Irdum id-Delli ismu miegħu. Imdellel matul is- sebħ u jdum ferm ma jara d-dawl tax-xemx. Dan l-irdum, dari, kien iħaddar bid-dwieli u s-siġar tat- tin. Kull ċarrut jew roqgħa ħamrija kienet tinħadem. Karmnu u Salvu Sciberras tal-Buffun kienu dejjem jaqtgħu aktar minn mitt qantar għeneb mid-dwieli li kellhom qalb is-sisien. Biex itellgħuh minn hemm isfel ramaw tarjola u ħabel għal fuq ix-xifer. Kienu jorbtu l-mezez u jtellgħuhom waħda waħda għal fuq.' Fejn kellhom tal-Barkun, il-mezez kienu jkunu mimlija bit-tin. Kienu jtellgħuhom fuq l-ispallejn mill-Minżel ta' Beċċuna. Aktar ma jgħaddi l-ħin, aktar tiżdied it-tbatija u l-qilla tax-xemx $ kif ukoll il-ħakk u d-dmija minħabba dak il-ħalib kollu tat-tin. Xi drabi niżżlu l-ħmar mill-minżel biex jiffrankaw ftit mix-xogħol. Saħansitra għamlulu gorboġ qalb il-blat fejn seta' jistrieħ ftit. Iżda ħafna mit-tin kien jitqassam fuq blata ċatta d-Delli stess ħalli jinxef, biex imbagħad jagħmluh tin taċ-ċappa. It-tin taċ- ċappa kien prezzjuż ħafna fil-passat, għaliex kien iservi fit-tul u ma jiġrilu xejn. Bih kienu jimlew żaqqhom ħafna familji fqar fix-xitwa. Dan fi żmien meta fridges ma kinux jeżistu. $ Tal-Barkun kienu jrabbu l-fniek fuq il-Blata tal-Fniek. Dawn kienu jitħallew jiġru għal riħhom Ġebla maqtugħa u minġura fil-Barriera fl-Irdum ta' Kamiża fuq din il-blata mdaqqsa. Ma setgħux jaħarbu għax il-blata maqtugħa għaliha u għolja ferm. Sidhom għamlilhom qishom garżelli żgħar mibnija bil-ġebel tas-sejjieħ u msaqqfa biċ-ċangatura biex ikollhom fejn jistkennu. L-istorja tal-laqam tal-Barkun bdiet minn Ġamri Vella. Dan Ġamri kien ħobża u sikkina ma' ċertu wieħed Ġamri Gauci. Peress li kienu ħbieb kbar u fejn issib lil wieħed kont issib lill-ieħor, bħal-lanċa u l-barkun, lil Gauci qalgħuhielu l-Lanċa u Vella spiċċa l-Barkunt' Kien ikun hemm familji sħaħ l-irdum, min jistad, min fir-raba' u min għall-kaċċa. Kienu jqattgħu l-ġranet hemm u jsajru fuq il-post. Kien hemm żmien meta kien ukoll isir il-qtugħ tal-blat biex jintuża għall-breakwater. Il-ġebel inqata' mill- post magħruf bħala l-Barriera, fejn ġie minġur u maħdum fuq il-lok stess u wara nġarr fuq il-baħar. Baqa' xi ġebel maqtugħ lest, iebes daqs il-granit, mitluq fuq il-post. Toni Sciberras in-Naqqu jiftakar kif hu u Salvu Gauci d-Driggi kienu jinżlu jgħumu filgħodu kmieni u jagħmlu sal-ħdax fil-baħar. Dejjem qabdu x'jieklu. Il-qarnit u ċ-ċeren kienu komuni. Meta xi ċerna tittanta u ma tkunx trid toħroġ mill-bejta jew ħarq, kienu jsannrulha sparlu jew ħarbux u jħalluha. Aktarx li wara ftit kienet teħel u x'ħin jgħaddu lura jittawlulha jsibu l-lanza stirata u s-sunnara f'ħalqha. Kellhom spiritiera Primus u landa pitrolju moħbija taħt blata. Kif jitilgħu mis-sajda jibdew isajru dak li qabdu u mbagħad, wara raqda tajba, jerġgħu jinżlu jgħumu filgħaxija. Iżda xi kultant Irdum id-Delli kien ikollu jieqaf mill-attività. Kien ikun hemm il-Bandiera l-Ħamra tperper fuq ix-xifer. L-Ingliżi kellhom range fix-Xagħra l-Ħamra, allura meta kienu jagħmlu l-manuvri u t-taħriġ ħadd ma seta' jidħol. Saħansitra waħħlu tabelli max-xatt biex javżaw li waqt l-isparar ħadd ma seta' jidħol fiż-żona. Darba Toni ma ndunax bil-bandiera u baqa' jgħum imma suldat Ingliż malajr niżel u keċċih. 'DIJBA PJADQ N H2JJIWD) NAJDS 1sp11aqps Iddaq 'NNIJAQ) NIZZa1D 'G2aIĠINg AWLWDSs 'SD139PS 31J1DU) JDUB IZZD16 jarlmunpal-jo) JIMMmuusI 'DJJOA PIADQ f MBJJIUD) NAJDS '5D.19912S Iddad 121294) nIzz910 'Ga1bijing AWLWDs 'SP41991S 2111DU) JDUB IZZD46 jarflunpal-jo3 jJarnusi-q bddow Toni Sciberras in-Naqqu b'ċerna sabiħa li qabad mid-Delli Il-Militar Ingliż kien ser jikkonfiska l-parti ta' rdum li kellhom Tal-Barkun. Ċensu Vella tal- Barkun kien isemmi kif wara ħafna taħbit kienu ftehmu mal-Ingliżi li huma setgħu jibqgħu jaħdmuh bil-kundizzjoni li waqt il-manuvri ma setgħux jersqu 'l hemm kif ukoll li jekk kienet issir xi ħsara fir-raba' jew fis-siġar ma setgħux jitolbu kumpens.' Dan Ċensu kellu taqbila ħelwa fuq Irdum id-Delli: Imbierek Irdum id-Delli Kemm jagħmel