Il-Kult Reliġjuż fl-Arti u l-Arkitettura Il-Kult Preistoriku tal-Ipoġew ta' Ħal Saflieni John Sarċ Il-kelma Ipoġew tfisser stutturi taħt l-art li jkollhom kmamar kbar jew għerien li fihom isir id-dfin. L-Ipoġew ta' Ħal Saflieni għandu għerien naturali u oħrajn imħaffra mill-bniedem fi tlett livelli taħt wiċċ l-art. Il-ġebla hi tal- franka. Qiegħed fuq għolja tan-naħa ta' nofs inhar tal-Port il-Kbir. 4000 elef sena qK kien hemm komunitajiet bieżla u ekonomikament sinjuri. Dawn bnew tlett strutturi kbar f'Kordin li minnhom baqa' biss Kordin III, bnew 4 tempji f'Ħal Tarxien li baqa' biss tnejn weqfin u ħaffru taħt l-art l-Ipoġew li ser nitkellmu fuqu llum. It-Tempji ta' Ħal Tarxien Fl-1902, il-Gvern ta' Malta, taħt it-tmexxija tal- Gvernatur il-Ġeneral Lord Grenfell għall-ewwel darba fl-istorja tal-kultura Maltija, ta tagħrif fuq numru kbir ta' għerien u fissuri li kien hemm taħt l-art ġewwa Ħal Saflieni. Din il-mergħa ta' art hija karatterizzata minn ħafna ħofor kbar u żgħar li huma komuni ħafna fil-blat Malti. Ftit il-bogħod minn Ħal Saflieni hemm biċċa art magħrufa b'Tal-Għerien. Man-nies tal-inħawi, kien sinjal li bih jingħaraf il-post — landmark. Imma l-għerien ta' Ħal Saflieni kienu skoperta speċjali għax dawn il-fissuri, kif għal-bidu kienu' jsejħulhom, kellhom sinjali qawwija ħafna ta' attività li kienet ġejja mill-bniedem. Mill- ewwel ġie mqabbad Annetto Caruana biex jara u jeżamina dan il-post taħt l-art. Mill-ewwel induna li dan kien post fejn il-bniedem bikri qatta' ħajtu. Il-post wera li kien post għall-qima reliġjuża. Kien maħsub li kien il-post tal-ewwel insara. Iżda meta beda l-iskavar u t-tindif, ħareġ fil-beraħ li hemm kien jiġi pprattika kult reliġjuż preistoriku u liema kult konna għadna ma' nafu xejn fuqu. Dan il-monument tfaċċa fi żmien importanti ħafna għal Malta, għax kien żmien meta fil- bidu tas-seklu 20 kien hawn qawmien favur il-kultura. Rajna t-twaqqif tad-Dipertiment tal-Mużew li kellu r-responsabbilta tal-ħarsien tal-antikitajiet Maltin. Qabel dan iż-żmien, l-antikitajiet Maltin kienu ta' kulħadd u kull min sab xi ħaġa ''good luck to him.' Annetto Caruana kien bibblijotekarju, kif ukoll gwardjan ta' siti storiċi fl-arċipelagu Malti. Caruana refa' responsabbilitajiet wisq aktar milli kienet tagħtih il-liġi, fil-limitazzjoni tagħha. Kienu jieħu ħsieb il-monumenti li kienu diġà nstabu sa dak iż- żmien. Kienu hu wkoll li f'idejh il-Gvern Ingliż kien afda r-restawr ta' siti megalitiċi. F'dak iż- żmien ir-restawr kien jikkonsisti billi ttella' u terġa tibni mill-ġdid xi sit li jkun waqa' maż- żmien. Kien Annetto Caruana li tħabat biex il- Gvern jieħu taħt idejh Ħaġar Qim, Ta' Kaċċatura u d-Dar Rumana fir-Rabat. ckien għamel attakk qawwi ħafna permezz ta' artikli fil-gazzetti fejn kien wera n-nuqqas tal- Gvern fir-rigward ta' Liġi li tipproteġi ''it-teżori antiki ta' Malta'' Temi Zammit kien