l-Istatwa ta' Santa Marija fil-gżejjer Maltin Fil-gżejjer Maltin hemm 12-il statwa ta' Santa Marija. 10 minnhom jinsabu fil-gżira ta' Malta u 2 minnhom fil-gżira ta' Għawdex. Minn dawn it-12, 10 minnhom huma statwi titulari ta' parroċċi. L-ewwel statwa ta' Santa Marija ma saritx bħala statwa ta' l-Assunta. Din hija waħda mill- ftit bċejjeċ ta' arti fl-injam li saru fil-bidu tas-seklu 17. Skond leġġenda Bormliża din saret minn siġra tal-qedem li minn ġo fiha kienet dehret il-Madonna lil xi baħħara Sqallin. Lill-kaptan tagħhom li kien jismu Rocco, l-Madonna kienet qaltlu li hi kienet ħelset lit-tarbija tiegħu minn taħt il-qilla tax-xitan. Billi s-siġra kienet qed tikber f'għalqa fejn kienu qed jibnu l-kor tal-knisja parrokkjali ta' Bormla, inqalgħet kwistjoni bejn min ried ikompli l-bini tal-knisja u min ried isalva s-siġra li maż-żmien saret magħrufa bħala s-siġra tal-Madonna. Wieħed qassis solva din il-problema billi daħħal l-idea li z-zokk tas-siġra jinqata' u ssir l-istatwa tal-Madonna - Il-Kunċizzjoni. Din l- istatwa serviet bħala statwa titulari sakemm saret dik li hemm illum. Wara, l-istatwa tal-Madonna sabet ruħha fis-sagristija tal-knisja parrokkjali ta' Bormla. — Wieħed qassis Bormliż Dun Anton Mizzi kien inħatar bħala kappillan ta' parroċċa ġdida - il- Qrendi. Dan kellu jmexxi bil-knisja vojta, billi l-Qrendi kienu għadhom kemm spiċċaw il-bini tal-knisja tagħhom. Billi kien Bormliż talab lill-kleru ta' din il-belt biex jagħtuh din l-istatwa tal- Madonna biex tintuża bħala statwa għall-festa ta' Santa Marija. Skond il-viżti pastorali din kienet diġà tinsab fil-knisja tal-Qrendi fis-sena 1686. F'dik is-sena u wara kienet tiġi esposta għall-venerazzjoni tal-pubbliku nhar il-festa ta' Santa Marija. Illum din l-istatwa tinsab fis-sagristija tal-knisja parrokkjali. Il-Kav. Vincenzo Bonello fil- ktieb tiegħu Sacred Art in Malta, jgħid li hija klassifikata bhala xogħol tas-seklu 17. Waqt li n- Nutar Eugene F. Montanaro jkompli jgħid li hija teżor kbir artistiku. Din l-istatwa tal-Qrendi ma tantx kellha influwenza fuq l-istatwi li ġew wara. Forsi għaliex kienet turi lill-Kunċizzjoni. Tant li meta Vincenzo Dimech ħoloq l-istatwa ta' Santa Marija għall-Gudja fl-1807 hu ħareġ bl-idea oriġinali għall-aħħar. Naraw lill-Madonna tħares lejn is- sema b'idejha miftuħa. Taħt il-figura marjana hemm sħab u puttini (anġli żgħar). Lill-figura għamlulha pedestall normali bħal kull statwa titulari. Din l-idea narawha f'Santa Marija ta' Antonio Chircop li għamel għall-Qrendi kif ukoll fix-xogħol tas' Ġerolamo Dingli li tinsab fil- knisja tal-Madonna tas-Samra fil-Ħamrun. Chircop daħħal xi anġli xi ftit kbar biswit il-Madonna waqt li Ġerolamo Dingli għamel statwa nieqsa minn kull figura anġelika. Mariano Gerada Sena wara li saret l-istatwa tal-Gudja saret statwa ta' l-Assunta għal Ħal Għaxaq minn Mariano Gerada. Dan ħareġ b'idea meħuda mill-istatwi ta' l-Irxoxt. Il-Madonna saret tħares lejn is-sema 54 Soċjetà Filarmonika La Stella — Gudja iżda minflok il-pedestall daħħal l-idea ta' qabar. B'hekk saret aktar marbuta mal-Bibbja. L-idea ta' Gerada waslet ukoll għand Anton Busuttil meta