, saħħa tiegħu. ' It-tieni waħda hi x-xmara ĠUR- DAN, li bil-mixi milwi 'l hawn u 'l hemm. tiegħu, jferrħu fi: xjuħitu, meta ġa għandu 120 sena. ''Mill-witja ta' Moab, Mosċ tela' fuq l-għolja Nebo, sal-quċċata ta' Fasga, li hi kontra Ġeriko', ftit 'il fuq. it-tarf xerqi tal-Baħar il-Mejjet, mnejn dlonk ' tidher in-naħa tal-witja għolja tat- Transġurdanja; minn hemm Mosċ jitfa' daqqa t'għajn 'l isfel fil-wied ta' taħtu u, minn bejn il-qċaċet għol- jin tal-iġbla tal-Palestina, jilmah, jara u jitpaxxa b'xejra mistika bid-dehra, qisha tal-ġenna, li hi l-ART IM- WEGĦDA Il-qalb tiegħu, Mosċ, xiħ ta' 120 sena, għalkemm għadha taħ- — raq bl-akbar zelu għal ġieħ Javeh u għal ġid tal-poplu tiegħu, għad-dehra ta' l-Art Imwegħda, ma felħitx iż- żomm bit-taħbit; waqqfet mit-taħbit tagħha, u minn hemm ittajret tistrieħ fil-ħdan t'Abram. ''Il-Mulej ħaħieh jara l-art kollha ta' Galaad, sa Dan, Neftali kollha, l-art ta' Efrajm, u ta' Manassi, u l-art kollha ta' Ġuda sal- baħar, il-pajjiżi tan-nofs u l-firxa koll- ha tan-naħa ta' Ġerku, li hi l-belt im- sejħa tal-Palm, sa Segor' . . . ''Din hi l-Art, ii. għamiltha b'ħalfa lil Abram, Iżakk u Ġakobb, u għidt: ''Nagħtikom għall-uliedkom. — Ara, inti rajtha b'għajnejk, imma le tidħol fiha''. Il-ħolma ta' Mosċ hi mitmuma, għajnejh raw tajjeb il-ġid mixtieq ma kellux igawdieh; imma dawl divin misterjuż jiddi quddiem għajnejh ta' profeta jibqa' għal dejjem iżommu jitpaxxa sa dak il-ħin li minn din l-Art Imbierka, il-Ħajja, il-Verità u t-Triq tiġi tieħdu magħha minn qabru ''fil-Wied tal-pajjiż ta' Moab li hu kontra l-Foġor'. GIĦA U LEĦJITU Wieħed li kellu leħjitu ħafifa ħafna ltaqa', darba waħda, ma' Ġiħa u biex jgħaddih biż-żmien qallu: ''Mgħallem Ġiħa mnejn mort ġibtha dik il-leħja mimlija mimlijaż Mnejn, ja xiħ, iva, mort ġibtha dik il qabda xagħar li għamlitek qisek barbaġanmi/' t'Għalqa tajba tagħti frott tajjeb , Wieġeb Ġiħa, ''im- ma għalqa ħażina tnibbet kemm kemm u rari għammiela L ġ ; IA ring a ti ħ 7: L-ISTILLA TAL-FIDDA MISRUQA F'BETLEHEM FL-1847 U LI SWIET TA' PRETEST GĦALL-GWERRA TAL-KRIMEA Fil-bażilka tat-Twelid hemm wieħed mill-aktar tifkiriet qaddisa tad-dinja: l-Imkien eżatt fejn twieled il-Feddej Ġesti, magħluq, bħala ħaġra mill-aktar li tiswa, fl-għar li jiġi sewwasew dak taħt il-presbiterju tagħha. Minn. tliet ibwieb tista' tgħaddi għall-Għar' Imqaddes: minn tnejn li jagħtu għall-presbiterju; mit-tielet, li hu minn taħt l-art, jinfed għall-għe- rien jew kappelli ta' S. Ġużepp u ta' l-Innoċenti. Dan it-tielet wieħed kien ġie miftuħ, fis-seklu XV, mill-Patrijiet Franġiskani, li kienu xtaqu jkollhom mogħdija u dħul dirett li jagħti mill- Kunvent tagħhom għall-Għar tat- Twelid. Fil-Għar hemm żewġ imkejjen mit- rudin: l-Imkien fejn twieled il-Bambin Ġesti u l-maxtura tal-ġebel, miksija bl-irħam, fejn Marija meddet lill-Bin. ha, u li quddiemu hemm altar li jfak- kar l-adorazzjoni tas-Slaten Maġi. F'dak l-Għar Imqaddes dak li l-aktar jolqot l-għajnejn taż-żawwaj devot hi l-istilla kbira mqegħda sew- wasew fejn twieled Ġest. Hi stilla tal- fidda, imsammra mal-qiegħ. ta' l-art fl-irħam, ta' qies ta' 56 ċentimetru, b'kitba bl-ilsien latin, u li tgħid: ''Hic de Virgine Maria Jesus Christus natus est — 1717'' (''Hawn, mix-Xbejba Marija twieled Kristu Ġest — 1717'). L-istilla li hemm il-lum qegħda fl-istess imkien li kienu oħrajn ta' qabilha u li kienu bħala minn żmien is-Salibijin 'il quddiem ; Żgur, it-tieba u l-imħabba. tal-In- sara ma setgħux juru aħjar l-Imkien fejn twieled Ġest: iżjed minn. stilla prezzjuża. Mhux jewwilla l-istess Ġesti kien imgħarraf qabel ma twieled bi stilla li timbet minn Ġakobb2 U mhux stilla wkoll mexxiet lill-Maġi. mill- bogħod tax-Xerq għal fuq in-nieqa li fiha twieled U hekk kien jixraq l-istilla wkoll tibqa' tfakkar u turi l-Imkien fejn twieled Ġesu. L-aħħar żewġ stilel, dik ta' 1717 u dik li hemm il-lum, ma' tul iż-żmini- jiet, fittxew jew dejjem jinqdew bihom il-Griegi Ortodossi biex jaslu jtajru kull għelm. bil-latin: mis-Santwarji Qaddisa ta' l-Art Imqaddsa. Għal- hekk b'din il-kitba tagħna hawnhekk nifhmu li nagħtu il-ġrajjiet li minnhom għaddiet din l-aħħar stilla, u b'hekk, fl-istess. ħin, inpaxxu x-xewqa ta' dawk il-qarrejja tagħna li mhux darba u tnejn staqsewna fuq din il-biċċa storja ta' l-istilla bil-kitba latina fejn twieled il-Feddej tagħna divin. L-Istilla li naraw il-lum fuq dak il- Imkien Imqaddes iġġib id-data 1717, li ma taqbilx mad-data ta' meta kie- net ġiet maħduma: din kienet ġiet. maħduma u mqegħda hemm fl-1853; imma tqegħdet hemm — xbieha fidili — minnflok dik ta' 1717, li kienet insterqet minn lokha fl-1847. Dawk li serquha kienu l-Griegi Ortodossi, Xiżmatiċi. U din hi ħaġa żgura li tidher mill-ewwel: dawn fl-1757 kienu wettqu ħafna minn dan is-sura ta' serq bit-tkeċċija tal-Patri- jiet Franġiskani mill-Qabar tal-Ma- donna mill-proprjetà esklusiva tal- Qabar ta' Kristu u tal-Għar tat-Twe- lid. Igħidu t-Taljani: 'L'appetito vien mangiando''; u hekk ġara hawn. Da- żguri Ma kinetx ħaġa sabiħa għali- hom, anzi kienet ħaġa ta' għajb li tara fuq il-lok tat-Twelid ta' Kristu ''Stilla b'kitba latina'' mqegħda hemm mill-Patrijiet Franġiskani fl-1717 f'dak l-Imkien Imqaddes li hu proprjetà esklusiva tagħhom. Qatgħuha, għalhekk, li bid-dnewwa għandhom itajru għal dejjem dik il- kitba li turi biċ-ċar il-proprjetà latina. U għal dan taw is-salt kemm-il darba: fl-1842 u, mill-ġdid, fl-1845, qalgħu minnha xi msiemer tal-fidda li bihom kienet imwaħħla ma' l-art, imbagħad fl-aħħarnett, fil-31 ta' Ottubru ta' l-1847, ġew misruqa u msiemer u stilla wkoll. Ma' dawn insterqu wkoll ħwej- jeġ oħra ħafna għeżież u ta' kbir siwi, bħal ma huma ż-żewġ kwadfi tal-Mu- rillu, li kienu żina tal-Għar Imqaddes, li ħaduhom fil-monasterju ta' San Saba, li hu fid-deżert ta' Ġuda, 15-il kilometru bogħod minn Ġerusalemm. Ta' dan, fost l-oħrajn, għandna xhieda l-P. Cassini minn Pernaldu, li f'dak iż-żmien kien f'Ġerusalemm, u dan igħid: ''Kien fil-għaxija tal-31 ta' Ottubru, fil-Vġili tal-Qaddisin kollha, li. …. (il-Griegi) inqdew b'dik l-ok- : każjoni biex ineħħu dik l-Istilla… ..; ħaduha bħala trijonf fil-monasterju. ta' San Saba''. U din ix-xhieda ġiet imseddqa mill-ġurnalista lhudi T.F. Mevsels, ftit qabel l-1949, waqt żjara li hu nnifsu kien għamel f'dak. il- monasterju, qal: ''Rajt b'għajnejja dik l-Istilla mkebba fil-karti''. x x x Hu x'inhu, is-serq ta' dik l-Istilla qajjem plejtu kbir u ndaħlu fih mo- naki, patrijiet, nies diplomatki u l-aw- toritajiet tat-Torok. Il-Griegi — li huma nfushom li serqu l-Istilla — ġiebu ruħhom kif drawwiethom: riedu jidhru bħala vittma. Marru għand il- Gvernatur ta' Ġerusalemm, Mustafà Zarif, u xlew lil-Latini bis-serq ta' l-Istilla ('tagħhoml' Kitbu wkoll ittra li biha talbu lill-Konslu Ġenerali tar-Russja f'Bejrut, sabiex jieħu ħsiebhom hu u jħarishom. L-Irħieb Franġiskani, mgħejjunin biss mill-Konslu Franċiż ta' Ġerusa- lemm u mill-Ambaxxatur Franċiż ukoll f'Kostantinopii, talbu biss li t'minnflok l-Istilla l-misruqa, issir u titqiegħed oħra ta' l-istess kobor, ta' l-istess qies u bl-istess kitba latina''. Din it-talba tal-Franġiskani, ġiet mil- qugħa mill-Awtoritajiet tat-Turkija, meta dawn raw li għalxejn ma sewa it-tfittxijiet biex jinsabu l-ħatjin tas- serq ta' l-Istilla. Għalhekk, fis-sena 1852, is-sultan Abd El-Magid amar b'kitba: ''Li tingħamel kopja eżatta ta' l-Istilla misruqa u tkun imqegħda minnflok l-oħra''. F'Kostantinopli, biex jidher uffiċ- jalment għall-Kustodja ta' l-Art Im- qaddsa quddiem is-''Sublime Porta'' kien hemm il-Patri Ġużeppi Llaurado, u dan ġie mqabbad biex jagħmel li f'tinħadem Stilla fuq l-istess mudell ta' dik li kienet insterqet''. Ix-xogħol ġie maħdum mis-Sur Ġakbu Ander- lich, u l-piż tal-fidda hu ta' 496 drak- ma: swiet b'kollox 3,300 pjastra torka. Il-prezz sħieħ ġie mħallas mill-Kus- todja ta' l-Art Imqaddsa, madankollu, is-sultan ried iqis u juri li din l-Istilla l-Ġdida hi bħala rigal mogħti minnu: Tifkira solenni min-naħa tagħna lin- nazzjon nisranija''. U fl-aħħarnett wasal il-ħin li l-Istilla l-ġdida titqiegħed f'dak l-istess imkien fejn kienet dik il-misruqa fl-1847. U hawn l-aħjar ħaġa tkun li nħallu lill- Kronista tal-Kunvent ta' Betlehem igħidilna hu kif tassew kienu ġraw il- ħwejjeġ. Dan igħid hekk: 'Fit-22 ta' Diċembru 1852, għal ħabta tas-sagħtejn fuq nofs inhar, waslu f'Betlehem il-Paxà ta' Ġerusa. lemm, il-Kummissarju Alif Bev, minn- flok is-Sultan ta' Kostantinopli, il- Kadi, ma' oħrajn tad-Divan ta' Ġeru- salemm u, ftit wara, il-Konslu Franċiż Paul-Emile Botta, ma' personal tal- Kanċillerija tiegħu. Dawn, wara li ħadu l-kafċ u xorb u ħelu fis-salun tal-kunvent franġiskan, ilkoll flimkien telqu għall-Għar tat-Twelid; u hemm, bil-qiegħda fuq id-divan imhejji qabel mill-Franġiskani b'amar tiegħu stess, il-Paxà ta' Ġerusalemm amar li jissej- ħu wkoll il-Griegi, li dawn imma ma ġewx u nagħalqu fil-Kunvent tagħ- hom. L-Armeni wkoll, wara li qiemu u mxew bix-xama' mixgħula f'idej- hom lil Paxà u lis-Sinjuri l-oħra sas- Santwarju, reġgħu lura u ma dehrux iżjed. Wara li ġraw 'dawn il-ħwejjeġ, il-Paxà fetah sorra ssiġillata, li ġo fiha kien hemm l-Istilla li kien ġagħal tintagħmel il-Kummissarju: tagħna f'Kostantinopli, P. Ġużepp Llaurado, li qamet aktar minn 3,000 piastra, jew 150 ''columnados' (flus spanjoli). Il- Paxà kien ġieb miegħu minn Ġerusa- lemm il-ħaddiem id-deheb, raġel kat- tolku latin, imma mingħajr ma kien qallu għalfejn ġiebu, u għalhekk, dan ma ġiebx miegħu l-għodda meħ- tieġa għal dak ix-xogħol. B'hekk l-Istilla ġiet imsammra b'imsiemer tal-ħadid — b'rashom irbattuta b'er- batax-il mumta tal-fidda — u b'imsie- mer tal-fidda żgħar li kellu dak il-ħad- diem il-fidda, ġew msammra