GKEKNEMMKE A IT-TABIB ĠUZE BONNICI Nhar il-Ħadd, 6 ta' Ottubru, fid-9 ta' fil-għaxija, il-ħbieb tal-Lsien Malti ġarrbu telfu kbira li-mhux la kemm tissewwa: miet it-Tabib Ġużċ Bonnici. Min, ftit jew wisq, ma mexiex ma' l-istorja tal-lsien Malti kif qed tissawwar u kif qed tinħadem il-lum, ma jifhimx x'qatt seta' kien, u x'baħħ ħalla wrajh, Ġużċ Bonnici. Iżda min għex miegħu u ħadem miegħu fil-baħar tal-ħajja, daqqa sabifi n safi, u daqqa mmewweġ u qalil; min, b'ruħ walida u qalb waħida, ingħaqad miegħu bil-ħalfa li jmexxi 'l qud- diem l-Ilsien li hu tagħna, jaf biżżejjed x'kienu jsarrfu l-imħabba, id-dehen u l-enerġija tiegħu. Kull fejn kien ikun hemm laqgħa ta' ħbieb jitkellmu fuq il-Malti, kont issibu qalbhom; kull meta kienet tinħtieġ xi għajnuna sabiex il- Malti jikber u jixxerred, kont issibu minn ta' quddiem li jidħol għaliha; kull meta kienet issir xi laqgħa tax-'Xirka' jew tal-'Għaqda', kont issibu hemm minn ta' l-ewwel, jitkel- lem, ifisser, u jara x'joħloq li jista' jagħmel il-ġid u jxerred fil-qalb tal-ġens Malti l-Ilsien li, jien naf, kemm ħadem u kemm seffaq wiċċu għalih. U issa, meta kien qed iseħħ l-idijal li għalih ħadem, Bonnici ħalla dan il-wied ta' dmugħ biex igħix il-ħajja tal- paċi fis-Sema. Imma, Ġużċ Bonnici ma hux mejjet' Hu beda jgħix il-ħajja ta' l-immortalità. Għalina li nafuh qatt ma jista' jgħaddi minn moħfina li Bonnici mejjet. Għadna qed narawh qisu magħna, jaħdem magħna—u x'ħidma ta' tafibitl It- taħbit ma kienx jaqtagħlu qalbu; aktar ma kien jitħabat aktar kien jifraħ, għax kien żgur li akbar ser tkun ir-rebħa. Għadna narawh quddiemna b'dik il-pinna qawwija u bieżla jfisser ħsebijietu u jagħtihom lill-qarrej, bla tqanżiħ u bla tiġbid. Għadua naraw ismu mitbugħ fl-ogħla rivisti mal- tin u fl-aħjar kitba bil-Malti. Hu mhux bħall-kotra tal-bnedmin għex biex igħix. Hu ma riedx li jgħix għalih walidu u li jżomm dak li jaf għalih, imma ried li jgħallmu lil ħaddietior u b'dik il-ħidma u b' dak it-tagħlim jagħmel il-ġid lil għajru. Għalhekk narawh, stu- dent fl-Università, mgħobbi bix-xogħiol tqil li jitolbu l-istudji universitarji, jaħdem u jagħmel propaganda fost sħabu biex hemm, fl-ogħla dar tat-tagħlim, tqum ċaqliqa li tgħin u tgħolli fil-ġieħ l-Ilsien Malti u tkabbar il-letteratura tiegħu. U dan il-ħsieb beda jselifi talit il-libsa tal-'Għaqda tal-Malti (Università). ' Minn dak iż-żmien 'l hawn, fuq ix-xogħol li beda hu, imxew żgħażagħ oħra, dejjem imħeġġa u ħabrieka, u waqqfu sies qawwi fl-Università li ma jaqa' b'xejn : xegħlu fil-qlub ta' l-istudenti l-imħabba għal-Isien Malti. Kienet is-sena 1931 meta tafit it-tmexxija tiegħu u tat- Tabib Rużar Briffa ħarġet mill-Università l-ewwel rivista letterarja bil-Malti. Dir-rivista Leħen il-Malti għadha toħroġ sal-lum, f'idejn ġodda ma għandniex xi ngħidu, imma dejjem baqgħet iżżomm, sħiħ u qawwi, prinċipju wieħed, idijal wie- fied: 'Titħabat u tgħin kemm tista' biex il-Malti jkollu let- teratura li tixraqlu. Xejn iżjed u xejn inqas.' Jiġu quddiem għajnejna dawn ix-xogħlijiet li hu stampa: 1) F'LEĦEN IL-MALTI: Quddiem il-mera(April 1931); L-Aħħar Lejla (Lulju 1981). 2) FIL-MALTI: Mita tħobb (Settembru 1926); Għax miet (f'żjieda għas-sena 1926); Toninu (Marzu 1927); Paċikku (Settembru 1927); Ġenn (Settembru 1928); Bħal Soerate l (Settembru 1929). 