ĠUżŻE' MUSCAT AZZOPARDI Traduttur tal-Vanġelu u l-Atti ta' l-Appostli 1895 — 1924 minn Mons. Prof. Dun Karm Sant Ġuże Muscat Azzopardi kiseb it-titolu ta' Missier il-Letteratura Maltija; jekk nistgħux insejħulu missier il-kitba reliġjuża Maltija ma nafx, iżda żgur li jistħoqqlu t-titolu ta' Missier il-Moviment Bibliku Malti. It-truduzzjonijiet li kien hemm qablu kienu kollha Protestanti. Kien Ġużċ Muscat Azzopardi li xandar għall-ewwel darba traduzzjonijiet Kattoliċi sistemati ta' kotba sħaħ tal-Bibbja; għidt sħaħ għax qablu ma kienx hemm oħrajn ħlief parzjali. Ix-xogħol tisgħu għandu l-valur u fl-istess ħin in-nuqqasijiet ta' xogħol ta' pijunier, li kien qiegħed jaħdem f'ċirkustanzi soċjali, kulturali u reliġjużi ta' Malta ta' żminijiet oħra. F'dan id-diskors il-lejla l-ewwel nagħtu ħarsa ħafifa fuq l-istorja ta' l-opra ta' Ġ.M.A. u mbagħad nagħmlu eżami kritiku u valutazzjoni tagħha. I-ĦARSA LEJN L-ISTORJA TA' DIN L-OPRA PDiex napprezzaw aktar ix-xogħol tiegħu nibdew biex naraw x'kien sar qablu u fi żmienu f'dan il-qasam imbagħad naraw għaliex daħal għal din ''il-ħidma qalila 9 kif sejħilha hu u k'f żviluppa x-xogħol u x'effett kellu fuq il-pastorali biblika Maltija. It-Traduzzjoni Biblika Maltija 1819-1924 Fl-introduzzjoni għal-ewwel edizzjoni tal-Vanġeli ta' 8. Mattew fl-1895 Ġ.M.A. jikteb li M.A. Vassalli fl-1829 kien qaleb għall-Malti l-Erba' Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli mqabbad mill- Protestanti; li minn dawn il-kopji kien għad baqa' xi kopji fl- idejn; li kull tant il-Protestanti għadhom ixerrduhom bil-moħbi. Skond Ġ.M.A. t-traduzzjoni biblika Maltija su żmienu kienet dik ta' Vassalli biss; hekk kienu jaħsbu wkoll il-Protestanti sa 'ftitilu. Dan m'hux minnu għal kollox. L-ewwel li-tiraduża u ippubblika purti mill-Bibbla, kien G.M. Canolo, li stampa l-Van- ġelu ta' San Ġwann fl-1822; warajh kien stampat il-1829 il-volum ta' Vassalli (wara mewtu) bl-Erba' Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli, Dawn kienu ippubblikati miċ-Ġhurch Missionarv Societv bl-iniz- jattiva ta' Rev. W. Jowett. Fl-1845 is-Societv for Promoting Ghristian Knowledge imbuttata mill-ewwel Isqof Anglikan ta' Ġibiltà, Rev. G. Tomlinson, ippubblikat il-Book of Gommon Praver bil-Malti li fih kien hemm il-lezzjonijiet tas-servizz Anglikan u x-Salmi ta' David, u fl-1847 ippubblikat it-Testment il-Ġdid, it- tnejn tradotti minn M.A. Camilleri, qassis Malti li kien għadda għall-Knisja Anglikana. Dan irriveda t-traduzzjoni ta' Vassalli, u ittraduċa l-bqija hu stess. Il-Protestanti mħajra minn Rev. G. Wiselv, ministru taċ- Chureh of Seotland f'Malta, reġgħu ħadu l-inizjattiva fl-1870, u bl-għajnuna ta' l-istess Camilleri u oħrajn reġgħu stampaw test rivedut tal-Vanġeli ta' S. Mattew (1870) u San Ġwann (1872) u l-Atti ta' l-Appostli (1871); u taw skoss ieħor fl-1914-1922 meta stampaw San Mark rivedut (1914), San Mattew (1912, 1918), San ċwann (1912, 1922) u l-Atti ta' l-Appostli (1912, 1922). Fost il-Kattoliċi f'dan l-istess żmien insibu t-traduzzjonijiet parzjali ta' R. Tavlor: Siltiet mill-Vanġeli, dwar il-Passjoni ta' Ġest. Kristu (1844), it-traduzzjoni ritmika tas-Salmi ta' David (1846) u l-Uffizzju tal-Ġimgħa l-Kbira (1848). Magħhom inżidu t-traduzzjonijiet ta' F. Panzavecchia li baqgħu MSS ikkonservati fl-Arkivju tal-Katidral, u l-ewwel Kapitlu tal-Ġenesi stampat fl- 1850.) Ma nistgħux ngħidu x'effett kellhom dawn it-traduzzjonijiet fuq il-poplu. Nafu biss li l-Protestanti stess mhux darba. u tnejn ilmentaw li ltaqgħu ma' diffikultajiet kbar fit-tixrid tal-kotba tagħhom. 7 B'danakollu Ġ.M.A. jsostni li xterdu fl-irħula u l-ibliet ta' Malta bl-eluf, 8 Ir-raġunijiet għal dan kienu, fil-fehma tiegħi, l-ewwelnett l-oppożizzjoni qawwija min-naħa Kattolika, għax ma kellhomx noti; u dan jidher mill-artikli li ta' spiss kienu jidhru kontrihom fi-Il-Ħabib u l-ammonimenti ta' l-Isqof, 9 u t-tieni għaliex biċċa żgħira wisq mill-poplu kienet taf taqra — 9.59, fl- ai 11.08093 fl-1871; 16.503 £fkE1881; u 18.9e/ fl-1891; 18:797 fl-1911; 47.20, fl-192110 — dawk li kellhom skola biżżejjed kienu jaqraw it- traduzzjoni Taljana ta' l-Isqof Martini, kif kienu jammettuh il- Tng'iżi: stess, (1) Birra dawn il-pubblikazzjonijiet Protestanti f'dan iż-żmien irridu nqisu fatturi oħra ta' natural ġenerali. L-ewwelnett meta Ġ.M.A: beda jaħdem fl-1895 kien hawn ferment sħiħ dwar ir- Riferma tas-sistema ta' l-Edukazzjoni, speċjalment fejn kienu jidħlu l-ilsna. Taljan, Ingliż u Malti. Il-Malti kien jintgħallem biss fl-ewwel żewġ klassijiet ta' l-iskejjel Primarji fuq is-sistema ta' l-ortografija Taljana 19. barra Ji ma kellux post fi jetà Mattija; għalhekk il-proporzjon tan-nies kapaċi jew li riedu jaqraw bil-Bfalti kienet żgħira ħafna: ; Ċirkostanza oħra importanti kienet li kien għadu kif intemm ħesrem fl-1870 il-Konċilju Vatikan I-u tfaċċa l-Moviment Moder- nista, l-ereżija: ta' l-aħħar snin tas-seklu l-ieħor u l-bidu ta' dan. Kienet waħda mill-ereżiji l-aktar insidjużi u perikolużi li qatt kellha tikkumbatti u tħabbat wiċċha magħhom il-Knisja, mr li xeħ- titha fuq id-difensiva. Min-naħa l-waħda kien hemm il-bżonn. li l-ponhu jkun edukat fil-fidi tiegħu u min-naħa l-oħra li jkun imħa- res kontra dan il-periklu ġdid. Minn hawn ġew ir-restrizzjonijiet fl- istudju kritiku tal-Bibbja u l-kontroll fuq it-traduzzjonijiet tal- Bibbia fl-ilsna tal-poplu, 13) Ti dan inħass Malta jidher ċar mill-ħafna artikli fuq il-Bibbja li-kienu jidhru fi Il-Ħabib, taħt id-direzzjoni ta' Ġ.M.A. stess, u l-koatroll li kien impost fuqu waqt ix-xogħol tat-traduzzjoni: U kien vroprju f'dan iż-żmien li twaqqfet il-Kattedra ta' l-Iskrittura fl-Università tagħna fl-1915, bir-Rev. M. Gonzi bħala l-ewwel Professur li kien ilu diġà sentejn igħallem b'xejn.49 L-Inizjattiva ta' Ġ.M.A, Fil-25 ta' Marzu 1895 Ġ.M.A. kiteb lill-Isqof Pietru Pace u talbu li-jġawwilu qhn ) hiex jidħol għal dan ix-xogħol billi jilqa' il-delika tal-Vanġelu ta' San Mattew. Igħidu wkoll. li f'bosta snin ilu, wieħed mill-aħjar qassisin ta' madwarek imfaħħar minn kulħadd għall-għerf u t-tjieħa tiegħu kien ħajjarni biex nagleħ l-Evanġelju ta' Sidua Ġesti Kristu bil-Malti, bħalma jinsab maqlub b'ħafna ilsna oħra. Imma għad Hi dan il-ħsieb baqa' dejjem iberren f'rasi, qatt ma kelli l-ħila nitgħabba b'din il-ħidma kollha 7.15) Il-qassis li-jsemmi kien il-Mons. Kanoniku Neriku Caruana Gatto,16 Kemm snin qabel kien ħajru ma nistgħux ngħidu. L-Isqof luqa' t-talba ta' Ġ.M.A., iżda għamillu kundizzjoni li jaqleb bil- Malti ''letteralmente il-Martini con le sue note ',1D