IL-POEŻIJA TA' MUSCAT AZZOPARDI Is-seklu għoxrin hu magħna, X'għajb kbir għalina, jekk f'dan is-seklu ta' dawl, aħna ma' nistgħux niftafiru b'letteratura tagħna, għanja fil-għadd tal-kittieba tajba. Imliuħ dgħajfa qatlu l-ħsieb Malti, billi għaffġu lil dak il-Isien, H hu biss seta' jatih kisja xierqa, libsa ta' l-art. Kienet tassew fd belha, li, f'wiċċ il-Isien Malti, għalqet il-bieb, sewwa sew fostna hawn Malta. Il-Malti mirfus f'Malta mill-Maltin l Jekk hemm xi ħaġa li ixxejjinna quddiem il-barranin hi żgur dan. il-għilt ta' ħafna boloh. Art ma' tistax tgħix b'dik il-ħajja, li hi aqwa minn dik il-ħajja mejta, mill-Ingliżi msejħa l-ħajja tal-ħobż u l-butir, jekk mhux fil-ħsieb ta' wliedha, u dan il-ħsieb ukoll igħix biss fl-ilsien ta' din l-art. Imma l-għajb hu fuqna, li afina dorna għal Isien ommna. U xħin iż-żmien igħaddi, u d-deni jiżreġ ta' xi mħuħ morda ifieq kif ser iġibna ż-żmien quddiem l-għajnejn ta' wrajna 7… Ħatjal U jidhirli li Pid ħafifa ta' wieħied minn uliedna, bin żmien mhux ħafna fil-bogħod, tħażżeż għal dejjem dawn il-kelmiet fuq il-kbir għilt tagħna: Sħaba sewda għal żmien twil ghaddiet fuq il-mafibub ilsien tagħna, (Ġie mbarri minn misserijietna, biex jagħmlu t-triq lil ilsna ofira, li aħna nħobbu, imma li ma nistgħux insejliu tagħna. Kien żmien ta' ġenn. Kienu Maltin bla Isien, għax tagħhom ċafiduh, li bħal ħallelin riedu iżommu - b'tagħhom ilsien ħaddieħor. Fiż-żmien it-taħwid ħadd ma jara sewwa. Glial għarrieda, imma, il-qawwa ta' xi ftit għorrief qalbiena sejħiet għat-taqbida wlied Malta. Kienet taqbida ħarxa taħit is-sema Malti; qrib il-baħar iklial tagħna; qrib is-swar imsoqqija bid-demm ta' misserijietna. U t-taqbida damet sa ma rebafi is-sewwa. Il-għamad waqa', il-għajnejn infetħu. Min kellu l-litija staħa, regħex, Ħarab u nlieba. Imma l-fidwa ta' Isienna sseddqet. Il-Malti fia ġieħu; u lsienna, ewlieni f'daru, bħal ilsna oħra f'arthom, ma jbaxxix rasu għal ebda Isien ieħor id imbierka, li dawn il-kelmiet għad tikteb, tinsix il-qalbiena li idew il-Maltil Għidt, għall-bidu, li aħna ma nistgħux niftaliru b'letter atura għanja fil-għadd tal-kittieba tajba. Hawn jaqbel li jiena ngħid, imma li l-ititdi għanna huma ġawhra fil-ġnien tal-kitba Maltija; ftit kittieba kbar, li tawh l-ewwel tifsila xierqa lil ilsienhom, fi żmenijiet imneżżgħa minn kull ġieh u mħabba lejn il- Malti. Wieħed mill-aqwa kittieba tagħna hu Ġużċ Muscat Azzopardi. Mingħajr xejn ma noqogħlod ninseġ il-tiajja tiegħu, niġri biss ġirja mall-poeżija tiegħu. Xgħoli, xogħol żgħir, jista' jkun dgħajjef ukoll, ta' tgħarbil. Il-Kritika trid tkun bħal għarbiel tan-naqal li jifred it- stajjeb mill-ħażin. Azzopardi kiteb poeżija imma sa fejn wiefied