Il-Ħuttafa Numru 149 Novembru — Diċembru 2018 Dil-ħarifa kienet tajba għall-faqqiegħ għax għamlet ftit xita sew. T stramb jismu Anthracobia u nstab jikber f'Foresta 2000. ngħidlek xi ħadd kien qed iqatta' l-karrotti roti roti u waqgħulu kollhal D0) W;, ia ImĦti Haħħħaħħħaħħħaal A 271/( Għoġbitek iċ-ċajta7 a X'ċajta hi7 Qed nidħaq ji b'Father Christmasl Mill-editur r Aħbarijiet EJ Xjenza fin-natura L Mid-Dinja 5 Kun ambjentalist dal-Milied H) BE IT TIT EU Q Fjuri tax-xitwa 7 ISLE) f Kolina u Żeppinu Klni L-industrija tal-laħam 11 USE 12-13 US-EUGEJENETI Al b) Starfish and sea urchin 16 Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat il Ta o o IĊ ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. JU ET a o TIT A Toto tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eve View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Narmaw bird-table fil-ġardina, fil- / Inħawlu pjanti li jagħmlu l-frott fix- bitħa, fuq il-bejt, fil-gallerija, anke xitwa, bħal deru, liedna, żagħrun, fit-tieqa. rand, riħan, żebbuġ u pajżana. AT EJ EN iet Ta' Xbiex XBX 1120 G BirdLife Malta, Diċembru 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Kemm tleqql fera twa Barvscapus ecballii huwa l-isem ta' speċi ġdida ta' żunżana li nstabet Malta. Ġdida mhux biss għal Malta imma ġdida wkoll għax-xjenzal f Din iż-żunżana hija żgħira ħafna — xi 2mm kollox — U hija 'parassita fuq in-nannakola tal-faqqus il-ħmir $, (gourd ladvbird). Il-larvi taż-żunżana jiżviluppaw fil-4. fosdqa tan-nannakola u ftit ftit jikluha minn ġewwa. U mill-fosdqa flok toħroġ nannakola toħroġ partita żnażan. Kollox fuq medda iżgħar minn munita tal-1ċl Iż-żnażan tal-ġeneru Barvscapus huma lkoll żgħar ħafna u trid mikroskopju biex tistudjahom. L-ispeċi l-ġdida ssemmiet ecballii għall-pjanta tal-faqqus il- ħmir (squirting cucumber Ecballium elaterium li fuqha tgħix in-nannakola. Din iż-żunżana nstabet f'Ħaż-Żebbuġ u skoprieha l-ħabib tagħna Thomas Cassar, entomologu żagħżugħ Barvscapus ecballii Jekk fil-jiem li ġejjin tkunu l-Belt Valletta fi nżul ix-xemx (4.30pm — 5.00pm), tinsewx tħarsu 'l fuql Għandkom taraw ruxxmata zizka bojod deħlin itiru għall-irqad. Iz-zakak abjad (white wagtail) huwa għasfur żgħir b'denbu twil. Matul il- jum ikun mifrux mal-kampanja jfittex x'jiekol imma filgħaxija jinġabru eluf biex jorqdu f'siġar folti. Fil-Belt kull filgħaxija jidħlu jorqdu 'l fuq minn 10,000 zakak abjadi Tul ix-xitwa kollha. Il-familja tan-naħal u żnażan hija kbira ħafna b'iktar minn 150,000 speċi madwar id-dinja. F'Malta għadna ma nafux l-ispeċi kollha li għandna, imma għandna żgur mijiet. U kif taraw minn din il-paġna, in-numru għadu qed jikber. F'Awwissu li għadda l-awturi kienu fil-ġnien jieħdu r-ritratti ta' żunżana taz-zokk tirrombla t-tajn (ara r-ritratt tond) biex tibni l-bejta. Wara ftit indunaw li kien hemm mhux tip wieħed imma żewġ tipi