il-Ħadd, 12 ta' Frar, 2017 PA U il-Mument 33 Albert Camus: Il-kultura indiġena… il-kultura ġdida Mediterranja'a) Minn Toni Aquilina lil Oliver Friggieri, sinon- imu għaliha mal-kultura Mediterranja fil-linja ta' ħsieb ta' Albert Camus li dwaru u xogħlijiet u tant nieħdu gost niddiskutu Il-linji prinċipali tat-taħdita f'nhar il- ftuħ uffiċjali ta' Dar il-Kultura' fit-8 ta' Frar 1937. I.— Dar il-Kultura, li qed titressaq quddiemkom illum, għandha l-għan li sservi kultura Mediterranja. Fidila għall-prinċipji ġenerali li jikkonċernaw id-Djar ta' dan it-tip, hija trid tagħti kontribut biex tinħoloq, f'qafas reġjon- ali, kultura li l-eżistenza u l-kobor tagħha m'għadx hemm ħtieġa li jin- twerew. F'dan ir-rigward, forsi hemm ħaġa sorprendenti għall-fatt li intel- lettwali tax-xellug jaslu biex iqiegħdu lilhom infushom għas-servizz ta' kul- tura li bl-ebda mod.ma tidher tinteressa l-kawża tagħhom, u saħansitra, f'ċerti każijiet, setgħet tiġi ikkapparrata (bħal fil-każ ta' Maurras') minn dottrinarji tal-lemin. Tkun ta' servizz għall-kawża ta' reġjonaliżmu Mediterranju, fil-fatt, kapaċi jidher eżerċizju ta' tisħiħ fir-rig- ward ta' tradizzjonaliżmu bla siwi u mingħajr ġejjieni, jekk mhux ukoll wieħed li jeżalta s-superjorità ta' kul- tura fuq oħra u, ngħidu aħna, jqajjem popli Latini kontra popli Nordiċi bid- dħul tal-faxxiżmu mill-bieb ta' wara. Din hija fehma żbaljata li qatt mhi se timbidel. L-għan ta' din it-taħdita hu biex naraw nistgħux niċċarawha. L- iżball kollu dovut għall-fatt li n-nies iħawdu Mediterranjetà ma' Latinità', u jqiegħdu f'Ruma dak li beda f'Ateni. Aħna m'għandniex dubju dwarha dil- ħaġa; ma tistax tkun kwestjoni ta' xi forma jew oħra ta' nazzjonaliżmu tax- xemx. Mhux fina li nkunu lsira tat- tradizzjonijiet u norbtu l-ġejjieni ħaj tagħna ma' impriżi diġà mejta. Tradizzjoni hi passat li jiffalsifika l- preżent. Il-Mediterran li jdawwarna hu, bil-maqlub, reġjun ħaj, mimli logħob u tbissim. Mill-banda l-oħra, in-nazzjon- aliżmu ġarraf lilu nnifsu bl-għemejjel tiegħu. In-nazzjonaliżmi dejjem jit- faċċaw fl-istorja bħala sinjali ta' dekadenza. Meta l-edifiċju enormi tal- Imperu Ruman' jiġġarraf, meta l-unità spiritwali tiegħu, li fiha tant reġjuni dif- ferenti sabu l-ġustifikazzjoni tal-ħajja, tixxejjen, hu f'dak il-waqt biss, fis- siegħa tad-dekadenza li jitfaċċaw in- nazzjonalitajiet. Ilu minn dakinhar li l- Oċċident għadu mingħajr l-unità tiegħu. Fil-mument li ninsabu fih bħalissa, l- internazzjonaliżmu qed jipprova jagħtih lura s-sinifikat vera tiegħu u l-vokaz- zjoni li tappartjeni lilu. Biss il-prinċipju m'għadux aktar Nisrani, m'għadux aktar dak ta' Ruma pontifiċja tal- Imperu Sagru Ruman. Il-prinċipju, hu l- bniedem. L-unità m'għadhiex aktar fit- twemmin iżda fit-tama. Ċivilizzazzjoni ddum ħajja biss sakemm, anki bin-naz- — zjonijiet kollha żradikati, l-unità u l- kobor tagħha jiġu minn prinċipju spirit- wali. L-Indja, tista' tgħid kbira daqs l- Ewropa, bla nazzjonijiet; bla sultan, żammet il-fiżjonomija proprja tagħha, anki wara żewġ sekli ta' dominazzjoni Ingliża. Hekku r-raġuni għala, qabel kull