tal-fuħħar, min donnu qed jaħdem xi ħaġa li sewwa sew ma stajtx nara x'kienet u min aljenat jitkellem ma' xi ħadd qalb is-sigar folti li kienu jservu ta' sfond rustiku għall-bini imponenti li fih kont ninsab jiena. Ħassejt li kont qed nibda nsir parti minn dak ix-xenarju idilliku, sakemm intbaħt bil-ħoss ta' insett mehdi idakkar il-fjuri ta' maġenbi, sakemm erġajt ħassejt fuqi r-raġġi fietla tax-xemx f'April, sakemm indunajt li kif kont waqaft ftit minn xogħoli biex nistrieħ, il-ħsieb kien ġera bija u dik ix-xena tant reali kienet, fil-fatt, teżisti biss fl-immaġinazzjoni tiegħi. Flok in-nies rajt biss għasafar, minn flok is-siġar taż-żebbuġ kien hemm għollieq u ħaxix niexef u fil-post tal-bini, ftit ġebel li xi darba kien jagħmel parti minn Villa Rumana li 'llum tinsab ġewwa l-Liċeo Carlo Diacono fiż-Żejtun. lddatata għas-snin 222-361WK, permezz ta' 44 munita ta' dawk iż-żminijiet (1), l-evidenza stratigrafika tixhed li din il-villa, jew aħjar dar tal-kampanja, nbniet ħafna qabel. Misjuba waqt xogħlijiet għall-kostruzzjoni ta' l-iskola bejn l-1961 u l-1964 (2), kien biss fl-1971 li ġew esegwiti l-ewwel skavi arkeoloġiċi taħt it-tmexxija ta' Tancred Gouder, li dak iż-żmien kien kuratur tal-Mużew ta' l-Arkeoloġija (3). Iktar 'il quddiem, skavi limitati kemm fiż-żmien kif ukoll fl-ispazju, saru taħt is-superviżjoni ta' Anthonv Bonanno (4) iżda, għal xi raġuni jew oħra, fl-ebda ċirkostanza ma ġew ippublikati r-rapporti ta' l-iskavi (5), għall-kuntrarju ta' dak li ġeneralment ikun il-każ. Hawnhekk nixtieq nagħmilha ċara li ma qed nitfa t-tort fuq ħadd partikolari minħabba l-fatt li l-iskavi kienu taħt id-direzzjoni tal-Mużew u għalhekk id-dritt tal-publikazzjoni kien riservat. l ( ienu donnhom tassew dawk in-nies għaddejjin madwari, medhijin f'xogħolhom, min iħabrek b'xi ġarra Il-Villa fil-Kuntest Lokali u Reġjonali. Għalkemm din il-kostruzzjoni hija aktar assoċjata mal-perjodu Ruman, ta' min jgħid li fdalijiet ta' fuħħar misjuba fuq is-sit ġew iddatati għal żmien il-ħakma Punika, u għalhekk jista' jingħad fiċ-ċert li l-bini Ruman tela' fuq pedamenti aktar antiki. Imnaqqxa fuq fdal ta' dik li x'aktarx kienet borma, instabet iskrizzjoni li probabbilment hija dedika lill-alla Anat-Astarte (6) meqjuma ftit 'l bogħod, ġewwa t-tempju llum imsejjaħ Tas-Silġ. Din il-fuħħar bil-kitba mnaqqxa fuqha ġiet iddatata għat-tieni seklu QK (7) u qajmet bosta dibattiti dwar il-funzjoni tas-sit u l-konnessjoni li kellu mal-maqdes. Madankollu, din l-iskrizzjoni ma qajmitx biss dubji iżda serviet bħala evidenza għall-kontinwita' fil-mudell abitattiv ta' l-inħawi; evidenza li tixhet dawl siewi fuq l-oriġini ta' l-iżvilupp rurali, u aktar tard urban, tal-madwar. Il-popolarita' evidenti tas-sit, li stratigrafikament iwassal sa żmien il-Bronż (8), x'aktarx tindika il-kundizzjonijiet favorevoli ta' l-art għall- kultivazzjoni ta' prodotti agrikoli li f'dawk iz-żminijiet kienet, f'bosta ċirkostanzi, tifforma parti sostanzjali mill-bażi ta' l-ekonomija kemm fuq livell partikolari kif ukoll fuq wieħed ġenerali. L-ipoteżi hawn fuq sostenuta, hija konfermata permezz ta' l-analiżi tal-kostruzzjoni Rumana. Huwa arkitettonikament evidenti li l-villa, bħal bosta vilel rustiċi ta' l-istess perjodu, kienet taqdi żewġ funzjonijiet prinċipali: dik ta' lok għall-produzzjoni agrikola u dik ta' residenza. L-evidenza arkeoloġika hija abbundanti b'mod proporzjonat għaż-żewġ karatteristiċi u tirrendi possibbli li wieħed iqabbel il-villa fiż-Żejtun ma' oħrajn imxerrdin mal-gżejjer Maltin, filwaqt li jistgħu wkoll kif ċsi jinħolqu paralelliżmi ma' vilel oħra fir-reġjun Mediterranju. 