18 KullHadd l KKEQ X'IDENTITÀ GĦANDNA AĦNA L-MALTIN2 Wara l-mewt tal-poeta Oliver Friggieri sar ħafna diskors fuq l-għaqda bejn il-Maltin u l-Għawdxin kif ukoll fuq l-identità. Mhux biss l-Istat ħass li kellu jorganizzalu funeral u l-Knis- ja laqgħetu fil-Konkatidral ta' San Ġwann — l-ewwel darba li poeta kiseb dan il-privileġġ mistħoqq — iżda saħansitra l-istess Prim Ministru ħabbar li diġà kien mexxa biex Heri- tage Malta tibda taħseb għal monument xieraq. Oliver Friggieri, li l-ħafna xogħlijiet tiegħu nqraw u nstemgħu f'Malta għal għexieren ta' snin, sa ma. miet ma waqafx jgħallem, jikteb, jippubblika u jitkellem fuq il-Malti. Charles, kif taħseb li se nibqgħu niftakru lil Oliver Friggieri7 Qabelxejn bħala poeta. Hu st- ess stqarr kemm-il darba li dik kienet l-ewwel u l-aqwa namra tiegħu li resaq lejha b'passjoni li qatt ma heda jħaddimha: F'Malta diffiċli nsibu poeta ieħor li qablu jew warajh se jkun ħalla dan l-am- montta' poeżiji tista' tgħid fuq kull aspett tal-ħajja, dejjem mogħnija b'xi riflessjoni jew morali, imqar jekk tkun fuq dudu. Kiteb qatigħ ukoll fuqna l-Maltin, minn xiex għaddew missirijietna: hu kien iħares lejn l-istorja b'nostalġija pjuttost romantika iżda anki b'ċanfira fejn ħass il-bżonn. Kien iħoss kważi missjoni li kulma jikteb — anki r-ru- manzi — juru kemm huma boloh il-Maltin u l-Għawdxin f'komunità daqstant żgħira li: jkunu mifrudin anki minħab- ba l-politika, l-aktar meta kull Malti u Għawdxi jixtieq il-ġid lil pajjiżna. Oliver kien iħobb lil Malta patrijottikament. u sinċerament u s-sentimenti tiegħu — spiss emottivi — kien jemmen li se jħallihom wara- F'ħajku minnhom (versi qsar fi stil Ġappuniż li ħaddem ħafna Anton Buttigieg) ifak- karna: U wrajh iħalli xkora Ta' sentimenti. Kiteb fuq avvenimen- ti u istituzzjonijiet politiċi, fuq problemi soċjali b'mod l-aktar reali. fejn irrifletta l-ħsieb ta' individwi li mhux dejjem isibu posthom faċil- ment fis-soċjetà. Fuq kollox kiteb ruxmata poeżiji reliġ- jużi, innijiet li bosta minn- hom il-Knisja immużikathom għal-liturġija. Iżda kiteb ukoll fuq Pariġi li tant laqtitu fejn għanna saħansitra fuq il-qa- bar tal-kantanta melankonika Edith Piaf. Kiteb ukoll fuq l-ambjent: Jekk tixtieq tara Bla dubju kien jafu kważi kulħadd. Barra l-familja, il-kollegi u ħbieb — kienu jafuh ħafna studenti/u xandara. L-istoriku Dr Charles Xuereb sar ħabib ta' Oliver fis-snin 60 u matul dawn id-diċennji intervistah kemm-il-darba. Spiċċa biex anki tella' sensiela sħiħa għat-televixin jiddis- kuti miegħu d-destin ta' Malta u l-Malti. F'dawn il-paġni ma' Charles Xuereb se nitkellmu fuq aspetti diversi tal-identità Maltija u dwar kif jaħseb li se tkun fil-ġejjieni. Żewġ poeti li kitbu l-ħajku: Anton Buttigieg, it-tieni President tar-Repubblika ta' Malta, u Oliver Friggieri fl-aħħar tas-snin 70 Lill-katidrali t'Alla Mur fil-kampanja U kiteb fuq l-annimali l-ak- tar il-kelb tiegħu li tant kien iħobb: Tinsiex, niltaqgħu —— F'kull każ fil-bieb tal-Ġenna, Għażiż kelb tiegħil X'tip ta' monument jixraq lil Friggieri7 Wara t-turija daqstant naz- zjonali għal dan l-għannej mibki tal-Maltin jixraq li jkun mafkar nazzjonali. L-Univer- sità ta' Malta, skont ir-Rettur, diġà bdiet id-diskussjoni fuq dan il-memorjal. M'hemmx dubju li għandu jkun hemm Taħdita Akkademika kull sena f'ismu; jixraqlu wkoll xi spaz- ju ddedikat lilu fil-kampus fejn qatta' tant