In-Nies tas-Snajja' fl-Ewwel Snin ta' l-Ingliżi f'Malta Ta' Ġuże' GATT (Juqbad mal-għadd ta' Settembru 1953, faċċ. Billi su l-1803 laħqu mietu xi Arġentiera, il-għadd tagħhom uuqas sewwa. Fuq hekk, f'Novembru ta' l-imsemmija sena, iusl- bu li talbu biex isiru Arġentiera 15-il wieħed. X'uħud minnhom saru fi Frar ta' l-ISOH. Oħraju xahar wara, f'Marzu, F'Novenu- bru ta' l-1803, l-Arġentiera, t'għadd ta' 23 wieħed, għamlu rikors lill-Gvernatur. Fih gergru ħafna, għaliex qalu, li billi l-Kouslu tagħlionu, tliet darbiet fil-ġimgħa, ikun jaħdem fil-Monte di Pietà, qed isibu ruħhom: f'bosta tfixkil, biex dan jista' jagħrulilhom il- poloz tad-deheb fil-jiem li jmissu jkun hemm. Fuq hekk, lil-dawk li jkunu jridu jixtru, l-aktar meta dawn jinzertaw mir-rħula, jew sa jsiefru, jibqgħu biex ma jbigħulhom xejn, Dan barra milli bu ta' ħafna telf għalihom, in-nies mhix tinqedu sewwa, Għalhekk xtaqu li-din il biċċa tissewwa, billi l-Gvernatur jogħġbu jaħtar ieħor, bħalu Ajjutant tal-Konslu għal dawk il-jiem li dana jkun fil-Monte di Pietà, Għal dil- ħaġa, huma jixtiequ li jiġi magħżul l-Imgħallem Pawlu Cauchi, raġel sewwa u ta' ħilu. Terġa' huma na jridux jħallu H ma jgħidulux li, b'dil-ħacra ġdida ma ssir ebda Tsara lill-Konslu, Għax dakk li juqla' l-Ajjutant ikun mitluf dejjem għall-Konslu, ladarbu fin-nuqqas tiegħu ma jista' jsir ebda bejgħ. B'danakolu, huma jħallu dil-biċċa f'idejn il-Gvernatur u li jagħ- mel ikun b'merħba bih. Il-Gvernatur, fit-18 ta' Novembru, 1803, qabbud lill-Qorti biex tagħtih tagħrif dwar dan ir-rikors ta' l-Arġentiera. Iżda, mil- li nistgħu nobsru, ix-xewqa ta' l-Arġentiera ma għaddietx 'il quddiem. (iħax ebda tweġiba għall-petizzjoni tagħhom 1ma nsibu miġjuba fil-kotba ta' fein drabijiet oħra jitniżżlu dawk it-talbiet li jiġu milqugħa mill-Gvern. Għalhekk nuħsbu li-baqa' kollox kit kien dwar il-ħidma tal-Konslu ta' l-Arġentiera, Biss insibu li l- uffiċċju ta' l-Inkarigat (il-Konslu) ta' dawn, b'ordni tal-i veruu- tur, ma baqax fil-Monti tal-Pjetà iżda. ttieħed fejn sa ngħidu. Fi żmien l-Ordni, l-Inkarigat mill-Orefiċi kien fl-uffiċċju tal- Kummissarju taz-Zekka. Taħt. il-Franċiżi għand il-Muniċipalità tal-Belt. Għalhekk, il-Gvernatur, biex jimxi mad-drawwa ta' kif Is-SNAJJA' FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI Ill irabijiet oħra kien isir, dwar dina l-biċċa, ordna li 'l quddiem, l-Inkurigat għandu jkun għand il-Maġistrat (il-Ġurati). L-uffiċċju tal-Kummissarju taz-Zekka, fi żmien l-Ordni, kien fiz-zekka stess. Il-Muniċipalità fi Żimien il-Franċiżi, fil-Berġa ta' Provenza, il-lumi il-Qlub. U tal-Maġistrat, fi Triq 2 Merkanti, il- um ir-Reġistru Pubbliku, quddiem il-Monti tar-Rahan, Meta xi ħadd jaħbat difru f'xi ħaġa, il-Gvern, biex