IT-TLIET GRAZZJI f Jaqbad mal-għadd ta' Diċembru 1937, p. 124) It-tliet Grazzji kienu mixjin ħarir fl-arti sabiħa taż-żfin u Mrs. Vounger darba ferfiet lil Mrs. Busuttil għall-progress li kienet qiegħda tagħmel bintha Marv. Mhux għix it-tnejn l-oħra ma kinux bravi wkoll, imma Marv kienet l-aħjar waħda fost l-alljevi tagħha kollha. Fl-istess waqt li Marv kienet qiegħda tagħmel tant progress fiż-żfin, Lucinda kienet qiegħ- da tagħmel progress akbar fin-namur u kellha għal warajha nofs il-klassi. Imma hija kienet wisq miġbuda għal Bertie Cassar, li kienet għarfet fil-Ballu tal-Borża, u Bertie, għal- kemm kien iħobb jiżfen ma' kulħadd, lil Lucinda kien taha biżżejjed x'tifhem li jippreferiha għal kulħadd, Lucinda, mogħmija wara Bertie, kienet għall-ewwel darba dinbet kon- tra l-Għaqda u ħbiet lil ħutha dik il-ġibda li kienet qiegħda, jum wara jum, tikber dejjem iżjed fiha. F'dawk il-Ħames minuti li l-mamajjiet kienu jiltaqgħu fl-antikamra ta' Mrs. Vounger, jistennew lil uliedhom ħerġin kienu jgħidu waħda lill-ofira, il-bravuri ta' wliedhom, kemm fid-dar kif ukoll fl-iskola, kif ukoll ħafna praspar fuq kemm- il talba ġa kellhom għaż-żwieġ; talbiet ta' żgħażagħ għonja u mill-iżjed serji. Jum wieħed, is-sinjura Busuttil kif reġgħet lura d-dar, mat-tliet Grazzji, minn għand Mrs. Vounger, ġibdet fil-ġenb lil Lucinda u staqsietha min kien dak il-ġuvni li baqa' ħiereġ magħha sal-bieb ta' barra ta' Mrs. Vounger. Mhux għax dak il-ġuvni kellha xi tgħid xi Ħaġa fih, xejn affattu; kien żagħżugħ Ħelu, twil u eleganti, u kif kienet ġa ntebliet fil- Ballu tal-Borża, kellu ħafna għal warajh. Imma, bħala omm, kellha tkun taf lil dawk iż-żgħażagħ kollha li kienu midħla ta' wliedha, UBertie,' wieġbet xott xott Lucinda, FIva,' tenniet ftit u xejn mistagħġba Lueinda. 4Kif kien tħallih waħidu Lilian Muscat 7 Sa fejn nat jien Lilian mhix fil-klassi tagħkom, mhux hekk 7'' staqsietha is- sinjura Busuttil. ULe, Lilian mhix magħna;' kompliet Lucinda bħal waħda mismuta ''imma x'għandha x'taqsam Lilian 7 UKif, ma għandhiex x'taqsam 7'' qabżet tgħid malajr il-Mamà'' Tajba din ukoll mela ma tafx li Bertie u Lilian għarajjes 7 Tassew… tassew… le, ma kontx naf/'': wieġbet Lu- cinda iżjed mejta milli Ħajja; u li kieku ma żammetx mas- siġġu li kellha mna' ġenbha żgur kienet tistabat ma' l-art, Ommha, peress li kienu aktarx fid-dlam, anqas ittendiet li bintha kienet safra daqs il-qarsa tax-xama', Dik il-bxara ħażina Lucinda qatt ma kienet tistennieha imma għamlet sfors fuqha nfisha u qagħdet attenta Ħafna li ma taħarbilhiex xi kelma jew xi taħirika, għax mita Lucinda ħbiet minn ħutha l-imħabba tagħha għal Bertie kienet qiegħda tixfiet il-ġebla fuq saqajha. Issa mhux biss kellha titqanna bis-sogħba tagħha weħidha, imma kellha wkoll turi ruħha ferħana biex ma tik- xefx agħwarha, mita qalbha kienet sewda, sewda faħma. Għalkemm, iżda, irnexxielha taħbi dak li kien ġralha, ma setgħetx tikkontrolla n-nervi tagħha għal kollox li, iżjed ma beda jgħaddi ż-żmien, aktar bdew jikbru; kif ukoll beda jik- ber magħha l-kapriċċ li tinżebagħ, tnittef ħoġbejha, tlewwen difrejha u. . .namrat taqbad u ieħior terfii. Xi jumejn wara li kienet