GĦAQDA MUŻIKALI SAN LEONARDU KOP: sfond storiku soċjali Kitba ta' Tarcisio Zarb B.A. (Hons.) F'din l-intervista, Tarcisio Zarb jadatta tagħrif meħud fil-biċċa l- kbira tiegħu mill-ktieb 'A Village in Malta' ta' Jeremv Boissevain li nkiteb fl-1969. Dan jagħmlu biex wieħed ikun jista' jifhem aktar ir-raħal kif inhuwa llum. Mingħajr dubju ta' xejn lil-— Fià forma konċentrika tar-raħal, bid- djar b'soqfa ċatti jħarsu u jieħdu l- ispirazzjoni tagħhom mill-knisja, illum tbiegħdu u bdew iħarsu 'il barra lejn ir-raba' jew x'baqa' minnu. Fejn sas-snin sittin il-prestiġju soċjali kien jitkejjel skond kemm wieħed joqgħod qrib il-knisja u l-istituzzjonijiet ewlenin tar-raħal illum jidher li hemm tkissir f'din l-istruttura arkitettonika, li hija waħda wkoll soċjali (ritwalistika) u ekonomika. Ħal Kirkop ingħaqad permezz tal-mezzi tal- komunikazzjoni tal-massa, il-karozza, u l- konsumeriżmu, biex sar jagħmel parti waħda min-nazzjon Malti. L-antropoloġisti raw f'dan ir-raħal, imkien fejn kellek unità soċjali u ekonomika, fejn wieħed seta' jaqlagħha u jikolha minn dan l-istess raħal ċkejken. Il-gwerra avveniment importantissimu għall-Koppin, kissret din l-għaqda ta' ekonomija ta' sussistenza biex b'hekk dawn l-istess Koppin ħarġu 'l barra mir-raħal, kisbu paga fissa, kellhom aktar stabbilità ekonomika, iffamiljarizzaw aktar ruħhom mad-dinja ta' barra r-raħal, inqatgħu xi ftit mill-kultura bidwija li setgħet sawrithom matul is-snin u b'hekk saru bħal ħaddieħor. Dan huwa pass pożittiv fil- moħħ tax-xjuħ Koppin. Iżda dan il-pass pożittiv baqa' miexi b'mod R mgħaġġel b'tali mod u manjiera li l-art u r-raba' tar-raħal qiegħda kollha tiġi żviluppata biex b'hekk dan ir-raħal qiegħed jingħaqad ma' l-irħula kollha l-oħra li nsibu fin-naħa ta' isfel ta' Bl-istess mod il-bidla qiegħda tinħass fid- dħul ta' ħafna nies minn barra mir-raħal, li bħal l-istess bini li jgħixu fih mhux dejjem jintegraw ruħhom fit-tessut soċjali tar-raħal. B'hekk f'raħal wieħed qegħdin jinħolqu żoni differenti li jtellfu xi ftit mill-'omoġeneita' tar-raħal ta' l-imgħoddi, raħal li jinħass li kien fqir, għalkemm mgħammar b'nies li kienu jafu bħall-bqija tal-Maltin l-oħra jgħixu skond il-qawl Malti, 'Bl-għaqal u l- ħila l-għalqa l-kbira'. Il-biċċa l-kbira tat-tagħrif f'din l- intervista huwa dwar Ħal Kirkop fis-snin sittin u s-sebgħinijiet b'xi aċċenni żgħar għal żmienna. INTERVISTA X'tgħidilna dwar l-isem Ħal Kirkop2 Il-kelma Ħal hija taqsira ta' raħal u nsibuha f'ħafna ismijiet Maltin. Kirkop min- naħa l-oħra hija ġejja mill-isem Chiricopu li jvarja għal Percopu jew Pircopu. Kemm hija l-popolazzjoni f'dan ir-raħal u kif inbidlet matul iż-żmien2 F'dan ir-raħal insibu 1,825 ruħ. Minn dawn, 1,310 persuna huma eliġibbli biex jivvutaw. Din il-popolazzjoni varjat mhux ħażin matul iż-żmien. Skond statistika meħuda mir-records tal-parroċċa, (Miege, 1848, p.150) u r-rapport taċ-ċensiment ta' l- 1871 kif ukoll survevs ta' Jeremv Boissevain il-popolazzjoni varjat b'dan il-mod li ġej: Data Popolazzjoni 1592 50 dar 1667 363 ruħ 1772 270 ruħ 1871 509 ruħ 1960 1293 ruħ 1967. 