ĠUŻE' MUSCAT AZZOPARDI Kittieb ta' Proza Reliġjuża kitba ta' DUN ĠAKKIN SCHEMBRI Biex lil-Ġużi Muscat Azzopardi jingħatalu t-tifħir mistħoqq għall-ħidma letterarja fil-qasam reliġjuż, qed jaqbdu id f'id, bħal fiż-żifna Maltija, tnejn mill-għaqdiet tagħna. F'armonija bħal ta' l-orgni ta' San Ġwann, ingħaqdu flimkien il-lejla l-Għaqda Kul- turali tar-raħal li rah jitwieled u l-Għaqda Biblika tal-Gżejjer Maltin li stagħnew bih. Min iressaq il-lenti fil-qrib, fuq il-paġni tal-ġrajjiet li bihom hija minsuġa l-istorja ta' Gżiritna, ma jintebaħx biss li l-Kavalier Ġuże Muscat Azzopardi għall-bidu ta' Awissu se jagħlaq ħamsin seba minn meta Malta bkietu mejjet waqt li l-Letteratura tagħha, til-mewt ta' min kien Missierha, sfat iltima; iżda jintebaħ ukoll li l-Għaqda Biblika waslet biex tagħlaq għoxrin sena minn metu ż-żewġ professuri, Savdon u Sant, xetttuħa fostna; u jintebuħ, fuq kollox, li dan it-tempju majestuż li nġbarna fih qed jagħlaq erba' mitt sena minn nieta Cassar u Ta Cassiċre temmew jibnuh u fetħulu l-bibien beraħ għal lejlet il-festa tal-kbir Battista. Jekk jitħajru jisktu l-qniepen, ejjew inħallu d-daqq ħ'ejju ta' l-orgni j'kser il-ħemla ta' kull bruda reliġjuża, ta' kull apatija kulturali. B'hekk, fit-tifkira ta' ġrajjiet bħal dawn, jistagħna l-moħħ. B'hekk il-qalb tithenna. Kull meta jmut xi ħadd li kellu aktarx elf ġid, in-nies araha tistaqsi: U'X'ħallaf Kienet is-sena 1927. Nhar il-festa ta' San Duminku. Ftit qabel ma bdiet ħierġa l-purċissjoni, f'xi l-5.335 ta' wara nofs in-nħar, fid-dar ta' Marsamxett ġo Triq Santa Luċija, daqs tefgħa ta' ġebla bogħod minn fejn ninsabu bħalissa, il-kittieb Muscat Azzopardi daħal fir-raqda ta' dak is-Sliem li Alla biss jaf jagħtihulna sħiħ. U n-nies bil-kurżità tas-soltu bdiet tistaqsi: UX'ħallaf T Malta qamet fuq tagħha, u wieġhet dak il-ħin: CĦalla warajh kemm igawdi kulħadd: — 76 sunett bil-Malti, minbarra bosta poeżiji oħrajn itwal fl-ilsna Taljan u Malti; — 6 rumanzi bil-Malti li huma ħolqien tiegħu; — — Boħra maqlubin għall-Malti minn ilsna oħrajn; — l-istorja ta' Malta maqluba minnu mit-Taljan għall-Malti; — xi ħajjiet ta' qaddisin miktubin bi stil jingħoġob: — xi kotba, għal idejn il-Maltin, tajbin. għat-talb, ewlieni fosthom il-Missal għall-Ħdud u l-Festi; — iraduzzjoni Maltija ta' l-Evanġelji u ta' l-Atti ta' l-Appos- — xi ħames ġurnali li bdiehom hu; — u għadd sabiħ ta' artikli u konferenzi li ħarġu mill-pinna tiegħu… U stagħġbet in-nies dak in-nhar. u mibluha stqarret mal- medda ta' dawn l-aħħar ħamsin sena: j'Iva, il-kitba Hi ħalliela