3) Fil-WARD TA' QARI MALTT: Toninu (l-ewwel ktieb); Debħa f'ġieħ Melkart; Il-Għanja tas-'Salve Kegina' (it-tieni ktieb); Thewdin ta' Missier; Il-Poeta u l-Kitba Tiegħu; Genn; Ħdejn is-Sodda tal-Mewt (it-tielet ktieb). Ġuże Bonnici bħala novellist inqegħduh minn ta' qud- diem. Kienet ix-xejra lejn in-novelli, jew biex niftiehmu aħjar, tpittir ta' karattri b'xi ġrajja ħafifa u fil-qosor li għaddew minnha, illi ġibditlu l-ewwel darba l-Bajra u beda. jikteb bil-Malti. Mhux l-istil tan-novelli ta' Temi Zammit imma stil ieħor, imfisser bħalhom b'kelma qawwija u bi ħisebijiet għolja. Nieħdu n-novella ''Genn', sketeh ħelu ħafna u maħdum bis-sengħa: il-bixra satirika li fiha, u d-dehra tal- bniedem miġnun jitkellem waħdu, jmaqdar lil min hu għola minnu, u jissaħħar wara, l-ittri kbar tal-gradwati, kollox impitter ħaj u kollox donnok tarah jaqbeż quddiemek, biż- żejjed biex juru li Bonnici kien kittieb mill-aħjar. Ħareġ ukoll f'dan iż-żmien li fih fisiebu kien medhi fil-kitba tan-novelli, il-ktieb 'Imħabba u Mibegħda' li biċċiet minnu ngħażlu u daħlu fil-Ward ta' Qari Malti'. F'dan il-ktieb ma għamilx bħal ħafna kittieba oħra qagħad idur ma' l-istorja ta' żmien il-Kavalieri, imma mar fil-bogħod taż-żmien qadim meta l-Feniċi kienu jaħkmu Malta. F'dan il-ktieb hemm im- pittrin, tajjeb u sabiħ, ftit mid-drawwiet u mill-ħajja ta' dak iż-żmien. Imbagħad wara dax-xogħol kollu li kien juri bidu sabiħ, waqgħet fuqu bħal ħemda, ma baqax jikteb aktar, u nħieba għal ftit mill-ħsieb u mill-għajn tal-qarrejja, ħbieb tal-Malti. Kien hemm min ħaseb (u, ma naħbix, jien kont wieħed min- hom) li lil Bonnici tlifnieh għal kollox mill-qasam tal-Kitba Maltija. Bonnici, wara ftit tal-mistrieħ, reġa' għall-ħajja attiva, f'saħħtu aktar minn qabel, qalil iżjed fil-fehma li jiġġieled sabiex isebbaħ aktar il-futur' ta' l-Il- sien tagħna nazzjonali. Telaq, b'riżq Ħażin, dik ix-xejra tan-novelli li fiha laħaq ħassel isem, u qabad il-kitba tar-rumanzi li fiha, ma għand- niex xi ngħidu, irnexxa wkoll għalkemm mhux bl-istess qawwa ta' l-oħra. Tana tliet rumanzi, wieħed minnhom ilu jiġri fl-idejn, 'Il-Qawwa ta' l-Imħabba', li kien ħa premju fil-konkors imniedi mill-Gvern. Xħin taħseb li ġie ipprem- jat biżżejjed biex tinduna l-mertu letterarju li fih. Ieħor 'Ħelsien', għalkemm għadu ma ħareġx għad-dawl, diġa jinsab imdaħħal bħala test fl-Università. F'dan insibu mqaxxra l-ħajja raħlija kif jaf iħossha u kif jaf ifissirha l- kittieb. U l-ieħor ''Lejn ix-Xemx li hu laħaq spiċċa ftit xhur qabel ma ntefa' fis-sodda, għadu ma rax id-dawl imma, nit- tamaw, li min ħa f'idejh li jiġbor il-kitba mhix mitbugħa tiegħu jara kif jagħmel u jfittex jistampah, u hekk l-Ilsien Malti jkun kiseb rumanz ieħor li ma jagħmilx għajb lil dawk l-oħira ta' qablu. Anzi, jien nista' ngħid, li ma' dan ir-rumanz Bonnici kellu qalbu marbuta sħiħ. 'Dan', kien igħidli, hu l-aqwa u l-ogħila biċċa xogħol li qatt għamilt s'issa. Min kellu jgħidlu li dan kellu jkun ukoll l-aħħar biċċa xogħol ta' ħajtu ''Lejn ix-Xemx', donnu l-isem biss jurik li l-kittieb kien diġa qed iħares fil-għoli… lejn is-saltna sabiħa tas-sema. U biċċa xogħol oħira bla mitbugħa huwa d-dramm ''L-Im- fiabba aktar mill-Ħajja', l-imħabba ta' mara marida lejn żewġha li, għalkemm kien iħobbha wkoll, ma kienx juriha, anzi kien magħha indifferenti għal kollox: b'daqshekk, baq- għiet qawwija f'imħiabbitha lejh sa l-aħħar