qal li l-monumenti storiċi u l-antikitajiet fil-Gżejjer ta' Malta ma' huma responsabbilta ta' ħadd. Il-Gvern Ingliz, minħabba li l-Flotta tal- Mediterran kienet fl-aqwa tagħha ried dockvard fil-qrib u kien għażel li jiżviluppa bis-sħiħ it- tarzna. Kien għalhekk li ħafna familji telgħu joqogħdu f'Raħal Ġdid biex il-kap tal-familja jkun viċin il-post tax-xogħol. Dar fi Triq iċ- ċimiterju nxtrat u bdiet titkabbar. Kien hawn li sfronda saqaf u meta xi ħaddiema niżlu isfel sabu dinja oħra. Imma dan il-post żamm is- sigriet tas-sejba tiegħu għal ħafna snin. Sigriet li kien jinvolvi il-ħaddiema kollha, is-sidien tal-art — kif ukoll l-inkwilini. Sal-1903 l-art u d-djar kollha madwar dan is-sit kienu propjeta pubblika. / Sa dan ittant Malta kellha 4 Gvernatur ġdid li kien il-Ġeneral Sir Charles f Mansfield-Clarke. Dan qabbad lill-ġiżwita Fr $ Magri biex jibda jiskava u joħroġ rapport dettaljat. Magri kien metikuluż, antikawrju magħruf u riċerkatur mill-aqwa. Sfortunatament mix-xogħol kollu ta' Magri ma għandna xejn. Dan ġie mibgħut fi Sfax fuq xogħol missjunarju u miet hemm fl-1907. L-Awtoritajiet kemm ċivili kif ukoll ekklessjatiċi kienu jafu bl-importanza ta' dan is-sit u ħadd ma' mar warajh biex jiġbor notamenti. Ix-xogħol tkompla minn Zammit li dan kompla fejn ħalla Magri bid-differenza li Zammit tana ħafna u ħafna notamenti fuq dan is-sit. Magri ħadem fuq is-saff tan-nofs u Zammit ħadem fuq l-ewwel, it-tieni u t-tielet saff. Zammit ħalla miktub li kien sab għerien imdaqqsa kif ukoll oqbra. Dawn kienu kollha mimlija ħamrija u fil-ħamrija kien hemm iġsma midfuna, In-numru ta' nies midfuna kien għoli. Mal-mejtin kien hemm kwantita kbira ta' fuħħar, għodda taż-żnied, u għodod oħra magħmula minn ġebel tal-qawwi. Għalhekk it- tindif tal-għerien u l-iskavar kellu jsir bil-għaqal u bil-galbu. F'wieħed mill-għerien kien sab 120 skeletru fi spazju li ma kienx jesa' aktar minn 6 iġsma midfuna kif suppost. Fl-aħħar fażi tiegħu, l-Ipoġew beda jintuża bħala depożitu ta' għadam tal-mejtin li kien jinġabar mill-komunitajiet kollha mxerrdin ma' Malta. Din l-użanza kienet komuni ħafna fiż-Żmien Neolitiku, meta l-fdalijiet tal-mejtin kienu jinqalgħu mill-oqbra u mitfugħa f'ossarju. Kienet biċċa xogħol iebsa u li ħadet ħafna żmien biex tneħħiet il-ħamrija kollha u l-għerien tbattlu mill-għadam kollu li kien hemm. Kien innota wkoll xi ħaġar kbir wieqaf, megaliths. Jgħid li hu ċert li ma kien intmiss xejn minn dan is-saff. Bejn l-1990 u l-1993 kien sar studju aktar bir-reqqa u b'apparat aktar modern. Kien f'dawn is-snin li sirna nafu għalfejn kien tħaffer Ħal Saflieni. Ħal Saflieni hu Ipoġew, mħaffer fi strutturi l-aktar avvanzati għal żmienu. Dawn in-nies ħolqu arkitettura funerarja kif ukoll tempju għall-ħtiġijiet ritwali tagħhom. Taħt l-art tħaffru passaġġi, kmamar kbar u żgħar u spazji miftuħa. ss A ma Ħal Saflieni Dawn in-nies għażlu li