KIF BDIET U MXIET L-AKKADEMJA TAL-MALTI Qabel ma ntemm dan it-tagħrif li ġbart minn hawn u minn hemm dwar l-ewwel 20 sena ta' l-istorja mżewqa tal-Akkademja tal-Malti, : nixtieq li nsemmi dawn it-ftit irqaqat biex ma iintesewx; hemm min- nhom li huma ta' importaiiza żgħira, oħrajn aktar importanti u li jaq- bżu l-għoxrin sena — 1920/1940; iżda kollha jistgħu jkunu ta' siwi biex wieħed jagħraf aħjar x'kienet il-qagħda tal-Għaqda tal-Kittieba tal- Malti u ta' l-Ilsien Malti. Sejħa fi Il-Ħabib biex il-kittieba tal-Malti jingħaqdu flimkien bl-għan li jibdew jiktbu b'ortografija waħda u jxerrdu t-tagħlim u l-qari ta' l-Ilsien Malti, miktub b'arti letterarja. Is-Sur Alfons Marija Galea jikteb: ''Nixteqilhom kull suċċess lill-kit- tieba tal-Malti li jinġabru f'għaqda bil-ħsieb li jiddedikaw irwieħhom għall-orto- grafija Maltija; jisgħobbini li mħabba l-ħafna xogħol li għandi ma nistax nilqa' l-istedina li nieħu sehem.' Is-Sur Fons baqa' jikteb u jistampa bl-ortografija tiegħu l-qadima, imma kien jagħti permess li jistampawlu xf xogħlijiet bl-ortogra. fija tal-Għaqda. L-ewwel laqgħa — f'd-Dar ta' l-'Unione Cattolica San Giuseppe ' il-belt Valletta. Twaqqfet l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, Marru għal-laqgħa 836 ruħ. Inħatru l-Kavallier Ġużà Muscat Azzopardi bħala President, u s-Sur Fran- ġisku Saverju Caruana bħala Segretarju. Inħatret ukoll il- Kummissjoni ''Tagħrif fuq il-Kitba Maltija''. Laqgħa ma' l-istampaturi. 18.12.1921 Il-Kummissjoni dwar l-Alfabet ressqet l-abbozz quddiem laqgħa ġenerali. Tressaq u għadda l-ewwel statut, Inħatar l-ewwel kumitat, Il-Professur Sir Temi Zammit kiteb hekk lis-Segretarju tal- Għaqda: U Nittama Ji saħħti u żmieni jħalluni nagħmel xi ħaġa sewwa għall-ġid tal- Għaqda; għax waħda mill-ftit ħwejjeġ li għandi xewqa nara sejrin 'il quddiem qabel ma nagħlaq għajnejja hi li l-Ilsien Malti jkun magħruf, kif imissu, minn kulħadd f'dawn il-gżejjer tagħna u meqjum kif jixraqlu mill-barranin'. 50.7 IL-MALTI Kummissjoni, imwaqqfa biex tissuġġerixxi meżżi ħalli jinġabru flus biex jiġu stampati xi xogħlijiet uffiċjali tal-Għaqda, ressqet ir-rapport tagħha, Ir- rapport kien stampat u ħareġ mill-Istamperija Giov. Talba lil-Gvern għal £30 għall-istampar tal-grammatka tal-Għaqda. Biex jinġabru l-flus meħtieġa sar Kunċert mill-Malta Union of Teach- ers fit-teatru Manoel. F'dan il-Kunċert tkanta għall-ewwel darba l-Innu Malti miktub minn Dun Karm fuq il-mużika tal-Professur Samut, F'dan l-istess Kun- ċert inħadmu xeni mill-Ewwel u t-Tieni Att tad-dramm poetiku ta' Ninu Cre- mona, Il-Fidwa tal-Bdiewa. Mozzjoni fil-Parlament — il-Partit Kostituzzjonali ressaq mozzjoni minn R. Hamilton — biex il-Malti jsir ilsien