jagħti eżempju, ma kienx jalisibba darbtejn li jwaqqaf lil-dak li ikun mix-xogħol u jagħlaqlu l-hanut. Hekk ġralu wieħed Arġent'er, jismu Ġanni Permi, fl-1808, kif jidher minn petizzjoni li għamel f'Marzu tas-sena li semmejna, Dan qal li l-Qorti w: aħħlitu pieni. ta. flus, bi ira mingħand wieħed suldat Ingliż biċċtejn minn spulletti tal-fidda. Barra minn hekk, għalqulu l-ħanut ukoll, waqt i wissewl li ma jistax jaħdem aktar $ is-Sengħa tiegħu, li biha kien qed igħix hu u jg tiegħu, Iżda ineta- xtara ma ħasibx li-dawk k'enu misruqa. ġa' ħad- 10n b'ħaqqhom sewwa, kif iddikjara l-Konslu tas-Sengħa. Huwa jaf li piingħand min xtara kien suldat, kif deher mill-ilbies tiegħu, B' danakollu, hu ħaseb ukoll, li b'daqshekk ma waqa' fl-ebda ħi ia, billi kienet ħaġa żgħira, waqt li basur li lil-dan is-suldat ta- iomtu sidhom biex i igħhomlu. Minn mindu laħaq 'Tmgħaller, lu l-Qorti anqas ħadd ma qatt kellu xi jgħid fih, billi dejjeni jiexa bil-ħaqq u l-ġieh fix-xogħol tiegħu, Barra nnimn hekk, meta f'Jannar ta' l-1802, insteruq salib tal-fidda mill- Knisja ta' San Pubblju tal-Furjana, u għandu mar wieħed biex ibegħlu xi bċejjeċ minnu, kien hu li għarraf malajr il-Qorti b'dana l-ħalliel. Għalhekk talab lill-Gvernatur, biex iqis dak kollu li semma— ħwejjeġ li juru li ma kellux ħtija f'dil- biċċu—u jagħtih il-grazzja ii jerġa' jiftaħ il-ħanut mill-ġdid. It-talba tiegħu ġiet imgħoddija lill-Qorti. biex din tgħid agħha. Il-Qorti qalet li malli l-Haaq safa' mgħarraf li Perini XlirL. mingħand suldat, xi bċejjeċ ta' spalletti tal- fidda, li jiswew 2 sku- tu Ġirbaja', ġie msejjaħ il-Qorti. Perini mill- ewwel stqarr u qal i ħuseb li dawk tahomlu xi fizzjal u mhux misruqa, Xtraħom żewġ skudi u rbiegħi. Fuq ħekk b'sentenzu tad-9 ta' Frar ġie niwaħħal piena ta' flus u l-ispalletti jirtaddu lil sidhom, Madankollu, Perini hu x: sewwa, una għandux biex igħix b'ħaġa oħra, għajr bis-sengħa tiegħu. Sitt snin qabel (1802), mhux biss ma riedx jixtri p ċ tal-fidda li kienu jidhru li jagħ- liż IL-MALTI mlu minn lampier li nsteraq mill-Knisja ta' San Pubblju, imma kien hu li għarraf lill-Qorti b'dil-biċċa, u din bis-saħħu ta' hekk irnexxieli, taqbad il-ħatja u ssil: il-luapier misruq. Fuq li qalet il-Qorti, il-Gvernatur tah li jerġa' jiltaħ il-ħunut; iżdu din kellha tressqu quddiemha a quddiem xi nies twissili bl- aħrax li, kemm- il-darba jerġa' jixtri ħwejjeġ suspetti, jiġi fil-għali- Bħalma runa iżjed lura, il-Gvern kien iżomm idejb fil-per- Messi ta' l-Arġentiera, biex kulħadd ikun jista' jaqla' l-ħobża, tiegħu bis-sewwa. B'danakollu, xi drabi, kont issib ukoll min hu 'reħi b, billi jitħajjar ibagħbas fix-xogħol tiegħu. Din id-draw- wa ta' qerq fil-ħidina tad-deheb u l-fidda, bdiet issaltan