Stejxin, u l-pawer stejxin taħdem biż-żejt, u ż-żejt qed jispiċċa 1 Il-pitirross 'I pitirrossi ma jiġux Malta fil-Milied aħbarijiet kompetizzjoni 65 x'għandna mid-dinja72 iċ-ċirlew Ħidra Tiċrita daqs Dinja djarju berdwoċer 10 ittra 10 midd idejk 11 Żmien il-Milied huwa żmien sabiħ, żmien tal-vaganzi u żmien tar-rigali u festini. Gawduh kemm tifilħu, u j'alla kull Milied ikun isbaħ minn ta' qablu. Imma tinsewx li bħala membri tal-BirdLife, għandna nagħmlu sforz biex il-Milied ma jkunx ta' ħsara għall-ambjent naturali. Problema kbira hija l-ħela ta' dawl li ssir f'dawn iż-żminijiet. It-toroq mixgħulin jagħmlu sabiħ u jagħtu atmosfera tal-ġenn. Imma dak id-dawl kollu ngħid jien għaliex għandu jibqa' mixgħul il-lejl kollu, meta ħadd ma jkun qed igawdih7 Kultant ngħaddi minn toroq f'xi raħal bil-lejl, toroq baħħ għax kulħadd ikun daħal jorqod, u fuq rasi xorta għaddejjin iteptpu stilel u siġar u xemgħat, eluf u eluf ta' bozoz kuluriti mixgħulin kollha. U għal min7 Għal ħaddi Jien naħseb li dawn id-dwal għandhom jintfew wara ċertu l ħin, ngħidu aħna f'nofs il-lejl. U iva suq, forsi mhux proprju f'lejlet il-Milied għax dakinhar joħorġu n-nies għall-quddies ta' nofs il-lejl eċċ. Imma tafu x'irrid ngħid. L-istess fid-djar tagħna. Min iħobb l-ambjent ma jħobbx il- :: ħela. Għalhekk dwal u tiżjin fit-twieqi u galleriji għandna nitfuhom :.- għal ħin l-irqad. Kieku kull familja tagħmel dan, ara kemmjonqos :: il-kunsum ta' enerġija f'dawn il-ġranet. : Donnu ftit nies għadhom indunaw li l-elettriku jiġi mill-pawer mid-dinjal Barra minn hekk, kull qatra żejt li tinħaraq qed tkompli tniġġes l-arja. Jaqbel għalhekk li l-elettriku nużawh bil-għaqal. Il-Milied it-Tajjeb, ħbieb. Għalikom, għall-familja tagħkom… u għall-ambjent naturali ;-) q (robin) huwa bla dubju l-iktar għasfur popolari mal-Maltin, kemm għax narawh fuq il-kartolini tal-Milied u anke għax il-BirdLife ilha 1 s-snin tgħallem dwaru fl-iskejjel. Kontra dak li jaħsbu hafna nies, il- Sakemm mhux speċifikat mod ieħor, l-isem BirdLife f'dal-magażin jirreferi g Malta. Materjal mill-magażin jista' jiġi kkupjat sakemm mhux għal skopijiet kummerċjali, sakemm jissemma' l-isem Il-Ħuttafa u sakemm tintbagħat lill-BirdLife kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Publikazzjoni: BirdLife Malta, Diċembru 2004 Disinn u produzzjoni: Victor Falzon. Ritratt tal-faċċata: Denis Cachia biss, imma jiġu f'Ottubru u jibqgħu hawn sa Marzu. Jekk inħalluhom… Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-tmintax. Norganizzaw ħarġiet : fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, serati kraft u nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-maġażin Il- : Ħuttafa kull xaharejn għall-membri, .u nagħmlu ħendawts u logħob:għal waqt xi-attivitajiet. Sħubija fi: Klabb Ħuttaf hija Lm2 fis-sena. Il-Ħuttafa 667 Novembru - Diċembru 2004 Għat-tieni sena, fir-riserva tas-Simar reġgħet tfaċċat tikber pjanta stramba ħafna. Hija tip ta' faqqiegħ (mushroom) li s'issa mkien m m'għadha nstabet f'Malta. L- B : s ewwel li ndunajna biha kien daż-żmien is-sena l- oħra (2003). Mad-daqqa t'għajn din il-faqqiegħa taħsibha musmar kbir (xi 10ċm) imsaddad li xi ħadd deffes fl-art, għax il- Dinja