FRANĠISKU SAVERJU CARUANA Dejjem staqsejt lili nnifsi kif kellu jgħaddi ħafna żmien qabel nintebaħ li zijuwi kien dilettant tal-Malti. Dejjem żammejtu bħala dilettant għax qatt ma' kelli ħjiel ta' dak li kien għamel snin qabel meta l-Malti ma kienx meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tagħna. Kemm domt nistudja l-Liceo, ebda surmast tal-Malti ma semma lil F.S. Caruana; il-grammatika li kiteb u x-xogħol li għamel bħala l-ewwel Segretarju. ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti qatt ma ġew f'idejja, u l-unika ħaġa li kont naf kien li huwa għal xi żmien għallem il- Malti fil-Liceo u kien traduttur il-Qorti. Lili qatt ma kellimni fuqu nnifsu; imma llum li l-kotba, il-manuskritti u xogħol ieħor tiegħu għaddew għandi, inħoss li F.S. Caruana huwa wieħed mill-aktar li stinkaw għall-Malti u wieħed mill-anqas imsemmija. U nara żewġ fatturi. Kien bniedem riservat, u ma nsibx aħjar mill-ftuħ ta' artiklu li deher fil-'Berqa': ''Għadu tat-tlablib u tal-frugħat żejda, Saver Caruana dejjem ħadem bejn erba' ħitan, bil-lejl u bin-nhar, waħdu, jew ma' xi ħbieb tal-qalb, biex jara l-Ilsien Malti miexi 'l qud- diem'1. Mill-banda l-oħra, għaliex Caruana rtira hekk bikri mill- ħidma tiegħu7 Tgħid, għamlulu xi azzjoni ħażina7 Ngħidu aħna, fi ktejjeb żgħir maħruġ fl-1932 mill-Għaqda tal-Malti (Università) ismu biss ma jidhirx meta: jissemmew il-membri ta' l-ewwel kumitat tal- Għaqda tal-Maltiż, L-Ewwel Ħtieġa Bħalma jistqarr hu stess f'manuskritt li sibt fost il-kotba tiegħu, Saver ma felaħx jara l-Malti jinkiteb b'mitt mod minn dawk stess li kienu jħobbuh. Studju tal-kitba ta' Cuschieri, ta' Cachia u ta' Mons. Galea, biex insemmi tlieta, juri li l-istess ħoss kien miktub differenti u meta x-Xirka Xemia ma baqgħetx aktar f'saħħitha, il- kitba bil-Malti aktar marret għall-agħar. U kien sewsew Saver li għamel talba lil dawk kollha li jħobbu l-Malti biex jingħaqdu flim- kien. Li dak X. C. li kiteb fil-Ħabib kien F. S. Caruana, il-lum ma jiċħdu ħadd. Kellu 20 sena meta huwa għamel appell għal Għaqda biex tara li l-kittieba kollha tal-Malti jużaw ortografija waħda, u b'ex tqajjem u xxerred il-kitba tajba bil-Maltis. L-'stess, l-ewwel Pre- sident ta' l-Għaqda jistqarr li ''kien wieħed żagħżugħ ta' fehma tajba (is-Sur Saver Caruana) li beda jsus warajja u wara l-kittieba l-oħra tal-Malti biex nixxierku bejnietna'4. M'iniex ser nidħol minn studjużi u minn studenti f'dawn l-aħħar żminijiet meta l-Malti ħa postu sewwa fl-Università. Irrid biss nitfa' ftit aktar dawl fuq il-ħidma moħbija ta' Caruana, għax nistqarr li dan l-aħħar jiena stess staqsejt lil xi studenti, jekk jafux b'F. S. Caruana, u t-tweġiba fil-biċċa l-kbira nett kienet ''Mhux dak li kitiblu poeżija Rużar Briffa… 77 Anzi mmur pass 'il quddiem u nistqarr li meta dan l-aħħar slift kopja tal-Grammatka ta' F. S. Caruana lil għalliem, qalli li sabha ta' użu kbir fil-kontenut konċiż u metodiku tagħha, imma qabel qatt ma kien sema' biha. L-ORTOGRAFIJA Ix-xogħol li kellha l-Kummissjoni mqabbda mill-Għaqda kien li toħroġ grammatika mibnija fuq l-ortografija li kellha tkun is- sies tal-kitba Maltija ġdida. U sewsew fil-kamp ta' l-ortografija Saver l-aktar li ħadem. F'Il-Ħabib' tal-21-2-23, u ta' ħames ħarġiet ta' wara, hemm sensiela ta' artikli ffirmati minn S (u hemm taħthom il-firma ta' zijuwi, F. S. Caruana) imsemmija ''Kif tikteb tajjeb bil- Malti'. Ser nikkwota r-regoli ewlenija li jagħti, u wieħed jista' jara minnhom k'f Saver bena s-sisien ta' l-ortografija tal-lum. SB'Ili l-Malti huwa lsien orjentali, għalhekk il-grammatika tiegħu għandha tkun mibnija fuq grammatika orjentali u għalhekk l-ewwel regola hija: (i) li kull leħen għandu jkollu għalih ittra waħda; (ii) li kull sillaba ma jistax ikollha aktar minn vokali waħda; kull sillaba jrid ikollha vokali bilfors; (iii) l-Għerq li fuqu hija mibnija l-kelma Maltija hu dejjem ittra konsonanti u qatt vokali; (iv) fit-tiswir tal-kelma, il-konsonanti ta' l-għerq jibqgħu dejjem wara xulxin kif inhuma; (v) fit-tiswir tal-kelma, il-konsonanti ta' l-għerq jibqgħu dejjem l-istess5. Dawn ir-regoli huma l-istess il-lum bħalma kien fi żmienu u għalija hu misteru kif Saver Caruana huwa aktar magħruf bħala Segretarju ta' l-Għaqda, bħall'kieku kien xi skrivan, milli studjuż tal-Malti. Li dan mhux minnu jixhduh Ivo Muscat Azzopardi, li jsej- jaħ lil Caruana 'l-isħeħ kolonna li fuqu nbena l-Melti'6, u l-istess Dun Karm, li fit-tmiem ta' l-Ogbra jikteb: 'Ma rridx imbagħad ninsa lis-Sur F. S. Caruana, is-Segretarju ħabrieki tal-Għaqda, li għoġbu jaqra l-provi, u jagħti d-daqqa ta' l-imgħallem fit-tiswija tagħhom'7, Dnub li l-Gvern ressaq u għadda r-riforma fl-Istatut ta' l-Uni- versità, li jagħmel lill-Malti Isien uffiċjali, ftit ġimgħat wara l-mewt ta' Saver, għax kieku żgur li ħaġa bħal din kienet tferrħu mhux ftit. Għax Caruana, flimkien ma' l-ewwel ġellieda għad-drittijiet ta' Isien art twelidna, ra ma' wiċċu ferm. Biżżejjed naraw x'kiteb hu u X'kiteb ħaddieħor. F'manuskritt mhux ippubblikat jistqarr: ''Ma nistax ngħid li l-poplu mill-ewwel laqgħu b'idejh miftuħa t-Tagħrif. Dan kien jitbiegħed xi ftit minn kif kien imdorri jikteb bil-Malti. Għall-ewwel kien hemm ħafna min ikkumbattih: biċċa mħabba l-politika u biċċa wkoll bla ħażen'8. U sewssew fost dawk li kkumbattew il-Malti kien hemm l-istess gradwati ta' l-Università tagħna li, fir-Rassegna Mensile di Cultura, bkew