ta' żnażan jirrumblaw it-tajnl Jixxiebhu imma mhux l-istess: waħda minnhom (ara r-ritratt kbir) kienet ikbar u iktar skura mill-oħra. Wara ftit riċerka sabu li ż-żunżana l-kbira kienet fil-fatt blackand- Jj-———— vellow mud-dauber Sceliphron caementarium. Mid-dehra din hija (Agata oħra f'utimont speċi ġdida għal Malta u nistgħu nsejħulha żunżana taz-zokk kbira. iġeneru. L-ewwel miż-żewġ kelmiet li jiffurmaw l-isem xjentifiku ta' annimal jew pjanta, pereżempju Erithacus (ġeneru) rubecula (speċi), li huwa l-pitirross. Peter u Svivia, Maris u Skv huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natural Xjenza fin-natura Kien Ħadd f'Diċembru. L-erba' tewmin kienu qegħdin fir-riserva naturali tas-Salina. Svivia kienet ġennithom biex imorru s'hemm ħalli jieħdu sehem fl-isfida Xjenza fin-Natura tal-BirdLife. Kellhom isibu xi ħaġa fir-riserva li torbot max-xjenza. Svivia kienet ċerta li se jirbħu l-kompetizzjoni minħabba s-seħer li hi, ħuha Peter u sħabhom Maris u Skv kellhom man-natura meta l-erbgħa jkunu flimkien. Kienu mixjin mal-passaġġ id f'id, jisimgħu l-ilħna tal-mijiet ta' għasafar li kienu qed jistrieħu fis- salini. Resqu lejn ringiela gawwi bilwieqfa fuq ċint bejn salina u oħra, waħda wara l-oħra. Maris daħqet 'Ara daqsxejn kif joqogħdu — kollha jħarsu l-istess naħaf' Dak il-ħin it-tfal semgħu geġwiġija ilħna lejn nofs ir- ringiela, hekk kif waslet u poġġiet gawwija oħra. Svivia ndunat li din kienet gawwija żagħżugħa tal-ewwel sena… u kienet poġġiet bil-kontral 'Durl Durl Durl Ħares bħalna, belhaf' 'Munqarek lejn ir-riħ, ruħi, ħalli r-riħ ma jħarbtlekx ir-rix. ' 'Wiċċek lejn ir-riħ, ħi, ħalli x'ħin ittir ir-riħ jgħinek togħla, inkella jarmik għal wiċċeki' It-tewmin ħarsu lejn xulxin u 'XJENZAT' għajtu flimkien. Svivia malajr niżżlet fuq karta kif il-gawwi jħares lejn ir-riħ meta jpoġġi ħalli l-forza tar-riħ tgħinu jitla' 'l fuq meta jtir mill-art. 'Ejja naraw x'inhuma jgħidu dawk il-marguni,' qalet Maris, 'forsi niddubbaw xi tagħrif oħra. Issa Ikoll kienu eċċitati daqs Silvia u għaġġlu lejn erba' tajriet kbar suwed b'għonqhom twil. Dawn kienu bilwieqfa, tlieta minnhom ġwinħajhom miftuħin qishom indendlin fuq wajer tal- inxirl Desirċe Falzon 'Aaaħħ x'gost, kif qed tnixxifni x-xemxi Sirt għasra biex għodost għal dak il-mulett.' 'Għalfejn m'intix tnixxef ġwinħajk7 Iftaħhom jaħasraf' 'Ma nistax għax sparali kaċċatur u spallti qed tuġagħni. Aħjar konna bħall-gawwi u kelli r-rix żejtni u ma jixxarrabx daqshekk meta nogħdos.' It-tfal issa kienu żiedu żewġ fatti għall-kompetizzjoni, imma ma kinux qed jifirħu għax kien qed jiddispjaċihom għall-margun ferut. 'Innutajtu li kien hemm xi gawwi hekk ukoll7' staqsa Skv. It-tewmin kienu raw xi għasafar izappu u sewdu qalbhom li jidħlu kaċċaturi kontra l-liġi fis-Salina. 'Naf x'nagħmluf' qal Peter. 