semgħet il-bxara ħażina tal- għerusija ta' Bertie (kien nhar-ta'-Sibt) kellha tmur il-lezzjoni taż-żfin, imma rat kif għamlet biex tiskarta u qalet lill-Mamà li kien iħossha ħażin u baqgħet id-dar weħidha fejn sfugat tajjeb tajjeb bil-biki u… kissret xi ħaġa wkoll. Mita ħutha ġew lura ġrew biex jaraw jekk kenitx aħjar u qalulha li kulħadd kien staqsa Ħafna għaliha imma l-iżjed li wera sogħba għan-nuqqas tagħha kien Bertie. €Ix-xjaten jeħduh,' infexxet f'għajta Lucinda, u telgħie- tilha fawra f'wiċċha; imma malajr dawret it-taħidita u bdiet tistaqsi lil ħutha kif kienet Lucv, Josephine, u… .. tal-klikka kollha, Marv u Agata Ħarsu ħarsa lejn xulxin imma ma setgħu jifhmu xejn x'kien ġara. Nhar l-Erbgħa ta' wara, kien reġa' jmisshom imorru għand Mrs. Vounger. Din id-darba Lucinda rabbiet il-ħila u marret, Lucinda, għandu jkun kellha jiġri fil-vini tagħha demm ta' artista għax għarfet taħbi għommitha b'mod tal- għaġeb. Ftit wara li daħlu, Bertie ġie fuqha u stedinha għal żifna. Qaltlu ''iva'' bħallikieku qatt ma kien ġara xejn, Żit- net miegħu, tkellmet miegħu, daħiket xi daħka wkoll. Wara ż-żifna. marret miegħu f'rokna mwarrba, kif kienet tagħmel is-soltu, u malli kienu weħidhom u beda ser jaħbat jagħm- lilha xi kumpliment, bil-kelina ''vili'' qabditu u bil-kelma ''vili' ħallietu. —Im:na ġos-sala, waqt iż-żfin, xejn, xejn. Is-soltu tbissima kienet dejjem fuq xofftejha u mat-tbissima kienet qiegħda titrabba datika, dalika ġdida, daħika nervuża, dafika ħażina. Mita bdiet tgorr wara ominha li ż-żbigħ tal-wiċċ ma kienx Ħaġa ħażina, li l-lum kulħadd kien jimxi mal-moda, u li s-sena 1936 ina kenitx is-sena 1900, sabet reżistenza qaw- wija, iżjed qawwija minn dik li kienet sabet il-Presidentessa tal-Għaqda mita, żmien qabel, kienet talbet lill-Mamà biex tħalli t-tliet Grazzji jmorru l-Ballu tal-Borża; imma gemgem il-lum u gemgem għada, il-Mamà fl-aħħar, xebgħet tisma' l-kliem u tara l-gdiedem u… bdiet iċċiedi. Għall-ewwel Lucinda bdiet tqiegħed fuq Ħoġbejha lewn kemm kemm jidher, u pasta fuq xofftejha armajn ta' lewn naturali u lostru fuq difrejha roża ċar; imma iżjed ma bdiet tara lil- ommha tiskot iżjed bdiet iżżid, iżżid, iżżid. Ħutha, ma għandna xi ngħidu xejn, ħadu għalihom, mhux biss għax ma kinux jaqblu inal-prinċipju tagħha, imma l-iżjed għax Lucinda kienet bdiet tagħrmel il-ħwejjeġ weħidha mingħajr ma tikkonsulta l-Għaqda, imma ġara li kliem il- ħbieb dawrulhom rashom. Dawk l-imgħarrqin ta' anġli bid- denb kienu kollha konfoffa waħda u bdew jikkritikaw lil-Talja u ÀAglaja li kienu qed itellfu l-ġieħ tat-tliet Grazzji bis-sistema tagħhom qadima daqs Pizzolu li ''ix-xebbiet ma għandhomx jissebbħiu'. U isma' l-lum u isma' l-għada spiċċaw biex bdew jitniġġsu minn oħthom u bdew, huma wkoll, iċellqu ma' wiċ- ċhom, sa kemm, huma wkoll, tgħallmu u saru espetti. Il-Mamà ħabtet tieqaf fuq tagħha għal dan il-kapriċċ żej- jed u bla fejda, tat-tliet uliedha; imma l-Presidentessa malajr fehmet lill-Mamà li l-ħbieb tagħhom, bniet u subien, kienu qegħdin jidħku bihom u jsejħulhom: 'It-tliet Grazzji ta' żamżam', li huma ma kinux iżjed tfal ta' l-iskola, u li bil- ħmerijiet qodma tagħha kienu qegħdin