Il-Mandolina — frotta jew strument L-ewwel Parti Astratt: Il-Mandolina — frotta jew strument2 huwa l-isem ta' waħda minn serje ta' taħditiet animati fis- Sensiela Serati Mużikali. L-għan tagħhom hu li jedukaw lill-qarrej biex jagħraf japprezza aħjar l-arti mużikali fil-forom kollha tagħha. Din il-ħames serata kienet saret nhar il-Ħamis 8 ta' Mejju 2003. Fiha ngħata tagħrif fuq il-mandolina bħala strument, u fuq l-għaqdiet mandolinistiċi li, minn uħud minnhom imbagħad, ħarġu l-ewwel għaqdiet bandistiċi fil-gżejjer Maltin. F'din is-serata memorabbli, id-duo Ġiljan Caruana (tw. 1932) (kitarra) kienu daqqew għadd ta' kanzunetti popolari ta' żmien it-Tieni Gwerra Dinjija, kif ukoll oħrajn Taljani, Naplitani, Maltin, u minn kull rokna oħra tad-dinja. Min-naħa tagħhom, Mari Camilleri (sopran), Daniel Cauchi (tenur), u Alison Gauci (pjanu), tliet studenti mill-Universitv of Malta Junior College, kienu esegwixxew silta mill-Imnarija ta' Carmelo Pace. Is- serata kellha direzzjoni artistika u preżentazzjoni tiegħi. Kliem muftieħ: Mandolina, Għaqda Mandolinistika, Orkestra Mandolinistika, Mro. Carmelo Pace, L- Imnarija, Għaqda Każini tal-Banda, Universitv of Malta Junior College, Għaqda Mużikali Sant' Anna Wied il-Għajn (Wied il-Għajn). TIFSIRA TAL-KELMA: Il-kelma mandolina hija ġejja mit- Taljan u li tfisser lewża (mandorla). Mela, dan l-istrument ħa ismu minn din il-frotta għax għandu mill-għamla tagħha. Tant hu hekk li, fil-bidu l-mandolina kienet tkun magħmula mid- dahar tal-fekruna u kienet tindaqq bil-pinna fejn ir-rixa kienet tkun ta' nagħma '. Pero noqgħodu attenti għax fil- Malti mandolina hija wkoll frotta qisha larinġa bi flieli iżgħar jintgħażlu sewwa minn ma' xulxin. ġ 7 FAFR-s FTIT TAL-ISTORJA:: Il-mandolina hija strument tal-korda u l-membru sopran tal-familja tal-ljut, anki jekk żaqqha hija xi ftit akbar minn dan tal- aħħar. Fil-fatt, nisel il-mandolina huwa ġej minn strument eqdem — il- mandola (jew mandore). Dan l-istrument tal-korda huwa iżgħar mil-ljut imma fl-istess waqt akbar mill-istess mandolina. Il-mandola, li kien ikun fiha sett ta' tmien pari kordi, inqabbluha wkoll mal-pandura, strument tal-korda ta' żmien il-Greċja tal-qedem, u membru tal-familja tal-ljut, b'għonqu twil, żaqqu kbira, u fih minn żewġ sa tliet kordi li kienu jindaqqu bis-swaba'. Strument tradizzjonali ieħor li jixbah lill-pandura fil- PL. An Blzabethan Lute-laper leħen tal-kelma huwa l-bandura mill-Ukrajna, strument li għandu miż- ' Bl-Ingliż insejħulu ostrich, animal kbir bil-ġwienaħ b'saqajn twal normalment issibu jgħix fl-Afrika qrib l-ilma magħruf għad- diġestjoni b'saħħitha għax jiekol tqil. (Nota: Fid-dizzjunarju rispettiv tagħhom, Joseph Aquilina u Mario Serracino-Inglott ma jaqblux fil-mod kif għandha tinkiteb din il- kelma: Aquilina jniżżilha bħala nagħma (nom femminil) u ngħam għal ħafna, jew nagħmiet f'każ li wieħed ikun jaf l-għadd tagħhom. Min-naħa tiegħu, Serracino Inglott jagħti ngħam bħala r-raġel ta' dan l-ispeċi ta' għasfur kbir, iżid l-ittra 'a' jekk għall- femminil, u ngħamat bħala plural. żittru' u l-Ijut f'daqqa, u mgħammar b'sett iwtar li jvarjaw minn tużżana sa 68 waħda. Il-ħoss tal-mandolina huwa wieħed kwiet u delikat. Minħabba f'hekk hija kienet tintuża biss bħala strument solo matul is-seklu sbatax. (Fl-istampa