KOLLEĠĠJATA BAŻILIKA SANT'ELENA Festa Sant'Elena Imperatriċi Awgusta - 2019 L-ISTATWA ALLEGORIKA TA MALTA KATTOLIKA FIL-FESTA TA SANTA LIENA (Hons), MA Storja tal-Arti m- It-tieni nofs tas-seklu dsatax kien perjodu importanti fl-istorja tal- iskultura figurattiva sagra f'Malta. Dan peress li fl-1870, permezz ta' xbieha li kienet tirrappreżenta lil Ġuditta, nibtet fergħa oħra fl- imsemmija linja artistika. Fil-fatt din l-istatwa, maħduma fil-kartapesta mill-istatwarju Gerolamo Darmanin għall-festa ta' Marija Bambina fl-Isla, kienet l-ewwel immaġni fil-gżejjer Maltin li nafu biha li nħadmet apposta sabiex isservi ta' dekorazzjoni esterna matul il-jiem ta' festa. Warajha segwew bosta xbihat oħra fil-kartapesta li nħadmu mill-aqwa esponenti Maltin li ħadmu f'dan il-materjal għal kważi kull raħal u belt.' Il-popolarita' ta' dawn ix-xbihat mhux biss wassal sabiex jinħoloq mod sistematiku ta' kif u fejn għandhom jintramaw dawn l-istatwi fit-toroq u l-pjazez tal-lokalitajiet rispettivi, iżda wkoll bdew ivarjaw is-suġġetti murija. ssawwru naraw għalhekk profeti, appostli, Papiet, anġli, puttini, personaġġi storiċi, personaġġi b'rabta mal-parroċċa jew lokalita' partikolari, episodji mill- ħajja tal-patrun/a u anke allegoriji. ill-ħidma tal-istatwi fil-kartapesta għat-tiżjin fit-toroq u l-pjazez Maltin għadu għaddej anke fil- preżent. Naraw kif per eżempju, f'festi tal-Madonna fil-pjazza ewlenija jintrama' l-appostolat jew figuri Bibliċi tat-Testment il-Qadim, filwaqt li fuq iz-zuntier jitpoġġew xbihat ta' Sant' Anna u San Ġwakkin. F'festi ta' qaddisin, fuq iz-zuntier jintramaw xi episodji mill-ħajja tal-qaddis/a jew xi 88 SANT'ELENA — NAGĦMLU FESTA FLIMKIEN KOLLEĠĠJATA BAŻILIKA SANT'ELENA BIRKIRKARA f Festa Sant'Elena Imperatriċi Awgusta - 2019 ġ tà IL-MALTA KATTOLIKA FIL-FESTA TA' SANTA LIENA Waħda mill-aktar allegoriji popolari li naraw armati fil-festi Maltin hija dik li tirrappreżenta lil Malta. It-terminu 'allegorija' jirreferi għall-personifikazzjoni ta' kunċetti li mhumiex tanġibbli bħal m'huma l-virtujiet u l-vizzji, jew simboliżmu figurattiv ta' xi pajjiż. Din ir-rappreżentazzjoni nsibuha kważi f'kull festa, inkluż f'Birkirkara għall-festa ta' Santa Liena. Ix-xbieha ta' Malta tintrama' fi Triq is-Santwarju, maġenb il-Bażilika u saret mill-istatwarju u xenografu Slimiż Vincenzo Maria Cremona (1851-1912). Fiha naraw il-figura ta' mara gwerriera liebsa korazza pettorali fuq libsa bajdanija li toħroġ minn taħt din l-armatura u tasal sa nofs il-qasba ta' siegha filwaqt li l-kmiem jgħattu parti minn idejha. Fuq rasha għandha elmu bi tlett pjumi- tnejn ħomor u waħda bajda fin-nofs - li jfakkru fil-kuluri tal-bandiera Maltija filwaqt li xagħar twil skur joħroġ minn taħt dan l-elmu u jserraħ fuq spallitha. L-ilwien bojod u ħomor narawhom jiddominaw ukoll l-ilbies tal- personaġġ, tant li jikkumplimenta l-bjuda tal-libsa naraw mant ħamrani li jaqa' minn wara dahar il-personaġġ allegoriku u jibqa' nieżel sa taħt saqajn il-mara gwerriera għal fuq il-blat goff li hemm taħtha - allużjoni tal-Golgota li fuqha nstab is-Salib minn Santa Liena. Idha l-leminija qed iżżomm xabla u hija mgħollija 'l fuq f'poża trijonfanti filwaqt li d-driegħ tax-xellug hija aktar baxxa iżda ħierġa 'l barra minħabba li magħha għandha mwaħħla tarka ta' għamla rettangolari li żżid il-karatteristika ta' gwerriera f'dan il-personaġġ. Il-mara