tibqu' tifkira għal dejjem: monument bħal dan, iż-żmien ma jħas- sru. qatt i' Fost dan il-wirt letterarju li ħallielna m'hemmx biss ir-rumanzi storiċi li jaf bihom, tista' tgħid, kulħadd. Hemm ukoll daqs ħames rakkonti oħrajn li fihom iħaddem il-wieħed jew l-ieħor minn dawn iż-żewġ forom letterarji: hemm tlieta minnhom li ussjħulhom ħajjiet ta' qaddisin, filwaqt li t-tnejn l-oħra nkitbu bħala rumanzi storiċi- sagri, Ne nitħaddtu hawnhekk fuq din il-ġabra ta' ħames kotba ta' proża, Il-ħsieħ tagħna hu li nixħtu xaqq dawl fuq ĠUŻE' MTSCAT AZZOPARDI BĦALA KITTIEB TA' PROŻA RELIĠJUŻA. Il-bidu tal-ħajja letterarja Maltija ta' Muscat Azzopardi ħareġ jixbah, kif narah jien, lill-bidu tal-ħajja artistika Maltija tal-pittur Kalabriż, Mattia Preti. L-ewwel xogħol tal-Preti għal bawn Malta kien kwadru ta' San Ġorġ — dak li għandna ġo dan il-konkatidral, fil-kappella ta' Aragona. Hekk ukoll, l-ewwel ktisb li qatt ħareġ bil-Malti l-Kuvalier Museat Azzopardi kien Il-Ħajja ta' San Ġorġ. Ta' Qormi li kien, Qormi fil-ħsieb u l-qalb. nistħajlu ried jissiġilla bil-pinna l-istqarrij a ta' mħabba li kellu tfawwar f'qalbu żagħżugħa lejn il-Qaddis Kavalier tal-knisja xwejħa li Ġużà tgħammed fiha. Dak iż-żmien, fl-1874, kellu biss għoxrin sena maħluqa, u ġa kien imnexxislu jagħraf il-ħtieġa li n-nies ta' raħal twelidu tingħatalhom f'idejhom il-ħajja tal-qaddis tagħhom imfissra fi lsienhom stess. It-Taljan hu kien tgħallmu bis-sħiħ, fis-Seminarju ta' l-Imdina, U nista' naħseb zijuh, Dun. Salv Muscat, kemm kien iħeġġu. Għalhekk, ħa f'idejh il-Vita e Passione di San Giorgio Martire miktuba minn saċerdot ta' waħda mid-djoċesijiet ta' Torin, u qalibha għall-Malti: dak il-ktieb ta' Dun Eldrado de-Fazv kien ħuireġ erba'-sijin qabel (fl-1870) ġo Torin stess, Biex wieħed jifhem malajr kemm ġa kellu stil-sabih u mex- xo) fil-kitba tal-Malti, se nislet minn dak il-ktieb ewlieni l-ewwel sentenza jew tnejn — dwar il-ħelt fejn twieled San Ġorġ: UXi għoxrin mil-bigħod minn Ġerusulemm, in-naħa tal-bahar: Medi- terran, tinsuħ il-belt ta' Lud, fejn kienet toqgħod ir-razza ta' Benjamin, bin Bakob. Din' il-belt, imdawra mill-bnadi kollha ħis- siġàr tal-palm u taż-żebbuġ, kienet ħadet l-isem ta' Lidda; u, ftit wara, ir-Rumani, li kienu bnew fiha knisja kbira l-alla falz Ġove, reġgħu semmewha Diospolis. ' Qabbel, għal dak Hi hu stil. din ix- siltà — dwar ir-raħal fejn twieled Muscat Azzopardi nnifsu — iżċħuda mir-rumanz tiegħu oriġinal Susanna, mikluh xi disa' suin wura (fl-1883): fMinsuġ triq ġo l-oħra, donnu magħmul għal tappostu. biex l-insura jinħbew fih mill-qilla tat-Torok. (Hal Qormi) qiegħed bejn żewġ widien mill-isbaħ, fejn l-ilma li jaqla' ħnill-aħjar xaqliba tagħna jagħmel bħal żewġ xmajjar ma' tulek ja xitwa u jibqa' sejjer għall-baħar, imdawwar minn kullimkien bis-siġar tat-tamar.' 