Żewġ toroq hemm: triq tal- ħajja u triq tal-mewt. U hemm għażla kbira bejn iż-żewġ toroq. Issa, t-triq tal-ħajja. hija din: l-ewwel, ħobb 'l-Alla li għamlek; it-tieni, ħobb iil-għajrek bħalek in-nifsek. La tagħ- milx lil ħadd ieħor dak l: ma tix- tieqx li jingħamel lilek. 3, It-tifsir ta' dal-kliem hu dan: bierek lil min jsħtek u itlob għall-egħdewwa tie- għek. Iżjed: stim għal dawk li jaħ- qruk. Għax x'ħajr tkun tistħoqq meta tħobb lil dawk li jħobbuk 7 Il- kefrin ma jagħmlux hekk7 Min-naħa tiegħek, ħobb jil dawk li jobgħoduk. Fuq kollox, ma għandux ikollok għadu. Żomm ruħek li ma taqtax ix-xewqat tal-ġisem. Jekk xi ħadd jagħtik daqqa fuq ħaddek il-lemin, dawwarlu l-ieħor ukoll, u tkun temmi. Jekk xi ħadd iqabbdek timxi miegħu mil, imxi miegħu milejn. Jekk xi ħadd jeħodlok . il-għàba (1) agħtih ukoll il-qmis. Jekk xi ħadd jisraqlek mielek, titolbu xejn bi ħlas tiegħu. Int fis-sewwa, dan ma tistax tagħmlu. Agħti lil kull min jitolbok u titlob xejn bi ħlas, Il-Missier irid li l-ġid tiegħu jkun maqsum bejn kulħadd. Imbierek dak li jagħti, u jisma' mill- amar, għax jgħaddi bla ma jitgħad- deb (2). Taħbit hemm għal dak li jieħu. Jekk xi ħadd ikun fil-ħtieġa u jieħu, ma jitgħaddebx; imma min ma jkunx jeħtieġ u jieħu, isir ħaqq minnu: għaliex, u għal liema għan ha. U jekk ikun mixħit il-ħabs, ikun mistoqsi fuq imġiebtu, u ma jinħelesx minn hemm sa kemm iħallas sal- anqas ħabba. Qis ji ġidek jagħraq (8) DIDAKEĊ (It-Tagħlim tat-Tnaxr-Appostlu) f'idejk, sa kemm issib lil min' tagħtih. Amar ieħor tat-Tagħlim: La toqtol; la tieħu mara ta' ħadd ieħor; la tgħallemx ħażen liż-żgħar; la tiżni. La tisraq; taħdimx mas- saħħarin; tagħmilx sħarijiet; toqtolx trabi qabel it-twelid (4) tixtieqx il- ġid ta' għajrek. Tiksirx il-ħalfa tiegħek; tixhidx fil-gideb; tgħidx fuq għajrek; la żżomx f'qalbek. La jkollok żewġ fehmiet; la tbiddelx kelmtek; kliem imbiddel huwa nassa tal-mewt. Kliemek ma għandux ikun qarrieq jew bla fehma, imma għandu jkun imsaħħah bil-egħmil,. La tkun rgħib jew ħattàf, jew turi ħaġa b'oħra, jew ħażin, jew imkab- bar. Tagħmelx ħsebijiet fuq għajrek. La tobgħod lil ħadd, imma wissi lil uħud u itlob għal oħrajn (5), u għall-oħrajn saħansitra agħti ħajtek b'turija tal-għożża tiegħek. Ibni, aħrab id-deni ta' kull xorta u kull ħaġa li tixbħu. La tkunx ħafif biex tagħdab, għax il-għadab iwassal fil-qtil. Tkunx rasek jiebsa, anqas ġellied, anqas lewwiem, għax dan kollu jnissel il-qtil. Ibni, tkunx faħxi, għax il-faħx inissel iż- żena. Tgħidx kliem ħażin, anqas tit- laq għajnejk, għax dan kollu jġib iż- żena, 4. Ibni, la tkunx ħaġġieb (6), għax il-ħġieb inissel l-idolatrija. La tkunx saħħàr, anqas kewkieb (7) raq- qaj (8), u anqas għandek tara jew tisma' dawn il-ħwejjeġ għax dan kollu jnissel l-idolatrija. giddieb, għax