wkoll l-imrieżaq (ir-raġġi) tagħha. Meħ- lusa dil-ħaġa, wara li ħadu kafċ, ħelu u xorb ieħor, telqu lura lejn Ġerusa- lemm, mingħajr ma ħallew la ebda firman jew xhieda legali tal-ħaġa''. Hu x'inhu, wara hekk taħbit, tħas- sib, tfixkil u għoti ta' flus biex titqan- qal tagħmel dmirha l-ġustizzja tal- gvern tat-Turkija, l-Irħieb Franġis- kani, Missjunarji ta' l-Art Imqaddsa, qalgħu dak li xtaqu. B'daqshekk iżda, taħsbux li qatgħu qalbhom. il- Kien jidhrilhom għajb kbir għalihom iħallu oġġett b'kitba bħal dik li juri hekk biċ-ċar il-jeddijiet tal-latini fuq l-Imkien tat-Twelid ta' Ġesi, u li jfakkar bla heda dik is-serqa minnhom mitmuma fl-17571 Għalhekk huma, il-Griegi, fl-4 ta' Jannar 1864 reġgħu taw salt ieħor biex itajru l-Istilla minn dak l-imkien u għaldaqsxejn ma waslux għal ħsieb tagħhom, hekk li kellu jindaħal il- Paxà ta' Ġerusalemm biex iqiegħed il-ħaġa f'lokha u jġagħal titwaħħal mill-ġdid l-Istilla ma' l-art. Ħames snin wara, bil-lejl fid-19 ta' Mejju 1869, tliet irġiel imħallsin mill-Griegi, għal ftit ma waslux fil-ħsieb tagħhom, li kieku ma kienx Reliġjuż Franġiskan li, imħasseb minn xi taħbit mhux tas- soltu ġej mill-Għar tat-Twelid, u dlonk ta l-allarm: dawk it-tliet irġiel kienu ġa qalgħu żewġ raġġi. tal-Istilla. Fl-istess sena, fit-2 ta' Novembru, 20 ruħ daħlu fis-Santwarju u ħalfu li jtajru l-Istilla, iżda sabu l-għassiesa, li żammewhom. Fl-14 ta' Ġunju 1908, wieħed żawwari russu, tajjar mill- Istilla żewġt imsiemer, u xi sena wara xi msiemer ukoll ġew imtajra u mis- ruqa. Biss fis-snin 1949 U 1950, wara ħafna taħbit u talb tal-Patrijiet Fran. ġiskani, l-Awtoritajiet tal-Ġurdanja ssodaw l-imsiemer u żiedu dawk li kienu ġew neqsin, waqt li kienu hemm il-Gvernatur ta' Betlehem, uffiċjali oħra tal-Gvern ta' Amman, u wkoll rappreżentanti tal-Komunitajiet tal- Latini, tal-Griegi u tal-Armeni. Mhux darba u tnejn intqal u nkiteb li 'l-għibien ta' l-Istilla fl-18477' kien DAK li minħabba fih saret il-gwerra tal-Krimea; iżda, jkun aħjar li wieħed igħid, dak biss kien okkażjoni jew pretest biex imbdiet il-gwerra. Ir-Russja, li sa minn 30 sena qabel, kienet tfittex li tikseb indħil fl-Imperu Tork, fl-affari tas-serq ta' l-Istilla rat Okkażjoni floka biex tista' twettaq il- ħolma tagħha: ''li tikseb li jkollha l-ħarsien (protettorat) fuq it-12-il mil- jun ''Ortodossi'' mxerrdin ma' l-Im- peru Tork''. Għal dan. ir-Russja għamlet minn kollox u rasset kemm setgħet lis-''Sublimi Porta'' sabiex is- Santwarji Imqaddsa misruqin lil-La. tini Kattolki fl-1757 jibqgħu f'idejn il- Griegi ortodossi jew xiżmatiki; anzi rat kif għamlet biex ixxejjen ix-xogħ- lijiet tal-Kummissjoni li kienet tistudja l-punt ġuridiku tal-kwistjoni tal-Im- kejjen Imqaddsa: kummissjoni, li mill-istudji li kienet ġa għamlet, kienet dehret ġa favur il-Patrijiet Mis 'vunarji Franġiskani. Fl-1852, ir-Russja qalgħet min- għand is-Sultan ''firman'' li jwettaq is-serqa Griega ta' bla mistħija ta' l-1757, waqt li nżamm fis-saħħa tiegħu ' dak l-inġust ''status quo'', li għadu jsehh sal-lum. Mhux xebgħan b'dan kollu iż-Zar, fi Frar tal-1853, bagħat għand is-Sultan ambaxxata mill-aqwa, immexxija mill-Pinċep Menschikoff, biex titlob lis-Sultan, fuq kollox, fl-għarfien tal-jedd tal-ħarsien ta' l-ortodossi kollha fl-Imperu Tork''. Is-Sultan, mgħejjun minn Franza u mill-Ingilterra, ċaħad għal kollox it- talba tar-Russja u, fit-22 ta' Mejju, Menschikoff ħalla Kostantinopli, wara li kiser ir-relazzjonijiet diplomatiki mat-Turkija. Il-ġrajjiet, imbagħad, imxew b'għa- ġla kbira: fit-3 ta' Lulju r-Russja daħlet fil-prinċipati tal-Moldavja u l-Valakja; u fis-16: ta' Novembru li skwadra torka ġiet imxejna fil-Baħar l-Iswed; f'Jannar tal-1854, indaħlu Franza u l-Ingilterra bl-iġfna tagħhom igħinu lit-Turkija, u l-gwerra ħadet qagħditha fil-Krimea. Ukoll li stat tal- Pjemonti ħa sehem fil-gwerra jgħin lit-Turkija. Sentejn wara, ir-Russja tat ruħha b'mirbuħa, u fil-Kungress ta' Pariġi, bit-trattat tat-30 ta' Marzu 1856, saret il-paċi. Hu ta' min jifhem: dak il-Kungress ta' Pariġi seta' jiswa ta' vera okkażjoni f'waqta biex tinħall dik l-antika, hekk imsejħa KWISTJONI TAL-IMKEJ- JEN jew SANTWARJI IMQADDSA', billi jintraddu lill-Kattoliki dawk il- jeddijiet, li l-Kattoliki kellhom qabel is-sena 1757. Iżda l-potenzi tal-Punent (oċċidentali) jew m'għarfux, jew ma riedux jinqdew bir-rebħa li kellhom fuq ir-Russi biex jiksbu dak kollu li kien, skond il-ħaqq, mixtieq u meħ- tieġ u b'hekk biss ħasbu għal dak li huwa politku, waqt li ftit u xejn ħasbu f'dak li hu ta' interess reliġjuż. Minn dik it-telqa tal-potenzi tal- Punent. fil-kwistjonijiet reliġjużi, li ġrat f'dik l-okkażjoni hekk flokha, jew li ftit jew xejn taw każ tagħha, hi ġejja l-iktar il-qagħda kerha u mfix- kla, li-biha llum il-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa taħkem u tmexxi l-ewlenin Santwarji tal-Palestina. BETLEHEM FIL-JIEM TAL-MILIED U TAT-TRE RE' Fil-jiem ferrieħa tal-Milied u tat- Tre Rċ, moħħna, irid jew ma jridx, jittajjar f'dak l-imkien li fih twieled Ġesu. Jinstama' fuq kull xufftejn l-isem ta' Betlehem, li hu l-istess ''ferħ ilbies ta' mara Betlemita. u barka'', kif ifisser l-istess isem ''dar il-ħobż'', u kif fi żmien il-qedem kie- net tissejjaħ ''Efrata'': art miżgħuda bil-frott'' — u tassew, hemm kellu jimbet il-frott imbierek mill-Madonna. L-isem ta' Betlehem niltaqgħu mie- għu ta' sikwit fil-Kotba Mqaddsa, billi hemm kienet mietet Rakela, u għax minn hemm kienu ħarġu l-kbar per- sunaġġi, fosthom Ġonata, Noemi, kun- jata ta' Ruth u David; San Ġużepp ukoll, għalkemm kien joqgħod f'Naz- zaret, kien minn Betlehem, mill-ġidd ta' David. Iżda l-ogħla ġieħ ta' Betlehem, li jisboq kull ġieħ ieħor, hu dak li Bet- lehem hi l-Pajjiż ta' Ġest, imwieled hemm fi stalla tqajra, jew f' ''Khan'', kif isejħulha n-nies ta' hemm, u li hu aktarx dak l-imkien fejn 600 sena qabel kien sewwa. biex jilqa' fih il- merħla ta' Kanaan, miġjub ħafna minn Salamun, għax missieru Barżel- laj kien għen lil David fir-rewwixta mqanqla minn ibnu Assalonne. Il-Għar fejn twieled il-Feddej hu mħaffer fi blat ta' ġebla ħelwa. Fil- bidu aktar kbira u wasa', jew aħjar, kellha fuq ġewwa ħafna għerien żgħar oħra u jidher li d-dħul għalija kien mal-livell tat-triq. Dan l-Imkien l-aktar għażiż mill-bqija ta' l-art, kif igħid l-għaref San Ġlormu, Kien dik- ment l-iżjed meqjum mill-Insara hekk, li l-Imperatur Ruman Adrijanu (136) bl-għan li jeqred kull tifkira ta' Ġesti Kristu, sawwar hemmhekk buskett bl-isem ta' Adone, alla falz, ħabib mogħġub mill-moqżieża Veneri. Im- ma, din il-profanazzjoni ta' Adrijanu ma damitx wisq, għax l-Imperatriċi Sant'Elena, fis-sena 325, marret fil- Palestina, qerset darba għal dejjem dak il-masġar bl-istatwa ta' Adone, u bniet fuq il-Għar tat-Twelid Bażilka mill-aqwa, li mbagħad ġiet aktar im- żejna b'sengħa kbira minn binha, l-Imperatur Kostantinu, u li għadha hemm sal-lum. Fil-bini tal-Bażilka, l-Għar tat-Twe- lid ġie mibdul fi kripta u, is-saqaf kellu jiġi mirfud bil-bini ġewwa. Għall-Għar tat-Twelid tista' tinżel : minn żewġ torġien: minn wieħed li fih I6-il tarġa, u mill-ieħor li fih 13. L-Għar minnu nnifsu hu daqsxejn dalmi, u jieħu d-dawl minn 50 lampa, li minnhom 19 huma ta' l-Irħieb Franġiskani. L-għamla tal-Għar hi qisha b'erba' irkejjen, f'tul ta' 12, 30-il metru, u 3, 15 fil-wasa'. L-art hi miksija bl-irħam abjad. Hawn tassew twieled il-Feddej tad-dinjal — Stilla tal-fidda indurata bil-kelmiet latini: 'HIC DE VIRGINE MARIA JESUS CHRISTUS NATUS EST' turi lil kull żawwar li hemm twieled Kristu, Fed- dej tad-dinjal Erba' passi aktar 'il quddiem fl-istess Għar, tinżel tliet tarġiet u ssib il-presepju, fejn il-Ma- donna qegħdet jew meddet il-Bambin Ġesti fil-maxtura fuq it-tiben; u hawn ġew jadurawh ir-Rgħajja, mgħarrfin mill-Anġlu, u hawn inxteħtu jadurawh il-Maġi, waqt li għarrfuH bħal ALLA, Sultan u Bniedem. Malli Sant'Elena qerdet il-profanaz- zjoni sagrilega ta' Adrijanu u għolliet fuq l-Għar Imqaddes il-Bażilka bdew jikbru dlonk iż-żawwara nsara, li ħafna minnhom hemmhekk ukoll għażlu l-għamara tagħhom. San Ġlor- mu wasal hemm fis-sena 384, u għam- mar hemmhekk għal 36 sena, sa mewtu. Sant'Ewsebju minn Cremona, Santa Pawla, Sant'Ewstokju, Fabrola u ħafna oħrajn, kbarat tal-patriżjat : Ruman, għażlu Betlehem bħala im- kien ta' qdusithom u tad-difna minn tagħhom. Mhux ftit eremiti għexu hemm f'ċelel u bnew Monasterji hekk, li Betlehem, fl-1110, stħoqqilha tiġi mgħollija għal ġieħ ta' Djoċesi b'Isqof tal-post, għalkemm dan il-ġieħ ba- ta' arkata minn qalha għal ftit żmien, billi fl-1187 waqgħet taħt il-ħakma tal-Musulmani. Fl-1229, mirbuħa mill-Insara, mhux wara wisq, fl-1244, mill-ġdid mirbuħa mill-Musulmani Karismini, Betlehem ġiet meqruda. ' F'din il-ħabta daħlu f'Betlehem, fost il-Misilmin, ''l-Irħieb tal-Ħabel', kif ġew imsejħin l-Irħieb Ulied San Franġisk t'Assisi. Dawn, għalkemm maħqurin u mgħakksin, minn dak iż- żmien 'l hawn, baqgħu hemm dejjem iħarrsu l-Presepju Mqaddes u swew ferm biex tarġa' tqum fuq ġieħha ċ-ċkejkna belt ta' Betlehem, dejjem ħelwa u majistuża fil-qagħda tagħha. L-għoli tal-belt hu ta' 777 metru, u tintrefa' fuq żewġ għoljiet, li jinżlu ħelu ħelu f'għelieqi miżgħuda bi dwie- li u siġar taż-żebbuġ sal-qiegħ tal- wied, li minnu hi mdawra, barra min- naħa ta' fuq. Fuq l-għolja tan-naħa tal-għarb, li hi l-aktar għolja, kienet il-belt biblika; fuq dik tan-naħa tax- xerq, anqas għolja imma aktar. mit- ruxa, tinsab il-Grotta, li fuqha hi mibnija l-Bażilka tat-Twelid, imdawra mit-tliet. Kunventi: Latin, Grieg u Armen. It-toroq tal-belt huma. ftit dojoq, tneħħi dawk li ġew imwessgħin fi żmien l-Ingliżi. Il-popolazzjoni tal- belt aktarx dejjem qiegħda tonqos l-iktar minħabba