HAJJA BLA ĦAJR Lippin Borg kellu xortih Ħażina; kien għadu qarmuċ ta' tifel meta safa ltim minn missieru, u ommu ma kellhiex mnejn iżżommu fuq it-tagħlim; trabba fil-għaks u fil-għera; f'żgħużitu kien iġagħġagħ biex jaqla' xi ħabba; daqqa kien jagħmel xi erbat ijiem jiġbed il-minfaħ tal-ħiaddied u xi drabi kien jidħol mal-mastrudaxxa jiżbogħ l-imgħażel u d- delgħat; kien tifel bieżel u ħawtiel u meta tfarfar daħal ma' ħajjat u baqa' miegħu sakemm fia s-sengħa. Imbagħad Lippin mititlu ommu u hu sab ruħu waħdu fid-dinja; ma kellu lil-ħadd ma' min jiftaħ qalbu u Ħass ruħu maqtugħ min-nies; biex ma jibqax waħdu bħal qasba tixxejjer mar-riħi, ħasibha li afijar isib tifla sewwa u tal-għaqal Ħalli jiżżewwiġha; u hekk għamel. Ftit wara għeluq is-sena fuq il-mewt ta' ommu, Lippin għammar dar għalih, dar ċkej- kna u fqira, iżda mogħnija bil-barka u s-sliem u mseddqa bil-għożża u bl-imħabba ta' Lippin u martu. Fil-kamra ta' quddiem Lippin fetali il-ħanut tiegħu ta' ħajjat; hu ma kellux ħanut bil-kif, iżda daqsxejn ta' kmajra mudlama 1 baxxa; quddiem il-bieb ta' barra, għad-dawl kienet minsuba magna tal-ħjata mill-orħos, mal-ħajt ta' wara kien hemm mejda tal-abjad b'fuqha kuxxinetti tal-labar, bċejjeċ tal-ġibs, kobob, u rkiekel, xama' għiat-tidlik tal-ħajt, qasba tal-kejl u riga għat-tfassil mixħutin kif ġie ġie u mħalltin ma' skampli, ċraret u mostri, buttuni, krieket u fijut. Xi żewġ figurini qodma u mitfijin kienu mdendlin mal-ħajt, u donnhom imfantsin għax kemm kienu ilhom hemm ħadd ma kien għażilhom bħala xempju tal-libsa li qata'; ftit siġġijiet bl-ixilka mafilulin, kienu mxerrdin 'l- hawn u 'Fhinn; sufan qadim u mqatta', bil-ħĦaxixa ħierġa minnu, kien fuq naħa wafida tal-kamra, filwaqt li fir-rokna ta' biswitu kienet imdendla purtiera kollha rqajja' biex. warajha n-nies iġarrbu l-ilbiesi li jfassal Lippin. Mas-saqaf, f'nofs il-kamra kienet imdendla lampa kbira tal-pitrolju li qatt ma xegħlet, bil-paralum wiesa' donnu rota ta' karrettun; lampa tas-sieq kienet dejjem qiegħda fuq il-mejda ma' ġenb il-magna tal- fijata u bil-pitrolju tagħha kienet għamlet roqgħa fuq il- għuda ta' taħtha; fuq ħarrieġa dejqa mal-ħajt kien hemm lampa oħra żgħira dejjem tnemnem quddiem xbiha ta' San Mikiel imdawwar b'ħafna santi mwaħfilin bejn il-ħġieġa u l-gwarniċ ta' l-inkwadru. Għax Lippin kellu qima kbira lejn San Mikiel: hu kien Fratell fil-Kumpanija ta' San Mikiel, kif ukoll kien idoqq il- klarinett fil-Banda ta' San Mikiel tar-raħal u meta twelditlu l-ewwel tarbija, billi kienet tifla semmieha Kelina għall-qaddis li lejh hu kellu ġibda kbira. Dan id-daqsxejn ta' ħajjat dejjem għex miġbur u fuq xogħilu, hu qatt ma sab ruħu f'xi tiġrib kbir u dejjem baqa' fil-bogħod