minn xi żmien iM-hawn. Iżda l-Gvern indahal malajr biex jilqa' u jaqta' d-drawwa tas- serq kbir li kien isir minn fuq dahar in-nies, billi dawn, waqt li minn għalihom xtraw hwejjeġ tajba, sefgħu mqarr- qa. Fuq liekk, il- Ġvernatur Qakes, wara, li ta ordni biex jit- tieħdu l-passi meħtieġa, ħalli jinqabdu l-ħatja ewlenin ta' din il- ħsara kbira, u jinġiebu quddiem il-Haqq, biex jieħdu li jmiss- hom, ħu bsieb mhux biss li jsir Boll ġdid, imina wkoll li dan għundu jinżamm tal għajnejn sewwa. Biex jasal f'dun il-għan, fl-L taw' Ottubru 1810, ħareġ avviż, fejn għarraf, li minn dik id-data. il-Konslijiet ta' l-Orefiċi u l-Arġentiera, ma għand- homx jimbullaw għajr bil-Boll ġdid li sar. Dun ix-xogħol ma jistux jintgħamel ħlief fl- Uffiċċju tal-Ġurati. Trid isir quddiem l-Intendent ta' l-Użin u ta' dak il- Ġurat jew Ġurati, li jridu jku- mu hemm, darbtejn fil-ġimgħa biss, f'dawk il-jiem u s-sigħat li jiġu darba fissati mill-Ġurati. U dun iġib li la 1 onslijiet ma jistgħu jgabbżu uktur l-iskuża li ttieħdu għal għarrieda, anqas min jaħdem ma jittarruf iħawwad fix-xogħol tad-deheb u l-fidda. B'hekk, il- fiduċja tan-nies terġa' tiġ 'għelli kienet, billi jin- qata' kull ħsieb ħażin l kellhom. qabel — ħwejjeġ li huma l- wal- danin xewqat tal-Gvernatur, Ni drabi l-Maltin kienu jisfgħu mfixkla sewwa minn xi nies barranin li jiġu hawn jaħdmu fis-sengħa tagħhom. Iżda, meta niesna jaraw dan, iqiwnu malajr u jitolbu biex dawn ma jitħal- lewx ifixkluhom f'xogħolhom. F'Ġunju ta' l-1811, il-Professuri (tojjellieri Maltin, f'sħadd ta' 10 min-nies, għamlu rikors. lill- (ivernatur. Fili fissru, li, biex igħixu huma. u l-familji tagħhom, ma għandhomx għajr is-sengħa tagħhom: Imma, minn xi żmien 'il-huwn, fil-Gżira jinsabu xi barranin li taħt idejhom qed jiksbu Is-SNAJJA' FL-EWWEL jSNIN TA' L-INGLIŻI 113 dawk id-djamanti kollha li jiġu minn barra, biex jagħmlu bihom xi xogħlijiet u b'hekk jaħdmu f'dina l-professjoni. Dan qed iċaħħad ix-xogħol lill-Ġojjelliera Maltin,u u b'hekk itellef il- ħobż tagħhom u ta' nieshom — ħaġa li l-Liġijiet ta' Malta ma jridux, Fuq din il-biċċa, fix-xabar ta' Diċembru 1810, saret talba mill-istess Ġojjejliera, u, b'digriet tal-Gvernatur, l-Imħallef tal- Kriminal ta t-tagħrif tiegħu. Issa dawn jinsabu t-tnejn f'idejn il-President tal-Qorti l-Kbira (tal-Belt), biex jagħti l-fehma tie- għu dwarhom. Iżda billi l-Ġojjelliera għadhom qed jistennew dina d-deċiżjoni, ma hemmx li jaraw it-tmiem tat-talba li għam- in. Għalliekk xtaqu, li l-Gvernatur jogħġbu jagħti l-ordnijiet meħtieġa, biex jista' jittieħed ħsieb, dwar dina l-biċċa, kif titlob il-Liġi. Il-Gvernatur wieġeb, fil-5 ta' Ġunju 1811, fejn qal li, għal dak li għandu x'jaqsam mal-Ġojjelliera barranin Sacchesan u