L-ORIZZONT MILL-ISTORJA TAT-TIĠRIJA TAL-VITORJA MINN FOMM IL-QADDIEFA U D-DILETTANTI ara li temmejt l-Istorja tar-Regatta f'Malta fuq il-magażin Sportiv li kont ilni sejjer biha minn l-2008 sal- 2014, illum se nagħti bidu għal sensiela ġdida ta' artikli oħra dwar din it-tradizzjoni antika fuq din il-gazzetta popolari, din id-darba mhux mill-att ta' riċerka iżda mil- lenti tal-qaddiefa, ħabrieka, dilettanti u l-bennejja tal-opri tal-baħar. Ovvjament il-kontenut ta' dawn l-artikli mhux meħud minn kotba, visti pastorali, gazzetti u l-perjodiċi li ġew ippubblikati f'dawn l-aħħar 150 sena, iżda mill-intervisti li jien għamilt bejn l-1975 u l-1985 lil għadd ġmielu ta' qaddiefa veterani u persuni oħra li matul ħajjithom taw sehem kbir biex din id-draw- wa antika tibqa' ħajja fost il- poplu tagħna. Jekk is-sensiela ta' artikli li temmejt fil-magazin Spor- tiv tawna stampa reali :ta' kif jaħsbuha l-ħassieba kif oriġinaw dawn. it-tiġrijiet minn żmiem il-bniedem pri- mittiv. Jekk aħna nersqu ak- tar lejn żmienna u niftakru li l-ewwel tiġrijiet bl-opri tal- baħarli saru fil-Canal Grande ta' Venezja — aktar minn 300 sena qabel ma bdew l-ew- wel tiġrijiet tal-qdif fil-Port il-Kbir, nirrealizzaw kemm dawn it-tiġrijiet minn dejjem kienu popolari man-nies li jgħixu qrib il-baħar, u li ta' kuljum jużaw l-opri tal-baħar bħala mezz ta' trasport għall- qadjiet tagħhom. Mingħajr ma nidħlu fl- istorja ta' dawn. it-tiġrijiet tradizzjonali, tajjeb li wieħed ifakkar, li meta aħna qegħdin insemmu l-ewwel Regatta tad-dgħajjes fil-Port il-Kbir, aħna qegħdinnitkellmu dwar l-ewwel avveniment sportiv tal-baħar li ra l-magħmudija tiegħu bejn wieħed u ieħor fl-1625 -— kważi 390 sena ilu. Din id-drawwa antika hi marbuta storikament u kul- turalment mal-istorja tal-Belt Senglea, għaliex kienu pro- prju l-barklori u s-sajjieda ta' din il-belt marittima li kienu organizzaw l-ewwel tiġrija tal-opri tal-baħar fil-Port il- Kbir — antikament magħrufa bħala t-Tiġrija tal-Portu Sal- vuli kienet issir ta' kull sena, fit-2 ta' Lulju, minnha ħarġet it-Tiġrija tal-Vitorja (1822) li għadna ngawduha sal-lum, u minn tal-aħħar twieldet it-Tiġrija ta' Jum il-Ħelsien (1979). Dawn l-artikli huma bbażati fuq t-tagħrif meħud minn dawn l-intervisti ta' persuni li: jitkellmu dwar t-tiġrijiet tad-dgħajjes li saru fil-Port il-Kbir bejn iż-żewġ gwerer dinjija u fis-snin ta' wara. S'intendi, jien mhux beħsiebni nippubblika l-in- tervisti kollha għax xi wħud minnhom huma twal ħafna, iżda se nislet biss siltiet li fil- fehma tiegħi jagħtuna stampa reali tat-tiġrijiet tad-dgħajjes li saru f'nhar il-Vitorja bejn iż-żewġ gwerer u fis-snin ta' wara. Iżda qabel, tajjeb li nfak- kar lill-qarrejja li se jsegwu dawn l-artikli, li l-kontenut ta' dawn l-intervisti m'għan- dux jittieħed jew jiġi kkun- sidrat bħala parti mill-istorja ta' dawn it-tiġrijiet, għaliex kull sors ta' tagħrif miksub, kemm mill-gazzetti, kotba, perjodiċi jew permezz tal- kelma (intervisti) qabel jiġi aċċettat bħala riferenza stori- ka, irid jiġi studjat u magħrbel b'reqqa kbira. Madankollu, dawn l-in- tervisti jistgħu jservu ta' mezz biex wieħed jifhem aħjar l- istorja tar-Regatta moderna, u kif waslet għandna minn ġenerazzjoni għall-oħra per- mezz tal-qaddiefa u per- suni oħra li kellhom għall- qalbhom din id-drawwa, u b'ħafna sagrifiċċji personali rnexxielhom iżommuha ħajja matul dawn is-snin kollha. Barra hekk, kif wieħed jistenna, f'dawn l-intervisti nsibu doża qawwija ta' par- rokkjaliżmu, fejn il-pika esa- ġerata li mal-milja tas-snin