studju minn JOSEPH (i BONDIN ) il-kompożizzjoni, sew fl-etimoloġija u sew fil-prattika, tfisser it-tqegħid flimkien ta' materja prima — kliem għal bini ta' poeżija, jew rumanz, jew dramm; noti mużikali għal sinfonija, jew sonata, jew valz; kliem u noti mużikali għal opra, jew innu, jew mutett. L-istorja tal-mużika Maltija li, fl-essenza intrinsika, tirreferi għal Maltin li kkomponew il-mużika matul iż-żmenijiet, m'għandhiex l-għeruq twal u mifruxin ta' ħafna pajjiżi Ewropej u oħrajn, iżda xorta waħda, fil-binja u fil-limiti tagħha, rifless inevitabbli taċ-ċokon ġeofrafiku ta' l-art Maltija, hi storja għanja fil-bravura sensibbli ta' numru sabiħ ta' ilu ta' xi familja fuq l-iżvilupp sostanzjali tagħha, qabel kollox il-familji Bugeja u Nani, u aktar tard il-familji Diacono u Camilleri.' It-tibdil reliġjuż, l-aktar liturġiku, soċjali, familjari u ekonomiku mit-Tieni Gwerra 'l hawn ssarraf it-tmiem gradwali ta' dan il-fenominu uniku biex in-nisel waħdieni tagħhom ilkoll li għadu attiv f'dan il-qasam hu s-Surmast Frankie Diacono. . Ma jfissirx li l-fjur l-aktar sinifikattiv tal-kompożituri Maltin bilfors jappartieni lil dawn il-familji, ukoll jekk neskludu għal kollox kompożituri kbar, meqjusa l-aktar bħala kompożituri ta' mużika għat-teatru, bħal Geronimo Abos (1715-1760), Nicolċ Isouard (1773-1818), Alessandro Curmi (1801-1857), Francesco Schira (1809-1883) u Josie Mallia Pulvirenti (1896-1964). Il-linja storika ta' l-aqwa kompożituri ta' mużika l-aktar għal knejjes hi magħmula minn Benigno Zerafa (1726-1804), Francesco Azopardi (1748-1809), Vincenzo Bugeja (1805-1860), Antonio Nani (1843-1929), Paolino Vasallo (1856-1923) u Carlo Diacono (1876-1942). Tlieta minn dawn biss jappartienu lill-familji msemmija. Naturalment hemm kompożituri tajbin oħra li kitbu mużika prmarjament għall-knisja, li fiċ-ċirkostanzi ta' l-iżvilupp kulturali u storiku tal-ġens Malti, offriet l-iżvog ewlieni, jekk mhux waħdieni, għal binja dinamika ta' tradizzjoni mużikali Maltija. Jidhirli, iżda, li l-oeuvre individwali ta' dawn is-sitta, fuq bażi rigoruża ta' kwalità kreattiva, dinjità u impenn milħuqa fiż-żmenijiet diversi u l-kundizzjonijiet kulturali li għexu fihom, tisboq lil dik ta' l-oħrajn kollha.$ Għalhekk kull diskussjoni valida dwar Carlo Diacono trid tkun ibbażata fuq il-proposizzjoni meqjusa li hu wieħed mill- aqwa sitt kompożituri primarjament ta' mużika għal knejjesS li sebbħu l-wirt kulturali Malti u li taw il-qjies fuqiex kompożituri oħra jiġu mkejla. CARLO DIACONO — Ħajtu Żgħożitu Il-bijografija ta' Carlo Diacono hi magħrufa biżżejjed' u għalhekk m'hemmx ħtieġa li hawn jinkiteb fit-tul dwar ħajtu, ħlief għal xi aspetti, kemm familjari u kemm storiċi, li siwjithom ma ntgħarfitx biżżejjed. Bniedem li wkoll il-bixra ta' wiċċu fir-ritratti eżistenti turi l-karattru sod u l-personalità qawwija li żżejjem bihom, Carlo Diacono twieled iż-Żejtun fl-1 ta' April 1876, bin Orazio u Francesca Saveria Darmanin, li kienu żżewġu fl-24 ta' Ġunju fil-Kappella ta' l-Ispirtu Santu meta Orazio kellu 47 sena' u tgħammed l-għada, fejn ġie mogħti l- ismijiet ta' Carlo, Ġwann Battista, Pietru Pawl, Mario, Antonio, Orazio u Salvatur,$ It-tieni isem, Ġwann Battista, kien dak ta' missier Orazio, fil-waqt li l-parrini kienu Pietru Pawl Darmanin, missier ommu, u Marianna Diacono. Hu ċar, għalhekk, id-derivazzjoni tal-biċċa l- omm ommu, Carolina neġ Dedomenico li kienet mill- Parroċċa ta' San Pawl, il-Belt.$ Il-familja kellha konnessjonijiet kummerċjali stretti mal- belt ta' Livorno, port prominenti Taljan fil-Baħar Ligurju. Orazio Diacono, fundatur tal-Banda Beland, flimkien ma' martu Francesca Saveria neġ Darmanin u ż-żewġ uliedhom subien — Carlo maġenb ommu u Gio Batta (Tittu) fuq missieru. kbira ta' l-ismijiet mogħtija. L-isem prinċipali kien dak ta' . B'hekk insibu li wieħed minn ħut Orazio stabbilixxa ruħu bħala negozjant hemmhekku Orazio fl-1837, ta' 12-il sena, mar qatta' sena miegħu, irritorna Malta għal xahrejn, biex raga' siefer lura fejn issa dam sal-bidu tal-1843.90 Probabbilment, fis-snin ħdejn ħuh, Orazio tħarreġ fil-kummerċ biex seta' jħaddan din is-sengħa impenjattiva f'Malta. Jingħad li Orazio kien vjolinista prim u tgħallem Milan. f Li studja l-mużika f'Milan iżda jirriżulta improbabbli, l-ewwelnett għad hu stess jistqarr li 'in Livorno … unicamente sono stato' u bejn Livorno u Milan hemm 'il fuq minn 200 kilometru u t-tieninett għax fl-istess dokument hu jsostni li minn dakinhar li ġie lura Malta 'il quddiem 'non mi sono piu assentato dall'Isola'. Jekk studja l-mużika barra minn Malta, din għamilha waqt il-perjodu li qatta' Livorno: Li din hi premessa loġika tiġi wkoll mill-fatt li fl-1843, is-sena li ġie lura, għaqqad l-orkestra Żejtunija li minnha ħarġet il-Banda Beland fl-1861.35 Kien mużiċista kapaċi, inventiv u prattiku, kif jixhdu xi kompożizzjonijiet, fosthom marċi funebri, u xi riduzzjonijiet, bħal għażliet minn opri, merfugħa fl-Arkivju ta' din il-Banda.' Carlo Diacono fl-età ta' 20 sena meta kien Surmast Direttur tal-Banda Beland. Ma setax għalhekk jonqos li minnufih induna li ibnu Carlo kien twieled b'xejriet fundamentali u talent sustanzjali mużikali u mill-ewwel ħa ħsieb jissensibilizzahomlu. B'faċilità, Carlo tgħallem idoqq, b'padrunanza mnebbħa, l-kwartin u l-orgni. Ta' 15-il sena, ikkompona għal banda, Innu f'ġieh Santa Katerina, Patruna ta' raħal twelidu, u li matul ħajtu dejjem ħass qima filjali lejha. Beda jingħata kummissjonijiet biex jagħmel il-mużika f'xi knejjes qrib. F'Novembru 1892, meta kellu 16-il sena, idderieġa b'xejn il- mużika tal-Quddiesa tat-'Te Deum' u tal-Matutin fil-festa ta' Santa Katerina u ġie mogħti sufflà rigal u tant mar tajjeb li beda jingħata aktar u aktar servizzi fil-Parroċċa taż-Żejtun.'$ Gradatament, ħajtu qabdet it-triq iebsa, indefinittiva, ta' mużiċista professjonista li matulha, tajjeb jew ħażin, kellu jimxi. Ukoll meta kellu 16-il sena, ittieħed l-aktar pass siewi fl-iżvilupp tiegħu bħala kompożitur — beda jistudja taħt Pawlin Vassallo,'$ weħed mill-erba' għalliema l-aktar influwenti u kariżmatiċi fil-mixja sistematika u dinamika tal-mużika f'Malta'7 (kif jixhdu biċ-ċar il-kompożituri li ħarġu minn taħt idejh u li ddominaw dinamikament ix-xena mużikali totali Abdilla, Dumink Anastasi, Ġużeppi Caruana, Agostinu Camilleri, Pietru Pawl Galea, Lorenzo Gonzi). Diacono dam jistudja taħt Vassallo għaxar snin sħaħ u miegħu tħarreġ fl-istorja u l-forom tal-mużika, fil-kuntrapunt, fuga, orkestrazzjoni, vuċi u pjanu. B'digriet tal-Kurja ddatat 18 ta' Diċembru 1899, inħatar organista fil-Parroċċa taż-Żejtun b'onorarju nominalita' 16s 8d (83c4) fis-sena, naturalment valur ta' dak iż-żmien. Fis-sitt anniversarju ta' din il-ħatra, issupplika lil Mons. Pietru Pace, Isqof ta' Malta,' biex jordna jingħatalu onorarju aktar raġunevoli għax, kif kiteb, dak li kellu 'non à sufficiente per pagare lo spesa indispensabile della persona che si adopra per tirare il mantice'.'9 Fl-20 ta' Lulju, 1906, it-talba ntlaqgħet u l-onorarju rdoppjalu. Il-Professjoni ta' Mużiċista Fiċ-ċirkostanzi soċjali u partikolari ta' Malta, l-għejxien prekarju ta' mużiċista professjonali dejjem straħ primarjament fuq żewġ sorsi—dak li jdaħħal mit-tagħlim u dak li jaqla' bħala maestro di cappella, direttur ta' baned u kummissjonijiet oħra. Mill-kompożizzjonijiet kważi xejn għalkemm ħafna drabi waħda mill-kondizzjonijiet tradizzjonalment marbuta ma' l-impjieg ta' maestro di cappella hi xogħlijiet ġodda miktuba speċifikament għall-knisja li.tathulu, biex b'hekk il- kompożizzjoni ma tibqax fenomenu astratt imma punt eżatt ta' riferiment reali tal-kapaċità kreattiva tiegħu. Bħala għalliem ma jidhirlix li Diacono nfluwenza l-mixja tal-mużika lokali daqs Pawlin Vassallo. Dan mhux neċessarjament ħtija tiegħu għaliex il-kapaċità apparenti ta' għalliem tiddependi sostanzjalment mill-kapaċità ta' l- istudenti. Kellu studenti f'materji diversi — teorija, kompożizzjoni, kant, pjanu — iżda ftit minnhom għamlu marka dejjiema, jew għallanqas pertiċibbli, fil-mixja kulturali ta' Malta. Fost dawn il-ftit insibu lil ibnu Frankie, lil Joseph Abela Scolaro, lil Willie Attard u lil Anton Muscat Azzopardi fil-komposizzjoni u d-direzzjoni, lil Joe Harrison u Anġlu Cefai fil-kant. Fil-pjanu kellu wkoll lil Maria Stella Cannataci, imwielda ż-Żejtun fiż-17 ta' Awissu 1888,7li, fuq bażi personali, kienet għalih l-aktar studenta distinta u influwenti għaliex saru jinħabbu ufil-15ta' Novembru 1908 iżżewġu.2 Marru joqogħdu f'dar fi Pjazza l-Kbira ż-Żejtun stess, fejn tweldulhom tmien ulied, ħamsa minnhom, fi ġrajja traġika komuni dawk iż- żmenijiet ta' kura medika fil-bidu ta' l-iżvilupp awtentiku tagħha u ta' kundizzjonijiet soċjali prekarji, mietu żgħar. F'dawn iċ-ċirkostanzi