flok jibnu tempju fuq wiċċ l-art, iħaffru tempju taħt l-art fuq l-istess mudell li kien hemm fuq wiċċ l-art. Dawn in-nies, fl- intelliġenza tagħhom għarfu li l-istess fissuri u għerien setgħu jkunu ta' għajnuna kbira biex jilħqu l-ħsieb li kellhom. Dan kien santwarju għadu magħna f'kundizzjoni tajba ħafna. Ir- raġuni ta' dan hi ovvja. Ma hux mikxuf għall- elementi ta' xemx, xita u riħ. Barra minn hekk ' qatt ma ra eluf ta' nies waqt xi żjara. Minħabba f'hekk ħsara ma saritlux bħalma ġralhom it- tempji li qegħdin fuq wiċċ l-art. L-għodod li nstabu, mill-eżami tal-fuħħar u mill-ħafna kranji li nstabu, wasalna għall- — ——j konklużżjoni li dawn in-nies kienu ta' Żmien il-Ħaġar I- meta f'dan iż-żmien l-armi u l-għodda kienu tal-ġebel. Is-saff tan-nofs hu wieħed mill-isbaħ u l-aktar raffinat — fil-bini ta' tempji li huma replika tat-tempji fuq l-art. Dawk li huma midħla sewwa tat-tempji jaraw li l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni jixbah ħafna lit-tempji ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra. Temi Zammit, Anthonv Pace u Rueben Grima jitfgħu dubji serji li xi saffi tal-livell ta' fuq setgħu ġew distrutti biex saru pilastri b'saħħithom ħall jkun jista' jinbena l-post ta' abitazzjoni. Dawn illum ma għadhomx hemm, tneħħew. Tħallew biss xi xorok u arkati. Imma xorta jibqa' l-fatt li l-ħaddiema ma kissrux kollox jew raddmu u b'hekk ma saritx ħsara rreparabbli lis-saff ta' fuq, li jibqa' l-aktar wieħed qadim għal dan is-sit. Biex saret it-triq li hemm illum, kellhom jindifnu xi strutturi. Instabet ċeramika li hi tal-fażi ta' 4000 sena gK. Bir-raġun kollu naħsbu li dan is- sit kien abitat għal din il-ħabta. Studjużi barrani tal-arkeoloġija jpoġġu dan is-sit fil-fażi 3600 qK li hu Żmien it-Tempji. L-Ipoġew tħaffer fil-blat artab magħruf b'tal- franka, globigerina limestone. Ma' instabu l-ebda għodda tal-metal li setgħet intużat biex tqatta' l-blat. Intuża l-kwarz, iż-żnied u l-ossidjana. Biex il-ħitan ġew illixjati, ntużat ġebla aktar iebsa mill-franka. Fejn kien hemm bżonn nbnew it-trilithon u twaqqfu megaliti. Biex isebbħu l-post ħaffru fil-blat strutturi li kienu jixbħu lit-tempji fuq wiċċ l-art. B'hekk ħolqu replika tat-tempji li kienu mdorrijin jaraw fil-ġirjiet tagħhom mal-gżira. Tħaffru niċeċ u alkovi. Ħaġar Qim L-aktar żewġ tempji li huma kkupjati f'Ħal Saflieni huma Ħaġar Qim u l-Imnajdra. Temi Zammit jgħid li l-komunità kienet tiltaqa' f'kamra kbira quddiem kappella minn fejn riti reliġjużi kienu jiġu ċċelebrati. Fil-viċin kien hemm l-oraklu, minn fejn il-qassiss jew iċ- ċelebrant kien jitkellem u leħnu jidwi mal-post kollu. Kien hemm kmamar żgħar ħafna fejn it- twajba kienu jorqdu u jkollhom il-ħolm tagħhom imfisser. Kien santwarju fejn żgħażagħ kienu jiġu mgħallma s-sengħa tat-tifsir tal-ħolm kif ukoll il-maġija. L-Ipoġew kien post fejn is-seħer u l-maġija kienu jagħmlu parti