għeneb u tin Imbierka l-Mellieħa Kemm għandna tfajliet ħelwinf$ L-inġiniera Ngliżi għamlu biċċa xogħol tal- għaġeb. Minn Għajn Lippu, li tinsab taħt ix- xifer ta' rdum tal-Mejjiesa, bil-qlib (mingħajr użu ta' pompi) irnexxielhom itellgħu l-ilma sa fuq ix- xifer. Imbagħad minn hemm ippumpjawh (ġo ġibjun u b'hekk l-ilma seta' jasal fil-barracks ta' Għajn Tuffieħa. Fil-gwerra, l-Ingliżi ħattew l-imniżel kollha billi qalgħu l-ħitan tas-sejjieħ u t-turġien li minn fuq kienu jagħtu għal taħt ix-xifer. Dan għamluh minħabba xi biża' ta' xi żbark mill- għadu. Tal-Barkun spiċċaw jgħaddu mit-Toqba, ħarq dejjaq li jinfed għal fuq. Tinżel u titla' minn hemm bi tbatija u ma ridtx tkun mgħobbi.'' Wara l-gwerra reġgħu bnew l-imnieżel kollha barra wieħed li għadu magħruf sal-lum bħala l-Minżel il- Magħluq. '' L-Għawseġ'' huwa rdum żgħir li ħa ismu minn pjanta li tikber jew kienet tikber fil-post. Jibda mill- Wied l-Aħmar u jispiċċa fir-Rokna tal-Għawseġ. Ġamri Vella l-Barkun il-Mellieħa Festa 2018 Minkejja li żgħir xorta kien kien hemm mniedaq jinħadmu u kien imfittex ferm speċjalment għall- kaċċa tal-fniek. Kif taqbeż l-Għawseġ, lejn it-Tramuntana, hemm il-Bajja tax-Xquq, illum aktar magħrufa bħala Popeve Village. Daħla ċkejkna fejn xi sajjieda fl-antik bnew kmamar għall-frejgatini tagħhom u fejn fuq ix-xifer ta' Bunuħħala nbena l-Maħżen tat-Tunnara. Dan il-maħżen illum inqered għal kollox. It-Tunnara, barra fil-bajja tal-Mellieħa, kienet tintefa' wkoll f'Irdum id-Delli. Fil-fatt baqa' xi postijiet imsejħa l-Marbat, peress li x-xibka kienet tintrabat mal-art ma' dawn l-imrabat maqtugħa fil-blat. Ta' min jinnota li l-blat tal-irdum, li ħafna minnu jinsab fuq it-tafal, dejjem miexi. Allura jkun hemm passaġġi bejn il-blat li maż-żmien jingħalqu filwaqt li jinfetħu oħrajn ġodda. L-istess il-ħruq fil-blat, bil-mod il-mod jinfetħu sakemm fl-aħħar il-blata tinqata' għal kollox u tispiċċa mal-oħrajn taħt ix-xifer. Neville Grima jiftakar li fuq Ta' Turi kien hemm xaqq dejjaq li bil-kemm kienet tgħaddi gremxula minnu. Imma darba qala' fenek u dan sparixxa ġo fih. Il-blat kien mexa, il-ħarq twessa' u l-fenek sab post ġdid fejn jista' jdabbar rasul'' Għall-fniek bid-dawl ta' qamar Dari l-kaċċa għall-fenek bid-dawl ta' qamar kienet permessa. Kont tmur timtedd fuq ix-xifer jew fuq xi blata (tixxerref) b'qamar kwinta jew kważi kwinta u hemm tistenna l-fniek jgħaddu minn taħtek u tispara għalihom. Hekk għamlu lejl minnhom Salvu Chetcuti l-Isplit u Grezzju Chetcuti ta' Ġamri l-Gabilott. Ixxerrfu fuq l-Għolja, fuq il-Maqsuma, fuq il-Borġ u fuq tal-Gawwija. U qabdu tmienja. Is-soltu, hekk kif tispara tir, twerwer kull m'hemm u diffiċli taqbad ammonti kbar ta' fniek għax l-oħrajn idabbru rashom 'il ġewwa fil-bejta. Imma l-fniek tad-Delli, skont Salvu, ma kinux jibżgħu daqshekk mit-tiri għax kienu mdorrija jisimgħu l-isparar kontinwu tar-ranges tal-Ingliżil'' Salvu Chetcuti l-Isplit u Grezzju Chetcuti ta' Ġamri l-Gabillott bil-fniek li qabdu bid-dawl ta' qamar Ammonti kbar ta' fniek Dari l-fniek slavaġ kienu komuni. Kienu s-saħta tal-bdiewa'f għax kull ma jsibu jeqirduh. Ma kontx tista' tagħmel ftit piżelli għax f'ħakka t'għajn imeximxuha sa wiċċ il-ħamrija. L-istess is-siġar tal- frott u d-dwieli, fejn jilħqu, iqaċċtu. Il-fniek jitilgħu minn irdum, minn ġo xi ħarq jew mill-minżel u matul il-lejl jagħmlu r-ronda ġor-raba' u xagħri tal- madwar. Imbagħad, kif jaħseb biex ibexbex, idabbru rashom lura għal taħt ix-xifer b'żaqqhom mimlija. fniek li għamlu meta għalqu x-Xquq. Interessanti li warajhom, fuq ix-xifer ta' Bunuħħala, jidher il-Maħżen tat-Tunnara li llum m'għadux jeżisti Il-kaċċaturi u l-gabillotti kienu jafu b'dan, allura xi drabi bil-lejl kienu jagħlqu bix-xibka, miżmuma wieqfa permezz tal-qasab, il-passaġġi minn fejn kien jinżel il-fenek lura fl-irdum. Fejn ma sservix ix- xibka kienu jagħmlu qasab u ċraret, ħbula bil-karti tal-gazzetti marbuta magħhom u kull ma kienu jsibu li jitħarrek maż-żiffa biex il-fenek jibża' minnhom u ma jgħaddix. Xi