65 Għaqda Mużikali Beland, Żejtun 9 Festa 2002 Paralelliżmi fid-Dawl ta' Ipotezi Ġodda. / n il-ħidma taż-żebbuġ kienet — kumplimentari ma' dik ta' l-inbid kif ukoll mal-kutltivazzjoni tal-qamħ (11). L-iktar evidenza problematika għall-affermazzjoni ta' ħażna esklussiva taż-żejt fil-villa taż-Żejtun toħroġ fil-forma ta' l-imsejħa ċisterna (12) Borg, M., Buhagiar, K. 8 Corrado, A. 1995. op.cit., ta' bokka b' dijametru ta' bejn wieħed u ieħor 100cm, u li minħabba d-daqs tagħha, joħroġ biċ-ċar li d-definizzjoni ta' bir zgħir hija aktar appropjata. Fil-fatt l-ipoteżi dwar x'kien eżattament jinħażen f'dan il-bir tħalliet miftuħa ħafna u ma ġietx eskluża l-possibilita' li kull ma kien jinħażen fih kien biss ilma. Ta' min jgħid ukoll li fiż-Żejtun kienet instabet dik li, minħabba d-daqs u l-għamla tagħha, tista' tiġi definita fuq bażi soda bħala ċistema arkitettonikament u stilistikament simili għal dik f' Ta' Kaċċatura (13). Hija ħasra li dik taż-Żejtun illum tinsab mirduma, aktar u aktar minħabba l-fatt li din ma kinitx ġietx skavata u l-materjal li kien akkumula ġo fiha ma ġiex analizzat, għalhekk kull possibilita' li jsir magħruf eżattament x'kien jinħażen fiha probabbilment intilfet (14). Madankollu nistgħu ngħidu li jekk iċ-ċisterna f' Ta' Kaċċatura ġiet assoċjata mal-ħażna ta' l-ilma (15), wisq probabbli li dik fiż-Żejtun kienet tintuża għal dan l-istess skop, allura il- mistoqsija toħroġ spontanja: fejn kien jinħażen iż-żejt fil-villa taż-Żejtun Wieħed mil-kanali li jagħtu għal bir fil- villa taż-Żejtun. Jekk din l-aħħar mistoqsija tiġi analizzata tajjeb, jista jagħti l-każ li allura jkun hemm bżonn li titnaqqas l-emfasi fuq l- importanza li l-produzzjoni taż-żejt kellha fil-villa taż-Żejtun. Hawnhekk m'iniex qed nafferma li l-ħidma ta' dan il-prodott agrikolu kienet ineżistenti, biss qed nirrimarka li jista' jkun il-każ li din l-industrija kienet fuq skala iżgħar milli kien s'issa qed jigi maħsub jew li kienet magħquda mal-kultivazzjoni u l-produzzjoni ta' prodotti agrikoli oħra; ipoteżi li aktar 'il quddiem se tiġi sostenuta permezz ta' dik li tista' titqies bħala evidenza ulterjuri. Dejjem jekk qed naffermaw li l-bir kien jintuża għall-ħażna ta' l-ilma, allura, konformament mal-maġġoranza tal-pjanti ta' vilel Rumani, dan il-bir kien jinsab eżattament taħtt il-bitħa tal-kostruzzjoni (16). Hawnhekk ta' min jiċċara l-punt li ġeneralment il-vilel Rumani kien ikollhom aktar minn bir wieħed (17), allura ma jistax jingħad b'mod ċert jekk il-bir li għadu jidher sa llum huwiex uniku u jekk huwiex propju dan li kien jinsab taħt l-impluvium (18). Fil-fatt jidher li dan ma kienx il-każ kemm minħabba l- fatt li jinsab fil-parti tal-villa iddedikata għax-xogħol tal-biedja kif ukoll minħabba li ma jinstabu l-ebda traċċi ta' mużajk li karatteristikament kien ikopri l-paviment ta' l-impluvium fil-vilel Rumani l-oħra u li għalhekk, suppost ikopri ukoll dak taż-Żejtun (19). Il-kwartieri ddedikati għall-ħidma agrikola fil-villa huma demarkati permezz ta' ħawt u pjattaforma ta' ġebel elevat, fejn x'aktarx kien jinħadem il-prodott (20), li jinsabu madwar 7 metri bogħod mill-bir u l-kanali u bejn wieħed u ieħor 2 metri bogħod mill-bażijiet għall-preses taż-żebbuġ. 