A fEKOOOOMTT żzI llEknisja parrokkjali ta' San; Gejtanu Ritratt kontroversjali Ma'danl-artiklu nsibu żewġ ritratti f'wieħed tal-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu. L-ewwel ritratt hu angolat li jdaħħalna fi Strada Nuova, illum Triq Anton Buttigieg. Dan ir-ritratt hu falz u kontroversjali mhux b'anqas. Hekk ser nibqa' nirreferi għalih f'dan l-artiklu. It-tieni ritratt, li fih jidhru l-Oratorju u l-Koppla attwali, hu angolat li jdaħħalna fi Strada Oratorio, illum Triq Tommasso Caruana Demajo. Dan hu ritratt reali u awtentiku meħud minn Dun Frans Camilleri. Li għandu nieqes dan ir-ritratt hu biss il-par fanali-brazzi attwali weqfin bi tlett lampi 'l wieħed, fejn kull lampa tinsab f'bozza-globu kbira opak bajda. B 4 ——i Da:.a hu ritratt, la pjanta u lanqas mudell tal-knisja Il-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu bl-oratorju parrokkjali ta' San Gejtanu tal-Ħamrun. Dan hu ritratt (1894-1895) u l-koppla (1953-1956) falz-montatura c1894-1895 Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 13 Dawn il-fanali-brazzi weqfin kienu saru mill-gvern lejn l-aħħar tas-snin ħamsin tas-seklu l-ieħor, ftit snin wara li kienet tlestiet il-koppla (1953-1956). Dawn kienu tpoġġew wieħed fuq kull naħa taz-zuntier fuq nett, qrib iż-żewġ bibien iż- żgħar tal-knisja fejn għadhom hemm sal-lum. Dawn il-fanali kienu tpoġġew fuq bankun-ġebla tal-qawwi tal-ordni. Fir-ritratt tal-koppla attwali u bl-Oratorju, għadu jidher il-fanal-lampa l-antik fuq arblu twil tal-gvern qrib it-tarf u l-ġenb tal-Oratorju kantuniera ma' Strada Minnissa'lquddiem sernitkellmu dwar is-sustanza tar-ritratt 'falzu kontroversjali' lila hu 'pjanta' tal-knisja msemmija u lanqas hu ''mudell' tal-istess knisja biz-zkuk tas-sulfarini kif qalulna kemm-il darbal Evidenti ħafna, li l-parti t'isfel tar-ritratt 'falz' — mill-frontispizju l-isfel — ittieħed minn xi ritratt ieħor antik ħafnat ta' żmien meta akien qed jinbena l- Oratorju ċirca 1894-1895, meta l-bini tal- i knisja kien wieqafl Ma' dan l-artiklu nsibu wkoll il- pjanta tal-Oratorju li jmiss mal- l knisja parrokkjali ta' San Gejtanu. 1 Din il-pjanta hi tal-Perit Andrea Grima, datata 4 ta' Mejju 1894 u — li kienet approvata b'digriet tal- Arċisqof Pietru Pace datat 28 ta' Novembru 18944, Jekk inqabblu l-pjanta tal-Oratorju — biz-zuntier fejn jidher iz-zuntier — mar-ritratt 7 'falz', malajr nindunaw, li t-taraġ ) propost. tal-knisja, taz-zuntier tal-knisja, fiż-żewġ każi, dan it-taraġ hu kważi identiku. — Imma dak iz-zuntier propost tal- Dwar iz-zuntier tal-knisja nieqaf — hawn, għax l-oriġinali f'forma ta' parapett jew gallarija, kien inbidel verament u sar kif inhu llum bejn is-snin 1928-1930, b'digriet tal- Vigarju Ġenerali Mons Paolo Galea — tal-14 