Introduzzjoni Meta fi żmien il-Kriżi tal-Abissinja tal-1935-36 bdew isiru esperimenti kontra xi attakk mill-ajru, l-Awtoritajiet Militari Ingliżi bdew jibżgħu li kien se jsir attakk bil-gass u mhux bil-bombi. Kien iktar tard li l-Awtoritajiet bdew javżaw lil Maltin x'għandhom jagħmlu f'każ ta attakk bil-bombi. Fl-1940 bdew jitħaffru gandotti fit-toroq u iktar tard caterpillar shelters. Kien meta bdew jitwaddbu l-ewwel bombi fuq Malta li bdew jitħaffru xelters fil-blat. L-Awtoritajiet dejjem żammew f'moħħhom li meta jitħaffru xelters ikun hemm biżżejjed spazju għan-nies tal-lokal kif ukoll għal nies li waqt xi attakk kienu jinzertaw fir-raħal. Qabel ma bdew l-ewwel attakki fuq Malta l-Awtoritajiet avżaw lil popolazzjoni ċivili li bħala Iquh kontra xi attakk mill-ajru kien biżżejjed jekk wieħed jixħet numru ta' saqqijiet u kaxxi tal-injam fuq mejda u jistkenn taħtha, jekk id-dar taghhom tkun intlaqtet. fi żmien il-kriżi tal-abissinja sal- eqqel tal-Tieni Gwerra Dinjija Għaqda M CI IEEE — ĠW, kitba ta' Charles Debono B.A.(Hons) Historv Esperimenti f'każ ta' attakk mill-ajru jew bil-gass Fl-14 ta' Diċembru 1935 l-Awtoritajiet Militari għamlu esperiment fl-air-firing range ta' faċċata ta l-Għallis biex jaraw jekk il-ġebla Maltija tiflaħx għal impatt ta' bombi li jitwaddbu mill-ajru. Matul l-istess attakk finta ġew ittestjati jekk il-ħġieġ tat-twieqi rinforzati bit-tape jifilhux għall-impatt tal-b/ast tal- bombi. Wara din il-prova ġie konkluż li l-aħjar għal bini hu li t-tkaħħil isir bis-cement, u apparti hekk wera fiċ-ċar li l-ħġieġ jinksew bit-tape oħxon, miż- żewġ naħiet. B'dan il-mod ukoll il-kamra ikollha ilquh biżżejjed kontra xi attakk bil-gass mill-għadu. B'dan l-esperiment jidher ċar li f'dan iż-żmien l-ikbar biża' kontra xi attakk bil-gass u mhux xi ilquh jista' jsir kontra xi attakk mill-ajru. Wieħed irid iżomm f'moħħu li t-Taljani fl-istess xahar u sena uzaw il-gass fuq l-Abissinjani matul il-Gwerra Italo-Abissinjana tal-1935-36. Jidher biċ-ċar li l-Awtoritajiet Militari kienu qegħdin jibżgħu minn xi attakk simili fuq il- popolazzjoni Maltija mit-Taljani, peress li dawn tal- aħħar kellhom interess fuq Malta. Għalhekk f'dawk is-snin ta qabel ma' faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija iktar ittieħdu prekawzjoni kontra xi attakk bil-gass milli kontra il-qerda u l-imwiet li jġibu attakki mill- ajru bil-bombi, bħal ma' ġara iktar tard fl-attakk qerriedi li sar fuq il-belt ta' Guernica fis-26 ta' April 1937 matul il-Gwerra Ċivili ta' Spanja, li seħħet bejn 1936-39. Id-djar Maltin huma b'saħħithom biżżejjed biex jilqgħu kontra xi attakk dirett fuqhom Qabel ma twaddbu l-ewwel bombi fuq Malta, l-Melleħin ġew avzati biex jagħmlu iktar protezzjoni fid-djar tagħhom, billi jagħmlu xkejjer tar-ramel, jimbarraw it-twieqi bil-ġebel u jiksu s-soqfa bit- twavel tal-injam u l-ġebel. Matul l-esperiment li sar Għaqda Mużikali Imperial M 'Diċembru 1935 l-Inġiniera, kemm ċivili kif ukoll dawk militari, ħargu bil-konkluzjoni lid-djar Maltin huma b'saħħithom biżżejjed