Is-Sitwazzjoni Lingwistika f'Għawdex Carm Cachia 20 ta' Lulju, 1992 Daħla Kull lingwa tibqa' ħajja sakemm tkun kapaċi tadatta ruħha għaċ-ċirkustanzi li ssib ruħha fihom mal-mixja taż-żmien. Għalhekk kull lingwa tgħaddi minn tibdil. Ċertu kliem jinstab li qdiem, u ma baqagħlux użu, u għalhekk jitwarrab u jitbiddel. Postu jieħdu kliem ġdid. L-istess jingħad għal espressjonijiet idjomatiċi. Dan hu li jżomm lingwa ħajja, friska u li taqdi l-esiġenzi tas-soċjetà li tkun tużaha. Min-naħa tagħha, is-soċjetà li titkellimha turi l-identità tagħha biha, u għalhekk żgur li tibda tkisser din l-identità bil-mod il-mod, hekk kif tibda twarrab l-ilsien endemiku biex tbiddlu ma' wieħed internazzjonali, anke jekk dan, f'xi każi, jista' jaqdi aħjar l-esiġenzi tagħha. F'din il-kitba, jiena ser nagħti l-opinjoni tiegħi dwar il-qagħda lingwistika fil-gżira Għawdxija billi, waqt li kont niktibha, żammejt f'moħħi dawn il-punti li għadni kemm semmejt. Qabel nagħtu ħarsa lejn id-djalett Għawdxi u l-futur tiegħu, ser nagħtu ħarsa lura lejn l-istorja ta' din il-gżira. Id-differenzi li jeżistu bejn in-nies ta' Malta u dawk ta' Għawdex, speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam ma' djalett, għandhom storja soċjali warajhom. Għawdex hu l-gżira ż-żgħira miż-żewġ gżejjer popolati fl-arċipelagu Malti. Għawdex ma kellu qatt port ta' kalibru jew importanza bħall-Port il-Kbir. Dawn iż-żewġ ħwejjeġ, jiġifieri id-daqs tal-popolazzjoni u n-nuqqas ta' port importanti, għamlu lil din il-gżira anqas importanti f'għajnejn il-qawwiet il-kbar li ħakmu dan il-Baħar Nofsani u li dejjem ħatfu lil Malta minħabba l-qagħda strateġika tagħha. Mal-miġja tal-Kavallieri ta' San Ġwann u l-bini tal-Belt Valletta, Għawdex kompla għadda fl-oskurità. Imma d-differenza żgur li kibret sew f'dawn l-aħħar seklu u nofs ta' ħakma Ingliża u l-bidu ta' l-industrijalizzazzjoni f'pajjiżna. Waqt li Malta saret bażi militari qawwija u ċentru kummerċjali f'waħda mill-aqwa rotot tad-dinja, 54 IL-MALTI il-gżira t'Għawdex kompliet tinqata' għaliha u tingħalaq fiha nnifisha. Il-mezzi ta' komunikazzjoni bejn il-gżejjer kienu ftit u mill-agħar. Biżżejjed ngħidu li t-trasport bil-vapur bejn Malta u Għawdex beda biss mitt sena ilu waqt li t-telegrafu u l-telefon daħlu Għawdex ħafna snin wara Malta. Dan in-nuqqas ta' komunikazzjoni ħoloq barriera bejn l-iżvilupp f'Malta u dak f'Għawdex. Imma fl-istess ħin dan kien li ppreserva d-djalett Għawdxi. Għall-aħħar tas-seklu 19 u fil-bidu tas-seklu 20, beda dieħel ammont kbir ta' kliem misluf, l-ewwel mit-Taljan u mbagħad mill-Ingliż. Dan seħħ l-aktar fin-naħat tal-Port il-Kbir u l-Belt Valletta billi. dawn l-inħawi kienu l-ħolqa li tgħaqqad lil Malta mad- dinja. Fl-irħula laħaq aktar tard, kif wieħed jista' jara mid-djaletti Maltin, l-aktar mill- kliem mikellem fost l-anzjani f'dawn l-irħulal . L-aħħar li beda dieħal kien f'Għawdex. Mela l-industrijalizzazzjoni mwaħħra ta' dil-gżira, flimkien mal-fatt li Għawdex hu relattivament aktar agrikolu minn Malta, żammew din il-gżira marbuta mas-sengħa