familjari, il-problema dejjem perturbanti ta' l-għejxien, f'nuqqas ta' mezzi barranija, tkun aktar akuta. Ma jidhirx li Diacono kien interessat fid-direzzjoni tal-baned bħala mezz deċissiv ta' għejxien minkejja li dawn, ħafna drabi, kienu jħallsu adekwatament lis-surmastrijiet magħżula.8 Tul għomru ma' żewġ baned biss kellu x'jaqsam. Fuq kollox, il-Banda Beland li għaliha, kull ħjiel juri, dejjem ħass ġibda speċjali — għax kienet il-Banda 'ta' missieru', għax kienet taż-Żejtun, raħal twelidu. Kien surmast tagħha bejn l-1897 u 1903, u għalkemm għadu ta' età żagħżugħa u fl-ewwel esperjenzi direttivi determinanti, evolviha f'banda superjuri fost l-aqwa ta' Malta. Ir-rispett reċiproku maħluq matul dawn is-snin ntwera meta, wara li ddeċiedali ma jkomplix, il-membri nnominawh, u hu aċċetta, Direttur Onorarju tal-Banda, ħatra li baqa' jżomm u jgħozz sa mewtu. Imbagħad, probabbilment bejn l-1913 u l-1915, kien is-surmast tal-Banda Bormliża San Ġorġ li l-assoċjazzjoni magħha nibtet imħabballikienet 'il-banda ta' Pawlin Vassallo'25 li sikwit, għallanqas fil-bidu, kien jitolbu jistotwixxih bħala surmast tagħha. Ma jfissirx li Diacono ma fehemx il-ħtiġijiet partikolari ta' kompżizzjoni u direzzjoni ta' baned. Ix-xogħlijiet miktuba speċifikament għalihom jixhdu l- padronanza kompleta li kellu fuq din it-tip ta' mużika—bħala eżempju insemmu biss l-innu 'A Santa Caterina (Dei Sacri Ministri)' (1919),26 xogħol meraviljuż, wieħed mill-aqwa ispirazzjonijiet assoluti li għandna Malta f'din il-forma mużikali; l-innu l-kbir l-ieħor tiegħu, 'Inno alla Immacolata' għall Banda San Ġorġ u l-Fantasia Romantica għal pistolin solista u banda kbira li kiteb għal Reginaldo Caffarelli, trumbettista solista tal-Banda La Valette, xogħol armonikament u teknikament mill-aktar iebes.27 Żewġ programmi mill-Banda Beland taħt id-direzzjoni ta' Mro, C. Diacono li ġew esegwiti lejliet u nhar il-festa ta' Santa Katarina 24 u 25 ta' Novembru, 1899. La Valette uli għalih Mro. Caffarelli kien ħabib kbir tas-Surmast Diacono. L-anqas ma jfisser li ma apprezzax is-sehem ewlieni tal- baned Maltin fl-iżvilupp kulturali, soċjali u popolari ta' pajjiżna. Dan kien jafu u dejjem wera li jafu. Hekk, per eżempju, insibuh jattendi għal programm prestiġjuż li esegwiet il-Banda Prince of Wales tal-Birgu taħt it- tmexxija tas-Surmast kapaċi Jean Gattfi Pjazza Regina l-Beltfil-5 ta' Ġunju 1926, il- l-okkażjoni selettiva ta' għeluq snin ir-Re Ġorġ V.28 7 Fuqkollox, fl-1937 aċċetta jidderieġi 35 banda lidaqqew flimkien fuq Kastilja u fil-Main Guard, jiġifieri fil-bidu u fit-tmiem ta' sfilata memorabbli fil-festi kbar miżmuma il- Inkoronazzjoni tar-Re Ġorġ VI. Nhar is-Sibt li għadda (12 ta' Mejju 1937), għall- ħabta tat-3 p.m. għall-okkażżjoni tal-Festi tal- 'Coronation', 35 Banda nġabru ħdejn Kastilja, fejn kien hemm qtajja kbar ta' nies minn kull naħa ta' Malta u Għawdex. Hekk kif il-Baned, kollha bl- uniformijiet, kienu kollha hemm miġburin, daqqew ilkoll flimkien l-Innu tar-Re taħt it-tmexxija tas- Surmast Diacono… L-isfilata tal-Baned għaddiet minn Trieq Mezzodi għal Trieq Rjali u minn hemm baqgħet sejra f'Misraħ San Ġorġ… Il-misraħ kien mimli b'mijietta' bandisti kollha b'uniformijiet ġodda u ndaf, għadd kbir ta' standardi Ingliżi, Maltin u tal- Papa…. Reġa' ndaqq l-Innu tar-Re kważi mill- Baned kollha li kien hemm taħt it-tmexxija tas- Surmast Karlu Diacono…. Għad illi qabel ma Eaferina Web. : La' Società. Selectidn.— Aida — Viġpi 5. Valse— Elitine — LUWTĦIAN ki f Polka ; 3. ' Diretorġ. kienu saru ebda kunċertita' dawk il-Baned flimkien, indaqq bi preċiżjonikbira u hekk kif spiċċa reġgħu nstemgħu applawsi kbar. , Il-Berka, 18 ta' Mejju, 1937, p. 108 Il-festi memorabbli ngħalqu l-għada ta' din l-isfilata spettakolari meta l-Baned tal-Belt, King's Own u La Valette, daqqew programmi wkoll fil-Main Guard taħt il-patroċinju tal-Gvernatur, Ġeneral Sir Charles Bonham-Carter. Il-Gvernatur wasal fis-7.45 p.m. u hekk kif kien dieħel il-Palazz qala' applawsi kbar…. Wara ftit ħareġ fil-gallarija u ndaqq l-Innu tar-Re miż-żewġ Baned flimkien taħt it-tmexxija tas-Surmast Diacono. Il-Berka, 18 ta' Mejju, 1937, p. 10 Naturalment, iż-żewġ Baned daqqew il-programmi tagħhom separatament, taħt is-surmast regolaritagħhom. Iżda hu ċar li l-Baned Maltin ta' dak iż-żmien kellhom stima kbira lejn Diacono. Iżda l-għan ewlieni ta' Diacono ma kienx li jdaħħal l- għejxien mill-baned, ħaġa li kull evidenza turi seta' jagħmel faċilment, imma prinċipalment mill-mużika ekkleżjastika, u tradizzjonalment, il-maestri di cappella Maltin qatt m'aċċettaw direzzjoni regolari ta' baned. Diacana jidhar qad FdairiGBiaB banda f'daqqa fil-Maln Guarail- kienet l-għażla konxja tiegħu u għalhekk għażel li jimxi: 1937 fil-festi fl-okkażżjoni ta' l-inkoronazjoni tar-Re Ġorġ VI. Il-Banda bħalta' qablu u dawk kontemporanji, minkejja s-sagrifiċċji Beland kienet waħda minn dawn il-baned. nvoluti. L-Influss tal-Motu Proprio Il-problema inizjalita' Diacono kienet id-diffikultà qawwija li jinfiltra b'mod sustanzjali fil-knejjes, maqsuma kif kienu fil-bidu tas-seklu bejn il-Kappella Bugeja u dik ta' Nani, b'rivalità ħajja u perikoluża bejn partitarji stinati jiffullaw bi ħġarhom il-knejjes fejn tinstema' l-mużika tagħhom, elementpopolari ligħamelil-problema aktar intransiġenti u mwiegħra. Din is-sitwazzjoni nkwadraha eżemplarment Dun Calcedonio Schembri, Kappillan ta' l-Imsida, meta fis-7 ta' Ġunju 190150 fisser lil Mons. Isqof Pawlu Pace r- raġunijiet li wassluh biex jitlob, għall-ewwel darba fi ġrajjet l-Imsida, il-ħatra mmedjata ta' Maestro di Cappella regolari. Imbagħad, fit-22 ta' Novembru 1903, festa ta' Santa Cecilja, patruna dinjija tal-mużika, il-Papa Piju X xandar Manifest ta' programm esegwit mil-Banda Cittadina 'King's Own' taħt id-direzzjoni ta' Mro. Fost is-siltiet magħżula tispikka l-Marcia Trionfale ta' Diacono. funzjonijiet liturġiċi u amar li kull Isqof kellu jwaqqaf kummissjoni speċjali ta' nies kompetenti biex tgħasses fuq din il-mużika. Imħabba li dik tal-Kappelili Nani u Bugeja, b'għeruq soda fl-opra, ma kienet bl-ebda mod immaġinabbli skond il-linji mwaqqfa, dan l-editt letteralment riegħed b'qawwa skonċertanti l-ħajja ekkleżjastika ta' Malta, fejn ir-rabja u l-istmellija ma naqsux, fejn interessi personali, prestiġjużi u finanzjarji kienu wisq aktar konsegwenzjali minn xewqat il-Ġerarkija tal-Knisja, fejn ingħadu u nkitbu kliem iebes li spiss qabżu limiti aċċettabbli. Min-naħa l-oħra, il-Motu Proprio offra riffieda opportuna biex jidħlu elementi friski fil-mużika tal-knejjes, fosthom Carlo Diacono. Ir-ragħad dam iċaqċaq għal għexieren ta' snin, ukoll wara l-Ewwel Gwerra Kbira'2 u l-għalqa tal-battalja nkludiet il- gażżetti. $ Imma il Papa ma kalx li musica fill Cnejjes ma iridx; irida biss li tcun xierka ghat-tempiu t'Alla, u m'hux hafna bcejjec teatrali jakilbuhom f'Salmi, f'Antifoni u f'Tantum Erghi. Malta Tagħna, 16 ta Jannar, 1904, p. 1. Il-problema inizjali kienet li ħadd ma kien jaf preċiżament il-Motu Proprio, f'termini prattiċi, x'kien jimplika. Skond l- interpretazzjoni l-aktar dejqa, tfisser mużika tip Palestrina — kant bla ebda akkumpanjament ta' strumenti mużikali, inkluż l-orgni. Diacono, bil-faċilità straordinarja għal kompożizzjoni li kellu, $£ don kbir, ikkompona mill-ewwel mużika f'dan l-istil. —— Malta Taghna, 16 ta' April 1904, p. 3 Din l-interpretazzjoni qajmet ghagha minfuk, jekk mhux sarkastiku. Cull hatt gie disgustat din is-sena fill festi tal gimgha il Cbira, fuk il funzionijiet li saru fill Cnejjes —specialment fill Cnisia ta San Guan, —cull hatt mar ghall cursita, —biex jara x'qualitata musica keghda issir, — u cull hatt jithol u johrog malair, maksum bid-dahk, meta jisma dac il-cant, li chien donnu ta hafna bahrin fis-sacra u xi hagia gharlll Fejn dari cont tisma fill Cnisia ta San Giuan dic id-Dextra Domini, 'Recordare', il 'Vexilla', u dauc f'improperi' ta uakt l'adorazzjoni tas-Salb, — chienu bcejjec ta musica, li propiu imissulec il fond ta kalbec…. Malta Tagħna, 23 ta' April, 1904, p. 2 Ta' min jgħid li f'din I:epoka, maestro di cappella tal-Katidral Konkatidral kien Pawlin Vassallo. $ F'dan it-taħwid midbiel, bil-partitarji ħorox jinsistu b'qawwa reżonanti fuq il- Arma AP ltr fl mużika tradizzjonali ta' Nani/Bugeja, is-sitwazzjoni ġenerali ftit li xejn inbidlet. Hekk, waqt il-festa ta' San Pawl kana Hteċek X'inighidu ghal musica2 X'sar minnu il'Motu propriu' tal Papa7 Mela cull bifed jse Mk roeeifba bl-orii fooimen b3Ali Moaali neża, :k. ova Prorċwifà LA. sem FET ffez bbboraz. fb ċ iakaw Mi Ljiċi bl kunppedilazinzi je ta vtżedijja Dablibi 2 Je0— fitoba L warbin Madlim rm Al ekċżsea. H (ġia EX osezj a feet U kif sar f'San Pawl, naturalment sar f'tal-Karmnu: Fillfestatal Madonna tal