snin ixerred is-sabiħ u l-benna ta' lsienna. Jixraqlu wkoll iżda l-mon- ument pubbliku li nieda l-Gvern. Dakinhar tal-funer- al tkellmet ukoll is-Sindku tal-Furjana li qalet diġà qed jaħsbu biex isibu post fil-Fur- jana stess, barra li jsemmu triq. M'hemmx dubju li fil-Fur- jana — is-subborg fejn twieled u trabba fit-toroq ta' Balzunet- ta — żgur isib postu għax jista' jidħol ma' tant nies magħrufa li hemm il-Mall. Min-naħa l-oħra jekk irridu tassew ngħollu l-idea ta' iden- tità nazzjonali — li tant kien iħobb u xerred hu stess -— ma neskludix. li l-monument isir fil-Barrakka ta' Fuq. Naħseb li wasal iż-żmien li naħsbu aktar fil-fond u fit-tul kif dan il-ġnien fuq il-port jieħu sura ta' Pantheon (post fejn jindif- nu persunaġġi li jkunu taw sehem qawwi għal pajjiżhom u mhux bilfors fil-politika) Malti. Aħna m'għandniex post bħal Ruma u Pariġi (Londra jużaw il-Katidral ta' West- minster) fejn: nagħtu ġieħ lix-xjenzjati, artisti, ħassieba, akkademiċi, eroj, patrijottiċi li taw saħħithom, ħajjithom għall-gżejjer tagħna. Kif tista' l-Barrakka ta' Fuq issir Pantheon Malti allura2 Bil-mod u bla wisq: taqlib imissna nibdew infittxu dawk il-monumenti, plakki u tabelli li fil-Barrakka ta' Fuq jagħtu ġieħ lil-nies li la kellhom x'jaqsmu ma' Malta u wisq an- qas mietu hawn. Eżempji: huma l-għadd kbir ta' memorjali lill-Ingliżi fis-servizzi li mietu 'l bogħod minn xtutna jew mietu hawn qabel waslu jew malli ġew, mingħajr ma taw ebda kon- tribut lokali. Fost dawn: jiġi l-ewwel Clement Martin Ed- wards: (1779-1816) li għandu l-aktar: monument. .promi- nenti quddiem il-lift fl-ispazju grandjuż fejn ħadd iżjed ma jgawdi mafkar ta' dik il-bix- ra. Bir-rispett kollu dan kien is-segretarju tal-ewwel Gver- natur Maitland mhux f'Malta, imma meta kienu Sri Lanka, qabel dal-gvernatur bagħtuh Malta. Edwards kien sfortu- nat għax miet ta' 36 sena iżda ma laħaq għamel xejn għal pajjiżna: Maitland ħass li kel- lu jagħżillu l-aħjar post fil-belt kapitali tagħna. Dan il-mafkar barrani faċilment imur, bl-ak- bar rispett, f'xi ċimiterju tas-servizzi Ingliżi li huma miżmumin tant tajjeb. Ħafna turisti li jużaw il-lift narahom jieħdu r-ritratti miegħu għax jaħsbu li hu marbut ma' Maltal Fil-fehma tiegħi floku jix- raq monument lil Mikiel An- ton Vassalli, li l-Belt ma jidher imkien. Edwards jista' jmur ukoll. fil-ġnien ta' Hastings fejn hemm maġġoranza: ta' figuri Brittaniċi — fil-fatt nem- men li dak il-ġnien imissu jiġbor il-monumenti ewlenin li għandna l-Belt u li huma tal-Ingliżi (bħar-Reġina. Vit- torja) u nagħmluh attrazzjoni kbira għat-turisti Brittaniċi, kompluti bi kjosk u kartolini fejn ikunu jistgħu jittimbraw- hom b'logo speċjali tat-tifkira tar-relazzjonijiet bejn Malta u l-Ingilterra. Xtaqt ukoll ngħid kelma fuq l-għamla tal-monument. Wasal iż-żmien li nkunu ftit aktar kreattivi. Kemm. se ndumu naraw busti jew irġiel weqfin: bil-ġlekk jirraġun- aw waħedhom fuq pedestalli Naħseb li l-poeżija ta' Oliver għandha. tispira ħafna ide- at fil-kompetizzjoni li ġiet imnedija minn Heritage Mal- ta— monument li jagħti ġieħ lill-ilsien Malti wkoll. Tkellimna fuq l-identità. Naf li int tispeċjalizza f'dan il- qasam u għandek ideat li għal xi nies huma kontroversjali. X'jista' jsir iżjed milli Eta KullĦadd 19 nikkontestwalizzaw (fejn hemm bżonn inċaqilqu) xi monumenti barranin, kif għadek kemm għidt u nżidu