il-ġenerai Vaubois f''€Nazju Ellul' jaħkmu u jsaħħru bil-qawwa tagħhom drammatika. Fl-aħħar taina xi tagħrif ġwar is-sehem tal-kittieb Kattoliku. Għad hemm ħafna fuqiex tikteb, imma daqshekk biżżejjed. Jum isbaħ qiegħed diġà jżernaq fuq in- novella Maltija. Kant Popolari bil-Malti Għalkemm m'ilix nieqes wisq minn Malta u għax wara l- istudji tiegħi nerġa' lura Malta, ma nistax naħrab li nagħmel paragun bejn il-gżira u l-pajjiżi li laqgħuni. Meta tiġri xi ftit jekk 'żomm għajnejk miftuħa ma tistax Ma tinġibidx minn dak li hu sabiħ. Dil-ġibda aktar tħossha meta tilmaħ in-nuqqas li ssib f'Malta. U mingħajr ma trid tħoss tinbet, fik ix-xewqa, li tara 'l-Maltin bħal ħaddieħor, Ħaġa. fost oħrajn, li qabbditni dawn it-truf ta' ħsibijiet kien il-kant u l-għana bil-Malti. Jew aħjar, in-nuqqas ta' kant u għana bil-Malti. Ma noqogħdux ninħbew wara subgħajna. l-aktar dawk fostna li għandhom xi idea kbira tagħna, ta' Malta, ta kull ma hu Malti. Għax għal fejn noqogħdu nimtiew u nintetf- ħu bi pretensjonijiet li flok ġid jagħmlulna ħsara7 L-anqas ma għandna nistħu ħdein ħaddieħor u minn ħaddieħor. La għandna u l-anqas ħadd ma jistenna minna opri kbar bħalma taw l-Italja, il-Ġermanja u oħrajn. U mbagħad jekk inħammru wiċċna, ma tinsewx li kien tort tagħna u ta' missirijietna li ma ħadniex interess kif kien jixraq biex ma nitilfux dak il-ftit jew wisq li writna u nagħmlu ħilitna billi nkabbru t-teżor. U fil-każ li xi ħadd ma jaqbilx ma' dan li ktibt s'issa, il-qofol li nixtieq jin- ftiehem bħala tifsira ta' qalb u rieda tajba hu dan: Nistinkaw bili neq'rdu n-nuqqasijiet fostna. Haġa li tista' ssir u ssir sewwa bħal dak li s'issa wrejna għalkemm fiċ-ċokon. Ħaġa li għandha ssir. Issa bħal ħafna ħwejjeġ oħra wieħed ma j'stax jagħmel kollox. Għalxejn tixtieq u tittama. L-aktar f'opri li jfissru r-ruħ tal-poplu, l-ispirtu tan-nazzjon. Il-ġid li sar fid-dinja qatt ma sar minn wieħed waħdu. Min jaħdem bekk flok jibni jħott. Għalhekk berraħ l-idejat tiegħek. Qabbilhom ma' ħad- dieħor, gabbilhom ma' tiegħu, iġbor il-fjur tat-tnejn, Imbagħad iwettaqhom u jtemmhom min jista' u jinqala' għal dak ix-xogħol. Għalhekk jien għażilt 1i nikteb fuq dan is-suġġett (fost ħafna) għall-Għaqda tal-Malti (Un'v.) Iżda għal dan nerġgħu lura 'l quddiem. Iltqajt ma' ħafna ekkażjonijiet li jitolbu kan; u għana bil- Malti. Fil-kulleġġ fejn qiegħed jinġabru studenti minn kull rokna tad-dinja. Fil-Milied l-Ingliżi li huma l-akbar fil-għadd jistiednu lill-istranġieri jsemmgħuhom ''carols' tagħhom, Tisma' Spanjoli, Brażiljani, Taljani, Poilakki, Fjammingi… Semmejna wkoll kant bil-Malti. Ma għandniex wisq minn fejn nagħżlu. Waħda kienet ''Ninni la tibkix iżjed'': wieħed kantaha solo, l- cħrajn inqasmu f'żewġ vuċijiet u ħannewhna. Intgħoġbot' L-Ingliżi, ii