IL-GAZZETTA TAL-GVERN 1813-1840 (MINN ĠUŻE GATT; (Ara Għadd 53-51 paġ. Għalkemm il-Gvern kien ċekken l-Istamperija tiegħu, billi naqqas in-nies minn miegħu, il-qligħ minnha baqa' biex safa' fil-batal, bħal ma wrejna minn dak li hawn fuq għedna. Iżda, jekk il-Gvern qanċeċ kemm felaħ fl-Istamperija li' kellu, għal Gazzetta tiegħu ma kien ixaħħaħ xejn. Mhux dun biss, imma l- Gvern issokta dejjem jagħmel ħiltn kollha biex jirnexxilu jaraha tgħaddi iżjed 'il quddiem. Għalhekk kien ifittex li jżejjinha b'tagħrif u ħbarijiet li setgħu jkunu ta' għoġba u għaxqa għall- qarrejja kollha, bla ma kien iħares lejn l-intiq li kellu jidħol għalih. U dan li għedna wieħed jista' jara li hu minnu, billi jagħti daqqa ta' għajn lill-Gazzetta ta' dak iż-żmien li qegħdin insemmu. Barra minn hekk, jidher ukoll it-tħabrik tal-Gvern f'dak li għedna, billi dan kabbar il-Gazzetta tiegħu. Jekk fl-1831 il-Gazzetta ħarġet b'40l paġni u fl-1832 b'403, fl-1833 dehret b'432 paġna. Terġa', fit-tliet snin li ġew wara f'kull sena għaqq- det l-444 paġni tagħha. Barra milli l-Gvern kabbar il-Gazzetta tiegħu, ried ukoll li jgħin l-imseħbin li kellu. Għalhekk, minn Novembru tal-1834 beda jħabbar, li l-ħlas fil-Gazzetta wieħed kien jista' jagħmlu kull tliet xhur—f'kull l-ewwel ta' Jannar, ta' April, ta' Lulju u ta' Ottubru. Dan it-tibdil fil-għamla tal-ħlas, barra milli għan ħafna l-imseħbin fit-tisħib tagħhom, kien ukoll iħajjar biex dak li jkun jissieħeb aktar fil-Gazzetta, billi kull tliet xhur, il-ħlas ma jarahx wisq. Minn Jannar tal-1835 il-Gvern żied tagħrif ieħor fil-Gaz- zetta tiegħu. Dan it-tagħrif kien dwar id-dħul u l-ħruġ li kellu l-'Malta Savings Bank ma' tul is-sena ta' qabel. Kien mogħti wara laqgħa magħmula, fil-Berġa ta' Provenza, mid-Diretturi ta' dan il-Bank tal-Gvern. L-ewwel laqgħa saret fil-15 ta' Jannar 1835. Wara, dan it-tagħrif baqa' jidher fil-Gazzetta f'Jannar ta' kull sena. Fl-aħħar paġna tal-Gazzetta, taħt l-aħħar kitba, kienet iġġib kelmtejn maqtugħa għalihom. Bihom kienet tgħarraf li l-Gazzetta hi maħruġa mill-Ħakma tal-Gżira, mill-Istampe- . rija tal-Gvern. Barra minn hekk, kienet itgħarraf ukoll kemm kien il-ħlas tagħha fis-sena, fejn tinbigħ u li l-Gazzetta titwassal sad-dar ta' dawk l-imseħbin li joqogħidu l-Belt. Dan it- tagħrif kienet iġġibu dejjem bit-taljan f'kull għadd tal-Gazzet- Iżda mill-1835 xi drabi beda jidher bl-ingliż, flok bit-taljan, sakemmi spiċċa biex, mit-22 ta' Gunju tal-1836, baqa' joħroġ bl-ingliż biss għal bosta żmien. Fl-1836, il-Gazzetta żiedet il-għadd fl-istampar tagħha. Mill-għadd 1308, li deher fis-27 ta' Jannar, ħarġu 390 waħda. Minnhom ingħataw b'xejn 108; kien hemm 184 imseħbin; 149 ġew mogħtija lil Salvu Said biex. ibiegħhom; mill-Istamperija nbiegħu 7; baqgħu 31; erbgħa tgħarqu; u 7 inżammu għall-filsa. Terġa' f'Novembru, il-bejgħ tagħha laħaq it-356 walida. Kif kien qies is-Suprintendent ta' l-Istamperija, 101 inbiegħu lill- ingliżi u 255 lill-maltin u l-barranin. Minn dawn, 219 il-waħda nbiegħu għal hawn Malta u 137 ġew mibgħuta barra. Ġew imqassma b'xejn 115 il-Gazzetta. Il-biċċa l-kbira ta' dawn ġew mogħtija lil dawk li kienu jaħdmu mal-Gvern fl-offiċini tiegħu. Is-Suprintendent ta' l-Istamperija, Charles Harper, kien qal lill-Kommissjonarji tal-1836, li l-bejgħ tal-Gazzetta fl-aħħar għaxar snin kien, tista' tgħid, dejjem f'ilma wieħed. Iżda, li qal Harper, ma narawhx li kien iqarreb wisq mas-sewwa, għax, jekk fl-1836 il-bejgħ tagħha kien ta' 356 watida, fl-1833 kien ta' 250 biss, kif urejna iżjed lura. Fis-sena tal-1836 sar xi tibdil żgħir fl-Istamperija tal-Gvern. F'Marzu siefer wieħed mill-kompożituri ingliżi. U biex il-Gvern ilaħħaq xi ftit max-xogħol li kellu, qabbad tnejn min-nies bar- ranin