drabi kienu wkoll jimlew landi bit- trab, jitfgħulhom id-diesel u jtuhom in-nar. Dawn il-fjakkoli kienu jagħmlu sa filgħodu jaqbdu. Hekk kif il-fniek kienu jilmħu dawn l-għeġubijiet kollha quddiemhom kienu jaħsbuha darbtejn biex jinżlu lura l-irdum. Kienu jaraw fejn se jdabbru rashom f'xi post fuq ix-xifer, jew ġo xi ħatba, jew ġo xi ħajt tas-sejjieħ. Darba minnhom, Charlie Sciberras il-Basli, Salvu Camilleri tar-Roċċ u sħabhom għalqu bix- xibka fuq ix-Xquq, bejn l-Irdum l-Ikrah u l-Ponta tal-Ixprun. Damu sal-4:30 ta' filgħodu biex ramaw ix-xibka u l-infafar. Imbagħad kif sebaħ bdew iduru bil-klieb tal-fenek. Il-klieb bdew kultant jaqilgħu xi wieħed. Fejn il-fenek dabbar rasu ġo xi ħajt, telqu n-nemes ħalli jnaffru 'il barra. Sa xħin ġew biex iżarmaw kienu qabdu tużżana.'$ Dan juri l-kwantità kbira ta' fniek li kien hawn. Il-kelba li sparixxiet taħt l-art Ġurnata minnhom, iċ-Ċumba, il-kelba tal-fenek ta' Salvu, qalgħet fenek f'Ta' Parsenka. Għamlet kurriera warajh (tiġri warajh u tinbaħ) u sparixxiet. Ma setgħu jsibuha mkien. Fl-aħħar semgħuha tingħi taħt blata enormi. Il-problema kienet li ma setgħux isibu tarf kif iċ-Ċumba daħlet hemm taħt. Ma kien jidher l-ebda dħul. Kellhom jaqilgħu xi ġebel sakemm fetħu toqba u tkaxkru huma wkoll taħt il- blata. Hemm sabu ruħhom ġo dagħbien. Il-kelba setgħu jaraw biss gedduma ġo ħarq dejjaq. Kienet xi erbgħin pied bogħod imma ma setgħux jgħaddu minn dak id-djuq. Kif kienet spiċċat hemm ġew Alla biss jafl Waqt li kienu qegħdin ifittxu kif ser jaslu fejn iċ-Ċumba sabu musbieħ ġo toqbal Min jaf min kienet dik il-persuna li fl-antik kienet tuża dak il-post mudlam u għaliex 21 Fl-aħħar qatgħu qalbhom li jaslu fejn il-kelba. Marru ċemplu lil tar-rescue, kif kienu msejħa dak iż-żmien tal-Protezzjoni Ċivili. Dawn kif waslu u raw il-post mill-ewwel qatgħu qalbhom. Il-kelba ma setgħet tintlaħaq minn imkien. Anqas inewlulha ftit ilma jew ikel ma setgħu daqs kemm kienet 'il ġewwa. U l-povra Ċumba kellha tibqa' midfuna hemm taħt. Iżda din il-kelba kellha sebat irwieħ. Sbatax-il ġurnata wara, ħu Salvu, Ninu, kien ġox-xagħra fuq ix-xifer u ċ-Ċumba marret ħdejhl Biex baqgħet ħajja għal dak it-tul ta' żmien, żgur li sabet x'tixrob u x'tiekol taħt l-arti In-nemes li sab it-triq lura Għodwa minnhom, Salvu telaq in-nemes taħt tal-Gawwija u dan ondra — ma ħariġx. Salvu baqa' jistennih saħansitra bil-lejl. Kien nemes tajjeb u ma xtaqx jitilfu. Perċ wara jumejn qata' qalbu. Imma hekk kif għaddew tmint ijiem, in-nemes ħareġ u telaq għal għonq il-passaġġ lejn il-Minżel tad-Delli. Kif wasal fejn il-Blata tal-Ilma, in- nemes waqaf. Xamm lil Toni Cauchi tan-Naqru u lil Pietru Vella tan-Niċu li kienu reqdin għall-frisk taħt il-blata. U hemm Pietru ħa l-qatgħa ta' ħajtu hekk kif in-nemes tela' jiġri fuqul Bilkemm ma ħasibx li attakkah ġurdien mill-kbarl Għall-inqas in-nemes iffranka mixja għax wasal lura għand sidu riekeb fil- karozzal' Interessanti ferm li fit-tiksira (blat b'ħafna dħul minn fejn jista' jgħaddi l-fenek) tal-Girgru,' in- nemes jiġi lura mxarrab għasra.2 Jiġifieri hemm ġew, taħt dak it-tifrik, in-nemes f'xi ħin jgħaddi minn ġol-ilma. Jekk hux ilma baħar jew ilma ħelu ħadd mhu ċert għax il-Basli u sħabu qatt ma kellhom il-kuraġġ ibillu subgħajhom fil-pil tan-nemes u jduquh ħalli jaqtgħu l-kurżità 2 Mar ixomm il-kanna tas-senteri Peppi Sciberras il-Basli kellu ħabta jmur bil-lejl jimtedd ġo ħofra fuq ix-xifer tal-Bajja tax-Xquq, iħares lejn ix-xagħra, jistenna l-fniek ġejjin lura mill-mawra tagħhom fl-għelieqi tal-madwar. Kienu jinżlu lura lejn l-irdum minn ħarq li kien hemm erba' passi bogħod minn fejn Peppi kien ikun mimdud. Il-problema kienet li l-fniek ikunu waslu miegħek x'ħin tarahom, allura la stajt tiċċaqlaq u lanqas tispara qabel il-fenek jieqaf għax inkella ftit kellek ċans li toqtlu f'dak id-dlaml Lejl minnhom feġġ fenek u Peppi kien lest ħalli kif dan jieqaf, jispara għalih. Imma dan il-fenek kellu ħsieb ieħor. Baqa' ġej tlikki tlikki u hekk kif wasal qrib Peppi tawwal