Studju Kritiku ta' Ġuże' CHETCUTI I Ġiovanni Curmi hu wieħed mill-ftit Maltin li żammew tix- għel it-torċa tat-tradizzjoni letterarju Taljana. Oreste F. Ten- cajoli fil-ktieb Poeti Maltesi d'Oggi' li ħareġ fis-sena 1982, fisser ruħu hekk fuq Giovanni Curmi : ''Poeta, rumanzier, ġurnalista u konferenzier, Ġiovanni Ġurmi jħobb l-arti bil-passjoni koliha li tnissel fih iż-żgħużija tiegħu, imħeġġa u quwwija; profond fih hu s-sentiment tan- natura, mill-iżjed prolond huwa s-sentiment tal-ġmiel, Fluwa jħobb u jqim lill-gżira tiegħu għanja bit-tilkiriet kbur u glor- jużi li għandha, u lill-poplu Malti twajjeb u serju, għalkemm fil-vini tiegħu waqtiet jiġru wkoll tqanqiliet il jeħduh f'aspiraz- zjonijiet akbar u aktar wesgħin. Dan il-kumment inkiteb meta Giovanni Curmi kien għadu żagħżugħ, u l-poeżiji li kienu ngħażlu f'dik l-antoloġija ta' Posti Maltin kienu l-ewwel xrariet li kebbsu fil-qalb tal-poeta tagħna l-imħabba għall-poeżija, imħabba li kellha twarrad maż-żmien biex tagħti frott mill-aħjar. Minn dak iż-żmien 'il hawn Ġiovanni Curmi baqa' jaħdem bla mistrieħ. Twieled biex igħix għall-Arti. Fi tletin sena ta' ħajja mimlija attività letterarja, hu ippublika għadd kbir ta' kotba — poeżiji, novelli; xogħlijiet ta' kritiku, djalogi, rumanz u storja tal-letteratura Taljana — u t-tifħir li qala' minn rivisti letterarji u awturi magħrufa Taljani juru ċar li Ġiovanni Ġurmi hu kittieb ta' qawwa kbira. Post dawk li kitbu u ikkommentaw fuq ix-xogħ- lijiet tiegħu hemm AÀda Negri, poetessa magħrufa għas-sinċe- rità ta' l-ispirazzjoni b'mod speċjali fil-kotba 'Maternità' u Ti libro di Mara'. Meta fl-1938 Giovanni Curmi hareġ il-ktieb ''Cento No- velle Paradossali', Roberto Bracco, li ismu hu magħruf fl-is- torja tal- letteratura, kontemporunea 'Luljana, għamel dan il- kumment: jGħamilt konoxxenza ta' kittieb mill-aqwa. Veru mgħallem ta' l-istil ħafif u mexxej. Faċilità, sempliċità, qawwa il-espressjoni, efiett immedjat. Umoriżwu awtentiku flimkien 114 spirtu ċajtier naturali. Umoriżiiu l-ħin kollu. Ebda taħbit. Pantasija ineżawribbli ibbażata fuq sfond ta' filo- sofija u tagħlim tal-ħajja. 'Għandu xi ftit ta' l-umoriżmu Ingliż2 Jidhirli li: għandu. GIOVANNI ĊURMI, POETA 113 U fuq hekk ma għandux għax jinkwieta. Għall-kuntrarju. Għa- liex biss it-tibdil kontinwu internazzjonali li jista' jassikura għal dejjem il-prosperità, ta' l-Arti. Kuminent ieħor minn A.T. Kolatschevskv iqegħdilna qud- diemna lil Giovanni Curmi ħħala awtur ji għandu sens qawwi ta' osservazzjoni: ('Billors li int osservatur kbir li tara l-ħwej- jeġ tad-dinja li l-'pubbliku' li għandu ħsiebu biss fil-ħajja ma- terjali ma jistax jarahom, Nitraħlek minn qalbi…… għas-safa ta' l-istil sabih, ħaj u ferrieħi li jwiddeb u jiggwida l-qarrej sal- quċċata tal-filosofija u li, fl-istess ħin, ma jolqot u ma jweġġa' lil-badd. Hekk ukoll Carlo Weidlieh: Curmi jaf josserva. Josserva kollox, B'mod mill-iżjed metikoluż. Dan narawh fil-ktieb 'Ti Delitto di Villa Cremera' : hemm fih it-timbru polizjesk, it-tim- bru romantiku, it-timbru sentimentali, imwa, fl-aħħar mill-aħ- ħar, l-istil hu dejjem l-istess : sempliċi, sinċier, bla tirqim żejjed, kitba mfissra kif nitkellmu. ' Tlieta huma l-fażi li niltaqgħu magħhom fil-karriera, poetika ta' Curmi: l-ewwel, iż-żgħużija u l-imħabba; imbagħad il-fa- imilja, l-epoka tal-maturità; u fl-aħħarnetċ, il-poeżija tal-medi- tazzjoni meta. l-poeta beda jikteb fuq it-tiġrib iebes tal-ħajja. Fis-sena 1923 ħareġ l-ewwel ktieb tiegħu ta' poeżiji 'Ti- riehe'', poeżiji maħruġa mill-qalb żagħżugħa tal-poeta bħal suf- farell li jtir minn ħ taż-żnied. 