uffiċjali; il-mozzjoni kienet sekon- data mill-Partit tal-Ħaddiema, imma waqgħet bi 18-il vot kontra, u 12 favur, L-Eżekuttiv tal-Partit Kostituzzjonali jistqarr li l-Malti biss hu l- lisien Nazzjonali ta' Malta. Turu Mifsud iressaq mozzjoni fil-Kamra tar-Rappreżentanti (Par- lament) biex il-Gvern stess jistampa il-grammatka tal-Għaqda. Il-Gvern laqa' dik il-proposta. Il-Kumitat tal-Għaqda ħa ritratt fi Chretien Studio biex iservi bħala tifkira. Is-Segretarju talab lill-Gvern — imma għal xejn —. biex l-Għaqda tingħatalha kamra f'Palazzo de la Salle biex isserviha bħala Dar tagħha u bħala Librerija Speċjaliżżata dwar dokumenti, kitba u stampa, bil-Malti jew dwar l-ll sien Malti. 1.11.1924, Twaqqfet Kmumissjoni bil-hsieb li tħejji proġett għall-ħruġ ta' rivista li tkun l-organu tal-Għaqda — il-Malti; ir-rapport tressaq fil-21.12.1924. Il-Gvern qata' li fil-Liceo, il-Belt, tibda filgħaxija klassi tal-Malti; surmast: Ninu Cremona. Ftit resqu u l-ħsieb ma seħħx. Laqgħa akkademika f'Palazzo de la Salle: is-Sur Nin Cremona qara l-kitba tiegħu fuq ''X'Inhu l-Malti Saff, Fis-Senat: L-Onor, Mons. E. Dandria, Ministru tat-Tagħlim Pubbliku ta din it-tweġba bit-Taljan lill-Onor. Senatur Kav, A. Sammut. '' kien hemm Xirka ta' kittieba Meltin jisimha ''Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' għat- tixrid u t-tagħlim ta' l-Ilsien Malti (per lo 'standarisation of the Maltese Lan- guage'). Din ix-Xirka kienet talbet li l-Gvern jistampalha x-xogħol tagħha (it- KIF BDIET U MXIET L-AKKADEMJA 5l Tagħrif fuq il-Kitba Maltija) u kien sar hekk. Ma naħsebx li l-Gvern jista' jkollu nies aħjar minn dawk li lestew u għenu għall-ħruġ ta' dan ix-xogħol. ' L-Eżekuttiv tal-Partit tal-Ħaddiema, permezz ta' ittra miktuba mis- Sur Gużċ Orlando, bħala Segretarju Ġenerali, għarraf lis-Segretarju tal-Għaqdi li kien qata' li l-ortografija li ser jibda juża uffiċjalment kienet ser tkun dik tal- Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Fil-Kamra tar-Rappreżentanti. Sir Gerald Strickland, Kap tal-Oppożizzjoni ressaq mozzjoni biex il- Kostituzzjoni tkun stampata bil-Malti. Beda joħroġ IL-MALTI, l-organu uffiċjali tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti; Editur: il-President, il-Kav, Gużċ Muscat Azzopardi. Tnedija ta' Konkors ta' Kitba ta' Novelli, Tressaq Statut ġdid li reġa' kien emendat it-18.12.1927, meta l- l-Għaqda saret magħrufa ukoll bħala Akkademja ta' l-Ilsien Malti ' Żjieda ta' Numru Speċjali ta' IL-MALTI — miktub kollu kemm hu mill- istudenti tal-Università, Mewt tal-Kavallier Guże Muscat Azzopardi, Fundatur u l-ewwel Pre- sident tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Laħaq President minn floku Mons. Dun Karm Psnila. L-Istatut