rasu U mar ixomm il-kanna tas-senter. U Peppi la kellu għalfejn jerfa' s-senter u lanqas jimmira. Għafas il-grillu u l-fenek spiċċa stuffat bla tbatija ta' xejn: Il-Werżieu Kif għidna qabel, xi drabi l-kaċċa kienet tissajjar l-irdum stess. Darba minnhom, Salvu u sħabu kienu fejn tal-Budand, jaqlu xi żewġt ifniek li kienu qabdu. Ħin minnhom, werżieq niżel fuq blata għolja fil-qrib u fetħilha jżarżar u jgħanni. Dan il-werżieq beda jixrob moħħ Grezzju ta' Ġamri l-Gabillott. Ta' xejn sħabu qalulu biex ma jagħtix kasu għax aktar beda jdejqu. Allura qabad ġebla u tefgħahielu. Imma l-werżieq baqa' għaddej b'ħanġra daqshiex. Għalxejn garalu żewġ żrariet oħra għax jgħanni baqa'l Allura ddeċieda li jitla' għalih ħa jnaffru. U beda jixxabbat ma' din il-blata għolja, forsi jeħles minn dan l-imbierek werżieq. Imma hekk kif tela' biċċa sew ċediet parti mill-blata li Grezzju kien iggranfat magħha u dak li m'għamilx il-werżieq għamlu Grezzju għax għal ftit sekondi spiċċa jtir fl-arja sakemm il-gravità għamlet tagħha u tkaħħal mal- art. Spiċċa qisu l-Aċċjomu, kollu tbenġil u grif. U għal ftit mumenti kien hemm tnejn iżarżru kemm jifilħu, il-werżieq fuq il-blata u Grezzju taħtha 5 Dan Grezzju kien dilettant tal-għawm ukoll. Għodwa minnhom, fid-daħla ta' Lawrenz lemaħ qarnita fiha żewġ kilos. Kif spara għaliha bil-harpoon, rabtet u ma seta' jaqlagħha b'xejn. Tela' kemm-il darba għan-nifs. Deherlu li ftit 'il ġewwa, taħt ir-Raff, kien hemm xi ħaġa tkanġi. Imma moħħu kien fil-qarnita u baqa' jissara magħha sakemm fl-aħħar inqalgħet. Issa Grezzju seta' jkompli l-għawma tiegħu imma moħħu baqa' jberren fuq dak li deherlu li kien lemaħ taħt ir-Raff. Il-kurżità għelbitu u għam lura u mn'Allal Għax taħt ir-Raff, miftuħa qisha paraxut, kien hemm qarnita daqs dinja. Kien pront sparalha bil-harpoon u ġibidha lejh ħalli ma taqbadx mal-blat. Kien fiha disa' kilost7 il-Mellieħa Il-qarnita enormili qabad Grezzju Chetcuti minn taħt ir-Raff Ħasbuh sar Sansun Meta beda jinħadem il-film Popeve, il-ħbieb tagħna xorta kienu jmorru lejn ix-Xquq għall-fniek. Ġurnata minnhom, Salvu, kuġinuh Ġamri Sciberras tad-Dajli u Ġamri Sciberras il-Blackie kienu fuq id-Dikkiena. Salvu, li kien jaf il-post fuq ponot subajgħ, induna li fuq id-Dikkiena kienet faqqset ġebla enormi li ma kinitx hemm qabel. Hekk kif resaq lejha ntebaħ li kienet ġebla tal-ġablo, parti mis-sett tal-film. Allura ġietu x-xoqqa f'moxtha jilgħab ċajta fuq l-oħrajn. Qalilhom li kien kapaċi jerfa' din il-ġebla u l-Blackie, li ma ndunax li kienet tal-ġablo, baqa' jisfidah li kien impossibli. Lanqas li kien Sansunl Allura Salvu tbaxxa, tqanżah tnejn u refagħhal Kif Ġamri l-Blackie kien għadu b'ħalqu miftuħ, Salvu ħarab għal fuqu bil-ġebla fuq rasu. Taparsi ħaditu. Ġamri bilkemm ma qabiżx minn fuq id-Dikkiena għal isfel xħin rah ġejl Wara li nduna li l-ġebla kienet tal-ġablo, ħoll xagħrek u ġib iż-żejt Xewka fid-dlam Darba oħra kienu l-irdum bil-lejl u l-Blackie qabdu l-ġuħ. Allura dan Salvu, li ċ-ċajt kien jieklu aktar mill-ħobż, newwillu biċċa bettieħa u fuqha poġġielu biċċa xitla tax-xewk. Hekk kif Ġamri ħa l-ewwel gidma fetaħ ħanġra daqshiexl (U ma ttihx tortl) L-ieħor bil-kalma kollha qallu, €Ġam, issa nistgħu mmorru d-dar għax bl-għajjat u l-istorbju li għamilt kxift kull m'hawn u naffart il-fniek kollhal' X' irrispondieh Ġamri ma jistax jinkiteb hawnf$0 Xtaqu kienu minflokul Kien it-13 ta' Diċembru 1982 u sħabna kienu sejrin għax-xogħol fir-raba' meta raw lil Salvu Cauchi tal-Midneb jgħabbi l-qasab tal-kaħli ħalli jmur jistad id-Delli. Dan Salvu kien ibiegħ il- ġwież il-Mellieħa imma kull meta l-baħar kien ikun qawwi, u allura jkun galbu għall-kaħli, kien jitlaq kollox u jmur jistad. X'ħin rawh sejjer, f'qalbhom qalu 'Hekk sewwa, aħna għax-xogħol u hu għall- Festa 201 il-Mellieħa baħarl' Imma dakinhar Salvu ma marx lura d-dar. Il-karozza baqgħet tistenna lil sidha għalxejn fuq ix-xifer. Sabu t-termos tal-kafċ tiegħu kważi mimli fuq blata, jiġifieri bilkemm kien beda jistad x'ħin ħadu