ħ TEIERET PET ES ESA NAFU BIŻŻEJJED DWAR L-ISTORJA € f d-Domus instab ukoll fuħħar domestiku, utensili użati fuq il-mejda ta'l-ikel impurtati mill-Italja u mill-Afrika ta' Fuq, vażetti żgħar tal-ħġieġ għall-fwejjaħ u l-mediċina, splenguni magħmulin mill-għadam, lampi taż-żejt u oġġetti użati għall-kitba Malta għandha storja. rikka u rrakkmata.. b'diversi. ġrajjiet. Malta għalkemm. hija gżira, kellha sehem importanti. ħaf- ma f'dak li kien ikun qed jiġri fil-Mediterran. Diversi. poten- zi kbar iġġieldu biex jaħkmu lil. Dan. m'għamluhx għar-riżorsi naturali ,ta': Mal- ta għax minn dawn ftit li xejn hawn, imma għall-pożizzjoni strateġika li din id-daqsxejn ta' gżira tinsab fiha. Kull ħakma li ġiet Malta ħalliet xi marka fuq l-istorja tagħha u dawn il-mar- ki jagħmluna n-nazzjon li aħna llum. Madwar 300 sena, qabel twieled Kristu, fil-Mediterran qamet pika kbira bejn il-Griegi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani. Din il-pika wasslet għal tliet Gwerer Puniċi. Il-Gwerer Puniċi kienu gwerer bejn il-Kartaġiniżi u t-Rumani. Malta waqgħet f'ide- jn ir-Rumani fit-tieni Gwerra Punika. Meta maż-żmien l-Im- peru Ruman inqasam fi tne- jn peress li kiber ħafna, naħa waħda kienet magħrufa bħala l-Imperu Ruman tal-Lvant. u l-oħra tal-Punent. Malta kienet tagħmel parti mill-Imperu tal- Lvant, li kien jissejjaħ Biżantin. Fi żmien ir-Rumani Malta kienet magħrufa bħala Melita u Għawdex, bħala Gaudisium. Tastabu flus bil-kitba Melitaion u Gavliton; li jfissru Malta u Għawdex bil-Grieg. Dan jurina H r-Rumani kienu jużaw kemm il-lingwa. Latina. kif, ukoll. il- Ir-Rumani ġabu ħafna prog- ress fil-Gżejjer Maltin. Xhieda ta' dan il-progress huma l-vilel Rumani li sibna mxerrdin ma' Malta u Għawdex. F'dawn il- vilel kien jingħasar iż-żebbuġ biex minnhom nieħdu ż-żejt. Dawa il-vilel. Rumani jinsabu. (a) Ta' Kaċċatura — Birżebbuġa (b) San Pawl Milqgħi — Burmar- tad (c) iż-Żejtun -— fejn hemm skola (d) ir-Ramla l-Ħamra — Għawdex. Mehrież, għodda għall-għasir taż-żebbuġ instab waqt. l-iskavi fil-villa Rumana ta' San Pawl Milqgħi. Il-Banjijiet, Rumani (Ther- mac) ta' Għajn Tuffieħa wkoll juru, dan il-progress. li sar. fi żmien it-Rumapi. Freqa kienu anke jsaħħnu l-ilma. Il-banjiji- et kienu mżejna bil-mużajk u l-art iċċangata bil-madum. Xi kmamar kienu (a) apodutera — fejn tbiddel (b) latrina komuni (ċ) calidartum — kmamar im- saħħna (d) frigidarium — kam- ta kiesħa (e) sudarium — kamra bl-istim. Kien hawn, fis-sudat- ium li nstab l-aħjar mużajk. Dan il-mużajk huwa ittraskurat u qed issirlu ħsara kbira mill-el- ementi (riħ, xita, maltemp, xemx). Xi kmamar tal-konkos li nbnew biex jipproteġu l-muża- jk iktar għamlu ħsara milli ġid. F'Malta nstabu wkoll diversi tempji li kienu jintużaw mir-Ru- mani għall-qima u s-reveran- za lill-allat. Uħud mina dawn kienu; it-Tempju .ta' . Guno f'Tas-Silġ, kellhom it-Temp- ju ta' Proserpina fl-Imtarfa u t-Tempju ta' Apollo: fir-Rabat Malta. L-ewwel fdal tal-Insara f'Malta kienu l-Katakombi, li kienu użati għad-dfin u dawn bdew jitħaffru wara s-sena 300 W.K. meta l-Imperatur Kostan- tinu sar Nisrani. Melita jew aħjar il-belt kapi- tali ta' din il-ożira f'dan il-per- jodu, kienet ikbar mill-Imdina tal-lum. Wieħed :. għadu .. jis- ta' jara parti mill-ħajt Ruman tal-belt antika, Melita. faċċata tal-isptar ta' Santu Spirtu. Il- belt Rumana kibret bla pjan u t-toroq ma kinux dritti. L-idea ta' belt iffortifikata kienet im- portanti ħafna. għar-Rumani minħabba li b'hekk kien ikoll- hom mezz ta' difiża fil-każ li kellu jersaq l-għadu tagħhom. Il-belt ewlenija, t'Għawdex kienet fiċ-ċentru tal-gżira. Waqt it-tħaffir. tal-pedamenti. biex jinbena l-katidral t'Għawdex fl- 1702 instabu fdalijiet tat-temp- ju ddedikat lil Guno. Għaw- dex sibna wkoll oqbra u vilel rustiċi: L-iktar, villa magħrufa hi dik tar-Ramla l-Ħamra. Din kellha sistema ta' banjijiet u l-art tal-mużajk. Skavi