Xi Aspetti ta' l-Esperjenza Leopardjana ta' Karmenu Vassallo Oliver Friggieri Daħla dwar il-metodu kritiku R-RELAZZJONI bejn poeta u ieħor kienet u għadha qasam ta' stħarriġ res fi ħdan il-fergħa tal-kritika magħrufa bħala l-kritika komparata. Teħtieġ aktarx wieħed mill-itqal metodi kritiċi ladarba hu faċli daqskemm diffiċli ''tilmaħ'' influwenza vera ta' awtur fuq ieħor; hu dejjem itqal li ssib ħadet ix-xejra finali tagħha fit-tieni awtur. Fil-kritika komparata hi l-influwenza meqjusa bħala aspett pożittiv li hi, fil-fatt, mistħarrġa bl-għodod l-iżjed xjentifiċi tal-kritika ta' żmienna; dan jimplika li hemm ''influwenza ' oħra li m'hix għajr il-jasar ta' awtur żgħir taħt il-ġwienaħ ta' awtur kbir veru u proprju. M'hix din l-influwenza li l-iżjed tinteressa lill-kritika, iżda hi l-influwenza li fil-fatt tixhed li l-kuxjenzi kollha qegħdin igħixu f'dinja waħda li ma tagħrafx fruntieri nazzjonali, storiċi jew etniċi u l-bqija. F'xi każijiet, awtur ifittex is-sħubija ta' awtur ieħor, ta' żmienu jew ta' żmien ieħor, u għalhekk dik li tidher bħala influwenza tkun anki qawwa aktar penetranti li tinvadi l-persunalità kollha tat-tieni awtur. Hekk hu, għal għadd ta' raġunijiet, ir-rapport bejn Leopardi u Karmenu Vassallo. Dawn li ġejjin huma xi aspetti tal-preżenza Leopardjana fil-poeta Malti, daqskemm huma wkoll definizzjonijiet tan-naturi differenti li għandhom l-eżempji varji ta' din il-preżenza. Il-kriżi eżistenzjali Wieħed mis-sentimenti li jsieħbu lil Vassallo ma' Leopardi jikxef minnufih is-sies psikoloġiku persunali li hi mibnija fuqu l-poeżija ta' kull wieħed: in-nuqqas ta' ħila ta' l-individwu li jsib is-sehem xieraq tiegħu fil-kumpless soċjali, u għalhekk ukoll fl-ambjent uman. Kriżi tas-soċjevolezza tispiċċa biex tiżviluppa fi kriżi eżistenzjali. Vassallo jagħraf l-isforzi tiegħu, iżda l-kunflitt ġewwieni joħloq l-ispazju kbir fejn jistgħu jeħduha kontra xulxin żewġ xejriet opposti: il-qawwa tar-rieda u l-kundizzjonament mitwieled. Fuq il-livell ideoloġiku, dan it-tiġrib jieħu s-sura ta' taqbida bejn il-possibbiltajiet dgħajfa tal-volontariżmu u l-qilla ta' determiniżmu li ma jżommu xejn. Is-sentenza fundamentali, imtennija b'insistenza kemm bħala tali u kemm bħala qagħda tar-ruħ li titfisser fi frażijiet differenti, hi ''irrid u ma nistax''. Fuq naħa hemm l-isforz individwali, u min-naħa l-oħra hemm l-impożizzjoni ta' qagħda li ma tistax tingħeleb (li hi kemm storika u kemm naturali). Dan hu l-motiv li jgħajjex lil 'Kollu Għalxejn', imnebbha mill-versi li Vassallo jagħżel bħala epigrafu għall-poeżija: Inħoss għafsa u diqa f'sidri. inħoss ħajti tmut kull ħin, meta rrid, bla jirnexxili, ngħix bħall-bqija tal-bnedmin, L-iskuraġġiment inissel fih dispożizzjoni li tħoll in-niket f'biki, anzi li ġġiegħlu jidentifika l-esperjenza tiegħu kollha ma' l-egħmil tal-biki: li teżisti jfisser li tibki; jew aħjar, nibki u għalhekk neżisti. Bħallikieku hi konklużjoni Cartesjana maħlula f'kundizzjoni psikoloġika. Huwa l-att li jagħżlu mill-bqija: Jiena rrid ngħanni. Flok għana joħroġ minn fommi tagħlim ġdid ta' dmugħ: għax ħlief nibki ma nafx. L-għażla persunali permezz tal-biki hi mfissra minn Vassallo bil-kelma ħ/ief, u minn Leopardi b'altro: Għal din ir-raġuni, iż-żgħożija titbiddel fi xjuħija: Żgħużiti mxejħa.