l-emigrazzjoni lejn l-Amerka t'Isfel. In-nies ta' Betlehem iħobbu x- xogħol, huma ħaddiema minn qaddis- hom, mogħtijin għall-biedja, għall- imrieħel u għas-sengħa sabiħa tal- madreperla. Huma nies sbieħ, minn qaddishom ferrieħa u jiġbduk bl-ilbies oriġinali u mlewwen tagħhom, li huma jilbsu b'tiżjin fil-Milied u fit-Tre Rċ, li għalihom imorru nies minn kull naħa tad-dinja. Malli jibda joqrob il-Milied, Betle- hem jxidd l-ilbies sabiħ u ferrieħ tagħha u hekk tithejja għal dak il- kbir jum ta' hena. jitnaddfu u jiż- żejnu djarha u jithejjew biex jilqgħu l-ħbieb u l-għorba. Il-funzjonijiet il- kbar reliġjużi jagħmilhom il-Patri- jarka Latin, li jitlaq għal ħabta tad- 9 a.m. ta' lejlet il-festa rfinn Ġeru- salemm. Xi mil u nofs bogħod minn Betlehem ikun hemm jistennew. il- Patrijarka l-ogħla nies mal-Muktar Is-Santwarju tar-Ragħajja 'l isfel minn Betlehem. (is-Sindku) u l-Kappillan ħdejn il- qabar ta' Rakela, li kienet mietet hemmhekk meta. tat lid-dinja l-binha Benjamin. Il-qabar ta' din is-sbejħa mara ta' Ġakobb hu miżmum b'ġieħ kbir mil-Lhud, mill-Insara u mill-istess Misilmin. Minn. hawn. il-Patrijarka, wara. li jkun laqa' b'ġieħ it-tislim ta' dawk li marru jilqgħuh, jitlaq lejn Betlehem, b'quddiemu fila: twila ta' karrozzi mmexxijin minn saċerdot b'salib mer- fugħ fil-għoli riekeb fuq żiemel. Sa dan il-ħin, il-misraħ il-kbir ta' Betlehem ikun miżgħud bin-nies jis- tennew il-wasla tal-Patrijarka, u l-Pat- rijiet Franġiskani joħorġu fi proċes- sjoni mill-Bażilka biex jilqgħuh b'rit liturġiku u solenni. Il-qniepen idoqqu, u jsemmgħu l-ilħna ħelwin tagħhom u ferrieħa għal madwar Betlehem kollu, sa l-għelieqi tar-Rgħajja, sa l-għolja fejn dawn lix-xurtjati Rgħajja kienu semgħu l-aħbar tat-Twelid ta' Ġesu mill-Anġlu: ''Annuntio vobis gaudium magnum: natus est hodie Salvator mundi''. Imwassal il-Patrijarka fil-misraħ, dlonk jilbes l-ilbies prelatizju u, wara i jilqa' l-ġieħ. liturġiku, titlaq il-pro- ċessjoni bil-kant tal-''Benedictus'' għall-Bażilka, fejn jidħol minn bieb axx, jaqsam il-Bażilka tat-Twelid, u -proċessjoni tieqaf fil-Knisja ta' $. Katerina, mifruda biss b'ħajt mill- Bażilka. Hawn tingħata l-Barka u kulħadd jitlaq lejn daru, fil-mistennija tal-Lejl Imqaddes li jfakkar it-Twelid a' Ġesti Kristu. dak l-Imkien. Ma' tul dik l-għaxija, Betlehem tiżgħat biż-żawwara. Il-'GASA NOVA' tal-Patrijiet Franġiskani hi maħnuqa il-barranin: is-swali tagħha, għal- kemm kbar u wesgħin, wisq drabi ma jkunux jistgħu jilqgħu aktar nies għall-fatra u li dawn, donnhom b'pika, għall-unur li jridu jagħmlu billi jieħdu sehem fil-mejda ta' San Franġisk, b'dik il-ġenerożità li hi proprja. tal-Patrijiet tal-Franġiskani ta' l-Art Imqaddsa u li huma joffru lill-kulħadd. Donnha tidher bħala mħatra jew pika bejn il-Franġiskani li joffru u l-għorba li jilqgħu, waqt li jgħidu ''Niżżik ħajr', li hekk jagħmlu ferħanin lill-Patrijiet, li dawn b'għoġ- ba kbira jmorru jhejjulhom 'te u kafe' għal qabel il-kbira funzjoni. Din tibda fl-10.30 bil-kant solenni tal-Matutin u warajh il-Quddiesa — Pontifikali mill-Patrijarka bil-kant ta' li ''Schola Cantorum'' tal-Franġiskani ta' Ġerusalemm. Hi xena li tqanqal il-qalb u li tislet id-dmugħ, l-iżjed — waqt u wara l-kant tal-Evanġelju l 7 Dan ma jiġrix ħlief f'Betlehem fil-Lejl — tal-Miliedi x x x 7 Tibda titmexxa il-proċessjoni qalb 7 il-kant ħelu ta' l-innijiet… Kulħadd — ifittex li jieħu sehem bit-torċa f'idejh. — l-Patrijarka għandu f'dirgħajh il- Bambin Imqaddes biex jieħdu u — jqegħdu fil-''presepju'', fejn twieled, 7 fejn sama' l-ewwel biki tiegħu jitolbu mħabba. U mbissem dak iċ-Ċkejken 7 fil-maxtura tiegħu, b'dawk id-dirgħajn 7 miftuħa u merfugħa, donnu jistieden 7 lil kull min iħares lejh biex ibati 7 bħal ma bata Huwa, biex iħobb bħal 7 ma ħabb Huwa nnifsu. F'dik il-fqajra 7 — maxtura kollox ifakkar f'Ġest; hemm / tinħass donnha: qawwa fuqana li ġġagħlek tinsa d-dinja, għax l-hena li joħroġ mill-qalb jislitlek id-dmugħ li jfarraġ, u li biss fl-Għar ta' Betlehem, fl-umiltà u t-tbaxxija taċ-ċkejkem Ġesu, fil-faqar tiegħu, fl-imħabba tie- għu tistrieħ il-qalb, titfarraġ u ssib il- paċi, li Hu ġieb fid-dinja lill-bnedmin ta' rieda tajba. Hu nofs il-lejl. Il-proċessjoni mill- preesepju tarġa' tgħaddi mill-ġdid mill- — Bażilka tat-Twelid għal dik ta' S. — Katerina, fejn jissokta l-Pontifikal. 7 Fl-istess ħin, il-Franġiskani fil-Pre- / sepju jibdew il-quddies, li jissokta sal- 4 jew sal-5 ta' wara nofs inhar. L-ebda : saċerdot ma jitħalla jqaddes. it-tliet quddisiet fil-presepju, imma, wara : l-ewwel waħda, jmorru jqaddsu t-tliet 7 l-oħra fis-Santwarji ta' ma' ġenb il- 7 presepju, f'dak tal-Martri Innoċenti — jew f'dak li S. Ġużepp kellu l-ħolma 7 biex jaħrab bil-Bambin u l-Madonna — fl-Eġittu biex jeħilsu minn Erodi, li 7 kien ifittxu għall-mewt; jew fil-kap- pella li fiha għex, studja u tgħakkes u miet S. Ġlormu, jew f'dik ta' Sant' Ewsebju t'a Cremona, jew ukoll fuq il-qabar tal-qaddisin Pawla u Ewstok- ju. Wara nofs inhar, imbagħad, il- Patrijiet Franġiskani, flimkien man- nies ta' Betlehem, imorru pellegrinaġġ fl-Għalqa tar-Rgħajja, fejn dawn ħadu l-aħbar tat-Twelid ta' Ġest: mill- Anġlu. Kemm tifkiriet sbieħ u ħelwinl x x x Fil-jiem ta' fuq il-Milied il-pelle- grinaġġi jikbru u ħsus l-Insara jit- qawwew għall-qriba festa tat-Tre Rċ, tal-Mulej lis-Slaten Maġi li waslu minn u jagħtu qima lill-Messija. It-triq li minn Ġerusalemm. tieħu għal Betlehem, kif imxew il-Maġi, tfakkarna, li meta dawn waslu Ġeru- salemm ma rawx aktar il-kwekba; madankollu, huma: qabdu t-triq bit- tama li tarġa' tidhrilhom. Meta waslu f'nofs it-triq bejn Ġerusalemm u Bet- lehem, waqfu biex jistrieħu u jisqu l-iġmla ħdejn bir, li mbagħad issemma fil-bir tal-Maġi jew tal-kewkba'' — UBir in-Neġem'' — għax hemm deh- ritilhom mill-ġdid il-kewkba, li mex- xiethom sa fejn kien il-Bambin, kif jgħarrafna S. Mattew. Is-solennità tal-Epifanija jew tat-Tre Rċ f'Betlehem għal kateki bħal dik tal-Milied, bl-istess thejjijiet u bl-istess ferħ u entusjażmu. Ir-Riti u ċ-Ċeri- monji jsiru pontifikalment mir-Rev.mu P. Kustodju ta' l-Art Imqaddsa, li f'lejlietha jitlaq minn Ġerusalemm u jiġi milqugħ ħdejn il-Qabar ta' Rakela, u mbagħad, għal Betlehem, l-istess bħal ma għedna għall-Patrijarka f'lej- let il-Milied. Il-funzjoni tibda bit-tħabbira solenni tal-festi l-kbar kif sa jaħbtu ma' tul is-sena l-ġdida. Imbagħad jibda l-Pon. tifikal mir-Rev.mu P. Kustodju. Għan- nofs inhar il-poplu jiżdied u joktor FL TG ġiagiiiati fi sia safa Sii da, Bad asa ia l-sess pri hekk, li kulħadd ikun irid jara l-Pro- ċessjoni ta' wara nofs inhar, li fiha jinġieb il-Bambin, mhux le mfisqi, imma liebes kif Marija kienet urietu lill-Maġi biex jadurawh. Il-proċessjoni, mill-Knisja ta' S. Katerina timxi għall- Għar tat-Twelid: hemm il-P. Kustodju jinċensa lill-Bambin qiegħed. fuq tron għani jbierek lid-dinja. U jitkanta l-Vanġelu li jfakkar il-wasla tal-Maġi, l-hena tagħhom, l-għatiet li ġiebulu u l-ferħ tagħhom għax sabu lil Ġesu, li għarfuh Alla u Bniedem. Ir-Rev.mu P. Kustodju bil-Bambin jimxi mal-proċessjoni, li tgħaddi mill- Kjostri tal-Kunvent fost rassa ta' poplu bla qies, ifaħħru l-Bambin b'ħafna titli sbieħ, waqt li jitolbuh Huma tassew ħinijiet ta' ferħ u entusjażmu, li ma jintesew qatt u jisiltu d-dmugħ mill-għajnejn. Il- Patrijiet Franġiskani ta' li ''Schola Cantorum'' ta' Ġerusalemm donnhom f'dawn l-aħħar ħinijiet jiġbru l-qawwa ta' leħnijiethom sħaħ u ħelwin biex isejħu l-Barka ta' Ġest: fuqhom, fuq il-benefatturi ta' l-Art Imqaddsa mxerrda din mad-dinja kollha. U l-Bambin minn fuq l-altar tiegħu, jin- trefa' IBIEREK, u kull wieħed u waħda jħossu kif dik il-Barka Tiegħu tinżel fil-qalb, fir-ruħ, fil-familji u f'pajjiżhom tfakkar lill-kulħadd fis- Sema għal dejjem. IL-MIRKEB FI Il-Ktieb ta' Ġobb Jekk taqra fil-ktieb ta' Ġobb — dak il-bniedem magħruf għas-sabar tiegħu — id-deskrizzjoni sabiħa u ħajja taż- żiemel tal-gwerra ma tistax ma tasalx għall-konklużjoni li l-Lhud tal-qedem kienu jħobbu ħafna ż-żwiemel. Araw daqsxejn kif l-awtur: sagru jitkellem fuq din il-bhima nobbli: Sejjer inti tagħti s-saħħa liż-żiemel Jew timla għonqu bil-qawwa2 Sejjer iġġiegħlu jaqbeż bħall-ġurat7 Tal-biża' huwa iż-żahir tiegħu. Jaqla' l-art mad-difer, u jitkabbar minħabba qawwietu; huwa jmur biex jiltaqa' ma' l-armata. Il-biża' ma jistmahw, lanqas ma jdur lura meta jara x-xabla. Minn fuq daharu l-qaws iżarżar, u l-lanza u t-tarka jżiġġu. B'qilla u b'rabja jiġri bħar-riħ u ma jibżax meta jinstema' l-ħoss tat-trum- betta. ZMIEN 'IL-BIBBJA Meta jisma' l-ħoss tat-trumbetta jgħid: CĦa'. Hu jxomm mill-bogħod it-taqbida, jisma' l-kaptani jagħmlu l-qalb lis-sul- dati, u l-għajjat ta' l-armata. Jidher ċar daqs il-kristall li dan il- kittieb kien ra sewwa b'għajnejh dak li qed jikteb fuqu. U l-Lhud, bħall- bnedmin kollha tad-dinja ċivilizzata ta' dak iż-żmien kienu jħobbuh ħafna liż-żiemel, għax huwa Kien qawwa setgħana mhux biss għat-trasport imma wkoll għall-gwerra. jintużaw iż-żwiemel fid-dinja, ikun — hawn min forsi jistaqsiż Għall-ħabta tas-sena 3000 Q.K., skond l-għorrief, iż-żwiemel bdew jin- tużaw mis-Sumeri għall-ewwel darba billi kienu jorbtuhom bħall-barrin ma' imriekeb ħfief ta' l-injam. Għidna 'żwiemel', imma ż-żwiemel ta' dak l-ewwel żmien ma kinux jixbhu lil dawk li nafu bihom aħna. Ix-xedd tagħhom kien l-istess bħal tal-barrin. Iż-żwiemel m'għandhomx l-istess wisa' fuq spallejhom li għandhom il-barrin u għalhekk kienu jlibbsuhom biċċa ġilda ma' għonqhom li kienet kważi tifgahom meta jimxu. U hekk baqgħu sas-seklu 9 W.K. Ħaġ'oħra tal-iskan- tament hija li l-istaffa u x-xhedd : ukoll ma ġewx ivvintati sas-seklu — tlettax. Is-Sumeri barra minn hekk — kellhom żewġ kwalitajiet ta' mirkeb, — wieħed