mill-għawġ u t-taħwid. Minn fil-għodu kmieni, wara l-ewwel quddiesa, sa fil-għaxija, wara ta' l-imwiet, lil Lippin kont issibu fit-toqba ta' ħanut li kellu dejjem medhi fuq xogħilu, ifassal, ixellel, iraqqa', iħit, iġarrab, joftoq u jarġa' jxellel, subgħajh dejjem sejrin u saqajh dlonk jagħisu fuq il-mirfes biex idawru l-magna tal-ħjata. Minn xi daq- qiet min-naħa ta' ġewwa kien jinstama' leħen il-mara ta' Lippin tgħanni fil-waqt li tkun tqandel it-tarbija jew tgerger għax ma tlaħiħaqx mal-ħtiġiet tad-dar, xi drabi araha wkoll ġejja b'xi skudella kafċ sħun għal żewġha u meta tkun ħafifa mix-xogħol tad-dar mart Lippin kienet tagħti daqqa t'id lil żewġha fix-xogħol tiegħu billi tħit l-aċċetti, jew twaħħal il- buttuni, jew tgħaddi xi libsa ġdida qabel jeħodha sidha. Hekk Lippin kien igħaddi Ħajtu; flus kbar qatt ma qala': għax xogħol wisq ma kellux u l-erbgħa min-nies li kienu jħitu għandu kienu kollha tfal tax-xogħol li libsa jdumu jinqdew biha sakemm taqa' biċċa biċċa; hu kien iġebbed kif jista' u jgħix bit-tqanċiċ, iżda qatt ma għadab għal għajru jew sefiet 'il xortih; kien dara jgħix ta' fqir u joqgħod lura meta jsib ruħu f'xi ġemgħa. Lippin qatt ma twebbel b'xejn, biss kellu għoqla f'qalbu, għax qatt ma kien seħħlu jilħaq Rettur tal- Kumpanija ta' San Mikiel, għalkemm kien ilu Fratelli minn żgħużitu u kien iħabrek kemm jista' għall-festa tal-qaddis; qalbu kienet tingħasar meta jara Fratelli oħrajn għadhom kemm issieħbu fil-Kumpanija, jilħqu Retturi u jiddandnu bil-medalja fuq sidirhom fil-waqt li lilu qatt ma Ħatruh għal xejn u fil-purċissjoni kien ikollu jitqanna jimxi minn. ta' quddiem bix-xama' f'idu biss. Hekk ukoll fil-każin tal-Banda, billi Lippin ma kellux mnejn iberbaq, jew jisqi lil sħabu jew iħalli flus fuq l-im- wejjed tal-logħob, Ħadd ma kien iqisu u meta jidħiol fil-każin hu, qisu ma daħal ħadd; qatt ma Ħadu l-fehma tiegħu fuq xejn, biss xi drabi kienu jlumuh għax jonqos għal xi kunċert, Lippin kien iħoss li fid-dinja kollha, lilief martu u bintu, Ħadd ma kien iqisu, imma b'daqshekk hu ma kienx jinkedd, kien xetiet il-ħirara ta' qalbu kollha fuq dawk iż-żewġ għie- żież tiegħu u kien għamel f'moħiftu li jgħix għalihom biss; fuq hekk mid-dar ftit kien joħroġ u mal-ħbieb kien jagħmilha mill-anqas. Ma' tul il-jum f'xi ħin ta' mistrieħ kien traku jaqbad 'il Kelina u joqgħod iqabbiżha fuq irkobbtu u fil- għaxija, wara l-ħidma tal jum, meta ma kienx iqatta' xi sagħi- tejn jitgħallem, jitħisrreġ u jdoqq fuq il-klarinett biex ihejji ruħu għal xi kunċert, hu kien dejjem joqgħod jitliegħeb ma' dak l-anġlu ta' bintu. Lippin ma kienx jista' jagħtiha għall- ħala, iżda kull sena qatt ma naqas li fis-sajf ma Ħax 'il martu u 'l bintu għal xi jum