Laurent Ropa — ritratt b'dedika lill-Professur Ġużċ Aquilina ''mon cher compatriote, '' autografat fi Piacċ, nhar l-24 ta' Ottubru, 1964. Ġwann Azzopardi, S.J. AURENT ROPA twieled ix-Xagħra, Għawdex nhar il-Milied tas-sena 1891. L ise Ġużeppi Rapa u ommu Karmena emigraw għal Bona u ħadu magħhom lil Laurent ta' sentejn. Missieru ġie lura Għawdex u miet ta' 88 sena. Il-kunjom Rapa tbiddel f'Ropa bi żball. Laurent studja fl-''Ecole Normale'' ta' Kostantina u sar għalliem fl-iskejjel tal-Gvern. Sar ċittadin Franċiż fl-1913 meta kellu 22 sena. Iktar tard għamel servizz militari u ġie ferut. Wara l-gwerra mar Pariġi flimkien ma' martu Marguerite li kien iltaqa' magħha matul il-gwerra, billi kienet isservi ta' infermiera volontarja. F'Pariġi laħaq direttur ta' skola tad-distrett u kiteb bosta artikli f'ġurnali u rivisti f'Tuneż, Bona, Sofija, Brussell, eċċ. Miet fid-29 ta' Marzu, 1967. Iż-Żgħożija ta' Laurent L-ewwel rumanzi ta' Laurent Ropa, Chant de la Noria (1932) u Kaline (1936), fihom ħafna elementi awtobijografiċi, speċjalment tifkiriet ta' meta kien tfajjel u żagħżugħ. Fihom affezzjoni profonda għal art twelidu, Malta, u n-nies tagħha, l-iktar dawk li kien jaf u jammira fl-Alġerija li bħalu kienu saru ċittadini Franċiżi, Laurent qatt ma reġa' ra 'l Malta. Iżda l-kitbiet tiegħu kollha jirriflettu 'l Malta. Dan narawh ukoll fit-tielet rumanz tiegħu Bou-Ras (1960), kif ukoll fil-mitejn paġna li fihom l-antoloġiji ta' poeżiji Jardin de l-Allċlik (1950), La Priċre à Hippone (1953) u Notre-Dame-de-la-Vie (1968). Wara l-1940 il-poeta kellu esperjenza reliġjuża ta' tfittxija ta' l-Assolut kif jidher f'dawn il-poeżiji, kif ukoll fir-rumanz Bou-Ras. Fix-xogħol ta' Ropa naraw dejjem l-imħabba lejn Malta. Fis-snin '30 kien direttur letterarju tar-rivista Melita li fiha stampa traduzzjoni ta' l-aħjar poeżiji bil-Malti kif ukoll studji fuq il-letteratura ta' Malta. Laurent Ropa hu kittieb ta' kwalità, u hu Malti fid-demm, fil-kultura u fil-mertu. Ropa hu wieħed mill-iktar ulied nobbli li tat Malta. Dan ir-rumanz hu parti kbira awtobijografiku. Lazaro f'dan ir-rumanz hu missier Laurent, li kien telaq minn Għawdex fl-età ta' 16-il sena biex jaħdem l-Alġerija. Meta kien ifaddal ftit flus kien jerġa' lura Għawdex, u hekk f'waħda mill-miġjiet 28 il-Malti tiegħu f'art twelidu żżewweġ. Lazaro jiżżewweġ lil Dora. Ikollhom żewġ subien: il-kbir Luigi (Antoine), u ż-żgħir Pietro (għall-poeta Laurent). Pietro għandu parti żgħira fir-rumanz, dik ta' osservatur. , Lazaro u Dora jistinkaw u jaraw kif jikru ġnien AJlċlik, kif toħroġ minn Bona. Iktar tard, fl-1950, Laurent isejjaħ l-ewwel ġabra ta' poeżiji tiegħu Jardin de U'Allċlik għal dan il-ġnien. F'din l-antoloġija nsibu l-arja, l-ilwien, ix-xtieli, il-ward u l-fwejjaħ ta' dan il-ġnien li kien isaħħar il-poeta fi ċkunitu. Fuq kollox nisimgħu ż-żaqżiq u l-ħidma melankolika tas-sienja ('noria''). Il-poeta jieħu l-ispirazzjoni tiegħu minn dan il-ġnien f'Allċlik, il-ġnien li kienu jmorru fih ta' kuljum il-familja tiegħu. Dan il-ġnien baqa' impressjonat f'moħħ. il-poeta hekk kif kien fi ċkunitu, u baqa' għal żmien twil il-lehma tiegħu poetika. Laurent baqa' miġbud lejn il-familja tiegħu hekk kif kien fl-ewwel snin tiegħu. Kien minn hawn li l-poeta talla' l-ilma għall-ispirazzjoni tal-poeżija. Iżda, ir-rumanz ikompli, Pietro meta kiber ftit snin ma kienx tajjeb biex