Il-Ħuttafa AT TAT humru ig — Ġunju 2010 (43. fil- MANT il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Il-Ħuttafa 98 : Ġunju 2010 : p2: Damiġella kuġina żgħira tal-mazzarelli l il l Biex ngħinu l-biodiversità… 'jummmu Idea biex tħajjar iktar biodiversità żżurlek il-ġardina, il-bitħa jew anke l-bejt tad-dar hija billi tipprovdi dar għal xi naħal jew żnażan. Sib ftit stro mill-kbar (tal-plastik iservu iktar), qasqashom biċċiet ta' xi 8ċm, u orbothom faxx bit-tejp kif hemm fl-istampa. Sodd naħa minnhom bil- plastisin jew b'biċċa kartuna. Issa sib rokna kennija u waħħalhom fiha, bit- toqob iħarsu 'l barra. Hawn naħal u żnażan li ma jibnux xehda imma jbejtu f'ħofor jew zkuk vojta. jitħajru jużaw l-istro tiegħekl Esperimenta £ IĦAETI b'tulijiet u postijiet differenti u ara liema l-iktar li jirnexxu. Naħseb anke jien noqgħodi Desirċe Falzon Prositl Issa fejn se Ħeqq, għandi sleeping bag jekk tridl Ir-Runduni reġgħu ġewl Wara xitwa jixxalaw l-Afrika, reġgħu ġew ibejtu. Sa erba' snin ilu, ir-Rundun ma kienx ibejjet f'Malta, imma fl-2008 xi pari bdew ibejtu, u s-sena l-oħra komplew jinfirxu. Rapport aktar dettaljat f'Il- Ħuttafa li jmiss. Il-Ħuttafa 98 : Ġunju 2010 : p4 -oħra l-Parks Canada RGĦA dir-rebbieg ċ Jekk rajtu l-films Madagascar tafu żgur x'inhuma lemuri. 1 speċi endemika. Tinsab hemmhekk biss u mkien iktar fid-dinja. Dan għaliex għandu mnieħru goff u wiesa' qisu tromba mdendla fuq wiċċul Is-Saiga tgħix fi gruppi kbar fil-wesgħat tar-Russja, tal- Każakstan, l-Użbekistan u l-Mongolja. Sa 20 sena ilu kien kea mex) hawn miljuni ta' Saiga, imma f'dawn l-aħħar snin saret kaċċa għax. ) fuqhom bla kontroll u n-numru spiċċa kważi fix-xejn: Illum bilkemm bilkemm baqa' 50,000 Saiga fid-dinja. Dan l-aħħar smajna xiwal. ) aħbar kerha: fil-Każakstan instabu mat-12,000 Saiga mejtinl Did-darba ma kinux kaċċaturi, imma jaħsbu li attakkahom mikrobu u l-annimali mietu ma kinux b'saħħithom biżżejjed. Ix- xitwa li għaddiet kienet kiefra ħafna fis-Siberja, u s-Saiga batew ħafna kesħa u ġuħ. Tkun ħasra kbira jekk id-dinja titlef dan l-annimal simpatiku u uniku. Ħasra wkoll għax bi ftit protezzjoni sura, in-numru ta' Saiga iġġedded il-miżata jista' jerġa' jikber. Imma f'dawk l-inħawi donnu ftit hemm interess £ fil-ħarsien tal-biodiversità. Basta bl-ajkla fuq il-bandiera… fi Klabb Ħuttaf. Lura Malta… Mazzarell Ġdid Il-mazzarelli ġmielhom iżidu f'Malta. Sa 10 snin ilu konna nafu biss b'xi 11-il speċi, imma f'dawn l-aħħar ftit snin tfaċċaw speċi ġodda u n-numru tela' għal xi 17. L-iktar wieħed ġdid għadu kemm sabu l-ħabib tagħna Charles Gauci ftit ġranet ilu (12 Ġunju 2010) fir-riserva tal-Għadira. Fl-Ewropa jinsab biss fi ġiesjWi si k Spanja u l-Portugall. U issa Maltal ġismu (jidher sew fir-ritratt B'xorti tajba Charles kellu l-kamera it-tond). Din hija l-mazzarell miegħu u ħadlu xi ritratti, li qed jaqsamhom ae L ils- magħna. Hija drawwa tajba li fil-kampanja h tkaxkru dejjem kamera magħkom. Il-Ħuttafa 98 : Ġunju 2010 : p5 jogħdos. l-għali Il-piż, ti Il-Bies Bies jaqbeż it-320km fis-siegħa. Fil-fatt il-Bies huwa l-iktar annimal veloċi fid-dinjal Fost l-iktar tajr tal-priża magħruf insibu l-Bies. Jissemma' anke fl-istorja ta' Malta, għax il-Kavallieri kienu jagħtu minnhom kull sena lir-Re ta' Spanja bħala ħlas tal-Gżejjer Maltin. Il-Bies Malti kellu fama tajba fil-falkunerija, tant li tlaqqam il-Maltese Falcon. Imma l-kaċċa għall-ibbalzmar xorta qerdet il-Bies minn Malta (l-aħħar par sparawlhom fl-1982 minn fuq il-baħar). Daż-żmien naraw biss xi waħdiet tal-passa. Baqa' wkoll tifkira tal-Bies fl-ismijiet ta' xi nħawi f'Malta u Għawdex, bħal iRdum il-Bies. F'pajjiżi fejn jirrispettaw l-għasafar, il-Bies ibejjet anke fil-qalba tal-ibliet: ma' ġnub ta' knejjes u bini għoli, u jgħin biex inaqqas xi ftit il-problema tal- ħamiem. Kien hemm żmien fl-Ewropa u l-Amerka meta minħabba tip ta' bexx velenuż ħafna il-Bies kien kważi nqered. Imma dak il-bexx tneħħa u l-Bies reġa' rkupra f'ħafna pajjiżi. Wara l-għeluq u t-tnaqqis tal-istaġun tal-kaċċa fir-rebbiegħa f'Malta, jidher li tiaċċa xaqq dawl għall- Bies f'pajjiżna wkoll. Għad m'hemm xejn ċert, imma nisperaw li l-Bies jagħtina xi sorpriża… L-iSkrepbul tal-Efaet Jeffrev Scibiarras il-Klodsejża tas-Siera l 1 O Bl-Ingliż Tree Mallow Isem xjentifiku Lavatera arborea B O Pjanta goffa u 'bienni, titwal sa 2m. Il-weraq qishom tal-sardinell imma ferm ikbar u ftit sufin. O. Minn Mejju sa Lulju tkabbar zokk twil bi fjuri roża bil- vini skuri. Iz-żerriegħa qishom ftajjar żgħar - dawn huma li jagħtu l-isem lil dil-pjanta. O. F'Malta tikber l-iktar ħdejn il-baħar, u f'Għawdex tikber iktar 'il-ġewwa fil-gżira, l-iżjed fl-imħarbat. O. Frekwenti f'Malta, komuni f'Għawdex. Tinstab ukoll fuq il-Ġebla tal-General. Probabbli pjanta aljena li qed tiżdied. il-ftajjar isiru ħalli nagħmel festal Pjanta li tgħix sentejn. Iddaħħlet mill-bniedem minn artijiet oħrajn. SERVIZZ TAL-AMBULANZA għall-annimali abbandunati B'XEJN 24 SIEGĦA KULJUM 21224007 fi GĦAWDEX 9047 8199. Il-Ħuttafa 98 : Ġunju 2010 : p6 e a a g ż-q Se NEE PT a mA Fa f mal fi- ia h L Dehra mill-ajru ta' Rdum il-Madonna, fil-ponta tal-Aħrax tal-Mellieħa. mejl mist kq II Jidhru l-irdum imfarrkin, il-bosk I MA el ae sa im żpngiE ABATE stħa — B SEA e ħal jA jis ss ea FI Ż j b K £ a b jie jA b ai $ KE AR e jj FIS 3 T L RE QA FS: sisdiatisiieżeri ĠDI k L ae ABS) - Mhux bogħod mill-Għadira hemm biċċa art twila ħierġa fuq il-baħar. Hawnhekk jgħidulu l-Aħrax