Ktejjeb Rari ta' Cannolo (CA Martin Cannolo kien wieħed mit-tradutturi Maltin li ħadmu għaċ- Church Missionarv Societv (CMS), l-għaqda Anglikana li kienet attiva f'Malta fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax. Kienet qabbditu jaqilbilha bil-Malti t-Testment l-Antik, il-Vanġelu ta' San Ġwann u L-Imitazzjoni ta' Kristu tal-Kempis.. Hu u Grabiel Vassalli, bin Mikiel Anton, kienu għenu lir-Reverendu Christopher Frederick Schlienz jaqleb il-Katekiżmu tal-Ġeografija ta' William Pinnock2 Jingħad li Cannolo kien kiteb ukoll grammatika Maltija $ Minn dawn ix-xogħlijiet iċ-CMS kienet stampatlu l-Vanġelu ta' San Ġwann biss Madankollu fil-British Librar hemm ktejjeb ieħor ta' Cannolo'imma stampat għal idejn il-Kattoliċi, Jismu Il-Via Sagra, u it-triex ghaziza li ghamel Sidna u Mulejna Gesu Cristu (bil-Malti modern, Il-Via Sagra, jew it-triq għażiża li għamel Sidna u Mulejna Ġest Kristu).$ Fih sittax-il paġna u ġie ppubblikat fl-istamperija ta' l-Ordni fl-1796. Fih 155 x 93mm, huwa bla qoxra, u fuq l-ewwel folja m'hemm stampat xejn (la wara u lanqas quddiem). Fl-1822 ir-Reverendu William Jowett, huwa u jsemmi l-ftit pubblikazzjonijiet bil-Malti li kienu ħarġu sa dak iż-żmien, kien irrefera għal dan il-ktejjeb bħala 'a little book, consisting of verv few pages, entitled the 'Fourteen Stations;' being a book of Devotions relating to the sufferings of our Lord… Kopja oħra ta' dan il-ktejjeb kienet tinsab fil-kollezzjoni sabiħa tat-tabib Ġużċ Galea. Madankollu l-kopja li kellu ma kinitx iġġib isem l-awtur għax kieku kienu jsemmuh Ġużċ Gatt u Ġużċ Cassar Pullicino li ssellfuha biex jiktbu dwarha. Hawnhekk irid jingħad li l-kopja ta' Ġużċ Galea ma sibthiex meta fittixtha fil-kollezzjoni tiegħu $ Hekk fil-British Librarv jista' jkun li fadal l-unika kopja. Bil-ħsieb li dan il-ktejjeb jiġi apprezzat minn min tinteressah l- istorja tal-ktieb Malti u l-istorja ta' lsienna, fi tmiem din il-kitba qed nirriproduċi l-ktejjeb bil-permess tal-British Librarv. Ġużeppi Martin Cannolo Skond kif inhu stampat fil-ktieb, isem Cannolo kien Ġużeppi Martin, mhux Ġużeppi Marin (kif kien jiktbu Ninu Cremona) jew Ġużeppi Maria (kif kien jiktbu Dun Karm Sant). Cannolo twieled il-Belt fl-1756' imma ma nafux meta miet. Żgur li sa Jannar ta' l-1838 kien għadu ħaj għax kien mar iżuru l-Kanonku Fortunat Panzavecchia10 Skond Jowett, Cannolo kien qatta' xi żmien student ta' professur mill-aqwa ta' l-Għarbi u fi żmien il-Kavallieri kien għamilha ta' interpretu ma' l-ilsiera Għarab.ll Skond Schlienz, 'Peppu Cannolo kien isinn is-skieken, tgħallem waħdu u għal dak li hu tagħrif ta' ilsna orjentali kien jisboq aktarx lill-pajżani tiegħu kollha '''2 Jidher li Cannolo għalkemm kien ħadem ma' l-Anglikani, kien baqa' Kattoliku. '$ Il-valur lingwistiku tal-ktejjeb Barra l-valur storiku l-ktejjeb għandu wkoll valur lingwistiku. Cannolo ma ivvintax alfabett ġdid imma għażel