ta' Frar 19302. Bi Soċjetà Mużikali Sa Dinmbżu etil: Jbbi flEĠilli jek b'bħadszis : għa abdċżt dab whi aakinoemta Àllos bhażża Finzrvekajata — ab: Fbrreezzaen m— Pjanta tal-oratorju li jmiss mal-knisja parrokkjali ta' San Hawn jidher kif kellu jiġi z-zuntier tal- knisja, li kważi jaqbel ma' dak tar-ritratt falz. Dan iz-zuntier tal-knisja baqa' ma sarx. fet użepp Ħamrun AD 1889 Ax X ii i Soċjetà Mużikali San Ġużepp ; Ritratt falz fl-idejn L-istorja li se nirrakkonta minn issa 'l quddiem nafha lis-Sur Ġużeppi Cassar (is- Sur Peppin) ta' Cassar Photostudios.' Giuseppe Cassar (ix-xiħ) (1892-1965) bil- familja tiegħu u ma' ibnu l-imsemmi Ġużeppi (1917-2002), kellhom ''Casabottega' quddiem il-knisja ta' 'Santunnuzzu' fi Strada Rjali. Kemm il-missier kif ukoll ibnu kienu fotografi bravi u kapaċissimi. Saħansitra kienu kapaċi jibnu 'cameras' tar-ritratti ta' kull qies u għal kull ġeneru ta' ritratti, saħansitra bil-kulur, meta l-kulur ma kienx kummerċjalizzat ħlief bl-irtokk tal- pinzell. Kienu jipproduċu ritratti kbar b'għoli ta' madwar żewġ metri u nofs u aktar. Fis-sena 1963, Dun Ġużepp Frendo (12002) kien tani xi affarijiet li jinteressawni u fosthom kien hemm ritratt li kont domt ma fhimt x'kien eżatt. Kien propju r-ritratt 'il-falz' tal-knisja ta' San Gejtanu, li fil-qiegħ nett tal-imsemmi ritratt kien hemm il-kliem: PJANTA TAL-KNISJA TA' SAN GEJTANU — ĦAMRUN. Dan ir-ritratt kien mimli toqob tal-kamla' Lil Dun Ġużepp Frendo kont staqsejtu (circa 1980) 'x'kien verament dak ir- ritratt'2 B'daħka sfurzata hu qalli 'Mur staqsi lil Dun Frans Camilleri' (1919-1990). Jien hekk għamilt. Dun Frans bla kliem ta' xejn, billi konna quddiem il-knisja ta' Santunuzzu, kien ipponta subgħu lejn id-dar u l-armatura ta' Cassar 'tar-ritratti'. Fhimt li kelli nkellem lis-sur Peppin - Ġużeppi Cassar tar-ritratti. Sadattant, dan l-istess ritratt (postcard size) ġa kien ilu li beda jidher fil-gazzetti, rivisti u f'ċerti kotba, fosthom 'Bliet u Rħula Maltin' (1972) ta' Alfie Guillaimier u qabel ukoll. Kont domt ma bdejt nirriċerka fuq dan ir-ritratt 'falz'. Kont kellimt lis-Sur Ġużeppi Cassar, li sadattant kien ġa żarma minn fotografu professjonali u kien qaleb għall- pinzell ta' akwarellista. Qalli 'iktibli dak li trid tkun taf u nwieġbek mill-aħjar li nista', għax bħal issa mħabbat'. Ġużeppi Cassar tar-ritratti Ktibtlu fit-18 ta' Ġunju 2000. Spjegajtlu dak li kont naf dwar ir-ritratt u kif dan ir- ritratt kont ksibtu. Ma kitiblix lura, imma fit-23 ta' Ġunju ċempilli d-dar b'risposta għall-ittra tiegħi diġà msemmija. Fit-30 ta' Ġunju u fl-14 ta' Lulju 2000 kien ġie jsibni l-Kurja tal-Arċisqof fejn kont naħdem, u kien għaddieli dan li ġej b'ħafna dettalji, imma għal dan l-artiklu kelli nqassar kemm nista'. Kien