SALVATORE CASTALDI U L-MALTI Studju ta' Ġ. Fil-ġrajja tal-kitba bil-Malti tul is-sekli 19 u 20 niltaqgħu ma' xi ismijiet ta' nies li, kieku ma kenitx il-kustjoni politika tal-lingwa, għan- dhom mnejn kienu jirnexxu ħafna fil-qasam tal-Malti. Wieħed minn dawn il-letterati li f'żgħożitu tħajjar jikteb bil-Malti kien Savatore Cas- taldi (1857-1904), li ħin bla waqt sab ruħu miġbud fil-belliegħa tal- politika, fejn kien minn ta' quddiem nett fit-taqbida u sar l-id il-leminija ta' Fortunato Mizzi, li baqa' jgħożżu ta' ħabib mill-kbar ukoll wara li Castaldi ħalla l-ħajja pubblika fl-1895 biex jieħu n-nomina ta' Professur tal-Liġi fl-Universita' sa ma miet fil-11 ta' Marzu, 1904, Imwieled fl-Isla fl-1857, Castaldi beda l-ħidma tiegħu letterarja u ġurnalistika fl-1882-84 li kienu tlieta mill-eqqel snin fil-ġlieda politika ta' dawn il-gżejjer. Kiteb versi u proża bit-Taljan fil-ġurnali magħrufa ta' dak iż-żmien — f'Il Diritto di Malta, li tiegħu kien Direttur fl-1883, fn- Crepuscoli (1886-88), fil-Malta, li bdiet toħroġ fl-1883 u fir-Risorgimen- to, li kien beda joħroġ fl-1876. Il-poeżijiet tiegħu nġabru wara mewtu minn C. Micallef Decaro fl-1904 bl-isem ta' Versi ed Epigrafi. Dwar il-mertu letterarju tal-kitba tiegħu bit-Taljan nisiltu din il- biċċa mid-diskors li niseġ b'tifħir tieghu. l-Professur L.A. Randon fiċ- Ċirkolu ''La Giovine Malta'' nhar it-Tlieta, 29 ta' Marzu, 1904: '… ma esaminando con quanta e quale facilità e felicità ed eleganza egli abbia trattato le forme letterarie piu' varie e complesse, dalle ballate alle odi Imma hawnhekk irridu naraw x'sehem kellu, imqar żgħir, fiċ-ċaq- liqa li bdiet tinħass b'riżq il-kitba bil-Malti f'dawk iż-żmenijiet. L-ewwel ħidma tiegħu tmur lura sa l-1879 meta kien għad kellu biss tnejn u għoxrin sena, u kienet tnisslet mill-ħbiberija tiegħu ma' tnejn minn nies Qriema li, f'qisien differenti, it-tnejn għamlu ġieh lill-Kitba Maltija. Dawn kienu Ġużċ Muscat Azzopardi li kien direttur tan-Naħla Maltija (1877-1879) u Anton Muscat Fenech, direttur tal-Ħabbar Malti, minn Settembru, 1879 sa tmiem l-ewwel żmien tiegħu fl-1881. 71 tan-Naħla Maltija li jġib id-data 9 ta' April, 1879 Cas- taidi kien ħareġ dawn il-Kelmtejn għal Qabel, taħt ir-ras Id-Dritti u l- Obbligi tal-Poplu:' 'Qaluh f'kull żmien bosta għorrief illi l-akbar disgrazzja li jista' jkollu poplu hi dik li ma jkunx jaf liema huma d-dritti u l-obbligi tie- Ara l-gazzetta Malta tal-3: ta' Marzu, 1904. Wara ħafna snin, Ran- ċon kien żied ma' dan id-diskors u kabbru fi studju mirqum li deher fil-Maita f'bosta ħarġiet tul ix-xahar ta' Marzu, 1927 taħt l-isem Nazionalisti Scompar- si: Salvatore Castaldi. 6 IL-MALTI għu. Jiena li kont inħoss għasta ta' qalb kull meta kont niftakar kemm hu lura f'dil-ħaġa l-poplu tagħna — għamilt elf darba l-ħsieb li nikteb xi tagħlim ħafif ħafif biex kulħadd jifhmu; imma dal-ħsieb ma għaddiex 'il quddiem, billi ma kellniex ġurnali miktubin bil-Malti. 