26 Il-Għanja tal-Għarusa tal-Mosta' b'xi żieda Waħda mill-eqdem għanjiet li għandha Malta hija dik li tfakkar fil-ġrajja tal-''Għarusa tal-Mosta''. Din l-għanja sabiħa taż-żmenijiet l-imgħoddija dari kienet magħrufa bosta, imma llum mhux la kemm issib min għadu jafha. B'xorti tajba, qabel ma ntilfet għal kollox, sabet min itawwlilha daqsxejn ħajjitha bil-kitba L-ewwel ma dehret kelma b'kelma kien fl-'Archivio Glottologico Italiano' (7) mill-Professur Luigi Bo- nelli' li kien semagħha hawn Malta, aktarx minn għand Preca. Fl-1004 imbagħad, wara l-mewt ta' Annibale Preca, is-Sur Fons M. Galea, Ħareġ il-ktieb ta' Preca ''Malta Cananea'' li fih reġ- għet dehret l-''Għanja tal-Għarusa tal-Mosta'' (paġ. Bħal ma jgħid Preca nnifsu, huwa kien ħa l-għanja mill-manu- skritt li kien tah ħabibu Dun Pawl Chetcuti mill-Mosta, u dan kien ħa l-għanja minn fomm zitu xiħa. Billi mill-Malta Cananea' ma kienux Ħarġu filief elf kopja u għalhekk illum mhux la kemm tiltaqa' miegħu, tħajjart kieku nerġa' nġib din il-Għanja Maltija, biż-żjieda ta' żewġ strofi li ma jidhrux f'dik li tana Preca. u li jiena smajt minn għand ommi li kienet tgħallmitha minn għand nannitha, minn Ħal Għargħur. Għal dik li hi punteġġjatura u tifsir aħjar wieħed iġib dak li kiteb Preca, li niżżel kollox kiflilu ġie mfisser, jew kif ikienu jfis- sruh in-nies fi żmien meta l-għanja kienet għadha jħajja f'ħalq il-poplu, ĦILLGĦARUSA TAL-MOSTA' Argument, Ma għandna l-ebda tagħrif fuq din il-ġrajja storika. It-tradizjoni li tinsab f'din il-għanja tgħid biss li nsterqet għarusa friska, mill-Mosta, nhar it-tieġ, mit-Torok, f'waħda mill-Ħabtiet tagħhom ta' sikwit, u meħuda lsira fil- Barbarija. Iż-żmien jista' jkun f'nofs is-Seklu XV; imma xejn m'hu magħruf sewwa, Igħidu li s-serqa saret għall-ħabta ta' Mejju, għax il-bejjiegħa tal-frott ilaqqgħu dan, il-fatt mal-lewż frisk: ''Tal-Għarusa tal-Mosta llewż' Din ħija l-għanja:— Għaliha l-Għarusa tal-Mosta X'sebħilha nhar ta' Tnejn Ġew it-Torok u ħaduha, U Ħħsiebhem ma kellha xejn. Meta ġew il-ħaljin Torok, Beda jidden is-serduq Il-ħaddara kienet isfel, Wil-Għarus fil-għorfa fuq. Ħaduha u marru biha Dawwrulhawiċċha lejn il-Lvant Nezżgħuha kisjet Malta, U xeddewlha t-turbant. (Varjanti) Ħaduha u sejrin biha U qegħiduha fuq il-poppa; Neżżgħuha kisjet Malta, U xeddewlha l-ħalja ġobba Għaliha l-Għarusa tal-Mosta, X'sebħilha nhar ta' Tnejni Qalbha ttaqtaq minn ġewwa, Kif għaddietu dak il-lejl. Qabduha u ħaduha, Irrigalawha lill-Baxar, Huma ikoll ferħu biha, Daru magħha kbar u żgħar. 