Carmelu, saret l'istess musica ta dari, bfistess strumenti, b'istess virgogni, donnu uihed kighed jisma il-Banda il Piazza. Malta Tagħan, 29 ta' Lulju 1905, p. 2 Kultant, biex tiġi murija lealtà apparenti lejn l-Awtoritajiet, saret riferenza paċifista għall-Motu Proprio. Waqt il-Festa tal-Kunċizzjoni ta' Bormla Ittra ta' Lorenzo Perosi lil Carlo Diacono li fiha huwa jistqarr kemm il-mużika sabiħa tiegħu kienet ta' faraġ fin-niket li kien ġarrab u fl-istess waqt jifraħlu. li musica, fill Cnisia, taht id-direzioni tas-Surmast R. Bugeja, tigi bhas-soltu eseguita 'a piena orchestra', adattata pero scont il 'Motu propriu' tal Papa Pio X, u fiha ukoll jehdu parti bosta artisti tat-Teatru, Malta Tagħna, 9 ta' Diċembru 1905, p. 2 L-addattament li sar probabilment kien it-tnaqqis tat-temp tal-mużika. Iżda wieħed irid jifhem li f'dik is-sitwazzjoni perikoluża, fejn l-imħuh saħnu żżejjed, fejn id-direzzjoni mill-Awtoritajiet baqgħet indeċiża u ambivalenti, probabbli għax hekk talbet is-sitwazzjoni, ħadd ma seta' jlum lill-kappillani għall-attitudni konċiljatorja u 'status quo' li ġeneralment addottaw. Safl-aħħar, f'Jannar 1907, l-Isqofħareġ iċ-Ċirkolaritant mistennija u indisputabbilment meħtireġa'Sfejn kategorikament ordna li mużika stil profan mimlija tendenzi teatrali, preludi, interludi, kaballetti, repetizzjonijiet u taqlib tat-Testi Sagri ma tinstemax aktar fil-knejjes. Fil-waqt li ppermetta d-daqq ta' strumenti mużikali li jistgħu jinkwadraw denjament il- kant, ta sitt xhur nifs biex il-maestri di cappella attwali jirranġaw il-pożizzjoni u wiegħed it-twaqqif tal-Kummissjoni neċessarja ta' nies kompetenti. Is-sitt xhur għaddew. Mela narau x'gej issa, icollomx iz-zeug Surmastrijiet idokku irtirata u jirtirau darba ghall dejjem, u jatu uisa lilfohrain li ghadom telghin u li ghandom id-dritt ighixu daksom, li keghdin b'istudiu tahhom jietbu scomt chif irid f'lmkaddes Papa Malta Tagħna, 10 ta' Awwissu, 1907, p. 1 Iż-żewġ surmastrijiet naturalment kienu Riccardo Bugeja u Anton Nanili, għallanqas sa dak iż-żmien, għalkemm is- sitt xhur nifs kien għadda, kienu għadhom ma kitbu xejn skond id-direttivi ġodda. Iżda, ukoll issa, sabu 'l min jiddefendihom. Jekk is-Sur Naniu is-Sur Bugeja imiddu ghonkom u jietbu musica sacra gdida, chif irida il Cap tal-Cnisja, m'hux seuua li jehdulhom il Cappelli tahhom biex idahhlu il hadd ihor; b'hux xierak li jitkajmu il partiti, biex jinkala musmar u jituahhal ihor f'locu. Malta Tagħna, 28 ta' Settembru 1907, p. 2 Iżda l-istess artikolista kellu wkoll kliem ta' twiddib ċar. Jecc, pero, jibkghu jostinau ruhhom, bhalma ilhom jaghmlu tliet snin, jahtieg inhallu il passioni fil genb, jahtieġ nifhmu li ma nistghux nabbuzau actar mil forza tal partiti, jahtieg inbattu ilcoll bandiera uahda — il bandiera tar- Religion, li trid minn'na ubbidienza lejn Papa, fil huejjeg collha tal Cnisja. Malta Tagħna, 28 ta' Settembru 1907, p. 2 Riccardo Bugeja sa fl-aħħar kiteb quddiesa fuq il-linji stabbiliti u tela' biha Ruma għal approvazzjoni tal-Kummissjoni Vatikana. Il-partitarji Bugejisti bi ħrara u fiduċja stennew aħbarijiet favorevoli.35 Sadattant Carlo Diacono, mingħajr l- ebda daqq ta' trombi fanfaruni, ikkompona mhux waħda imma żewġ quddisiet kif ukoll salm 'Laudate Pueri' fuq l-istess paramentri u bagħathom Ruma. L-aħbarijiet bilġri waslu. Din l-aħbar stupenda ġabet lil Diacono f'ħalq kulħadd, l-aktar meta l-approvazzjoni għal Bugeja ħadet aktar fit-tul, zvolġiment li nkwetat serjament lill-partit tiegħu u saħħet id dawk li kienu jsostnu li s-surmastrijiet l-antiki ma kellhomx abbiltà jikkomponu fit-termini tal-Motu Proprio. Il Commissioni Rumana ghamlet seduta fit-3 ta' dicembru fejn appruvat zeug Kuddisiet shah u Laudate pueri tas-Sur Mast Carlu Diaconu, giuvni Malti ta capacita chira … mentri is-Sur Bugeja, li uasal Ruma fit-28 ta novembru, biex igħaddi Kuddiesa tighu u jarga jigi malajr ghall Concezioni, ghadu hemm s'issa; u hafna Bugeisti chienu keghdin ixerrdu ix-xnigha li hu ma giex ghax il Membri tal Comissioni, billi telku ghall villeggiatura, mindu uasal hemm hu ghadhom ma ghamlu ebda sedutal … Ghax haduha bi cbira daun ilfanatici, gentlomi u facchini7 Tghid, mindu hareg il Motu Propriu, kuddiesa wahda marret Ruma u ma gietx ippresentata lill Comissioni Rumana7 Jistaksu lil certu Canonicu mil Culleggjata tal Belt, li chien.mar Ruma b'sorra musica taht aptul Mela, ghall fejn dan l'inquiet7 , Malta Tagħna, 21 ta' Diċembru 1907, p. 2 Is-'sorra musica' hi allużjoni trasparenti għal komposizzjonijiet tal-Familja Nani li tagħha kienet il-Kappella Mużikali ta' San Pawl. Anton Nani, infatti, kien għadu ma kitibx il-'Messa in Fa' li f'nofs l-1908 ġibdet ukoll l-approvazzjoni tal- Kummissjoni Rumana. Dik ta' Riccardo Bugeja sa fl-aħħarġiet u l-Ħamis, 30 ta' Jannar 1908, għamel kunċert ġenerali tagħha fil-Kunvent ta' San Duminku, il-Belt, fil-preżenza folta ta' saċerdoti, surmastrijiet, professjonisti, arċiprieti u kappillani, nies ta' partiti diversi, saħansitra Mons. Isqof Pace. L-esekuzzjoni, mismugħa b'attenzjoni assidwa, kienet trijonf grandjuż għall-kompożitur li rebah applawsi frenetiċi. $ Iżda ma kellux anqas Carlo Diacono xagħrejn wara; Nhar ferbgha 1 ta' April il-giuvni Surmast Carlu Diaconu taz-Zeitun, zanzan geuua it-Teatru Manoel il Kuddiesa minnu mictuba scont il 'Motu Propriu' tal Papa tegnanti chif ucoll 'Ave Maria' u s-salm 'Laudate Pueri'. It-Teatru chien mimli bhall baida b'nies ta cull classi, u cull hatt baka mibluh b'dic il musica tant perfetta fl'armonia tahha u fl'istrumentazioni chif ucoll tant sentimentali. Malta Tagħna, 11 ta' April 1908, p. 3 Il-fama miksuba ġiet ikkonkretizzata meta, fit-23 ta' Mejju, żanżan Quddiesa tal-Mejtin miktuba fi 3 ġimgħat għall- funeral solenni tal-mibki Arċipriet Senglean Can. Il Kuddiesa mill intelligenti u minn dauc li tasseu ihobbu il musica scont il ''Motu Propriu', giet imfahhra bla kies, u kalu li hi Kuddiesa rari li bhala ftit inchitbu. Malta Tagħna, 6 ta' Ġunju 1908, p. 2 B'hekk Diacono kiseb il-propaganda ġusta li kullkompożitur, irrispettivament tat-talent possedut, għandu bżonn biex jirnexxi. Mal-medda taż-żmien, il-fama miksuba ssarfet f'parroċċi u knejjes oħra li ħatruh maestro di cappella'9 u l- ħolqien ta' partit qawwi mitluf fuq il-kompożizzjonijiet tiegħu daqskemm, jekk mhux aktar, kienu dawk ta' Bugeja u Nani, partitli għadu sal-lum jaħlefinkondizzjonalment b'xogħlijietu. Fl-atmosfera taħraq kontemporanja, din makienet xejn faċli u xhieda oħra tat-talent mużikali u direttiv li kellu. Iżda wieħed ma jistax ma jispekulax x'kien jiġri kieku Nani u Bugeja, li kienu wkoll kompożituri dotati u kapaċi, flok ma straħu fuq il-partiti fi speranza fietgħa li s-sitwazzjoni ma tinbidilx, meddew idhom bla telfien ta' żmien biex jibnu repertorju sħiħ skond il-Motu Proprio. Konsolidazzjoni tal-Fama Miksuba Il-konsolidazzjoni suprema tal-popolarità miksuba ġiet f'April 1918 meta fit-Teatru rjal itellgħet l-opra tiegħu L'ALPINO fi tliet atti b'kast ta' kantanti Taljani mill-aqwa diretta minn Mro. Carlo Diacono fl-1907 fiż-żmien meta żewġ quddisiettiegħu flimkien i ma' Laudata Pueri ġew approvati mill-Vatikan. Success stepitus chella f'opra il gdida 'Alpino' tas-Surmast pajsan tagħna Carlu Diaconu li marret in xena l'euvel darba fit-Teatru Rial nhar it-Tlieta 16 ta dan ix-xahar… is-surmast Diaconu icconferma il-fama li igaudi ta veru Surmast li f'idejh tista tigi vdata cull xorta ta musica. Malta Tagħna, 27 ta' April 1918, p. 3 L'ALPINO marret in xena 9 darbiet, waħda mill-opri ta' kompożituri Maltin l-aktar li ttellgħu fl-ewwel staġun tagħhom — fis-16, 17, 18, 22, 23, 25, 27, 28 ta' April u fit-2 ta' Mejju. L-esekuzzjonijiet kollha bdew fid-9.00 p.m. ħlief dik tal- Ħadd, 28 ta' April, li kienet matinee fl-4.00 p.m. Tant irriżultat populari li Diacono gawda mhux, kif soltu jsir, minn wieħed imma minn żewġ Soiree d'Honneur— dawk tat-22 ta' April u tat-2 ta' Mejju — meta ġie mogħti rigali kotrana 58 L'ALPINO għamlitu l-kompożitur l-aktar famuż u onorat ta' żmienu, status li kompla jiġi ġġustifikat ukoll wara bil- kompożizzjonijiet kotrana li kompla jikteb, il-biċċa kbira minnhom esegwiti taħt id-direzzjoni tiegħu stess b'sengħa u mpenn. Ma kenitx għalhekk sorpriża li ħames snin wara ġie mogħti l-aktar posizzjoni prestiġjuża li jista' jirċievi mużiċista f'Malta. Dom Mauro Caruana (1867-1943) ħatru maestro di cappella tal-Katidral Kon-Katidral wara l-mewt ta' Pawlin Vassallo. L-ittra ta' nomina'' kienet hekk: Ma jidhirx li ssejħu applikazzjonijiet jew ġew ikkonsidrati surmastrijiet oħra; il- kapaċità, il-fama, il-kompożizzjonijiet għamluh għażla awtomatika u loġika. fil- laqgħa tal-Kapitlu tal-Katidral ta' l-14 ta' Frar il-ħatra ġiet ikkonfermata. $ 4 Rinalda Pavoni — is-sopran ta' L'Alpino Is-Snin ta' Trankwillità Professionali Ħajjet Diacono issa laħqet livell ta' trankwillità professjonali mixtieqa, ħatriet dejjem jiżdiedu ta' maestro di cappella u kummissjonijiet oħra ma jaqtgħu xen, b'reqqa kbira jikteb, jorganizza, jidderieġi, ħajja ta' kontinwità u ta' żvolġiment ta' dak li ħadem bis-sħiħ għalih. Iżda l-ġlieda mal-ħajja, taħt forma jew oħra, rari tintemm qabel iż-żjara tal-mewt. Imħabba l-ħatra li tah l-Isqof, biex jevita ħela ta' żmien fi vjaġġar, kellu jħalli raħal twelidu li tant kien iħobb u mar, 45 Il-Cappella Polifonica tal-Kon-Kattidral ta' San Ġwann meta Mro. Bilqiegħda (Xellug għall-Lemin): Ruggiero Falzon, Alfredo Galea, Mro. familja, jgħix il-Belt. Hawn, qisu, ma kellux kwiet għax kemm dam joqgħod hemm, biddel ir-residenza mhux anqas minn 4 darbiet, Beda f'dar fi Triq id-Dejqa, ġarr għal wieħed mill-appartamenti Valgras ta' Triq Sant'Ursula fejn, fil- 25 ta' Ġunju 1934, mietet martu Maria Stella. Mewtha kienet daqqa ta' ħarta kiefra li espremieha f'Quddiesa tal-Mejtin mill-isbaħ, waħda mill-aqwa ispirazzjonijiet kreattivi u oriġinali tiegħu. Il-Quddiesa temmha fid-9 ta' Novembru ta' l- istess sena u f'nota kommoventi fl-aħħar faċċata ta' l-ispartit kiteb: Maria Stella Diacono — il-mewt tagħha nhar il-26 ta' Ġunju 1994 kienet daqqa ta' ħarta F'titwara mewtha, hu u wliedu ġarrew għal darfi Triq San Ġwann, quddiem Ta' ġ — Ġieżu, minn fejn imbagħad martu għal appartament f'St. Paul's Building fi Triq it-Teatru fejn damu sal-1940, sal-bidu tat-Tieni Gwerra Kbira. Fl-istraġi mnissla, il-Belt, indawra bil-portijiet, ma kenitx il-post ideali fejn wieħed jgħix. Irritorna ż-Żejtun fejn, għal ftit xhur, il-familja sabet rifuġju ma qariba. L-aħħar sentejn ta' ħajtu qattagħhom Ħal Lija, f'dar sabiħa fi Triq il- Kbira, fejn ħaffer xelter privat biex hu u wliedu jkunu jistgħu jistkennu mill-air raids kontinwi, kiefra u feroċi tal-għadu. Ma setax jonqos li dan iż-żmien waħxi, żmien iebes ta' biża', ta' mard, ta' ġuħ għami, distruzzjoni, ta' ħajja inumana f'xelter mudlam, umdu, magħluq, m'affetwawx bis-sħih is-sensibiltà artistika u ħalliema tiegħu. Kien bħal lejl mudlam tar-ruħ li l-konklużjoni traġika u inevitabbli tiegħu kienet il-mewt li seħħet għal għarrieda, wara komplikazzjonijiet kardijaki u respiratorji, fil-15 ta' Ġunju, 1942, fit-8.15 a.m.56 Il-15 ta' Ġunju 1942 kienet il-1017 jum tal-ġlieda kontra n-Nażiżmu, jum li matulu sar diversi ħbit mill-ajru fuq Malta, jum meta fl-Afrika ta' Fuq kienet għaddejja bla nifs u bla tregwa t-taqbida mdemma bejn it-Tmien Armata taħt il-Ġeneral Ritchie u l-Afrika Korps immexxija mill-Ġeneral Rommel. Imma, għal Carlo Diacono, it-taqbida issa kienet intemmet.'7 CARLO DIACONO — Komposizzjonijiet L-Elementi Determinanti tal-Identità Mużikali Biex tilħaq limiti validi ta' intuwizzjoni leġittima, kull konsiderazzjoni kritika ta' Carlo Diacono bħala kompożitur trid tkun ibbażata fuq żewġ fatturi ċentrali: l-influwenza kardinali fil-formazzjoni mużikali tiegħu ta' Pawlin Vassallo li taħt idejh studja għal għaxar snin sħaħ f'età tenera u għalhekk faċilment influwenzabblit8 u imbagħad, iċ-ċirkostanzi u l- kondizzjonijiet li sawru l-forma u l-kontenut tal-kompożizzjonijiet, l-aktar u speċjalment għal mużika sagra, it-tnedija fl-1903 tal-Motu Proprio, meta Diacono kien għadu fil-bidu tal-karriera impressjonanti tiegħu. Pawlin Vassallo, wara xi studju f'Malta ma' Domenico Amore,$ Luigi Fenech u Ġużeppi Spiteri Fremond, fl-1875 mar ikompli l-istudji Pariġi li, fis-seklu 19, kienet saret il-kapitali mużikali Ewropea. Hemm, fil-Konservatorju, dam jistudja għal 10 snin sħaħ taħt, fost oħrajn, Ernest Guiraud u Jules Massenet. Guiraud (1837-1892) baqa' msemmi għar-reċitattivi li kiteb għal opra CARMEN ta' Bizet u għar-reviżjoni u t-tkomplija ta' LES CONTES D'HOFFMAN ta' Offenbach iżda fi żmienu kien magħruf u rispettat ukoll għall-opri li kiteb. Mis-27 opra ta' Massenet (1842-1912) għadhom jissemmew MANON, HERODIADE, WERTHER, THAIS u LES JONGLEUR DE NOTRE-DAME. Fuq kollox, it-tnejn kienu l-aħjar żewġ għalliema fil-Konservatorju ta' Pariġi, u għaddew lill-istudenti tagħhom, li barra Vassallo kienu jinkludu ismijiet famużi bħal Bruneau, Leroux, Charpentier, Raubaud u Debussjv, l-aħjar elementi tat- tradizzjoni mużikali Franċiża, fl-impostazzjoni romantika ta' l-epoka tagħhom, fil-partikularijiet li jiddistingwuha minn dawk ta' skejjel oħra — il-klarità ta' l-espressjoni verbali drammatika fejn it-tifsira tal-kliem joħroħ naturali mill-mużika; id-delikatezza fl-użu sottili u ekonomiku ta' l-orkestra fejn il-ħoss rikk tal-korda hu emfasizzat; l-invenzjoni brillanti fil- kuluri tal-frażi mużikali; il-melodija evokattiva, fina, sentimentali, ħafna drabi b'insinwazzjonijiet senswali u trufijiet deklamatorji u kemmkemm malinkoniċi; is-sempliċità eleganti tal-linja vokali. Dawn l-elementi kollha Vassallo rnexxielu jgħaddihom lil Diacono biex b'hekk il-kompożizzjonijiet ta' dan għandhom dik it-tahwira Gallika li kompożituri oħra Maltin li studjaw l-Italja ma jippossedux. Ħu l-aħjar- kompożizzjonijiet ta' Diacono — per eżempju, l-antifona IN SEPULCHRUM (1929), il-Glorja tal-QUDDIESA IN MI BEMOLL, ir-romanza AVE DELLA SERA (1934)—u dawn l-elementi ssibhom kollha. Taħt id-direzzjoniġusta ta' Vassallo, ix-xejriet naturali u reliġjużi ta' Diacono, riflessi fil-mixja magħżula ta' ħajtu u f'bosta xogħlijiet, integraw ruħhom mal-prinċipji romantiċi mużikali li Vassallo kien xorob minn Franza. Diacono hu l- kompożitur kbir waħdieni li ma marx jistudja barra minn Malta. Iżda indirettament mar — permezz ta' Vassallo. il-Motu Proprio, it-tieni element prinċipali li sawwar l- identià mużikali ta' Diacono, kien l-appell tal-Papa Piju X f'29 paragrafit' biex il-mużika tal-knejjes tkun mużika xierqa għaltempju kkonsagrat'lAlla, appell biex titneħħa mill-knisja dik il-mużika li biha qalb in-nisrani titbiegħed għal kollox mill-preżenza t'Alla, appell biex titneħħa mużika stil profan ibbażata fuq stil teatrali jew żeffieni, mimlija repetizzjonijiet, tempijiet mgħaġġla żżejjed, soli vokali jixbħu arja twila minn opra kompluta, ħafna drabi, bil-kaballetta, appell li ċerti strumenti tal-perkussjoni bħal katuba, tnabar, platti, qniepel, kif ukoll il-pjanu, ma jinstemgħux aktar fil-mużika liturġika, appell, f'kelma waħda, biex il-mużika tkun għas-servizz tal-liturġija mqaddsa u mhux il-liturġija għas-servizz tal-mużika. Giovanni Breviario — it-tenur li kanta l-parti prinċipali ta' l-opra FRAZIR ta' Paolin Vassallo Il-Motu Proprio emfasizza l-importanza tal-Kant Gregorjan u l-polifonija stil Palestrina u pprojbixxa l-użu tal-vuċijiet femminilili, jekkikun hemm bżonnhom fil-kumpless mużikali, kellhom jiġu mibdula ghal vuċijiet ta' tfal subien. Ordnat li s-siltiet tal-Quddiesa (Kvrie, Glorja, Credo, Sanctus u Benedictus, Agnus Dei) li tradizzjonalment jitqiegħdu ghal mużika ma jiġux fragmentati.82 Trattamenti għal vuċi solista kellhom jiffurmaw porzjoni qasira tas-sezzjoni fejn jaħbtu u preludji jew interludji fuq l-orgni jew fuq l-orkestra li jtellfu l-mixja tal-kliem liturġiku twaqqfu. Kompożizzjonijiet fi stil atonali modern ma ġewx ipprojbiti sakemm ikollhom il-mertu u s-sollennità xierqa għal funzjonijiet ekkleżjastiċi. Biż-żmien, dawn il-paramentri stretti kienu ftit jew wisq rilassati. Per eżempju, fil-bidu tal-1907, l-Isqof ta' Malta fiċ- Ċirkulari twila li ħareġ,$$ fost ħwejjeġ oħra, neħħa l-projbizzjoni tuq l-istrumenti tal-perkussjoni għalkemm dik fuq il- pjanu baqgħet. Aktar tard orkestrazzjoni b'kuluri brillanti u tempijiet xi ftit mgħaġġla bdew jingħalqu għajn waħda dwarhom. L-istess ħaġa, kompożizzjonijiet ta' qabel il-Motu Proprio, bħal Tantum Ergijiet għal vuċi solista, bdew jiżdidulhom xi battuti sfond korali mingħajr ma jinbidel xejn aktar u jiġu eżegwiti. Testi sagri mmużikati skond il-Motu Proprio iżda ghal vuċi solista bdew ukoll jiġu ttollerati. Iżda, irrespettivament ta' dawn l-iżviluppi għalkemm għamel użu minnhom ukoll, il-mużika sagra ta' Diacono għandha għeruq sħaħ fil-parametri mqiegħda mill-Motu Proprio. Hi għalhekk konxjament imċaħħda minn ħafna għodda ta' armonija, kontrapunt, forma u temp li l-kompożitur utilizza b'kompetenza u oriġinalità fix-xogħlijiet mhux liturġiċi. Li ħafna minnha, minkejja dawn ir-restrizzjonijiet vitali, hija teknikament brillanti, armonikament inventiva, tematikament varja u spiritwalment konvinċenti, hija xhieda ċara ta' talent mużikali impressjonanti u ta' fantasija eklektika. € Il-Mużika Sagra Element anqas importanti mit-tnejn diskussi, iżdall jrid jiġi kkonsidrat xorta waħda, hu li d-diffikultà teknika tal-mużika sagra tiddeferixxi minn kompożizzjoni ghal oħra skond il-forzi li l-kompożitur jista' jikkmanda fiċ-ċirkostanzi mposti. Xi festi fejn kien jagħmel il-mużika kienu sekondarji u l-kummissjoni finanzjarjament restritta. L-istess jista' jingħad ghal xi quddies tal-mejtin. Diacono kien kapaċi jiktteb mużika ta' mertu addattata għal kull ċirkostanza li bħala professjonista, sab ruħu fihom. Hemm kompożizzjonijiet li għandhom akkompanjament biss għal orgni, oħrajn ta' faċilità assoluta b'tessatura komda għall-vuċijiet biex jistgħu jkunu esegwiti wkoll minn żewġ kantanti u orkestrina ta' ftit elementi. it-tul ukoll ivarja —ġenetalment is-salmi maħluqa għal Vespri Sekondi għandhom linja melodika ta' kant u orkestrazzjoni aktar konċiża minn dik tal-Primi Vespri. Dan ifisser li evalutazzjoni xierqa tal-mużika sagra ta' Diacono l-aħjartkun ibbażata fuq ix-xogħlijiet il-kbar, għalkemm dan ma jimplikax neċessarjament tul li, fil-kuntest tal-Motu Proprio, hu primarjament funzjoni tat-test liturġiku mmużikat. Forsi aktar minn kull konsiderazzjoni oħra, l-importanti hu l-intenzjoni tal-kompożitur li joħloq xogħol kbir kif ukoll il-maturità kreattiva milħuqa. Dwar it-tieni, ġeneralment insibu li x-xogħlijiet sagri ta' l-aħħar qisu għoxrin sena ta' ħajtu jgawdu minn ispirazjoni aktar żgura, żvilupp armoniku u tematiku aktar sottili u inventiv, esperjenza mużikali li xxejjen problemi fil-fluwidità tal-kompożizzjoni. 