id-dhul tal-Malti u pprotestaw bis-sħ'ħ dwar l-effett li l-Malti kien ser ikollu fuq it-tagħlim tat-Taljan, u b'sentimentaliżmu roma- nesk kitbu: 'O L'ngta Nostra, bella perchċ sei bella, bella perchċ sei la lingua pit. melodiosa del mondo, bella perchċ sei la lingua con cui hanno parlato i pib grandi santi… .'9 Imma wieħed irid ikun prattiku u rejalistiku. U sewsew dan li kien Caruana, għax meta ra li x-xogħol li kienet għamlet il-Kum- missjoni: kien tekniku u xjentifiku wisq, inxteħet biex jikteb gram- matika ll fl-opinjoni ta' ħafna għadha ta' l-akbar siwi llum, għax ni tassew ta' idejn il-poplu. Dan jixhdu Ġużċ Muscat Azzopardi li hekk kiteb dwar il-Grammatika u Ortografija tal-Malti fil-Qosor: ċzogħol sabiħ — u sabiħ għal darba… għalkemm grammatika qasira u ħafifa, li wieħed jista' jitgħallimha bl-amment f'ġimgħa, sħiħa u mogħnija b'kull ma jinħtieġ'10. Caruana, għalkemm dan ftit jafuh, huwa l-kittieb ta' l-ewwel grammatika fuq is-sistema moderna li setgħet tingħata f'idejn l-istudenti; tant hu hekk li f'Leħen il-Malti (Università), ta' l-1932, l-Editur igħid: ''min irid jitgħallem jikteb bl-alfabett u bl-ortografija tagħna, inħajruh jaqra l-Grammatika u Ortografija fil-Qosor miktub minn F. S. Caruana u stampat ftit xhur ilu fl-Empire Press, fejn tin- biegħ'11. Mingħajr ma rrid noffendi lil ħadd kienu dawn il-passi u dawk tal-bennejja l-oħra tal-Malti ta' żmien Caruana, bħal Ġużċ Muscat Azzopardi, Dun Karm u Ninu Cremona, biex insemmi tlieta, li taw lill-Malti l-qawmien … dak li qiegħed isir illum huwa t-tieni qaw- mien… U qawmien aktar faċli għax f'dak iż-żmien Malta ma kinitx ind' pendenti; biżżejjed wieħed jaqra l-korrispondenzi li jidhru f'Il-Malti u f'Leħen il-Malti (Università) biex jara kemm kienet iebsa t-taqtigħa. Fi żmien sentejn inbiegħu madwar 2,000 kopja u l-ktejjeb ra tliet ħarġiet. F'kopja personali tiegħu, hemm imniżżla noti gram- matikali; dan jixhed li Saver baqa' jistudja l-ħin kollu, u barra li kien għallem il-Liceo u għamel żmien twil interpretu l-Qorti, kiteb ĊXi Verbi Maltin bis-Suriet Imnissla Tagħhom', 'Verbi bl-GĦ fil- Bidu u Verbi bl-GĦ jew H fin-nofs' u 'Verbi bl-GĦ fl-Aħħar u Verbi Neqsin' (12), — Kiteb xi kotba żgħar u ttraduċa wkoll xi rumanzi, waqt li milli jidher għal xi żmien kien jiddelitta bil-palk għax kiteb xi tliet farsi, li għadhom manukritti għandi. Imma, bħala Direttur ta' l-Empire Press, fejn kienu jiġu ppubblikati d-kotba bil-Malti, huwa kien jagħmilha ta' qarrej tal-provi tal-kotba kollha u jagħti d-daqqa ta' l-imgħallem. Xi POEŻIJI Wieħed mill-fatturi li Vorsi għenu, f'sens negattiv, biex Caruana ma jissemmiex kien li Caruana ma jidhirx f'antoloġiji, ħlief dan l-aħħar fil-Muża Maltija