2 Is-saċerdot għaref u-kittieb magħruf minn San. Ġo dex, Dani Alwiġ: Vella, li iżjed tard sar Monsinjur u- Arċidjaknu Katidral t'hemmhekk, tana l-isbaħ ġudizzju dwar dak ix-xogħol Bikri ta' Muscit Azzopardi. Tsemmi li ftit tas-snin wara ġie sal- Belt:-dur il-ħwienet-kollha tal-kotba, u ma sabx jixtri l-Ħajja ta' San Ġorġ ta' Musent Azzopardi: dan ifisser li l-ktieħ kien inħataf. Isemmilna wkoll di kienu ġew f'idejħ bosta ħajjiet ta' dan il-qaddis martri, iżda meta qrahom l-ebda waħda ma kienet għoġbitu daqs dik li kteb'Dui Filrado de Fazsi dan juri li-Muscat Azzopardi, imqar jekk kellu biss għoxrin sena meta qalibha għall-Malti, għażlu jġġ dik hu kien għunrilħa sewwa. Kien Dun Alwiġ Vella nnifsu li, f l-1840, hareġ it-tisni edizzjoni ta'-dan il-ktieb. Museut Azzopardi reġa' ħariġha mill-ġdid fl-1907. Tid-Direttur ta' l-istuin- perija tad-Dar ta' Sam Ġużepp: tal-Iamrun, li kien Dun Ġorġ Bugeja, issa kitiblu hekk: t'Inċedilek għalkollox il-proprjetà tal- ktieb — u rrid li l-qliegħ kollu jmur għat-Ħal (orfni) ta' din id- Darz' U jżid isemmilu: Dan il-ktieb kien l-ewwel wieħed li jien ktiħt bil-Malti, u meta ktibtu ma kellix ħlief għoxrin sena. lnm' issa: għaddew minn fuqi tlieta u tletin oħra… Għalhekk, jien ġ t'Ghaw- jidhirli li, mingħajr ma nbiddel ebda kelma mill-ktieb, għandi mmiss xi ftit l-ortografija…, biex inġibba mexxejja ma' l-orto- grafija ta' Hum. Dan ifisser li f'żgħożitu l-istil tal-prożu tiegħu kien ġa sabiħ u' mexxej biżżejjed, hekk li fl-1907, meta kellu xi 34 sena, ma deherlux li kellu x'jirfina u jorqom fih. Tassew li, ftit -wara li żżewweġ, Ġuże Muscat Azzopardi ħalla l Hal-Qormi u ġie joqgħod il-Belt — mill-Belt ta' Pinto għall- Belt ta' La Valette — iżda mħabbtu lejn San Ġorġ ma nesihiex warajhit Dik ġarra miegħu. Dan nafuh minn dik l-ittra ta' l-4 a' Ġunju, 1907, fejn lil-Dun Ġorġ Bugeja jistqarrlu hekk: ''Kieku kelli nikteb il-Ħajja ta' San Ġorġ illum, kont niġbed wisq aktar fit-tul, għax, biex niġbor biss li-naf issa fuq id-devozzjoni tiegħu mad-dinja kollha…, ma jservunix żewġ kotba daqs dan: imma Qriema ma għandhomx bżonnu min iħajjarhom b'ħafna kliem għall- imħabba ta' San Ġorġ, għax ħadd fid-dinja ma jħobbu iżjed misn- ġie joqgħod fil-parroċċa Fi kliem ieħor, meta s-Sur Ġuż filjuli (dik ta' San Duminku), xorta waħda baqa' jaqra