LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ MILL-€GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ )' MARZU u APRIL 1936) L IS-SITT SENA f Ghadd 61 u 62 TFIXKIL TAL-MALTI KOTBA U GAZETTI It-tagħlim tal-Malti, mxittel minn qawwa żagħżugħa, megħjun minn kitba għaqlija, imwettaq minn setgħa m- dawwla, qabad issa l-mixja ħafifa li għandha twasslu fil- ogħla ta' ġiehu. Inħanaq u miet it-tagħjir giddieb, in- trebaħ u trażżan it-tfixkil ħajjen, tqatta' u dieb is-sħab iswed ta' fehmiet mgħawwġa, u llum, u qatt daqs illum, inħossuna ġens ġdid, imweldin għal ħajja ġdida, imsaħħ- nin u mdawwlin minn xemx ġdida, ix-xemx tal-ħaqq. F'dan il-jum ta' ħajja ġdida għad baqa' żewġ qtajja ta' nies li jew jimxu b'mixja tqila wara l-Malti, jew jib- qgħu weqfin, imgħaddbin għax ma jistgħux iżommu l-Malti wieqaf magħhom, X'uħud jifirħu b'dan it-tifwir ta' ħajja ġdida, iħarsu b'ħarsa għaxqana lejn il-kitba mirquma tal- Malti, itawwlu mxennqin idejhom, u jixtiequ jaqbdu huma wkoll mal-karru mdieheb tal-Malti u jiġru miegħu l-ġirja tar-rebħ. Imma l-ħarsa ta' għadu ġiefi u t-tehdid im- semmem tiegħu jregħidhom, ikexkixhom, ikessaħhom, iħeddlilhom saqajhom li ma li jistgħux jitħarrku ħlief bi tbatija kbira. Bi kliem ieħor. Fost il-qari Malti li jimxi bl-eluf insemmu l-kotba maħruġin mill-'Għakda ta' Kari tajjeb' u ''Ze/ex is-Sewwa, Il-kotba tal-'Għakda ta' Kari tajjeb. huma kotba żgħar li jixbhu, fil-ħsieb, fid-daqs u fit-tagħ- lim, lill-kotba ingliżi maħruġin mill-4 Cażżolic Zrulh So- cietv'. Miktubin bl-ortografija ta' ''Ze/en is-Sewwa'. l- mejjet, jiġifieri, bl-ortografija tal-Gvern, barra mill-g. Iżjed, il-kittieba tagħhom qegħdin jagħmlu ħilithom kollha biex jiktbu mill-aħjar, u għalhekk ħaqqhom tifħir. Mela jekk ibiddlu l-4 f'g, u lek f'ku xi ħaġa oħra żgħira, ikunu mexjin huma wkoll id- f'id mal-Malti u jgħinuh fit-triq twila tat-tagħlim. Għaliex, mela, din it-tibdila ma ssirx $ Rieda tajba nemmnu li hemm, għax kieku flok kotba suret in-nies kien joħroġ tħarbix tal-ebda siwi. Mela naħsbu li r-rieda hi mfixkla. Mniex u minn min7:— Ma nafux. Xi sefsif minn taħt 7: Jista' jkun. Xi biża' żejjed 7 Jista' jkun. Tisma' min igħid: ''Għad ma wasalx iż-żmien biex il-Malti jkollu ortografija waħda; sena jew tnejn li l-orto- grafija ilha mgħallma fl-iskejjel mhix biżżejjed; il-kbar jitħabblu bil-g u bit-tikek li mhumiex imdorrijin bihom; jiddejjqu, ma jaqrawx u hekk jibqgħu neqsin minn ħafna tagħlim'. Inwieġbu: (U meta jasal dan iż-żmien7 Jekk igħaddu għaxar snin oħra, nkunu għadna fejn aħna llum, jiġifieri, it-tfal fl-iskejjel jitgħallmu ortografija waħda, u l-kbar bil-kotba u l-gazetti jagħtuhom jaqraw ortografija oħra. U hekk it-taħwid jibqa'. U ż-żgħażagħ, li fi tfulit- hom ikunu tgħalimu l-ortografija tal-Gvern, jitħabblu u jitħassru bl-ortografija l-qadima li,bħal ħaxixa ħażina, tibda bil-ftit il-ftit ixxenxel għerugha fihom. U ż-żmien il l-Malti jkollu ortografija waħda ma jasal qatt. U mbagħad l-anqas ma għandna ngħaġġbuha ż-żejjed, bħallikieku l-ortografija tal-Gvern kienet tixbaħ lill-kitba mqaddsa tal-Eġiżżjani tal-qedem, li ħadd ħlief il-għorrief ma