għad daħal Bibljotekarju Monsinjur Alfredo Mifsud. Dan il- Monsinjur, li għaraf igħatbel fl-Arkivju, ta xogħlijiet tajba li għad jiswew għal min jrid iżid xi xogħol fl-istorja ta' Malta. Mons. Mifsud miet fil-20 ta' Diċembru 1920, u sar Bibljotekarju l-Professur Enrico Magro li kien qabel Rettur ta' l-Università. Magro, fl-1 ta' Lulju 1923, sar Chevalier Hannibal Fi żmien Chev, Scicluna l-Bibljoteka ħadet xejra mm ħata i mlriham hil-kaabamaa-nsmmaama żal-labba. Dawra mal-Bibljoteka 2 Tagħrif miġbur minn E. R. LkoPARDI L-BIBLJOTEKA Rjali. ta' Malta għandha warajha storja. ta' madwar 400 sena. Kienet is-sena 1355, meta l-Kunsill ta' l-Ordni, taħt il-Gran Mastru de la Sengle, qatagħha li kellha ssir. Bibljoteka biex fiha jinġabru l-kotba kollha tal-Kavalieri mejtin, u li dan kellu jsir għall-kumdità ta' dawk ir-Reliġjużi li jkunu jridu jagħtuha għall-istudju. Dan kien it-twelid tal-Bibljoteka li iżjed 'il quddiem insi- buha ma' ġenb il-Knisja ta' San Ġwann. Wara li tqallbet minn post għal ieħor, il- Bibljoteka ttieħdet f'dar fi Strada San Giorgio, il-lum Kingswar, ma' ġenb it-Teżor ta' l-Ordni, (2) Fis-sena 1760 kien igħix il-Bali Fra Ludoviku Guerin de Tencin, li kellu librerija privata magħrufa ħafna. Issa ġara li f'dik is-sena miet f'Ruma l-Kardinal Portocarrero u ħalla numru kbir ta' kotba, u billi dan il-Kardinal kien ukoll Membru ta' l-Ordni, dawn il-kotba wirithom l-Ordni. Malli sar jaf b'dan il-Bali de Tencin xtara minn għand l-Ordni l-kotba tal-Kardinal Portocarrero u, flimkien mal-librerija tiegħu privata, irregala kollox lill-Ordni, bil-patt illi din il-kollezzjoni ta' kotba, flim- kien mal-librerija ta' San Ġwann, issir Bibljoteka Pubblika. Fl-aħħar snin ta' l-Ordni nsibu li l-Bibljoteka bdiet tidher għall-ewwel darba. fil-bilanċi tat-Teżor, sew bħala artikolu ta' dħul kemm ukoll ta' ħruġ. Insibu għaldaqshekk Hi, fis-sena 1778, il-Bibljoteka kellha favur tagħha 2,881 skud, u li għaxar anin wara l-ispiża għelbet lid-dħul bi 850 skud. Il-Bibljoteka kelha dak iż-żmien mal-25.000 volum u kienet amministrata u mmexxija minn ''Commissario Cavaliere' u minn Bibljote- karju, taħt it-treġija tal-''Camera dei Conti''. Il-kotba kollha tal-Kavalieri malli jmutu kienu jmissu lilha, u l-opri li kienu jkunu duplikati kienu jinbiegħu u b'hekk il-Bibljoteka kellha introjtu għall-manteniment tagħha stess. Iżjed 'il quddiem il-Bibljoteka kellha tgawdi renta fissa ta 300 skud fis-sena, mill-imgħax ta' 8 fil-mija fuq kapital ta' 10,000 skud li ħallielha l-Abate Bruno, Uditur tal-Gran Mastru u Segretarju tal-Kanċellerija, bil- kondizzjoni li dawn l-imgħax jibqgħu jgawduhom b'użufrutt oħtu u żewġ ħutu subien, sa- kemm jibqgħu ħajjin. Wara mewthom dawn l-imgħax wirtit- hom