f'San Pawl-il-Baħar, l-aktar f'Ħadd in-Nies, hekk ukoll nhar l-Imnarja huma kienu jterrqu fil-għodu kmieni mir-Rabat għall-Buskett. Imma f'daqqa waħda niket kbir waqa' fuq Lippin : martu nxteħtet f'qiegħ ta' sodda u bdiet sejra lura, għaddiet mill- Ħażin għall-agħar, imbagħad wasal jum ikraħ fil-qieragħ tax- xitwa meta ġie l-Kappillan b'nofs tużżana qassisin miegħu u wasslu wara s-salib tal-parroċċa lil mart Lippin fiċ-ċimi- terju tar-raħal. Lippin Ħass qalbu trid tinqasam bil-għali, xtaq kieku jibki u jolfoq imma l-hemm u n:niket li waqgħu fuqu ħallewh bħal imbikkem u miblugħ. L-imsejken qatt ma kien ġarrab il-faraġ u l-hena tad-dinja, imma issa kellu jixrob l-aqwa mrar ta' Ħajtu; l-imħabba ta' bintu biss żammitu marbut mal-ħajja u li ma kinetx il-għożża tagħha kieku hu kien jaqa' fi bruda li kienet twasslu sal-qabar. Kelina issa kienet kibret u saret xbejba fl-alijar tagħha, kellha ħlewwa li tgħaxxaq lil-kull min iħares lejha; dak wiċċ- ha ta' ġmiel bajdani kien imdawwal bl-indafa ta' qalbha u f'għajnejha kellha kisra li tixhed il-ħasra li għaddiet minn fuqha, Tifla ħorra u tal-għaqal, ħadd ma kien jista' jgħid fuqħa eqqel minn isimha; hi kienet dejjem medhija fix-xogħol tad-dar u fisiebha qatt ma ttajjar fuq xejn. Hi kienet iddur b'missierha bil-ħrara ta' qalbha kollha u lil Lippin dik l-im- ħabba ta' bintu kien iħossha bħal balzmu fuq qalbu. Jum fost l-oħrajn, Lippin, kif kien fil-ħanut bil-qiegħda mitni wara l-magna tal-ħjata, jara dieħel lidejh lil Ċensu tal- Mitfina, ''Kif afina Ċens7 X'ġiebek hawn p' Ċensu kien raġel bla sabar u ta' ftit kliem, imferfex u u dejjem imgħaġġel. UXtaqt ngħidlek kelma, Lippin.' Jaqaw lit-tifel t'oħti tħajjar għal bintek f' qal Ċensu b'fieffa kbira, donnu kellu xi toqla fuq sidru u ried ifittex jeħles minnha bla dewmien. Lippin bħal indehex u baqa' jħares lejn Ċensu, donnu bil-kemm ried jemmen dak li sama'. Lill-oħt Ċensu kien jafha r-raħal kollu bħala mara sewwa u tat-tajjeb; binha kien żagħ żugħ bil-għaqal u jbigħ is-saħħa. UXi tgħid, Lippin 7'' ħettef Ċensu b'dehwa kbira, bħal bniedem li ma għandux sabar jistenna tweġiba. Lippin infixel x'jibda jgħid. 'Jaqaw bin oħti mhux tifel sewwa 2: Ma jixirqilhiex lil bintek F' 4lien ma għandi xi ngħid xejn fib' wieġeb Lippin fil- waqt li Ħass bħal tferfira f'qalbu u żewġ demgħat ġelbnu fuq ħaddejh, l-imsejken f'ħin wieħed fiass ferħa kbira għax-xorti li messet lil bintu u għafsa ta' qalb għax baża' li jinfired minnha. ' 4 Mela la ma għandek xi tgħid xejn, nista' ngħarraf lil oħti li kollox sewwa' żied Ċensu bil-ħatfa. UImma l-ewwel nisimgħu binti xi tgħid, għax hi tħoll jew torbot' qal Lippin. Kelina ma kinetx taf xi tgħid. Malli tarrfulha kelma, hi saret ħiamra