u jqalleħ u jfittex dwar il-Qaddis tal-parroċċa matriċi. Tiema kienu — nistħajjilkom issu tridu tafu — il-qaddisin l-oħrajn li Ġużi Muscat Azzopardi ħallielna dwarhom xi xogħlijiet a' proża2 Imqar ħursa ħafifa lejn uħud mit-titli tas-sunetti tiegħu kienet tkun biżżejjed biex nintebħu bir-repertorju varjat ta' qad- disin li kellu għal qalbu, Fit-tiżwiq tagħhom, nistħajjilhom il- qaddisin tan-niċeċ li jżejnu xi wħud: mill-fuċċati tad-djar fit- oroq ta' Malta u Għawdex. Fost ir-rumanzi maqjubin minnu għall-Malti minn Hsien barrani jingħaddu dawn it-tnejn: Ġanna d'Ark- fieri, Santa Ġovanna d'Arco) u Il-Ħalliel it-Tajjeb (jiġifieri, wieħed mit-tnejn li sallbuhom. ma' Ġest). Fil-lista, imbagħad, tal-kotba sagri ta' Museut Azzopardi, minbarra l-Ħajja ta' San Ġorġ insibu tnejn oħra, u t-tnejn huma kitba tiegħu stess minflok maqlubin minn xi Isien ieħor: Il-Ħajja ta' San Filippu Neri u il-Maħbub ta' Ġesti (jiġifieri, l-Appostlu San Ġwann). Nibdew mir-rumanz storiku-sagru Ġanna b'Ark. Jeanne d'Are, xebba ta' tmintax-il sena, għexet fi Franza fil-bidu tas-Seklu Ħmistax. Wara li kien ġa qaleb għall-Malti l-ħajja ta' qaddis gwerrier bħal San Ġorġ, xejn ma neħodha ħi kbira li fl-1894 Muscat Azzopardi qaleb ukoll mit-Taljan ir-rumanz, dir tassew isaħlirek taqrah, dwar Santa Ġovanna d'Areo, hi wkoll qaddisa gwerriera u mexxejja ta' eżerċtu sħiħ li bħalha ma dehrux darb'oħra. Fiż-żewġ każi spikka l-fatt li għan-nisrani l-ħajja hija taqbida li jaħtieġlu jirbaħha: it-taqbida hi mal-qawwa tad-dlamijiet: iżda f'isem Alla u bil-għajnuna tiegħu jimexxilu joħroġ rebbieħ: il- bjuda tal-verġinità u l-ħmura tal-martirju —i Bandiera Maltija — jitwaħħdu mal-ħeġġu taż u xebbiet bħal Ġorġ Anici u Ġanna d'Ark… Jidhirli jien, li bejn wieħed u ieħar, dan ukoll hu l-ħsieb ta' Muscat Azzopardi f'uħud mir-rumanzi storiċi mibnijin minnu fuq xi ġrajja ta' qlubija meħuda mill-imgħoddi ta' gżiritna, ibda minn Toni Bajada u spiċċa f'Nazju EHul. Il-ġlubija ta' dawk il- protagonisti, sew jekk meħudin mill-ġrajja: kif tassew seħħew, sew jekk huma frott ta' l-istħajjil tal-kittieb, itellgħulna fil-wiċċ l-element patrijottiku. Fl-Italja — u f'Malta wkoll — ta' żmien ir-Risorġiment, ir-rumanzi storiċi miktubin bit-Taljan kienu jħad- dnu u jwaħħdu fihom żewġ xejriet — motivi patrijottiċi ta' qrubij li jintisġu bi ħjut romantiċi ta' mħabba. Huma l-karatteristiċi li kellhom, fis-seklu li għadda, ir-rumanzi ta' Cesare Cantà, Massimo D'Azeglio, u Ippolito Nievo. Iżda wieħed ma jistax ukoll ta' Alessandro Manzoni fuq ir-rumanzi storiċi li nkitbu