ntegrali mir-rit reliġjuż li kienu jħaddnu dawn in-nies. L-ilma kien jagħmel parti mir-rit. Instabet ċisterna li żgur kienet għall-ħażna tal-ilma. Il-ħasil tal- mejtin għadu magħna sallum. Jista' jagħti l-kas li kellu xi użu ieħor li sa issa għadna ma skoprejniehx. Is-sejbiet Mhux possibbli li hawn insemmi is-sejbiet kollha li ħarġu mill- Ipoġew. Din hi waħda mis-sejbiet. Oġġetti $ magħmula mill-metal ma ; importanti ħafna għall- Għadam uman kien hemm biex tibni 7000 persuna bejn irġiel, nisa u tfal. Ħafna mill-kranji tfarrku taħt il-piż tal-ħamrija umda. Imma minn dak li kien baqa', nistgħu nieħdu ideja ta' xi kwalita ta' nies kienu. Mill- istudju antropoloġiku li sar, aħna kważi ċerti li dawn in-nies ġew mill-inħawi tal-Mediterran. Ħasra imma li qatt ma sar studju mediku fuq l-għadam li nstab. Ma nafux jekk dawn in-nies kienux morda u jekk kienu, b'liema marda. Ma nafux liema xogħol kienu jagħmlu, jekk kinux bdiewa, bennejja jew sajjieda. Hawn infakkar li meta nstabu l-iskeletri f'Ħal Millieri, t-tabib Mangion kien eżamina l-għadam u sab li xi nisa kienu morda bil-Venereal Disease; oħrajn kellhom ostioporosis u ma' dawn kien hemm numru ta' rġiel. Kien hemm numru ta' bdiewa għax kellhom l-ispina mgħawġa. Kien hemm irġiel u nisa morda bit-TB. Irġiel u nisa kellhom vini varikużi. Fuq in-nies tal-Ipoġew ma' nafu xejn. Il-megħrież instab fi kwantitajiet kbar. Għodod: tal-ġebel u taż-żnied instabu ħafna ukoll. Mrietel maħduma minn ġebel tal-qawwi kienu l-għodda li biha tħaffru il-kmamar. It- tiżjin persunali kien Tant hu hekk, li minbarra kwantitat kbira ta' oġġetti għat-tiżjin persunali li nstab, il-mejtin kienu jindifnu bl-ornamenti persunali tagħhom. Il-ġiżirani kienu maħduma mill-bebbux tal-baħar, il-pendenti mis-snien ta' annimali amfibji, mill-àgata (ħaġra prezzjuża) u L-Imnajdra Madonna tas-Sacro Cuor Tas-Sliema Q 73, għa s mill-ġada li kienu fil-kulur blu, aħdar u abjad. Nerġa ngħid għax importanti li ma nstab xejn maħdum mill-metall. Fuħħar instab fi kwantitajiet kbar. Fuħħar maħdum sabiħ u moħmi bl-akbar attenzjoni. Mill-eżami tal-fuħħar biss jidher li din il-komunità ta' Ħal Saflieni kellha kultura avvanzata ħafna u li fil-Mediterran kollu ma nstabx fuħħar aqwa minnu kemm fid-disinn kif ukoll fil-forom differenti li ħadmu. Il-Livell ta' Fuq Il-post hu maqsum fi tlett livelli. Il-livell ta' fuq hu l-aktar qadim. Mix-xejra tax-xogħol jidher li kien hemm monument mill-isbaħ u li dan ġie mfarrak biex setgħu jinbnew id-djar li kien hemm fuqu. Li fadal f'dan il-livell hi kamra f'nofs tond li kienet tieħu dritt lejn il-kmamar funerarji. Hi mżejna bi trilithon qabel id-daħla u ġewwa għandha megaliti li qed iservu ta' ħitan divisorji u daħliet f'għamla ta' twieqi żgħar. Xi kmamar għad għandhom fdalijiet tad-dfin li kien isir. Għad hemm ħamrija fl-irkejjen, li din bilfors inġiebet minn barra. L-użu tagħha kien biex fiha