1290 ruħ Is-sena 1592 kienet is-sena meta Ħal Kirkop kien stabbilit bħala parroċċa separata għalih. F'dak iż-żmien kien daqsxejn ta' rħajjel b'ħamsin dar fejn aktar tard ittellgħet kappella. Epidemiji u pesti b'mod speċjali bejn l-1667 u l-1772 naqqsu ħafna l-popolazzjoni mhux biss ta' Ħal Kirkop imma ta' l-irħula kollha tan- naħa t'isfel ta' Malta. Ovvjament l-istatistika mhijiex aġġornata sa żmienna. Kif inhi l-istemma ta' Ħal Kirkop2 L-istemma ta' Ħal Kirkop hija b'salib ta' Sant' Antnin bl-aħmar fuq sfond tal-fidda. X'inhuma l-fdalijiet storiċi u preistoriċi ewlenin f'Ħal Kirkop7 F'dawn l-inħawi nstabu menħir ta' Żmien il-Bronż u Katakombi Kristjan tar-raba' seklu wara Kristu. Il-Knisja parrokkjali hija ddedikata lil San Leonardu. X'jagħmel lil Ħal Kirkop raħal Ix-xejriet strutturali tiegħu huma bħal dawk li nsibu f'ħafna rħula oħra. Insibu d- djar mibnija bil-ġebla Maltija. Toroq dojoq fin-nofs tar-raħal li joħorġu u jduru madwar il-pjazza ewlenija tal-knisja. Sas-snin sittin il-biċċa l-kbira tad-djar li kienu 244 kienu madwar il-knisja b'eċċezzjoni ta' 7. Dawn huma binjiet kumpatti, imbiegħda minn binjiet oħra bi ftit għelieqi. Illum il-ġurnata dawn l-għelieqi naqsu ħafna. Din hija karatteristika ta' ħafna soċjetajiet tan-naħa ta' isfel ta' l-Ewropa. Il-pjazza tar-raħal kienet il-qofol ta' l-attivitajiet reliġjużi, .soċjali, politiċi u ekonomiċi tar-raħal. biċċa l-kbira tan-nies tar-raħal jippruvaw joqogħdu ħdejn xulxin. Fil-Mediterran il- komunità li għandha l-aktar prestiġju hija l- belt u mhux ir-raħal. Illum bejn il-belt u r- raħal daħal il-kunċett tal-kontinuum, jiġifieri aktar minn differenza karga bejn belt u raħal insibu differenza minima li tiġi għax-xejn ix- xejn. L-aktar istituzzjonijiet importanti tar- raħal huma madwar iċ-ċentru tar-raħal. X'effett kellha l-gwerra fuq dan ir-raħal7 Ix-xjuħ nett tar-raħal għalihom il-gwerra kienet l-akbar avveniment. Ir-raħal tilef terz mit-territorju tiegħu. Tilef għalhekk l-aqwa raba' li kellu biex ir-Roval Air Force jkunu jistgħu jibnu landing strip ħdejn ir-raħal. Ħafna nies tilfu d-djar tagħhom fi żmien il- gwerra. Dan minħabba li fi żmien il-gwerra b'mod speċjali fl-1942, ir-raħal kien ibbumbardjat ħafna. F'dawn iż-żminijiet in-nies kienu joqogħdu fix-xelters. Fl-1942, 40 ruħ mietu ħafna minnhom bil- pnewmonja u mard ieħor. Il-gwerra ġabet bidliet kbar fil-ħajja tal-Koppin. Dawk l- irġiel li nqabdu bil-lieva tgħallmu x'jiġifieri dixxiplina u paga fissa. Fehmu wkoll il- vantaġġi ta' paga regolari b'mod speċjali meta din tqabbilha mal-qliegħ irregolari meta jkun ġej mill-biedja. Ħafna rġiel daħlu fil-gwerra bħala bdiewa u spiċċaw bħala ħaddiema tas-sengħa. Mhux ta' b'xejn għalhekk li għal ħafna l-gwerra kienet esperjenza 'sabiħa'. Definittivament li kienet avveniment soċjali importanti. Xi ngħidu dwar l-edukazzjoni tal-Koppin2 Teknikament l-ewwel skola primarja ' kienet stabbilita fl-1885 u kien intbagħat surmast residenti. Imma konna għadna ħafna 'l bogħod mill-edukazzjoni kif mixtieqa. It- tfal kienu jattendu darba 'l hemm u 'l hawn għal nofs ta' nhar. Minn survev li għamel Jeremv Boissevain nstab li l-biċċa l-kbira tax- xjuħ ma għamlux aktar minn sena jew tnejn l-iskola. Ħafna kienu Ilitterati. L-edukazzjoni obbligatorja ma bdietx jekk mhux wara l- gwerra, u l-iskola filgħodu u wara nofsinhar ma saritx realtà ħlief taħt il-gvern Laburista ta' l-1955. Illum it-tfal kollha huma obbligati li jmorru l-iskola u ħafna tfal jilħqu livell għoli ta' edukazzjoni u jaslu sa l-Università fejn jilħqu tobba, għalliema, ekonomisti, eċċ. Xi ngħidu d war l-elettriku u l-ilma2 Dawn waslu wara