mhux lakemm ifaħħru dak li hu ta' ħaddieħor f'wiċċu, qalulna li tagħna għoġbithom aktar mill-kant ta' l-oħ- rajn, avolja kienu aħjar fil-vuċi u għażlu bċejjeċ fini. Ma kienx tifħir tal-mument. Is-sena ta' wara reġgħu stennew in-Ninni. Did-darba setgħu jkantawha bl-ingliż: jien qlibtha għall-Ingliż u wieħed minnhom ivversifikaha. Ma' tul is-sena okkażjonijiet, bħal dawn ma jonqsux. Kant ralġjuż għandna xi ftit: iżda kant ieħor għandna ferm ftit. Dal-ftit, jinħass sewwa. Għax dit-taqgsima hi akbar mill-oħra u tgħodd għal kullimkien. Ma ngħidx fejnhom il-kanzunetti militari bil-Malti: Malta la qatt kienet u nittama li qatt ma tkun militaristika. Iżda fejnhom l-innijiet u l-kanzunetti pa- trijottiċiż Liema eroj u liema ġrajja nkantaw Liema huma . l-fhearts of oak' tagħnaż: Għandna kan, tal-kamp u tal-kwar- tier li jirrifiettu s-sabiħ u l-ikrah, dak li jogħġob lis-suldat u dak li jdejjqu' Fejnhom l-innijiet tal-'marching'7 Forsi għax Malta żgħira, u jekk timxi minn Marsaxlokk b'għajnejk magħ- luqa għandek mnejn issib ruħek iċċafċaf fil-baħar. Tajjeb: allu- ra fejnhom il-'barcarole'7 In-nies tagħna ma tħobbx timxi mal-murċijiet tal-baned: Kull raħal għandu banda waħda jew tnejn. Iżda l-vuċijiet tagħna għad mhumiex edukati. Ma jistax ikollna għanjiet tal-muntanji u tax-xmajjar: iżda jmissu għandna tan-natura, ta' l-imħabba, taż-żiffa t'April, tax-xtajta, tal-vakanzi, ta' 'mens sano in corpore sano'. Ħadt sehem f'ħafna 'campfires' ma' l-iskawts, Immaġina wieħed bil-Malti, Ma jid- hirlikx li jekk jirnexxilck tagħmel dan darha, ma jkollok xejn ġdid għal darb'oħra7 Jien ngħidlek li ikollok, basta…… Magħna għandna xi South Africans, L-ilsien offiċjali tagħ- hom hu l-Afrikaans. Ħamsin sena ilu dan kien id-djalett tal- Boeri: illum bir-rieda t-tajba tal-poplur U bil-ħeġġa ta' l-istud- jużi dan hu lsien daqs kemm hu isen l-Olandiż. Mhux għal- kemm ikollok kant f'ilsien u mhux f'ieħor. Kieku kien hekk tista' toqgħod biss fuq it-traduzzjonijiet. Iżda dejjem irid ikol- lok kant li hu ta' pajjiżek biex jfisser ir-ruħ tan-nazzjon, Dak li għamlu l-Afrikaans u li għadhom qed jagħmlu ma nistgħux nagħmluh aħna7 Ħdejn tagħhom ilsienna hu patrijarkali: Malta m'għandhiex l-istorja tagħha, il-ġmiel tagħha, l-ispirtu tagħha) Ma nistgħux naqilbu f'ilsenna s-sabiħ ta' ħaddieħor/ Ma nistgħux nagħmlu ħilitna ħalli jkollna tagħna' Għażilt li niftaħ qalbi u nafda xewqti ma' l-Għaqda tal- Malti (Università) għax dan ix-xogħol mhux xogħol ta' sena iżda programm twil li jinfirex mas-snin u li jitlob ħafna għajnuna. L-imseħbin ta' din l-Għaqda jieħdu sehem sewwa fil-kurrent letterarju u drammatiku tal-pajjiż. Hawn opportunità u ħtieġa oħra. Fihom ibaqbaq id-demm taż-żgħożija, huma mħeġġa bl- entużjażmu li jtejjbu l-kultura tagħna, għandhom kuntatti