'Issa li d-Direttur tan-Naħla Maltija, ħabib tiegħi tal-qalb, offrieli dal-folju, irrid nagħmel dak li ili tant nixtieq għaliex naf li billi n-Naħla tmur f'idejn nies li ma jifhmux ħlief il-Malti, ma nistax insib okkażjoni . aħjar minn din. , Min jistenna li għandu jaqra xi ħwejjeġ ġodod, jitqarraq bil-bosta: jiena nfittex biss li l-aħjar għorrief ħallewlna fuq id-Dritti u l-Obbligi tal-poplu. L-imħabba li nħoss għan-nies ta' pajjiżi, u l-aktar għal dawk illi. billi ma jafux jaqraw it-Taljan jew l-Ingliż, ma jagħarfux id- drittijiet kbar u għeżież tagħhom — ġegħlitni naqbad dan ix-xogħol; u jiena nkun bil-wisq ixxurtjat jekk jagħti xi dawl lil-min jaqrah. L-akbar xewqa li jien għandi — bħalma naf żgur li għandhom il-galantomi kollha — hi li nara dejjem jikber il-progress u d-dawl f'dil-għażiża art tagħna, li għandna nħobbu fuq il-ħwejjeġ kollha tad- dinja. ' Biex nagħtu ħjiel ta' l-istil u s-sustanza tal-kitba tiegħu nisiltu l- bidu ta' l-ewwel biċċa, maħruġa fin-Nru. 72 tad-19 ta' April, 1879:7 'Hi ħaġa li jafha kulħadd, u kulħadd jista' jagħti xhieda: tagħha għaliex iħossha ġo fih stess, illi l-bniedem ma hux magħmul biex igħix għalih waħdu, imma jfittex dejjem li jissieħeb ma' ħaddieħor; biex hekk ikun jista' jilħaq mal-bżonnijiet ta' kull xorta li għandu. Mur fil-pajjiżi l-aktar 'il quddiem fil-għerf: idħol ġo. l-artijiet tas-salvaġġi; għandek issib miġimgħat ta' nies miġburin flimkien. Uħud minnhom: joqogħdu fi bliet sbieħ u kbar; oħrajn jiġġerrew fid-deżerti imma kollha jfittxu li jiltaqgħu; u hekk jistgħu jgħixu u jgħaddu 'l quddiem. Miġimgħa ta' nies uniti flimkien, li jħabirku għall-ġid tagħhom u jaħdmu biex iżidu l-mezzi li jistgħu jkunu żguri u feliċi, tinsieh Seċ- jetà… Milli jidher, il-ħtieġa ta 'tagħlim ċiviku ta' din ix-xorta kienet di- ġa bdiet tinħass disgħin sena 'ilu, kif tixhed din l-ittra li dehret fl-is- tess ħarġa tan-Naħla Maltija, miktuba minn Enrico Zammit. (1857- 1906), li huwa wkoll kien għamel isem fil-qasam ġurnalistiku politiku. SALVATORE CASTALDI U L-MALTI 7 Mill-Isla, 12 t'April, 1879 Sur Direttur tan-'Naħla'', Qrajt bi pjaċir kbir fl-aħħar ''Naħla' li s-Sur Salvu Castaldi — wie- ħed mill-egħżeż ħbieb tiegħi — sejjer jippublika xi tagħlim fuq id- dritti u d-doveri tal-poplu. Dan il-ħsieb huwa qaddis: ħallini nsejjaħlu hekk. Għaliex il-poplu baxx tagħha — miskinf — jinsab kważi għal kollox fil-għama fuq ċerti ħwejjeġ, li, kieku kien jafhom — ċert —' ma konniex forsi nibqgħu mjassrin taħt il-madmad aħrax tad-dispo- tiżmu. Is-Sur Castaldi, b'dak li sejjer jikteb fil-folju tiegħek, sejjer ikom- pli ħsieb li jien kelli minn żmien twil. Bi prova ta' dan li qiegħed ingħidlek,. ġimgħa oħra, għax did-darba ma nistax, għandi x'nagħmel ferm — nibagħtlek maqlub b'ilsienna Malti — artikolu l jien kont ġibt fin-numru 1882 tal-ġurnal ''Oggi' imsejjaħ Un libro necessario Ktieb li hemm Bżonn. F'dan l-artikolu, wara li tħaddidt fuq kemm huwa meħtieġ li l-poplu tagħna jkun jaf dak li hemm bżonn bħala ċit- tadin u bħala sudditu, spiċċajt hekk: ''Daqsxejn ta' ktieb bit-Taljan u bil-Malti miktub bi stil ċar, qasir, sempliċi; id dritti u d-doveri tal- poplu biex iservi għall-iskejjel, u għan-nies baxxi jmissu jkun mill- aktar fis miġbur u stampat minn min tassew irid li l-pajjiż fejn twie- led igħaddi 'l quddiem. Saħħa. Kompli iswa lil pajjiżna bin-Naħla — tinsinix — u emminni —. Ħabib ta' Dejjem. Naqilbu issa minn