qalli li: e. nikkonferma li dan ir-ritratt hu 'montatura' u nibni b'kapaċità. e dan ir-ritratt ma jirrappreżentax 'pjanta'. Pjanta normalment issir bil-'front-side elevation' u turi l-irjiħat. e Il-koppla (speċi ta' Three Tier Dome), il-plieri tal-kampnari bil-ponta; it-tmien plieri ta' fuq in-navi minn barra u tal-bejt tal-knisja; il-frontispizju tal-bieb tal-ġenb tal-knisja, kollha stil gotiku; u s-salib ta' fuq il-frontispizju maġġuri, huma kollha 'Pinzell'. Dan tal-aħħar spustat il-ġewwal e Tantieħor il-kampnar li jħares lejn Santa Venera. Dan ftit imxengel lejn l-Oratorju, filwaqt li ż-żewġ kampnari kollha fihom il-qniepen, meta fil-fatt minn dejjem kellna Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 Ta — Soċjetà Mużikali San kampnar wieħed bla qniepen, dak li jħares lejn il-Florianal Kont nismagħhom jgħidu meta kont żgħir, li l-kampnari ma kienux telgħu flimkien wieħed wara l-ieħor, imma l-ewwel kien inbena dak il-kampnar li jħares lejn il- Floriana, u 'wara xi snin' kien inbena l-ieħor li jħares lejn Santa Venera. Dak ir-ritratt (il-falz) kont ili naf bih sa minn ċkuniti, għax kien għandna fl-istudio tal-papà, u kultant żmien kien imissu bil-lapes il-bravu lavrant li kellna (part-time) Arturo Galdes' (1861-(1892)-1934). Niftakar żgur li dan kien qabel ma mort l-Italja nistudja, 1937, Il-papà tiegħi (Giuseppe Cassar 1892-1965) darba kont smajtu jgħid lil Galdes b'daħka sfurzata (sarkastika) 'la titla' din il-Koppla naħsbu għall-Bażilika'l Jien jidhirli, li dak ir-ritratt (falz) kien propjetà privata ta' Galdes (Cesare jew Arturo), billi ħadd mill-familja tagħna ma kien imissu ħlief biss il-lavrant tagħna Arturo u kien dejjem iżommu merfugħ f'armarju fil-ħajt. Dan ir-ritratt kellu l-qies ta' madwar 76ċm għoli b'madwar 60ċm wisa' Meta jiena u ħija t-tabib konna ninżlu ħdejn Arturo u dan kien ikun mehdi f'dak ir-ritratt (il-falz), malli kien jinduna bina, bla kliem ta' xejn, kien jerfa' dak ir-ritratt fl-armarju u kien isakkru biċ-ċavetta qisha muftieħ żgħir. Arturo kien bniedem silenzjuż u edukat ħafna. Missieri kien jaf d'dak ir-ritratt (montatura), imma qatt ma kien ħabbel rasu għalih, tant, li meta miet Arturo (1934), l-armarju fil-ħajt kien baqa' magħluq sa ferm snin wara l-gwerra (1939-1945), Meta ġejt mill-Italja (1945) iżżewwiġt u bqajt noqgħod mal-papà, quddiem 'Santunnuzzu'. Snin wara fettili niftaħ dak l-armarju u sibt u rmejt ħafna mbarrazz. Imma b'sorpriża sibt ir-ritratt misterjuż ta' Galdes. U bdejt nifhem x'kien qed jagħmel bil-lapes (lapes tal-faħamji Ma ridtx nurih dan ir-ritratt biex ma nsibx ruħi fl-inkwiet. Ma ridtx min jakkużani li qed niffalsifika r-ritratti, aktar u aktar, meta jiena kont batejt ħafna fil-gwerra, ħrabt min' arresti u bdejt