Grajjiet, Drawwiet, Tifkiriet — Bħal. dil-ġimgħa 174 sena ilu; f'Malta kien qed. isir taqlib kostituzzjonali, politiku; kulturali, 'mili- : tari u ġuridiku qatt bħalu fl-Istorja ta' Malta. Sewwa serv. mas-sebħ tal- 10 ta' Gunju 1798, il-General Bonaparte, Il-lum: insejħu. Na- puljun, kontra r-rieda tal- Granmastru: Hompesch: u- : l- Kunsill. tal-Ordni, ġiegħel suldati tiegħu jinżiu:l-art. Dan sar-mingħajr. diffikultajiet. kbar u bi ftit reżistenza. Sat-8 ta' filgħodu; ix-xtut: tal-Gżira: kiċ- nu: ġa maħkumin :-millefraqċiżi: F'nofsinhar: hom il-bwieb tagħha: u: mas- siegħa: kienu: niżlu: wkoll fil- Gżira, ta' Għawdex. L-AKTAR: , UMEILLETI : Għatttalba tal-Granmastru, bis-saħħa: ta'-deputazzjoni. li ntbajgħtet fuq il-frejgata. arm- mireijar Orient, sar armistizju ta' 24 siegħa, u fl-għodwa: tat- 12: ta'. Gunju ġie- ffirmat. trat- tat bi:8 artikoli: iddattati minn Bonsiparte: stess. — trattat: l-aktar: umiljanti: għall dak: l- Ordni; di: għall fulq:: is-700' se- na: għadda: ħajja: militari u na- vali' l-aktar glorjuża B'dalk: it-trattat l-Ordni 'ċedar bibliet u il-fortizzi: ta' Malta: u. Għawdex, il-jeddijiet: tiegħu ta'. sovranita' fuq- dawn: il- Gżejjer u: l-proprijeta'. kollha: li-kejju fiha; -Il-Kavalliċri ġew: mibgħuta: pajjiżhom: Ir-Repub- iblika ta' Franza. ntrabtet: li tħallas- pensjoni lill-kavallieri: franċiżi sakemm idumu 'Mal- ta. L-istess Repubblika: kellha tuża' dkinfluwenza — tagħha biex il-kavallieri l-oħra jgawdu: l-jeddijiet fuq l-artijiet tagħ- hom: f'pajjiżi oħra. ' iIl-Gran- mastru kellu jingħata: prinċi lita' oħra' egwali: għal Malita; somma: flus u: pensjoni: tul ħajtu. . Il-Kavallieri: kellhom jiskutaw igawdu i-proprjeta' privata tagħhom, u il-Maltin, bħal fl-imgħoddi, kellhom jit- ħallew ħielsa di jeżerċitaw ir- Rejiġjon Kattolika, Appostoli— ka, Rumana: u jissuktaw igaw- du l-ġid u l-privileġġi tagħhom mingħajr, taxxi esaġerati; Il- Liġijiet Civili li għadda l-Ord- nil-kellhom: jitħarsu u jiġu ese- gwiti. Hafna: minn dawn. il- wegħdiet ma-ġew qatt milt- muma. Id-dinja. kienet u' tib- qa' dejjem. l-istessi IL-FORTIZZA L-AKTAR QAWWIJA… , il-Maltin. ima ħadux gost: b'dik :il-kapitolazzjoni. B'dana kollu,:.fit-13 tax-xahar, Napul-— jun: daħal:rebbieħ' fil-Belt Val- tetta, li-hu. ddeskriva. bħala l- fortizza. .-il-aktar:. qawwi tal- Ewropa, tant li hu stqarr lill- l-Imdina: fetħitil- General Vaubois: ''Bix-xorti li kellna ħbieb li fetħulna l-bi- bien. minn ġewwa: kieku: biss il-Belt kienet vojta, konna insibuha. bis- tġila li--nidfħlu' fiha', : iFl-ewwel' —ilejl, ' Napuljun igħammar fil-Banka Guratàli, fejn. illum. hemm ir-Reġistru Pubbliku;iżda — i-għadà: 'mar- joqgħod f'post.iżjed ' komdu, fitPatazz Parisio, fejn illum, hemm il-Posta: i Napuljun dam Malta. .sat- 18: tax-xahar;, iżda. f'dawk: il- iftit jiem huwa għamel. taqil- ba sħiħa f'kull qasam… tal-ħaj- — ja nazzjonali. wa dwar hekk Laferla,.. meta: l kiteb fil-Istorja. ta' Malta żgur ili ħadd,. fi- spazju. ta' jiem, ma. ssogra alktar Uman għamel iżjed. minnu. u. ħadd: ma qalleb lik. HATFA TAT-TEZORI L-ewwel xogħoil. tiegħu, fit- 13 ta' Gunju, kien.li qabbad: llill-Generat 4: Berthik AŻUF. 