Mela kellu f'moħħu li joħroġ l-Erba' Vanġeli kollha faxxiklu, faxxiklu, ta' tmien paġni l-wieħed bil-prezz ta' sold il-wieħed, aktarx kull ħmistax; dan il-programm biddlu meta ġie biex joħroġ it-tliet Vanġeli l-oħra —Mk, Lq, Ġw — wara li spiċċa San Mattew f'Mejju ta' l-1897. Skond dan il-programm ġdid kellu joħroġ faxxiklu ta' 24 paġna bi tliet soldi l-wieħed — f'ħabba kuljum, qalilhom — kull ħames ġimgħat, erba' faxxikli għal San Mark, tmienja għal San Luqa, u tmienja oħra għal San Ġwann, għoxrin b'kollox, matul medda ta' ftit aktar minn sentejn. Min kien irid San Mattew, li kien diġà ħareġ, seta' jħallsu bil-ġimgħa; u min kien isib tnax-il abbonat u jqassamhomlhom kellu dritt għall-kopja tiegħu b'xejn, 18 Ħareġ San Mattew kollu £'29 faxxiklu, qisu f'sena u nofs. Is-sistema li joħorġu kollu faxxiklu, faxxiklu, kienet popolari ħafna u serviet biex il-poplu dara jaqra, bla ma jbati minn butu. L-ewwel edizzjoni ta' San Mattew kienet milqugħa tajjeb; l-ewwelnett miċ-ċensur Mons. A. Farrugia li kitiblu: ''Biżżejjed ngħidlek li fil-Ktieb kollu ma sibt l-ebda kelma li kellha bżonn tissewwa 19) mill-Kardinal Rampolla 20 li bagħatlu kopja; Mons. Schiro ta' Ruma 2. u l-Isqof Camilleri li aċċetta wkoll id-dedika ta' San Mark.C090 Dan għamel qalb lil Ġ.M.A. jissokta bil-ħidma tiegħu, imma kellu jieqaf wara xi sitt xhur jew sebgħa għax miet l-istampatur Menu Busuttil, 29 Ġ.M.A. reġa' qabad jaħdem fuq it-traduzzjoni tal-Vanġeli, u issa l-Atti ta' Appostli magħhom, f'nofs is-sena 1914, din id- darba mhux b'sempliċi approvazzjoni ta' l-Arċisqof ta' Malta, imma b'digriet tas-Sant'Uffizzju. F'nota li nsibu fil-Ktieb ta' l-Atti, Ġ.M.A. jgħidilna li s-Sant'Uffizzju għall-ewwel qal le; iżda mba- għad qal iva fuq insistenza ta' l-Isqof Pace: ''Kieku hu — Alla jagħtih il-Ġenna — ma reġax talabhieli għat-tieni darba; u, im- qanqal mit-tjieba kbira tiegħu, pinġieni b'lewnijiet l-aktar sbieħ quddiem dik is-Sagra Kongregazzjoni; u, biex ngħid hekk, għamel tajjeb għalija, is-Sensja ma kenitx tiġini. Minn dan mela, jissokta Ġ.M.A., għandkom tifhmu kemm hi ħaġa ta' reqqa, għall-Knisja Mqaddsa tagħna, il-qlib ta' l-Evanġelju u tal-Ktieb ta' l-Apostli f'ilsienna; u, meta tagħtih, x'pattijiet tagħmel; u, fuq kollox kemm għandkom tistmerru dawk l-istess Evanġelji u Ktieb ta' l-Appostli li joħorġu bla tifsir u jinġiebu hawn Malta mill-Pro- testanti ta' l-Amerika u ta' l-Ingilterra għall-ħsara ta' ruħna 7.89) Fost il-pattijiet li semma l-Isqof imponielu l-assistenza ta' 'Taolbgu, li kien l-istess ċensur Mons. L. Farrugia. Ġ.M.AA. ħa pjaċir bib għax hu dak stess, li, tmintax-il sena ilu, kien ir- Reviżur tagħna, meta ħriġna l-ewwel ktieb kollu (San Mattew) u nofs it-tieni wieħed (San Mark) ta' l-Evanġelju; u, meta spiċċa mir-reviżjoni, kien għoġbu jiktbilna: ''Nistqarr li t-traduzzjoni, it-tifsir u ż-żieda tat-tifsir saru minnek b'tant ħila u reqqa, li fix- xogħol kollu ma ħtieġli qatt insewwilek kelma 7,25) Mhux kuntent b'dan, kiteb lill-Papa jbierek lilu u l-imseħbin kollha li għandi u għad ikolli fil-ħames kotba tal-ħidma tiegħi .26) Il-Barka ġietu permezz ta' telegramma mill-Kardinal Ferrata lit- 22 ta' Settembru. I-ewwel avviż ħareġ fil-Ħabib ta' l-14 ta' Lulju 1914 u f'gaz- zetti oħra fl-istess żmien li bih għarraf bis-sensja tas-Sant'Uffizzju u d-digriet ta' l-Isqof ta' Malta u talab l-abhonati.29. Fi Is-Salib ħabbar il-programm: L-opra tkun tikkonsisti f'ħames volumi li jlaħħqu l-1,200 faċċata u toħroġ f'faxxikli ta' IG-il faċċata kbar kull ħmistax-il ġurnata u titħallas żewġ soldi mal-kunsinna. Min irid jassoċja barra milli jniżżel ismu fl-iskedi jista' jibgħat ukoll għand is-Soċjetà Andolfo u Magro, 167-168 Strada Forni, il-Belt, fejn sejra tiġi stampata''.09. Fi Il-Ħabib spjega għaliex kien iddeċieda li jibda minn San Mattew, li kien diġà stampa fl-1895: l-ewwelnett ftit kien fadal kopji, u li i'l-edizzjoni l-ġdida ma tkunx taqbel mal-qadima la fid-daqs tal-Ktieb, la fil-għamla tat- tipi, la fil-kwalità tal-karta, la fl-ortografija; u fuq kollox, għax in-noti (jiġifieri t-Tifsir) ikunu miżjudin ħafna'',80. Qal ukoll li kien għadu jaħsibha jekk jibdiex bl-Atti ta' l-Appostli; fil-fatt beda bit-test ta' San Mattew — il-partijiet ta' quddiem ħalliehom għal wara matul ix-xogħol; u l-Atti ħariġhom għaxar snin wara, ĠD- L-ewwel faxxiklu ħareġ fl-aħħar ta' l-ewwal ġimgħa ta' Novembru 1914 u tqassam lid-distributuri. L-istampa laqgħet bil-ferħa u b'approvazzjoni dan ix-xogħol; fir-Reġina tal-Garmelu dehret ittra miktuba minu 'Saċerdot għa- ref… imħallef mill-aqwa li hawn hawn Malta fit-Teoloġija, fil- kotteraturu u fit-Tifsir tal-Kotba Mqaddsa ', li fost ħwejjeġ oħra tgħid: f'Dun ix-xogħol tisgħek ta' sabar kbir u ta' reqqa m'hix żgħiru naħsbu li barra mill-ġid kbir li jagħmel lil-ħaddieħor, sejjer igħolli lilek b'mod li ismek jibqa' dejjem jissemma ġewwa l-gżejjer tagħna… Nifirħulek melu, bil-qalb kollha u nerġgħu nġeddu x-xewqa bi -naraw dit-truduzzjoni tiegħek f'idejn il-Maltin kol- 177,039 il-Bambin ta' Praga dehret kitba mid-direttur: Kit jidher mill-ewwel faxxiklu sejjer ikun ġawhra tant għat-traduzzjoni fidila kemm għall-għażla. tat-tifsir'. U Ġ.M.A. jżid: Id-Direttur tal-Bambin ta' Praga lu saċerdot jismu Patri Piju (lat-Tereżjani); u dun l-isem tant magħruf ifisser mistrieħ għall-kuxjenza tagħna 7,09 Ix-xogħol baqa' sejjer sas-sena 1920 jekk noqogħdu għad- data taċ-ċensur tal-Vanġelu ta' Sun Ġwann (8 ta' Settembru, 1920); bilfors li-kien hemm xi żmien meta l-faxxikli ma ħarġux fi żmienhom, għax jekk nikkalkulaw l-għadd tal-fuxxkli kollu jispiċċa f'Mejju ta' l-1919. Fl-Atti ta' l-Appostli Ġ€ nsibu nota fejn igħid li j'fis-27 ta' Mejju 1917 tenmejt il-Ħidma tiegħi bit-tmiem ta' l-MSS ta' l- Appostli; u kien bdieh fil-13 ta' Awissu 1913; melu l-Vanġelu ta' San Ġwann temmu f'nofs is-sena 1953. Jiġifieri li waqt li kienet għaddejja l-istampa, Ġ.M.A. kien jipprepara l-MSS. Iċ-ċcusur kien jiffirma l-aħħar faxxiklu, għall-ħżonu l-aħħar prova ta' l- istanipa. L-Atti ta' l-Appostli kien lest fis-87 ta' Mejju 1917, iżda ma kellux id-dawl qabel is-sena 1923/24.00 Għala waqaf ix-xogħol ta' l-istampa s'issa ma rnexxilix insib. L-ewwel ċuqliqa kien l-uvviż ii il-Ħabib tal-13 ta' Frar 1923 li sa' toħroġ it-traduzzjoni tal- Ktieb ta' l-Atti b'G0 faxxiklu b'sold il-wieħed taħt il-ħsieb ta' Ġunni Magro, 167, Strada Forni, Valletta, L-ewwel faxxiklu ħareġ fit-tieni ġimgħa ta' Ġunju 1923. Jekk inqisu d-data taċ-ċensura, 22 ta' Settembru 1924, u dik ta' l-L ta' Ottubru 1924, ikollna ngħidu i dam ħiereġ xi sena, ħamsin