tidher li qed teżalta s-salib li hemm maġenbha u li Cremona sawwru bħalikieku kien magħmul minn zkuk ħoxnin. Ħdejn din il-figura hemm ukoll kuruna u xettru rjali li huma mpoġġija fuq mant aħmar bil-qelba magħmula minn pelliċċa tal-ermellin li huma s-simboli marbuta mal-patruna tal-Karkariżi. IL-KARATTERISTIĊI TA' CREMONA FIX-XBIEHA Il-poża li ġiet murija fiha din l-allegorija hija kważi kopja tal-figuri ta' Malta li Cremona ħadem għall-festi ta' Marija Bambina fin-Naxxar (1896) u San Gużepp fir-Rabat (1899). Għaldaqstant, f'din il-verżjoni Karkariża naraw allegoriji. Fit-triq prinċipali tar-raħal imbagħad jitqegħdu xi anġli bis-simboli u bil-brazzi f'idhom filwaqt li xi puttini jintramaw mal-knisja jew fi triq dejqa. Pjazez oħra mbagħad jintramaw b'figuri storiċi jew b'rabta mal-parroċċa u l-lokal. iSfortunatament id-data ta' meta saret għadha mhijiex maghrufa għalkemm x'aktarx din inħadmet lejn l-aħħar tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin. SANT'ELENA — NAGĦMLU FESTA FLIMKIEN 89 KOLLEĠĠJATA BAŻILIKA SANT ELENA figura pjuttost movimentata fejn l-id mgħollija tiġi bbilanċjata bl-id li magħha hemm it-tarka. Din l-id il-leminija qed tenfażizza l-vertikalita' tal-figura li hija pjuttost imxekkla mill-qagħda mgħawwġa tal-personaġġ. L-id ix-xellugija, li toħroġ 'l barra lejn l-ispettatur b'mod orizzontali u frontali tkompli tibbilanċja l-ġest u l-moviment tal-figura kollha. Il-piż tal-mara gwerriera qed iserraħ fuq siegha l-leminija mentri l-oħra tinsab mitfuha xi ftit lura u toħloq linja djagonali li tkompli tagħti ħjiel ta' moviment fil-kompożizzjoni. L-istravaganza li Vincenzo Maria Cremona kien ifittex narawha wkoll fix-xagħar twil tal-figura li jinżel minn fuq spallitha tax-xellug u jistrieħ fuq il-korazza. Dan il-mod kif l-istatwarju poġġa ix-xagħar skur fuq l-armatura joħloq linja vertikali u parallela ma' dik magħmula mill-id il-leminija. Il-panneġġi tal-ilbies huwa tipiku tal-artist, fejn wieħed ma jistax jgħid li huwa mmudellat b'mod naturali u pulit iżda huwa mqiegħed spontanjament li madanakollu xorta jikkumplimenta s-sens ta' drama fil-figura. Wieħed ma jistax ma jirrimarkax ukoll kif Cremona — minkejja n-nuqqas ta' attenzjoni sabiex joħloq panneġġi u pjiegi realistiċi — qagħad attent sabiex juri l-anatomija tas-saqajn taħt il-libsa bajdanija. M'hemm l-ebda dubju li x-xogħol statwarju ta' Cremona ġie nfluwenzat mhux ftit mix-xogħol l-ieħor li kellu bħala xenografu tat-Teatru Rjal. F'dan il-qasam, xogħlu kien li joħloq ix-xeni li kienu jservu bħala sfond għall-opri u xogħol teatrali ieħor li kien jittella' fit-teatru msemmi. Probabilment, huwa kien jaħdem ukoll xi strutturi oħra li kien ikun hemm bżonn f'xi xeni partikolari, bħal ngħidu aħna, siġar, blat, biċċiet ta' arkitettura falza, eċċ. Il-familjarita' tiegħu mat-teatru wasslitu sabiex fir-rappreżentazzjonijiet tiegħu fl-istatwi tal-kartapesta li kien jaħdem b'mod partikolari għall-armar ta' barra, huwa kien joħloq bħal xeni statiċi fejn kull figura tkun qisha attur jew attriċi f'xi opra kemm fil-ġesti tagħha u anke fil-pożizzjoni tagħha fil-kompożizzjoni. Eżempju ċar ta' dan narawh fix-xbihat tal-Qtugħ ir-Ras ta' Santa Katarina fil-festa ta' din il-qaddisa fiż-Żejtun (1895) u Santa Katarina u l-Miraklu tar-Rota li tintrama' għall-festa titulari taż-Żurrieq (1899). Apparti dan, huwa kien anke kreattiv fl- ilbies li