kien jaf jaqraha. Mijiet ta' żgħażagħ, rġiel u nisa, igħallmuha fl-iskej- jel tal-Gvern; mijiet ta' żgħażagħ jitgħallmuha fil-Liċeo, fil-klassijiet ta' bin-nhar u bil-lejl; mijiet ta' ħbieb tal-Malti jaqrawha bla taħbit, bħal ma jistgħu jixhdu l-qarrejja ta' Leħen il-Malti u ta' /l-Mal/ifi; ħafna u ħafna oħra ma jsibu l-ebda tfixkil biex jagħżlu bejn Ż u g; oħrajn ma jħabbtu rashom bl-ebda kitba tal-Malti. Mela min huma dawk li togħġobhom l-ortografija tal-Gvern, u min huma dawk li ma togħġobhomxż Liema hu l-aktar għadd $ Min għandu jagħleb 2 Ħaddieħor għandu mnejn igħid: ''La tiktbux bl-or- togratija tal-Gvern, biex ma tagħtux togħma ta' politka lill-kitba tagħkom u hekk titilfu l-ġid kolluli tridu tagħmlu '. Kliem ta' qerq; sefsif ta' għedewwa mistur b'libsa ta' tjieba l Il-għajnuna li nagħtu lill-Gvern fit-tagħlim, għidulha politka għidulha li tridu, hi ħedma nisranija, għax tagħraf is-setgħa tal-Gvern. U jekk wieħed jidhirlu li ma jistàx igħin, għallinqas ma għandux ifixkel. Kull ħadd hu sid ta fehmtu, u aħna ma rridu nisirqu u njassru l-fehma ta' ħadd; imma ' min jibża mill-ortografija tal-Gvern, għax jibża mill-politka, jaqbillu jidħol f'qoxortu u hemm joqgħod jixxaħxaħ bla biża' ta' xejn u mhux joħroġ liebes b'libsa politka oħra. Għax dnub ma jinħaferx bi dnub ieħor. Jekk inhi politka ħażina l-ortografija tal-Gvern, hija politka agħar l-ortogra- fija kontra tagħha. U fl-aħħar mill-aħħar dawk li jridu jbeżżgħuna bil-waħx tal-politka, aktarx li jagħmlu bħal dak li jgħidlek: ''Dak velenu l Neħħih minn idejk ' Armih, għax bih tmutf' imbagħad huma jinqdew bih, . b'dak il-velenu, għal xi ġerħa, għal xi tingiża biex ma titniġġisx u jmutu l Ftehimna' Dawn kollha huma ħsebijiet tagħna. Jekk il-' GŻakda ta' Kari tajjeb' kellhiex dawn il-ħsebijiet jew ħsebijiet oħra, ma nafux. Biss nistgħu ngħidu milli jidher lil-'GŻakda', jew min qiegħed imexxiha, għandu rieda tajba imma mfixkla. Imma manistgħux ngħidu l-istess għal ZeŻex is-Sewiwa, Din il-gazzetta, bħalma jaf kullħadd, bdiet toħroġ f'Set- tembru tas-sena 1928. Dak iż-żmien. l-ortografija tal- Għaqda kienet għadha ma daħletx fit-tagħlim tal-iskejjel għalhekk il-gazetta l-ġdida għażlet dik l-ortografija li l-ak- tar toqrob lejha; jiġifieri ħadet ir-regoli kollha tal-orto- ġrafija tal-Għaqda u ħadet l-alfabet ukoll barra mill-g u xi ħaġa żgħira oħra. U dak iż-żmien dik ukoll kienet l-ortografija tal-Gvern. Wara ħames snin il-gazetta biddlet is-sid, ħaditha x-xirka tal-''4zione Cattolica', u mas-sid biddlet ukoll il-libsa, jiġifieri l-ortografija. Konna nister- new li wara ħames snin ħedma għat-tixrid ta' ortografija tajba, mibnija fuq regoli, it-tibdili kellha -tiġi mill-g li tieħu postha flok il-4. Iżjed u iżjed li dak iż-żmien l-orto- grafija tal-Għaqda saret. l-ortografija uffiċjali tal-Gvern. Imma sar kollox bil-maqlub. Wara ħames snin ħajja l-or- tografija, li kienet-bdiet tissemma b'isem Ze/ien is-Sewwa, tbiddlet, tħassret, inqerdet. L-ebda regola ta' ortografija ma sabet daqsxejn ħniena mas-sidien il-ġodda. Il-À, g, w, it-tikek fuq il-c, g, 2, biex jingħażel ħoss minn ieħor, tneħ- ħew għal