u l-kotra għamlitha xbieha tiegħu fid-daħla tal-Mużew, b'dawn il-kelmiet miktubin taħtha: Majestati naturae par ingenium (Għerf kbir daqs il-kburija tan-Natura); huwa wkoll ġie mogħti ħwejjeġ ta' fejda kbira mill-ħakkiema tad-Danemarka, ta' l-Isvezja u tar-Russja. Buffon henna ruħu b'dawn il- ħwejjeġ kollha, mingħajr ħafna ftaħir, u mingħajr ma jin- daħal fit-taħwid politku, ta' dak iż-żmien. Miet fil-15 ta' April, 1788. Għall-kemm ħafna ma kellhomx fejda fil-ħsibijiet reliġjużi tiegħu, huwa minnu li Buffon miet ta' Nisrani twajjeb. Buffon kiteb ukoll it-Taħditiet fuq l-Istat. Dawn ġew mogħtijin minnu n-nifsu meta ġie mdaħħal fl-Academte, fil- 25 ta' Awissu, 1752. L-Academie francaise: Din l-għaqda tal-kittieba nħolqot fl-1635 fi żmien il-Kardinal Richelieu li għiena ħafna biex timxi quddiem; ġiet magħquda biex issaffi l-ilsien franċiż u biex tgħin il-kitba ta' dak l-ilsien. Fi żmien ir-Rivoluzzjoni ġiet maħlula; reġgħet ġiet magħquda b'xi tibdil fl-1796 għandha 40 imsieħeb, kanċellier direttur u segretarju; u fl-1816: veġ- għet ġiet għalli kienet qabel. L-ISKEJJEL TAL-GVERN It-Tagħlim f'Malta Minn Gużi GATT (Ara għadd 73 paġ. L-Isqof Cubelles beda l-proċess ta' dawn fl-1546. U billi f'dana l-proċess kien hemm ħafna x'wieħed iniżżel, il-ktieb li fih ġabar kullma ntqal, sar oħxon ħafna. Wara li tressqu x-xhieda, u Cubelles ġabar it-tagħrif kollu li kien jinħtieġ, beda jressaq il-mixlijin wieħed, wieħed quddiemu. Għall-mistoqsijiet li beda jagħmlilhom, kollha wieġbu sewwa bħala nsara l-aktar twajba. Fuq hekk, ħalla lil kullħadd jerġa' jmur għal-rifiu. Kif mexa l-Isqof Cubelles f'dina l-biċċa ma kien ta' ebda siwi għad-Din tagħna. Li għamel ma kienx biż-żejjed biex iġagħalhom jintebħu, jindmu u jisgħobbihom mid-dnubiet li waqgħu fihom. B'hekk, dawk baqgħu mgħarrin fl-għeltijiet tagħhom, hekk li, wara żmien, kellhom jitressqu kollha mill- ġdid, jew quddiem Cubelles, inkella quddiem l-ewlenin nies maħtura minn Ruma bħala Ingiżituri ta' Malta. U l-biċċa l-kbira tagħhom weħlu bħala ħatja fuq li reġgħu waqgħu mill-ġdid fl-għeltijiet li fihom kienu qabel. Fil-bidu ta' l-1553, biex il-Gran Mastru 'd'Omedes u l-Kunsill ta' l-Ordni jkunu għamlu xi ħaġa ħalli jkun imħares id-Din tagħna, qatgħu li jieħdu ħsieb biex jilqgħu ħalli dan ma jkunx mittiesef f'dawn il-Gżejjer. Għal dina l-biċċa, l-Ordni fiatar erba' Kummissarji biex jipproċessaw lil dawk kollha li jaqgħu fl-għeltijiet. Fost l-ewlenin, qabdu lil Ċikku Ġiżwaldu. Lil dan tefgħuh fil-ħabs tal-Kastell Sant'Anġlu, u bdew jiġbru t-tagħrif fuqu. Iżda l-Kummissjoni li semmejna ma kellhiex ħajja twila wisq. Waqt il-laqgħat tagħha, inkixef li Fra Mattija Castillo, dak li kien mat-tliet Kummissarji l-oħra biex iniżżel kullma jgħidu x-xhieda, kien għalet ukoll. Fuq hekk, Fra Mattija kien mitfugħ fit-Torri, u l-Kummissjoni spiċċat fix-xejn. Fl-1560 qabdu lil Dun Indri Axiak, is-Surmast ta' l-Univer- sità, flimkien ma' Duttur Pietru Cumbo. Dawn kienu mibgħuta lejn Ruma mgħassin tajjeb. Sakemm Dun Indri Axiak kien maqbud fuq li għalet, kien għadu jaqdi lill-Università ta' l-Imdina bħala Surmast ta' l-Iskola tagħha. L-aħħar ħlas li sibna tiegħu kien dak li ħa fit-8 ta' Diċembru, 1560. Tawh uqija ta' tliet xhur li bdew mill-1 ta' Settembru u għalqu fl-aħħar ta' Novembru. Mela, lil Dun Indri Axiak ħaduh lejn Ruma għall-ħabta ta' l-aħħar tas-sena, 1560. U tawh ta' tliet xhur, billi ma' l-Uni- versità għamel sa Novembru biss, għax qabel, il-ħlas tiegħu kien isir kull 