IT-TWAQQIF TA' PARROĊĊA GĦAL-LVANT TA' GĦAWDEX U KEMMUNA FL-1688 Ħafna ttentaw janalizzaw u jinterpretaw dak li ġara fit-28 ta' April 1688. Ħafna wkoll setgħu kienu l-motivi tagħhom. Kull bniedem, anke l-istoriku, għandu l-preġudizzji u l-forma mentis tiegħu, kif ukoll, kull storiku huwa prodott ta' soċjetà, kultura li fiha jgħix u jimrah. Li niċħdu dan inkunu qed naqtgħu l-bniedem mill-umanità tanġibbli tiegħu li tieħu postha fi żmien u spazju. Dawk li interessaw ruħhom jistudjaw il- ġenesi tal-parroċċa ġdida għal-Lvant ta' Għawdex fl-1688, terġa', lanqas ma kienu kollha storiċi — ħafna minnhom kienu biss dilettanti. Dan ma għen xejn biex l-affarijiet jissolvew. Anzi, kompla ħabbel il-kobba — li minnha nfisha diġà ma kinitx xi avventura eċitanti u pjaċevoli bħal tar-Robinson Crusoe- biex, jekk almenu ma tinħallx, jinstabilha mqar xi tarf. L-istorjografija (jekk tikkwalifika li tiġi msejħa hekk) li trattat dan l-istudju partikulari fil-passat u anke riċentament tista' tinqasam fi tlieta. Hemm dawk li kienu motivati, jekk mhux ukoll ikkummissjonati min- naħa 'l waħda. Bl-istess manjiera min-naħa l-oħra, u dawkli kienu aktar newtrali, anke jekk waslu biex ħadu xi pożizzjoni partikulari. X'tistenna mill-ewwel żewġ kategoriji Ġeneralment, kulħadd dawwar il-leġittimità tal-parroċċa fuq in-naħa tiegħu. F'ħafna mill-'istudji' li saru, in-nuqqas ta' oġġettività, mhux talli kienet trattata ħalli ma tgħarraqx kollox fis-suġġettiviżmu, imma talli kienet rampanti u determinattiva. Sal-lum donnu għadu suġġett li joħloq kontroversja kull darba li ssemmih, u jkun hawn min jgħidlek: 'Oqgħod attent ħalli ma taqlax inkwiet' Xħin nirrifletti dwar dan kollu, nirrealizza kemm l-istorja għadha użata għal xi kwalifika ta' leġittimità li individwu jew komunità jista' jkollha fuq ħaddieħor. Barra minn dan, għadha wkoll storja parrokkjalista li aktar mill-ġid, ħsara tista' tagħmel. Id-djalettika ta' 'aħna' u 'huma', tal-'jien' u l-ieħor' hija rifless ta' kumplessità li nsofru biha, xi waqtiet b'mod esaġerat, aħna l-Maltin — f'ħafna oqsma. Hija taqbida għall- identità li bħala nazzjon żgħir dejjem ried ifittex u jmantni; identità li dejjem kellha tiddistingwi ruħha mir-realtà tal-bqija li hi ħafna akbar, mostruża u tista' tiblagħna f'kemm trodd salib. Nasal biex ngħid ukoll li forsi għadna ma mmaturajniex biżżejjed biex nistudjaw l-affarijiet b'mod aktar intelliġibbli, onest u b'motivazzjoni waħda — it-tfittxija għall-verità, anke jekk din tal-aħħar hija kumplessa (jekk mhux ukoll xi drabi tfieri u toħroġ id-demm), daqs kemm hu kumpless il-bniedem u dejjem f'xifer l-irdum għax mheddha bir-relattiviżmu, bħal ġarra fina fina li tista' tinkiser. Dan l-artiklu ser jipprova jorjenta l-perspettivi u jerġa' jevalwa l-evidenza ta' kif setgħu seħħew il-ġrajjiet. Ma naspira bl-ebda mod li dan li ser nikteb huwa perfett, jew li huwa finali u inkontestabbli, imma ser nittenta nagħti l-aħjar. L-oriġinalità ewlenija ta' dan l-artiklu se jkun prinċipju, jew aħjar, distinzjoni li ser nintroduċi ma' dawk li kitbu qabli. Meta flejt l-evidenza dehrli li hemm bżonn nelenka d-distinzjoni bejn dak li ġie intenzjonat u promulgat b'mod uffiċjali u formali, (jiġifieri mill-isqof, il-vigarju ġenerali, in-nutar u oħrajn li