'Skv, ibda pinġi… Siegħa wara, l-erbat itfal marru jiġru fiċ-Ċentru biex idaħħlu l-ideat tagħhom. Minbarra l-fatti dwar l-għasafar, it-tewmin ippreżentaw poster għall-websajt tal-BirdLife. Fost tpinġija ta' għasafar u spjega fuq il-ġwienaħ, Skv kien żied l-avviż: WIRJA TA' XJENZA ĦAJJA, KULJUM FIS-SALINA. It-tfal irraġunaw li iktar ma jkun hemm għajnejn fuq l-għasafar, inqas issir kaċċa illegali. Il-leaders tal-BirdLife ħasbu li t-tewmin kienu daqshekk tajbin għax Svivia kienet membru fi Klabb Ħuttaf. Kemm għemżu lil xulxin meta rebħu t-trofew… KunfambjentalisttdaMiliede Tagħtux annimali bħala rigali. Ħafna nies ma jkunux ippreparati biex irabbu pets, u l-imsejken annimal jispiċċa jintelaq barra wara ftit taż-żmien. Tużax karta tleqq biex tqartas ir- rigali. Wara kollox ir-rigal li jgħodd, mhux il-qartas tiegħul Uża brown paper u forsi ftit żigarella. Jekk tagħmel festin tużax affarijiet tal-plastik. Il-plastik mormi qed jifga lid-dinja. Uża materjal li jerġa' jintuża, bħal metall u ħġieġ. l-anzjanailàjsana Wisdom huwa l-isem ta' Lavsan albatross speċjali ħafna. L-istudjużi ilhom ħafna josservaw lil Wisdom u ftit ilu sabu li reġgħet biedet bajda fil-bejta tagħha fuq Midwav, gżira f'nofs l-Oċean Paċifiku. B'daqshekkl L-għasafar mhux kollha jbidu2 X'għandha speċjali din2 Għax Wisdom dis-sena għalqet 68 sena (forsi iktar)l Fir-ritratt tidher mal-partner tagħha Akeakamai — ilhom ħafna snin flimkien. It-tajr tal-baħar huwa magħruf li jgħix ħajja twila. Sa fejn nafu, Wisdom hija l-ixjeħ għasfur fis-selvaġġ li għadu jbejjet. F'Il-Ħuttafa 148 kellna żball żgħir. Fl-istampa Il-Ġganti (ta' paġna 7) kellna żewġ numri maqlubin, Dawn kienu l-emu u d-dodo. Diversi membri b'għajnejn ta' rieqedi seqer indunaw u qalulna. Prosit — dan ifisser li taqrawha u tifluha sew Il-Ħuttafal l ke Tħallix. dwal u tiżjin jixegħlu binhar u bil-lejl. Ixgħelhom biss x'ħin jidlam u itfihom f'ħin l-irqad. Id-dawl juża ħafna enerġija li qed ikompli jħammeġ l-arja. Naħseb l-Editur kien xi ftit fis- X'taħseb, Għax sabiha. ii m. Għax tghix ħafna. — Wi Ghax faċli tkabbarha. (1) Issa sewl Minn fejn97 UB Ghax ħafna ħlejjaq iħobbuha, Madwar it-Tinda fil-Buskett hemm diversi tqirbelua )—— UB Biex inpattu għall- siġar tal-ballut. Pjazza San Duminku fir-Rabat —(fpadni12-13. eluf ta' ballut li ukoll, u anke l-Furjana quddiem il-Phoenicia, ki nqatgħu min-nies, 8 Agħżel ġandar Meta, tiġbor il- ż i kbir, skur, lixx u ġandar, qis li tagħżel A jleqq. Bħal din. ġandar tajjeb inkella mma jinbitlekx… Ġandar bħal dan Din haffret fiha, Din żgħira, wisq t'hawn taħt tiġbrux… hanfusa, u għandha, forma, stramba. ila Ż l if ġ , a għ …. Dawn gerrimhom —- Dawn maqsumin jew mgħaffġin Jet Din nibtet diġà. —— l Dan ir-ritratt tal- Qatluhi fjamingu nġibed ftit ġranet qabe Fjamingu li kien ilu jgħix għall-kwiet fir- UU riserva tal-Għadira minn Settembru 2017 inqatel tard f'Novembru 2018. Kriminal armat b'senter daħal għalih el UE e