Waħda £ f spiċċat b'suċċess fit- : f 30 Ottubru 2004, sena eżatt wara lill- bdiet. Dis-sena $ ħadu sehem 835 iu skola primarja, : numru rekordi Minn dawn, 30 skola ħadu t-trofew tad-deheb, 12 ħadu l-fidda u 12 oħrajn ħadu l-bronż. L-aktar tliet skejjel li tellgħu punti kienu St. Joseph Blata l- Bajda (3715), il-Primarja tas-Siġġiewi (2619) u l-Kulleġġ De la Salle (2515). Prosit lill-iskejjel, lill-studenti u lill- għalliema li għamlu Dinja Waħda suċċessi U grazzi. kappell tagħha żgħir u proprja ras ta' musmar. L-isem xjentifiku tagħha huwa Battaraea phalloides, imma naturalment aħna laqqamnieha musmarl Nixtiequ ngħidu grazzi lill-ħbieb tagħna Edwin Lanfranco u : Michael: Briffa, li 4 kkonfermawlna l-ispeċi. Twaqqfet għaqda ġdida jisimha Velp for Helpl biex tiġbor flus għall-kura ta' annimali bħal klieb u qtates fil- bżonn. Aħna ta' Klabb Ħuttaf nawgurawlhom minn qalbna kull suċċess. BEs VIJAAG Did-darba għandna 10 borok (: papri selvaġġi) BRERBEŻ moħbijin fit-taħbila ittri. It-tweġibiet jistgħu jkunu JIDIEEHL- mimdudin, weqfin jew imxattrin, bis-sew jew ta' wara l- x A W u S l R E K L quddiem. Tqasqsux il-magażin - agħmlu kopja tal- E NI kaxxa bit-tweġibiet u ibagħtuhielna fl-indirizz paġha 2. GUERRLEA LP 2 l Jew inkella skenjaw it-taħbila u ibagħtuha bl-imejl lil HSOKRĦRAAENCU il-huttafa C birdlifemalta.org BIRRORMVA L-M Min jirbaħ nibagħtulu sett kartolini tan-natura. GIOBEtRE/Żi Ċans għandkom sa 20 Jannar 2005 FPAOWMWU N X DUDTITKFPR BORKA SEWDA PALETTUNA NWQABFK SILFJUN EWROPEW SARSELLA indi A BRAJMLA RASHA SEWDA BRAJMLA DXxXT SARSELLA ĦAMRA KULUVERT KULUVERT GRIŻ SILFJUN Ir-rebbieħa ta' Komp 64 huwa KELTON MIZZI minn Pembroke. Prosit Kelton, il-kartolini daqt ikunu għandek. karta. €) riċiklata Ħbieb fil-bżonni Ftit'ii barra mix-xatt ta' Whangarei, fi New Zealand, xi xaharejn ilu, erba' għawwiema dar għalihom kelb il- baħar mir-razza Great White. Kienu għawwiema tajbin (fil-fatt kienu lajfgards qed jittrejnjaw), imma ma' kelb il-baħar m'għola sular tista' tkun kemm tkun tajjeb. L- għawwiema ppanikjaw… Imma f'daqqa waħda waslet l-għajnunal Nofs ki tużżana dniefel tfaċċaw ħdejn l-għawwiema, u bdew iduru magħhom dawra tond, u jagħmlu kjass sħiħ fl- iima b'denbhom. Din it-tattika serviet biex il-kelb il- baħar ma setax jersaq lejn l-ghawwiema. Id-dniefel baqgħu sejrin b'din l-imġiba sakemm l-erba' bnedmin waslu l-art u telgħu, qawwijin u sħaħ. U skond ix-xjenzati, din mhix l-ewwel darba li ġrat. il-Ħuttafa 65: Novembru - Diċembru 2004 Matul is-sena l-oħra nstabu total ta' 13,000 annimal a ġdid fil-baħarl Sewwa smajtu: tlettax-il elfl Kollha ġoddal Dawn is-sejbiet huma riżultat ta' proġett jismu Census of Marine Life (COML), proġett li jiġbor fih xjenzati tal-baħar minn 70.