Il-mewġ ikħal ta' Malta, 0 Azzopardi, ixerred f'artna il-.- poeżija bnina ta' ħabibek Psaila. Fil-Iwien, u l-ħlewwa tal-poeżja tiegħu, Malta li 'inti ħabbejt, tilmaħ xefaq imdawwal b'nar ta' għanja ġdida. U żgħażugħ żgħir il-lum o Muscat-Azzopardi, magħkom daħal biex jaqta' l-ward mill-ġnien tal-poeżija Maltija, għal ' ġieħ artu. L-ilma tal-widien jgħannulu l-għanja li Dun Karm nisiġlu. UKif l-ilma ġieri minn ġol-blat ifawwar, ħafif u bnin, hekk iġelben l-għana — minn sider iż-żagħżugħ posta tagħna. ' Minn dawn u oħrajn, o Azzopardi, l-Ilsien Malti maħbub minnek, jistenna ġietil… Ġust AQUILINA Ma naħsbux li t-trab ma kenux jafu bih il-ġnus kollha u f'kull żmien, għax hu ħaġa li tinsab kullimkien u ma tridx wisq biex targha. U tassew, imqar in-nies ta' l-ibgħad żmenijiet, li kienu jgħixu fil-għerien setgħu jindunaw bit-trab waqt li dan kien ikun jaqbeż u jilma f'xi raġġ tax-xemx. Il-lum narawh kull ħin:u fuq il-għamara, u mtajjar minn xi motor, jew mir- riħ, u wkoll fuq ħwejjiġna. Iżda għalkemm it-trab tista' ssibu hekk malajr, u ilu hekk jafu bih, wisq ftit żmien ilu li bdew isiru studji fuqu u li waqa' taħt għajnejn ix-xienza. Ħafna wkoll aktarx għadhom jaħsbu li t-trab ma hux għal ħaġ'oħra ħlief biex idejjaqna, g ħax igħabbrilna ħwejjiġna u d- djar tagħina jew għax jista' jkun kawża ta' ħafna mard; iżda miinh ai 40 sena l-hawn bosta wkoll huma dawk li għarfu li t-trab bħal kull ħaġ'ofira fil-Ħolqien għandu x-xogħol tiegħu x'jagħmel u li mhux ta' min iqisu biss ta' min jeħles minnu, iżda li mingħujru ħafnu egħġubijiet tal-Ħolqien li bihom qalbna titfarraġ ma jkunux jistgħu jseħħu. Nibdew biex ingħidu li qabel l-1880 kienu jaħsbu li s-sħab hu magħmul biss mill-molekuli tal-fwar li jitla' minn wiċċ il- haħar, xmajjar u għadajjar, u li wara li jitħallat ma' xi gassijiet li jinsabu fl-arja, dawn il-molekuli ta' fwar li bħala iwar ma jidhrux, meta jiksħu biż-żejjed isiru ilma u jingħaqdu biex jidhru bħala sħaba. Aitken iżda fl-1880 wera kif il-fwar ma :ġ : jistàx jatina s-sħab b'dan il-mod, iżda min flok li jingħaqdu mill-ewwel flimkien il-moleknli tal-fwar jaħtieġ li jkollhom xi ħaġa jebsa biex fuqha jiltaqgħu, fejn wara, il-kesħa tibdilhom f'molekuli tal-ilma li minnhom hu magħmul is-sħab. Nafu issa li t-trab tal-arja jati dawn in-nuklej meħtieġa għal kondensaz- zjoni tal-fwar. Mingliaja dawn in- nuklej il-fwar jibda jaqa' bħal taqtir kbir tax-xita mingħajr qabel ma jsir sħab; mhux biss dan, iżda l-fwar la ma jsibx dan it-trab jibda jsir ilma fuq kwejjiġna, fi djarna u fuq kull ħaġa jebsa ta' madwarna. ' Ma hemmx għalfejn ingħidu li dawn in-'nuklej' ta' trab huma żgħar bil-bosta,' hekk li l-anqas. bil-mikroskopju ma tarahom. Iżda x-xienza għarfet mhux biss, li għalkemm ma jidhrux, huma jeżistu, iżda waslet ukoll biex tgħoddhom. Aitken ukoll kien li fl-1888, b'esperiment wisq għaqli seta' għall-ewwel darba jgħodd kemm