bit- Taljan, l-aktar hawn Malta — sew minn kittieba Taljani (eżiljati li sahu l-kenn hawnhekk) bħal Dante Gabriele Rosetti u MMigenta Zauli-Sajani, kif ukoll minn kittieba Maltin (li kitbu bit-Taljan) bħal Nikol Zammit u Ramiro Barbaro. Flimkien ma' dawk iż- żewġ elementi ta' qlubija u mħabba, nilmħu jispikka FI promossi sposi tal-Manzoni element ieħor — il-preżenza ta' Alla fl-istorja. Hekk ukoll fil-kitba oriġinali ta' Muscat Azzopardi, u xejn anqas meta ġie biex jagħżillek rumanz ħalli jaqlibhulek għall-Malt'. Mela, f'Ġanna d'Ark — fil-ktieb u fix-xbejħa — jitwaħħdu ż-żewġ elementi, dak patrijottiku u dak reliġjuż. Il-qglubija u l- qdusija nsibuhom imwaħħdin f'persuna waħda. Ninnota, fl-aħħar- nett, li l-1894 — meta Ġuże Muscat Azzopardi ħareġ dak ir-rumnz sagru fuq ix-Xbejba ta' Orleans — ħaħtet sewsew is-sena Hi fiha l-Papa Ljun XHI iddikjaraha Venerabbli: kien l-ewwel pass qabel ma isimha, iżjed tard, tniżżel fil-lista. tal-ħeati (fl-1009) u tal- qaddisin fl-(1920). Il-Ħalliel it-Tajjeb hu r-rumanz l-isħor storiku-sagru li Muscat Azzopardi qalibhula mill-ilsien burrani. Ħareġ bil-Malti fis-sena ġt ilwien tal- a f'ġevintur ;għożij jinsa l-influss Bit-tħabrik ta' wliedu, is-Sur Ivo u s-Sur Ġino, hawn imxer- rdn fl-idejn illum it-tieni edizzjoni, dik ta' l-1960. Ix-xogħol ori- ġinali nafuh lill-pinna ta' Florence Morse Kinslev. Ma kenitx l- ewwel darba — Janqas l-aħħar waħda — li nkiteb rumanz miħni fuq ġrajjiet kit naqrawhom fl-erħa' Bvanġelji waqt li, imħalltin magħhom b'ċerta sengħa ta' kitba, insibu episodji oħrajn li huma ħolqien tal-fantasija tal-kittieb jew, xi drabi, meħudin minn dawk li nsejħulhom evanġelji spokriti. X'nifhmu meta ngħidu Ji jeżistu kotba li jissejħu apokriliŻ Til-ħerqa li kulħadd igħid tiegħu u jżid ukoll mal-ftit li jaf, kien henm xi wħud mill-insara tat-Deni u tat-tielet seklu li tħajru jiktbu xi baġa huma wkoll dwar il-ħajja ta' Ġosti; u kienu jinħħew taħt isem xi wieħed mill-Appostli, hekk li l-ktieb tagħhom isem- muh, ingħidu aħna, l-Evanġelju ta' .. San Ġakbu, jew ta' San Tumas, jew ta' … San Pietru, F'dawk l-evanġelji apokrifi niltaqgħu, xi drabi, ma' tagħlim żbaljat u eretiku, u għalh: iżda mhux għalhekk biss — il-Knisja tagħna qaft na qis bħala mnebbħin minn Alla. Iżda fihom ġie li nsibu xi ħaġa tajba wkoll. Ismijiet bħal Ġwakkin u Anna, għal missier u omm il- M'udonna, jew it-tliet ismijiet Melkjor u Gaspar u Baldassar, għall- Maġi, mill- apokrifi ħadniehom. Hekk ukoll, l-erbu' Evanġelisti jsemmulna li ma' Ġest ssallbu wkoll żewġ ħallelin, iżda x'kien jisimhom