kontra xi attakk dirett fuqhom. Din kienet l-unika raġuni għaliex ittieħdet din id-deċiżjoni biex jagħmlu d-djar iktar sikuri' PIl- pubbliku ġenerali kien avżat kif għandu jitrasforma parti mid-dar tiegħu f'xelter, fejn setgħu jieħdu kenn waqt xi attakk. L-ewwel ordni li rċievew ic-civili ienet li jagħmlu saqqijiet fuq l-imwejjed biex inaqsu l-effett tat-terrapien li jaqa' jekk id-dar tintlaqat. Dawn l-imwejjed kienu se jintużaw bħala xelters fid-djar tagħhom stess. Ordni oħra li rċievew in-nies ċivili kienet li setgħu jistgħu jieħdu kenn taħt appra morta tad-dar. Pero l-iktar avviż interessanti kien li jiksu s-soqfa bil-planki.ċ L-ewwel forom ta' xelters: il-gandotti Fil-bidu tal-1940 l-Air Raid Precautions (A.R.P.) bdew jieħdu miżuri għal protezzjoni tal-popolazzjoni ċivili. Fil-Mellieħa ittieħdu diversi miżuri f'dan ir- rigward. L-A.RP. tal-Mellieħa beda jikri numru ta gandotti għal dan ir-rigward. Wieħed minn dawn il- gandotti kien fl-inħawi 123 fl-għalqa Ta' l-Arma, li kienet mikrija għal 3s 69 fis-sena. Gandott ieħor kien viċin ix-Xatba tal-Bukkin u kien mikri għal 6d fis- sena. It-tielet wieħed kien fl-inhawi 945 f'Għar Baqrat u kien mikri għal 31/2d fis-sena. Ir-raba gandott kien fl-inħawi 123 fl-Aħrax ta' Għajn Tuta u mikri 31/2d fis-sena. Gandotti oħra li kienu mikrija mill-A.R.P. kienu fl-inħawi 231 fl-Aħrax tal-Madonna u mikri għal 61/29 fis-sena, filwaqt li kien hemm ieħor fl- inħawi 231 l-Armier mikri għal 3sdd fis-sena. Apparti dawn il-gandotti l-A.R.P. kienu jikru ukoll ħofra b'dijametru ta' 4 piedi u 31 pied għoli fl-Armier ukoll mikri għas-somma ta 7s fis-sena. Nafu ukoll li l-Għadira kien hemm gandott ieħor, meta grupp ta nies minn din ix-xaqliba bagħtu ittra fl-20 ta' Awwissu 1940 lil Logotenent-Gvernatur, biex isaħħuħ, pero instab li ma kienx iktar sikur u ġie abbandunat. Forom oħra ta' xelters: Wara li bdiet il-gwerra, beda xogħol fuq xelters fil-gnub tat-toroq li kienu użati mill-karozzi tal- linja. Dan it-tip tax-xelter kien jissejaħ caterpillar shelter. Skond l-ittra li għamilt referenza iktar qabel, issemew żewġ xelters li kienu qegħdin jinbnew, u li dawn in-nies ma setghux jużawhom peress li kienu intenzjonati biex jintużaw minn passiggieri tal- karozzi tal-linja Dawn ix-xelters li saret referenza għalihom probabilment kienu caferpillar. xelters, peress li kif ghedt qabel kienu intenzjonati għal nies li jużaw tal-linja, waqt xi attakk mill-ajru. Xelter simili għalih inbena ukoll ħdejn il-Belleview. Ir-risposta immedjata tal- Melleħin wara l-ewwel attakki fuq Malta Wara li faqqgħet il-gwerra fl-Ewropa fit-3 ta' Settembu 1939 ċertu Kaptan Gardillo xi kultant kien ikellem lil Melleħin mill-gallerija ta' fejn kien hemm mil-ħanut ta' Aronne Sultana fil-Pjazza tal-Parrocca u kien jgħidilhom x'kien qed jiġri fil-gwerra. Kull darba kien javżhom li f'każ ta' attakk mill-ajru fuq Malta biex jieħdu kenn taħt arkati, għerien jew taħt imwejjed. Pero wara li Mussolini iddikjara gwerra fl-10 ta' Gunju 1940 fuq l-Alleati u l-ewwel bombi twaddbu fuq Malta, n-nies