jaħdmu miegħu, wara li jispiċċaw mix-xogħol li kellhom. B'dana kollu meta f'Mejju l-ingliż reġa' ġie lura lejn Malta, il- Gvern daħħlu miegħu mill-ġdid. , Fl-1836 il-Gvern tal-Ingilterra bagħat żewġ Kummissjonarji ingliżi f'Malta. Dawn kienu Anstin u Lewis. Ġew hawn biex jaraw, jiflu u jgħarblu dwar il-qagħda ta' Malta. Wara, im- : bgħad, jagħtu l-fehma tagħhom fug dak li kellu jitbiddel, jiżdied, jitnaqqas jew jiġġedded fil-ħakma tal-Gżira. Fir-rap- port li għamlu, insibu, li mill-Istamperija tal-Gvern kienet toħroġ folja taħt l-isem ta' ''Prezzo Qorrente'. Il-Prezzo Corrente' kien jagħti tifsir dwar b'kemm kienu qegdin jin- bigħu l-ħwejjeġ tal-ikel, il-merkanzija, eċċ. fis-swieq ta' Malta. Dana l-'Prezzo Corrente'' kien ilu joħroġ ħafna snin qabel ma Austin u Lewis ġew f'Malta. Għall-ewwel li beda joħroġ, kien jidher bl-ingliż biss; iżda b'Avviż li nġieb fil-Gazzetta tal-Gvern tal-1814, ġie mħabbar li, mill-5 ta' Marzu ta' dik is-sena, sa jibda jidher bit-taljan ukoll, u jibqa' joħroġ kull ġimgħa. L-Editur tiegħu f'dik il-ħabta kien William Henderson. Iżda maż-żmien, kif jidher mit-tħabbira li saret fil-Gazzetta tas-6 ta' Jannar 1894, il-'Prezzo Corrente' ma baqax joħroġ taħt it-tmexxija ta' Henderson. F'dana l-għadd tal-Gazzetta nsibu, li, għal li ġej, il-'Prezzo Corrente di Malta' sa jibda jiġi maħruġ kull ġimgħa minn Guljermu Stevens, is-Segretarju tal-Kmamar tal- Kummerċ. Fl-ewwel snin tal-ħruġ tiegħu, dana l-'Prezzo Corrente' kien iħalli xi qliegħ għall-Gvern; iżda billi ġie żmien li l-Knm- merċ ta' Malta tgħarraq u mar ħafna lura, wara l-1832 il-Gveru beda jistampah b'xejn għall-Editur tiegħu Stevens li semmejna. Meta fl-1836 ġew Austin u Lewis, il-'Prezzo Corrente' kien qiegħed joħiroġ darbtejn fix-xahar, u minnu kienu jinbigħu:minn 40 sa 60 wieħied. Fost ħwejjeġ oħra li fuqhom tħaddtu l-Kummissjonarji li semmejna, qalu wkoll li l-Gvern kien imissn jagħti tagħrif dwar kemm tiġbor u toħroġ il-Kaxxa ta' Malta. Għalhekk, mal-ewwel sena tal-Gvern li għalqet, fil-Gazzetta deher tagħrif bl-ingliż fuq x'daħħlet u x'ħallset il-Kaxxa ta' Malta ma' tul is-sena tal-1836. Mit-tagħrif li ġie mogħti, nieħdu, li l-Gvern, fl-1836, għaż- żamma tal-Istamperija ħareġ £432-3-41 u daqshekk ieħor nefaq għal-Gazzetta. Mix-xogħol li l-Gvern ħadem għan-nies u mill-bejgħ ta dawk il-ħwejjeġ li stampa għalih, ġabar £254-3-8. Mill-bejgħ tal-Gaz- zetta u mill-avviżi li nġiebu fiha, il-Gvern daħħal £371-13-10. Mela l-Gvern, fl-1836, mill-Gazzetta ġie tilef £60-9-81, u mill- Istamperija £177-19-84, Minn dan li għedna jidher, li l-Gazzetta fl-1836 saret. ta' an- qas telf għall-Kaxxa ta' Malta milli kienet fis-sena ta' qabel, waqt li t-telf mill-Istamperija żdied aktar milli kien fis sena tal-1835. Fl-1837 il-Gazzetta żiedet tagħrif ieħor. Fis-17 ta' Mejju ġiebet it-twelid u l-imwiet li saru f'dawn il-Gżejjer minn Jannar sa April tal-1837. L-ewwel ma deher kien bl-ingliż biss, iżda mal-ewwel għadd tal-Gazzetta li ħareġ wara, reġu deher bit-tal- jan waħdu. Dan it-tagħrif kellha tibda ġġibu kull. 3 xhur, kif hekk għamlet wara; iżda mbagħad, wara xi żmien, beda jidher dejjem kull xahar. It-taħbir ta' x'daħħal u x'ħareġ il-Gvern beda jidher kull sena fil-Gazzetta. L-ewwel darba li deher kien fil-għadd tas-7 ta' Ġunju 1837, meta ġie muri d-dħul u l-ħruġ li sar il- 1836. Iżda barra dana t- tagħrif, il- Gvern kien juri wkoll x'ġabar u x'ħallas, f'taħbir ieħor għalih u bl-irgaqat kollha, dwar sitt postijiet minn tiegħu. Dawn kienn l-Monti, l-Isptar ta'Santu Spirtu, il-Casa d'In- dustria, l-Università u l-Liċeo, il-Ħabs il-Kbir u l-Monti ta' Għawdex. Dan it-tagħrif, miġjub ukoll bl-ingliż biss bħal l-ie- ħor, kien jidker fil-Gazzetta darba kull sena. Mid-dħul