il-Bibljoteka għax-xiri ta' kotba ġodda. Bħala l-ewwel Bibljotekarju ntgħażel il-Kanonku Għawdxi ' Gian Francesco Agius Sultana (magħruf bħala de Soldanis), illi kien miżmum bħala wieħed mill-aqwa għorrief tal-Gżira. Dan miet fl-1770 u warajh laħaq l-Abbċ Gioacchino. Navarro, magħruf bħala antikwarju, numiżmatku u poeta. L-Abbċ Navarro dam Bibljotekarju għal erbgħin sena, Fi żmienu l-kotba kienu żdiedu bil-bosta u l-post fejn kienet il-Bibljoteka ma kienx iżjed tajjeb għax kien ukoll bini qadim. Għalhekk l-Ordni qatgħet li tinbena Bibljoteka ġdida u għal din il-biċċa xogħol ġie apposta minn barra l-perit Stefano Ittar. Il-bini li tlesta fis-sena 1796, huwa dak il-palazz sabiħ li naraw , fuq il-loġoġ li, bla dubju ta' xejn, huwa wieħed mill-isbaħ li għandna ġol-Belt. Tlestew ukoll l-ixkafef għall-kotba, li saru minn flus il-Bali Perez de Sarrio. Iżda minħabba l-miġja tal- Franċiżi fis-sena 1798, il-kotba ma laħqux ġarrewhom fil-post il-ġdid. Imma dan sar fis-sena 1812, meta kien Kummissarju tal-Gżira Sir Hildebrand Qakes. Fl-4 ta' Ġunju ta' dik is-sena l-Bibljoteka reġgħet infetħet għall-pubbliku u ngħażel dak il-jum sewwa sew għax kien jaħbat l-anniversarju tat-twelid tar-Re Ġorġ III. Is-sena ta' wara miet l-Abbċ Navarro, li difpuħ f'San Ġwann, u floku laħaq il-Kanonku Giuseppe Bellanti, li kien Dekan tal-Kattidral, Fis-sena 1881, il-Gvern qiegħed il-Bibljoteka taħt it-tmex- xija ta' Kumitat Permanenti u bħala President kien maħtur l-Arċisqof Isqof ta' Malta: F'dan il-Kumitat kien imdaħħal ukoll l-Onor. F'dik is-sena kienu stam- pati' għall-ewwel darba r-regolamenti għat-tmexxija. tal-Bibljo- teka u għaċ-ċirkolazzjoni tal-kotba, kif ukoll l-ewwel katalgu, fejn il-kotba huma klassifikati skond is-suġġett, Fil-1888, il-Kanonku Bellanti ħalla minn Bibljotekarju u tloku ngħażel Dr. Cesare Vassallo. Fi żmienu Dr, Vassallo ħabrek ħafna għall-Bibljoteka; għamel katalgu ġdid u qassam fih il-kotba. skond is-suġġett. Fost dawn il-katalgi ikkompila wkoll wieħed għall-manuskritti li su dak in-nhar kienu jinsabu fil-Bibljoteka. Bis-saħħa ta' dan il-katalgu dawk il-kodiċijiet li huwa ikklassifika bdew biex ħadu l-importanza li kien jixir- qilhom u swew ħafna għal min ġie wara. Wara Dr. Vassallo, tl-1880, laħaq Bibljotekarju Dr, A.A. Caruana li dam fil-post sas-sena 1896. Dan il-Bibljotekarju huwa magħruf biżżejjed għax-xogħlijiet li ħalla fuq l-istorja. u l-Arkeoloġija Kristjana. ta' pajjiżna. Meta rtira Dr. Caruana laħaq floku Dr. Filippo Vassallo, li dam biss tliet xhur, imba- għad daħal Bibljotekarju Monsinjur Alfredo Mifsud. Dan il- Monsinjur, li għaraf igħatbel fl-Arkivju, ta xogħlijiet tajba li għad jiswew għal min irid iżid xi xogħol fl-istorja