Marzu - Aprit 2000 - Il-Ħuttafa 37 i GHEŻIEŻ ĦUTTAF… Il-Ħuttafa għalqet sitt snini F'Marzu i 1994 ħriġna l-ewwel waħda, u bqajna : noħorġuha kull xaharejn bla ma qbiżna ħarġa waħda. Mhux talli hekk, imma . maż-żmien il-magażin żidnilu l-paġni u anke bdejna darba f'sena ndaħħlulu l-kulur. U issa biċċa aħbar tajba… Ħbieb Ħuttaf, minn dil-ħarġa l-Ħuttafa se tibqa' toħroġ DEJJEM bil-kuluri Sewwa ; , smajtul BIL-KULUR, niesl Għalissa l-qoxra biss, : 'il quddiem narawl Ħeqq, naħseb taqblu miegħi li n-natura sabiħa wisq biex tibqa' taraha black-and-whitel Imsomma, ftit ftit rabbejna magażin li f'Malta għad m'hawnx bħalul Magażin kollu natura u affarijiet dwar l-ambjent naturali. Dan kollu bis-saħħa tagħkom, għax mingħajrkom il-membri tagħna, Klabb Ħuttaf isir Klabb Fatatl ' L — Ċaw ħbieb, u min għandu 000000 8 ki Saba bird table ma jinsiex ifarrak ftit : Huttafa' KU figolla għall-għasafar. à jiġġennu għall-ħelul A jgħib 205, MB F'dil-ħarġa… Editorjal 2 Aħbarijiet 3 Trid Trabbi Ciefa2 3 Mid-Dinja 4 i STEAK Kif mis-seba'… 4. Victor Falzon BUSTERS 7 i Morru l-GreenWeek 2000 iż-Żanżarelli 5 l-Editur KA aq, 69 April 2000 ti 6D0 jii Zuru l-istand tal-Birdlife Gallerija 6 jua FT - Pranzu Ħurrieql 6 (ol ĦR il Kompetizzjoni 37 7 Minħabba li dawn l-aħħar snin l-ispejjeż ta' stampar, posta, karti. Kliem il-Bies 7 / eċċ għolew waħda sew, se jkollna kontra qalbna ngħollu ftit il-miżata Attività 9 / tal-Klabb. Minn April 2000, il-miżata se ssir Lm2 flok Lm1.50. (U Prosit lil 9 ; iva, differenza ta' nofs lira - prezz ta' ġelati) Enerġija 4 - Nukleari 10 Offerta Speċjali 1 Jason Aloisio, Audrev Chetcuti, Norman Chetcuti, Desirċe Falzon, Daħħal Membru tt Victor Falzon, Justin Vassallo BirdLife Malta Indirizz: 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 Materjal mill-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li mhux għal skop kummerċjali u dment li jissemma' isem il-magażin u li tintbagħat kopja tal-materjal lil BirdLife 1 Pubblikazzjoni: BirdLife Malta Produzzjoni: Victor Falzon Ritratt ta' quddiem: Żanżarell tat-Tikki (ritratt ta' Victor Falzon) ; Ritratt ta' wara: Filfla (ritratt ta' Joe Sultana) Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt is-sittax. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, lejliet kraft u anke nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażinil-Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal waqt l-attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm2 fis-sena. Il- Ħuttafa 37 2 Marzu. Kbart Għonghom twil. Saqajhom twal. Kważi dejjem tarahom fi qtajja'. Anke jekk m'intix dilettant ta' l-għasafar, tara qatgħa graw (common crane - Grus grus) xorta Famużi jimpressjonawk. wkoll għax jiżfnu, kif qed jagħmlu dawn tar-ritratt. F'nofs Marzu smajna varji rapporti ta' qatgħat ta' graw ipassu minn fuq Malta. Qatgħa minnhom kienet ta' xi 60, u dehret fl-inħawi ta' Baħar iċ-Ċagħaq. F'Malta l-grawwa hija . skarsa, u tista' tidher mill- ħarifa sar-rebbiegħa, l-aktar .. f'Diċembru. Dawn tar-ritratt huma graw ta' razza Ġappuniża. Li naraw Malta tkun griża, mhux bajda. Trid trabbi ċiefa' Jiena ċ-ċiefa ta' verul Fuq ix-xellug taraw żewġ flieles