faxxiklu, wieħed fil-ġimgħ: b'xi qabża 'l-hemm u 'l-hawn. Minn dan naraw li Ġ.M.A. dam jaħdem fuq din it-traduzzjoni għaxar snin sħaħ u aktar, u jekk inżidu t-tliet snin bejn wieħed u ieħor ta' l-ewwel edizzjoni, ilaħħqu tlettax-il sena sħaħ; u dan meta kellu ħafna xogħol ieħor u dmirijiet x'jaqdi, fosthom il-ħruġ ta' żewġ ġurnali: Is-Salib u Il-Ħabib. L-Iskop tat-Traduzzjoni X'kien li ġagħal lil-ĠOM.A. jidħol għal f'din il-ħidma qa- lila 7237) Meta talab il-barka u l-permess lill-isqof biex jidħol għax- xogħol qallu li kien imħajjar miun f'wieħed mill-aħjar qassisin ta' madwarek 7,088) li kien il-Mons. Ġ.M.A. innifsu jgħidilna li l-iskop tiegħu kien li jikkumbatti t-tixrid tat-traduzzjonijiet Protestanti u li jgħallem il-poplu. Fl- introduzzjoni għall-ewwer edizzjoni ta' Sun Mattew joħodha bl- aħrax kontra Vassalli li ża żerriegħa ħażina li kienet għadha tinżera': fGħad m'ilux sena li xterdu l-eluf minnhom fit-toroq ta' l-ibliet u ta' madwarhom .. dawk il-kotba misħuta ħassejnishom iqabħżuna… nagħtukom għodda tajba f'idejkom biex teqirdu minn wiċċ l-art il-ħaxix ta' dik iż-żerriegħa ħażma 7.19. U fl-introduz- zjoni għat-t'eni edizzjoni fl-1914 ikompli jgħid: TJekk l-ewwel darba kien deherli xieraq ikun hawn Evanġelju bil-Malti kif tridu l-Knisja Mqaddsa, j'ġifferi bit-tifsir magħruf minnha, hiex il- ; Maltin li ma jafux b'ilsien ieħor ma jistgħux jitqarrqu b'dawk il- kotba ħżiena li l-Protestanti kien ilhom ixerrdu bil-moħbi fuq ħamsin sena, xi bżonn hawn illum, li mhux iżjed fid-dlam ta' Ijieli jew minn id għal id bis-serqa — imma bid-dsħer u bla mistħija qegħdin jitqassmu kotba u karti ta' kull daqs, saħansitra gazzetti sħaħ, daqqa stampati hawn Malta u daqqa miġjuħ'n minn barra, kontra s-setgħa tal-Knisja… Mela jekk dsatax-il sena ilu l-Evan- ġelju bil-Malti mgħoddi mill-Knisja kien ħaġa xierqa Vum lu ħuġa meħtieġa 7,40 U l-istass kiteb għaxar snin wara fl-1924: ĊTaraw mela li mhux għalxejn il-Protostanti, mindu meddew riġlejhom f'Malta u raw kemm hi kbira r-rabta tagna mal-Papa. stadu fostna u ħallsu tajjeb kittieb maqlub li ħadmilhom, bla tifsir, l-Evanġelju u l-Ktieb ta' l-Appostli, u bdew ixerrduhom hawn, b'xejn u bil-moħbi, kif għadhom jagħmlu s'issu 7.02) Dawn l-ideat ftit jew wisq esaġerati jkompli jisħaq fuqhom b'artikli li kienu ta' spiss jidhru fi Il-Ħabib. $$) Din fehmuha tajjeb il-Protestanti. Dik il-ħabta kienet għad- dejja korrispondenza dwar proġett għal edizzjoni oħra tal-Vanġeli u l-Atti bil-Malti bejn is-Segretarju tal-BFBS u Rev. G. Wiselv. Issemmiet l-edizzjoni ta' San Mattew ta' ĠM.A. li kien hemm — u għad hemm — kopja tagħha fil-British Museum. But one is-glad that thew fesl compelled to issue such a thing at all -in-the local vernu- ear 19 F'dun l-istess żmier. il-Protestanti kienu għadhom kemm stumpuw traduzzjoni ġdida ta' San Mark bl-għajnuna ta' $. Busuttil, spettur ta' l-iskejjel tal-gvern, u. tal-Professur T. ŻZammit.45 Din l-attività nacset sewwa mill-1920 'il-quddism u ma reġgħetx bdiet qabel l-1962, meta TBS ipubblikat it-Testment il-Ġdid, traduzzjoni ibbażata fuq dik ta' Savdon. il EŻAMI KRITIKU U VALUTAZZJONI Fuq dan l-isfond storiku ta' l-iżvilupp ta' din it-Traduzzjoni ngħaddu biex neżaminawha fila nfisha, nivvalutawha u nqegħduha f'postha fl-iżvilupp tat-traduzzjoni b'blika Maltija u l-pastorali biblika f'pajjiżna. Kull ktieb kien fih: it-test tradott, il-kummenti jew nofi u għadd ta' dokumenti bid-dedika 46) u noti supplimentari bil-ħsieb li jkaħħru u jwettqu. l-awtorisà tat-traduzzjoni. Fil-bidu tal-Van- ġelu ta' 8. Mattew (1914) u HAtti, insibu Tabella Kronoloġika tat-Testment il-Ġdid, l-aqwa biċċa tax-xogħol ġdid tagħna €79 u magħhom Ġ.M.A. daħħal ukoll xi poeżija jew aktar minn tiegħu. Mill-eżami ta' dawn l-elementi kollha naslu biex naraw il-prinċipji li fuqhom ħadem, l-għodda li kollu, is-sengħa li ħaddem, u l-kwalità tax-xogħol u t-truduzzjoni li ħarġet. Is-Sengħa u l-Għodda Meta l-Isqof Pace awtorizzali u għamillu l-qalb biex jiħda t-traduzzjoni kien obbligah li jittraduċi Satteralments il-Martini con le sue note'',49). X'ried igħid biha sewwa l-Isqof, jekk kellux f'rasu n-noti biss tal-Martini jew kif inhu aktar probabbli t-test Taljan ukoll, ma nistgħux ngħidu sewwa. Fl-ewwel edizzjoni ta' San Mattew għall-Mt 5,41 jikteb: Mills passus' igħin, bil-Latin, imEvanġelju. Imma aħna mxejna fuq it-Taljan ta' l-Isqof Martini: u għedna 'mil, għax hu qal fun miglio'.6D Għal Lq 2,14 igħid li l-Grieg, li- fuqu ħadmu l-Protestanti fit-traduzzjoni Muċtija. f'bosta ħwejjeġ sostanzjali ma jaqhilx mal-Latin tar-Reliġjon tagħna'',60 Fl-Atti 27, 13 insibu din in-nota: SAħna kif inku dmirna mxejna fuq il-Latin imħaddem mill-Knisja u fuq it-Taljan ta' Martini, hekk ukoll Sales'', dan minkejja li Curci u s- Noċjeti $. Ġilormu mxew fuq il-Grieg. Jekk inqabblu l-ewwel edizzjoni ta' Mattew 9 mat-tieni waħda nsibu li fl-ewwel waħda Ġ.M.A. mexa aktar fuq it-Taljan ta' Martini; filwaqt li fit-tieni irranġa u biddel u resaq aktar lejn il-Lalin; fl-Atti, l-aħħar volum, li-kien lest fl-1916 u stampat fl-1924, mexa tista' tgħid dejjem fuq il-Latin. Nieħdu xi eżempju jew tnejn: Mt 9,1: U tala' fuq dgħajsa, feraq il-baħar u 'mar' il-belt tisgħu (fix-xatt l-ieħor); bil-Latin; fEt assendens in naviculam, transfretavit et 'venit' in civitatem suam'' 1 l-Martini: SE' montato in una p'essla barċa ripassà il-lagp e fandà' nella sua e'ttà''; f'AN2: tlok mar insibu ġie, li taqhel mal- Latin, filwaqt li mar taqbel mal-Martini. 60 F'Mt O9,6: in terra, sopra la terra, ÀItl fuq l-arċ, Xlt2 flsart; ML 9,13: volo, ama, Mil inħobb, Mt2 irrid; Mt. Mt 9,35: vexati et jacentes; malcondotte c giacsvana came paoors; Mtl maħqura U mħabbla; Mt2 maħqura u mxerrda. Fl-Atti ta' l- Appostli (19255) nistgħu ngħidu kull fejn il-Martini jitbiegħed mil-Latin, ĠAMLA. jaqbel miegħu; eżempji mill-Atti 28 vers 1: eum evasiesemus, fummo fuori pericolo, ħlisna; non modiszm humanita- tim, con molta umanità, b'tjieba mhux ċkejkna; 2: imbrer, ura- dità, xita; 3: alquantam multitudinem, alquanti cormenti, ħafna żarġun; invasit manum eius, se gli attaccà alla mans, ħabtat ghal idu; 22 Rogamus, brameremo, nitolbu; 25: non essent consentier- tes, essendo discordi fra loro, ma kinux jaqblu, 54) Dan juri li ĠMLA. fl-ewwel edizzjoni żamm miutts-£ tal- Martini b'konsultazzjoni mal-Vulgata Latina; u aktar ma x-xoz'ol kien jimxi 'l- quddiem matul is-snin, aktar kien jersaq lejn il-Vul- sata b-konsultazzjoni mal-Martini-u wasal ukoll li, biex ma jit- ħegħidx mil-Latin, issagrifiku l-graħmatka Maltija, kif naraw 'il