imsemmi fid-data 17.10.1926. tressaq quddiem il-Laqgħa Ġenerali u għadda. Fil-Laqgħa tal-Orjentlisti li saret f'Oxford, l-Ingilterra, ir-Rev. Bħala tifkira tal-mibki Fundatur tagħha l-Għaqda ppubblikat Numru Speċjali ta' IL-MALTI, 26.7.1929, Fil-Parlament tressqet mozzjoni biex issir liġi ħalli l-Malti jkun l-il- sien tal-Qrati u ta' l-Atti Notarili. Laqgħa tal-Għaqda li f'ha nqata' li ssir talba lill-Gvern biex jad- 52 IL-MALTI dotta l-ortografija tal-Għaqda fil-pubblikazzjonijiet uffiċjali. Din it-talba tressqet fil-5 ta' Diċembru, 1929. Beda jkun imgħallem il-Malti fil-Liceo klassi ta' tletin student; fl-aħħar tas-sena skolastika tmienja resqu għall-eżami. - k 3.12.29, Mons, Dun Karim Psaila kiteb lir-Rev. Dessoulavp li l-Akka— demja tal-Ilsien Malti jew il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti kienet ħatritu ''Ħon- orarv Member of the Societv ''bħala wirja ta' radd il-ħajr għall-qari tal-''paper on Maltese read bv him at Oxford', Ġunju, 1930. Spiċċat b'eżami l-ewwel sena tat-tagħlim tal-Malti fil-Liceo. Dan it-tagħlim ma kienx imsejjes fuq l-alfabet tal-Għaqda, Fil-każin tal-Partit tal-Ħaddiema jew Labour Partv tal-Isla infet- ħet Kamra tal-Qari mżejna b'ritratti ta' kittieba tal-Malti, fosthom dak tal- Kav. Gużċ Muscat Azzopardi, Pawlu Bellanti, Sir Temi Zammit, Mons. Dun Karm Psaila, Ġanni Vassallo Prof. Dun P.P. Savdon, Ninu Cremona u G.M. Vassallo, Napuljun Tagliaferro, u wara xi żmien b'dak ukoll ta' Mikiel Anton Vassalli. Twaqqfet l-Għaqda tal-Malti (Univ.) mill-istudenti Rużar Briffa, u Guzċ Bonnici. Kellha bħala Membri 21 studenti, fosthom Anton Buttigieg Arthur Valenza, Marv Caruana, Gużċ Aquilina, L-ewwel President kien Rużar Briffa u wara sar minn fioku il-Professur Savdon, Marzu, 1931, L-Għaqda tal-Malti (Univ.) bdiet toħroġ Leħen il-Malti, Kummissjoni Rjali: Fost oħrajn xehed Sir Temi Zammit li fisser il- fehma tiegħu dwar il-post ta' l-Ilsien Malti fil-ħajja t'l-pajjiż. Ir-rapport tal- Kummissjoni ħareġ fil-11 ta' Frar, 1932. Dana huwa qalu wara li kien wasallu u gara l-aħħar numru ta' IL-MALTI. Sutcliffe, S.J., Professur tal-Eseġesi tat-Testment il-Qadim u tal-Ebrajk fil-Kulleġġ ta' Hevthrop, u l-awtur ta' 'A GRAMMAR of the MALTESE LANGUAGE with Chrestomathv and Vocabularv'' kiteb hekk; t'Wasalli l-għadd ta' IL-MALTI …… Qrajtu kollu; u bil-qari tiegħu tgħallimt kif (sie) hu sabiħ il-lsien Malti meta jiktbu bih kittieba li jagħarfu tajjeb ilsien misserijiethom u jżommuh safi minn kliem barrani' Kif BDIET U MXiET L-AKKADEMJA 53 C.rkolari mid-Direttur ta' l-Iskejjel Elementari b'direttiva li l-Malti jkun mgħallem b'mod tu jservi bħala għajnuna għat-taghlm tat-Taljan, il-Professur Savdon, fl-Letien