$ Qiegħed nixjieħ fil-milja ta' żgħużiti') Giovane son, ma si consuma e perde la giovinezza mia come vecchiezza Fil-v. 88 Leopardi jqiegħed f'qagħda ta' oppożizzjoni lill-falliment preżenti u lil ''speranze antiche.' u jtella' fil-wiċċ il-kuntrast bejn ix-xewqa u l-possibbiltà. jiġifieri bejn l-ideali u r-reali. . Ukoll 'Imsejken Jien', 'Vanġelu Ieħor, vv. 17-18,21,27, 33-36, 'L-Aħħar Taqbida', vv. 'Il-Biża' Tiegħi', vv. Dejjem… Qatt', v. 25. . L-Aħħar Taqbida', v. 3. Il-Malti Xi Aspetti ta' l-Esperjenza Leopardjana ta' K. Vassallo 77 Waqt li jifhem li m'għandux il-ħila meħtieġa biex igħix. Vassallo jfittex ġustifikazzjoni tat-twelid. Il-problema tinħall fi stħarriġ ta' l-essri fih innifsu, jiġifieri f'kundanna tiegħu nnifsu, li jasal għaliha bis-saħħa ta' sensiela ta' interrogazzjonijiet serji li jesiġu r-raġuni għala kellu jitwieled mingħajr ma ngħata l-opportunità li jagħżel minn qabel bejn l-eżistenza u x-xejn, bejn l-eżistenza umana u l-eżistenza tal-livell sensittiv u veġetattiv. L-omm u l-missier huma mċaħħda mill-jedd li jwelldu tarbija mingħajr ir-rieda tagħha, u mingħajr l-aċċertament li din l-impożizzjoni hi ħielsa minn kull twegħir: Ma nafx kif ġejt jew għax ġejt jien, mhux ieħor. Ma stajtx kont ieħor jew ħaġ'oħra2 Mela għaliex fid-dinja, bla ma ridt. ġejt jien2 U għax ġejt jien2 U kif ġejt jien) X'jedd kellhom missieri w ommi li jġibuni fl-art2'0 Hemm żewġ punti li jitolbu stħarriġ: l-identifikazzjoni tal-jien proprju, u l-impożizzjoni tat-twelid. F'Leopardi l-istess mistoqsija fundamentali ssir mir-ragħaj: Dwar it-tieni problema Vassallo ma jitlaqx minn konċezzjoni mekkaniċistika tal-ħajja; m'hemmx fih il-medda u l-profondità ta' l-influwenza tar-razzjonaliżmu Franċiż, iżda biss dispożizzjoni intellettwali li trid tirrazzjonalizza bla ma tasal sax-xifer tal-konklużjonijiet qarsa. Jinqeda bil-forma tal-monologu (u b'hekk jaħrab mill-ħtieġa li jindirizza lil Alla) jew jixħet il-ħtija fuq l-aġenti tat-twelid. 'Habbejt u ma Tjassartx', v. 3. Cfr. ukoll vv. 5-8, IL-12, 'Nothus', vv. 18-19, u 'Waħdi', vv. mottiv tal-monologu ta' Foscolo fl-Ortis hu u jidħol f'meditazzjonijiet tqal fuq il-qawwa moħbija u qalila tan-natura, riflessjonijiet ta' xeħta sikwit Pascaljana: ''lo non so nċ perchċ venni al mondo nċ come: nċ cosa sia il mondo, nċ cosa io stesso mi sia. Il-poeżija ta' l-'eros' u t-'thanatos' Vassallo jissieħeb għal kollox ma' Leopardi f'żewġ waqtiet tassew gravi tal-vjaġġ ġewwieni: il-waqt meta jisħet il-ħajja, u l-waqt meta jixtieq il-wasla tal-mewt. Huwa wkoll ilissen is-sentenza fatali, u jtenni ma' l-imgħallem tiegħu l-verdett ta' Ġob u Sofokli: ' Kemm drabi xtaqt li f'ġuf ommi, qabel sirt, nintemmi'$ Wara s-saħta tal-ħajja, jew aħjar tat-twelid (il-problema), tasal is-sejħa tal-mewt (bħala s-soluzzjoni). Il-poeta jsejħilha bi frażarju ta' tenerezza u tjieba, bħalli- kieku qiegħed isawwar ambjent amoruż: ir-rabta bejn l-eros u t-thanatos, wara kollox, hi komuni fil-poeżija kollha, u l-aktar fil-Griegi u f'xi Leopardi, romantiku daqskemm klassiku fin-nisel tiegħu: 'Lit-Tfajla ta' Mħabbti', vv. Tinsilet l-istess konklużjoni miż-żewġ sentenzi ''Saħta għalija t-twelid (Vanġelu leħor', v. 37)u 'E funesto a chi nasce il di natale'' ('Canto notturno di un pastore errante dell'Asia', v. 143). Il-Malti Xi Aspetti ta' l-Esperjenza Leopardjana ta' K. Vassallo. Għax xejn aqwa u xejn aħjar mill-mewt ma jista' jtini min iħobbni tassew. c…) Marzu ta' qalbi jekk kont darba ħanin meta wellidtni. kun mitt darba ħanin issa w iġborni. '$ Dan it-taħdit qiegħed isir f'termini ta' esklusività assoluta biex tisseddaq l-idea tal-mewt bħala l-aqwa ġid; hekk ukoll Leopardi: Il-kliem iħobbni u ħanin igħaqqdu l-ħsieb tat-tmiem ma' l-imħabba u l-ġentilezza, u jfakkru waqtiet tipiċi tal-frażarju Leopardjan, bħal ''gentilezza del morir'. t'morte pietosa' $ u t'conforto dolcissimo, 7 Is-solitudni: kundanna u distinzjoni Il-ħajja meqjusa bħala qagħda solitarja: hi l-qofol tal-viżjoni ta' Vassallo, Fl-istrofa li ġejja jinġabru l-motivi ewlenin tal-qagħda tiegħu ta' barrani, imkeċċi mill-qafas tas-sigurtà tat-'tribb'': in-nuqqas ta' ħila tiegħu li jieħu sehem fl-att kreativ tar-raġel. il-marda li tbiddel liż-żgħożija fi xjuħija, u l-iżolament psikoloġiku: Inħossni waħdi: waħdi jien u nibqa': ma nkattarhiex ix-xita tal-bnedmin. Inħossni waħdi; waħdi jien u nibqa'; żagħżugħ poeta mejjet ħaj fis-sninif L-esklużjoni, imħabbra diġà mil-lirika bikrija 'Inħobbok' (1932), imġarrba bis-saħħa kollha għal bosta snin, tixref taħt żewġ aspetti. L-ewwel aspett jinsilet mill-konfront bejn il-poeta nnifsu u s-soċjetà li tinħass qiegħda tifraħ madwaru, waqt li hu kkundannat għas-solitudni tal-ħażen fiżiku u ta' dak kollu li jċaħħdu mis-soċjevolezza. Il-konfront hu ambjentat, qabel xejn, f'jum ta' festa tradiz- zjonali. 'Żewġ Għidien' tissawwar minn żewġ kwadretti kuntrarji għal xulxin. Fl-ewwel wieħed tidher il-festività ta' post partikulari; fit-tieni kwadrett titfassal id-dehra mnikkta ta' żagħżugħ marid għall-mewt li qiegħed jinġarr lejn l-isptar. Mill-kontemporaneità taż-żewġ dehriet, li jseħħu f'post wieħed, jitnissel il-kuntrast. 'Waħdi', vv. Bħal Leopardi ta' 'La sera del di di festa', 'A Silvia', 'TI passero solitario', Vassallo jqiegħed f'konflitt ma' xulxin żewġ ċirkustanzi, waħda hienja u l-oħra mnikkta; u mit-taħlita ta' bejniethom joħloq fużjoni ta' innu u eleġija, biex b'hekk jidher isħeħ il-kuntrast u aktar imnikket il-kwadrett negattiv. Din il-poeżija tal- kontrappunt. hena—niket, tispjega għala l-poeta, għad li solitarju, jaħseb il-ħin kollu fil-festa