Mons. Dun Ġwann Dumink Attard it-Tieni, u l-Ewwel Kappillan Wild Ħal Cija Fi Frar tal-1994, Ħal Lija iċċelebrat l-400 sena minn meta ġiet iddikjarata Parroċċa minn Mons. Tommaso Gargallo, u t-300 sena mit-tqegħid tal-ewwel ġebla tal-knisja parrokkjali li għandna llum, fuq il-pjanta tal- arkitett u inġinier wild Ħal Lija — Ġanni Barbara. Kienet ġrajja storika li għal dan l-għan kien twaqqaf — minn sena qabel — kumitat bil-ħsieb li l-għaqdiet kollha ta' Ħal Lija jingħaqdu, bħalma kienu ingħaqdu misserijietna dawk. iż- żminijiet biex titwaqqaf parroċċa f'Ħal Lija. Flimkien f'għaqda waħda u ħsieb wieħed kien tfassal pjan ta' attivitajiet li jikkommemoraw dawn iż-żewġ dati important fl-annali ta' Ħal Lija. U biex tibqa' mfakkra din il-ġrajja kienet saret lejla Mużiko- Letterarja, li l-kitbiet li nqraw mill- kontributuri u riċerkaturi ta' fama ġew miġbura u mitbugħa fi ktejjeb — Ħal Lija — Ħarsa lejn l-imgħoddi. Fl-1575 kien mibgħut mis-Santa Sede visitatur appostoliku biex iberred il-ferment li kien inqala' bejn il- Gran Mastru Le Cassier u l-Isqof ta' dak iż-żmien, Rovas. Mons Pietro Dusina, barra li jsib tarf tal-inkwiet bejn dawn it-tnejn, ried ukoll jara li d-digrieti li kienu ħarġu mill-Konċilju ta' Trentu jiġu osservati hawn Malta wkoll. Għalhekk kien għamel vista Appostolika ma' Malta kollha fejn ħallielna dokument importanti ħafna għall-istorja demografika, kulturali eċċ., ta' kif kienu jgħixu l-Maltin dawk iż-żminijiet. Kien It-Tlieta, l-1 ta' Frar tal-1575 meta Dusina kien ġie Ħal Lija fejn dar il-knejjes kollha li kien hawn, u anke tana deskrizzjoni tal-istat li kienu jinsabu fih. In-nies ta' dawk iż-żminijiet dejjem xtaqu li jinqatgħu minn B'Kara u Ħal Lija ssir parroċċa għaliha. Għalhekk kienu talbu lil Mons Dusina biex iwettaq il-ħsieb ta' missierijietna. Iżda billi l-kappillan ta' B'Kara Dun Ġużepp Bellia qatt ma ried jerħi lil Ħal Lija, ma qabilx ma' din ix-xewqa. Mons Dusina ma qatax xewqet il-poplu ta' Ħal Lija. Għażel. lill-knisja ta' Sant'Andrija, għax billi kienet f'nofs ir-raħal kienet aktar adattata biex in-nies jinqdew spiritwalment. Kien waqqaf fiha il- fratellanza tas-Sagrament, u ordna wkoll li jitħaffru oqbra biex isir dfin xieraq. (Wieħed irid jifhem li qabel, id-dfin kien isir differenti millum, billi kienet titħaffer ħofra u ġo fiha kienu jindifnu aktar minn kadavu wieħed). Il-poplu kellu jikkuntenta b'din id-deċiżjoni sakemm kellu jmut il-kappillan Bellia, f'Jannar tal-1594. Mons Tommaso Gargallo kien qed jagħmel il-vista pastorali ma' Ħal Lija, 'Id-dfin kien isir differenti millum, billi kienet titħaffer ħofra u ġo fiha kienu jindifnu aktar minn kadavu wieħed' i u l-poplu reġa' talab lil Mons Gargallo f i jaqtagħlhom xewqithom billi wrewh i li ma kienux moqdijin spiritwament i tajjeb minn B'Kara. Tant hu hekk li Dun i Bellia kien jitla' biss darbtejn fis-sena i. biex jammnistra is-sagramenti tal-qrar u I i t-tqarbin. Għalhekk ħataf l-opportunità l i 'bil-mewt u x-xkiel' ta' Dun Bellia, u 'Ganni i b'digriet tas-6 ta' Frar 1594, iddikjara i lil Ħal Lija Parroċċa, ddedikata lis- Iżda bħala knisja kien kien i għażel il-knisja tas-Salvatur (il-Qadim), li L i kienet akbar, u għalkemm kienet f'tarf imsejjaħ i ir-raħal kienet taqdi l-ħtiġijiet kollha ta' mill-Gran. i knisja parrokkjali, inkluż li kellha oqba i għad-dfin. Fit-18 ta' Frar Gargallo ħatar l i bħala l-ewwel kappillan. Dun Mario Wignacourt i kien dam kappillan 44 sena, li matulhom biex kienet tkabbret il-knisja billi nbnew iż- , żewġ kappelluni u l-koppla, li għal