'L isfel minn dawn il-kostruzzjonijiet insibu l-kwartieri residenzjali magħmula minn dawk li llum jidhru huma erbat ikmamar. Kull waħda minn dawn il-kmamar hija ppavimentata b' dak li jista' jiġi definit bħala opus scutulatum, jew aħjar mużajk sempliċi magħmul minn biċċiet tal-fuħħar ta' kulur ħamrani u griż fil- forma ta' rhombolas (21), li joħolqu l-illużjoni ottika ta' taraġ. Jibqa' l-fatt li kull paragun bejn dan il-mużajk, jew sempliċiment paviment, ma' dawk misjuba fid-domus tar-Rabat huwa kemmxejn inġust, minħabba d-differenza fundamentali bejn il-funzjonijiet ta' dawn iż-żewġ abitazzjonijiet (22). Jidher, iżda, li ċertu similarita', għalkemm waħda remota, hija preżenti bejn il-mużajk taż-Żejtun u dak li jinsab fil-kamra C maġenb il-peristvlum fid-domus tar-Rabat. Dan ix-xebh jista' jitfa' dawl siewi fuq il-pożizzjoni soċjali ta' l-abitanti tal-villa fiż-Żejtun. Jidher għalhekk li mis-sempliċita' nnifisha ta' dan il-mużajk, tista' tiġi aktar affermata l-ipoteżi murija hawn fuq, li l-produzzjoni agrikola tal-villa kienet fuq skala żgħira, produzzjoni li madankollu kienet tħalli qligħ biżżejjed biex setgħet tiġi maħduma din id-dekorazzjoni tant essenzjali fid-djar ta' dawk ir-Rumani li setgħu definittivament jitqiesu bħala klassi superjuri għal-plebei, u li x'aktarx fil-każ taż-Żejtun setgħu jiġu wkoll assoċjati mad-definizzjoni Għaqda Mużikali Beland, Żejtun 7 Festa 2002 moderna ta' middle class. Evidentement, dawn il-kmamar kienu. wkoll imdawrin b' xi forma ta' peristvlum, kif tindika dik li x'aktarx hija l-bażi ta' kolonna li ma tidher tappartjeni għall- lebda ordni: arkitettoniku speċifiku.. L- ki assenza ta' sejbiet ta' statwi raffiguranti personaġġi mill-istorja Rumana, li ġeneralment: kienu jżejnu l-kmamar jew il- btieħi, hija kemmxejn problematika, iżda x'aktarx li dawn, jekk qatt kienu jeżistu, kienu ilhom li nsterqu meta l-villa reġgħet ġiet mi: uba: Ta' interess partikolari huwa l-kisi li jidher mal-ħajt ta' waħda mill- kmamar, li probabbilment kien preżenti f'kull kamra. Peress li l-ħitan kienu. jikkonsistu biss, 'f'żewġ qoxriet ta' 'tajn bit- terrapin bejniethom' (23),: ix'aktarx- li dan il-kisi kien iservi bħala preparazzjoni għal xi forma tà' disinni murali. — bħal dawk ta' Pompei, Herculaneum u Piazza Armerina fost l-oħrajn, jew inkella bħala l-bażi innifisha ta' dawn id-disinji, bħal ma kien hemm f' San Pawl Milqi u r-Rabat (24). i Konklużjoni. Din l-evidenza hawn fuq imsemmija, hija waħda ulterjuri għall-istil ta' ħajja kemmxejn raffinata li kienu jgawdu is-sidien ta' din il-villa, indikazzjoni ta' prosperita' bbażata fuq xi tip ta' produzzjoni agrikola. Hija ħasra u kurżita' li ma nstabu l-ebda oqbra fil-viċinanzi relatati mal-villa, ħlief tnejn fl-inħawi ta' San Girgor, wiehed minn liema ġie iddatat għall-epoka Punika u xi oħrajn li nstabu fid-djar maġenb l-iskola. Indubjament, studju intensiv ta' dawn l-oqbra flimkien ma' skavi ulterjuri għat-tfiċċija ta' oħrajn jistgħu jixħtu aktar dawl, permezz ta' fdalijiet materjali u umani, fuq in-nies li kienu jgħixu fl-inħawi f'dawk iż-żminijiet. Fl-aħħar mill-aħħar, l-arkitettura ta' kwalunkwe kostruzzjoni hija, minnha nfisha, espressjoni tanġibbli