da IL-BIBBJA U L-LETTERATURA. Ta Dun KARM SANT (Jagbad man-numru ta' Marzu, 4988 faċċata 21) Għal dik b hi nntnagmativo. milli għidna taraw kentm kienet meħtieġa għall-poeta Lhudi jekk kien irid iqanqal billi jaħsad is-semmiegħ—għidt is-semmmiegħ għax il-poeżija dik il-ħabta kienet tinkiteb biex tingħanna—il-Lhudi kien realista; mhux ir- realiżmu marid li jibqa'-iħammem fuq l-ikreh tal-ħajja imma r-regliżimu l jara l-ġmiel fil-ħajja, jissokta jsebbħu bl-immaġinaz- joni ħalli jqanqal il-qalb u jdawwal il-moħħ. Il-poeta Lbudi kien iħares lejn il-ħolqien u fih kien jara l-meta tal-qawwa, il-kobor, l-għerf u l-imħabba t'Alla; kien iħares madwaru, jilmaħ il-ħajja ssaltan. ma' kullimkien, il-ħajja li bi n-nifs t'Alla nnifsu; hu — kien iħoss bħal pistiċismu quddiem in-natura, mhux li jqimha bħal Wordsworth imma li-sservih biex jagħraf l-Alla li ħalqu, ġed igħajxi a għażlu b'wild Tiegħu : Is-sinewwiet Xandru l-kobor t'Alla, U għamil idejh tħabbar il-firxa tas-sema Jum lill-ieħor jagħti l-aħbar, L: mx għamlilha għamar tihom, Li bħal għarus toħroġ mill-għarix tiegħu Ferħana bħal ġort biex tiġri triqtha Minn tart ema ħruġgha U sa ta sema d-dawrau tagħhu, U xejn ma jinħeba mis-sħana tagħha, Ma' din il-ħażna ta' inmaġinativa. l-posta. Malti għandu X'jieħu kemm irid u jeħtieġ. l-iktar meta llum qed ninqatgħu mill-ħajja. tan-natura, kif kienn safuha ' s-salmisti Uħud. Mons. Knox dan l-aħħar qal li filwaqt li l-Lhud kienu igħixu f'art tnixxi ħalib u għasel aħna Ilum qed ngħixu f'dinja, tal-ħalib ippasturizzat u għasel sintetiku. Jekk jiġrilna li ninfatmu; għal kollox min-natura l-ideali tagħna, is-sens urtistiku il-dak kollużli 46 iL-Manzi għandi x'jaqsam mal-ħajja tar-ruħ jintemm b'telf kbir għas- setgħa kreativa tagħna. Il-poeżija tal-Bibbja tgħinna biex ma jiġrilniex dan. : , IL-PROŻA Il-poeżija Lhudija hi kwadru miżgħud b'ħafna lwien; il-- proża bibblika hi statwa ta' rħam b'lewn wieħed imma L espres- : siva u ħajja. Dak li għidna dwar kif kienu jaħsbu u jaslu għall-verità il-Lhud u li fih naraw in-nisel tal-poeżija Lhudija kif tidher fil Bibbja, igħodd ukoll għall-proża li minnha nnifisha hi rżina u sempliċi. L-intuwizzjoni hi marbuta mal-ħwejjeġ tad-demm u l-laħam, li jidhru u jinħassu u jinstemgħu, Fil-proża Lhudija ftit li xejn insibu suġġetti ittrattati b'mod astratt u spekulativ : il-Lhudi ħdejn l-għarix fid-deżert jew il-bibien tal-bliet tiegħu jisma r-rapsodisti. jirrakkuntaw il-ġrajja ta' l-imgħoddi ma ridux ideat astratti imma movimenti tal-ġrajja waħda wara l-oħra, karattri maqlugħa, u kuntrasti bejniethom. Minn hawn ġej' il-ġmiel u l-qawwa, tal-proża. Jekk il-prożatur Lhudi kien irid il-ġrajja kien iħalli barra d-deskrizzjoni tal-paesaġġ u hwejjeġ olna : fin-narrativa Lhudija ma nsibux deskrizzjonijiet la twal u lanqas qosra : insibu sen- siela ta' verbi marbuta bil-konġunzjoni U; insibu wkoll il- karattri tal-persunaġġi, bla unalisi psikoloġika ta' xejn, murija bis-saħħa ta' għamilhom