-pajjiż. L-iskop tal-proġett huwa li nitgħallmu iktar x'hemm jgħix fil-baħar. Ħafna minn dawn il-ħlejjaq ittellgħu minn fond ta' 1000m, 2000m u iktar. Il-biċċa l-kbira huma żgħar u mikroskopiċi, imma hemm ukoll numru sabiħ ta' ħut ġdid li x-xjenza kienet għadha ma tafx bih. Bħalissa nafu bl-eżistenza ta' xi 15,500 speċi ta' ħut differenti fid-dinja. Jikkalkulaw (i sa ma jispiċċa l-proġett H COML fl-2010, in-numru jkun tela' għal 20,0001 Kos, kemm għad hemm affarijiet li ma nafux, huxl Il-hobbits (kienu) jeżistu Qed jgħidu li hija l-IKBAR sejba xjentifika tas-seklu… Ġo għar fil-gżira Flores fl-Indoneżja, studjużi tal-fossili sabu għadam ta' speċi ġdida ta' bniedem. Dan l-għadam għandu tliet affarijiet speċjali. L-ewwelnett huwa għadam ta' bniedem żgħir, mhux żgħir fis-sens li għadu ma kibirx, imma żgħir fis-sens li kienet razza li tibqa'żgħira, jiġifieri mhux itwal minn metrul Hekk hu, daqs il-hobbits tal-film Lord ofthe Ringsl It-tieni ħaġa hija li dan il-bniedem kien intelliġenti biżżejjed biex jibni d-dgħajjes li wassluh fuq dil-gżira, u biex jagħmel għodda tal-ġebel, li l- ki fdalijiet tagħhom instabu qrib l-għadam. ei a It-tielet ħaġa ta' l-għaġeb hija li dawn in-nies żgħar, li ngħataw l-isem. qir jaħsbu li kien Homo floresiensis. Mhux xjentifiku Homo floresiensis, kienu għadhom jeżistu sa 12,000 sena ilu. eżatt Frodo Baggins..l U din veru ħawdithom lill-istudjużi, għax dejjem ħasbu li l-ispeċi tagħna Homo sapiens ilha l-unika speċi 27. Filippini. umana għal dawn l-aħħar 30,000 sena. Mid-dehra se ; jkollhom jerġgħu jiktbu l-kotba mill-ġdid. X'jonqos7 Li jsibu xi familja hobbits ħajja fil-foresti l : qalb l-muntanji7 Min jafl In-nies li jgħixu Flores ; i New għandhom Ħafna leġġendi fuq bnedmin żgħar. Huma 7 Indoneżja: Guinea jgħidulhom Ebu Gogo, li tfisser 'nanna li tiekol kollox'l 7 ii , Għax skond huma, dan il-bniedem żghir jiekol kollox - Flores — anke tfall i Ti SĠEJN BIJEMI 87P.I karta KI) riċiklata Ga ni Xi 15-il sena ilu, f'Malta seħħet rivoluzzjoni fl-istudju ta' l-għasafar. Xi membri ta' l-MOS (l-isem antik tal-BirdLife) skoprew li l- berdwoċing mal-baħar joffri Fil-bidu kienu : jmorru l-Qammieħ imma maż- żmien esplorajna postijiet ġodda bħall-Għallis, il-Qawra, Delimara u l-ponta ta' Sant lermu fil-Belt. Indunajna li ħafna għasafar li konna naħsbuhom rari fil-fatt ipassu regolarment minn fuq il- baħar. Fost dawn hemm iċ-ċirlew. Iċ-ċirlew ikun qisu gawwi, imma iktar żnell u b'titjira eħfef. Ħafna drabi narawh mill-bogħod u diffiċli tagħrfu. Mhux ta' b'xejn ; ħafna berdwoċers flok tromba : jużaw teleskopju, għax dan ikabbar iktar. F'Malta jidhru diversi ċirlew, li nistgħu naqsmuhom fi tliet gruppi: iċ-ċirlew ta' l-għadajjar, iċ-ċirlew tal-baħar il-kbar, u-ċ-ċirlew tal- baħar iż-żgħar. Iċ-ċirlew ta' l-għadajjar huma żgħar u jbejtu ma' l-ilma ħelu jew salmastru. F'Malta ma jbejtux imma xorta naraw tliet speċi minnhom, x'aktarx ipassu fuq il-baħar. L-iktar komuni hija ċ- 4 ċirlewwa sewda, li tidher fis-sajf u l-ħarifa. iċ-ċirlewwa tal- ġewnaħ abjad hija skarsa u tpassi fir-rebbiegħa u l-ħarifa. Iċ- ċirlewwa tal-mustaċċi hija rari u ' tista' tidher minn April sa Ottubru. : Dawn it-tliet speċi jixxiebħu sew u l-kuluri tagħhom jinbidlu ħafna minn staġun għall-ieħor. tagħrafhom trid gajd tajjeb u esperjenzal Iċ-ċirlew tal-baħar il-kbar ibejtu max-xatt, u f'Malta narawhom fi żmien il-passa. Tliet speċi jidhru Iċ-ċirlewwa tax- i xitwa tidher kważi s-sena kollha, l-iktar fil-ħarifa u x-xitwa. Hija pjuttost komuni u ġieli narawha tpassi fi qtajja' f'forma ta' linja, ftit 'il fuq minn wiċċ il-baħar. Iċ- ċirlewwa geddumha oħxon hija skarsa u tpassi kważi s-sena ; Tixbaħ ħafna