jitilfu kull ċans taż- żwieġ. Liema ġuvni f'dan is-seklu kien sejjer jintriga b'tifla li anqas taf iżżomm ruħha ''chie' u 'à la mode'', Il-Mamà ma għandna xi ngħidu xejn, bdiet tħoss bħal toqol fuq il-kuxjenza. ''ihl X'waħda dint Min jaf hux tassew dak li qiegħda tgħidli Agata. Ma rridx għal itit żeb-— għa 'l hemm u 'l hawn intellfilhom xsortihom'. U flok għajn walida qaflet għajnejha t-tnejn u ħalliethom iċellqu u jċappsu kemm iridu. Imma għalkemm il-qoxra ta' wiċċhom ħadet sura iżjed sabiħa, xofitejhom ħimsru, idejhom saru igħaxxqu, … l-għaraj- jes ma ġewx. U iżjed ma bdew igħaddu s-snin u jiżdied it-tiċliq u. t-tiċpis, iżjed beda jonqos iċ-ċans ta' xi għerusija, imma x'għandhom uliedi anqas mill-oħrajn' sfugat darba l-omm magħha nfisha, 'Flus, għalkemm mhux wisq, għandhom; koroh mhumiex, bravi f'kollox; x'jonqoshom mela 7' It-tweġiba iżda ma ġietx. Agata li qatt ma kellha lisieb tiżżewweġ ma kenitx tagħti widen għiat-talbiet. Kienet aktar tħobb tiikellem iuq awturi, opri u invenzjonijiet milli fuq il-ħmerijiet ta' l-imħabba u kont dejjem taraha titkellem ma' xi raġel imdaftfial fiż-żmien. Lucinda wara d-daqqa ta' ħarta li kienet iddubbat minn għand Bertie, kienet saret namriċes mill-iprem u malli xi żagħ- żugħ kien jaqbad ikellimha u kien juriha l-ħsibijiet serji li kellu għaż-żwieġ, kienet tħallih bħal erbgħa fost il-ġimgħa u… tagbad iefior iżjed ferrieħi u… bi ħsibijiet inqas serji. Marv. kienet iffissatha li kull minn jagħmlilha xi kum- pliment u juri għeliha xi ġibda kien ikun qiegħed iħares lejn flusha; għalhekk kienet tiskartah jew tħallih ilablab u f'qalbha tidħak bih. Din kienet ir-raġuni għala t-tfal tas-sinjura Busuttil baq- għu xebbiet avolja… ma kien jonqoshom xejn, Il-Mamà, iżda, dawn il-ħwejjeġ ma kienu qatt għaddewlha minn rasha u kienet dejjem tafiseb: 'X'għandhom uliedi anqas mill-oħlrajnp' Darba fettlilha tiftaħ qalbha ma' waħda ħabiba tagħha, is-sinjura Bonello. Is-sinjura Bonello qagħdet bis-sabar kollu tismagħha tisfoga dak li kellha mrekken u miġbur fuq l-iston- ku tagħha minn xi għaxar snin u skantat mhux ftit mita semgħiet li t-tliti ibniet tas-sinjura Busuttil kellhom ħmistax-il xelin renta kull jum kull waħida u kienu għadhom ma sabux għarus. Tassew li issa kollha kienu għalquhom it-tletin sena imma kienu għadhom tielwin, sbieħ u fuq ruħhom. Is-sin- jura Bonello sabet ruħha. daharha mal-ħajt għall-mistoqsija li sikwit kienet tagħmlilha l-imdejqa ħabiba tagħha: ''Imma x'għandhom uliedi biex ħadd ma jridhom f' u fl-aħħar biex tefiles minnha u tgħidilha xi Ħaġa, qaltilha: ''Int, għax int iffissata li ma tridx tirranġa ftit ruħek 7 X'fiha billi tin- żebagħ xi ftit7: U dak xagħrek mita sejra taqtgħu7: Ma tafx li l-ġuvintur tal-lum iridu l-Mamà tal-għarusa tagħhom tkun eleganti u moderna 7'' u biex tispiċċalha b'ċajta għax ratha bħal kienu ħabtet titfantas: ''Il-Mamà tat-tliet Grazzji għandha tagħmel ġieti lill-Mitoloġija; ma tafx li int il-mara ta' l-alla Żewż 7' Is-sinjura Busutiil daliket, dafiket fuq il-qalb, imma dall- ket biex ma turix lis-sinjura Bonello li kliemha kien qed iweġġgħelha qalbha, Wara xi jumejn it-tliet Grazzji stagħġbu bil-bosta mita raw 