'dan il-perjodu insibu l-aqwa antifoni li kiteb —ta' Santa Katerina Prudens et Vigilans (1926); ta' San Filep In Sepulehrum (1923); tal-Kunċizzjoni Hodie Egressa Est (1923); Vade Anania (1931) miktuba għall-Katidral; dik li kiteb għal San Ġwann Ingresso Zacharia (1924) — il-Quddiesa in Mi Bemoll (1938) Laudate Pueri (1937); il-Quddiesa tal-Mejtin (1934) li kiteb għal martu; u tant u tant oħrajn. Ta' min jiġbed attenzjoni ukoll lejn il-kompożizzjonijiet bit-tema tal-Madonna bħall-Preghiera alla B.V. Maria (1924), Tra le Braccia della Vergine (1935), Invocazione alla Vergine (1932), Ave Maria (1925 — meditazione a voce di contralto; 1935 — a soli voci; 1937 — per voce puerile) li juru mħabba speċjali, melodija fluwida li tinfed ħlejju l-qalb, tenerezza kbira, rivelazzjoni forsi subkonxja ta' mħabba u simpatija lejn l-Omm Verġni doloruża. Majfissirx lifil-perjodu ta' qabel ma kitibx xogħlijiet impressjonanti, Hemm, per eżempju, l-oratorio San Paola Evangelizza i Maltese (1913) fi tliet partijiet għal solisti, kor u orkestra;$ hemm il-Quddiesa għall-Mejtin (1917) għal żewġ korijiet u orkestra li kienet iżżanżnet fil-quddiesa funebri tal-Provinċjal Patri Luigi Tonna Barthet tal-Franġiskani Minuri Konventwali fil-Knisja ta' Ġiesu;' hemm l-antifona Sancte Paule li kiteb fl-1919 meta għamel il-mużika fil-Kolleġġjata ta' San Pawl il-Belt. Iżda f'dan il-perijodu kien l-aktar ikkonċentrat jistabilixxi lilu nnifsu, biex jagħmel impatt konkret fl-epoka kontemporanja diffiċli, biex jiddikkjara kapaċità ugwali, jekk mhux akbar, minn dik tal-kontemporanii, u ftitjew wisq din il-kondizzjoni nfiltrat forsi inkonxjament f'dawn ix-xogħlijiet, ghalkemm jibqgħu realizazzjonijiet konkreti u mġarrba b'ghajn ta' ispirazzjoni u sfumaturi stilistiċi, speċjalment fix-xogħlijiet it-twal, kultant aktar impressjonabbli milli qatt irnexxilu joħroġ wara, mimlija enerġija żagħżugħa imma mhux iċ-ċertezza ta' l-imgħallem. Minn madwar 45 Quddies tal-Glorja li kiteb, l-aktar waħda magħrufa,$ bla dubju mertu tal-valur intrinsiku li għandha, hi dik tal-1938 in mi bemoll ghal tenur u baxx solisti, kor fi tliet partijiet (tenuri, baxxi u tfal) u orkestra kbira. Analisi konċiża tal-'Kvrie' u 'Glorja' minnha jistgħu juri l-lehma ħallieqa, il-frażi espressiva u t-teknika mużikali tal-kompożitur. Il-Kvrie' hi f'forma ternarja, forma li kienet wisq għal qalb Diacono li fil-varjetà sempliċi jew komplessa tagħha kien jużaha ta' spiss. Preludju orkestrali qasir, misterjuż, pożittiv, jintroduċi l-ewwel frażi, 'Kvrie Eleison', talba 'pianissimo' mlissna mill-kor bl-gheruq tagħha fid-deklamazzjoni. It-tieni frażi 'Christe Eleison' hi djalogu delikat bejn it-tenur u l- baxx, bil-kor iżid il-karba tiegħu għall-ħniena fejjieda fl-aħħar battuti. It-tielet parti, 'Kvrie Eleison', hi repetizzjoni ta' l-ewwel frażi u l-koda hi miżjuda biex iġġib il-moviment fi tmiem fiduċjuż. Il-mużika, fit-totalità tagħha, għandha bixra ta' konfidenza ħiemda u fidi reżoluta fil-kompassjoni t'Alla li joħorġu direttament, kif dejjem iseħħ f'xogħlijiet artistiċi superjuri, mit-tifsira tal-kliem li taw l-ispirazzjoni lill-kompożitur. L-istess tfittxija ħerqana għat-tifsira tal-kelma fil-mużika tinsab fil-'Gloria' —tifħir t'Alla f'dikjarazzjoni mużikali qawwija, mimlija valuri armoniċi, kontrapuntali u orkestrali. Fanfari ferrieħa ta' akkordji martellanti mill-istrumenti tar-ram fuq kordi tremoli jdaħħlu l-kant eżultanti tal- kor sħiħ ifaħħar il-kobort'Alla fis-sema u fl-art. 'Sostenuto' qasir jintroduċi t-tieni sezzjoni, 'Domine Deus', dwett deklamattiv ta' eleganza saħħarija, fih innifsu f'forma ternarja, bejn is-solisti. Interludju ta' ftit noti telgħin fuq il- vjolinċell, strument li kien ħafna għal qalb Diacono, jintroduċi bidla ta' attitudni fit-tielet fażi: 'Qui tollis peccata mund''. Wara stqarrija mil-kor mimlija umiltà u qima lejn dak li jneħħi d-dnubiet u l-ħtija tad-dinja, it-tenur jidħol b'kant ta' melodija mbikkija, mriegħda, fuq akkumpanjament delikat, li tfawwar qisha talba titniehed mill-vixxri tar-ruħ. Bidla oħra u l-iżvilupp maġistrali tal-bidu hu ripetut madwar il-kliem 'Quoniam tu solus Sanctus', li jibni f'mewġiet b'qawwa dejjem tinfirex għal 'Amen' grandjuża li mużikalment tieħu s-surata' koda. Xogħol profondament reliġjuż, dina l-Quddiesa hi bla dubbju r-riżultat instintiv tat-twemmin reliġjuż ħaj u profond tal- kompożitur. L-istess jista' jingħad għas-salm Laudate Pueriin la bemoll (1937) miktub għat-tenur solista, kor ta' tfal, tenuri u baxxi, u orkestra kbira$' li, neħħi xi interventi qosra mill-kor sħiħ (Ji hu wżat l-aktar biex jgħaqqad tema mużikali ma' oħra u biex jiġi żviluppat klajmaks aħħari li jolqot bil-vitalità kumulattiva tiegħu mal-kliem 'Sicut erat in principlo', jirriżulta dwett estensiv u kontrastanti bejn it-tenur u l-kor at-tfal. It-temi imitattivi li jiġru bejniethom għandhom ħjiel ta' konkors eżultanti minn min minhom ifaħħar bl-aħjar mod lil Alla. Xogħol tassew kommoventi. L-istħarriġ tematiku fir-riżorsi possibbli offerti mil-mużika, li qatt donnhom m'għandhom qiegħ limitabbli, jinsabukoll f'kompożizzjonijiet mhux liturġiċi iżda fuq testi sagri li, imħabba li l-esekuzzjonijiet immedjati kienu intenzjonati l-ewwelnett għal knisja, kellhom josservaw il- parametri tal-Motu Proprio. Ħu l-frażital- ftuħ ta' IL CANTICO DI FRATE SOLE (1927): 'Altissimo, omnipotente, bon Signore'. Wara preludju orkestrali indovinat ta' xi 40 battuta li jpinġi, f'kuluri jgħammxu, iż-żerniq ta' jum ġdid jidħol kor ta' rġiel f'akkordju ta' do tonika, akut u miżmum 'pianissimo' għal 4 kwarti, li jitlob kantanti ta' stoffa u teknika kbira, fuq il-kelma suġġestiva 'Altissimo'. Minn dawn l-ispazji għolja u etereali, li jridu jesprimu, b'sempliċità suprendenti u innoċenti, it-tifsirtal-kelma, il-kor fiż-żewġ frażijiet ta' wara jinżel kważi ottava, jagħmel bħalinkin fond mużikali. kliem ta' San Franġisk hekk jitlob, għax mhux biss huma kliem ta' tifħir, imma wkoll ta' sottomissjoni u umiltà quddiem IL CANTICO DI FRATE SOLE jikxef lil Diacono fl-aħjar tiegħu, melodjuż, inventiv, dinamiku, illuminat. Mhux ta' b'xejn li metanstema' għall-ewweldarba, fit-3 ta' Ottubru 1927, f'ċelebrazzjoni konklussiva tal-festi epiċi li kkom— memoraw is-seba' ċentinarju mill-mewt glorjuża ta' San Franġiskt'Assisi fil-knisja Ta' Ġieżu, qala' ruxxmata tifħir mistħoqq fil-wisa'. Arranġament ta' dan ix-xogħol kbir sar għall-Banda Beland minn Mro. Hector Dalli, Surmast Direttur bejn l-1955 u l- 1980 u ġie esegwit b'suċċess kbir fil-Festi Ċentinarji ta' l-istess banda li saru f'Settembru ta' l-1961. Il-Mużika Profana Naturalment, il-limiti mposti mill-Motu Proprio ma japplikawx għal kompożizzjonijiet intisi għat-teatru jew għal xi salott. Fihom Diacono, ħieles minn kull irbit mużikalment restrittiv, sata' jwassa' u jipprofondixxi l-lehma istintiva u l- figurazzjoni teknika. Iżda l-problema immedijata tal-mużiċist prattiku fl-ambjent kontemporanju tiegħu, li kienet u għadha Vitali, Uli naturalment tapplika daqstant għal ħaddiema oħra, titfaċċa meta jais il-għan tax-xogħol li qiegħed jagħmel. Hi sitwazzjoni kerha u sfortunata li kompożitur f'Malta dejjem kellu suq limitat għall-mużika li jikteb, kemm sagra u kemm profana. Iżda għal ta' l-aħħar l-għoqda għandha rabta soffokanti li ordinarjament ma tippermetti l-ebda nifs, jekk mhux dak ta' inizjattiva personali, normalment b'ħafna talb u krib umiljanti, biex xi ħadd iħenn għalih u jaħdimlu (darba f'mitt