'iż-Zekka u $ al-Knisja. ' ta' San Ġwann; tal-Palazz, tal- Bereġ u ta' mkejjen .oħra,. u 7 ordnalu li jiġbor kull ma. jsib- iprezzjuuż. fihom: ;idewweb.. id- detieb. kollu. u-jagħmlu. ingot- ti u. jixħethom: flimkien: mal- ħaġar prezzjuż: fil-Kaxxa: tal- Eżerċtu;,. u: ġagħlu jbiegħ. lins negozjanti. l-fidded-sa 250,000 .: jieħu: : 300,000. frank, u l l-fidda li jibqa' fiż-Zekka, ħallii- ssir muniti: għal manteniment tas-suldati. F'San Gwann: fil-knejjes l-oħra kellu. jitħalla. biss dak li: kien — mill-aktar meħtieġ għalleqima::- ; idsdokumenti juruna li minn San Gwann: biss- ħa- ibikemm. jiswew: 59,943- skud djamanti, 97,470 skud deheb il 263,025: skud: fidded. (kol- lox.: iġibu: fuq: il-£35,000). B'dak li ħa: minni San. Gwann; mill-Palazz: tal-Granmastru: u minn: bnaidijiet oħra; is-somma: laħqet b'kollox mal-£51,130. Din-kienet somma:wisq kbira: għal-174: sena-ilu,. : meta: l- ħajja: kienet bil-wisq irħas minn ta-lum; u bitterz: mal- mil tal-lum; jew: b'ħabba; kont tista' tixtri xi affarijiet: Biż żejjed: ngħidu-li- il-ħlas tal- Kummisarju, jew: Kap. 'tal- Gvern, kien ta'- 14-il: xelim/u 9 solidi kuljum, dak tal-Pro- ifessuri kien-minn żewġ: xelini: u 9 soidi sa erba'. xeliniru nofs kulljum; u l-pensjoni: tan- nisa romol tas-suldati: — kien Kalkola li l-ħajja: tal-lum: 20 darba dik. ta' dak hija: iż- fit-tmexxij kaħla u-pprojbixxa li ħew. l-armi: nob'iljari il-bini:u li-ma.jintużawx: aktar. żmien u għalihekk £35,000 kie- nu-jsarrfu £700,000: tal-lum u £51,130 kienu jiswew £1,022, Fl-istess. — ħin, Bonaparte beda. rijorganizzazzjoni. sħiħa stal-pajjiż. :- W 8qqaf Kummissjoni ta' 9 Maltin, no- jMinati; minnu, : b'Kummissarju - franċiż. fuqhom, . biex jaħsbu għalil-ġbir : tat-taxxi; il-proviżż jon; is-saħħa: u l-Qrati:- Qas. sam il-Gżejjer. maltin: f'muni- -ċipji b'mhux: inqas; minn:3,000 ruħ il-wieħed, :iggvennati minn 5 membri: taħt-Maġistrat. Fost il-membri tal-Kummissjoni. tal- Gvern kien. hemm Dun .Fran- ġisk, Saverju: Caruana; li wara isar Arċisqof ta' Malta. — Tliet ;ijiem' wara, lii: kull'-bniedem għandu: . jit- qies-daqs:- l-oħrajn sakemm ma-jingħażilx- minnhom: għat- talent, -il-merti;: il-patnijottiżmu jew l-attakkament tiegħu mat- Repubblika Franċiża. hom bil-ħsieb li l- Torok jibagħtu r-Wiil-jisiera maltin u fran- ċiżi.: Ordna li ikkukkarda ħamra, bajda u tintlibes franċiża, l-libsa —'inazzjonalil: jekk mhux' minn min. ikun maħtur: ..mill-Kmandant- il- Kbir. Ordna. wkoll. li. jitneħ- ittitli-u-s-siġilli: tal-Ordni u ju ried. li fil-knej: ijes titpoġġa: l-arma tar-Repub- blika flok: dik tal-Granmastru. :' Ordna: fl-aħħarnett lill-pienipo- tenzjarju: i jitilufqif-u .e' kFO' tenzjarju:li — jitilqu; ikuffiċċji tagħhom':u hedded: pieni ħo- rox għall min ma: jħarisx: dak ikordni. lit-tieni: digriet ' tal-ġurnata kien. ta' natura militari. — Bih ordna diżarm ġeneralli fost. il- popolazzjoni, ried li tissokta l- infanterija Hafifa u li. jerġgħu jitwaqqfu: l-istazzjonijiet : tas- isinjali bejn Malta u Għawdex. Ordna:ii. titwaqqaf kumpannija :ta'. 