b'żewġ roti u l-ieħor b'erbgħa. Fil-Babilonja Għall-ħabta tal-1800 Q.K. tfassal l-imperu, ta' Babilonja bil-għaqda ta' Sumer u Akkad, u l-qawwa taż-żiemel fil-gwerra saret indispensabbli. Għax Sumer fil-qedem kien diġa kiseb reb- ħiet kbar fit-taqtigħa permezz tal-im- tiekeb armati. Issa, Hammurabi, il- ħakem tal-Babilonja, ta' innovatur li kien, mill-ewwel fittex li jtejjeb dan il-mirkeb tal-gwerra. Ir-roti tiegħu ma baqgħux tal-injam mastizz imma saru bl-imgħażel fin-nofs. Il-mirkeb sar ferm eħfef u beda jintuża wkoll bħala mezz ta' komunikazzjoni. L-Imriekeb fl-Eġittu Fl-istess żmien jew ftit wara, dawn l-imriekeb bdew jidhru wkoll fl-Eġittu li kien għadda minn żmenijiet ta' ċivilizzazzjoni kbira. Dawn l-imriekeb ġabuhom magħhom. l-Eġittu il-Hvksos li bihom werwru lil kulħadd, għax bil- ġiri tagħhom ebda suldati ma setgħu ilaħħqu magħhom. Dawn il-Hvksos damu jaħkmu l-Eġittu sa 1500 Q.K., meta Ahmose ta' Thebe irnexxilu 7: jkeċċihom, imma mhux qabel ma 7 ħoloq mriekeb bħal tal-Hvksos. Dawn — l-imriekeb ta' l-Eġizzjani kienu l-ew- wel tankijiet tal-gwerra għax kellhom is-skieken iduru mal-fus tar-roti u kienu jibqgħu deħlin qalb l-għadu qishom ħassad bil-minġel tiegħu. Il-kavallerija kienet kollha kaval- lerija ta' fuq l-imriekeb għax sa issa kien għad: ma żviluppax żiemel b'saħħtu biżżejjed biex jiflah bniedem fuq daharu. F'battalja, kienu l-im- ;iekeb li jilqgħu jew jagħtu l-ewwel xokk. Wara l-imriekeb kien ikun hemm il-fanteri;: lesta biex tibqa' dieħla fejn tiftħilha l-kavallerija. Il- mirkeb armat kien jintuża wkoll biex jintlaħaq il-għadu meta jċedi u jdaw- war daharu biex jiġri. Allura tistgħu taħsbu x'massakru kien isir minnhom ħ'dawk l-imriekeb kollha skieken mar- rou. Mill-fdalijiet arkeoloġiċi tal- qabar ta Tutankhamun, nistgħu na- raw li dawn: l-imriekeb Eġizzjani kienu ħfief, bla molol u b'żewġ roti. Kull mirkeb kien ikun fih tnejn min- nies, wieħed biex jiġġieled u l-ieħor biex isuq, u kien miġbud minn żewġt iżwiemel. Fl-armata Eġizzjana l-qaw- wa tal-imriekeb kienet maqsuma fi skwadri ta' 25 u kien hemm nies im. qabbdin apposta biex jieħdu ħsieb iż- żwiemel għalkemm ma kienx għadu hemm nagħal għalihom. fl-għalqa L-ltiti F'dawn l-inħawi kienu jgħixu nies imsejħa Ititi li bla dubju ta' xejn ir- nexxilhom jibnu l-imperu tagħhom bis-saħħa tal-imriekeb armati; mhux tqal bħal tas-Sumeri imma ħfief u bir- roti bl-imgħażel bħal tal-Eġizzjani u Babiloniżi. Il-vittorja fuq il-kamp tal- battalja kienet tiddependi mill-ħeffa billi issa l-imriekeb kienu ħfief daqs il-vleġeġ. Ġewwa Boghazkov. il-belt kapitali tal-Ititi instabet librerija tal-għaġeb. Minn din il-kitba fuq biċċiet tal-fuħ- ħar sirna nafu ħafna affarijiet fuq it- tradizzjonijiet u l-art tal-Bibbja. Fost- hom hemm erba' lapidi li jitkellmu fit-tul fuq it-trobbija taż-żwiemel għall-gwerra, miktubin minn ċertu Kikkuli minn Mitanni. Huwa jgħid sa l-inqas metru kuljum kemm trid teżer- ċita ż-żwiemel ġodda. Kuljum iridu jinżlu jixxarbu seba' darbiet fil-baħar u jitħallew jinqalbu fir-ramel. Im- bagħad, meta jikbru Ġit iridu jissaw- mu għal kollox għal tmievia u erbgħin siegħa u kif ikunu fjakki jsuquhom bħal fi gwerra għal erbgħa u għoxrin siegħa. L-aħjar żwiemel jintgħażlu wara din il-proval Mhux ta' b'xejn l-armata kien ikollha żwiemel tajbinl Mnejn ġej dan l-għerf kollu tal-Ititi fuq iż-żwiemel2 Minn kliem tekniku li juża Kikkuli, li jixbah ħafna lil xi ilsna Arjani ta' l-Indja ta' fuq, u minħabba li aħna nafu li dawn in-nies ta' Mitanni kienu jaduraw allat Indjani bħal Indra, Varuna u t-tewmin Masatva, huwa probabli li n-nies ta' Mitanni ġew mill- Orjent minn fejn ukoll huma ġiebu t-tagħrif tagħhom fuq iż-żiemel. Il- mirkeb tal-Ititi bħal tal-Eġizzjani kien ħafif u r-roti kellhom sitt imgħażel; imma l-Ititi kienu jużaw tlieta min- nies minnflok tnejn — forsi biex meta jaslu għat-taqbid fil-qrib ikun hemm aktar minn jissielet. L-Iżraeliti L-Iżraeliti kienu jagħrfu xi jsarfu dawn l-imriekeb għax bosta drabi nqabdu bejn armati mit-tramuntana u min-nofs-in-nhar u mil-lvant. Il-biża' tagħhom kif ukoll affaxxinazzjoni, jidhru minn dawn il-kelmiet li naqraw fil-profeta Nahum; il-profeta qiegħed iħabbar gwaj għall-armata Assira li kienet ilha taħqar lil Iżrael snin kbar. Araw daqsxejn kemm l-awtur sagru jaf jiddeskrivi dawk l-imriekeb: Qisu nar il-ħadid tal-imriekeb. Meta jitqabdu, iqammsu l-firsien, fit-toroq ilebbtu l-imriekeb, jiġġerrew fl-imsieraħ. Jidhru bħal xrar, jiġru bħal beraq… Ħażin għal bert tad-dmija, kollha gideb, mimlija dnewwa, ma jaqta' xejn is-serql Ħoss is-sawt u ħoss iż-żaqżig tar-roti, żwiemel ilebbtu u mriekeb jaqbżul Ġiri ta' firsien u lehh ta' sjuf u dija. ta' lanez; qatigħ midrubin, u ħafna maqtulin bla tarf il-mejtin, jitfixklu fil-mejtin . U mhux ta' b'xejn kienu jibżgħu mill-Assirjani għax dawn kienu fost l-eħrex nies li qatt rat id-dinja. Hekk kien jiftaħar Assur-nazir-pal fis-seklu 9 Q.K.: Jien ħadt il-fortizza u qtilt 800 raġel u qtajtilhom rashom. Għamilt mun- zell ta' iġsma quddiem bieb il-belt; qtajt ras il-priġunieri u sallabt 700 minnhom. Il-belt tfarrket u ġġarrfet; jien ħallejtha munzell ġebel… Il-Lhud stess kienu armaw bl-im- riekeb fi żmien ir-re David, (2 Rejiet 8, 4) imma kien Salamun (1 Rejiet 4, 26) li bena flotta u armata suriet in-nies. Huwa kellu 40,000 mirkeb u 12,000 rekbin li huwa qassamhom fil- bliet kollha u f'Ġerusalemm. F'Megiddo (ħdejn Hajfa) fejn sar xi tiftix Arkeoloġiku, instabu dawk li jidhru stalel għaż-żwimel ta' żmien Salamun. Kien hemm post għal xi 2 jew 3 skwadri ta' mriekeb. Salamun mhux talli kien. jixtri ż-żwiemel min- għand l-Eġizzjani, imma. talli kien imbagħad jinnegozjahom mal-ġirien tiegħu tat-tramuntana. Ftit kien jisso- poni li dawn l-istess żwiemel jew id- dixxendenti tagħhom kienu għad iridu jwerwru lill-poplu tiegħu stessl N.B. Is-silta minn Nahum hija tra- dotta minn P.P. Savdon, fil-waqt li dik minn Gobbe ġiet tradotta minn Fr. Rav- mond Camilleri, O.F.M. IS-SANTWARJI TAL-PALESTINA IL-BIR TA' Jekk tridu taqraw paġna tassew sabiħa tal-Vanġelu, jekk tridu tassew idduqu l-benna ta' diskursata tal-għa- ġeb, li fiha l-uman jitħallat mad-divin u l-materjalità tal-ġrajja twassal għall- konverżjoni totali ta' ruħ, jekk tridu prova ta' x'ifissru s-sinjali fir-realtà tal-ħajja, ħudu f'idejkom il-Vanġelu ta' S. Ġwann u aqraw ir-raba' kap tiegħu. F'dawn il-kitbiet fuq is-Sant- warji tal-Palestina, aħna m'aħniex in- fittxu li nħażżu ġrajja li twettqet ma' tul iż-żmien tal-qedem, imma qegħdin infittxu li minn din il-ġrajja nitgħallmu xi ħaġa li tista' tkunilna ta' siwi fil- ħajja tagħna. Id-Djalogu ta' Ġest mas-Samaritana Ġest — itarfilna r-raba' kap tal- Vanġelu ta' S. Ġwann — kien jaħ- tieġlu jgħaddi mis-Samarija. Kien għadu kemm. iċċelebra l-ewwel festa tiegħu tal-Għid f'Ġerusalemm, dak il- Għid li fih tant tnikket u tmasħan għax sab fit-Tempju l-bejjiegħa li kienu bidluħ f'għar ta' ħallelin (Matt. Kif spiċċat il-festa huwa qabad it-triq tal-Galilija li tagħti għas- Samarija. Wara sitta jew seba' siegħat mixi għal ħabta ta' nofs inhar Ġest wasal ħdejn il-Bir ta' Ġakobb, li kien jiġi qrib Sikar jew Sikem f'riġlejn il- muntanja Gariżim. Għajjien inxteħet jistrieħ fuq il-ħerża tal-bir; l-appostli, li kienu miegħu, ħallewh hemm għax riedu jmorru sal-belt biex jixtru xi ħaġa x'jieklu. Dak il-ħin mara ta' Samarija, b'ġarra fuq spallietha, ġiet biex timla l-ilma. Ġesti fliha minn rasha sa riġlejha, imbagħad dar fuqha u qallha: — ''Agħtini nixrob. ' — Weġbitu l-mara: ''Kif int, li int Lhudi, titlob tixrob lili, mara Samari- tana. '' — Weġibha Ġesti u qallha: ''Li kont tagħraf il-għotja t'Alla u min hu dak li qiegħed igħidlek: 'Agħtini nixrob', kont titolbu int, u kien jagħtik ilma ħaj' $ — Il-mara nġibdet u qaltlu: ''Ja Sidi, anqas ma għandek biex timla u l-bir fond ħafna, mnejn mela għandek l-ilma ħajż Jaqaw int akbar minn Ġakobb, missierna, li tana: dan il-bir u xorob minnu hu, uliedu u l-imrieħel tiegħu2' — Wieġeb Ġesti u qallha: ''Kull min jixrob minn dan l-ilma, jerġa' jieħdu l-għatx; imma min jixrob mill- ilma li nagħtih jien, ma jieħdu għatx qatt, imma l-ilma li nagħtih, isir fih għajn ta' ilma tnixxi sal-ħajja ta' dejjem. '' — Qaltlu l-mara: ''Ja Sidi, agħtini dan l-ilma, biex ma'jeħodnix għatx u biex ma niġix hawn nimla.' Il-mara kienet għadha ma fehmitux 'il Ġesti, jew aħjar fehmitu, imma wisq materjalment. Għalhekk Ġesu kompla jissikkaha bi kliemu billi jtar- filha l-imgħoddi midneb tagħha sa- kemm iġagħalha tistqarr: ''Ja Sidi, nara li int profeta. Missirijietna. taw qima fuq dal-ġebel, u intom tgħidu li f'Ġerusalemm hu l-imkien fejn wieħed għandu jagħti qima. ' — Weġibha Ġest: ''Emminni, mara, li dalwaqt jasal iż-żmien meta u la fuq il-ġebel u lanqas f'Ġerusa- lemm ma tagħtu qima lill-Missier. In- tom tqimu dak li ma tafux, aħna nqimu dak li nafu, għax il-ħelsien jiġi mil-Lhud. Imma jiġi ż-żmien, u issa hu, meta dawk li jqimu fis-sewwa jqimu l-Missier bir-ruħ u s-sewwa; għax bħal dawn. iridhom il- Missier dawk li jqimuh. Ruħ hu Alla, u dawk li jqimuh jaħtieġ li jqimuh bir-ruħ u magħmula mit-tnax-il tribu ta' Iżrael. Fis-sena 962 Q.K. żewġ tribujiet minn fost it-tnax qamu kontra r-re tagħhom u għamlu saltna għalihom. Din il- firda. kompliet tikber. minħabba l- gwerer ta' bejniethom. Għal xi żmien il-Lhud ġew imġagħla jħallu tabilfors 'il pajjiżhom, xi drabijiet oħra ġew imkaxkra fil-jasar. Ċelebri huwa l-jasar ta' l-Eġittu u ta' Babilonja. Meta l-Lhud reġgħu lura minn dan l-aħħar jasar (536-538 Q.K.) ma ħal- lewx lis-Samaritani jieħdu sehem fil- bini tat-Tempju ta' Ġerusalemm. Għalhekk is-Samaritani bnew Tempju Il-Bir ta' Ġakobb. — Qaltlu l-mara: ''Naf li l-Messija, jiġifieri Kristu, għandu jiġi. ' — Qallha