taċ-ċiefa. Erġgħu ħarsu sewwa lejhom. Indunajtu hemmx xi differenza bejniethom7 Hekk hul Waħda minnhom hija soft tovlil X'qed jagħmel hemm fuq il-blat dak is-soft tovll Dak is-soft tov huwa l-maskot ta' idea ġdida li qed tagħmel il-BirdLife dwar iċ-ċief. Iċ-ċiefa hija tajra tal- : 21 baħar li tbejjet ma' l-irdum. Min ġie xi darba magħna 7, Ta' Ċenċ jisma' ċ-ċief inewwaħ jaf x'qed ngħidul Il-BirdLife ilha s-snin tistudja ċ-ċief u Hum nafu l- storja ta' ħafna minnhom sa minn mindu kienu għadhom bajdal Dan għaliex iċ-ċief spiss jerġa' lura biex ibejjet sena wara i-oħra fl-istess ħofor fl-irdum, u għalhekk l-istudjużi tal-BirdLife faċli jerġgħu jsibu l- , istess għasfur fl-istess post sena wara l-oħra. Issa l-idea hija din. Qed inħajru n-nies jadottaw ċiefat X'jiġifieri2 Jiġifieri għal somma żgħira (Lm6) il- BirdLife tagħżillek waħda miċ-ċief u din issir iċ-ċiefa speċjali tiegħek. Le, ie, mhux naqbduha u nagħtuhieleki Imma minflok nagħtuk: 1) ritratt taċ-ċiefa speċjali tiegħek 2) ċertifikat ta' 'adozzjoni' 3) soft tov ta' fellus ta' ċiefa 4) l-istorja s'issa taċ-ċiefa tiegħek. 5) inżommuk infurmat dwar x'inhi tagħmel iċ- ċiefa, eż: meta ġiet lura, jekk biditx, jekk għandhiex frieħ eċċ. B'dan il-mod il-BirdLife tgħallem lin-nies dwar iċ- ċief, u fl-istess ħin niġbru xi flus biex jgħinuna fl-istudju tat-tajr tal-baħar. Barra minn Malta din l-idea ssir bit-tigri, rinoċeronti, iljunfanti u xadini. Din l-idea qed taħdem ħafna ma' l- ' iskejjel li qed jieħdu sehem fid-Dinja Waħda. idea tajba ħafna għall-familja li tħobb l-annimalilll Marzu April 2000 : Il-Ħuttafa 37 il-Ġappuniżi jieklu ħafna laħam tad-dniefel u tal- balieni. Jistadu għalihom f'santwarju fejn dawn suppost protetti, jaqbdu iktar milli suppost, fi żmien li mhux suppost eċċ. Issa xi xjenzati sabu li fil-baħar tant hemm tniġġis li l-laħam ta' dawn l-annimali jista' jikkaġuna mard 4 fil-bniedemli Ħafna ħwienet tal-laham beżghu u qed jikkanċellaw l-ordnijiet għal-laħam tal-balienal Allura din x'tiġi2 Aħbar ħażina għax il-bahar imniġġes2 Jew aħbar tajba ghax se jinqatlu inqas dniefel u balienif ti il-Ħuttafa 37 7 Marzu Aprit 2006 Tpinġijiet meħudin mill-ktieb Birds of Europe ta' Lars Jonsson Fost ħafna speċi t'għasafar li jżuru l-gżejjer Maltin waqt il-passa, insibu erba' speċi ta' żanżarelli. Dawn huma ż-żanżarell iswed, iż-żanżarell tal-kullar, iż-żanżarell tat-tikki u ż-żanżarell sidru aħmar. F'din il-ħarġa Iż-żanżarell iswed raġel huwa iswed minn fuq u abjad minn taħt. Għandu dabriet bojod silġ fuq il-ġwienaħ, u dabra bajda wara l-munqar. Saqajh huma suwed. Il-mara tkun kannella fil-griż minn fuq u bajda minn taħt, u hi wkoll għandha d-dbabar bojod fuq il-ġwienaħ. Il-frieħ jixbhu lin-nisa. L-għajta taż-żanżarell iswed, li tismagħha spiss waqt ii tkun berdwoċing fir-rebbiegħa, tixbah 'bit,bit' u ġieli jagħti tisfira qasira 'wit'. Interessanti li meta ż-żanżarell iswed jittajjar minn fuq fergħa wara l-insetti, rari jerġa' lura fuq l-istess fergħa. Din l-imġiba tagħrfu miż-żanżarell tat-tikki, per eżempju. Meta tkunu berdweċing, tajjeb li żżommu nowtbuk 1 lapes u tieħdu n-noti dwar l-għasafar li taraw, mhux biss il-kuluri imma anke l-imġiba tagħhom. Dawn