il-gideb jieħu għas-serq. La tkunx ħabib tal-flus, anqas kab- bàri u fieragħ. Ibni, la tkun gemgiimi, għax it-tgemgim jieħu għas-sħit; jew ta'. rasek, jew taħseb ħażin, Dana jġib is-sħit. Min-naħa l-oħra, kun milqgħi (9), għax il-milqgħijjin jirtu l-art. Kiin ta' sabar u ħanin u bla ħjiena u ħiedi, u twajjeb, bil-biża, għożż għal dejjem it-tagħlim li qlajt. Tkunx rasek merfugħa, anqas tagħti ruħek għat-tkabbir. La tkunx m'dħla ta' min hu qawwi (10) imma ssieħeb man-nies it-tajba. 10, Ħu bħala barka kull ma jiġrilek, emmen li xejn ma jiġri mingħajr Alla. Ibni, nhar u lejl iftakar f'min għarrfek il-Kelma t'Alla, u weġġħu bħal Mulej, għax fejn ikun imsemmi l-Mulej, hemm il-Mulej ikun. Fit- tex li ssieħeb kull jum il-qaddisin, biex tissabbar bi kliemhom. Qatt la tibda tmerija, imma fiehem lil min ikun sa jitlewwem. Kun siedaq fil- ħaqq tiegħek. La tmilx lejn dak jew lejn dan, meta tkun issewwi l-għaltiet. Tkunx bejn ħaltejn fil-fehma tie- għek. 5, Tkunx wieħed li jiftaħ idejh biex jaqla' u jagħlaqhom biex jagħti. Jekk għandek il-ġid x'tagħti, ħallas minnu għal ħtijietek, 7. Toqgħodx titħasseb biex tàgħti, u meta tkun tajt, toqgħodx tgemgem. Issib 'il qud- diem min hu dak li jroddlok il-ġid. La ddawwarx wiċċek minn fuq l-imsejknin, imma .aqsam kullma għandek ma' għajrek, u qatt la tgħid: 'Dan tiegħi''. Jekk intom sħab f'dak li jibqa' għal dejjem, kemm aktar għankom. tkunu sħàb f'dak li jin- temm' 9. La tibżax; għal idejk fuq ibnek jew bintek, imma' min żogħrit- hom darrihom fil-biża' t'Alla, 10. Meta tkun imgħaddab, tamarx għal- lsir jew ilsira tiegħek, għax huma jitimgħu f'Alla wieħed li titma' fih int; inkella jistgħu jitilfu l-biża' t'Alla, li hu sid xorta waħda tiegħek u tagħhom. Huwa, meta jiġi, ma jħarisx lejn min hu kbir fid-dinja; le, Huwa. jiġi għal dawk li ħejjiet Ruħ il-Qodos. Imma int, ja Isir, isma' minn sjiedek, bħala wellejja (11) t'Alla, bil-qima u bil-biża'. Aħ- rab il-wiri b'ieħor u kull ħaġa li ma togħġobx lil Mulej. Ma jkun qatt li tħalli amar il-Mulej, imma żomm dak li ngħatalek, bla ma tnaqqas jew iżżid xejn. 14, Fil-knisja, istqarr ħtijietek, u ja tiġix titlob talbek b'qalb ħatja. Din hija t-Triq tal- Ħajja, It-triq tal-mewt din hi: l-ewwel nett, hu egħmil ħażin u misħtit għal kollox: il-qtil, iż-żena, ix-xewqat, il- faħx, is-serq, il-qima tal-ajlàt qar- rieqa, is-sħarijiet, il-ħtif, ix-xhieda fil-gideb, il-wiri b'ieħor, il-kliem b'ieħor, it-taqriq, il-kobrija, il-ħażen, iċ-ċiera, ir-regħba, il-kliem ta' għajb, il-għira, il-herra, ir-ras jiebsa, il-fru- għat, in-nuqqas ta' biża' t'Alla. Hija t-triq li jimxu fiha dawk li jaħqru n-nies it-tajba, li jobgħodu s-sewwa, li jħobbu l-qerq; nies li ma jafux is- siwi tal-ħajja tajba, m'humiex mogħ- tijin għal ħaqq tajjeb, ħsiebhom ma hux f'dak li hu