Pietru Cerato, tawhom il-permess taħt xi kondizzjonijiet, waqt li għall-oħrajn il-Qorti l-Kbira. kellha tieħu ħsieb hi, X'kondizzjonijiet kienet tagħmel il-Qorti dari lin-nies bar- ranin, biex tħallihom jaħdmu hawn, nistgħu narawh minn dawn iż-żewġ petizzjonijiet li ġew f'idejna. U bihom nagħalqu dan it-tagħrif dwar l-Arġentiera fl-ewwel suin tal-Haukma Ingliża f'Malta. Fl-1807, wieħed minn Noto (Sqailija) jismu Cikku Ferba, għamel talba lill-Gvernatur, Fiha qal li kien ilu f'Malta 18-il sena, Iżżewweġ Maltija, li minnha keliu ilitt itfal. Dejjem ħadem sewwa u kif xieraq fis-sengħa tiegħu ta' Arġentier, bla qatt ma ta lil-mhn igemgem minnu. Fuq hekk, 28 xahar qabel, jiġifieri fl-1803, bagħat Memorjal fejn talab biex jagħtuh il-graz- zja. tan-natura'izzazzjoni Maltija. Il-Gvernatur, fis-17 ta' Dulju 1805, idderrieta biex il-Qorti tal-Belt tieħu l-fehma tal-President tagħha u tal-Prefett tal-Pu- lizija. Iżda, meta reġgħu bagħtuli lura l-Memorjal tiegħu, b'fih ukoll id-digriet imsemmi tal-Gvernatur, Ferba urih lil wieħed. U dan, bi żball, qallu li qala' l-grazzja li talab. Għalhekk, billi qagħad fuq dan, żamm il-Memorjal għandu u beża' għalih, flok ma ħa ħsieb iwasslu f'idejn il-Qorti, kif bekk kien imissu jagħ- mel. Imma, xi jiem wara, Ferba reġa' wrieh lil wieħed li ji- them. U duna, bir-raġun kollu, qallu biex jerġa' jagħmel Me- 1id IL-MALrrIi morjal ieħor. Sama' minnu u talab in-naturalizzazzjoni mill-ġdid. Għat-ta'ba tiegħu, din id-darba l-Qorti qalet, li Ferba qatt mi ba ħsieb biex jaqla' digriet ħalli jktix jis Fl-1805, fiż-żmien li ħareġ Bundu dwar il- frustieri, rikors iill-Gvernatur. tagħrif dwaru. Ferba sejjes l-iskuża tiegħu, għaliex il hu tajjeb, u. għalhekk wuqaf hemm, B'danako fissret il-feluna tugħħa li l-Gvernatur jista' jagħtih għod f'Malta. Il-Gvernatur ta l-beneplaċitu tiegħu. Fl-1811 insibu barrani ieħor li riedu jwaqqfuh tiegħu ta' Ġojjellier, mel petizzjoni lill-Gvernatur. Fiha fisser li ġie msej Krimipali, fejn wissewh li ma jistax jaħdem fis-sen Martin: Dejjem ta xhiedu ta' l-imġiba tajba tiegħu. b'ħaġa oħra, ma għandux. 'Terġ , minħabba kif inl jagħtih il-grazzja li jibqa' f'Malta u jaħdem fis-sen ta' Ġojjellier. — il-Gvernatur, fil-5 ta' Awissu 1811, tah is-setg b'beneplaċitu ; iżda b'kondizzjoni li ma jistax jiftaħ an gi ħax jagħtih f'idejn il-Qorti, għalkemm kien dirett lilha, biex minn għa- lu l-Qorti jibqa' joq- għa ta, li ħanu rasu, iżda jista' jaħdem, bħalma s'issa għamel, id-dar f bi (Jissokta) a' joqgħod f'Malta. iamel ħsieb agħti Fuq hekk, għa- jab fis-Sala għa tiegħu ta' Ġojjellier. Iżda hu ħadem biss ħwejjeġ għall-imgħallmin igħix hi l-qagħda al-lun, ma tħallihx li jmur 'Prieste, pajjiżu. Għalhekk talab li iegħu għal iegħu biss.