Ġest: ''Jien hu, li nitkel- lem miegħek. '' Mill-qari ta' din il-paġna tal-għaġeb tal-Vanġelu, wieħed malajr jittendi li Lhud u s-Samaritani ma kienux jit- ħamlu. ''Kif — qalet is-Samaritana lil Ġest — Int, li int Lhudi, titlob tixrob lili, mara Samaritana2'' Għaliex ma kienux jitħamlu' Hija storja ftit jew xejn twila, li aħna rridu niġbru fil-qosor. għalihom fuq il-muntanja Gariżim. Din il-firda għadha teżisti sal-lum. U dan ifissrilna t-tweġiba ta' Ġesu lill- mara Samaritana fl-aħħar parti tad- djalogu ta' bejneithom. Il-Bir ta' Ġakobb Fid-djalogu bejn Ġest u l-mara ta' Samarija, issemma l-bir ta' Ġakobb. ''Jaqaw — qalet is-Samaritana — Int akbar minn Ġakobb, missierna, li tana dan il-bir u xorob minnu hu, uliedu u l-imrieħel tiegħu Huwa veru li Ġakobb ħaffer dak il-birż Fil-ktieb tal-Genesi, sewwasew fil-kap XII, v. 7, jingħad li Abram qasam l-art ta' Kanaan sal-post imsejjaħ Sikem. Hemm deherlu l-Mulej u qallu: ''Lil nislek jiena nagħti din l-art. U hemm Abram waqqaf altar lil Mulej li kien deherlu. Dan ġara xi 2000 sena qabel Kristu. Igħaddi ż-żmien u Ġakobb, ibnu, meta kien ġej lura mill-Meso- potamja, waqaf f'Salem, xtara .min- għand ulied Emor, missier Sikem, il- għalqa li fiha kien deher il-Mulej lil Xtraha — igħidilna l-Ktieb tal-Genesi — b'mitt ħaruf. Fuq din l-art Ġakobb firex it-tined tiegħu, u kif tgħidilna l-mara ta' Samarija, ħaffer bir għall-bżonnijiet tiegħu, tal- familja u tal-merħliet li kellu (Ara Gen. XXXIII, 18-19; Ġw. Is-Samaritana: ma kenitx. qegħda tagħmel ħaġ'oħra ħlief ittenni t-tra- dizzjoni li kienet ħajja fost l-Lhud, li dak il-bir ġie mħaffer tassew minn Ġakobb. U m'għandniex għax nis- tagħġbu. La Ġakobb kien se jibqa' hemm flimkien mal-familja kbira tie- għu u mal-imrieħel li kellu ma setax ma jagħmilx xi ħaġa biex ikollu l-ilma. Il-bir, li hu fond mat-32 metru, hu mħaffer fil-parti l-kbira fit-turba; il- parti ta' fuq hi mibnija b'ħaġar magħqudin sewwa ma' xulxin. Il-Lhud dejjem żammew bħala ħaġa qaddisa. l-bir ta' Ġakobb, mhux biss minħabba l-bir fih innifsu, li dejjem ta ilma safi, bnin u frisk imma wkoll minħabba li hu ġie mħaffer fl-art mix- trija minn Ġakobb u mħollija bħala wirt lil ibnu Ġużeppi (Gen. XLVIII, 22) fejn Ġużeppi aktar tard jiġi mid- fun, kif kien talab hu stess lil ħutu qabel miet (Jos. Il-Bir ta' Ġakobb huwa qadim tassew daqskemm tarrfet is-Samaritana2 Tlum, meta, f'idejna m'għandniex dokumenti miktuba, il-prova ewlenija trid tiġi mit-tfittix arkeoloġiku. Dan it-tfittix ilu li nbeda mal-mitt sena ma' dwar u fil-bir ta' Ġakobb. L-ewwel tfittix ma sarx kif kellu jsir, xjentifi- kament. Aktar tard il-post ġie mbattal u mnaddaf minn dik il-kwantità ta' ġebel li nġabar mill-knejjes li nbnew u tħattew ma' tul iż-żmien. Dawn l-aħħar snin l-Arkimandrita Spiridjun ġabar f'daqsxejn ta' Mużew il-fdalijiet li nstabu kemm ma' dwar il-bir u kemm fil-bir fih innifsu. Dawn il-fdali- jiet ġew dan l-aħħar studjati b'mod tassew xjentifiku mill-arkeologu fran- ġiskan P. Bellarmino Bagatti li stam- pa l-konklużjonijiet tal-istudju tiegħu fil-LIBER ANNUUS (XVI-1966) li joħroġ mill-Istudju Bibliku Franġiskan ta' Ġerusalemm. P. Bagatti jgħidilna li l-fdalijiet, li nġabru minn ġewwa l-bir, juru biċ-ċar li l-bir ġie wżat sa minn diversi sekli qabel Kristu. Hekk it-tradizzjoni Lhu- dija u Nisranija għandhom pedament sod ta' kontinwità. . Is-Santwarju Bħal ma għedna, il-Lhud dejjem żammew bħala ħaġa qaddisa l-bir u l-art li fih ġie mħaffer. Hekk għamlu wkoll l-ewlenin insara. Sa minn żmien Kristu ma' dwar il- bir ta' Ġakobb inħolqot kommunità ċkejkna nisranija, kif jagħtina x'nifh. mu l-kap IV ta' S. Ġwann: ''Minn dik il-belt ħafna Samaritani emmnu bih minħabba kliem il-mara, li kienet tixhed: ''Qalli kull ma għamilt …' U wisq aktar emmnu minħabba klie- mu, u. lill-mara kienu jgħidulha: 'Mhux minħabba kliemek nemmnu, għax aħna nfusna smajna u rajna li dan hu tassew il-ħellies tad-dinja'.'' Għalhekk l-insara fittxew li jibnu ma' dwar il-bir daqsxejn ta' Knisja. S. Ġlormu fl-404 isemmi din il-knisja tas-Samaritana. U Arculfo (670) jgħi- dilna li din il-knisja kienet forma ta' salib latin u fiċ-ċentru tagħha taħt l-altar maġġur kien jinsab dan il-bir. Din il-knisja ġiet imfarrka kważi għal kollox fir-rewwixti tas-Samaritani, imma ġiet mill-ġdid mibnija mill-im- peratur Ġustinjanu (528-65). Fi żmien il-Kroċjati l-knisja kienet diġa mwaq- qa', għax. il-pellegrini li għaddew iżuru dawk l-inħawi, jitkellmu iva mill-bir, imma le mill-knisja. Bħal ma għamlu f'postijiet oħra l-Kroċjati bnew ukoll hawn. knisja sabiħa bi tliet navati u kor kbir; il-kor ġie mibni eżattament fuq il-bir ta' Ġa- kobb. Milli jidher din il-knisja diġa kienet imġarrfa fis-sena 1187 jew ftit wara, għax il-pellegrini ma jitkellmux ħlief mill-fdal tal-knisja. Fl-1860. il- Griegi Xiżmatiċi xtraw il-bir u l-in- ħawi tiegħu u rranġaw. il-kripta stal- Kroċjati f'daqsxejn ta' kappella. U kienu jibnu wkoll il-knisja, li huma kienu diġa bdew, kieku ma faqqgħetx il-gwerra l-kbira tal-1914-1918 li qatlet ħesrem il-ħsieb tagħhom. Illum kull min imur iżur il-Palestina, imur ukoll jara l-bir ta' Ġakobb, im- ħares minn dawn il-patrijiet griegi, li jieħdu ħsieb ifissrulek il-ġrajja tal-bir u wara joffrulek tixrob tazza ilma tajba u friska. Jalla li din it-tazza ilma tkun minn dak l-ilma li minnu tkellem Ġesti mas-Samaritana, li jaqta' l-għatx u jinbidel f'għajn ta' ilma tnixxi sal- ħajja ta' dejjem. IL-KITTIEBA MATILDE SERAO TISTAQSI: U tafu intom kif il-Patrijiet Franġiskani Missjunarji ta' l-Art Im- qaddsa jistgħu jżommu u jmexxu dik l-opra kbira tagħhom ta' fidi, ta' qima liturġika, ta' propaganda, ta' mħabba u ta' mġiba tajba tagħhom ma' l-għorba, kienu min kienu/ Tafu intom kif għamlu dawn il Patrijiet ta' Ġieżu biex bnew dawn il-kunventi tagħhom, biex waqqfu dawk il- Knejjes -— Bażiliki, id-Djar tagħhom ''Case Nove'' fejn jilqgħu l-għorba u ż-żawwara, u kif jistgħu jagħmlu u jżommu dawk il-funzjonijiet sagri, kif jistgħu jgħinu għadd hekk kbir ta' foqra, kif imexxu dawk l-iskejjel, dawk l-uffiċini u jżommu, matul is-sena, eluf ta' żawwara li ma jħallsu xejn f'dawk l-ospizji, imsejħa ''Case Nove''2 Tafu jew ma tafux kif dawn il-Franġiskani, sa minn sekli, ilhom iwettqu dan kollu fil-Palestina2 Tridu tafu biex dawn il-Franġiskani jwettqu dan il-miraklu — U twieġeb 7 (Ara U'Nel paese di Ġesti', Na- poli, p. 324). Il-kittieba tal-Istorja taż-żminijiet tal-qedem u, nistgħu ngħidu wkoll, dawn taż-żminijiet tal-lum, jitkellmu ta' sikwit fuq ħarsien u mhux ħardien (protettorat) ta' Karlu l-Kbir, Rċ tal- Franki, fuq il-Palestina. Sa ftit tas- snin ilu, fl-1926, fis-Sorija, il-magħruf kittieb Kleinglawaz, mar ifakkar għadd ta' ġrajjiet li minnhom donnu jidher, fid-dawl tiegħu kollu, dan il-ħarsien jew' protettorat imsemmi mill-Kittieba ta' dari, u li donnu wieħed ma jistax ma jagħtix każhom. Għalhekk, hu ta' min jistaqsi:— Kien tabilħaqq veru protettorat fuq il-Palestina dak ta' Karlu l-Kbir2 Kellu qatt Karlu l-Kbir xi mandat uffiċjali ta' ħarsien fuq l-Imkejjen Imqaddsa tal-Palestina' Karlu, iben Pipinu ż-Żgħir, Rċ tal- Franki, wara l-mewt ta' missieru (969) u wara wkoll dik ta' ħuh iż-żgħir Karlumannu (771), kien wiret is- saltna u ġie magħruf b'Rċ Waħdieni tal-Franki. Għaqli u ta' rieda tajba, — fuq l-eżempju ta' missieru Pipinu, li kien ħarbat u rebaħ 'il Longobardi għedewwa tal-Knisja, u radd lill-Knis- ja l-hekk imsejjaħ ''patrimonium Sancti Petri'', fittex li jżomm ħbibe- rija u rabta sħieħa mal-Papat, hekk, li fl-Għarb (oċċident) biż-żmien set- għet titwettaq dik iċ-ċiviltà ġdida nisranija, b'għamla ġdida ta' pulitka, ta' reliġjon u ta' kultura, imqanqlin b'ħeġġa u mmexxijin minn Karlu taħt il-ħarsien tal-Knisja u tal-Papat. M'hemmx xi ngħidu: is-Sura u x-xbieha ta' Karlu l-Kbir, Rċ tal- Franki, taħkem u togħla fuq il-ħajja It-Tieni Taqsima — IMĦABBA Karlu L-Kbir, Re' Tal-Franki U L-Art Imqaddsa u l-Istorja ta' żminijietu. Għall-ċirkus- stanzi biżżejjed magħrufa fl-Istorja, imwaqqha l-ħakma tal-Longobardi fl-Italja u, mitluqha ''tanquam res dereticta'' l-ħakma u l-ħarsien mill- Imperaturi Biżantini, sovrani leġittmi tal-Italja, il-Knisja, li kellha tħares il- f'patronium Sancti Petri'' u minħabba l-karattru reliġjuż tagħha, minħabba l-għana u l-ġid li kellha lilha mħolli mill-Insara, waqa' fuqha, kif inhu naturali, il-piż iebes li tħares mill-ġuħ u mill-ħbit tal-għedewwa. l-popolaz-. zjoni, li minnha naqsu l-Imperaturi ta' Biżanzju: il-Papat, b'hekk, min- għajr ebda ħsieb ta' regħba u biż- żmien — ''sensim sine sensu'' — sab ruħu miżmum b'responsabbli u magħ- ruf bħala l-protettur u d-difensur ta' Ruma u ta' l-Italja. U mhux, jewwil- la, il-Papa Żakkarija (741-752) li jidher fl-Istorja, bħala Sid id-Dukat Ruman, li għamel il-paċi ma' Luit- prandu (712-744) Rċ tal-Longobardiż U mhux hekk ukoll kien ġara, meta fis-sena 752, ir-Rċ Astolfu tal-Longo- bardi kien ħataf taħt idejh il-belt ta' Ravenna, u kien miexi għal fuq Ruma; u l-Imperatur ta' Biżanzju, telaq il- belt f'idejn l-għedewwa ''tamquam res derelicta2'' Dawn il-ġrajjiet kollha twettqu ma' dwar is-sura politka-reliġjuża ta' Karlu l-Kbir li, misejjaħ u mitlub mill-Papa Adrijanu I-(772-95), ġie fl-Italja, qered għal kollox is-setgħa tal-Longo- f'Ruma ġie ipproklamat ''Patricjus Romanorum'', li jfisser ''setgħa lir-Rċ tal-Franki li jħares lil Ġdid Stat tal-Papiet mill-għedewwa ta' barra u mir-rewwixti ta' ġewwa, jekk jinħtieġ ukoll bl-armi''. Din: il- qagħda ta' ħbiberija bejn il-Papat u r-Rejiet Karolingi aktar żdiedet u ssaħħet meta, kif miet Papa Adrijanu I u ġie maħtur Papa Ljuni III (7954 816) kien qam tixwix kbir u rewwixta kontra l-Papa waqt proċessjoni u ġie maqbud u magħluq f'monasterju. Meħlus