quddiem. Fin-nnti nsibu xi rimarka biex jiġġustifika xi traduzzjoni li għamel u jkompli jsaħħaħ dan li għedna; f'Mt 21,7, iżid il-kelma felu iejn il-Latin hemm rikkbuh fuq; biss, u jinnota: Aħna jidhrilna ii wara l-kelma 'fuq' nistgħu nżidu 'il-felu' għax hekk igħidu San Luqa, San Mark u San Ġwann… u qegħdniha bejn żewġ oqmra, A bħalma hi hawn: (felu), biex nuri li m'hix ta' l-Evanġelju;$63 l-istess jagħmel f'Lq 8,1: fejn kienu jagħlagha fil-parentesi0866) u jżid din in-nota: Aħna b'ex inżommu bir-reqqa kollha fil-qlib ta' l-Evanġelju bil-Malti, biex ma jkollna ebda ekrupiu li ma tajniehx kelma b'kelma, kif ħareġ mill-pinna ta' l-Evanġelista, xi kelma hekk, għad li wisq fil-bogħod, nagħlquha dejjem għaliha, bħalma għalaqna din li semma hawn l-Isqof Martini; u għalhekk, billi l-Evanġelju bil-Latin igħid biss f'u miegħu t-tnax' ktibna ''u (kienu) miegħu t-tnax'' avolja l-kelma f'kienu'' ma daħħalnihiex aħna, imma jġibuha hit-Ta;jan, barra mill-Isqof Martini, il-Patri Gurci u x-Xirka ta' San Ġlormu wkoll, Madankollu, għalina biż- żejjed nogogħdu fuq il-Martini, li mhux biss it-traduzzjoni tiegħu ġiet imħaddma mill-Knisja Kattolika, imma aħna konna mwissijin li nimxu f'kollox miegħu''67 u dan jikkonferma dak li għedna qabel, L-istess diffikultà sab f'Ġw 1,1. Hawn ittraduċa l-verbum tal- Latini, (Martini: verbo) maskil, b'kelma, femminil, li hi stramha meta napplikawba għal Ġesti Kristu: dan biex ma jitbigħedx mit- test, iżda fin-noti beda juża l-Verb Divin, biex il-qarrejja ma jit- fixklux u nżomm sħiħ it-tagħlim tal-Knisja''.55) Fi Ġw 16,235 ittra- duċa bit-tixbih il-proverbi tal-Latin, fu nifhmu li xejn ma tbegħ- dna mill-ħsieb ta' l-Evanġelista, jekk ukoll ma rsaqniex lejh iżjed'7,69) Fl-Atti 27,8 ittraduċa Imrasi-tajba fuq il-Latin: Boni- gortus, għalkemm kien jaf li fil-Grieg hemm Kalous Limenas, Imrasi-sbieħ, kif ittraduċa l-Curci ffli ma jibżax jerfa' salibu', u x-Xirka ta' 8, Ġlormu,(€5) Fis-27,34 jittraduċi videns, vidit, (bil- jer Thudi raho raħithi) b'rajt rajt, għax fil-Malti l-kelma mtennija għandha saħħa kbira; liekk ukoll Martini, Curci u Sales.6D In coenaculum 9,39, insibuha bil-Malti l-għorfa ta' l-ikel (Martini cenacolo) biex iżomm mal-Latin ''biex ma nitbegħdux mit-tusijiet li għandna'', minkejja li G.M.A. raha stramba li jqiegħdu l-kadavri iil-kamra ta' l-ikel u li bil-Malti għorfa, tfisser il-kamra ta' fuq. (62) U fl-aħħar fl-Atti 9,15: vas elestionis, Martini strumento eletta, żamm mal-natin u ittraduċa: kejla maħtura, għax il-kejla Maltija tersaq iżjed lejn il-Kħela tal-Pphudi u San Luqa kien Lhudi, skond Ġ.M.A.665 P'Atti 13,44, insibu din in-nota interessanti li tixhed għall-kura u l-attenzjoni tat-traduttur: f'Din l-aħbar tas-Sales (i.e. biex jisimgħu lit Pawlu flok il-kelma ta' Alla) ħassbitna ħafna u qallibna kotba kemm fiaħna, iżjed minn tietin Fissisr bejn bit- Taljan u bil-Latin: u, fl-aħħar, dorna saħansitra fuq l-Ingliż u fuq l-Ispanjol: imma kullimkien sibna biex tisma' l-kelma ta' Alla (i.e. kif ittraduċa Ġ.M.A.), avolja fl-istess Bibbja tal-Protes- tantif',(60 Ġ.M.A. kien skrupluż li jimxi fuq il-Latin, fid-dawl tal- Martini; iżda ma skruplax jikkonsulta t-traduzzjoni ta' Vassalli — Camilleri ta' l-1847, minkejja li kien iddikjara: …aħna mhux biss ma mxejniex fuq dawk il-kotba: imma qisna li kemm indumu naħ- dmu lanqas narawhom b'għajnejna. Aħna naħdmu fuq il-Latin u fuq it-Taljan ta' l-Isqof Martini mingħajr ma niftħu traduzzjoni oħra, 65. Fil-tieni edizzjoni, dsatax-il sena wara, żeur li biddel fehmtu u fetaħ xi waħda mit-traduzzjonijiet Protestanti: Il-Pro- estanti… l-innu sejħulu tislija. 68) Dan jagħtina x'naħshu li ikkon- sulta t-traduzzjoni Protestanti kif nistgħu nwettquh minn konfront bejniethom fuq il-bażi ta' Mt 9 u Atti 28. Hekk Mti 9,4: fili kien jaf x'qegħdin jaħsbu'', £'Mt2 saret: fili għaraf ħsebijiethom'' li tagħel ma' TG 1847:: li għaraf ħsebijiethom; Mtl 9,15: f'Jaqaw ħbisb il-għarus għandhom jagħmlu l-vistu, mita l-għarus għadu magħhom7' Mi2: ''Jaqaw il-ħaddara jistgħu jibku sa ma l-għarus ikun magħhom''; u TG 1847: f'daqaw il-ħaddara jistgħu jibku ga ma l-għarus huwa magħhom; Mtl 9,27: 'fMata Ġesu telaq minn hemm, Marru urajh żewġ għomi li bdew igħajtu u jgħidu; Ħenn għalina Bin David'; Mi2: ffMita Ġesu telaq minn hemm, marru urajh żewġ għomi, igħajtu u jgħidu; Ħenn għalina Bin BavidP7 Ikollna ngħidu mela li Ġ.M.A. irreveda l-ewwel edizzjoni fuq it-TĠ 1847 u l-kuntatt bejn dawn iż-żewġ traduzzjonijiet inwet- tquh iżjed meta neżaminaw l-Atti 28: il-v. 3-5 Ġ.AMLA. jittraduċi hekk: Issa bilii Pawlu ġama' ħafna żarġun u qiegħdu fuq in-nar, lifgħa li ħarġet minnu bis-sħana ħabtet għal idu. mita raw id-dbiba mdendla ma' idu, bdew igħidu lil xulxin: Tas- sew li hu xi qattiel dan il-bniedem, biex, malli ħeles mill-saħar, il-Ħaqq ma jħallihx igħix, Imma hu farfar id-dbiba fin-nar, u ma bata ebda deni. Din it-traduzzjoni toqrob ħafna lejn TĠ IS-H: U meta Pawlu ġama' qatgħa żarġun, u qiegħdu fuq in-nar, ħarġet lifgħa bis-sħana u ħabtet għal idu u xħin il-barbrin raw id-dbiba mdend'a ma' idu, qalu lil xulxin: Tabilħaqq hu qattiel in-nies dan il-3niedem li malli ħeles mill-baħar, il-ħaqq ta' Alla ma jħallihx igħix. Imma huwa farfar id-dbiba fin-nar u ma bata ebda deni. U l-vers 14 Ġ.M.A. jaqbel kelma b'kelma mu' TĠ 18-47: Fejn sibna l-aħwa, u konna mitlubin biex noqogħdu magħhom csbat ijiem u hekk ġejna Ruma; u Ġ.M.AÀ.: Fejn sibna xi aħwa u kenna mitlubin biex noqogħdu sebat ijiem għandhom: u hekk ġejna Ruma, 67) Dan ix-xebh hu qrib wisq biex ngħidu li ġej mill-faqar tal-Malti, li ma jħallilekx wisq xi tvarja. Mela Ġ.M.A. beda biex ħadem fuq it-testi Latin u l-Martini u bil-mod il-mod maż-żmien heda jinqeda wkoll bit-traduzzjoni tat- TĠ Protestant ta' l-1847 u ħalla 'l-Martini biex resaq aktar leju il-Vulgata. EnsNoti u l-Kummenti Li-noti jew kummenti li Ġ.M.A. daħħal mat-test tal-Vanġeli u l-Atti fil-qiegħ tal-paġna (fl-ewwel edizzjoni wara kull kapitlu) huma tal-Martini,68) tal-(urci,(69) tas-Sales70) u xi ftit tiegħu. Nieqfu fuq dawn ta' l-aħħar. Il-ħsieb tiegħu f'dawn in-noti jfis- sirhulna hu stess fl-Atti, jiġifieri, ħadhom 'fdejjem minn xi għorrief oħra biex insaffi iżjed it-tifsir tal-Martini, tal-Gurci, u tas-Sa'es, kull wieħed minnhom it-tlieta għandu sejħa għalih — jew biex nuri x'kienu n-nies imsemmijin minnhom jew biex nagħti ħjiel ta' kemm jaqbel il-Malti mal-Isien tal-Kotba Mqaddsa'7,71) Għandna tliet xorta ta' noti: l-ewwel jiġu dawk li jfissru — Ġ.M.