Minn itit żmien 'il hawn bdejna naraw l-ewwel biċċiet tal-flus ġodċa deċimali, Dalwaqt ikollna f'idejna l-biċċiet l-oħra li fadal, biex fis-1ġ ta' Mejju tista' ssir il-bidla uffiċjali mill-£. s. d. tas-sistema l- qadim għall-£MI. Kien xieraq li Malta, bħal pal oħra, tuża s-sistema deċimali fil-flus. Għalkemm fil-bidu t-tibdila tista' tfix- kel lil dawk li draw u xjie- ħu fis-sistema l-qadima, maż-żmien dik ġdida għad tindara u żgur li tkun aktar faċli għall-kontijiet minn dik ta' qabel. Ta' vantaġġ kbir għal dan il-għan huwa il-mumru li fiha kull biċċa u li juri s-siwi tagħha, il-muniti tal-50 ċenteżmi '(cents), tal-10 ċenteżmi, tal- 5 ċenteżmi u taż-2 ċenteż- mi, magħmulin min-nikil imħallat. mar-ram (flok il- fidda), u jsarrfu nofs lira, żewġ xelini, xelin, u 5 soldi tal-lum. Iċ-ċenteżmu huwa magħmul mir-ram biss u jsarraf 24d. tal-lum. Imba- għad jiġu l-milleżmi (mils) bil-valur tagħhom waraj- hom, magħmulin mill-alu- minju, u għalhekk eħfef miċ-ċenteżmi fil-piż tagħ- 'hom. Il-valuri tagħhom hu- ma 5, 3 u 2 milleżmni, u billi kull milleżmu jiswa daqs tliet ħabbiet ta' dari, il-va- luri tagħhom huma ta' 15-il ħabba (sold u tlieta), disa' ħabbiet (sold nieqes tlieta) u sitt ħabbiet (nofs sold). Naħseb li għal ħafna din it-tifsira hija żejda, għaliex diġà bdew jagħarfu sewwa dawk il-muniti aktar minni; għalhekk, ser ngħaddi issa għall-faċċata l-oħra ta' l-is- tess muniti u għal dak li jfakkruna x-xbihat li hemm f'kull faċċata, li b'għan fej- jiedi ngħażlu ħalli jġerruna ma' l-istorja ta' Pajjiżna ma- tul iż-żminijiet. Miniex se nieħu l-muniti wara xulxin skond il-valur tagħhom, iżda skond iż- żmien li kull xbiha tfakkar- na fih. L-artal ta' Ħaġar Qim Nibda bil-munita ta' 5 ċenteżmi li teħodna 'l bo- għod 'il bogħod, fuq l-elfejn sena qabel ma Kristu ġie fid-dinja, meta missirijietna bdew jibnu tempji kbar, fejn iqimu 'l allat tagħhom: Melkarth (sid il-belt, jew alla tal-belt) u Astarti (alla- mara ewlenija tagħhom), imsejħa wkoll Tanit, Dawk it-tempji huma llum għajn ta' kburija għalina l-Maltin u ta' kurżità għall-barranin. Xempju ewlieni tagħhom huwa dak ta' Ħaġar Qim, ħdejn il-Qrendi, li ġie mik- xuf fis-sena 1839. c. Mm. tas-sistema l-ġdid. fil-munita li semmejna turi artal misjub f'Haġar Qim, li jikkonsisti f'pedistall li ċa bi speċi ta' skudella mhix fonda. Il-faċċati tal- pedistall huma mżejna b'to- qob ħdejn xulxin fil-ġebla u f'kull faċċata hemm fin-nofs minn isfel sa fuq, minquxa qasrija bi pjanta tawwalija, li tfisser is-siġra tal-ħajja. Fuq l-iskudella li semmej- na kienu jpoġġu l-għotjiet għas - sagrifiċċju lill-allat. Dan l-artal jinsab illum fil- Mużew Nazzjonali. Il-Gżira tal-Għasel Il-munita ta' 3mils b'naħ- la fuq xehda għasel, iġġibli quddiem għajnejja l-prodott Malti li għalih kienet magħ- rufa Malta minn żmien il- qedem. Għalhekk xi. wħud ħasbu li l-isem ta' Malta, bil-Malti Melita, ġej mill- kelma Latina mel, li tfisser għasel. Oħrajn, forsi iżjed bir-raġun, igħidu li Malta. ġejja minn maleth, li fi Isien feniċju tfisser qala, port — isem li aktarx tawhulha l- merkanti li kienu jsibu fil- gżira tagħna l-kenn tagħ- hom fil-baħar qawwi. Hu x'inhu, żgur li Malta tipproduċi għasel tant taj- jeb, li kien magħruf ma' kullimkien u għal xi żmien kien jingħata bħala mediċi- na kontra l-mard. Għandna post f'Malta msejjaħ Wied il-Għasel; irrid