4Ħu il-mant u omxot dlielek, Ħu l-muftieħ, ixrob u kul — liena ikel le ma niekol, Qabel rafili, il-Mosta, mmur. Qabel immur raħli, il-Mosta, Tomxothomili l-ħanina ommi, U tidforhomli z-zija Kozza.' UGgħarusa, la ssewwidx qalbek, Nagħmluk sultana ta' Ġirba-' —''X'jiswieli li nkun sultana, La wqajt f'idejn l-Ibirba 7' (Varjanti) UGħarusa, la ssewwidx qalbek, Nagħmluk sultana ta' l-ibliet. ' — 'X'jiswieli li nkun sultana, La wqajt f'idejn liklieb 7 ' 4Ja Sidti, la ddejjaqx qalbek; Hawn il-ħwejjeġ ilbes u żżejjen' — UNilbesr-—Nażża għal wiċċek Jien ilsira kelli nsir għal dejjemf' (Varjanti) $ Hemm is-senduq, ilbes u żżej- jen.' UNilbes 7—Għobra għala wiċċi Waqajt ilsira għala dejjem f' Hemm is-sodda, irpoża, strieħ —'Nirpoża7— Għobra għala wiċċi, Waqajt ilsira għand il-klieb f'$ (f) Dawn iż-żewġ strofi smajthom jiena u niżżilthom biex inġib l-għanja sħiħa. li jinsabu fihom it-tnejn, tgħobra għala wiċċi' fissruhomli hekk ''X'miżerja waqajt fiha jien' Tajjeb wieħed ikun jaf li f'lok il-kelma ''għobra' Preca jġib 'Nażża' imma mbagħad huwa nnifsu jgħid li majafx fiż-żgur jekk kenitx din. il-kelma tal-manuskritt li minnu ħa l-għanja, għax ma setgħax jagħrafha. Kif niżżilha Preca, il- vers jieħu tifsira ta' saħta. bħal meta ngħidu ''jiżżi għalik Kif smajtha jien, bit-tifsira li tawni, il-vers inissel fina aktarx mogħidrija (għall-għarusa) milli saħta, u mibegħda (għal min qed igħidilha l-kliem.) 38 —'Motru għidu 'l-ommi l-Ħa- —''Morru għidu liz-zija Kozzi nina, Li l-fidwa tiegħi hi seba' mija'' Li l-fidwa tiegħi hi seba'mija'' —('Aħjar seba' mija fis-senduq —(''Aħjar seba' mija fis-senduq Inkella bint oftti mifdija) Inkella binti mifdija. ') — Morru għidu 'l-Għarus tieglii, Li l-fidwa tiegħi hi seba' mija' ('Inbiegħ il-għalqa 'l flienja, Jekk tħobbni, neħilsu ta' għodwa sabiħa: mill-fird ta' bejnietna, nixxenqu dawl ċkejken ningħaqdu, nitwaħħdu, mill-milja tad-dija u mmorru flimkien, li tkun qiegħda ssebbati immorru il-egħmara n thenni l-ħolqien. li qed tistenniena : Jekk le, wkoll inħobbok, sema iżraq igħaltina għoljiet ihennuna ix-xbiha biss tiegħek; tkunilna benniena inbiegħ l-hena tiegħi il-firxa tal-ħdura; biex nixtri għalik. u l-kwiekeb u l-qamar Ingħaddi dil-ħajja bil-lejl idawluna, waħidieni u mbiegħed, mill-bqija tad-dija hiss naħseb, biss noħlom, li għamlet il-jum nixtieqek nixxenqek l-agfisafar jagħnuna hienja iżda rridek u miegħi tingħaqad bil-ferħ tar-rebbiegħa, u ħsiebek għalik. bil-ferħ taż-żgħożija, Jekk le, wkoll inħobbok, bil-għana jħannuna; u troddli l-imħabba. fil-jum. tas-sajf xemxi l-urieżag u n-naħal ifertħiu lil qalbna bil-ferħ ħiemed tagħhom. inqattgħu ħajjitna nimirħu fil-ħlewwa u mmutu fil-ħlewwa il-Mewt illi żżurni xħin wita jitriegħed u ġebel jixxengel u l-ajru jitħeġġeġ u s-sema jkun mgħaddab u inbeżża' l-ħolqien, ' M. Mizzi (Student tal-Letteratura.) raiiitonijożaniti