ÀA. jgħid isaffu — in-noti tal-Martini, il-Curei, u tas-Sales, speċjalment xi kliem jew xi frażi fit-test: f'Mt 27,50 jispjega li l-aħħar għajta ta' Kristu fuq is-Salib kienet: kollox mitmum skord l-Evanġelisti l-oħra. 73: Hekk Ġanni jfisser Ġona, Gleufa tfisser Gleupa; Ġużepp flok Ġosef; 75 il-fils Lhudi jiswa tmenin ħabba; 745) Qorban tfisser dak kollu li jitressaq quddiem Alla biex ikun mil- qugħ minnu u mqaddes, Hawn qiegħed jikkritika lill-Martini għax daħal il-kelma qorban fin-nota. Nota iniportanti hi dik fuq litkostrotos, fejn jissimplifika n-nota tal-Curci: litħostrotos, bil- Grieg, għax kien iċċangat bil-ġeħel u bil-Lhudi, gabbata, għax kien fil-għoli. It-tisni xorta ta' noti tagħtina tagħrif dwar xi awturi antiki mn oħrajn moderni msemmija mill-Martini, Curci, Sales u oħrajn: Kornelju a Tapide (ML 1,23), Avicenna (Mt 8.9), Pelaġju (Mt 6,12), bgesippu (Lq 21,24), il-Bollandisti (Lq 24,18), Arju (Ġw 2.25), Ġustinu (Atti 20,7), Beza (Atti 15,830), Kriżostmu (Atti 5,34). L-aħħar grupp ta' noti jressaq l-ilsien jew xi nżanza Maltija lejn dawk tal-Bibbja: Il-Lhud kienu jsejħu ġentiti lil-dawk li kienu mifrudin minnhom kif aħna kenm idumu skummikati, neli- dulhom maqlubin'7,07D jonkella meta jqabbel is-sentenza Agħti ġieh ll Aħa, formula solenni Mudija mal-formula tal-ġurament fil- Qrati tagħna. 79 Ġ.M.A. ma jaqbilx malli qal il-Martini dwar Malta, għax f'mhux għaġeb li kittieb barrani ma jkunx jaf daqsna r-rqaqat kollha tal-ġrajja li għaddew minn art twelidna 7.79 Din l-idea. nsibuha wkoll fil-kumment għal Miti 10,287: CMinn hawn għandna nintebħu li aħna naqblu mal-Liudi, sewwa fil-lsien u sewwa fid-drawwiet tagħna 7.80 Dawn in-noti mhux dejjem huma validi, iżda jixhdu għall- attenzjoni ta' Ġ.AM.A. fix-xogħol tiegħu u l-ħeġġa tiegħu birx igħallem u jgħolli ġieh Malta. Ħaġa oħra ta' min jinnota hi li aktar ma kien imur 'il-quddiem fix-xogħol aktar kien iżid in-noti mn aktar kien jagħmel il-kuraġġ jikkritika l-kummentaturi Curci u Martini. it-Test Definittiv u l-istil Letterarju Issu niġu għat-test dofinittiv u l-istil Malti hi uża Ġ.M.A. f'din it-traduzzjoni li, kif rajna, kienet maħsuba biex tilħaq il-popiu kollu, dawk ukoll ta' ftit skola. L-Drtegrafija u Stil I-ewwel problema li t-tradutturi ta' qaħel Ġ.M.A. kellhom mal wiċċhom kienet l-ortografija, speċjalment il-kwistjoni ta' l- nlinbet. (1845), u Bonavia (1870), kollha ħolqu alfahet għalihom, min bi fisieb u min b'ieħor. Ġ.M.A. kien aktar ixxurtjat. Meta beda jaħdem fl-1993 kien hemm l-alfabett tas-Società Filologica Maltese li kien jintgħallem fl-iskejjel (1850-1883) u fl-1914 il-Muftieh tal-Għitba Maltija ta' Ġ. Vassallo kien ilu li ħareġ tlettax-il sena 89 u daqstant isħor kien ilu jsaltan fost l-aħjar kittieba tal-Malti. Għalhekk ĠMLA. fl-edizzjoni ta' l-1914 warrab l-ortografija ta' l-1895 u qaleħ għal dik ta' Ġanni Vassallo, li kienet is-sies H fuqu nbniet l-ortografija tal-Għaqda (illum l-Akkademja) tal-Malti. 85 Fuq dan għalhekk ma għandniex xi ngħidu aktar. L-istil u l-Vokabolarju Wara l-problema ta' l-ortografija t-traduttur Malti kellu problema oħra fuqhiex iħabbel rasu. Xi stil u x'vokabolarju sa' jagħżel) Fis-seklu li għudda meta l-kittieb Malti kien għadu qiegħed jibni u jonġor il-lingwa, it-traduttur kien iħossu mxaqleb hiex jagħżel kliem semitiku, imqar mejjet, u struttura grammati- kali semitika, bil-konsegwenza li kien jinbotta l-bogħod in-nies kolti u jfixkel lil-dawk b'nofs skola, 69 u din kienet waħda mir- raġunijiet li t-traduzzjonijiet ta' dik il-ħabta ma qabdux art. Ġ.M.À. sab quddiemu l-istess problemi, iżda fis-soluzzjoni tagħhom kellu l-esperjenza ta' ħaddieħor u tiegħu stess tgħinu, speċjalment bħala ġurnalista u bniedem li kien igħix il-ħin kollu fis-soċjetà u fl-istess ħin interessat fit-trawwim ta' l-ilsien u Il-fatturi li ħadmu fuqu. fil-formazzjoni ta' l-istil 7 tat-traduzzjoni kienu: li ried jilħaq in-nies ta' ftit skola, iżomm fidil mat-test oriġinali (għalih il-Latin u mbagħad it-Taljan) u li jikteb Malti letterarju. Għal dak di hu vokabolarju ĠM.A. ma jidhirx li kien qiegħed ifittex il-kelma semitika mejta jew nofsha mejta, iżda anqas kien ifittex il-kelma 'barranija' biex jagħti sens eżatt; imma kien jinqeda b'kelma inqas eżatta, ngħidu aħnu knisja flok sinagoga;65) tħatija flok sagrifiċċju;(50 wieħed mill-kbarat flok prinċep; 57 tfixkil flok skandlu;(9. jitkażaw flok skandalizzaw ruħhom, 9) Fejn kien jista' kien jagħżel il-kelma Maltija li toqrob lejn il- Lhudi fil-forma: Raka għamilha rig (Mt 3,22); mammena, muna (fl-ewwel edizzjoni il-ġid tad-dinja) (Mt 6,24). Jiġi r-risq f'din id-dar immodelaħa fuq il-frażi Maltija: Ir-risq u l-barkal Basta jkun ir-risq; kienet tkun aħjar: Sliem lil-din id-dar (MU 10,12), kif fil-fatt għamilha fit-tieni edizzjoni ; loqma għax bil-Lhudi legem (Mt 12,4); satis tribus, sea, lil-Malti sieħ, sigħan bħal-Lhudi (Miti 13,33); baraka, barka. (Mi 14,19); Hakeldama, qasam tad- demm (Mt 27,3) ; Qorban taghel mal-kelma Maltija korban, oiferta, (skond Vassalli, igħidilna f); sieera tal-Latin issir miskra minn siker (Luq 1,15). L-espressjoni Latina usqle infinem, kelma b'kel- mu bil-Malti: għall-aħħar (Ġw 13,1). Kull tant iżid xi nota filo- loġika bħal meta jispjega d-differenza bejn flaġell u sawt (Atti 16,22); felka u ċ-ċipp (Atti 16.24). Din l-istess tendenza biex ixebbah it-test tal-Vanġelu mal-Malti tidher mill-ispjega etimo- Joġika ta' l-ismijiet ta' xi persunaġġi bibliċi bħal: Manwel (At 23), Barakija (Mti 23,335), Ġwanni, li ġejja minn Joħanan (lu 1,13), Roda li taqgħel ma' Warda (Atti 12,135). Dan kollu jwasslu biex igħid: Dan jurina dejjem aktar kif għedna sa mill-bidu kemm jagħel l-ilsien Malti ma' dak li kien mexxej fi żmien Kristu '.99. Kien hawn saħansitra min qal li Kristu kien jitkellem bil-Maltif'9D u jżid: IL-Evanġelju maq- luh sewwa bil-Malti mħux talli ma jitlef xejn mis-saħħa tiegħu iżda jirbaħ bil-bosta'.03 U fl-aħħar jikteb: €… biex nuru darba għal dejjem lil-dawk kollha ta' fehma oħra, li l-Evanġelju mqad- des, fil-għib tiegħu mil-Tatin u mit-Taljan, jirbaħ flok jitlef is- suħħa tan-nisġa u tal-kelma 7.99 Il-fedeltà li ried iżomm Ġ.M.A. mat-test Latin wasslitu biex daħħal jew żamm xi Tatiniżmu fin-nisġa sintattika Maltija: f'Tin- bagħad Ġest, mibgħutin in-nies — tune dimissis turbis — mar id-dur' (Mt 13,836); u ''miżżi t-tifħir — hvmno dieto — ħarġu għall-għolja taż-żebbuġ, flok Kantaw l-innu ta' tifħir u ħarġu (Mt 26,30) ; fIkollkom tbatu tfixkila mħabba fiju — seandalum patiemini7 QIt 26,30). Kurjuża t-traduzzjoni ta' MIL-13,37: u kienu jitkażaw bih — Et scandalizabantur in e9 — flok: UT tfixklu minħabba fih'. U