sena) xi xogħol li kkompona, jew, f'każ ta' kompożitur-direttur, daklijirnexxilu jippromulga u jdeffes fiprogrammi mużikali diretti minnu. F'dan l-ambjent diffiċli u ostrużżjonista mhix sorpriża li l-mużika profana ta' Diacono m'hijiex voluminuża daqs dik sagra u li, minkejja dan, ammont sabiħ minnha għadha qatt ma ġiet esegwita. Neħħi L'ALPINO, tikkonsisti ġener- alment f'biċċiet qosra ta' tliet ġeneri: romanzi,6 mużika orkestrali u mużika għall-pjanu. Ir-romanzi huma għal vuċijiet diversi, inkluż tat- tfal, b'akkumpanjament ġeneralment pjanistiku, kultant orkestrali. Il-kontroll fuq is-sentimenti mużikali f'xi wħud, bħal f'Il canto del conseritto, m'huwiex rigidu biżżejjed u f'xi waqtiet jiddeġenera f'sentimentaliżmu. It-test ġeneralment, skond l-impożizzjoni ta' l-ambjent kulturali kollu ta' dik l-epoka u li fiha trawwem, hu bit-Taljan, iżda għallanqas f'żewġ każi — Malta Ġawhra tal-Mediterran u Għasel Malti hu bil-Malti, poeżiji qsar ta' Dun Karm, il-Poeta Nazzjonali. Jekk ngħaddu għal kompożizzjonijiet orkestrali nsibu li numru kbir minnhom, magħrufa bħala sinfoniji u overturi, inkitbu biex jindaqqu waqt il-festi sagri, l-aktar qaber il-Primi Vespri.S' Kollha juru abbiltà, kif wieħed jistenna minn kompożitur bħal Diacono, fl-immaniġġjar ta' l-istrumenti ta' l-orkestra u fil-ħoss wiesa' li jista' joħroġ minnha. L-impenn tekniku maħsub f'xi eżempji, bħal Grande Scherzo in Fa Maggiore, Barcarola No. 2 u Balletto delle Bambole, sew għad-direttur u sew għall-istrumentalisti jidher superjuri għal dak ta' xi bċejjeċ oħra. Fost ix-xogħlijiet għall-pjanu, l-aktar li jispikka TELA LI b hu l-magħruf 'Fantasie-Impromptu' (1928), Wlfapiieh Miezellċ xhiedata' għarfien fond tal-possibbiltajiet ritmici- jA A melodicita' l-istrument, iddedikata lil lidebrando Vi KAT la ba d ċa/f ta e iebaa.- Pizzetti u ppublikata minn À 8 G Carisch ta' sew għat-tul u sew għall-kwalità, hu l-oprafitliet Biljett ta' ringrazzjament mibgħut lil Carlo Diacono minn lidebrando Pizzetti fl- atti, L'ALPINO, fejn hemm l-utilizzar ta' idjoma mużikali aktar viċin l-epoka tiegħu milii qatt uża fil-mużika sagra. L-armonija hi mimlija modulazzjonijiet, f'waqtiet kuraġġjużi, u hemm ukoll it-tħaddim ta' l-iskala b'sitt toni sħaħ assoċjata predominantement ma' Claude Debussv, f'tematiċi effettivi u espressivi. L-orkestra, iżjed milli sekondarja għall-vuċijiet, hi importanti daqshom, tikkommenta, iżżejjen, tillidja. b'emfasi forsi żżejjed fuq l-istrumenti tal-korda. Iżda x-xogħol mhux sagru li jogħla fuq l-oħrajn, Għalkemm L'ALPINO, kif sfortunatament huma l-biċċa l-kbira tal-opri ta' kompożituri Maltin, hi ħandikappata b'librett drammatikament dgħajjef u vag, Diacono irnexxielu jżejnu b'melodija u intuwizzjoni mużikali għoljin. Sehem importanti, forsi mhux fl-iżvilupp ta' l-istorja daqskemm għall flr:ijiet mużikali kuluranti, għandu l-kor lihu wżat tuq linji patrijottiċi magħrufa Verdjani— id-difiża militari tal-patrija kontra l-għadu qawwi li jrid jikkalpestaha u jisirqilha unurha. Hekk, it-Tieni Att jagħlaq b'kor li għandu l-għeruq ċari f'dan l-aċċent, kantat mill-Alpini u l-Montanari jxejru enerġikament il-bandiera trikolori: 'O nuovi fratelli, d'Italia soldati, si mutino i fatti — a colpi d'acciar.' Għalkemm fih innifsu, il-ġest jidher xiftit banali u milgħub għall-gallarija, dan il-kor mużikalment jibqa' wieħed mill-aktar numri sbieħ tal-opra kollha. Imma l-opra hi mimlija b'waqtiet sbieħ li ġibdu applawsi kbar waqt l- esekuzzjonijiet tagħha. Hemm id-dwett li bih jersaq għat-tmiem l-ewwel Att bejn it-tenur (Enzo) u s-sopran (Nella)— 'Dolce Nella Enzo mio'—lifih l-assolo tat-tenur 'Quando ai raggi dell'alba divina', forsi l-aktar mument melodjuż ta' l-opra kollha. Jekk induru għall-arji, insibu tnejn sbieħ ta' Nella, 'Son fiori colti dalla mano mia per Te, Maria's2 mill-Ewwel Att u dik tat-Tieni Att 'Sulle rive delfIsonzo' b'mottiv ukoll patrijottiku. Hemm l-arja ta' Anna Rosa (mezzo- sopran) fit-Tieni Att, 'Foschi pensieri', u ż-żewġ arji ta' Andrea (baritonu) 'Solo elungodai miel cari' fl-Ewwel Att u dik tat-Tielet Att, 'Narrate, campane, agenti lontane', mument nostalġiku qawwi fil-panorama kambjanti ta' ġrajjet l-istorja. Fuq kollox hemm l-intermezz ta' qabel it-Tielet Att, 'espressivo e dolcissimo, klajmaks mużikali ta' l-ispirazzjoni artistika u teknika orkestrali espressiva. Ritratt tal-manifest ta' L'Alpino. Is-suċċess strepituż ta' L'ALPINO ma setax ma ħajrux imidd idu għal xogħlijiet simili. Iżda fl-għoxrinijiet, l-enerġijatiegħu kienet ikkonċentrata prinċipalment fuq il- mużika tal-knejjes. Kien fil-bidu tat- tletinijiet li sab il-nifs meħtieġ biex ifittex librett xieraq għalopra oħra. Din id-darba xtaq kittieb mhux Malti u permezz ta' Giacinto Tua (1894-1949), drammaturgu magħruf, prokuratur legali u tenur drammatiku fil-Kappella Diacono, avviċina lil Palermitan Giacomo Armà, editur tal-ġurnal Retroscena. Fil-bidu tal-1932 kellu l-librett f'idejh,$ kummiedja frivola f'att wieħed, VILLA AZZURRA, storja ta' mħabba ġdida fuq l-isfondta' esperimenti qalbiena fl-iżvilupp ta' l-ajruplan, ambjentata ġewwa villa lussuża fuq ix-xtajta Mediterranea, bl- inkorporazzjoni ta' elementi romantiċi, epiċi u grotteski. Diacono talab xi tibdiliet u fil-15 ta' Ottubru 1932, Armċ kitiblu: Huwa u jaħdem fuq VILLA AZZURRA, Diacono beda jfittex b'ħeġġa insistenti librett xieraq ieħor u involva wkoll lill- kompożitur Taljan, Felice Lattuada$' li miegħu kellu rabtiet ta' ħbiberija. Fis-27 ta' Mejju, 1939, Lattuada, f'ittra twila u stimulanti, għamillu suġġeriment meqjus: Jekk aċċettax dan is-suġġeriment utli ma nafux, kif anqas nafu l-forma aħħarija li kellha tieħu VILLA AZZURRA għax ftit wara, meta kien lesta biss l-abbozz kant-pjanu tagħha, Diacono miet, Kellu 66 sena. CARLO DIACONO il-Ġejjieni Mal-memorji kotrana ta' dan il-Malta Żejtuni kbir, jibqa' l- wirt impressjonanti għall ġenerazzjonijiet ta' wara, u t- tifkiriet sbieħ liħalla warajh lis-Soċejtà Mużikali Beland. aż-talimiiL- - l- Ż - Kien kompożitur prolifiku, mhux biss għax kienet ħaġa im imwumn għ aE daġjntelk 7. naturali għalih li jikomponi imma wkoll għax il-ħteġijiet dtikuħ: ak lest l-ħaq għk' €98 mużikali tas-servizzi liturġiċi fi żmienu kienu vasti. Ta' ' $ 2 ba liner A lirem me, Jmużiċista professjonista awtentiku, daklikiteb, fit-totalità F JB dda Midiaa bjar U. ; (tiegħu, għall-użu tal-knejjes, ma kienx intenzjonat għal klin AR ;ii opimx b Men U Ituq l-ixkaffa imma biex jieħu l-ħajja waqt funzjonijiet Ħall ia A Lo Mik mem imtti U taw jin jstrdaluataC- Imma l-ħteġijiet liturġiċi tal-Knisja Kattolka jinbidlu maż- L żmien u diġà parti sustanzjali minn dak li kiteb twarrbet u 'IMAN xa iex j tpoġġiet fuq l-ixkaffa. Fuq kollox, l-applikazzjoni prattika sl at b Beligirma gib velu fee, tal-prinċipji kbar imwettqa fl-Aħħar Konċilju Ekumeniku, Kwitan — SAMLI ħajt tin jA fashaà — kfk dmuwi JIM lW MA hċejl-J Vatikan II, ġabet riforma fundamentali fil-liturġija. L- f 1 k bxEnEC MrAaL- ċifli jien intenzjoni mistqarra hi l-parteċipazzjoni akbar u aktar attiva fiċ-ċelebrazzjonijiet sagrital-fidili li, ħafna drabifl-imgħoddi, kienu sempliċi spettaturi. Issa, waqtil-liturġija, minflok bil-mużika lehmijatal-maestri di cappella, il-fidili qegħdin jiġu bbumbardjati bi sforzi li i . , jbosta drabi jnisslu l-ħniena ta' kant ġdid fdat lil dilettanti Miuqlu l- k i ġa li jjemtmu, jekk mhux xi kultant iballtu, melodiji stonati u z , i l ambigwi missellfa minn kull għajn possibbli bl-iskuża li uq L-Katsa $ ii huma moderni u popolari, (akkompanjati ħafna drabi mid-daqq inevitabbli ta' kitarri skordati b'diwi ritmiku inkonfondibbilment profan u pagan). L-intenzjoni hi li ittra tal-kompożitur Felice Lattuada lil Carlo Diacono li fiha jitkellem dawn il-gruppi jservu (a ħmira biex il-fidili jkantaw dwar l-aħħar opra tiegħu LA CAVERNA DI SALAMANCA, kif ukoll Magħhom, ħaġa li rari ssir. iħajjar lil Carlo sabiex jgħaqqdu l-esperjenzi tagħhom fil-qasam operistiku. $ M'iniex nikteb b'sens ta' ribelljoni lejn it-tagħlim u l-użanzi tal-Knisja, imma b'sens sinċier ta' nostalġija ġenwina lejn il-vera arti ta' mużika ekkleżjastika, ta' nies professjonisti bħal Diacono, Vassallo, Nani, Bugeja, Azopardi, Zerafa, li Alla żejjen b'talent mużikali li, fl-aħħar mill-aħħar, użaw bħala medjazzjoni bejn il-materja u l-ispirtu. Imma, b'dawn l-iżviluppi li tmiemhom impossibbli tgħid x'sejjer ikun, ma nkunx sorpriż jekk il-mużika ta' Diacono, għada pitgħada, tiskot għal kollox fil-knejjes tagħna li għalihom ġiet miktuba u tibda tistenna l-ħniena inċerta ta' xi kunċert teatrali biex xi paġni żgħar minnha jinstemgħu mill-ġdid… J'Alla dan qatt ma jiġril Ritratt kommemorattiv miġbud fl-okkażjoni tal-festi ta' l-Inkoronazzjoni tar-Re Gorg VI wara li Mro. Carlo Diacono kien