L-ISTRUTTURA TA L-GĦASFUR Il-familja ta' l-agħsafar evolviet mir-rettili proprju kif, skond it-teorija ta' l-evoluzzjoni, evolviet il-familja tal-mammiferi, Li tagħha l-bniedem huwa speċi waħda. Interessanti tosserva kemm huma differenti l-agħsafar mill-mammiferi, għalkemm ħarġu minn origini wafida. Il-mammiferi evolvew f'diversita kbira. Hekk ukoll l-agħsafar: imma fid-diversita' tagħhom, hemm karatteristika waħda Li qatt ma tilfuha, u hija dik Li tgħaqqadhom ilkoll flimkien — ir-rix. gorriegħa munqar a propju permezz tar-rix Li din il- i tant irnexxiet. Kull rixa hija lu ta' l-evoluzzjoni. am (scale) tar-rettili, u taqdi Lill- fur mhux biss fit-titjir imma sservi ulatur, għax għalkemn hija ħafifa huma magħmula minn eiderdown, Li ix minn sider 'ta' speċi ta' borka eider), Evolviet mill- Fil-biċċa l-kbira ta' l-ispeċi, insibu Li l-għasfur huwa miksi kollu kemm hu bir- rix, minbarra s-saqajn (u f'xi speċi, bhall-ħawwief, is-saqajn ukoll huma miksi- ja). In-numru. ta' rix ivarja skond id- daqs: għasfur id-daqs ta' Għammiel għandu 3 il-mod ta' kif inhi mikroskopikament madwar 3500 rixa, filwaqt Li ċinju (swan) quda tilqa' ħafna kontra l-kesha (mhux fejn l-aqwa kutri Li qatt għamel il- jaf ikollu mal 24000, Il-biċċa l-kbira ta' dan ir-rix iservi biex iżomm is-sħana (f'temperatura kostanti ta' madwar 50/C). Imma mbagħad L-għasfur għandu r-rix magħmul għat-titjir, u dan jinstab fil-gwienaħ. ġewnaħ pastard terzjali sekondarji Ir-rix tat-titjir, jew aħjar il-pinen, naq- smuhom fi primarji, sekondarji u terzjali. In-numru tagħhom ivarja skond il-kobor jew l-għamla tal-ġewnaħ. Fl-agħsafar iż-żgħar issib għaxar primarji, ġeneralment 6 sekondarji u 3 terzjali. Hemm wkoll dak Li nsejhulu l-ġewhaħ pastard, Li jikkonsis- ti f'xi 2 jew 3 pinen żgħar fil-kisra tal- ġewnaħ, u Li minn taħthom tgħaddi l-arja għal fuq il-pinen l-ofira waqt it-titjir. Id-denb ukoll għandu x' jaqsam mat-titjir, għax fejn il-ġewnaħ huwa l-magna, Li taqdef u timbotta l-arja 'l isfel u lura, id-denb jikkonsisti fil-biċċa l-kbira f'minn 8 sa 12-il pinna, igħin bħala steering u brake. ġewnaħ pastard L-GĦADAM U L-MUSKOLI Il-pinen tal-ġwienaħ huma dawk Li bihom itir l-għasfur u tista' tgħid Li l-għamla ta' l-għasfur kemm esterna kif ukoll interna, evolviet b'għan ftit jew wisq wieħed, jiġifieri dak tat-titjir. Natural- ment għall-aktar titjir faċli, huwa essen- zjali Li l-għasfur ikun ħafif. Għalhekk l- għasfur evolva għadam Li huwa vojt minn ġewwa, għalkemm xorta waħda b'saħħfitu, peress Li l-istruttura ġewwiena ta' l- għadam hija qisha qafas, għax hemm sensiela ta' għadmiet irqaq Li jgħaqqdu l-ġnub interni ta' 'l-għadam flimkien, Fl-iskeletru ta' l-għasfur hemm għadma speċjali, Li tinstab fuq quddiem u tgħaqqad. il-qafas tal-kustilji. Fl-għasfur din l- għadma żviluppat ħafna u ħadet forma ta' prim ta' dgħajsa. Ir-raġuni hija Li din l-għadma hija l-ankra ta' l-aktar muskolu — biex iniżżel il- ġewnaħ b'saħħtu ta' l-għasfur, jiġifieri dak tat- titjir. F'gamiema, Li hija għasfur ta' stamina kbira fit-titjir, dan il-muskolu jaf jilħaq it-terz tal-piż kollu ta' l- għasfur. Barra minn hekk l-għasfur għandu boroż ta' arja mxerrdin ma' ġismu kollu, Li barra milli jservu fil-process biex jieħu n-nifs, huma ta' vantaġġ għal dik Li hija ħeffa ġenerali ta' l-għasfur, IL-MUNQAR 1- Russett Aħmar 2- Bies Bħar-rix, il-munqar huwa organu partiku- u żviluppa bħala organu b'saħħtu, effiċ- jenti u fl-istess ħin ħafif. Il-munqar evolva f'ħafna forom diversi Li fiafna drabi jagħtuna indikazzjoni dwar x'tip ta' ikel jiekol l-għasfur. L-irsieset għand- hom munqar qisu sejf biex iniffed il-fut jew żrinġijiet Li jaqbad mill-ilma; it- ganċ u milwi 'l isfel biex igħinhom iqatt- bħal ta' flafna għasefar ta' l-għana, fost- ż-żrieragħ Li jfornu d-dieta tagħhom. lari għall-klassi AVES (jiġifieri għasafar) tajr tal-priża għandhom munqar f'għamla ta' għu l-Lafiam tal-priża; munqar qasir u oħxon hom il-verdun, huwa essenzjali biex jifqgħu Barra milli jservi ta' furketta w sikkina, biex ngħidu hekk, il-munqar iservi f'atti- vitajiet oħra ta' kuljum: biex jirranġa r- rix Li jkun tħarbat; biex jinġarr materjal għall-bejta, kif ukoll il-bini stess tal- bejta, Li ħafna drabi jkun xogħol elaborat ħafna; u xi minn daqqiet jintuża wkoll bħala strument ta' difiża. Is-saqajn ta' l-agħsafar, l-istess bħall- munqar, evolvew f'ħafna forom diversi u għalkemm ta' xi wħud jidhru grotteski għall- aħħar, dejjem ikun hemm raġuni għaliex ikunu żviluppaw hekk. Dawn ukoll jagħtuna ħjiel dwar l-għasfur stess: dwar l-imġieba tiegħu, x'tip ta' ambjent iħobb: saqajn twal u rqaq, bħal tal-Fras-servjent, ifis- ser Li l-għasfur iħobb jiffrekwenta nħawi fejn hemm l-ilma; saqajn bi dwiefer kbar, twal u milwijin 'l isfel, bhal fit-tajr tal- priża, huma idejali biex jaħfnu l-vittma l-Ajkla 2 — Bekkafik f'morsa Li taf tqattagħlhom imsarinhom. Ġeneralment is-sieq ta' l-għasfur tkun miksija bl-iskwam bfial tar-rettili, u fil-biċċa l-kbira ta' l-agħsafar il-parti prominenti tas-sieq tibda minn ftit 'il fuq mill-egħkiesi, sal-ponta tas-swaba'. Il-parti ta' fuq tas-sieq, jiġifieri l- irkobba u l-koxxa ngħaqdu biż-żmien mal- bqija tal-ġisem u saru ftit jew wisq parti mill-istruttura nterna ta' l-għasfur. Is-swaba', Li ġeneralment huma erbgħa, magħmulin tlieta jippontaw 'il quddiem, u wiefied jipponta lura. F'xi agħsafar, speċ- jalment dawk Li jiġru fl-art, dan ta' wara ċkien ħafna, bħal fil każ tas-summien, sabiex ma jtellifx fil-ġiri. Dawk ta' l- agħsafar tas-siġar, imma, żammew dak is- seba', billi huwa tant utili biex l-għasfur jaqbad maz-zkuk. Fir-rundun ir-raba' saba' resaq 'il quddiem u-sar bħat-tlieta l-oħra, biex igħinuh aktar meta jiggranfa mal-ħitan vertikali ta' xi bini jew ma xi rdum. Fit- tajr tal-baħar żviluppat rita rqiqa ta' ġilda bejn is-swaba', biex is-sieq isservi ta' moqdief bil-palella fit-tarf. Dan huwa l-kaz fil-borok kollha. L-għasfur juża saqajh mhux għall-mixi biss imma għal ħafna attivitajiet oħra, fosthom biex jirranġa r-rix, biex iħokk, biex jat- takka u jiddefendi, kif ukoll