dawk ikompli żminijiet kienet unika. Għal ħabta tal- fejn ħallew 1606, iż-żewġ irħula żgħar ta' Ħal Bordi i u Ħal Mann, billi kienu eqreb lejn Ħal ja, kienu talbu biex jingħaqda mar- raħal. U hekk ġara. l-inġinieri li kien ġab biex Dun Mario Grech dam kappillan ta' Ħal Lija għal 44 sena. Miet meta kellu qrib it- imexxu 68 sena, nhar il-31 ta' Mejju 1638. il-proġett Ħal Lija damet mingħajr kappillan fuq tal-ilma.' Fig.1 Estrat mir-reġistru tal-Magħmudija tal-Parroċċa ta' Ħal Lija li turi it-twelid tat-tfajjel Ġwann Dumink Attard GĦAQDA FESTI ESTERNI — ĦALLIJA tlett xhur, meta ġie nominat bħala t-tieni, u l-ewwel kappillan ta' raħal twelidu, lil Dun Ġwann-Dumink Attard, iben arkitett u inġinier famuż Ġanni Attard. Dan l-arkitett kien imsejjaħ mill-Gran Mastru Wignacourt biex ikompli fejn ħallew l-inġinieri li kien ġab biex imexxu il-proġett tal-ilma. Billi Bontadini u Mesuccio ma' wrewx ħeġġa biżżejjed, il-Gran Mastru kien talab lil Ġanni Attard biex jagħmel il- pjanti meħtieġa — li kienu l-ħnejjiet li jidhru tul l-Imrieħel — biex iniżżel l-ilma mill-Imdina sal-Belt Valletta. Jidher ukoll li ż-żewġ inġiniera stranġieri kellhom jimxu fuq dawn il-pjanti li kien għamel l-inġinier Attard. Ġwann Dumink twieled nhar id-29 ta' Settembru 1614 u tgħammed dak inhar stess. Bħala parrinu kellu lil Eremit Ġwanni Beneguas benefattur tal-Grotta ta' San Pawl. Mill-ewwel wera li kien inklinat għas-saċerdozju, tant li nhar it-18 ta' Diċembru 1634, ta' 20 sena ġie mogħti l-ewwel tonsura klerikali mill-Mons Montana. Mill-bidu were li ser ikun kjeriku intelliġenti, tant li intbgħat Ruma, minn fejn ħa l-lawrja fil-liġi civili u ekkleżjastika fit- 12 ta' Marzu 1637. Ftit wara ggradwa fit-teoloġija. (l- F0-Pbolkzj bik nnto Ariizpekaimanz sewrzn (L-7 a tgo, b'm2o0epheċet pkkwħezeħ iet, skor fe lift wkag tnin aa EDEEMBA Ef MERAJ 2 tan A LAG AVE d aa ĠA 2. Jesta tas-Salvatur 2012 : Biex wieħed seta' jieħu l-Ordni Sagri, wieħed ried jippreżenta l-patrimonju tiegħu. Dan ifisser li ried juri l-ġid li kellu u dak kollu meħtieġ. Dan kien isir sa ftit snin ilu, għaliex jien niftakar li wieħed ried ikollu dak kollu meħtieġ inkluż anke fejn joqgħod, u li ried ikun ħieles minn kull difett fiżiku. Intant fil-11 ta' Diċembru 1637, l-Isqof aċċetta l-patrimonju li Ġwann Dumink ippreżenta, u fid-19 ta' Diċembru, l-Isqof Belaguer ordnah suddjaknu fil-parroċċa tal-Birgu. Sena wara, fis-16 ta' Settembru 1638, meta kien għad kellu 24 sena, Dun Ġwann-Dumink ħa l-pussess bħala t-tieni kappillan ta' Ħal Lija, sentejn qabel ma kien ħa l-quddiesa. Jumejn wara il-poplu ta Ħal Lija attenda għall-ordinazzjoni saċerdotali tal- istess kappillan, u wieħed mill-istess raħal. Dun Ġwann Dumink dam kappillan Ħal Lija għal sitt snin, fejn ħa ħsieb li fil-knisja tas-Salvatur il-Qadim isir il-kampnar meħtieġ. Hu kien diġà wera li kien qassis tassew intelliġenti. Iżda fost il-ferħ tal-poplu għall-ħatru tiegħu, kien hemm in-niket ukoll għaliex were x-xewqa li jbiddel il- parroċċa. F'moħħu kellu dik tal-Isla, għaliex jidher li tkun kappillan f'dik il-parroċċa kienet xi ħaġa prestiġjuża. Għalhekk, meta ħareġ id-digriet nhar id-19 ta April 1644, biex jimtela' l-post vagant, Dun Ġwann Dumink tefa' n-nomina tiegħu flimkien ma' xi tlettax-il kontestant, li wkoll kienu intelliġenti, kif ukoll kien hemm min kellu esperjenza aktar minnu fil- Iżda lejn l-aħħar tas-sena 1644, il-Papa Innoċens X ikkonferma l-għażla tiegħu u nhar it-28 ta' Jannar 1645 ħa l-pussess bħala l-ħames kappillan tal-Isla. Il-ħajja fl-Isla kient