liċ-ċirlewwa i tax-xitwa imma mill-viċin taralha munqarha oħxon u iswed (ta' l- oħra jkun irqiq bil-ponta safra). Iċ- ċirlewwa prima hija forsi l-iktar waħda faċli biex tagħrafha għax kbira ħafna u għandha munqarha oħxon u aħmar. Hija skarsa u tidher l-iktar fir-rebbiegħa u l- ħarifa. Speċi oħra li tidher fis-sajf u waqt il-passa hija ċ-ċirlewwa żgħira. Din qabel konna naħsbuha rari imma lium narawha kważi kull sena. Faċli , Mark Antħonv Falzon tagħrafha għax żgħira ħafna. Xi ċirlew ieħor li ġieli deher Malta hu ċ-ċirlewwa tal-baħar u ċ-ċirlewwa roża, imma dawn rarissmi u diffiċli tagħrafhom. Minn żmien għal żmien jitfaċċa xi ċirlew fir-riservi tal- BirdLife u allura nkunu nistgħu narawhom mill-qrib jittajru u jistadu għall-ħut. Għadni niftakar sew ċirlewwa tal-ġewnaħ abjad li darba tatna spettaklu l-Għadira, togħdos għall-bużaqq. Bilħaqq, l-għasfur fuq l-arma tal- BirdLife huwa… RU ċirlewwal Ġ riċikiata 6 Sensiela ġdidal GA il-Ħuttafa 65: Novembru - Diċembru 2004 Alison Buttiġieġ tikteb dwar l- aqwa postijiet fid-dinja naturali. Il-Galàpagos huma grupp ta' gżejjer vulkaniċi fl- Amerika t'Isfel, sewwa sew fuq il-linja ta' l-ekwatur fl-Oċejan Paċifiku, xi 1000km 'l barra mix-xatt ta' l- Ekwador. Bix-xieraq niftħu din is-sensiela b'tagħrif dwar dan il-post għax ftit hawn postijiet li nisslu daqstant interess fost ix-xjenzati. Fil-fatt, waħda mit- teoriji l-iktar importanti tax-xjenza - il-famuża teorija ta' l- evoluzzjoni U S- selezzjoni naturali ta' Charles Darwin - kienet kellhom jadattaw għal dan l-ambjent. Biż-żmien, tant ispirata proprju min-natura tal-Galàpagos. : inbidlu li saru speċi ġodda (— evoluzzjoni). L-ispeċi Il-Galàpagos qatt ma kienu magħqudin ma' d-dgħajfa li ma rnexxilhomx jadattaw, għebu għal kontinent, allura l-flora u l-fawna jew taru, jew għamu dejjem (— selezzjoni naturali). jew inkella inġarru mill-kurrent. Il-kundizzjonijiet li: Ħafna mill-pjanti u l-annimali tal-Galapagos huma sabu fuq dawn il- endemiċi, jiġifieri ma jeżistu mkien aktar fid-dinja. Il- , gżejjer kienu ħarxau fawna tal-Galàpagos hija unika għal raġunijiet varji, differenti, allura : fosthom in-nuqqas ta' predaturi. Hemm fkieren ta' l- : dawkli waslu hawn. artġganteski', ħafna rettili, fosthom igwani tal-baħar, / ħafna speċi ta' għasafar, dniefel, balieni, bumerini u ħut. Tgħix ukoll speċi ta' pingwin iva, hawn pingwini li jħobbu jixxemxu u joqogħdu għas-sħanal Hemm ukoll tip ta' għasfur ta' l-għana li jixrob id-demm ta' għasafar oħra - vampiril Ataw ftit kemm kellhom jadattaw biex jgħixu hawnl B'xorti tajba l-gżejjer Galàpagos huma protetti, u nisperaw li l-istudji u l-isforzi li qed isiru jgħinu biex dawn jibqgħu l-ġawhra naturali li huma lium. il-Gurat tad-Deżert il-ġurat tad-deżert (desert locust Schistocerca gregaria) huwa ġurat naqra kbir li jgħix fl-Afrika. Il-kuluri tiegħu ivarjaw ħafna, minn kannella sa isfar u anke aħmar. Dan jgħix f'żewġ 4 forom, ftit jgħixu solitarji, jiġifieri weħidhom, u oħrajn gregarji, jiġifieri jgħixu fi gruppi. Kultant dawn il-gruppi jkunu tant kbar li jiffurmaw sħab sħiħ ta' ġuratil Meta l-klima tkun ideali, il-ġurati jingħaqdu minn postijiet differenti, u jbidu l-bajd kollha ħdejn xulxin. Meta