issawret f'rivalità qalila bejn il-qaddiefa taż-żewġ por- tijiet, waqt li l-pika u l-an- tagoniżmu sfrenat fost il- qaddiefa u barklori tal-bliet tal-Kottonera kienet għadha ħajja. Kienu proprju dawn il- qaddiefa li jien intervistajt madwar 45 sena ilu li tawna parti sostanzjali tal-istorja li qatt ma ġiet miktuba, għajr biss dawk il-punti storiċi li kienu magħrufa mill-maġ- ġoranza tagħhom minkej- ja li dawn kienu joqogħdu f'lokalitajiet diffenti u jissap- portaw clubs rivali. Xi wħud minnhom kienu l-protagonisti ta' dawn it- tiġrijiet akkaniti li saru fil- Port il-Kbir bejn iż-żewġ Gwerer Dinjija (1920 u 1938) u oħrajn li taw sehem kbir fit-tiġrijiet ta' warajha bħala qaddiefa fl-opri ta' lokalitajiet tagħhom u ssieltu bl-aħrax sal-aħħar qadfa biex jirbħu kull Regatta. Matul dawn il-perjodi dif- ferenti ta' żminijiet, il-qaddie- fa kollha kienu jitqiesu r-rebħ tal-palju bħala unur għalihom u ġieħ għall-belthom. Għalhekk waqt li nerġa' ntenni li dawn artikli huma meħudin minn intervisti, ikolli nammetti wkoll, li f'xi wħud minnhom insibu tagħrif siewi ħafna, f'oħrajn iltaqgħu ma' siltiet li fihom jinħass id-dubju f'dak li jkun qed jingħad minħabba s- sens kbir ta' parrokkjaliżmu li jkun magħġun fil-karattru tagħhom. Barra hekk, wieħed irid jikkunsidra wkoll il-fatt li ħafna mill-intervistati kienu persuni li kellhom sebgħin jew tmenin sena, u: għahekk id-dati u ismijiet tal-qaddiefa uopri huma dubjużi ħafna, b'mod speċjali jekk l-intervi- stat matul il-karriera tiegħu bħala qaddief, ikun ifforma parti minn diversi ekwipaġġi li qadfu flimkien f'perjodi differenti. Hawnhekk ukoll l-ismi- jiet tal-qaddiefa jridu jiġu ċċekkjati mill-ġdid ma' per- suni oħra li għexu fl-istess żmien u li jiftakruhom tajjeb. Peress li kif aċċennajt qa- bel, dawn l-intervisti saru fis-snin 70, u għalhekk xi wħud mill-intervistati kienu għadhom jiftakru tajjeb it- tiġrijiet ta' bejn iż-żewġ gwerer dinjija, wieħed irid jaċċetta l-fatt li meta inter- vistajhom, f'qalbhom kienet għadha tħeġġeġ u tbaqbaq dik ir-rivalità u l-pika li ssaw- ret fihom minn tfulithom. Ma ninsewx li sas-snin 70, ir-rivalità fost il-partitarji tad-distretti tal-Kottonera kienet għadha ħajja — kienet tidher u tinħass f'kull tiġrijal Dan jidher ċar f'ħafna minn dawn l-intervisti, fejn wieħed josserva li fl-argumenti tagħ- hom, xi wħud isostnu, li l-qaddiefa tagħhom kienu. l- aqwa u l-aħjar, u jekk daħlu fl-inkwiet waqt. it-tiġrijiet, jiskużawhom għaliex il-ġlied u l-inkwiet f'kull tiġrija kien parti integrali f'kull Regatta. Ħasra li jien u nqalleb il- files biex infittex. dawn l-in- tervisti, ma sibthomx kollha, tlift xi wħud minnhom iżda fadali materjal biżżejjed biex f'din is-sensiela ta' artikli nagħtikom stampa reali u awtentika tat-tiġrijiet akka- niti li saru bejn iż-żewġ gwe- rer dinjija, u s'intendi wara wkoll: Nibdew b'silta mill-inter- vista li għamilt lil Piju Grech, anzjan mill-Isla. Lil Piju kont ilni nafu mindu kont għadni tifel, raġel serju u ta' ftit kliem. Kien iħobb ħafna l-istorja tal-Isla u kellu għall- qalbu ħafna r-Regatta. Meta għamiltlu din l-intervista kien qabeż sew is-sebgħin sena: Bdejt biex staqsejtu dwar ir-Regatta f'żogħżitu u L-Erbgħa8 ta'Ġunju206: 27 Żewġ membri tal-ġurija jidhru josservaw xi dghajjes tat- tiġrija minn fuq dgħajsa tal-Pass f'wahda mit-tiġrijiet tal- Vitorja li saru fil-bidu tas-Seklu 20 beda hekk: ta f'żogħżiti niftakar li t-tlett ibliet tal-Kottonera kellhom qaddiefa ta' ħila kbira - kollha barklori - ħafna minnhom. tal-familja, u ta' kuljum