Hajr lis-Sur Anton Spiteri Disinn tar-Rotunda kif setgħat saret iżda li nbidel matul iż-żmien SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MARIJA -— MOSTA Żewġ anniversarji għall-Mosta — Ir-Rotunda titwieled 170 sena ilu IB Tiġi kważi b' mod naturali li meta taħseb fil-Mosta mill-ewwel tassoċjaha mal-knisja rotunda tagħha. Dan għaliex l-istess kobor u għoli ta' dan il-bini ma jistax jinħeba mill-bini tal-madwar. Il-ġojjell ta' l- arkitett George Grognet de Vassċ hu l-punt ta' referenza f'din il-belt fiċ-ċentru tal-gżira Maltija. Xogħol fuq stil neo-klassiku imma b' fattizzi personalizzati ta' l-arkitett li jagħtu lil dan il-bini tond il-karatteristika tiegħu. lfakkrek fil-Pantheon, dak it- tempju tond, monument ta' Agrippa li kien sar knisja Kattolika wara 'l waqgħa ta' l-Imperu Ruman. Fl- istess ħin il-proġett ta' Grognet (jew Grongnet kif ġieli ffirma ismu dan l-arkitett stess) mhux kopja perfetta ta' dan il-bini Ruman għax dan l-arkitett Malti ta' dixxendenza Franċiża ra li fir-Rotunda tal- Mosta jħalli t-timbru tiegħu. Kien 170 sena ilu li dan il-proġett twieled u ġie approvat. Fil-fatt il-Kap ta' l-Inġiniera Ingliżi aċċetta d-disinn ta' dan il-bini fil-15 ta' Marzu 1833. Ġimgħa wara, fil-2 l ta' l-istess xahar inħareġ il-permess biex jinbeda x-xogħol mid-Direttur tax-Xogħolijiet Pubbliċi. Kien proġett li ma kienx nieqes mill-kontroversji. Ma kienx niżel tajjeb ma' l-Isqof ta' Malta Francesco Saverio Caruana li ma rax fid-disinn ta' Grognet bini li kien jixraq għal knisja Nisranija. Kien hemm ukoll kontroversji fuq id-disinn mil-lat tekniku għax ħarġu dubji fuq kemm kien possibbli jitla' dan il-bini hekk kbir. Grognet ġie affrontat fuq l-istruttura li ħażżeż għax kien hemm minn ddubita kemm koppla hekk kbira setgħet tieqaf fuq is-sodda tal-franka li kienet ġebla ratba. Kienu x'kienu l-problemi, il-Kappillan tal- Mosta Dun Felice Calleja dan id-disinn għoġbu u ħadem bla rażan biex din ir-rotunda titla'. U hekk ġara. Ġab l-approvazzjoni tat-Tenent Gvernatur Frederick Cavendish Ponsonbv wara li dan waqqaf kummissjoni biex tistudja l-proġett biex b'hekk fit- 30 ta' Mejju 1833 fl-erbgħa ta' wara nofsinhar saret iċ-ċerimonja tat-tqegħid ta' l-ewwel ġebla ta' dan it- tempju. Fil-preżenza tal-Gvernatur Ponsonbv innifsu u l-Arċidjaknu Dr. Salvatore Lanzon, Vigarju Ġenerali, flimkien ma' għadd ta' mistednin distinti, ġie varat proġett li r-riżultat tiegħu hu t-tempju lill-Assunta li l- Mosta tant hi kburija bih. Ir-Rotunda bdiet tinbena taħt l-imgħallem Ġużeppi Mangion minn Birkirkara iżda maż-żmien l- imgħallem Anġlu Gatt miż-Żejtun ħa l-proġett f'idejh biex rah tiela' u jieħu l-forma li għandu Ħadmu fuq dan it-tempju numru ta' ħaddiema bi ħlas iżda aktar minn hekk ħadmu ħafna Mostin b'xejn. Dawn il-membri tal-komunità Mostija taw sehemhom fil-ħin liberu tagħhom u fuq kollox fil- Ħdud u l-festi. Biex il-proġett jibqa' wieħed 'Mosti' anki l-ġebel inqata' mill-inħawi tal-Mosta. Il-materja prima ngiebet min-naħat imsejħa Ta' Durumblat jew Dullambrot viċin it-Torri Cumbo. Kien proġett li jiswa' ħafna flus. Taw ġidhom il- Kappillan Calleja u s-suċċessur tiegħu, il-Kappillan Giovanni Maria Schembri u ħafna nies oħra. Kien tempju li nbena matul snin u snin ta' ħidma. Kien fit- 18 ta' Frar 1860 li l-knisja l-qadima li kienet għadha wieqfa ġewwa r-Rotunda bdiet tiġi maħtuta sakemm fil-11 ta' Marzu ta' dik is-sena l-Isqof ta' Malta Gaetano Pace Forno fit-3.30 ta' wara nofsinhar wasal