Naħla Maltija għall-Ħabbar Malti. Fuq talba ta' Anton Muscat Fenech, Castaldi kiteb poeżija b'versi maħlula, min- għajr rima, li hija fost ta' l-ewwel li għandna minsuġin hekk fil-Malti. Fit-28 ta' Ottubru, 1879 kitiblu din l-ittra lil Muscat Fenech: Ġranet ilu wegħidtek li niktiblek xi ħaġa għall-Ħabbar: ara kif ma nqastx minn kelmti. F'dil-poeżija fittixt li ndaħħal il-versi min- għajr taqbil, ta' l-istess qies tat-Taljan, ħaġa li s'issa — sa fejn naf jien — għadu ma ippruvaha ħadd: jekk irnexxietx jew le' min jaqraha għandu jaqta' l-kundanna. Ma jidhirlikx li Hum il-ġurnata jmissna — fil-kitba Maltija — nibdew nersqu lejn il-qisiet kollha sbieħ u ġodod tal-poeżija Taljana' Forsi — u nixtiequ b'qalbi kollha — ħadd-- Biex ngħidu s-sewwa, dan l-artikolu ta' Zammit kien deher fin-Nru. 189 u mhux 188 ta' V'Oggi. 8 IL-MALTI ieħor jitħajjar, u jagħmel aħjar milli stajt nagħmel jien. Kultant — jekk il-prova tal-lum tingħoġob — nibgħatlek xi ħwej- jeġ oħra anqas ħżiena minn din t'issa. Ftakar spiss fil-ħabib tiegħek Flimkien ma' din l-ittra, fil-Ħabbar Malti tal-31 t'Ottubru, 1879 bdiet tidher il-poeżija, jisimha Ċelestina, li ssuktat tidher fil-ħarġa tas- 6 ta' Frar, 1880. Inġibu l-poeżija sħiħa billi s'issa aktarx li baqgħet minsija fil-paġni tal-ġurnal li semmejna:— ĊELESTINA Ħaġa tal-biki ser ingħid: għaddew Tant snin s'issa minn fuqha; u bħallikieku Saret il-lbieraħl Qalbi nħoss titgħaffeġ, U d-dmugħ jaqbiżli minn għajnejja dejjem Meta niftakar fiha. Ċelestina. X'għaddiet f'daqqa bħal ħolm minn quddiemi, il-ħsieb, il-għaxqa. tat-tfulija tiegħil Kellha sbatax-il sena: il-ħarsa tagħha Ħaġa mhix .ta' did-dinja; u kienet tiddi Is-sbuħija f'għajnejha daħkanin, U tgħaġġeb lil kulħadd. Jien kont naraha Kuljum — għal filgħaxija — fit-triq imfewħa Bil-fjuri ġodod tar-rebbiegħa, miexja Kollha ferħana, tħares lejn is-sema Safi safi, bla sħaba, u dak is-sema Ma kienx isbaħ minn wiċċha: mhux għalxejn Semmewha Ċelestinal U kull mnejn tgħaddi Tikser b'leħenha l-ħemda tal-kampanja B'dak leħenha tal-Ġenna. Ma nistax Ngħid ġewwa qalbi x'kont inħoss. Nitriegħed, Nisfar kont x'ħin nilmaħha; fuq is-siġar Nitfa' għajnejja, fuq xi dar fil-bogħod, Fuq il-baħar — 'il hinn — li bilkemm jidher; U niġri b'moħħi f'dinja ġdida. u nara — SALVATORE CASTALDI U L-MALTI Biss lilha — biss — ħosbiena u daħkanija; O, min jarġa' jagħtini l-ħsebijiet Il-ħolm tat-tnax-il senal : Kienet lejla Bi ġmielha ssaħħrek, hienja: kollox tara Jifraħ bil-ħajja ġdida li titnissel Ma' l-ewwel fewġ ta' Mejju — Ċelestina, Ix-xemx qiegħda tistaħba wara l-għolja U titfa' mejta mejta l-aħħar dija. Fuq dan is-skiet: għala m'inix narak2 Għaliex għadni ma smajtx il-leħen tiegħek, L'jikser hekk ħelu l-ħimda tal-kampanja, Il-leħen t'għek tal-Ġennaż. Ftit il-ftit Ix-xemx għabet għal kollox; u ħassejtni Aktar qalbi tingħasar. L-aħħar raġġ Kien donnu jfittex, huwa u ser jintefa' Il-wiċċ daħkan ta' Ċelestina, daqsu Nadifa u ħelwa. Dak il-ħin id-dinja Stħajjiltha saret bħal deżert għalija. Bid-dmugħ niftakar f'dawk il-ġranet. Kollox Inbidel f'mument wieħed. X'ħin kien jidlam Kull werqa li tiċċaqlaq fil-qarib 'Mħarrka qalqajl mir-riħ ta' filgħaxija, Kull ħiss madwari li kont nisma', f'daqqa Inqum bir-rogħda — ''Ċelestina'' — u meta Narani mqarraq, nibqa' bħal mibluh Bid-demgħa fuq għajnejja u l-vojt ġewwa qalbi. B'dal-mod it-tama li kien għad fadalli Inqerdet mar-rebbiegħa. Mnikket waħdi Tbegħidt mill-pajjiż tiegħi, li għalija Kien tilef ġmielu koll' għax Ċelestina Biss kienet dik li ssebbħu u tagħmlu Ġenna. Tbegħidt: Fittixt li ninsa, qalb nies ġodod.