IL-MITĦNA TAR-RIĦ Taf għax ħsibt fil-mitħna tar-riħf għax dawn għoddhom spiċċaw minn dawn il-gżejjer, u ftit snin oħra ħadd ma jkun jista' jaf xejn fuqhom. Dari fuq kull għolja, qrib kull raħal, tara l-mitħna ddur ferħana malli jonfoħ ir-riħ, il-qlugħ minxura donnhom twavel, sitt dirgħajn ta' ġgant miltuħa hiex idawru l-ħaġra samma li tfarrak u tehres il-qamħ u tagħmlu dqiq għal ħobżna ta' kull jum. Tgħaddi minn taħtha titwaħħax tisma' ir-riħ ivenven fil-qala'. Tal-mitħna kien joħroġ fuq il-bejt u jdoqq il-bronja biex min għandu it-tgħam iġibu u dlonk, waħda wara l-oħra, kont tilmaħ in- nisa ta' darhom resqin biċ-ċurniena mimlija fuq rashom biex ikunu minn tal-ewwel għat-taħna. U l-lum': Ma nafx bakax tnejn minn dawn l-imtieħen jaħdmu X'uħud għabu għall kollox, żarmawhom, ħattewhom u ma baqax ħlief isim- hom. Niftakar fiż-żewġ imtieħen tal-Belt, ma niftakarhomx jaħdmu, imma l-bini niftakru għal żmien, kienu joqogħdu in-nies fihom. Ir-Rabat biss kien hemm ħamest imtieħen: 1) Ta' Ħall- Bajjada, 2) Ta' Palajsa, 3) Ta' Għeriexem, 4) taċ-UĠgħqi, 5) Ta' Ħad-Dingli. mhux bogħod mill pompa tal-ilma. Il- lum ma hemmx waħda taħdem l Kollha żarmati, ma fadalx ħlief il-bini tad-dar u forsi l-koppla, donnohm ħwejjeġ min- sija, imwarrba, mitluqa barra bħal ħaġa mejta, mormija, wara li kienu l-għaxqa tar-raħial; l-ewwel il-knisja mbagħad il- mitħna. Mort nara l-mitħna ta' Ħall-Bajjada, dak li baqa' minnha. Bini ta' żmien il-Kavalieri għax fuq il-bieb hemm arma tal- ħaġar minquxa, imma biż-żmien ittieklet u ma tistax taqbad ta' min kienet. Titla' erba' u għoxrin tarġa u tasal fuq il-bejt fejn jibda il-bini tal-mitħna, għoli mas-seba' u għoxrin filata. Tidħol fit-tromba, bini mdawwar, wasa xi disa' piedi; minn isfel jaqbad garagor ta' erba' u għoxrin tarġa. Wara erbatax-il-tarġa tilħaq raf, fejn jinżammu u jimtlew l-ixkej- jer u ċ-ċrienen tad-dqiq. Minn dar-raf titla' għaxar tarġiet oħra u tilħaq ir-raf fejn iddur il-ħaġra tat-tħin. L-antinni huma d-dirgħajn tal-mitfina fuqhiex jintratna il-qlugħ tar-raddiena. Il-lum aktarx issibhom mixħutin ftiq il-bejt. Is-sitt antinni twal tmienja u għoxrin pied, magħ- imulin bħal gradilja, maqsuma b'lasta fin-nofs u erbatax il- lasta mal-genb, imsejħa gradiljoli. Fuqhom jintrabat il- qlugħ, tnejn kull antinna, wieħed kbir u l-ieħor żgħir im- sejjaħ kultellazz. Dawn l-antinni, mita l-mitħna tkun ar- mata, jeħlu fuq sitt antinnoli mwaħħlin dejjem mal-fus jew arblu li jmexxi l-ħaġra tat-tħin. Malli tasal fl-aħħar raf tilmaħ żewġ travi qawwija mirfuda minn ġenb għal ieħor imsejjha ġażi li fuqhom jintasbu l-ħaġar, dik ta' taħt u dik