1 ewwel esperjenza, tal- ħajja. Il-poeta fittex li b'sektimenti poetiċi jagħtina figura ta' l- imħabba kif raha u kif ħassha bu f'mumenti ta' illużjoni u dis- illużjoni, ta' ferħ u swied il-qalb, ta' ħolm u realtà. Il-poeżija ta' l-imħabba ma tistax tkun ħlief poeżija lrika: għax hi mhix ħlief l-espressjoni ta' sentiment ta' mument, riflessjoni profonda li taħkem lill-poeta £'ħin ta' ispirazzjoni u li sfawwar minn ruħu bħal nixxiegħa safja li sserrep qalb il-mogħdijiet imwiegħra tal- ħajja. Il-qalb mill-iżjed sensittiva tal-poeta timtela bis-seħer tal- fantasija u, bħalma għamlu matul iż-żminijiet il-poeti ta' l- Arcadia. u poeti oħra: kbur bħal Saffo, Dante, Petrarca u DLeo- pardi, hi wkoll tgħanni insaħħra mill-preżenza, divina ta' l-im- ħabba. Il-versi ta' Ġijovanni Curmi fil-poeżija ta' mħabba, għal- kemm. kienu l-ewwel poeżiji li nkitbu, imma jinħassu mielsa bħaż-żiffa' ħelwa tar-rebbiegħa għax fihom jiġbru ż-żewġ karat- teristiċi importanti tal-poeżija, jiġifieri s-sinċerità u s-sempli- jid IL-MALTI ċità. Il-ktieb ''Liriche' bu mqassam f'erbgħa: l-ewwel ''Il- Għana tal-Ħajja' (I Canti della Vita), imbagħad ''Imħabba u Vantasija' (Amori e Fantasie), it-tielet parti ''Mill-Qiegħ tal- Qalb'' (Dal Profondo) u fl-aħħarnett ''Għana, tal-Ħarifa'' (Au- tunnali). F'dan l-ewwel ktieb tinħass b'xi mod l-influwenza tad-D'Annunzio. Niftielunu : hi ħaġa naturali illi l-poeta fil-bidu tal-karriera tiegħu jfittex id-dawl ta' l-ispirazzjoni li hu jħosg ii l-aktar li jista' jmexxih fit-triq li jkun ser jaqbad. Il-personalità u l-individwalità ma jiġux mill-ewwel. Iridu ż-żmien tagħhom. Il-poeta jieħu l-personalità tiegħu mill-istadji profondi li jagħmel matul is-snin u, wisq aktar minn hekk, mill-esperjenza, tal-ħajja. U l-esperjenza ma tiġix bħal leħħa ta' berqa, imma trid is-snin it-twal li fihom il-poeta jkollu jbati biex ikun jista' jikteb dak li jħoss. Dik tkun il-poeżija tiegħu għax maħduma fuq l-inkwina ta' qalbu, Jiftaħ il-ktieb ''Liriche'' bit-tliet sunetti 'Intima Storia''. Nagħti bħala eżempju ta' sempliċità fil-kelma, ħlewwa fl-espes- sjoni u titjir ta' immaġinazzjoni, dan is-sunett, l-ewwel wieħed mit-tlieta : Il-ħajja, il-glorja tan-natura, iż-żgħużija, il-passjoni, il-paċi u l-ferħ isawwru bejniethom festa ta' mħabba. Il-ħajja bit- tgawdija u l-imrar tagħha l-poeta tagħna jrid igawdiha kollha kemm hi: G1ov ZANNI ĊURMI, POETA 113 Il-poeta jgħix fid-dawl sabiħ tar-rebbiegħa, fost il-ġmiel tan- natura, dik l-omm iminortali, u fir-ruħ tiegħu żagħżugħa jħoss it-tqanqil u l-ferħ tal-poeżija : Il-poeżija għandha seħer fuq il-qalb tal-poeti żgħażagħ, seħer li ż-żmien ma jista' qatt itemm. Giovanni Curmi fis-sunett ''Arte'' li