bdiet tibża' $ Għalkemm il-Mellieħa ma soffrietx attakki fl-ewwel ġranet tal- gwerra, ħafna nies marru jsibu kenn fl-għerien' li kellhom mad-djar tagħhom jew f'dawk li hemm fi Ġnien Ingraw, l-Miżieb, Għajn Żejtuna, San Niklaw u l-Aħrax. , a e a Matul l-ewwel attakki fuq Malta numru ta' familji Melleħin sabu kenn fl-għerien ta Gnien Ingraw. It-tħaffir tax-xelters fil-blat Għalkemm il-Mellieħa fiha ħafna tlajjiet u nżul, matulit-Tieni Gwerra Dinjija nstab lidin is-sitwazzjoni kienet ta vantaġġ u fil-fatt Perit Edwin England Sant, li kellu l-inkarigu biex josserva l-programm ta' tħaffir ta' xelters madwar Malta, nnutaha mall-ewwel. Hu rrimarka li l-Mellieha fiha ħafna tlajja u nżul u l-blat kien artab u dan kien jgħin iktar fit-tħaffir tax-xelters fil-blat. Infatti wara li beda programm ta' tħaffir ta' Faxxa tas-Shelter Supervisor li tinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Gwerra. xelters, hu ħaffer wieħed f'Tas-Sellum, taħt l-istatwa ta' San Pawl, u baqa l-Mellieħa sakemm spiċċat il- Għalkemm l-imbuttatura ewlenija biex jitħaffru xelters fil-blat saret fil-bidu ta l-1941, fir-realta ftit wara li faqqgħet il-gwerra kien diġa sar pjan ta' fejn għandhom jitħaffru xelters. Fil-fatt fuq pjanta tal- Mellieħa datata 3 ta' Settembru 1940 turi erbgħa u tletin xelter imħaffrin jew qed jitħaffru madwar il-Mellieħa, normalment fejn kien hemm djar.' Kien hemm ukoll każijiet fejn individwi li kellhom xi għalqa kienu jitolbu biex jinbena xi tip ta' ilquħ kontra xi attakk mill-ajru. Infatti tħaffru numru ta' xelters l-Għadira, l-Armier, L-Aħrax, il-Marfa, Selmun, Manikata u Għajn Tuffieħa. F'dan il-perjodu mhux it-talbiet kollha li kienu jsiru biex jitħaffer xi xelter kienu jiġu milqugħa mall- ewwel u fil-fatt kien hemm każi li kienu jieħdu fit-tul biex jinħargu l-permessi meħtieġa. Każ tipiku huwa dak tal-abitanti tal-Għadira, li kienu jammontaw għal sebgħa u għoxrin persuna. Huma bagħtu ittra lil Logotenent-Gvernatur fejn infurmawh li huma kienu qed jitolbu biex jitħaffer xelter fil-viċinanzi tagħhom: F'April 1941 l-istess persuni bagħtu ittra oħra lil Logotenent-Gvernatur fejn qalu li għadhom mingħajr xelter. L-Awtoritajiet baqgħu jinjoraw l-appelli tagħhom u erbgħa xhur wara bagħtu ittra oħra dwar il-periklu li fil-viċinanzi tagħhom kien hemm searchlight ta' kontra l-ajruplani u fuq il-bżonn ta' xelter adekwat. Fl-aħħar fil-bidu ta' Settembru tal- Uħud mill-għodda li kienu jintużaw mill-baqquniera u ħaddiema oħra li kienu jħaffru x-xelters. H f. i ġ- Baqqunier qed iħaffer kmajra ġox-xelter tal-Pjazza tal-Mellieħa. waqaf ħesrem fid-9 ta' Settembru u għalhekk reġgħu bagħtu ittra oħra jitolbu lil Logotenent-Gvernatur biex jinvestiga l-każ u jagħti kas tal-appell tagħhom peress li kienet riesqa ix-xitwa u għalhekk l-abitanti ta l-Għadira ma' jkollhomx protezzjoni xierqa kontra xi attakk mill-ajru. Għall-aħħar ta' Jannar 1941 ,kemm id-Dipartiment tat-Thaffir tax-Xelters kif ukoll id-Dipartiment tax- Xogħlijiet Pubbliċi iddeċiedew li jibdew iħaffru xelters fil-blat