POEŻIJA MHIX MAGĦRUFA TA' PATRI CUSCHIERI Ta' Ġ, CASSAR PULLICINO IL-ĠABRA tal-poeżiji bil-Malti ta' Patri A, Cuschieri li ħarġet fl-1967 bil- ħidma ta' Patri Serafin M, Abela, Karmelitan, imliet vojt li kien ilu jin- ħass fil-Letteratura Maltija, Il-ktieb kien milqugħ tajjeb mill-istampa, u mir-rivisti letterarji kif ukoll fl-imkejjen akkademiċi ta' dawn il-gżejjer. Mhux il-ħsieb tiegħi f'din il-kitba li nagħmel apprezzament ta' Cuschieri l-poeta, Irrid biss inwassal quddiem il-qarrejja poeżija oħra ta' Cuschieri li ġiet f'idejja wara l-ħruġ tal-ktieb tal-poeżiji tiegħu. Nhar il-5 ta' Lulju, 1947, jiena u ġej mill-għawm, kont iltqajt ma' Cuschieri fuq il-lanċa ta' Tas-Sliema u f'taħdita aktarx fit-tul kien tani bosta tagħrif dwar il-kitba tiegħu bil-Malti, Fost ħwejjeġ oħra kien qalli: 'Għandi wkoll ħafna poeżiji fil-Hmar maħruġin taħt noms des plumes differenti. Waħda minnhom Lil Nurse Edith Cavell, til-'Hmar'.' Għal darba, darbtejn u iktar minn dak iż-żmien jiena dort bir-reqqa l-ħarġiet tal-Hmar biex nara nsibx xi versi li jitkellmu minn dik in-'nurse' qal- biena li kienet issemmiet ħafna fl-Ewwel Gwerra Kbira tal-1914-19. Iżda kien kollu ta' xejn, u wara żmien qtajt qalbi għal kollox u kemm kemm ma bdejtx naħseb li Cuschieri kien qalli ħażin u ħawwad ħaġa m'oħra, Għaddew is-snin, ħarġet il-ġabra tal-poeżiji ta' Cuschieri, u darba waħda — kien il-Ħadd fil-għaxija — kont qed inqalleb il-paġni tal-ġurnal Ġaħan (1915-16) u b'kumbinazzjoni fil-Għadd 170 tal-21 ta' Ottubru, 1916, jiġu quddiem għajnejja l-versi ta' poeżija jisimha Miss Edith Cavell — Sena Wara Mewtba. Meta qtajtha darba, darbtejn, ma fadalli ebda dubju li, għalkemm ma kenitx iffirmata, lanqas b'nom de plume, il-versi kienu dawk li Cuschieri kien semmieli bosta snin qabel. Il-mixja tal-vers, l- għażla tal-kliem u, iżjed u iżjed, xi ħsebijiet dwar il-gwerra li jintrabtu ma' poeżijiet oħra tiegħu, żiedu jsaħħu din il-fehma, Cuschieri huwa wieħed minn dawk il-poeti li ispiraw ruħhom mit-taqlib u t-taqbid li ġiebet magħha l-Ewwel Gwerra Kbira. Għalkemm f'dik il- gwerra Malta ma kenitx fl-ewwel fruntiera tat-taqbid bħalma kienet fit- tieni Gwerra Dinjija, kien hawn nuqqas u għoli ta' ħwejjeġ ta' l-ikel, u Malta sfat sptar wieħed għall-feruti ta' l-Alleati li sabu l-fejqan u reġgħu ħadu saħħithom taħt is-sema kaħlani tagħna. B'danakollu, għal qalb sen- sitiva ta' poeta bħal Cuschieri, il-ġlied u l-qerda bla sens ta' bliet unies ma setgħux ma jqanqlux f'qalbu u jnaqqxu f'moħħu ħsebijiet li fihom juri l-frugħa ta' filosofija aggressiva, u l-kruha brutali tat-taqbid, It-tixrid