tal- biedja li ilha teżisti hawn minn qabel il-miġja tal-Għarab fostna. Varjazzjoni fit-Taħdit Mela, waqt li Malta ħasset il-bżonn li ddaħħal numru kbir ta' kliem Rumanz u Anglo- Sassonu, f'Għawdex dan il-bżonn ma kienx tant kbir. L-Għawdxi baqa' aktar konservattiv fi kliemu, b'tendenza li Ilum issib kliem Semitiku (u kultant anke kliem Rumanz) użat b'ċerta regolarità, meta f'Malta m'għadux jintuża, bħal: ħkimt flok qbadt mħajjem flok fissud tħaxxem flok ingaras xenxel flok ġibed ix-xagħar xenxul flok għanqud (għeneb) jonfod flok ilaħlaħ jgħellmu (minn għelm) flok jimmarkah ġakkijiet flok boċċi gurxin flok furkettun għakrux flok bebbuxu qabru (qubru) flok granċ (Dawn l-aħħar tnejn iltqajt magħhom fiż-Żebbuġ biss.) Teżisti wkoll xi differenza fl-ismijiet ta' l-għasafar u tajr tal-passa li jżuru gżiritna matul is-sena. Fost dawn insibu ċuċċarda flok kuċċarda, pinniċċiera flok daqquqa u sekonda flok birwina. Imbagħad insibu differenzi lessikali fi kliem li ġej mir-Rumanz. Dan hu kliem li jintuża Malta u ma jintużax Għawdex jew il-kontra, jew li f'Malta jkollu tifsira Hekk niltaqgħu ma' dawn il-kelmiet: Għawdex Malta skritt pitazz xerbitelli ċekċik (meta l-kelma tirreferi għal tiżjin) trampi kummiedji kaxxa tat-taraġ tromba tat-taraġ ċombini labar ta' l-inxir. Il-kelma trampa tintuża fil-frażi: jaqta' trampa meta l-Malti jrid jgħid: jagħmel kummiedja. (ta' min jinnota l-verb li jakkompanja n-nom fiż-żewġ każi). Il-kelma ftira f'Għawdex tixbah ħafna lill-pizza waqt li f'Malta hi ħobża bla ħmira ta' għamla ċatta. Barra minn dawn insibu wkoll differenzi fit-tlissin ta' l-istess lessemi fuq livell fonemiku, fis-sens li nsibu żewġ jew aktar allofonijiet għall-istess fonema, kif se naraw minn dawn il-ftit eżempji: D.Għ. M.S. hwaqoit/ għal /waqait/ /bait/ (Xagħra) għal /beit/ ltibin/ għal /tiben/ /wurze:q/ għal /werżieq/ /ru:ġul/ għal lra:ġel/ /mena/ għal /mela/ Jeżistu wkoll differenzi fit-tlissin tal-fonemi /u/ u /i/, li fid-djalett Għawdxi, f'ċerti każi, jieħdu t-tul vokaliku. ' Hekk: lottubru/ issir. /ottu:bru/ /knisja/issir-— /kniesja/ Imbagħad fejn jidħol is-suffiss /ija/ dan aktarx jingħad aktar maħtuf bħal fil-każijiet: /maltija/ issir. /maltia/ Din id-differenza tidher l-aktar fost l-istudenti Għawdxin li jsibuha diffiċli jiddistingwu bejn il-kelmiet ċfija' (in me) u ċfiha' (in her) Hawn ta' min isemmi wkoll il-pronunzja ta' ħafna mill-ismijiet tradizzjonalment Maltin. Ħafna minn dawn jinbidlu fil-pronunzja, l-aktar fil-pronunzja tal-fonemi vokaliċi. Dawn jew jinbidlu ma' fonemi vokaliċi oħra jew jinbidlu f'fonemi dittongali. Ara dawn l-eżempji li ġejjin: Ġann issir. Ġonn jew — Ġannuj Tonina issir. 