soċjali li qiegħda sseħħ madwaru: Dehra ta' qsim il-qalb u ġġib il-biki. għid ieħor naqra fik u nħoss illum; il-għid tal-mard u l-mewt ta' qalb żagħżugħa li qatt għal ħajja ġdida iżjed ma tqumif' L-esklużjoni ta' Vassallo hi Leopardjana wkoll fit-tilwima tagħha kontra l-banalità tal-kotra ta' żmienu. Hu kollu diwi tal-poetika, ta' nisel Petrarkesk u mbagħad Alfierjan, li f'Leopardi hi mħabbra diġà b'' AIT'Italia' u li tissokta tikber sa ma ssir waħda mill-preokkupazzjonijiet ewlenin ta' ħajtu. Vassallo tas-snin 1932— 1944 jiżvolġi tilwima mal-folla li ma tifhimx, imċaħħda mill-valuri li jgħollu 'l-bniedem 'il fuq mil-livell ta' l-annimalità.'' Id-definizzjoni tan-nies kontem- poranji. differenti u mbiegħda mill-poeta, hi mnissla, kemm f'Vassallo u kemm f'Leopardi, mill-kunċett klassiku-romantiku tas-superjorità etika tal-poeta quddiem il-kotra. 5 It-tnejn. fl-aħħar mill-aħħar, iqisu lilhom infushom egħdewwa tan-nisel uman: l-iżolament. li f'xi waqtiet jidher li hu l-effett ta' telfa persunali, jitbiddel bil-kburija kollha f'motiv ta' distinzjoni li tixraq lill-kbar: Hbiebi kulma ħlaqt int: barra l-bnedmini'ċ It-tieni konfront li jinsilet minnu l-kwadru tal-bniedem imħolli barra, dejjem bis-saħħa tat-tlaqqigħ kontemporanju ta' żewġ qagħdiet opposti, hu bejn il-proċess 'Żewġ Għidien'. vv. Cir., fost l-oħrajn, 'Mvsterium mvsteriorum'. vv. 37-40 u 'Il-Biża' Tiegħi, vv. Tista' titqabbel, fost l-oħrajn, ix-xbieha tal-poplu £'Iftaħli Ma' u 'Int Biss' ma' 7'la codarda gente 7 (Amore e morte'. v. 12) li hi preżenti f'Il pensiero dominante', vv. L-istmerrija li kellu Leopardi għall-''borgo natio''. li tinħass diġà fl-ewwel ittri ta' l-epistolarju. taqbel ma' l-istmerrija ta' Vassallo għall-ġenerazzjoni ta' żmienu; huwa jidher bis-saħħa kollha fl-aħħar perijodu tal-poeta (1947— 1970) meta jinħass unflitt bejn id-dinja ta' ġewwa u r-realtà medjokri tal-kontemporanji, u jinbeda xef l-ipokresija u l-waqgħa morali tas-soċjetà. Fost il-poeżiji ta' l-aħħar perijodu etr. ; lllum', 'Unknown Island'. L-introverżjoni tgħib u jidher l- l-estrovers rassenjat, il-Vassallo tal-perijodu post-Leopardjan. li jixħet kontenuti kritiċi mingħajr, madankollu, ma jirtira u ma jfakkar fil-miżerji persunali. 'Ħbiebi', v. 40. il-Malti Xi Aspetti ta' l-Esperjenza Leopardjana ta' K. Vassallo 81 kotran u mimli, bla waqfien, tan-natura, u x-xeħta ħawlija, sterili, mewwieta, tal-poeta. In-natura u l-individwu, il-kollox u l-wieħed, il-proċess ġenerali u l-esperjenza persunali: huma ż-żewġ naħiet tal-konfront. Fuq naħa hemm it-tiġdid tal-programm staġunali li ma jinħela qatt, u fuq in-naħa l-oħra hemm il-waqfa, l-istatiċità ta' qagħda umana, persunali u mbagħad, b'implikazzjoni, universali. Min-naħa stilistika jista' jingħad li dan il-konfront hu msejjes fuq żewġ kelmiet, waħda li tfakkar il-festosità ta' l-ispettaklu mlewwen tan-natura, u l-oħra li tfakkar il-mixja bla ħniena tal-proċess naturali. L-ewwel kelma hi jitbissem