naqsam minn pajjiż għall-ieħor fl-Ewropa biex ma ninqabadx u fl-iscess ħin nasal Malta malajrl Naħseb li llum nista' nelabora ftit aktar fuq dan l-imbierek ritratt misterjuż. Jiena konvint li l-parti ta' isfel tar-ritratt hi ritratt vera. Konvint ukoll, li xi kliem li kont nisma' 'l hawn u 'l hemm fid-dar tagħna, li Cesare Galdes, missier Arturo, kien ra l-pjanta tal-knisja ta' San Gejtanu tal-perit Giorgio Schinas, fi żmien meta fil-Hamrun kien inqala' diżgwid kbir bejn il-prokuratur tal-knisja, il-Kappillan Valletta u l-perit Schinass. Ħafna għadhom isostnu (bla provi fattibbli), li l-perit Schinas kien qatta' l-pjanta tiegħu stess waqt laqgħa mqangla, billi kien hemm bosta ndħil u fejn l-istess perit kien kostrett kemm-il darba li jemenda l-pjanta bosta drabil Imma jiena (Ġużeppi Cassar) dan ma nemmnuxi B'danakollu, jista' jkun li l-pjanta tal-knisja ta' San Gejtanu bosta drabi kienet tkun fl-idejnl Mill-banda l-oħra, min hu dak il- perit miġnun li jqatta' (jiddistruġġi) il-'Babv' tiegħu, pjanta u disinn ta' ċertu livell artistiku u akkademiku2 Milli kont nisma' 'l missieri jgħid (Giuseppe 1892 — 1965), kien Cesare Galdes li kien ra l-pjanta u kien ħażżeż b'mod korrett dak li kien jonqos li jsir f'din il-knisja minn barra. Nazzarda ngħid, li Cesare Galdes kien ikkopja mill-pjanta dak li kien jonqos li jsir fuq 'tracing paper' speċjali, ferm b'saħħitha minn karta strazza. Ibnu Arturo kompla fejn kien ħalla missieru (1890), u kompla jirtokkja sa ftit qabel mewtu 1934, Dan ir-ritratt misterjuż (u falz) bżajt nesponieh fil-pubbliku għal diversi raġunijiet. U kien baqa' għandi sas-sena 1959 meta kont bdejt narmi bosta affarijiet. Imma dan ir-ritratt (falz) kont iddiskutejtu ma' Dun Frans Camilleri (1919-1990) u Dun Ġużepp Frendo (42002), biex preferibbilment jerfugħ f'xi arkivju tal-knisja tal- Parroċċa tal-Ħamrun. (Cassar kien jaf li ma kellniex arkivju, ossija mużew). Lil Dun Frans Camilleri (il-poeta) kont tajtu ritratt (postcard) billi kien bravu ħafna fil-fotografija, filwaqt li lil Dun Ġużepp Frendo (tal-baqar) kont tajtu ieħor (li spiċċa għand Walter Camilleri, kittieb ta' dan l-artiklu), billi kien bravu fil-kostruzzjoni, bini, ġebla u arkitettura. B'kollox kont qassamt għaxar ritratti. Il-koppla tar-ritratt (falz) imponenti ħafna, maestuża u kompatibbli mal-arkitettura tal-knisja skont il-kunċetti wżati minn Schinas. Din il-koppla gotika tissejjaħ 'Three Tier Dome', speċi ta' 'Tre Regno Papale'. Tal-aħħar 17. X'kien sar minnu r-ritratt propju (montatura) li kien beda jibni ftit ftit Cesare Galdes u li kien tkompla minn ibnu Arturo, is-Sur Peppin - Ġużeppi Cassar (tar- ritratti) ma kienx ftakar, jew, ma riedx jgħidli. Il-konklużjoni aħħarija kienet, li b'dak ir-ritratt — montatura