56 IL-MALTI Feliċ issir Kolina issir Ġużepp issir Marija issir Kermien jew Korm jew Karmnu Filejċ Ġiws jew Ġiżepp jew Ġiżeppej Maruj jew Marije F'Għawdex niltaqgħu wkoll ma' l-użu tal-plural Semitiku għal xi kliem Rumanz li f'Malta għandu desinenzi tal-plural Rumanz. Eżempji għandna: karozza D. Għ. krarez /kruruz M.S. karozzi purtiera D.Għ. prieter (Nadur) M.S. purtieri torta D.Għ. torot MS. torti L-ewwel żewġ eżempji, aktar ma jmur, aktar qegħdin jonqsu u kważi sparixxew għal Fl-aħħar nett ngħaddu għall-użu idjomatiku. Hawn jeżistu xi differenzi wkoll, żgħar imma ta' min jagħti kashom, bħal: D.Għ. Għamel il-ħin Mort naqta' x-xagħar flok M.S. Sar il-ħin flok Mort naqta' xagħri Ma' dawn nixtieq ninkludi l-espressjoni Għawdxija ''ħabib'' bħal fil-każ: 'Tipparkjax hawn, ħabib', meta l-Malti jgħidlek: 'Tipparkjax hawn, sieħbi.'; u n-nuqqas ta' l-espressjoni Maltija ''hu' li f'Malta hi tant komuni, bħal fil-każ: — Kemm xtrajt) - Xtrajt sitta, hul Il-Malti Standard f'Għawdex Hawn ta' min jistaqsi jekk il-Malti Standard jeżistix f'Għawdex jew le, u jekk jeżisti, min jużah u għaliex. Qabel xejn ejja naraw x'inhu l-Malti Standard. Mela l-Malti Standard nistgħu ngħidu li hu d-djalett tan-nies tal-Belt jew ta' l-inħawi madwar il-Port il-Kbir u Marsamxett, l-aktar Tas-Sliema, fejn għexu nies ta' l-ogħla klassi tal-gżira għal dawn l-aħħar mitt sena. In-nies ta' l-inħawi l-oħra u li għandhom djalett għalihom, bdew jikkupjawhom biex ma jħossuhomx inferjuri. Issa, kif naraha jien, f'Għawdex insibu erba' tipi ta' nies li jitkellmu dan id-djalett li sar Malti Standard. Għall-ewwel tip jappartjenu dawk li dejjem tkellmu b'dan il-mod. Għalihom dik minn dejjem kienet l-ewwel lingwa. Minn dawn il-persuni ftit issib u x'aktarx li dawn jappartjenu lill-klass l-għolja tal-gżira jew huma wlied ġenituri Maltin li sabu ruħhom Għawdex minħabba raġunijiet diversi, perd mhux minħabba żwieġ (eż. bin familja kompletament Maltija li sabet ruħha Għawdex minħabba x-xogħol tal- missier). Il-Malti Standard ta' dawn hu perfett, fis-sens li ma jinstab ebda ħjiel ta' l- iċken aċċent djalettali f'diskorshom. Dawn in-nies jagħmlu użu minn kliem bħal: Ewropow flok Ewropew ħlow flok ħlew ġow flok ġew żvolgow flok żvolġew daka flok dak dina flok din hekka flok hekk Ħafna drabi dawn in-nies jagħmlu użu wkoll minn kliem taljan jew taljanizzat meta jiġu biex jesprimu dak li jridu jgħidu. Ara dawn iż-żewġ eżempji li ġejjin: i). Meta wieħed jindaga sow fil-problema, wieħed jinduna li hu problema abbastanza kompless, u kwindi jirrikjedi indaġini profonda biex ir-riżultat finali jkun wieħed sodisfaċenti. Ma' dan il-grupp jiena ninkludi t-tieni grupp. Dan hu l-grupp professjonista. Sa ftit tas-snin ilu, il-professjonisti f'Għawdex kont tgħoddhom fuq ponot subgħajk. Barra minn hekk, dawn kienu wħud mill-ftit nies ta' skola li kienu jżommu kuntatt kontinwu ma' Malta u mad-dinja ta' l-edukazzjoni. Għalhekk, għalkemm forsi ma kenux ġejjin minn familji li jużaw il-Malti Standard, dawn tgħallmuh tant li spiċċaw jużawh esklussivament. Ħafna minn ulied dawn il-professjonisti llum jitkellmu b'Malti Standard. Mandakollu, in-numru ta' professjonisti Għawdxin, speċjalment it-tobba, illum żdied sostanzjalment u, minkejja l-livell għoli ta' skola li dawn għandhom, ma jħossuhomx differenti minn sħabhom, l-Għawdxin l-oħra. Ħafna xorta jużaw id-djalett, l-aktar xħin jiġu biex jittrattaw ma' pazjenti/klijenti b'livell baxx ta' skola. Dan juri fi mhux dejjem teżisti r-rabta bejn il-Malti Standard u l-livell għoli ta' edukazzjoni. 