nar, tbikkmet, xtaqet l-art tiblagħha u fl-aħħar inxteħtet fuq sider missierha tibki u tolfoq bħal tarbija. L-għarusija għaddiet 'il quddiem u Kelina kienet bdiet taħseb għall-ġhież; ħafna xebbiet għeru għal bint Lippin għax il-għarus li sabet kien żagħżugħ donnu Paladin, imma ħadu ma sab x'igħid fuqha. Lippin kien iħoss hena kbir meta jġib quddiem għajnejh li bintu sa tinġabar tajjeb u b'għafsa ta' qalb kien ta' sikwit jaħseb kemm kienet tifraħ martu kieku kienet għadha ħajja. Iż-żmien għaddej u jum it-tieġ dejjem joqrob, imma Lip- pin ma kienx iħoss ruħu hieni daqs kemm stenna li kellu jkun; ftit żmien qabel kien Ħa riħ u baqa' ma jiflaħ xejn; sar ma jiflaħx għax-xogħol, beda jsir għarqan għal kull xejn, naqaslu l-aptit u bdew jitilgħulu bħal fwawar, rasu bħal teqlet u beda jħoss dwejjaq f'sidru, imbagħad qabditu bħal tqali- qiħaa li ma sata' jeħles minnha b'xejn, ġieh bħal tagħifis u tingiż f'sidru u beda jbati meta kien jaqbad idoqq il-klarinett; ma- dankollu beda sejjer lura u. bintu bdiet titħasseb għax kie- net tarah mixrub u l-lewn ta' wiċċu mitfi. Fl-aħħar Lippin ħasibha li afijar ikellem Tabib: mar il- Berġa tar-raltal u sab it-Tabib tal-Gvern, Lippin fetaħ qalbu u t-Tabib flieh sewwa: kixiflu sidru u dam Ħafna jissamma' bit-tromba u jtaptaplu fuq dahru, fuq spallejh u fuq il-qafas ta' sidru, ġagħlu jisgħol, qallu biex jieħu nifs qawwi, imbagħad messlu l-polz, qagħad igħoddulu u ra kellux deni, Meta spiċċa, t-Tabib ġabar xufftejh u kemmex fiuġbejh. Lippin qalbu għamlet tikk u bilkemm kellu tiila jistaqsi lit- Tabib. x'jidhirlu; imma t-Tabib kien bniedem li jaf kif iġibha u bla tlaqliq iżda bil-ħlewwa u bil-għiaqal,tkellem bla ħabi ma' Lippin, fiehmu li ħwejjeġ kbar kien għad ma għandux iżda wissieh biex joqgħod attent għax dak li kellu sata' jgħaddi għall-agħar. It-Tabib deherlu li Lippin kien maħsus f'sidru; il-marda kienet għadha fil-bidu tagħha, imma biex wieħed ikun jista' jilqgħalha afijar, Lippin ħtieġlu jmur l-Isptar biex jeħdulu ritratt ta' sidru. Lippin baqa' mbikkem; dik l-aħbar qatgħetu minn ġew- wa u Ħass bħal dehxa tiġrilu ma' ġismu kollu, imbagħad f'daqqa waħda waqgħet fuqu bħal ħiedla u li t-Tabib ma għenux biex joqgħod bil-qiegħda, kien jistabat ma' l-art. L-imsejken ġieb quddiem għajnejh lil Kelina u qalbu riedet tinqasam bil-hemm; qabel ma ħaseb f'saħfitu u fih in- nifsu hu ftakar f'bintu u għela għaliha; dik it-tifla issa qisha tilfet xortiha għax malli l-għarus tagħha jisma' bil-marda ta' missierha, kellu mnejn iħassar kollox u jitlaqha. In nies tar- raħal ma kienu jistkerrhu xejn daqs il-mard tas-sider, dak il- mard kien ikexkixhom u jġibilhom biża' kbir għax minn għia- lihom min jimrad b'sidru għalik ma kienx hemm