TA' ĠINO MUSCAT-AZZOPARDI JIDHRU FIL-BUZZETT: DUN MIKIEL XERRI. ANNA, PAWLU L-ISWED, FIZZJAL FRANĠIŻ, ERBA' SULDATI FRANĊIŻI. IL-BELT, 18 ta' Jannar 1799, Wara nois in-nhar, Id-dar fil-Belt ta' Dun Mikiel Xerri. Kmajra ċkejkna. Fil-fond, fuq ix-xeliug, il-bieb ta' barra li titla' għalih b'żewġ tarġiet; dejjem fil-fond, fuq il-lemin, tieqa li biex tittawwal minnha trid titla' wkoll b'żewġ tarġiet u li għandha l-ħadid iggradiljat minn barra; minnha mid tistax tara x'qiegħed isir fit-triq. Ħdejn it- tieqa gaġġa ċkejkna b'għasfur ġewwa fiha Fuq il-lemin bieb iniftuħ dejjem li jagħti għall-kamra ta' ġewwa. Fil-fond. bejn il-bieb u t-tieqa, mejda tal-kawba x'aktarx kbira, b'ħafna kotba fuqha, kruċifiss, klamar, pinen tar-rix. karti, eċċ, Fuq il-lemin, mal-ħajt, ġinok- kjatur quddiem xbieha tal-Madonna bid-dawi inemnem Fuq ix-xellug gradenza b'xi uffi ijiet fuqha; ħdejha spalliera mal-ħajt, b'suttana ġdida, kappell u xalpa sewda mdendlin magħha, Siġġijiet l-hawn u 'l hemm. (Alitfugħ fuq l-iskrie anija qiegħed jikteb itlra). (Alitfugħ fuq siġġu, jna' ġenb il-gradenza, b'ninkbejh fuq irkobbtejl ar wiċċu moħbi f'qigħan idejh.) (Wara li jispiċċa l-ittra, jiħwiha u jpoġġila f'talf il- mejda u jqiegħed muftieħ fuqha.) (kważi lilu nnifsi) Kollox… kollox spiċċu… (iħures fil-vojt donnu f'ħolma) .iżda ebda ħtija ma nistgħu nsibu fl-għamil tagħna, Xejn ma naqas min- nek, u minni, u minn sħabna … (bħat wieħed jiu TU8) Minn sħabnu'l Dun Mikiel l… fostna kelina Ġuda.. (kalm) Qatt tixii lilu min forsi ma għandu ebda ħtija… (iqim u jibda jippassiġġa kollu nervuż minn tarf għall- ieħor tal-kanra) Ma jistax ikun… ma jistax ikun… Kif setgħu l-Franċiżi fi żmien hekk qasir, f'inqas minn erbgħu-u-għoxrin siegħa, ikunu jafu l-ismijiet ta' sħab. na' Kif jista' jkun 7 Xi ħadd minna tkellem… xi ħadd minna lagħabna… issa mhux aktar il-waqt il-noqogħdu nixlu wie- '. Id-dmir tagħna huwa wieħed : dak li im na u b'hekk inkabbru l-gwaj ii-riesaq fuqnu. ' jkun) Dun Miju 2 (iuglielmu DLoret Pulis2 D'Amatu2 Min jista' jkun' Fra Murtin7 Peralta 7 Satarjanu 7 (lilu nnifsu) Satarjanu2 Għadni kif ra;tu dieħel fil-Banka tal-Ġurati. (bil-ħatfa) Lil -Satarjanu2 U x'mar jagħmel) Lilek rak2 Fil-Banka tal-Ġurati' Satarjanu 2 (wara ftit b'leħen mibdul) Tie… ma jistax ikun… huwa kollu minnu li fostna Ikoll Satarjanu kien l-aktar bniedem beżżiegħi u ta' queb ċkejkna, iżda, dana tiegħi huwa dnub, dnub iswed li naħseb ħażin fih… Satarjanu l U tgħid li kien wieħed minna: li kien jaf bil-kontoffa li kellha ssir… kif kellna nitqassmu… l-is- mijiet ta' sħabna kollha : il-beżżiegħi… il-Ġuda… Saver… u nagħtu kas li dak li qiegħed taħseb huwa minnu; nagħtu kas li Satarjanu, imbeżża' mill-Fran- ċiżi, qal kull ma kien jaf u kixef lil sħabul X'nistgħu nagħmiu2 Inkunu qegħdin indewwu l-pjaga ta' Malta billi nsiru nobogħduh u nsejħulu Ġuda 2 Xejn