kitba ta' Philip Borg Ph.Lic. Il-knisja armata b'linef, damask u fided, it-toroq u l-imsieraħ imżejnin, il-baned imħejjijin sa snienhom, in-nar ta' l-art u ta' l-ajru li jitlob sengħa, arti u sag- rifiċċju, il-qniepen ferrieħa, il-funzjonijiet twal u sbieħ, il-fwieħa ta' l-inċens, id-daqq melodjuż ta' l-orgni, l-orkestra fil-knejjes, il-korijiet, il-kotba tal-pro- grammi, is-sunetti, tal-qubbajd…. kollha xeni awtentiċi tal-Festa Maltija. Kollu xogħol ta' mħabba kbira li jeħtieġ xhur ta' tħejjija bla heda u volontarjat minn tant u tant nies minn kull qasam tal-ħajja. Il-festi tagħna jorbtu lill-Kappillan mal-President u ma'. l-iċken. kontributur f'nisġa.ta' ħidmiet varji imma. paralleli li flimkien iwasslu ghal ftit jiem:ta' ċelebrazzjoni speċjali fil-kommunità — kommunità magħquda bl-istess twem- min, bl-istess kultura u bl-istess tradizzjonijieti Fil-festi tagħna jieħu l-ħajja kull sena ħafna minn dak li kienu jagħmlu ġene- razzjonijiet sħaħ qabilna. Illum, bil-progress li nkiseb mas-snin, bosta draw: wiet ħadu xeħta ġdida, iżda xorta waħda ssibu l-għeruq tagħhom, f'dak li kienu jagħmlu missirijietna. Jien dejjem nosserva li kulma jsir fil-festi tagħna jifforma vetrina ta' talent artistiku kbir u fl-istess waqt jorbot intrinsikament mat-tradizzjonijiet ta' ġensna illum mal-bieraħ. Trasferiment ta' Wirt Il-kelma 'tradizzjoni' ġejja mill-Latin traditio li tfisser 'tgħaddi mingħand wieħed għall-ieħor'. F'dil- kelma jinġabru d-drawwiet, il-ħsieb, it-twemmin, il-gosti u l-metodi li għaddew minn ġenerazzjoni għall- oħra u mhux dejjem nistgħu jew inħabblu rasna nsibu meta jew kif bdew. Hu x'inhu, jibqgħu drawwiet li għalina jiffurmaw il-mod kif ngħixu, kif nuru x'nemmnu u x'inħossu u kif niċċelebraw - u anki jekk ma naħsbux wisq fuqu - jorbotna sew ma' nisilna fis-sekli. Infatti l-istudjuż nord-Amerikan Thomas Sowell (1930) jiddeskrivi t-tradizzjonijiet bħala 'trasferiment ta' tagħlim b'mod effiċjenti u ekonomiku' għax jintiret b'mod naturali minn epoka għal oħra. Huwa jikteb fit-tul ukoll dwar il-folklor u: jqisu bħala parti mit-tradizzjonijiet, għax jiġbor fih il-kultura espressiva, twemmin popolari, drawwiet u qwiel-li huma komuni f'pajjiż jew lokal partikulari. Sowell isostni illi l-folklor u t-tradizzjonijiet jiddokumentaw l-ispirtu awtentiku u l-identità ta' poplu sħiħ. Ħafna li minn dak. li huwa folklor joħroġ ċar fil-mod kif poplu partikulari jfakkar ġrajjiet jew anniver- sarji Egjonia fl-istorja tiegħu jew f'ċirkustanzi tal-familja, bħalma jistgħu jkunu twelid, żwieġ, funerali u oħrajn. F'dawn iċ-ċirkostanzi tal-familja hemm titwali (forom ta' tifkira) li jseħħu u ilhom iseħħu hekk għal sekli sħaħ. Jekk dan jgħodd ghall-familji individwali, jgħodd ukoll għall- 'familja iktar wiesgħa' li hija l-kom- munità iffurmata mir-residenti f'lokal jew ieħor. $ L-etnografi u studjużi li fis-seklu dsatax bdew jagħtu importanza l-ġabriet tal-folklor madwar id-dinja, isostnu li: d-drawwiet u ritwali li sa ftit ilu konna