kollha kemm huma kienu barranin — mhux mill- inħawi in kwistjoni), u dak li ġie mifhum u mwettaq fil- prattika u b'mod informali (jiġifieri min-nies infushom li kellhom jgħixu dawn il-bidliet, bħall-kappillan Bernard Haber u oħrajn). Stampa ġenerali ta' kif kienet imqassma l-popolazzjoni Għawdxija jagħtiha ċensiment li kien sar fl-1667. Għawdex kellu popolazzjoni ta' 4,168 ruħ. In-Nadur kien fih 178 ruħ jgħixu f'37 dar. Biex inqabbluh — dan huwa sostanzjalment inqas mix-Xewkija (403 ruħ) u l-Għarb (324 ruħ). Fil-fatt dawn kienu l-akbar irħula ta' Għawdex, naturalment wara l-Kastell u s-subborg, u kienu huma l-ewwel reġjuni barra r-Rabat li twaqqfu parroċċi (1678 u 1679 rispettivament). Iżda n-Nadur kien fih nies daqs bejn wieħed u ieħor ta' Sannat li kien fih 173 ruħ. Mill-banda l-oħra, il-Qala kellha biss 65 ruħ jgħixu f'Id-il dar, inqas minn terz tal- popolazzjoni tan-Nadur u kważi daqs l-Imġarr (57 ruħ f'1d-il dar), Marsalforn (55 ruħ), u l-Fontana (61 ruħ). Kemmuna kien fiha 27 ruħ fi 8t idjar. B'kollox, skont dan iċ-ċensiment tal-1667 (21 sena qabel it-twaqqif), it-territorju li twaqqaf parroċċa kien fih 327 ruħ jgħixu f'73 dar. Iċ-ċensiment mela jħallina b'dan il-kwadru. ' Wara li kienet inħasset il-ħtieġa għall-qtugħ ta' parroċċi ġodda f'Għawdex minn snin qabel u b'mod immedjat sa mill-1687, kien bid-digriet 'Cum In Prima', li permezz tiegħu, l-Isqof ta' Malta u Għawdex Davide Cocco Palmieri (1637-1711) fit-28 ta' April 1688, waqqafhom. Dakinhar il-parroċċi l-ġodda kienu f'din l-ordni u b'dan l-isem: Santa Margerita ta' Sannat, Sant'Anton tax-Xagħra, Santa Marija tal-Qala u Santa Marija taż-Żebbuġ.' Minbarra li d-digriet isemmi dan, huwa jidħol ukoll xi ftit iżjed fid-dettall f'kull parroċċa ġdida li kien qed iwaqqaf, Li jinteressa l-aktar hawn huwa dwar Santa Marija tal-Qala. Punt inkontestabbli hu li din il-parroċċa l-ġdida kienet tinkorpora fiha l-Lvant ta' Għawdex u Kemmuna. Id-digriet huwa kemmxejn twil, iżda parti minnu li trid tingħata l-importanza li tixraqilha hija fejn jiġi dikjarat li dawn il-parroċċi qed jitwaqqfu - fit-tieni folja. A eko Deċiża, si ek Dr ŻAD A ħenn, WAHL e AT A ija XĠAb a' ĠĠ dkwfu. pig dezjan f lkrrek b bo ĦAĠA BA ALs, ŻJIE KO ALABL efeern Doveba th, Atonetta; b-Avrtizen: venkraċa- alWWER m7, sBa- : l riti. Qtentiċit dekan bra gha $ eMaĠ/eD F-PAWJ va f, ienti sKĠon l k ' Il- kliem libih id- l-digriet Cum In Prima' jwaqqaf il-parroċċa fl-1688. li bil-Malti tiġi tradotta: Filwaqt li niddikjaraw li minn issa 'l quddiem u għal dejjem l-imsemmija knejjes ta' Santa Margerita ta' Sannat, ta' San Anton ta' Caccia, ta' Santa Marija tal-Qala, u ta' Santa Marija tal-Virtujiet jew Imtellgħa s-Sema taż- Żebbuġ, jew inkella oħrajn li għandhom jinbnew mill- ġdid f'imkejjen li jiġu minna indikati iktar 'il quddiem, huma verament u b'effett (immedjat magħżula bħala parrokkjali taħt it-tmexxija ta' Kappillan, u waħda wara l-oħra mifruda bil-poplu (tagħhoml, u bin-nies li jgħixu fl-inħawi rispettivi… Ftit hemm lok għal misinterpretazzjoni f'dawn il- linji. L-isqof Cocco Palmieri waqqaf erba' parroċċi li tnejn minnhom kienu għadhom bla knisja parrokkjali. Jiġifieri meta d-digriet isemmi H qed jaqta' l-erba' parroċċi msemmija qed jitkellem mill-knejjes