deher fil-ktieb issemmi —Liriche' jagħtina aftermazzjoni serja tal-missjoni tiegħu ta' poeta : Ħafna snin wara din l-istess affermazzjoni nsibuba f'poeżi- ja oħra li dehret fil-Malta. Letteraria' (Jannar-April, 1952). Alla Poesia' hi rifless ħaj tas-sentimenti mill-iżjed profondi tal-poeta, u jidher ji kitibha meta fih ħass in-nostalġija ta' l-im- għoddi u seta' jħares lura fuq il-medda taż-żminijiet u jiftakar fil-ħolm u l-viżjoni ta' żgħożitu : E quanti sogni e idilli, nel mite albor lunare, fantastieammo insieme : insieme io e tul Il-lum, għalkemm il-poeta kiber, il-poeżija għadu jħosshu tiġbdu bis-seħer tagħha. Iż-żgħożija għaddiet bħal ħolma, u ġew żminijiet oħra sbieħ u hennm: il-benniena u bintu tarbija, u mill-qalb tal-missier li taf tħobb ħarġet tfawwar u taqbeż il-poe- żija : 116 IL-MALTI Qisha ħolma ħafifa li tgħib x'ħin jisbaħ l-għada, hekk għebet iż-żgħożija, għaddiet l-ewwel età : imbagħad żmien ieħor ħelu : in-xieqa w it-tarbija, u mill-qalb safja fawwar il-għana tal-papà. Imma l-lum illi l-ħajja l-poeta qed iħossha nieżla, nieżla, u dik it-tarbija saret sinjorina u tna tridx taf aktar ''bil-għana tal- pupa, għaliex il-Poeżija għadu jħossha tiġbdu u. ssaħħru bil- ġmiel tagħha Ma jimpurtax li ż-żmien għadda u l-ħajja tbid- dlet. Poeta u Poeżija ma jinfirdu qatt : X'jimporta jekk il-ħajja kinitli ħolma fiergħa 2 O wisq maħbuba ejja, kif ġejtni dak iż-żmien l O wisq maħbuba qalbi ferraħlil Bħall-imgħoddi ħelwin il-fantasija wil-ħolm li noħlom jien. Anki fl-ewwel poeżiji, għalkemm Giovanni Curmi kien għa- du żagħżugħ, naraw fil-bidu tagħhom anki dawk il-kwalitajiet letterarji li jiffurmaw il-poeta kbir : is-sentiment u l-immaġinaz- zjoni. Gurmi hu poeta ii jaf iħaddem bis-sengħa x-xienza tar-rit- mu, mgħallem tal-kelma li jaf jorqomha u jżewwaqha biex tagħ- tih il-ġmiel ta' ideat li jrid hu u, b'mod mill-wħjar, igħaqqad ħsi- bijieb u sentimenti f'armonija melodjuża, Il-poeżija mhijiex xi iogħba, igħidilna l-poeta liriku Fran- ċiż Francois Villon. Dan bu l-messaġġ li dan il-poeta kbir Fran- ċiż għadda lill-poeti ta' żmienu u ta' warajh: Il-Poeżija mhi- jiex xi logħba sempliċi. Is-sens umoristika, l-għerf u t-tirqim li ddaħħal fil-poeżiji tiegħek m'huma xem, jew kważi xejn, jekk fihom ma ddaħħalx ukoll l-aktar parti profonda. ta' qalbek. Il- poeżija; mhijiex biss ġabra bis-sengħa ta' ħsejjes u xbihat: hi l- għanja profonda ta' bniedem. Tqabbad l-egħruq tagħha fil-qiegħ (ĠIOVANNI CURMI, POETA 117 tal-qalb umana; u minn hemm tieħu l-ħajja tagħha; u hemm- hekk illi hi ssib il-kwalità essenzjali biex tkun tista' tgħix ħajjn kbira u qawwija li tibqa' sħiħa għal dejjem. '' Din il-forza moħbija, misterjuża, li toħloq il-ħafja fil-poe- żija, insibuha f'ħafna mill-poeżiji li Curmi kiteb fl-epoka tal- maturità tiegħu, imma mhux biss f'dawn il-poeżiji iżda anki f'poeżiji oħra tal-bidu bħalma huma 'T'anima profonda, ''Solitudine'', ''Sono come la vergine, u ''Tristezze d'autun- no'. Profondità ta' ħsieb imsieħba ma' qawwa ta' mħabba lejn Alla, għajn ta' kull virttr u ġmiel, li fih il-poeta. jsib il-meditaz- zjoni intellettwali tiegħu, insibuha f'din it-terzina li