jista' jsejjaħilu poeta, priklu, ma naqbelx ma' kullhadd. Kif nifhmu li hi l-poeżija, trid tolqot lif ħajja, billi xxerred id-dawl fejn hemm id-dlam, iddaħħal il-faraġ fejn hemm in-niket; titlak magħna fil-ferħ, tofilom magħna xħin, imxebbgħin mid-dinja tagħna, noħolqu dinjiet ġodda, il-fuq tminn tagħna li, żgħira, mixruba fiha nfisha għax- xewqat tagħna, ixxebbagħna, sa ma ruħna ttir f'sakra ta' ferħ qalb il-limura ta' sħab dehbi. Hekk trid tkun il-poeżija. Sabiħa trid toħroġ bnina mill-qalb bħal ilma safi fil-lidura mżewqa ta' xi wied. Jien fissirt ruħi hekk fuq il-poeżija, għal dawk li mingħalihom din mhix ħaġ'oħra, filief rabta ta' versi maħl- dumin bis-sengħa, u mqabbla tajjeb li joħolqu ħoss sabiħ u mexxej għal fuq il-widna biss. Mal-widna trid tħoss il-qalb. Il-poeta hu kbir daqs kemm dan għandu fiila jogħġob lill-widna tt lil-qalb. Il-ġabra ta' poeżija ta' Muscat-Azzopardi, li għandi quddie- mi, hi dik li ġiet maliruġa, b'tifkira mill-'Kittieba tal-Malti' fl-elf disgħa mija u tmienja u għoxrin. Ngħaddi mela għall-- ewwel poeżija ta' dan il-ktieb żgħir: ''Sawl ta' Tarsu'. Dak li f'din il-poeżija jolqotna, mhix le Voriġinalità ta' ħijelijiet kbar, iżda s-saliħa tal-Malti safi, illi, fidejn Muscat-Azzopardi, jiġri ħelu u ħafif għal fuq li Isien. Ngħiduha mill-ewwel. Tikteb bil-Malti safi, b'reqqa u b'sengħa li tgħoġob 'lill-widna, ma hi xejn ħaġa ħafifa, kif xi ħadd jista' jaħseb, l-aktar fi żmenijietna, li għafġuna taħt ħafna kliem ikraħ tal-barranin. Għani hu l-ghadd ta' kliem Malti, imma ftit li jafuh sew, u aktar itit' dawk li jinqdew bih bis-sengħa. Kif għedt jiena f'din il-poeżija, ma jolqtunix xi fijelijiet kbar u ġodda. Xejn minn dan, Il-għaliex mhux fil-bogħod biex issibu, Muscat-Azzopardi f'din il-poeżija intrabat sħiħ: mal- ġrajja tal-konverzjoni ta' Sawlu, kif inhi mniżżla fil Kotba Mqaddsa. B'dan hu ma setax jimraħi kemm irid, u kif irid, fil-għalqa tal-poeżija. Iżda, jaqbeż xi ħadd, jekk hu hekk, il- għala dil poeżija timxi daqshekk u tingħoġob7 Nwieġeb: il-poeżija timxi għax għal dak lihu sengħa hi maħduma tajjeb —il-poeta q'ed iħaddem ġrajja kbira, il-konverzjoni ta' Sawlu, li għandna biż-żejjed poeżija fiha—Il-lsien Malti f'idejn Muscat- Azzopardi jinqala' tajjeb, jiġri ħafif bħal donnu sjfakkrek fil- ġiri taż-żiemel mafħirub ta' Sawlu. U tassew il-versi qosra jiġru ġo xulxin, bħas-saqajn taż-żiemel kif għidt. il-poeżija jfakkrek f'xi ħaġa mgħaġġla. Isimgħu lil Sawl imgħad- ,dab, mafirub fuq iż-żiemel ħafif : ' Milbut, imnaffar Għal fuqek. ġej, Għodda misħuta, Tal-Fariżej… U l-versi jissuktaw jiġru mlebbta ġo xulxin, sa ma f'daqqa Sawlu jinħasad mogħimi minn dija li leħifiet : . UMix-xemx wisq aqwa Ta' nofs in-nhar. Sa hawn