jew daħkan. In-natura ''tidħak'', iżda l-ħajja tal-poeta hi eleġija dejjiema: Xi ġmiel madwaril X'seħer hu danl X'milja ta' ħajjal X'qawwa tiġġedded fil-ħolqienl Kemm hi ta' l-għaġeb il-miġja tiegħek, Marzu tiegħil Kollox, kollox joħla u jfuħ; kollox jitbissem; kollox jogħxa bil-ferħl Jien biss, jien waħdi irrid u ma nistax inkun bħall-bqija tal-ħlejjaq fuq ċin l-art.26 Dan hu l-istess kuntrast Leopardjan, meqjus mill-aspett tad-''daħka'', hienja għan-natura, u kawża ta' rimors, għaliex ma tistax isseħħ, għall-poeta. Il-malinkonija kollha titnissel mill-esperjenza tal-kuntrast. L-ispettaklu saħħari ta' l-elementi tan-natura jsawwar il-konflitt mal-qagħda solitarja ta' l-ispettatur li ma jista' jieħu sehem qatt fid-''daħka'' li qiegħda tiġri madwaru: Iż-żwieġ bejn l-innu u l-eleġija hu komuni għaż-żewġ poeti. iċ-ċelebrazzjoni tas-sbuħija tad-dinja barranija tixref it-tnehida, jew aħjar tissawwar id-dehra deżolata, xbieha tad-dinja ġewwiena; is-sebħ ta' l-oġġett u l-agunija tas-suġġett, is-superlattivi magħżula għan-natura u l-kliem taċ-ċaħda magħżul għall-poeta. jintisġu f'ħaġa kumplessa waħda. Minn barra, it-temi jidhru bħallikieku mqegħdin ħdejn xulxin, iżda fl-aħħar mill-aħħar jitwaħħdu għaliex ir-relazzjoni bejn il-barrani u l-ġewwieni għandha x-xeħta ta' kawża u effett. Aktar ma n-natura tikxef is-seħer tagħha, aktar titnikket il-qagħda tar-ruħ. Din l-istess djalettika tinħass mill-ġdid f'April, ix-xahar li Vassallo jsejjaħlu donnu biex iseddaq il-burdata tiegħu, tax-xi ħadd li qiegħed jixxennaq għalxejn li jara il-7 fior di gioventi, il bello april degli anni;''$ il-metafora ewlenija tad-Udaħk 7 titbiddel f'motiv li jiżviluppa l-kunzrast qares: Arawh kollu daħkan jiżfen u jgħanni darb'oħra l-għanja tiegħu: arawh b'elf ġenna miegħu darb'oħra jixxaħxaħ jitgħawwem. jitbaħbaħ f'baħar bla tmiem. Kollox. mgħaxxaq bi ġmielu, darb'oħra reġa' fih: darb'oħra tàjjar ngħasu. dilek bil-fwieħa xuxtu. kellel biż-żahar u bil-weraq rasu, demmem bil-qroll lelluxtu Iżda mhux hekk, imsejkna, fl-għanja ta' qalbi ċkejkna reġgħu dis-sena tal-ferħ. ta' l-hena ħaddru t-tamiet. 'l Il-metafora tad-daħka tan-natura, ippersonifikata f'figura umana ta' seħer idealizzat, tixref sikwit fil-lingwaġġ Leopardjan, anki f'waqtiet meta m'hux meħtieġ punt ta' riferiment għall-iżvolġiment fantastiku tal-motiv ta' l-esklużjoni. Dawn li ġejjin huma wħud rnis-siltiet li juru b'liema saħħa Leopardi jara u jumanizza lis-seħer tan-natura, u għalhekk, b'liema sogħba jseddaq il-fatt li hu nnifsu jinsab imħolli barra minnu: Il-Malti Xi Aspetti ta' l-Esperjenza Leopardjana ta' K. Vassallo 83 Il-metafora li jieħu sehem fiha l-vers imsemmi ''ħaddru t-tamiet ' iddur fi ħdan in-nukleu figurattiv li fil-lingwaġġ Leopardjan ibiddel liż-żgħożija, bħala medda ta' żmien mogħnija b'tamiet ġejjiena, fi primavera jew f'età verde.'' Vassallo jqiegħed poetikament lil żgħożitu fl-istess xenarju veġetattiv li fih, madankollu, jinħass