u l-ħruġ li l-Gvern kellu fl-1837, nieħdu, li għaż- żamma tal-Istamperija, (magħduda wkoll in-nefqa għall-Gazzetta) ħareġ £915-2-61. Barra dawn nefaq ukoll £8-9-0 għal tiswija fl-Uffiżżju tal-Istamperija. Mill-bejgħ tal-kotba tiegħu u mix-xogħol li ħadem għan-nies, il-Gvern daħħal £139-19-0. Mill-bejgħ tal-Gazzetta u mill-avviżi li dehru fiha, inġabru £395-1l-9. Minn dan li għedna jidher, li għalkemm il-Gvern ma kienx qiegħed jaqla mill-Gazzetta, telf wisq fiha ma kellux, bħalma kien baqagħlu fis-suin ta' qabel. U dan terġa' wara li f'din is-sena (1837), il-Gazzetta ħarġet b'462 paġna: jiġifieri akbar mis-snin tal-1834, 1835 u 1836. , Fl-1837, fl-Istamperija daħħlu tfajjel ingliż, ħu l-kompożitur Mackenzie, biex jitgħallem u jieħu s-sengħa bħal ħnh. Daħħlu wkoll suldat ingliż, bliala kompożitur, bi ħilas ta' xelin kull jum. Iżda wara erbagħt ijiem, dan telaq mix-xogħol, għax ma riedx jissokta jaħdem b'dak il-ħlas. Terġa', billi ġie miżmum mix-xo- għol għal xahar wieħed mill-kompożituri ingliżi, Stocker, floku ġie mdaħħal wiefied taljan. Iżda meta Stocker f'Diċembru, 1837 reġa' daħal għax-xogħol mill-ġdid, dana l-ingliż beda jitħallas minn xi flus li kienu jintħarġu barranin, waqt li t-taljan baqa' jaħdem fl-Istamperija wkoll. D'dana kollu, Stocker ma damx wisq jissokta jaħidem mal-Gvern. Fl-l4 ta' Frar 1838, Stocker ħalla Malta u siefer għall-Żmirli Għan-nuqqas ta' Stocker, fl-Istamperija daħal Pietru Gousin biex jitħarreġ fis-sengħa ta' kompożitur. Wara l-miġja f'Malta tal-Kummissjonarji Austin u Lewis, il-Gazzetta żiedet bosta tagħrif dwar aħbarijiet fuq Malta. Beda jidher fiha wkoll fuq xi kawżi kbarli kienu jsiru fil-Qorti tagħna. Mix-xnigħat li ġrew dwar il-fehma li kellhom il-Kummissjo- narji li semmejna, il-Maltin intebħu li l-Gvern kien bil-ħsieb li jagħti l-Libertà tal-Istampa. Fuq hekk, x'uħud ħasbu malajr biex ifittxu jġibu l-Istamperiji ħalli jaħdmu f'din is-sengħa. Fost l-ewlenin Stamperijili ġew, kienu. ta' Lippu Izzou ta' Lwiġi Tonna. It-taħbir li dawn l-Istamperiji kienu hawn, miftuħa u .mħejjija għax-xogħol, jinsab fil-Gizzetta tal-Gvern tal-10 ta' dan- nar u tas-7 u t-28 ta Marzu 1838. Ix-xnigħat kbar li kien hawn dwar il-għati tal-Libertà tal- l- stampa flimkien mad-dehra tal-Istamperiji li semmejna, għamlu ħoss kbir li diwa saħansitra barra minn Malta. Għalhekk, La Gazzetta di Firenze ġiebet, li t-tħabrik u t-tgemgim tas-Saltniet Taljani, biex ma tiġix mogħtija l-Libertà tal-Istampa lill-Maltin, sfaw fil-batal; il-Liġi li tagħti din il-Libertà ġiet imxandra, u f'Ruma qiegħed jiġri fl-idejn programm ta' ġurnal ġdid li biħsie- bu joħroġ f'Malta. Għal dak li ġiebet il-Gazzetta ta' Firenze, qabżet il-Gazzetta tal-Gvern tas-7 ta' Marzu 1838. Din qalet, li ma jaħtieġ wieħed igħid li kull ma deher fil-Gazzetta ta'Firenze ma hu minnu xejn, għax li hu ħrafa hawn Malta jaf kullħadd. Iżda d-dehra ta' dan it-tħarrif u xnigħat oħra ii ma humiex minnhom. miġjuba f'ġur- nali ta' barra, ġegħlitha li taqbad il-waqt biex tgħid kif inhi sewwa dil-biċċa. Għalhekk ġiebet li tinsab imgħarrfa, li l-Gvern kien bi ħsiebu joħroġ Liġi li tagħti l-Libertà tal-Istampa. B'din il-Liġi jkun jista' jsir taħdit ħieles dwar kull ħaġa Hi għandha x'taqsam mal-Gżira. Iżda dan kellu jseħħ, malli jispiċċaw mill- ftehim fuq irqaqat żgħar li fadal jiġu mħejjija. Dwar il-programm għall-ħruġ ta' ġurnal, il-Gazzetta tal- Gvern m'hux biss qalet li l-programm ma ratux, imma l-anqas semgfiet bih. Iżda din ix-xnigħa x'aktarx li ġriet imħabba li kienu nfetħu xi Stamperiji tan-nies hawn. Barra minn hekk, kien magħruf ukoll tajjeb, li min ried joliroġ xi folju li bih jista jagħti tagħrif u taħdit fuq kull ma għandu x'jaqsam ma' dawn il-Gżejjer u n-nies