għall-eskluzzjoni ta' l-oħrajn.'' F'dan ix-xahar partikulari' kien hemm madwar 70 xelter li qegħdin jitħaffru jew diġà lesti fil-Mellieħa u l-Marfa. Iż-żewg dipartimenti iddeċiedew li jħaffru żewġ tipi ta' xelters fil-blat: dak li kien jitħaffer taħt it-triq u l-ieħor li kien jitħaffer direttament fil-blat. L-ewwel tip ta' xelter kien ikollu żewġ entratura prinċipali biex jekk tiġi imblukkata waħda minnhom b'terrapien ikun oħra. Fejn kien possibli kien jitħaffer ukoll xaft li kien jagħti ghat-triq li seta' jintuża bħala ħruġ ta' emerġenza f'każ li ż-żewġ entraturi kienu jigu imblukkati. It-tieni tip ta' xelter kien ikun imħaffer direttament fil-blat u kien ikollok iktar minn entratura waħda, ħalli f'każ li tiġi imblukkata parti mix-xelter ikun hemm ħruġ iehor. Meta x-xogħol fuq ix-xelters beda sew, il-Gvern inkoraġixxa lin-nies bies iħaffru xelters privati jew li jħaffru kmajra f'xi xelter pubbliku, imħaffer mill-Gvern. '$ Sadanittant, wara li r-Regia Aeronautica falliet milli tinnewtralizza l-gżejjer Maltin, il-Ġermaniżi ġew mitluba biex jieħdu sehem attiv fil-gwerra Mediterranja. Elementi tal-Luftwaffe bdew itiru lejn Għaqda Mużikali Imperial Mellieħa Għaqda Mużikali Imperial Mellieħa Ħaddiem qed inaddaf xi terrapien mill-kuritur prinċipali tax-xelter tal- Pjazza. Sqallija f'Diċembru 1940 u l-ewwel attakki kbar bdew fis-16 ta' Jannar 1941 matul l-attakk famuż fuq l-aircraft carrier H.M.S. Illustrious. Għaxart ijiem qabel ma bdew l-ewwel attakki Ġermaniżi fuq Malta, l-popolazzjoni Melleħija kienet tgħodd ma l-4000. Tliet xhur wara din żdiedet bi 136 persuna, u fix-xelters li kienu diġa tħaffru kien hemm spazju biżżejjed għal 6,000 persuna. Imma fl-1 ta' Mejju 1941 il-popolazzjoni tal-Mellieha żdiedet f'erbgħa mija u issa kienet tgħodd ma l-4506 u fix-xelters eżistenti kien hemm post għal 5600, 815 minnhom f'xelters privati. l' Meta xelter kien jitkabbar it-tarf tal-kuritur prinċipali kien jingħalaq. Għalkemm għall-aħħar ta' Mejju 1941. il- Luftwaffe ħalliet l-ajrudromi fi Sqallija għall-Afrika ta' Fuq jew l-Ewropa tal-Lvant, l-attakki fuq Malta naqsu drastikament. Ghalhekk bejn Ġunju u Diċembru 1941 it-Taljani komplew jattakkaw lil Malta weħidhom. L-attakki Taljani kienu simili ħafna għal l-ewwel xhur tal-gwerra. F'dan iż-żmien insibu li fl-1 ta' Gunju 1941 il-popolazzjoni tar-raħal kompliet tiżdied u issa kienet tlaħħaq ma' l-4594. Dan ifisser li l-popolazzjoni kienet għadha ma nnutatx li l-Luftwaffe kienet telqet minn Sqallija u għalhekk kienu għadhom bezgħana li jirritornaw lejn l-irħula u l-bliet tagħhom. Fl-istess perjodu kien hemm spazju L-entratura prinċipali ta' xelter privat fi Triq il-Mitħna l-Ġdida. biżżejjed għal 6191 persuna, pero mat-815 persuna kienu qed isibu refuġju f'xelters privati. Bħal ma diġà għedt iktar qabel matul dan il-perjodu t-Taljani bdew jattakkaw lil Malta weħidhom, u fl-1 ta' Lulju 1941 insibu li l-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet tlaħħaq mal-5,000, li fil-fatt kienet tgħodd ma' l-4947 persuna. Din il-figura tista' tindika