Atti 28,10; qui etiam multis henoribus nos honoraverunt — il-Latin li jimxi kelma b'kelma fuq il-Grieg — isir: U qimuna ukall b'bosta ġiehijiet flok: Tawna wkoll m'nn kull xorta ta' ġid, 99 Minkejja din ir-raħta sfiqa mal-Latin u mat-Taljan, raħta li aktar minn fedeltà, hi jasar, u n-nuqqas — li ġej minn din l-istess rabta — ta'-rfinar letterarju li nsibu fil-kitba l-oħra, Ġ.M.A. ħoloq test bibliku fil-lingwaġġ tal-poplu ta' żmienu. Il-kliem qadim jew nofsu mejjet hu rari ħafna u n-nisġa tas- sentenzi żżomm is-sempliċità tat-test oriġinali, u għalhekk jit- tiehmu bla tbatija mqar min-nies ta' nofs skola. T ma naħsibx li kellu tort meta Ġ.M.A. kiteħ liċ-ċensur Mons: Farrugia: (Tekk mela l-lirba' Vanġeli u l-Ktieb ta' l-Appos- tli ħarġu hekk safjin bil-Malti, li fuqhom kull saċerdot u kull kattolku jista' joqgħod daqs fuq il-Latin imħaddan mill-Kurja: jekk. mhux biss ma tbegħidx, inqas f'kelma waħda, mill-kittieba Mqaddsa u mill-Fissiera tagħhom, imma urew ukoll is-saħħa u r-ratta tal-Ilsien tagħna: jekk fi ftit-kliem, kif ġew maqlubin bil- Multi, barra milli ma jagħmlu eħda għajb lill-ebda lsien ieħor. bosta draħi saħansitra t-Taljan tal-Martini, tal-Curci, tax-Xirka ta' San Ġlormu u tas-Sales, mhux milqut daqshom: dan kollu Monsinjur, jien nafu lilek, għax, mirħi f'idejk mill-Isqof tiegħi, jien ħdimt qalbieni u bla tinġiż f'ruħi7,09. Jekk: dan il-kliem għandna noħduh ħ'xi ftit ta' riserva. ma nistgħux ma nifhmux l-entużjażmu u s-sodisfazzjon ta' ĠALA., wara snin sħaħ ta' xogħol, li l-istess Censur qal li mu bidillu ebdu kelma minnu. Valutazzjoni Kritika Wara dan l-eżami kritiku nistgħu naraw x'fadal u x'ma fadalx ta' siwi f'din it-traduzzjoni. Nibdew mill-valur filoloġikuJetterarju. Għal dik Hi hi filoloġija — ortografija, etimoloġija, morfoloġija, sintassi — ikollna ngħidu li l-valur tiegħu hu skars ħafna, Te-prtografija lum ma għadhiex afija tal-Għaqda (Akkademja) tal- li tagħti fin-noti hi fqira; il- użata għux ħadet post l-ortog Kittieba tal-Malti; l-etimoloġ morfoloġija ma tantx: kien qawwi fiha, u għal dik li hi sintassi, minħabba r-rabta tiegħu ma' l-oriġinal Latin jew Taljan sofriet mhux ftit. Fl-għażla tal-vokabularju żamm it-triq tan-nofs, b'mod lila hu semitiku żżejjed, u anqas ma fih kliem rumanz bla bżonn. Madankollu mexxielu joħloq stil Bibliku Malti adattat għal kulħadd, li naħseb kellu effett fuq il-Kitba Maltija reliġjuża, speċ- jalment meta nqisu li dawn il-kotba bdew jintużaw fit-tagħlim tal-Katekiżmu mis-Soċjetà tal-Museum u oħrajn. Għen ħafna l- kitba Maltija profana wkoll. Storikament ikollna ngħidu li t-Tra- duzzjoni Biblika Maltija, bħalma ġara f'pajjiżi oħra, kienet il- lil Vassalli u lil-Savdon. Ma ninsewx li Ġ.M.A. kien il-President ta' l-Akkademja tal-Malti u tal-Kummissjoni li fasslet l-alfubet u r-reguli ta' l-ortografija li għandna Hum. Ikollna ngħidu, iżda, li l-prinċipju fondamentali li fuqu fassal l-istil u l-forma tat-test tradott illum ma għadux jiswa. Il-imgħoddi t-tradutturi tal-Bibbja — Kattoliċi u Protestanti — kienu jħarsu aktar lejn it-test oriġinali milli lejn il-qarrejja, u hekk kienu jżemmu ruħhom marbuta mat-test, u aktar milli jittraduċu kienu jittraskrivu; kienet traduzzjoni formali li tipproduċi l-forma ta' l-oriġinal, kultant b'sagrifiċċju tas-sens. Dan ġara lit-traduzzjo- nijiet kollha Maltin s'issa. Hlum għandna t-traduzzjoni dinamika, jiġifieri dik li tagħti kas tal-qarrejja, u għalhekk tuża vokabularju ta' l-ilsien mitkellem u nisġa ta' sentenzi skond in-natura u l- ġenju tal-lingwa l-ġdida. 1653,000,000 kopji li nbiegħu ta' Todav's English Bible u l-eluf tat-Testment il-Ġdid bil-Malti tal-Għaqda Biblika Maltija huma prova ta' dan li qegħdin ngħidu. Ġ.M.A. ipprova jagħmel dan, iżda r-rabtiet u l-iskrupli li kellu ma ħallewhx imur aktar 'il-bogħod milli mar. Naħseb li kieku Alfons Marija Galea, P.P. Grima u Savdon komplew fuq din il- linja, għall-ewwel beżgħana u attevta. ta' Ġ.M.A.. kieku l-Bibbja f'Malta kien ikollha xorti ħafna aħjar u l-kitba Maltija, speċjal- ment letterarja, kienet tieħu xejra oħra. Meta niġu għal dik li bi intelliġenza u fehma ta' l-oriġinal — jiġifieri l-Latin — ikollna nagħmlu riservi aktar serji. L-ewwelnett Ġ.M.A. ħadem fuq il-Latin. It-traduzzjoni Latina ta' San Ġilormu kienet ilha ssaltan fil-Knisja għal aktar minn 1,500. sena nieta Ġ.M.A. kien qiegħed jaħdem u bħal tradutturi oħra kellu jaħdem fuqha, sew għaliex din kienet iddikjurata nwtentika mill-Konċilju ta' Trento, 99) sew għall-kondizzjoni li kien. għamillu l-Isqof u s-Sant'Uffizzju. Fl-1943 bl-Enċiklika Divino Afflante Spiritu l-Papa Piju XII fetaħ il-bibien beraħ għal- traduzzjonijiet popolari direttament mill-Grieg un l-Phudi99. u ħeġġeġ li jsiru traduzzjonijiet għall-poplu; ħaġa li t-Tieni Kon- ċilju tal-Vatikan wettaq permezz tal-Kostituzzjoni Dei Verbum, 90) Għalhekk illum nittraduċu l-Bibbja dritt mill-Grieg u l-Pħudi, mhux ħiss għall-istudjużi, imma wkoll għall-poplu, bir-riżultat li t-test joħroġ aktar ħaj u ċur, kupaċi jressuqna aktar qrib lejn il- moħħ u l-qalb ta' l-awturi oriġinali, Hawn għalhekk ma nistgħux nimxu fuq Ġ.M.A. Għalkemm ma nistgħux ngħidu b'ebda mod li titbiegħed mill-fidi u l-kredu tal-Knisju Kattolika, iżda xi ftit is-sens oriġinali sofra. Wieħed jista' jistaqsi x'jiswew mela l-kumenti tal-Martini, il-Curci, is- Sales u l-approvazzjoni taċ-ċensur7 L-approvazzjoni ta' Mons. Farrugia, li fl-aħħar mill-aħħar ma kellu ebda kwalifika u awtorità fil-qasam xjentifiku ta' l-istudju bibliku, kienet tiggurantixxi l-korretezza morali u dommatika tat-test u xejn aktar. In-noti tal-Martini nkitbu fis-seklu tmintax u tal-Curci, aktar modern, kif isejjaħlu Ġ.M.A. stess, fit-tieni nofs tas-seklu dsutax. Jilum it-tnejn antikwati, U dan biżżejjed biex jurina Hi -ma nistgħux nimxu fuqhom bl-għama u bla sens kritiku. Barra dan illum nagħżlu bejn kummentarju u sempliċi traduzzjoni tal-Bibbja. Dwar in-noti li ĠMA. daħħal minn rajh, speċjalment dawk ta' natura filoloġika u antropoloġika biex iressaq l-ilsien u l-użanzi Maltin lejn il-Bibbja, naqhlu fil-prinċipju, iżda jkollna ngħidu li ma nistgħux nuċċettawhom bla riserva. U hawn nixtieq nistieden l-istudjużi tal-ħajja soċjali Maltija, speċjalment il-folkloristi u l- tilologi Maltin biex flimkien ma' l-istudjużi tal-Bibbju nibdew proġett ta' riċerka f'dan il-qasam. Issa niġu għall-importanza pastorali tax-xogħol ta' Ġ.M.A., u hawn jidhirli li bu l-akbar kontribut pożittiv tiegħu. Rajna f'liema ċirkustanzi kien qiegħed jaħdem: kriżi Modernista fi ħdan il-Knisja Kattolika universali u l-bidu