tatna u niesu kollha kienu jiċċappsu miegħu. Lippin Ħass rasu ddur, l-imsejken ma kienx jaf x'jibda jagħmel u jaħseb, imma t-Tabib fetaħlu għajnejn: u fiehmu l-ħtieġa li jkun jaf sewwa x'għandu u sa fejn waslet il-marda: jekk ir-ritratt juri li sider Lippin kien safi ma kienx hemm għalfejn wiefied joqgħod jinkedd, imma jekk kellu xi bidu ta' xi ħaġa hu sata' jtibbab u jfieq. Lippin raġa' lura lejn id-dar qisu ras maqtugħa u fetali qalbu ma' bintu. Tifla oħra kellha mnejn taqbadha għaxwa jew tinfexx f'bikja kbira u flok ma tagħmel ħila lil missierha żżid tħawdu. Kelina mill-ewwel basret li dik il-marda ta' missierha setgħet titilfilha xortiha, imma hi ma qiset xejn u Ħasbet biss fuq saħħet missierha, għalhekk għamlitlu l- ħila u baqgħet issus sakemm hu wegħidha li l-għada fil- għodu kellu jmur il-Isptar (għar-ritratt ta' sidru ħalli jaraw sewwa x'kellu biex jagħmlu dak li kien meħtieġ. Lippin u bintu għaddew lejl ta' niket u dwejjaq li ma bħalhom, huma ma għalqux għajn ma' għajn, imma baqgħu l-ħin kollu jaħsbu fuq xortihom il-ħażina. Kelina rat il- għarusija tagħha ttir mar-riħ u l-ħolm ħelu ta' żgħużitha jdub u jgħasfar qisu sħab ta' ġmiel imkeċċi minn riefnu ta' biża', imma l-aktar li għasrilha 'l qalbha kien il-ħsieb tal- marda ta' missierha. Lippin baqa' l-lejl kollu jhewden fuq il-biċċa li ġratlu; mitt darba għamel f'moħħu li fil-għodu ma jmurx l-Isptar biex ma juri lil ħadd bil-marda tiegħu ħalli ma jħassarx il-għarusija ta' bintu, iżda kull darba kien jiftakar fit-twissija tat-Tabib li jekk il-marda tidħollu 'l- ġewwa hu kien jista' jċappas lil bintu. Lippin għaraf li ma kellux ħajt tal- kenn u l-imsejken Ħass ruħu mgħaffeġ taħit il-qilla ħarxa ta' xortih. Biex tagħqad, Lippin u bintu anqas setgħu jieħdu nagħsa u jserrħu moħhom fil-ħemda ta' dak il-lejl ta' swied il- qalb, għax fil-għaxija kienet ġriet mar-raħal ix-xniegħa li l-Italja daħlet fil-gwerra kontra tagħna u mbagħad ma' tul il-lejl kollu damu għaddejjin karrozzi tan-nar kbar bis-suldati li bil-ħsejjes tagħhom żammew lil kulħadd imqajjem. Fil-għodu Lippin sebaħ. b'uġigħ ta' ras qawwi u qam għajiien u mitbiel; ħa l-kafċ daqskemm ħajritu bintu, im- bagliad, fuq qalbu, telaq lejn l-Isptar; ħareġ mir-raħal u qabad it-triq tal-belt; hu kien sejjer waħdu bil-lajma, ħosbien u mbikkem, il-ħin kollu jtalla' u jniżżel fuq kif kien sa joħroġ għażlu; fit-telfa li kien fiha ma lemaħ 'il fiadd fit-triq u anqas wieġeb għat-tislim ta' xi erbat iħbieb li Itaqa' magħhom. F'daqqa walida nstama' daqq qawwi u tal-wafix; mir-raħial fil-qrib, il-għajjat tas-sirena beda ġej mewġ mewġ dejjem jogħila fil-qawwa, dejjem iżid fil-kruha, donnu krib ta' xi ġliba rwieħ mitlufa, donnu tkarwit ta' xi taqliba