kon- siderazzjoni oħra, aħna niċħdu l- prinċipju ta' xi nazzjonaliżmu Mediterranju. Barra minn hekk, impos- sibbli jkun hemm xi kwestjoni ta' kul- tura Mediterranja superjuri. Il-bniedem jesprimi ruħu f'armonija mar-reġjun tiegħu. U s-superjorità, fil-qasam tal- kultura, tinstab biss f'din l-armonija. Ma teżistix kultura akbar jew iżgħar. Jeżistu kulturi aktar jew anqas ta' vera. Aħna nixtiequ biss ngħinu reġjun jesprimi lilu nnifsu. Il-mistoqsija rilevanti hija: tista' kultura ġdida Mediterranja ssib postha2 II. — VERITAJIET EVIDENTI. — a) Hemm baħar Mediterranju; baċir li jqabbad ma' xi għaxar pajjiżi. L-irġiel iħanxru fil-kabarejiet ta' Spanja', dawk jiġġerrew madwar il-port ta' Ġenova, mal-mollijiet ta' Marsilja, ir-razza felħana u għatxana għat-tagħlim li tgħix fuq xtutna, ħerġin mill-istess familja. Meta wieħed jivvjaġġa fl-Ewropa, jekk jerġa' jinżel lura lejn l-Italja jew Provenza, joħroġ tnehida ta' faraġ xħin jiltaqa' mill-ġdid ma' rġiel mċewlħa, ma' dik il-ħajja mżewqa u b'saħħitha li aħna lkoll midħla tagħha. Qattajt xagħrejn fl-Ewropa Ċentrali, mill- Awstrija sal-Ġermanja, nistaqsi lili nnifsi mnejn kienet ġejja dik is-sensaz- zjoni stramba ta' guffaġni tagħfas fuq spallejja, dik l-ansjetà siekta tikolli qalbi. M'ilnix ħafna li fhimt. Dawn in- nies kienu dejjem ordnati sa ruħ ommhom. Ma jafux b'telqa. Ma jafux x'inhi hena', daqstant differenti mid- daħk. B'danakollu huwa b'dettalji bħal dan t'hawn li wieħed jista' jagħti tifsira valida għall-kelma Patrija. Il-Patrija mhix l-astrazzjoni li timbotta 'l-irġiel biex imorru jitqatlu', iżda dik iċ-ċerta preferenza għall-ħajja li jaqsmu bejni- ethom ċerti ħlejjaq, li permezz tagħha dak li jkun iħossu eqreb Ġenoviż jew Majorkan milli Normann jew Alsasjan.' Dak li hu l-Mediterran, dik ir-riħa jew. fwieħa li għalxejn tgħid x'inhi: inxom- muha Ikoll kemm aħna fuq persuntna. b) Hemm veritajiet evidenti oħrajn, din id-darba storiċi. Kull darba li xi. duttrina ltaqgħet mal-baċir $ Medterranju, fil-ħabta t'idejat li segwi- Albert Camus, Filosfu Franċiż et, dejjem il-Mediterran baqa' bla mit- tiefes, ir-reġjun li ħareġ rebbieħ fuq id- duttrina. Fil-bidu tiegħu, il- Kristjaniżmu kellu duttrina tqanqlek imma magħluqa, qabel kollox Lhudija, ma tafx b'kompromessi, ħarxa, esklus- siva u tiġbidlek l-attenzjoni. Mit- tlaqqigħ tagħha mal-Mediterran ħarġet duttrina ġdida: il-Kattoliċiżmu. Mat- taħlita t'aspirazzjonijiet sentimentali tal-bidu żdiedet duttrina filosofika. Il- monument traqqam, issebbaħ — ġie addattat għall-bniedem. Bis-saħħa tal- Mediterran, il-Kristjaniżmu seta' jidħol fid-dinja biex jagħti bidu għall-karriera mirakoluża li aħna midħla tagħha.' Terġa', huwa wkoll Mediterranju, Franġisku t'Assisi, li għamel mill- Kristjaniżmu, sa żmienu ġewwieni għal kollox u għafsi, innu lin-natura u hena inġenwa. U l-uniku tentattiv li qatt sar biex il-Kristjaniżmu jinfired mid-dinja, ġej minn wieħed Nordiku; nafuh dan lil Luteru. Il- Protestantiżmu strettament huwa l-Kattoliċiżmu maqlugħ 'il barra mill-Mediterran u l-influwenza tiegħu teżalta u hija ta' deni fl-istess ħin. Ejja nagħtu