kien juża fil-figuri tiegħu — ilbies li x'aktarx kien jiġi ispirat mill-kostumi li Cremona kien jara fit-teatru. Minħabba f'hekk, qfieli doppji mal-qadd u qsim fil-kmiem ta' xi lbiesi, fost affarijiet oħra, huma pjuttost komuni fl-istatwi ta' dan l-artist. SApparti dawn iż-żewġ xbihat, Cremona ħadem ukoll Malta għall-festa ta' Marija Bambina fix-Xagħra Għawdex. Nafu wkoll li huwa ħadem allegoriji oħra tal-istess suġġett li llum m'għadhomx jeżistu. Waħda minn dawn kienet għaċ-Circolo Ceschi f'Tas Sliema għall-festa ta' San Ġwann Battista u saret fl-1888 (Winston L. Zammit, Malta 2000, p.156). Statwa oħra kienet destinata għall-festa ta' San Pawl tal-Belt u kienet saret fl-1896 (Malta Tagħna, 8 ta' Frar 1896, p.3). Din ix-xbieha kienet ġiet mibdula ma' kopja tagħha stess maħduma mill-istatwarju Alfred 90 SANT'ELENA - NAGĦMLU FESTA FLIMKIEN KOLLEĠĠJATA BAŻILIKA SANT'ELENA kun e ġfà Festa Sant'Elena Imperatriċi Awgusta - 2019 Huwa kien iħobb ukoll jinkludi xi oġġetti li jakkumpanjaw kompożizzjoni b'personaġġ waħdieni, fejn imbagħad kien ikollu juża l-blat sabiex ikabbar l-ispazju ta' fejn ikunu ser iserrħu dawn il-figuri. Riżultat t'hekk, il-blat kien joħroġ 'l barra aktar mill-pedata tal-vara u kważi kważi anke mill-parti ta' fuq tal-pedestall. L-istatwa ta' Santa Katarina li tintrama f'Misraħ ir-Repubblika fiż- Żurrieq u l-istatwa ta' Malta li qed nitkellmu fuqha f'dan l-artiklu huma tnejn fost dawn it-tip ta' rappreżentazzjonijiet. Każ uniku marbut mal-fantasija u s-sens narrativ fix-xbihat ta' Vincenzo Maria Cremona kien preżenti fil-festa ta' Marija Annunzjata f'Ħal Balzan, fejn għall-istatwa ta' Ġuditta l-istatwarju Slimiż ħareġ bl-idea ta' pedestall li kellu d-dehra ta' struttura tal-ġebel qisu xi torri, bil-ġisem bla ras tal-ġeneral Oloferne mperreċ fit-tarf tiegħu. L-INTERPRETAZZJONI ORIĠINALI TA' CREMONA Fl-isfond ta' dan kollu, nistgħu issa nħarsu lejn Malta li tintrama' fil-festa ta' Santa Liena bħala frott l-istil eżuberanti ta' Vincenzo Maria Cremona. L-idea li fil-festi tiġi ntrodotta l-figura allegorika ta' Malta x'aktarx oriġinat mill-Isla fejn il-festa ta' Marija Bambina għandha konnessjonijiet kbar mar-Rebħ tal-Assedju l-Kbir tal-1565. Għaldaqstant, kien aktar minn xieraq li f'din il-festa partikolari tintrama' rappreżentazzjoni ta' Malta bħala r-rebbieħa fuq l-għadu Ottoman — rebħa li ddefendiet ir-reliġjon Kattolika f'Malta u anke fil-Mediterran u l-Ewropa. Din ix-xbieha kienet inħadmet minn Carlo Darmanin u statwi simili, kif ukoll kopji, tagħha baqgħu jiġu kkummissjonati u armati fil-festi tagħna anke sal-lum-il-ġurnata. Interpretazzjoni ta' Malta Rebbieħa kienet diġa teżisti fil-pajjiż. Din kienet il-pittura ta' Mattia Preti li għadna naraw fl-apside ta' fuq il-bieb maġġur tal-Kon-Kattidral ta' San Ġwann. Wieħed faċli jinduna li l-ikonografija fl-istatwa ta' Darmanin issegwi dik Pretiana, kif jidher fl-ilbies tal- figura, l-użu tal-bandiera f'id ix-xellugija (għalkemm din tbiddlet minn waħda tar-reliġjon għal dik Maltija) u anke l-użu tax-xabla fl-id il-leminija. Nistgħu ngħidu li Carlo Darmanin nterpreta x-xbieha ta' Preti fl-istil Purista li kien in voga matul is-seklu dsatax. Vincenzo Maria Cremona, iżda, reġa' interpreta' dan is-suġġett fl-istil preudo-Barokk li hu tant kien rinomat għalih. Innovazzjoni li ħarġet minn idejn dan l-istatwarju u li hija karatteristika tal- allegoriji