li xorta baqgħu jaslu iktar refuġjati peress li kienu jibżgħu li l-attakki setgħu jiżdiedu minn ħin għal ieħor. F'dan iż-żmien kien hemm spazju fix-xelters ghal 6515-il persuna, u ma' l-2010 persuna kienet qegħda ssib Quddiem is-Santwarju tal-Mellieħa hemm numru ta' xelters ġol-blat taħt is-sur. Wara l-gwerra dawn ix-xelters ġew mibdula f'garaxxijiet. Xelter pubbliku (mmarkat bi vleġġa) taħt it-teatru l-antik fi Triq San Luqa. refuġju f'xelters privati. Matul l-istess xahar kien hemm tmienja u tletin xelters li kienu tlestew, filwaqt li sebgħa kien għadhom qed jitħaffru. Bħala ħaddiema f'dan il-qasam kien hemm tlettax —il baqqunier, li kienu mgħejuna minn tmien ħaddiema u erbgħa oħra tas-sengħa. Kien f'Awwissu 1941 li l-popolazzjoni tal- Mellieħa bdiet tonqos, u din hija indikazzjoni li l-attakki mill-ajru bdew jonqsu u li numru ta' refuġjati iddeċiedew li jirritornaw lejn id-djar tagħhom, jew dak li kien għad fadal minnhom. Matul dan ix-xahr in-numru ta' nies jgħixu f'dan ir-raħal kien ta' 4673. Matul l-istess xahar kien hawn tlettax-il baqqunier, li kienu megħjuna minn erbgħa ħaddiema tas-sengħa u tmien ħaddiema oħra. Fix-xelters li kienu tlestew kien hemm post għal 6792 persuna. F'Settembru 1941 ħafna refuġjati komplew jirritornaw lejn l-ibliet u l-rħula tagħhom. Il-popolazzjoni kienet tgħodd mal-4602 u fl-istess żmien kien hemm tlettax-il baqqunier, li kienu mgħejuna minn ħames ħaddiema tas-sengħa u tmien ħaddiema oħra.0 L-istess. f'Ottubru 1941 il-popolazzjoni tal- Mellieħa kompliet tonqos u issa kienet tlaħħaq ma l-4564 u din il-figura tindika li mal-500 persuna irritornaw lejn djarhom. Matul l-istess żmien kien hemm tlettax —il baqqunier iħaffru xelters ġodda jew jestendu dawk ezistenti, filwaqt li jgħinuhom kien hemm tliet ħaddiema tas-sengħa u sitta oħra. Ix- xelters li tlestew kienu jesgħu mas-7479 persuna. Ir- ritorn ta persuni lejn id-djar tagħhom kompla fix-xahar ta' wara (Novembru) u issa il-popolazzjoni kienet tgħodd ma' l-4361, u fl-istess żmien kien hemm mat- tlettax —il baqqunier jħaffru x-xelters u tliet ħaddiema tas-sengħa u tnax ieħor kien qed jgħinuhom. La l-estenzjoni ta' xelters eżistenti kompliet issa kien hemm spazju għal 7752 persuna '' F'Diċembru 1941 elementi tal-Luftwaffe bdew jirritornaw lejn Sqallija u l-attakki fuq Malta bdew jiżdiedu bil-mod il-mod. Fl-1 ta' Diċembru 1941 reġgħet bdiet tiżdied il-popolazzjoni tal-Mellieha u issa kienet tgħodd mal-4425. Mill-banda l-oħra n-numru ta' baqquniera baqa' l-istess filwaqt li kien hemm tliet ħaddiema tas-sengħa u sitta oħra. L-entratura tax-xelter fi Triq San Luqa. Għaqda Mużikali Imperial Mellieħa jiġ TĦ L-entratura ta xelter privat faċċata ta' Triq San Luqa fil- Wied ta' Gnien Ingraw. l-istess xahar l-ispazju fix-xelters beda jiżdied u kien issa kien hemm spazju għal 8053.22 Għalkemm ma teżistiex evidenza kemm kien hawn nies jgħixu fir-raħal matul Jannar 1942, matul l-istess xahar il- Luftwaffe kienet diġa irritornat fi Sqallija, din id-darba biex telimina lil Malta minn fuq il-mappa