l-baħar.' Dakinhar il-baħar ried jibla' l-art tant li Ġanninu Stellini tal-Qoss, li wkoll kien sejjer għall-kaħli, x'ħin minn fuq ix-xifer ra dawk il-ħalel jitfarrku mal-iskolli dawwar denbu lejn id-dar. Lil povru Salvu sabuh jumejn wara u sħabna, li xtaqu kienu minfloku, tbikkmu. Għalhekk trid toqgħod attent x'tixtieq fil-ħajjal Il-Mulej jagħti lil Salvu l-mistrieħ ta' dejjem. $ Irdum ta' Kamiża L-istorja tal-irdum ta' Kamiża bdiet meta fuq Malta bdiet tberraq il-gwerra. Karmnu Gauci Kamiża beża' li jinqabad bil-lieva u jispiċċa suldat. Allura talab biċċa minn irdum lil Toni Fenech ta' Rasu biex ikun jista' jaħdmu u b'hekk jidher li kien bidwi. Kellu f'moħħu li jagħmel kull m'hemm dwieli u tin u jaqla' xi ħaġa x'jiekol. Imma malajr induna li dan l-irdum kien il-mamma tal-fniek. Kull sena kien jagħti xi ħaġa tal-flus bħala kera lil Toni. Ilum din il-parti tar-rdum għadha magħrufa bħala ta' Kamiża. Interessanti kif ġie l-laqam Kamiża. Mid-dehra dan Karmnu kien iħobb jilbes qmis twila bajda dejjem maħruġa barra mill-qalziet. Meta sħabu kienu jarawh kienu jgħidu ''Hemm hu, dejjem bil- camisa (camicia)78 Camisa hija qmis bit-Taljan jew Sqalli antik.' Din tal-Camisa baqagħtlu u biż- żmien saret Kamiża $ Mhux ċomb bissi Wara l-gwerra, dan Karmnu beda jrabbi erbat ifniek fil-beachposf'$ li hemm taħt ix-xifer. Induna li meta l-fenkiet tiegħu kienu jkunu bin-namra, il- fniek slavaġ kienu jiġġennu jduru ma' din il-kamra tal-konkritt Allura ġietu idea brillanti. Taqqab toqba ftit fil-għoli fil-beachpost. Il-fenek selvaġġ beda jgħaddi minn din it-toqba dejqa, jgħammar il- fenkiet u wara li jkun ħa dak li ried ibewweġ 'l barra kuntenti Għallinqas il-fenek selvaġġ mhux ċomb u xbieki biss kien jara mingħand dan Karmnu, għax kultant kien iħallih jieħu ftit pjaċir ukoll Il-Beachpost fejn Ġanni Gauci Kamiża kien irabbi l-fniek Ma' Ġanni għall-fniek Sammv Buttiġieġ iċ-Ċikkies, minn meta kien għadu tfajjel, kien dejjem jiġri wara nannuh Ġanni Gauci ta' Kamiża, iben Karmnu. Kien jogħxa jisimgħu jirrakkonta xi ġrajja li għadda minnha. Mela fil-gwerra, Ġanni ġab żewġ Qriema sinjuri biex iduru miegħu għall-fniek. Nemmsu l-Ħarq tal- Mejda.$ In-nemes li kellu Ġanni kien mustaċċun prim u f'ħakka t'għajn, mill-ħarq qabżu tlitt ifniek. Dawn il-Qriema baqgħu impressjonati b'dan in- nemes u bdew jiffittaw lil Ġanni biex ibiegħulhom. Imma Ġanni kellu bokka kbira bih u ma riedx. Imma fl-aħħar tant kemm dejquh li biex jeħles minnhom qalilhom ''Mela tuni £4077 U Kamiża baqa' b'ħalqu miftuħ meta wieħed mis-sinjuri fetaħ il-kartiera u newwillu dik is-somma fenominali għal dak iż-żmienl Perċ xorta qala' ħasla tajba mingħand missieru meta wasal lura d-dar u qallu li kien biegħ in-nemesl $ 'Il-kelb il-baħar Għodwa minnhom, Ġanni u xi tnejn oħra kienu qed iduru fuq Ta' Turi meta kelb minnhom ħabat fuq fenek u dan ħareġ kemm kellu saħħa lejn ix- xifer bil-kelb jiġri warajhl Hekk kif il-fenek wasal max-xifer kiser f'salt imma l-kelb baqa' għaddej dritt u spiċċa qabeż minn fuq ix-xifer għal isfel dritt għal ġol-baħarl Kieku kienu jeżistu l-Olimpjadi tal-Klieb żgur kien jirbaħ il-Midalja tad-Deheb għall-qbiż mill-għolil Dan il-kelb għam għal fuq pett taħt ix-xifer u spiċċa qisu Robinson Crusoe, jittama fil-ħniena ta' Alla li xi ħadd isalvah. U l-Mulej bagħatlu lil Dun Belin Azzopardi u Eddie Camilleri tal-Baqrambun li kienu għaddejjin bil- frejgatina u għabbewh magħhom. Ġanni Gauci Kamiża, bis-senter taż-żewġ u l-kelb tal-fenek Sammv jiftakar kif nannuh kien dejjem iżomm arloġġ tal-but. Meta jnemmsu xi tiksira kien sikwit jittawwallu. Hekk kif kienet pereżempju tgħaddi kwarta kien jgħidlu ''Skorra l-ħin. Issa għalxejn nistennewh hawn. Ejja mmorru fuq dik il-blata għax jekk għandu jaqbeż xi fenek, minn hemm joħroġ issa. Kien ikun jaf bl-arloġġ minn liema toqba se joħroġ il-fenekl' Ta' min jgħid li jekk il-fenek ikun jgħix f'dik it-tiksira kien ikun jafha bl-amment, b'kull passaġġ u rokna moħbija. Xi drabi kien jagħti kedda tajba lin-nemes, jiġrilu minn passaġġ għal