naħsbu li huma uniċi u partikulari għall-pajjiż wieħed, fil-fatt hemm xebħ parallel ghalihom f'pajjiżi oħra. F'ċerti ambjenti nsibu gruppi kbar ta' nies f'post wieħed li jħaqquha' sew biex jippriservaw il-folklor tagħhom. Probabilment aħna l-Maltin ukoll hekk nagħmlu, sakemm ma ninħakmux u ma ninġarrux mill- istili moderni - kultant bla sinifikat, minkejja li sikwit aktar attraenti — li nfirxu l ġewwa minn xtutnal Il-bieraħ u llum Għad li ninsabu fl-2007, fil-festi tagħna nġibu l-imgħoddi fil-preżent. Dan nagħmluh permezz ta' in- formazzjoni jew ġabra ta' għerf (snajja, qwiel u talenti) li twasslet minn missier għall-iben, minn familja għall-familja, fi ħdan kommunità li baqgħet iżżomm l-istess storja, l-istess kultura u l-istess twemmin. Bosta minn dan kollu ma sibnih miktub imkien, imma xorta wasal intatt sa żmienna: ħalliha li l-esiġenzi taż-żmien ġegħluna nirtukkjaw jew saħansitra nkabbru jew inċekknu l-mod kif isiru xi partijiet minn drawwa jew oħra. Hija ħaġa tajba li l-ġenerazzjoni tal-lum tħossha marbuta ma' ta' qabilha u ta' qabilha. Fl-aħħar mill- aħħar, il-festi fil-parroċċi tagħna huma essenzjalment reliġjużi, marbutin ma' dak li nemmnu, u dak li nemmnu wasal ghandna minn dak li għaddewlna ta' qabilna. Tradizzjoni Infatti, irridu nżommu f'moħħna li t-twemmin Kattoliku jsib għeruqu fis-72 ktieb li jiffurmaw il-Kotba Imma inbena wkoll fuq it-Tradizzjoni Appostolika bla ebda interruzzjoni - sa minn kif kienu jgħallmu l-Appostli u kif kienu jemmnu u jgħixu l-insara fil-bidu f'Gerusalemm u fil-bliet l-oħra fejn marru jippridkaw l-Appostli wara l-inżul ta' l-Ispirtu s-Santu. F'dal-każ qed nirreferu għal Tradizzjoni (bit-T kbira) li hija waħdanija għax tfissrilna kif għexu t-Twem- min l-ewwel insara, u mhux sempliċiment xi delizzju jew xi forma ta' arti. Fil-każ tal-festi fil-parroċċi tagħna hemm bħal rabta bejn din it-Tradizzjoni (bħala insara) u tradizzjonijiet (bħala werrieta ta' min għex qabilna). Irridu noqogħdu dejjem attenti ħafna li ma nħalltux (Tradizzjonil ma' (tradizzjonijiet). Fl-ewwel waħda, dik bażika għall-Fidi tagħna, hemm il-qofol ta' dak li nemmnu u li nieħdu sehem fih matul il-jiem tal-festa titulari - liturġija u sagramenti. L-oħrajn huma forom ta' 'kif nesprimu l-ferħ tagħna u stil taċ-ċelebrazz- jonijiet li nagħmlu - tiżjin, armar, nar, baned u dak kollu li huwa 'tradizzjoni' fil-festa Maltijal Tradizzjonijiet Il-filosfu Anglo-Ungeriż Michael Polanvi (1891-1976) jargumenta l-importanza tat-tradizzjonijiet bħala wirt, toħroġ preċiżament mill-fatt li aħna nafu iktar milli nistgħu naħsbu li nafu u bosta drabi ngħaddu dak li nafu lill-oħrajn bla ma nirrealizzaw dak kollu li seta' influwenza l-iżvilupp tat-tradizzjonijiet li tgħallimna aħna stess. Infatti, għalkemm kien magħruf ukoll għall-kimika u l-ekonomija u, allura jemmen u juża sew ix-xjenza $ dan il-filosofu jsostni li tradizzjoni hija għerf li nirtu bla ma noqogħdu nistaqsu ghala u ghaliexl 5 Ġeneralment inqisu li t-tradizzjonijiet