il-Papa, baqa' sejjer dritt fil- kamp ta' Karlu l-Kbir; dan bagħtu f'Ruma mħares minn żewġt isqfijiet. Sena wara Karlu mar hu nnifsu Ruma għal festa tal-Milied, u f'dak il-lejl mqaddes, tas-sena 800, fit-tmiem tal- funzjoni, quddiem il-kbarat franki u rumani, Papa Ljuni III iqiegħed kuruna tad-deheb fuq ras Karlu, waqt li jipproklamah ''IMPERATUR TAS- SAGRU IMPERU RUMAN''. Din il-kbira ġrajja ħolqot fehmiet ġodda u xeħtet is-sisien ta' qagħdiet ġodda fil-ħwejjeġ. Kif kienu jifmhu dak iż-żmien, din il-ġrajja kienet tfis- ser, il-qawmien mill-ġdid tal-Imperu ta' l-Oċċident imwaqqa' fl-476, hekk imma, li fil-ġdid Imperatur kienet tid- her l-Għola Setgħa ta' ħarsien għall- Insara, b'qagħda għolja fuq kollha il- Prinċpijiet insara b'difiża' għal dak li hu tal-Knisja. L-Imperatur kellu jkun il-Protettur u d-Difensur tal-Papa li jħarsu mill-għedewwa barranin u ġewwenin. B'danakollu, l-Imperatur Biżantin ma tilifx setgħetu jew ġie mwaqqa' minn ġieħu ta' Imperatur; f'dak iż- żmien l-idea tal-għaqda tal-Imperu kienet għadha wisq sħieħa u ebda ħjiel ma kien hemm ta' firda bejn ix- Xerq u l-Għarb, bejn l-Orjent u l-Oċċident. Minn dan li għedna jidher biżżejjed sewwa li Karlu, Imperatur tal-Franki, bis-saħħa tat-titlu l-ġdid ''Imperatur tas-Sagru Imperu Ruman'' lilu mogħ- ti mill-Papa III, ma kiseb ebda man- dat li għandu jħares l-Art Imqaddsa, li kienet taħt il-ħakma tal-Imperu ta' Biżanzju. Kif jidher, iżda, bejn is- snin 797 u 808, kien hemm ħbiberija sewwa bejn Karlu l-Kbir u l-Kaliffa er-Raxid, fejn jidher sewwa l-ewwel il- Patrijarka ta' Ġerusalemm Ġorġi, u warajh Tumas jagħtu xejra reliġjuża l-għamil ta' Karlu ma' l-Art Imqad- dsa. M'għandniex imma, nagħtu każ ħafna għal din il-ħbiberija, li ma kie- net xejn ħaġa ġdida: ġa Pipinu kellu din is-sura ta' ħbiberija mal-kaliffa Abu-Gabar El-Mansur. Karlu l-Kbir jibgħat Ambaxxata Fis-sena 797, Karlu l-Kbir, wara 32 sena ta' skiet u, waqt li fehem jaqbad mill-ġdid, ir-relazzjonijiet ta' missieru Pipinu, kien bagħat lill-Kalif ta' Bag- dad, Harun Er-Raxid ambaxxata magħmula minn żewġt irġiel: Franki, Lanfridu u Siġismundu u minn wieħed Lhudi, jismu Iżakk, bħala interpreti. Dnubl . . . ma nafux sewwa. x'kien il-għan ta' din l-ambaxxata, naħsbu imma li kien dak li jikseb iljunfant, li f'dak iż-żmien ftit u xejn kont issib kif trid, għax ftit kien magħruf. Mill- bqija, hi ħaġa ħafna tqila li wieħed idaħħal f'moħħu, li l-għan ta' dik l-ambaxxata kien biss dak li jikseb l-iljunfant meta wieħed iġib quddiem għajnejh li f'dak iż-żmien ħafna pelle- grini kienu jiġu maqbudin, misruqin u msawtin mill-ħallelin u mill-briganti. U ta' min jifhem, li għalhekk, li r-Rċ Karlu ma naqasx jitlob lill-Kaliffa xi ftit tal-ħarsien biex jistgħu jitwettqu iżjed il-pellegrinaġġi, li kienu hekk għal qalb ta' l-Insara. Imġieba tal-Patrijarka mar-Rċ Karlu Il-Patrijarka ta' Ġerusalemm Ġorġi, waqt li nqeda bl-ambaxxaturi mib- għutin minn Karlu, Ġorġi ħaseb li tkun ħaġa xierqa u ta' ġieħ jekk jibgħat lil Karlu l-Kbir il-Barka u xi relikwji qaddisa. U hawn Karlu bagħat fix- Xerq, u sewwasew f'Ġerusalemm lill- Qassis Żakkarija b'għotiet (rigali) għall-Qabar ta' Kristu. Ġara mbagħad, li fis-sena 808, waqt li Karlu l-Kbir kien jinsab f'Ruma, sab li wasal hemm. ukoll il-Qassis . Żakkarija, imsieħeb ma' żewġ reliġ- jużi oħra: patri benedittin ta' l-Għolja taż-Żebbuġ u raheb ieħor tal-monas- terju ta' San Saba, li kellhom f'idej- hom għotiet għas-Santwarji imqaddsa ta' Ġerusalemm. Dawk l-għotiet kienu: ''l-imfietaħ tal-Qabar ta' Kristu, tal-Kalvarju, tal-Belt Imqaddsa u tal-Għolja taż- Żebbuġ (l-Olivetuż), bl-istandard ta' Ġerusalemm '. X'ifissru dawk ir-relik- wji li Ġorġi l-Patrijarka bagħat lil Karlu l-Kbir nafuh minn dak stess li kien għamel Papa Ljuni III ma' l-istess Karu, fis-sena 795: Papa Ljuni III kien bagħat l-imfietaħ tal-Kun. fessjoni ta' San Pietru u l-istandard ta' Ruma. Dawn il-ħwejjeġ iżda, ma kienux ħaġ'oħra ħlief egħliem ta' ħarsien, simbolu ta' protettorat. Jid- her sew, li l-Patrijarka Ġorġi, billi ġa jaf dak li kien ġara Ruma, ma riedx jibqa' lural .. . M'għandniex xi ngħi- du, din l-għotja ta' għelm ta' ħarsien, sar mhux ftit taħdit fl-Għarb (oċċi- dent) u mbnew ħafna ''kastelli in aria' fuq dan il-protettorat, li ma kienx ifisser ħaġ'oħra ħlief għelm jew simbolu. L-Iljunfant Fix-xahar ta' Ġunju tas-sena 801, waqt li Karlu l-Kbir kien sejjer lura fi Franza, x'ħin wasal ħdejn Ivrija u Vercelli, hemm isib tnejn min-nies b'irsulijiet għalih: wieħed f'isem il- Kalifa er-Raxid u l-ieħor mill-Emir ta' Kairwan, Ibrahim ben Aghlab, fejn dawn għarrfuh li ''l-Ambaxxata tas-797 kienet marret tajjeb ħafna. Iżakk kien kiseb l-Iljunfant, imma t-tnejn min-nies -loarħ kienu mietu. Ir-Rċ Karlu, imbaħgad, kien bagħat lin-nutar Erkanbald biex iġib l-Iljun- fant u Iżakk sbarka fil-Ligurja, fil- marsa ta' Portu Veneri, f'Ottubru tat- 801, u minn hemm għall-Aix fit-802. Dawn l-għotiet, rigali ta' Slaten, Rej- jiet u x'naf jien, tal-Asja u ta' l-Af- rika ma kienux ħaġ'oħra ħlief egħliem ta' ħbiberija, ta' sempliċi ħbiberija fost il-popli, għalkemm fl-Ewropa, aktarx, li jfissru xi ħaġ'aktar minn ħbiberija. Ambaxxati mill-Patrijarka Fix-xahar ta' Awissu 803 Karlu l-Kbir, waqt li kien jinsab f'Salz, fix- xerq ta' Franza, kien laqa' żewġt'Ir- ħieb, mibgħutin mill-Patrijarka Ġorġi u li dawn baqgħu sejrin miegħu sal- Baviera, u ma telqux minn hemm qabel tliet xhur. Għalfejn kienu ġew dawn: X'kien il-għan tal-miġja tagħ- ħom' Għaliex qagħdu hekk żmien u ġibdu hekk fit-tul7 Sabu jewwilla xi tfixkilż Ma nafu sewwasew xejn fuq din il-ħaġa. Nafu iżda żgur, li telqet għax-xerq ambaxxata mill-Franki, im- mexxijja minn ċertu Radbertu, u li din, qabel xejn, marret fuq il-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalemm, imbagħad għaddiet għand il-Kalifa Harun u minn hawn marret lura lejn Venezja. Biss mill-Kittieb Eginhard (Vita Ka- roli, 16), li ġejna nafu b'din l-am- baxxata: ''mhux biss il-kalifa ġew mgħarrfa x-xewqat ta' Karlu l-Kbir, hu tah dak kollu li talbu, .u qiegħed taħt setgħetu l-Imkejjen Imwaddsa fejn ġrat u twettqet is-saħħa tal-bned- min, u l-iżjed il-Qabar Imqaddes u fejn twettqet il-Qawma minn: bejn l-Imwiet tas-Sid u Feddej tagħna''. U minn din il-ġrajja nibtet u ssawret it- teorija tal-Ħarsien jew Protettorat ta' Karlu l-Kbir fuq l-Art Imqaddsa tal- Palestina. Ambaxxata Mlaqqa' Fis-sena 807, waslet għand Karlu l-Kbir ambaxxata mix-Xerq, magħ- mula minn wieħed ta' Harun R-Ra- xid, li kien jismu Abdallah u minn tnejn oħra tal-Patrijarka ta' Ġerusa- lemm: Tumas, li sar Patrijarka wara Ġorġi, wieħed li jismu Feliċ u l-ieħor, Abbati tal-Għolja taż-Żebbuġ, li jismu wkoll Ġorġi. Dawn ġiebu lil Karlu għotiet ħafna kbar: tinda u pezez tal- għażel ta' kbir ġmiel u siwi, ħaririjiet, fwejjaħ, kandilabri tal-bronż u arloġġ, makkaniku tal-bronż imdieheb, li meta jdoqq is-siegħat jidhru joħorġu Kavalieri minn 12-il tieqa, li mbagħad kienu jintgħalqu. Il-Kommemoratorju T Din il-ħbiberija u l-fehma tajba taż. żewġ slaten kienet ta' ġid mhux ċkej- ken għall-Insara ta' l-Art Imqaddsa, kif nistgħu naraw mill-Kommemora- tarium de Casis Dei, li hu lista tad- Djar Reliġjużi li f'dak iż-żmien kien hemm. fil-Palestina. Dan il-Komme- moratorium inkiteb għal ħabta tas- sena 808 jew, kif irid Kleinglawaz, fis-sena 810, billi fih jissemmew 'elemosini li jintbagħtu Ġerusalemm għat-tiswija ta' knejjes''; u dan jidher għandu x'jaqsam ħafna mal-Komme. moratorium. U tassew: id-dokument misjub fil-Biblioteka ta' Vjenna minn Giovanni Battista De Rossi, iċ-ċelebri arkijologu Ruman, jagħti lista' tad- Djar Reliġjużi li jgħammru sabiex lil- hom tingħata għajnuna. F'dan id-do- kument huma mfakkrin:— ''5 klaw- strali fuq l-Għolja taż-Żebbuġ li jgħidu s-salmi bil-latin, u Sorijiet li jaqdu 'l Alla f'Qabar il-Mulej u li huma wlied l-Imperu ta' sidna Karlu, Nru. 17 u waħda spanjola klawstrali''. Fil-mo- nasterju ta' Kossiba, bejn Ġerusalemm u Ġeriko, hemm bħala Rgħajjes Ab- bati, jismu LETU. U dawn il-latini ma humiex weħidhom, hekk li bejn Ġeriko u l-Ġordan, in-naħa ta' Khon- Netele, instab. paviment tal-mużajk, ta' dak iż-żmien, k'kitba latina. — Kitba tgħid: ''Domine miserere' (Ja Sidi, ħenn għalija); l-oħra, kienu jaħsbu li ġġib isem is-superur ta' Kossiba, imma llum jaħsbu mod ieħor, għax tinqara hekk, skond B. Bagatti: 'Feci leto die lete'' (f'ċertu jum fer- raħtu). Snin wara, ir-Raheb Bernard, waqt żjara fil-Palestina, wasal f'Ġerusa- lemm: ''u konna milqugħin, igħid, fl-ospizju tal-glorjużiżmu imperatur Karlu, li fih jiġu milqugħin dawk kollha li, b'devozzjoni, imorru hemm u jitkellmu b'ilsien ruman. Fil-qrib hemm il-Knisja ta' Santa Marija, u biblioteka mill-aħjar imwaqqfa mill- istess imperatur, bi 12-il appartament, graden, siġar tal-għeneb, u ġnien kbir li jagħti għall-Wied ta' Ġosafat''. Fis-sena 808, Karlu l-Kbir kien laqa' żewġ Franki li kienu għadhom. kif waslu mill-Palestina. Dawn, waqt li kienu fuq l-Għolja taż-Żebbuġ kellhom tislita sħuna mal-Irħieb Griegi fuq il- kelma 'FILIOQUE', li daħħlu fil- Kredu. Kien jinħtieġ li din. il-ħaġa tiġi maqtugħa. Karlu, li kellu mad- waru l-aqwa teologi ta' żminijietu, ġabarhom f'Aix f'Novembru 809, u flimkien magħhom qatagħha li ''l-Papa Ljuni III għandu jħoll din il-kwist- joni'. Milli. jidher, Karlu ma riedx jindaħal fi kwistjonijiet dogmatiċi. Sadanittant, fix-Xerq kien qed imut Harun Er-Raxid, u biex jinħatar is- sultan ta' warajh sar ħafna tixwix u ġlied. U dan, milli jidher, kien ta' ħsara mhix ċkejkna għall-Insara. U sewwasew, għal din il-qagħda ġdida li nħolqot li, fl-1810, sar kliem fuq elemosini biex jintbagħtu Ġerusalemm. Id-deskrizzjoni tal-Palestina magħmu- la mir-Raheb Bernardu, fl-1870, turina