ma jgħidulniex. Fost il-kotba apokrifi hemm wieħed li jissejjaħ l-Evanġelju ta' Nikodemu (imsejjaħ ukoll l-Atti ta' Pilatu) fejn naqraw, fost kollox, di l-ħalliel il-ħażin kien Ġesta u t-tajjeb kien Diżma (jew: Dsma) Iżda, skond ktieb ieħor apokrifu bl-isem ta' l-Evanġelju Għarbi tat-Tfulija (ta' Ġesti), il-ħalliel it-tajjeb kien jismu Titu ismu Dumak. Dawn ta' l-aħħar — Titu u Dumak u l-ħażin. kien ; — liumu ż-żewġ ismijiet li niltaqgħu magħhom fir-rumanz Il- tialiel it-Tajjeb. Ħlief f'xi taqsimiet li huma meħudin ħaġa b'ħaġa mit-tagħrif li għandhu dwar Ġesti fl-erba' Evanġelji tagħna, in- nisġa tar-rakkont hija ħolqien tal-fantasija ta' min kiteb ir- Il-ħlieqa hija din: Mola darba, f'Ġerusalemm deher wieħed barrani, Dumak, li-kien Grieg ta' karattru krudil u kiefer, u tefa' għajnejh fuq waħda mill-qaddejja tal-qassis il-kbir Ka 7 Dumak, ta' ħalliel li-kien, lil din Priska seragha, bit-tarbija b'kollox li kellha f'ħo- ġorha, iċ-ċkejken Duvid ma kienx għajr it-tifel ta' Qajfas, li ma kellux iben ħliefu. Dumak, fil-Galilea, fejn mar joqgħod hiex ikun bagħod minn Qajfas, lit-tifel beda jsejjaħlu Titu biex żgw ma jingħarafx li kien it-tarbija l-misruqa tal-qassis il-kbir. Dumak kellu ċorma ta' ħallelin u lil Titu raħbieh f'dik il-ħajja — qisu (miskin 1) Oliver Twist li sab ruħu fil-klikka ta' Fagm u Bill Sikes u l-Artful Dodeert Fl-aħħar, sew Dumak kif ukoll Titu nqatgħetilhom għall-mewt, mixlijin fuq ħafna serq u ħafna qtil u l-aktar għax ħadu sehem fir-rewwixta li Barabba qajjem kontra Pilatu u r-Rumani. Fuq il-Kalvarju, qrib it-tmiem tar-rumanz, l-element drammatiku jilħaq l-aqwa tiegħu. Dumak, jiġifieri l- ħalliel il-ħażin, jinstama' jgħid lil Malku (li kien, kif tafu, il- qaddej tal-qassis il-kbir) li l-imsallab l-ieħor, jiġifieri l-ħalliel it- tajjeb, ma kienx għajr l-iben il-misruq ta' Qajfas… Meta Qajfas, fil-palazz tiegħu, sar jaf b'dan, jibda jistaqsi mibiuh: fImsallab7… Imsallab mas-Saħħur ta'— Nażar7 Ibni David u l-Iben t'AĦa' Imsatlbin flimkisnt.. Fl-1907 il-kittieb tagħna ħareġ il-ħajja ta' qaddis ieħor — Il-Ħajja ta' San Filippu Neri, miktuba minn Muscat Azzopardi mifsu, mhux miġjuba fil-Malti minn kitbu ta' ħaddieħor. Imwieled fl-ewwel snin tas-Seklu Sittax ġo Firenze, il-fbuon Pijmo' — tit-twajjeb Filippu'', kif kienu jsejħulu n-nies — sar l-Appostlu ta' kumu, Narawh iżur l-isptarijiet. Xilmħuh dieħel saħansitra fil- iwisnet. T dejjem jirnexxilu jirbaħ il-qlub, b'dik. it-tjubija tiegħu. Temm Appostlu jeħor ta' Ruma li (ngħidhielkom kif in- ħossha) dejjem fakkarni fih — Ġwanni