naħseb għa- liex ix-xtieli ta' hemm hu- ma tajbin biex in-naħal jer- dgħu minnhom is-sugu għall-għasel. L-Imnara Il-biċċa ta' 5 mils turi imnara tal-fuħħar biex jit- qiegħed fiha l-musbieħ taż- żejt, li llum tinsab fil-Mu- żew. Din teħodni f'dawk iż- żminijiet meta setgħet in- ħadmet, jiġifieri fil-perijodu bejn il-miġja tal-Għarab u dik tal-Kavallieri (870- 1530). U tfakkarni f'missi- rijietna taħt il-ħakma tal- Għarab, meta wħud minn- hem batew għall-Fidi ta' Kristu jew ħallsu taxxi ieb- sa, u oħrajn stqarrew illi Mawmettu huwa 'l-Profe- ta'; u tħassibni fil-ħerba tal-knejjes matul il-220 se- na ta' dik il-ħakma. .Din l-imnara ġġegħilni naħseb ukoll fin-niżla tal- Konti Ruġġieru fi Gżiritna, fir-rebħa tiegħu fuq il-Għa- rab fl-1090 u fl-ilsiera Mal- tin meħlusa jxejru s-slaleb tal-għuda u tal-qasab u jkantaw Kwrie eleison ħdejn is-swar ta' l-Imdina. U nara l-knejjes jissewwew u jitla' mill-ġdid il-Kattidral fil- Eeli Qadima. Barra dan, dik l-imnara tfakkarni f'meta, taħt l-Is- vevi,. il-Għarab li baqgħu Malta ikkomplottaw biex joqtlu lill-Maltin, u dawn imnebbħin daru għalihom UGħajn il-Klieb. —Iġġibli wkoll quddiem għajnejja n- nies ta' Celano; imkeċċijin mill-Italja, jidħlu fi Gżirit- na; id-dieqa tal-Maltin taħt Karlu ta' Anjou u t-tbatija tagħhom meta Malta għad- diet taħt it-'Tiranni', li xtrawha bi flushom u xorbu demm niesna fi żmien l-Ara- goniżi; u nara lil Malta me- ta, kif kiteb in-Nutar V. M. Pellegrini fl-Epopea ta' Ġensna, qamet f'rewwixta u ħebbet għat-tiranni u keċ- ċiet l-aħħar tirann taħt il- Kastiljani, li kien Don Gun- żalv Monroi, u kif kulħadd ta sehem għall-fidwa ta' Gżiritna u l-ikbar somom ingħataw dlonk min-nobbli u mill-kbarat: għamlu ġbir il-Ġurati u l-qassisin taw sehem minn ġidhom u fil-knejjes ġabru dak kollu li mill-poplu setgħu jiksbu; taw ir-raħħala u l-bdiewa u taw ir-romol; għax Malta ta' kulħadd. fIl-Musbieħ tal-Mużew' Imma: l-imnara tfakkarni wkoll fil-musbieħ ta 'żmini- jiet iżjed 'il hinn minnha, fil- musbieħ tal-katakombi nsa- ra. Dan jitqiegħed f'xi ħot- ra fil-ħajt u fid-dawl inem- nem tiegħu kienu jiltaqgħu l-ewlenin insara. U hawn niftakar f'dak li kiteb fuq- hom Dun Karm, il-poeta nazzjonali, fil-poeżija tiegħu Il-Musbieħ tal-Mużew: Kienu kollhom henjin jinġabru l-insara — l-għonja, il-fqajrin — U jieħdu u jroddu : il-bewsa tas-sliem, u, waqt illi jgħannu ta' David. il-kliem, Dwar mejda tal-ħaġar jintasbu flimkien, mingħajr ebda għażla ta' ġieh u ta' żmien, U ż-żejjed tal-għani man-nieqes tal-fqir jitħallat, u jiekol iċ-ċkejken mal-kbir. Is-Salib ta' Malta Ngħaddu issa għall-muni- ta taż-żewġ mils bis-Salib tal-Kavallieri bit-tmien po- not, li tfakkarni f'dak iż- żmien ta' 268 sena li ħakmu fuq il-Gżejjer Maltin dawk leħen is-sewwa' — is-sibt, 22 ta' april, 1972. il-Kavallieri li, kif għanna Dun Karm: Qawwija, qalbiena, fil-hemm, fit-tiġrib, bil-għelm fuq sidirhom, ta' l-isbaħ salib, U magħhom u warajhom, il-muna tal-ġid: il-ħasba u l-kidma ixxittlu. mill-ġdid. Dak is-salib tal-Kavallie- ri, li ilum jissejjaħ is-'Salib ta' Malta', kien xieraq li jidher f'munita Maltija, Kien jixraq ukoll li minn tul il-perijodu li damu hawn il-Kavallieri ta' San Ġwann jintgħażel, għall-50 ċenteż- mu, is-simbolu li jfisser l- aqwa ġrajja glorjuża għali- hom u għall-Maltin, Din kienet ir-Rebħa fuq it-Torok ta' l-1565, meta 