kurrent, GĦEB €IL-MALTA' TAL-ISLA ĠRAJJIET MILL-ISTORJA U L-FOLKLOR Settembru huwa x-xahar ta' elf tifkira, Settembru jqanqalna u jgħaqqadna flimkien biex nidħlu fil-qalba tal-Istorja. Fuq kollox hemm paġna li tagħti ġieħ lill-Isla, imsejħa bir-raġun 'Il-Belt Qatt Mirbuħa' li flimkien mar-Rebħa tal-1565 tgħaqqad il- ġieħ ukoll li tagħti is-Sultana ta' din il-belt fit-tifkira tat-Twelid tagħha.. Insibu li l-Isla minn dejjem sabet l-okkażjoni biex issellem lill-qalbiena li ssieltu u wħud minnhom ħallew ħajjithom fuq is-swar, imkenna mill-Arkanġlu San Mikiel. Din it-Tifkira ta' Tmiem l-Assedju tniżżlet b'għożża b'ġieħ Art Twelidna u fix- xbieha ta' Malta Rebbieħa s-Sengleani baqgħu jfakkru l-qlu- bija tal-imgħoddi. L-imħabba għal Malta tagħna twieldet ukoll miegħi mill-istess ġenituri u fejn ħallejt din ix-xhieda fil-versi li ktibt: Hawn, f'din il-belt tas-swar mifruxa fuq il-baħar li saq u ħarrab l-għedewwa barranin hawn f'din il-belt tas-swar mibnija bl-għaraq tal-qalbenin hawn, fuq ħaddejja ġelbnet bla naf, bla rrid l-ewwel demgħa. Minn tfuliti għaddejt għas-snin tal-irġulija u kburi nfakkar ak- tar 'il quddiem, id-Diskors li kont għamilt f'jum il-Malta tas-6 ta' Settembru 1960 fl-inħawi tas-Civic Centre. Dak iż-żmien kienet drawwa sabiħa li qabel ma tittella' l-Malta fuq il-ko- lonna tagħha kienu jiġu mistiedna kelliema Sengleani li b'xi mod taw kontribut f'taqsima jew oħra tal-ħajja u l-wirt ċiviku, storiku-reliġjuż ta' beltna. Fosthom kien hemm il-kittieb u drammaturgu magħruf Erin Serracino Inglott li għalkemm mar joqgħod Bormla ma nesa qatt fejn twieled; persunalità oħra mill-Isla kien l-attur u esponent kbir tal-umoriżmu, Charles Clews. Dawn il-persunalitajiet u oħrajn taw kontribut siewi fid- diskors li għamlu quddiem l-istatwa tal-Malta. jekk inqallbu l-paġni tal-Istorja fejn tidħol l-Isla nsibu li l-Jum li jfakkar ir-Rebħa tal-Assedju l-Kbir kien imħares u meqjum sew qabel ma bdiet issir iċ-Ċereimonja tat-Tifkira qud- diem il-Monument tal-Assedju l-Kbir fil-Belt Valletta. L-istatwa tal-Malta li ħarġet minn idejn l-istatwarju Senglean Karlu Dar- manin li kienet miżmuma b'għożża mill-poplu li ma baqax lura milli jibni stejjer u aneddoti fuq l-isfond tal-folklor dwarha. Ix-xbieha tagħha daħlet ukoll fil-piki parrokkjali li minn dejjem kienu jeżistu fil-Kottonera u nħawi oħra. Kienu jsejħulha 'l-ħassiela' minħabba l-ilbies tagħha u l-kmiem imxammra kif għamilha Darmanin iżda b'kontro-kritika x-xniegħa kienet li ma kienx hemm isbaħ minnha qabel ma l-maltemp tal-1971 niżżilha darba għal dejjem minn fuq il-kolonna tagħha. Infakkar b'nostalġija u fl-istess ħin is-sogħba tiegħi u ta' oħrajn meta wara t-tmiem tal-festi li fakkru l-50 sena mill-Inkurunazzjoni tal-Bambina, wara d-dħul tagħha fil-Bażilika, infetħu bwieb is- sema. F'dak il-lejl it-toroq tal-Isla raw bosta mit-tiżjin jinqered u l-aktar li laqtuha kienu wħud mill-profeti ta' fuq il-pedestall u l-Malta. Biex inkompli dwar fatti oħra isbaħ iżda b'rabta mal- folklor u l-kelma li titwassal minn fomm għall-ieħor ngħidu wkoll