tagħhom, ma kien jiltaqa' ma' l-ebda tfixkil. B'dak li ġie mgħarraf fil-Gazzetta tal-Gvern, dwar il-ħruġ tal-folji, jekk wieħed ma kienx jaf, malajr setagħ jintebaħ x'rie- det tfiehem b'dak li qalet. Għalhekk x'uħud bdew iħejju t-trieq biex jatu bidu għall-ħajja tal-ġurnaliżmu ħijeles f'Malta. L-ew- lieni fost dawn kien il-Kanonku Natu Panzavecchia. Dan ħab- bar, fil-Gazzetta tat-18 ta' April, li sa joħroġ perjodiku ta' kull xahar, bl-isem ta' Lo Spettatore Imparziale. Fih sa jġib kitba li għandha x'taqsam mal-ħwejjeġ tal-Gżira, aħibarijiet ta' barra u tagħrif xjentifku. Bil-wieħed jinbigħ sebagħ soldi kull għadd, iżda l-imseħbin iħallsu tiegħu sitt soldi biss. Ftit jiem wara li dana l-Folju ġie mħabbar fil-Gazzetta, tal- Gvern, ħareġ l-ewwel għadd tiegħu. Għal din il-biċċa, il-Gazzetta qalet, li d-dehra ta' l-ewwel folju indipendenti f'Malta ssawwar għamil kbir fil-ġrajja tal-letteratura u fil-qagtida pulitka ta' din il-Gżira. Dil-ħaġa l-Gazzetta ħasset li ma setgħietx tħalliha għad- dejja u ma jssemmihiex. Għalhekk, biex din il-ġrajja tibqa' tifkira għal dejjem, għarrfet li l-bidu tal-ħruġ ta' Lo Spettatore Impurziale, kien il-jum tat-Tnejn, 23 ta' April 1838. l Billi dana l-Folju ta' Mons. Panzavecchia kien bit-taljan, il- Gazzetta qalet, li għalkemm l-ilsien ingliż għadda ħafna l-qud- diem minn x'ħin il-Gvernatur Ponsonbv kien ħeġġeġ ħafna għa- għajnuna għat-tagħrif bejn in-nies kollha ta' dawn il-Gżejjer. B'dana kollu, mill-mixja l-quddiem li dan l-Ilsien wera li għamel iġegħlba taħseb li m'hux fil-bogħod wisq dak iż-żmien li fih għad ikun hu l-aktar wietied ta' għajnuna għat-tixrid ta' tagħlim, — Il-Gazzetta qalet ukoll, li l-Kanonku Panzavecchia, il-kittieb u sid Lo Spettatore Imparziele, b'dana l-għamil tiegħu wera ħeġ- ġa kbira għall-ġid ta' kullħadd. Dan dafial fil-wesgħa tat-taħdit Ħieles, taħt ħafna twegliir u tfixkil, l-aktar billi għad ma ġietx mogħitija l-Libertà tal-Istampa. Fuq kekk, ħaqqu l-għajnuna ta' ħutu l-Maltin—ta' dawk li jixtiequ jaraw il-Libertà tal-Istampa mwaqqfa fuq sisien qawwija; ta' dawk li lil din iqisuha bħala ta' għajnuna kbira għall-mogħdija l-quddiem fit-tagħlim, ix-xerrieda tas-sewwa u r-reffieda tas-setgħat-ta' kullħadd. Għal dana x-xogħiol li l-Kanonku Panzavecchia daħal għalih, il-Gazzetta ttamat li jsib malajr l-għajnuna minn dawk li sem- miet. Bil-għajnuna tal-qarrejja Mons. Panzavecchia jkun jista' joħroġ, bla dewmien xejn, il-folju tiegħu darba fil-ġimgħa, flok fix-xahar. U b'hekk jirnexxilu jżjed il-ħsieb tajjeb li kellu— : dak li jkun jista' jagħti aktar ta' sikwit tagħrif ta' ħtieġa. Biex il-Gazzetta tissokta tgħin lill-Kanonku Panzavecchia fix-xogħol li daħal għalih, ġiebet x'fih u fuqiex jitħaddet l-ew- wel għadd ta' Lo Spettatore Imparztale. Barra minn hekk fafl- liret ħafna wkoll l-istamperija ta' Lwiġi Tonna li minnha ħareġ dana l-Folju. Il-Gazzetta qalet li. x-xogħol li sar irnexxa bil- bosta aktar minn dak li wieħed kien jistenna minn stamperija li għadha fil-bidu tagħha. Iżda, billi Lo Spettatore Imparziale ġieb xi ħaġa dwar l-ħajja tal-Gvernatur Bouverie, il-Gazzetta sewwiet xi għelrijiet li dehru B'dana kollu, il-Gazzetta qalet li hu l-bogħod ħafna minnha l- ħsieb li tmieri f'kollox dak li qal dana l-Folju, iżda ma tistax tħalli għaddej titrif li ma bux minnu. Jerġa, Lo Spettatore Im- parziale ma kellux ħtija f'dak li qal. Dak li ġieb, ħadu mir- 'Roval Militarv Calendar'—ktieb li l-Kanonku Panzavecchia . bil-ħaqq kollu kellu jżommu b'tajjeb u li ma jkunx fih għeltijiet f'dak li jgħid. Wara Lo Spettatore Imparziale, waslet id-dehra tat-tieni folju ħieles f'Malta. Il-ħruġ tiegħu ġie mħabbar fil-Gazzetta tas-16 ta' Mejju. Dan kien ukoll bit-taljan. L-ewwel għadd ħareġ bħala