ta' rivoluzzjoni soċjali kulturali u reliġjuża f'Malta, meta bl-attività ta' M. Dimech u oħrajn suħan- sitra saċerdoti — l-Arċisqof kien għadu kemm skomunika tnejn: Dun Ġużepp Maurin u Dun Ġwann Falzon — inżergħet iż-żerriegħa tas-sekolarizzazzjoni aggressiva li qiegħda tagħti l-frott sħiħ fi żmenijietna. Id-deċiżjoni li ĠM.A. ħa fl-1893 u fl-1914 kienet deċiżj kuraġġjuża, deċiżjoni li tħares 'il- bogħod. Kien hu li fetaħ it-triq għall-moviment bibliku f'Malta fuq żewġ fronti: il-front tat-tra- duzzjoni biblika u l-front tal-pastorali biblika, il-wieħed ma jistax jimxi 'l quddiem mingħajr l-ieħor. L-iskop tiegħu kien li jxejjen il-propaganda. tal-proselitiżmu tal-Protestanti u li jgħallem il- poplu, Nistgħu ngħidu bla tlaqliq, bid-dokumenti f'idejna, li t-traduzzjonijiet Protestanti naqsu kważi għal kollox — b'eċċez- zjoni tal-Ktieb tas-Salmi stampat fl-1926. L-inizjattiva għaddiet f'idejn il-Kattoliċi Maltin. Daħlu għax-xogħol tat-traduzzjoni tal- Bibbja kollha A.M. Galea, P.P. Grima, u P.P. Savdon u bdew jistampaw fl-1926 u sa l-1936 temmew ix-xogħol kollu. Din il- ħidma għadha sejra sal-lum permezz tal-Għaqda Biblika Maltija b'konsultazzjoni mas-Soċjetà internazzjonali United Bible Societv u l-Ħriċish and Foreign Bible Societv ta' Londra — li kontra tagħha tant kiteb Ġ.M.A. ħuġa li Hum ma hemmx postha aktar, ħlief fil- każ tat-Trinitarian Bible Societv u s-sett tax-Xhieda ta' ċeħovah. Ir-rota daret dawra sħiħa. Nittamaw H ma jdumx ma jkollna l-Bibbja sħiħa bil-Malti. ' Il-poplu sar konxju ta' l-importanza ta' l-Iskrittura; biżżejjed ngħid li l-kopji H għandi tal-Vanġeli u l-Atti ta' Ġ.M.A. li fuqhom għamilt dan l-istudju kienu tan-nannu tiegħi, Annettu Penza, ġardinar l-Argotti, bil-ftit skola tas-sittinijiet u s-sebgħinijiet tas- seklul deħor. Ta' sikwit kont naraħ jaqrahom u jitkellem fuqhom b'sodisfazzjon, konvinzjoni u ħeġġa. Dak in-nhar ma stajtx nifhem u nistma sewwa l-importanza u s-sinifikat ta' dak li kont nara u nisma; iżda Jum nifhem Ji jekk dan il-bniedem u ħafna oħrajn bħalu sabu l-faraġ u l-qawwa tal-Kelma ta' Ġest: Krista. fil-ħajja ieħsa li kisnu jgħixu kienu jafuh Hil-Ġ.MLA. li tahom il-kelma tal- ħajja b'ilsienhom. Biex irawwem, isaħħaħ u jxerred dan l-interess Ġ.M.A. kien jinqeda bil-ġurnal Il-Ħabib, taħt id-direzzjoni tiegħu stess; għal hosta snin f'kull numru ma kienx jonqos xi artiklu jew tnejn fuq l-Iskrittura. Il-frott ta' dan kien kbir, u li kieku l-poplu kien jaf jaqra, kien ikun bil-wisq akbar. Dan hu Ġużà Muscat Azzopardi, U'Missier il-letteratura Mal- tija u f'Missier il-Moviment Bibliku Malti'. Kien fost l-ewwel sekulari, jekk mhux l-ewwel wieħed, f'Malta, li ħass id-dmir tiegħu ta' Nisrani konvint li jingħata b'ruħu u ġismu għall-appostolat fost il-Komunità Kristjana u jqiegħed it-talenti tiegħu, l-aktar dawk letterarji, għas-servizz ta' ħutu bla interess u ambizzjoni ta' xejn. Kien ħu li ħalaq il-kitba reliġjuża Maltija mibnija fuq il-Kelma ta' Alla miktuħa; kien hu l-ewwel wieħed li għolla. l-għajta li jinqara l-Vanġelu bil-Malti fil-quddiesa fi Il-Ħabib. tas-7 ta' Mirzu 1916.100 Kien hu li tana l-Missal bil-Malti għall-ewwel darba fl-1918, kien liu li fetaħ it-triq biex il-Bibbja tasal f'idejn il-poplu Malti. Kien qiegħed jara l-bogħod dak is-saċerdot għaref u tar- reqqa kif isejjaħlu ĠAM.A., meta f'Novembru ta' l-1914 mal- ħarġa ta' l-ewwel faxxiklu ta' S. Mattew kitiblu u qallu: Dan ix-xogħol tiegħek ta' sabar kbir u ta' reqqa mhix żgħira naħsbu li burra mill-ġid kbir li jagħmel lil ħaddieħor, sejjer igħolli lilek b'mod. Ji ismek jihqa' dejjem jissemma ġewwa l-gżejjer tagħna ',(102) U din il-profezija qiegħdu sseħħ hawn quddiemkom, illum, sewwa sew lejlet egħluq is-sittin sena minnu meta Ġużo Muscat Azzopardi temm it-traduzzjoni ta' l-Atti ta' l-Apostli u b'sodisfaz- zjon ġust kitsb: b'tifkira: Ġ.M.A…. beda dan ix-xogħol tal- Ktieb ta' l-Appostli fil-13 ta' Awissu, 1913; temmu, hawn il-Belt, fis-27 tu' Mejju, 19177. U din it-tifkira għadha ħajja f'qalbna sal-lum miġbura f'dan it-tempju monument għall-Knisja li hu tant għożż u ħabb u li hi għandha dejn kbir lejh. Mti — Vanġelu ta' San Mattew, Malta 1895 Mi22 — Vanġelu ta' San Mattew, Malta 1914. Mk —- Vanġelu ta' San Mark, Malta 1915, Lq —- Vanġelu ta' San Luqa, Malta 1916. Ġw —- Vanġelu ta' San Ġwann, Malta 1917. Atti —- Atti ta' l-Appostli, Malta 1924. i. Il-Ħabib 124, 21/7/1914 p. 1. Vanġelu ta' S. Mattew 1895 (Mti) p. 3. K. Sant, It-Traduzzjoni tal-Bibbja u l-Ilsien Malti 1810-1850, Malta: The Roval Universitv of Malta, 1975 pp. 23-42, K. Kant, Il-Bibbja bil-Malti 1822-1973, Sijon 6 (1973) 27-31. K. Sant, It-Traduzzjoni tal-Bibbja u l-Ilsien Malti 1810-1850 Malta: The Roval Universitv of Malta, 1975 p. 31. Il-Ħabib 114, 5/5/1914 p. 2; Il-Ħabib 155, 23/2/1915 p. 1 Ċensimenti uffiċjali ta' dawn is-snin. Relazzjoni ta' Mr. LI. Kirbv lil Girdlestone, Segretarju tal-BFBS, 31/3/1870. Din it-traduzzjoni tal-Martini kienu stampaw edizzjoni tagħha l-Protestanti fil-bidu tas-seklu dsatax u l-Malta Bible Societv kienu ntrabtu bi statut li jqassmu lilha biss f'Malta. — K. Sant, L-Ewwel Malta Bible Societu, Sijon 7 (1975-76) 85. Malta Government Gazette, 16/7/1915, Notifikazzjoni 163 — Minuti tal- Kuns.ll Speċjali tat-Tejoloġija tal-20 ta' Settembru 1915 — L-Iskrittura kienet tintgħallem ħafif, hafif is-Seminarju: eżeġeżi ta' xi Van- ġelu qarbtejn fil-ġimgħa. Fis-sena 1910 il-vi ur Appostoliku Mons. P. La ronta.ne issospenda qawn il-lezzjonijiet għax il-Lettur ma kienx kapaċi, Fis- sena 1912 beda ighallem Dun Mikjel Gonzi (aktar tard Arċisqof ta' Malta), ii kien ghadu ġej minn Ruma fejn kien jattendi għal-lezzjonijiet ta' l-Iskrit- tura fl-Istitut Bibliku Pontifiċju li l-Papa Piju X kien għadu kif waqqaf fl- 19,9, Fuq stedina tar-Rettur E. Magro beda jagħti lezzjonijiet gratis, 1913- 1vid; u mbaghad ha n-nomina ta' Professur ta' l-Iskrittura u Ebrajk (infor- mazzjoni personali minn Mons. Arċisqof Mikiel Gonzi b'ittra tad-9 ta' Novem- Sa dak iż-żmien kulma kien jintgħallem fil-Fakoltà kienu: Teoloġija Dommatka u Morali u Liġi Kanonka biss; Dun Carlo Cortis kien jagħti xi lezzjoni ta' l-Ebrajk gratis, L-Iskrittura kienet ilha nieqsa mis-sena 1773; u l-Grieg Bibliku, Storja tal-Knisja, Arkejoloġija, Liturġija, Patroloġija daħlu fl-1937 bis-saħħa tal-Kostituzzjoni: Deus Scientiarum. Ikollna ngħidu li l-ani- maturi ta' dawn ir-riformi kienu r-Rettur E. Magro u l-Professur P.P. Savdon -— uir. Mons. Kanonku Neriku kien professur tat-Teoloġija Morali fl-Università Mifsud Bonnici: Dizzjunarju Bijo-Biblijo- grafiku