ibiegħ: il-kummerċ ma kienx ħobż għal snienu. Għalhekk Laurent (Pietro) inqata' minn sħabu u sar iżolat. Ma baqax jagħmilha ma' ħuh għax ma kienx imur tajjeb fin-negozju. Il-poeta stqarr dan lil Chanoine Gaucher, li ta u qal dan f'konferenza pubblika fl-20 t'April, 1969 lis-Sociċtċ Litteraire du Maine. Għalhekk Laurent kien joqgħod id-dar jaqra. Dora ma kinitx ittellfu: kienet tagħmel kulma tista' biex uliedha jmorru l-iskola u d-dar jistudjaw biex 'il quddiem il-futur tagħhom ikun i inqas diffiċli minn tagħha u ta' żewġha: Laurent ta' sitt snin daħal l-iskola komunali. Din kienet 4 kilometri bogħod mid-dar. Kien imur jimxi filgħodu u jerġa' lura filgħaxija jimxi. Xi drabi kien imur ma' ħuh fuq il-karrettun hu u sejjer bil-biegħa s-suq. Nhar ta' Ħamis u fil- btajjel Laurent kien jieħu ħsieb is-sienja. Fl-aħħar ġabra ta' poeżiji — Notre-Dame-de-la-Vie — stampata wara mewtu (1968), Laurent kiteb hekk fid-Daħla intitolata ''Vocation'': Sirt naf li mhux bgħid minna kien hemm f'ħanut kollezzjoni tax-xogħlijiet ta' Victor Hugo . . . kont nidħol ta' spiss u mingħajr dwejjaq għand il-librar. Hekk irnexxieli naqra kważi l-poeżiji kollha ta' Victor Hugo meta kelli minn 14 sa 16-il sena. Laurent, igħidilna Gaucher, kien iħobb il-kotba u kien jistudja. Ta' 1l-il sena kien diġà beda jikteb il-versi. L-għalliem tiegħu kien jinkoraġġih. Ommu wkoll kienet tagħmel ħafna sagrifiċċji biex binha jistudja minkejja l-faqar u minkejja li missieru ma tantx kien iridu jistudja. Hekk ir-rumanz ikompli l-istorja ta' Lazaro u Dora u ż-żewġ uliedhom. Din l-istorja tixbah ħafna lil dik tal-familja Rapa. Fi tmiem Le Chant de la Noria nsibu l-mewt ta' Dora li tmut fil-faqar, li ma tistax tara t-tabib għax m'għandhiex biex tħallas. Hekk Dora fl-aħħar mumenti tagħha terfa' għajnejha lejn ix-xbieha ta' Santa Marija Ta' Pinu. Jaraha l-ħin kollu kien hemm iċ-ċkejken binha Pietro b'qalbu tħabbat bl-imħabba lejn ommu. fJardin de PAJIĊI' (1950) Mhux biżżejjed nisimgħu Chant de la Noria (L-Għanja tas-Sienja), hemm bżonn nixorbu l-arja ta' Jardin de 'Allilik (Il-Ġnien ta' l-Allċlik) biex nifhmu l-qalb tal-poeta. Din il-ġabra ta' poeżiji fiha 2 sunetti (XXII u XXVI), poeżija ta' 5 versi (XXV), poeżija ta' 6 versi (XXVII), poeżija ta' 8 versi (XIX), żewġ poeżiji ta' vers liberu (VI u XXVIII), poeżiji fi kwattrini (II, V, IX, XI, XVI, XXI, XXIID). F'din l-antoloġija l-poeta jħoss is-skiet ta' l-''eżilju'', u jiftakar b'melankonija il-ġnien ta' tfulitu: il-ġnien li qisu kien dinja oħra fejn kien igħaddi n-nofstanhari m'ommu u missieru u ma' ħuh. Il-ġnien ta' l-Allċlik sar għal Laurent l-isbaħ dinja u l-isbaħ żmien ta' ħajtu. F'dawn il-poeżiji nsibu xi kliem li flimkien jagħmlu sinfonija ta' mużika li jagħtuna s-sentimenti ta' ruħ il-poeta. Kliem bħal dawn huma: ''jardin', 'amour', tame'', ''coeur'. Dawn flimkien jagħtu r-ruħ u l-ilwien ta' din l-antoloġija. F. Cunen igħidilna li fil-poeżiji ta' Jardin de l'Allċlik hemm 421 nom, 274 'minnhom jinsabu darba, u 147 jinsabu minn darbtejn sa 20 darba. Il-kliem l-iktar li wieħed jiltaqa' magħhom huma l-erba' kelmiet li għadni kif semmejt. Ropa kien iħossu eżiljat, iżda ma kienx ribelli: kien rassenjat. Iċ-ċimiterju ma kienx ibeżżgħu: kien jarah sabiħ: ''Le cimetiċre est beau, Id-bas, sur la colline'' (XIX). Laurent, tgħidilna l-mara tiegħu, kien iħobb jimxi fiċ-ċimiterju tar-raħal tiegħu: ma