il-Mauti, disa' smin wara, għamel dan il-kumment: 'il-Gvern ta' dak iż-żmien, b'mes imdaħħlin fih li ilum magħiuqin u maqtuln bħala għedewwa tas-saitna Ingliża u ta' Malta ingiża, ħareġ ordni li l-Malti il- iskejjel għandu jintgħaliem u jinketeb kif jitkellmuh u kif jinhass fil-widna u bħaa għajnuna għat-Taljan. Li kien b'rajh dak il-Gvern neħħa l-Ma.ti għal kal- lox mit-tagħlim. imma l-Malti kien daħal il-iskejjel b'liġi tal-Gvern Ingliż u l- Gvern ta' Malta li ina setax iħassar dik il-liġi fittex li jfixkilha u jinqeda, biha bħara għodda kontra l-Maltin. '' Memorandum — protesta qawwija — tal-Għaqda tal-Kittieba tal- Malti lill-kap tal-Ministeru kontra ċ-ċirkolari tas-6 ta' Settembru, 1952. L-Għaqda tal-Malti (Univ.) għamlet l-istess xorta ta' protesta lill- Ministru tat-Tagħlim, i 24.10.1932, ''Il-Ministru tat-Tagħlim irid ikun jaf l-ismijiet ta' dawk li ħadu sehem fil-laqgħa u li riedu li ss-r il-protesta — jew osservazzjonijiet — (sic.), kif ukoll il-minuti ta' l-istess laqgħa. ' L-Għaqda tal-Malti (Univ.) ma tħallitx iżżomm il- laqgħat taghha fl-Università. L-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti wieġbet lill-Ministru tat-Tagħlim li xejn ma kien qanqalha tagħmel dik il-protesta ħlief ''xewqa safja li ma tħallix tinqered fl-Ilsien Malti dik li hi grammatka tiegħu li tagħżlu minn ilsna oħra' u li tqies li ma hemmx raġunijiet biżżejjed biex tagħti l-ismijiet tal-membri li kienu ħadu sehem fil-laqgħa li kienet saret għal dak l-iskop, kif ukoll li tibgħat kopja tal-minuti ta' l-istess laqgħa, Il-bwieb tal-Università reġgħu nfetħu għall-Għaqda tal-Malti (Univ.); kienu damu sena sħiħa magħluqa għaliha, Twaqqfet ix-''Xirka tal-Malti bil-ħsieb li xxandar u tmexxi l-kitba bil- Malti miktuba bl-ortografija tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, Wasal Malta ir-Rev. The-tal-Laqgħa (sic) mogħti f'Westminster Hotel, Valletta, mill- Għaqda tal-Kittieba tal-Malti lir-Rev. Taħdita mir-Rev.dġu Dessoulavv fl-Uffiċċju tat-Tagħlim fil-Belt lis- Surmastrijiet u l-Ispetturi tal-Iskejjel tal-Gvern fuq ''Xebh bejn l-Istorja Let- terarja tal-Ilsien Anglo-Sassonu u dik tal-Ilsien Malti' The (sie) fl-istess Uffiċċju mogħti f'ġieh l-oratur. 54 IL-MALTI Skond l-Ittri Patenti dwar il-Kostituzzjoni ta' Malta (Emendi Malti sar l-Ilsien uffiċjali tal-Qrati; b'hekk l-ilsna uffiċjali saru tlieta, ji l-Ingliż, it-Taljan u l-Malti. Il-Malti beda issa jkun mgħallem fl-Iskejjel tal-Gvern fuq is-sistema tal-gram- matka tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Maiti; l-ewwel għalliema kienu: Gejtu Cauchu, Salvu Gatt, Godirev Zarb Adami; wara xi żmien daħal Victor Apap u ftit wara Ġużċ Chetcuti, Ninu Cremona, Gejtu Cauchi u Godfrev Zarb