u kliemhom : u għalhekk kuntrasti fil- ħajta. tar-rakkont u sens drammatiku mill-aqwa. Għalhekk għidtilkom li l-poeżija Lhudija hi kwadru mlewwen imma l-proża hi xbieha ta' rħam abjad, kiesaħ imma li minnu ħierġa l-qawwa kollha tan-nervi tal-ġisem u l-ispirtu tar-Ruħ, Il-Griegi wrewna l-qawwa. tal-bniedem fl-irħam; il-Lhud fir-rakkonti tagħhom. Aqraw il-ġrajja ta'-Jeżabel u Ahab u taraw is-sewwa talli qed ngħid : - 'U Ahab imtedd fuq friexu u ma kielx ħobż. U daħlet ħdejh Jeżabel martu u qaltlu: X'għandek, qalbek kiebja, u ma tridx tiekol Weġibha: Kellimt lil Nabot, il-Jeżragheli u għidtlu: Agħtini l-ġnejna tiegħek bi flus. Jekk irid nagħtik ġnejnà oħra flokha: u qal: Ma nagħtikx il-ġnejna tiegħi, Qaltlu Jeżabel. IL-BIBBJA U L-LETTERATURA MALTA Eva Jeżabel ktibu b'isem Aħab u ħammitha b'ħatinu u bagħtet il- ktiba, lix-xjuħ u lill-kbarat, li kienu fil-belt. joqogħdu ma' Nabet. U kitbet fil-ktiba hekk: Niedu suwina u qiegħdu lil-Nabot f'ras il-poplu, u qiegħdu quddiem żewġt irġiel mill-agħar biex ġixhdu għalih u jgħidu : Dgħajt b'Alla u bis-Sultan. Imbagħad oħorġul n ħaġġruli li jmut. Malli semgħet Teżubel li kien imħaġġar Nubot u miet, qalet lil Ahab: Qum hu l-ġnejna ta' Nabot, il- Jeżragheli, li ma riedx jagħtihiefek bi flus, għax Nabot ma għadux ħaj imma mejjet. ' : Giħerja minn kull deskrizzjoni ta' paesaġġ, ta' ħsibijiet tal- karattri, b'dijulogi ħalja, qastra u bla kliem fieragħ, il-karattru ta' Ahab, ta' Nabot, ta' Jeżabel inqalgħu daqs tliet statwi ta' tħam maqtugħa minn kull sfond li jista' jxerred l-attenzjoni ta' min ikun qed jaqra jew jisma'. Ġrajja wara l-oħra msensla flin- kien inisslu sens drammatiku, sens li-ġej minn ħaġa li l-poplu ta' Israel intebaħ biha kmieni: il-motivazzjoni f'għamil- il- bniedem : il-bniedem mu jagħmel xejn bla ħsieb jew għan u għaliex bosta. drabi l-bnedmin ukoll fl-istess dar ma jaqblux bejniethom jitnissel in-nuqqas ta' ftehim, ġlied u nkwiet li minphom hi mfassla l-ġrajja tal-bniedem sew fil-ħajja tad-dar kemm. burra mid-dar, Minn hawn ġejja l-qawwa tan-narrativa tal-Bibbfa. Minn dan jidher kemm għandha x'tirbaħ il-prożi Maltija mill-Bibbja. Inton: tafu li jekk il-Malti għamel progress sewwa fil-poeżija, il-proża tagħna għadha fil-bidu minħabba, l-kawżi. ji semmejna ftit ilu. Jekk dan hux minnu jew le ż-żmien jista' jgħidilna; biss hi ħuġa ta' min juħseb fuqha li l-aqwa prożatur li għandna fil-Malti hu tabilħaqq it-truduitur tal-Bibbja. Isimgħu din il-biċċis proża minn tiegħu: Imma jekk tgħarrax tafjeb Bil- kitba tiegħi malajr tintebaħ li din ix-xejra hi xi ftit imdakkra mix-xejra. letterarju, 'Para li fil-kitba tiegħi l-kelma hi dejjem magħżula, meqjusa, mirquma; tara H l-kittieb kellu f'moħħu mhux biss li jgħallem imma wkoll li jogħġob. Il-bidu tas-xejru letterarja kien hemm, u ma kienx jonqsu ħlief taħrika żgħira biex ma. jinfexx f'ħemdu. mhix inqas mill-ħemda fil-filoloġija. U din it-taħrika ma damitx ma ġiet. U ġiet mill-Kotba