in- noti tistgħu anke jekk tridu tibagħtuhom lill-BirdLife. B'hekk dejjem naqsmu bejnietna t-tagħrif dwar l- għasafar. ser nagħtu ħarsa lejn l-ewwel tnejn. iż-żanżarell iswed U ż-żanżarell tal-kullar huma komuni fir-rebbiegħa bejn l-aħħar ta' Marzu u l-aħħar ta' Mejju (l-aktar f'April), u ftit skarsi fil-ħarifa bejn l- aħħar ta' Awwissu u Ottubru. Jidhru tista' tgħid kullimkien, imma jippreferu postijiet miftuħin b'sigar imxerrdin. Iħobbu joqogħdu wkoll fuq pjanti għoljin bħall-busbież u ferli. Postijiet bħall-Buskett jew il- ġnub tal-widien huma ideali. Iż-żanżaretli huma għasafar fuq tagħhom ħafna u spiss tarahom jittajru wara l-insetti u jferfru l- ġwienaħ u d-denb. Mhux diffiċli li tosserva ż- żanżarelli, għalkemm tromba hija bżonnjuża biex tagħrafhom minn xulxin. Iż-Żanżarell tal-Kullar Iż-żanżarell tal-kullar raġel jixbah liż-żanżarell iswed imma għandu kullar abjad madwar għonqu u dan jispikka ħafna. Minħabba l-kuntrast bejn l- iswed u l-abjad, iż-żanżarell tal-kullar raġel huwa wieħed mill-aktar għasafar attraenti li jidhru f'pajjiżna fir-rebbiegħa. Il-mara tixbah ħafna lill- mara taż-żanżarell iswed, għalkemm hija aktar fil-griż milli fil-kannella. Fil-fatt in-nisa mhux faċli tagħrafhom mingħajr esperjenza. Il-frieħ huma l-istess bħan-nisa. Marzu - April 2000 : Il-Ħuttafa 37 GĦASFUR TA' $ SAN MARTIN fi Manqv Ciantar 7 4 (10) ' Meta tpinġulna, użaw karta bajda, linka sewda u tpinġux bil-kulur. Tinsewx isimkom, l-età tagħkom u isem l-annimal jew pjanta. l Agħmlu hekk, u t-tpinġija tagħkom tidher fil-magażin. Kull tpinġija ii-nġibu tieħu 3 punti fil-Ħuttafa tas-Sena. Naħseb li ħadd minnkom ma jħobbu l-ħurrieqt Jagħmel fjuri rqaq ħafna u bla gost, u fuq kollox iniggeż tingiż li tibqa' twaħwaħ bih is- sigħat Imma kontu tafu li l-weraq ta' dak il-ħurrieq huwa l-ikel tal-ferħ ta' dan il-ġmiel ta' farfett. Tant hu hekk li dan il-farfett ngħidulu IFarfett tal-Ħurrieq, (Red Admiral - Vanessa cardui) u huwa farfett tassew sabiħ. Iswed bellusi bi dbabar ħomor u tikek bojod. Żgur rajtu bħalu xi darba jixxemmex fuq xi ġebla. Dal-farfett ibid il-bajd fuq il-weraq tal-ħurrieq, u malli jfaqqsu l-frieħ jagħmlu festa minn din il-pjanta li tant jobogħduha niesl Mela jekk għandkom il-ħurrieq għadu qed jikber fil-ġnien, taqilgħuhx kollu kollu. Ħallu xi rokna mwarrba bi ftit pjanti tal-ħurrieq, u tafu ssibu x-xagħat ta' dan l-insett tal-ġenn. Il-Ħuttafa 37 2. Kompetizzjoni 37 X'inhuma l-erba' għasafar moħbijin f'dawn l-istampi2 Ikteb x'inhuma l- għasafar, flimkien ma' ismek u l-indirizz, u ibgħathom lil BirdLife Malta 57/28 Triq Riġord Ta' Xbiex -MSD 12 mhux aktar tard mit- 30 April 2000. Ir-rebbieħ jingħata l- Ir-rebbieħ tal-Kompetizzjoni 36 (li wkoll ma qasqasx mill-magażinl) huwaDavid Attard J ktieb Bil-Bejta. David jista' jmur jiġbor il-ktieb li rebaħ miċ-Ċentru BirdLife f'Ta' Xbiex, mit-Tnejn sal-Ġimgħa (9-12am). Importanti li jieħu miegħu l-membership card. Ftakrul Min iqasqas mill-magażin jiġi skwalifikati Isimgħu l-aħwal Il-BirdLife għandha skoss backnumbers tal- magażin Il-Ħuttafa. Jekk tkunu tridu kopji ċemplulna (347646) jew iktbulna (57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex), għidulna