ta' Sannat u taż-Żebbuġ għaliex dawk kellhom jibqgħu l-istess knejjes fl-istess post iżda jiġu modifikati. Pero fejn isemmi 'jew inkella oħrajn li għandhom jinbew mill- ġdid f'imkejjen indikati iktar 'il quddiem, qed jirreferi għal dik tax-Xagħra u tal-Qala li kellhom jinbnew aktar tard kif indikat. Fi kliem aktar sempliċi u dirett, fir-rigward tal-parroċċi ta' San Anton tax-Xagħra u ta' Santa Marija tal-Qala, l-isqof kien qed jaħtar knisja parrokkjali li għadha ma teżistix, jew aħjar, teżisti biss bħala kunċett a priori. Dan ikompli jagħmel sens ukoll fid-dawl ta' dan li ġej. Iktar 'il quddiem fid-digriet, meta jiġu ċċarati l-limiti u l-beni tal-parroċċi l-ġodda, għall-parroċċa tal-Lvant ta' Għawdex hemm hekk: 'Aħna nordnaw lil Dun Bernard Haber biex jibni għall-kumdità tal-poplu knisja parrokkjali fuq spazju pubbliku fuq l-għolja Ta' Nadur…5 Dan jikkawża ċertu implikazzjonijiet, jekk mhux ukoll paradoss. Ifisser li l-knejjes ta' Sant' Anton tax-Xagħra u Santa Marija tal-Qala' qatt ma kienu knejjes parrokkjali b' mod uffiċjali, jew formali. insara rispettivi: fil-prattika jaqdu l-funzjoni li suppost taqdi knisja parrokkjali, iżda mhux uffiċjalment knejjes parrokkjali, tal-inqas skont id-digriet tal-1688. Hemm ċar li l-knejjes parrokkjali f'dawn il-parroċċi l-ġodda kienu dawk li ser ikunu mibnija. Konsistentament, meta mbagħad jiġi biex jaħtar il-kappillani l-ġodda, id- digriet jagħmel differenza bejn il-parroċċi ta' Sannat u taż-Żebbuġ ma' dik tax-Xagħra u tal-Qala. Fir-rigward tal-ewwel tnejn jgħid dwar kif dawn huma kappillani tal-knejjes parrokkjali eżistenti, waqt li għal dik tax- Xagħra u Santa Marija tal-Qala jgħid li dawn huma kappillani tat-territorju, u ma jżidx li huma wkoll tal-knisja taħt l-istess titlu għax il-knisja parrokkjali tagħhom kienet għadha trid tinbena. Dan mhux argument ġdid. Diġà sostnieh Alexander Bonnici fl-1988. Joseph Bezzina riċentament alluda wkoll għalih fil-kuntest tal-parroċċa tax-Xagħra. Kif kien, iżda, possibbli li titwaqqaf parroċċa mingħajr knisja parrokkjali eżistenti (u damet hekk għal snin sħaħ sa meta tlestiet il-knisja l-ġdida fuq l-għolja 'Ta' Nadur')2 Li wieħed jimmaġina li dan mhux possibbli huwa fallaċju. Id-Drittu Ekkleżjastiku dak iż-żmien kien jifhem b'parroċċa bħala entità ġuridika marbuta ma' territorju, u mhux neċessarjament ma' knisja parrokkjali. It-territorju ta' din il-parroċċa l-ġdida għal-Lvant ta' Għawdex huwa ċar u kien jinkludi fih il-Qala, in-Nadur, Għajnsielem, l-Imġarr u Kemmuna fost oħrajn. Fl-aħħar lista semmejt l-ewwel il-Qala. Jibqa' aspett mid-digriet li jrid jiġi spjegat aħjar. Qabel ma' wieħed . jaqbad ifajjar li fl-1688 twaqqfu Ta' Sannat, ix-Xagħra, in-Nadur u ż-Żebbuġ bħala parroċċi ġodda, irid jiġi kkunsidrat dan li ġej. Fid-digriet 'Cum in Prima' m'hemm imkien b'mod espliċitu li qed titwaqqaf il- parroċċa tan-Nadur. Il-ħin kollu tiġi msemmija Santa Marija tal-Qala. L-iżball ta' wħud kien li dawn qabdu u kkonkludew li qed jirreferi l-ħin kollu għall-knisja ta' Santa Marija tal-Qala. Konklużjoni għaġġelija. Dan fil- fatt mhux dejjem minnu. Fid-digriet, meta tissemma din il-parroċċa in kwistjoni u kif ser ikunu l-limiti tagħha, hemm sikwit imsemmi 'reġjun, jew contrada S. Maria tal-Qala': imma din mhux