tal-Prof. Ġużċ Aquilina. Caruana qatt ma kiteb poeżiji kbar; l-aħjar huma dik lil-ħabib tiegħu, Rużar Briffa, u dawk li kiteb taħt 'Foska, S, FC, FSC u FS. Pero' kienet il-kitba tal-poeżija li l-ewwel ħabbitu mal- Malti. Kien jikteb f'Il-Ħabib, f'Il-Ħabbar u fil-Pronostku. U beda bil-poeżija lirika, flimkien ma' Briffa, imma qatt ma ġabarhom fi ktieb. Jiena issa għandi l-pitazz persunali tiegħu, fejn f'kull faċċata hemm. poeżija; hemm l-awtobijografija tiegħu, għax wieħed jara l-imħabba li kellu lejn il-fidi, il-ġenn għall-ilsien Malti, u nota pessimistika li Xorsi wasslitu biex jinqata' mis-soċjeà tant bikri. F'poeżija ''Marija' jitniehed: Meta msawwat u imbicchi min xortija, Magħfusa bid-duejjak tcun ruħi seuua Il-ħelu ismec jhennini, oh Marija, Kellu 18-il sena meta kiteb din, u sa l-1923 kien kiteb 42 poe- żija; wara beda jnaqqas sewwa, għalkemm f'dan il-perijodu nsibu żewġ poeżiji ħelwin, waħda fuq l-ilsien Malti: Il-Malti xejn minn dana: il-Malti huwa ilsien Bħall-ilsna l-oħra kollha li nġabar ma' kull żmien, Sabiħ: B'egħruq xemija u mżejjen bi kliem ġdidl Li sebbħu u għamlu għani, tah xeħta minn ta' mqit, U l-oħra lil Rużar Briffa, fejn jistqarr: U qbilna sa fil-ħsieb li jqabbel moħħna. U qbilna fit-tbissima ta' xoffitna, U qbilna fit-tektik ta' ġo sidirna, U qbilna sa fix-xejra ta' mħabbitna. U għadda ż-żmien, 'ma l-għanja baqgħet fina: Il-għanja ħelwa, l-għanja taż-żgħużija, U għad li ma stajniex niktbuha dejjem Ġo qalbna twieldet… għexet bla tbatija. U wara ftit, huwa jikteb… 'il-Muża raqdet fija''. Iżda l-aħħar poeżija li kiteb 'Il-Pepprina'' tagħtina xi ħjiel ta' misteru li għa- lija u għal ħafna bħali għadu misteru. Fil-poeżija, Saver ixebbah lilu nnifsu mas-suldat mhux magħruf, u sewsew kien f'dak iż- żmien li ħareġ il-ktejjeb żgħir mill-Għaqda tal-Malti (Università) fejn ismu mhux imsemmi ma' dawk li kienu ffurmaw l-ewwel Għaqda tal-Malti u l-Kummissjoni. JINĦEBA lli nistaqsi lil ħafna jafux ir-raġuni għaliex Saver inqata' għalih waħdu. B'xorti ħażina l-bniedem li kien jafu jafu l-aħjar huwa Ninu Cremona, imma' s-Sur Nin, bir-raġun kollu u dan sten- nejtu,;;ma kienx weġibni. Jiena nista' ngħid li zijuwi kien bniedem tal-familja, u barra minn ommi, ħadd minn ħutu ma kien iżżewweġ, u għalkemm. iz- żewweġ, u, għalkemm iż-żgħir fosthom, kien, biex ngħid hekk, mis- sierhom. Ħutu kienu ftit u xejn magħluqa fihom nfushom: oħtu ż-żgħira mietet bikri, u dan il-fatt kien tah ġewwa ħafna; oħra kienet marida fit-tul, u Saver kien jieħu ħsiebha. Qalgħu wkoll daqqa ta' ħarta meta :allew it-titli russi u ċiniżi, u tista tgħid li fqaru. Iżda dan il-fatt ma hux tweġiba għalija li ġġegħelni nieqaf hawn, Wallace Gulia hekk kitibli, fost