ta' ħajjitha… Hu wkoll, ta' tabib li kien, ħa interess kbir fix- -xjenza u ried igħallem lill-poplu Malti u jiftaħlu għajnejh dwar l-ir- qaqat tas-saħħa. U dan ma setax jagħmlu aħjar għajr li jik- teb lill-poplu Malti bl-Ilsien Malti, u b'din l- sidija ħareġ żewġ kotba 'iIt-Trobbija tat-Tfal' u 'Il-Ġmiel ta' Ġisimna''. Il-ħidma tiegħu ma kienet tieqaf qatt u mkien. Flimkien ma' Ġorġ Pisani, man-Nutar Toni Buttigieg u miegħi, waq- qaf ix-Xirka għat-Tixrid ta' l-Ilsien Malti' u kien l-ewwel President tagħha. Ħadem b'qalbu kollha għal din iż-'Xirka' bħalma dejjem ħadem għaż-żewġ għaqdiet l-oħra: ''Il- Għaqda tal-Malti (Università)j' li, kif għidna, kien hu li ta l-ewwel nifs tal-ħajja, u Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' li minn żmien kien wieħed mill-imseħbin l-aktar ħabrieka tagħha. Hu, minn jeddu, kien warrab minn President tax- 'Xirka' mhux għax ix-xogħol beżżgħu jew għax kien dejqu, iżda mħabba li d-dmirijiet tiegħu ta' tabib kienu sejħulu għal art barranija fejn, bejn ħtija tal-gwerra u bejn ħtija tal-marda li nqalgħetlu, ma setax imur. Kienet kbira u kienet minn qalbu l-ħidma u l-għajnuna li ta lill-għaqdiet tagħna. Fl-aħħarnett x'ingħidu għall-'Gabra ta' Kitba Maltija' 7 Il-għan ewlieni tagħha', jgħidilna Bonnici n-nifsu, ''kien li jħajjar iż-żgħażagħ maltin jimirħu għal qalbhom fil-ġmiel tal-kitba u jgħinhom ilibbsuha l-libsa li tixirqilha biex aktar tingħoġob u taqlgħalhom il-ġieh li jistħoqqilhom… Il-kotba ta' din il-'dabra' huma, s-sisien li fuqhom il-lettera- 'tura maltija għad tibni d-Dejr tagħha u għad jiġbru fuq min fassalhom u sawwarhom il-ħajr u l-għożża tal-ġens Malti U nistgħu ngħidu, bla biża' li nitgħalltu, li l-ħsieb li fuqu nbniet din il-'Gabra' laħqitu u laħqitu b'suċċess. F'sentejn, mill-1938 'il hawn, din il-'Gabra ta' Kitba Maltija' tat lil Malta letterarja tnax-il ktieb, tnax-il biċċa xogħol li min jat kemm swew jiem u ljieli ta' ħidma u ta' talibit. Bonnici, taħt it-tmexxija tiegħu ma' tul is-sena 1938, stampa l-'Anġli tan-Niket' ta' Gino Museat-Azzopardi, WTaħt Tliet Saltniet' ta' Guże Aquilina, 'Leli ta' Ħaż-Żgħir' ta' Guża Ellul, u 'Il-Qawwa ta' l- żuħabba' tiegħu stess; fl-1939 ''San Ġwann'' ta' Ġużċ Galea, ' ils-Salib tal-Fidda' ta' Wistin Born, tĦfelsien' u 'Il-Ġmiel ta' Ġisimna' tiegħu stess, u sgħaba Sewda —u Tnax-il Novella Oħra'. Minn barra dawn stampa wkoll 'Il-Għana ta' Dun Karm'', ġabra ta' poeżija mqassma fi tliet kotba—poeżija li kulħadd jaf x'issarraf. Hekk għadda ħajtu jaħdem u jitħabat, u jien nista' ngħid li biex iħallas il-flus ħalli jkun jista' jmexxi l-kotba tal- 'Ġabra' mhux darha u tnejn li qaxqax butu. X'jiswa— igħidu x'uħud li qatt ma fiassu ġibda lejn l-arti—taħili żgħużitek, tfaqqar butek, u tagħmel. minn ħajtek ħajja ta' taħwid u ta' nkwiet7 Tassew. Imma jiftakru dawn l-uħud li hemm miktub li l-bniedem 'ma jgħixx bil-ħobż biss'. 'Imut żagħżugħ min is-Sema jħobbu', u Gużċ Bonnici, meta bil-kemm kien għadu laħaq in-nofs tal-mixja tal-ħajja, ħalliena nitqabdu weħidna. Malta tilfet iben maħbub, il- Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' wieħed mill-aħjar kittieba tagħha, u aħina ħabib li kien igħożżna u li konna ngħożżuh. Hu jibqa' miftakar fl-istorja ta' lsienna bħala l-bniedem li ħadem sfiq u tajjeb għar-rebħa tat-tradizzjonijiet tagħna l-iżjed nobbli u l-aktar qaddisa. Ġużu OHETOVTI.