Malta kienet bagħitet ukoll Ambaxxatur għall-Konċilju ta' Trento Ta' Jos. 'GHELUQ l-erbu' mitt sena mindu kien sar il-Konċilju ta' Trento, bosta kienu l-kittieba, ħbiebna, li fakkru l-ġrajjiet, l-istorja sħiħa, u r-riżultat ta' dak li kien sar fil-laqgħat tal-Kon- ċilju, Baru konferenzi, taħditiet fuq ir-Rediffusion, il-ġurnali mtlew b'artikoli, tqassmu u nbiegħu kotba, iżda, ħadd minnhom ma kien semma 'l-Malta; ħadd ma ġietu l-kurżità li jfittex u jis- tudja jekk din il-gżira tagħna kellhiex sehem fil-Konċilju jew għallinqas kenitx issemmiet. Donnu li ma għadx baqa' studjużi ta' l-istorja Maltija, iew ma hawnx namra biżżejjed biex igħar- blu ftit il-bosta dokumenti li għandna fl-Arkivju, il-wirt naz- zjonali tagħna l il-mewġa tar-riforma kienet għarrqet u ħakmet l-artijiet ta' Fianza, il-Ġermanja u l-Ingilterra u kienet għoddha laħqet il- qalba ta' Ruma wkoll. Saħansitra fiċ-ċkejkna Malta kien beda jinħass xi ftit il-Lu- teraniżmu. Àra kemm hu hekk li l-Gran. Mastiu D'Homedes kien laqqa' l-Kunsill ta' l-Ordni tal-Kavalieri dwar daqshekk. Id-doku- ment, iffirmat mill-kanċellier Jo. Otho Bosio, maħruġ minn San- t'Anġlu nhar il-4 ta' Mejju, 1544, jinsab f'wieħed mill-volumi ma- nuskritti tal-Katidral (1). Ġew nominati erba' kummissarji biex diligenter inquirant veritulem, testes eraminant… u jirriferixxu kollox lill-Kunsill. Kien żmien li kien jeħtieġ riforma f'kollox. Għalhekk bdiet tinħass ukoll li l-knisja ddur dawra magħ- ha stess u taqleb kemmxejn maż-żmenijiet. Il-Papa Piju IIL, magħruf fl-istorja bħala statista għaqli, beda biex jaħseb u jwie- ġeb għall-ispirtu tal-għajta. għal bidla u riforma, Għaldaqshekk ħareġ bolla, Laetare Hierusalem, bis-siġill taċ-ċurkett ta' San AMBAXXATUR MALTI FIL-KonċiLju TA' TRENTO 143 Pietru fid-19 ta' Novembru, 1544, u sejjaħ konċilju li kellu jil- taqa' fi Trento (2. Il-papat ma' — tul il-milja taż-żmenijiet li għadda minn- 101, kien ġabar u ħa esperjenza ġmielha dwar kif aktar tissaħ- ħaħ u tingħaqad il-Knisja bħala riżultat tal-laqgħat tal-konċilji. Il-Konċilju ta' Trento jinqasam f'żewġ sezzjonijiet, Ma' tul -ewwel sezzjoni tal-laqgħat kien hemm dewmien u diffikultajiet mhux żgħar. Bosta mid-delegati li kienu mistennija jieħdu se- iem fih ma kinux marru għal-laqgħat, u għalhekk kellhom iħallu kull darbu l-laqgħat minn xahar għal ieħor. It-tieni taq- sima, wara dewmien ta' għaxar snin, bdiet sewwa sew nieta laħaq Papa Piju IV (de Medici, 1359-65), li kien magħruf sew bħala enerġiku, għaqli u qaddis. F'għajnejn il-ħakkiema u s- slaten ta' l-Ewropa Piju LV ma kienx imgħoddi bħal dawk ta' qablu; la kien politiku, ma kienx wal-mnonger u lanqas nepo- tista (8). Àia kemm hu hekk li l-papat kien daħal fl-arena espost għal bosta. perikoli ta' firda, ta' qawmien, u kritika, u ħareġ rebbieh fuq kollox u fuq kulħadd. Il-Papa Piju IV kien bagħat kopja awtentika tal-Bolla Lac- tare bid-data tas-7 ta' Novembru, 1561, minn Ruma, lill-Gran ' Mastru de Valete, Magħha l-Papa kien kiteb ukoll ittra minn idejh fejn wera x-xewqa tiegħu biex l-Ordni tibgħat ambaxxatur għall-Konċilju (3). Milli jidher ma kenitx l-ewwel darba li l-Papa kien stieden lill-Ordni. Jew għal raġuni jew oħra ma kenux niż- żlu tagħrif fir-reġistri dwar