li ddur fuqha; żewġ ħaġriet ta' toqol kbir għax ħoxnin u tal-qawwi. Il-Ħaġra ta' taħt qiegħda u ma ddurx, għalhekk magħluqa ġewwa nforra tal-injam imsejjha in-nesba. imħaffra fil-ġenb hemm toqba li minnha joħroġ id-dqiq mitħun, im- sejjah il-farinal. Id-dqiq jinxeħet f'kavetta twila li tispiċċa bħal lembut li jinżel sa l-ewwel raf,fejn jista' iferragħ fi xkora li jħejju għal miegħu. Il-ħaġra li ddur, fiha qawra ġmielha, iġġib minn xifer għal ieħor minn 5 sa 6 piedi. Għandha toqba fin-nofs mirfuda u misrura b'laqx taz-zokk tat-tin biex ma jisħonx, f'dit-toqba jeħel il-pern jew seffud jew fus tal-ħadid li fuqu ddur; biex mma tixxellifx, din tiġi ngastata ġewwa nforra tal-għuda (id-dawr) u marbuta b'ċirku tal-ħadid. Mita tkun talidem il-ħaġra ta' fuq, ma tkunx tmiss ma ta' taħt, għax kieku ma timxix, imma daqsxejn merfugħa minnha u r-raġel li jieħu ħsiebha għandu manwella quddiemu, igħidilha ir-rimċna li mita tingħafas l-ħaġra ta' fuq tintrafa'. U kemm hi minquxa ħelu din ir-rimonal Kulħadd inaq- qaxha gostih. Dik li rajt, tispiċċa b'ras ta' kelb u ma tulha kollu fiha tiżiju u żigużajgi u l-isfel minquxa żewġ ħutiet, 'għax min għamilha', qal ir-raġel, ''kien iħobb jistad il-ħut.' Mit-toqba tan-nofs, ma' ġenb fejn jetiel il-fus, jitferragħ il-qamħ minn miżieb li jitla' u jinżel, marbut b'rumnell ma pern, imsejjaħ il-għasfur, u ma' delu kbir li jinżamm dejjem mimli qamħ. Biex il-ħaġra tista' ddur, il-fus jeħel min-naħa ta' fuq ma' ras tal-għuda ħoxna, donnha barmil, imsejjha luqqata, imħaffra mad-dawra kollha biex f'kull toqba tidħol sinna tar-rota l-kbira (id-dawwara) u tmexxiha. Din ir-rota l-kbira, jew dawwara, teħel ma' l-arblu li ġej minn barra mdawwar mir-raddiena tal-qlugħ. Il-luqqata ddur, min-naħa ta' fuq, fuq pern li jidħol fi travu mimdud imsejjaħ is-salib, marbut sewwa fir-rjus biex ma jitħarrikx. Billi il-Luqqata, kull mita jinħtieġ, trid tin- qala', il-biċċa tas-salib fejn teħel tista' tinqala' wkoll. igħidulha it-trinċetta, li biex fid-dawrien ma titħarrikx tiġi miżmuma mal-lasta li tasal sal-ħajt, imsejjħa l-istiratur. Biex taqla' l-luqqata trid l-ewwel tneħħi l-istiratur, u toħroġ il-barra, t-trinċetta. L-arblu mwaħħal mad-dawwara bis-snien, min-naħa ta' barra għandu bċejjeċ ta' njam biex isaħħu (l-inforra) u min-naħa ta' wara jispiċċa f'pern oħxon lil- jdur ġewwa ras ta' travu mwaħiħal mal-ħajt li jgħidulu is- suffarell. Din hi l-magna kollha l Billi r-riħ ma jonfoħix dejjem minn banda waħda, jin- ħtieġ li l-antinni jkunu dejjem għal għajn ir-riħ u għalhekk tal-mitfina- dejjem moħħu lejn ir-rifi biex jiġi kemm jista' għal wiċċu. Dan