huma antiki, jitqiesu mportanti u ma jinbidlux, ukoll jekk xi kultant ma nifhmux sew x'rabta għandhom mal-festa li nkunu qed niċċelebrawl Huwa fatt li kull waħda mit- tradizzjonijiet bdiet għal xi raġuni partikolari, aktarx biex temfasizza l-importanza ta' xi virtti jew xi att erojku fil-ħajja tal-qaddis/a li tiegħu/tagħha nagħmlu l-festa. Il-kelma festa ġejja mill-Ingliż qadim, Franċiż medjevali jew mil-Latin festa jew festivus. Jingħad li ntużat l-ewwel darba fil-bidu tas-seklu tlettax u kienet tirreferi għal btala reliġjuża. Fost hafna reliġjonijiet insibu l-festi (jew festivals) li huma ċelebrazzjoni f'ġieħ Alla jew xi membri promi- nenti ta' din jew dik ir-reliġjon. Ghalina l-Kattoliċi, il-kalendarju Liturġiku jindika żewġ festi ewlenin: It-Twelid ta' Ġesti u l-Qawmien Tiegħu mill-mewt. hemm imbagħad (anki fost l-Ortodossi Orjentali u l-Anglikani) bosta festi liturġiċi oħrajn marbutin ma' waqtiet partikulari fil-ħajja ta' Ġesui, tal-Madonna u ta' bosta Qassisin. Fiħa nnifisha l-kelma festa tindika ċelebrazzjoni — waqfa ta' ferħ. Tul is-snin dejjem kienet mifhuma li taqdi twemmin, dmir jew bżonn speċifiku ta' grupp ta' nies f'post partikolari, kif ukol biex tipprovdil- hom forom ta' divertiment li jaqbel ma' l-ispirtu tal-festa. Dawn iċ-ċelebrazzjonijiet joffru waqtiet fejn in-nies iħossu li jappartjenu lil dik ir-reliġjon u lil dik il-kom- munità. Proprju għalhekk li fil-festi jkunu organizzati attivitajiet li jilħqu lill-massa, u żgur li l-element bażiku jkun l-għaqda fost dawk kollha li jieħdu sehem f'din jew dik iċ-ċelebrazzjoni. Għeluq Quddiem dawn il-kunsiderazzjonijiet, xorta ssib min illum irid jeħles minn kulma jorbtu jew b'xi mod ixebbħu ma' l-imgħoddi. Issib min lest jarmi l-wirt kollu tas-sekli u jiskarta l-għerf kollu ta' missirijietna. Bosta drabi dan jagħmlu bħala skuża biex xejn ma jxekklu mir-ritmu tal-ħajja mgħaġġla tal-lum u mill-istil komdu imma individwalista jew egoista li bih jgħix. Każ tipiku huwa ta' dawk li kontinwament jibbum- bardjaw l-imħuħ kontra l-logħob tan-nar u jisservew bl-iskuża taparsi uminitarja tal-mordal Mill-banda l-oħra ma rridux inkunu tradizzjonalisti, għax malajr naqgħu fil-fundamentaliżmu tadikali li jagħmi għal kollox lil min jaqa' f'dan l-estrem. It-tifsira tal-qofol tal-festi reliġjużi hija li tkun mument ta' għaqda fost il-kommunità kollha. Bħala tali tkun dawgħa li xi ħadd jagħmel affarijiet biex sempliċiment jinki jew jisfida lil min ma jaqbilx miegħu. Fil-ħajja tal-kommunità speċjalment matul il-festi, għandu jinstab bilanċ bejn tradizzjonijiet u bżonnijiet tal-lum. Fuq kollox, 'il fuq mit-tradizzjonijiet u r-ritwali kollha tal-festi tagħna, ma ninsew qatt li hemm it-Tradiz- zjoni bażika tat-twemmin. Permezz tagħha nistgħu nagħrfu min huma l-Qaddisin tagħna u għala l-Knisja Kattolika tpoġġihomlna bħala mudelli għall-ħajja ta' kuljum - is-sena kollha; mhux fil-festa bissl Riferenzi:- ż Ibnu, John Polanvi kiseb il-Premju Nobel għall-kimika fl-1986.