ieħor taħt l-art, mingħajr ma jitħajjar joħroġ għad- dawl tax-xemx. Imma jekk ma kienx postu hemm ġew, aktarx li jlebbet 'il barra mill-ewwel hekk kif iħoss in-nemes ġej u kif joħroġ dejjem kien isib lil xi ħadd qed jistennieh bil-ħerqal U mbagħad kienet tibda l-musketterijal 1 Fil-kamra tal-irdum Ma' nannuh Sammv qatta' ħafna żmien sabiħ. Qabel ma jidlam, kienu jinġabru xi sitta min-nies fil-kamra li kellhom l-irdum, kulħadd nieżel bix- xibka fuq dahru ġox-xkejjer. Il-muftieħ kien ikun moħbi taħt pett tal-blat fil-viċin. Sammv kien imur iġib ftit ħalfa'2 (pjanta) biex ipoġġiha mal-art tal- kamra u jorqod fuqha. Fil-kamra dejjem kien ikun hemm ftit zalzett imdendel fit-tieqa biex ikollhom x'jieklu mal-ħobż. Ilma kienu jġibu mill-Blata tal- Ilma għalkemm aktar tard għamlu ħofra mgħottija mal-kamra biex timtela' bl-ilma tax-xita. Għas- siegħa ta' filgħodu kienu jibdew jifirxu x-xibka Meta jżarmaw għall-ħdax ta' filgħodu kienu jintefgħu taħt il-Ħnejja għall-frisk, jaqlu xi żewgt Il-Ħnejja fejn ta' Kamiża u sħabhom kienu jintefgħu għall-frisk il-Mellieħa Festa 2018 Imma xi drabi Sammv u nannuh kienu jmorru f'dura imsaqqfa fejn il-Ħarq tal-Mejda. Ġanni kien joqgħod jittawwal lejn il-ħarq minn toqba fil-ħajt waqt li Sammv, għajjien mejjet wara lejl u nofstanhar taħbit, kien jorqod raqda tajba. Ta' min jgħid li l-fenek xorta joħroġ matul il-ġurnata, speċjalment jekk mal-lejl ikun tnaffar. F'xi ħin irid imexmex xi ħaġal Ġieli Ġanni spara kemm-il darba u Sammx rieqed kien u rieqed kien jibqa' l Kif kienu jsiru l-erbgħa ta' wara nofsinhar, nannuh kien iqajmu u jaħsbu biex jitilqu. Ġanni kien jibagħtu jġib il-fenek jew fniek mejta minn fuq il-ħarq u Sammv kien jibqa' mbellah għax hu mingħalih li nannuh lanqas biss kien sparal' Irdum magħluq bix-xibka Charlie Gauci ta' Kamiża, iben Kristinu, ukoll kien dilettant kbir tal-fniek. L-Għawseġ u l-Irdum ta' Kamiża jafhom blata blata. Meta kienu se jkunu ħa jagħlqu l-Għawseġ bix-xibka kien jinżlu mill-Wied l-Aħmar biex il-fniek ma jħossuhomx. L-istess meta kienu jkunu se jagħlqu Tal-Barkun, Charlie u sħabu kienu jinżlu minn fejn il-beachpostu jimxu l-irdum kollu f'dak id-dlam ċappa mgħobbija sa ruħ ommhom bix-xibka, basta l-fniek fix-xagħra ta' fuq ma jindunawx bihoml Imbagħad jifirxuha u jwaqqfuha bil-qasab, kemm jista' jkun mingħajr ma jagħmlu ħoss. Jiftakar li kienu jixtru l-grieżel (li fihom iġorru n-nemes) mingħand Ġużeppi Borg ta' Fellusu. Dan Ġużeppi, barra grieżel, kien jagħmel qratal kbar għat-tiben u ġebel, mezez għall-biegħa, bxiekel tal-frawli, ħsajjar u bxiekel għan-nisa tad-dar. Il- garżella tan-nemes raġel kienet tkun ikbar minn tal-mara. Per jekk in-nemes ikun bieżel kellu bżonn garżella komda u ftit kabbarija fejn ikun jista' jistrieħ peress li kien jitħabat ħafna jiġri fil- ħruq u l-bejtiet taħt l-art. Tant kemm ġieli għajja li xi drabi, hekk kif kien joħroġ mill-bejta tal-fniek wara xi sagħtejn ġiri taħt l-art, kien jorqod f'ħobb il- Samm) Buttigieg iċ-Ċikkies, Wiġi Grima ta' Ċikku tal-Forn, Charlie Gauci ta' Kamiża, Ġużi Grima l-Aħmar, Ġużi Gauci t-Telegraf, Ċikku Grima l-Bju u t-tifel ta' Charlie, Jonathan, wara kaċċata fniek fl-Irdum ta' Kamiża fis-snin tmenin Festa 201 il-Mellieħa kaċċatur. Interessanti li kultant in-nemes feġġ lura f'xi post fond fejn ma setax jintlaħaq, allura kienu jdendlulu l-garżella b'ħabel u n-nemes jidħol fiha u jitla' lura fejn sidu qisu ġo liftl' Irdum dejjem jinbidel. Pereżempju l-Ħarq tal-Mejda qatt ma kien jinfed għal imkien ieħor. Sakemm darba telqu n-nemes fih u wara ftit bdew jisimgħu ġonġol fix-xagħra 'l fuq minnhom. In- nemes ħareġ minn bejta oħra. Taħt l-art kien iċċaqlaq xi ħaġa u nfetaħ passaġġ u ż-żewġ postijiet spiċċaw jinfdul Lejl minnhom, Charlie u ħbiebu għalqu l-Minżel ta' Beċċuna bix-xibka. Hu ntefa' għassa ftit 'il bogħod mix-xibka. Ħin minnhom, kelb qala' fenek fix-xagħra u għamel kurriera warajh. Mill-għajjat tal- kelb, Charlie nduna li l-fenek kien ġej biex idabbar rasu mill-minżel. Allura wara ftit mar