x'kien jintqal fuq Il-Malta. Meta xi ħadd ried jitfa' xi botti ta' disprezz fejn tidħol id-dehra fiżika tal-bniedem, kienu jagħżlu lil xi ħadd li n-natura ma kinetx ħanina miegħu jew magħha u fid- diskors, nieqes minn kull ħniena spiss kont tisma' l-frażi 'ikrah jew kerha daqs dawk ta' taħt il-Maltal' Referenza ċara għall- erba' statwetti li jirrappreżentaw lit-Torok, magħmula b'mod li fiżikament ma jiġbdu ebda simpatija. Dawn l-erba' Torok (kif kienu jissejħu) kienu jissemmew mhux biss fil-ġranet tal-festa iżda matul is-sena kollha, l-aktar b'xebh ma' mġiba ħażina tat- tfal bi tbeżbiża mill-ġenituri u l-kbar fil-familja. Ma niddejjaqx nislet kliem ziti li kienet toqgħod fi Strada Croce- fisso li meta kont nagħmel xi waħda minn tiegħi kienet tbeżżagħni bit-Tork tal-Malta li 'jiġi u jkaxkrek miegħu… Statwetti tat-Tork kont issibhom f'xi rokna tat-taraġ u ta' tifel li kont, mimli b'immaġinazzjoni fertili kont nibża' nħares lejn dak li kellha z-zija għax ont niftakar fi kliemha. Il-frażi 'xit- orok trid7' kienet ta' sikwit tiżżeffen uq xofftejn ta' dawk li jsaqsu lil min ma jifmhuhx jew lil xi tarbija mifqugħa b'xi b'bikja twila. Dawk il- liem kienu sostitut flok kliem ieħor b'lingwaġġ li jżarżar fil-widna u li ma jixraqx li niktbuhoml Iżda għaliex ienu jissemmew it-Torok7 Din kienet stigma li mxiet mal-Istorja, b'episodji fejn il-ġlied ewlieni kien idaħħal lin- nofs qamar kontra s-salib, fejn il- elma Tork kienet tfakkar fil-ħakma tal-imgħoddi fil-Gżejjer Maltin, fejn il-furbani f'Għawdex, fl-1551 kienu axkru l-popolazzjoni kollha ta' rġiel u żgħażagħ lejn il-Barbarija għall-ħajja ta' lsiera. Insemmu biss fost ġrajjiet oħra mil-Istorja ta' pajjiżna l-Assedju l-Kbir li daħal fil-qofol ta' din ir-riċerka u kif Malta bix-xbieha tagħha daħlet b'eloġju mistħoqq fil-kuntest tas- sehem li kellha l-Isla fit-taqbid mal- għedewwa. Il-maltemp tal-1971 li ġa ssem- ma u li qered il-kapolavur ta' Karlu Darmanin ma qeridx l-imħabba li s-Sen- gleani kellhom għall-Malta Rebbieħa għax. ix-xbieha tagħha iżda mhux bilfors ir- replika reġgħet dehret fit-toroq tal-Isla. Forsi dawk li għebu kienu l-aneddoti fuq l-isfond tal-folklor fejn jidħlu t-Torok għax it-tfal m'għadekx tbeżżagħhom bil- babaw u t-Tork tat-taraġ għeb 4 ukolll Fil-bidu ktibt li kelli l-okkażjoni nagħmel id-Diskors tal-Malta fl-1960 u wara li għaddejt il-ħsieb u fissirt ġrajjiet u'an- eddoti b'esperjenza personali wasalt biex inqiegħed fil-prattika dak li emmint fih fejn tidħol l-identità ta' belt twelidi kull meta sibt okkażjoni li nitkellem. Id-Diskors Kom- memorattiv deher kollu fil-ġurnal 'Invicta' aktar tard f'dik is-sena. Bħala editur insemmi b'sens ta' għożża lill-mibki Manwel Abela li għalih l-isla kienet kif ngħidu 'l- mimmi ta' għajnejh ' Ser nieħu dawn. is-siltiet kif ktibthom u kif dehru fil-ġurnal u fl- istess waqt nagħmlu reviżjoni tas- sehem li kellha l-Isla fl-Assedju l-Kbir tal-1565: Sengleani, Tafuh daqsi s-sehem li kellha l-Isla fl-Assedju l-Kbir. Wara l-waqgħa ta' Sant'Iermu t-Torok riedu jkabbru r-rebħa u l-Isla kell- ha