ta' Malta. Mons, Mifsud miet fil-20 ta' Diċembru 1920, u sar Bibljotekarju l-Professur Enrico Magro li kien qabel Rettur ta' l-Università. Wara l-Prof. Magro, fl-1 ta' Lulju 1923, sar Chevalier Hannibal P. Scicluna. Fi żmien Chev, Scicluna l-Bibljoteka ħadet xejra oħra :'kiber bil-bosta n-numru tal-kotba, sar il-katalgu l-ġdid bis-sistema Dewev u nġabret għaliha l-kollezzjoni tal-kotba li jittrattaw fuq Malta u li ġiet imsejħa ''Melitensia '. Taħt it- treġija ta' Chev. Scicluna nġabar ukoll taħt is-saqaf tal-Bibljo- teka l-Arkivju ta' l-Ordni li qabel kien merfugħ f'Dipartimenti oħra tal-Gvern. ' m Fit-2 ta' Ġunju li għadda, flok Chev, Scicluna, li rtira, laħaq Bibljotekarju Dom Mawru Inguanez, O.8.B. Dan il-Patri Benedittin ma hemmx għalfejn wieħed igħid bosta fuqu għax ismu huwa magħruf mad-dinja kollha. Biżżejjed wieħed jifli x-xogħlijiet tiegħu u li wieħed jiftakar li kien Bibljotekarju u Arkivista ta' Montecassino biex nifhmu sewwa min huwa dan li l-luna jinsab fostna. Minn għand dan il-Bibljotekarju nitta- maw li għad ikollna xogħlijiet ta' interess kbir fuq il-Bibljo- teka tagħna u li għad naraw x'importanza għandhom il-kodiċijiet li għandna. Ngħaddu issa biex naraw x'fiha, jew aħjar xi ftit milli fiha l-Bibljoteka ta' Malta. : Jingħad illi n-numru ta' l-opri kollha li jinsabu hawn ġew jilħaq 300,000 u dawn huma reġistrati taħt żewġ katalgi. Taħt l-ewwel katalgu jinsabu reġistrati l-kotba bl-isem ta' l-awtur. Fil-katalgu l-ieħor il-kotba huma klassifikati skond is-suġġett. Dan il-katalgu jimxi fuq is-sistema msejħa ''Dewev Decimal Classification'. Din is-sistema kienet formulata. fis-sena 1873, mill-Avukat Melvil Dewev (1851-1981), biex tiġi wżata flok is- sistemi l-oħra li ma kenux, effiċjenti u kienu jaħlu ż-żmien. Fis-sena 1876 ħarġet l-ewwel edizzjoni u, fl-1942, l-erbatax-il waħda ta' din is-sistema. Dan biex nuru l-importanza li ħadet din is-sistema li ġiet użata tista' tgħid kullimkien. Il-kollezzjoni kollha tal-kotba li hemm fil-Bibljoteka nistgħu naqsmuha fi tnejn: jiġifieri manuskritt u kotba stampati. Il- Iergħa tal-manuskritti tiġbor fiha l-Arkivju tal-Kavalieri ta' San Ġwann, l-Arkivju ta' l-Università, jiġifieri tal-Muniċipju ta' Malta fl-antik, ir-reġistri tat-Teżor: b'kollox madwar 8,000 vo- lum. Fost dawn hemm l-ewwel sbatax li fihom id-diplomi, kollha tal-pergamena, li l-Kavalieri rċevew minn għand il-Papiet u s-Sovrani fil-Medju Evu. Jinsabu wkoll fil-Bibljoteka manuskritti oħra ta' siwi kbir, fosthom il-ħajja ta' Sant'Anton Abbati, b'mitejn stampa (min- jatura). Dan il-kodiċi nkiteb fis-sena 1426, minn Pierre Pierre ta' Istres u kien illuminat minn Robin Fournier ta' Avignon. Kopja ta' dan il-ktieb tinsab fil-Bibljoteka Lawrenzjana