tad-demm beja l-aħwa l-bnedmin ħallielu impressjoni mill-aqwa lil Cu- schieri. Il-ħarsa tiegħu jixħetha minn din it-tikka ta' gżira fuq l-egħlieqi jħammru ta' l-Ewropa, u jitlob lill-Madonna biex tidħol Hi għall-bnedmin li qegħdin jitqatlu bejniethom, kienu ta' liema lewn u Isien kienu. Fil- poeżija leqaf Magħna, ja Ħanina naqraw: Qalbi f'idejja Omm ta' kull ħniena, F'dal-ħin ta' biża' Lejk nersaq jiena. Nitlob li minna Tbieg ħed kull bemm; Tħallix l-Ewropa Tegħreq fid-demm… Jekk il-gwerra naslu biex inqisuha bħala kastig ta' dnubietna, frott tal-ħażen li misserijietna wirtu minn għand misserijiethom, Cuschieri jitlob lill-Madonna biex, bħala Omm tagħna l-bnedmin, tidħol Hi biex jieqaf it-tixrid tad-demm li għal sena sħiħa ħasel il-bliet u t-rħula u li messu kien biżżejjed biex naddaf dnubietna. Fil-versi Uri li Inti Ommna naqraw: ce Nitolbu u nibku, din ħajjitna minn ftit żmien ilu. Xi ġralek, Marija' mhux ommna int iżjed Ara l-bliet u r-rħula kemm qed iħammru bid-demm taż-żgħażagħ: isma' mal-Ewropa kollha tnebida waħda; ħniena ħniena, Marijal Naddaf imissu dnubietna id-demm li nxtered, id-dmugħ li ħareġ minn għajnejna jmissu ilu li saffa qlubna minn kull tebgħa. Missirijietna minn missirijiethom il-ħażen wirtu, u minnhom aħma. Liema ħaqq ħarisna' ċaħħdu xufftejna saħansitra l-kelma tiegħek, kbir Alla, Iżd'issa ilna sena nibku, Marija, ma baqax fina dnub iżjed. Mhux dejjem mal-blat iħabbat il-baħar, mhux dejjem ikrab is-sema; terġa x-xemx minn sħaba toħroġ u tiddi… Fil-ħerba li ġiebet magħha l-ġwerra nħasdu ż-żgħażagħ fil-fjur ta' saħħithom, sfaw battala d-djar li dari mimlija ħajja, u romlu l-ommijiet. U n-niket u l-hemm li waqa' fuq id-dinja ġieb miegħu, hawn Malta, twaq- qigħ ta' valuri morali malli messejna ma' ġnus oħra li ġew fostna, Dan il- ħsieb Cuschieri jfissru sew fil-poeżija Quddiem Marija biex Teħlisna minn dil-Marda: Imtlew l-oqbra biż-żgħażagħ, id-djar għoddhom battala, Verġni li ġġib fuq driegħek il-Hniena liema bħalha, ħares kemm hemm, kemm nieket ġie fuqna għal għarrieda: jibku l-aħwa lill-aħwa, l-omm tibki lil uliedha… : mita, mitluqa mn'Alla, il-ġnus qabdu f'xulxin u qtajja' ta' nies oħra bdew qalbna għaddejjin, Ob x'għama dik il-ħabta x'tinsija tal-warranil Daħak u mejjel rasu u tkaża sal-barrani. L-omm tibki lil uliedha. L-istess ħsieb itenni Cuschieri fil-poeżija magħrufa Fil-Milied tas-sena 1916. Kien Milied tal-Gwerra u ma setax iġib miegħu l-ferħ ta' dari. Il-baħar ta' demm, ix-xmajjar ta' dmugħ, id- dmija ta' l-aħwa jaħkmu fuq kull ħsieb ieħor, kif jidher minn din is-silta: 'mma l-kelma minn fommi — toħroġli bid-dmugħ, toħroġ miksija — bin-niket tar-ruħ, tar-ruħ li l-ġnus tara — ġo baħar ta' demm jitħabtu, ser jegħ'rqu — iżommu bil-kemm. Ninu Ninu tal-Milied L-ommijiet jibku l-ulied… Minn sħab abjad ileqq donnu tal-fidda X'int tħares, qamar, bħal wieħed miblugħ: iva rajt sewwa: mhux ilma, mhux ilma: dak dmija ta' l-aħwa, dawk xmajjar ta' dmugħ… Motiv jixxiebah, tal-qamar li jifrex id-dawl tiegħu minn bejn is-siġar u bħal jitkixxef il-misteru li hemm moħbi taħt il-lapidi ta' ħajjiet żgħażagħ maħsuda ħesrem, waqt li mal-Ewropa jidwi l-biki u t-tifqigħ tal-ħerba, nsibuh fil-poeżija tiegħu bit-Taljan A; Caduti di leri, miktuba f'Ġunju ta' l-1915, kif jidher minn dawn il-versi: F'din il-kategorija ta' ħsebijiet tidħol il-poeżija Miss Cavell. B'erba' pinzellati ta' mgħallem Cuschieri jurina 'l Nurse Cavell taqdi l-missjoni tagħha mal-morda u mal-feruti. Kullma xtaqet kien li ttaffi kemm tista' d-dmugħ u t-tbatija: Mbux li pajjiżha jikber u jogħla U jmut ħaddieħor bil-għaks u l-ġuħ, Mbux dan minn qalbba xtaqet Miss Cavell: Xtaqet li ttaffi kemm tista' d-dmugħ; Id-dmugħ li ħareġ flimkien mad-dmija Li 'r-rħula xarrbet, xarrbet l-ibliet… Naraw kif hawnhekk l-ideat jorbtu ma' dawk li qrajna fis-siltiet ta' qabel u kif, b'din ix-xhieda ġewwinija, nistgħu naslu biex inqiegħdu dil-poeżija ma' l-oħrajn miġburin fil-ktieb ta' Cuschieri. Imma hemm ħaġ'oħra li, biex ngħid hekk, mà tħallielna l-ebda dubju dwar dan, Cuschieri nnifsu kien tassew milqut mill-ġrajja ta' din in-nurse qalbiena, li tista' tinġabar fi ftit kliem hawnhekk, Edith Louise Cavell (1865-1915) kienet laħqet l-ewwel 'Matron' tal-Berkendael Medical lastitute, Brussels, li meta bdiet il-Gwerra fl-1914 kien sar sptar tar-Red Cross, Fih Cavell kienet iddur bil-feruti, sew Alleati kemm Tedeski. Bejn Novembru, 1914 u Lulju, 1915 kienu bdew jaħbu xi suldati feruti Inglizi u Franċizi fix-chatequ tal-Prinċep Reginald de Crov, ħdejn Mons, u minn hemm jeħduhom fid-djar ta' Cavell u ta' oħrajn fi Brussels, fejn dawn kienu jagħtuhom il-flus sabiex, bil-għajnuna ta' xi gwidi, jaslu sal- fruntiera ta' l-Olanda u jaħarbu minn hemm. Nhar il-5 ta' Awissu it- Tedeski arrestaw lil Edith Cavell u xeħtuha l-ħabs. Hija ammettiet li kienet laqgħet f'darha u għenet biex jaħarbu sal-fruntiera mal-200 Ingliż, Franċiż jew Belġjan. Għaddewha Qorti Marzjali fis-7-8 ta' Ottubru, qatgħuhielha għall-mewt u xkubettjawha fit-12 ta' Ottubru, 1915.7 Cavell sfat vittma tal-ħruxija tedeska u l-mewt tagħha kexkxet id-dinja ċiviliżżata.