intellettwali u soċjali ma' stranġieri f'universitajiet oħra, f'ġim- għat ta' studju jew laqgħet ta' għaqdiet internazzjonali. huma l-mexxejja tal-poplu tagħna. Dawn huma okkażjonijiet li jġegħ- luna nagħarfu aħjar lilna nfusna u l-ispirtu Malti, nitgħallmu minn kulħadd, nissellfu m'għand min jista' u nibnu r-repertorju tal-kant popolari tagħna. F'ħidma bħal din l-Għaqda tal-Malti u kull min iħossu Malti jista' jagħmel il-ġid, jista' jgħin mhux ftit. Bis-saħħa ta' l-Għaqda (Univ.) il-laqgħat liriċi mużiko-letterarji wrew x'jista jsir bħalma beda jsir. Ma jistax ikun hemm alle- anza ġdida bejn il-mużika u l-poeżija billi nipproduċu kant popolari Malti2 Din il-ħidma tkun ta' fejda għal kulħadd, l-aktar għaż-żgħażagħ tagħna bl-għaqdiet tagħhom, Azzjoni Kattolika, żgħażagħ Ħaddiema Nsara, Skawts, Kulleġġi, meta jiltaqgħu flimkien fil-ġranet, tax-xogħol u tal-vaganzi, bejn erba' ħitan u taħt is-saqaf jew għall-arja tal-plajja u tal-kampanja. M'iniex ngħid għal ċertu kant b'ss.. Ma minsewx il-kant anqas serju u taċ-ċajt, anqas formali iżda aktar ħaj, kant li hafna drabi ma jispiċċa qatt… Għandna xi ħaġa bħal 'F'rere Jacques', 'Fra Martino', 'London's Burning'7 Ġie 1; smajna jekk ma konniex aħna stess li kantajniehg 'Kemm għandu qalbu tajba'; nafu li din maqluba minn 'Ħe is a jollv good fellow'. Nagħilqu billi nagħtu in-'Ninni la tibkix iżjed'' kif maqluba bl-Ingliż (l-ewwel 4 strofi). (Jorbot mal-għadd 242-244), Qabel Vassallo kienu di'ġa' ħarġu ħafna kurunelli bil-Malti mill-Istamperija tal-Gvern fl-1835, miktubin mill-qassis Ludovico Mifsud Tommasi (1795-1879). Bħal dan ukoll kiteb poeżija reliġ- juża Richard Tavlor (1818-1867) u bejniethom dawn it-tnejn ippopolarizzaw it-talb taħt għamla ta' versi ħfief imfasslin fuq l-għana tal-poplu. Ħafna mit-talb miktub minnhom, ngħidu aħna id-De Profundis u t-Te Deum bil-Malti għadhom jafuh sal-lum u għadek issibhom fil-kotba tal-knisja. Poeta reliġjuż ieħor kontemporanju ta' Vassallo kien iż-żagħżugħ Annibale Preca (1832-1904), l: tista' tgħiq f'kull ħarġa tal-faxxikol; tal- Ward u Zahar (1865-1897) kien jikteb xi poeżija minn tiegħu. Bħal Vassallo Preca wkoll kien kiteb f'ġurnali Maltin xi ħrejjef morali bil-Malti li mbagħad, flimkien m'oħrajn li kienu għadhom ma dehrux, ħariġhom Ġ. A. Vassallo bħala l-ewwel taqsima fil-ktieb maħruġ minnu Ħrejjef fl-1861. Dawn it-tlieta l-iktar li nqdew bil-vers tat-tmienja tal- poeżija popolari. Bħalhom ukoll Ġ. A. Vassallo ried jinqeda b'dan il-vers tal-għana tal-poplu biex jikteb il-poeżija. Il-ħsieb tiegħu kien li jibni fuq dal-metru xi ħaġa miktuba b's-sengħa, mhux titkaxkar fil-baxx, Meta kien irid igħaddi ż-żmien kien jaf iqabbel bħalma jagħmel il-poplu bla tagħlim. Ara kif beda Ketrin, li huwa sejjaħ scherzo alla contadinesca:—