L mi a 4 TTIE Il-magsażinta kdabbittuttar keeġ Kull meta jbejtulna l-Fras-servjenti (paġna 3) niftakar f'raġel Ingliż xagħru bajda u bin-nuċċali, liebes beritta qisha qasrija mdeffsa f'rasu u xorts tal-kaki jiġih baħar. Kien jismu Bert Axell u kien espert fuq kif toħloq riservi naturali. Meta fl-1980 il-gvern u l-BirdLife bdew jaħdmu biex issir ir-riserva tal-Għadira dan Bert kien ġie Malta biex jgħinna nippjanawha. Qabel l-Għadira saret post protett kienet issir fiha ħafna kaċċa, u f'nofsha kien hemm dura, dak l-ispeċi ta' ħajt baxx ġej għat-tond li fih jistaħba l-kaċċatur. Meta ġie Bert jara l-post niftakru jieqaf iħares lejn id- dura u qalilna (s'intendi bl-Ingliż) 'Dik ma nwaqqgħuhiex għax għad tkun tajba biex ibejjet fiha l-Fras-servjent.' Issa dak iż-żmien il-Fras-servjenti lanqas fil-passa ma konna narawhom spiss, aħseb u ara kemm konna naħsbu li ħa jbejtul Għalhekk għedt bejni u bejn ruħi 'Tajjeb kieku, imma forsi Bert qed joħlom wisqi' llum għaddew iktar minn 30 sena u Bert m'għadux magħna. Imma l-ħolma tiegħu seħħet għax il- Fras-servjenti qed ibejtu l-Għadira tista' tgħid kull sena, anke maġenb dik l-istess dural Ir-raġel bix-xorts wiesa' kellu raġun. Grazzi Bert. Victor Falzon L-Editur Jekk għajnejkom ta' seqer forsi ndunajtu li l-logo tal-BirdLife differenti mis-soltu. Hekk hu, l-arma tal-għaqda għażiża tagħna bdilnieha ftit biex tiġi bħal-logo il-ġdid ta' BirdLife International. hija ġabra ta' iktar minn 120 għaqda tan-natura minn madwar id-dinja. llkoll jaħdmu biex jitħarsu l-għasafar u l-ambjent naturali. BirdLife Malta hija waħda minnhom. Issa jekk tridu taraw il-familja kollha ta' BirdLife International morru paġna 12. Il-Lhudi (Ornate Wrasse) huwa waħda mill-iktar ħut ikkulurit li għandna f'Malta. Iktar timmaġina li ħuta bħal dik taraha f'xi skoll tal-qroll tropikali. Il-Lhudi huwa komuni ħafna madwar ix-xtut tagħna u jgħix kuntent f'ilma baxx, basta jkun hemm xi blat biex jara jsibx xi granċ x'jittanta. Jekk tħarsu sew lejn ir-ritratt ta' quddiem taraw ħuta oħra, żgħira ħadra b'tikka sewda. Dak ukoll Lhudi imma għadu tarbijal (Mollv Miller) hija ħuta MEL EE EE MU IMENI tgħix mal-blat tax-xatt Tħobb tistaħba f'toqob b'rasha tittawwal barra. Jekk RA malajr tiġi tinvestigal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Intervista ma' fjura Ħajjithom max-xatt Ġirien Kemm taf7 Ċentrali Kondinazzjoni mill-mżitej Hannah Chisholm : Sofia Garcia Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Kuntatt Triq is-Simar, Xemxija imejl tal-magażin OBirdLife Malta, Awwissu 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon, Desirċe Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Fil-ħarġa ta' Il-Ħuttafa li għaddiet ġibna ritratt ta' ferħ ta' Fras- servjent qed jiġri fir-riserva tal-Għadira, fejn kien faqqas ftit ġimgħat qabel. Konna għednielkom li dalwaqt jitgħallem itir. U hekk ġaral Dak issa sar jaf itir daqs ommu u missieru, u kważi leħaqhom fid-daqs ukoll. Sadattant il-Familja Fras kompliet tikber għax Is-Sinjura Fras reġgħet biedet u flimkien ma' żewġha reġgħet qed trabbi