għamel l-istatwa ta' Santa Marija ta' Ħad- Dingli. Waslet ukoll għand Xandru Farrugia meta għamel l-istatwa marjana għall-Imqabba. Statwa oħra li kellha influwenza fuq l-istatwi l-oħra kienet dik ta' Ħ'Attard. Din l-istatwa ġabet l-idea li l-Maltin ma jħarsux aktar lejn l-artist Malti biex joħloq l-istatwi titulari iżda ifittxu artisti barranin. Fuq kollox t-tip ta' l-istatwa ta' Vincenzo Dimech kellu jsirilha modifikazzjoni. L-aktar ħaġa li wieħed jara kienet it-tip ta' lwien għall-ilbiesi. L-aħmar u l-blu sar issa lwien id- deheb u abjad. Maż-żmien il-lwien tad-deheb sar abjad ċelesti iżda l-lwien tal-libsa baqa' l- istess. Ħ' Attard ħadem l-istatwa f'Pariġi. Hekk għamel ir-raħal Għawdxi taż-Żebbuġ u l-istess ħaġa għamel l-Imġarr u wara mexxejja tal-Banda Għawdxija Leone meta ordnaw l-istatwa ta' Santa Marija għall-użu estern tal-festa tal-Katidral ta' Għawdex. Iż-Żebbuġ ordna l-istatwa tiegħu f'Marsilja, l-istess għamel l-Imġarr, waqt li l-Banda Leone ordnatha f'Ruma. Bejn statwa u oħra hemm xi differenzi. Dawn insibuhom fil-pożizzjoni ta' l-idejn, il-ħarsa tal-Madonna lejn is-sema, u t-tipi ta' anġli. Hemm min għandu puttini biss hemm min għandu figuri ta' anġli kbar. L-aktar statwa li tixbah lill-oħra hija dik ta' l-Imqabba li tixbah lil ta' Ħal Għaxaq. Hekk kienet fil-ħsieb ta' l-Imqabbin, meta ordnaw l-istatwa tagħhom għand wieħed mill-istudenti ta' Mariano Gerada. Ħafna minn dawn l-istatwi għandhom repliki tagħhom li saru hawn Malta. Dawn saru biex jintużaw mill-Maltin emigrati fl-Awstralja. Dan jiġri meta grupp ta' Maltin minn l-istess belt jew raħal jinġabru flimkien f'post għas-smigħ tal-quddies. Dawn jibdew jitkellmu fuq dak li kien jiġri f'Malta meta kienu għadhom hawn. Jitkellmu fuq kif kienu ser joħolqu festa tipikament tal-belt u raħal tagħhom. Wara ssir l-ordni hawn Malta. L-istatwa tittieħed l-Awstralja wara li tkun lesta. Materjal Għall-ewwel l-istatwi kienu qed isiru ta' l-injam. L-istatwi ta' Ħad-Dingli, Ħal Għaxaq, Gudja, il-Mosta, l-Imqabba u l-Qrendi huma kollha ta' l-injam. Iżda maż-żmien, daħlu l-istatwi tal-kartapesta. L-istatwa tal-Ħamrun, hija ta' dan il-materjal u tant ieħor huma ta' l-Imġarr, tal- Katidral u ż-Żebbuġ. Ħ' Attard għandu statwa unika għall-gżejjer Maltin. Din saret mit-terrakotta. Eugene F. Montanaro, L-Iskultur Antonio Chircop, Programm tal-Festa ta' Santa Marija fil-Parroċċa tal-Qrendi, 1987. Dun Mattew Magro, L-ewwel Statwa ta' Santa Marija fil-Parroċċa tal-Qrendi, Programm festa Santa Marija 1988. Mallia C., H'Attard 400 Sena Parroċċa, Malta, 1985. Joseph Borg, L-Istatwa ta' l-Assunta tal-Mosta, In- Tagħna, 01.08.1979. Peter Paul Abela, L-Istatwa titulari ta' Marija Assunta fil-Parroċċa ta' Ħad-Dingli, Ħad-Dingli 300 Sena Parroċċa 1979, In- Tagħna, 09.05.1980. Michael Galea, Il-Parroċċa ta' l-Assunta fl-Imġarr, Leħen is-Sewwa, 27.08.1983. Zahra Frans, L-Imġar - Santa Marija, In- Tagħna, 18.08.1979. Leħen is-Sewwa, 12.08.1978. Joe Bezzina, Il-Festi Titulari tal-Parroċċi t'Għawdex, Il-Ħajja f'Għawdex 08.08.1981. Dun Nikol Vella Apap, Iż-Żebbuġ bil-Parroċċa Arċipretali u matrici tiegħu, In-Nazzjon Tagħna, 26.08.1970.