aktar in-nuqqas tal-'veġetazzjoni' mixtiega milli t-twarrid veru. Fis-sewwa, hemm xitwa li tixtieq il-wasla ta' rebbiegħa ta' tħaddir. Waqt li jiġbor minn kull naħa lin-nukleu metaforiku, Vassallo jibqa' fi ħdan l-istess limiti figurattivi, u għalhekk jitbekka l-fatt li jinsab f'deserto'$ għaliex għalih ukoll ''il verde ċ spogliato alle cose ':$ agħmel Ji nħaddar bix-xewqat u l-tama;'0 Bħalma mis-siġar ta' ħajti tiġbor waħda waħda l-weraq midbiel, niexef, safrani: u bħalma tgħoddli waħda waħda t-tamiet li jinxfu u jaqgħu minn qalbi msejkna ta' kuljum fuq l-art;i Tamieti sofor u nexfin kif kienu għadhom u jibqgħu u ma jħaddru qatt. ' It-tieni kelma li jinbena fuqha l-konfront bejn in-natura u l-poeta hi negattiva: ma jasal qatt għal Vassallo, u non torna għal Leopardi. Wieħed jiċċelebra s-sbuħija Cir.. tost l-oħrajn. sja ta' Pinu', v. SI. Jidwu hawn il-vv. 5-6 ta' 'Autunno' ta' Antonio Gazzoletti: ta' l-ambjent naturali Malti, l-iżjed tar-raħal fejn twieled u trabba; l-ieħor ifakkar il-kampanja ta' Recanati. Iżda t-tnejn iħossu ruħhom esklużi miċ-ċiklu staġunali li jwassal il-ħajja wara l-mewt tax-xitwa. L-alternanza kumplessiva taċ- ċelebrazzjoni mimlija faraġ tax-xenarju u tar-rivelazzjoni mweġġgħa tal-kriżi persunali tinħall minn Leopardi f'nisġa ta' kwadri, waqt li f'Vassallo tagħti l-ispunt għall-ħolqien ta' żewġ kwadri, li minn barra jidhru bħallikieku ħielsa wieħed mill-ieħor. maħsubin biex jillustraw ir-relazzjoni ferħ—tbatija, l-ammirazzjoni għall-mixja staġunali tad-dinja u l-ħasra ta' qagħda tar-ruħ li ma tistax titbiddel: Xejn. xejn għal kollox ma jintemm: kull ħaġa titbiddel dejjem u ħaġ'oħra ssir: Żgħużiti mxejħa, u qalbi mnikkta f'ġuf il-ferħ ukoll Għax sew jekk jiġi s-sajf u tiġi x-xitwa, kemm il-ħarifa u r-rebbiegħa. jien dejjem u dejjem mejjet ħaj: għalija ma jasal qatt tal-ward ….. tal-frott iż-żmien. f L-esklużjoni, imfissra miż-żewġ poeti b'kostrutti negattivi qawwija, ittella' għal kollox fil-wiċċ in-naħiet imbiegħda minn xulxin: il-jien u l-ieħor, il-wieħed u l-kollox. Il-kontrappunt Leopardjan jikkonfronta l-''infinita beltà'' ma' l-a me non ride'',$ it-''tutta vestita a festa'' ma' l-''io solitarto'','$ it-''tu non ti acconci pil ma' l-''ogni giorno sereno, ogni fiorita piaggia.' ''7 Vassallo jikkonfronta l-'kollox, kollox joħla u jfuħ, kollox jitbissem, kollox jogħxa' ' mal-''jien biss, jien waħdi, ''$ il-''kollu daħkan . . . kollu mgħaxxaq'' ma' l-''iżda mhux hekk L-istess motiv, marbut ma' element ieħor tan-natura, jerġa' jid- her fil-vv. Dejjem… Qatt', vv. Hekk ukoll jikteb Petrarca: ''Primavera per Me pur non ċ mai (Quanto 'l pianeta….. v. 14). Il-Malti Xi Aspetti ta' l-Esperjenza Leopardjana ta' K. Vassallo 85 . il-għanja tiegħi, '$ il-''kull ħaġa'' mal-''jiena, msejken, … . jiena''. L-imħabba: is-soluzzjoni tal-bniedem-poeta Il-ħsieb ta' Vassallo, bħall-ħsieb ta' ħafna romantiċi, fosthom ta' Leopardi nnifsu fil-profondità kollha tiegħu, mhux biss ma