— Fost il-ħsejjes tal-bliet, ġo moħħi Il-ħsieb, f'għajnejja l-ħarsa tagħha kelli. IL-MALTI Għaddew tliet snin: ma ngħidx fihom x'sofrejt Għax l-ebda Isien ma jasal. Fl-aħħarnett Miġbud mit-tama li twelditli f'qalbi. Irġajt għall-pajjiż tiegħi. Kien Novembru: Is-sema mgħotti, l-arja kiesħa; ħimda U swied il-qalb. Irfajt għajnejja: 'l bogħod Rajt fuq ir-rdum bħal ħaġa bajda: rsaqt Mara — xuxitha mtajjra fuq spallejha — B'ħarsa ċassa U miblugħa kienet tħares, Tħares u tidħak lejn l-abiss li kellha Madwarha, taħt riġlejha: l-ħarsa, d-daħka Ta' min mhux f'sessih iżjed. Minn kull naħa Nies imbikkija — qalb ix-xewk u l-ħaġar Resqin, iħarsu, jfittxu. Bit-tbatija Mort 'il quddiem, 'il quddiem iżjed … — Ol ċelestinal Ċelestinal — Iddallam Kollox quddiemit Ma nafx x'għedt, xi ħsibt. X'ħassejt dak il-mument. Dik l-art misħuta Ħallejt għal dejjem; u ġo maħħi kelli Thewdin bħal ta' marid Imma l-ħsieb tagħha Ma ħallinix minuta. Dik il-ħarsa Għadha quddiem għajnejja: sal-lum għadni Jaqbiżli d-dmugħ meta niftakar fihal Għall-ittra li magħha Castaldi kien bagħat għall-istampa l-poeżija tiegħu Ċelestina wieġeb minnufih Ġuże' Muscat Azzopardi b'ittra oħra ta' apprezzament, miktuba fil-5 ta' Novembru, 1879 li. dehret fil-Ħab- bar Malti tat-30 tax-xahar. L-ittra kienet tgħid hekk: Ħabib Għażiż Tiegħi, Qatt rajt ħafna xrar imgħotti bir-rmiedż Taħsbu mitfi. Iżda, malli tqanqlu ftit, jarġa' jsir ħuġġieġa. Hekk għandek tqisha mħabbti għall- Isien Malti. Għalkemm tidher mitfija min-nuqqas tal-qalb li ftit issib min jagħmlilha, tarġa' tikbes mill-ġdid, kif xi ħadd iqanqalha. Din id- SALVATORE CASTALDI U L-MALTI MA il darba, qanqalhieli l-ħabib tiegħek u tiegħi Salvu Castaldi. Tassew immela — kif kien igħid l-imħassar Dun Dovik3 — li l- ħila f'ilsna barranin tnissel ġibda għal Lsiennal Is-Sur Castaldi, wieħed mill-aħjar fil-Latin u fit-Taljan, beda juri ħiltu fil-Malti wkoll. Nifraħ — nitgħaxxaq mill-qiegħ ta' qalbi — meta nara żgħażagħ bħas-sur Cas- .taldi li ma jistmerrux jiktbu bil-Malti, fil-waqt li oħrajn (ta' l-ebda ħi- lal) jistħu jitkellmuh biss. Ilha toqrosni din il-bi Ili żmien nistħarreġ tajjeb min huma dawk li jmaqdruh. Iżda f'ħajjet Alla l-imbierek, sibt dejjem li għalih jinġibdu ż-żgħażagħ tal-ħila (u fosthom nieħu s-Sur Castaldi u lilek), kif ukoll qatt ma rnexxieli nsib wieħed li jiswa xi ħaġa qalb dawk: li dlonk imaqdruh. Għall-mistoqsija li għamillek is-Sur Castaldi — jekk jidhirlekx li ilum il-ġurnata jmissna nibdew nersqu lejn il-qisijiet tal-poeżija Taljana — inwieġeb jien għalik. Jiena tal-fehma tiegħu. U kieku kien. laħaq ħareġ il-ktieb (żgħir u dgħajjef) tat-taqbil tiegħis, kien jara kemm ili li tgħabbejt b'dan il-ħsieb. Għalkemm ma jilħqux mal-ħila li wera hu fiċ-Ċelestina, kien isib qisijiet ta' ħames