kienu jaqsmu t-toqol tax-xogħol bejniethom. Jien dejjem nismagħhom jgħidu, u aktarx li hu minnu, li fl- aħħar għaxart ijiem qabel ir- Regatta u għal xi jiem wara, ħafna minnhom ftit li xejn kienu jitkellmu jew iħarsu lejn xulxin minħabba t-tiġrija :. għax għandek tkun taf, li f'żogħżiti, dawk il-barklori li kienu jieħdu sehem bħala qaddiefa fir-Regatta kienu jħobbu tabilħaqq lill-lokalità tagħhom u kienu jagħmlu minn kollox biex jirbħu l- palju tal-korsa li jkunu se jġerru fiha …. ibqa' ċert, li kull anzjan tampari minn dawn in-naħat jgħidlek li t-tiġrijiet ta' bejn iż-żewġ Gwerer Din- jija kienu sbieħ bil-bosta, u ta' kull sena, kull tiġrija kienet tiġi kontestata b'rivalità kbira mill-aqwa qaddiefa ta' kull distrett, magħżula b'reqqa kbira minn fost il-barklori tal-lokal … niftakar li kull tiġrija kienet tkun akkanita u eċċitanti sal-aħħar qadfa …/' U xi tgħidli għall-atmosfera waqt ir-Regatta' Sabiħa immens … veru li l-lum ir-Regatta hi organiz- zata aħjar u hemm numru ta' regolamenti li kull ekwipaġġ irid josserva tajjeb matul l- andament tal-korsa, iżda qa- bel il-gwerra t-tiġrijiet kienu isbaħ bil-bosta … f'kull korsa kienu jieħdu għadd ġmielu ta' opri mhux tnejn bħal-lum —: tiftakar li fl-aħħar korsa - dik tal-Kajjikki tal-Kopp li xi wħud kienu jsejħulha t-Tiġrija tal-Ħmir ġieli ħadu sehem fiha madwar 16-il Kajjikk u aktar ukoll … staqsejtni dwar l-atmosfera li kien jinħakem il-Kanal f'dawn is-sagħtejn jew forsi ftit aktar ta' tiġrijiet .. ata, immaġina biss il-Kanal minn Ras Ħanżir sad-Dwana — dak iż-żmien kien ikun magħluq fuq iż-żewġ naħat bil-palki tal-injam b'mijiet ta' inġenji tal-baħar marbutin magħhom - Dgħajjes - Frej- gatini, Laneċ żgħar u Kbar mimlijin bin-nies taħseb li se jinqalbu, b'eluf kbar ta' nies oħra kienu jimlew il-mollijiet u s-swar tal-Floriana, Kal- kara Gardens u l-Barrakka ta' Fuq u d-Dwana, il-Ponta tal-Isla u l-Gardjola, it-taraġ li jagħti għall-Ponta, il-bejt tal-Knisja ta' San Filippu, barra l-bjut tad-djar li jdawru l-Kanal. Imbagħad xi ngħidu għall-għagħa ta' din il-massa nies waqt kull korsa, l-għajjat u l-kant ta' nkoraġġiment, it-tisfir: tas-Sireni, id-daqq tat-tnabar u d-damdim tal- murtali li-kienu jittellgħu waqt kull korsa li minn fuq il-Knisja ta' San Filippu …. imbagħad aħna li konna nkunu l-Ponta, meta konna naraw li opri tagħna kienu jkunu fuq quddiem, kont tisma' biss għajta waħda 'l- Isla l-Ewwel … aħna kellna qaddiefa tajbin tafx … l-aħjar li kien hawn fil-port, staqsi lil min trid għax hekk jgħidlek .. dawn tal-lum lanqas biss jibdew magħhom… ' Veru li fit-tiġrijiet ta' qabel il- gwerra kien jinqala' ħafna ġlied f'kull tiġrija' f… iva, veru… ħafna mill-ġlied kien jinqala' fost il-partitarji fuq il-baħar me- ta d-dgħajjes kienu jidħlu fuq xulxin fid-dħul - tfigħ ta' flixken, posti, parati u saħansitra anke imqadef kien jintefgħu għal fuq id-dgħajjes avversarji. Minn fuq il-baħar il-ġlied kien jinfirex anke fuq l-art, speċjalment fid-Dwana u fl-inħawi ta' madwarha. Ħafna drabi l-pulizija ma kinitx issib l-irkaptu u kienu jsiru xi arresti. Ġieli nqala' l-ġlied waqt it-tqassim tal- palji minn fuq il-vapur li kien jorbot 'il barra mill-Ponta ta' l-Isla -— mingħalija kien jismu Ġilormu Cassar… qablu kien hemm ieħor iżda bħalissa nsejt x'kien x'jismu. Hawn- hekk il-puliżija kienet tieħu l-prekwazzjoni kbira peress li xi drabi kien ikun mistieden il-Gvernatur biex iqassam il-palji u l-premjijiet ta' flus :-iva veru, kien jinqala' ħafna ġlied għax il-pika fost il-qad- diefa kienet kbira ħafna …'