30-voluntier: mill-familji l- jaktar' għonja: ta' Malta b'uni- formi i. Ried jintbagħtu, passaġġ frank; iżda a spel- ież tal-ġenituri; 60 tifet 9' sal-14iil serta, Pariġi. u nawali: Hedder. il-lieva għalll- : baħrin, fil-każ ta' nuqqas ta' baħrin voluntieri. — i 16: tax- ' xahar, Napuljun ħareġ. Fil-qwwel wieħed ordna bagħat lill-ilsiġra. kulħadd' iġib- minn fuq: :ispeċijali u: bix-xabla; 'biex jieħdu: sehem: fir-rivisti :miltari mid-' mill-istess: fas- ;milji- f'kulleġġ ġo sitta 'oħrai bħala :— apprentisti: 'qeħen is-sewwa' — is-sibt, 17 ta' ġunju, 1972 L-ISPTAR TAL-ORDNI GHALL-FRANCIZI: BISS : Issokta: militari. b'digriet ieħor, li pih ordna.li fil-muniċipalitajiet ta:-: Belt,. jitwaqqaf. battaljun: ta' Gwardji ' Nazzjonali, mi: għalihom; -mill-għona' fà- milji, biex jippatrolijaw it-tr'- qat; iżda-mhux. il-fortizzi, Poġ- ġa. l-Korp: tal-Fanterija taħr-i- General: tad-Diviżjoni; tiegħu. Waqqaf.4 kumpanniji ta' su: dati: veterani,.2. minnhom biex: . jintbagħtu Korfu', 4 kumpan- niji oħra. għall-batteriji. tax- xtut' taħt fizzjati Franċiżi u ħajjar biex-jinfetħu kumpann'. ji. oħra ta' fanterija ħafifa, ibL'100:sujdat kus:waħda: L-Is- ptar-tal-Kavaltieri ġie: riservat għas-suldati: Franċiżi. biss. IL-MINNI TA' GHAJNEJN. IL-MALTIN. .: iF'dak. l-istess jum Bonapar- te mess ukoll t-istituzzjoni. ek- kieżjastika u heżżiżha mis-si- sien tagħha. Minkejja l-wegħ- diet tiegħu, Napuljun ordna t- tkeċċija, fi żmien 10 ijiem, tal-qassisin, patrijiet: u sorijiet' mhux. Halla. biss- lill-Is-. Ord- na: ji il-patrijiet iżommu kun- venit wieħed biss, u dakli ja- qilgħu iżjed miżl-meħtieġ jagħ- tuħ' jill-fqar: Ioprojbixxa: lj jsi- ru-t-tliet voti: reliċjużi min-nies taħt it-30. sena. u-li jiġu. ord- nati qassisin ġodda, .qabel ma'. l-oħrajn: kollha: jkollhom: Xj. impieg: Ma: riedx. li: r'kjeriċi- jilbsu s-suttana qabel. ikunu. ordnati . djakni. Qassam il-ka-. nonċi tal-Kattidraj f'żewġ. sez- zjonijiet: sezzjoni ta' 5. fil-Kat- tidral u sezzjoni ta' 15 fil-kni- sja ta' San Gwann, li hu minn rajh, bħallikieku kien: il-Papa; għolla. għall-grad. ta' kon-kat- Superjuri: Reliġjużi: b'sitt: xhur ħabs-jekk-ma: jibagħtux ċerti. fikat tat-twelid ta' kull qassis jew reliġjuż. X'ħelsien.u ħar- sien sabieħ: tal-Knisja: Kattoli- kal PENSJONIJIET U NGAGGAR Fis-17 tax-xahar, Napuljun ħareġ żewġ editti oħra — wie- ħed ta' pensjoni lin-nisa u t- tfal tas-suldati li kienu fi.