l-alfabett li kien deher għall-ewwel darba fit-tielet edizzjoni tal-katekiżmu ta' Wzzinu (1780). Din it-tielet edizzjoni kienet l-ewwel waħda li ġiet stampata hawn Malta għax it-tnejn ta' qabilha kienu ġew stampati Ruma (1752, 1768). Karatteristika ewlenija ta' l-edizzjonijiet Maltin tal-katekiżmu (1780,1786, 1789 u 1795) meta nqabbluhom maż-żewġ edizzjonijiet Rumani hija n-nuqqas tat-tipi bis-sinjali dijakritiċi. Jidher li l-istamperija ta' l-Ordni ma kellhiex tipi b'dawn is-sinjali u għalhekk la jidhru fil-katekiżmi stampati hawn Malta u lanqas fil-ktejjeb ta' Cannolo. Nistgħu ngħidu li din id-diffikultà teknika min- naħa ta' l-istamperija ta' l-Ordni influwenzat l-għażla ta' l-alfabett ti l-Knisja xtaqet tħaddem fil-pubblikazzjonijiet tagħha bil-Malti. Kliem qadim u tifsiriet qodma Kif kien irrimarka Cassar Pullicino, f'dan il-ktejjeb €'l hawn u 'l hinn naqraw xi kliem qadim ta' interess lessikali'. 5 Ngħidu aħna: agħtini vera sogħba tassewwa(5) bi tbatitek (7) fl-ewwel stazzjoni (7) mar bih għall-montanja tal-Kalvarju (8) ikun il-ħeffa għal dnubietna (8) kienet kollha mħassra (9) rwejħa (9) jħalli s-sura (10) għall-ħlas tar-rwejħa tagħna (11) bidded demmu (11) minn ġdid (11) jagħtina ħasra ta' dnubietna (15) żomm soda l-fidi tiegħi agħtini sogħba verament ġenwina bit-tbatija tiegħek fl-ewwel stazzjon mar bih fuq l-għolja tal-Kalvarju iħaffef it-toqol ta' dnubietna kienet qiegħda titħassar ħafna ruħ żgħira jħalli l-forma biex tinħeles ruħna mill-ġdid iħassrilna dnubietna Fil-ktejjeb insibu wkoll xi binjiet sintattiċi li jixhdu l-influwenza tat-Taljan. Ngħidu aħna: lil Sidna Ġest l-kefrin il-Lhud għabbewh bil-għuda l-ħarxa (7) biex aħna ma naqgħux taħt it-toqol tal-misħut dnub (8) Nitolbu lil Ġesti, li jagħtina ħasra ta' dnubietna kbira f'qalbna, u vera Element stilistiku ieħor li hu marbut mad-diskors reliġjuż, hekk li nsibuh fl-eqdem katekiżmu u fil-priedki bikrin, huwa l-użu ta' sinonimi Semitiċi u wara li kien flaġellat, imsawwat (7) . ħalla l-impronta u x-xbieha ta' Wiċċu (10) jħalli s-sura u l-impronta ta' Wiċċu (10) : Nirreċtaw, u ngħidu (16) Nirringrazzja lil Anna Borg Cardona talli ġabitli fotokopja tal-ktejjeb minn Londra, lil Dr William Zammit talli wrieni l-valur tal-ktejjeb fil-ġrajja ta' l-istampar lokali, u speċjalment lill-Prof. Manwel Mifsud tan-noti lingwistiċi li għaddieli u li jien daħħalthom f'din il-kitba. 5 Ir-referenza tiegħu hija T.993.(11.. Nirringrazzja lill-Mons. Lawrenz Cachia talli għarrafni bis-suġġeriment tiegħu li fit-titlu tal-ktejjeb l-ewwel konġunzjoni u aktarx trid tinqara /aju (i.e. jew). 8 Olvin Vella, 'Il-Via Sagra ta' Cannolo,' Il-Ġens illum (8 1v.2006) 22. 9 Lawrenz Cachia, Ħabbew l-Ilsien Malti (Malta: l-awtur, 2000) 140. 10: AKM, Pan 100, f. 321r; nirringrazzja lil David Agius Muscat tat-tagħrifa. 