tliet - flieles ġodda, li faqqsu fit-12 Lulju. Kif taraw mir-ritratti dawn bii i ukoll qed jikbru, u sa ma jaslilkom dal-magażin huma wkoll ħa jkunu tgħallmu jtiru. zEk 174 Ill-flieles ta' erba' ġimgħa; : B'hekk dis-sena l-Għadira trabbew erba' Fras-servjenti ġoddal g g, ig ma ki mma Il- flieles ta' ġimgħasŻ - ż maċ ma' Koozi 7 Ta' munqarha Li kellek tara Gallina tal-Baħar (Ovstercatcher) tagħrafha żgur minn dak il-munqar goff oranġjo. Jekk iddur xtut tal-Atlantiku madwar l-Ewropa spiss tara gruppi ta' dawn l-għasafar jippassiġġaw qalb il-blat jew fuq ir-ramel. Imma fil-Mediterran ma tantx hi komuni, u f'Malta l-Gallina tal-Baħar tidher biss f'numri żgħar fil-passa. F'dawn l-aħħar ġimgħat, perċ, dehru koċċ, speċjalment qatgħa sabiħa ta' 26 li ra seħibna berdwoċer Caldon Mercieca fis-26 Lulju 2015 f'Baħar iċ-Ċagħaq. b TAMA pġiġeet aj Il-kulur tal-granċ tax-xatt tant jaqbel mal-blat li. diffiċli tarah jekk ma jiċċaqlaqx. Jibża' min-nies u jistaħba f'—Man fi xquq żgħar minn fejn joħroġ biex as ei jiekol annimali u pjanti ta' max-xatt. : Diversi budakkri jgħixu f'ħofor żgħar. fil-blat taħt wiċċ. l-ilma. fil- baxxa ħafna, fosthom il-budakkra tal-għalla. 3 Biex iżommu mal-blat s- jużaw il-ġwienaħ (fins) ta' quddiem bħal idejn. Id-dudu tas-sajd huwa kuġin tal- ħanżir l-art u bħalu jiekol fdal ta pjanti u annimali. B'hekk iżomm ix-xatt nadif. Jiġri ħafna u jistaħba fix-xquq u l-ħofor. Komuni ħafna. aj il-G g sia jen L-algi huma mqassmin fi tliet L-Artikla Ħadra (snakelocks Ż4e23 mm gruppi: ħomor, kannella u anemone). hija annimal li tgħix jilfeċgħu is ħodor. Din il-Lawrenzja hija imwaħħla mal-blat f'baħar baxx. IMA7 alga ħamra b'weraq imlaħħam Taqbad l-priża billi tniggeż annimali ġe biex fihtaħżen l-ilma għal kontra żgħar li jmissu mat-tentakli tagħha. fl-a 2 n-nixfa. Dan għaliex tgħix f'xifer L-artikli kuġini tal-bram. tel à ġ il-baħar u tinkixef ħafna. Jekk tisma' għajta rqiqa pss-wss-wss- wss-wss ħares lejn xifer il-blat u taf tara pispisella (common sandpiper) għasfur żgħir b'dahru skur, żaqqu bajda u denbu jimmolla 'l fuq u 'l isfel. Il-pispisella tħobb tfittex dud tas-sajd. Il-koċċla komuni (barnacle) tgħix fi gruppi mwaħħlin mal-blat L-annimal ikun moħbi fil-parti tan- nofs minn fejn joħorġu bħal xniexel: meta jkun mgħotti bil-baħar ; biex isaffi materjal u ħ 73 plankton mill-ilma. l-g -granċ tal-I FT AER tax-xatt huwa granċ żgħir li jgħix ġo qoxra vojta ta' bebbuxu. Mistħi ħafna imma stennieh joħroġ u mill-qoxra tara ħerġin mustaċċi ħomor, salt saqajn ħodor u par għajnejn fuq zkuk irqaq. Il-bqija tal-granċ tibqa' ġewwa. Xatt bil-blat huwa ħabitat li mal-ewwel daqqa t'għajn jidher bla ħajja. Imma fil-fatt huwa mimli annimali u pjanti speċjalizzati biex jgħixu fih. Fir-ritratt jidher xatt f'Baħar iċ-Cagħaq. Meta jitmermer bil-baħar dat-tip ta' blat tal- qawwi jagħmel ħafna ħofor li jimtlew ilma baħar u fihom jgħixu komunitajiet ta' annimali. Fuq il-blat mikxuf hemm annimali u pjanti li adattaw biex jifilħu għas-sħana tas-sajf, il-kesħa tax-xitwa, it-taħbit tal-mewġ u r-raxx mielaħ. Dawn ħlejjaq tassew ħaqqhom rispett għall-fatt li kapaċi jgħixu f'ambjent tant aħrax. Kemm jirnexxilek tara minn dawn il-ħlejjaq meta tmur f'xatt il-baħar L-imħar (limpets) huma annimali żgħar li bis- saħħa tal-qoxra ċatta u l-ġisem b'saħħtu tagħhom, kapaċi jgħixu ae mqabbdin mal-blat fejn a iħabbat il-mewġ. alga li jqaxxru minn mal- ġebel huma u mixjin. 