kienx jibża' miċ-ċimiterju. Mela l-ewwel rumanz ta' Ropa, Chant de la Noria, u l-antoloġija ta' poeżiji, Le Jardin de M'Allċlik, jesprimu l-istess sentimenti tiegħu. Fihom insibu l-aspirazzjoni ta' ruħ il-poeta għas-sliem u l-ġmiel ta' tfulitu, l-iktar il-ġnien li fih kienu jqattgħu l-aħjar żmien il-familja tiegħu. Fihom il-kliem t'mort' u ''vie'' jinbidlu ma' xulxin, kif ukoll ''cimetiċre'' u ''jardin '. Fit-tieni ġabra ta' poeżiji tiegħu, Ropa jistħajjel jara 'l ommu. Ropa spiss kiteb dwar l-omm tiegħu Dora tar-rumanz, ta' Eva, ta' Monika omm Santu Wistin, kif ukoll tal-Madonna, l-omm spiritwali tiegħu. Spiss jitkellem fuq waħda, iżda qed jifhem għall-oħrajn ukoll. Fit-tieni ġabra ta' poeżiji tiegħu jikteb hekk dwar ommu: l-omm anġelika, serena u tas-sema Matul l-aħħar jiem u l-aħħar mumenti Li rajtek għadek fostna fuq l-art Anki l-kamra fejn mietet ommu issa saret mimlija ħajja u tama: ''Id-dawl tas- sema saħħanha; l-għana / ta' elf għasfur resaq lejn it-twieqi, / Ferrħuha bit-tama; u l-fwejjaħ ħelwin / tal-ward, ta' tant ward… / O x'ħolma kienet, tal-ġenna, mal' Dawn it-tifkiriet imlew qalb l-artista Ropa b'imħabba lejn tfulitu kif għaddieha m'ommu fil-ġnien imsaħħar bil-preżenza divina mbennen bl-''Osanna ta' l-Imħabba immortali'' (Priċre à Hippone Prologu, tmiem). Laurent Ropa hu poeta reliġjuż. Fil-kitbiet tiegħu nsibu eku ripetut tat-Testment il-Qadim u — iktar — tat-Testment il-Ġdid. Insibu wkoll il-ġlieda ħarxa bejn it-tajjeb u l-ħażin. F'Jardin de I'Allelik insibu msemmi Ġest Kristu, Fil-poeżija Brises (XXVIII) Ġesi jingħata l-isem Sinjur Tagħna tal-Ħajja. F'Combat (XXII) insibu l-ġlieda għall-armata, din il-Knisja militanti. Wara din il-ġlieda qalila tiġi s-serenità, mirbuħa b'taqbida hekk ħarxa. Inġib hawn poeżija sħiħa li tinsab fi tmiem l-ewwel ġabra ta' poeżiji tiegħu. Din hi numru XXV, li jisimha Le Bassin est plein (Il-Ġiebja hi mimlija): Is-sienja tgemgem ilha tokrob lejl u nhar Id-dmugħ tagħha, l-għaraq fl-ilma, inbidel, U l-ġiebja mburġata f'nofs il-ġnien: Iftħu, biex ix-Xandri jiddi bl-Imħabbat Hekk qalbi hi mimlija bil-glorja biex taqsam. Hekk il-ġnien ta' Laurent: is-sienja ddur, l-ilma jiddi, il-ġiebja mimlija, il-ward ifewwaħ, ix-xemx iddawwal u ssaħħan: Dora, l-omm, tieħu ħsieb kulħadd u t-tifel iż-żgħir igawdi kollox ħosbien. Dan il-ġmiel hu s-seħer tal-poeta Għawdxi: hekk kienet il-ħajja fi tfulitu; din hi l-filosofija ta' ġmiel in-natura. Iżda dan kollu għadda għal kollox; għalhekk id-diqa u l-melankonija li ġġib magħha din id-dehra dehbiena. Is-sienja — u ċ-ċekċik monotonu tagħha — spiċċat darb'għal dejjem, u ma terġax tiġi. Iżda għal din id-diqa Ropa ma jiddisprax. Ma jirribellax. Jibqa' sieket. Il-fidi tagħtih it-tama. Iċ-ċimiterju ma jbeżżgħux. L-anqas il-mewt t'ommu ma tagħmlu pessimist. Il-ward, l-agħsafar, id-dawl iwassluh għat-tama. Il-mewt tinbidel mal- ħajja. Kristu rebbieħ fuq il-mewt. Eva ġabitilna l-mewt, iżda l-Madonna tagħtina l-ħajja ta' binha. L-imħabba tagħtina t-tama ta' ħajja oħra. Is-skiet fil-glorja. Edizzjoni Klabb Kotba Maltin n. 3, L-Għanja tas-Sienja, rumanz ta' Laurent Ropa, traduzzjoni ta' Ġużċ Aquilina, n.d., pp. 143. MIFSUD BONNICI, Rob., Dizzjunarju Bijo-Bibijografiku Nazzjonali, Malta, Dipartiment ta' l-Informazzjoni, 1960, p. 434. ''Tajjeb li Tkun Taf', Marzu 1958. t'iIl-Fanal ', nru. 6 (1963), Dipartiment ta' l-Informazzjoni.