jidfnu l-iġsma. Interessanti f'dan il-livel hu l-fatt li hemm numru ta' rampi li jgħaqqdu t-tlett livelli flimkien. Mis-siti kollha li jaqgħu taħt il- UNESCO World Heritage List, l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni hu l-aktar wieħed moħbi minn għajnejn in-nies. Hu kumpless funerarju taħt l-art li nbena matul iż-żmien 4000 qK sa 2400 gK. Il-Livell tan-Nofs Tinżel għal-livell tan-nofs minn daħla li qegħda f'nofs il-livell ta' fuq. Kif tidħol minn dan il- bieb issib ruħek f'kuritur dejjaq, li jgħaqqad iż-żewġ livelli. Hawn insibu żewġt ikmamar, waħda kbira u l-oħra żgħir li huma mill-isbaħ. Dawn il-kmamar huma msebbħa billi għandhom faċċata mnaqqxa tat-tempji li qegħdin fuq wiċċ l-art. Naraw kumpless sħiħ ta' ġebel wieqaf u ieħor mindud. Minn ġot-trilithons tgħaddi għal- kmamar oħra li huma sekondarji. Illum it-teknika moderna tgħidilna li dawn tħaffru bis-sistema msejħa ''fisheve effect'. Kollha għandhom saqaf Il-mara l-ħoxna rieqda imħaffer. Dan jista' jiftiehem li it-tempji fuq wiċċ l-art kienu msaqqfa. Din il-kamra kienet kollha miżbugħa ħamra, red ochre. Illum ukoll għadhom jidhru traċċi qawwija ta' din iż-żebgħa. Hawn naraw kemm il-bennejja taż-Żmien Megalitiku fehmu tajjeb il-kompożizzjoni tal- ġebla tal-franka. B'kollox għaddew minn fuq din il-kamra aktar minn 5000 sena, li matulhom Malta ħasset numru konsiderevoli ta' terremoti. Iżda baqgħet wieqfa u ma ġġarrfetx. Waħda mill-kmamar sbieħ li għandu l-Ipoġew, hi magħrufa bħala ''Decorated Room '. Naraw għaliex hi kamra nteressanti ħafna. Hawnhekk instabet l-istatwetta 'il-Mara Rieqda' — the Sleeping Ladv. Mistoqsija importanti ħafna hi, 'Din l-istatwetta ntefgħet fil-ħofra waqt ċerimonja tar-rit reliġjuż li hu magħruf għalih l-Ipoġew7 Jew kienet midfuna ma' xi ħadd li ndifen hemm ġew/ It-tweġiba qatt ma' nistgħu nkunu nafuha. Mijiet ta' statwetti li juru l-figura umana nstabu fl-Ipoġew. Barra minn ' hekk instabu f'pożizzjoni differenti u varji. hawn ma nafux jekk dawn l-istatwetti kienux juru allat, qraba jew figuri mitoloġiċi. Il-kolonna tan-nofs u l-oħra tal-ġenb huma mħaffra b'ħafna toqob irqaq li jixbħu lil dawk li hemm fit-Tempji ta' Ħal Tarxien, ta' Ħaġar Qim u tempji oħra li huma mibnija fuq wiċċ l-art. Bejn dan il-kolonni hemm dekorazzjoni bir-red ochre. Mas-saqaf ta' din il-kamra hemm kaxxi mpinġija bl-aħmar u kaxxi mħollija kulur il-ġebla. Kamra oħra importanti u magħrufa mal- arkeoloġi tal-Mediterran u l-Ewropa hi dik magħrufa bl-isem ta' Holv of Holies. Mill- post fejn tinsab, mill-iskultura li jsebbaħha u mill-kobor tagħha, kienet il-kamra qofol tar-rit prattikat minn dawn in-nies. Imħaffra u skolpita fil-blat ħaj. Għalkemm hi skultura basso-riliev, hi xogħol mill-aktar maħsub bil-għaqal, juri inġenwita' għolja għax malli taraha taħseb li hi mibnija. Ma' hi xejn ħlief illużżjoni fejn int taħseb li qiegħed f'wieħed mit-tempji