tagħna' Qabelxejn ngħidlek li f'Mal- ta, awolja mqabbdin sew mal-komunikazzjoni globali — bl-internet, xandir, kotba, satelliti — iżda qisna ma nist- għux neħilsu għalkollox milli nkunu insulari. Tassew li aħna gżira iżda ċerti rjieħ u rwiefen ta' ideat mondjali jdumu ma Nieħdu l-kolonjaliżmu. Wara l-qawmien: tal-Black Lives Matter fl-Istati: Uniti dis-sena feġġ moviment qa- wwi kontra l-iskjavità tal-Af- rikani (li kienu bdewh kum- merċjanti Ingliżi 400 sena ilu u kaxkru bih mijiet ta' snin) u kontra l-kolonjaliżmu. Hawn bil-maqlub. Ninsew l-iskjavitt (li missna ilna li għamilna monument għall-ilsiera koll- ha. ta' żmien il-Kavallieri bi 'għab mal-Ordni f'Ruma) u ninsew is-Suwed (li għadna ma. wasalniex biex naċċet- tawhom mija fil-mija) imma l-kolonjaliżmu għexnieh u al- lajbierek hawn bosta— inkluż storiċi Maltin — li għadhom iqisuh b'barka u jiddefenduh. X'tara ħażin fil-kolonjaliżmu7 Li poplu jibqa, anki wara l-Indipendenza, b'mentalità kolonjali tissejjaħ mill-istort- ku Franċiż Paul Ricoeur 'mar- da tal-istorja'. L-Ingliżi hawn mexxewna minn imneħirna għal kważi 200 sena, għad- dewna passata żmien sa ma tawna ċans nissvernaw lilna nfusna. b'mod limitat fl-1921 u baqgħu jagħtuna u jeħdul- ha: l-kostituzzjoni sakemm prattikament: ħelsu minna meta raw li ma jridux jonfqu iżjed fuqna. Sinċerament ma naqbilx: mal-Integration: li Mintoff xtaq iġib, għal raġuni- jietvalidissimiekonomiċi għal Malta, iżda meta tajniehom test biex naraw hux tassew jixtiqulna : l-ġid, beżqulna fis-sunnarà u rrifjutaw. B'xorti ħażina fil-fehma tiegħi l-Belt Valletta għand- na wisq monumenti kolonja- li ta' propaganda qarrieqa li faċh: ngħaddu mingħajrhom. Biżżejjed tara li għadna qisna boloh, ferħanin b'xi sitt armi enormi tal-monarka Brittani- ka, waħda minnhom quddiem il-gallerija tal-Palazz tal-Pres- ident Malti, li suppost huwa l-ogħla awtorità. L-uffiċċju tiegħu jixraqlu: ħafna iżjed rispett nazzjonali. Meta wara elezzjoni l-Prim Ministru u l-President joħorġu fil-gallerija tal-Palazz. jifirħu bil-poplu, bla ma jridu jbaxxu rashom għall-arma Brittanika fuqil-Main Guard. Hemm armi oħra bħal fuq l-Università l-qadima, fuq il-bini tal-Min- isteru tal-Ekonomija fi Triq Merkanti, kif tidħol fil-Palazz fil-bitħa..kieku jien, wara li nneħħu l-istatwa tar-Reġina minn Pjazza Repubblika, minn dawn l-armi kollha nżomm biss dik l-arma rjali ta' fuq Bieb Vittorja għax tinsab qrib il-baħar fejn fil-Port il-Kbir kien ikollna l-flotta kbira In- gliża tal-Mediterran li ta' min ifakkarha. : Possibbli għad hemm bżonn muru jil kull min jiġi Malta li: l-Belt Valletta għadha Brittan- ika (kif xtaqu huma meta kon- na kolonja)2 Veru li xejn ma jħassar li kiehu hawn il-kolon- niddeċiedu li Valletta tkun ka- pitali tassew tal-Maltin2 Il-bi- lanċ tal-monumenti fil-Belt hu kontra tagħna stess li ngħixu hawn. Għaliex taħseb li għad fadal ħafna Maltin ma jaċċettawx dan l-argument tiegħek2 Ngħiduha kif inhi; mhux kulħadd. Hawn ' bosta li jemmnu li għamilna snin twal nilagħqu lill-barrani u għad- dejna minn ġlidiet politiċi, xi whud imdemmija:bħall-1919, biex irkuprajna ftit. Hawn ħaf- na Maltin u Għawdxin li kburin b'dak kollu li jagħmilna Maltin, iżda fadal numru li tant saru vittma tal-effett li ħalla fuqhom il-kolonjaliżmu (dak kien lis- kop tal-kolonjalisti) li għadhom sal-lum, imqar bla ma jafu, ikasbru dak li jagħmilna Maltin