sewwa, imma f'dak li hu ħażin. Għorba għal ħlewwa u s-sabar; ta' nies li jħobbu l-frugħa, li jfittxu li jitħallsu; li ma jħossux għal foqra, ma. jqisux .il-maħqurin, ma jagħarfux lil min ħalaqhom. Qattiela tat-tràbi, qerrieda tax-xbieha t'Alla. Nies li jdawwru wiċċhom minn fuq il-meħtiġin, jaħqru lil. magħfusin, jagħtu raj ħażin lill-għonja (12), im- ħallfin ħżiena tal-foqra. F'kelma waħ- da ta' nies imgħarrqin fid-dnib. Uliedi, j'Alla tkunu mħarsa minn dan kollu l VI Araw li ħadd ma jitl-fkom mit- Triq tat-Tagħlim, għax kull tagħlim ieħor ibegħedkom minn Alla, 2. Tas- sew, jekk tifilħu taħmlu madmad il-Mulej fi sħuħitu kollha, intom tku- nu temm'ja; jekk ma tifilħux, agħm- lu dak li tistgħu. U fl-ikel, agħmlu li tistgħu, imma għassu bir-reqqa li ma teklux jaħam imqaddem (13) lil allat qarrieqa, għax dik tkun qima tal-allat. Fuq il-Magħmud'ja, Għammdu hekk: wara li tkunu fissirtu dana kollu, għammdu fl-Isem tal-Missier u tal-Iben u tar-Ruħ il-Qodos, fl- ilma ġieri. Imma jekk ma jkoll- komx ilma ġieri, għammdu f'ilma ieħor. Jekk ma tistgħux tgħammdu fl-ilma kiesaħ, għammdu fl-ilma sħun. Imma jekk ma jkollkomx u la l-wieħed u la l-ieħor, sawwbu l-ilma fuq ir-ràs għal tliet darbiet: fl-Isem tal-Missier u tal-Iben u :tar-Ruħ il- Qodos. Qabel il-Magħmudija ġiegħ- lu jstimu lil min ikun sa jgħammed u 11 min ikun sa jitgħammed, u oħrajn ukoll li jktinu jistgħu. Ġiegħlu lil min ikun sa jitgħammed istim jim jew jumejn qabel. . Is-sawm tagħkom ma għandux ikun fil-jiem infushom li fihom isimu x-xaqqarin (14); huma jstimu nhar ta' Tnejn u nhar ta' Tlieta; intom sumu nhar ta' Erbgħa u nhar ta' Ġimgħa. U la titolbux bħal ma jitolbu x-xadqarin, imma itolbu bħal ma amar il-Mulej fil-Bxàra: ''Mis- sierna li Int fis-sema, jitqaddes Ismek; jiġi Melkutek; isir rajk fl-art, bħal ma jsir fis-sema. Agħtina llum ħobżna l-jumi, u aħfr Ina dejnna bħal ma aħna naħfru lil midjunin magħna. U la ddaħħaina fit-tiġrib, imma eħlis- na mid-deni, Għax tiegħek il-qawwa, tiegħek is-sebħ, għal dejjem ta' dej- jem''. Itolbu hekk, tliet darbiet kull jim. (Baqa' għal ħarġa oħra). (7) Din il-kitba, id-Didake, jew Tagħ- lim. tat-Tnaxr-Appostlu, hija xogħol Lhifdi-Nisràni, li kif jinħaseb min-nies li jifhmu, kien miktàb, għal ħabta ta' bejn is-sena 80 u s-sena 120 Wara Kristu. Qisu xi ktieb tal-knisja tal-Ewwel Xir- kiet tal-Insara. Għal hekk għandu siwi kbir biex m'nnu jingħaraf, b'ras il- għajn, kif kienu jgħixu l-Insira. ta' żmien l- Appostli u ta' ftit wara, Dan il-Manu- skritt insab f'Kostantinopli fil-Bibljoteka tal-Patrijarka Grieg, fis-sena 1873. Fih erba' taqsimiet: l-ewwel, minn I sa VI, Morali, jew fuq id-drawwiet; it-tieni, mis- VII sal-X, Liturġija, jew il-qadi tal- knisja; it-tielet, mill-XI sal-XV, Dixxi- plina, kif għandhom jitmexxew ix-Xirkiet