kien faċli li bih titkompla l-knisja ta' San Gejtanu, u b'hekk, Arturo Galdes kellu l-opportunità li seta' jaqla' ftit flus, li kieku nnegozjahl Seta' rregalah lill-knisja tal-Hamrun. Imma Ġużeppi Cassar sostna kemm-il darba l-integrità u l-onestà ta' Arturo Galdes. Milli jidher, il-familjari stretti ta' Arturo ma kinux jafu bl-armarju fil-ħanut ta' Cassar 'tar-ritratti', aħseb u ara x'kien fih dan l-armarju. Dak ir-ritratt, kif ġa għidna, kien baqa' fil-pussess ta' Ġużeppi Cassar sas-sena 1959, U minn dak kollu li kien pinġa, ħażżeż u kejjel il-Perit Giorgio Schinas (1834-1894) għall-knisja tal-Hamrun baqa' ma sarx kollox. Anzi, f'bosta każi twikkejna bit-tilqit u bid-dilettanti. Hadd ma jaf jekk dan ir-ritratt (falz) kienx intwera lil xi kappillan milli kellna. Li nafu żgur hu, li l-kappillan Dun Gejt Mifsud (1929-1933) ried jibni mill-ewwel kor twil daqs il-kappelluni, tant li kien diġà beda jaħseb biex jakkwista xi djar ta' madwar il-knisja u ħejja wkoll pjanta, fejn mal-kor kien se jkun hemm żewġ sagristiji kbar, waħda wara l-artal tal-Madonna ta' Lourdes u oħra wara l-altar tal-Madonna tar-Rużarju'. Dan il-proġett realistiku tal-kor sfaxxa fix-xejn, billi wara l-mewt ħesrem ta' Dun Gejt Mifsud, il-Hamrun kien għamel sena bla kappillan, imbagħad ġie min-Naxxar Dun Nerik Cordina Perez (1934-1956). Dan ma ried jaf b'xejn ħlief b'koppla u mhux korl Il-proġett tal-koppla, dik li għandna Ilum, fis-sewwa ngħidu, li kien Dun Nerik il-promotur tagħha appena qaddes fis-sena 19211 Kien twaqqaf kumitat użepp Ħamrun AD 1889 fee Mużikali San Ġużepp 'Għall-Bini tal-Koppla' b'numru ta' nies li jiżboq in-numru tal-parlamentari Maltin attwalil Imma l-ħabel u s-satal kienu Dun Nerik Cordina Perez u Ġużċ D'Amato, bil- kappillan Dun Ġużepp Muscat jagħqad fin-nofsl Il-kontroversji komplew jiżdiedu. Dwar din il-pjanta tal-koppla (circa 1925) nitkellmu xi darb'oħra. Il-festa t-tajba lil kulħadd. Vol.1894 (III) fol.445-453 dwar l-oratorju. 1930 (I) No. 63: Digriet 14/02/1930. 3 Fil-kitba li tinsab fil-qiegħ nett tar-ritratt insibu żewġ żbalji tal-ortografija: 'Tal' bla sink u 'Ta' bla 4 Arturo Galdes, bħal missieru Cesare, kien disinjatur, ritrattista bil-lapes u l-faħam, u rtokkjatur tar- ritratti ta' kull daqs, bil-kulur u mhux. Arturo Galdes, iben Cesare Galdes (1822(1848)1890) u Adelaide nċe Micallef, imwieled u mgħammed il-Floriana 24/25 ta' Frar 1861 rispettivament. Kien miżżewweġ ma' Rosaria nċe Camenzuli l-Floriana fis-6 ta' Settembru 1892. Arturo miet Birkirkara fis-7 ta' Mejju 1934 u ġie midfun fil-knisja tal-Agostinjani r-Rabat Malta. Cesare u Arturo wettqu disinji u proġetti ta' ċertu preġju artistiku fiċ-ċimiterji u f'bosta knejjes fiż-żewġ gżejjer tagħna. Kienu nies 'tal-galbu' fid-disinn