li sa dak iż-żmien il-qagħda fil-Pales- tina ma kinetx għal kollox imgħarqa. ' IRRABTA TAZ.ZWIEG. FOST IL-MUSULMANI (KIF JINHALL IZ-ZWIEG) L-għalqa li minnha, f'din il-kitba tagħna, sejrin niġbru xi ntietef 'l hawn u 'l hemm, hi miżgħuda b'għol- lieq u xewk mill-aktar niggieża. Xi aħbarijiet għariba għalina, imwieldin — fiċ-ċivili Ewropa, jagħfsulna qalbna u jimlew bin-niket u bil-ħasra, l-iżjed lil dawk in-nisa li jaqrawha u li jafu aktar iħossu; iżda jistgħu jiswew ukoll — aħna żguri — li jqanqluhom biex aktar jinġibdu, iħobbu u jistmaw dej- jem iżjed id-don tal-Fidi, ta' dik il- Fidi, li refgħet u għolliet il-mara f'qadgħa daqs ir-raġel quddiem Alla u, għaldaqshekk, ukoll għall-aħħar ħlas li qatt ma jintemm. Il-mara wkoll, daqs ir-raġel hi bint Alla. (Ġiet maħluqa minnu sa- biex tkun is-sieħba tar-raġel, li magħ- ha jafda l-ħsus kollha ta' qalbu, il- faraġ fin-niket tiegħu fl-għar siegħat ta' ħajtu. Aħna l-Insara, imdorrijin inħarsu f'din il-ħlejqa bil-ħass tal- Fidi, narawha bħala Anġlu mogħti mn'Alla lir-raġel, li għandha missjoni x'taqdi, ġewwenija u tas-sema, Meta mbagħad, il-mara ntrabtet mar-raġel biż-żwieġ. Ohl hawnhekk, aħna ma narawx iż'ed fir-raġel u l- mara tnejn min-nies, imma sura waħ- da mingħajr firda, sura waħda, hekk li f'widnejna dej;em jidwu dawk il- kelmiet solenni u ħelwin ta' l-Imgħal- lem Divin 'TEt erunt duo in carne unal' Tnejn f'sura waħdal: Dawn il-kelmiet, li aħna ma nfissrux biss kif idoqqu f'widnejna tal-ġisem, imma li nifhmu fihom ukoll tifsira morali, spiritwali; u għalhekk, juruna wkoll għaqda tal-qlub, tar-rieda; hekk, li miż-żewġ qlub tingħamel qalb waħda, miż-żewġ volontajiet issir rieda waħda, Infakkru wkoll, u ma qatt, dak il- kliem li ħareġ mill-qalb u mill-fomm tal-Feddej tagħna Ġesħ: Dak li għaqqad Alla, ma ifridw. il-bnie- deml' UQuod Deus conjunzit, homo non separet'. U fiż-żwieġ nisrani hemm tewwasew ir-rabta, il-għaqda msaħħa u mirfuda mill-imħabba li tiltaqa'. fil-Mulej — imħabba għolja u eterna — u għalhekk, hija rabta, għaqda għalina qaddisa, għal dejjem u ma tinħallx. Min mhux iżda tar-reliġjon qaddisa tagħna ma jasalx jifhem sewwa x'inhi l-vera mħabba; u għalhekk, id-divor- zju, it-tluq tas-sieħeb mis-sieħba jew tas-sieħba mis-sieħeb, ġrieħi mill-għar li bihom jimbed, jikber u jitkattar fid- dina d-diżordni u mad-diżordni kull għawdċ ieħor bla qies. Jekk inħarsu u niflu ftit fost dawk li huma tad-din ta' Mawmettu, aħna nsibu li t-telqa jew tkeċċija tal-mara hi ħaġa ta' sikwit, hi ħaġa ta' kuljum, Mara musulmana li ma waslitx ikollha tfal tista' tiġi mtellqha u mibgħuta għand missierha, u dan mingħajr ebda proċess. Tista' wkoll tiġi mtellqha għal għand missierha jekk għammiel- ha, u tagħti lil żewġha biss bniet. U minn dan naraw il-ftit jew xejn siwi tal-mara fost il-Musulmani. Iżda, xi ħadd mill-qarrejja. jista' jwegħġibni: Xi ħtija imma għandha l-mara jekk ma għamlitx tfal jew xtrat biss bniet u mhux subien… u, imbagħad, għandha l-ħtija tinxteħed fuq il-mara li m'għamlitx tfal2 Jewil- la, li m'għamlitx tfal ma jistax ikun ukoll ħtiża tar-raġel)…… Ukoll aħna, li qegħdin niktbu, bħalkom naħsbuha, imma mhux hekk bħalna jaħsbuha dawk tad-din ta' Mawmettu. Il-mara għarbija tiġi żgur imtellqha minn żewġha u bis-setgħa kollha tal-Qorti jekk ħatja li bidlet il żewġha, jew jekk biss ikun hemm daqsxejn ta' sus- pett ta' din il-ħtija. U mhux rari il- każ li tiġi mtellqha wkoll minn żewġha għax ma jaqblux fil-karattru. Minn dan wieħed għandu jifhem b'liema biża' tgħix ma' tul ħajjitha l-mara għarbija biex ma jiġux fit-tiġ- rib, li l-lum jew għadha, jiġu mtellqha minn darhom għal kull xejn, u jintef- għu fil-għaks, ġuħ u miżerji oħra, barra mill-għajb li jaqgħu fih għal ħajjithom kollha. Il-liġi — il-liġi t'Alla u tan-natura — mhix magħrufa minn ulied il- Quran; l-għajnuna lil xulxin, L tagħ- der lil seħbitek, u l-liġi tal-maħfra għan-nuqqasijiet ta' wieħed lill-ieħor, mhix mifhmuma fid-Din ta' Mawmet-- tu, għalhekk, l-imsiejkna mara musul- mana ta' sikwit hi bħala biċċa għodda għall-kapriċċi u għal ġibdiet żienja ta' żewġha. Jekk dan hu raġel sewwa u ta' mġieba tajba, it-tiġrib ta' martu tista' li tiġi mkeċċija, ikun ftit il- bogħod jekk — Alla ħares qattl — żewġha jkun aktar żjieni u bla raġuni, milli dehni u għaqli, Ohl allura, im- sejkna mara, ma tkunx ħaġ'oħra ħlief vitima mgħakksa taħt saqajn il-kiefer tirann tagħha, Wieħed bidwi, darba waħda, kien ġie mistoqsi mil-Missjunarju Kattoliku, il-għaliex kien żewweġ lil-ibnu li kien għadu ż-żejjed żgħir fis-snin. Il-bidwi wieġbu lil-Missjunarju: ''Biex. minn kmieni jserraħ il-ġibdiet ta ħsusu li huma fih u biex il-mara tilħaq tixtri- lu ħafna subien u jibqa' miġbud lej- ha sakemm tkunlu żgħira''. Iva, iva, jekk wara xi żmien il-ma'a miżżewġa ma tibqax togħġob iżjed lil żewġha, dan ji'sta' jitlaqha jew jieħu oħra, jew — oħrajn flokha, U min ma jarax, għal- daqshekk li dawn id-drawwiet, imħar- sin mil-Quran Mawmettan huma għal kollox kontrarji għal kull sens morali, għal kul ġid tal-familja, u għall kull ordni fix-xirka tal-bnedmin'…… U l-missier tal-mara mtellqha minn żewġha — jew min jidher floku — jagħmel kollox sabiex iwikkilha lil xi ieħor, jew ukoll lil xi.t-tielet, u hekk 7 jibqa' sejjer, biex jikseb xi ħaġa tal- — flus minn fuqha. Din hi tassew l-għaqda jew rab- ta ta' mħabba taż-żwieġ musulmanl Bi Iflu w ifhmu ftit dan il-każ li sa — ngħid hawnhekk. : Erba aħwa wieħed wara l-ieħor, iżżewġu waħda kuġina tagħhom (qalb il-musulmani jista' jsir dan is- sura ta' żwieġ) fi ftit żmien l-imsej- kna ġiet imtellqha minn kull wieħed — minnhom: mill-erba' żwieġha. Tajjeb, wara li kienet ġiet mibgħutha mir-raba wieħed mill-aħwa, l-imsejkna għandha l-jedd li tarġa ssir il-mara legitma ta' l-ewwel wieħed li kien telaqha. Iżda… lil din il-mara għandha jewwilla, nsej- ħulha xxurtjata, jew aktarx disgraz- jata2… Hi ħafna tqilha t-tweġiba f'ka- żijiet hekk strambi u għariba bħal 7 U tistaqsuni, xi jsir mill-ulied im- wieldin minn għaqdiet hekk għariba u strambi… Aktarx jiġri dan f'każijiet bħal dawn: L-ulied is-subien jiġbor- hom il-missier; għal bniet, imbagħad jibqgħu fuq spailejn l-omm, jekk mis- sirijiethom ma jkunux iridu jindaħlu għalihom huma. U min jaf. l-imsejk- na omm kemm tkun trid iġġarrab ni- ket u għaks sabiex trabbihom. b Xi wħud mil-qarrejja tagħna aktarx 7 isibu esaġerati dawn ir-rakkonti tagħ- na li jiġru fid-din musulman; ma-dan kollu huma rakkonti storiċi, veri, u li għadhom jiġru sal-lum, fid-dawl tas-seklu tagħna XX qa'b li jistqarru l-Quran ta' Mawmettu, l-qarieqi jew mqarraq profeta, li biex iqiegħed fuq sisien sodi r-reliġjon minnu maħluqa ta' lid-dixxipli tiegħu u lil dawk kol- lha li fiha jinkitbu kull rehja għall- ġibdiet u għali ħsus 'ħżiena 'tal-bnie- dem. Kemm,' tabilħaqq, aħna l-insara għandna mbierku u nfaħħru TAlla u lit-tieba bla qies tiegħu li batgħna f'din id-dinja, mwieldin fi ħdan il-Knisja Kattolka, li tagħna bħala Ommna ta' l-akbar imħabbal Kemm għandna nkunu rikonoxxenti u nagħrfu kemm tabilħaqq jiswa d-Don tal-Fidi, don tas-sema, li jġagħlna niiru lkoll — mingħa;r ebda eċċezzjoni — ulied ad- ottivi bi grazzja, li b'hekk qisna ikoll aħwa, u aħwa ta' l-istess Iben Waħ- dieni tal-Mulej, u li biex jifdina minn Luċifru u jagħmilna werrieta - tas-Se- ma, ma rahiex bi kbira li jsir Huna Ewlieni. Għal-ħsieb ta' dan il-ġid kollu tal- grazzja qalbna tiddewweb, ilsienna jinħall, isammagħ dak l-għana ta' tif- ħir u ta' mi-zik — ħajr il-lum u dejjem O Sidna, O Mulejnal Aħna nfaħħruk issa u dejjem, de'jem, fil-jiem kollha ta' ħajjitna, f'kull ħin sa l-eternità għal kbir don tal-Fidil. Agħmel, o Mulej, li nkunu dejjem, u dej;em fidi- li għall-hekk kbira tieba tiegħek, billi nżommu dejjem finha mingħajr mit- tiefes l-isem ta' ġieħ ta' ''Uliedek Maħ- buba', ta aħwa tal-Iben Waħdieni IL-QADDEJJA TAL-MULEJ PAWLINA TAL-MARKIZI DE NIKOLAV BENEFATTRIĊI KBIRA TAS-SANTWARJU TA' EMMAWS U TA' L-ART IMQADDSA (Jissokta ma' l-għadd ta' qabel) Kemm-il darba x-xwejħa nannietna ma ħarfitilniex, meta konna għadna tfal żgħar, minn dawk il-ħrejjef ta' biża', fejn jissemmew u jidhru ta' sikwit għarijiet u, xi drabi, b'dawk ta' barra minn hawn, ix-Xitan, iswed iswed, b'għajnejh ħomor nar, bi qrunu merfugħin 'il fuq, il-mitra f'idejh u b'denbu twil twil jixxengel 'l hawn u 'l hemm . . . u dan biex iġġagħalna, it-twajba nannietna, nehdew, inserrħu 'l ġisimna u noqogħdu siektin u ġwej- din u, fost kollox, obbidjenti, studjużi u ma ninsewx it-talb ta' fil-għodu u ta' fil-għaxija, u ma ngħidu gideb u nwarrbu u naħarbu dejjem id-dnub. U kienu ħrejjef, ħrejjef tal-ħrejjef, b'xi ftit imħalltin bis-sewwa jew b'dak li jixbah is-sewwa, ta' sikwit imma eżaġerati, maħluqin minn fan- tasija meqjusa u qasira ħafna. U aħna konna nemmnuhom, kif jeb a llum ili aħna' kbar u mdaħħlin fiż-żmien, għandna nistqar- ru li dawk. il-ħrejjef tat-twajba nan- nietna, kienu jiswewlna ħafna biex ibegħduna mill-ħażen u nwettqu xi għamil tajjeb skond il-ħila ta' tfulitna. U hekk, qajl qajl, trabba f'moħħna l-kruha u l-biża' mid-demonju, għadu ta' kull tieba, u nibtet f'qalbna u trabbiet ġibda u mħabba safja lejn Ġesti Kristu, li jħobb hekk liż-żgħar twajbin. Dan .ukoll li sa ngħidilkom għandu xeħta ta' ħrejjef, imma tabil- ħaqq, hu ħaġa li ġrat tassew, hu ħaġa vera, oġġett storiku, li ġara tassewl U li jurina kemm tassew li l-għadu ta' l-erwieħ, ix-Xitan, ma jorqodx, imma jfittex jinqeda bl-għodda kollha biex ifixkel lill-erwieħ it-tajba f'għa- milhom ta' ġid għall-imħabba t'Alla u ta' għajrhom. Ukoll dak li sa ngħidilkom, maħ- bubin qarrejja, donnu jidher xogħol ta' xi ħrejjef milli bosta drabi ;ingħa- du, imma le, huma tassew ħwejjeġ li ġraw u li ma jista' jmerihom ebda