il-knisjafli Jiġifieri bil-Qala kien qed jirreferi għat-territorju tal-parroċċa l-ġdida mhux għall-knisja ta' Santa Marija tal-Qala. Filfatt, aktar qabel, meta jiġu definiti l-beni u l-limiti tal-parroċċa tax-Xagħra d-digriet jgħid li l-wied tar- ramla nofsu jagħmel mal-imsemmija parroċċa tax- Xagħra u n-nofs l-ieħor 'jitħalla għall-Qala,'2 u l-istess, meta jirreferi għall-inħawi tal-parroċċa tal-Lvant ta' Għawdex, id-digriet isemmi 'contrada tal-Qala u l-pertinenzi tagħha, jiġifieri n-Nadur, Kemmuna u r-Ramla.. Kif jista' dan li għidt jiġi interpretat7 Ix-xenarju hu dan: l-isqof iwaqqaf parroċċa-territorju li jsemmiha Qala u li bħala knisja parrokkjali kellha waħda destinata li tinbena fuq l-għolja 'Ta' Nadur', li għad-digriet kienet biss 'pertinenza' tal-Qala. Minkejja li iktar 'il fuq ġie spjegat li twaqqfet parroċċa li l-knisja tagħha kellha tkun fl-inħawi msejħa ta' Nadur, imma d-digriet din il-parroċċa jagħtiha l-isem ta' Qala. Il-konfużjoni ta' Dun Bernard Haber (1634-1705) setgħet kienet proprju din. Kif il-parroċċa uffiċjalment jisimha 'Qala', imma ċ-ċentru ġeografiku tagħha u fejn kienet ser tinbena l-knisja parrokkjali l-ġdida, li bħal kull oħra kellha tkun il-qalb tal-parroċċa, kien in-Nadur2 Tant hu minnu li din il-parroċċa tissejjaħ Qala, li għaxar snin wara nsibu referenza aktar ċara. Fil-Viżta Pastorali li saret fl-1698 mill-Vigarju Ġenerali Mons. Antonio Manso hemm mniżżel ċar li l-parroċċa jisimha 'Casalis Cala' 1 Mhux hekk biss, imma waqt li l-Qala hija kwalifikata bħala casalis, jiġifieri raħal, in-Nadur imsemmi bħala biss contrada, jiġifieri naħa jew parti minn entità aktar rikonoxxuta, f'dan il-każ tal-Qala — in-Nadur parti mill-Qala. 5 Dan hu evidenza li tikkonferma li l-parroċċa tal-Lvant ta' Għawdex kienet uffiċjalment magħrufa bħala Casalis Cala. Dak iż-żmien mat-twaqqif ta' parroċċa, naħa kienet tiġi mgħollija għal-istatus ta' casalis. Il-fatt li fl-1698 (għaxar snin wara t-twaqqif) il- Qala kienet saret casalis u n-Nadur kien għadu riferut bħala coritrada jaċċenna u jikkonferma l-'Cum in Prima' li uffiċjalment kien inftiehem li l-parroċċa tal-Lvant ta' Għawdex kienet magħrufa bħala l-Qala. Bonnici żbalja meta poġġa d-deskrizzjoni ta' Giovanni Antonio Ciantar lin-Nadur bħala 'villaggio', jiġifieri raħal, fil- kuntest tat-twaqqif tal-parroċċa, għaliex dan il-ktieb ħareġ fl-1780 meta n-Nadur kien ilu meqjus raħal. ' Dan kollu li ngħad s'issa hawn fuq huwa b'mod uffiċjali kif fehmu l-affarijiet. Iżda fil-prattika bħal donnu kien Il-Bidu tal-Viżta Pastorali tal-1698. mod ieħor. Fil-fatt, fid-dokumenti li għandna wara hemm fejn Haber jikteb 'Kappillan ta' din il-parroċċa mingħajr ma jispeċifika fejn, għaliex kif isemmi Bonnici, 'billi l-knisja parrokkjali kienet għadha ma nbnietx, għall-ewwel, hu (Haber) ħassha diffiċli jsejjaħ lilu nnifsu 'Kappillan tan-Nadur,''$ Jidher li dan in-nuqqas ta' ftehim ġie kkoreġut mill-ewwel minn Haber. Fl-1695 hu jirreferi għalih innifsu 'Kappillan tan-Nadur' u xi snin qabel fl-1691 diġà l-kappillan tax- Xewkija rrefera għalih bħala 'Kappillan tan-Nadur: L-1699 minbarra li hija sena importanti għaliex fiha għall-ewwel darba nsibu li l-knisja parrokkjali kienet iddedikata lil San Pietru u San Pawl, hija sinifikanti wkoll