Soċ. Marija Annunzjata - Balzan ENa ppella f (Idea il- l-im taf Ana wdex kitba ta' Carmel Bezzina B.A., M.A., M.Ed. Ftit 'il barra mir-Rabat ta' Għawdex, fit-triq li tieħu għar-raħal sabiħ ta' Ker- ċem, niltaqgħu ma' wied il-ġmiel tiegħu, ''ġenna ta' ħdura' kif isejjaħlu tajjeb il-poeta Ġorġ Żammit (1909-1990). Minn ġenb għal ieħor ta' dan il-wied: IA l-għana Jimla, jidwi, fin-nir tas-sema jdub: Tgħanni nOnixxiegħa qalb il-qasab; igħannu L-għasafar u l-werżieq qalb il-ħarrub. ' Dan il-wied huwa msejjaħ 'tal-Lunzjata' minħabba li f'nofsu, imgeddsa ma' ġenbejn il-blat, insibu kappella ċkejkna ddedikata lill-Annunzjazzjoni tal-Ma- donna. Id-Devozzjoni ta' l-Għawdxin lejn il-Lunzjata Id-devozzjoni ta' l-Għawdxin lejn il-Madonna taħtt it-titlu ta' l-Annunzjata hija antika ħafna u kienet mifruxa sew qabel is-seklu 17. Fil-fatt, skond l-istoriku Joseph Bezzina, dan huwa t-titlu l-aktar mifrux f'Għawdex wara dak ta' l-As- sunta. Fl-antik kien hemm mhux inqas minn ħames kappelli ddedikati lil-Lun- zjata, iżda Ilum baqa' biss din il-kappella li se nitkellmu fuqha. L-erba' kappelli l-oħra kienu waħda fir-Rabat fin-naħa msejjħa 'it-Tomba', oħra f'Wied Sara, oħra mibnija bejn l-1608 u l-1615 f'Għajn Meddew, u r-raba' waħda, li tmur lura mill-inqas sas-sena 1543, kienet f'Għajn Qatet fit-tarf tar-Rabat ukoll. Achille Ferres, fid-Descrizione Storica delle Chiese di Malta e Gozo, jgħidilna li l-kappella tal-Lunzjata f'dan il-wied pittoresk hija waħda mill-iżjed kappelli antiki li għandna, mibnija x'aktarx ftit wara li l-gżejjer tagħna nħelsu mis- Saraċini. Il-kappella hija ġuspatronat fondat minn Donna Sibilla D'Aragona fis-sena 1347, skond ma jixhdu l-istatuti tas-sultan Martinu ta' Sqallija. Billi Donna Sibilla mietet mingħajr eredi, il-ġuspatronat waqa' f'idejn is-slaten ta' Sqallija li kienu wkoll slaten ta' Malta. Fit-12 ta' Novembru tas-sena 1372, is-sultan Federiku III li kien qed iżur Malta nqeda b'dan id-dritt biex ħatar rettur tal-kappella lil Dun Bartilmew Axiaq. Fost dawk li gawdew dan il-benefiċċju jissemmew is-saċerdot Sagona (15 ta' Ot- tubru 1398), il-kjeriku Ġlormu Tabone (10 ta' Diċembru 1472), Dun Pietru de Beniamin, li fis-sena 1501 ittieħed ilsir mill-Mori, u Dun alvaro de Castella, li wkoll ġie maqbud ilsir iżda mbagħad inħeles u reġa' ngħata lura l-benefikat Soċ. Marija Annunzjata - Balzan tal-kappella fl-4 ta' 'Ġunju, 1511. $ Tul il-medda tas-snin din il-kappella twaqqgħet kemm-il darba u reġgħet ittellgħet mill-ġdid. Il-kappella bniet kif tidher illum mir-rettur Dun Pawl Ta- bone, li fis-sena 1629 ordna li jsir il-kwadru, xogħol il-pittur Bartilmew Gara- gona, li fih kienet tidher l-armat al-kunjom Tabone. Il-kwadru li hemm illum tpitter mill-Kavallier Fra Luqa Garnier, u ħallas ghalih ir-rettur Dr Dun Nikola Mangion, li għamel ukoll il-prospettiva ta' l-artal bl-arma tiegħu mal-pilastri. Fl-1695 tqiegħdet l-arma rjali ta' Spanja fuq il-bieb prinċipali tal-knisja, iżda llum m'ghadhiex teżisti, jgħidilna Ferres. Fl-1700 ġiet miżjuda mal-kappella sagristija ċkejkna. Fiha tidher l-arma tal-familja Testaferata, x'aktarx għax is-sagristija bniet mir-rettur Dun Ercole Martino Testaferrata. Dari qrib din il- kappella kien hemm oħrajnta' San Ġorġ, San Ġużepp, u San girgor ta' Għar Gerduf. ' Il-Kanonku Ġan. Franġisk Agius De Soldanis, fil-ktieb tiegħu Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu, filwaqt li jirreferi għall-visti pastorali li saru fl-1618 u fl-1663, jgħidilna li dari kien hemm ħafna