'il-Marmà gejja minn barra b'xagħarha maqtugħ qasir u kollu nnukklat. Bdew iduru magħha, jistaqsuha, iżiegħlu biha, imma ma setgħu jiefidu xejn minn fommha. Anqas laħqet għaddiet ġimgħa li ma Ħadux theżhiża akbar. Kien nhar ta' Sibt u kellhom imorru għall-Ftuħ. tat- Teatru Rjal. Mita niżlu isfel biex joħorġu ittendew li l-Mamà li s-soltu tkun dejjem lesta l-ewwel waħda, kienet għadha ma niżletx minn fuq. ''Mamà', għajtet Agata wara li telgħet xi erba' tarġiet, biex issemma' leħinha sewwa, ''int m'intix lesta 7 , Viva, iva, ġejja' wieġbet minn fuq il-Mamà, imma ma dehretx avolja laħiqu għaddew xi ħames minuti olira. Agata bdiet titbaqbaq. Xi ġralha l-Mamà 7: Sejra ttellifna l-isbafi rumanza ta'l-Aida7: Xi ġralha l-lum7 ''Xi ġralek, Mamà 7: Int nieżla jew le9'' reġgħet għajtet Agata wara li telgħet sa l-ewwel indana għax il-kamra tas-sinjura Busuttil kienet tinsab fit-tieni sular. 'Gejja, ġejja, x'għaġla għandkom il-lejla 77: wieġbet is-sinjura Busuttil. Imma Agata ma kellhiex sabar tistenna iżjed u għamlet is-sinjal lil-fiutha biex jitilgħu magħha: ''Marv.. .Lucinda. ., itilgħu. .. imxu naraw x'qiegħda tħawwad; sew sew il-lejla ġejja b'dan it-tul kollu F' U t-tlieta, wafida wara l-oħra, reġgliu telgħu t-taraġ u marru dritt għall-kamra tal-Mamà. It-tliet Grazzji ħadu theżhiża bil-wisq akbar minn dik li kienu ħadu l-ġimgħa ta' qabel mita raw 'Lommhom tasal id-dar b'xagħarha maqtugħ. Bil-qiegħda fuq siġġu, biswit il-mera, il-Mamà kellha quddiemha: kaxxa ta' l-irtokk kompluta daqs ta' Lon Chanev u kienet qiegħda tindilek, titħammar, titqaxxar, biex tisseb- baħi kemm jista' jkun, Għajnejha b'dak l-iżraq-irmiedi ma' dwarhom, kienu tbiddlu għal kollox u ħaddejha ħadu r-ruħ u sura olira. Issa kienet qiegħda tibdel il-lewn ta' xufftejha u kellha f'idha pastell lewn il-qroll. It-tliet Grazzji baqgħu bħal mixrubin iħarsu lejn xulxin; imbagħad infexxu f'dafika li dwiet mad-dar kollha, Is-sinjura Busuttil inħasdet, għax anqas kienet semgħetlo:i telgħin it-taraġ u daret fuqhom bil-herra: 'Tajtuni qatgħa, kesliin; ma tistgħux tistennew ftit7: X'inhi din il-għaġla kollha l-lejla 7 u reġgħet daret lejn il-mera biex ittemm dik l-ewwel biċċa xogħol tagħha, fis-sengħa tat-tisbili. It-tlitt ibniet ma tniffsux iżjed u niżlu bil-qajla l-qajla t-taraġ, iħarsu lejn xulxin, bħallikieku riedu jistaqsu b'għaj- nejhom waħda 'l olira x'kienu jalisbu u x'kien jidhrilhom ininn dik it-tibdila ta' maljar malajr li kienet saret f'onmmhom. Imma ebda wafida minnhom ma setgħiet tagħti nitfa ta' fijiel lill-oħra. U dik it-tibdila baqgliet għalihom misteru kif mis- teru baqa' għal ommhom il-għala mit-tlitt ibniet tagħha ebda walida ma kellha x-xorti tiżżewweġ. Dik il-lejla tal-Ftuħi tat-Teatru, is-sinjura Busuttil kienet tidher ta' ħmistax-il sena iċken u għamlet l-isbaħi figura. In- nies kollha bdew jistaqsu min kienet dik is-sinjura tielwa li kienet qiegħda maġenb it-tliet Grazzji; u mita saru jafu li ma kenitx ħaddieħor ħlief is-sinjura Busuttil ma stagħġbux itit bil-bidla li kienet saret fiha.Is-sinjura Busuttil kienet dejjem tgħid li t-tfajliet tal-lum kienu qeglidin igħumu fil-lussu u li kellhom wiċċhom qisu maskra