jittawwal ix- xibka u hemm sab erbat ifniek imħabblin. L-inbiħ tal-kelb kien naffar tlitt ifniek oħra u kollha marru jinżlu mill-istess posti' Bil-baqqun Kamiża kellu kelb tal-fenek li kellu seba' xjaten għax ma kien jaqta' qalbu minn xejn. Darba minnhom, dan l-imbierek ta' kelb qala' fenek minn fuq l-Għawseġ u ħarab għal warajh. Il-fenek għosfor ġol-Ħarq ta' Salvu tal-Ħanut u l-kelb sparixxa warajh u baqa' jiddeffes u jintrass sakemm weħel hemm ġew. Xħin induna x'ġara, Charlie pprova jidħol wara l-kelb imma l-ħarq kien dejjaq wisq. Allura mar id-dar, ġab fies u beda jqatta' l-blat. Imn' Alla l-blat kien turbazz u ma tantx kien iebes u li l-Bambin bagħatlu l-għajnunal Hu u xi tnejn oħra kellhom iqattgħu xi sitt piedi bil-baqqun. Damu xi erba' sigħat għaddejjin, jibdlu lil xulxin f'dik ix-xemx taqli l-ankri. Fl-aħħar feġġ il-kelb maqbud qisu ġurdien ġo nassa, iferfer denbu x'ħin ra lil sidu. Charlie ħatfu minn saqajh u ġibdu 'l barra kif seta'. M'għandniex xi ngħidu, wara kedda bħal dik, il-fenek ħallewh bi kwietu. Il-Miraklu tal-Ilma L-Għawseġ dejjem kien hemm il-Blata tal-Ilma li kienet taqta' kull għatx. Taħtha jiskula l-ilma tax- xaba' minn fuq it-tafal u li fis-sħana tax-xemx jinżel għasel. Pero din il-blata qiegħda ftit 'l fuq, allura xi drabi kien ikollhom mixja sew biex jixorbu. Għalhekk tgħidx kemm ferħu hekk kif darba waħda Charlie Cutajar l-Ispiket innota li ma' xatt il-baħar kienet feġġet vina irqiqa tal-ilma tnixxil Kamiża beda jħaffer fit-tafal u l-ilma beda jżid u l-ħofra li għamlu mtliet ġmielha. Kien ilma bnin, pur u ħafif, iħabbatha mal-ilma li sar inbid f'Kanal Bdew jaħsbu li sar xi miraklul Marru xi ħames darbiet oħra l-Għawseġ u dejjem xorbu minnu. Il-Ħarq tal-Mejda magħluq bix-xibka biex il-fenek ma jgħaddix Imma s-sitt darba sabu l-ħofra niexfa qoxqoxl U dak il-ħin l-Ispiket irrealizza minn fejn kien ġej dak l-ilma tant pur. Fil-Wied tal-Ħanżira (800m 'il bogħod) kien għamel xi tliet xhur ifur id-drenaġġ sakemm il-ħaddiema tal-gvern sabu tarfu u għalquh. B'xi mod dan l-ilma għadda minn xi xquq u sbokka fejn xatt il-baħarl Tal-inqas kien issaffa sakemm għadda minn taħt l-artl L-Ispiket inkwieta ftit imma kif qallu Kamiża, 'Dak li ma joqtolx isemment' U hekk kient'$ Charlie l-Ispiket kellu ħabta kif jaqbad il-fniek. Kien jistenna lill-kaċċaturi l-oħra jmorru lejn id- dar u għall-ħabta tas-siegħa ta' wara nofsinhar, fix- xemx tiżreġ tas-sajf, imur jittawwal ġol-ħruq ta' fuq ix-xifer tad-Delli u ta' Kamiża. Kien jidħol fuq il- ħarq inkiss inkiss u hemm kien isib xi fenek rieqed għall-frisk fil-ġnub tax-xquq. Ħafna drabi spara u l-fniek fi ħruq fil-viċin lanqas biss kienu jindunaw x'inhu ġej għalihom għax reqdin kienu u reqdin kienu jibqgħu. Saħansitra ġieli qabad sitta jew sebgħa għalkemm kien isir qisu skorfna fix-xemxi$ żmien li ma jerġax jiġi lura Min ser jagħmel ġranet l-irdum/ Il-ftit li baqa' jiftakru b'nostalġija żogħżithom, bi ljieli mqajmin jifirxu x-xibka u mbagħad x'ħin jisbaħ, iterrqu qalb dawk is-sisien bit-tama li l-klieb jaqilgħu xi fenek. Mhux ta' min jinsa l-kumpanija tal-ħbieb u dawk iż-żewġ fliexken inbidl Żmien li żgur ma jerġax jiġi lura, mhux biss minħabba li l-fniek naqsu imma wkoll għax illum, kull fejn tmur, taħbat man-nies. Dan biex ma nsemmux ir-restrizzjonijiet li sar hawn. Baqa' biss l-istejjer, il-memorji u r-ritratti li jfakkruna li dak iż-żmien sabiħ ma kienx ħolma sabiħa imma seħħ verament imma li, sfortunatament, għadda jiġri bħal ħolmal Dan l-artiklu qatt ma seta' jkun possibbli mingħajr l-għajnuna ta' dawn in-nies: Charlie Sciberras il-Basli, Peppi Sciberras il-Basli, Charlie Grech ta' Żamżam, Toni Sciberras in- Naqqu, Neville Grima tar-Ritz, Salvu Camilleri r-Roċċ, Grezzju Chetcuti ta' Ġamri l-Gabillott, David Vella tal-Barkun, Sammv Buttigieg iċ- Ċikkies, Charlie Gauci Kamiża, Ġamri Sciberras il-Blackie, Mari Cutajar ta' Kamiża, Salvu Caruana l-Messies, Ċikku Grima l-Bju, Ġamri Borg ta' Fellusu, Mario Deguara, Prof. Stanlev Fiorini u l-Arċipriet Fr Joe Caruana. Grazzi mill-qalb tal-għajnuna. ' Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. 