Il-kappella ta' Santa Marija fil-Qortin Nhar it-13 ta' Frar 1575, Monsinjur Pietro Dusina beda viżta appostolika Għawdex. Intbagħat Malta mill-Papa biex jagħmillu rapport tal-qagħda tal-Knisja f'dawn il-gżejjer. Ir-rapport ta' dan il- Viżitatur Appostoliku jiswa mitqlu deheb għax jagħtina stampa ċara tas-sitwazzjoni ekkleżjastika f'dawn il-gżejjer fl-aħħar kwart tas- seklu sittax. Hawn Għawdex żar mal-ħamsin binja tal-knisja, fosthom il-kappella ta' Santa Marija ta' Nofs Awwissu fil-Qortin 'Ta' Sannat. 1- Il-kappelli tal-kampanja L-ewwel kappelli tal-kampanja aktarx li kienu xi għerien. Kienet titpoġġa fihom xbiha ta' xi qaddis jew qaddisa, tingħalaq id-daħla tal- għar b'ħajt tas-sejjieħ imbattam, u jagħmlu bieb b'xi għesieleġ marbuta flimkien. Nhar il-festa kienu jistiednu qassis ħa jaghmel quddiesa. F'Għawdex għandna ħjiel ta' tliet kappelli trogloditi, jiġifieri ġo għerien: l-eqdem fosthom kienet iddedikata lill-Annunzjazzjoni tal- Madonna fuq ir-riħ ta' Wied is-Saqqaja, fit-trufijiet tar-Rabat — illum magħruf, wara din il-kappella, bħala Wied il-Lunzjata. It-tieni, kienet ftit 'il fuq minnha fid-daħla ta' Għar Gerduf, post tad-dfin sa miż- żminijiet Klassiċi, u kienet iddedikata lil San Ġużepp. It-tielet kienet fil-grotta taħt il-passaġġ, illum triq, li mill-Fontana jwassal sax-Xlendi, ukienet iddedikata lil Santa Dminka. Meta l-bennej Għawdxi tgħallem jibni l-ħnejjiet bdew telgħin ' l-ewwel kappelli żgħar. Verament żgħar, għax kif nafu minn xi tagħrif me Disinn ipotetiku ta' kif setgħet kienet il-kappella biz-zuntier ta' quddiemha — Daniel Cilia. It-tagħrifa f'De Soldanis dwar l-benefizzju ta' Santa Marija ta' Bebunak —ħajr NAGIZMIO1, 001, f.567. li ħallewlna l-Isqfijiet fir-rapporti tal- viżti pastorali, numru konsiderevoli ma kellhomx għajr tliet ħnejjiet. Il-kappella kien għalhekk ikellha erba' indani xorok. Toni Calleja, li kellu s-sengħa ta' bennej, kien qalli li l-itwal ċangatura tal-franka ma taqbeż qatt żewġ metri; metru u nofs hu l-qies komuni. Dan ifisser li ħafna minn dawn il-kappelli, bil-presbiterju b'kollox, ma kinux itwal minn sitt metri. Il-kappelli twaqqfu f'kull naħa ta' Għawdex u Ta' Sannat ma kienx eċċezzjoni. Ħafna minn dawn il-kappelli aktarx li nbnew b'wegħda, b'radd ta' ħajr lill-Madonna jew lil xi qaddis jew qaddisa ta' xi grazzja kbira li jkunu qalgħu: xi fejqan minn xi marda, xi fidwa mill-jasar, u grazzji oħra. Nafu talinqas bi tmien kappelli fl-inħawi Ta' Sannat. L-iktar waħda importanti, skont it-tagħrif mir-rapporti tal-viżti pastorali, kienet proprju l-kappella ta' Santa Marija ta' Nofs Awwissu. l 2. e Santa Marija ta' Nofs Awwissu Din il-kappella hi waħda minn dawk imsemmija fir- rapport ta' Pietru Dusina fi Frar 1575. Iżda din ma kinitx l-ewwel viżta li saret Għawdex. L-istess fdalijiet mill-ajru — Daniel Cilia. Nafu żgur li fis-sena 1545, Monsinjur Duminku Cubelles, isqof ta' Malta u Għawdex (1542-1566), kien ukoll għamel viżta f'Għawdex. Sal-1745, ir-rapport ta' din il-viżta kien għadu jeżisti fil-Kurja Veskovili ta' Malta. Tant hu hekk li Ġann Piet Franġisk Agius 'de Soldanis, il-pijunier tal-istoriċi Għawdxin, jiċċitah kemm-il darba