'M'hawn xejn illumi' Il-ffura tal-Alka ma tantx tagħti fl-għajn Il-frotta tal-Alka tkun qisha żebbuġa. It-Taljani fil-fatt isejħulha o/iva di mare. Intervista ma' fjura LEZA fo Ta ATT tela Mela tajjeb, għax jien ukoll pjanta li nagħmel il-fjuri. BST TA Ta IATA Ir fta Jien m'iniex alga, tal Mhux alka jismek2 iet U ini EZ nut uta alka bi żball. Proprja jisimni TAL e TA L A TTATEA Il-fjuri tiegħi ma fihomx petali el ue au a jġorruli l-polin. Il-polin jinfirex — waħdu mal-kurrent tal-baħar. Jien pjanta importanti ħafna fe o Tr f'qiegħ il-baħar. Qalb il-weraq tiegħi jgħixu, jbidu, jieklu u NL ATT utli bela ada Mo 14 te late II speċi protetta, anke f'Malta. Prosit, Posidonjal Imma issa ħa jkolli nħallik. Saħħa. Il-Ħuttafa 129 - Awwissu 2015: p7 fonakella imperjali sa i ġ jS-Iumstonif l L-għasafar tal-plaj a (bl-Ingliż waders) kważi dejjem max-xatt tarahom: Fa jdhru iktar minn 45 speċi. Ħafna jkollhom sa ajhom u munqarhom twal, biex ikunu jistgħu jimxu fl-lma b'sa ifittxu dud, ħniexu molluski. l Hemm minnhom rari u c rajn komuni. Dawn t'hawnhekk kollha huma regolari u jidhru kull sena f'postijiet bħall- Għadrra, Is-Simar u s-Salina. jjueL UOJV F'paġni oħra ta' din Il- Ħuttafa jidhru tliet għasafar oħra tal-plajja. a L l '(Eewċewwatii— Il-gremxula li tgħix f'pajjiżna hija endemika ghal Malta (jiġifieri tghix hawn biss), u għandna erba' razez tagħha: razza fuq Malta, Għawdex u Kemmuna, razza fuq Filfla, razza fuq Selmunett U razza fuq il-Ġebla tal-Ġeneral Il-gremxula, hija, rettili, kuġina tas-sriep u l-fkieren. Għandha l-ġilda bl-iskwami (scales) u għandha bżonn ix-xemx biex tisħon u tiċċaqlaq. Filgħodu tixxemmex qabel ma, tibda tikkaċċja u fil-kesħa titrekken x'imkien u torqod. Ir-raġel huwa Kif nista' ngħin lill-gremxul9 l jiekapparra sengha Jekk għandek ġardina jew bitha art, jew ġebla u bil-ħamrija, ibni gorboġ b'ġebliet jagħmel ghal irġiel żghar fuq oħra li jersqu lejh. xulxin ħalli Taghrfu mill-mara l-gremxul għax huwa ikbar ikun jista' minnha u iktar sa jixxemmex fuqhom u jistkenn taħthom. Desirċe Falzon Jekk għandek pet qattus ara LI tistax iżżommu ġewwa. Qattus wieħed kapaċi joqtol mijiet ta' gremxul fis-sena. Gremxula tilgħaq biċċa tuffieħa 9 7 L wan BA TM EL a ikkulurit, il-mara, Liema taħseb li hu r-raġel 882 4 Ji; tkun kannella. —-ZI6ZI ii KA la Matul il-ġurnata l-gremxul jikkaċċja insetti mill-art u annimali żgħar oħra, bħal ħnieżer l-art. Jieklu ukoll xi frott jew ħaxix li jsib fl-art. Jekk titfagħlu biċċa tadama jew frotta żgħira malajr tarah ġej għalihom. Il-Ħuttafa 129 : Awwissu 2015 : p9. Il-marżebb taż-żrinġ jiekol OI a Rix tal-għasafar LI b Frak tal-ġebel LI ċ'Pjanti u annimali żgħar Kemm idumu fil-bejta l-flieles tal- Fras-servjent2 LI ċ Ġimagħtejn