din l-istedina .Nafu biss li Bosio, kittieb tal-ġrajjiet ta' l-Ordni, kien qal li meta l-Papa kiteb dik l-ittia ġara li he per qitesto hupeva qiudieato di non dover tardare pit ad-esortarlo, cħe mandar vi volesse uleun ambascin- tore… (5). il-Bolla u l-ittra nqraw fil-'aqgħa tal-Kunsill li sar f'San- t'Anġlu fid-29 ta' Diċembru, 1561, Wara diskussjoni ġmielha, 144 - IL-MALTI il-membri qatgħu għalenija li jibagħtu erba' kavalieri ta' l-Or- ini bħala ambaxxaturi. Ġew magħżula fra Ġiuseppe Ġambiano Ruffo, li kien Riċevitur u Prokuratur ġenerali f'Ruma; il-Kom- mendatur de Beauois en Ġatinois; fra Nicolao. Durant Ville- gaignon, u l-viċi kanċellier fra Martino Rovas (6), Iżdu ż-żmenijiet li kienet għaddejja minnhom Malta dik il- kienet tinbagħat xi ambaxxata. Is-sensiela ta' ġrajjiet imwiegħ- ra li bdew jaħkmu din il-Gżira ġagħlu saħansitra, lill-awtoritajiet il-Kavalieri jaħsbu biex jitilqu Malta. Il-Gran Mastru de Valete kien bagħat wieħed uambaxxa- tur, Guimarens, għand ir-Re ta' Spanja, bl-inkarigu segriet li jitlob il-gżira ta' Korsika flok ma jibqgħu f'Malta (7). Il-ftehim li kien twettaq bejn Spanja, il-Papa, Ġenova u l-Ordni ta' Malta fl-1559, donnu sab xkiel mill-bidu. Fi Frar, 1560, wara ii kienu rebħu Ġerba, huma u jerġgħu lura lejn djar- hom, il-flotta ġiet attakkata miġ-ġfien Torok u mieġġgħa tidħol f'bajja fejn għadd kbir tax-xwieni insara marru l-art u ħafna nkaljaw (8), Aktar tard, Ġierba stess reġgħet intilfet, u fost il- baħħara ns: beda jinħass il-ġuħ, u xtered il-mard ukoll fost ħafna kavalieri. Ma' dan wasal ukoll l-aħbar li Bulejmun kien qed ihejji l- Ilotta tiegħu, u kien qed jiġbor in-nies f'armata qawwija, biex jeħles darba għal dejjem mill-Ordni ta' San Ġwann. Il-Kummissarji li ġew magħżula biex imorru fi Trento ħas- sru kollox u mat biss il-kavalier Villegaignon. Ismu hu mfakkar ilna billi ftit snin ilu semmew waħda mit-toroq ta' l-Imdina f'ġiehu. F'Marzu tas-sena 15362 sur terremot qawwi u ġurraf bosta djar fl-itħula tagħna. Il-maltempijiet li għamlu aktar tard kienu ħaqru wisq l-egħlieġgi, u x-xtajtiet ġarrbu ħsarat kbar, Nafu li xi wħud mix-xwieni ta' l-Ordni ankrati fid-daħliet tal-port ġar- rbu ħsarat, u l-Karrakka nqatgħet minn lokha u baqgħet dieħla fil-bajja ta' Rinella fejn inkaljat fir-ramel, Àmpaxżatuk MALTI FIL-KONĊILJU TA' TRENTO 145 Dak ix-xaham stess il-Papa reġa' kiteb lii Cambiano f'Ruma L-Ordni, wara dat-tagħrif li kien wasal il-Birgu, reġa' qab- bad lil-Gambiano biex imur għall-Konċilju. Bilfors kien hemm xi ħaġa li kienet qed iżżonnm u tfixkel din l-amabaxxata ' Meta wasal Ċambiano fi Trento qum ftit inkwiet dwar kif u fejn kellu joqgħod dan l-ambaxxatur ta' l-Ordni ta' San Ġwann L-ambaxxatur ta' Bologna f'kuma, Vincenzo Campeggio, ried li jieħu l-preċedenza fuq dak ta' l-Ordni, għax kif qal hu, kellu aktar setgħa u kien aqwa fil-ġerarkija minn Cambiano. Meta wasal ir-rapport u l-protesta għand il-Papa, Piju IV ħareġ de- ġriet bid-data tas-16 ta' Mejju, 1562. fejn ordna li l-ambaxxa- tur ta' Malta kellu jieħu preċedenza fuq l-ambaxxatur ta' Bolo- gna. Id-dokument jinsub fl-Arkivju tagħna (9), u iifirmat mill- Kardinali Truches, ta' Augusta; minn Cicala, Kurdinal ta' San Klement, u Sforza, Kardinal