turija ta' kif kellu jkun il- quddiem. Bħalma l-Gazzetta ferfiet għad-dehra ta' Lo Spettatore Im- parziale, hekk ukoll għamlet meta ħareġ Il -Portafoglio Maltese. Terġa' biex tissokta tgħinu, ġiebet il-programm tiegħu. U, biex aktar tħajjar u tagħmel il ħila u l-wisgħa għall-ħruġ ta' dawn il-folji u ta' oħrajn li kienu bi ħisiebhom joħorġu, ħabbret li sa tieqaf u ma toħroġx aktar. Iżda, dan il-ħsieb tal-Gvern kellu jitwettaq, malli tiġi mxandra l- Liġi tal-Libertà tal-Istampa. Din il-Liġi kienet għadha taħt il-ħsieb tal-Kummissjonarji tal-Inkjesta. Izda malli dawn jispiċċaw mit-tgħarbil tagħha, il-Gvernatur kien bi ħsiebu jressaqha malajr quddiem il- Kunsill tal-Gvern. U dan kellu jsir, biex ir-rieda tas-Segretarju tal-Kolonji, dwar dina l-biċċa, tiġi mwettqa bla telf ta' żmien xejn. - Għalkemm: bdew joħorġu xi folji, kull ħaġa li bdiet tidher fihom qabel kienet tgħaddi minn taħt idejn il- Gvern. B'dana kollu, dina ċ-ċensura, milli setagħ wieħed jaqbad minn dak li qalet. il-Gazzetta tas-7 ta' Marzu, ma kenitx qalila bħal dik iċ- ċensura l-oħra ta' qabel ma l-Gvern kien tħajjar li jagħti l-Liber- tà tal-Istampa. Għalhekk, fil-folji beda jinġieb ukoll il-fehmiet ta' dawk li ma kenux jaqblu ma' l-egħmil li kien isir mill-Ħak- — ma tal-Gżira. 7 Wara l-ħruġ ta' żewġ folji bit-taljan, fil-Gazzetta tat-13 ta' Ġunju deher taħbir li sa joħroġ folju ieħor bit-taljan u bl-ingliż. L-isem ta' dan kien 11 Mediterraneo, Gazzetta di Malta. Għal din l-aħbar il-Gazzetta tal-Gvern intliet bil-ferħ. Barra milli ġiebet il-programm tiegħu, qalet ukoll, li l-Mediterraneo sa jkun , il-folju li jimla dak il-battal li warajha tħalli hi, meta tieqaf u ma toħroġx iżjed. Billi l-Gvern kien bil-ħsieb li jwaqqaf il-Gazzetta tiegħu mill-ħruġ tagħha, ma baqax jilqa' lil dawk li riedu jissieħbu fiha għal sitt xhur, bħal fl-imgħoddi. Għalhekk ġie mħabbar fil-Gazzetta tas-27 ta' Gunju 1838, li min ried jissieħeb, il-Gvern jorbtu għal tliet xhur biss. Dan it-taħibir baqa' jsir kull meta jkunu sa jagħilqu t-tliet xhur. Fil-Gazzetta tal-4 ta' Lulju nsibu xhieda ta' kemm il-Maltin ħarġu tajjeb fis-sengħa ta' l-Istampa. L-Editur tal-Gazzetta qal li fela b'ħeġġa kbira x-xogħol ta' bosta għamliet li ħareġ mill- istamperiji l-ġodda, u sab li dawn, bil-ftit il-ftit, għaddew tassew ħafna 'l quddiem. Barra mix-xogħlijiet li ħarġu, oħrajn kellhom il-ħsieb li joħorġu malli jkollhom il-għajnuna ta' l-imseħbin. Kull wieħed kien ifittex u jħabrek biex jara jirnexxilux li jikseb għalih il-ġibda tal-qarrejja, billi juri li kellu l-jedd sewwa u u xieraq ħalli n-nies tissieħeb fil-kitba tiegħu. Jerġa' dawn kellhom dehen kbir ta' kif kienu jfissru l-programmi tal-folji tagħhom. Dil-ħaġa ħadd ma kien jistennieha jew jobsorha li sa jsibha qalb għadd hekk żgħir ta' nies li jgħammru dawn il- Gżejjer u li wisq ftit kienu mħarrġa fis-sengħa tal-ġurnaliżmu. Il-Gazzetta ħabbret ukoll li sa joħorġu żewġ folji ġodda : wieħed bit-taljan u l-ieħor bl-ingliż. Dak li kellu joħroġ bit- taljan kien folju li jitħaddet fuq il-mediċina biss. Il-Ħruġ tiegħu kellu jkun ta' darba fix-xahar, taħt l-isem ta' L'Ape Melitense. L-ieħor kien jismu The Harleguin, or Anglo-Maltese Miscellanj. Dan kien folju ċajtier u ta' tagħlim li jgħodd għall- kullhadd. . Il-programm ta' L'A pe Melitense deher fil-Gazzetta bit-taljan u bl-ingliż. Iżda billi The Harleguin kellu joħroġ għal dawk li jaqraw bl-ingliż, jew għall-mixtieqa li jifhmu b'dana l-Ilsien, dehrilha li hu biżżejjed iġġib il-programm tiegħu bl-ingliż biss Wara li l-Gazzetta ħabbret il-ħruġ taż-żewġ folji li semmej- na, issuktat tgħid, li hi tqisu bi dmir tagħha li tgħarraf b'kull ħaġa li tkun bi ħsiebha toħroġ. Dan tagħmlu, mhux biss bħala ħaġa ta' taħbir, imma