IL-KOTBA TA' QUMRAN Bosta ħwejjeġ kbar milli fiha d-din- ja, insabu, tista' tgħid weħedhom; jew, fi kliem ieħor, għax ħaslet ġiet hekk. Kemm hi ħaġa kbira l-elettri- ċità) Kif biddlet il-ħajja tal-bnedmin fid-dinjal U taf kif instabet Sabha wieħed raġel Taljan miż-żrinġijiet. Qa- bad ftit żrinġijiet u qatagħlhom ras- hom u qaxxarhom biex jaqlihom (għax it-Taljani jiekluhom iż-żrinġi- jiet) u dendilhom fil-gallarija. — Ma nafx kif messhom b'naqra ta' ħadida, u għad li mejtin, ferfru saqajhom kol- lha f'daqqa. Dak kien il-bidu; u minn dak il-bidu sar ix-xogħol: elettriku kollu li hawn il-lum. U kif saret it-tromba tal-għajnejn, li tara miil-bogħod2 Żewġt itfal żgħar kienu jilgħabu bil-biċċiet tal-ħġieġ li jarmi missierhom. Qegħdu ħġieġa quddiem oħra, u raw kollox rasu 'l isfel u kbir, Qalu b'dan lil missier- hom. U minn dal-bidu taċ-ċajt saru, ftit ftit, it-teleskopżi tal-lum, li jġibu- lek ma' ġenbek ix-xemx u l-qamar u l-kwiekeb. Hekk ukoll, tista' tgħid weħedha, saret l-akbar sejba tal-Arkeoloġija ta' żmienna. Insabet il-Palestina, għaxar snin ilu, fil-bidu tas-sajf tas-sena 1947 kif sa nsemmu hawnhekk. Madwar il-Baħar il-Mejjet (naħseb li kull ħadd sama' bil-Baħar il-Mejjet, għax in-nies isemmuh ħafna) ma hemmx irħula, għax l-art mielħa u ftit wisq hemm ilma ħelu, u s-sħana li tagħmel, billi l-art għemiqa, iġġennen in-nies. Imma bejn il-Baħar il-Mej- jet u Betlehem, f'dak il-barr u x-xori, jgħixu għadd ta' Għarab, kollha qra- ba ta' xulxin, jgħidulhom Ulied it- Tagħmira. Dawna jgħixu billi jirgħu l-għinem qrib xi għajn tal-ilma ħelu, fejn jinbet xi ftit ħaxix, U dari, meta kienu jistgħu, kienu jisirqu (issa ma nafx għadhomx) lin-nies li kienu iku- nu sejrin it-Transġordanja. Darba fil- ġimgħa. jitilgħu Betlehem u jbiegħu li jkolihom: ħalib, baqta, ġbejniet, suf u ġild tan-nagħaġ, u hekk. Mela, jum fost l-oħrajn, fil-bidu tas- sajf għaxar snin ilu (kif għedt qabel) intebhu li mill-merħla intilfitilhom mogħża. Bagħtu jfittixha lil wieħed sabi, li, fittex u fittex, ma sata' jsibha Meta għejja, das-sabi, qagħad jistrieħ ftit fid-dell, taħt xifer ta' bla- ta. - 'Il-fuq, ġewwa l-blat, quddiemu, jara fetħa ta' għar żgħir u tafa' ġew— wa, fiha ħaġra, Il-ħaġra għamlet ħoss donnha kissret xi ġarra, oħra. u għamlet ukoll dak il-ħoss. Is- sabi xxabbat u ttawwal ġewwa ħalli jara dak il-ħoss x'kien, Isib li fil- għar kien hemm ħafna ġarar tal-fuħ- ħar, uħud sħaħ u oħrajn miksura. Kien sa jidħol ġewwa jara fihomx flus, Tafa' ħaġra. imma. baża' li ikun hemm xi resed, jiġifieri, xi ruħ. Għalhekk, raġa' mar: ħdejn sħabu u l-għada fil-għodu ftie- hem ma' sabi ieħor u marru jidħlu fil-għar fejn kien hemm il-ġarar, flim- Daħlu fil-għar u fetħu l-ġarar is- sħaħ. Uħud minnhom sabuhom fer- għin u oħrajn kellhom ġewwa fihom xi ħaġa misrura, f'biċċiet tax-xoqqa qadima u mmermra. Fetħu x-xoqqa u sabu fiha bħal fsieqi tat-trabi, magħ- mula mill-ġild, mibruma, twal u sew- denija. Ma. għarfux x'setgħu kienu, imma għarfu li kienu tal-ġild, għal hekk l-ewwel darba li telgħu Betie- hem ħaduhom magħhom biex ibiegħu- hom lil wieħed li jsewwi ż-żraben, jis- mu Skandar Xaħin. u xeħethom fl-art, fil-ħanut, maż-żra- — Imma darba hu u jħares lejhom, intebaħ li kien fihom bħal kit-— ba, għal- hekk ħadhom Ġerusalem, għand qassis Sirjan biex jifħażhorti ftit. Il-qassis qallu li dawk il-ġlud aktarx kienu jiswew il-flus, — Il-Għarab kienu qalu lil