fil-bajja tax-Xlendi (1961) tawna l-fdali- jiet ta' żewġ xwieni tal-merkan- zija mimlija amfori tas-sekli 5 u 6 WK. Instabet ukoll ankra li kienet magħmulha kemm mill-injam kif ukoll mill-ħadid. Domus Romana u fdalijiet oħra L-aqwa fdal ta' arkitettura Rumana msibuh fid-Domus tar-Rabat. Minn dak li nstab naħsbu li din kienet dar ta' wieħed sinjur. Id-Domus ġiet skavata fl-1881. Kienet tintuża fl-ewwel seklu W.K. probabbil- ment minn xi persuna Maltija importanti jew minn xi Ruman innifsu. Fid-domus insibu kol- onni doriċi u kmamar dekorati bil-mużajk. Il-mużajk misjub Malta naraw fih disinji ġeo- metriċi kif ukoll emblemi. Em- blemi huma figuri ta' bnedmin, annimali jew fjuri magħmulin minn bċejjeċ tal-ġebel u ħġieġ ikkulurit fin-nofs. Fid-domus insibu wkoll għadd ta' statwi u busti ta' persuni prominen- ti, fosthom imperaturi Rumani u n-nisa tagħhom. L-ammont ta' statwi li nstabu juru li min kien joqgħod fil-villa kien per-, suna importanti, aktarx im- daħħal fil-politika jew fin-ne- gozju. Fid-domus instab ukoll fuħħar domestiku, utensili uża- TA' PAJJIŻNA2..5.0.. €G ur li fi Żmien ir-Rumani kien hawn villaġġi mxerrdin mal-Gżejjer Maltin. Nafu pereżempju li n-naħat taż-Żurrieq kienu abitati sew ti fuq il-mejda tal-ikel impurtati mill-Italja u mill-Afrika ta' Fuq, vażetti żgħar tal-ħġieġ għall- fwejjaħ u l-mediċina, splen- guni magħmulin mill-għadam, lampi taż-żejt u oġġetti użati għall-kitba. Żgur li fi żmien ir-Ruma- ni kien hawn villaġġi mxerr- din mal-Gżejjer Maltin. Nafu pereżempju li n-naħat taż-Żur- tieq kienu abitati sew. Kittie- ba Rumani jfaħħru l-portijiet tajbin ta' Malta, il-Port il-Kbir u l-Port ta' Marsaxlokk. Il- Port ewlieni kien dak ta' Mar- saxlokk. Sibna pedamenti ta' mħażen Rumani taħt l-Għolja ta' Cotradino (1768) b'mijiet ta' amfori fihom. Xhieda li l-ekonomija ta' Malta għamlet progress fi żmien ir-Rumani huma numru ta' vilel rustiċi (tal-kampanja). Fdalijiet ta' vilel rustiċi nstabu l-Wardija, San Pawl Milqgħi, il-Bidnija, 'Ta' 'Żammitellu, l-Imselliet, il-Għargħur, l-Iklin, Marsaskala, Marsaxlokk, iż-Żi- jtun, Birżebbuġa, Ħal Kirkop, Ħal Far, Tad-Dawl (Imqab- ba), Ħal Millieri, Tas-Sittin, il-Fiddien, Għajn Tuffieħa, Ras il-Pellegrin u Ras ir-Ra- heb. Fil-maġġoranza ta' dawn il-vilel instabu għodod użati għall-għasir taż-żebbuġ (trape- ta) jew għodod tal-biedja. Barra li kien hawn il-Belt if- fortifikata nstabu wkoll numru żgħir ta' torrijiet tondi li jmor- ru lura għaż-żminijiet Ruma- ni u nbnew fit-3 Seklu WK. Insemmu Ta' Ġawhar (Safi) Tal-Bakkari ' (Żurrieq) Tal- Wilġa (fl-Imqabba) Tas-Santi, GA Klieb (Rabat), Ta' Ċieda (San Ġwann). Sibna bosta oqbra Rumani fir-Rabat. Insemmu Tal-Virtà, Ħal Pilatu, Ħal Bajada u l-Im- tarfa. Bosta ġew imniffda biex ingħaqdu mal-Ipoġea, il-kata- kombi tal-ewwel Insara. L-ik- bar Ipoġea miżmuma huma dawk ta' San Pawl u Sant'Agata fir-Rabat. Perċ hemm oħra- 'jn importanti ż-Żurrieq, Ħal Resqun (il-Gudja) Tal-Mintna (Imqabba) Tal-Barrani. F'dawn il-katakombi msibu tpenġija ta' simboli Nsara bħall-ħuta u s-salib, il-pellikan u xi mejda għall-ikla, Ewkaristika magħru- fa bħala agape. Matbuta ħafna maż-żmien tar-Rumani f'Malta hija l-ġrajja ta' San Pawl. Skont: l-At- ti tal-Appostli, San Pawl ġie f'Malta meta x-xini li kien fuqu nqabad f'maltempata kbira, l-istess xini kellu jieħu lil San Pawl bħala, priġunier biex jid- her quddiem l-Imperatur Ru- man peress li hu kien ċittadin Ruman. Fdalijiet li għandhom rabta ma' din il-ġrajja kif ukoll mal-istorja Rumana f'pajjiżna, huma l-Grotta ta' San Pawl li tinsab ir-Rabat, fejn jingħad li San Pawl għex, ipptietka u fejjaq fit-tliet xhur li dam hawn. Hemm ukoll Għajn Rażul, li l-leġġenda tgħid kif San Pawl ħareġ l-ilma mill-blat biex għammed lill-ewwel Insara. Fl- aħħar insemmu wkoll il-Gżejj- er ta' San Pawl, jinsabu f'San Pawl il-Baħar li x'aktarx jinsabu fejn sar in-Nawfraġju tiegħu.