Mqaddsa, li- huma l-għaxqa tiegħi (Ward ta' Qari Malti TIT; paġna 258), Ir-retorika Lhudija li nsibu fil-Kotba Mqaddsa la. tista' tissejjaħ. proża lanqas poeżija; għandha mit-tnejn; il-profeta, li kien qabel kollox predikatur, kien ifittex li jqanqal il-qalb u jdawwal il-moħħ u kien jinqeda bl-għodda kollha letterarja, li jagħtuh il-proża u l-poeżija, Qalb il-profeta kienet tikbes bl-Ispi- razzjoni u din kienet tqalleb u tqabbad kull fejn tmiss. Il-Pro- feta Ġeremija jikteb: Jiena għidt: ma rridx naħseb fih (f'Alla iżjed) iżjed u ma nitkellimx aktar f'ismu; imma sar bħal nar jaħraq f'qalbi, magħluq ġo għadmi; għajeji inżommu, ma, nil- laħx għalih (Jer. Dan il-bniedem t'Alla ma kien jibża' minn xejn u Minn ħadd; kien jitkellem b'kelma ħajja; jifli il-muqqas tal-poplu u jitkellem b'kelma qawwija biex iwiddibhom x jwegħdhom kastig jew premju. Il-Profeta Isaja jxandar : Kelmet il-Mulej, ja Ħakkiema ta' Sodom Agħtu widen għat-tagħlim t'Alla; ja poplu ta' Gomorra feta tiġu biex tidhru. quddiemi min talbhom dan minn għandkom, li.tirisu fil-btieħi tiegħi - x' ħin 'tmiddu idejkom inwarrab għajnejja. minnkom U jekk tkattru t-talb ma nismagħx. Idejkom mimlijin bid-demm (Is. Il-profeta kien ifittex li jqajjem min-ngħas tar-ruħ li fih kien igħix il-poplu u l-mexxejja tiegħu, Għalhekk niltaqgħu ma' sensiliet ta' kwadri wieħed wara l-ieħor li jaħsdu s-smiegħ, iqanqlu fih il-għatx għat-tagħlim u għall-indiema biex ikun jista' jistgħall mill-benna. ta' ħlas il-Mulej: Iva minn Sijon joħroġ i tagħlim Hu jaqta' l-ħaqq bejn il-ġnus U jkun imħallef għal ħafna popli U jterrqu sjutkom f'sikek, U l-lanez tagħhom fi mnieġel; Ma jerfagħx ġens.għal. ġens, is-sejf, U ma jitħarrġux iżjed għat-taqbid Dar Ġakobb ejjew Ħa nimxu f'dawl il-Mmlej. IL-BIBBJA U L-LETTERATURA MALTIJA 49 Ar-retorika Maltija wkoll għandha. x'titgħallem mill-Kotba Mqaddsu: għandha x'tieħu s-sinċerità ta' l-ispirazzjoni: il- qawwa. tal-kelma; l-ilwien. ta' l-immaġinativa; il-qlubija sħiħu qtiddiem it-tiġrib. GĦELUQ Ma jidhirlix li għandi ngħabbi s-sabar tagħkom iżjed milli jmissni; kont xtaqt nitkellem fit-tul fuq il-materjal li l-Kotba Mqaddsa għandhom 1naħżun li l-Kittieb Malti bħal kittieba oħra ta' ilsna oħra ħaddmu u għaġnu biex ifissru ħsibijiethom. Ma ninsewx li l-Bibbja hi wieħed mis-sisien taċ-ċiviltà tagħna, ċiviltà. li kif tafu intom il-lum qiegħda. tħoss tibdil minn għeruqha u l-kittieb Malti għandu responsabbiltà kbira f'dan it-taqlib; minnu jiddependi ħafna. J'Alla jagħraf jaqdi dmiru sewwa u jsawwar letteratura. tabilħaqq salina minn kull qerq li jwassal għall-ħażen. Biex il-Bibbja tieħu postha fil-letteratura Maltija jeħtieġ li l-Kittiebu jarawha iktar u iktar u li nibdew naraw tl-antoloġiji għall-iskejjal siltiet mill-Bibbja biex iż-żgħar jidraw il-kelma tagħha (1). Hawn tabilħaqq huwn biċċa. xogħol għall-Għaqda tagħna. (1) Minnu daqshekk ta' min jifraħ jura siltiet mill-Bibbja fil-ġabra ta' Pioża għat-Tfal ta' R. Vella Tomlin.