Ż Hawn Malta saret funzjoni għall-mewt tagħha fil-Kattidral tal-Protestanti, il-Belt, nhar l-24 ta' Novembru 1915,' u mbagħad nhar is-Sibt, 4 ta' Diċembru, fl-Aula Magna ta' l-Università, inqraw żewġ poeżiji Pel Martirio di Miss Cavell mill-Professuri À. Bartoli u V. Laurenza, waqt li l-Professur A, Cuschieri għamel diskors sabiħ ħafna ta' tfakkira Com- 2Hawn Malta kien wasal tagħrif dwar ir-reazzjoni li ġiebet magħha l-mewt ta' Cavell f'kit- biet li dehru fid-'Dailv Telegraph', f''La Metropole', fl-'Echo Belge', u fuq kollox fl-ar- tikolu ta' M. Clemencau fl'Homme Enchaine, tad-29 ta' Ottubru, 1915, Ara Dailv Malta Chronicle tat-30 ta' Ottubru u l-10 ta' Novembru, 1915. $ Ata l-ġazzetta Malta tal-25 ta' Novembru, 1915. memorando Edith Cavell li fih ta tifsira simbolika lil din il-qalbiena, u mill-ġrajja tagħha silet bħal tagħlima li tgħodd ukoll għaċ-ċkejkna Malta, art twelidu. Fid-dawl ta' dan, nistgħu nifhmu aħjar kif u għaliex Cuschieri kiteb il- versi Miss Editb Cavell — Sena Wara Mewtba li issa se nġibu biex bihom nagħalqu dan l-istudju tagħna, B'dak il-Ibies abjad ma' tul ġisimba, Salib fuq s'dirba, iħammar nar, Hekk, b'daħka f'fommba, kienet tkun dejjem Tiġri, titħabat ġewwa l-Isptar, Hekk kont, ja xbejba, meta ġew fuqek; Bid-duwa f'idek ħdejn il-midrub, Rasek ma' rasu tkellmu ferħana, Tistenna jasal il-ħin miktub. Hekk rawk il-morda waqt li kont sejra Ma' dawk il-kiefra qlub tal-ħadid; Kemm bkew, jaħasra, kif rawk għaddejja Tidħak issellem lil kull maridl Mbux li pajfiżba jikber u jogħla, W imut ħaddieħor bil-għaks u l-ġuħ, Mbux dan minn qalbba xtaqet Miss Cavell: Xtaqet li ttaffi kemm tista' d-dmugħ; Id-dmugħ li ħareġ flimkien mad-dmija Li 'r-rħula xarrbet, xarrbet l-ibliet, Meta tal-Kajżer, bħal riefnu qawwi, Il-qilla fuqek, ja Belġju, għaddiet. Għaddiet u ħasdet il-fjur taż-żgħażagħ, Għaddiet u qerdet knejjes u djar 1Ibid, 7 ta' Diċembru, 1915. Li kienu l-għaġeb tas-snajja': kollox, Kollox mill-Belġju dlonk spiċċa u mar. Kollox qerdulek, imsejken, barra Minn ħaġa waħda, barra mill-ġieb: Quddiem l-Istorja, li għad tinkiteb, Kemm kbirt, ja Belġju, Belġju sabiħi Tgħaqqad ma' tiegħek issa għal dejjem L-isem ta' Cavell. Sena għaddiet Sew sewwa; kienet għodwa mill-ikrab, Is-Sema mċajpar mill-lew ir-rmied; U, b'dik il-libsa bajda bħal qalbek, Mort int għall-qatla; mort u mat-tir Waqajt fl-art mejta. U dmugħ kien donnu dak it-taqtir. Qerduk bħal warda waqt li qed tiftaħ; Iżd'ismek baqa', ismek idum Sakemm fid-dinja tibqa' t-tifkira Ta' dit-taqbida kbira tal-lum; U jkun għal dejjem ismek, ja xbejba, Għal min jaf jaqra ġo l-ismijiet, Bħal fanal jixgħel f'lejla waħxija, Bħal kewkba tiddi f'nofs is-smewwiet/