- Gwardja. tal-Granmastru u. fir- Reġiment Malti, li keljhom jil- tilqu. mal-flotta Franċiża; u or- dna.li jiġu. ngaġġati bħala; ca- bin:bovs. it-tfal tagħhom: ta' fuq, l-10 snin. Bl-ieħor reġa' ndaħal. fil- ħwejjeġ tal-Knisja billi pproj- bixxa lill-qassisin: tar-Rit Latin li jqaddsu fil-knejjes Griegi u wiġgħed: ħarsien. lil-Lhud li jif- tħu. sinagogi f'Malta. r-rijorganizazzjoni- inhuwa. rringrazzja lill-Griegi : Ji ġabu: ruħhom tajjeb mieghu u hedded. bil-mewt lil dawk fi jżommu relazzjonijiet tajba mar-Russja, ti kienet. għadu tiegħu; u.li jgħarraq. il-vapuri tagħhom jekk itellgħu bandies ra Russa. TAXXI FAVUR L-EZERCTU Fit-18 tax-xahar ħareġ. ħa- mes. digrieti oħra. Bl-ewwe' wieħed qassam il-Kummissjo: ni tal-Gvern f'bureau bi 3 me- mbriu kunsill u-ffissa. s-salar- ju tagħhom: Bl-ieħor,.dwar: it- taxxi, wera: l-fehma. li dawn jiżdiedu sakemm il-Gvern idaħħal 720,000. frank fis-sena .— 600,000 minnhom. .. għal: eżerċtu u. 120,000. għall-ammi- nistrazzjoni tal-Gvern. Il-kura - tattriqat ta' l-ibliet, l-indafa u d-dawi fihom jibqgħu jitħaljsu mill-poplu. . ta' rħula ssir bil-flus-ji jinġabs ru mit-taxxa. tal-passaġġ; : Il- vapuri flimkien: mal-vjeġġaturi jħallsu taxxa għall-fizzjali. u għal spejjeż oħra tad-Diparti- ment tas-Saħħa. . Il-vapuri. ji jidħlu: jieħdu: l-ilma: fil-port iħallsu. għall-għejjun. L-iskejjel kellhom jinżammu: bil-flus: im- ħollija għahekk: u: bid-dħuż. tal: kunventi: magħluqa; I;-kellhom jagħmlu tajjeb ukoll: għall-is- ptarijiet. Napuljun: ordna — ħias tal-Posta u reħa: l-prov- vista: tal-qamħ f'idejn il-Kum- ' missarju tal-Gvern. iddigrieta: wkoll- it-twaqqif. ta' Skola Centrali, i. tieħu: l- post. tal-Universita', b'7. pro-: biblijotekarju; u. għaqqad. magħha l-Biblijoteka, il-Mużew tal-Antikita' u l-Os- servatorju.. Il-kors. mediku għaqqdu mal-Isptar. Fl-istess jum stabbilixxa li jinfetħu: 15-il skola primarja; biex it-tfal jitgħallmu jaqraw u jiktbu' bil-Franċiż; l-arimetka, is-sengħa: tal-bdot; il-prinċip- ji tal-moralita' (1) u. ta--kosti- tuzzjoni:. Franċiża minn sur- mastrijiet. maħtura u mmexxi- ja mill-Kummissjoni Governat- tiva. TNAQQIS TAL-AWTORITA' TAL-KNISJA Jekk f'dan id-digriet kien hemm 'xi tfaħħar, mhux hekk fid-digriet ta' warajh, li fih Na. puljun neħħa kull setgħa lill- Isqof, ħlief dik li jissorvelja. l- kleru, xeħet il-kawżi taż-żwieġ. taħt il-Qorti Civili u. pprojbix- Xa l-filas ta' flus lill-kappillani u l-qassisin li jaqdu d-dmir tagħhom. Qered ukoll il-ġuris- dizzjoni li l-Metropolita. ta' 'Palermo kellu fuq is-Sedi Mal- (Ikompli f'paġna 8) TAQLIBA TAL-GHAGEB F'GIMGHA (Jaqbad' minn paġna 4) tijà u saħansitra dik tal-Papa, Kap Suprem tal-Knisja Katto- tikka. Fl-aħħar digriet tiegħu, Na- puljun ' ordna ' Ji jitħaljsu 40,000 frank għall-isptarijiet; 800,000 għall-ħlas tad-djun tal-Granmastri; 300,090 frank b'ex jinżammu l-eżerċtu u l- flotta, u 300,000 frank għal xi assedju li jista' jinqala'. Ik- kontrolla l-bejgħ ta' proprjeta' u ta' artijiet. Ordna t-tluq tal- Konslijiet