ta' - Firenze, iżda f'dan ta' l-aħħar il-fcolophonm' ma jagħtix la l-isem ta' min kitbu lanqas tal-minjaturist. L-istampi huma magħmulin bl-istil imsejjaħ ''grisaille' u hemm użati wkoll xi ftit kuluri. Taħt kull stampa temm miktub titolu fil-qosor, u riferenza għall-awtur li minnu ġie meħud il-kwadru. Fil-''colo- phon'' insibu miktub illi dawn iż-żewġ manuskritti ġew kupjati minn arazzi kbar (magnus pannus) li kienu magħmulin ''de legendis et vita ejusdem sancti'' minn Jean Macellard, Sagris- tan Maġġur ta' Saint Antoine, mis-sena 1410 sal-1417. Dan il-manuskritt kienu bagħtu għalih minn l-Ingilterra u għal xi żmien kien fil-British Museum, fejn ġie studjat minn Sir Svdnev Cockerell u Dr. Rose Graham. Il-ktieb kollu ġie kkupjat għar- Roxburghe Club u maħruġ minn Dr. Rose Graham fis-sena 1987. Kopja ta' dan il-ktieb tinsab ukoll fil-Bibljoteka. Ħemm numru sabiħ ta' manuskritti li ġew miktuba mis- seklu XI 'il hawn, fosthom Bibbja ta' format żgħir, il-ġmiel tagħha, u ħafna kotba oħra tal-Liturġija. Fost il-manuskritti jinsabu opri sħaħ ta' awturi Maltin li għadhom ma ġew qatt Insibu miktubin djarji, tifkiriet, drawwiet qodma, kwistjonijiet li nqalgħu dak iż-żmien fuq ħaġa jew oħra u minn dawn il-karti għad trid tinkiteb l-istorja tal-poplu Malti ta' dawn l-aħħar erba' sekoli. Għax f'dawn il-karti hemm imniżżla, -ħajja ta' misserijietna, dik il-ħajja reliġjuża, soċjali u familjari, kif ħasbuha u kif għexuha f'dawk iż-żmenijiet, b'dik li hija karatteristika tal-poplu tagħna li tagħżlu mill-poplu ta' kull ġens ieħor. Fost il-kollezzjoni tal-kotba stampati l-ewwel jna jiġu dawk i jissejħu 'inkunabuli', jiġifieri dawk il-kotba kollha li ġew stampati minn mindu Gutenberg kixef l-istampa, madwar is- sena, 1445, sal-1500. Minn dawn. il-Bibljoteka jinsabu 45 u l-eqdem fosthom huwa ''Moralia Sancti Gregorii', stampat Ruma, fis-sena 1475. — Il-biċċa l-kbira ta' dawn l-inkunabuli huma stampati l-Italja u xi ħaġa żgħira fi Franza. Minn dawk a' l-Italja hemm numru kbir stampat f'Venezja minn Aldo fanuzio, il-famuż stampatur ta' dak iż-żmien. L-edizzjonijiet li ħarġu minn taħt idejn dan l-istampatur, u li ġew imsejħin Aldini, iġibu l-marka ''ankra', u huma mfittxija ħafna. Għal dak li huwa korrettezza tat-test u l-ġmiel tal-karattru li bihom huma stampati dawn il-kotba tista' tgħid li ma jgħaddihom ħadd. ' Hemm taqsima oħra ta' kotba ta' legatura rari u sabiħa, illi jkomplu jżejnu l-Bibijoteka. tagħna. Il-biċċa l-kbira ta' dawn il-kotba kienu tal-Gran Mastri u tal-Kavalieri u għalhekk iġibu fil-qoxra tal-ġilda l-istemmi tal-familja tagħhom. Minn. din il-legatura naraw kemm kienu apprezzati l-kotba għand min ' kienu. Imma l-ġmiel ta' xogħlijiet li fihom trid tarah biex