Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Ġrajjiet u Tifkiriet Fis-seduta tat-12 ta' Ġunju 1957 il- kumitat tal-Każin 1 Banda San Filep ħa d-deċiżjoni li s-sala ta' fuq tal-każin tinbidel f'ċinema. Sa dakinhar din is-sala ġieli nkriet biex fiha saru riċevimenti ta' tiġijiet. Għalhekk mill-ewwel beda x-xogħol meħtieġ u fi żmien qasir inxtraw żewġ projectors Kalee 12 u ma damx ma fetaħ il-bibien tiegħu għall- pubbliku. Ir-raġuni għala kienu meħtieġa żewġ projectors, kienet minħabba li l-bobini bil- film kienu ta' għoxrin minuta l-wieħed u kif jispiċċa reel kont trid taqleb fuq il-makna l-oħra. Il-film, inklużi n-news u t-trailers kien ikun magħmul minn sitta sa tmien bobini. Reel numru wieħed kien ikun fih fuq ġewwa ċ-ċertifikat taċ-ċensuri, u f'xi ħin qabel u mhux wara li jibda l-film, irid imur xi ħadd jirreġistrah l-għassa tal-pulizija. Mhux l-ewwel darba li mort jien, biex nidħol b'xejn u billi ma kellix sittax jew wieħed u għoxrin, kont nara l-film xorta mill-projection room. 3UĠ U Z-ZEBBUĠIN i 2 JNES VANTAORE-KURT KASZNA 4 Mil lill ML A. 4 6 BL IEĦOR: rw ĠEORĠE SIDNEF ix HAGK GUMMINGS TA Ġetinà Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Iċ-ċinema Mavfair fetaħ bil-musical 'KISS ME KATE', film li nħadem fl-1953, b'mużika ta' Cole Porter. Oriġinalment dan il-film kien inħadem bit-3 dimension, imma f'Malta ntwera normali. Dak iż-żmien, il-gosti tan-nies kienu differenti ħafna minn dawk tal-lum, u billi kien għadu ma daħalx it-televiżjoni f'Malta, u meta dan daħal, sett tat-TV, li kien għadu black and white dak iż-żmien, kien għali ħafna għall-familji biex jixtruh, kien għad hawn għatx kbir għat-Talkies, kif kienu jsibuh. Dan kien jidher ċar għax kull meta l-arċipriet kien idawwar xi film fil-ġnien tad-Domus fis-Sajf, jew fis-sala tat-tiġijiet ta' Karmnu l-Papa fit-Triq t'Għasfura, inkella meta l-Każin San Filep kien juri xi film fis-sala tal-iskola tal-bniet, dawn kienu jkunu mballati bin-nies. Qabel ma fetaħ il-Mavfair, il-guvintur Żebbuġin kienu jmorru f'xi ċinema tal-Belt. Il- familji kienu jmorru Ħal-Qormi (San Bastjan) fil-Warner Cinema, meta kien ikun hemm xi film Bibbliku jew reliġjuż bħal Quo Vadis (1951), Samson And Delilah (1949), u Joan Of Arc (1948). Meta fetaħ il-Mavfair, malajr sar żvog popolari għall-bosta Żebbuġin. L-aktar li kien popolari kien mat-tfal bil-films tal-Ħadd filgħodu u maż-żgħażagħ filgħaxijiet. Dak iż-żmien jien kelli xi sitt snin u nofs, u kien fi żmien ta' meta għamilt il-preċett, u kont immur m'ommi l-knisja, niftakar illi l-Arċipriet Dun Lawrenz Zammit Gabaretta kien għamel kruċjata kontra l-ftuħ tal-Mavfair Cinema. Dan għax ried jiftaħ ċinema hu fis-sala li kellu f'moħħu li għad irid jibni, bħalma kien hemm diġà fis-Siġġiewi qribna, u fi rħula oħra. Raġuni oħra kienet għax dik il-ħabta dan l-Arċipriet kellu kwistjoni taħraq mal-Każin San Filep minħabba r-rimi fil-baħar ta' nar li kien fadal wara li taret il-kamra tan-nar fis-7 t'April 1955. Il-president Gulia u l-kumitat kienu tal-fehma li n-nar jinbiegħ u bil-flus