Adami kienu jgħal- lmu l-Liceo fil-waqt li Salvu Gatt n Victor Apap fl-Iskola Sekondarja tal-Bniet. L-iskrivani tas-Servizz Ċivili kienu obligati jattendu lezzjonijiet dwar il-kitba bil-Malti; surmastrijiet: E.B, Vella, Gejtu Cauchi u Godirev Zarb Adami. Malti daħal bħala 'suġġett obbligatorju fil-Kuleġġi tal-Għalliema; surmastrijiet: Gejtu Cauchi u Godfrev Zarb Adami. Ittri Patenti taw is-setgħa lill-Gvernatur ta' Malta li vjillegisla per- mezz ta' ordinanzi. B'Ordinznza tal-Gvernatur l-ilsna Ingliż u Malti saru dawk uffiċjali ta' Malta, jiġifieri l-Ingliż sar l-ilsien tal-amministrazzjoni u l-Malti l- ilsien tal-Qrati. Sejħa mit-Tabib Ġużċ Bonnici biex min irid jissieħeb ħalli tibda toħroġ ''Ġabra ta' Kitba Maltija''. 5.7.1938, Sir Harrv Luke, Logutenent Gvernatur laqa' t-talba li l-isem tal- Membri tal-Kunsill jibda jidher fil-Gażżetta tal-Gvern, 4938. is-Sur Ġużċ Chetcuti nħatar: Segretarju Onorarju tal-Għaqda tal-Kit- tieba tal-Malti flok is-sur Saver Caruana. Laqgħa Akkademika bil-ħsieb H l-Imseħbin jiltaqgħu u jitkellmu dwar il-Letteratura Maltija, Twaqqfet ix-''Xirka għat-Tixrid tal-Ilsien Malti ''bil-għan li. jix- xerred il-Malti bħala lsien letterarju u li jitħarsu jeddijietu '. 26.10.1940, L-Għaqda kitbet lill-Gvern biex titlob li l-Malti jkun imdaħħal fl- ismijiet kollha tat-triqat ta' Malta u Għawdex. L-Għaqda kitbet lill-Gvern biex tfisser ix-xewqa tagħha li t-tagħlim tal-Malti jidħol fil-klassijiet kollha tal-Liceo u ta' l-Iskola Sekondarja tal-Bniet — billi dak it-tagħlim kien jibda mir-raba' klassi. L-Għaqda għamlet Laqgħa Akkademika, L-Avukat Gużċ Aquilina laħaq Professur tal-Malti u l-Ilsna Orjenta- li fl-Università ta' Malta. Hu kien it-tieni Professur li kellu dik il- kattedra, wara Mikiel Anton Vassalli, li kien laħaq Professur fl-1823. 1940, il-professur Aquilina kien maħtur President tal-Għaqda tal-Malti (UNIV.) flok il-Professur P.P. Savdon. KIF BDIET U MXIET L-AKKADEMJA 55 L-Għaqda ħatret Kummissjoni sabiex tara x'tibdil jista' u kellu jsir tl- Istatut. Laqgħa Ġenerali, Korrispondenza dwar il-post ta' Traduttur Anzjan mal-Gvern. IL-MALTI ta' Diċembru ħareġ bħa/a Għadd Speċjali biex ifakkar għeluq is-70 sena ta' Dun Karm. Ħatra ta' Kumitat ġdid — Patrun: San Luqa, Evanġelista. Twaqqfet l-Għaqda tal-Malti (Dockvard). Beda jingħata mill-Gvern sussidju ta' £10 fis-sena. Ir-Re Ġorġ VI ta l-GEORGE CKOSS lil Malta, Il-P.E.N, Club fakkar il- kittieba Maltin. ' Twaqqaf il-Kunsill Ċentrali taħt il-Presidenza tal-President tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. ' Intbagħat lill-Gvern Memorandum dwar it-Terminoloġija Legali. Tnieda Konkors ta' Poeżija, 1943, Saret talba għal rappresentanza fl-Assemblea Nizzjonali.