f'xi każijiet biex iħaffer għall-ikel. L-GĦAJNEJN L-għajn ta' l-għasfur hija fost l-iktar żviluppata qalb l-annimali l-ofira. Ir- raġuni hija Li l-għasfur jiddependi ħafna fuqha. Peress Li l-biċċa l-kbira ta' l- agħsafar itiru, għandhom bżonn par għajnejn ta' ċerta effiċjenza superjuri, dan għax waqt Li, per eżempju, għasfur ikun qed itir bejn siġra u ofira b'ħeffa kbira, għajnejh iridu jkunu kapaċi jiffukaw u jirreġistraw il-perspettiva malajr u tajjeb fiafna, għax inkella l-għasfur faċilment jafibat. Anke biex saħansitra jpoġġi fuq fergħa jew fl- art huwa u nieżel mill-ajru, l-għasfur irid jikkalkula d-distanża sa l-inqas ċentimetru, għax inkella jista' jieħu tisbita Li tista' tkorriħ jew anke toqtlu. Fl-għajn tal-bniedem hemm reġjun żgħir (fovea) fejn l-għajn hija sensittiva ħafna, u dak Li jkun jara tajjab ħafna. L-agħsa- far igħadduna f'dan ghax l-ewwelnett għand- hom żewġ reġjuni bħal din f'kull għajn. Barra minn hekk fil-fovea għandhom ċelluli sensittivi mill-inqas ħames darbiet iktar milli għandu l-bniedem. Il-biċċa l-kbira ta' l-agħsafar għandhom għajnejhom fil-ġenb tar-ras, mhux bħal f'wiċċ il-bniedem. Dan inaqqsilhom il- kapaċita' Li jaraw b'mod binokulari, jiġi fieri Li jħarsu lejn haġa biż-żewġ ghajnejn. Imma mill-banda l-oħra bil-pożizzjoni ta' għajnejn fil-ġenb, għandhom jaraw medda akbar mill-firxa ta' madwarhom mingħajr ma jċaqalqu rashom. Xi tajr tal-priża, b'mod speċjali l-kokk, għandhom għajnejhom ftit jew wisq iħarsu 'l quddiem bħal tagħna — dan naturalment biex igħinhom jikkonċentraw aktar fuq il-priża Li jkunu ser jattakkaw, kif ukoll biex ikejlu distanzi b'mod l- aktar preċiż. IL-WIDNEJN L-agħsafar m'għandhomx widnejn esterni prominenti, bħalma għandhom il-mammiferi. Dak il-par troff fir-ras f'xi speċi ta' kokk m'huma xejn ħlief rix speċjali Li jin- tuża waqt in-namur jew waqt xi konfront aggressiv. Il-proprja widna Li teżiżti fl- agħsafar hija dik interna, u tispiċċa biss f'toqba żgħira wara kull għajn, li dejjem tista'tgħid mgħottija bir-rix (minbarra naturalment dawk l-agħsafar li għal xi raġuni jew oħra rashom hija nieqsa mir- rix, bħan-ngħama, u fiafna avultuni). Is- smigħ m'huwiex speċjali fl-agħsafar, oeress Li dawn tant jiddependu, kif rajna, mill- għajnejn. Eċċessjoni Li tifimha malajr hija fil-kaz tal-kokk: dawn għandhom smigħ fin għall-aħħar, tant Li kapaċi jsibu u jaqbdu priża mingħajr ma jarawha, imma sempliċiment issegwuha bis-smigħ. L-IMNIFSEJN Għalkemm l-agħsafar kollha għandhom imnif- sejn, ma tantx jużawhom għax-xamm, filief f'xi speċi ta' avultuni, Li kapaċi jxommu xi biċċa skart mill-bogħod. L-imnifsejn jidhru bhala żewġ toqbiet, waħda fuq kull naha tal-munqar ta' fuq,-u huma żviluppati b'tali mod li l-għasfur jista' jiekol u jiehu n-nifs fl-istess ħin. Meta wieħed jaħseb ftit fuq il-miraklu tan-' natura Li minn daqsxejn ta' bajda ifaqqas u jiżviluppa għasfur bl-istruttura Li rajna, wieħed jistà malajr jifhem il-ħsara. Li jagħmel il-bniedem meta f'sekonda jeqre għasfur għal skopijiet egoistici tiegħu. (l