jfaqqsu, iż- żgħar ikunu sofor u differenti mill-adulti. Dawn il-ġurati żgħar flok jinfirxu jibqgħu flimkien fi gruppi. Meta jikbru, itiru distanzi twal ħafna u jingħaqdu fi gruppi ikbar u ikbar. Din is-sitwazzjoni ġeneralment iddum xi ftit snin, u meta jkunu miġburin fi gruppi hekk kbar, dawn il-ġurati jagħmlu ħafna ħsara lill-biedja tal-pajjiż, għax bejniethom jieklu kwantità kbira immens ta' ħxejjex. Meta fl-Afrika jkun hemm infestazzjonijiet bħal dawn, xi ġurati jaqsmu l-Mediterran u jaslu anke fix-xtut ta' l-Ewropa, inkluż Malta. Dawn l-aħħar sentejn kien hawn ħafna każi ta' dan il-ġurat f'Malta. Perċ n-numru li jasal hawnhekk huwa żgħir ħafna u ma jagħmilx ħsara. faċli wkoll tagħrfu minn dawn id- dbabar fuq il- ġwienaħ kata € riċiklata Il-Ħuttafa 65: Novembru - Diċembru 2004 daqquqa tat-toppu glenn ellul pitirross ' daniel bezzina 8 sponsun ; gianluca F pollacco m4 i ħuttafa L david attard 12 monakella mandv żammit 10 ĠAR narċis L f daphne ka pollacco 8 Ibagħtuina t- tpinġijiet tagħkoml (basta mhux pets u annimali domestiċi). Tinsewx isimkom, l-età u isem l-annimal jew pjanta russett griż odette pulċ Dawn huma r-riżultati ta' l-aħħar servej bl-imejl, li kien dwar jekk jiġukomx pitirrossi fil-ġnien. Mosta ' B pitirrossi Ħamrun ; 1 pitirross Mellieħa / 1 pitirross San Pawl tat-Tarġa 1 pitirross Alison Buttiġieg kreaturi mill-ħrejjet $ Smajtu żgur bl-eroj famuż Ħerakles, jew Ħerkules kif kienu jsejħulu r-Rumani. Darba Ħerakles (f'mument ta' ġenn li daħħlet fih Ħera r-reġina ta' l-allat Griegi) kien qatel lil martu u lil uliedu. Bħala kastig kellu jagħmel tnax-il intrapriża impossibli, It-tieni waħda minn dawn il-biċċiet xogħol kien li joqtol lil Ħidra. Ħidra kienet serp ġgantesk li tgħix fl-ilmijiet f'post jismu Lerna. Ħidra kellha disat irjus, imma mhux dak kien l-impossibli - l- impossibli kien li toqtolhal Dan għaliex kull darba li Ħerakles kien jaqtgħalha ras kienu jitfaċċaw tnejn ġodda flokhal U kellha ras minnhom kienet immortali. Ġietu idea, u kull ras li beda jaqta', kien fil-pront jaħraq il- ġerħa b'torċa nar. B'hekk waqqaf l-irjus ġodda milli joħorġu. Imma kellu problema oħra. Ħera ma kinitx taħmel lil Ħerakles, u bagħtitlu granċ enormi biex joqgħod joqroslu saqajh u jfixklu fil- ġlied kontra Ħidra. Ħerakles rifes lill-granċ, faqagħlu l-qoxra u qatlu (Ħera mbagħad bidlet lil dan il-granċ fil-kostellazzjoni Kanċerl) Wara li Ħerakles qata' l-irjus kollha u ħarqilhom il-ġerħa, kien jonqos ir-ras immortali. Din għaddasha fit-tajn u poġġa fuqha blata kbira. B'hekk bis-saħħa ta' Ħerakles, Lerna ħelset minn mostru orribli. karta. £3). riċiklata Ħbieb Falkunil Malta72 Malta fiha 316kmż, Tafu kemm tagħmel xita Malta'7 Kull sena tinżel madwar 600mm (0.6m) xita. Tafu x'perċentwal ta' Malta huwa mibni7 Xi 3096. Mela, li kieku kellna niġbru l-ilma kollu tax-xita li taqa' fuq il-bini u fit-toroq tagħna, din tiġi (ftit Maths)… Issa, aqtghu ftit kemm nużaw ilma f'Malta u Ghawdex72 Madwar 20miljun m' ilma fis-senal Mela x'inhul Dil-figura mhux jien ivvintajtha, tafux, imma maħruġa mill-Uffiċċju Nazzjonali ta' l-iStatistika. Jekk qed nieħu xi żball ikkoreġuni, imma skond kif ħdimtha jien li kieku niġbru l-ilma ta' sena jkollna biżżejjed