IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ IL-GħAQDA IT-TIENI KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1936 iwa, ħafna bdew jifhmu illi hu drmir ta' kull Malti li jħares, jagħni u jorqom ken jista' l-kelma maltija. Aħna din il-kelma għundna: ġejja mnejn hi ġejja, hi kif inhi, din hi l-kelma tagħna; u liema hu dak il- ġens għaqli li ma jħobbx il-kelma tiegħu Xi wħud għadhom igħidu: linma x'tiswielna din il-kelma 2 Min għandu kelma mrawma, maħduma, mik- tuba f'letteratura kbira u sabiħa. ħa'li jħobbha u jqimha lill-kelma tiegħu, għaliex hi taqdih biex ifisser il-ħseb- jiet tiegħu lil-ġnus cħra fil-kummerċ, fil-politka, fix- xjenza: iżda meta din il-kelma ma bix imrawma, ma hix maħduma f'letteratura kbira qawwija, sabiħa, u flok ma tgħaqqadna ma' ġnus oħra aktarx tifridna minnhom, għalfejn taħli żmienek magħha 7 Għalfejn taħli għaqlek u qalbek tagħni u ssebbaħ ħaġa li ma tiswilekx 2 Aħna naħsbu li dawn. il-fliena li jitkellmu hekk, jew ma jitkellmux b'qalbhom f'idejhom, inkella għand- hom dehenhom ftit u xejn igħar. Għaliex, ħaġa minn- awl-id-dinja, il-ġnus li l-lum għandhom kelina mrawma u maħduma. f'letteraturi tal-għaġeb, bħal ma huma l-Ingliżi, it-Taljani, il-Franċiżi, it-Tedeski u bosta ġnus oħra, ma kellhomx il-lsien tagħhom imrawwem u għani minn l-ewwel: kien hemm xi żmien meta dak il-Isien kien għadu, biex ingħid hekk, miġbur fil-ġewża, u biex fetaħ u ssawwar fil-warda tal-lum ħtiġulu bosta u bosta snin; u kieku n-nies ta' dak iż-żmien tħaddtu v ġiebu ruħhom bħal ma jitħaddtu u jġibu ruħhom dawn il-fliena tagħna, dawk l-ilsna ma kienu jitrawmu qatt anqas jinħadmu fil-letteraturi tal-għaġeb li sem- mejna: mela, dan, bil-maqlub ta' li jgħidu, imissu jħeġ- ġiġna iżjed biex inħaddmu, inkabbru u nsebbħu l-kelma maltija, għaliex hekk biss tista' għada bitgħada tiftaħ f'letteratura xierqa lil-ġens għaqli, hawtiel, qalbieni, li jaf żmenijiet qodma, u li għandu isem sabiħ fl-istorja taċ-ċiviltà, Iżda nerġgħu pass lura. Minnu li l-kelma maltija ma tiswielna għalxejn, lilra l-Maltin 2 Jekk inħarsu min-naħa tal-kummerċ ma' ġnus oħra nistgħu ngħidu li ma tiswielna xejn; iżda jekk inħarsu minn ħafna naħiet oħra l-kelma maltija tiswielna daqs kemm tiswa l-kelma ingliża lill-Ingliżi, it-taljana lit-Tal- jani, il-franciża lill-Franċiżi. Il-bniedem ma jgħixx bil-ħobż biss: hemm ħwejjeġ oħra li jiswew daqs il-ħobż, u oħrajn li jiswew bosta aktar. It-trobbija tat-tfal fuq sisien tajba; it-tagħlim ta' prinċipji morali sħaħ liż-żgħażagħ ; it-tagħlim fuq il-ħajja fuq is-saħħa, fuq l-imġiba xierqa fis-soċjetà huma kollha ħwejjeġ ta' siwi bla tarf, li mingħajrhom il-bniedem qatt ma jista' jieħu dik is-sura ta' ġieħ, ta' safa, ta' hena li tixraqlu tas-sew fil-qagħda tiegħu ta' bniedem u ta' nisrani. Iżda min ma jafx li dan it- tagħlim lit-tfal u liż-żgħażagħ ma jistax isir sewwa ħlief bil-kelma tagħhom, jiġifieri, b'dik il-kelma b huma se- mgħu u tgħallmu minn ommhom, u li huma jifhmu bla tbatija, u li biha jitħaddtu u jfissru ħsebijiethom u qlubhom fil-ħabtiet kollha tal-ħajja ċkejkna tagħhom 2 Smajna aktar minn darba lil xi wħud igħidu, issa b'leħen ta' mogħdrija u issa b'leħen ta' tmaqdir, illi n-nies tagħna barra mill-ibliet u xi wħud minn dawk ta' l-ibliet għadhom lura, injoranti fil-ħwejjeġ kollha, u malli jsibu ruħhom quddiem nies li għaddew ilquddiem jin- fixlu u jitħabblu bħal agħsafar ġox-xbiek. Dan jista' jkun minnu, u, ngħiduh bla tlaqliq, għal xi medda hu minnu tassew. lżda ta' min il-ħtija Min ma tgħallemx, jew ma riedx jitgħallem, jew ma satax jitgħallem, il-Maltin, bħal ġnus oħra, dejjem riedu, bħal ma għadhom iridu, jitgħallmu : iżda ried ikollhom min igħallimhom u fuqiex jitgħallmu, u dawn iż-żewġ ħwejjeġ il-Maltin tar-rħula fiż-żmien l-imgħoddi ma kellhom qatt. Aħna naħsbu illi kieku fiż-żmenijiet ta' qabilna kien hawn uktar nies għorrief ta' fehma tajba u ta' qalb mixgħula bl-imħabba tal-Pajjiż u ta' ġenshom, bħalma kienu Don Lodoviku Mifsud Tommasi, Richard Tavlor, il-Prof. G. A. Vassallo, il-Prof. Caruana, u tgħallmu, kif kien imisshom, is-sengħa tal- kitba maltija u taw lit-tfal, lix-xbejbiet u lir-rġiel tar- rħula tagħna kotba sbieħ u fejjieda bil-malti, dan il- għajb li jdellel fil-għajnejn ta' bosta min'na 'n-nies tar- tħula u oħrajn ta' l-ibliet, kien ikun bosta iżgħar, u ħuma kienu jkunu wisq aktar tajbin, wisq aktar ħenjin u wisq aktar dħulija Aħna fuq il-kelma maltija dejjem tkellimna minn qalbna, għax aħna nħobbuha fis-sewwa u fil-ġid li tista' tagħmel, u naħsbu li dawn il-fehmiet li fissirna hawn fuq, huma t-trieq li minnha għaddejjin ħafna kittieba tajba li issa ddew jifhmu.