ma jsir f'din id-dinja ċkejkna tagħna jekk mhux bir-rieda ta' Min ħalaqna… inbaxxu rasna għar-rieda Tiegħu… Min igħidlek li bil-gwaj li miss lilna Alia l-Imbierek ma ħelesx lil-Malta minn gwaj ukbar2 (wara pawsa) Aħna ħaddimna moħħna għall-ħelsien ta' din il-Gżira, ħdimmu id f'id. qalb wuħda… fejn ma wasalniex aħna un għandniex nitilfu t-tama l-ma jistax jasal. Dak (juri s-Sema b'sebgħu) li jista' kollox… nintefgħu f'riġ- lejh… nitolbu Lilu… (jarġa' jmur jintafa' fuq is-siġġu kif kien fil-bidu.) ( Wara ftit tinslama' taħbita ħafifa fuq il-bieb ta' barra) (tinħasad u jħares lem Dun Mikiel Xerri) (jistaqsi b'ras: Min jista' jkun) (imur ħdejn il-bieb u jistaqsi) Min hemm 2 Ġninn barra) Viva Ġest Mariju u San Pawl Missierna, (itenni lii-Dun Alikieb Niva Ġesu Marija u San Pawl Missierna. Leħen Mikiel Vella, Ittaħlu l-(iqtim bil-wieqfa). (Jiftaħ il-bieb u jarġa' jsakkru wara Vella). (idhol bil-ghaġġla u jgħannaq lil-Dun Mikiel) Dun Mikieli X'inhuma l-aħħar aħbarijiet 2 (b'qalbu maqstima) Għadhom kif arrestaw lil-Dun Bar- tilmew Zarb u iil Mattew Pulis… Dun Mikiel… ħsibt li miniex sejjer insibek hawnhekk. (b'kalma tal-biża) Min jaf kontx issibni kieku ġejt minn hawn u siegħa oħra 2 U ta' Sillatu7 Ta' D'Amatu7 Ta' Peralta7 Għandek aħbarijiet Ma tafux li lii Peralta arrestawh dalgħodu ' Fil-għodu… fil-għaxija… mal-lejl… ħadd ma jaħrab mid-dwiefer ta' Vaubols… F'kommtna kellna lifgħa, lifgħa l-aktar moqżieża… Kieku kif saru jafu minn konna aħna tal-konfoffa 2 Satarjanu l Kulħadd qiegħed isemmi lil Satarjanu. L-aħwa tintilfux fuq dak li għadda u ii bili ma nistgħu nsewwu xejn (lil Vella) X'sar sewwa wara li nkixfu dawk li kienu mistoħbiljn fl-Imħażen ta' Marsamxett 7 (b'leħen miksti) Malli raw iill-Franċiżi fuqhom tfix- klu bejniethom; min ħarab, min qabeż il-baħar, min beda jissura b'ħiltu kolha… id-dlam issokta ħawwad- hom u sa ma sebaħ, fl-Imħażen tal-Kwarantina, mu kienx fadal għajr ftit katavri u l-blat ta' taħthom iħam. mar bid-demm Malti… Qalu li Lippu Pulis wera ħila li ma bħalha… Ma' tul il-lejl stess bdew jarrestaw jil xi nies: igħidu li Satarjanu kien minn ta' l-ewwel li ġew arrestati… Iżda Saver lil Satarjanu għadu kemm rah barra… Rajtu dieħel fil-Banka tal-Ġurati, Fost l-Appostli kien hemm Ġuda; fostna kellna lii Satarjanu. (Jieħu lil Vella u lil Muscat taht dirgħajh) L-aħwa, jiena ktibt ul huti x'għandu jsir minn ħwejġi wara mewti, Ix-xorti ħażina li misset lil-sħubna trid tmiss lilna wkoll. Qabel inżul ix-xemx aħna nkunu Sant'Jer- mu sabiex inwieġbu għall-għemil tagħna. F'moħħnu… ġewwa qalbna ma għandux ikun hemm post għall-mi- begħda kontra min. imħabba fil-biża', kixef lilna biex idabbar rasu huwa, Inhejju rwieħna ta' nsara li aħna għal dak koliu li jista' jiġri. Inkunu qawwija fil-fehma tagħna ta' Maltin… Issa huwa l-waqt li nuru b'għemil- ng u mhux bil-kliem biss, :: aħna