fl-istorja tiegħu ta' Għawdex, li parti sustanzjali tagħha llum hi ppublikata bil-Malti (ara għal manuskritt: GPF Agius de Soldanis, Il Gozo Antico-Moderno e Sacro-Profano, 1746 : NAG/ ZM/01/001 u għal verżjoni bil-Malti GPF Agius de Pjanta tal-Qortin ta' Ċenċ bil-post fejn possibilment kien hemm il-kappella ta' Santa Marija ta' Nofs Awwissu —ħajr PA. Soldanis, Għawdex bil-ġrajja tiegħu, 2 volumi, Malta 1936-53). Ir-rapport oriġinali tas-sena 1545 intilef. Madankollu ċ-ċitazzjonijiet ta' De Soldanis nistgħu noqogħdu fuqhom ħafna għax ipprova jkun kemm jista' jkun eżatt. Il-viżta ta' Cubelles kienet l-ewwel waħda li saret wara l-għotja tal-gżejjer Maltin lill-Kavallieri ta' San Ġwann fis-sena 1530. Nafu li qabel saret talinqas viżta oħra, iżda r-rapporti ma waslux sa żmienna. 3 e Il-kappella tal-Qortin. ———— Il-kappella tal-Qortin fil-ħàra ta' Ċenċ kienet magħrufa minn nies bħala ta' Santa Marija ta' Nofs Awwissu u hi msemmija għall-ewwel darba fil-viżta ta' Cubelles tal-1545 (iċċitata minn De Soldanis, manuskritt, 566-567 u traduzzjoni bil-Malti, II, 27). De Soldanis jgħarrafna li fir-rapport tal-1545 kien qara' li din il-kappella bnieha ċertu Pawlu Chettut u li kienet qadima bil-bosta. jobsor li twaqqfet lejn is-sena 1400. Milli jidher hu wasal għal din il- konklużjoni minn xi tagħrifli kiseb minn ktieb tal-benefizzji antiki. Il-kappella kellha fil-fatt marbut magħha l-benefizzju msejjah ta' Santa Marija ta' Bebunak jew inkella 'Ta' Parascandali. Ta' Sannat għadha teżisti tifkira ta' dan il-kunjom f'dik li msejħa Il-Ponta tal-Iskandlu f'ta' Ċenċ. Is-Sannatin isejħu b'dan l-isem dik il-ponta 'l barra mill-Kantra. Dan l-isem hu ġej sewwa sew mill-kunjom tal-familja Parascandali li għandu mnejn kienu waqqfu dan il-benefizzju. Iżda jista' jkun ukollli dan hu l-kunjom ta' wieħed mill-benefiċċjarji, jiġifieri ta' xi ħadd li għal xi żmien gawda dan il-benefizzju. Fil-fatt De Soldanis sab ħjiel li aktarx twaqqaf minn ċertu Mattew Said bin Nardu, Għawdxi. Hu x'inhu hu benefizzju qadim bil-bosta. Fi Frar 1575, meta żarha Dusina, il-kappella ta' Santa Marija kienet mingħajr bieb, madankollu kellha ħajt dawramejt (AEG, VA (1575) 271). Il-fundatur tal-knisja Chettut kien ħallielha tomna raba' biex mid- dħul fuqha issir quddiesa nhar Santa Marija u jsiru l-ispejjeż meħtieġa għaż-żamma sewwa tal-kappella. Dik il-ħabta, ir-raba' kien f'idejn ċertu Mikiel Defantino li kien obbligat mill-Viżitatur ħalli fi żmien xahar jieħu ħsieb jagħmel il-bieb (ibid). Il-bieb sar għax din il-kappella kellha dħul tajjeb. Infatti mir-rapport tal-viżta tal-1592, nafu li fil-fatt il-fundatur tagħha kien ħallielha mhux tomna waħda, kif kien maħsub qabel, iżda erbat itmiem raba' (AEG, VP (1592) 13r). Il-kappella kompliet dejjem gejja 'l quddiem. Dehra oħra tal-fdalijiet mill-ajru — Daniel Cilia. 