TUE IT o o dato l-gwardjani tar-riserva sabu biss ftit rix roża u skartoċċ tal-kaċċa vojt. Dak il-fjamingu kien ilu iktar minn sena jagħti gost lil eluf ta' nies li żaru l-Għadira biex jarawh, fosthom eluf ta' tfal tal-iskola — forsi inti stess li qed taqra. Meta nsemmu l-istaġun tal-fjuri s-soltu naħsbu fir-rebbiegħa. Imma ag fil-fatt hemm ħafna fjuri 1 li jaħsbulu iktar kmieni UNA DT IBEN huma disgħa minnhom. Uħud komuni ħafna, oħrajn rarissmi. Din komuni u tikber baxxa fuq ħamrija mikxufa. Din komuni fix-xagħri f'ħamrija baxxa fejn ħ I g Fidloqaom ħa e Borage tikber fl-isteppa. Din mhix komuni imma f'xi nħawi ta' steppa taflija tifforma rqajja' sbieħ. IA i Din mhux komuni u tikber JB baxxa fix-xagħri. Jekk dix-xitwa tmorru passiġġata fil-kampanja (jew xi NA ħarġa tal-BirdLife) II ħudu l-magażin magħkom u ara liema OR taraw ittikkjawl iġ- minnhom taraw. BĦ' Din komuni ħafna, tikber kullimkien, anke fl-imħarbat. tokka I Eurasian Scops Owl Otus scops Ħ ME li a għa iIsX KA kal Ħ f k sill —— kl. em ke ta :p9 kal N' fet ( A Il-Ħuttafa PDA NN PEw ZI L AI —TTa, d Ma L i l X A) Ż ki ST (ego L-Avventuri ta BA Kolina' I-Kokka u Ara naqra Nanna x'irnexxieli niddobbal Tl- je — kontenitur għall-ġbir separat tal-iskart organiku. u l Kolina. Dak minn fejn ġibtu Żeppinu7 Na Issa dak sigriet, imma naf żgur li se jkolli bżonnu - u kifl Kolina. U għaliex ser ikollok bżonnu Jaqaw ħa tivvinta xi oħra minn tiegħek Le Nanna, mm'iniex ser nagħmel praspar. fL- a trabba Ser nagħmel festin kbir għal żmien il-festi, u N kaz ovvjament inti mistiedna. U ara li tkun ilek ma i tiekol xi tliet ijiem għax żgur f'ħajtek qatt m'inti ħ L ser tkun rajt daqshekk ikel. Għalhekk il-kontenitur im dew s- għall-iskart organiku — ħalli dak li ma nifilħux nieklu, fn (BA 9 l-aal. narmuh. : BID Kolina. Imma inti bis-serjetà Żeppinupi Inti trid — Kim ei jagħtini attakk tal-qalb AS Mal Pegħad 80OŻŻIGO — snemieitasnanaħiizam Le Nann, ħa noqgħod attent - m'hemmx żjut u xaħam minħabba saħħitna. Le Żeppinu, jaħasral Jagħtini attakk nara dik il-ħela kollha ta' ikel. Mela ma tafx li l-ikel biex i jitkabbar u jasal għand il-konsumatur jintużaw - e ħafna riżorsi — ilma, enerġija elettrika biex l-ikel jipproċessawh, dħaħen mit-transport biex iwasslu l-ikel. Barra minn hekk, l-ippakkeġġjar li jiġi mal- Zn prodotti jżid aktar skart. Qed tara x'impatt ħażin iħalli fuq l-ambjent il-ħela ta' ikel, Żeppinu2 44 Tassew Nanna, kif ma ħsibtx fuqha din2 Wi Tħabbel rasek xejn, ħa noqgħod attent ħafna x'ser nixtri għall-ikel u noqgħod attent li ma nagħmilx ikel AN, żejjed. Fil-kontenitur ser nitfa' biss skart organiku li ma nistgħux nevitaw bħal qxur tal-frott, ħaxix u auQ bajd. U jekk jibqa' xi ikel nerfgħuh mill-ewwel kif suppost biex nikluh fil-ġranet ta' wara. Wara kollox, aħna tm'għandniex bżonn ħafna ikel biex nieħdu gosti Kolina. Hekk hu Żeppinu, kull m'għandna