ilma għal kważi 3 snini Loġikament mhux possibbli li tinġabar ix-xita kollha. Imma mqar jekk tinġabar ix-xita li taqa' fuq nofs il-bini u t-toroq (- 28 miljun m$), U MINN dan jintilfu 3090 minħabbà evaporazzjoni, toqob fil-kanen eċċ, xorta jkun għad fadal l-20 miljun m' li għandna bżonn. X'jonqos ngħid7 Li kull sena Malta tonfoq Lm7,400,000 tafu fuq x'hiex7 Biex tibdel l-ilma bahar f'ilma għax-xorb. B'dawk il-flus, f'sena waħda nirranġaw il-Magħtabl U f'sena oħra nduru dawra tajba mal-Buskett, flok inħalluh jiddegrada kif qed jiġrilut Saffru saftrul Imma sadattant jekk id-dar għhahdkom bir, qisu li tużawh; u meta tikbru u jkollkom dar tagħkom, aisu li jkollkom bir fiha u tużawh ukolli Tafu kemm hi kbira. — Saħħiet EĊĊ : kotba li jingħata kull sena iill- : l-iktar għall-ambjent naturali. ; Prosit Simon. Żgħażagħ BirdLife Malta ELISABETH COXON AWARD Simon Sultana (ħafna minnkom. tafuh) rebaħ l- Elisabeth Coxon Award għas- sena 2003. Dan huwa premju ta' membru tal-Falko li jkun ħadem Tgħid min ħa jieħdu dis-sena2 Elisabeth Coxon kienet membru Ingliża li għenet ħafna lill-BirdLife. Dan il-premju l-ewwel li ngħata kien fl-1987 lil ċertu Alex Casha, u ma morniex żmerċ - illum Alex huwa wieħed mill-managing wardens fir-riservi ta' l- Ghadira u s-Simari Grazzi lil dawk il-membri tal-Falko li marru jagħtu daqqa t'id fit-taħwil ta' siġar : fil-Foresta 20001 Bis-saħha tagħkom, il-proġett kompla , kiber. karta. £g. riċiklata Ix-xemx hija essenzjali għall-ħajja fuq din id-dinja. Imma x-xemx tista' wkoll teqridha dik l-istess ħajjal Skond x'jolqotnal Mix-xemx joħorġu ħafna tipi ta raġġi, fosthom uħud li jagħmlu ħsara kbira, bħal ċerti tipi ta' radjazzjoni ultravjola (ultraviolet 2 UV). Li jsalvana minn dawn ir-raġġi perikolużi huwa gass jismu ożown (jew ożonju jew ożon). Xi 15-35km 'l fuq minn wiċċ id-dinja nsibu saff minn dan l-ożown li jiffiltra r-raġġi tax-xemx qabel dawn jaslu fid-dinja - raġġi li mhumiex perikolużi igħaddu mentri dawk li jaqilgħu l- inkwiet jinżammul L-ożown jifforma u jintilef fl- atmosfera bi proċessi naturali. Normalment, dawn iż-żewġ proċessi huma bbilanċjati, u il-livell ta'ożown jibqa' ftit jew wisq l-istess. IMMA sfortunatament, l-istorja ma tiqafx hemmi Fl-1985, xjenzati ndunaw li fuq l-Antartika, dan is-saff ta' gass protettiv kien qed jirqaq ħafna -— qisu kien hemm toqbal Għall-ewwel ħasbu li kien xi żball għax ħadd ma basar li das-saff seta' jonqosl imma biż-żmien ikkonfermaw li vera kien qed jonqos. U sirna nafu għalfejn ukoll. Qatt smajtu bis-CFCs7 Is-CFCs (ChloroFluoroCarbons) huma kimiċi li holoq il-bniedem biex jużahom fi friġis, laned tas-sprej, il- fowm li jippakkjaw bih, u diversi prodotti oħrajn: Affarijiet utli ħafna kieku, imma meta dawn ic-CFCs itiru 'l fuq fl-atmosfera u jiltaqgħu ma' l-ożown, jibda l-inkwiet. il- klorina li fihom dawn il-kimiċi tattakka l-ożown u tibdlu f'ossiġnu b'rata tal-biża' - atomu wieħed ta' klorina kapaċi jeqred 100,000 molekula ta' ożowni Naturalment jekk jisparixxi l- ożown, ir-raġġi UV-B ma jsibux x'iwaqqafhom u jibdew jgħaddu u jaslu f'wiċċ id-dinja. ir-raġġi UV-B huma perikolużi immens għall- bniedem u għal diversi pjanti u annimali, għax jikkawża l-kanċer