li jġib jgħinu lill-qraba tal-vittmi ta' dik it-traġedja. ; Jista' jkun li l-għażla tal-film kien fiha element ta' nkejja lejn l-Arċipriet min-naħa tal-kumitat tal-każin. Dan għax il-film fih żifna bil-malja minn Ann Miller li dak iż-żmien kienet l-iktar żeffiena li kellha figura attrajenti. Kellu anke kanzunetta li kien jisimha ''That Darn Hot'. L-għażla li kellhom kienet jekk jurux dal-film inkella 'Ulvsses', film tal-1954 ta' Kirk Douglas li wkoll kien popolari, imma 'Ulvsses' urewh b'xejn jumejn qabel. Niftakar, għax mort ma' missieri, u l-ġgant ta' b'għajn waħda kien impressjonani. Film ieħor li kien intwera fl-ewwel ġimgħa kien 'WVendetta' (tal-1950) li kellu parti fih L-awtur Philip (fin-nofs) ma' 'ħutu Servolo u Johnnv l-attur Malti ta' Hollvwood, Joseph fl-1967. Warajhom jidher tilar bil-posters tal-films mal-faċċata tal-każin. Kienet ftit stramba li l-Mavfair Cinema ma fetaħx b'xi gala night jew għall-anqas b'xi ċeremonja bħal meta żżanżnet il- binja l-ġdida f'Novembru 1955. Kieku jaħasra kien ikollna żgur ritratti tas-sala taċ-ċinema, bħalma hawn tar-Rialto ta' Bormla li nfetaħ fis-sena 1956. Nixtieq ngħid ukoll li żmien qabel ma fetah il-Mavfair, il-każin kellu projector 16mm iż 7/70 NE L6 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 (aktarx xi Bell k Howell jew G.B.Scope) li nxtara second hand, u li permezz tiegħu kienu jintwerew il-films nhar ta' Ħadd fis-sala tal-iskola tal-bniet. Fost l-ewwel ushers jew kif konna nsejħulhom, dawk tat-torċ biex juruk in-numru tas- siġġu, jien niftakar lil ċertu Bajdu minn ħdejn tad-Dawl, u Ninu Cachia li jiġi n-nannu ta' Josef Cachia li hu attiv fil-kummissjoni tal-armar u għamel żmien fil-kumitat taż-żgħażagħ. Meta kien ikun hemm żewġ wirjiet wara xulxin, tal-ħamsa u tas-seba', kemm kienu jħossuhom imbarazzati n-nisa, ħamsin, sittin sena ilu, joħorġu miċ-ċinema u jinżlu t-taraġ imrewha, u jsibu ruħhom fil-każin mimli rġielt Dan it-taraġ kien wieħed wiesa, bir-raġġ, miksi bl-irħam u kellu poġġaman tal-ħadid b'disinn sabiħ f'kull ġenb. Dan kien differenti mit-taraġ li minnu konna nidħlu minnu li kien minn Triq Sciortino u kien idjaq. Illum dawn iż-żewġ turġien m'għadhomx jeżistu għax tneħħew bħala parti minn żewġ proġetti ta' tisbiħ intern li saru fil-każin. Ir-rokna fil-ġenb tal-iskrin fejn kien it-taraġ tal-ħruġ illum saret parti mis-sala ta' fuq u fis-sular t-isfel saret parti mill-bar tal-każin. Il-prezz biex tara l-film, li għat-tfal kien seba'soldi u l-kbar xelin u tnejn, u meta l-film ikun blockbuster bħal 'BEN HUR', il-prezz kien jitla' għal xelin u tmienja. L-iktar film li dam jintwera kien 'Marcellino Pan e Vino' film Spanjol tal-1955 li ntwera fi verzjoni bit- taljan. Kien dam ħamest ijiem, u s-Sibt intwera tliet darbiet u l-Ħadd għal erba' darbiet. Iċ-ċinema kellu l-bar li kienu jbiegħu minnu familjari Borg imlaqqma' Ta' Laħlaħ. Minnu kienu jinbiegħu xi xarbiet, ħelu u ħbejżiet. Għal ftit żmien wara li beda ċ-ċinema Mavfair, is-sala ta' fuq baqgħet tinkera għat-tiġijiet imma l-Ħadd filgħodu biss. Jien żgur minn dan għax meta żżewġet ċerta Mari' li toqgħod fit-Triq tal-Grazzja, kien hemm l-iskrin, u ta' tfal li konna bdejna nilgħabu u nidħlu wara l-purtiera ta' taħtu, li kienet ta' lewn wine biex nistaħbew noli. Ftit wara Ritratt meħud fis-snin sebgħin. It-Tabella b'isem fetħet is-sala ta' Kuxxa fi Triq il- iċ-ċinema Mavfair tidher mal-faċċata tal-każin Kbira, u s-swali Mavfair u ta' Karmnu eżatt ħdejn il-bieb żgħir tad-dħul għaċ-ċinema. l-Papa waqfu mit-tiġijiet. Ta' Kuxxa Din it-tabella tneħħiet fl-2000. kienet moderna, għax kien fiha tron għall-għarajjes u gallerija fil-għoli fuq il-bieb ta' barra, mżejna għall-orkestra. Fl-ewwel snin l-iscreen kien għadu ma tkabbarx għal cinemascope, imma kien għadu academv ratio: Meta qaleb bis-Cinemascope, l-ewwel film li ntwera hekk, kien Seven Brides For Seven Brothers. Il-posters fil-bidu kienu jitwaħħlu fuq tilari għoljin sitt piediż. Mal-posters li kienu ta' qies kwadru, kienu jitwħħlu wkoll bil-pins il-Lobbv Cards li huma ritratti meħudin mill- Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 film, f'qies ta' għaxar pulzieri', kif ukoll il-jiem bl-Ingliż meta jkun se jintwera l-film. Jekk ikun wasal biex jintwera xi film kolossali bħal 'The Ten Commandments', mal-poster kien jitwaħħal avviż 'Coming Shortiv'. Qabel jibda l-film kien hemm kaxxa kbira jew suffett, mwaħħla f'nofs is-saqaf bil-bozoz imwaħħlin mad-dawra tagħha. Dawn kienu l-ewwel jixgħelu ħodor, u mbagħad ħomor, u mbagħad jaqa' d-dlam. Imbagħad mit-toqba tal-projection room joħroġ raġġ ta' dawl li bid- duħħan tas-sigaretti kien jidher aktar. L-ewwel tliet films li ntwerew kienu: Kiss Me Kate, Ulvsses, u Passion. Il-makkinisti tal-bidu kienu Pinu Briffa (ta' Ġienu), Leli ż-Żibġi, Frans Frendo, li kien joqgħod lejn ta' Lourdes, Charlie Camilleri li kien usher u wara sar makkinista. L-iktar li dam kien Thomas Borg (Majsi), li kien joqgħod eżatt mal-knisja ta' Mamu, fuq in-naħa ta' Ħal-Mula. Kienu joħduna tal-iskola wkoll. Niftakar ta' Marċellino, verzjoni bl-Ingliż u films oħra bħal Treasure Island, Robinson Crusoe, u Swiss Familv Robinson. Dawk li kienu jmorru t-talkies għan namrar, kienu jaqtgħu l-biljetti għas-seats li kienu jmissu mal-ħajt inkella ta' wara nett. Meta kien jinqata l-film kont tisma tisfir u għajjat u l-makkinista kien jixgħel u jdoqq id-diski. Darba fil-bidu tas-sittinijiet, kellu jintwera l-film dokumentarju bit-Taljan 'La donna di Notte'(1962), li ċ-ċensura tal-knisja kienet klassifikatu H, jiġifieri ma jista' jarah ħadd, u l-Arċipriet Zammit Gabaretta u l-qassisin l-oħra waqt l-omeliji tagħhom, ħeġġew lin-nies biex ma jmorrux jarawh għax jidinbu. Dal-film kien juri l-varjetà u l-cabarets li jsiru fin-nightclubs madwar id-dinja, mill-Ewropa sa Tokvo. Iċ-ċensura tal-Gvern ( li ma kinitx laxka) kienet klassifikatu Over 21. Dakinhar li ntwera dal-film, il-Mavfair kien full up, bil-kuridur mimli wkoll bis-siġġijiet tal-ħadid li ttellgħu mill-każin. Għall-ewwel li beda l-Mavfair il-posters bin-nisa bil-bikini kienu jiġu miżbugħin bl- iswed bejn it-two pieces, bħalma kienu jagħmlu wkoll lill-gazzetti li kienu jiġu minn barra. Meta ċ-ċensuri ma ridux jidhru iżjed redikoli, bdew jgħalqu għajnejhom, imma l-Arċiprieti u l-Kappillani baqgħu jimponu mas-sidien taċ-ċinema. Ma tantx kien fadal minn baqa'jobdihom. Aktar 'il quddiem fuq insistenza tal-Arċipriet, meta fil-poster kienet tidher mara bil-malja jew xi ftit skullata l-każin kien ikollu jpoġġi biċċiet ta' kartonċin (bil- ħinijiet u l-ġranet tal-wiri) fuq il-partijiet offensivil Dawn il-kartun kien jagħmilhom Pinu Briffa (ta' Ġienu) li kien wieħed mil-aqwa sign writers li jaħdmu mas-servizzi u-kien fil- kumitat tal-każin. Dak iż-żmien kienet għadha kif infetħet Triq Sciortino u fiha kien hemm bar li konna ngħidhulu taċ-Ċilindru, fil-post fejn illum hemm id-dar tas-Sur Amante, qabel inbnew il-flats. It-tfajliet u l-ġuvintur kien hemm minnhom li kienu jidħlu f'dal-bar jiżfnu r-rock and roll mal-juke box. L-Arċipriet Zammit Gabarretta beda jgħid li Ħaż-Żebbuġ, bil-Mavfair u b'dan il-bar, kien sar qisu Sodoma u Gomorra. Issa dan l-Arċipriet kien mill- ZEBBUĠIN MESSAĠĠI Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 FESTA 2017 Birgu għall-ġieħnal Possibbli qatt ma kien sema' bil-Cafċ Riche tal-Kottonera L-iktar li kienu jattendu nies kien meta kienu jintwerew il-films ta' Elvis Preslev, Pat Boone, Dean Martin u Jerrv Lewis, Norman Wisdom, u kienu jkunu 'full up'meta jidhru dawk ta' Ercole, Ursus, u Maciste. Dawn tal-aħħar kienu films Taljani li ġeneralment kienu jaħdmu fihom Steve Reeves u Gordon Scott. l Missieri Ġużeppi miet fl-1994 tliet snin wara li kien ingħata l-arloġġ ta' ħamsin sena bandist mal-Banda San Filep. Jien ħriġt indoqq fl-1965 u l-aħħar li daqqejt kien flok missieri bit-tambur, fl-1978 għax dakinhar ma setax. 2 L-ewwel tieġ li sar fiha kien ta' Katarin Sciortino u Ġiljan Gatt. Dan skont ma qalet Katarin innifisha. 3 Jiġifieri l-ewwel tqarbina li dak iż-żmien u għal bosta snin wara kien isir fl-eta ta' sitt snin u mhux ta' seba'kif inhu llum. 4 Fl-inħawi ta' Għar Lapsi. Dan in-nar kien inħadem minn Pinu Xuereb, wieħed mill-vittmi b'materjal imħallas mill-każin u kien maħżun fil-parti tal-kumpless tal-kamra tan-nar li ma ntmessitx bl-isplużjoni. Dan in-ar intrema fil-baħar bil-moħbi kontra x-xewqa tal-kumitat minn erba' membri li deher li seta' kellhom l-approvazzjoni taċita tal-Arċipriet. 5 Il-poġġaman kien fit-tond u kien inħadem mill-ħaddied Żebbuġi Wiġi Said. 6 Xelin hu ekwivalenti għal kważi tnax-il ċenteżmu tal-ewro. Xelin u tnejn, jiġifieri xelin u żewġ soldi kien jiswa kważi erbatax-il ċenteżmu tal-ewro u xelin u tmienja jew għoxrin sold għal dsatax-il ċenteżmu tal- EWTO. 1 Mari ta' Manwel l-Għawdxi, li kien bejjiegħ tal-qubbajt ta' Ġanni l-Għawdxi. Jidhirli li għadha magħna. Il-familjari tagħha kienu joqgħodu flok l-uffiċċju tal-Perit Thake. Hi toqgħod ftit 'il hemm, imma mal-ħajt l-ieħor. $ Sitt piedi jiġu 1.83metri. 9 Għaxar pulzieri jiġu 25.4 ċm. 25 TRIQ IL-KATANIŻ INDUSTRIAL AREA ŻEBBUĠ Tel: 2146 8982, 2146 1683 Mob: 9945 4333