LEĦEN IL-MALTI APRIL-ĠUNJU 1949. ID-DSATAX-IL SENA Għadd 218-220. Ġ. Sibt ġurnata ma kellix z'nagħmel ħafna u mort San Ġwann. Mort inżur l-oqbra u l-monumenti tal-Grammastri. Fittixt tie- għek u stennejt li kelli nsib wieħed mill-aktar monumenti ma- jestużi, imma sibt wieħed mill-aktar umli. Lanqas bust ta' l-ir- ħam. jew tal-bronż bħal tal-Grammastru De Vilhena li l-monu- ment tiegħu qiegħed ħdejn tiegħek. Daqsxejn ta' kwadru nofs ġisem u femek. sinjorina bil-ġwienaħ kbar 'taparsi anġlu imma aktar tixbah lil tfajla sabiħa li donnha trid tittajjar minn ġo San Ġwann bħal għasfur li joħroġ 'il barra biex jinnamra, donnha xebgħet tgħajjatlek tqum min-nagħsa tqila. U n-naħa l-oħra tagħ- ha daqsxejn ta' tifel 'ta' sentejn iħares lejk donnu ma jistax jif- hem għalfejn qegħduh għassa tiegħek — l-isbaħ kuntrast bejn l-innoċenza anġelika u t-tbissima qarsa ta' bniedem. ċiniku li seraq il-fondi ta' l-erwieħ, u xħin fuq is-sodda tal-mewt talbuh iroddhom wieġeb biered biered biex ma jħabbitux rashom għax hu kien dalwaqt tielaq minn did-dinja u jirranġa kollox hu ma' l-erwieħ. Stennejt monument kbir u majestuż, kif jixraq lil prin- ċep kburi li f'ħajtu ma kellux xewqa oħra ħlief li jikber u dejjem jikber, iħabbalha ma' l-aqwa slaten, li-jkun. Le Roi Soleil tal- gżira tax-xemx u l-baħar. Il-Gran Mastri sħabek kitbulhom skrizzjonijiet li jħollu sas-sema bit-tifħir kull ħaġa kbira u żgħi- ra. illi għamlu. Sas-sultan Gessan li dam isaltan erba' iehur biss għandu skrizzjoni twila twila. L-iskrizzjoni ta' fuq il-monu- ment tiegħek donnha l-iskrizzjoni ta' bniedem modest li jobgħod it-tifħir. Taħt l-iskrizzjoni tiegħek qrajt: '' Hune monumentum grato amore posuit.' U saqsejt lili nnifsi: Tgħid min għamel din l-iskrizzjoni kien sinċier jew kien wieħed minn dawk li għalih is-sinċerità mal-kbar hija lussu 7 Jekk kien tassew sinċier, Emi- nenza, huwa wera fi ftit kliem li kien iħobbok; ma setax kien wie- ħed minn dawk: li kienu qegħdin jistennewk tinbaram minn. ħin għall-ieħor bier tbattal l-ogħla post fl-Ordni għal wieħed minn- L-unuri, Eminenza, huma. bħal lotterija. Il-flus jeħodhom wieħed, imma sakemm jintrebħu kulħadd jaħseb li sa jmissu lilu. Għalhekk fl-istorja naraw dik il-għira, tnassis, u sa mibegħda kontra s-slaten ta' fuq it-tron. In-nies tad-dinja jmutu għall- unuri, Bħalek, Eminenza; int ukoll kont tmut għalihom. Kont trid tissemma, kont trid min. isellimlek, kont trid min jagħżlek fost l-oħrajn bħala l-akbar u l-aqwa. Imma, Eminenza, jekk ma teħux għalik, ikolli ngħidlek li kont daqsrejn imprudenti. X'fettillek domt issaħħan it-tron ta' l-Ordni 32 sena'. Qatt m'għaddielek minn rasek li kien hemm kawalieri oħra jistennewk tparpar minn did-dinja biex tbattlil- hom il-post7. Tnejn u tletin sena, Eminenza, huma kbar wisq, u trid tkun qaddis biex l-unuri ma tirtighomxr. Kif setgħu mela l-Kawalieri sħabek ma titolbux 'l Alla jfittex jiġbrok bl-iskuża li int kont berbieqi, bniedem inkwiet, irvina tal-fondi ta' l-Ordni. Meta fi xjuħitek ġieli mradt, kont imxerred. ix-xniegħa li inti mejjet, imbagħad wara toħorġilhom fil-gallarija tal-palazz biex tieħu gost tara. l-egħdew- wa. tiegħek jinkeddu. Tmma tnejn u tletin sena, nerġa' ngħidlek, huma tqal wisq. L-għadma tal-ħajja mermixtha sa l-aħħar bħal kelb li m'għandux xaba'. Fit-tnem u tletin sena ħakma tiegħek sar taqlib kbir fid-dinja. Kien ilek issaltan tmien snin meta xegħ- let il-Gwerra tas-Seba' Snin li spiċċat