li fiha għall-ewwel darba n-Nadur jissemma bħala 'Casalis' mill-awtoritajiet Ekkleżjastiċi $. Dan b'mod uffiċjali. Fil-prattika, għal Dun Bernard Haber in-Nadur kien ilu bl-istatus ta' raħal (jikkonferma li hu fehem il-parroċċa għan-Nadur mela) u hekk isejjaħlu fl-1695,0 Fl-1719 imbagħad, mappa ta' Malta u Għawdex uriet kif in-Nadur kien imsejjaħ 'Casale' u mhux il-Qala.2l Għal Agius de Soldanis, li kien qiegħed jikteb biss ftit deċennji wara dawn il-ġrajjiet, in-Nadur kien 'raħal', kien 'it-tielet (parroċċal li waqqaf l-Isqof Cocco Palmieri fis-sena 1688' u jolqot il-musmar fuq rasu meta jgħid il-fatti eżattament kif kienu ġraw: li l-poplu 'għall-ewwel beda jiddobba bil-knisja tal- Madonna tal-Qala…2 Dan juri kif fil-prattika kienu interpretati l-affarijiet verament. F'Malta Illustrata imbagħad Abela-Ciantar fl-1780 isemmu li n-Nadur huwa villaggio, waqt li l-Qala kienet contrada (tiegħu), $ Dawn ir-referenzi jiswew mitqlu deheb għaliex juru kif inftiehem id-digriet, mhux minna — aktar minn 325 sena wara - imma fil-prattika min-nies li kienu qed jgħixu fi żmienu u li kien direttament jaffettwahom. Wara dan kollu, il-konklużjoni tkun din. Kien hemm dikotomija bejn kif fehmu l-affarijiet l-uffiċjali (l-Isqof u dawk li kienu responsabbli mil-legalitajiet tat-twaqqif tal-parroċċa u tal-Viżti Pastorali), u kif inftiehmu l-affarijiet fil-prattika, jiġifieri min-nies li kienu jgħixu fil-postijiet f'dak iż-żmien. B'mod uffiċjali l-parroċċa ġiet imwaqqfa u msejħa bħala l-Qala, b'ordni li l-knisja parrokkjali tinbena fuq il-parti tal-Qala msejħa 'ta' Nadur'. Iżda fil-prattika, mal-ħsieb u l-bidu tal-bini ta' din il-knisja parrokkjali l-ġdida, iċ-ċentru soċjali u reliġjuż beda jdur magħha u allura l-parroċċa bdew isejħulha Nadur l-ewwel fil-prattika, u mbagħad anke uffiċjalment. Haber innifsu jattesta għalih dal-fatt li d-digriet isemmi l-Qala, imma fil-prattika fehmu li l-parroċċa hi n-Nadur. Mal-mixja tas-snin, il-parroċċa ma baqgħetx tiġi magħrufa bħala Casalis Cala, imma Nadur, għax fil-prattika hemm kien sar iċ-ċentru tagħha u l-kappillani ġarrew ir-reġistri, dokumenti u anke oġġetti sagri mill-Qala lejn in-Nadur. Fi ftit snin din il- parroċċa tal-Lvant t'Għawdex kulħadd beda jifhimha bħala tan-Nadur. It-tensjoni ta' din id-dikotomija u konfużjoni kienet tinħass sew fl-1698. L-istess Viżta Pastorali li ssejjaħ il-parroċċa bħala 'Casalis Cala' fit- titlu, kif ġiet uffiċjalment imwaqqfa, imbagħad tmur tirreferi għal Haber bħala 'Kappillan tan-Nadur P Finalment allura, wara l-1688, il-prassi kienet rebħet b'mod naturali fuq dak li ġie msemmi b'mod uffiċjali, u dan jikkonfermawh dawk kollha li jirreferu għall- 'parroċċa tan-Nadur' mill-aħħar deċennju tas-seklu sbatax 'il quddiem. Dan jispjega s-sitwazzjoni kif baqgħet sal-lum. Knisja parrokkjali li qed tinbena u San Pietru u San Pawl Apparti minn hekk, xi ħaġa oħra interessanti hija li fil-Viżta Pastorali tal-1698 tissemma referenza għall- knisja parrokkjali bl-isem ta' 'B.M.V. ta' Nadur'. Din ma tidhirx li hi referenza għall-knisja ta' Santa Marija tal-Qala, imma għall-knisja parrokkjali li kienet qed tinbena fin-Nadur. Uffiċjalment, sal-1698, din il-knisja l-ġdida wkoll kienet rikonoxxuta bħala ddedikata lill- Madonna (ma nafux