tista' tifhem kif inhu. Ta' min isemmi wkoll illi l-Bibljoteka kellha minn dejjem xi ftit benefatturi illi rregalawha l-kotba tagħhom. Fost dawn l-ewwel ma għandu jissemma l-Bali de Tencin, li huwa miżmum mhux biss bħala benefattur kbir, iżda l-veru fundatur tal-Bibljo- teka bħala istituzzjoni pubblika. Fost ħafna donazzjonijiet ta' kotba u manuskritti nistgħu nsemmu dik tal-Kan, Agius de Soldanis, tad-Dekan Bellanti, tal-Maġistrat Edgar Parnis, tas- Sur Justin Alvarez, tal-Konti Messina, tal-Konti Caruana Gatto u tat-tabib John Borg. Fl-atriju li hemm qabel tidħol fis-sala - twaħħlet irħama kbira u fiha minquxa b'ittri tad-deheb l-ismijiet ta' dawk li ħadmu għall-Bibljoteka jew li rregalaw il-kotba tagħ- Dan sar biex il-poplu ma jinsa qatt min huma l-benefat- turi tiegħu. Fis-sala l-kbira bemm ukoll ritratti taż-żejt ta' ħafna minn dawn il-benefatturi jew ta' dawk li kienu Bibljote- karji jonkella onoraw lil Malta bil-kitba tagħhom. Fil-Bibljoteka hemm ukoll laboratorju fejn il-kotba u l-manu- skritti jiġu msewwija b'reqqa kbira, Il-manuskritti fuq il-karta jissewwew b'metodi l-iżjed moderni, jinksew bil-ħarir fin u trasparenti u tista' tgħid jerġgħu jitwieldu mill-ġdid. Il-manu- skritti fuq il-pergamena jiġu mraqqgħin b'biċċiet oħra. tal-per- gamena u hekk wieħed iwaqqaf dik il-ħsara li maż-żmien kieku eqred kollox. Il-barrani li jgħaddi jżur l-Bibljoteka tagħna jieqaf u jis- kanta. kif pajjiż tant ċkejken u fqir buwa daqshekk għani fl- istorja u għandu Bibljoteka li tixraq fl-aqwa bliet ta' l-Ewropa. Il-Bibljoteka ta' Malta minn mindu bdiet sal-lum, kibret bil- mod il-mod, għexet dejjem mal-poplu, qasmet miegħu l-ferħ u n-niket, ġiet 'il quddiem fi żmenijiet ta' ġid u batiet meta l-poplu kien batut, bħal ma: ġara fl-aħħar gwerra. Iżda naraw li sa mill-bidu nett li saret ''bibljoteka pubblika'', il-poplu li jap- prezza l-kultura dejjem kellu għal qalbu din l-istituzzjoni u għalhekk wieħed jittama li fiż-żmien li ġej il- Bibljoteka jkollha sehem kbir f'dik li hija formazzjoni kulturali tal-pajjiż u apprez- zament ikbar mill-poplu kollu ta' Malta, Nisel il-Kliem (Jorbot ma' ''Leħen il-Malti', Għadd 191-193) BAQAT: Din l-ewwel sura li jagħtiha Caruana jien qatt ma smajtha. Dejjem smajt it-tieni sura baqqat, li jagħtuha Falzon u Vassalli u li tfisser ''għaqqad il-ħalib bit-tames'', verb denominativ ta' baqta ħalib magħqud bit-tames'. Jingħad ukoll taemmas. Dozx li ma kienx jaf il -Kazimirskv : jagħti l-verb baqat (t alveolari) bħala verb li jingħad il- Magħreb u li jinsab f'Pedro de Alcalà (Għarbi ta' Spanja), mill-Ispanjol pegar ''to glue''. Barbera jfisser ħażin nisel il-verb Malti mill-verb għaqqad -- b, prefiss fl-Għarbi tas-Sirja li qatt ma jidher fil-Malti,