għal kemm ma' hemm xejn li tista' ssejjaħlu , kbir fil-poeżija, imur kollox sewwa, biss jiena ma nista' qatt inġerraħ f'ħalq Alla, kbir fil-biża' tal-ħaqq tiegħu, dawn il- kelmiet li. bihom iċanfar lil Sawl, li mwerwer jistaqsi : 'Jiena Ġest Li qiegħed taħqarl Tara kemm hu Jiebes li toqmos Għal din-niggieża f' U Sawl minn dejjem Rufin qabbieża Dik il-kelma kerha, dgħajfa niggieża, li qabbżet fin-nofs kelma mhix inqas kerha t'gabbieża', ma toqgħod xejn sewwa f'ħalq Alla. Konna nistennew kliem aqwa, u aktar għoli. Ma' dan kollu dan ftit inaqqas mill-poeżija, ti għalkemm wieħed ma jistax isejħtila kbira, hi sabiħa biż-żejjed. Ngħaddi għall-poeżija ofira lil ''Sidtna Marija tal-Karmnu'. Hawn id-Din nisrani f'qalb il-poeta jqajjem Ħilijiet sbieħi; u il- Malti juri mill-ġdid kemm jinqala' f'idejn in-nies tas-sengħa. Nagħżel minn din il-poeżija' dawh. il-versi li ġejjin, għalija mill-isbaħ : Mita mix-xejn imbdew isiru l-ħlejjaq, int kont fil-ħsieb t'Alla: Kont Miegħu mita l-bniedem bl-ewwel dwejjaq k Il-wirt tal-Ġenna falla: Rak' sbejħa, rak qawwija: U biex l-imjassra' mill-kbir dnub ifejjaq, Ħatrek minn dak iż-żmien b'Omm il-Messija. Minn hawn ngħaddu għias-sunett lil ''San Franġisk t'Assisi' Is-sbuħija ta' das-sunett tinġabar fl-aħħar tliet versi: ' 'Għal fejn il-ħobża ta' kull jum tittallab 7 Għal fejn ġo xkora tibqa' ġismek trabbat 7 Bil-ġuħi, għarwien, jeħtieġ li tmut imsallab l Dawn. it-tliet versi juru lil Muscat-Azzopardi poeta kif kieku xtaqnieh f'kull poeżija li kiteb. Il-qarrejja jgħarfu malajr li dawn il-versi il-poeta ħass u, xħin kiteb, quddiem għajnejh dehret ħajja x-xbieha ta' Franġisku tallab, mafiqur, mġewwati, u għarwien u, fit-tarf ta' tajtu mgħolli, salib bħal ta' l-Imgħallem tiegħu. Mita fl-imkien mal-moħti taħdem il- l-qalb il-poeżija tofiroġ aħjar Issa għanna f'idejna l-għanja sabiħa ta' 8 ta' Settembru. Muscat-Azzopardi jiġbor f'għanja sabiħa mill-bogħod taż- żmien, it-taqtigha kbira bejn Kristu u Mawmettu, Maltin u Għarab. Għal liutu l-Maltin, il-poeta għandu kliem tan-nar li jqajmu d-demm, iħabbtu, il-qalb, iħeġġu l-għajta tat-taqbida. U din il- għanja. ta' Settembru, li Malta tfiobb u tqim, twieldet minn dehra qalila ta' Maltin imbiċċra mill-għedewwa għar-reblia ta' artna. Demm misserijietna qaddes kull xiber art li nirfsu; u l-għajta tal-poeta tidwi: —Barrani ma jtiefes qatt ġieħha, Ix-xafra li slittu fil-hemm Issa isimgħu kif il-poeta jintilef fil ħeġġa ta' mħabba u, fl-isem ta' wlied il-qalbiena misserijietna jgħajjat : Uliedkom iġeddu fl-imħabba Il-laħam li tilfu ġenbejkom Jiksuhom bil-għaraq li xabba', Fil-ħarxa taqtigħa l-iswar. Ix-xwabel jatukom f'idejkom, ) Irjuskom ilibbsu bl-azzarl issokta. Ġużi AQUILINA.