58 IL-MALTI Imbagħad insibu t-tielet grupp ta' nies li jużaw il-Malti Standard. Dan il-grupp, ukoll żgħir fin-numru, huwa dak li jużah biex jipprova jidher li għandu status soċjali għoli. Fost dawn issib nies li għandhom livell ta' skola xi ftit ogħla mil-livell medju. Pero dawn ma jitkellmux il-Malti Standard regolarment. Dawn jitkellmuh ma' wliedhom u bejniethom f'okkażjonijiet formali u anqas formali. Imma huma jużaw id-djalett meta jkunu jitkellmu ma' nies li jużaw id-djalett biss, jew meta jkunu rrabjati. Il-Malti Standard ta' dawn l-Għawdxin mhux l-istess bħal ta' l-ewwel tip li diġà aċċennajt għalih, għax għalihom dan hu t-tieni varjazzjoni tal-lingwa li ġiet akkwistata tard fil-ħajja. Minkejja l-fatt li dawn jippruvaw iħallu d-djalett Għawdxi barra għal kollox, fi kliemhom jibqgħu jidhru, 'lhawn u 'l hemm, l-aċċenti fuq kliem għal 'kutra', 'pulizija', eċċ, li tkellimt dwarhom aktar 'il fuq. Wisq drabi dawn in-nies ma jifhmux kif il-Maltin jagħfru li huma minn Għawdex. Dawn 'jintgħarfu' mhux mill-kliem li jużaw, imma mill-intonazzjoni u l-aċċenti tagħhom. Fl-aħħarnett insibu lil dawk l-Għawdxin li jużaw il-Malti Standard għaliex iħossuh bżonn li jagħmlu hekk. Infiehem ruħi ahjar. Ħafna Għawdxin, biex ma ngħidx il- maġġoranza tal-ħaddiema, jagħmlu żmien relattivament twil jaħdmu Malta. Min jgħaddi sena, min tnejn, tlieta, ġieli aktar. Dawn jgħixu parti kbira minn ħajjithom mal-Maltin u għalhekk jibdew jitkellmu bil-'Malti' (M.S.) biex ma jħossuhomx inferjuri għall- ħaddiema sħabhom (l-istess kif jagħmel wieħed Malti li jitkellem bid-djalett imma li jsib ruħu jaħdem f'ambjent fejn il-Malti Standard hu predominanti). Ma ninsewx li f'pajjiżna teżisti differenza bejn l-abitanti taż-żewġ gżejjer. Il-Maltin spiss iħarsu lejn sħabhom l- Għawdxin jew b'arja ta' superjorità jew b'arja patronizzanti, bħal ma turi l-frażi li spiss tisma' f'fomm il-Maltin - ''Ara, jaħasra, mela int Għawdxija1' jew il-frażi l-oħra - ''Ara, l-anqas tidher li int minn Għawdexi' Imbagħad hemm il-każ ta' meta persuna tiġi introdotta ma' oħra. L-intermedjarju (Malti) jalludi għal dik Għawdxija hekk: ''Dan hu s-Sur Atttard, minn Għawdex'. Imma hu ma jalludix għall-post jekk il-persuna li se jintroduċi tkun Maltija: 'Dan hu s-Sur Attard, Żebbuġi '' Għaldaqstant, dawn il-ħaddiema, kważi kollha ta' grad ta' skrivan jew ogħla, (u magħhom nistgħu nżidu wkoll il-ħafna studenti li qegħdin jattendu l-università), iridu jew ma jridux, iħossu l-bżonn li jitkellmu bil-Malti Standard. Imma dawn jabbandunawh malli jiġu trasferiti lejn Għawdex u jibdew jużaw id-djalett Għawdxi mill-ġdid. Mill-kumplament, id-djalett insibuh użat fiċ-ċirkustanzi kollha l-oħra tal-ħajja Għawdxija. Meta tal-familja jitkellmu bejniethom, dawn jużaw id-djalett. Dan jintuża wkoll bejn persuni familjari f'sitwazzjonijiet informali u xi drabi anke formali - jekk l-interlokuturi huma t-tnejn Għawdxin - iżda jintuża l-Malti