saqajn, ta' sitta, ta' seb- għa, ta' tmienja, ta' għaxra, ta' ħdax: kien jixgħel fuq xi strofa fuq tat- Tasso, f'xi canzone fuq tal-Petrarca, f'xi terzina jew sestina fuq tad- Dante u tal-Giusti, Tassew li ma kienx jaqra ħwejjeġ tajba; iżda kien jintebaħ li hawn min jixtieq jaqbad dik it-trieq. Għedt dan kollu biex nuri lill-ħabib tagħna Castaldi li mhux waħdu fil-fehma tieghu — u li kont nagħmel daqsu li kont naf dagsu. Iċ-Ċelestina ma tistax tkun isbaħ, jiena jidhirli hekk — u ħadd ma jista' jidhirlu xort'oħra. Is-Sur Castaldi wera fiha kemm jiswa l-Lsien tagħna, f'idejn min jaf jaħdmu. Dun Dovik kien Dun Ludovico Mifsud Tommasi li, miet fil-għomor ta'- 84 sena fit-22 ta' Ottubru, 1879. (Ara Il-Ħabbar Malti, Nru. 66,:tal-31 ta' Ottubru, 1879). Flok il-kelma imħassar, minn ħasra, li dak iż-żmien kienet tintuża minn bosta kittieba, illum aktarx ngħidu u niktbu l-mibki. Ma nafux sew għal liema ktieb qed igħid G.M.A. L-ewwel versi tis għu stampati fi xtieb huma, l-Ħamsin Poesija bil-Malti, miġburin u maħruġin mill-editur Alessandro A. fFrrrugia fl-1890. Dan l-editur igħid li sa dak iż- żmien G.M.A qatt ma tied jiġbor il-versi tiegħu, ''għax qal li l-poeżiji tiegħu, sewwa bit-Taljan u sewwa bil-Malti, ma ħaqqhomx jerġgħu jaraw 'id-dawl -— anzi ianqas kien ħaqqhom jirawh l-ewwel darba''. Għalhekk aktarx li dak il- ktieb tat-Taqbil baqa' ma ħareġ qatt. Madankollu, aktarx li dal-ktieb kien tassew lest u kollox għall-istampa għ'x fil-lista X'Kiteb Ġuże' Muscat Azzo- pardi li tinqara fl-aħħar tat-tieni ħarġa ta' Nazju Ellul 19047) insibu, taħt is-sena 1876 Ġabra ta' Poeżiji bit-Taljan u bil-Malti. 12: 7 IL-MALTI Għerf, ħila, xeħta, sengħa, il-ħabib tagħna għandu kollox. jekk tneħħi xi erba' kelmiet li mhumiex miktuba bir-reqqa ma ssib xi tnaq- qaslu xejn. Tarġa', dawn l-erba' kelmiet jien inqishom bħal nitfa ta' sħaba żgħira li tgħajjar għal ftit id-dija kbira tax-xemx, u dlonk tarġa' tgħib mitfija mill-qawwa tagħha. Bħala xhieda ta' dak li għedt fuc, nagħlaqlek erba' ħmerijiet$ minn tiegħi f'din l-ittra. Għoddni Dejjem, bħal minn issa lura, Il-Ħabib Tiegħek. Il-versi l-oħra li sibna bil-Malti huma qlib mit-Taljan li Castaldi bagħat lil Muscat Fenech għall-Ħabbar. Magħhom kitiblu ittra bid-data tad-19 ta' jannar, 1882 li dehret, flimkien mal-versi, fil-ħarġa tal-Ħab- bar Malti tas-6 ta' Frar, 1882. Inġibu l-biċċa mill-ittra li għandha x'taq- sam: libieraħ filgħaxija kont qiegħed naqra li Stecchetti (ma nafx jekk smajtx bih); u fettilli nġib fil-Malti waħda mill-isbaħ poeżiji tiegħu. Hija dejjem ħaġa tqila, bħal ma taf int, iġġib minn xi Isien għal ieħor it-taqbil ta' l-awturi kbar: wisq iżjed meta wieħed ifittex — bħalma għamilt jien — iżomm l-istess qies u l-istess numru ta' versi. Għalhekk ma nistagħġeb xejn jekk, malli taqra x-xogħol tiegħi — tibda tidħak, għax jien stess nistqarr li hija ħaġa bla togħma għal kol- lox. Imma ladarba għamiltha, ridt nibgħathielek. Jekk jidhirlek li ġġib- ha fil-Ħabbar ġibha: inkella agħmel int, qattagħha jew aħraqha. Jien ma jimpurtani xejn iżjed minnha…. Saħħa Il-Ħabib Tiegħek, Dr. Salvatore Castaldi. Il-kelmiet imsemmija minn G.M.A. kuma: inqastx, jidhirlekx, mh'x, id-dinja, smajtx, li