Fir-ritratt jidher ferħ ta' annimal. Ta' liema annimal hu2 LI b Mazzarell LIĊ Żrinġ Tweġibiet dwar iż-żgħar tal-annimali Fejn tagħmel il-bejta ċ-ċiefa2 DI a. Fi xquq fl-irdum L b' Fil-ventilaturi tad-djar LI ċ Fis-siġar Desirċe Falzon Min jieħu ħsieb il-bajd tas-Sultan iċ-Ċawl sakemm dawn ifaqqsu72 OI a Ir-raġel CI b Il-mara LI. ċ Ħadd £ Għaliex fjamingi frieħ ikunu griżi flok roża2 a Għax ma jkunux għadhom kielu biżżejjed. affarijiet roża: LI b Għax ikunu/kollha subien LI ċ Għax il-griż iżommhom friski. uq k 3. Liema minn dawn mhix vera2 LI a Boton aniefed ikollu 15-il ferħ. OI b Kultant qniefed irġiel jieklu l-frieħ: CI ċ Qanfud jitwieled bix-xewk. Kemm idum taħt l-art il-ferħ tal- Werżieq ta' Binhar2 DI a. Ftit ġranet CI ċ Diversi snin Desirċe Falzon X'annimali ħa jfaqqsu minn din il-borża2 CI a Xgħat tal-friefet CI ċ-Brimb JNINX-I NIPIZI JEJHI JOXAM EW JPN 'JOĦAL: II IJQWEĠ-I N EXJL-JJILU LZOJ JNINX-JI QIBI NGUILWEIJ-II EB 'EWIII-I NXIUDI II UELSIMB BJQ INJEJ nsbbeji pleq-JjiU N NJAU EULJL-IJ PIQI BJEW JJSJEZZELI-II 'BU9S Il-7. L ES XIUĠI Ufoj BIMWEL-II JOJJBU) JBEUULIQ ,B) bAIZJON:IE BAJEJ-JI 'sebbejj BJON '99 'nsbbejl WWXeS Nbjeu, WOUWWOZI JOĠEJ-JI 'Unjepojd-jjiu pfeq-j IGojosddif xolq 'eG nsbbeġ Il EJEM JI Nxuulf nbinif n ejfoq-I NIJBUI JUQIMJOS-SBJJ-JE) UALLL-ITĊ Din is-sensiela ta' siti tipproteġi l-irdumijiet ta' mal-kosta kważi f'linja waħda ma taqta' xejn mill-inħawi ta' San Dimitri f'Għawdex sa Bengħisa f'Malta. U naturalment, bil-flora u l-fawna li nsibu fihom. L-irdumijiet tax-xatt tan-nofsinhar iffurmaw b'ċaqliq ttettoniku li seħħ fil-Gżejjer Maltin. Immaġinaw li Malta kienet pjanċa ċatta u orizzontali. Jekk tagħfas il-pjanċa 'l isfel minn naħa, dik in-naħa se titbaxxa u n-naħa l-oħra se togħla. In- naħa tal-'pjanċa' li għoliet iffurmat l-irdumijiet max-xatt tal- Meta Malta ntrefgħet minn qiegħ il-baħar u xirfet minn wiċċ l-ilma, ma telgħetx orizzontali imma mxaqilbal Naħa waħda għoliet u n-naħa l-oħra tbaxxiet u għoddsot fl-ilma. Għalhekk illum għandna ħafna sisien fil-lbiċ, u ħafna xtut baxxi man-naħa tal-grigal. Il-Ħuttafa 129 : Awwissu 2015 : p10 Ibiċ u n-nofsinhar, u n-naħa li tbaxxiet iffurmat ix-xtut baxxi fit-tramuntana u l-grigal, fejn insibu il-portijiet. F'dawn l-irdumijiet insibu diversi ambjenti. F'postijiet hemm sisien wieqfin, f'postijiet oħra nsibu t-tafal li jifforma 'ġeomorfoloġija daqsxejn differenti; f'postijiet insibu rdum inqas wieqaf, bi blat kbir li nqasam minn fuq u tgerbeb għal taħtu, li bl-Ingliż insejħulhom boulder screes. Kull wieħed minn dawn l-ambjenti jsostni gruppi differenti ta' pjanti u annimali. Fost dawn insibu ħafna speċi ta' pjanti Sendemiċi, bħall-bjanka tal-irdum, il-pjanta nazzjonali widnet il-baħar, iż-żigland t'Għawdex, is-sempreviva Il-Ħuttafa 129 - Awwissu 2015: p11 Natura 2000 hija nisġa ta' 27,300 postijet madwar l-Ewropa fejn in-nat protetta. Minn dawn 39 qegħd Il-Ponta ta' San Dimitri Katina ta' 10 Siti Natura 2000 - wieħed imiss mal-ieħor — jagħtu protezzjoni kontinwa lill-irdumijiet mill-Ponta ta' San Dimitri f'Għawdex sa