tal-Mellieħa, u l-ponta jgħidulha Rdum il-Madonna (fuq mappa ta' Malta din tiġi parti mid-denb tal-ħutal). F'dal-post il- BirdLife għandha proġett importanti: Proġett Garnija. X'inhi Garnija7 Garnija hija tajra tal-baħar qisha gawwija, u hija kuġina taċ-Ċiefa (ara p.8). Il-Garnija tbejjet f'ħofor fl-irdum, u Rdum il-Madonna huwa l-aqwa post f'Malta għaliha, għax hemmhekk ibejtu mal-500 par Garni. L-istramba hi li jekk tmur hemm bi nhar ma tarax Garnija waħdal Għaliex tgħid2 Għax matul il-ġurnata l-Garni jkun qed jistad 'il barra sew mill-art. Fil-bejta jidħol biss bil-lejl, għax jibża' wisq li jarawh il-'predaturi. Imma minkejja dan, il-Garnija xorta bdiet tonqos minn dal- post. U r-raġuni hija tas-soltu: il-bniedeml Fi Proġett Garnija, li beda fl-2006, il-BirdLife ippruvat issolvi l-problemi tal-Garni. Waħda mill-problemi hija l-firien. Xi nies li jmorru jikkampjaw u jagħmlu barbikjus iħallu ħafna skart, u dan iġib il-firien. Il-firien jattakkaw ukoll il-frieħ tal-Garni fil-bejtiet. Għalhekk il-BirdLife għamlet nases speċjali, u ħelset l-irdum minn mijiet - jekk mhux eluf - ta' firien. Tpoġġew ukoll tabelli biex min iżur jitgħallem fuq il-Garni u jitgħallem jibża' għall-ambjent naturali tal-post. Hemm ukoll gwardjan (il-ħabib tagħna Matthew Borg Cardona) li parti minn xogħlu hi li jeduka lin-nies li jżuru l-post biex ma jkomplux iħammġu. Rdum il-Madonna huwa mikxuf għall-irjieħ u għar-raxx tal-baħar. Il-blat fil-wiċċ jifforma x-xagħri, ambjent sinjur fil-flora fejn jikber is-Sagħtar u diversi orkidi bħall-Orkida Piramidali u n-Naħla (din fjura mhux insetti). Hemm ukoll numru sabiħ ta' siġar. Barra l-Garnija, hawnhekk ibejtu wkoll iċ-Ċiefa, il-Merill, il-Bufula Ħamra u anke l-Bilbla, għasfur li sar skars f'pajjiżna. Rdum il-Madonna huwa Natura 2000 Site, jiġifieri protett mhux biss bil-liġi ta' Malta imma anke bil-liġi tal- Unjoni Ewropea. Taraw hux, kemm hu post importantil UIEWJSUQ ĦUBIJ Ħinijiet ta' ftuħ. Rdum il-Madonna miftuħ is-sena kollha f'kull ħin, u mhemmx ħlas biex iżżur il-post. L-importanti li min imur iġib ruħu sew: jimxi fil-mogħdijiet, ma jħallix skart, ma jagħmilx storbju, ma jaqtax fjuri, eċċ. l TM BI KO alia l-I bru dl grupp kbir jismu lt dl Wales L a ft Baqa' ħafna. studju x'isir. Forsi-xi ħadd ut i IA Af eja Tel a i iet e L LT mir-raġel, kultant ikbar minnu sew. a NU TA Ħali L A ONE kal tu uf qed jissugraw L a AT IA A EE A ATT PA , kI iI Dawk ta' tmien saqajni b A il-brimb annimali interessanti immens u. jagħmlu affarijiet li jġibulek L LIOMW MT MT AL B ku a a l o IT ATA L biex titbandal, tagħmel armi bħal u A OO e tal-Fjuri taħt l-ilma, u anke biex ittir. Għedtilkomx li se tgħirul Il-brimb kollu jagħmel il-ħarir imma mhux kollu Na U a e tħ jaqbdu l-ikel billi jikkaċċjaw għalih, Hekk tagħmel il- MI SV A. ilii II LM ar Moti ISL fu an il-ħall TA L a i TATI ANA ji - all U Bel Rd Ritrattifa' Il-Ħuttafa 98 : Ġunju 2010 : p8 Il-ħarġa bil-lanċa li nagħmlu kull sena hija popolari ħafna mal-Klabb. F'dil-ħarġa aħna mmorru eta ie TID i OTT itiru fuq il-baħar viċin tagħna. Das-sajf ukoll l-appuntament. maċ-Ċief ħa nżommuh. Dettalji hawn taħt. Nisperaw li narawkom. 'BUOpJED ĠJOg MEJIEJI. 'Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult. Ħarġa tad-9 Mejju 2010 għall-Buskett. ĠA i Żiju, Żebbuġ, Kappar, Spraġ Xewwieki u xi Ħannewija niexfa. Il-makkja tista' tikber f'art li darba kienet bosk imma li għal xi raġuni tkun tfaqqret. Dan jiġri jekk per eżempju jinqatgħu s-siġar jew jinħarqu, jew jekk il-bniedem idaħħal il-mogħoż jirgħu fih. Dawn l-attivitajiet jikxfu l-ħamrija, li mbagħad titkaxkar mar-riħ jew max-xita u l-art ma tibqax tajba biżżejjed biex fiha jikber bosk. F'Malta l-makkja tikber l-iktar f'postijiet li ma jintleħqux min-nies, bħall-ġnub weqfin u l-qigħan ta' xi widien, jew taħt xi rdumijiet. F'xi postijiet il-makkja tant hi folta li impossibli tgħaddi minn ġo fiha. F'Malta għandna diversi rqajja' żgħar ta' makkja. Fil-mappa huma dawk il-linji rqaq ħodor qishom dud. Jidhru hekk għax ħafna makkja tikber matul il-widien. Il-karattru ewlieni tal-makkja huwa li fih jikbru arbuxxelli kbar u anke siġar żgħar, li ħafna minnhom iħaddru s-sena kollha. Fost l-ispeċi komuni tal-makkja nsibu ż-Żebbuġ, id-Deru u l-Ħarrub, kif ukoll Tin, Lewż u Rand. Diversi minn dawn is-siġar iddaħħlu Malta mill-bniedem fil-qedem, għax kellhom xi użu (frott, eċċ.). Speċi komuni ta' arbuxxelli jinkludu ż-Żiju, il-Borgħom Komuni u t-Te Sqalli. L-arbuxxelli tal-makkja ġeneralment jogħlew sa xi 3m. Fil-makkja jikbru wkoll diversi pjanti li jixxebilku, per eżempju l-Liedna, il-Pajżana u r-Robbja Salvaġġa, u anke pjanti li jħobbu d-dell tas-siġar u l-arbuxxelli, bħall- Ħannewija u l-Garni. F'xi rqajja ta' makkja nsibu wkoll speċi rari, per eżempju l-Għargħar u r-Riħan. Fil-makkja l-pjanti jikbru iktar għoljin minn dawk tax-xagħri. Dan għaliex il-makkja tikber f'postijiet fejn il-ħamrija tkun iktar fonda u jkun hemm iktar ilma għall-pjanti. Il-makkja spiss ukoll tikber f'postijiet kennija mir-riħ, u għalhekk il-pjanti jkunu jistgħu jogħlew xi ftit bla ma jkissirhom ir-riħ. Diversi pjanti tal-makkja jagħmlu frott imlaħħam. Ħafna għasafar jiġġennu għal dal-frott, per eżempju l-Bufula Sewda, il-Bufula Passajra, il-Kapinera, il-Malvizz u t-Tajra Safra. Il-fjuri ta' dawn il-pjanti jiġbdu lejhom ukoll insetti bħal friefet u baħrijiet, żnażan u ħanfus, u dawn ukoll isibu min jikolhom, bħall-Kamaleonti u l-Brimba Kbira tal-Widien. Ki