wkoll biex, bit-tgħarrif tagħha, kemm tista'tgħin lil dawk li jagħmlu ħilthom biex joħorġu minn dawn il-folji, ħalli b'hekk jiksbu l-għajnuna mill-qarrejja. U, barra milli dan tagħmlu bla ma żżomm la ma' l-wieħed, lanqas ma' l-ieħor, kienet tagħmlu wkoll, għax it-torkju, fil-bidu tiegħu, tqisu bħal dik it-tarbija li titlob l-għajnuna u t-tweżin ta' dawk li jixtequha tgħaddi 'l quddiem fil-ħajja tagħha. B'dana kollu, l-għajnuna li ried jagħti l-Gvern, ftit kienet tiswa mingħajr ir- rifda sewwa tal-qarrejja, għax jekk l-istanipa tgħaddi 'l quddiem, din tkun ta' bosta ġid għal dawn il-Gżejjer. Il-Gazzetta ta' l-4 ta' Lulju għarrfet ukoll, li 11 Portafoglio Maltese wasal fil-għadd tmienja tiegħu. Barra minn hekk, qalet li dana l-folju ma ħalla l-ebda ħaġa tafirab li fiha ma għamilx ħiltu kollha biex juri li jistħoqq l-għajnuna tal-qarrejja. Terġa' dan ħia għamla aħjar u beda jidher b'aktar sura ta' folju. B'dan it-tibdil tiegħu sar iżjed u aktar ta' tagħlim minn qabel. Fil-Gazzetta tal-1 ta' Awwissu 1838 insibu miġjub l-isem tal-folji kollha li dehru u ta' dawk/li kienu għamlu l-ħsieb li joħorġu minn x'ħin il-Gvern ħaffef it-trieq għal dawk li riedu jistampaw. Ma dawk l-ismijiet li semmejna, insibu li kellu joħ- roġ ieħor ġdid: The Valletta Journal. Il-Gazzetta ġiebet il-pro- gramin ta' dan bl-ingliż biss, billi b'dana l-ilsien kellu jidher. Bħalma rajna milli s'issa għedna, il-Gvern kien kollu tħeġ- ġiġ biex dawn il-folji jirnexxu u jgħaddu l-quddiem. Barra milli l-Gazzetta tiegħu kienet iġġib il-programm ta' dawk il-folji li jagħmlu l-lisieb u jitħajjru li joħorġu, kienet ukoll tweżinhom sewwa bi kliem li jqawwilhom qalbhom qatigħ. B'hekk, b'din l-għajnuna tal-Gazzetta tal-Gvern, il-folji kienu jsibu t-trieq im- fiejjija u watja biex, b'iżjed ħeffa, jkunu jistgħu jagħtu bidu għall-ħajja tagħhom. Wieħed mill-folji li ħarġu (The Harlequin), kien iħobb iniġ- geż lil għajru wisq. Għal dina l-biċċa, waqt li l-Malti Ġorġ Mi- trovitch kien l-Ingilterra jaqbeż għall-ħaqq u s-setgħat tal-Maltin, kiteb fil The Globe tal-5 ta' Settembru 1838 dwar l-Istampa f'Malta. U, fost ħwejjeġ oħra, qal, li l-Ħurleguin hu maħruġ minn xi fiz- zjali ingliżi biex ixewwxu u dejjem iqanqlu l-mibegħda f'Malta. Għal dak li deher til The Globe tal-Ingilterra, wieġbet il-Gaz- zetta tal-Gvern tad-19 ta' Settembru. Din qalet, li dil-biċċa ma hi minnha xejn, għax l-ebda fizzjal, la militari l-anqas ċivili, ma ħa sehem s'issa fil-kitba tal-folji ta' Malta; u għalhekk dawn ma ħaqqhomx li l-imsemmi Globe jitfa l-ħtija fuqhom. Billi l-Harleguin bħalma għidna, il-hena tiegħu kien meta jniggeż lil dan u lil dak, iċ-ċensura ma kenitx tgħaddilu kollox. Għalhekk, xi drabi ġie li deher f'xi bnadi battal mill-qari, ħaġa li ma kontx issibha fil-folji l-oħra. Fil-Gazzetta tas-26 ta' Settembru deher avviż li sa joħroġ Magazine bl-ingliż, bl-isem ta' The Malta Review. U fil-Gazzetta tal-24 ta' Ottubru 1838 inġieb il-programm tiegħu. Wara t-taħibir ta' dana l-folju, barġu oħrajn. Iżda billi l-ew- wel wieħed li kellu jidher (The Phosphorus), kien bil-ħsieb li jaq- beż għad-Din Protestanti, il-Gazzetta ma ndaħlitx, u baqgħet ma semmietu xejn. U terġa, billi rat li l-biegħa q'ed titħallat, wara ssuktat ukoll fis-skiet tagħha dwar il-ħruġ ta' folji oħrajn. B'hekk qatgħet id-drawwa li tgħin lil dawk il-folji li jagħmlu ħsieb joħorġu, drawwa li kienet fiadet mad-dehra ta' l-ewwel folju ħieles f'Malta. Is-sena tal-1838, għall-Gazzetta tal-Gvern, kienet l-agwa wall- da fost is-snin l-ofira ta' qbilha. Tassew li fl-1837 ħarġet b'kobor m'hux ħażin, għax dehret b'462 paġna; iżda l-kobor tagħha fl-1838 għadda qatigħ bil-bosta lis-snin l-oħra sħabha. F'din is- sena (1838) laħħqet 548 