tal-ġilda. X'qed isir allura2 Minn mindu sabu din it-'tiċrita' fl-ożown, saru diversi inizzjattivi biex jitwaqqaf l- użu tas-CFOCs u prodotti oħra li jeqirdu s-saff ta' l-ożown, imsejħa ozone-depleting substances. Fl- 1987, per eżempju sar ftehim imsejjaħ il-Montreal Protocol, Il- pajjiżi li ffirmawh wegħdu li jnaqqsu l-użu ta' CFCs u ozone-depleting substances. Malta wkoll iffirmatu dat-trattat. Ħafna prodotti li qabel kienu jużaw CFCs. illum jħaddmuhom b'kimika lima teqridx l-ożown. Għalhekk per eżempju karta € riċiklata fuqhom ikollhom miktub CFC-free jew ozone-triendiv Tgħid kapaċi jirkupra s-saff ta' l- ożown mill-ħsara li saritlu Iva u le. Ma nistgħux inġibu lura l-ożown li diġà ntilef - dak irid jifforma waħdu. Imma jekk inwaqqfu l-gassijiet qerrieda kollha milli jaslu fl- atmosfera ta' fuq, l-ożown għandu mnejn jerġa' lura għan-normal sa xi s-sena 2050. Imma l-użu ta' prodotti qerrieda, għalkemm naqas, għadu ma waqafx għal kollox. Iktar ma ndumu naħsbuha, iktar dik it-tiċrita se ddum ma tissewwa. OI ittra Il-Ħuttafa 65: Novembru - Diċembru 2004 berdwoċer il-passa tat-tajr tal-priża ma tantx kienet spettakolari. Għalkemm kellna xi jumejn tajbin ħafna, il-kuċċard u l-bgħadan ħomor passew fl- għoli tant li bilkemm kienu jidhru. Dehru wkoll xi arpi, bgħadan griżi, isqra tal-ħannieqa, isqra ta' denbhom u bisien tar-reġina. Il-gamiem deher f'numri żgħar. Waslu wkoll l- ewwel pitirrossi u diżżijiet u komplejna naraw iktar zizka, speċjalment sofor. Żdiedu l-agretti bojod u l-irsieset griżi, kultant fi qtajjiet kbar. F'Wied il-Luq ġieli niżlu jorqdu iktar minn 3000 ħuttafa u fuq il-Buskett intlemħu qtajjiet ta' rundun żaqqu bajda (l-ikbar qatgħa b'59 għasfur). Waslu wkoll xi ftit kruċjati u ċikonji suwed. Fuq il-baħar għaddew qtajjiet ta' fjamingi u xi borok, l-aktar sarsell. Kompla jidher xi gawwi tal-munqar aħmar, u tfaċċaw ukoll xi għasafar rari bhall-ajkla tal-kalzetti, tudun tas-siġar u rożinjol tax- xagħri. It-tajr tal-priża kaxkar sa l-aħħar tax-xahar. Mal-kuċċard, bgħadan u spanjuletti deher tajr xejn komuni, bħall-bies ta' Barbarija, l-avultun abjad u l-kuċċarda prima. Għaddew ukoll xi ċikonji, irsieset bojod u fjamingi. F'xi ġranet għaddew ħafna mlievez u alwett. L-isturnell żdied bl-eluf. Fuq il-baħar intlemħu speċi differenti ta' gawwi, fosthom il-gawwija rasha sewda, il-gawwija rasha kannella u l-gawwija żgħira. Magħhom dehru wkoll diversi ċirlew u borok, fosthom sarsell aħmar, silfjuni u brajmliet ħomor. Għasafar oħrajn tax-xitwa li bdew jidhru kienu l-fjamma sewda u ż-żiemel. Kien hawn ukoll ftit buqrajq u rajna l-aħħar qtajja' kbar ta' ħuttaf. Fir-riserva ta' l-Għadira niżlet xifa u baqgħet hemm ix-xahar kollu. F'jum minnhom fis-Simar niżlu 41 agrett abjad u magħhom paletta. L-ismijiet ta' l-għasafar qegħdin skond iċ-Checklist of the Birds of Malta riveduta li ħarġet il-BirdLife dan l-aħħar. Għal kopja tal-ktejjeb bil-posta ibgħat 45ċ (ċekk jew bolli mhux użati) lil BirdLife Malta 57/28Triq Rigord Ta' Xbiex MSD12, jew aqbeż qabża sa l-Għadira f'xi weekend. Grazzil Għażiż Editur, lli membru fil-BirdLife minn mindu ħarġet l-ewwel Il- Ħuttafa, u jien naf kemm rajt bidliet pożittivi fil-BirdLife u fil-mentalità