li jinsabu fuq wiċċ l-art. L-idea li n-nies tal-qedem qatgħu u skolpixxew disinji li jixbħu xi struttura, insibuha f'ħafna kulturi tal-qedem fi żminijiet differenti. Meta ġie studjat l-Ipoġew u mqabbel ma' strutturi oħra Mediterranji u Ewropej, instab li dan hu l-uniku post li laħaq livell daqshekk għoli ta' sofistikazzjoni. Din il-parti tal-Ipoġew hi tabilħaqq oriġinali u żvilupp importanti ħafna fl-istorja tal-bniedem. Is-saqaf tal-Holv of Holies jurina kif kienu msaqqfa it-tempji fuq wiċċ l-art, li dawn is-soqfa kollha waqgħu maż-żmien. Hawn għandna xbieha ta' kif setgħu kienu dawn is- soqfa tat-tempji għax l-Ipoġew tħaffer fi Żmien it-Tempji u meta dawn kien għadhom imwaqqfa kollha. Għall-periti, l-inġiniera u l-arkitetti, dan hu meżż validu biex jistudjaw x'sistema ta' għata kellhom it-Tempji Megalitiċi. Bil-fors li ntużat is-sistema ta' corbelling. Bħalma l-Mara l-Ħoxna tatna identita' hekk ukoll għamel l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni għax dan ġera mad- dinja kollha speċjalment f'magazins tal-periti, tal-arkeoloġija u mal-filatelisti tad-dinja. Barra minn hekk dawk li jistudjaw u huma akkaniti għall-kollezzjoni tal-muniti, sabu l-Ipoġew fuq il-karti tal-flus Maltin. L-Ipoġew ta' Ħal Saflieni In-Niċċa tal-Oraklu qeda f'waħda mill-kmamar li jinsabu fil-livell tan-nofs. Magħrufa bħala t-Toqba tal-Oraklu. Min kien juża din it-toqba kellu leħnu oħxon. Il-leħen kien jiġri mal-Ipoġew kollu u kien joħloq fin-nies misteru u biża' fl- istess ħin. Persuna b'leħenha rqiq ma tagħmilx effett. Bħat-Tempji fuq wiċċ l-art, għadna ma nafux għalfejn kien jintuża l-Oraklu. Kullma għandna s'issa huma teoriji u supposizzjonijiet. Din il-ħofra nstabet mimlija bl-iskeletri li maż- It-toqba tal-Oraklu żmien indifnu hemm u allura l-akustika kienet żgur differenti. It-tpinġija fil-kamra tal-oraklu hi eċċezzjonali għax din tiksi s-saqaf kollu tal-kamra. Baqgħu sbieħ u mhux mittiefsa għal dan iż-żmien kollu. Ir-raġuni hi waħda. Dawn il-'wall paintings' huma f'post li hu mkenni mit-taqtir tal-ilma u mill-kurrenti ta' arja li jdura mal-Ipoġew. Il- materjal użat f'din it-tpinġija mhux Malti imma Sqalli, Din hija prova li dawn in-nies kienu jivvjaġġaw. Dan il-pigment (ma hemmx kelma bil-Malti) kien jintuża fiż-Żmien Neolitiku waqt ritwali funerarji. L-aħmar għall-komunità Neolitika kien ifisser 'demm u ħajja'. Esperti tan-Neolitiku jaraw f'din it-tpinġija pjanti żgħar u siġar kbar. Oħrajn isostnu li hu diffiċli ħafna biex tifhem din it-tpinġija. B'danakollu l-immaġinazzjoni tagħna twassalna biex almenu nifhmu l-effett qawwi li dawn kellhom fuq din il-komunità ta' Żmien il-Preistorja. Irridu dejjem nżommu quddiem għajnejna li dan l-Ipoġew kien fi dlam ċappa, li min kien jidħol fih kien iġorr xi imnara b'dawl inemnem u allura dawn kienu jidhru aktar misterjużi u maġiċi. Il-mara l-ħoxna - rieqda Il-Mara Rieqda jew aħjar