tassew. $ Nieħu l-ilsien: Spiċċajna li ħafna li jitgħallmu l-iskola u jmorru l-università, bla ma jridu jużaw ħafna l-Ingliż. Jien inħobb ħafna l-Franċiż u t-Taljan barra l-In- gliż u l-Malti, Iżda hemm num- ru kbir minnhom li mingħali- homili l-Malti mhux importanti. Jinsew: li l-kostituzzjoni tgħid ċarutondili l-Malti biss hu naz- zjonali. Ma: jistudjawx : il-Malti bis-serjetà waqt li jkunu l-isko- la u biex jgħattu dan in-nuqqas ma jurux rispett biżżejjed lejn ilsienna; Għad hawn stazzjoni- jiet pubbliċi l-ma jistgħux jif- hmu li l-virus hu Covid-Dsatax bil-Malti u jibqgħu jgħiduha bl-Ingliż bħallikieku l-Malti ma jaqdiniex. Kull pajjiż fid-dinja qaleb isem dil-marda fil-lingwa tiegħu minnufih — aħna bqa- jna bil-vizzji kolonjali. Il-monument ta' Edwards quddiem il-lift fil-Barrakka ta' Fuq li miet ftit wara li wasal Malta bla qatt ma ta kontribut lokali. Fioku missna nagħmlu monument lil Mikiel Anton Vassalli jagħmluha bla ħsieb..iżda mhix skuża. Daħħalna swab meta għandna 'kampjun, daħħalna cluster meta għandna 'grupp;, bil-maskra n-nuċċali jiċċajpar mhux jiffoggja.. Bosta f'Malta baqgħu jemmnu li m'hemmx għaliex tirrispetta 'l-Malti għax ma tasal imkien bih. Oliver Friggi- eri tana eżempju kemm inhux minnu. Il-kotba tiegħu kitib- hom bil-Malti u ġew tradotti f'diversi lingwi barranin. Il- Malti ġie rispettat. Is-simboli kemm jgħinu fl-identità Huma l-qofol ta' kollox għax bla kliem u bla sliem jagħtu messaġġ. iL-akbar problema li għandna hu l-George Cross fuq il-bandiera li r-Re Ġorġ VI poġġieh waqt il-gwerra. Fuq bandiera li tgħodd mijiet kbar ta' snin, waħda mill-eqdem fid-dinja, titqies 'sagra' Meta ksibna l-Indipenden- za u sirna Repubblika messu għeb, iżda l-partiti fil-gvern dak iż-żmien beżgħu li jistgħu jnaf- fru 'l-votanti li kienu jaħdmu mal-Ingliżi jew jieħdu xi pens- joni tagħhom. Iżda Ilum spiċċa- Bil-mod u bla wisq taqlib imissna nibdew infittxu dawk il-monumenti, plakki u tabelli li fil-Barrakka ta' Fuq jagħtu ġieħ lil nies li la kellhom x'jaqsmu ma' Malta u wisq anqas mietu hawn jna aħna biss, bħala pajjiż re- pubblikan fid-dinja li għadna nġorru għelm ovvju tal-kolon- jaliżmu. Allura l-bandiera nħalluha ħamra'u bajda biss2 Hekk għannielha Dun Karm. Hekk għamluha missirijietna xi 800 sena ilu. Tajjeb inżidu li l-Georse Cross ma jidentifikana mkien iżjed. is-simbolu tagħna l-Maltin jinsab magħruf ma' kulħadd bħala s-Salib tat-Tmien Ponot. Ma tawhulniex il-Kavallieri — ħadnieħulhom wara. li telqu biex nuru li għalkemm fis-sek- lu 19 sirna kolonja Brittanika, il-vera identità tagħna kienet se tibqa' Maltija. Il-Kavallieri perpru dak is-salib fuq. il- bjut: Maltin għal 300 sena..jl- Maltin għoġobhom (bħalma ta' qabilhom kienu għoġbuhom l-aħmar 'u l-abjad tan-Nor- manni) u għamluh tagħhom, bħalma għamlu l-festa tal-Vi- torja avolja l-assedju kien tal-Kavallieri. llum: mill-futbol sal-arma tal-Kardinal Grech, li għa- du kemm għolla isem Mal- ta fil-Vatikan, nużaw is-Salib tat-Tmien Ponot biex niftaħ- ru li aħna Maltin. Ħadd ma juża l-George Cross. Jgħaddu kemm. jgħaddu. snin, jibqa' mpoġġi hemm mill-barrani u jissimbolizza l-kolonjaliżmu, tant mistmerr illum. Il-midalja kien ħaqqna żgur, iżda post- hom fil-mużewijiet mħux fuq il-bnadar. Qabel ma nifhmu nkunu kburin. b'dak li aħna, ħad- dieħor jibqa' jara fina sens ta' inferjorità u dak żgur mhux se jgħin fl-identità Maltija: