LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ m'll-'GHAQDA TAL-MALTT' (UNIVERSITA'). IS-SITTAX-IL SENA Għadd 179-181. IL HAJJA TAL-KITBA (Editorjal tal-PROF. Dawn huma l-kliem li Orazju widdeb bihom lill-kittieba kol- lha ta' żmienu kontra n-nefħa ta' titoli jgħajtu li xi wħud minn- hom kienu jagħtu lix-xogħlijiet tagħhom. Għalhekk biex jien ma jiġriliv bħa'hom, ħa ngħid mill-ewwel li dan l-artikolu b'titolu li volum mhux kbir biżżejjed għalih, ktibtu ħafif ħufif mingħajr ma qagħadt nidħol 'il-ġewwa f'l-kwistjoni, u ktibtu l-aktar nett biex inwieġeb lil dawk il-boloh illi, kif jaħsbu huma, billi l-lum id-dinja saret prattika w utilitaria, l-arti letterarja, l-aktar il- poeżija, ma baqagħuhiex ħajja twila. Din il-fehma mgħawġa lili għamlitli impressjoni, u ħassejt li jirirqilha daqsxeim ta' tweġiba. Hadd mhu ser im'eri li llum qegħdin ingħiru f'dinja mmexxija minn prinċipit materjalisti u li l-aktar idijali qaddisa tal-b'iiedem j'nsabu mgħaffġa u maħnu- qa mill-ispirtu prattiku w util tarju, u għalhekk il-fehma ta' dawn. l-uħut ma' l-ewwel diqqa ta' għajn tidher f' waqtha. Imma naraw jekk hum tassew li mħabba f'hekk l-arti ma Laqagħlhiex ħażja. twila. Biex ħaġa tinqered irid ikollha l-egħruq tagħha maħruġin minn drawwa, logħob jew kapriċċ ta' mument bħalma huma z- xej'iet tal-moda. ili f'twieldu u jmużu f'qasir żmien. Imma jekk l-egħruq tagħha joħorġu mill-istess natura. din ma tistax tinqe- red il-għaliex tkun qisha l-ħajta ta' xoqqa li ma tistax tiġi nieqsa u lanqas titbiddel għal kollox. Issa bier tgħaddi 1 -fehma ta' dawn in-nies, wieħed ikollu qabel jipprova illi l-iżvilupp ta' l-arti mhux ġej minn proċess naturali imma minn konvenzjoni, moda jew xi sengħa ti għadhom ġejjin minn żmien qabel ma laħaq xtered it- tagħlim utilitarju ta' Bacon inkella l-industrijaliżmu tal-Amerika. Iżda dan ma jistax ikun pruvat, il-għaliex ħadd ma jista' jiċħad bi l-arti mhux biss hi xogħol ta' ħidma naturali tal-bniedem, imma dokumenż l-iktar ċar tal-ħajja tiegħu ġewwenija, tas-sentimenti tiegħu l-iktar moħbija, u għalhekk ta' dak il-kobor ta' ruħ li jagħ- żlu mid-dinja tal-bhejjem. M'n irid jipprova li l-iżvilupp ta' l-arti hu konvenzjonali jkun qisu jrid jipprova li l-bżonn U; l-bniedem iberraħ, dak li qed iħoss ġewwa, u jikxef, biex ingħid hekk, il- għera tar-ruħ: tiegħu, mhux bżonn naturali, imma poża studjata jew affettazzioni. Fi kliem ieħor, ikun qisu jrid j'pprova li x-xogħol kbir ta' Dante, wieħed mill-ikbar monumenti tal-bniedem, hu ħaġa falza, illi Francis Thompson, li--ruħu ti'riegħed bħal ċerv: ferut fil-poeżija ''The ' Hound of Heaven'' hu impostur li jħobb il-poż.; jew inkella l-pee- żijiet ħelwin ta' Victor Hugo, ġabra ta' lirika mimlija bi ħlewwa ta' swied il-qalb, li d-'De Profundis' ta' Oscar Wilde, u ''Famet' dak ix-xogħol qawwi ta' Goethe u opri oħra tal-letteratura huma ki'biet ma jiswew xejn għax maħluqin mix-xejn u. mela, neqsin mis-sinċerità. Għalhekk ikollok ta' bilfors tgħid li l-arti letterarji ħarġet mill-bżonn qawwi li l-bniedem iħoss li jfisser ruħu, minn bżonn li hu ħaġa waħda man-natura tiegħu. Issa baqagħlna naraw jekk l-arti letterarja, għalkemm hija maħruġa minn bżonn naturali, tistax tkun maħnuqa mill-ispirtu materjalista ta' żminijietna, żminijiet bla fidi u bla idijali. Billi l-idijali għoddhom spiċċaw mid-dinja. mhux ħaġa lb'ra li l-ispirtu tal-bniedem ġ'alu bħall-ibjar fis-sajf ta' sena xotta, jiġiferi niref, u lanqas li l-arti letterarja tilfet il-ħeġġa u l-ħajja ħarqiena ta' żminiiiet aħiar. Din in-nizfa ta' idi'ali taħti li lum aħna, l-aktar għal dak li għandu x''aqsam mal-poeżija, q'sna qegħdin, nerġgħu ngħixu fis-seklu sittax fi żmien ta' frugħa u ħsejjes li m'għandux mertu ieħor ħlief l ħalaq ħafna ''iżmi' żmien ta' nies imħabbtin bihom infushom, żmien ta' idijat boloh u ta' or ġinalità żbaljata. ' Rajna li l-ħażja tal-lum minnha nfisħa ma tqawwilniex alb- na naħsbu li l-arti letterarja sa tgħaddi 'l onddiem. Imma b'daqs-- hekk xi ħadd: dħan-1u rat jaħseb li ż-żejt tal-ħajja tanħha wasal biex jinħela naħal kollox 2 Dan ma fistar ikun. aħar għalkemm ma niċħadx it-theddida kerha ta' dawn iż-Żmin'iiet tagħna tal-biża', aħna. b'daqshekk, ma nistaħux inaħidu li dil-kriżi sa twassal il- letteratura, l-aktar il-poeżija, għall-mewt tagħha darba għal. dej- jem; u dan għaliex dil-kriżi bħala fenomenu storiku trid tgħaddi bħal fenomeni oħrajn qablu. Biż-żmien għad t'id t'ġi rijazzjoni. : Għad j ġi żmien meta l-ispirtu tal-bniedem iħossu jistħi mill-waq- għa tiegħu u għalhekk ikun trid jerġa' jiġġedded, jissaffa u jeħla. L-istorja hi, bejn wieħed u ieħor, il- ktieb ta' uzzjoni'iet u ta' rijazzjonijiet, ta' ġ'rja lejn naħa u oħra bil-maqlub tagħha. Sew it-żajieb kemm il-ħażin joħolqu rijizzjo- ni, għax il-bniedem ma jsib mistrieħ imkien u ma jafx jieqaf la fit-tajjeb u lanqas f l-ħażin. U mħabba f'hekk naraw li żmin'jiet tta' ġid u għaqaż iġibu warajhom żminijiet ta' bluha jew ta' barba- . riżmu, u bil-maqlub. Għalhekk billi l-ebda stat ta' ħajja ma jib- :ġa' wieqaf għal dejjem, bis-saħħa tal-liġi tar-rijazzjoni, biż-żmien dan is-seklu ta' kriżi għad trid iġib warajh żminijiet aħjar miz- għulin m'nn dawl aktar sbejjaħ. L-istorja hi l-imgħa'lma tal-ħażja u dan li qed ingħid mhux ħlief tagħlim meħud mill-paġni tagħha. L-arti letterarja għal- hekk, l-arti tal-viżjonijiet, illum jew għada għad t'id tarġa' tieħu saħħitha biex tibqa' ssaħħaħ it-t'adizz'oni tal-Ġenju illi, fil-pa/jiżi kollha ċietizzati, tella' monumenti li ż-żmien qalil ma jistax għalihom. Wieħed minn dawn l-uħud kien ħabib tiegħi li ħalla lilu nnifsu jimpressjona ruħu m'nn artiklu f'rivista Amerikana, fejn min kitbu qal li l-arti llum ma fad'ilħiex ħajja iżjed. Tmma fuq hekk iiena wkoll niftakar li qraft artiklu ieħor f'rivista Ame- rikana ''Cu:rent Historv'' fejn il-kittieb għajjur għall-isem ta' Attu żagħżugħa. wera li l-Amerikani għandhom illum ukoll il- poeti tagħhom illi jfesdqu għanjethom mingħajr qatt ma jegħietw fost il-ħsejjes waħrin ta' din il-ħajja mgħaġġla. U dawn il-poeti j'nsabu fil- kontinent tal- ħsejjes, l-aqwa kolonna ta' Mammonal ''L-arti letterazja minnha nfisha ma tistax tinnħażel mill-ispirtu 'tal-bniedem għal-kolloz. Kienu x'kienu s-setgħat koroh tal-mater- jaliżmu, l-aktar l: tista' ġġarrab huma daqqiet ta' ħarta u tfix- kil ieħor li jeħodha lura, imma tgħib jew tnqered ma tistax. Hekk ukoll ir-ruħ tal-bniedem tista' titħassar bil-ħażen imma le tgħib u tinqered. Għall-poeżija, ukoll fi żminijiet ta' l-eqqel ħsa- ta, żminijiet l-aktar battala, meta siktu l-poet: l-kbar, laħqu minn flokhom, im:rerrdin 'l hawn u 'l- hemm, il-poeti żgħar li baqgħt sejrin bix-xogħol tagħhom għalkemm fiċ-ċokon. Għax meta ma tibqax tisma' t-tgargir ta' l-użinioli, inti tibda tisma' flokhom it- tpespis tal-għasafar ħelwa tal-bejt, sa Ma l-użin;oli jerġgħu lura f'rebbiegħa ta' dawl ġdid. Fi ftit kliem i'rid ingħid illi meta fid- dinja jonqsu l-poeti l-kbar, il-poeti żgħar mingħajr anqas ma jin- tebħu huma stess, ikomplulna huma t-tradizzjoni tal-Ġenju lette- tarju: Vilai Lampada Tradunt, l Minbarra dan li għidna, il-poeżija jew aħjar l-arti letterarja timri u tgħix f'rabta waħda mal-missioni tar-reliġjon Nisranija. U tabilħaqq, il-Kristjaneżmu u l-Arti Netteraria t-tnejn iħarsu lejn il-Ġmiel u lejn is-Sewwa, u għalhekk hemm bejniethom għaqda u rabta ta' ħsieb u spirtu wieħed. U billi l-Kristjaneżmu fl-imgħoddi ta ħafna wogħliiiet letterarji kbar, miria ta' ħajjet il-bnedmin, hekk ukoll, b'li l-idijali tiegħu huma idijali taż-żminijiet kollha, jibqa' fi żmien jew ieħor inebbaħ, xogħlijiet kbar ta' l-arti lette- rarja. Fuq dan wieħed imissu jaqra ''Le Genie du Christianisme'' ta' Chateaubriand li b'daqriet ta' pinzell ta' mgħallem li jaf jagħ- ; Żel u jħallat il-kuluri, u li b'intwizzjoni ta' artista kolt ħafna, studja l-ispirtu ħaj tal-Kristjaneżmu kull fein, issa f'xogħol u issa f'ieħor, nebbaħ il-ħidma artist ka tal-bniedem. Sbieħ u jingħoġbu huma l-paraguni L għamel bein l-ispirtu tal-Krist'raneżmu bħala rlement ta' ġmiel artistiku u l-ispirtu tal-klass'ċiżmu pagan. Għalhekk, l-arti letterarja tibqa' sakemm jibqa' l-Kristianeż- mu, tifsira ta' dak kollu li hu sabiħ u sewwa. U dan għalier' Inw'eġeb billi nagħmel tiegħi l-kliem tal-Kardinal Newman: ''Il- virtujiet li huma l-aktar Insara huma l-aktar poetiċi — l-umiltà, il-ħlewwa, il-mogħdri;a, il-kunientezza u l-modestji—biex ma nsemmix il-virtujiet tad-devozzjoni; waqt Hi m'nn naħa l-oħra mis- sentimenti l-aktar ordinarji u l-aktar goffi toħroġ ir-ret'o'ika— il-qilla. l-aħadab, l-isp'ritu materjali u l-imħabba għall-indinen- Fi kliem ieħor, l-istess kultura tagħna Nisranija tibqa' tl'ehem il-poeżija u l-onħla idijali tal-bniedem li dejiem jirxenniq il-ġmiel bħalma l-qaddis jirrennaq 'l-Alla. Għalhekk, l-arti faq- blilha tarġa' ddur għall-virtujiet insara ħali tibda tagħraf aħjar 5 il-problemi tal-ħa;ja u tgħożż iżjed il-valuri tagħha bi ħsieb akbar u mingħajr dak il-ġenn ta': disperazzjoni pess.mista, ġenn ta' ċiniżmu, ta' imsubordinazzjoni, sa ma neħilsu darba għal dejjem MLA dawn il-poż; tan-nies morda ta' żminijietna. Ma nafx jekk wasaltx biex inwaqqa' l-fehma mgħawġa ta' dawk li jaħsbu L l-azii letterarja qiegħda tnin biex tmut għal dejjem. Imma rrid naħseb li l-qarrej jaħseb bħali li l-arti lette- rarja tista' biss taqa', titlef mill-ġmiel u mis-siici tagħha quddiem il-ħdjja tal-lum, imma.mhux. imħabba hekk tgħib u t-nqered għal dejjem. Wara din il-kriżi ta' dan l-ispirtu li l-letżeratura tad-dinja kollha għaddejja minnha, illum jew għada, bis-saħħa tal-liġi tar- rijazzjoni ;:għad ifeġġ żmien aktar għani, għammieli fil-ħidmiet tar-ruħ, akżar ħelu fil-lehmiet tal-poeżija u nadif fil-fehmiet tal- moħħ. wil-ġibdiet tal-qalb. ĦAJR Lill-Professuri P. P. Savdon u Ġ. 7 Ma nafx kif ridi nitkixxef ġewwa l-oqsma Ta' siġar żgħar mgħobbija bi frott bnin Li kieku intom ma kontux il-mirja Bil-ħidma tagħhkot, tul ta' ħafna snin. Il-ħajra kont inħossha mindu ċkejken, Il-ħajra tfawwar ġewwa qa:bi w ruħi, jMma kieku ma kenitr il-qawwa tagħkom Il-kewkba tiddi kienet tgħib:fi tlugħi. Ġħax intom żewġt itmux fil-qasam Malti. : Fil-Qasam Malti tal-Letteratura, — M fingħajrkom qatt ma konna nistgħu ngħidu 1 Lisż-żmien:ġejjien-aħjar minn dak ta' lura. su Iddu, la taqtgħu qatt, O emur Maltija, 7 Oforqu d-dlamijiet u l-ħotob f'ġensna: 2. Fil-kewkba mgħa'ba minn ta' żmenijietna. Intom it-tarka tagħna, intom wensna.