Standard jekk hemm terza persuna Maltija fil-grupp. Biss din l-aħħar sitwazzjoni mhix xi regola, għax jekk il- persuna Maltija tkun ''aċċettata'', jintuża d-djalett Għawdxi anke jekk il-Malti juża l- Malti Standard f'diskorsu. Nieħdu l-eżempju tiegħi personali, li jien Malti noqgħod Għawdex. Sikwit niltaqa' ma' kazi ta' persuni li meta jċempluli jew ikellmuni jużaw il-Malti Standard. Iżda malli nweġibhom bid-djalett, huma jaqilbu għad-djalett mill- ewwel, tant li tinħoloq arja ta' informalità. Hawn, bla dubju ta' xejn, għandna każi ta' diglossia fejn, għal raġunijiet speċifiċi se jkollna 'code switching' jew qlib bejn id-djalett u l-Malti Standard skond l- okkażjoni li tkun. Fergusson jiddeskrivi disa' fatturi ta' diglossia: function, prestige, acquisition, literarx heritage, standardisation, stabilitv, grammar, lexicon, phonologv. $. Mhux l- iskop tiegħi li nidħol fid-dettal f'din il-ħaġa. Perċ rrid ngħid li ħafna minn dawn il- fatturi jsibu ruħhom fid-djalett Għawdxi, speċjalment l-ewwel tnejn u l-aħħar waħda. Din is-sitwazzjnoni hi simili għal dik deskritta minn A. Camilleri fit-teżi tagħha li semmejt aktar 'l fuq'.. Il-Lingwi Barranin u d-Djalett Għawdxi Il-lingwa Maltija bħalissa tinsab ibbumbardjata minn numru kbir ta' kliem barrani li dieħel fil-gżejjer tagħna minħabba influwenzi barranin bħal ma huma t-turiżmu, it- telekomunikazzjoni, il-mikroteknoloġija u oħrajn anqas evidenti. Illum Għawdex ħareġ mill-iżolament tiegħu li semmejt fil-bidu. L-element konservattiv tiegħu qiegħed jiġbed numru kbir ta' turisti, barranin u Maltin. Dawn, barra li jinfluwenzaw b'diskorshom lill- abitanti, għandhom esiġenzi li jitolbu modernizzazzjoni rapida li forsi Għawdex mhux daqstant ippreparat għaliha. Din il-modernizzazzjoni żgur li se tħalli effett fuq id-djalett Għawdxi fil-futur. L-Ingliż U hawn hu fejn jidħol l-Ingliż. Fil-ħajja soċjali Għawdxija, l-Ingliż m'għandux dik l-importanza li għandu f'ċerti lokalitajiet f'Malta. Għalhekk ma nistgħux nikkonsidrawh bħala t-tieni lingwa f'Għawdex, u każi ta' bilingwiżmu nistgħu ngħidu li kważi ma jeżistux. F'Għawdex ma jinħassx il-bzonn li nkellmu lit-tfal tagħna bl- Ingliż jew li nużaw l-Ingliż bejnietna. It-tfal tagħna ftit li xejn jattendu skejjel fejn iridu jitkellmu bl-Ingliz bilfors jew fejn jiġu kkastigati jekk jużaw il-Malti. Għall- kuntrarju, f'ħafna każi l-għalliema jużaw id-djallett biex jesprimu ruħhom aħjar u biex joħolqu arja ta' familjarità bejnhom u bejn l-istudenti. Dan jgħodd sa fejn hu possibbli, anke għal suġġetti ta' xjenza, bħall-fiżika. Mela jeżisti code switching (qlib) mill-Malti għall-Ingliz, imma jeżisti aktar qlib mid-djalett għall-Malti Standard u f'ċerti każi anke mid-djalett għall-Ingliż. F'suġġetti marbuta ma' l-iskola, speċjalment meta l-għalliem/a, jew min ikun jitkellem, isibha diffiċli biex jesprimi ruħu bil-Malti, il-kelliem spiss juża frażijiet jew sentenzi qosra bl-Ingliż. Dan x'aktarx jiġri meta l-ideat jew termini li jkun irid jispjega 60 IL-MALTI aktarx li ma jkollniex kliem tekniku għalihom