ħadd. Aqraw aħsbu ftit: Fl-ewwel ospizju li kellhom il-patri- jiet missjunarji ta' l-Art Imqaddsa f'Emmaws (Palestina), f'ċella ċkejkna u fqajra, waħda mara twajba — il- qaddejja t'Alla Pawlina De Nikolav — qiegħda tikteb itira lil wieħed Kardi- nal. Din l-ittra kienet dokument. ta' kbira ħtieġa għas-Santwarju Evanġel- — ku ta' Emmaws, li biċċa minnu kien ġa miksub b'xiri mingħand it-Torok. Il-kisba tal-bqija ta' dak l-imkien qad- dis, il-qawmien mill-ġdid tal-Bażilka l-qadima. tal-''għarfien ta' Ġest: Mqaj- jem minn bejn l-Imwiet liż-żewġ dix- xipli, Xmuni u Kleofa'', bil-ħidma tal-Qaddejja t'Alla Pawlina, kellha tkun għajn ġdida ta' Barka u ta' grazzja, ta' sliem u ta' kbar għeġubi- jiet. Ix-Xitan, kif wieħed jista' jifhem, ma ħax gost jara l-qawmien ta' opra bħal din u, għalhekk, fittex li jfixkilha kemm. jista', l-iżjed, billi joħodha kontra dik li kellha l-missjoni speċjali minn Alla biex tifdi, tqajjem u tagħ- mel ta' ġieħ u ta' qima s-Santwarjiħ ta' Emmaws. X'jagħmel id-demonjuż Mingħajr ebda ħoss, jidħol fiċ-ċella fejn kienet tikteb Pawlina, ħaseb li sa jbeżżagħha b'dehertu biss quddiemha, Pawlina imma, qisu ma daħal ħadd, baqgħet tikteb mingħajr ma tat ebda każ tie- għu. Meta ra hekk, id-demonju, jaħ- taf b'rabja f'idejh il-klamar, isabbtu fuq il-mejda u jċappas bil-linka karti miktuba u jħammeġ il-mejda u kull fejn ħabat. L-imsejkna mara, imbaż- ża' iva, imma le titlef ħilitha, għamlet is-sinjal tas-salib, refgħet ħsibijietha 'l fuq, fil-Mulej, u, waqt li naddfet ftit wiċċ il-mejda, ħadet kart'oħra f'idejha biex tarġa' tissokta tikteb. Id-demonju, mirbuħ mis-sabar u mill-emmna ta' Pawlina, għajjat għaj- ta tal-biża' u ma deherx iżjed. Wara ftit jiem, iżda, raġa' ta s-salt biex ibażża' lil Pawlina. Kienet din qiegħda titlob fil-Knisja Parroċċa ta' 'San Salvatur, f'Ġerusalemm. Kellha f'idejha ittra, minnha miktuba, biex tintbagħat Ruma lilll-Eminenza Tie- għu, il-Kardinal Berardi, Prefett tal- Propaganda Fide, f'dak inhar stess ma' wieħed li kien sejjer Ruma. Qa- bel imma ma tibgħatha xtaqet li jaq- raha l-Patri Direttur Spiritwali tagħha, P. Ġakbu Radd. Ħwejjeġ tal-għaġebl Waqt li dan P. Rado kien dieħel il- Knisja, id-demonju jaħtaf minn idejn Pawlina l-ittra, jqattagħha f'elf biċċa, jxerridha ma' l-art, u jaħrab… X'tagħmel biex id-demonju ma jir- bahx, u jibqa' f'wiċċuż Il-P. Radà, imnebbah minn Alla, amar lill-bint spiritwali tiegħu sabiex dlonk tiġbor mill-art il-bċejjeċ kollha tal-ittra mill- art u tqegħedhom fuq il-mensa tal- Altar tal-Madonna Immakulata. U, O għaġebl Dawk. il-bċejjeċ tal-karta minnhom infushom jerġgħu jingħaqdu flimkien li reġgħu saru dik l-ittra ta' qabel, li malajr ġiet magħluqa u mib- għuta lill-Kardinal Berardi. Dan kien tassew għaġeb, miraklu mogħti lil Pawlina De Nikolav għall- obbidjenza u t-tama. b'fiduċja li hi kellha fil-patroċinju ta' Marija ta' dik li bir-riġlejn immakulati tagħha seħ- qet ras il-għadu t'Alla u tal-bnedmin. U hekk, b'dan il-miraklu ieħor l-anġlu tad-dlamijiet kellu telfa oħra, li ma seta' qatt jinsieha u li baqa' jagħmel biex jieħu rebħa fuqha. Ġesti kien talab lil din il-qaddejja tiegħu, Pawlina De Nicolav, sagri- Il-Venerabbli Pawlina tal-Markiżi De Nikolav. fiċċju naqra kbir, jiġifieri debħa tagħ- ha nfisha, għallinqas għal ma' tul ħames snin, billi tingħata bħala vittma b'tiġrib ta' tbatijiet bħala tpattija għall-inġurji li bihom jiġi ta' sikwit milqut fil-Qalb Imqaddsa tiegħu. Pawlina, b'qalbha mixgħula mħabba għal għarustha Ġesti, wara li għarrfet b'dan lill-Konfessur tagħha u qalgħet minn għandu l-barka tas-Sema, ingħa- tat għal kollox għar-rieda ta' Ġesu bħala vittma għal imħabbtu. U hekk, fil-jum 25 ta' Novembru 1858, fil- għaxija, Pawlina tingħalaq ġewwa l-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, biex f'nofs il-lejl, hemm fuq il-Kalvarju twettaq u ttemm l-Għotja Kbira tagħ- ħa lil Ġesu; u mhux biss għal ħames snin, imma sal-ħin tal-mewt, jekk din- hi r-rieda tal-Mulej. U waslet is-siegħa, qaddisa: Franġiskana Pawlina De Nikolav inxteħtet minduda sewwasew f'dak l-Imkien Qaddis, fejn darba waħda Ġesti kien ta lilu nnifsu b'deb- ħa safja fuq is-Salib lill-Missieru għall-maħfra tad-dnubiet tad-dinja u f'dak il-waqt jaqbdu fiha d-demonji ta' l-infern, jerfgħuha u jgħolluha 'l fuq u jitfgħuha b'salt fl-arja, li l-im- sejkna bla saħħa u aktar mejta milfi ħajja tistabat u ssib ruħha f'rokna mwarrba tal-Bażilka. Iżda wkoll din id-darba, id-Demonju ma kellux jirbaħ fuq Pawlina, iżda minnha ġie mirbuħ u mħarrab ta' ġifa li hu. Wara ftit tal-ħin, Pawlina bdiet tarġa' tieħu l-ħajja u, mimlija aktar bl-enerġija u l-ħila minn qabel, titla' l-Kalvarju, tinxteħet minduda b'wiċċ ma' l-art u tagħmel l-offerta tagħha lil Ġest b'imħabba ta' vera serafina, waqt li l-Anġli mis-Sema mgħaxqin kienu jħarsu lejha u x-xbieha kbira tal-Imsallab divin titpaxxa biha. Dan huwa r-rebħ tal-Qaddisin, ulied il-Mulej; rebħ miġjub bl-għodda u t-twajba u - mbierka tal-obbidjenza, tat-talb, tas- sabar, tal-emmna u tal-fiduċja f'Alla, u ta' perseveranza sa l-aħħar fl-għemil it-tajjeb. U dan ir-rebħ, u dawn il- vittorji huma għelm ta' rebħ l-ieħor i qatt ma jintemm. Mill-bqija, il-Qaddejja t'Alla Paw- ina De Nikolav, kellha qisha dejjem dehriet ta' Erwieħ Imqaddsa tal-Pur- gatorju, li kienu aktarx. jitolbuha għajnuniet biex jiġu meħlusa' minn batijiethom; u meta Pawlina tkun għenithom bit-talb u opri oħra tajba kienu jidhrulha u jroddulha ħajr u kienet tarahom deħlin fis-Sema. Fost dawn l-erwieħ qaddisa, kif jistqarr il- P. Radd, konfessur u direttur ta' ruħ- a, hi waqt li kienet f'Ġerusalemm rat ir-ruħ ta' oħt P. Radd u ta' ommu mejtin fi Spanja; u għalkemm hi qatt ma rathom jew kienet tafhom, ma- dankollu, qaltlu hekk ħwejjeġ fuqhom i juruk li tassew hi kienet rathom jew qegħda tarahom qisu f'xi xbieha tagħhom. Jekk hekk tant drabi Pawlina, ma' tul ħajjitha, kellha dehriet ta' Qaddi- sin, tal-Martri Innoċenti, tal-Madonna u ta' l-istess Ġesti, x'għaġeb huwa li kienet tkun imfarrġa mill-Erwieħ tal- Purgatorjuż U kemm mhux aktar għaġeb, li tkun imħabbta, imfixkla u maħqurha mill-Anġli Ħżiena, li huma d-demonji, għedewwa ta' dak kollu li huwa għamil tajjeb2 Kienet iva, Paw- lina, waslet hekk fil-għoli fil-kisba tal- qdusija li kienet ta' biża' kbir għadk demonji u ta' kbir faraġ għall-Erwieħ tal-Purgatorju. GRAZZJA MAQLUGĦA Mrs, E.G. minn San Ġiljan, tirringrazzja lid-Duluri tal-Kalvarju tal- grazzja li qalgħet għal ħlas tajjeb. AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA DELEGAT APPOSTOLIKU ĠDID GĦAL ĠERUSALEMM Fil-11 ta' Awissu li għadda, mal-vapur Taljan ''Enotria'', wasal f'Hajfa, ir-Reverendissmu Mons. Piju Laghi, mibgħut mill-Q.T. il-Papa Pawlu VI, bħala Delegat Appostoliku ġdid għall-Palestina, f'Ġerusalemm. Bħala rappreżentant tal-Vatikan fis-saltniet ta' Iżrael u tal-Ġurdan huwa mistenmi li jitlob u jiġi milqugħ mill-President Shazar u mir-Re Hussein ma jdumx Monsinjur Laghi hu Taljam u kiseb karriera diplomatika bi tħarriġ li kellu f'Delegazzjonijiet u Nunzjaturi; serva lill-Vatikan f'ħafna pajji- żi, fosthom ukoll fl-Istati Uniti. L-Eċċ, Tiegħu Mons, Laghi qal lill-istam- pa: ''Il-missjoni li tah biex iwettaq il-Papa Pawlu VI hi missjoni iebsa. Ikolli naħdem u nagħmel kull ma nista' biex naqdiha tajjeb għall-ġid tal-Knisja, tal-poplu u tal-paċi. Id-Delegati Appustoliċi jiġu mibgħuta mill-Vatikan f'dawk in-naz zjonijiet li s-Santa Sede għad ma għandhiex relazzjonijiet diplomatiċi magħhom, Kien hemm jilqgħa lill-Monsinjur Laghi l-Isqof Hanna Kaldanv, Kap tal-Komunità Latina f'Iżrael, ir-Rev.mu Kustodju ta' l-Art Imqaddsa, Patri Erminju Roncari, O.F.M., l-Arċisqof J. Rava, Grieg Kattoliku, Mr. Michael Pragai, Ministru ta' l-Esteri, u Dr. Shaul Kolbi, Ministru għall- Affarijiet Reliġjużi, u ħafna Patrijiet oħra, Reliġjużi u Sorijiet. L-EĊĊZA TIEGĦU REV.MA MONS. L-ex-Delegat Appostoliku tal Palestina, Mons, Agostino Sepinski, gie mgħolli għall-kariga ta' Nunzju Appostoliku ta' l-Uruguai, u għall-ferħ li għamlitlu l-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa, qabel ħalla l-Palestina, fit-8 ta' Mejju li għadda, wieġeb hekk lill-Patrijiet: ''It-telegramm tagħkom ta' ferħ għan-nomina tiegħi ta' Nunzju Appostoliku fl-Uruguai, iġġagħal- ni nħoss f'qalbi bla tarf u jiena niżżik ħajr minn qalbi, kif ukoll niżżi ħajr lill-Kustodja ta' dak li għarfet u setgħet twettaq biex tgħin u tħaffef ix-xogħol tad-Delegat Appostoliku f'dawn it-tliet snim u nofs tal-qagħda tiegħi fit-Terra Santa. €Sa nħalli dan ix-xogħol appostoliku biex immur hemm fejn il-fiduċja tal-Qdusija Tiegħu l-Papa għoġbitha tibgħatni, imma dejjem u kull fejn inkun se nibqa' b'dik il-ġibda għall-Art Imbierka, fejn, jekk hemm ħafna x'jaħqrek, hemm ukoll ħafna xi jfakkrek f'Dak li kien hemm qabilna u fdiena wkoll bit-tbatijiet u bin-niket tiegħu. —Għalik, għażiż Patri Delegat, għad diskretorju tal-Kustodju, għall- Patrijiet kollha li jaħdmu biex iżommu u jkabbru dejjem id-devozzjoni lejn is-Santwarji, imqaddsin minn Sidna Ġesi Kristu u mill-Omm tiegħu qaddisa, li tagħha llum qegħdin niċċelebraw il-festa tal-Medjazzjoni tagħ- ha, it-tislima mill-qalb, imsieħba minn xewqat ta' xogħol ta' appostolat tassew għammieli fl-art ta' Ġesll waqt li b'qima reliġjuża nistqarr ruħi, P. Erminju Roncari, O.F.M., President tal-Kustodja, Kunvent SS.mu Salvatur, Ġerusalemm. Devotissimu tagħkom, Nixtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jixtiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. ĦAMRUN (San Gejtanu): — Faolo, Giuseppa u Antonio Cuta- jar; Cetta u Carmelo: Farrugia; Grazia u Giuseppe Buttigieg; Louis u Ġuża Vella; Salvatore, Luigi, Min-naħa tagħna 'niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.