kif inhi magħrufa The Sleeping Ladv hi statwetta tat-terracotta li ġibdet l-ammirazzjoni ta' kulħadd. Ftit ħafna huma l-istatwetti li baqgħu jissemmew għal daqs tant snin. The Sleeping Ladv hi waħda minn dawn li ġriet madwar id-dinja, li sabet postha fil-muniti tan-Nazzjon Malti; li hi studjata mill-istudenti li jidħlu għall-kors tal-arkeoloġija u minn dawk li jieħdu l-arti bis-serjeta. Hi magħrufa wkoll bl-isem ta' 'the sleeping goddess of fertilitv'. Dan minħabba l-fatt li hi mara ħoxna u l-ħxuna fil-preistorja kienet tfisser fertilita. Imma mhux il-ħxuna biss tatha l-laqam tal-fertilita Imma anki il-pożizzjoni li qiegħed. Din l-istatwetta hi meqjusa bħala l-aktar waħda sabiħa u mirquma fl-arti preistorika. Hi statwetta enigmatika u ħafna huma l-mistoqsijiet li sa issa ma nstabux tweġibiet għalihom. Hi alla-mara2 Rieqda jew mejta' Għaliex hi mneżża' minn qadda 'l fuq7 Għaliex fit-tarf tad-dublett hemm il-ġenitalia tal-Mara' X'ried jgħid l-artist meta ħadem din l-istatwetta fejn taħseb li l-parti ta' fuq mhix proporzjonata mal-parti ta' isfel7 Kieku kellha tqum bil-wieqfa naraw li hi mara proporzjonata ħafna. Billi hi minduda qed naraw illużżjoni. Bħalma naraw fl-arti preistorika s-saqajn huma żgħar meta mqabbla mal-ġisem kollu. Id-driegħ tal-lemin jistrieħ taħt rasha u bid-driegħ l-ieħor jintuża bħala support. L-għajnejn huma magħluqa. ca, Imma din l-istatwetta tmur aktar N il-bogħod. fit-tifsira tagħha. À L-istatwetta ma' taqa' taħt l-ebda. ikonografija — ta' i żmienha. Din hi fi klassi j għaliha weħidha. Ix-xogħol fil-fuħħar hu mill-isbaħ u l-finishing hu delikat ħafna. imkissra bħalma mijiet ta' figurini li sibna. Illum l-arkeologi jwasslulna teorija li ħafna mill-istatwetti li sibna mingħajr ras kien biss mutilament. Il-figura tal-mara hi perfetta. Sabha Fr Magri fl-1905. Ma nafux x'kienet ir- reazzjoni tiegħu. Magħha nstabu tnejn oħra f'Malta u waħda fix-Xagħra Stone Circle imma hi statwetta bi tlett figuri. Ta' Malta huma waħda bil-wieqfa u tnejn l-oħra mitluqa fuq sufan. Statwa li nstabet sħiħa u mhux. Hemm tifsira oħra li tingħata lil din l-istatwetta — tT-Raqda t-Twila — jiġifieri l-mewt. L-erba' statwetti ġew minn ċimiterju — Hvpogeum u Xagħra Stone Circle. Ħafna esperti jifhmu li l-istatwetta qeda f'pożizzjoni fetali u allura dik kienet xbieha tal-mewt. Jista' jkun li ndifnet qabel mal-komunità ta' Ħal Saflieni telqet minn hemm u ma ġietx lura. Artifakts li xi uħud minnhom kienu ta' livell għoli u oħrajn medjokri. Bħalma l-bniedem imut u jindifen, hekk ukoll kien wasal iż-żmien għal din l-istatwetta li tisparixxi u ma tibqax aktar miqjuma mis-Soċjetà. Il-komunità kienet taf li ser titlaq minn hemm u mma tirritornax. Inħeġġukom sabiex tkunu ġenerużi fil-jiem tal-festa u tgħinu bid-donazzjonijiet tagħkom. Infakkrukom li fl-aħħar ġimgħa ta' Settembru ser isiru Festi oħra fl-okkażjoni tal-Inkurunazzjoni.