Bengħisa, ħdejn Birżebbuġa. ir-ritratt jidhru s-sisien għoljin agħrufin bħala Iċ-Ċnus u al-Bardan. Qegħdin fl-inħawi ix-Xlendi, fil-fatt jidher it-torri d-daħla tal-Bajja tax-Xlendi. Bengħisa t'Għawdex u x-xebb. Hemm imbagħad speċi oħrajn li għalkemm mhux endemiċi għal Malta, Is-sisien għoljin jikbru biss fi ftit pajjiżi oħrajn, pereżempju — U mwarrbin z-zunnarija tal-blat u l-kubrita nana, jew speċi li . Joffru ħabitat f'Malta jikbru fi ftit postijiet biss, pereżempju l-għerq tajjeb je sinjur. Insibu wkoll diversi tipi ta' annimali, fosthom jbejjet. Li ma molluski u ħanfus li jinstabu f'Malta biss. Diversi kinitx għall- speċi ta' għasafar ukoll jużaw dawn l-irdumijiet, kaċċa illegali, dan fosthom għasafar tal-baħar bħaċ-ċiefa, il-garnija u. l-għasfur tal- ġenn jerġa' jibda jbejjet regolari f'pajjiżna, kif kien jagħmel dari. l-gawwija prima, u għasafar oħrajn bħall-merill, il- bies u l-ispanjulett. Refuġji L-ambjent tal-irdumijiet huwa j t'hekk baqgħu jikbru hemm pjanti li probabbli kienu komuni importanti immens għan-natura, l-iktar minħabba li huma ambjent li ma jintleħaqx faċilment mill-bniedem. B'xorti ħażina l-popolazzjoni kbira ta' nies fil-Gżejjer Maltin, l-iżvilupp u l-attivitajiet tal-bniedem, dejjem ikomplu jagħmluha iktar diffiċli għan- natura biex 'tikkompeti' magħna. Minħabba li fl-irdum ma tantx jasal il-bniedem, dan huwa wieħed minn dawk l-ambjenti li nsejħulhom refuġji, fejn in- natura ssib kenn mill-impatti tal-bniedem. U bis-saħħa f'inħawi oħra imma qeridhom il-bniedem jew il-bhejjem tiegħu. Taħsbux pero li b'daqshekk solvejna xi problema. Il- popolazzjonijiet ta' ħafna speċi xorta sejrin għall-agħar, anke f'dawn l-irdumijiet Huwa għalhekk tant importanti li nitgħallmu nnaqsu l-impatt tagħna fuq in-natura, speċjalment f'pajjiż żgħir bħal Malta. Li nitgħallmu napprezzaw il-wirt naturali li għandna huwa forsi l-ewwel pass importanti. Ċaqliq tal-art li spiss jikkawża terrimoti. żġeomorfoloġija. Il-forma li tieħu l-art biċ-ċaqliq u t-theżżiż tettoniku kif ukoll bl-effetti tat-temp, tal-elementi u taż-żmien. Iendemiċi. Annimali jew pjanti li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja. L-Għerq Sinjur huwa pjanta stramba li f'Malta hija rari ħafna. F'Malta jikber biss fuq il-Ġebla tal- Ġeneral (f'Għawdex) u fi ftit inħawi oħra mas-sisien. L-għerq sinjur għandu storja interessanti, għax dari kienu jaħsbu li jfejjaq mard tad-demm (peress li aħmar skur). Tant kien rari u prezzjuż li l-Gran. Mastru kien jibagħtu bħala rigal lil rejiet, prinċpijiet u papiet. Jekk bniedem komuni kien jinqabad jaqta' minnu kien jintbagħat jaqdef fuq ix-xwienil X'kull waħdal Meta nsemmu l-BirdLife is-soltu nifhmu bl-għaqda Maltija għall-ħarsien tal-għasafar. Imma fil-fatt BirdLife huwa l-isem ta' ġabra kbira ta' għaqdiet minn madwar id-dinja, fosthom Malta. Dawn l-għaqdiet għandhom ħafna ismijiet u logos differenti, imma i għall-ġid tal-għasafar u n-natura. Flimkien dawn jiffurmaw BirdLife International. Total ta' 13 miljun Waww, U membri u sapportersi (1 jien: mi Għed Uzsee ZAMBIA ġessnu Uganda Ukraine.