idderieġa b'suċċess 35 banda f'daqqa f'Misraħ il-Palazz. Ir-ritratt juri lill-membri tal-Kumitat organizzattiv fuq quddiem b'Carlo Diacono fin-nofs. Fuq wara naraw diversi uffiċjali tad-diversi baned. L-uffiċjal tal-Banda Beland, is-Sur Giuseppe Camilleri jidher eżatt wara Mro. Diacono, it-tielet wieħed mix- xellug. Fil-filliera ta' wara, it-tielet wieħed mix-xellug, jidher iben Carlo, Mro. Ma dawn wieħed irid iżid ukoll, għalkemm ma kinux influwenti daqs il-familji msemmija fil-qasam ġenerali tal-mużika tal-knejjes, il-Familja Galea u l-Familja Vella. Il-figura dominanti ta' din ta' l-aħħar kien Giuseppe Vella (1827-1912), avukat, mużiċist u maestro di cappella tal-Katidral bejn 1875-1902. MIFSUD BONNICI, Mużiċisti Kompożituri Maltin — maestri di cappella tal-Katidral, A.B.C. Fine Art Printers, 1950, pp. 21-25. F'din id-diskussjoni, imħabba raġunijiet ovvji, tħallew barra kompożituri li ghadhom ħajjin. Sinifikanti hu l-fatt li tneħħi lil Josie Mallia Pulvirenti, l-erba' kompożituri l-oħra ta' mużika predominantiment għat-teatru msemmija fuq kienu bbażati barra minn Malta. Geronimo Abos, Nicolà Isouard u Francesco Sechira li t-tlieta nzertaw mil-Belt, siefru meta kienu ghadhom żgħażagħ biex qatt ma rritornaw. Alessandro Curmi, li wkoll twieled il-Belt, kien jiġi u jmur u sitta mill-opri tiegħu kitibhom għal teatri barranin (p.e. San Carlo, Napli) u t-tnejn l-oħra, ROB ROV (1832) u IL PROSCRITTO DI VENEZIA (1843) ittellgħu t-Teatru Manoel. L-ebda opra mit-tlieta l-oħra ma ġiet sal-lum esegwita Malta, ħlief ghal waħda ta' Isouard li dehret it-Teatru Manoel riċentement. Għal tagħrif konċiż u ġenerali dwar l-istorja tal-mużika f'Malta ara JOSEPH VELLA BONDIN, Malta's musical heritage — form and influences, The Sundav Times, April 2, 1989, pp. 22, 23. Qiegħed nisħaq fuq it-terminoloġija 'mużika għall-knejjes' għax hi aktar wiesa' minn 'mużika liturġika'. Il-mużika miktuba minn Diacono għall-knejjes tinkludi mużika liturġika, mużika sagra oħra bħall-Kantati DIVI ANTONII TRANSITUS u IL CANTICO DI FRATE SOLE, u mużika orkestrali li kitibha konxjament biex tkun esegwita fil-Knejjes. Tiftix importanti u utili f'dan il-qasam għamluh, fostoħrajn, George J. Vella u C. J. Debono. Ara C. J. DEBONO, Is-Surmast Carlo Diacono (1876-1942), l-Orizzont, 16 ta' Novembru 1967, pp. 7, 8u GEORGE J. VELLA, Carlo Diacono — Ġenju Mużikali Malti, serje ta' 7 artikli li dehru f'Il-Berqa, bejn il-15 u t-23 ta' Novembru, 1967. Dina s-serje tifforma l-aktar biografija estensiva li qatt inkitbet dwar Carlo Diacono u mħabbali t-tagħrifli fiha hu miksub minn sorsi qrib ħafna tal-Kompożitur, tista' titqies awtorevoli. Xi żbalji li fiha huma ġeneralment żvisti tal-memorja dwar fatti milli żbalji ta' fatti nfushom. Ara wkoll ROB. Frankie Diacono, iben il- Kompażitu u Lum, Malta, Giov. Arkivju Parroċċa Żejtun, Libro Matrimoniorum XV, fol. Arkivju Parroċċa Żejtun, Libro Baptisatorum XX, fol. L-isem jinsab fiċ-ċertifikat taż-żwieġ ta' Orazio Diacono; ara Nota 7. Li kienet mill-Belt joħroġ miċ-ċertifikat taż-żwieġ tagħha; ara Arkivju San Pawl il-Belt, Reġistru taż-Żwieġ Sena 1843. Dan iż-żwieġ ġie ċċelebrat fis-26 ta' Novembru, 1843. GEORGE J. VELLA, op. cit., Il-Berqa, 15 ta' Novembru 1967, p. 4. GEORGE J. VELLA, op. cit., Il-Berqa, 15 ta' Novembru 1967, p. 4. Ta' min jgħid iżda li E. B. Vella fil-ktieb tiegħu Storja taż- Żejtun u M'Xlokk (1927), jagħti s-sena tal-formazzjoni ta' din l-orkestra bħala 1858. L-Appendiċi għal dan l-Artiklu, kontribwit minn C. J. Debono, jagħti dettalji dwar din il-mużika. GĦAQDA MUŻIKALI BELAND, Programm tal-Festa 1988, Kurżitajiet mil-Arkviji, p. 31. Dan il-pamflet jiġbor fih ukoll intervista ma' Mro. Frankie Diacono dwaru u dwar missieru magħmula minn C. J. Debono, pp. 49-51. Studju mużukali ieħor ħadu minn għand missieru. Hemm probabbiltà kbira wkoll li ħa xi lezzjonijiet minn għand Michelino de Ferraris. Dan il-mużiċista Taljan, li skond tagħrif mogħti minn GEORGE J. VELLA, op. cit., Il-Berqa, 15 ta' Novembru, 1967, p. 4, inġieb Malta minn Orazio Diacono biex jgħinu fit-tmexxija tal-Orkestra/Banda Beland, hu figura interessanti ħafna u xi ftit misterjuża. Kien kompożitur tajjeb ħafna u f'diversi arkivji lokali hemm mużika tiegħu li għadha tiġi esegwita sal- lum. P. e. fl- tvarja bejn l-1853 u l-1867. Kellu faċilità kbira fil-kompożizzjoni; jingħad li min kellu bżonn xi biċċa mużika minn għandu kulma kellu jagħmel joħodlu xi xorb alkoħoliku bħala ħlas u De Feraris kien jiktibhielu dak il-ħin stess. L-oħrajn huma Mikielanġ Vella (1715-1792), Giuseppe Burlon (1772- 1856)) u Giuseppe Spiteri Fremond (1804- 1878). Bijogfafiji kontinwazzjoni importanti fil- kwalità ta' tagħlim għax ta' wara, f'ordni kronoloġika, studja għand ta' qablu għalkemm l-erba li huma studjaw taħt surmastrijiet oħra, inklużi barranin. Arkivju Kurja Floriana, Supplicationes, Kaxxa 57, 1905-1906, N.ru 171. Din il-problema daż-żmien fortunatament m'għadhiex teżisti għax l-orgnijiet kollha eletrizzati. Bħal quddies novell, quddies tal-mejtin, xogħol ta' kopjar jew irranġar ta' mużika, addattament orkestrali, eċċ. Arkivju Parroċċa Żejtun, Libro Baptisatorum XXI, XVII, fol. Arkivju Parroċċa Żejtun, Libro Matrimoniorum Nru. 72 Fol. Tant hu hekk li numru sabiħ ta' surmastrijiet Taljani f'Malta kienu jaqilgħu għajxien sodisfaċenti billi jidderieġu baned. Din l-informazzjoni u dik dwar Peolin Vassallo u l-Banda Belandkif ukoll dik dwar C. Diacono u l-Banda San Ġorġ għaddewhomli GC.J. Debono u Sunnv Aquilina. Arawkoll Diskors Kommemorattiv fuq il-Kompożitur Malti Karlu Diacono (magħmul minn Giovanni Farrugia) Leħen is-Sewwa, 21 ta' Lulju 1942, p. 77 u Guida Generale di Malta, Malta, Giov. Muscat, speċjalment tas-snin 1899- 1905, sezzjoni Soċjetajiet Filarmonici. L-influwenzali kellu Pawlin Vassallo fuq Diacono kienettmur aktar 'lhemm minn dik ta' surmast- student. Diacono dejjem mexa fuq l-eżempju ta' Vassallo, kien l-aħjar student tiegħu u t-tnejn kellhom rispett reċiproku għat-talent ta' xulxin. Il-forma mużikali bażika ta' dawn l-innijiet għal banda u vuċijiet li ħafna drabi huma magħrufa bħala Inni di Gloria hija dik tal- Kantata, iżda minflok għal orkestra u vuċijiet huma miktuba għal banda u vuċijiet. Dan ix-xoghol jinsab fl-Arkivju tal-Banda La Valette. à L'ALPINO kisbet suċċess ieħor kbir meta Mro. Frankie Diacono tellagħha fir-Radio Citv Opera House, Ħamrun, fi Frar 1946 Ara Malta Tagħna, 12 ta' Ġunju 1926, p. 1. Fil-ħarġa ta' Il-Berqa ta' l-14 ta' l-istess xahar hemm il-lista tal-baned li ħadu sehem, okkażjoni unika fl-istorja tal-baned Maltin Fosthom kien hemm iż-żewġ baned taż-Żejtun. l Arkivju Kurja Floriana, Supplicationes, Miscellanea, Kaxxa 70, N.ru 125. Motu Proprio hu t-titlu mogħti lil digrieti dwar l-amministrazzjoni interna tal-Knisja maħruġa mill-Papa'minn rajh'.. Ifisser lil-Papa fuq inizjattiva personali jifformola d-dokument kif irid hu u ghalhekk id-digriet mhux riżultat ta' xi talba minn ħaddieħor. Fl-istorja tal-Knisja jeżistu ruxxmata digrieti Motu Proprio. 29 ta' Settembru, 1923. Iżda dawn huma biss eżempji, ikkonċentrati fuq xahar wieħed biss ta' dak iż-żmien. Wisq nibża' li l- problema ta' x'inhi l-mużika sagra m'għandhiex soluzzjoni prattika u għadha tberren u tibqa'. Li jinbidlu huma l-protagonisti. It- tnejn ewlenija bejn iż-żewġ gwerer kbar kienu Luigi Vella (1868-1950) bin Giuseppe Vella maestro di cappella tal-Katidral mużiċista hu wkoll u kompożitur ta' 4 opri: GIORDANO, NOTTE NUNZIALE, COSTANZA, u ROSALINDA, u Josie Mallia Pulvirenti (1886-1964), kompożitur l-aktar ta' mużika orkestrali impressjonista u rebbieħ ta' l-ewwel premju fil-Konkors Mużikali mniedi taħt l-awspiċi tal-Impresa Teatru Rjal fl-1923 bil-Poema Sinfonika Impressionismo. Inħoss li l-bravura straordinarja ta' dan il-kompożitur, studentukoll ta' Pawlin Vassallo, mhix magħrufa biżżejjed, forsi għax ix-xogħlijiet tiegħu huma pjuttostdiffiċli. Il-gazzetti, tista' tgħid, kienu dawk kollha ta' l-epoka iżda hawn qiegħed nillimita ruħi l-aktar għall-Malta Tagħna. Kompożitur ieħor li kellu din il-faċilità straordinarja kien Nicolà Isouard. Katidral, op. cit. pp. 33-37 u REV. KANONKU JOSEPH BONELLO, Paolino Vasallo 1856-1923, stampata fil-programm għall-KUNĊERIT VOKALI U ORKESTRALI i kien organizza d-Dipartiment tal-Kultura f'Bormla, 7 ta' Frar 1991. Biex juri l-fermentli kien qajjem Malta l-Motu Proprio, Rob. Mifsud Bonnici, op. cit., p. 35, iġib dan l-episodju: 'Is-Surmast Pawlin Vassallo u l-mużikanti ħtiġilhom jissakkru fuq l-orgni ghax in-nies għamlet għalihom billi ma daqqewx l-Antifona ta' dari. U wara kolox, sa ma rikbu l-karrozzini garawhom il-ġebel minn fuq il-bjuti' Ara Il-Motu Propiu (Ristauriam totto in Cristo), artiklu f'Malta Tagħna, 23 ta' Marzu, 1907, pp. 1, 2, li jagħti