ħarsa saħansitra aktar mill-qrib. Għal dawk li għexu fil- Ġermanja kif ukoll fl-Italja, huwa evi- denti l-fatt li l-faxxiżmu m'għandux l- istess fattizzi fiż-żewġ pajjiżi. Fil- Ġermanja tħoss li qiegħed kullimkien, fuq l-uċuħ tan-nies, fit-toroq tal-ibliet. Dresde, belt militari, qed tifga taħt il- madmad ta' għadu inviżibbli. Fl-Italja, l-ewwel li ma tħoss huwa l-pajjiż. Dak li jolqtok l-ewwel f'Ġermaniż, huwa l- Hitlerjan li jagħtik merħba billi jgħi- diek: 'Heil Hitleri' F'Taljan, huwa r- raġel dħuli u ferrieħi. Hawnhekk ukoll jidher li d-duttrina rtirat quddiem ir- reġjun — u hu miraklu tal-Mediterran li jippermetti lil min jaħseb b'mod uman għajxien mingħajr oppressjoni f'pajjiż b'liġijiet inumani. : L: Ċentru artistiku u kulturali għall-kommu- nità f'Alġeri, ta' ispirazzjoni kommunista, li tiegħu Albert Camus kien is-segretarju ġener- ali. EL ġ Dan id-diskors wara ġie ppubblikat fl- ewwel fuljett ta' kull xahar ta' ''Dar il- Kultura'' t'Alġeri, Jeune Mediterranċe, f'April 1937. Charles Maurras (1868-1952), il-kofun- datur kemm tal-Eċole romane; skola ta' poeżi- ja neoklassika, kif ukoll tal-moviment lemini estrem Action jrancaise, bi prinċipji anti- Semiti, Kattolċi, Monarkiċi u Nazzjonalisti. Wieħed jista ' jiddeskrivi Latinità l-aħjar billi jikkunsidraha bħala l-ekwivalenza Rumana għall-Elleniżmu. Mill-kuntest irridu nifhmu li Camus hawnhekk qed jirreferi għall-Imperu Sagru Ruman li beda bl-Inkoronazzjoni ta' Karlumanju mill-Papa fis-sena 800 u baqa' sejjer sa meta Franġisku tal-Awstrija rrinunz- ja għat-titlu fl-1806, li hu mbagħad isemmi ftit tal-linji aktar 'il quddiem. Hawnhekk Camus qed jiftakar fil-cafes chantants li kien żar f'Palma de Majorca f 1935 u li nebbħuh meta ġie biex jikteb Amour de vivre / Imħabba għall-Ħajja, waħda mill-essejs letterarji f'L'Envers et l'endroit / Il- reflue lentement vers le quartier des cafes chantants, derriċre le marchċ. /F''Palma (de Majorca) matul il-lejl, il-ħajja togħkos ħelu ħelu lejn id-distrett tal-kabarejiet, wara s-suq. ' 7: Għal darb'oħra Camus qed jitnebbaħ minn esperjenza personali waqt żjara li għamel fl-Ewropa fl-1936. F'La mort dans l'àme / Il-Mewt fir-Ruħ, esej oħra f'Il-Maqlub u s-Sewwa, hu jirreferi għall-Italja bħala 'Terre faite à mon dme / Art pinna għas- serħan ta' ruħi'. F'nota isfel ta' waħda mill-paġni f'Imħabba għall-Ħajja insibu dal-preċiżi kelmiet: 'Il va une certaine aisance dans la joie qui definit la vraie civilisation. / Hemm : ċertu serħ fil-hena li jagħti d-definizzjoni ta' ' ċivilizzazzjoni ta' vera. '' Hawn Camus ċertament qed jaħseb fl- Ewwel Gwerra Dinjija li fiha ħalla ħajtu missieru, sena biss wara t-twelid tiegħu. Camus kien minn għalih li l-familja ta' missieru ġejja minn Alsace mentri fil-fatt kienet minn Bordeaux. Il-familja t'ommu ġiet minn Minorka. Dawn ir-rimarki ta' Camus fuq l-istorja bikrija tal-Kristjaniżu rridu nqisuhom fil- kuntest tat-teżi tiegħu għall-grad ta' DES (diplome d 'Etudes superieures) li ppreżenta fl- 1936 u li ġġib l-isem: 'Metaphvsigue chreti- enne et nċoplatonisme / Metafiżika Nisranija u Neoplatoniżmu'.