piżijiet ta' quddies marbutin ma' din il-kappella, iżda 'il-lum hemm biss il-piż ta' quddiesa kull nhar ta' Sibt li jqaddisha r-Rettur tagħha li hu fid-dmir ukoll jagħmel il-quddiesa u l-għasar kantati tal-festa tagħha. $ Deskrizzjoni tal-Kappella Il-kappella tal-Luzjata tinżel għaliha minn mogħdija fit-triq li mir-Rabat tieħu għal Kerċem. Hawn tilmaħ bini antik, x'aktarx ta' żmien l-Ordni, li fit-tarf tiegħu għandu statwa ta' San Ġużepp, donnu qed jgħasses il-wied. Kif tasal sal- bini u tgħaddi minn taħt l-arkata tal-bieb, imsejjaħ Bieb is-Sultan, dlonk tilmaħ il-kappella li quddiemha għandha zuntier żgħir imdawwar b'ċint baxx. Minn barra, il-kappella għandha faċċata sempliċi għall-aħħar, xejn skultura, b'tieqa żgħira tonda 'l fuq mill-bieb. Fil-ġenb tal-lemin naraw skrizzjoni min- quxa fil-ġebel li tgħid hekk: Fuq ġewwa wkoll tolqtok is-sempliċità tal-kappella, li għandha għamla rettan- golari, bis-saqaf jistrieħ fuq sitt ħnejjiet lixxi. Fuq il-bieb ta' barra naraw il-gal- larija ta' l-orgni. L-unika dekorazzjoni tal-knisja tinsab fil-prospettiva ta' l-ar- tal, li hija skulturata u ndurata. Il-prospettiva għandha żewġ pilastri skanatali b'kapitelli korinti, wieħed fuq: kull naħa, li fuqhom jistrieħ il-frontispizju bix- xbihatal-Missier Etern. Il-kwadru titulari li; kif diġa' semmejna, huwa xogħol Fra Luqa Garnier, juri 'l Marija fil-mument tat-tħabbira mill-Anġlu Gabriel. Fuq ras il-Madonna naraw kuruna u madwarha stellarju ta' tnax-il kewkba. L-artal ta' l-irħam li naraw illum, fl-imgħoddi kien fil-knisja ta' Savina fir-Ra- bat ta' Għawdex. Dan l-artal ħa post l-artal tal-ġebel li kien hemm qabel. Soċ. Marija Annunzjata - Balzan Fis-snin tmenin tqiegħed artal-mejda, tar-rħam ukoll, skond id-dispożizzjonijiet tar-riforma liturġika. Fuq in-naħa tal-lemin tal-kappella, f'niċċa fil-ħajt, naraw l-istatwa tal-Lunzjata, xogħol l-istatwarju magħruf Għawdxi Wistin Camilleri (1885-1979), u fuq in-naħa tax-xellug naraw statwa ta' San Ġużepp. Il-kappella ġiet ikkonsagrata mill-Isqof Mons. Ġużeppi Pace, nhar it-18 ta' Ottubru 1959. Id-devozzjoni ta' l-Għawdxin lejn il-misteru li fih tfakkarna din il-knisja hija tassew qadima'' jgħidilna Mons. Carmelo Scicluna (1931-). 'Tant hu hekk li sa mill-qedem numru sabiħ ta' Rabtin u ta' 'nies oħra mill-irħula tal-qrib imorru jżuru din il-Knisja tal-Lunzjata kull nhar ta' Ġimgħa, fix-xahar ta' Marzu, ix- xahar li fih il-Knisja tfakkarna fit-tħabbira li l-Arkanġlu Gabriel għamel lil Marija Santissima li kellha tkun Omm Alla.' $ Il-Kappella tal-Lunzjata Llum Din il-kappella tal-Lunzjata għadha għażiża għall-Għawdxin daqs kem kienet fl-imgħoddi. Ir-rettur preżenti huwa Mons. Ġużeppi Azzopardi minn ta' Kerċem, li issa ilu s-snin jieħu ħsiebha. Minn tagħrif li tani ż-żagħżugħ Gabriel Gauci meta żort din il-kappella nhar is-Sibt, il-5 ta' Novembru 2005, jidher li din il- kappella hija ċentru ta' devozzjoni Marjana u taqdi ħafna l-bżonnijiet pasto- ralitan-nies ta' l-inħawi. Biżżejjed ngħidu li llum issir fiha quddiesa kuljum. Iżda l-qofol tal-festi f'din il-kappella jintlaħaq fil-festa titulari tal-Lunzjata. Il-festa tibda bit-tlett ijiem tridu. Lejlet il-festa ssir it-translazzjoni tar-relikwi- ja li fiha jieħdu sehem diversi monsinjuri tal-katidral ta' Għawdex. Waqt it- translazzjoni jsir il-kant ta' l-Ave Maris Stella mill-kleru, akkumpanjati minn strumenti mużikali. Nhar il-festa, barra l-quddies kull siegħa u pellegrinaġġi minn bosta parroċċi ta' Għawdex, filgħaxija ssir il-quddiesa