ħwejjeġ oħra, dwaru: F'moħħi dejjem baqa' punt kurjuż: Għaliex dan il-bniedem li kien ewlieni fit-twaqqif ta' l-ortografija xjentifika tal-Malti, donnu nqata' għalih m'nn sħabu ta' żmienu u baqa' biss persuna li tissimpatizza iżda taħdem ftit jew xejn u ċertament mhux biex tibni isem għa- liha nfisha7 It-tweġiba ma nistax nagħtiha jien. Ikun interessanti ħafna kieku kellna nafu għaliex'. Naqbel miegħu. U meta staqsejt, min qalli li għajnejh kienu batuta u min qalli li kien ta' fommu sieket wisq. Imma, u hawn ma rrid nitfa' dell fuq ħadd, bniedem li kelli suspett li darba kellu xi jgħid ma' Saver, bla ma ried kixef lilu nnifsu x'ħin qalli, meta tajtu l-aħbar ta' mewtu €. . . u Saver ma kienx xi wieħed mill-kbar fil-Malti'. Jisgħobbini li ser nagħlaq fuq nota xejn Xerrieħa. Imma sa dan il-mument li qiegħed nikteb, għadni konvint li xi ħadd minn ta' ġewwa fil-Malti għamillu azzjoni ħażina, u zijuwi ta' bniedem ġwej- jed li kien, irtira fih innifsu. Iżda l-fatti jixhdu li Saver kien xi ħaġa fil-qawmien tal-Malti. Il-Professur S. Zarb jagħlaq it-tifkira tal-mewt ta' F.S. Caruana billi jistqarr li 'l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ħarġet mill-moħħ u mill-qalb tal-qatt minsi Franġisku Saverju Caruana, megħjun mill-akbar u mill-aqwa kittieba tal-Malti'. U s-Segretarju ta' l-Akkademja tal-Malti kiteb hekk fil-mewt tiegħu: ''għax aħna lis-Sur Caruana konna nirrispettawh mhux biss għal għerfu, imma wkoll għax kien jaqsam magħna, jew aħjar, aħna konna sħabu, l-idejal qaddis li ssokta stagħna wirt artna u għen ħafna biex għamilha nazzjon, liċ-ċkejkna Malta tagħna. (1) Il-Berqa, 24 ta' Awissu 1937. (2) Tagħlim il-Malti fl-Imgħoddi u l-Lum, Lux Press, 1932. (3) Il-Ħabib, 21.9.20. (4) Il-Malti, it-Tielet Ktieb, p. 65, 1925. (5) F.S. CARUANA, Kif Tikteb Tajjeb bil-Malti, Il-Ħabib, 1923. (6) IVO MUSCAT AZZOPARDI, Gazzetta tal-Kumunità Maltija fl-Eġittu (id- data u l-paġna ma jidhrux fis-silta). (7) DUN KARM, L-oqbra, Stamperija tal-Gvern, 1986, p. 63. (8) F.S. CARUANA, Manuskritt personali mhux ippubblikat. (11) Leħen il-Malti (Università), No. 17, 1932. p. 12. (12) Kotba ppubblikati fl-Empire Press fl-1934, HALLUNI NDUR U NAGĦQAD Ħalluni ndur u nagħqad fl-ilma qiegħed ta' madwari, Tajtuni tazza biex nixrob mingħajr tbatija, tajtuni mgħarfa biex niġbor il-ħama, 'Tuni folja karta mħażża, karta vojta u għiduli x'għandi nħażżeż fuqha, Aqbduli idejja biex għall-ħeffa tgħinuni npinġi kwadru jogħġob lilkom. Hudu biċċa ċarruta u libbsuni bl-aħmar jew bil-blii, iswed, liema jogħġobkom. Geżwruni u armuni, għall-anqas ritratt għall-memorja. Għandi għal xix nifraħ li ma ħadtulix moħħi u qalbi li m'għaraftux li qegħdin hemm ħaġa waħda ma' ġismi,