il-Mosta u intona Te Deum bħala ringrazzjament li wara 27 sena ta' xogħol, il-koppla issa kienet magħluqa. L-erba' personaġġi l-aktar li ħadmu f'dan ix-xogħol kolossali kollha jinsabu midfunin ġewwa t-tempju li tant taw biex jarawh wieqaf. Għalhekk il-kappillani Calleja u Schembri, l-arkitett Grognet u l-imgħallem Gatt kollha jinsabu jistrieħu għal dejjem fir-Rotunda tal-Mosta. It-tempju ddedikat lil Marija Assunta ra d-dawl fl- 1833 u għalhekk issa għaddew l 70 sena mill-bidu ta' dik li kellha tkun knisja ta' kobor u forma li l- Maltin mhux imdorrijin jaraw bħalhom. Fuq kollox kien beda dak il-proġett li l-Mostin tant għadhom kburin bih u li poġġa l-Mosta fuq il-mappa ta' Malta. Permezz ta' din ir-Rotunda, il-Mosta saret magħrufa mhux biss mal-Maltin u l-Għawdxin iżda wkoll ma' l- eluf kbar ta' barranin li jżuru din il-belt kull sena propju biex jaraw dan it-tempju u jammirawh. L-XXIV Kungress Ewkaristiku isir f'Malta 90 sena ilu Kien avveniment uniku għal Malta aktar u aktar f'dawk iż-żminijiet meta din il-gżira f'nofs il- Mediterran kienet għadha kolonja ta' l-Ingilterra u għalhekk ma kinitx sovrana u indipendenti. Madankollu dan kien avveniment li poġġa 'l Malta fuq il-mappa tar-reliġjon Nisranija għax ġab lejn pajjiżna ħafna nies ta' statura li għal ħamest ijiem attendew għal funzjonijiet li ġibdu eluf ta' nies matul dan il- Kungress Ewkaristiku Internazzjonali. Il- Mosta bir-Rotunda kbira u famuża tagħha spiċċat fost il-postijiet l-aktar importanti f'dan il-Kungress. ma setgħax jonqos, kellhom jibdew minn xhur qabel u hekk sar. Ġew imwaqqfa kumitati varji u saru diskussjonijiet fuq numru ta' siti fejn setgħu jitlaqqgħu eluf ta' nies f daqqa għall-laqgħat il-kbar. Għal bidu kien hemm il-ħsieb li dan isir fil-grawnd tal-futbol ta' San Alwiġi u wara f'dak tas-Sależjani imma fl-aħħar ġie deċiż li l-laqgħat il-kbar kellhom isiru fil-Knisja Arċipretali tal-Mosta. Imma, kien hemm min staqsa: 'il-Mostin kienu ser jaċċettaw li l-knisja tagħhom tintuża għal dan il-Kungress jekk huma jibqgħu barra)' Saret għalhekk laqgħa fuq iz-zuntier tal- knisja biex jaraw kif jaħsbuha l-Mostin. Ir-risposta ma setgħetx tkun aktar ċara. Mhux talli l-membri tal-komunità Mostija laqgħu b' idejhom miftuħa l- proposta għall-użu tar-Rotunda imma kienu lesti wkoll li joffru djarhom biex jingħataw dan l-unur. Għalhekk din il-kwistjoni issa kienet ċċarata. Saru l- arranġamenti kollha meħtieġa, inħareġ il-programm u tħejjew it-toroq u s-siti li kellhom jospitaw il- kungressisti u l-poplu li kien ser jattendi. Kien it-Tlieta 22 ta' April 1913 meta wasal Malta il-Legat tal-Papa, il-Kardinal Domenico Ferrata u għall- Maltin il-ħolma ta' dan il-Kungress kienet issa saret realtà. Kien l-għada l-Erbgħa, 23 ta' April, l-ewwel jum uffiċċjali ta' l-XXIV Kungress Ewkaristiku, u hawn mill-ewwel daħlet fix-xena l-Mosta. Dan għaliex fit- 2.45 ta' wara nofsinhar Ferrata telaq mill-Belt Valletta għall-Mosta. Fit-triq lejn il-Mosta għadda minn numru ta' lokalitajiet fejn intlaqa' min-nies matul ir-rotta. Kif wasal il-Mosta ntlaqa' mill-Kardinali Nava u Lualdi u ġie ospitat fid-dar ta' l-Arċipriet tal-Mosta Dun Pawl Mallia. Ferrata sab raħal imżejjen għall-festa u f'dan it-tiżjin deher ċar kemm il-komunità Mostija kienet tat importanza lil dan l-avveniment reliġjuż u storiku fl-istess ħin. Wara li telaq mid-dar ta' l-Arċipriet Mallia, il-Legat tal-Papa rħiela lejn il-Knisja Arċipretali u waqt id-dħul tiegħu fir-Rotunda ġie