Ingliż u Russa, li kienu ta' potenzi kontrih. Jumejn wara, fl-20 ta' Gun- ju, l-aqwa fost il-ġeneraji tad- dinja, telaq minn Malta għall- Eġittu, fejn it-telfa tiegħu fil- battalja tan-Nil kissret il-ħol- ma. tiegħu 'ta' Imperu. fil- Lvant. Nixtieq kieku nieqaf hawn, għdx ġa' għidt ħafna; iżda nħoss li m'għandix inħalli. bar- talit-reazzjoni tal-poplu Marti għal: dik it-taqliba. Inħallu fil- ġenb il-għali tal-Granmastru Hompesch, li minn Kap ta' Or. dnieita' Nobbli — kulħadd u kollox taħtu — sab ruħu jid- dependi minn bhiedem tal-po- plusji neżżgħu minn kull set- għa, u. d-dwejjaq tal-Kava'lieri li' raw il-palazzi tagħhom jaq- għu: f'idejn ħaddieħor, l-armi nobiljani tagħhom jitkissru, it- teżori. tagħhom: jisparpaljaw ruħhom, u l-isptar internazzjo- nali tagħhom iservi għall-Fran- ċiżi biss u nitkellmu mill-Mal- tin. Beka l-Isqof Labini, li bħala Isqof kien iħossu mis- sier il-Maltin; beża' l-Kleru minħabba fil-prinċipji. vjolenti tar-Rivoluzzjonarji; tkexkxu bis-serq tal-knejjes, bittkeċċi. ja ta' sħabhom fis-saċerdoz- ju, fl-għeluq tal-kunventi, u bid-digrieti kontra l-voti reliġ- jużi u kontra d-drawwiet u l- jeddijiet tagħhom: Tneħħi xi ftit. min-nobbli: jew. għonja' li rnexxielhom, jew għall-inqas kellhom xi' tama, li jieħdu xi post għoli fis-soċjeta' ġdida,. l-oħrajn 'kollha tgħaddbu: bit- telf tal-ilsiera li-seta' kellhom; bix-xkiel: — fl-amministrazzjoni ta'-ġidhom; bil-biża' li jitgħab- bew:bit-taxxi. u bil-lieva pulita: 'ta' Wliedhom. ' Il-membri. tal- Universita'..jew Kunsill Popo- lari -ssobbiegħhom : għat-telf tal-jedd li: kellhom: tal-proviż- jon u tqassim tal-qamħ. Min-naħa l-oħra, ferħu xi żgħażagħ. għonja li setgħu jid. dandnu. bl-uniformi ġdida' iB'ħafna Iwien, ix-xabla: mden- dia ma' ħżiemhom u bit-tluq tagħhom għal Pariġi, il-ġenna ta' l-art ta' dak. iż-żmien. Fer- ħu wkoll dawk. li jħobbu t- tagħlim, bid-deċiżjoni tal-ftuħ ta' aktar skejjel għat-tagħlim tal-poplu. ilmma xi ngħidu għan-n es-in- ġenerali2 Hafna minnhom kie- nu ġa' minn qabel kuntrarji għall-ħakma Franċiża u ħadu. ha kontra -Ordni li ċieda l-ar- mi. Hafna oħrajn li, imdejqin mill-Kavallieri, riedu l-bidla tal-ħakkiema u għamew wara l-wegħdiet ta'ugwaljanza u ta' ġid, maż-żmien bdew iFossu mod ieħor, speċjalment meta bdew. jaraw is-serq tal-knejjes, li huma kienu. jħarsu lejhom: bħala: djar tagħhom, it-tkeċċ'— ja. tal-patrijiet u: tas-sorijiet li huma kienu ħassew. il-fe.da u s-sur tagħhom: fl-opri ta' ħnie. na; it-theddida: tal-lieva. għali- hom jew. għal- uliedhom, .. s-Sa- far.sfurzat tat-ifa.bħala cabin- bovs; il-flus. miġbura: mill-Mal- tin-imorru. kważi: kollha fil-kax. xa tal-eKerċtu Franċiż. flok. fil- kaxxa ta' Malta:u għall-Maltin. IMhux ta' b'xejn f'inqas minn 3.xhur il-Franċiżi sabu ruħhom- imkeċċija. -minn- kullimkien, barra mill-Belt, fejn ġew im. blukkati għal sentejn sħaħ, tjeħen is-sewwa'' — is-sibt, 17 ta' ġunju, 1972