Castaldi kiteb inkase', jidirliesc, mix, id-dinia smaie'. Il-Poeżija Il-Lsien Malti, li ġġib id-data 22 ta' Ġunju, 1879 u li deh ret flimkien ma' l-ittra fl-istess ħarġa tal-Ħabbar Malti, SALVATORE CASTALDI U L-MALTI 13 Is-sunett miġjub bil-Malti kien dan: TIFKIRA (mit-Taljan ta' L. Stecchetti) X'ħin tilmaħ it-triqat fil-Karnival, Tifla ta' qalbi, bl-akbar ferħ mimlija, Iftakar f'min hu jmut bħal annimal — Minn kulħadd minsi — ġewwa l-Furmarija. X'ħin tkun dieħla ġol-kmamar kollha dwal, Biex tgħaddi l-lejl fiż-żfin u fit-tgawdija, Ħares, ħares mit-taraġ lejn tant tfal Nofshom mejta bil-ġuħ u bit-tbatija, X'ħin tleqq fil-għajnejn tiegħek daħqanin Il-berqa ta' l-imħabba, aħseb xi ftit Li m'hemmx fid-dinja mħabba għall-imsejknin. X'ħin tkun tiżżejjen, la tkeċċix il-ħsieb, L'jekk tnaqqas ħaġa, il-ħajja tista' żżid Lil min qiegħed jitterter wara l-bieb. L-Isla, fit-18 ta' Jannar, 1882. Ma' tul is-sena 1880 Castaldi għamel tliet stqarrijiet li, għalkemm juru li qalbu ma kenitx taħarqu żejjed għall-Malti, huma fl-istess ħin xhieda li kien jaqbel li l-Malti jeħtieġ ikun studjat xjentifikament, li mhux sewwa tmaqdar ilsien art twelidek, u li xejn daqs il-Malti ma jiswa biex jixtered it-tagħlim fost il-poplu. F'egħluq is-sentejn li kienu ilu joħroġ il-Ħabbar Malti, Castaldi bagħat din l-ittra til Muscat Fenech, fi tidher fil-Għadd 82 tal-15 ta' Ġunju, 1880: Ħabib ta' Qalbi, Il-folju tiegħek — kif għedtli l-aħħar darba li ltqajna — b'dil-ħarġa jagħlaq sentejn li-ilu jinkiteb: jien nifraħlek mill-qiegħ ta' qalbi, għa- liex ftit wisq huma l-folji, miktubin fil-Isien tagħna, li għaxu daqshekk u fuq kollox għaliex dana hu sinjal ċar li qiegħda bil-ftit il-ftit titrabba fin-nies ta' pajjiżna l-imħabba għall-qari u għat-tagħlim. Ma jidhirlix li 14 (77 AL-MALTI għandi bżonn inqawwilek qalbek biex tissokta bl-istess ħrara fil-kitba tal-Ħabbar, li hu l-għaxqa ta' tant nies, għax meta naħseb li n-numru ta' l-imsieħba jiżdied kuljum, u li hu moqri u mfittex kull fejn jinsab min jitkellem bil-Malti, dan hu biżżejjed biex wieħed jara kif int taħ- dem u titħabat biex dejjem: iġġibu. aktar 'il quddiem. ibqa' uri lill- poplu min huma dawk li jridu tassew il-ġid tiegħu, u dawk li kieku jixtiequ jżommuh għal dejjem fil-għama; qis illi kulħadd jagħraf sew- wa liema huma d-drittijiet tiegħu, u kif għandu jitlobhom u jaqlagħ- hem. Nissel kemm. tista' l-imħabba lejn. din l-art, lejn in-nies li bil- għerf tagħhom kattrulha ġiehha, jew xarrbuha b'demmhom, biex je- ħilsuha minn elf għadu; f'kelma waħda, fittex illi aħna nkunu nafu min aħna u x'konna, u liema huma l-ħwejjeġ li għandna nħobbu, nix- tiequ, naħirbu. Hekk il-Ħabbar fi żmien qasir iżjed u iżjed jixtered fil-bliet, fil- kampanja, fid-djar . tas-sinjuri u fil-għorof tal-bdiewa; u jirnexxielna nkattru d-dawl u l-progress ma' kullimkien. Dina hija l-aqwa xewqa tiegħi u l-ħsieb ta' ħaiti kollha. Nifraħlek mill-ġdid. Nitma li l-fehmiet ;- tagħna jaqblu. Għoddni: dejjem, kif jien tassew, Ħabib tiegħek tal-qalb, Salv. L-Isla, 10 ta' Ġunju, 1880. Din l-ittra li ġejja kienet mibgħuta lil Muscat Fenech wara li dan kien għamel sejħa biex isir ftehim bejn il-kittieba ħalli