XXI. Dan il-Papa buono'' ħareġ jixbah lil-dak il-fħuon Pippo — u mhux bil-bixra. ta' barra bissl Tiftakru ġo l-isptar ta' San Gianieolo f'dawk il-wards' tat-tfal, min isejjaħlu minn naħa, min minn oħra2 Konna rajnieh ukoll fl-aħbarijiet meta mar iżur lill-ħabsin tar-Regina Coeli: biex jagħmlilhom il-qalb, semmielhom li-hu wkoll kellu f'razztu min-xi darba daq il-ħabs… għax kien inqabad imur għall-kaċċa mingħajr liċenza L.. Madwar Da Chiesa Nuova u fil- toroq l-oħra tal-qalba ta' Ruma għandek tintebaħ (kif kont nintebaħ jien) H San Filippu Neri fi żmienu kien jaħrathom dawk it-toroq, u l-ġid li kien jagħmel qisu għadu jinħass sa Hum. Ilum inzertat il-festa tiegħu l Mill-pinna ta' Muscat Azzopardi għandna wkoll il-Bajja ta' l-Appostlu Ġwanni — dak li fl-Evanġelju li kiteb isejjaħ lilu nnifsu d-dixxiplu l-maħbub ta' Ġesti' (Ġw. Għalhekk dan ix- xogħol oriġinali ta' Ġużb Muscat Azzopardi jġib dan l-isem: I- Maħbub ta' Ġesti. Delier fis-sena 1908, jiġifieri sena biss qabel ma ja d-dawl ir-rumanz Nazju EHul, bi-hu l-kapolavur ta' dan il-kittieb tagħna. Sewwa ntqal li l-aħjar proża ta' Muscat Azzopardi dehret matul l-ewwel għaxar snin ta' dan is-seklu — mill-1901, meta ħweġ Il-Ħallief it-Tajjeb, su l-1909, meta ħareġ Nazju EMul. Jekk trid tuf kemm irnexxa sabiħ u mexxej dan ix-xogħol tas-sena 1908, jiġifieri M-Maħbub ta' Ġesu, aqra (ngħidu aħna) dik il- a fejn, mill-kuntrast ta' bejn iż-żewġ Appostli Pietru u Ġwanni, joħroġ ċar daqs il-kristall il- l-ċeħor minn dawn iż-żewġt iħbieb tal-qalb, imma l-aktar dak ta' Ġwanni bħala l-protagonista tal-ktisb. U tistħajlek quddiem kwadru tal-Curavaggio jew wieħed minu ta' Zahra. —'Pistru u Ġanni ma kenux ta' l-istess għamla: Pietru bniedem mattru tal-wieħed u ta' sfiċċaż, avolja raġel magħmul u miżżewweġ — lest biex jixteħet f'riġlejn Ġesti l-ewwel wieħed u Jest biex jiċħdu — lest biex imur warajh u biex jaħarbu, biex jislet ix-xabla għal Malku u biex jinfexx f'bikja kbira; Ġanni, għażeb, żagħżugħ, l-iċken wieħed f'dar missieru, dejjem kwiet u ħiemed, dejjem imxennaq bi ġmiel l-imgħallem, dejjem bil-hena ta' qalbu fil-kisra ħelwa ta' xfar għajnejħ. It-tnejn kienu jħobbu 'l-Ġesti imma Pietru kien iħobbu b'dik il-leħħa ta' beraq, li tixgħel u tintefa, u terġa' tixgħel u terġa' tintefa; filwaqt li Ġanni kellu għalib dik il-ġibda li qatt ma tisħon u qatt ma tibred, li-tilma dejjem, bl-istess dawl u bl-istess satra, bħad-dija tal-kwiekeb… Tva, Pietru u Ġanni ma kenux ta' qatgħa waħda: iżda kienu jagħdru 'l-xulxin, għax kienu jinħabbu. Forsi kienu magħmulin hekk minn