esegwit l-Innu tal-Papa mill-Banda Nicolo Isouard. Kien ġewwa l- Knisja ddedikata lil Marija Assunta li l-Isqof Hevlen iddikjara l-Kungress miftuħ. L-għada, 24 ta' April, saret it-tieni laqgħa fil-knisja tal-Mosta. Din bdiet fit-3.30 p.m. fejn kien hemm preżenti dinjitarji tal-Knisja (il-Kardinali Bourne, Nava u Santos) u d-Duka ta' Norforlk, deskrit bħala 'l- ewwel wieħed fost il-Kattoliċi Ingliżi'. Wasal it-tielet jum tal-Kungress u bħal jiem ta' qabel wara nofsinhar il-kungressisti reġgħu ltaqgħu fir-Rotunda tal-Mosta. Kien f'dan il-jum, 25 ta' April, li nqrat telegramma mibgħuta mis-Segretarju ta' l- Istat tal-Vatikan, il-Kardinal Merrv de Val li fiha il- Papa Piju X ingħaqad mal-parteċipanti spiritwalment fil-Kungress. Intbagħtet ukoll il-barka Appostolika tal- B'tifkira tal-Kungress Ewkaristiku 1913 - 2003 SOĊJETÀ FILARMONIKA SANTA MAKIJA - Wasal is-Sibt, 26 tax-xahar u reġa' kulħadd għall- Mosta. Kien madwar il-ħdax ta' filgħodu meta l- Kardinal Ferrata mar fil-villa ta' Dr. Grech Mifsud fejn ittieħed ritratt formali li fih kien hemm il-kardinali u l-isqfijiet kollha. Minn hemm għar-Rotunda għar- raba' u l-aħħar laqgħa ġenerali fil-knisja. Ħadet sehem ukoll f'din l-aħħar ġurnata fil-Mosta l-Banda Nicolo Isouard li ngħaqdet f'dimostrazzjoni li laqgħet lill-Kardinal Ferrata matul Via Nuova Valletta u wara l-Banda kompliet b' daqq li bih ferrħet lin-nies ħdejn iz-zuntier tal-knisja. Għalkemm il-Kungress ma spiċċax hawn, imma għall-Mostin din kienet l-aħħar minn erbat ijiem ta' avventura liema bħala. Daqsxejn ta' raħal, dak iż- żmien bi ftit eluf ta' abitanti, kellu jkun is-sede ta' kungress internazzjonali b'dawk id-dinjitarji kollha li ltaqgħu fuq suġġett daqshekk importanti fit-twemmin Nisrani, ir-reliġjon li huma kienu tant ilhom iħaddnu b' devozzjoni u konvinzjoni. Biex il-Mostin ma jinsewx raw li jpoġġu lapida ta' tifkira ta' dan l- avveniment tant kbir fl-istorja tagħhom. Din il-lapida li tinsab taħt il-kampnar tal-lvant (jew fuq il-lemin meta tħares lejn il-faċċata tal-knisja) hi bil-Latin u ġiet komposta mill-Prof. Dun Franġisk Sciberras. Tirrakkonta l-avvenimenti ta' dawk il-ġranet u ssemmi n-nies li attendew fir-Rotunda f' dawk l- erbat ijiem straord-inarji. Tifkira oħra kienet il-bdil ta' l-isem tat-Triq Nuova Valletta li kienet infetħet fl-1854. Issa wara dan l- avveniment kbir it-triq sar jisimha Triq il-Kungress Ewkaristiku u hekk għadha sal-lum. Il-Mosta setgħet tħossha ferm tal-Kungress Ewkaristiku sodisfatta li kienet ospitat parti importanti mill-Kungress Ewkaristiku li oħrajn bħalu kienu saru fi żmienijiet oħra fi bliet bħal Pariġi (1888), Ġerusalemm (1893), Ruma (1905), Londra (1908) Madrid (I911)u Vjenna (1912). Dan kollu ġara 90 sena ilu. U seta' ġara biss għax inħass li r-Rotunda tal- Mosta kienet post mill-aktar denju għal- laqgħat ta' dan l-XXIV Kungress Ewkaristiku Internazzjonali. 'Editorjal: 150 Sena mit-Twaqqif tar- Rotunda', il-Mosta (Jan. Apr. 1983), p.6. (1996): /25 sena mit- twaqqif tal-Banda Nicolo Isouard fil-Mosta 1871-1996, Soċjetà Filarmonika Nicolo Isouard, Malta. Bonnici, J. u Cassar, M. (1988): Tifkira tal-Kungress Ewkaristiku Internazzjonali Malta 1913, Malta. Borg, J. u Sant, JA. (1998): /t-Torog tal-Mosta: Ismijiet u Tagħrif Dwarhom, Kunsill Lokali Mosta, Malta. Programm: Ftuħ ta' Ġnien Pubbliku Ġorġ Grongnet de Vassċ'- Il-Ġimgħa, 20 ta' Guru 2003. Żewġ kartolini li jfakkru l-Kungress Ewkaristiku maħruġa mill-Kunsill Lokali Mosta