t'hawn fuq tidher daqqaqa tal-ljut taż-żmien ir-Reġina Eliżabbetta tal-Ingilterra.) Il-mandolina tindaqq Illum il-ġurnata nsibu żewġ tipi ta' mandolini, it-tnejn ta' nisel Taljan: (a) Naplitana, li hi l-aktar waħda magħrufa fosthom it-tnejn. Din tkun twila xi żewġ piedi u għandha erba' pari kordi li jridu jikkurdaw ruħhom l-istess bħal fil-vjolin, jiġifieri fuq SOL (IV) — RE (III) — LA (ID)— MI (l); (b) Milaniża, li hija kemmxejn akbar minn dik Naplitana u għandha minn ħames sa sitt pari kordi. L-irfis ta' fuq it-testiera huwa mqassam b'tali mod li tkun tista' toħroġ l-iskala kromatika kollha. billi żżarżar il-kordi permezz ta' plettru li jinżamm bejn is-saba' l- STRINGED. INSTRUMENTS kbir u l-ewwel saba' tal-id il-leminija. Meta tiġi biex toqros il-korda, l-plettru $ jrid jiżżerżaq għal fuqha, 'il-fuq jew 'l-isfel, skont kif ikun The Mandoline indikat fuq ras in-noti. Il-mandolina għandha wkoll ħila żżomm nota fit-tul. Dan tista' tagħmlu billi tmexxi b'ħeffa kbira l-plettru 'l fuqu 'lisfel għal fuq il-kordi. (Fir-ritratt tax-xellug: mandolina Naplitana, u f'dak tal-lemin juri l-mod kif għandha tintaqq.) b). qillaqa MIN maħina kr alileatu, i mA Lejn tmiem l-aħħar deċennju tas-seklu dsatax u l-ewwel żewġ, jew tliet, deċennji tas-seklu l-ieħor (i.e. fiż-żmien ta' qabel it- Tieni Gwerra) il-mandolina kienet ferm popolari tant li, fl-ibliet u l-irħula bdew jiffurmaw orkestri sħaħ idoqqu dan l-istrument. Xi orkestri kienu jinkludu wkoll kitarri u strumenti oħra tal- korda bħalma hu l-vjolin, il-vjolinċell u kultant ukoll, xi kuntrabaxx. Fil-biċċa l-kbira tagħhom, dawn il-komplessi mużikali bdew ħerġin mill-każini tal-banda li, fil-bidu tagħhom aktar kellhom minn orkestra. Peress li, il-mandolina għandha ħafna mill-vjolin f'dak li hu ntunar u irfis, ma kenitx ħaġa kbira għalhekk biex, min kien jaf idoqq xi strument tal-korda jeqleb għal mandolina. Aktarx ukoll li, kemm l-istrument fih innifsu, kif ukoll l-idea li tgħaqqad orkestra bihom ġew impurtati mill- Italja, pajjiż ġar tagħna. Minn dokumenti u arkivji nafu li nkitbu għadd ta' xogħlijiet sbieħ oriġinali għal dan l-istrument minn kompożituri Maltin fiż-żmien li qedin insemmu. Nafu wkoll li, saru ħafna arranġamenti mużikali meħudin mir-repertorju operistiku, jew ta' xeħta folkloristika, jonkella f'xi stil ieħor għall-mandolina jew għal orkestra mandolinistika'. 2 B-Ingliż insejħulu zither — strument mużikali b'numru ta' kordi mġebbdin fuq speċi ta' kaxxa bħalma hi l-kitarra u jindaqq bis- SXorta ta' kartilaġni/qarquċa ċatta li tintuża biex jindaqq strument tal-korda. Din tkun bħal pinna ovali ta' tertuqa iebsa/għadam bil- i Dwar l-orkestri mandolinistiċi nitkellmu fuqhom fit-tieni parti ta' dan l-artiklu s-sena d-dieħla. Fost dawn ix-xogħlijiet wieħed bilfors irid isemmi L- Imnarija' tal-kompożitur prolifiku Malti Carmelo Pace (1906-93) li, għalkemm mhux miktub speċifikament għall-mandolina, xorta waħda ssir riferenza diretta għaliha. Infatti, L-Imnarija kienet inktibet fl-1960 biex titkanta minn kor mist' a capella 7 fuq kliem tal- kompożitur stess. Din l-għanja fi stil romantiku u b'element ukoll qawwi ta' folklor tiddeskrivi b'mod mill-aktar ħaj il-briju li kien isir fl-imgħoddi mir-raħħala Maltin waqt il-festa ta' San Pietru u San Pawl nhar id-29 ta' Ġunju. Tant kien