tal-ħbieb tiegħi. Imma l-iżjed li nixtieq nirringrazzja lil din is-Soċjetà huwa għax inħoss li kemm ilni magħha għenitni niżviluppa l-karattru tiegħi u napprezza n-natura tant li ddeċidejt li l- karriera tiegħi tkun fuq stħarriġ u protezzjoni ta' l-ambjent tagħna. Biex nieħu din il-linja jinvolvi ħafna xogħol u studju, imma b'determinazzjoni naħseb li kollox huwa possibli. Nixtieq nirringrazzja lil kul min kien ta' għajnuna, u nħeġġeġ lil kulħadd biex ma jitlifx din l-opportunità ta' tagħlim, u jissieħeb membru biex nissaħħu aktar. Jien nemmen li mhux il-liġi biss tipproteġi l-ambjent, imma hija l-informazzjoni dwaru li ġġiegħlek tapprezzah. Prosit tal-ħidma taghkom tassew. Arnold Sciberras Għadira Waww Arnoldi X'erba' kelmiet sbieħ, xbini U x'unuri Jien min-naħa tiegħi nirringrazzjak ta' kemm ilek membru tissapportja s-Soċjetà għażiża tagħna, u nawguralek kull suċċess fil-karriera li tixtieq taqbad. Moħħna iktar mistrieħ li b'ambjentalisti bħalek fil-linja tal- protezzjoni tan-natura, il-futur ta' l-ambjent naturali f'pajjiżna huwa iktar sod. L-Editur Bħalissa ż-żrinġijiet ikunu xalata sħiħa. Wara n-nixfa tas-sajf, l-ewwel xita jkunu qed jistennewha bil-ħerqa. Insomma, proprjament ikunu reqdin fit-tajnl Għax iż-żrinġijiet b'hekk jibqgħu ħajjin matul in-nixfa tas-sajf. Ikunu f'ħofra fit-tajn, fejn ikunu ġabru ftit umdità madwarhom, kemm kemm iżżommhom ħajjin sa ma terġa' tibda x-xita. Issa li l-art reġgħet ixxarrbet, iż-żrinġijiet ħarġu jixxalaw .. . u jinnamrawl Fl-irqajja' ilma u nixxigħat qalb it-tajn u l-ħaxix fil-widien, ibidu l- bajd, li malajr ifaqqas f'imrieżep. Dawn seba' mitt sena sa ma jtellgħu s-saqajn ħalli joħorġu jaqbżu mill-ilma jfittxu n-nemus u d-dubbien. karta. £B riċiklata 1 dd l €1 8 Janet il-Ħuttafa 65 ' Novembru - Diċembru 2004. €9$ , Gerardi 11 Fanali Kif tagħmel 1 Aqta' biċċa karta tawwalija u itwiha min-nofs. 2 Mat-tinja, qasqas linji dritti (xi tużżana jew aktar). Tibqax taqta sax-xifer nett tal-karta. 3 Iftaħ il-karta. Inkolla flimkien jew stejpilja n-naħa d-dejqa tal- karta. 4 Aqta' strixxa karta 15ċm twila u 1ċm wiesgħa. Bil-kolla jew bi stejpler, waħħalha ma' tarf wieħed tal-fanal biex ikollok minn fejn iddendlu. 5 Agħmel iktar fanali u dendilhom ma' spaga biex iżżejjen il- kamra tiegħek. Għandek bżonn : Fdal ta' karti kkuluriti (bħal dak li nużaw biex ingeżwru r-rigali fihom) 'imqass : kolla jew stejpler e 3 pitazzi 6 stiker bil-kulur e 10 punti fil-Ħuttafattiva Ħajjar lil sħabek u lil ħutek jidħlu fi Klabb Ħuttaf… Tihom kopja ta' dil-formoia biex jimlewha… Imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess… Ibgħat kollox lil BirdLife Malta, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. isem u kunjom indirizz postcode indirizz postcode Ibgħat kollox lil BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12. Tibgħatx flus bil-posta, imma ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) jew 29 bolla tas-7ċ (jekk selt-adhesive tant aħjari). karta. €) riċiklata .:U bħalissa qegħdin bi prezzijiet imraħħsin għal żmien il-Festif' 'ista' tixtrihom mir-riserva ta' l-Għadira jew miċ-Ċentru al-BirdLife f'Ta' Xbiex. Biex tirċivihom id-dar bil-posta, empel 21347646 (Mon-Fri Xam-1pm)