liema numri tridu u aħna nibagħtulek il-kopji li tixtiequ. Kull kopja tiswa 25ċ (30ċ jekk bil-posta). Ħaffu, għax xi backnumbers se jispiċċawlna dalwaqt. Backnumbers tal-Huttafa baqgħalna ta' kull ħarġa ħlief in-numri 1 u 3. Barra minn hekk baqgħalna waħdiet min-numri 2,4,5,7,17,19 u 29. Mill- oħrajn baqa sew. 8 — Maren-April2000 - il-Ħuttafa 37 il-Ħuttafa 37 2 Marzu April 2000 Haw' Ħbiebi Aħbar tajba għandi did-darba għalikom (għalhekk nidher kburi u xxamplat fir-ritratti) Bħal ma żgur jafu dawk li ġew l-attivitajiet, is-sena l-oħra għamilna skoss attivitajiet mhux biss għall-Ħuttaf, imma wkoll għal tfal u żgħażagħ minn għaqdiet oħrajn. Kellna berdwoċing f'Marzu ma' membri tal-KNŻ (Kunsill Nazzjonali Żgħażagħ) għal Jum iż-Żgħażagħ, żjara lir-riserva tas- Simar f'Mejju flimkien man-Nature Trust (NT), barbikju u lejl Ta' Ċenċ f'Lulju flimkien man-NT. Imma bla dubju l-akbar attività kienet il-kamp ta' Settembru fejn ġew anke 13-il barrani biex jammiraw it-tajr tal-priża jpassi. Ħafna xogħol, iva. Imma ma tarx mar-riħ. Kull sena jingħata premju lil xi għaqda taż-żghażagħ li tkun għamlet xogħol siewi fis- soċjetà. U minn 35 għadda li applikaw għal dal-premju s-sena l-oħra, BirdLife spiċċat finalistal Ta' dan ħadna ċertifikat, li issa linsab indendel prominenti fiċ- Ċentru tal-BirdLifel U Lm501 Għalhekk grazzi talli ġejtu l- attivitajiet. Inkomplu naħdmu għal Tu gt ħ Ħafna minnkom talbuni biex nagħmlu ħarġa vera kmieni. Mela ara ġej… Niltaqgħu: fis-Sam ħdejn tal-Ħalib, Bieb il-Belt jew fis-6.30am il-pjazza ta' l-iMġarr (Malta) Mill-iMġarr nimxu sa Ras il-Pellegrin, ftit xagħri sabiħ. Imbagħad nimxuha max-xatt sa Ħad-Dingli. Naslu hemm f'xi l-4pm. Minn hemm naqbdu tal-linja lura l-Belt. Biżżejjed hekk21 Xa…8 Ħad-Dingli Bħas-soltu daż-żmien tas-sena se norganizzaw żewġ ħarġiet għal Kemmuna. Dik il-gżira tas-skiet, tal-ġmiel u tan-natura. Kemmuna taf tkun tajba ħafna għall-għasafar. Fil-fatt hemmhekk il-BirdlLife kull sena tagħmel studju importanti ta' l-għasafar bir-ringing li jdum sejjer xahar sħiħ. U aħna l-ħarġiet se nagħmluhom proprju fi żmien dan l-istudju - u jekk ikollna ċans immorru nżuru l-bird ringers tal-BirdLife. Bħalma għamilna s-sena l-oħra. e i (Dati: Ħarġa A- 16 April Fenek l Ħarġa B-30 April selvaġġ i Prezz: Żgħar: Lm125 komuni Kbar: Lm1.75 uq i TA i ; Kemmuna, SETA vi i Aktar dettalji iil-min japplika ibbukkjaw bit-telefon (347646, Mon-Fri, ħinijiet Sam-1pm) mhux aktar tard mit-12 April 2000 Aħsbu kmieni - il-lanċa tiehu numru limitat ta' nies. Tibagħtux flus - ħallsu dakinhar tal-ħarġa stess. Ġibu magħkom ikel, xorb, beritta, nowtbuk, lapes, basket (l-aħjar minn dawk tad-dahar) u (jekk għandkom) tromba u gajd, Iġġibux radjijiet, blalen, frisbees eċċ. Għeżież ġenituri… Nixtiequ li għal din il-ħarġa ma jiġix aktar minn ġenitur wieħed minn kull familja. Dan nagħmluh biex inħallu aktar post għall- membri stess, peress li n-numru limitat. Membri ta' taħt it-8 snin irid jiġi xi ħadd kbir (1-14) maghhom. Grazzi ħafna Dawn il-Ħuttaf daħħlu membri ġodda fil-Klabb f'Jannar u Frar 2000.Prosit u 8 punti għal kull membru li daħħlul Marzu Aprit 2000 - Il-Ħuttafa 37 3 : hi A) mi