jiħux is-sura ta' sisterna organika, iżda Xi drabi jinħall f'għadd ta' kuntradizzjonijiet. Fih ukoll, il-milja sħuna tas-sentiment sikwit ma taqbilx mas-sentenzjożità filosofika. Fl-esperjenza ta' l-imħabba, fost l-oħrajn, jilmaħ l-isfida l-iżjed iebsa tal-poeta; iżda fl-1944 hu nnifsu jammetti li ż-żwieġ tiegħu għandu jitqies bħala miraklu. Min-naħa l-oħra, waqt li jingħarfu dawn iż-żewġ estremitajiet, jista' jingħaraf ukoll it-tielet mument meta Vassallo, miexi fil-mogħdija Leopardjana, jikkonkludi li, ladarba wasal sa dan il-punt partikulari, jista', għallinqas ideoloġikament, jinfired minn Leopardi. Hawn hu l-waqt aħħari tas-sejba ta' l-imħabba, jiġifieri tal-kwalità li, bħalma jfakkar Vassallo nnifsu, Leopardi jfittex dejjem bla ma jasal li jsib. Mill-esperjenza sentimentali ta' Leopardi jinsiltu x-xejriet ewlenin li jiddeter- minawha bħala dik li hi; Vassallo jgħaddi minnha hu wkoll, u bi stħarriġ metodiku tagħha jistgħu jinstabu dawn il-punti tar-riferiment. L-ewwel wieħed hu l-għarfien ta' l-imħabba bħala l-valur ewlieni ta' l-eżistenza, u bħala l-ankra waħdanija li l-bniedem jista' jsalva biha fl-eżistenza. Flimkien ma' l-għarfien tad-dulur u tal-konsegwenza tiegħu, l-esklużjoni, tinħass ukoll it-tiftixa tar-rimedju: Nagħ'rfu l-Imħabba li ħalqitna u fdietna, nagħ'rfu li ħliefħa kollox baħħ u xejn. Sbejħa l-Imħabba' Ħelu l-ħlas ta' ġufha. Min jiżra' fiha ma jiżrax fit-tajniSà 'Dejjem .. . Ma jinħassx f'Vassallo l-kuntrast bejn il-konsapevolezza umana tan-niket u n-nuqqas ta' konsapevolezza fuq il-livell annimal, li jixref sikwit f'Leopardi (cfr. Madankollu, il-mottiv jidher sikwit f'għadd ta' poeti Maltin oħrajn, bħal Dun Karm ('Lill-Kanarin Tiegħi') u Rużar Briffa ('Lil Għasfur Igħanni'). Għal Vassallo, differenti sa ċertu punt minn Leopardi li jsib fis- setgħa intellettiva l-kawża ewlenija tal-kundanna tal-bniedem, hemm l-ordni veġetattiv li jrodd il-figura li tippreżenta d-distanza li hu jfisser poetikament bejn ħajja mimlija u ħajja għajjiena, jew aħjar bejn ħajja u agunija. Biex niftiehmu minn Qabel, Kwiekeb ta' Qalbi, Malta, G. Muscat 1944, p. 10. 'Lit-Tfajla ta' Mħabbti', vv. Cfr. ukoll il-vv. 15-16, 23-32 u 'Ħabbejt u ma Tjassartx', li l-v. 22 tagħha, ''milja ta' ġid, ifakkar l-''un tanto bene, ' v. 99, ta' 'If pensiero dominante'. Bħal fil-każ tal-biki bħala l-egħmil li jagħżel lill-bniedem u jiddefinih bħala ħlejqa, hawn ukoll iż-żewġ poeti jitkellmu dwar l-imħabba f'termini ta' esklusività, u jagħżlu l-istess żewġ kelmiet: ħlief u altro. Mill-għarfien tas-setgħa fuqanija ta' l-imħabba bħala l-kenn uman, il-kuxjenza tgħaddi biex tagħraf il-mod waħdani li hu mogħti lit-tnejn biex jiltaqgħu mal-mara maħbuba, dik li għal Vassallo hi solitarja, imbikkija, imnikkta, $$ u għal Leopardi hi ''un'infelicissima fanciulla.'57 Din ta' l-aħħar hi mbiegħda, ma tidhirx sewwa, anzi hi ''una di quelle immagini, uno di quei fantasmi di bellezza e virth celeste e ineffabile, che ci