jista' jsir billi l-arblu, mwaħħal mal-antinni, jdur b'kollox mas-saqaf tal-mitħna li jgħidulha kuppletta jew barjol f pirjol qalli Ganni.) Ara kif jista' jsir dan. Is-saqaf tal-mitfina hu magħmul bħal kopra tal-injam in- furrata tajjeb, iddur fuq ċirku tal-ħadid imqiegiied fuq il-bini il-fuq mit-travu tal-luqqata. Biex il-barjol idur ħafif, fix- xaqq ta' bejnu u bejn iċ-ċirku tal-ħadid merfugħ fuq tmien pastażi, mad-dawra kollha u jinżamm midluk bix-xaħam. Ma' dwar il-qiegħ tal-barjol hemm rixtellu magħmul minn magħ żel ħdejn l-ieħor. Biex tista' ddawwar is-saqaf b'kollox, ir-raġel għandu fil-qabda manwella sħiħa li jekk idaħħalha bejn żewġ mgħażel tal-istringellu jagħfas fuq musmar ofixon (pern), imwaħħal iżjed l-isfel fil-bini s6d, is- saqaf iċiedi u jdur. ' Biex il-barjol ma jarġax lura għandu ħadida bis-snien bħal tal-arloġġ jew bċejjeċ tal-ktajjen li jinitreħew mita jinħtieġ u hekk, għafsa wara l-oħra, il-barjol idur, kemm iridu tal-mitħna. Biex fl-istess ħin il-barjol ikun imrażżan, minn wara fejn jofiroġ l-arblu, hemm żewġ ħadid- iet għuda mafħiruġa l-barra, imsejjħa fekruna li magħha għandha marbuta żewġ fibula mdendlin għal isfel b'żewġ ħaġriet tqal biex jagħmlu ta' kuntrapis. Wieħied jista' jara' hux kollox sewwa minn tieqa żgħira fil-barjol li jgħidulha bukkaport. Ara kemm kellu x'jaħseb min jieħu ħsieb il-mitħna. Irid jara li d-delu dejjem mimli bil-qamħ u li l-miżieb qiegħed fejn imissu u jsawweb kemm hemm bżonn. Jara li l-ħaġra tat-tħin mhix għalja wisq u anqas baxxa iż-żejjed, idu fir- rimona. Malli jdur ir-riħ, jafiseb għal manwella u jġib ir-riħ quddiemu, Jekk irid iwaqqaf, jaħseb li jnaqqas il-qlugħ jew ineħħih għal kollox, Dan isir minn harra mita l-antinni ma jkunux iduru. Biex iżomm malajr, iniżżel il-ħaġra mita jkollha l-qamħ taħtha, għax il-qamħ jorbot; mingħajr qamħ il-ħaġra tibqa' ddur. Xi tliet darbiet fis-sena l-ħaġra tal- mitħna tkun trid tinqala', tintrafa' fuq ġenbha u titnaqqax, għax bid-dawran fuq il-qamħ timlies u ma tibqax titħan sewwa. Ara x'sengħa jrid ikollu dak tal-mitlina biex jarfa' ħaġra bħal dik f'dak id-diq, għax faq ir-raf kemm-kemm għandu fejn idur. Tassew li r-riħ igħinu, imma trid għajn tajba, ħila u għaqal biex toħroġ minn daqxejn xogħol bħal ikl Wieħed jagħli mita jara ħwejjeġ bħal dawn jinqerdu, imma d-dinja sejra l-quddiem u l-lum b'magna żgħira u ftit pitrolju u bla tbatija ta' xejn jintaħan il-qamli bla 1na jis- tennew ir-riħ u bla ma jqanqlu ħaġar. Iżda jixraq illi uliedna jkunu jafu kif konna ninqdew mita ma kellniex magni tan-nar u tal-elettriku, għalhekk ħadt is-sabar niġbor il-fdal ta' l-imgħoddi.