tilqa' l-isfida. Fis-7 ta' Lulju l-għedewwa fetħu l-ewwel ħbit tagħhom, Ħasan mill-art u Kandelissa minn fuq il-baħar. Madankollu ma naqsux il-qlubija tal-ewwel kompajżani tagħna. Is-Sengleani ta' qabilna tqabdu u mietu fuq is-swar imxura mill-qawwiet tal- għadu u meta ma rnexxilhomx iġarrfu s-swar mill-baħar dawru l-ħruxija tagħhom fuq il-Forti San Mikiel. Xejn ma naqqas il-fehma tal-qalbiena għaliex kellhom f'qalbhom ir- rieda bla mittiefsa li jilqgħu l-isfida, jiġġieldu sa l-aħħar nifs u jħallu ħajjithon miktuba fl-istess demm tagħhom. Għalxejn l-għadu ġedded il-ħbit tiegħu tliet darbiet oħra. Fl- aħħar attakk fuq l-Isla, nhar l-ewwel ta' Settembru ġiegħel lill-Maltin u l-Kavallieri jtawlu l-agunija tagħhom. U kienu lesti jmutu fid-dell tal-bandiera Maltija. Kollox kien juri li fil- jiem li kienu ser jiġu wara kellha tintemm it-taqtigħa — iżda Marija Bambina kienet bħal qisha tgħodd il-jiem biex tara li nhar it-Twelid tagħha Malta tabilħaqq terġa' titwieled magħha…. Dik is-silta mid-Diskors fl-okkażjoni tat-tlugħ tal-Malta firxet it-triq biex il-miġemgħa. li ħadet sehem f'din il-manifestazzjoni tifhem iżjed it-tifsir u s-siwi tal-jum nazzjonali u x'kien li wassal biex fix-xbieha ta' Malta Rebbieħa nilmħu l-qlubija ta' ħutna l-Malt- in, Sengleani bħalna u kif din il-belt sa mill-ewwel snin tagħha tat sehem qawwi biex tħares il-wirt storiku-reliġjuż ta' pajjiżna. Mhux il-ħsieb tiegħi li nislet id-diskors kolluli l-folla miġbura segwiet u fejn tqanqlet mill-ħsibijiet mitkellma wriet apprezzament ukġll f'intervalli matul tad-diskors. Xtaqt iżda nieħu l-aħħar silta bl-għeluq kif wieħed jistenna: Għaddew is-snin minn assedju ieħor li ġabet magħha t-Tieni Gwerra Dinjija: li-rat lill-Isla ġġarrab ħruxija, tiġrif u mewt ta' wħud minn uliedha. L-Isla waqqgħet il-libsa ta' barra iżda ruħha ma ġġarrfitx. U jekk id-dehra minn barra wriet il-ġrieħi tal- 1941, , ma għaddiex żmien wisq u rajna jinbena mill-ġdid fuq il-pedestall tal-ewwel Sengleani, ġ il-Monumrnt tar-Rebħa l-Kbira tal-1565 biex jgħaqqad ukoll is-siġill tat-Tieni Rebħa fl- istess dell tax-xbieha ta' Malta Rebbieħa à U reġgħet l-aħħar ħolqa fil-katina li torbot lil dil-belt mas-Sengleani ħolqa ta' tifkiriet, ta' kemm Settembru ħares lill-gżira tagħna mill-barrani Dawn huma l-kuruni tar-rand ta' Settembrul Għalhekk il-ħsibijiet tagħna llejla — jingħaqdu mal-qadim u l-ġdid, in-niket mal-ferħ, it-twemmin tagħna mal-imħabba lejn' art twelidna, fl-isfond tal-patruna tagħna, Marija Bambina. Kienu żewġ assedji li nte mu fil-jum tagħha, bl-aħħar wieħed nhar it-8 ta' Settembru 1943 bl-aħbar fl-istess xatt fejn rifset għall-ewwel darba x-xbieha tal-Bambina tagħna. ij Ħallejt fi tmiem id-Diskors tiegħi omaġġ lill-Isla u b'tama ta' ġejjieni aħjar: U f'din il-belt li kienet darba mwaqqgħa tintemm illejla xewqa oħra tagħha biex l-Isla tixgħel bħal ħuġġieġa f'daqqal Fl-isfond tal-ġrajjiet sbieħ u oħrajn inqas sbieħ, fl-ilwien tal-folklor u t-tradizzjoniji ta' pajjiżna ma ninsew qatt dak li għamel lil din l-Art tabilħaqq ''Il-Belt Qatt Mirbuħalż 7