differenti ħafna minn dik ta' Ħal Lija, għaliex billi tinsab fil-Port il-Kbir, in-nies ta' dawk l-inħawwi kienu dejjem imbeżżgħin minn xi ħbit. tal-korsari, billi x-xniegħat qatt ma nqatgħu u l-biża' dejjem kien hemm. Dan barra l-faqar li kien jeżisti, u l-problemi soċjali li dejjem ried isaqqaf wiċċu magħhom. Ma rridux ninsew li l-kappillan, dawk iż-żminijiet kien jagħmilha ta' kollox, u l-piż fuq spallejh kien iebes. Tajjeb. hawnhekk insemmu li kien minn tal-ewwel li ħa ħsieb jintroduċi, kif kien ordnat fil- Konċilju ta' Trentu, ir-reġistri tal- magħmudija, taż-żwieġ u tal-mewt. Barra minn hekk, mill-vista li kien għamel Mons Belaguer, kien ta stampa ċara tal-qagħda tal-Isla f'dawk iż-żminijiet. Għalhekk Dun Ġwann kellu jmidd għonqu għal ħafna xogħol soċjali u parrokkjali. Minkejja din il-miżerja, il-ġenerożità tal-poplu kienet kbira, tant li ħeġġitu biex jagħti bidu għall-bini ta' knisja ġdida, jieħu ħsieb l-opri li kienu nieqsa, skont ir-rapport tal-vista pastorali. il-knisja bdiet tinbena fis-sena 1650 u tlestiet 7 snin wara. (Għal aktar dettalji dwar dak kollu fuq l-Isla wieħed jista' jirreferi għat-tlett volumi li kiteb fuq din il-belt, Patri Alexandr Bonnici). ' Dun Ġwann kappillan Ħal — Lija għal sitt snin, i fejnħa ħsieb li fil-knisja il-Qadim isir il-kampnar meħtieġ ' Mela kif rajna, Dun Ġwann għadda l-parrokat tiegħu l-Isla bejn ħidma sfiqa pastorali kif ukoll soċjali. Għalhekk wara li ntemm il-bini tal-knisja, ħaseb biex jirtira, u l-mira tiegħu, kif jidher, kienet dejjem li jitla' 'l fuq fil-ġerarkija tal-knisja Maltija. U dan seta' 'Mons Attard i r i Seta' i jseħħ biss, meta fost il-monsinjuri ġie i tal-katedral, kien hemm ċertu magħżul i Mons Franġisk Azzopardi li minn l i dejjem xtaq li xi darba jkun il- Minn i kappillan tal-Isla. Fitxew lil xulxin, i u ftehmu bejniethom biex jitolbu fosthom l-awtoritajiet tal-knisja bil-ħsieb bħala tagħhom. Għalhekk, meta kien il-vigarju hemm il-kunsens mill-awtoritajiet tal-knisja, Dun Ġwann Attard ħa kapitulari fejn i l-pusses ta' Monsinjur tal-Katedral dam i nhar l-20 ta' April 1660 meta kien i għad kellu 46 sena. Jidher li Mons i. Attardkien stmat ħafna minn sħabu snin i l-monsinjuri. Dan jixhed il-fatt li i. meta miet l-isqof Belaguer fl-1663, għal erba' mexa Mons Attard ġie magħżul minn proviżorjament fosthom bħala il-vigarju kapitulari L ai fejn dam għal erba' snin imexxi jiżdjeeei proviżorjament id-djoċesi Maltija. Matul dan iż-żmien għamel ukoll żjajar pastorali, fejn daħħal ħafna dixxiplina fost il-kleru biex il-legati jiġu amministrati kif jixraq. Mons Attard kien Imħallef u eżaminatur sinodali kif ukoll Konsultur tas- Sant'Uffizju f'Malta. Fl-1664 Mons Attard waqqaf, u kien l-ewwel moderatur tas-Sodalità tal-kleru. Qabel miet, Mons Attard ħa ħsieb li jagħmel l-iskrizzjoni fuq il-qabar tal-ġenituri tiegħu li, speċjalment missieru kien għamel unur kemm lir-raħal fejn twieled kif ukoll lill- Malta. Mons Ġwann Duminc. Attard miet nhar il-5 ta' Awwissu, lejliet il-festa tas-Salvatur u ndifen il- katedral tal-Imdina. Huwa meqjus bħala ċittadin li għamel ġieħ lil Malta, kif ukoll bħala bniedem ta' għerf kbir u wild den ta' Ħal Lija. Naħseb li l-monsinjur jixraqlu li jkun imfakkar b'monument fil- pjazza tar-raħal. NA GAD Jekk Xi gara 02 Qes-ŻiA SON Brija jo A a IŻ komir bażata aw btaċrssritrti ngħa ba pitn ki Br fi final. (ea iżaħla, bis (Grtb k bla Gisd (fħażlo f fu KO) 94 d d estrat mil-Liber Defunct. tal-Katedral tal-Imdina fejn Mons Dun Ġwann Dumink hu midfun GĦAQDA FESTI ESTERNI — ĦALLIJA