ħarxa fis-sema; fl-ajru għaddiet bħal fewġa ta' biża' u l-ħolqien donnu waqaf imkexkex u mriegħed. Lippin inqata' u ġismu qam xewk xewk, riġiejli ħallewh u ħasshom jissammru ma' l-art, Ħares ma' dwaru u fit-toroq u fl-egħlieqi lemaħ ħafna nies jiġru, igħajtu u jferfru idejhom lejn is-sema, Lippin xtaq jagħmel bħalhom u jitlaq jiġri biex idabbar rasu x'imkien għall-kenn, iżda ħedla kbira waqgliet fuqu u bil-kemm felaħi jarfa' saqajh mill-art; hu qatt ma kien sab ruħu f'tiġrib bħal dak, tħaw- wad, infixel u ma kienx jaf x'jibda jagħmel jew fejn imur. Madankollu l-għajjat tas-sirena kien għadu jinstama' jidwi u jriegħed f'dawk l-infiawi; l-agħsafar tnaffru u bdew jittajru 'l-hawn u 'l-binn bla raj, l-annimali tgerrxu u daħlu f'qoxrit- hom, il-klieb libtu u bdew jingħu u jagħwu. Dak il-ħin għadda raġel jiġri kemm jiflaħi imwerwer u miblugħ bil-qatgħa, 44 ajruplani tal- għadu 1 Ġejjin l l- ajruplani tal- għadu l r' għajjat meta wasal ma' ġenb Lippin u baqa' sejjer qisu mbellah. Issa s-sirena kienet siktet u waqgħu ħemda tal-biża' u skiet tal-waħx; il-ħolqien kien donnu qiegħed jistenna tiġri xi ħaġa tat-tregħid, ukoll il-fewġa ħelwa ta' fil-għodu donnha raqdet u x-xemx għabet wara sħaba sewda. Fis-sema beda jinstama' bħal twerdin għall-ewwel irqiq, imbugħad afirax u qawwi li jidħol fir-ras u jkessafi il-qalb, til-għoli nħasset bħal tqanqila ta' ħerba u minn fuq wiċċ l-art għaddiet bħal żiffa mċaqalqa minn ġwienaħ il-mewt. F'leħħa ta' berqa nstama' tfaqqigħ ta' bombi li riegħdu d-dinja, għall-ewwel bdew ifaqqgħu waħida wara l-oħira, im- bagħad ħadu kollha f'daqqa; l-art bdiet titriegħed u taqbeż mad-damdim tal-ħsejjes u riħ sħun beda jtir ma' kull tfaq- qiegħa; mis-sema bdew jinżlu bħal ħsejjes ta' tħaxwix u żarżir li malli jaħbtu ma' l-art jiftħu ilsna tan-nar u jtajru ġebel u ħamrija u trab; l-ajru mtela bid-dħalien u l-art inksiet bi sħab ta' trabijiet. Lippin kien tħaxken kif sata' taħt ħajt u rtass għall- kenn tiegħu; hu kien mitluf bil-biża', ħass il-mewt riesqa fuqu, qabad idejh f'xulxin f'għafsa ta' wielied ħierġa ruħu, bexxaq fommu u beda jtemtem l-Att tal-Indiema. B'daqqa waħda Lippin sama' tisfira qawwija li ħassha dietila f'qalbu it minnufih ftit bogħod minnu faqqgħet bomba li regħdet id-dinja u kull ma kien hemm fil-qrib iġġarraf, tkisser, tħar- bat u nqered. Wara li għadda l-attakk mill-ajru, mita waslu dawk ta' l-ewwel għajnuna sabu 'l Lippin mirdum taħit il-ġebel tal-ħajt li ġarrifet il-bomba, sabuh mgħattan u mgħalfeġ, imma fuq fommu kellu bħal tbissima ta' hena. Tgħid qabel ruħu ħarġet Lippin kien intebaħ li dik il-mewt tiegħu kienet ħelset lil bintu minn kull tebgħa ta' mard u hekk warrbet kull xkiel għall-hena tagħha 7 Ġuże GALEA.