Alla, biex wieħed iratti għall-ieħor. Temmejna din il-ġirja ħafifa. ta' minn ktieb għall-ieħor. Tassew li l-proża reliġjuża ta' Museat Azzopardi tħaddan ukoll l-erba' Evanġelji u l-Atti kif ukoll il-Ktieb tal-Quddies — maqlubin mil-Latin għall-Malti. Meta tqis dun kollu, għiduli intom jekk ħax xi żball il-Papa — jiġifieri San Piju X — meta, darba minnhom, kitiblu ittra. minn idejħ stess biex igħidlu Grazzi u Prosit Ingħid għalija, dejjem żidt insaħħaħ felmti li Ġużċ Muscat A pardi kien (kif sejjaħlu Franġisk Saver Curuana) ''buiedem reliġ- już li ħadem b'qalbu f'idu'. Kemm ħabrek bħalia wisħed mis-segre- tarji tal-Kungress ta' l-I9I31 U dak il-Kungress baqa' nn ntesa qatt mhux f'Malta biss… Mhux f'Malta biss: hemm Ruma wkoll li fuq sider Ġużo ħeniżet, għal darba tnejn, għotja ta' ġieh. Qisha Korneżja l-Knisja, u wlied bil-għaqal bħal Ġuże Muscat Azzopardi huma l-ħaġar prezzjuż li tifraħ bih — ta' Omm li hi. Tgħid, mhux hekk ried ifisser il-Poeta. Nazzjonali meta apostrofizzah u qallu: t'għatxien tas-Sewwa, Dinek qatt ma reg'xtu '2 U magħżu ntennulu — jien u int, u dak u l-ieħor: tilabib, ma nitħassrekx; int għomrok għextu, U Minn ġo kull dar su ġo San Ġwann, il-lejla, fl-iħliet u fl-irħula taż-żewġ. Grżejjer, tinstema nota waħda. Fil-persuna tal-Kap ta' l-Istat u fil-persuna tal-Kap tal-Knisja nilmaħ miġbura hawnhekk lil- Malta kollha u qed tkunta għalenija. Il-viżtu ilha li-neħħietu. Lil dan ir-Rumanzier, li hu wkoll Poeta — poeta saħansitra fil- proża li kiteb, Malta ma tibkihx mejjet. Ġużà Muscat Azzopardi huwa ħaj, ħaj f'kull paġna li ħallielna, f'kull paġna li għadha ħajja bit-twemmin nisrani li kiber miegħu u li ħaddan dejjem. F'kull paġna minnhom, nista' ngħid, sibt kelma ta' ħabib, Kull meta nzerta r-riħ, u fuq dak il-qabar ħiemed tar-Rumanzier-Poeta smmjtu jonfoħ madwari qalb il-friegħi taċ-ċipre ġewwa l-Addo- lerata, aktarx ftakart fis-saffika tal-poeta liriku i na — li Hum hu l-President tar-Repubblika — u bħalu jiena għidt, miġbur fi isibijieti; t'Inħossni f'kattidral; iz-zkuk tas-siġar nistħajjel bħal kolonni fil-korsija, u qiegħed nisma orgni u qatgħa kbira ta' nies qed tkanta, U fuq it-tasti twal ta' l-orgni għoli iġġerri s-swaba' sbieħ Ommna n-Natura, b'rasha tixxengel l-hawn u l-hemm mar-ritmu, fid-daqq mitlufa f' Għalhekk, ħuti Maltin, waqqfu issa mill-ġdid: widnejkom għad-daqq ta' l-orgni ta' dan il-Konkatidral, u ħallu ll Bach ifehemkom hu li Ġużà Muscat Azzopardi, ta' kittieb nisrani li kien, ħaddem dejjem il-pinna bla ma qatt nesa… li… il-qalb tal-bnie- dem… Wieħed biss… ihenniha.