partiċelli ta' trab jinsabu f'daqshekk arja. Kif wiefied jista' jaħseb il-għadd tat-trab fl-arja mhux kull- imkien xorta. Fuq l-ibħira, l-arja fiha wisq inqas trab minn dik ta' fuq l-art. Hekk ukoll fuq l-art, l-ibliet il-kbar għandhom arja mgħobbija wisq bit-trabijiet, waqt li fuq ix-xaglħiri u l-għe- lieqi l-arja hija wisq iżjed safja. Insibu fuq dan li l-arja ta' Londra fiha dwar l-160,000 traba f'kull ċenti metru kubu. Arja mingħajr trab ma ssib imkien, għax mill-inqas dejjem ikun fiha mal-mitt-traba kull ċentimetru kubu. Barra milli kif rajnit t-trab jiswa' biex il-fwar jieħu fuqu sura ta' sħab, mingħajr iċ-ċpar l-anqas jista' jsir, u mingħajr ċpar jonqsuna ħafna mix-xeni sbieħ li jsebbħu l-Ħolqien. Dik id-dehra tal-għaġeb li tatina x-xemx fit-tlugħ j jew fl-inżul tagħha —deħra li ta' sikwit mill-posta u mill-pittur tiġi mfissra b'sengħa kbira—ma tkunx tista' sseħħ, għax malli filgħaxija x-xemx tinżel l-isfel mix-xefaq tal-baħar, jidlam f'daqqa waħda, u hekk ukoll filgħodu s-sebħ isir f'daqqa waħida mingħajr tbexbix. Jekk insaqsu l-għaliex dan huwa hekk, it-tweġiba tkun illi mingħajr partiċelli solidi miżmumin il-arja, iċ-ċpar, li nistgħu nqisuh bħal sħab irqiq, ma jistàx isir, kif fissirna għas-sliab tax-xita. Issa, mingħajr iċ-ċpar, id-dawl tax-xemx ma jkunx jista' jiġi rifless biex b'hekk jatina dik il-ħuġġieġa dija li naraw filgħodu mat-tbexbix, filgħaxija qabel jidlam. Minn fejn hu ġej dan it-trab kollu 7 Il-vulkani fuq wiċċ artna, u l-materjal li dejjem jaqa minn dinjiet oħra, ta' madwarna li jitfarrak u jsir trab waqt li jkun għaddej iħokk mal-arja, huma l-kawża ewlenija tat-trab. Ma dawn inżidu wkoll it-trab li jiġi mtajjar bir-rjieħ qawwija milt- toroq u mill-ħamrija, kif ukoll ir-ramel li jtir mid-deżerti għal fuq àrtijiet oħra. Iżda harra minn dawn il-kawżi naturali, il- ħruq tal-faħam huwa l-kawża li tatina l-iżjed quantità kbira ta' trab. Għalhekk insibu tassew li fl-ibliet kbar fejn in-nies u l- fahbrikihuma ħafna, l-arja ma hix safja bħal dik tal-kampanja. L :ġ Hija ħaġa ċara wkoll li t-trab mhux kullimkien hu magħmul minn l-istess materja: it-trah li jinsab ġb miniera tal-faħam, mhux ħaġ'oħra ħlief frak irqiq irqiq ta' faħam; fid-deżerti L- trab nistgħu nsejħulu ramel fin għall-aħħar, iżda barra minn xi bnadi oħra. speċjali bħal dawn li semmejna, insibu li t-trab hu magħ- mul minn materja ''organica,' jiġifieri minn ħwejjeġ li xi darba kienu ħajjin u wara mewthom tfarku u ndaħnu u saru trab. Għalhekk insibu, bħala trah, frak tal-weraq, irmied tas-siġar, żrieragħ u ħwejjeġ oħra bħal dawn. imħallta magħhom jinsabu wkoll għamliet ta' ħajja mill-iżgħar, li jissejħu mikrobi u spori, hekk żgħar li bil-kemm jidhru bil-mikroskopju, iżda li għand- hom ħtieġa wisq kbira fin-Natura. It-trab li jġorr miegħu dawn il-mikrobi jista' jkun kawża ta' liafna mard, il-għaliex meta dawn il-mikrobi, li jinsabu