11 KarmSant, 'Ġużeppi Maria Canolo: l-ewwel traduttur Malti tal-Vanġelu ta' San Ġwann,' Sijon 6.5 (1973-1974) 8. It-traduzzjoni hi ta' Anton Cremona, Vassalli u Żminijietu (Malta: Olvin Vella (Malta: L-Għaqda tal-Malti (Università) £c L-Istitut tal-Lingwistika, 2004) 137. Ġużċ Cassar Pullicino, 'Priedki, Kotba tal-Knisja, u Kitba Oħra Morali,' Kitbiet Oħra tas-Seklu Dsatax (Malta: PIN, 2002) 35-36. Ngħidu aħna, ''regħixtek u offendejtek': Franciscu Wzzinu, Taġhlim Nisrani (Ruma, 1752) 117; 'mill-għira, mill-invidja': Franġisku Saverju Baldacchino kkwotat f'Oliver Friggieri, ''Aktar Priedki bil-Malti ta' Franġisku Saverju Baldacchino (1774-1860), Svmposia Melitensia 3 (2006) 32. f MA IL-VIA SAGRA; Li ghamel Sidna u Mulejna Fiz-zmien tal-passioni, u itetbatia; iż-Żkosseja tinbi- għal fidug Fat-rubb ' tagħma; miġiuba fil malti għal ' ġit tad-devori tal-passjoni 38 Sidna GESU GRIS ZW. ra, 4 Crifuu, piezveħhbim, 4. jniġers . għuc,, għaljefe Pralikecb lim-mkġdes , 4 ħi ibaticech inti feet id- -digug: jncurunat bifceuch ; 'ieekondamnatibh għal lment, min ghar hhtia, Nitolbu lil-Gesh, li. iffentenza tdl-mieut tighu, tcun il mahbfra tal-bhtijet ,u tad- ġubje taghna, Amen, 0 sw m-fPeter, dve, Gloria… u . Bhin għalina. 9 Sigait, bia. għu 7 Madirazeħ p erji; kepd- o oreddoizi Stssiatż, mietà lil Sidna Ġest il-chefrin il- P'hur għab- li qara li chien flagellat, mfawuat, e. jbsubbh bil ghuda il kharfċia; u gkila taf- il-MALTI $ KA Salib ; u taf biħb: għal-montaġela tal-Cal. variu ghal fidua tar-Ruhh taghna. s Nitaibuj til Besir, li. ċittokof ta Saliba żehra' iliħheffa igħal dkubjetna, ju. il fieh. hfra, Amenzjo bl LA d L jiha għalina - iS- Siġar ; thin għalina, Siżżjoni; ; l mità Jevhel darba tahht impkof tas-Salib ju fiha ċiżrelar 'detninià ili: ghaziz ghal fidua taghna . Nitolbat jib Ġesti 7 a ġdtina il għajnuna bjefc ahbħna manakgħufc. tahht jtokol tl j i ; GNadturanch 0 Cri lu, 'eċe, mA Mi c KN , tid Ameħ,' Pater, 4ve. Glorig. - i ħin. għalina. o:Sigdut ; din għ isti ARERABA STAŻIONI. a r'Miduraweb o Ċriflu, eċċ, f'leconfideran fir-raba Stazioni, tieta L.N Sidna Gest iltaka m'Ommu Sitrna Maria lim-tnkazza, li chjenet cholha mhhaf- fa u foghbjena ghaliefe tat lil binha f'dich il mizeria , u Ġest behhlemua ħħanina ħen- njeba . ' ' Nitċibu' lil Gesh, ulil POmmu lj ji Itak- 'ghu maghna , biefe jkennupa fir- Ruċjabà taghna. 'Hhin għalina 'o Signur, kħin għali Tcconfideraw (fil'-bhàmis Stazjoni , I Ni 10 Nitolbu, fil Gesh li jghinna bil graria. tighu, biefc nerfghu bis-sarba is-Salib tal penitenza , u ittbatia li i jibaghatinna, Amen, Pater, Àve, Gloria. Hbin għalina' o Sigour, bhin għalinx; inkazża, u meshhitlu il gharak adadam l min Uiccit., u-Gesti bhalla f'impronta u l l i isc-biha ta' Uicciu fil velu tahha, ghatstif.:: chira taghna lejbh, Nitolbu lil Ġest li jiltaka maghna, u jbħalli if fura u impronta ta Uicciu flam- pata fil klub taghna, Amen, U Pater, Ave; Gloric. Hhin. għali ina 0 Sigpur; hħin għalina; l : Icconfiderau fil feba Stazioni , il-ba- kgha' li uaka 'ittient darba Sidna: l Gestt limbierech, għal bħlas tà rueibha taghna u fiha hiddet demmu minghit .