tagħlaq is- stinett ''Bolitudine'' : Iżda l-poeżija hi l-istess bħal tfajla li ssaħħrek bi ħlewwit- ha jekk tkun liebsa meqjus u kif għandu jkun. Il-libsa tal-poe- żija. tifformaha t-teknika. tal-versi. jiġifieri l-istil. L-istil li fuqu mexa Giovanni Curmi hu l-istil klassiku-romantiku. Il-poeżija tiegħu ma tingatax mill-istil tradizzjonalista, u l-vina romanti- ka tinħass f'ħafna mill-poeżiji, b'mod speċjali f'dawk li kiteb fl- ewwel u fit-tieni fażi tal-karriera tiegħu fiż-żmien li ħareġ 'TI Canzoniere della Bambina, Fuq din it-tieni fażi nitkellmu fit- tieni parti ta' dan l-istudju. Bħala eżempju ta' poeżija roman- tika nsemmi mill-ktieb ''Tariche'' dawk li tawni impressjoni mill-aħjar, jiġifieri Le fanciulle del sogno e della vita', 'Ro- manza' n ''Fantasia', poeżiji ta' mħabba li tfewwaħ bħal war- da li tkun għadha kenm fetħet għad-dawl tal-ħajja. Araw id-de- likatezza tas-sentimenti u l-ħlewwa ta' l-idea f'dawn il-versi : 118 IL-MALTI Sentimenti mqanqlin bil-vitalità ta' l-imħabba ħolqu fil- poeta sens qawwi ta' ottimiżmu. Għall-poeta f'dak iż-żmien imn- warrad ta' żgħożitu kollox kien jidher tajeb u sabiħ, Il-kwiekeb, il-qamar, it-tfajliet ferrieħu, bjondi jew somor imdawra fil-miste- ru tal-ħolm tefgħu bħal dawl sabiħ ta' hena u ta' mħabba fil- ħajja. tal-poeta tagħna. Baqa' dak id-dawl ta' paċi u ta' ottimiż- mu jiggwidah matul il-karriera kollha tiegħu poetika2 Ngħid li baqa', għalkemm ma setax jonqos, l-aktar fit-tielet fażi ta' ħaj- tu, li r-riħ tal-ħarifa. waqqa' 'l hemm u 'i hawn xi weraq niexef: imma s-siġra baqgħet dejjem ħajja mimtija bil-għana tar-rebbie- għa u bil-glorja li tatha n-natura : Il-ħajja tiegħu li qassamna fi tliet fażi kienet kollha kemm hi ħajja ta' poeżija. L-ewwel, naraw il-ġmiel u s-saħħa taż-żgħożija, il-ħeġġa ta' ħajja attiva, is-sider mimli b'inni ta' ferħ u bluha, il-paċi tar- ruħ, it-tifkiriet tat-tfulija—id-dlam tan-niket jintrebaħ mid-dawl tat-tama, u għall-poeta kollox jidher hieni fil-kontemplazzjoni tat-tfajliet u fix-xewqa ta' mħabba li ma tintemmx, It-tieni, ir-realtà tal-ħajja miżżewġa, il-viżjoni tal-futur. il- benniena lesta ħalli tilqa' t-tarbija li għadha. ġeija, il-ferħ tat- twelid, l-imħabba tal-missier u ta' l-omm, id-daħk, il-logħob, il- ħolm u l-ansjetà. It-tielet, il-meditazzjoni u r-riflessjoni fuq dak li għadda, ir- ruħ li tfittex għalxejn biex tifhem il-misterju tal-ħajja fin-niket u fit-tgawdija, il-paċi fi ħdan il-familja, il-mewt, ir-rabta ma' Alla, l-ispirtu reliġjuż qawwi fil-poeta ottimista : Jien m'għandi xejn : u dak li għandi fil-ħajja tajthuli Int: anki l-mewt, għalkemm kastig, hi don, anzi l-akbar don jekk hi twassalna Ħdeik. Dawn huma s-sentimenri sbieħ tal-poeta li fid-dlam ra dej- jem xaqq dawl ta' tama, u fin-niket fittex dejjem il-ferħ. Hu fit- tex u sab l-imħabba fil-kobor tan-natura, fil-ħajja ferrieħa taż- żgħożija, fil-kenn u fil-paċi tad-dar, u f'Alla li minnu ħa l-ispi- razzjoni tiegħu. Giovanni Curmi hu poeta mitwieled : il-poeżija tiegħu tibqa' maż-żmien tferraħ, twiddeb u tgħallem, għax hi poeżija. li ħarġet naturali mill-qalb ibbażata fuq il-filosofija u l- esperjenza, tal-ħajja.