kollox; ir-reguli tal-grammatka marru warajhom. X'baqa' 7 Xejn: Donnhom is-sidien il-ġodda riedu jeqirdu saħansitra t-tifkira tas-sidien il-qodma u tax-xogħol tagħ- hom tul ħames snin sħaħ. U issa nistaqsu: Il-għala saret dit-tibdila 2 Xi ħsieb kellhom2 Bla ħsieb il-bniedem ma jagħmel xejn. Aktarx iweġbuna: Aħna nfittxu biss li ngħallmu l-poplu u ma nħabbtux rasna bil-£ u bil-g u bit tikek fuq il-konsonanti. Tajjeb; mela għax ma ħallejtux l-ortografija kif sibtuha, aktar u aktar li l-gazetta ħadtuha minn idejn il-Ginuża mwaqqfa mill-Isqof għat-tixrid tal-istampa t-tajba2 Jekk l-ortogra- fiija u la tgħin u l-anqas tfixkel it-tagħlim, ħalliha kif inhi, tħabbatx rasek biha. Mela, la darba l-bniedem kull ma jagħmel jagħmlu għal xi fini ta' moħħu, f'din it-tibdila għan- du jkun hemm xi fini ieħor li mhux it-tagħlim reliġjuż. Bħal issa għandi quddiemi Referendum maħruġ nill- Liċeo fil-4 ta' Novembru 1932 b'isem À. V. Pantalleresco Direttur ta l-Ischejjel Secondarji, u stampat mill-Gvern b'ortografija li taqbel f'kollox mal-ortografija ta' Ze/ex is-Seuua. Dik il-ħabta wkoll, jiġifieri fis-6 ta' Settembru 1932 il-ministru tat-Tagħlim E. Mizzi ħareġ seżxuża fuq it-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel tal-Gvern (ara Ze/ex il-Malti ta' Ottubru 1932). U A. V. Pantalleresco illum imdaħ- ħal fit-tmexxija tal-''dzione. Cullolica' u ta' Leħen is-Senua. Ma nafx x'naqbdu naħsbu fuq dan, Ma' nafx jekk dawn it-truf humiex ħerġin kollha minn ħabel wieħed, jew iltaqgħu flimkien b'kumbinazjoni. Kollox jista' jkun, għalhekk ma naqtgħux sentenza aħna; nħallu l-fatti jit- kellmu huma. B'dan kollu aħna rridu nolqtu l-ortografija diss ta' Lejien is-Seuna u mhux il-pazetta u anqas ix-Xirka taż- 5 żgħażagħ. Niftiehmu tajjeb biex ħadd ma jkollu fiex iħawwad. Aħna nixtiequ li kullimkien jitwaqqfu, jikbru u jitqawwew Għaqdiet ta' żgħażagħ li jaħdmu għall-ġid tal-Knisja kif iridhom il-Papa. Naqblu wkoll li dawn il- Għaqdiet ikollhom gazetta tagħhom biex aktar iżommu magħqudin u aktar jistgħu jxerrdu t-tagħlim tagħhom. Iżda jidhrilna li dil-gazetta ma għandha qatt tfixkel il-ħedma tal-Gvern b'ortografija ħażina. Niftakru li l-għajnuna ġġib il-qawwa, it-tfixkil iġib il-ħsara. xu, k Din hi l-fehma tagħna, u ridna nuruha għax kall ma joħroġ fil-publiku—kotba u gażetti—isir. ħaġa tal- publiku, u kuliħadd għandu l-jedd juri fehmtu fuqha. Ħsieb ta' tfixkil, għira, ġlied ma għadda qatt minn moħħna. Il-ġieħ tal-Malti u tat-tagħlim kien u jibqa' dejjem il-ħsieb tagħna, bħala Maltin, u l-ħajja tagħna bħala Għaqda. Il-ġrajja tal-bnedmin bdiet bil-ħruxija : Għira miġnuna Ħonqot lill-Imħabba : Il-kbir fost żewġ ulied bid-dnub ittabba U l-art ħammret bid-demm li kien bla ħtija. Minn dak-in-nhar is-snin għaddew bil-mija, Bl-eluf, u l-għerf li bit-tiġrib jitrabba Kiber bla tarf, iżda l-hena li jxabba Lill-qalb ma wassalx miegħu fit-tiġrija. U niżel Dawl mis-sema u qal: Is-sliema Tagħkom minn AHa; kunu wlied għannuna Ta' Missier wieħed li ma jafx iltiema. Xterdet l-aħbar tat-twajjeb Magħna-ħu-El… B'dan kollu ta' sikwit Għira miġnuna ittenni l-ġrajja ta' Kajjin u Abel, April, 1936,