kantata solenni mill-Isqof t'Għawdex, li miegħu jikkonċelebraw diversi minsinjuri tal-katidral. Skond l-istess Gabriel Gauci, 'f'dawn il-ġranet tal-festa jkollna magħna diversi Maltin speċjalment minn Ħal Balzan u minn Ħal Tarxien'. Il-kappella tkun imżejna għall-okkażjoni. Fost il-paramenti sagri li jintramaw insibu l-ventartal sabiħ tar-rakkmu fuq il-bellus u sett fjuretti tal-ganutell verament prezzjużi, minbarra l-gandlieri u s-sett ta' l-appostli, li jintramaw fuq l-artal maġġur. It- trieħi huma maħduma mill-biżzilla ta' Għawdex fuq disinni artistiċi li mill- ewwel jolqtu l-għajn. Ġimgħa qabel il-festa tal-Lunzjata ssir il-festa liturġika ta' San Ġużepp, li għaliha jattendu bosta nies mill-inħawi tal-madwar. Isiru t-tliett ijiem tat-tridu solenni b'quddiesa bil-priedka. Nhar il-festa ssir konċelebrazzjoni li fiha jieħdu sehem bosta qassisin minn ta' Kerċem. Il-Ħruq ta' Novembru 2003 F'Novembru tas-sena 2003, ħsarat fis-sistema tad-dawl ikkawżaw nar qawwi fil-kappella. Is-sagristija tal-knisja nqerdet kompletament, filwaqt li l-kamra ta' fuq is-sagristija sfrondatilha l-art. Inqered id-damask antik tal-knisja, iżda b'xorti tajba l-ventartal, il-fjuretti u l-pjaneti tal-festa ma' ġralhom xejn. B'xorti tajba wkoll in-nar ma laħaqx infirex fil-kappella, iżda d-duħħan u s-sħana għamlu bosta ħsarat lill-istatwa ta' San Ġużepp u lill-pittura tal-Missier Etern Soċ. Marija Annunzjata - Balzan li tinsab fuq il-kwadru tal-Lunzjata. Inżerta li dak iż-żmien il-kwadru titulari kien qiegħed Malta għar-restawr u għalhekk inħeles mill-impatt qerried tad- duħħan u l-foga. Mill-ewwel bdiet il-ħidma tar-restawr. Is-sagristija u l-kamra ta' fuq tranġaw u s-saqaf reġa' sar mill-ġdid. L-istatwa ta' San Ġużepp ħaduha għar-restawr u l-pittura tal-Missier Etern reġgħet saret mill-ġdid. Inxtara sett damask ieħor, u naturalment reġgħu saru t-tibjid u l-induratura tal-kappella, hekk li għall-festa tal-Luzjata tas-sena ta' wara l-kappella reġgħet ħadet il-bixra sabiħa li kellha qabel. Ma' dan inżidu l-opra tar-restawr tal-kwadru illi reġgħet tagħtu l-ilwien oriġinali tiegħu qabel ma ntmess mill-ħafna jdejn mal-medda tas-snin. Qasi ta' Ġabra u Kwiet L-atmosfera f'din il-kappella u l-wied fejn tinsab hija waħda ta' ġabra, trank- wilità u sliem. Bla ma trid, ħsiebek jintrafa' fil-Ħallieq u f'Ommna Marija, li magħha s-Setgħani għamel ħwejjeġ kbar. Forsi ħadd ma rnexxielu jaqbad is- serenità u l-paċi li jnissel Wied il-Lunzjata f'min iżuru daqs il-kittieb u studjuż Għawdxi Ninu Cremona (1880-1972) f'dawn il-versi, meħudin mill-poeżija tiegħu 'Żjara f'Wied il-Lunzjata, Għawdex'.: Mal-merħla tiela' għall-maqjel ir-ragħaj minn xi mogħdija. Fuq l-andar xi bidwija Tintefa fuq il-blata, f'Wied il-Lunzjata, l-aħħar dija tax-xemx, fis-skiet il-wied. Tinstema' biss qanpiena tħabbar ġol-knisja, is-sliem ta' filgħaxija. 26 ta' Novembru 2005 1; Ġorġ Zammit, ''Lill-Wied tal-Lunzjata, Għawdex', Fuq Ġwienaħ il-Għana (Malta 1964, Lux Press), p. 109. 2, Joseph Bezzina. Kilin, Kappelli u Knejjes Żgħar (Malta 1967, Empire Press), p.21. Għ Kan. Ġan. Piet Franġisk Agius De Soldanis, Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu, miġjub bil-Malti minn Mons. Dun Ġużepp Farrugia, It-Tieni Ktieb (Malta 1953, Stamperija tal-Gvern), p.53. Carmelo Scicluna, Santwarji Marjani f'Għawdex (Malta 1967, Veritas Press), pp.12-15. Ti A. Cremona, ''Żjara f'Wied il-Lunzjata, Għawdex', Mis-Siġra ta' Ħajti - Weraq mar-Riħ (Malta 1970, Malta Universitv Press), pp.107-108.