taħt liema titlu). Fil-fatt, il-Viżta Pastorali ssemmi li fil-knisja parrokkjali l-ġdida, li kienet 'fil-maġġor parti tagħha mibnija, '$ kien hemm 'ikona' bil-Madonna fin-nofs u San Pietru u San Pawl fuq kull naħa.6 L-istess, din il-knisja l-ġdida kienet qed tinbena 'fil-parti superjuri tal-Casalis lil-Qalal, fil-contrada ta' Nadur.'7 Iżda mis-sena 1698 sal-1699, minkejja li kienet għaddiet biss ftit aktar minn sena, naraw qabża importanti. Alexander Bonnici jidher i din il-Viżta tal-1699 ma tantx taha importanza, għaliex jargumenta li 'l-viżti pastorali tas-snin 1698 u 1699 jixxiebħu. Għalhekk norbtu fuq l-eqdem.'' Iżda din l-assunzjoni wasslitu biex jaqbeż dettall mill-aktar fundamentali għall-bidu tal-kult lejn San Pietru u San Pawl fin-Nadur. Id-dettall li qabeż lil Bonnici kien dak li tgħid il-Viżta Pastorali tas-26 t'Ottubru 1699: 'il-fknisjal Parrokkjali l-ġdida taħt l-Invokazzjoni al-Qaddisin Appostli Pietru u Pawlu fir-Raħal, jew Reġjun Nadur…50 Din hija l-ewwel referenza fl-istorja i turi li l-knisja parrokkjali l-ġdida kienet iddedikata il San Pietru u San Pawl, minkejja li l-kwadru kien għadu l-istess wieħed imsemmi fis-sena ta' qabel (1688), jiġifieri l-Madonna fin-nofs u San Pietru u San Pawl ħdejha. Din Bonnici, minħabba li ta l-ġenb lill-Viża Pastorali tal-1699, ma jsemmiha mkien. Dan minkejja li jsemmiha bosta snin qablu Karm Caruana, li milli jidher apprezza dan id-dettall ħafna aktar minn Bonnici u probabbli rah hu stess għaliex isemmi li qiegħed fil-Kurja ta' Malta. € Fil-fehma tiegħi, din l-ewwel referenza li qatt teżisti għal meta San Pietru u San Pawl kienu patruni tan-Nadur, hija fundamentali u jistħoqqilha l-importanza li tixraqilha. Xorta waħda għadna fil-għama għal x'wassal li l-knisja parrokkjali tan-Nadur tiġi ddedikata lil San Pietru u San Pawl, iżda issa nistgħu ngħidu li uffiċjalment, id- dedikazzjoni tal-knisja inqalbet minn dik tal-Madonna sal-1698 għal San Pietru u San Pawl fl-1699, f'temp allura ta' ftit aktar minn sena. Għidt li ma nistgħux inkunu nafu eżatt kif saret l-għażla favur San Pietru u San Pawl sabiex ikunu protetturi tal-parroċċa tan- Nadur. Iżda teorija plawsibbli ħafna hija din li ġejja. Waqt li fl-1698 meta tissemma l-Madonna bħala titular tal-parroċċa fil-Viżta kien tela' n-Nadur il-Vigarju Ġenerali Mons. Antonio Manso,$ għal dik tal-1699 li fiha jissemmew San Pietru u San Pawl patruni, kien tela' l-Isqof Cocco Palmieri nnifsu.' Din tista' tkun indikazzjoni li mhux ta' min jarmiha li l-Isqof innifsu kellu sehem mill-għażla taż-żewġ Appostli bħala titular tal-knisja proprju waqt iż-żmien li qed insemmu, u nżommu dejjem f'moħħna li dawn kienu diġà jakkumpanjaw lill-Madonna fil-kwadru titulari. Imbagħad minn meta saret il-Viżta, jiġifieri nhar is- 26 ta' Ottubru 1699 'il quddiem, ir-referenzi għal San Pietru u San Pawl jibdew jiżdiedu ġmielhom.