ta' Malta li ħadem hija li hu kien jinkludi fil-kompożizzjoni xi simboli Malta oħra li m'għadiex teżisti hija dik li Vincenzo Maria Cremona ħadem għall-festa ta' San Gejtanu fil-Ħamrun fl-1901 (Malta Tagħna, 3 t'Awwissu 1901). Malta li ħadem għall-Belt Valletta, kif turi l-vara preżenti ta' Alfred Camilleri Cauchi, kienet turi figura femminili mingħajr il-korazza tgħannaq is-salib — simbolu tal-fidi li ġab San Pawl-u bil-fjamma tan-nar u l-lifgħa ħierġa minnu mpoġġija fuq blata maġenbhom. Dik tal-Ħamrun SANT'ELENA — NAGĦMLU FESTA FLIMKIEN 91 KOLLEĠĠJATA BAŻILIKA SANT ELENA relatati mal-qaddis patrun tar-raħal jew belt partikolari. Għalih ma kienx biżżejjed li juri lil Malta rebbieħa f'poża dinjituża u bl-attributi soliti tagħha tal-bandiera, x-xabla, korazza u elmu bil-pjumi kif kien jinterpretaha Carlo Darmanin. Il-Malta ta' Cremona hija waħda trijonfanti, bl-id mgħollija 'l fuq u s-saqajn ftit imbegħdin minn xulxin sabiex tibbilanċja ġisimha fuqhom. Din Malta glorjuża fit-trijonf tar-rebħa tagħha tagħti qima lir-reliġjon Nisranija li hi tħaddan u hekk kif murija fil-kwalitajiet insara tal-qaddis/a li jkun qed jiġi ċċelebrat fil-festa tiegħu/tagħha. Huwa għalhekk li aktar xieraq li insejjħu dawn il-figuri ta' Cremona bħala 'Malta Kattolika' milli biss 'Malta Rebbieħa' kif jirrappreżentaha Carlo Darmanin. Huwa għalhekk li f'Birkirkara, Cremona wera lil Malta teżulta s-salib imqaddes U bil-kuruna, xettru u l-mant irjali roqgħa blat taħtu. Huwa għalhekk li għan- Naxxar, huwa juri lil Malta tqim lil Marija Bambina, wieqfa fuq globu u roqgħa sħab u bi glorja ta' raġġi warajha.5 Dan il-mod ta' kif Cremona interpreta lil Malta Nisranija u Rebbieħa mhux biss offrielu interpretazzjoni oriġinali ta' din it-tema iżda ppermettielu wkoll li juża kompożizzjonijiet kbar u għalhekk seta' jkun aktar narrativ, drammatiku u movimentat. Il-festa ta' Santa Liena f'Birkirkara għandha fiha bosta statwi artistiċi li jintramaw fit-toroq u l-pjazzez tal-parroċċa. Minħabba l-istil tiegħu fil-kuntest tat-tieni nofs tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin, l-allegorija ta' Malta Kattolika li Vincenzo Maria Cremona ħadem għall-festa Elenjana hija waħda mill-aktar interessanti. Hija mhux biss xhieda tal-istil, tal-karatteristiċi u tad- drama li hu kien iħaddan iżda wkoll waħda mill-ftit eżempji li jeżistu fejn l-interpretazzjoni oriġinali tiegħu tas-suġġett huwa mill-aktar evidenti. Kien għalhekk pass għaqli li xi snin ilu din l-istatwa kienet ġiet rinnovata u ingħataw lura l-ilwien li naraw ukoll fl-allegoriji simili tal-istess statwarju f'festi oħra u b'hekk id-dehra ta' din ir-rappreżentazzjoni resqet aktar lejn dik oriġinali. Hija ħasra pero' li aktar qabel, il-pjanċa mal-pedata tal-istatwa bil- firma tal-artist u possibbilment id-data ta' meta saret kienet ġiet maqlugħa jew mgħottija b'ħafna saffi ta' żebgħa u li allura qed iżżomm milli tkun magħrufa d-data eżatta ta' meta ssawwret l-istatwa. għall-festa ta' San Gejtanu, skont id-deskrizzjoni li nsibu fil-ġurnal Malta Tagħna tat-3 t'Awwissu 1901, kellha jdejha mgħollija u żżomm salib li kien jirrappreżenta t-twemmin Kattoliku li kien jiddefendi l-qaddis ta' dan il-lokal u bi dragun taħtha minfud bil-lasta tal-bandiera Maltija li l-figura allegorika kienet qed iżżomm fl-id l-oħra, simbolu tat-tagħlim ta' Luteru. 92 SANT'ELENA - NAGĦMLU FESTA FLIMKIEN