kullim- kien jiġġerrew mal-arja jaħslu jidħlu fi bniedem li għal ħaġa jew għal oħra f'dak il-ħin ma jkunx iħossu fiha, u għalhekk salitu ma tkunx biż-żejjed biex ma tħallihomx igħixu u jiżdiedu ġo fih huma jikbru u jiżdiedu u b'hekk imarduh. Biż-żejjed li l-Intlwenza u l-mard tas- sider, li jistgħu jixterdu ħafna l-għaliex il-mikrobi tagħhom jinsabu fl-arja, biex wieħed jifhem kemin jista' jkun ta' fdeni, it-trab, Ftit jafisbu li meta wieħed marid jisgtiol, jarmi fl-arja miljuni kbar ta' mikrobi ħajjin, li, li kieku mhux għax ħafna minnhom toqtolhom ix-xemx, iknnu' jistgħu jmardu għadd kbir ta' nies. Fost l-ispori—għamliet ta' ħajja rieqda jew mistrieħa—ma ninsewx insemmu dawk tat-tetnu. Dawn jinsabu wkoll mat-trah ta' fuq il-għamara, iżda l-iżjed mal-ħamrija u qalb id-demel, u ineta jsihu ruħhom f'xi ġerlia fejn jistgħu j jgħixu, il-Bajja rieqda tagħhom tistembaħ u minn spori ta' bla saħħa jsiru baċilli mill-iżjed qawwija li jistgħu jmardu l-bniedem u jibatuh malajt id-dinja l-oħra. Iżda mhux l-ispori kollha huma hekk ta' deni, għax fosthom insibu minn dawk li mingħajrhom ma ngħaddux ħafif ħafif. Hekk tassew, li kieku mhux għax fit-trab jinsabu. xi spori li għandhom igħixu fuq l-inbit, kieku ma nkunux nistgħu jkollna. l -ħall; u l-ħmira li biha l- ħobż vjitla' U tista' tagħmel I dan bl-ispo- ri speċjali Hi minnhom hi magħmula; hekk :ukoll meta jżidu l-ħmira biex ix-xgħir isir birra, ma jżidux ħaġ'ofira ħlief għadd ta' spori li bħala effett tal-ħajja tagħhom, isajru l-birra. Pasteur kien li kixef kif it-trab bl-ispori li tih hu ta' ħtieġa hekk kbira għal ħajjitna; u dan il-kbir xienzjat wera wkoll wisq tajjeb kif mingħajr dawn l-ispori ma tista' ssir l-ehda fermentazzjoni u putrefazzjoni. L-ispori wkoll li jinsabu fil-ħamrija jaslu biex ituna dak it- trab —'humus' li jiswa wisq biex ikabbar ix-xitel u l-ħxejjex, iżda dawn il-mikrobi u speri li jinsabu f'dak li nsejħulu trah jiswew għal dan kollu li semmejna ma nistgħux infissruh hawnhekk. Bħal ma rajna mmela t-trab għandu ħtieġa mhux żgħira tix-xogħiol tan-Natura u għalkemm jista' jkun kawża ta' xi mard għalina l-bniedem li kull tant jixref jittawwal: mit-twieqi tax- xienza u b'hekk jitgħallem xi ħaġa fuq l-egħġubijiet tagħha, għaraf issara u jżomm ruħu bogħod ininn din il-ħsara, waqt li na naqasx li jieħu u jithenna bil-ġid u ġmiel li t-trab jista' jati. — Ta' dar mal-ħitan, 'Ta' lewn ta' nar alimar, Bħal lbies ta' sultan. Waqaft lejha nħares, B'għajnejja mberrgħin, U f'qalbi tqanqluli Xewqat sbiħ, ħelwin. U xili ġie fit-tieqa, Lemaħni ħĦoshien, U qalli biex naqta' Xi warda b'serħien. Meddejt idi mxennqa, 'Ma dlonk karba slitt, Għax ġieni wġigħ qawwi F'dik l-id li newwilt. U rajt minnha liierġa Tad-demm xi qatriet, Għax laqtet u ċċartet, Taz-zokk max-xewkiet,. Jaliasra, għedt f'qalbi, Fid-dinja m'hawnx ferti,. Li m'hux mħallat bl-għali ; Biss f'Alla hemm is-serħi.