sommarju ta' din iċ- Ċirkolari twila. Iżda din il-Kummissjoni lokali ma jidher li twaqqfet qatt, probabbilment imħabba l-problema insolubbli ta' min kienu jistgħu jkunu l-membri tagħha fis-sitwazzjoni eżistenti skabruża fejn l-aqwa mużiċisti kontemporanji kellhom interessi personali fil-miżika tal-knejjes. Iżda l-Isqof Pace, li evidentement dejjem fehem din il-problema, kien ghamel arranġamenti biex surmastrijiet Maltin jibagħtu l-mużika għall-konsiderazzjoni tal-Kumissjoni Vatikana. Ara l-ittra datata 22 ta' april, 1904, mibgħuta minn Mons. Isqof Pace lil Don Lorenzo Perosi, direttur Mużikali tal-Kappella Sistina, Arkivju Kurja Floriana, Corrispondenza Pace 1904-05, N.ru 36. Iżda xi mekkaniżmu biex il-mużika ta' dawk il-kompożituri li kienu joħduha l-Kurja tiġi eżaminata lokalment maż-żmien nibet . għax jeżistu ħafna komposizzjonijiet immarkati, skond l-użanza li biha kienet tintagħraf mużika approvata, 'Tollerata ad nutum' bl-Awtorità Ekklesjastika lokali. Gazzetta di Malta, 6 ta' Settembru, 1907 u Malta Tagħna, 14 ta' Setembru, p. 3 u 7 ta' Diċembru, 1907, p. 3. Malta Tagħna, 8 ta' Frar 1908, p. 1. Element ieħor li ffavorixxa xi ħatriet kienetil-mewt ta' Riccardo Bugeja fl-1926 meta t-tifel tiegħu Censinu (1910-4 967) kien żgħir wisq biex 'jiret' il-Kappella Bugeja u fin-nofs ta' l-istudji tiegħu mużikali. Fl-1931 miet ukoll Giuseppe Caruana li kien Maestro di Cappella tal-Parroċċi ta' San Duminku, il-Belt, Mosta, Gudja, Marsa, Ħal Lija, Żebbuġ, Mellieħa, Imsida. MIFSUD l-e Mużiċisti Kompożituri Maltin u Għawdxin, op. cit., p. 54. Xi wħud mill-Kappelli ta' Bugeja U Caruana ġew mogħtiji lil iacono. Il-librett hu tal-Prof. Dawn id-dati meħuda minn The Malta Herald, April 13, 17, 18, 22, 23, 25, 27, 29, 1918, kolha p. 1. b'kastkollu kemm hu Malti magħmul minn: Carmel Kircop (Franz), Rosa Samut (Anna Rosa), Bice Ciappara (Nella), John Lopez (Enzo), Paul Xerri (Andrea) u f'partijiet żgħar, Gemma Sammut u Jolanda Abela. direttur ta' l-Orkestra: Mro. Ara wkoll ibid. Arkivju Mużew Katidral Imdina. Obitwarji dehru, fost oħrajn, fil-Leħen is-Sewwa, 16 ta' Ġunju 1942; Il-Berka, 17 ta' Ġunju 1942; Times of Malta, 17 ta' Ġunju 1942. Imma l-isbaħ obitwarju kien dak ta' Dun Karm, il-Poeta Nazzjonali, bil-poeżija, Karlu Diacono — Mużiċista u Kompożitur Malti, f'għeluq is-sena minn mewtu. Dina l-poeżija tinsab f'DUN KARM — IL-POEŻIJI MIĠBURA, edizzjoni kritika ta' Oliver Friggieri, pubblikazzjoni Klabb Kotba Maltin u Karmen Mikallef Buhagar, 1980, p. 309. Dun Karm, minn Ħaż-Żebbuġ, kien jaf sewwa l-mużika ta' Diacono li kien maestro di cappella ta' l-istess raħal. Hemm aspetti oħra fil-ħajja artistika ta' Diacono li ma ġewx eżaminati. L-aktar importanti l-kapaċità determinanti li kellu ta' direttur karismatiku ta' l-orkestra. Kien membru wkoll, ma' Arturo Galea u E. Amato Gauci, tal-Giunta Teatrale (Teatru Rjal) bejn l-1937 u l-1939. Fit-28 ta' Ottubru 1923 ġie elett membri tal-kumitat tal-Unioni Musicali Maltia. Minn din ħarġet, fis-16 ta' Diċembru ta' l-istess sena, 'La Camera degli Autori e Compositori di Musica Maltesi' li tagħha Diacono kien ukoll membru flimkien ma' kompożituri oħra ewlenin tal-epoka. Ara The Malta Herald, 16 ta' Jannar 1924, dwar dan. Vassallo kien irregala l-vjolin tiegħu lil Diacono. Dan issa jinsab għand Mro. Mal-biografija mniżżla f'Nota N.ru 35, ara wkoll Can. Domenico Amore (71815-71898) vjolinista u kompożitur, twieled l-Italja, issettilja Malta fejn iżżewweġ 'l oħt Vincenzo Bugeja, u dderieġa sew fit-Teatru Manoel u sew fit-Teatru Rjal. L-importanza storika tal-Motu Proprio ntweriet fil-parti ta' qabel. Ara wkoll Nota N.ru 31. Jekkwieħed jieħu l-Glorja, tal-QUDDIESA IN FA (1776) ghal kordoppju, orkestra doppja u solisti, ta' Francesco Azopardi li kien maestro di cappella tal-Katidral u li saret referenza għalih fl-introduzzjoni ta' dan l-istudju, isib li l-kompożitur ħa dan it-test sagru, arbitrarjament iddividieh fi 8 biċċiet, u kiteb kompożizzjoni għal kull biċċa, bi preludju orkestrali u bit-tul meħtieġ miksub b'repetizzjonijiet kotrana tal-kliem, u b'kadenza li ġġib fi tmiem totali kull biċċa. Mhux ta' b'xejn li din il-Glorja waħedha ddum siegħal Dan hu eżempju tipiku tal-forma tal-mużika liturġika qabel il-Motu Proprio. Saret referenza għal din iċ-Ċirkolari fil-parti ta' qabel. Ara wkoll Nota N.ru 36. Kif, pereżempju, il-kapaċità ta' skultur tidher aktar jekk tneħħilu xi għodda meħtieġa iżda xorta waħda jirnexxilu jnaqqax statwa kapulavur. Fil-vista liturġika ta' festa Maltija, il-biċċa mużika ewlenija li tradizzjonalment tidentifikaha minn dik ta' raħal ieħor hi l-Antifona u maestri di cappella għalhekk dejjem tawha importanza partikolari, bir-riżultat li ħafna minn dawn l-Antifoni huma kreazzjoni melodjużi mill-aqwa fl-oeuvre kollu tagħhom. Dan ix-xogħol qatt ma ġie esegwit matul ħajjet il-kompożitur. Frankie Diacono dderieġa t-Tieni Parti tiegħu fl-Istitut Kattoliku waqt il-Festi Ċentinarji Pawlini li nżammu fl-1960. il-kantanti kienu s-sopran Hilda Tabone, it-tenur John Lopez, il- baritonu Gilbert Manche, il-baxx Pio Zammit u l-Kor tal-Ħamrun taħt it-tmexxija ta' Dun Ġużepp Cachia. Dwardin il-Quddiesa, ara Can. Tissejjaħ ukoll Il-Quddiesa l-Kbira. Magħruf bħala l-Laudate tat-Tfalu, flimkien mal-Quddiesa l-Kbira, ghadu jinstema' fil-festi prinċipali tal-Kappella Diacono. Dawn ir-romanzi (songs) huma fit-tradizzjoni Taljana ta' Francesco Paolo Tosti (1846-1916). Din id-drawwa issa nqatgħet ghal kollox. Qabel il-Motu Proprio sinfoniji operistiċi bħal dik ta' LA GAZZA LADRA (Rossini), IL BARBIERE DI SIVIGLIA (Rossini), u Donizzetti, Verdi, Fioravante, Mercadante, Cimarosa, eċċ., kienu jindaqqu. Eżempju ieħor ta' xogħol superjuri mnebbaħ mid-devozzjoni li kellu Diacono lejn il-Madonna. 63. il-librett ta' VILLA AZZURRA u l-korrispondenza dwarha jinsabu fl-arkivju ta' Mro. Felice Lattuada (1882-1962) kien kompożitur Taljan importanti l-aktar ta' opri. Dawn jinkludu LE PREZIOSE RIDICOLE (1929), DON GIOVANNI (1929), LA CAVERNA DI SALAMANCA (1988). Dawn it-Tliet opri jissemmew fil-korrispondenza spissa li għaddiet bejnu u bejn Diacono. Dan kellu wkoll rabtiet qrib ma' kompożituri Taljani oħra ta' żmienu bħal Lorenzo Perosi, Licinio Refice u Pietro Mascagni. Ara George J. Vella: Carlo Diacono — Ġenju Mużikali Malti, op. cit., Il-Berqa, 21 ta' Novembru 1967, p. 4. ara wkoll c. J. Debono: Is-Surmast Carlo Diacono, op. cit. Huwa ħasrali xi diski Odeon b'mużika ta' Diacono rrekordjati hawn Malta għal ħabta tal-1935 qatt ma ġew maħruġa mill-ġdid, anke mħabba l-valur storiku tagħhom. Fost il-kompożizzjonijiet irekordjati kien hemm żewġ arji minn L'ALPINO: 'Son fiori colti dalla mano mia' (sopran: Aida Bugeja Flerv); 'Solo e lungo dai miei cari' (Baritonu: Victor Rutter); żewġ romanzi 'Għasel Malti' u 'Malta Ġawhra tal-Mediterran', għal sopran, vjolinċell u pjanu; tlett biċċiet orkestrali: 'Tirolese', 'invocazione' u 'Marcia Trionfale'; u 6 kompożizzjonijiet għal orkestra kbira u kor tat-tfal, fosthom 'Ave Maria' li, għal ħafna snin kienet tiftaħ ta' kull fil- għodu l-programmi tar-Rediffusion. Il-kor tat-tfal kien dak ta' San Ġakbu, imħarreġ minn Dun E. Ceravolo u Charles Lowell, wieħed mill-aqwa korijiet li qatt kellna f'Malta. ĦAJR Qabel u fuq kollox lil Mro. Frankie Diacono li ġentilment tani numru ta' intervisti dwar missieru Carlo u l-familja Diacono; wrieni l- kompożizzjonijiet li xtaqt nistudja; għamel l-addattament pjanu-kant tas-siltiet mużikali kollha li jidhru f'dan l-istudju; qara darba darbtejn dak li ktibt biex jiċċekkjali u jikkoreġili l-fatti storiċi dwar ħajjet missieru. Dan ma jfissirx li għandu xi ħtija dwar żbalji li forsi baqgħu. Fuq bażi personali nħossni grat ħafna lejh mhux biss imħabba l-għajnuna siewja matul il-kitba ta' dan l-istudju imma wkoll għax meta kelli xi 18-il sena u fil-bidu tal-karriera ta' kantant baxx, dak iż-żmien b'rasi mimlija bil-bravura ta' kompożituri barranin, kien talabni nidħol fil-Kappella Diacono u b'hekk introduċieni mal-mużika sagra ta' missieru li mall-ewwel laqtitni. B'hekk sirt naf li n- nazzjon żgħir tagħna għandu kompożituri li jagħmlulu ġieħ kbir għalkemm dan, għajb ghalina, mhux stmat u apprezzat biżżejjed mill-Maltin stess. Lis-Sur Charles J. Debonoli f'isem il-Kumitat Organizattiv Kommemorazzjoni Ħamsin Sena mill-Mewtta' Carlo Diacono ta' l-Għaqda Mużikali Beland, stedinni nikteb dan l-istudju u tani l-għajnuna u l-inkoraġġiment kollha meħtieġa. Lis-Sur Carmel Baldacchino li ġibidli l-attenzjoni għal xi kitbiet dwar Carlo Diacono. Lid-diretturi u staff ta' dawn l-Arkivji: Kurja Floriana; Mużew Katidral Imdina; Librerija Nazzjonal Valletta. Lill-aħwa Diacono — Orazio, Frankie u Marija — tal-materjal li poġġew għad-diżpożizzjoni tiegħi, inkluż ir-ritratti.