Hawntiekk fejn fuct i użat jerġa' jiġi I i proċessat. L-enerġija nukleari hija enerġija li rat ħafna tmaqdir. Fis-snin ħamsin, metà skoprew dan il- metodu, kienu jaħsbu li l-enerġija nukleari se tkun l- enerġija tal-futur. Imma Ilum nafu li hemm problemi li jiġu id f'id ma' l-enerġija nukleari. F'din il-ħarġa se naraw kif tinġabar din l-enerġija. Fil-ħarġa li jmiss naraw xi problemi jigu magħha. L-atomi Kollox huwa magħmul minn atomi. Atomi huma bħal boċċi żgħar immens, tant żgħar li lanqas bl-aktar mikroskopju qawwi tad- dinja ma nistgħu narawhomi Anke l-iċken nemla hija magħmula minn miljuni u miljuni ta' atomi. L- atomi mhumiex kollha l- itess. Fil-fatt hemm xi 220 tipi differenti, u ta' daqsijiet differenti. Hemm atomi ikbar u atomi iżgħar. Issa x-xjenzati sabu — li l-atomi la jħobbu jkunu kbar u lanqas ikunu żgħar ħafna. Jippreferu jkunu ta' daqs medju. Għalhekk jekk jingħatw iċ-ċans, atomi żgħar jippruvaw jingħaqdu ħalli jikbru ftit, filwaqt li atomi kbar jinqasmu biex jiċkienu (kif jgħidu, fid-dinja donnu ħadd mhiu kuntent b'li għanduli) Għalhekk meta żewg atomi żgħar ħafna jaħbtu, jingħaqdu u jsiru atomu ikbar. U waqt li jsir dan, jitilqu enerġija tremenda. Iva, enerġija ta' bomba nuklearil Meta atomu mill-kbar jaħbat u jingħaqad ma' atomu miż-żgħar nett, jerġa' jinqasam. Waqt li jinqasam, dan ukoll jarmi enerġija qawwija ħafna. ċess ta' kif issir Minjiera fejn iħaffru għall-uranjum JAW huwa dak l-impjant fejn l- atomi jiġu mġiegħla jaħbtu ġo xulxin, biex b'hekk jipproduċu l- enerġija nukleari. Kif nużaw din l-enerġija Jekk ikun hemm l-ilma viċin meta dawn l-atomi jingħaqdu jew jinqasmu, l-enerġija ii toħroġ minnhom tinġabar: mill-ilma. Dan l-ilma jisħon u jsir fwar. U l-fwar bħas-soltu jintuża biex idawwar it- turbini li jagħtuna l-elettriku. L-ewwel metodu ta' kif nieħdu l-enerġija nukleari mill-atomi kien billi ngħaqqdu żewġ atomi żgħar. l-atomi jinqasmu Hawnhekk fejn jippeparaw il-fuel f'forma ta' vireg, bil- lest għar-reactor. Imma dan ma jsirx għax trid temperaturi tant għoljin li jinstabu biss fix-xemxili It-tieni metodu kien billi naqsmu atomu mill-kbar fi tnejn. Dan ma jridx temperaturi daqshekk għoljin u fil-fatt huwa dan il-metodu li jużaw fil-pawerstejxins nukleari. Il- materjal li għandu atomi li l-aktar jinqasmu malajr huwa l-malftamat uranjum. Imma kif se naraw darb'oħra, anke dal-metodu fih il-periklu tiegħu. ibghat kollox iil BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 Il-Ħuttafa 37 9 Marzu — April 2000 11 AGWELDS Faċlil Jekk sat-30 April 2000 i inti tkun il-membru li daħħalt l-iktar membri fi Klabb Ħuttaf… DAN IN-NINTENDO 64 IKUN TIEGĦEKI u inti tieħu… LI Tliet pitazzi ta' l-għasafar (I Stiker bil-kulur ta' għasfuriL (I Tmien punti fil-Ħuttafa tas-Sena Ħajjar ħbieb, aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, tihom jimlew koġja ta' dil-formola, imla isfel id- dettalji tiegħek stess, u ibgħathomina, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. Tibghatx flus bil-posta - ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta), postali order jew. 38 bolla tas-6ċ Tqattax il-magażin -— ħu fotokopjal Filfla. — Żgħira fid-daqs — Kbira fin-Natura