Irkejjen Storiċi Il-Mużew ta' l-Antikitajiet Rumani hux l-ewwel darba M li tkellimna dwar xi fdalijiet li jinsabu fil-Mużew ta' l-Antikitajiet Rumani li nsibu fir-Rabat, Malta. F'dan il-post hemm diversi oġġetti ferm importanti. Iżda bħalma jiġri dejjem f'kull kollez- zjoni li nsibu f'Mużew, jekk wieħed ma. jkunx jaf eżattament. l-istorja ta' wara l-oġġett, l-esebit jitlef ftit mhux ħażin mill-impor- tanza tiegħu. Imxerrdin. mal-Mużew kollu naraw numru ta' skrizzjonijiet interessanti. M'hux il-każ li l-lum nitkel- Imu u nsemmu fid-dettall l- iskrizzjonijiet li: hemm f'rokna partikulari. Dawn jappartjenu perijodu ieħor, jiġifieri dak Għarbi. Ikollna ċans nitkellmu dwarhom darb'oħra. Skrizzjoni Nru 1 Restawr tat-tempju ta'- Din l-iskrizzjoni tissem- ma għall-ewwel darba mill-istorjografu Malti Ġan Franġisk Abela, fil-ktieb tiegħu tas-sena 1647. Hu jitkellem dwar il-fatt li l- fdalijiet ta' din l-iskrizzjoni juruna li fl-inħawi ta' fejn instabet il-lapida, l- Imtarfa, kien hemm tem- pju dedikat lill-alla fem- minili Prosperina. Mill-is- tess skrizzjoni nafu li t- tempju kien restawrat minn ċertu Chrestion. Il- lapida nstabet fis-sena 1613 u minn dakinhar 'il hawn kien hemm diversi tentattivi biex wieħed ikun jaf aktar dwar dan it-tem- pju. Id-dedikazzjoni ta' dan it- tempju lil Prosperina, jew inkella Persefone skond il- Griegi, kienet marbuta mal- bżonn tan-nies li jkollhom agrikultura. Wieħed jisten- na li tempji dedikati lil dawn it-tip ta' allat kienu ferm importanti fiż-żmien l-antik. Għax għalkemm wieħed jitkellem dwar il-kult tal-fer- tilità, tajjeb li nsemmu wkoll li l-antiki kienu jemmnu u jitolbu għal kull tip ta' fer- tilità. il-fdalijiet ta' dan it-tem- pju nstabu fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann. Iżda barra minhekk hemm informaz- zjoni li tgħidilna li parti mill- istess irħam li nstab fl- inħawi intuża fid-dekoraz- zjonijiet ta' faċċata ta' bini. Il-bini msemmi hu l-Berġa ta' l-Italja, li nafu li fi żmien il-Gran Mastru Gregorio Carafa kien inbena t-tieni sular u anke d-dekorazzjoni- jiet li naraw mal-faċċata fuq il-bieb prinċipali. awtur, il-Konti Ciantar, jgħidilna li l-irħam użat fil- faċċata għad-dekorazzjoni- jiet kien inġieb mill-fdalijiet tat-tempju Ruman. L-iskrizzjoni li naraw fil- Mużew. ta'- l-Antikitajiet Rumani hi interessanti għal raġunijiet diversi minn dawk li għadna kemm tajna. Għax jekk wieħed jifli sew din l-iskrizzjoni għandu jinduna li ftit huma l-kliem li wieħed. jista' jgħidilhom oriġinali. Hemm wisq kliem nieqes u għalhekk l-skriz- zjoni hi sempliċiment eżerċizzju li forsi hemm min jaħseb li m'huwiex eżatt. Skrizzjoni Nru 2 Restawr jew bini tat-tempju ta' Apollo It-tieni skrizzjoni li nistgħu nsemmu hi dik li għandha x'taqsam ma' tempju ieħor. Fuqnett: Restawr jew bini tat-tempju ta' Apollo u (fuq) Lapida sepulklari ta' artal Din id-darba t-tempju hu dedikat lil Apollo. L-iskriz- zjoni tgħid hekk (il-kliem miktubin fiċ-ċokon huma neqsin mill-iskrizzjoni orġi- nali): municiPI MELitensium PRIMUS OMNIlum fecitiTEM AEDEM MARMOream apolLLINIS CONSACRAV- IT ITEM Posuit in pPRONAO COLUMNAS Ill ET PARAstatos ET PODIUM ET PAVIMENTUm colloCAVIT IN QUOD OPUS UNIVErsum liberalITATE SUA HS CXDCOXCII sfolvit) Q(ue) ob meliTENSIUM DESIDERIUM Omnium statua posita est ex aeRIS CON- LATIONE D(ecreto) D(ecuri- alium) It-tradizzjoni ta' din il- kitba tgħid li hawnhekk