40,000 sul- dat Tork ħebbew għal Mal- ta, u 8,000 bejn kavallieri u suldati Maltin, b'ħila kbira, keċċewhom 'il bogħod minn art twelidna, b'telfa u ħsa- ra li kissret il-Qawwa Mu- sulmana, fakkra fil-bronż b't ment mill-artist kbir Antonju Sciortino Ħaż-Żebbuġ. il-monument fil-qalba tal-Belt, bejn il- Qorti u San Ġwann, juri il- gura ta' raġel matnazz b'idejh poġġuti fuq xa kbira u tarka twila, ma; bu żewġ nisa, il-waħda bit- tjara papali u l-oħra bir-ras ta' Minerva f'idejhom 1ij sru l-ħila tal-Maltin imsaħ- ħa mill-Fidi Nisranija u mill-kultura Latina. Ħallewina patrimonju tal-għaġeb Wara dik. ir-rebħa Malta ħadet ir-ruħ, u l-Kavallieri patroċinaturi ta' l-arti, bdew isebbħu lil Malta b'bi- ni grandjuż ta' knejjes u be- reġ, b'xogħlijiet tal-pittura u skultura, u ssoktaw idaw- ruha b'ħitan u fortizzi qaw- wija. Bħala xhieda ta' dan biżżejjed insemmu l-bini tal-Belt Valletta, il-belt li, kif qal Sir Walter Scott, 'ġiet mibnija minn ġentlomi għall-ġentlomi', u l-Knisja leħen is-sewwa'' — is-sibt, 22 ta' april, 1972. IL-MUNITF L-GODDA:U L-ISTORJA: TA' MALTA (Jaqbad minn. paġna 4): Konventwali ta' S. Ġwann, bit-teżori prezzjużi tagħha. Ukoll jekk missirijietna. mhux. dejjem .kienu. hienja taħthom, x'patrimonju artis- tiku ħallewlna l-Kavallieril Patrimonju li llum sar għa- lina għajn ta' qligħ. minn għand it-turisti, li jiġu jżu- .ru-Malta bil-ħsieb li jaraw dawk l-opri tal-għaġebl Ta' dawn l-opri hija sinjal il-munita taż-żewġ ċenteż- mi, li turi r-ras ta' Pantasi- lea, reġina ta' l-Amazzoni, li kienet minquxa bħala me- daljun fir-rħam, li kif igħid :Sir Temistokle Zammit, in- stabet fil-Palazz tal-Gram- mastru, il-Belt. Kien fl-aħħar żmien tal- ħakma ta' Malta mill-Ordni 'Ġerosolimitan li bdiet tintu- ża xini speċjali mill-Gram- mastru fl-okkażjonijiet ta' ferħ fil-Port il-Kbir. Wieħed għadu jista' jara l-mudell ta' dik ix-xini, fil-Mużew Naz- zjonali u issa x-xbieha tagħha tidher ukoll fil-muni- ta ta' 10 ċenteżmi. Kienet xini l-aktar imżejna, bid- deheb ilellex fuq il-partijiet minquxin ma' tulha, spe- ċjalment fuq il-kabina għol- ja fil-poppa tagħha; kellha l-qlugħ abjad b'faxxi koħol u ħomor, b'salib kbir aħmar ta' l-Ordni fin-nofs u bna- dar ta' lwien igħajtu jittajru mar-riħ fuq l-arbli. Kienet l- aħħar wirja ta' kburija fier- għa ta' dak l-Ordni glorjuż H, wara li ġġieled, għal 700 sena, eluf ta' drabi kontra l-aqwa għadu tal-Kristjani- tà, fl-aħħar, imdgħajjef, ċie- da għar-rieda żongrija ta' Napuljun ,bla telf ta' l-inqas qatra demm. U fi żmienna Fl-aħħar, storikament, ti- ġi l-munita taċ-ċenteżmu, li ġġib fuqha l-George Cross, id-dekorazzjoni li ngħatat, fl-1944, mir-Re Ġorġ HĦam- sa, lill-'Gżira fortizza ta' Malta, lill-poplu u d-difen- .suri tagħha,' talli, kif kiteb mejna, meta għamel ħerba minn Malta l-għadu kiefer, iżda l-Maltin għal darb'oħra fl-istorja urew ħilithom, u fost sagrifiċċji żammew sa l-aħħar iebes, sa ma nkisbet rebħa fejjieda u ġieh ta' erojiżmu; same u d-dinja kollha xegħlet b'tifħir ġħal dil-Gżira maħbuba, Dawn huma t-tifkiriet li jġibulna quddiem għajnejna l-muniti l-ġodda. Għalhekk, il-flus li ser ikollna 'Tidej- na għandhom mhux biss iservuna biex inħallsu bi- hom ,iżda wkoll biex ifak- kruna fil-paġni glorjużi ta' l-Istorja sabiħa ta' Pajjiżna u biex iqanqluna ħalli ngħożżu l-istorja kbira ta' din l-art ċkejkna tagħna,