l-gwerra, jiġifieri l- elettriku u l-ilma u t-toroq bl-asfalt. Is-sistema tad-drenaġġ ma nbnietx ħlief fl-1963. Fi żmien ta' wara l-gwerra r-raħal ingħaqad mal- bqija tad-dinja ta' Malta. Qabel il-gwerra kien hemm karrozza waħda kuljum minn u lejn il- Belt. Biż-żmien bdew jiżdiedu biex issa hawn servizz qisu kull għoxrin minuta. X'tgħidilna dwar ir-Rediffusion' Dan wasal ir-raħal fl-1948. Sas-sena 1960 tlieta minn kull erbat idjar kellhom ir- Rediffusion. Fl-1960 kien hemm 12-il sett tat-televiżjoni fir-raħal. Fl-1969 kien hemm 73 jiġifieri 30 fil-mija tad-djar. Qabel il- gwetra r-raħal kien maqtugħ għal rasu. Dan m'għadux jgħodd għal żmienna. X'tikkummenta dwar il-ħajja msejsa fuq il-biedja għal waħda ta' ħaddiem fl- industrija2 Dan sar bil-mod. Madankollu jekk wieħed iqabbel f'hiex kienu jaħdmu n-nies fl-1960 ma' dik li konna nsibu fl-1871, il-bidla tidher ċara. Fl-1871 ngħidu aħna kien hemm 77 fil- mija ta' l-irġiel li kienu jaħdmu fil-biedja. Din naqset għal 15 fil-mija fl-1960. Dan jidher minn din it-tabella meħuda mir-rapport taċ- Ċensiment ta' l-1871 pp. 64-107 u survev li għamel Prof. J. Boissevain fl-1960. Professjonali (qassis, għalliem, skrivan) 2 4 Ħaddiem tas-sengħa (craftsman, fitter, techn.) 8 24 Ħaddiem fis-servizz (suldat, pulizija, 11 22 waiter, driver/cabman) Ħaddiem bla sengħa fl-industrija 2 35 Fl-agrikultura 77 15 Total 100 100 Din il-bidla fil-mod kif wieħed jikseb l- għixien tiegħu ġabet bidla qawwija fir-ritmu tal-ħajja tar-raħal. Seklu ilu 16 fil-mija biss ma kenux jaħdmu fir-raħal. Fis-sena 1969, 74 fil-mija jaħdmu barra mir-raħal. Ir-raħal b'dan il-mod ma baqax dik li tissejjaħ unità ekonomika u soċjali sħiħa li kien seklu ilu, meta l-irġiel kienu jqattgħu l-jum kollu fir-raħal jew qrib u kienu għalhekk jiltaqgħu ma' xulxin ta' sikwit. Għalhekk b'xi mod nistgħu ngħidu li fl-għodwa r-raħal jappartjeni għan-nisa, u x- xjuħ tar-raħal ifittxu x-xemx fix-xitwa u d-dell fis-sajf. Madankollu sa l-1969 ir-raħal kien għadu joffri xogħol għal 26 fil-mija ta' l-irġiel. Fost dawn wieħed jista' jsemmi 44 raġel li kienu jaħdmu full-time jew part-time bħala bdiewa jew jagħmlu l-ġbejniet. Kien hemm 'ukoll 18-il raġel li kienu jaħdmu fil-barrieri tal- ġebel. Ħafna mill-irġiel kienu jaħdmu fl- għelieqi wara x-xogħol (1969) fejn l-aktar li jipproduċu huwa patata u basal. Aktar minn 52 fil-mija ta' l-irġiel tar-raħal kienu jieħdu żieda sostanzjali fil-qligħ tagħhom mir-raħal innifsu. Kif nafu din tal-part-time hija — karatteristika tagħna l-Maltin. Kif tidħol il-mara f'dan il-kwadru2 Il-mara sa l-1969 meta sar dan it-tiftix li qegħdin nipproduċu hawnhekk kienet tgħin fil-bejgħ tat-tiġieġ u ħalib. Hekk ngħidu aħna Rożarja, il-mara ta' Baskal kienet tagħmel ix-xogħol kollu meħtieġ li għandu x'jaqsam man-ngħaġ. Taħlibhom toħroġhom jirgħu, iġġib ħalib lil min jagħmel l-irkotta u ġbejniet, u tinnegozja u tiġġebbed kif taf hi. Xi ngħidu dwar differenzi bejn familja u oħra fir-raħal2 Ftit jew wisq kollha għandhom l-istess ĠARR TAL-ĠEBEL TA' L-ORDNI livell ta' għajxien. Sa l-1969 ma kienx hemm rappreżentanti ta' dik li tissejjaħ il-klassi għolja tan-nofs bħal ngħidu aħna tobba, avukati, nutari u familji ta' negozjanti qodma. Filwaqt li ma nistgħux ngħidu li hemm klassi waħda f'Ħal Kirkop, hemm xi familji li jqisu ruħhom u ħaddieħor iqishom .bħala dagsxejn aktar indaqs minn ħaddieħor.