lesti sabiex inxerrdu demmna għal Mata tagħna… (Pawsa. ftit tarila — tinstama' fuq il-bieb ta' barru talbitu ċkejkna.) (bla ma jinħusud) Waslu l Iftħulhom… min jista' jkun ħlief huma 2 (B'kufaġġ kbir jiftaħ il-bieb ta' barra beraħ) Idħlu… (tfajla fuq il-għaxrin sena, Lebsu l-iswed, tidhol kollha mbażża') Hawn joqgħod Dun Mikiel Xerri9 Bagħtek xi ħadd 7 Nixtieq inkellmu.. Idħol… (u jarġa' jagħlaq il-bieb warajha (b'dirgħajh miftttha) Anma' thmitr tiġri fuqu u tinfesw t'bki fuq sidru) Anġlu qalli li keilek tiġi turani. (bil-ħulfa) U Anġlu fejnu2 Għandkom xi aħbar tiegħu 2 Xejni X'aktarx ħarab u jinsab Birkirkara… (bhal waħdu qiegħda toħlom) Tie… Anġiu mejjet… in- ħoss ii huwa mejjet… Ġejt hawn imħabba fih (a tlares ma' dicarha biex tistaqsi jekk għandhiew titkellem) (li jkun qara l-lisieb tagħli) Tkellem, binti, tkellem… dak 'i trid tgħid lili tista' tgħidu quddiem dawn l-irġiel għax huma bħali. Kif tista' tgħid li Anġlu mejjet 2 (dejiem qisha f'ħolma) …dal-għodu qagħadt nistenna lill-Franċiżi jitilgħu minn Marsamxett b'dawk li nqab- du l-bieraħ fil-għaxija fl-Imħażen tal-Kwarantina; rajthom telgħin bihom… flejthom wieħed wieħed… ak- tar minn tmintax… Anġlu ma kienx magħhom. (b'għajta ta' rebha) F'ħajjet Alla l Mela dabbar rasu… inela igħaq ħarab… Binti, la Anġlu, il-maħbub tiegħek, mhux maqbud mill-Fran inti għad tista' tarah u forsi ma ddumx bosta… iżda… inti taf Anġlu kemm kien iħobbok… Naf… iva, naf… La tħallix l-imħabba tiegħek tintilef fix-xejn, nitol- bok… għaraf ħobb inti wkoll dak kollu li kien iħobb Anġi tiegħek. XN' jiġifieri: , Tkelien, Jiġifieri li jekk qatt huwa qallek xi ħaġa fuq għemilu… fuq sħabu… (bi kburija) Nieħu l-mewt u ma ngħidx nofs ta' kelma. (jissokta)… nofs ta' kelma, ħarsa mhix f'lokha, mis- toqsija żejda… tista' tiswa ħajja ta' bniedem u bosta huma dawk il-bnedmin, bħali, ii-għandhom ħajjithom imdendla f'xagħra, Il-belt hija miżgħuda bix-xellugin u bix-xellejja. Kull wieħed minna, bia ina jintebaħ, għandu del jimxi warajh u jgħassislu. Il-mixtrija hi- mi bosta… nofs ta' kelma, nofs ta' kelma żejda tista' twaddab missier f'qiegħ ta' ħabs u toħloq armla u ltiema ġodda. Jien naf… jiena naf kollox. Anġlu x'aktarx li jinsab Birkirkara; jiena ma ndumx ma nkun naf fejn jinsab sewwa, Te: bel Anġlu mejjet… inħoss li-huwa mejjet. Iżda dan min jista' jgħidu 2 aktar minn għaxra qabżu mit-twieqi u stabtu mal- blat. Lil-Anġu tiegħi ma naraħx aktar… ma narabx ktar (u tinferx tolfoq fuq spallet ir-rellitgija ta' Xerri) (lil Muscat u lil Vella) U intom x'qegħdin tistennew biex iddabbru raskom 27 (Jibqgħu siekta donnhom żewġ statwi, b'rashom in- dendla fuq sidirhom u għajnejhom miflufin.) Ikun wisq aħjar għalikom jekk tħalluni ma' Anna biss sabiex ieta jaslu l-Franċiżi ima jsibukomx hawn miegħi. Le… ħdimna flimkien u jeħtieġ tmissna xorti waħda. (kalmi N'ġi uŻ X'jiswa