4 e Il-kappella tieħu r-ruħ Fl-1615, il-kappella kellu inkwatru sabiħ fuq it-tila li kien jirraprezenta t-Tlugħ tal-Verġni Mqaddsa Marija fis-Sema. Minn din il-viżta nafu wkoll li l-bieb prinċipali kien iħares lejn il-punent u li quddiemu kien hemm ċimiterju żgħir imdawwar b'ħajt tas-sejjieħ. Kien allura jieħu ħsieb il-kappella l-Imgħallem Marju Frendo (AEG, VP (1615) 42r-v). Għal xi raġuni jew oħra, Frendo ma tantx baqa' jagħti każ tagħha. Infatti waqt viżta oħra li saret fil-kappella nhar il-21 ta' April 1621, instab li kienet kważi abbandunata: is-saqaf kien iqattar, l-inkwatru f'xi bnadi kien imqatta, u l-kappela kienet nieqsa minn kollox (AEG, VP (1621) 239). Is-Sur Frendo kien obbligat biex sal-festa ta' Santa Marija jsewwiha u jgħammarha kif kien xieraq. Kien obbligat ukoll li jagħmel il-quddiesa tal-festa u li jixgħel il-lampier kull nhar ta' Sibt u lejliet il-festi solenni. F'din l-okkażjoni, il-Viżitatur għamel inkjesta biex jara kif kappella li kellha dħul tant tajjeb kienet għoddha waslet biex taqa'. U x'sab2 Dawk li kellhom ir-raba' f'idejhom qatt ma kienu jagħtu l-ħlas dovut fil- ħin. Minn għal skuża u min għal oħra, dejjem iħallu mil-lum għal għada. Il-Viżitatur obbligahom biex kull wieħed jagħti li kien imissu fi żmien erbat ijiem (AEG, VP (1621) 24r). 15 ta' Awwissu. Dikil-ħabta kien ġara l-istess fil-kappella ta' Santa Marija tal-Qala, fejn mill-15 ta' Awwissu l-festa kienet trasferita għat-8 ta' Diċembru. Dan għal żewġ raġunijiet. L-ewwel, in-numru ta' qassisin Għawdex dak iż-żmien kien żgħir ħafna, bejn għaxra u ħmistax. It-tieni, il-ftit li kien hawn kienu jkunu impenjati fil- festa ta' Santa Marija fil-Knisja Matriċi ta' Għawdex, festa li dak iż-żmien bdiet tiżvillupa b'ritmu mgħaġġel. Għalhekk ma kien jinstab ebda qassis biex iqaddes fil- knejjes tal-kampanja. Il-festa ta' Santa Marija fil-Qortin ġiet trasferita għall-21 ta' Novembru (AEG, VP (1630) 40r). Dak inhar, kemm il-Knisja Biżantina, kif ukoll il-Knisja Rumana jiċċelebraw il-festa tal-Preżentazzjoni tal- Madonna fit-Tempju. Il-Bizantini jirreferu għal din il- festa liturġika bħala Id-Daħla tal-Imqaddsa Theotokos fit-Tempju. Il-kappella reġgħet stejqret u nhar il-festa bdiet tiġbed folla mdaqqsa ta' nies. Iżda min kien jieħu ħsiebha ma kienx qiegħed jaqdi dmiru sew. U fl-aħħar wasal it-tmiem tagħha. Waqt il-viżta pastorali tas-sena 1657, tant instabet f'kundizzjoni ħażina li l-Isqof ma kellux triq oħra għajr li jipprofanaha, jiġifieri jiddikjaraha li ma kienet tajba għall-ebda servizz religjuż. L-inkwatru u l-piżijiet li kien hemm kellhom jittieħdu fil-kappella ta' Santa Margerita li kien hemm fil-qrib (AEG, VP (1657) 161). $ e Il-kappella reġgħet instabet: Bi żmien waqgħet; iżda ma ntesiet għal kollox tant li minn ġenerazzjoni għal oħra għaddew il-ġrajja ta' din il-kappella. Meta fis-sena 1988 kont qiegħed nikteb il-ktieb Ta' Sannat fi ġrajjet Għawdex, u kont qiegħed nagħmel field-work relatat miegħu kont iltaqajt ma' tnejn xjuħ u ħaduni fil-wesgħa quddiem dak li kien Palazzo Margherita u qaluli li t-tradizzjoni orali tindika din iż- żona bħala l-post fejn kienet wieqfa. Dan l-aħħar, ingħad u inkiteb, li nstabet din il-kappella ta' Santa Marija ta' Nofs Awwissu fil-Qortin. Dwar din il-kappella jien ktibt fit-tul fis-sena 1983 u fis-sena 1989. Dan l-aħħar dehru żewġ artikli fuqha fit- Times of Malta. Għal dawn kollha ara: e Joseph Bezzina, Ta' Sannat fi ġrajjet Għawdex, Gozo, Parroċċa ta' Sannat, 1989, p.72-75.