tad-dinja. Matul l-istess xahar kien hemm ftit attakki fuq Malta minħabba t-temp ħażin li kien hemm fuq il- gżira. Probabilment din hi r-raġuni prinċipali għaliex sa' l-1 ta Frar 1941 il-popolazzjoni tal-Mellieħa naqset imqabbla ma' Diċembru 1941, li issa kienet tlaħħaq ma l-4283 persuna. Matul l-istess xahar in- numru ta' baqquniera jaħdmu fil-Mellieħa kien naqas ukoll, probabilment marru jaħdmu x'imkien ieħor, u f'dan iż-żmien kien hemm tnax-il baqqunier, tliet ħaddiema tas-sengħa u ħames ħaddiema oħra. Sa Frar 1942 il-baqquniera u l-ħadiema kienu ħafru xelters biżżejjed biex ikun hemm post għal 8606 persuna. Mill-bidu ta' Frar 1942 l-attakki fuq Malta bdew jiżdiedu drastikament u hawn 'il quddiem ħafna persuni bdew iħallu d-djar tagħhom fin-naħa t'isfel ta' Malta biex isibu post iktar sikur. Din kienet l-unika raguni għaliex fl-1 ta' Marzu 1942 insibu li l-popolazzjoni tal-Mellieħa żdiedet u issa kienet tlaħħaq ma l-4359, pero n-numru ta' baqquniera u ħaddiema baqa' l-istess. Għalkemm in-numru ta' baqquniera baqa' l-istess, l-ispazju fix-xelters baqa' Għaqda ikali Imperial Mellieħa Xelter privat ieħor li ġie mikxuf għall-aħħar tas-snin 90, din id-darba fi Triq it-Tonn. jiżdied. F'April 1942 il-popolazzjoni żdiedet għal 4408, filwaqt li n-numru ta' baqquniera u ħaddiema oħra naqas, u issa kien hawn għaxar baqquniera, żewġ haddiema tas-sengħa u ħames ħaddiema ohra. Bix-xogħol tagħhom kien hemm spazju biżżejjed għal 9152 persuna. Fl-1 ta' Mejju 1942 il-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet tlaħħaq ma l-4724, pero n-numru ta baqquniera u ħaddiema oħra baqa' l-istess. Mill-banda l-oħra l-ispazju fix-xelters kompla jiżdied u matul dan ix- xahar kien hemm spazju ghal 9487 persuna. Matul Mejju Xelter Nri 4 k 9 fil-Pjazza tal-Parroċċa seta' jilqa' fih ma l-410 persuna. F'Ġunju il-popolazzjoni tal-Mellieħa kompliet tiżdied u issa kienet tlaħħaq ma' l-4979 persuna, pero f'dan ix-xahar in-numru ta' baqquniera u ħaddiema oħra żdied, imqabbel max- xhur ta' qabel. Issa kien hawn fir-raħal tmintax-il baqqunier, ħdax-il haddiem tas-sengħa u seba' oħra iħaffru xelters ġodda jew jestendu dawk eżistenti. Interessanti pero li l-ispazju fix-xelters minflok żdied naqas u issa kien hemm spazju għal 4579 persuna. Sezzjoni ta' l-istess xelter fi Triq it-Tonn. Fl-1 ta'-Lulju 1942 naraw li kien hawn l-għola numru ta nies jabitaw fil-Mellieħa, u issa t-total ta' nies kien ta 5,010. Fl-istess żmien kien hemm tmintax -il baqqunier jaħdmu fir-raħal u erbgħa ħaddiema tas- sengħa u sitta ohra jgħinuhom. L-ispazju fix-xelters żdied u issa kien hemm spazju għal 4579 persuna. Mix-xahar ta' wara (Awwissu 1942) il-popolazzjoni tar-raħal bdiet tonqos, li issa kienet tgħodd mal-4949 Xelter privat b'żewġ entraturi, waħda fi San Ġorġ u l-oħra fi Triq is-Salib. Dan ix-xelter tneħħa fl-2006. Mill-banda l-oħra in-numru ta' baqquniera żdied u issa kien hemm ħamsa u għoxrin baqqunier, ħdax —il ħaddiem tas-sengħa u sitt ħaddiema oħra u spazju biżżejjed għal 4780 persuna. Fl-1 ta' Settembru 1942 