ta' Santu Fiore, kamerlengo tal- Knisja. Il-Papa sadattant wera xewqa kbira Hi jintemm il-Konċilju. Niftakru li l-ewwel 'aqgħa li kienet suret tal-Konċilju kienet fil- 13 ta' Marzu, 1545, u kien tavilħaqq jeħtieġ li wura daqshekk żmien jaslu f'xi riżultat. Fil-laqgħa tal-Kunsill li suret din il-ħabta, il-Gran Mastru reġa' nkariga lil Rovas bħala ambaxxatur, biex jitlaq minnufih waħdu jew ma' xi ħadd ieħor, għal 'Trento. Il-Kunsill ta l-is- tituzzjonijiet li kellu jaqdi Rovas, u de Valete kiteb ittra sabiħa lil Padri del Coneilio, indirizzata mill-Birgu nhar l-1 ta' No- vembru, 1562. Rovas telaq minn Malta fit-80 ta' Diċembru ta' l-istess se- na fuq ix-xini msejħa La Patrona taħt il-kmand tal-kaptan fra Gaspare de la Motte li wasslitu sa Suragossa. Imbagħad minn hemm rikeb ix-xini San Ġabriello, taħt il-kmand tal-kaptan fra Gil D'Andrada, sa Napli. Il-laqgħat li kellu Rovas meta, wasal fil-Konċilju kienu tas- sew laqgħat li kienu jistħoqqu lil dawk il-kavalieri li kienu wet- tqu għeġubijiet fit-taqbid li kellhom mal-għadu tas-Salib ma' tul 146 IL-MALTI ħames mitt sena ta' storja tagħhom, Rovas ħa postu fra gli ambasciatori ecelesiastiċi dei Principi', u kull membru li kien ħa sehem f'dawk il-laqgħat, kollha tħabbew ma' Rovas, kollha għarfu fih rappreżentant ta' l-ewlenin qalbiena nsara, Il-Kardinal de Lorenu, dixxendent ta' Goffredo de Buglio- ne, u ħu l-Gran Prijur ta' Franza, introduċa lil Rovas quddiem dawk il-prelati, u għamel diskors qawwi favur l-Ordni tal-Ka- valieri ta' San Ġwann ta' Gerusalemm, issa inagħrufa ta' Malta. Wara tkellem Rovas, u Monsinjur Angelo Massurello, Isqof ta' Tilesie, iffirma u issiġilla biċ-ċurkett tiegħu dik l-orazzjoni li kien għamel Rovas f'dik il-laqgħa (10). Din ukoll tinsab fl-Arkivju taghna, il-Bibljoteka. Meta: għa'qu l-laqgħat tal-Konċilju, fl-1563. Rovas reġa' lura lejn Malta : wasal fil-port fil-20 ta' Frar, 1564. Imbagħad kellu jagħti relazzjoni. ta' kull ma għamel u x'sar fil- Konċilju quddiem il-Gran Mastru u l-Kunsill. B'riħel. din l-ambaxxata isem Malta ssemma fl-aqwa Kon- ċilju li kellha l-Knisja, u isem din iċ-ċkejkna gżita li laqgħet fi ħdanha dawk il-Kavalieri ta' San Ġwann għal '268 sena, xtered mad-dinja kif iddur l-istess bħalma l-Isqof ta' Malta kien ħa sehem f'Konċilju ieħor, dak ta' Bfeso fis-sena 351 A.D. SEJĦA LILL-MEMBRI disgħobbina li mħabba n-nuqqas tal-wisa' kellna nħallu barra xi proża u xi poeżiji li nbagħtu għal ''IL-MALTI', Ninqdew b'din iċ-ċirkustanza biex bil-ħrara kollha nitolbu lill-Membri tagħna jħajru lil ħbiebhom u nies oħra JISSIEĦBU f''IL-MALTI' biex b'hekk għallinqas inkunu nistgħu nżidu fin-numru tal-paġni ta' din ir- 'Rivista. Niftakru illi Flum l-istampa u l-karta għoliet mhux ftit u bil- kemm qegħdin inlaħħqu ma' l-ispejjeż li għandha l-''Għaqda'. Biex ngħinu l-Kaxxa biħsiebna, għalhekk ukoll, niftħu 'sottoskrizzjoni' minn Membri li jixtiequ jgħinu b'xi għati ta' flus ta' mhux inqas minn 5/-. Kull ammont 1i jingħata sa jidher fil-LISTA TAL-MEMBRI. SOSTE- NITURI li biħsiebna nxandru fil-ħarġa ta' 'IL-MALTI' ta' għeluq Marzu, 1948, Tisħib f''IL-MALTI' u kontribuzzjonijiet ta' fus għandhom jin- bagħtu lill-Kaxxier, is-Sur VIGTOR APAP, 150, Triq it-Torri, Tas-Sliema.