lili billi jarrestaw lilkom ukoll7 X'ji jjiżna billi flok wieħed jintilfu tlieta min-nies) Xejn… 'li quddiem jista' jkun meħtieġ dar- ba oħra x-xogħol tugħkom. Morru, isimgħu minni: INOFTU, (bi tbissima. qarsa) Fejn2 Għand min X'tiswa aktar il-ħajja tagħna 2 Morru nqaflu fid-djar tagħkom : stennew u itolbu. Itol- bu għalina li ninsabu taħt il-madmad; stennew il-għaj- ta ta' Malta li tista' jkollha bżonnkorni minn waqt għal ieħor. Jekk aħna nabbandunawk issa, f'din is-siegħa ta' qtigħ il-qatb, inkunu vili, Saver… Mikiel… kif sinajtu dejjem minni fl-imgħod- di… nitlobkom tagħtux il-ħajja tagħkom għalxejn meta ħadd ma hu jitiobhielkom… għadu din l-art tagħna jkollha bżonn il-ħidma tagħkom. Kif twieġbu għas- sejħa tagħha 2 (deċiż) Immorru l (għarkobbtejh quddiem Xerti; Berikni, Dun Mikiel. (b'idu fuq ras Museal) Tkun imbierek… j'Alla tkun tista' tiswa għal Malta aktar mill-ftit li rnexxieli nis- wa jiena, (igħin lil Muscat iqtan, jieħdu minn taħt abtu) Im- morru ' (Vella u. Muscat joħorġu bil-kemm jitħarrku. Anna tibqa' blu tiċċaqlaq tħarcs fil-vojt.) (kalm u-qaweci jsakkur il-bieb warajhom t—wara paww- su—b'dalru poġġut mal-gradenza jgħid lil- Anna) Anna… għad di jiena qiegħed narak quddiemi l-ewwel darba, inħoss i ili nafek bosta… Anġlu li kien iħobbok xejn inqas milli kont tħobbu inti, kien ikellimni fuqek fit-tul… qalli kollox… Qalek kollox… bl-imħabba tagħna… bil-qerq ta' mis- sieri… Kollox… kollox… qa'li biex inżomm għajnejja fuqek. biex inmexxik jiena. biex ngħinek f'dak kollu li tkun teħtieġ, iżda… kif inti stess qiegħda tara jiena ma nis- tax inkun għalik dak li nixtieq, ma nistax inwettaq dak ii talabni Anġiu tiegħek… (tibqa' dejjem siekta bla tiċċaqlaq.) Inti taf tajjeb ii jiena ma fadaliix ħlief ftit sigħat biss ta' libertà. Dak id-destin li miss lil sħabi tal-Konfottu jrid imiss lili wkoll għax jiena wkorl kont wieħed iminnhom… Bħa; Anġlu… bħal Anġlu tiegħi… Iżda meta xumur jiena, ikun għad fadal min jista' jieħu ħsiebek : Saver Muscat. (b'disperazzjoni) Imma għaliex għandhom jarrestawk 7 Għaliex inti hekk samm fi kliemek9 Għaliex jiena kont wieħed mill-kapijiet tal-Konfoffa… għaliex min wassal quddiem il-Franċiżi l-ismijiet ta' sħabi ma satax jinsa ismi… il-għaġeb tiegħi, Anna, mħux għaliex se jarrestawni iżda għaliex damu daqs- hekk ma ġew għalija (pdisa flit twila) Binti… kif nin- sabu weħidna u kwieti xtaqt nitolbok ħaġa ċkejkna… (malajr) Għidli… jienu iesta għal kollox. (bi tbissima qarsu fuq xofftejl) Le… jiena miniex sej- jer nitlob minnek ħwejjeġ kbar. Ara din l-ittra u dan il-muftieħ… (jitriha l-ittra u l-mujtieh l jkun poġġu fuq il-mejda fil-bidu) ..mitolbok, meta jkun il-waqt, tagħtihom lil ħuti. Huma jinsabu Ħaż-Żebbuġ fejn int ma tistax tmur issa… żommhom għandek, ibża' għalihom u xi darba, meta tkun tista' ibgħuthom'ihom… ikun aħjar jekk tagħtihomlhom inti