bżonn biex nieħdu gost huwa ambjent sabiħ u kumpanija tajbal AP Q0000 iNila—p żAġI A) IA all n U intom2 Ser tgħaddu dan il-messaġġ lill-kbar biex fi żmien il-festi ma nippreparawx ikel żejjed) Se tiftakru tużaw ir-reċipjent għas- separazzjoni tal-iskart kif suppost Il-festi t-tajba lil kulħaddi Tpinġija Victor Falzon Żmien ilu, li jkollok laħam bħala ikla kien meqjus lussu, u kien jinżamm biss għal okkażjonijiet speċjali jew inkella għall-ikliet tal-familji ta' nhar il-Ħadd. Perċ llum dan m'għadux il-każ — illum-il ġurnata hemm industrija multi- biljunarja li tipproduċi l-laħam li jasallek fil-platt. Biex tleħħaq mad-domanda tas-supermarkets l-industrija tal- laħam tipproduċi kwantità enormi ta' laħam. L-annimali jitrabbew ġo rziezet kummerċjali kbar, u dan qed isir bl-iktar rittmu mgħaġġel fl-istorja tad-dinja. Ikollhom inaqasu… Ħafna pajjiżi wegħdu li sas- sena 2050 jkunu naqqsu ħafna mill-attività li hija ta' ħsara għall- ambjent. L-istudji juru li biex dan iseħħ il-pajjiżi jridu jnaqqsu drastikament il-konsum tal-laħam, uħud minnhom anke b'909/. Art, riżorsi, gassijie X'inhi r-raġuni li dik il-qatgħa laħam fil-platt għandha impatt tant qawwi fuq l-ambjent2 L-ewwelnett biex trabbi dawk il-miljuni ta' bhejjem trid ħafna art: art fejn jinżammu l-annimali u art fejn tkabbar l-għalf biex titmagħhom. Għal dan jinqerdu meded enormi ta' foresta tropikali. Ħafna mill-Foresta Amazon qed tinqered mhux — kif jaħsbu ħafna nies — għall-injam imma biex l-art tinbidel f'ranches għall-baqar… ħalli mbagħad dawn isiru bergersl ża at e TES It-trobbija tal-bhejjem għal- laħam tinvolvi wkoll ħela kbira ta' riżorsi. Biex tipproduċi kilo laħam jintużaw mas-16,000 litru ilma — L-industrija tal-laħam tipproduċi ħafna gassijiet serra (il-bhejjem stess jipproduċi kwantità kbira ta' gass). Dawn huma l-kawża ta' deforestazzjoni, tnaqqis drastiku tal-ilma, wesgħat kbar bla ossiġnu fl-ibħra (magħrufin bħala dead zones), u sintendi bdil fil-klima u l-problemi li dan il-bdil qed joħloq. staqsi Ili Dak il-laħam li tiekol kull ġimgħa (jew iktar spiss) huwa lussu żejjed għall- prezz li qed tħallas għalih id-dinja2 Taħseb li wasalna f'punt fejn nibbilanċjaw id-dieti tagħna sabiex nilħqu s-sostenibbiltà fl-ikel2 Fis-snin li ġejjin il-popolazzjoni umana ser taqbeż l-10 biljun. Illum diġà hemm impatt tant negattiv fuq l-ambjent, allura x'ser jiġri meta l-ammont ta' persuni jiżdied bi 2.3 biljun2 Veru li mhux kulħadd jiekol laħam daqs kemm jittiekel fil-pajjiżi żviluppati, imma d-dieti li jinkludu l-laħam huma ferm iktar aċċessibbli llum milli qatt kienu. Ż ik fi Ġ Qabel wasal il-bniedem, Malta aktarx kienet miksija f'ħafna nħawi bil-bosk tal- ballut. Meta ġew in-nies qatgħu s-siġar kollha u Ilum kull ma baqa' mill-bosk (forsi) oriġinali huma tliet irqajja' żgħar fil-Wardija, fl-Imġiebaħ u f'Wied Ħażrun. Il-weraq tal-ballut, speċjalment