occorrono spesso alla fantasia (. . .) L'autore non sa se la sua donna (. . .) sia mai nata finora, o debba mai nascere; sa che ora non vive in terra. $$ Dik li jpinġi Vassallo hu u jfittex li jikkonkretizza l-esperjenza mistħajla u li jagħtiha s-sura ta' oġġett, hi kemm kemm eżistenti, imbiegħda ħafna miż-żagħżugħ li jsejħilha mingħajr ma jirnexxilu jiltaqa' magħha. Vassallo jieħu l-ispazju ideali li jbiegħed lil Leopardi mill-mara vera, dik li ''lunge m'ispiri o nascondendo il viso,'€ u jikkon- kretizzah, igħawġu skond ix-xejriet ta' nisġa ħafifa li tinqeda bid-distanza fiżika biss biex turi kemm hi mitlufa l-fantasija. L-esperjenza tal-ħolm ta' Vassallo twasslu biex jiltaqa' mat-''tfajla li ma nafx u noħlom'' u jitlobha tixref quddiemu: Kemm xtaqtek (. . .) toħroġli għad-dawl minn ġuf id-dlam tal-ħolm li ħlomt, 61 M'hemmx għalfejn wieħed ifakkar is-siltiet kotrana taz-Zibaldone fejn l-imħabba hi msemmija u mistħarrġa b'qima kbira. 'It-Tfajla tal-Poeta ta' bla Isem', Alla taż-Żgħażagħ, Malta, G. Muscat, 1939. pp. 25—-26. It-Tfajla tal-Poera ta' bla Isem, loc. cit., pp. 25-26. 'Lit-Tfajla ta' Mħabbti', vv. Cfr. ukoll il-vv. 1, 29, u 'Formosa', vv. Leopardi jitkellem dwar ''la formosissima donna'', 'All'Ttalia', v. 10. L-istess aġġettiv jużah Vassallo biex jiddeskrivi l-figura femminili tiegħu: Formosa tfajla li trabbiet għalija, Formosa tfajla li sebbaħtha jien, Formosa tfajla li taf tħobb u tagħder, Formosa tfajla li ma tmutx maż-żmien. Leopardi jitħaddet ukoll dwar Aspasia u Nerina. Il-Malti Xi Aspetti ta' l-Esperjenza Leopardjana ta' K. Vassallo 87 Il-mara ta' Leopardi hi wkoll ''imago, għaliex: Hemm għadd ta' punti ta' kuntatt oħrajn li jistgħu jkunu mistħarrġa biex tinstab in-nisġa stilistika u spiritwali li ssieħeb liż-żewġ erwieħ imnikkta f'kor żgħir wieħed li jtenni, b'awtentiċità daqskemm b'xebh profond, kelma waħdanija, komuni bejniethom. Wara li Leopardi jbiddel poetikament lill-mara tiegħu u jagħraf il-mewt fiżika ta' Targioni-Tozzetti, igħaddi kważi b'ċerta trankwillità mill-eleġija għal ħolma oħra, il-qagħda dejjiema, tipika tal-bniedem-poeta: Min-naħa tiegħu, meta jilħaq dan l-istadju, u jirbaħ it-theddida tal-waqgħa Leopardjana ta' l-''inganno estremo, '' Vassallo jimxi lejn iż-żwieġ (1939); minn dik il-ħabta 'l quddiem il-qarrej kritiku jassisti għal proċess aktarx imgħaġġel ta' fejqan ta' l-ispirtu, li jħaddan għamla ta' rikostruzzjoni persunali,$ u li ma jfissirx għajr tbegħid gradwali mill-egħluq tad-dinja bikrija. Min-naħa l-oħra, l-influssi diretti jdubu qajl qajl fi sfumaturi li jibqgħu jixirfu minn waqt għal ieħor, donnhom ilħna qodma li d-diwi tagħhom m'hemmx li jgħaddi. Cfr. is-sensiela ta' poeżiji ''tal-familja,'' 'Lil Marti, Lil Ibni Oliver Paul, Lil Ibni Herman Baruch', miktuba bejn l-1942 u l-1944. Anqas f''Binti' (1941), l-eleġija lil bintu Rosanna, ma jerġgħu jitilgħu fil-wiċċ il-kontestazzjonijiet reliġjużi u s-sens qawwi ta' sfiduċja fil-ħajja.