irnexxa dan il-xogħol li, il- kompożitur stess kien għamel ukoll arranġament mużikali għall-orkestra u ieħor għall-banda. Nislet biss l- i85— $ ewwel strofa minn din l-għanja mmużikata: Wasal jum A il-festa tagħna / jum il-festa tal-Imnarja / bil-kitarri u l- mandolini / n'ferrħu l-qlub ta' kull maħluq. Mill-eżempju mużikali ta' hawn taħt, ma tridx wisq biex tinduna li, il-melodija għandha ħafna mill-għana Malti. Dan il-passaġġ jiġi mill-ewwel eżatt wara l-introduzzjoni f'forma ta' fanfarra li fiha l-irġiel, u mbagħad warajhom in-nisa, ikantaw fl-unisonu', il-frażi tant popolari, 'Waslet l-Imnarja': e Wa-sal (jum il-fes-ta J tagh-na, jum il-/fes- ta tal- Imnarja, bil-ki kt tar-ri/u man-do j- li-ni/n'-ferr-hu/l 4 qlub ta' kull mah tluq. Xogħol ieħor li xtaqt insemmi f'dan l-artiklu inzerta wieħed oriġinali minn tiegħi, u li jġib l-isem ta' 'Dawk l- imsielet mandonlina''. Dan għaliex, fih irnexxieli niġbor tliet għanjiet, jew aħjar, taqbiliet folkoristiċi li fihom tidħol il-kelma 'mandolina': (a) Dawk l-imsielet mandolina, / kemm jixirqu ġo widnejk, / miżżewġin inkunu fis-sodda, / ma nħallikx tagħlaq għajnejkl; (b) Ħanini jismu Karmenu, / Jien jisimni Karmelina, / L- ewwel rigal li tani, / Par imsielet mandolinal; (ċ) Dawk l-imsielet mandolina, / merfugħin fiz-zukkarina, / Ħalli jgħidu n-nies li jridu, / L-aħjar ġuvni ħadtu jienal 9 Il-festa ta' l-Imnarja tiġi fid-29 ta' Ġunju, li fiha niċċelebraw il-festa antika ta' San Pietru u San Pawl. Il kelma 'Mnarja' hija ġejja mill-kelma latina /uminaria li tirreferi għall-fjakkli li kienu xi darba jjinxtegħlu fuq il-Katidral u mas-swar tal-Imdina. Forsi dari aktar mil-lum, l-Imnarja kienet l-akbar festa folkloristika tagħna l-Maltin, bl-eluf kbar ta' nies imorrulek il-Buskett biex hemmhekk iqattgħulek lejl sħiħ jieklu, jixorbu filwaqt li, jgħannu u jdoqqu. L-ikla tradizzjonali f'din l-okkażjoni aktarx kienet tkun xi fenkata — ikla tipikament maltija magħmula mil-laħam tal-fenek. L-għana spirtu pront ukoll ma kienx jonqos f'dawn it-tip ta' iljieli sajfin. 6 Kelma oħra għal 'mħallat', f'dan il-każ għax il-kor hu magħmul minn Soprani u Alti (nisa) u Tenuri u Baxxi (irġiel). 7 Xogħol mużikali miktub għall-vuċijiet weħdihom u mingħajr akkumpanjament ta' xejn. 8 Daqq minn strumenti jew kant minn vuċijiet differenti imma li jaqblu fil-leħen, fit-ton, u fl-istess noti mużikali. 9 Din il-biċċa mużika hi biss il-ħames waħda minn sett ta' sitta u li bejniethom jiffurmaw Album leaf jew Albumblatt (ġabra ta' kompożizzjonijiet qosra aktarx għall-pjanu). Minn dawn kont ktibt 12-il sett fis-sajf tal-2013. Kif wieħed jista' jara, it-tliet taqbiliet għandhom rabta bejniethom peress li fihom jissemmew l-imsielet forma ta' mandolina. Huwa minnu li, il-kelma mandolina hawnhekk qed tirreferi għal dik il-frotta qisha larinġa bi flieli iżgħar. Imma l-istess kelma tista' tirreferi wkoll għall-istrument li jġib l-istess isem. Huwa għalhekk li, fix-xogħol tiegħi għażilt li ndaħħal dan l-istrument biex jikkumplimenta l-vuċi. Jerġa', jekk wieħed joqgħod attent, għandu mnejn li, permezz tal-pjanu, jisma' l-kitarra twieġeb lill-melodija prinċipali b'mod imitattiv. Hawn mela, għandna bħall-dwett ta' mħabba bejn Karmelina (mandolina) u Karmenu (kitarra). (Fir-ritratt tal-ġenb: għannej Malti bil-mandolina f'idu.)