- Nitolbu lil-Gesir if jatina il grazia, di manabgħul, fiddnubjet li fihom. dati mas. jgh u. Amen. 2 Pater, dve, Gloria. l — Bħin' ghalina 6 Signur, hhin għali ina. Sidna Gesħ henna Vinnifa ta Geru- l'flem li chjenu jipehu. għalibh, u Gesà pfa i tar chbir fabbarhom, m kalilhom, 6 nifs jt Gerufalem, la tibehnfe fuki Je, imima inhu fukom , '9 fuk ulistchom . V— Nitolbi'lil-Ġest' bħabia;' li jatina il Pater, Ave Ġiċrie 25 . Hhin ghalina o Siguur, hbin għalina; H 'Icconifiderat fddifa Stażibii ġà d 4 Sidna Gesti uaka it- tjelet: sdiitba tahħit l ittokol-taf-Salib; u fiha raġia biddet dem. l ġpu. il-għażiż mih gdit ġhal''P imkħabba d li -gebinna.. 17 Nirolbu'lil-Ġċsti; l'ġatind sl-għajnuna I-— bjefc kat iz-zjet man zidu nakghu, uma nerg sigħu n'offetidubħ :jAmeni, f ju ġisifaw' Ave, Gloria. i iU BIgħAF,; jbbin' għalina, Stazioni, mis- ta lil-Sidna Gesu nezghuhh mil l hhue., .qeoc- li chellu fuku, u geddulu il-piaghi (sigħu min gidit, u skenbh il bal mhhal- jat bil mor:;, : Nitolbu lil Gest, li inazzagħna mil l'ibfa ta dnub il-mejet, ut ilibbifna. bil f'ibfa-na- dd tal Grazia. Hin għalina 9 Signar hhin għala, Tcconfiderau fil 'hhdaft Stàzjoni' , If Sidna Gest,' mnazza fak il-Mon- li Ċalvarju, (o il-Phut cheffin middenhh fuk is- Salib, u fihh famruhh nu Salbubh, u uak- ż - makħh fil koċeiata t2 dich il muntagna għatruria ta dauch li chienu hem j jaraw, l Nitolbu lil -Gest, li jatina il-grażia jakħar ta bħajtna. Hħiż għilina' o Signur, hhin għalina: N Teconfidċiżi fit- that. Giċsk mislub fis-Salib ; agonizant ;u nara tliet (eghar ta Pagunia fejjabh lil Mit. fier tighi eterm, u kallu 'Mitfier fideich a' irracomanda 5 'u nati Ruhbi , i miet. —Ħhin għalinż' 6 Sigmit, hhin għalinz- IT-TLITTASC STAZJONI. $ -olt 0 Criflu, eċċ, frimatea mar ghant Pilaru talbu il-gifem ta Gest, u Pilatu ichmnanda li jatuhulu,, piGħuleppi nizzlu tif Salib, u ġhamlu flizar abbjat u nadif, u taħh Ommu fi bhdanha. 'kirolbu lil Gesii, ili-jatina bhafra ta dnu- ken chbira fkalbna , u vera indjema , cj Pater, Àve, Glorigi 5 a ghalina' 0 Signur;, bhia għalindi, ' DERBATASG STAZJONI. :-Naduranch o. Criflu, eċes. 'tIcconfiderat flaħhar Stazioni , meta il Gifem ta Gest,, hhaduhh il Marijet, ; vI- l-difċipuli li chellu fein il kabar, li chjen Akbar gidit, ut hem fil prefenza tà Gin eppi Gest Sidna mejjet u Giufeppi tia- ta Arimiteġ iid-Dilċipuli ,il-il-Matijet dil fnubb ichont Pazu tal-PHut, u Ġiufeppi ichmanda. li itgharta.bi blata dach il-kabar, Nitolbu lil-Gest,li il-meut, u id-difna tighu ,.icunu' il-ferhb taghna: genna il-ġlġ:. ria tal-Ġenna fein ingandubh ghalleternità għalha, Amen. Nirrecitai, 2ipgħidu ijja hhames Prterno. Jrijċt ;u khames Avemarijet bdirgħatnamif.' tuhha feieħħ il-Pajfoni, u il-Piagħi ta $i) dna Ġest Grifiik.L LA ċiia iċken