$ Jista' jkun li kien l-isqof Coċco Palmieri nnifsu li waqt din il-Viżta tas-26 ta' Ottubru 1699, quddiem il-kwadru tal- Madonna b'San Pietru u San Pawl magħha ddeċieda li din il-knisja kellha tkun iddedikata liż-żewġ Appostli2 Dan jista' jissaħħaħ bil-fatt li mis-26 ta' Ottubru 1699 'il quddiem, il-knisja tan-Nadur dejjem tiġi referuta bħala ta' San Pietru u San Pawl, u qatt aktar tal-Madonna. Meta sar il-kwadru ta' San Pietru u San Pawl li hemm illum u min pittru ma nafux. Nafu biss li sal-1716 kien f'postu fil-knisja parrokkjali.6 Ftit deċennji biss wara l-eżekuzzjoni tiegħu diġà kienet nibtet ix-xniegħa li dan kien ta' Mattia Preti (li miet fl-1699), u fil-fatt, Padre Pelagio kien konvint minn dan.' Mill-banda l-oħra, ir-riċerka fir-reġistri tal-magħmudija biex neżaminaw kemm u meta ngħata l-isem Pietro Paolo lil trabi Nadurin ma tantx kienet konklussiva. Insibu li l-ewwel darba li tarbija Nadurija tissemma għaż-żewġ Appostli kien pjuttost kmieni; dan kien Pietro Paolo Borg li tgħammed nhar it-30 ta' Lulju 1690. Huwa possibbli li l-kwadru titulari l-antik bil-Madonna u San Pietru u San Pawl kien diġa jinsab fin-Nadur2 Imbagħad it- tieni darba jkun Pietro Paolo Portelli fis-27 ta' fannar 1702. Interessanti ħafna kif f'Ġunju tal-1707 kien hemm tliet trabi f'daqqa msemmija għall-Appostli patruni: Pietro Paolo Spiteri (1 ta' Ġunju), Pietro Paolo Debono (9 ta' Ġunju) u Pietro Paolo Mercieca (26 ta' Ġunju). X'seta' kien li ġiegħel tlett itrabi li jissemmew Pietro Paolo f'temp ta' inqas minn xahar, liema proporzjon kien wisq kbir meta mqabbel mas-soltu7 Fil-fatt, minn 370 tarbija li tgħammdu fin-Nadur bejn il-15 ta' Lulju 1689 u s-26 ta' Ġunju 1707 kien hemm biss 5 minnhom imsemmija Pietro Paolo li tlieta minnhom huma fl- istess xahar.$ X'setgħet kienet il-kawża ta' dan2 Xi ħaġa relatata ma' dawn l-Appostli2 Forsi l-kwadru titulari l-ġdid kien wasal fl-17072 Dawn huma biss mistoqsijiet ipotetiċi u spekulattivi li storikament ma jistgħux jiġu pruvati qabel ma tinstab evidenza konkreta. Sempliċiment qed inpoġġihom għar-riflessjoni u bħala tħeġġiġa għall-istudju aktar profond ta' dan il-perjodu. Sal-1720 imbagħad, skont Agius de Soldanis, il-festa tal-Appostli martri Pietru u Pawlu kienet diġà qed tiġi ċċelebrata l-Buskett ukoll u n-nies kienu 'jpoġġu f'dan il-ġnien jieklu u jiżfnu sakemm jasal ħin it-tiġrija tal- bhejjem li ssir wara l-għasar. $ Għaddew is-snin, anzi, 184 sena, meta fl-1872 l-istess Qala kellha tiġi mwaqqfa parroċċa mill-isqof ta' Għawdex Antonio Grech Delicata Testaferrata (1813- 1876). Matul l-istorja tagħha, il-knisja tal-Kunċizzjoni ġiet stabbilita bħala knisja parrokkjali b'mod uffiċjali biss dakinhar. L-erezzjoni tal-parroċċa fil-Qala tal-1872 ma tfissirx li l-Qala nqatgħet darbtejn. Il-parroċċa ta 1688 i kien jisimha Qala, b'mod naturali maż-żmien ġie mifhuma bħala Nadur, anke għaliex minħabba li l-isqo ordna l-bini tal-knisja parrokkjali fin-Nadur. Bil-kriterj tal-lum, u mingħajr l-ebda sens ta' xi kompetizzjoni jew parrokkjaliżmu, l-istorja tindika li l-parroċċa llum hija ta' San Pietru u San Pawl fin-Nadur, tista leġittimament titraċċa l-oriġini tagħha f'dik il-parroċċa li twaqqfet uffiċjalment fl-1688, minkejja li f'ċirkustanzi differenti, waqt li ta' San Ġużepp u l-Kunċizzjoni fi Qala twaqqfet fl-1872. Nixtieq irrodd ħajr lil xi persuni li għenuni fil-bini ta dan l-artiklu. L-ewwel lil Mons. Dr Joseph Bezzina provdieli aċċess għal xi materjal primarju. It-tieni lis Sur George Francis Vella li tiegħu hi t-traskrizzjoni u t-traduzzjoni mil-Latin fl-ewwel u fit-tieni faċċata. Il tielet lis-Sur Dennis Mifsud li provda l-kuntatt ma' Dr Pietro Villotta, kanonista. Nirringrazzja wkoll lis-Sur Stanlev J. Portelli għall-provediment ta' xi referenzi u għad-diskussjoni miegħu ta' partijiet mill-artiklu. 