tal-livell soċjali tan-nies li bnewha u li kienu qed jgħixu fiha. Għalhekk, jekk il-mudell meħud mill-analiżi ta' din il-villa Rumana jista' jiġi pparagunat aktar fid-dettal ma' sejbiet oħra ta' l-istess epoka, tkun tista tinħareġ informazzjoni prezzjuża dwar il-livell ġenerali, kif ukoll dwar xi eċċezzjonijiet, tal-ħajja fil-gżejjer Maltin f'dik l-epoka. Madankollu, biex dan iseħħ, jeħtieġ li teżori ta' wirt arkeologiku u storiku li jgħinuna nibnu xejn inqas mill-identita' tagħna, jiġu mħarsa tajjeb u mhux jitħallew jitmermru maż-żmien fost l-effetti negattivi fuq il-konservazzjoni tagħhom mill-ħaxix u l-elementi, fost l-oħrajn. Sakemm tittieħed l-azzjoni meħtieġa minn min suppost jehodha, il-villa Rumana taż-Żejtun, bħal xi sejbiet arkeoloġiċi oħra fil-gżejjer Maltin, se tibqa' biss xhud silenzjuż ta' ħajja mgħoddija. Nixtieq nirringrazzja lil min ippreżentali l-opportunita' biex dan l-artiklu jinkiteb, kif ukoll lil dawk li kienu ta' għajnuna biex jitwettaq, b'mod partikolari lill-Prof. Anthonv Bonanno, lil Mr. David Cardona, lil Mrs. Maria MeNamara u lil Dr. Nicholas Vella. 'Villa Qadima fiż-Żejtun. Magazin Annwali, Skola Sekondarja tal-Bniet Żejtun. Anthonv Bonanno kien mexxa kampanja ta' ġimgħa fl-1976 u l-1977 u s-superviżjoni tiegħu kienet limitata għal żewż trinek li kienu diġa' nbdew minn Dr. Gouder. e 5. Għal diskussjoni informattiva dwar it-tifsira ta' din l-iskrizzjoni vide op.cit. Borg, M., Buhagiar, K. 8 Corrado, A. 1995. (xogħol mhux ippublikat). Ta' min jgħid li Borg, Buhagiar u Corrado jidentifikaw iz-zona fejn jinsabu dawn il- fdalijiet ma waħda għall-ħażna taż-żejt jew ta' l-ilma filwaqt -li Bonanno ma jgħamilx konnessjoni diretta bejn dawn il-karatteristiċi arkitettoniċi u l-produzzjoni taż-żejt, madankollu, fir-referenzi imsemmija jassoċja il-villa fiż-Żejtun u dik f' ta'Kaċċatura ma din l-attivita' agrikola. ' 11. Komunikazzjoni personali ma Prof. Anthonv Bonanno, 03-05-2002. e 14. Din iċ-ċisterna, ma kienitx giet skavata fl-1964 minħabba xi perikli. Komunikazzjoni personali ma Prof. Anthonv Bonanno, 03-05-2002. . Importanti li jingħad li ma saru l-ebda attentati biex jiġi studjat dak li jinsab taħt il-villa: metodi bħal Aerial Reconnaissance Survejs u R(emote) S(ensing) from H(igh) Afltitude) jistgħu ikunu utli ħafna biex jiġu identifikati karatteristiċi li llum jinsabu mirdumin, bħal fosos jew bjar oħra. Meta dan isir, ċerti ipoteżi ikunu jistgħu jiġu sostenuti jew skartati. : 19. F'ħafna każi, din il-villa hija waħda li toffri xi dilemmi arkeoloġiċi kemm minħabba l-fatt li ma teżistix bażi soda u estensiva ta' informazzjoni dwarha kif ukoll peress li, kif rajna aktar kmieni, din il-villa nbniet fuq kostruzzjoni Punika u għalhekk huwa diffiċli ferm li wieħed jinduna jekk il-bini Ruman ġiex ibbażat 7 20. Forma ta' maqrut. Villa, kif għedna aktar 'il fuq, hija sempliċement dar fil-kampanja filwaqt li dik tar-Rabat hija eżattament domus, jew aħjar dar tal-belt. : 23. Catherine Tabone hija studenta tat-tieni sena fid-Dipartiment ta' l-Istorja ġewwa l-Università ta' Malta. Bħalissa qed taħdem fuq it-teżi tagħha li se tkun titratta aspett kulturali-antropologiku partikolari tal-ħajja fi żmien il-Kavallieri f'Malta (1530-1798). Minn qalbna nawguraw lil Catherine Tabone suċċess fl-istudju u fil-karriera tagħha. Għaqda Mużikali Beland, Żejtun s Festa 2002