jkun hemm orto- grafija waħda għall-Malti. Dehret. fil-Għadd 87 tas-7 ta' Settembru, 1880: Ħabib Għażiż, i Ma nistax infissirlek il-gost kbir li ħadt meta qrajt, f'waħda mill- aħħar ħarġiet. tal-Ħabbar tiegħek — l-erba' kelmiet sbieħ tassew, fejn stedint lil dawk kollha li jafu u jgħożżu 'l-Lsien tagħna, biex jiltaqgħu flimkien u jiftiehmu darba għal dejjem kif għandhom jiktbuh ilkoll xor- ta waħda; iżda mhux anqas kbir kien il-għaġeb tiegħi xħin — fost l- ismijiet ta' dawk (u mhumiex f'ħajjet Alla ftit) li qegħdin juru l-ħila tagħhom fil-kitba tal-Malti — sibt miġjub ismi wkoll. Jiena sa mill-ewwel żgħurijà tiegħi — bħal ma tista' tixhdu int u SALVATORE CASTALDI U L-MALTI 15 kemm oħrajn, f'dawk l-isbaħ snin ta' ħajti, kienu miegħi fl-iskejjel — ma kelli qatt ħsieb u xewqa oħrajn ħlief li nitgħallem sewwa t-Taljan, l- oħla fost l-ilsna kollha tad-dinja; u jekk darba jew tnejn fettilli nħar- bex xi ħaġa bil-Malti, ħarġet tant fqajra u bla sura li għadni. sal-lum nistħi minni stess kull meta niftakar. Għalhekk il-għaġeb tiegħi: u minn dak inhar miniex ħlief naħseb kif stajt niġik f'moħħok inti u tikteb dik l-istedina. Jekk ma għamiltux biex turini li għadu ma ħariġx minn rasek iż-żmien mixtieq ta' tfulitna, u biex aktar u aktar tħajjarni nħobb ilsien missirijietna, imżeblaħ u minn x'uħud li bdew ilbieraħ ilaqilqu kelm- tejn ħażin ħażin bl-Ingliż jew bit-Taljan. Jekk il-ħeġġa li nħoss ġo fija biex nara l-Malti magħruf u mfittex mill-poplu tagħna, u mqatta' sa fl-aħħar iċ-ċpar ta' l-injoranza li qie- għed idallamna u li mħabba fih ikollna nħammru wiċċna meta nitqasu ma' nies ta' pajjiżi oħrajn, jekk dil-ħeġġa biss hija biżżejjed biex tpatti għall-ħila li tonqosni għalkollox, jiena nilqa' b'qalbi kollha l-istedina li għoġbok tagħmilli u nqis ruħi bil-bosta xxurtjat, kemm-il darba l- ħrara u l-kliem tiegħi — għax ħaġ'oħra ma nistax — iqanqlu lil min, bil-għerf tiegħu, jista' jkun ta' dawl u għajnuna kbira fix-xogħol li jrid isir sa jifforma ruħu Alfabet Malti, miktub u miftiehem xorta waħda minn kulħadd. Għaliex hemm bżonn li aħna nsammru tajjeb f'moħħna l-kliem — nieżel mis-sema — li inti kont għedt fil-Ħabbar: li sa kemm kulħadd jibqa' jikteb kif idoqqlu, ma għandniex għax nittamaw li Lsienna jgħaddi pass wieħed biss 'il quddiem. Narġa' nifraħlek mill-qiegħ ta' qalbi għal dal-ħsieb sabiħ li ġiek, u niżgurak illi — fost in-ngħas ikreħ li hawn madwarna — mhux ftit huma dawk li jibqgħu jafuhulek għal dejjem it-taħbit u x-xogħol tie- għek biex tagħmel ġid lil din l-art maħbuba u xxerred it-tagħlim u d- dawl fost kull min jitħaddet il-Malti. Jien, min-naħa tiegħi, il-ftit li nista' qatt niswa nagħtih kollu, oq- għod żgur, biex nara jirnexxi l-ħsebijiet ta' ħajti. Taqta' xejn qalbek: il-Maltin kollha, li dan l-isem jistħoqqilhom tassew, huma miegħek. Issokta ġibni tajjeb, Tiegħek kollni kemm jien, Salv. L-Isla, 5 ta' Settembru, 1880. 