il-popolazzjoni tal-Mellieħa kompliet tonqos, li issa kient tgħodd mal-4836. Mhux biss il-popolazzjoni tar-raħal kompliet tonqos iżda anki n-numru ta' baqquniera u ħaddiema tas-sengħa naqas, pero mhux l-istess nistgħu ngħidu għal ħaddiema oħra. Issa kien hemm tlieta u għoxrin baqqunier, hames ħaddiema tas-sengħa u dsatax-il ħaddiem ieħor. i Meta twaqqgħet id-dar li kien hemm ma' ġenb ix-xelter ta' qabel inkixfet din l-entratura. Meta l-gwerra bdiet iddur favur l-Alleati u wara l-aħħar offensiva min-naħa tal-Ġermaniżi u t-Taljani, Malta tista tgħid li kienet barra mill-gwerra. Fl-1 ta' Jannar 1943 fi żmien meta r-refuġjati komplew jirritornaw lejn djarhom, in-numru ta' nies jabitaw fir-raħal kompla jonqos u issa l-popolazzjoni kienet tgħodd mal-4681. In-numru ta' baqquniera kompla jonqos u issa kien hemm ħdax-il baqqunier, erbgħa ħaddiema tas-sengħa u tmein ħaddiema oħra 7 Erba' entraturi ta' żewġ xelters pubbliċi fi Triq is- Salib. Dawn iż-żewġ xelters tneħħew fil-bidu tas-snin 90. F'Mejju 1942 l-ikbar xelters fil-Mellieħa kienu Xelters Nri 16 k 20, li setgħu jilqgħu fihom mas-630 persuna. Xelter Nru 23 fi Triq il-Kappillan kellu spazju għal 508 persuna, filwaqt li x-Xelters Nri 4 L-entratura ta' xelter pubbliku fi Triq il-Kbira, taħt il-Mitħna tal-Mellieħa. k 9 fil-Pjazza tal-Parroċċa kellhom spazju biżżejjed għal 410 persuna. Xelters oħra simili kien Xelter Nru 13 fi Triq san Publiju u Xelters Nri 40 £ 41 fi Triq il- Għolja kellhom il-kapaċità li jilqghu fihom mal-287 persuna respittivament. Ix-Xelter Nru 34 fi Triq Frangisk Zahra kien jilqa' fih 175 persuna, filwaqt li Xelter fi Triq Snajjin kien jakkomoda mal-160 persuna. ix-xaft ta' xelter privat fi Triq il-Kbira, mhux 'il bogħod ħafna mix-xelter li semmejt qabel. Mill-banda l-oħra, l-iżgħar xelters li kienu jilqgħu fihom l-inqas numru ta' nies kien Xelter Nru 19 fi Triq il-Wied, li kien jilqa' fih tletin persuna. Żewġ xelters oħra li kienu jilqgħu l-inqas numru ta' nies kienu Xelter Nru 12 fi Triq il-Mitħna l-Ġdida u Xelter Nru 44 fi Triq is-Salib li kienu jakkomodaw fihom Erba' entraturi ta' żewġ xelters pubbliċi fi Triq is-Salib. Dawn iż-żewġ xelters tneħħew fil-bidu tas-snin 90. 23 Xelter privat fl-Aħrax tal-Mellieħa. tmienja u tletin persuna respittivament. Żewġ xelters oħra zgħar kienu Xelter Nru 5 fi Triq San Pawl li kien jilqa' fih erbgħin persuna, filwaqt li Xelter Nru 48 fi Triq is-Salib kien jakkomoda tmienja u erbgħin persuna '' Konklużjoni Bħal ma' diġa rajna ż-żieda fil-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet tiddependi fuq l-attakki qliel li kienet tagħmel il-Luftwaffe fuq Malta. Din is- sitwazzjoni sfurzat ħafna nies biex ihallu n-naħa t'isfel ta' Malta biex isibu refuġju fin-naħa ta' fuq tal-gżira. Din kienet ir-raġuni principali kienu jiġu l-Mellieħa. Meta l-Luftwaffe kienet tkun ibbażata fi Sqallija l-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet tiżdied, filwaqt li meta kienet titlaq in-numru ta' nies fir-raħal Waħda mill-entraturi prinċipali tax-xelter tal-Pjazza ta- Parroċċa