1. http://aboutmalta.com/ gozo /bezzina2.htmi (aċċessat 17 Marzu 2014). Traskrizzjoni tas-Sur George Francis Vella. Traduzzjoni tas-Sur George Francis Vella. 5 'Cumin Prima', 6r-v Traduzzjoni ta' Alexander Bonnici: Alexander Bonnici, In-Nadur Isir Parroċċa fis-Sena 1688, (Malta, Reliġjon u Ħajja, 1984), 19. 6 Il-Knisja tal-Kunċizzjoni, magħrufa bħala Santa Marija tal- Qala ma nafux eżattament meta nbniet. Fl-1575 il-Viżitatur Appostoliku Mons. Dusina kien sabha mħarbta u mitluqa wara l-attakki tal-furbani. Dan ipprofonaha u għalagha. Imma din ma sofrietx id-destin ta' ħafna kappelli kampanjoli oħrajn. Il-ħrara lejha kienet bil-wisq kbira. Sewwewha, bnewlha sagristija u zuntier u sal-1615 kienet waħda mill-aktar knejjes miżmumin tajjeb. Il-Knisja kienet iddedikata lil Santa Marija, jew aħjar Tlugħ is-Sema tal-Madonna. Iżda fl-1615, l-Isqof Cagliares iddeċiedha li jibdlilha t-titular għal dak tal- Kunċizzjoni. Dwar d-differenza bejn contrada jew knisja meta tissemma Santa Marija tal-Qala ara aktar l-isfel. 9: Joseph Bezzina, It-Twaqqif tal-Parroċċa tax-Xagħra 325 Sena Tlu', Ix-Xagħra, Milied 2013, 22-27. 10 Tagħrif ikkomunikat lili minn Dr Pietro Villotta, kanonista. Permezz ta' email li kopja tagħha merfugħa għandi. Arkivju Arċiveskovili ta' Malta (AAM), Visitationes Pastorales (VP) XXV, 547v. Kolleġġjata u Bażilika Mxebilkin fil-Ħajja Soċjali t'Għawdex, Vol. 1 (Malta, Reliġjon u Ħajja, 1984), 94. Dan il-ktieb li semmejna huwa reviżjoni aġġornata tal-ktieb famuż ta' Abela: Interessanti kif f'din il-mappa jissemma wkoll il-Buskett tan- l-Imnarja fih. L Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu, Giuseppe Farrugia (trad.) (Malta, Stamperija tal- Gvern, 1953), 64. L-enfasi hija tiegħi. Fil-fatt, kif jistqarr Dun Bernard Haber innifsu, f'Mejju tal-1699, huwa diġà kien qiegħed iqaddes ġo fiha fil-Ħdud u fil-festi flok f'dik tal-Kunċizzjoni tal-Qala, minkejja li minn din tal-aħħar kienet għadha tingħata l-kura tal-erwieħ fil-maġġor parti. Għall-fini tal-kjarezza, il-Viżta Pastorali tal-1699 qiegħda mniżżla darbtejn: fil-volumi numru XXVI U XXVII. X'inhi r-raġuni ma nistgħux ngħidu, imma huma kopja ta' xulxin. Karm Caruana, In-Nadur u t-Tempju Tiegħu Monumentali (Malta, 1953), 48-49. Ibda mir-rendikont li jibda minn ġimgħa biss wara d-data tas-26 ta' Ottubru 1699 li semmejna, jiġifieri mill-1 ta' Novembru 1699 imeta nerġgħu nsibu referenza li l-knisja kienet iddedikata lil San Pietru u San Pawl. Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu, Giuseppe Farrugia (trad.) (Malta, Stamperija tal- It-Territorju tal-Parroċċa tal-1688 (immarkata bil-griż), bil-Enejjes li Kien Fih mat-Twraqqif, il-Knisja Parrokkjali destinata - Il-Knisja tal-Kunċizzjoni il-Knisja ta' San ħdartini il-Knisja tat-Eitorn mill-Eġittu Il-linji ta' ġal-zriż huma l-limiti tal-parroċċi tal-lum. In-naħa ta' fuq tinsab il-parroċċa li ilum issib l-oriġini tagħha lejn l-1888: Ġan Pietru u San Pawl fin-Nafur li hija Matriċi ta' dik ta' San Ġużepp u l- Kunċizzjoni tal-Qala, 1872 ilemin) u tal-klażonna ta' Lorzto f'Għajnsielem, 1833 (taħt).