Serq Testa fentinarja BI-201 Il-Gran Mastri, il-Kavallieri, l-Isqfijiet… u tal-Pietà MILL-ISTORJA TAL-KNISJA Li l-knisja Tal-Pietà jiġifieri tal-Ħniena, iddedikata il Marija Addolorata hija l-ewwel knisja fil-gżejjer Maltin iddedikata lill-Madonna taħt dan il-titlu tad- Duluri, fi żminijiet bogħod magħrufa bħala 'Sancta Maria a Mare' hija knisja u mhux sempliċi kappella storika, ħadd ma jista' jiċħdu. Imma li knisja zgħira ħal din ikollha rabtiet ma' Kavallieri, Gran Mastri u Isqfijiet djoċesani hija xi ħaġa mhux komuni l-aktar minħabba li din il-lokalità baqgħet post żgħir sal- um. L-ewwel nett ta' min ifakkar li l-kelma PIETÀ tfisser ĦNIENA. Il-lokalità tagħna ħadet isimha propju mill-kwadru titulari ta' dil-knisja li juri lill- Madonna mimlija ħniena għal binha Ġesti mitluq mejjet fi ħdanha wara li niżżluh minn fuq is-salib li kien imsammar miegħu għal tliet sigħat. l-knisja tal-lum inbniet fuq oħra eqdem li ġa kienet teżisti fis-sena 1590. Din kienet iddedikata lil Santu okku, il-qaddis Franċiż, patrun tal-impestati. Il- knisja tal-lum inbniet fis-sena 1757 u hija ta' daqs mhux ħażin; għalhekk ma tistax tissejjaħ kappella. Inbniet fi żmien li l-Isqof ta' Malta kien il-Franċiż Mons. Alpheran de Bussan, li l-arma tar-rħam tiegħu wieħed jista' jaraha fuq il-bieb tal-istess knisja. Dil- knisja għandha erba' kappelluni żgħar b'artal f'kull wieħed iddedikati lill-Madonna ta' Loretu b'San Ġwann Battista u l-Beatu Ġeraldu, Fundatur tal- Ordni ta' San Ġwann, artal ieħor ta' Santu Rokku bil-kwadru tal-mewt ta' San Ġużepp jew kif jgħidu xi storiċi oħrajn ta' San Karlu, artal ieħor iddedikat lill-Madonna : tal-Grazzja bil-qaddisin Ġwanni l-Battista, Sant: Ambroġ Isqof u Duttur tal-Knisja, u San Nikola ta' Tolentino Agostinjan datat 1624 u r-raba' artal iddedikat lill-Kurċifiss. Fuq barra tal-knisja wieħed isib xi qniepen ukoll. Irnexxieli nsib xi tagħrif dwarhom. Fid-19 ta' Ġunju 1722 Menville biegħ qanpiena lill-knisja tad-Duluri f'Tal-Pietà li kienet tiżen 185 ratal għal prezz ta' 9 tari kull ratal. Tħallsu 40 skud bil quddiem u l-bqija kellhom jitħallsu fi żmien sena. Il-funditur Morello kellu jkun responsabbli għat-tonalità tal-qanpiena. Il-ħlas finali lil Menville sar fid-9 ta' Diċembru 1723. Perċ mill-prezz tnaqqsu 8 skudi u 9 tari bħala devozzjoni lejn il-Madonna Addolorata. F'dak li għandu x'jaqsam mal-qniepen tal-knisja tad-Duluri illum nafu li Antonio Morello f'April 1804 kien talab ukoll permess biex ikollu funderija 'l barra mill-Bieb tal- Bombi f'Tal-Pietà eżatt ħdejn il-knisja tad-Duluri. Ta' min jgħid ukoll li Morello kien ġa kera dar bi ġnien għal 8 snin f' Mejju tal-istess sena mingħand l-aħwa Beneditta u Liberata Libreri. Dan kollu jinsab fl-atti tan-Nutar E. Cremona. Fis-sena 1812, Morello fonda qanpiena oħra għall-knisja tad-Duluri li swiet 200 skud. Sal-14 ta' Marzu 1820 dil-qanpiena kienet għadha ma tħallsitx kollha. Kien Lorenzo Scicluna li għalaq il-kont billi ħallas il-bilanċ ta' 25 skud u 5 tari. MILL-ISTORJA PARROKKJALI U PASTORALI Din il-knisja tad-Duluri kienet parti mit-territorju tal-Parroċċa ta' San Pawl Nawfragu fil-Belt Valletta. Kien minħabba l-bogħod minn din il-parroċċa li fis- sena 1721 ir-residenti ta' Tal-Pietà li kienu jlaħħqu mal-450 ruħ, talbu lill-Isqof ta' Malta biex il-knisja tagħhom issir viċi parroċċa. Kummissjoni Festa Madonna tar-Rużarju Ta' Fatima Pietà- Gwardamanġa 2017 Festa Ċentinarja 1917-2017 Sena Cannaves laqa' din it-talba. L-istess Isqof kien ġa waqqaf benefiċċju lil dil-knisja billi ħatar rettur għaliha sa mis-sena 1714. Iżda sfortunatament ma damitx wisq taqdi d-doveri pastorali bħala viċi parroċċa għax fis-sena 1740 ingħalqet u d-drittijiet kollha li kellha tteħdulha u ġew mogħtija lill-Furjana li fiha kienet għadha kemm tlestiet il- knisja l-ġdida ddedikata lil San Publiju, l-ewwel Isqof ta' Malta. Fil-fatt il-Furjana saret parroċċa għaliha fis-sena 1844. RABTIET MAL-ORDNI TA' SAN ĠWANN Minkejja ċ-ċokon tal-lokalità ta' Tal-Pietà dan ir- raħal kellu rabtiet mill-qrib mal-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Dan