16 ' 'IL-MALTI Ftit ġimgħat qabel ma nkitbet din l-ittra Annibale Preca kien ħareġ ix-xogħol tiegħu Saggio intorno alla lingua maltese: come affine alf'ebraico. Dan il-ktieb kien qala' ħafna kommenti favur tiegħu tista' tgħid fil-gażżetti kollha u qanqal ukoll xi nies biex jiktbu lil Preca u jifirħulu. Wieħed minn dawn kien Castaldi li kitiblu hekk nhar il-25 ta' Awwissu, 1880: ; B'danakollu, l-interess ta' Castaldi ma kienx imxaqleb lejn il-filo- loġija u l-ilsna Semin. Iktar kien siewi, għall-ħsieb ta' moħħu, li wieħed ixebbah jew iqarreb ir-rabtiet tal-ħsieb bejn poplu u ieħor kif imfissra bil-kelma u bl-idjoma ta' kuljum milli jitkixxef in-nisel tal-kliem Malti. U b'dan il-għan inxeħet għal biċċa xogħol iebsa li fl-aħħar wasslet għall-ħruġ ta' ktieb Maltesismi e frasi toscane fl-1883. Biex jiġbor il- materjal għal dan it-tixbih ħtieġlu jisfolja bosta xogħlijiet lessikali jew letterarji bit-Taljan — fosthom dizzjunarji ta' Fanfani, kitba letterarja ta' awturi bħal Dante, Manzoni u Giusti, kif ukoll. testi ta' ħrejjef popolari miġburin minn Nicolà Tommaseo U l-proverbji maħruġin minn Giusti. Ir-riżultat kien damma ta' 453 b'kollox bejn kliem u għi- dut Malti, mogħtijin bit-tifsir: wara kull kelma jew frażi, imbagħad l- SALVATORE CASTALDI U L-MALTI 17 espressjoni Taljana li taqbel magħha u eżempju wieħed jew iżjed me- ħud mill-kotba Taljani li kien qalleb, bir-riferenzi meħtieġa. L-istess kelma ġie li tidher imniżżla iżjed minn darba, skond kemm tingħata tifsir differenti fit-taħdit. Kollox ma' kollox, huwa xogħol. ta' rin joqgħod fuqu, midmum bi kriterji ta' dixxiplina, u għandu. l-post tie- għu fl-iżvilupp. tal-lingwistika Maltija. Meta ħareġ dan il-ktieb il-qiegħa politika kienet saħnet sewwa f' Malta, l-iktar minħabba l-kwistjoni tal-lingwa li kienet xegħlet wara l- ħruġ tar-Rapport ta' Keenan fl-1879 u r-riformi fit-tagħlim ta' l-ilsna' li bdew isiru ftit wara. Kien hemm min inqeda bil-ktieb ta' Castaldi biex joħnoq kull ċaqliqa li'jibda jkun imgħallem il-Malti, u huwa nnif- su, mill-1883 'il quddiem' ma jidherx li kiteb xi ħaġ'oħra bil-Malti, Baqa' jieħu sehem qawwi fil-ġurnaliżmu politiku favur. it-Taljan u. bejn jikteb xi. versi jew proża bit-TaljanS. B'danakollu, jista'jkun li kiteb xi versi li baqgħu mhux stampati. F'Il-Gazzetta Maltija tad-7 ta' Diċembru, 1899 Ġuże' Muscat Azzopardi jsemmi li Castaldi kien wegħdu li jsiblu 'Kuruna ta' Erbatax-il Sunett, ilha miktuba kemm-il sena'u u fl-10 ta' Frar, 1900 isemmi sunett ieħor ''miktub għal tappos- Iżda dawn is-sunetti baqgħu ma dehrux għax milli jidher Castaldi ma na bagħthomx lil Muscat Azzopardi Urejna qabel li Castaldi kien ftit u xejn imħasseb billi ra li ''ilsien missirijietna (huwa) mżeblaħ, u minn x'uħud, li bdew ilbieraħ ilaqilqu kelmtejn ħażin ħażin bl-Ingliż jew bit-Taljan'. Tista' tgħid li dan l- Il-Prof. TAġl IL-MALTI Quddiemu ra bidla kbira ġejja li għad iġġorr magħha. l-iktar ħaġa li kellu għażiża: għax mhux biss il-Malti kien imżeblaħ, imma t-Taljan kien sejjer lura u m'għadux jingħoġob, waqt: li l-Ingliż beda jdoqq ħelu f'widnejn bosta Maltin u qed jeħodlu postu. Bil-Maltesismi e frasi toscane bħal donnu jrid ifis- ser li, jekk jiġri hekk, ma tkunx ħaġa sewwa, għax min-natura l-ħsieb Malti jaqbel u jixxiebah mal-ħsieb Taljan, kif: ried juri sewwa fil-ktieb tiegħu. Hekk, għall-inqas fil-fehma tagħna. jiftiehmu l-versi xein ċari li bihom huwa ressaq il-ktieb quddiem il-qarrejja f'Lulju tal-1883.