BIT ĦITA Passajra spiss taraha fil-ma ffe Il-Ħuttafa 98 : Ġunju 2010 : p10 Askva Pizzuto, artist żagħżugħa ta' 14-il sena, bagħtitilna sett kartuns ta' għasafar Għaqqad in-numri minn 1 sa 60 u ara x'jitfaċċal oriġinali. Bi pjaċir inlaqqgħukom ma'… r-ritratti li tieħdu. Basta tan-natura. Għażiż Editur, Qed nibgħatlek ritratt ta' Għasfur tal-Bejt iżoqq lill-fellus tiegħu fil-bitħa tagħna, fuq il-gaġġa tal- cockatiels tagħna. Il-fellus kien waqa' mill-bejta u spiċċa fil-bitħa tagħna. Għalhekk il-ġenituri tiegħu k kienu kull filgħodu jiġu jżoqqu ż-żgħir tagħhom. widnet il-baħar V7. buċaqq tax-xitwa Nieħu pjaċir jekk iġġib ir-ritratt u l-istorja tal-fellus chaanah muscat 13 l danica borg 10 f'Il-Ħuttafa. Dejjem tiegħek, Il-Ħuttafa 98 : Ġunju 2010: pil Tgħidx ħmerijieti Desirċe Falzon iddur dawra ma' xi ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali… Jekk tmissek wiżgħa ttellagħlek il-ġildal Din ħmerija ta' żmien il-brodul Dawk il-boċċi li jkollha huma disinn fuq il-ġilda, mhux mardi Bħal ħafna rettili oħrajn, il-wiżgħa għandha ġilda ħarxa miksija bl-iskwami (scales). Il-ġilda tar-rettili hija differenti minn tagħna għax m'għandhiex pori u għalhekk l-annimal ma joħroġlux għaraq 9 bħalna. Dan għaliex ħafna rettili jgħixu jA f'ambjenti nixfin, u importanti li ma jitilfux kitaa tad-Djar hija a ka i tpattilek ilma prezzjuż minn ġisimhom. Għalhekk ATA B k għandek wiż. gi il-wiżgħa la hija marida b'infezzjoni ek ħalliha tgħix, u h tal-ġilda, u lanqas m'għandha mard li dubbien koni Bl Ħieal fAĦ jittieħed. Temmnux ħmerijietl AR għ TE ż Il-Musbieħ il-Lejl Il-Musbieħ il-Lejl huwa tip ta' ħanfusa, u huwa wieħed minn dawk l-annimali tal-għaġeb li jafu jagħmlu d-dawll Biex jagħmlu d-dawl ma jużawx l-elettriku imma jużaw kimiċi speċjali f'ġisimhom li meta jitħalltu flimkien jixegħlu. Dawn l-annimali jużaw id-dawl biex jikkomunikaw bejniethom fid-dlam, qishom għandhom torċi Fil-Musbieħ il-Lejl, il-mara biss tagħmel id- dawl u filgħaxija tintefa' f'rokna u tixgħel denbha. Jekk jaraha Musbieħ raġel li jkun qed itir fl-inħawi, jinżel ħdejha. Musbieħ il-Lejl (raġel) Mil-arsi sxe' PAU F'Il-Ħuttafa 96 (p.7) kellna għażla sabiħa ta' likeni. Waħda minnhom konna ġibnieha bi żball bħala Kaloplaka. Fil-fatt dik kienet Zantorja. Skużawna, u grazzi lil Jennifer Fiorentino talli kkoreġithielna. $ Mibruġ mill-Bar of Vatorta pic, 58 Tg Zakkanja, kkorta WET 1TS0 Marta aħna ngħinuk tfaddal Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Voung Savers Account u gawdi minn: e Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont e Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma', 7 Owww.bov.com Q) customercare8ibov.com (B 2131 2020 Bank of Valletta 5 Impenn tejn is-Suċċess tiegħek