2 Intervista ma' Charlie Grech ta' Żamżam. Fl-1929 Gio Maria Vella kien magħruf bħala l-Barchun filwaqt li fl-1922, Gio Maria Gauci kien magħruf bħala l-Lancia. Muscat Jimmv (2015) Il-Mellieħa — Lemħa lejn Ġrajjietha Printit Ltd pg. Ġamri Vella l-Barkun ħalla din id-dinja fil-11 ta' Frar 1970, fl-età ta' 82 sena. $ Intervista ma' Toni Sciberras in-Naqqu. € Irdum tal-Barkun qabel kien ta' Beċċuna. 7 Ċensu kien qalli fuq dan il-ftehim fil-librerija tal-Mellieħa. Ċensu Vella ħalla dan il-wied tad-dmugħ fid-29 ta' Ġunju 2016. 9 Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. U Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. 5 Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. 15 Intervista ma' Grezzju Chetcuti ta' Ġamri l-Gabillott. '6 Minkejja l-ħsara li kienu jagħmlu, xorta l-fniek kienu rispettati. Ma kienx isir sparar fuq żrameġ jew fiż-żmien li l-fenkiet ikunu qed ireddgħu. 1 Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. 1 Intervista ma' Salvu Camilleri tar-Roċċ. ' Intervista ma' Salvu Camilleri tar-Roċċ. 20 Intervista ma' Salvu Camilleri tar-Roċċ. 21 Aktarx ġejja mill-kelma Sqallija ''gurgu' li tfisser għadira tal-ilma. Grazzi lil Prof. Stanlev Fiorini li pprovdieli l-informazzjoni. Ara wkoll l-isem Grugruwa fl-artiklu Stejjer minn Irdum il- Qawwi f'Leħen l-Imperial 2017. 2 Qrib il-Girgru hemm il-Kejna, fejn il-maltemp idaħħal kull xorta ta' imbarazz. Ara wkoll l-Għar l-Abjad fl-artiklu il-Mellieħa Festa 2018 Stejjer minn Irdum il-Qawwi f'Leħen l-Imperial 2017 2: Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. 2 Intervista ma' Peppi Sciberras il-Basli. 3 Intervista ma' Grezzju Chetcuti ta' Ġamri l-Gabillott. 26 Interessanti li qrib din id-daħla hemm Ta' Bandla fejn l-Ingliżi kienu jżommu sitt dgħajjes u kellhom crane u workshop. Hemm ukoll it-Tiksira tan-Nassi u l-Blata tas- Sufri għax l-Għawdxin kienu jħallu s-sufri u n-nassi fuqhom. It-Trozz, minn informazzjoni li għaddieli ġentilment il- Prof. Stanlev Fiorini, hu terminu tal-baħħara li hu marbut mal-qlugħ ta' vapur. 21 Intervista ma' Grezzju Chetcuti ta' Ġamri l-Gabillott. 3 Id-dikkiena hija ġebla kwadra li dari kienu jpoġġu ħdejn il- bieb ta' barra biex ikunu jistgħu jpoġġu fuqha. Peress li blata ċatta maqtugħa mix-xifer qisha dikkiena, tiġi msejħa hekk. Grazzi lil Prof. Stanlev Fiorini li pprovdieli l-informazzjoni. 9 Intervista ma' Salvu Camilleri tar-Roċċ. 50 Intervista ma' Salvu Camilleri tar-Roċċ. 32 Intervista ma' Grezzju Chetcuti ta' Ġamri l-Gabillott. 3 Fl-1913, il-laqam kien jinkiteb Camisa. Illum is-'s' saret 'ż'. Muscat Jimmv (2015) Il- Mellieħa — Lemħa lejn Ġrajjietha Printit Ltd pg. 4 Fil-Mellieħa kellna ħafna kliem ġej mit-Taljan jew Sqalli. Eżempju ta' dan hija zappuna meta fil-bqija ta' Malta jużaw mgħażqa. Dan minħabba li fil-Mellieħa kienu jiġu bosta nies sinjuri għall-villeġjatura bħal Ġorg Zammit, Henrv Sant Cassia u s-Sur Joseph Flores li kienu jużaw ħafna kliem bil-lingwa Taljana. Il-Melleħin kienu jikkupjaw il-lingwa tagħhom. Informazzjoni mgħoddija lill-awtur mill-Arċipriet tal-Mellieħa Rev. Joe Caruana. 55 Intervista ma' Sammv Buttigieg taċ-Ċikkies. 56 F'din il-beachpost għamlu snin irabbu l-majjali wkoll. 57 Intervista ma' Sammv Buttigieg taċ-Ċikkies. 3 Il-kelma Mejda tinstab f'diversi lokalijiet f'Malta u tfisser pjanura fil-għoli. Grazzi lil Prof. Stanlev Fiorini li pprovdieli l-informazzjoni. 9 Intervista ma' Sammv Buttigieg taċ-Ċikkies. 40 Intervista ma' Sammv Buttigieg taċ-Ċikkies. 4l Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. 42 Hemm parti ta' Irdum magħrufa bħala Tal-Ħalfa minħabba din il-pjanta. $ Intervista ma' Sammv Buttigieg taċ-Ċikkies. $ Intervista ma' Charlie Sciberras il-Basli. 46 Intervista ma' Sammv Buttigieg taċ-Ċikkies. 9 Din qalhieli Charlie Cutajar l-Ispiket stess. Konna ħbieb kbar. Charlie ħalla dan il-wied tad-dmugħ fil-11 ta' Frar 2015. Inħarsu l-ambjent naturali ta' pajjiżna