forsi minħabba li huwa qrib il- Port ta' Marsamxett u qrib ħafna tal-Port il-Kbir. Fil- fatt ġa rajna li l-lokalità kienet tifforma parti mill- Parroċċa ta' San Pawl Nawfragu tal-Belt Valletta u wara mill-Parroċċa gdida ta' San Publiju fil-Furjana. Il-lokalità kellha rabtiet mill-qrib sew mal-Ordni. Kavallier magħruf ħafna kien Fra Wolfgang Filippu Guttenburg. Dal-kavallier Żvediż, biex titwettaq wegħda li kien għamel qabel, offra lill-knisja tad- Duluri kwadru kbir tal-injam b'xena tal-qtugħ ir- ras tal-Battista, patrun tal-Ordni. Dan il-kwardu fih ukoll l-Arma tal-familja Guttenburg u rħama taħtha bi skrizzjoni. Minbarra dal-kavallier Żvediż wieħed jista' jara wkoll li quddiem l-artal maġġur tal-knisja jinsabu żewġ oqbra li fihom hemm midfunin żewġ kavallieri oħra tal-Ordni ta' San Ġwann. Wieħed huwa kavallier Franċiż jismu Fra Guillaume de Bernart d'Anvers u l-ieħor kavallier Taljan Fra Vincenzo Ruffo li kien miet bil-pesta fis-sena 1676. Nafu wkoll fi żgur li hemm erba' Gran Mastri li kellhom xi konnessjoni mal-Istorja ta' Tal-Pietà u l-knisja tad-Duluri. Il-Gran Mastru Franċiż Alof de Wignacourt (1610-1615) kien qabbad lill-arkitett Malti Giovanni Attard biex jagħmel pjanta għal knisja ġdida f' Tal-Pietà. Il-Gran Mastru stess kien ħallas għaliha fis-sena 1612. Ta' min ifakkar li dan l-arkitett Malti kien l-istess wieħed li ppjanta l-bini tal-akwadott li ġab l-ilma ġieri mill-għoljiet ta' Ħad- Dingli għall-Belt Valletta. Gran Mastru ieħor, u dan kien il-kawża li tneħħiet il-viċi parroċċa tad-Duluri f' Tal-Pietà, kien il-Gran Mastru Portugiż Fra Anton Manoel de Vilhena Dan ried li l-knisja ta' Sarria ssir il- parroċċa tal-Furjana u li t-tali parroċċa ma taqax taħt il-ġurisdizzjoni tal-Isqof ta' Malta. L-Isqof ma tax permess għal dan u allura malli l-knisja ta' San Publiju kienet kwazi lesta mill-bini tagħha, l-Isqof Fra Gaspare Gori Mancini waqqaf il-knisja ta' San Publiju bħala viċi parroċċa flok tad-Duluri f' Tal- Pietà. It-tielet Gran Mastru li kellu ħafna nkwiet kien l-Ispanjol Fra Francisco Ximenes de Texada (1773-1775). Dan għakkes lill-poplu b'taxxi iebsa u inġusti. L-Isqof ta' Malta Fra Carmine Pellerano ħa hu stess petizzjoni tal-kleru djoċesan lill-Papa kontra dawn it-taxxi inġusti. Mons. Pellerano spiċċa hu stess vittma tal-istess Ordni għax ma tħalliex jiġi lura fid-Djoċesi tiegħu ta' Malta u qatta' l-aħħar għaxar snin tiegħu f'Ruma u Malta baqgħet għal għaxar snin bla Isqof. Kien fi żmien dan il-Gran Mastru li l-mexxejja tal-kleru Malti kienu jiltaqgħu bil-moħbi fil-knisja tad-Duluri f'Tal-Pietà ħalli jqajmu rewwixta fost il-poplu kontra l-Ordni fuq il- wistjoni tat-taxxi. l-mexxej ta' din il-rewwixta ma kien ħadd ħlief Dun Gejtanu Mannarinu li meta nqabad ma' sħabu ġie mitfugħ il-ħabs sakemm kienu ġew il-Franċiżi ta' Napuljun li ħelsuh. Hawn ta' min jgħid li Dun Gejtanu kien ħelisha mill-mewt għax kien kixef il sħabu li kienu ġew mgħallqin. L-aħħar Gran Mastru li kellu sehem dirett fl-istorja tal-knisja tad- Duluri kien il-Gran Mastru Franċiż Fra Emanuel Marie de Rohan Polduc (1775-1798). Il-knisja tad-Duluri hija mibnija f'tarf ta' kalanka f'Tal- Pietà. Ġa ktibna li din il-knisja kienet magħrufa bħala ta' 'Sancta Maria a Mare' jiġifieri li kienet mibnija ħdejn ix-xatt. Minħabba f'hekk kienet tbati minn ħafna umdità u melħ mill-baħar. Wara xi ħalba xita l-knisja kienet tiġi wkoll mgħarrqa. Għalhekk il-Gran Mastru De Rohan ħatar kumitat i ddeċieda li titħaffer trinka madwar il-knisja ollha minn barra ħalli kemm jista' jkun tissolva -problema tal-umdità u l-melħ tal-baħar. Il-Gran Mastru ħallas hu stess biex tissolva din il-problema. Ix-xogħol kollu sar bejn l-1755 u l-1779. Dan ix- xogħol kollu li sar fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann u s-sehem li tat il-knisja u d-djoċesi ta' Malta fil- okalità ta' Tal-Pietà juri l-interess partikulari u -importanza li l-istituzzjonijiet tal-istat dejjem taw il xi lokalitajiet anki żgħar f'Malta. Kummissjoni Festa Madonna tar-Rużarju Ta' Fatima Pietà- Gwardamanġa 2017