stess… Iva. Sellili għaslhom… għal Sulvu, għal Ġanni. għul Mari- ja… itlobhom jaħfruli għal dak l-imrar kollu li ġegħilt- hom iġartbu bl-għemil tiegħi .. għidilhom li bqajt dej- jem naħseb fihom. (dejjem b'kalina tal-biża') Ma jidhirlix li fadalli aktar x'nitolbok… U jekk jarrestaw lis-Sur Saver Muscat ukoll 7 Min jib- qa' li nista' niftaħ qalbi miegħu Issib… issib… għad fadal irġiel… għad fudal Mal- tin… qatt taqta' qalbek… (Tinstama' taħbita fuq il-bieb ta' barra.) AÀNNA NERRI ANNA NERRI ANNA Pawnu Fizzjan (Jinstama' wkoll xi Lgeġwiġ ta' leħmijiet) (b'kuraġġ li ma bħalu) Ittħilhom l (laqa' għalkobbtejha quddiem Dun Mikiel u, tgħannaq- lu riġlejh) Dun Mikiel… Dun Mikiel… ma narakx aktar .. (bħal qubel) 'Phħallihomx jistennew (jgħinha tqum bil- wieqfa) (bil-mod tmur tiftah il-bieb ta' ba'ra), (Jidħol fizzjal Franċiż u żewġ suldati Franċiżi warajh. Tnejn oħra jibqgħu fil-bieb igħassu.) (jidhol kollu mgerrex u jpoġġi bil-qiegħda fuq it-taruġ) (lil Xerri) Monsieur le Professeur Michel Xerri 2 (merfugħ u b'leħen. qawl) Fien ll (idur fuq Pawlu u jistaqsih bis-sinjali jekk Xerri huw il-bniedem li kienu ġew għalih.) Oninn tuħt ilsien) Qui… lui mĊċme… (jersaq fuq Xerri subiew jorbollu idejh) (jarġa' lura) (jaghti ordni liż-żewġ suldati b'għajnejh u dawn jibdew ifittru fir-rokon kollha, fil-kraren tal-gradenza, iqal- lbu kullimkien bla ma jsibu xejn; meta jispiċċaw jid- Ilu jfittxu fil-kamra ta' ġewwa.) (Sakemm tkun qiegħda ssir din it-tfilbxija, jinża minn fuqu s-suttuna u jilbes is-sultana l-ġdida li jkun hemm imdendlu fl-ispalliera. Ma' għonqu jdawwar ta-xalpu sewda u mhu l-iskrivanija jieħu l-ktieb ta' l-Uffizzju.) (li tkun intefghet fuq l-inġinokkjalur b'ieiċċha. moħbi bejn idejha tibqa' hemm titlob bla ma tiċċaqlaq.) (wara li jagħti daqqa ta' għajn lil Pawlu) Inti m'intix Pawlu l-iswed 2 Hawn x'ġejt tagħmel 2 (iluqlaq bil-mistħija) Għax… għax billi naf xi kelmtejn bil-Franċiż… xi drabi… hekk tqabbduni (jiġri fuq Din Mikiel jaqa' għarkobbtejh u jblislu idu l-leminija) Aħ- firli.., għandi erbat itfal… nitolbok taħfirli… (lil Xerri) Professur, tridhom jistennewk barra' Trid tikteb lii-xi ħadd 7… Let (iħares mu' dwaru, jilmaħ il-għasfur, jiftaħ il-gaġ- ġa, jaqbdu, ibusu u jħallih itir mit-tieqa. Wara jmur fuq l-inkwatru tal-Madonna, ibusha u jitfi d-dawl ta' quddiemha.) (li jkunu daħlu fil-kamra ta' ġewwa joħorġu u wieħed minnhom igħid lill-Fizzjal tiegħu) Rien de tout l (imiss Tas-Anma) Ttlob għalija… (ma tiċċaqlaq xejn xejn minn kif tkun.) (lill-F il-1 lis-siildatħ Immorru t (u b'pass sod joħ- roġ 'il barra mal-Franċiżi.) (jibqa' fuq il-bieb bħal wieħed li ma jafx x'għandu jagħmel; wara flit jistaqsi lil Anna b'leħen bilkemm jinstama') Tl-bieb tgħalqu$ tiddur lejh b'ħeffa kbira u b'leħen qawwi iżda mhux ċar imħabba l-għoqda li telgħeltilha fi griżmejħa, tgħaj- jaħ) ĠUDA… Ġuda… Ġuda…