taħt il-ġnien tal-Kappillan. Dan ix-xelter kien rega' nfetaħ għal pubbliku ġenerali fl-2004. Għaqda ali Imperial Mellieħa Entratura oħa tax-xelter pubbliku tal-Pjazza ta-Parroċċa li qegħda eżatt ħdejn is-Santwarju tal-Mellieħa. kien jonqos peress li kienu jirritornaw lejn il-lokalità tagħhom. Għalkemm. il-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet tiżdied jew tonqos skond l-andament tal-attakki fuq Malta, kemm il-Gvern kif ukoll individwi baqgħu jħaffru xelters, u f'ċerti każi anki tkabbru dawk eżistenti. Fi żmien partikulari kien hemm numru konsiderevoli ta' baqquniera u ħaddiema oħra jaħdmu il-Mellieħa u din is-sitwazzjoni tindika li kien hemm domanda kbira għal xelters, allavolja il-Luftwaffe kienet telqet minn Sqallija u l-attakki tkomplew mir-Regia Aeronautica. Meta l-Awtoritajiet Ċivili approvaw it-tħaffir ta' iktar xelters jew it-tkabbir ta' dawk eżistenti, dejjem kienu jżommu f'moħħhom li kien hemm post biżżejjed għal ħafna iktar mill- popolazzjoni eżistenti. F'April u Mejju tal-1942 in-numru ta' baqquniera fir-raħal tal-Mellieħa kien naqas drastikament, pero mhux l-istess ngħidu għal ħaddiema oħra. Irridu nżommu f'moħna li f'dawn ix-xahrejn, speċjalment April kien l-agħar xahar tal-gwerra għal Malta. Kien f'April tal-1942 li l-Luftwaffe ibbumbardjat bla ħniena lil gżejjer Maltin u kien fl-istess xahar li twaddbu l-għola ammont ta' tunnellati ta' bombi fuq Malta. Għalhekk, tqum il-mistoqsija għaliex in- It-tielet entratura tax-xelter pubbliku tal-Pjazza tal-Parroċċa, fi Triq il-Kappillan. numru ta baqquniera kien naqas drastikament2 Ir- risposta hija li sa dak iż-żmien kien hemm biżżejjed xelter li setgħu jakkomodaw madwar 9,500 persuna, u li probabilment numru sostanzjali mill-baqquniera ġew impjegati fi bnadi oħra ta Malta. Mistoqsija oħra li tqum hija għaliex f'Awwissu u Settembru ta l-1942 kien hemm l-għola numru ta baqquniera jaħdmu fil-Mellieħa, kif ukoll numru sostanzjali ta' ħaddiema mingħajr sengħa fix-xahar ta' Settembru, meta l-attakki fuq Malta kienu naqsu drastikament, speċjalment wara li daħal il-Konvoj ta' Santa Marija. Sfortunatament l-ebda tweġiba ma tista tinstab peress li f'dawn ix-xahrejn partikulari n-numru ta' nies beda jonqos drastikament. Dan l-artiklu huwa silta mill-ktieb li l-awtur se jippublika fi żmien qasir. Ir-ritratti kollha tax-xelters li qegħdin jidhru f'dan l-artiklu, apparti l-ewwel wieħed, huma meħuda mill- awtur matul dawn l-aħħar ħmistax-il sena. Debono huwa l-Kuratur tal-Mużew Nazzjonali tal-Gwerra fis-Sezzjoni Marittima u Storja Militari ta' Heritage Malta). 3 L. C. Bartolo, 'It-Tieni Gwerra- Aktar Preparamenti, Fr. M. Debono (ed), Il-Mellieħa, No 480, June, 2002, p 32. Muscat, 'Ix-Xelters fil-Mellieha', Fr. M. Debono (ed), Il- Mellieħa, October, 1997, Malta, p 10. 9 Ibid and L. C. Bartolo, 'Il-Mellieħa fit-Tieni Gwerra Dinjija, Fr. M. Debono (ed), Il-Mellieħa, No 481, Julv, 2002, p 16. UL.C. Bartolo, 'Il-Mellieħa fit-Tieni Gwerra Dinjija (7), Fr. M. Debono (ed), Il-Mellieħa, No 487, Januarv, 2002, p 16.