weraq ġdid, ikun bit-truf isserrati u jixbah ħafna lill-weraq tal-hollv, dik il-pjanta li jżejnu biha fil-Milied (f'Malta ma tikbrix). Fil-fatt il-kelma holm fl-isem Ingliż u l-kelma ilex fl- isem xjentifiku t-tnejn ifissru Il-balluta hija siġra dejjem-ħadrana (evergreen). Desirċe Falzon Qoxra, daqs u età Il-qoxra tal-balluta hija ħarxa u ta' lewn griż b'xi leħħiet kannella ċar. Fejn ikollha l-kenn u ħamrija fonda biżżejjed, il-balluta tista' togħla sa 30m, u daqshekk ieħor kapaċi tifrex dlielha 'l bogħod miz-zokk ewlieni. Kif jidher sew fir- ritratt ta' faċċata il-balluta hija tabilħaqq siġra majestuża. Tista' tgħix iktar minn 1000 senal Il-frotta tal-balluta tissejjaħ ġandra (bl-Ingliż acorn — il-frotta għażiża -- tal-ġrejden Scrat fil-films e Balluta kbira tipproduċi u twaqqa' eluf ta' ġandar f'Diċembru. Il-ġandar faċli ħafna biex tnibbtu (ara paġna 6). Bijodiversità Bosk imdaqqas. tal-ballut (mhux f'Malta) jipprovdi kenn u ikel għal ħafna annimali. Il- ġandar jittiekel minn annimali ta'kull daqs, minn ħanfus mikroskopiku sa majjal selvaġġ (wild boanl Qalb il-weraq folt ibejtu diversi għasafar, fosthom ir-rożinjol (nightingale) u l-kuċċarda (honev-buzzard). U fit-terriċċju umdu taħt is- siġar jikbru diversi speċi ta' faqqiegħ, bħall- faqqiegħ vjola (ritratt p. 1). Desirċe Falzon Din il-balluta hija aktarx À l-ixjeħ siġra Fl-artijiet tal-Mediterran il-bosk tal-ballut huwa l-c/imax communitv tal-ambjent Tgħodd ji naturali. Fi kliem ieħor, meta ħabitati jiżviluppaw b'mod naturali minn wieħed mal-1000 sena għal ieħor, fir-reġjun tagħna l-bosk tal-ballut huwa ġeneralment l-aħħar ħabitat u tinsab fil-: $ li jiżviluppa. Dan il-proċess jieħu l-mijiet tas-snin għax il-ballut jikber bil-mod. Wardija. Xi partijiet ta' Foresta 2000 maż-żmien għad jiżviluppaw f'bosk tal-ballut. Daqs 27-31ċm Piż 200-490g Ħabitat għadajjar bi xtut folti bil-pjanti Status komuni fil-passa, uħud residenti s-sena kollha f'xi nħawi il-Ħuttata 149 Diċembru 2016 : pi4 Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba. Il-mara kapaċi tbid sa 15-il bajda imma minn 5 sa 9 huwa iktar normali. Idumu ftit iktar minn ġimagħtejn sa ma jfaqqsu. Daqs proprju ta' bajda ta' gallozz iswed Il-flieles tal- gallozz iswed kapaċi jgħumu ftit ħin biss wara li jfaqqsu. Dan fellus ta' ftit ġranet. Ir-riserva tas-Simar għandha ambjent perfett għall-gallozz iswed. Gallozz iswed żagħżugħ b'libsa sħiħa ta' rix, li issa jaf itir u jfendi għal rasu. Biex isir lewn l-adulti, pero, iridu jgħaddu ftit xhur oħra. Fi żmien il-bejta l-irġiel jiġġieldu bejniethom għat-territorju. Territorju2 Territorju hija biċċa art— jew anke roqgħa ilma fil-baħar —li annimal jiddefendi biex fiha jkun jista' jgħix u jrabbi familja. Pereżempju meta tisma' pitirross itektek u jgħanni, dak ikun qed iwissi pitirrossi oħrajn biex ma jidħlulux fit-territorju. DID VOU KNOW72 ATI jiAq i a