bil-Malti. Għalhekk il-kliem Ingliż użat f'okkażjonijiet bħal dawn ikunu assoċjati biss ma' dak li l-kelliem ikun irid ifiehem, u hu malajr jerġa' lura għall-Malti Standard jew għad-djalett, skond xi jkun juża l- interlokutur f'dik l-okkażjoni partikulari. Frażijiet qosra bl-Ingliż jintużaw ukoll bħala 'fillers' bejn żewġ ideat. Hekk insibu li jintuża kliem bħal '1 mean', 'Right', 'Sorrv' u Wait'. Madankollu, fil-motħerese, jew babv language, (dak il-kliem li jintuża fid-diskors mat-trabi jew tfal ċkejknin ħafna) kliem Ingliz jew Ingliżizzat ħa post dak tradizzjonali Malti / Għawdxi, li jew spiċċa jew għadhom jużawh biss l-anzjani. Kliem bħal tuttu (żiemel), bambu (żarbun), nejna (ġbejna), ġuġu (ġobon), ziza (tiġieġa), wuwwu (kelb), pejxa (qattusa), dan kollu għeb u floku nsibu kliem bħal pussv (qattus), korsie (żiemel), doggie (kelb), u shoesie (żarbun). Għall-kuntrarju, l-Ingliz dieħel ħafna bħala kliem missellef fejn jidħlu invenzjonijiet moderni u snajja' marbutin magħhom. Uħud minn dawn il-kelmiet huma: i) Ismijiet ta' snajja' u kliem tekniku marbut magħhom bħal: mekkanik, plamer, elektrixin, iwwajerja, isswiċċja, iffittja ii) Ismijiet ta' għodda bħal spaner, swiċċ, tester, sokit, plakk(a), plajers iii) Ismijiet ta' prodotti bħal: fann, friġġ, kuker, giżer, vann, trakk, sink, u issa anke kompjuter iv) Kliem marbut ma' l-isports bħal futbol, tenis, volibol, plejer, tim, skorja, ixxuttja, iffawlja F'ċerti każi dan il-kliem jieħu xeħta semitika, bħal fil-każ tal-kelma plakka minn plug. F'każi oħra jieħu plural semitiku jew taljan bħal flettijiet, swiċċijiet u plakek plakki, vannijiet, fannijiet, trakkijiet. Imma fil-biċċa l-kbira l-kliem Ingliż iżomm il-forma oriġinali, bil-plural b'kollox, bħal fil-każ ta' kliem bħal: films, kukers u ħiters. Xi kliem Ingliz ġieli jintuża meta persuna Għawdxija, l-aktar mara, tkun tindirizza oħra li tkun Maltija: Kieku Marija kienet Għawdxija , kienet tgħidilha: SAra, kif aħne Maruji' Qabel ma ngħaddi għal punt ieħor, nixtieq nagħmel referenza għal żvilupp li qiegħed jitfaċċa fi ġżiritna f'dawn l-aħħar snin u li, aktar ma jmur, donnu li aktar qiegħed jiżdied — l-ulied ta' ħutna l-emigranti li qegħdin jirritornaw lejn art twelidhom. Dawn it-tfal u żgħażagħ aktarx li ġejjin minn pajjizi fejn l-Ingliż hu l-lingwa nazzjonali (bħall-Istati Uniti u l-Kanada). Għalkemm ħafna minn dawn jafu jitkellmu xi ftit bil-Malti, l-Ingliż jibqa' l-ewwel lingwa tagħhom. Dawn jitkellmu bil-Malti jew aħjar bid-djalett Għawdxi mat-tfal li għandhom il-Malti bħala l-ewwel lingwa imma fil-familji tagħhom u ma' sħabhom emigranti jużaw biss il-lingwa Ingliża. Uħud minnhom issa ilhom hawn numru ta' snin, imma xorta għadhom jippreferu jużaw l-Ingliż biex jikkomunikaw. Madankollu, minkejja li n-numru ta' dawn mhux daqstant żgħir, dawn m'humiex se jbiddlu l-atteġġjament ta' l-Għawdxin lejn l-Ingliz għaliex (a) dawn m'humiex tant influwenti li se jbiddlu mentaltà ta' gżira sħiħa u (b) dawn għandhom tendenza li joħolqu klikek għalihom u jispiċċaw biex jitħalltu mill-inqas ma' tfal u żgħażagħ Għawdxin ta' mparhom. Lingwa oħra li qed ikollha xi ftit ta' l-influwenza fuq id-djalett Għawdxi hija l-lingwa Taljana. Dari kliem Taljan kien komuni ħafna fil-lingwagg tal-professjonisti u ta' nies ta' skola Għawdxin, l-aktar avukati u nutara. Dan sa ċertu punt għadu sa llum, kif semmejt aktar 'il fuq. Illum huma t-tfal li jużaw ħafna kliem Taljan. Dan hu l-effett tal-programmi televiżivi ta' l-istazzjonijiet Taljani li t-tfal isegwu għal sigħat sħaħ. Infatti waqt il- logħob tagħhom spiss tisma' frażijiet bit-taljan bħal ''Mani in alto' jew ''Fermati o sparo', kliem li fi tfulitna, minħabba l-influwenza ta' films Amerikani, kien ikun 'Hands up' jew ''Reach for the Skwv'. — Biss naħseb li din l-influwenza Taljana hi limitata għal hekk biss għax għalkemm ħafna tfal jifhmu sew it-Taljan u ġieli kapaċi jitkellmuh ukoll ta' età żgħira, qatt ma jesprimu ruħhom bit-Taljan flok bil-Malti jew bid-djalett Għawdxi. Għeluq Minkejja dan id-dħul u l-influwenzi ta' kliem barrani, naħseb li d-djalett Għawdxi ftit li xejn nistgħu ngħidu li ġie affettwat tant li se jitlef l-identità tiegħu. Biss xi tibdil hemm żgur. Biżżejjed ngħidu li d-distinzjoni bejn il-varjazzjoni tad-djalett Għawdxi qiegħda tonqos. Sa ftit snin ilu kull raħal tista' tgħid li kellu l-varjazzjoni tiegħu tad- djalett Għawdxi. Din il-varjazzojni kienet tikkonsisti minn differenzi fit-tlissin tal- fonemi sad-differenzi fit-tonalità. Ta' min isemmi l-'r' rolled tan-Nadur u tal-Għarb, l-'għ' imlissna taż-Żebbuġ, u 'g' mibdula f''k' tax-Xewkija u partijiet tar-Rabat. Hemm id-dittong /ei/ mibdul f' /ai/ min-nies tax-Xagħra. Insibu l-kliem maħtuf fid- diskors tan-nies tan-Nadur u tal-Qala u t-tonalità mkaxkra tan-nies ta' Kerċem. Illum insibu li l-'għ' imlissna taż-Żebbuġ kważi nqerdet għal kollox u l-ċk' tax-Xewkija qiegħda tonqos sew. Waħda mir-raġunijiet prinċipali hi t-taħlit tan-nies minn irħula differenti, minħabba xogħol, skola u kwistjoni ta' housing. Raġuni oħra hi din. Bħalma l-Malti tal-Belt, eċċ; sar il-Malti Standard, hekk id-djalett tar-Rabat qiegħed isir, naqra naqra, l-Għawdxi Standard. Ħafna nies ta' l-irħula jippruvaw jimitaw lin-nies tar-Rabat f'diskorshom. Dan ikkonfermajtu minn żewġ studenti li għallimt dawn l-aħħar snin. Studenta miż-Żebbuġ qaltli li meta bdiet tattendi l-iskola sekondarja fir-Rabat, sħabha tal-klassi bdew jidħqu biha għax kienet isemma' l-'għ' f'diskorsha . Din spiċċat biex 62 IL-MALTI qatgħet l-'għ' imlissna għal kollox minn kliemha sa meta waslet fl-iskola post- sekondarja fejn ngħallem jien. Studenta oħra mix-Xewkija ma kenitx issemma' l-'q' bħala 'k'. Meta aċċennajtilha għal din il-ħaġa, ir-risposta kienet simili għall-każ preċedenti. Madankollu, f'raħal twelidha u ma' tad-dar hi kienet tuża l-'k' regolarment għax inkella jgħidulha 'kiesħa mir-Rabat'. Dawn iż-żewġ każi juru ċar dak li għedt qabel, li ftit jew wisq il-varjazzjoni qiegħda tonqos. Mill-banda l-oħra, li d-djalett Għawdxi jinqata' u jintemm għal kollox, biex postu jieħdu l-Malti Standard jew l-Ingliż naħseb li hi xi ħaġa 'l bogħod mir-realtà. Ir- raġuni hi, kif forsi ġa semmejt, li f'Għawdex min jitkellem bil-Malti Standard mhux la kemm jiġi aċċettat mis-soċjetà. Għawdxija. Hawn ta' min isemmi mill-ġdid l- studju ta' J. Xuereb dwar il-każ ta' raġel Malti li joqgħod Għawdex, u li spicca biex telaq il-Malti Standard għad-djalett sabiex ikun jista' jinserixxi ruħu fis-soċjetà Għawdxija. Insemmi wkoll il-każ ta' tfal li fid-dar huma mdorrija jitkellmu bil-Malti Standard (uliedi), iżda li ma' sħabhom jużaw id-djalett biex iħossuhom aktar 'atease' fl-ambjent li jkunu. Fl-aħħar mill-aħħar nixtieq ngħid ukoll li dawk l-Għawdxin li jirnexxilhom jegħlbu s-sens ta' inferjorità f'konfront ma' min juża l-Malti Standard, jużaw id-djalett kullimkien. Każ partikulari hu dak ta' persuna importanti fil-qasam ekkleżjastiku li ma tiddejjaq xejn tuża d-djalett fuq il-mezzi tax-Xandir jew meta tindirizza ġemgħat ta' nies. Ftit Riflessjonijiet Biex nagħlaq nixtieq ngħid li biex id-djalett Għawdxi jibqa' sħiħ u ma jisfumax u jintesa, ta' min jagħti kas dawn l-osservazzjonijiet: Trid tinqata' l-mentalità li min juża d-djalett hu injorant, bla skola u mhux ta' man- nies. Għalhekk id-djalett għandu jkollu d-dritt li jiġi użat kullimkien, bla ebda preġudizzju jew diskriminazzjoni. Trid tinqata' l-mentalità li d-djalett hu inferjuri għall-Malti Standard, specjalment fost il-ġenituri li jużaw l-istandard biex jippruvaw jgħollu l-livell soċjali tagħhom u ta' wliedhom. Ma jsirx sforz żejjed fl-użu tal-Malti Standard fil-klassi, għalkemm dan għandu l- importanza tiegħu biex l-istudenti ma jitħawdux fit-tagħlim tal-lingwa miktuba. Li ssir enfasi fuq ismijiet djalettali u folkloristiċi għal triqat, postijiet pubbliċi u ħwienet lokali. L-użu tad-djalett fil-ġeneri letterarji bħal ma hi l-poeżija għandu jkun inkoraġġut mil-bidu nett, meta l-istudent ikun għadu ma ġiex taħt l-influwenza tal-Malti Standard jew ta' xi djalett ieħor. Fl-aħħarnett irrid ngħid li d-djalett hu parti mill-identità ta' Għawdex. Jekk inħalluh jispiċċa, Għawdex jitlef parti kbira minn dak li jagħmlu ġawhra f'nofs il-Mediterran. Nota ta' l-Awtur Kif turi d-data t'hawn fuq, din il-kitba saret f'Lulju ta' l-1992 biex tinqara waqt Laqgħa ta' l-Esperti dwar il-Pjanifikazzjoni Lingwistika. Din il-laqgħa kienet inżammet mill- Fondazzjoni għall-Istudji Internazzjonali fi ħdan l-Università ta' Malta flimkien mal- Fondazzjoni għall-Istudji ta' Soċjetajiet Pluralistiċi, l-Istitut tal-Lingwistika, il-Kunsill Malti għall-Moviment Ewropew u l-Akkademja tal-Malti. Il-laqgħa kienet inżammet mit-18 sal-21 ta' Lulju ta' dik is-sena u nżammet fl-Aula Magna ta' l-Università, ħlief għal sessjoni waħda li nżammet fil-Ministeru għal Għawdex, ir-Rabat. Għal-laqgħa kienu preżenti wkoll rappreżentanti minn Wales, Friesland, l-Irlanda u l-Katalunja. Minħabba l-fatt li l-laqgħa kienet inżammet aktar minn tmien snin ilu, xi aspetti ta' din il-kitba jistgħu ma jkunux aktar relevanti għal Għawdex ta' llum. Carm C. Cachia 18 ta' Jannar, 2001 64 IL-MALTI