Nazzjonali Malta: Dip. ta' l-Informazzjoni 1960 p. 104. Mtl p. 5 — lttra oriġinali fl-Arkivju tas-Segreterija ta' l-Arċisqof, il- Kurja ta' Malta 1895, Il-Ħabib 125, 28/7/1914 p. 2, Il-Ħabib 124, 21/7/1914 p. 7. Il-Ħabib 123, 14/7/1914 p. 1; Malta Herald, 4/7/1914; Gazzetta di Malta, 16/7/1914. Il-Ħabib 125, 28/7/1914 p. 2. Il-Ħabib, 28/7/1914 p. 2; 541, 15/6/1923 p. 3. Il-Ħabib 139, 3/11/1914 p. 2; 140, 10/11/1914 p. 1. Il-Ħabib 142, 24/11/1914 p. 2. Il-Ħabib 144, 8/12/1914 p. 2. In-nota sħiħa hi din: L Tifkira ta' Ġ. Muscat Azzopardi, B.M., P.E.P., li bil-barka tal-Papa u bis- sensja ta' l-Isqof, qaleb f'ilsienna l-erba' kotba ta' l-Evanġelju bit-tifsir kollu ta' l-Isaof Martini u ta' għorrief oħra, kif ukoll il-Missal Ruman, kelma b'kelma; hadna dan ix-xogħol tal-Kijeb ta' l-Appostli fil-15 ta' Awissu 1915, temmu hawn il-Belt, fis-27 ta' Mejju 1917; u ħarġu mill-Empire Press tal-Għaqda Kattolka ta' San Ġużepp hit-tħabrik ta' l-Editur Ġanni Magru fis-sena 1924. Il-Ħabib 541 15/6/1923 p. 3. : Il-Ħabib 124, 21/7/1914 p. 1. Mtl-p. Miż pp. XI-XII. Atti p. XIL-— Ġ.M.A. hawn igħid li l-Protestanti ħallsu tajjeb lil M.A. Vassalli biex jittraduċi l-Vanġeli u l-Atti. Li Vassalli kien imħallas kollu minnu, iżda li tħallas tajjeb dan ma hu minnu xejn. Il-Ħabib 150, 19/1/1915 p. 2; 155, 23/2/1915 p. 1; 160, 6/4/1915 p. 2; 168, 8/6/1915 p. 2. Sijon 6 (1973) 28. Ittra ta' Ġ.M.A. lill-Arċisqof P. Pace fejn talab il-permess biex jibda (MrL p. 5; Mi2 p. V); ittra tal-Kan. S. Grech li tawtorizzah jibda x-xogħol (Mtl p. 6; M£2 VI); oħra ta' awtorizzazzjoni fis-7 ta' Lulju 1914 (Mtż (VID); dokument tan-nomina tal-Mons. Luigi Farrugia bħala Teologu biex jassistih (MtŻ VIII); ittra mill-Kardinal Rampolla (Mi XIII); ittra mill- ikrċisqof G. Schiro (M2 XIV); oħra mill-Isqof ta' Għawdex G.M. Camilleri (Mt XV) u fl-aħħar ittra taċ-Ċensur L. Farrugia (Mtż XVI). Kull ktieb kellu dedika lil xi ħadd. Il-Ħabib 140, 10/11/1914 p. 1 Mti XVII-2; Atti XIV-XVIII. Magħhom ż'ed ukoll lista tas-siltiet użati fil-Liturġija LI-LVI, Ġw p. 12; Atti p. XVIII-XXIII. Lq p. 45: 'Flok il-kelmiet lill-bnedmin ta' rieda tajba, fil-Grieg tal-lum hemm feħma tajba glall-bnedmin: imma jidher ċar illi dawn il-kelmiet qegħdin aħjar fil- Latin, imħaddan mill-Knisja Kattolika, minn kif jinsabu fil-Grieg tal-lum, imħaddan mil-Protestanti, għax l-iżjed antiki fost l-istess Għorrief tal-Knisja Griegi jġibuhom hekk ukoll, bħal-Latin. (U dan jeħtieġ indaħħluh sewwa f'rasna, għax l-Evanġelji BIL-MALTI, li xerrdu hawn fostna l-Protestanti, barra milli huma bla tifsir, biex jiċħdu lill-Knisja Kattolika l-jedd, tagħha biss, li tfissirhom, huma wkoll maqlubin kollha mill-Grieg tal-lum li f'bosta ħwejjeġ tas-sustanza ma jaqbilx mal-Latin tar-Reliġjon tagħna)'. Mtl p 167 imma f'MtŻ neħħiha u ħalla n-nota. Lq p. 119, 57. ibid. nota l 58. flw p. 13. Ġw p. 268. MtŻż 26, 0 p. 219. Antonio Martini (1720-1809) kien Arċisqof ta' Firenze. Fl-1769 ħareġ it-traduzzjoni bit-Taljan tat-Testment il-Ġdid mill-Grieg, imma mqabbel u mfisser skond it-test Latin tal-Vulgata. Ittraduċa wkoll it-Testment il-Qadim mill-Vulgata ikkontrollata mit-test Ebrajk u ippubblikah fis-snin 177l-81, bin-ncti meħudin mis-Santi Padri, Dan it-test sar qisu t-test uffiċjali għall- Kattoliċi Taljani. Din it-traduzzjoni kienet popolari ħafna hawn Malta, sakemm ħadet postha t-traduzzjoni ta' Patri Marku Sales O.P. Il-BFBS kienet stampat kopji tagħha bla noti u l-Malta Bible Societij 1816-1835 kienet tqassamhom hawn Malta fis-seklu' l-ieħor. Kien Professur ta' l-eżeġeżi Biblika u predikatur imsemmi u wieħed mill-fundaturi taċ-Civilià Cattolica, Kien kittieb mogħti għall-polemika: Minħabba l-kitba tiegħu dwar l-Istati Pontifiċji ti:l-Poter Temporali tal-Papa. ħareġ mill-Kumpanija tal-Ġiżwiti. u kien sospiż u l-kotba tiegħu ikkundannati. Miet fi ħdan il-Knisja u s-So'jetà tal-Ġiżwiti. Mhux ta' b'xejn Ġ.M.A. jgħid li ''ma kienx jibża' jerfa' salibu'. Marco Sales O.P. (1877-1936), Professur tal-Filosofija u t-Teoloġija fl- Università ta' Friburgu u l-Argelicum f'Ruma. L-opra prinċipali tiegħu hi La Sacra Bibbia Commentata li minnha laħaq ippubblika t-Testment il-Ġdid (2. vol. 1912-1914) u t-Testment Qadim sas-Salmi 1918-1934. Fiha kien stam- pat it-test Latin naħa u t-traduzzjoni Taljana n-naħa l-oħra tal-Martini riveduta b'kummenti aktarx konservattivi. Ma' dawn inżidu wkoll Kornelju u Lapide 'l-hemm u 'l- hawn, Mtl p. 33-47, 73.:7ĠGW 21, 15 p. 326, Ġw 17, 19 p. 279. Ġw 19, 13 p. 302. Eżempji oħra: Mtil pp. 47, 63, 68, 69, 77, 86, 128. 142, 148; Mi23, 7:.5, 47; 8, 5; 9, 9; 10, 4; 15, 39; 18, 24; 24 38; 29, 32; 27, 52; 27, 57; 23, 5; Mk 12, 33; 15, 47; Ġw 5. Ġw 9, 24 p. 162, Hawn Ġ.M.A. idaħħal nota fuq oħra dwar Malta. Eżempji oħra: Mti p. 88; 5, 18; 13, 22; 14, 18; 16, 35; 28, 7.8.30. 81.--K. Sant: It-Traduzzjoni tal-Bibbja u l-Ilsien Malti 1810-1850, Malta: The Roval Universitv of Malta, 1975 p. 31. Ġ. Vassallo: Il-Muftieħ. tal-Kitba Maltija, Malta 1901. A. Cremona: Ġanni Vassallo f'Antoloġija ta' Proża. Mt2 9, 18 p. 72, Tradotta wkoll: Sultan (Ġw 12, 31) ħakem (MiŻ 9, 23) sajjied (Mtl 9, 23). Miż 26, 3l p. 219. Eżempji oħra: Mt2 12, 41; 27, 10; Mk 4, 39; Lq 4, 12; 10, 38; 12, 21; Ġw 1, 47; Atti 19, 2. 46 p. 239; Ġw 1, 41 p. 30. Ġw 13, 1 p. 222. Lq 11, 5 p. 159. Mil-p. 'Iżda jekk dari kienu jifhmu ħafna dan l-ilsien (Latin) mhux hekk fi żmenijietna; u ghalhekk tkun ħaġa wisq xierqa u meħtieġa, li l-poplu, għall- anqas. nhar ta' Ħadd, jisma' mill-fomm tal-qassis l-Evanġelju bl-ilsien, tiegħu. Għalhekk din l-aħbar nistennuha mwettqa b'digriet ta' Ruma biex il-ponlu Malti bħall-poplu Taljan, nhar ta' Ħadd, f'kull Quddiesa, jisma'; bi lsienu li jifhem, il-biċċa ta' l-Evanġelju li dak in-nhar tkun tmiss'. Il-Ħabib:.213, 25/4/1916 p. 1. , jU 102: Il-Ħabib 142, 24/11/1914 p. 2. Hawn fuq jidhru l-ewwel kumitat ta' l-Akkademja tal-Malti (dak iż- żmien kien jisimha Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti), flimkien mal- membri tal-Kummissjoni li nħatret fl-1920 biex tħejji. t-Tagħrif FUQ IL-KITBA TAL-MALTI. Fosthom jidher Ġużċ Muscat. Azzopardi bħala l-President tal- Għaqda, Mix-xellug għal-lemin (bil-wieqfa): Ġużċ Micallef (Kumitat), Rog. Cachia (Kumitat), A.M. Borg (Kumitat), F.S. Caruana (Segretarju, Kumitat), Ġużċ Micallef Goggi, P.P. (Kumitat); (bilqiegħda): Ġużċ Darmanin-Demajo, P.L. (Kaxxier, Kumitat), Mons. Dun Karm Psaila (Kumitat u Kummissjoni), Kav. Ġużċ. P.L. (President, Kumitat u Kummissjoni), Ġanni Vassallo (Kummissjoni), Ninu Cremona (Kumitat u Kunmissjoni); —