taż-żraben li fil-għar kien għad baqa ġlud bħal dawka. Għalhekk hu mar ma' ħabib tiegħu, ifittex, u sab oħrajn u ħadhom Ġerusalem u ħalla kollox f'idejn l-Is- qof Sirjan, biex iżommhomlu. L-Is- qof ukoll tkixxef fejn kien il-għar u bagħat nies minn tiegħu jfittxu, li ġab- ru ħafna biċċiet tal-ġild bil-kitba, u l- ġarar il-miksura u l-biċċiet tax-xoqqa, irmewhom. barra, mill-għar, Wara. l- Isqof beda jmur għand nies li jifhmu u jsaqsi biex jagħraf jekk dawk il-ġlud miktuba kenux tassew qodma. Fi Frar tas-sena ta' wara (1948) ħa ktieb minnhom. fl-iskola. tal-Arkeoloġija tal- Amerikani f'Ġerusalem, u hemm in- : għaraf il-qedem u: s-siwi ta' dawk il- kotiba. għal-ewwel darba. Imma kol- lox baqa' fis-skiet, u l-Amerikani qalu lill-Isqof li, billi kien beda l-ġlied bejn il-Lhud u l-Għarab, kien jaqbillu jieħu dawk il-kotba u jsiefer bihom lejn l- Amerika, kif ftit wara għamel tabil- ħaqq. Sa hawn kien kollox sar bil-moħbi. Il-ħaġa nkixfet meta ħareġ il-għadd ta' April tal-'Bulletin'' tal-Iskola — Amerikana u wasal Ġerusalem, f'No- —vemibru ta' dik is-sena. Għalhekk il- Ħakma tal-Ġordanja. għamlet kull ma setgħet biex il-biċċiet ta' dawk il-kot- ba li kien baqa' jinżammu fil-għożża — li tixirqilhom u jistudjawhom sewwa u jsir tiftix ieħor fil-għenien ta' dawk in- naħat. Tiftix sar, bis-sewwa jew bid-dnew- wa, u għadu sejjer s'issa. Kotba oħra sħaħ insabu u biċċiet u fraki'iet ma jingħaddux. — Lill-Għarab kellhom — iħalluhom ifittxu, u l-biċċiet u l-frak i jsibu jixtruhom minn għandhom kull pulzier kwadrat żewġ liri u nofs ik ġ ik Imma dawn x'kotba. huma7 Isaqsi xi ħadd. L-aktar li hemm kotba tal- Bibbja, eqdem mill-kotba li jafu bi- hom s'issa b'ħafna mijiet ta' snin. Fl- ewwel għar, dak li daħlu fih dak is- sabi u sieħbu, insabu seba' kotba u ħafna bċejjeċ. Il-kotba. huma dawn: (1) ktieb sħiħ ta' Isaija; (2) ktieb ta' Isaija wkoll nieqes ftit; (3) ktieb tar- Regolamenti tar-Rħieb jew Eremiti Lhud ji kellhom dawk il-kotba. (4) ktieb tal-għana ta' tifħir 'l Alla tar- Rħieb infushom; (5) il-Gwerra ta' Wlied id-Dawl ma, Wlied id-Diam; (6) tifsir fuq il-Bxara ta' Ħabakuk; (7) tifsir fuq il-ktieb tan-Nisel, bil-lsien Arami. Dawn is-seba' kotba. biegħ- hom. l-Isqof Sirjan fl-Amerika u daħ- ħal tagħhom ma' dwar kwart ta' mil- jun dollar, Issa qegħdin fl-Università ta' Israel, Ġerusalem. Fl-14 ta' Marzu, fis-sena, 1952 ġew- wa għar ieħor (għar 3), insabu żewġ kotba tar-ram aħmar, mibruma, li ma setgħux jiftħuhom, għax kienu mher- rijin. Għalhekk bagħtuhom l-Univer- sità ta' Manchester u għamlu makna għalihom u qatgħuhom. strixxi, u qrawhom. hekk , Fihom miktub fejn ir-Rħieb kellhom moħbi t-teżor. F'għar ieħor (għar 4) insabu eluf ta' biċċiet, kbar u żgħar, minn aktar minn erba' mitt ktieb, Ġewwa għar ieħor, ftit ilu (għar 11) insabu erba' kotba. sħaħ, li għadhom ma fetħu- homx, imma, mill-ftit li jidher minn- hom: jafu x'inhuma. Ktieb tas-Salmi ta' David, iktieb il-Levitku, ktieb bit- tifsir fuq Ġerusalem il-Ġdida '(tal-aħ- ħar tad-dinja) u ktieb bit-tifsir bil- Isien Arami fuq il-ktieb ta' Ġobb. Fis-sena 1953 insab ukoll il-bini li fih kienu jgħixu dawn ir-Rħieb Lhud ta' żmien Kristu, li kellhom dawn il- kotba. Din il-ħerba kienet ilha magħ- rufa, imma, kienu jaħsbuha ti xi raħal: jien dawn l-erba' kelmiet semmejt- ll qadim. Il-Għarab ta' dik in-naħa hom: ''Il-kotba ta' Qumran''. jgħidulha Hirbet Qumran. Għalhekk ABU DiB. ji €