fl-1763. Fl-aħħar snini ta' ħajtek tieieldet daqsrejn ta' tarbija f'Corsica li biż-żmien kellha tikber u tfarrak il-pompa ta' l-Ordni Ġerosolimitan u fi żmienek ukoll James Watt ivvinta l-makna ta' l-istim. Imma int moħħok biex tgħix u tibqa' tgħix ma kellekw il-ħila qabel mewtek tagħ- mel l-ikbar invenzjoni ta' ħajtek—issib il-ġebla tal-filosofu li kellhu tibdel kull metall f'deheb mastizz, fin u msoffi, u terħi f'idejk is-saħħa kollha ta ''Mammona, saħħa li biha. kont iddaħ- ħal is-slaten l-oħra f'qoxrithom u 'l- dawk kollha li ma kenur jaħmluk, Fi żmienek rajt il-Polonja tinqasam qisha ħaruf imbiċ- ċer bejn il-ġirien tagħha rgħiba. Kif rajnieha aħna fi żmienna. Iddeċidejt li tmut fl-1773 meta l-Papa Klement XIV neħħa l-Ordni tal-Ġiżwiti, donnu biex jagħti raġun lil Franza li keċ- ċiethom fl-1762. lil Carlos IIT, imperatur ta' Spanja fl-1767, u lilek, sultan ċkejken imitatur tas-slaten kbar, li għamilt bħalhom u keċċejthom. fis-sena 1768. Eminenza, il-lum l-istorja nqalbet u reġa' kollox għalli kien. Il-Ġiżwiti mhux biss ma nqerdur bħall- Kavalieri, imma bħaż-żerriegħa t-tajba li jaqbadha r-riħ u jrer- ridha fuq ir-raba' għammiel, xterdu mad-dinja kollha u fetħu kulleġġi bħal dak li inti ħadtilhom. Nistħajjel meta inti minn ġo l-inkwatru tiegħek, tarahom deħlin ġo San Ġwann, tiftakar fil- ġlieda li kellek magħhom, u min jaf, forsi titlob maħfra wkoll. Jien, Eminenza, insib lilek u l-Ġiżwiti simpatiċi ħafna. Bejniet. kom kontu għedewwa ta' xulxin imma lilna l-Maltin: it-tnejn għamillulna ħafna ġid. Fil-gżira tagħna fejn il-Provvidenza għo- ġobha titfagħna, aħna l-Maltin qatt ma konna s-sidien imma dej- jem qaddejja tal-barranin li ġew fostna għax għoġbithom l-art, imma qatt ma. riedu jitħalltu magħna, Soċjalment warrbuna għa- lina, bħalma l-pajjiżi tad-dinja jwarrbu l-Lhud fil-ghettoes, bħal- ma l-Anglo-Sassoni warrbu lill-aboriġini fl-Awstralja, till-Mao- ris fi New Zealand, u lill-Indjani Homor fl-Amerika, Fi'minenza, Eminenza, kif taf inti, biex mara Maltija ma titlifx in-nob- biltà lil binħa. kontu ġġagħluha twiur twelldu fi Sqallija. Il-lum għandna Kavalieri kemm trid, imma fi żmienek u fi żmien sħa- bek l-ebda Malti ma kien tajjeb biex jilħaq Kavalier. L-edukaz- żjoni kien ikollna nfittruha fi Sqallija tekoll. Insibhom. simpatiċi lill-Ġiżwiti għax taw l-ewwel Kulleġġ li refa' t-tagħlim, u lilek, għax wara li ħadtulhom kellek is-sens tagħmlu Università, Quddiem il-monument tiegħek għidt f'qal- bi: ''Kelb u qattus f'ħajjithom, jalla fis-sema ma jkollhomx ti jgħiu u jsellmu lil-vulein 7 Għalqet il-180 sena minn mindu twaq- qfet. L-istudenti ta' Malta oħra għamlu t-tifkira tagħha, li-hija wkoll tifkira tiegħek. Grazzi ħafna, Emimenza l Li ma kontx int. iż-żgħir ma kienx ikun fista' jitgħallem. It-tagħlim għoli kien jibqa' miftuħ. biss għal ulied. il-kbar li għandhom flus biżżejjed biex jibagħtu 'l uliedhom f'Palermo, u fi żmienna Londra. Għal- hekk għamilna t-tifkira tat-twaqqif ta' l-Universiti—Università tiegħek u Università tagħna. Jirraqlek monument kbir ta' l-ir- ħam. Forsi għad isirlek. Bniedem interessanti, minfuħ bik innif- sek, ċiniku, Voltairjan, inkejjuż, ridt tkun inti biex tagħti lil Malta. Avventurier, l-avventura tiegħek irnexmiet. L-avventura intellettwali li jisimha Università — l-Università Rjali ta' Malta. Jalla l-ispirtu tiegħek isib dak il-mistrieħ li jistħoqq lil dawk in-nies li jħallu opra kbira lil-ta' warajhom l