paġna, ħaġa li qabel qatt ma saret. Billi l-Gvern kien għamel il-ħsieb li jwaqqaf il-Gazzetta tie- għu, il-kobor li ħarġet bih fl-1838 x'aktarx li sar bil-ħsieb magħ- mul— biex din tagħmel wirja ta' saħħitha u ta' qawwitha qabel titlaq u tintemm minn fost il-ġodda sħabha. U b'hekk tħalli t- tifkira ta' isimha mnaqqxa għal dejjem fl-imħuħ tal-qarrejja tagħha. In-nefqa li l-Gvern għamel fl-1838 għaż-żamma tal-Gazzetta u l-Istamperija kienet ta' £720-l-U. Mix-xogħol li ħadem għan- nies u mill-bejgħ ta' ħwejjeġ stampati, il-Gvern daħħal £96-1l-3. Iżda mill-bejgħ tal-Gazzetta u mill-ħlas tal-avviżi li dehru fiħa, inġabru £400-8-0. Il-flus li joħroġ il-Gvern kienu meqjusa li nofs imur għaż- żamma tal-Istamperija u l-bqija f'nefqa għall-Gazzetta. Mela, mis-£720-l-0, il-Gazzetta messha £306-0-6, waqt li minnha daħlu £400-8-0- Għalhekk il-Gvern mill-Gazzetta baqagħlu qliegħ ta' £40-7-6, ħaġa li ma nafux li qabel ġrat. U terġa tgħid li dan il-qliegħi baqa', wara li fl-1838 ħarġet b'aktar paġni mis-snin ta' qabel l Għalkemm kienu dehru xi folji, sew bl-ingliż, kemm bit-tal- jan, kif ukoll bil-malti, il-Gazzetta tal-Gvern 'baqg għet toħroġ u iġġib l-aħbarijiet bħal qabel. Fuq din il-biċċa, wielied mill- -folji li kienu joħorġu, jismu Il-Mediterraneo, gerger ħafna fil-għadd tiegħu li deher fis-6 ta' Frar 1839. Dan qal li mhux sewwa li l-.. Liġi fuq il-Libertà tal-Istampa għad ma ġietx imxandra. L-anqas ma hu xieraq li l-Gazzetta tal-Gvern baqgħet toħroġ. Waħda mill-ħwejjeġ li l-Kummissjonarji Austin u Lewis qalu li kellha titwettaq, kienet, li din il-Gazzetta tieqaf u l-Gvern kellu jibda jinqeda b' gazzetta. ta ħaddieħor. Jerġa', barra milli din il- Gazzetta hi ta' bosta nfieq għall-Kaxxa ta' Malta, bil-ħruġ tagħha qegħida ttellef ukoll lill- -golji l-oira. Dak in-nhar li Il-Mediterraneo ħareġ igerger, deher l-għadd 1471 tal-Gazzetta tal-Gvern. Fih ġie mħabbar, li s- -Segretarju tal-Istat għad-Dipartiment tal-Kolonji bagħat lill-Gvernatur l-abbozz tal-Liġi fuq l-Istampa, magħmul minn Austin u Tewis. Għalbekk sa tiġi malajr stampata biex, wara tliet ġimgħat, tin- bagħat quddiem il-Kunsill tal-Gvern. U billi fil-5 ta' Mejju 1838 kienet għarrfet li ma tissuktax toħroġ aktar wara li tiġi mxandra l-Libertà tal-Istampa, riedet terġa' tfakkar mill-ġdid lill- -qarrejja tagħiha, bil-ħsieb li kienet għamlet. Għalhekk ħabbret li l-Gaz- zetta aktarx ma kellhiex tibqa' tidher wara 31 ta' Marzu 1839. Iżda, din il-biċċa tat-twaqqif tal-Gazzetta tal-Gvern, ma għoġbitx lil Brighella, wieħed mill-folji li kien hawn. Dana l- folju ta' Dun Ġużepp Zammit fisser ruħu li hu ma jaqbilx ma' dawk li kienu jridu li l-Gazzetta ma tibqax toħroġ iżjed. Iżda hu kien tal-fehma, li, bħalma Ġibilta u l-Gżejjer Jonji kellhom il-Gazzetta tal-Gvern tagħhom, hekk ukoll Malta għandu jkollha l-Gazzetta . tal-Gvern tagħha. Biss wieħed kien jista' j'aqqas mill-kobor tal-Gazzetta u b'hekk ma' tibqax ta' nefqa kbira għall-Kaxxa ta' Malta. Dak li ntqal mill-folju Brighella, x'aktarx li ntgħoġob mill- Gvern. Bit-taħbir kollu li kien inġieb, li l-Gazzetta mhix sa tihqa' toħroġ iżjed, minn dan kollu ma sar xejn- Il-Gvern biddel il-fehma ta' qabel u għamel ħsieb ieħor. Għalhekk, fil- 20 ta' Marzu 1839, il-Gvern bagħat igħarraf l-Ingilterra bil-ħsieb ġdid tiegħu. Dan il-ħsieb tal-Gvern kien, li jara jaqbilx jiftiehem ma' xi stamperija biex minn hemm jissokta joħireġ il-Gazzetta tiegħu, u mbagħad ineħħi għal kollox l-Istamperija li kellu. Wara li l-Gvern bagħat igħarraf l-Ingilterra x'qata' li jagħmel, beda biex iwettaq il-fehma li kellu. Għalhekk ċekken malajr il-Gazzetta tiegħu, u minnha neħħa l-aħbarijiet li kienet iġġib. L-aħħar Gazzetta li ħarġet bl-aħbarijiet kien l-għadd 1475 li deher