tal-Insara, u r-raba' u l-aħħar, li hi XVI, Eskatoloġija, fuq l-aħħar jiem tad-dinja. Għall-ewwel li nsàb xi għo ma redux jemmnu li kien awtentku, jiġifieri li kien tas-sew kitba qadima u ' ewlenija, imma wara kien imwettaa biż-żefied u aktar minn biż-żejjed. F'kitba Apokrifa, li qatt ma, ntilfet, jisimha l-Ittra ta' san Bar- naha id-'Didake,' tinsab imtennija qisha kollha. Sa fein nafu aħna, dil-kitba għadha catt ma ħarġet bil-Malti. Billi ma stajniex insibu malair dil-kitba bil- Latin iew bil-Grieg, alibniha minn fuq l-Ingliż, għal hekk, billi biża alib minn fuq qlib. jista' ikun fiha 'l bawn u 'l hemm xi rqaqàt mittiefsa. ''Għaba'': bħal kapott wiesa' tas- suf, li jiltibes fuq il-ħwejjeġ kollha. Jil- bsuh mill-antik nett, in-nies tal-Palestina u s-Surija. Issa, ftit-ftit. għieied jinqata', ''Jitgħaddeb'': ikun ikkastigat. L-oriġinal ta' dad-Dokument kien miktub b'xi lsien Sċmi (Lhudi, Arami, jew Suri): għal hekk dil-kelma: ''Jagħraq f'idejk', aktarx kienet: 'Jaħraq f'idejk', u xi ħadd qalibha ħażin, Mit-tismija ta' dawn id-dnubiet jidher li l-oriċinal ta' dil-kitba nkiteb fejn l-Insara kienu mħalltin sewwa mal- Pagini. Il-Lhud tal-Palestina kellhom biża' u skerrih kbar minn dnubiet bħal dawn, Għal hekk donnu li dil-kitba nkit- bet is-Surija, fejn l-Insara, Lhud u Paga- kienu mħalltin flimkien. 8), CWissi lil uħud u itlob għall-oħ- rajn': għax hawn nies li daqs kemm ed mkabbrin, iekk twissihom aktar ifuru; dawn jaqbel li titlob 'l Alla għali- hom 'biss, biex imissilhom qalbhom Hu. ''Ħaġġieb': superstizjus, li jem- men bit-talismans, jew ħġieb, bil-lingwa ta' dawk in-naħat, ''Kewkieb', wieħed li jobsor x'għandu jsir, mill-qagħda tal-kwiekeb. ''Raqqaj', mill-verb: raqa, jirqi; wieħed li jfejjaq il-mard bi kliem saħ- ħàri. ''Milqgħi', manswet, Wieħed jistagħġeb kif inhi magħ- duda hawn bħala ħàġa ħażina li tkun ħelu, minn tagħna, midħla ta' min hu qawwil Imma jekk taħseb ftit tara kemm h: twissija tajba u għaqlija għall-Insara. Meta l-qawwi jil- qa' b'sieħbu wieħed dgħajjef, qisu dejjem ikun j'nqeda bih għal xi'xogħol ikraħ, li wara li jsir, ikeċċiħ minn qribu; dan, barra milli hu għajb kbir għal wieħed Nisrani li jafda fil-qawwa tal-bnedmin, u hekk iwarrab minnu t-tama f'Alla, ''Wellejja': rappreżentanti, ''Imqaddem'': ippreżentat. Minn dal-kliem jidher li dad-Dokument kien maħruġ mill-Insara Lhud, għax San Pawl, li kellu f'idejh l-Insara Pagani, igħid li dil-ħaġa ma kenitx dnub, għax l-allat qarrieqa ma kienux għajr biċċiet tar-rħam jew ġebel (ara l-ewwel Ittra lil Korintin., k. VII). wieħed li fid-djiena; tfa ta' allesjori Il-kelverju (a l-lobor) Kif inhi t-triq fejn issir il-Vija Sagra ġewwa Ġerusalem, mill-Fortizza $€ Antonia'' sal-Qabar ta' Kristu. Il-Waqfiet mgħallma b'numri Rumani u Ara l-kitba i ġejja.