għax miksi bit-terer u ż-żeb- għa; imma minn ftit taż-żmien il-hawn mhux biss kienet qiegli- da tħalli lil uliedha jagħmlu bħal dawk il-ħafna 'nies bla ġieħ'' (kif kienet tant tħobb issejliilhom) irnma, hija wkoll, kienet waqgħiet fil-każa, Misteru 111 Is-sakrifiċċju issa ta' dik l-omm ħanina xejn ma sewa. Għandu jkun is-sinjura Bonello ma kenitx tatha parir xieraq għax ebda ġuvni ma deher iżjed miġbud lejhom minħabba iż-żebgħa ta' wiċċ il-Mamà. U iżjed ma beda jgħaddi ż- żmien iżjed bdew jonqsu ċ-ċansijiet; u iżjed na bdew jonqsu ċ-ċansijiet iżjed beda jiżdied il-ħala, ix-xalar, it-tiċpis. Mita, żmien żmien qabel, kienet ħarġet il-moda li n-nisa jnittfu u jsewwu Ħuġbejhom, u t-tfal tas-sinjura Busuttil dehrilhom li għandhom jagħimlu l-istess ħaġa biex jimxu mal- moda, il-Mamà kienet għamlitilhom xenata kbira u saħansitra għajrithom ''xantużi'; issa bl-akbar sabar, kienet toqgħiod tara i9 mhux biss lil uliedha jnittfu waħda 'l offra, imma kienet drat toqgħod ukoll biex inittfu lilha. Ħwejjeġ tal-għaġeb imma… li jiġru. It-tliet Grazzji issa ma kinux imtfittxija iżjed min-nam- rati u mill-għarajjes għax… żmienhom kien għadda; imma kull min ried jorganizza xi Fiera sabiħa fil-ġonna ta' l-Argotti jew għand is-Sależjani f'tas-Sliema jew ried jagħmel xi Reċta, xi kunċert għall-karità, ma kellux filiei imur għandhom. Dik il-Għaqda li fi ċkunithom kienet rabtithom ma' xulxin, issa kienet għamlithom biċċa waħida għal kollox, blokk siment iebes iżjed mill-ħadid; u jekk fi żmien l-iskola kien hemm xi ħadd li ma kienx jafhom b'laqamhom, il-lum Malta kollha bi ħġarha kienet fagħrafhom bħala t-tliet Grazzji. It-tliet Grazzji kienu magħrufin f'kull rokna tal-Belt fejn kienu joqogħdu fix-xitwa; f'Ħal Balzan u l-inħawi fejn kellhom Villa żgħira bl-aħijar frottijiet u fejn kienu jmorru jgħaddu xi xhur tar-Rebbiegħia u fejn kienu ta' sikwit jorganizzaw xalati mill-isbaħ: f'San Ġorġ ta' Birżebbuġa fejn kellhom dar sew sew biswit il-lukanda ta' Dowdall għax-xhur tas-sajf u fejn kiemi għal sigħat sħaħ jiltaqgħu ma' ħafna lbieb ingliżi jilagħbu l-Bridge. Il-Mamà kienet ilha minn snin u snin ma tindaħlilhomx iżjed fl-affarijiet tagħhom; imma kull fejn kienu jmorru huma kienet tmur warajhom. U għalkemm kienet bdiet tixjieħ kie- net baqgħiet iżżomm ruħha tajjeb biex ma tagħmelx għajb lil uliedha; u t-tliet Grazzji kienu jiċċajtaw ma' ommhom bħallikieku kienet ofithom il-kbira, Iżda qatt ma ġiethom il- ħila jistaqsuha x'kien ġagħalha tbiddel f'jum wieħed fehmitha, tmur taqta' xagħarha u taqbad tinżebagħ. Darba waħida waqt walida mil-laqgħat tal-Għaqda, Agata kienet qanqlet din l-affari imma t-tliet Grazzji ftiehmu bejniethom biex ma jqar- qlux il-ħama qiegħed u qattma tkellmu fuq din il-ħaġa li baqgħiet għalthom l-akbar misteru. L-omm ukoll xtaqet kemm-il darba tiftaħ xi taħidita ma' wliedha ħalli ssib it-tarf ta' dik il-kobba mħabbla li ma rnex- xielha qatt tħoll; imma, hija ukoll, dehrilha ti afijar ina tqan- qalx il-ħama qiegħed; għalhekk, kif u l-għala uliedha baqgħu xebbiet, baqa' għaliha l-akbar misteru. U l-itajja tat-tliet Grazzji u l-Mamà tagħhom baqgliet mil- futa f'dak is-sigriet… .tant sempliċi.