fit-13 ta' Marzu. B'kollox il-Gazzetta laħqet ħarġet ħdax il-għadd bl-aħbarijiet, u fihom għaqqdet 96 paġna. Fil-15 ta' Marzu 1839 ġiet imxandra l-Libertà ta' l-Istampa' F'dan il-jum ħarġet ukoll Notifikazzjoni tal-Gvern. Din għarrfet li l-Gvernatur qata' li l-Gazzetta tal-Gvern ma hix sa tibqa ' toħroġ bħala folju bl-aħbarijiet, u sa tibda tidher kull nhar ta' Ġimgħa. Iżda l-ħsieb tagħha hu, li ġġib biss dawk il- Liġijiet; Ordinanzi, Avviżi u Atti Uffiċjali tal-Gvern, flimkien ukoll ma dawk l-avviżi l-oħra li b' liġi kellhom jiġu miġjuba u mxandra f'din il-Gazzetta. L-ewwel Gazzetta li ħarġet mingħajr aħbarijiet, kien il- għadd 1476 li deher fit-22 ta' Marzu 1839. Minn meta l-Gazzetta ħarġet bl-għamla li semmejna, il- bejgti bil-waħda sar żewġ soldi kull għadd. Iżda darbtejn biss laħqet ħarġet'u nbiegħet b'dan il-ħlas. Wara dawn, mill-għadd 1478, li deher fil-5 ta' April 1839, raħħset il-ħlas tagħha, billi bdiet tinbigħ bis-sold il- waħda, ukoll meta ġie li xi drabi ħarġet b'aktar minn erba' paġni. ' Billi l-Gvern, bħalma konna għedna, mat-tneħħija ta' l-Istamperija kien. 'bil-ħsieb ukoll li jwaqqaf il-Gazzetta, ħabrek biex lil Charles Harper jitfgħu f'xogħol ieħor, Għalhekk f'No- vembru tal-1838 u f'Jannar tal-1839, il-Gvern bagħat jitlob lis- Segretarju tal-Kolonji biex jagħtih is-setgħa ħalli lil Harper jagħmlu Maġistrat tal-Pulizija. Is-Segretarju qagħad għal li talab il-Gvern ta' Malta, u Harper ġie mlaħħaq f'dan ix-xogħol fit-28 ta' Gunju 1839. Iżda Harper kien ħalla x-xogħol mill- Istamperija fil-15 ta' April 1839.; Fuq hekk l-Overseer Ġanpatist ' Gatt ġie mqabbad biex jibda jieħu ħsieb ta' l-Istamperija hu fin-nuqqas ta' Harper (1). 7 Wara tliet xhinr li l-Gazzetta damet toħroġ kull nhar ta' Gimgħa, il-Gvern naqqas mill-ħruġ tagħha, għax ra li ma kellux xi jġib fiha. Għalhekk, b'Notifikazzjoni tas-27 ta' Ġunju 1839 ġie mgħarraf, li jum il-ħruġ tal-Gazzetta sa jibda jkun nhar l-aħħar Gimgħa ta' kull xahar. Iżda meta jkun jinħtieġ, kienet toħroġ f'jiem oħra wkoll. Minn meta l-Gazzetta baqgħet għal-liġijiet biss, kull meta bdiet toħiroġ, kien ikun fiha ħafna battal. Ukoll meta naqqset mill-ħruġ tagħha, dan il-battal baqa' jidher fiha bħal qabel. Fuq li l-Gvern kien sa jneħħi l-Istamperija tiegħu, f'Ġunju tal-1839 ġew mitluqin mix-xogħol iż-żagħżugħ Hector Mackenzie u Pietru Cousin. Lil Mackenzie tawh £I1l-3-0, bi ħlas barrani ta' darba, u lil Cousin £7-10-0. Pulizija tawh £220 fis-sena, daqs kemm kien mien. B'hekk ġie tilef £37-3-0 mill-ħlas li kellu ta' meta kien Editur tal-Gazzetta u. Suprintendent ta' l-Istamperija. Iżda l-Gvern qabeż għalih ma' l-Ingilterra u talab li jagħtuh il-bqija tat-telf li kellu. U dawn. x'aktarx li tawhomlu, għax, għalkemm Harper laħaq Maġistrat, issokta joqgħod ukoll fil-Berġa ta' l-Italja, biex lanqas ma jitlef il-kera b'xejn li kellu. Meta fl-1846 kienet qamet rewwixta fil-Karnival, rewwixta li għadha tissemma sal-lum, Harper kien wieħed miż-żewġ Maġistrati (l-ieħor kien Vella) li quddiemhom tressqu l-arrestati. Fuq din ir-rewwixta, Richard Tavlor, wieħed mill-ewlenin kittieba ta' l-Ilsien Malti, kiteb ktieb kollu tqabbil. U billi Harper kien agħma minn waħida, Tavlor niggżu b'din il-biċċa, kif jidher minn din it-tqabbila li ħadna mill-ktieb li semmejna : 1 Meta Ħarper sar Maġistrat t il-ħlas għall-Maġi i ta' dak L-aħħar xena wkoll nurikom, Bla ma nitlef żmien ta' xejn, Tas-sur Harper ui s-sur Vella, Żewġ bnedmin, ma tliet għajnejn. Harper ħa l-pensjoni f'Ġunju tal-1863, Meta kiber, moħħu beda jeħfief, Darbtejn ried ineħħi ħajtu, bla ma rnexxielu, Iżda, mat-tielet darba, qata' grieżmu, u miet fit-22 ta' Novembru 1874, il-għomorġta' 84 sena, Kien. joqgħod il-Belt, Strada San Paolo, No. 32. i