għandna wieħed mill-aktar persuni importanti tal- muniċipju Malti li waqqaf, jew irrestawra t-tempju ta' l-irħam dedikat lil Apollo. Barra minhekk l-iskrizzjoni tgħidilna li waqqaf l-erba' kolonni u l-pilastri tal-ġnub tal-vestibolu, kif ukoll poġġa l-paviment. Hu nefaq somma. konsiderevoli, u minħabba f'hekk il-poplu Malti, wara li ngħata l-per- mess mill-awtoritajiet, bena din l-istatwa bħala tif- kira. Minħabba li din l-iskriz- zjoni nstabet viċin il-kun- vent tas-sorijiet tal- Benedittini fl-Imdina, allu- ra hu maħsub li t-tempju kien jinsab x'imkien fl- inħawi. Tajjeb jingħad li l- iskrizzjoni tinsab fuq il- faċċata tal-bażi għal stat- wa. Skrizzjoni Nru 3 Lapida sepulklari ta' attur It-tielet skrizzjoni li nsibu fil-Mużew ta' l-Antikitajiet Rumani hi interessanti għal diversi raġunijiet. Din hi differenti mit-tnejn l- oħra li diġà semmejna. Fil- fatt ma tikkommemora l- ebda xogħol li sar f'xi tem- pju. Iżda hi bħal mejda fejn isiru l-offerti tas-sagri- fiċċji u fuq quddiem, apparti ċertu dekorazzjoni- jiet, hemm ukoll skrizzjoni funerarja. L-iskrizzjoni hi bil-Grieg u tgħid hekk: Iddedikata lill-allat ta' taħt l-art Sliem P… Aelius Hermolaos, kummidjant u daqqag tal-lira minn Pergamum, għex 25 sena. Saħħa. Minn dan. il-kliem wieħed jinnota li hawn- hekk qegħdin nagħtu isem ta' persuna li kien attur, u dan kemm minn ismu, kif ukoll mill-belt ta' fejn jis- semma li kien ġej, juri li kien Grieg. Barra minhekk, għalkemm din l-iskrizzjoni hi datata għat-tieni seklu wara Kristu, xorta waħda tinsab miktuba bil-Grieg. L-iskrizzjoni tinsab fil-parti tan-nofs ta' dan il-monu- ment. Fuq in-naħa tal-lemin hemm maskra tat-teatru, filwaqt li fuq in-naħa l- oħra hemm murija l-lira. Minħabba dawn l-attrib- wizzjonijiet lejn it-teatru, hemm diversi teoriji dwar jekk fl-inħawi kienx hemm xi teatru Ruman. Fdalijiet ta' dan it-tip ta' bini ma nstab qatt. Iżda tajjeb ngħidu wkoll li jista' jagħti l-każ li jekk kien hemm teatru seta' kien ukoll magħmul minn injam, jew inkella xi ħaġa simili li jkun jista' jiżżarma. Minħabba f'hekk m'huwiex possibbli li wieħed jiltaqa' mal-fdali- jiet tat-tempju kif insibu barra minn Malta. Fl-iskrizzjoni niltaqgħu mal-frażi ta' l-allat ta' taħt l-art. Dawn kienu l-allat li jieħdu ħsieb lil dawk li jmutu. Dan l-attur kien ukoll daqqàg tal-lira. Dan l-istrument hu simili ħafna għall-arpa, iżda kien stru- ment ferm iżgħar. Barra minhekk kien eħfef biex jinġarr mid-daqqàq. Gene- ralment kien jinżamm bl-id ix-xellugija u jindaqq bil- leminija. Jista' jkun li wieħed kien jakkumpanja d-daqq bil-kant ukoll, Skrizzjoni Nru. 4 Lapida funerarja Lhudija L-aħħar: skrizzjoni li nistgħu nsemmu u li tin- sab f'dan il-Mużew hi dik Lhudija. Din hi skrizzjoni li tinsab imnaqqxa fuq ġebla kbira, u kulma tgħid hu: Dan hu (l-qabar ta'…) is-sinjura Rachiel), il- mara (ta') Veshiba il-… . Jalla r-ruħ tagħha tkun marbuta fl-hena ta' dejjeml Għalkemm din l-iskriz- zjoni m'hix kompluta, minn dawn l-erba' linji nistgħu naraw li din hi tifkira li saret minn xi ħadd tal-familja tal-mejta. Hu maħsub li din l-istess lapi- da kienet instabet fl- inħawi ta' l-Imtarfa, fejn kien hemm grupp. ta' oqbra li minn dejjem kienu maħsuba li kienu jappartjenu lil xi komunità Lhudija. Minn dawn il-fdalijiet li semmejna l-lum, wieħed jispera li l-fdalijiet ħadu dimensjoni differenti għal dawk kollha li jmorru jżuru dan il-Mużew.