u fl-ideat. B'danakollu, ma kinux popolari wisq, minħabba l-kompetizzjoni ħarxa ta' kollegi bħalhom, fosthom: Tonniet tar-Rabat; Buhagarijiet u Darmaninijiet. L-isem ta' dawn kien akbar minn Galdesl L-inkwiet u d-diżgwid fil-knisja ta' San Gejtanu kien fi żmien il-kappillan Dun Fortunat Valletta li kien persuna polemikuża. Dan kompla fi żmien kappillani oħrajn. e 1858-1868, Valletta kien jieħu ħsieb l-inħawi ta' Via San Giuseppe, mill-knisja ta' 'Santunuzzu', bi ftehim bejn l-Arċisqof Gejtanu Pace Forno OSA u r-Rettur (1847-1885) tal-knisja privata — GPL — tal- BVM del Porto Salvo, allura Mons. Salv (Xaverio) dei Conti Manduca Piscopo Macedonia Cassia (1817- 1885). e 1868-1875, Valletta kien sar Prokuratur Ġenerali tal-knisja l-ġdida ta' Via San Giuseppe dedikata lil San Gejtanu u fl-istess ħin kien baqa' jservi pastoralment minn 'Santunnuzzu'. e 1875-1881, kien sar Rettur u Prokuratur Ġenerali tal-knisja Gejtanina. e 2/12/81, Valletta kien sar l-ewwel Vigarju Kurat tal-istess knisja Gejtanina sat-13/5/1884. e 14/5/1884, kien sar l-ewwel Kappillan tal-Ħamrun sa mewtu, 26/10/1895. Digriet tat-23 ta' Marzu 1937. Approvazzjoni għat-tkabbir tal-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu mill-Kor u lura u b'żewġ sagristiji kbar fuq kull naħa tal-Kor il-ġdid. Digriet tal-Vigarju Ġenerali l-Isqof Emanuele Galea. Dun Gejt Mifsud kien saċerdot qaddis. Ġużeppi Cassar (is-Sur Peppin) (1917-2002) kien bniedem ta' enerġija kbira u intelliġenti mhux b'anqas. Aktar minn hekk kien 'uman u umii'. Kien jibbrilla mhux biss fil-fotografija u fl-akwarell, imma wkoll f'dik li hi inġinerija mekkanika. Kien kapaċi jibni u jħott arloġġ ta' kull daqs u għamla u ma kienx ifallilu ingranaġġ wieħed minn kif jirranġah hu. U erħilu bil-lima jobrox ir-ram, ħadid jew azzar biex jibbilanċja (timing) il-ħin. Kien jaħli sigħat twal f'kull arloġġ li jaqa' taħt idejh għat-tiswija. Għal tant snin kbar wara l-famuż Mikielanġ Sapiano (1826-1912), li kien jaqdi l-knisja ta' San Gejtanu, l-arloġġ Franċiż u kumplikat kif kien tal-knisja ta' San Gejtanu, għal dik li kienet tiswija, bilanċ u manutenzjoni ġenerali, kienet f'idejn bosta nies, li mhux dejjem kienu rnexxew f'xogħolhom mal-arloġġ tagħna. Bejn is-snin 1955-1980 dan l-arloġġ kien waqa' f'idejn Ġużeppi Cassar u f'tul ta' żmien kien ġab l-arloġġ tagħna f'postu, b'paċenzja kbira, strapazz (tiela' u nieżel madwar 150 tarġa tal-kampnar) u ħela ta' ħin 'lbogħod mill-professjoni tiegħu ta' fotograful Oriġinarjament, skont Ġużeppi Cassar, dan l-arloġġ kien idoqq tokki doppji u għalhekk kien kumplikat mhux ħażin. Is-Sur Peppin dejjem ħadem mill-qalb u qatt ma tħallas. Ta' dan kollu u aktar, ngħidlu GRAZZI mill-qalb. Ġużepp Ħamrun AD 1889 : ' Soċjetà. Mużikali San