4 xhur. Wara t-tluq ta' Dun ludri Axiak minn hawn, l-Iskola ta' l-Università baqgħet battala minn Surmast u, għal xi żmien, sfàt fix-xejn. Il-ħtija ta' l-egħluq ta' l-Iskola ta' l-Imdina aktarx li kien dak li ġara lil-Dun Indri. U, ma għandniex xi ngħidu, il-biċċa ta' dan ma setox ikun li ma tagħmilx ħoss kbir fost in-nies tal-Gżira. Għalbekk mhix ħaġa kbira li Il-nies bdiet titmeżmeż u titbażża' li tibgħat it-tfal tagħha fl-Iskola ta' l-Università, u mħabba f'hekk din kellha tagħi- laq. Jista' jkun ukoll, li l-Ġurati ta' l-Università ta' l-Imdina meta raw xi ġralhom fis-Surmast tagħhom, għalqu l-Iskola malajr, biex ma jiġux f'ilsien in-nies. Ma dankollu, kienet x'kienet il-biċċa, l-Iskola baqgħet magħluqa, u minngħajr sur- mast, għal bosta żmien. Mill-angas, hekk jidher, kif stajna naqbdu mill-kitba li ġiet f'idejna. F'dil-kitba ma sibna mniż- żel xejn fiha li turi li l-Università baqgħet toħroġ xi flus għall-Iskola ta' l-Indina, jew għas-Surmast tagħha wara, li Dun Indri Axiak kien spiċċa minn magħha. Kif kien baqa' Duttur Pietru Cumbo f'Ruma, ma hux magħruf. iżda Dun Indri Axiak, wara li dam miżmum fil-Ħabs tas-Santu Uffizzju sat-2 ta' Settembru 1561, kien mibgħut lejn Malta b'amar li jżomm id-dar tiegħu bħala ħabs: jiġi- fieri jibqa' magħluq f'daru, bla ma jista' joħroġ xejn. Gie mibgħut ukoll amar lill-Isqof Cubelles biex, quddiem l-akbar ġemgħa ta' nies li jista' jkun hemm fil-Kattidral, ixandar is-sentenza li s-Sagra Kongregazzjoni ta' Ruma tat lil Dun Indri Axiak. Barra minn hekk 'l-Isqof kellu jġagħal ukoll lil Dun Indri ħalli, quddiem dawk in-nies kollha li jkun hemm fil-Kattidral, jerġa' jagħmel mill-ġdid iċ-ċaħida ta' l-għeltijiet li kien waqa' fihom: Naħsbu li fuq li nkixef fil-proċess li sar tad-Duttur Pietro Cumbo u Dun Indri Axiak, Ruma rat li ż-żerriegħa tat-tagħlim ta' Luteru għamlet in-nebbieta u x-xniexel sewwa f'xi wħud mill-Maltin. Għalhekk malajr ħadet ħsieb biex tilqa' għal din il-biċċa. Fil-21 ta' Ottubru 1561, is-Sagra Kongre- gazzjoni ta' Ruma ħatret lill-Isqof Cubelles bħala Ingiżitur ta' Malta b'dawk is-setgħat kollha mefitieġa. Ferris igħid li l-ewwel laqgħa li għamel Cubelles f'dina l-Qorti ta' l-Ingiżizzjoni kienet dik li saret fil-11 ta' Awissu, 1562. F'din il-laqgħa kienu mixlija ħafna nies: sekulari, qas- sisin u kavalieri ta' l-Ordni. Oħrajn dehru minn rajhom bla ħadd ma xlihom. Biex igħin lill-Isqof f'dina l-Qorti, bħala Assistent tiegħu, minn Ruma kien jintbagħat dejjem xi patri għaref Dumni- kan. : Għalkemm Ferres igħid li Cubelles beda jalidem ta' Ingiżitur f'Awissu ta' l-1562, fis-sena ta' qabel (il-156)1, in- sibu li l-Qorti tagħna ħarqet ħaj lil wieħed li waqa' fl-għel- tijiet. Dan kien jismu Fra Tumas Petit. Fra Tumas, fiż- żmien li kien miżmum fil-Forti San Mikiel, baqa' hemm ukoll ixandar l-għeltijiet tiegħu quddiem in-nies. Dak li ipproċessa lil Fra Tumas Petit, u aktarx ukoll lil Cikku GĠiżwaldu, jaħsbu li kien Patri Anġlu minn Kre- mona. Dan kien ġie hawn Malta bħala Kummissarju Apos- toliku biex aktarx igħin lill-Isqof Cubelles fil-proċessi li saru tat-tnejn min-nies li semmejna. Kemm Ġiswaldu u kemm Petit baqgħu jwebbsu rashom fl-għeltijiet tagħhom sa l-aħħar. Fuq hekk, spiċċaw biex ġew mitmuma, t-tnejn fin-nar mill-Qorti tagħna. Il-proċessi ta' Ġiswaldu u ta' Petit ma jinsabux fl-Ar- kivju tal-Ingiżitur ta' Malta. Lanqas ma huma msemmija ma' dawk il-proċessi l-oħra li kienu saru mill-Isqfijiet Cubelles u Rorvas, meta din il-ġabra ta' proċessi tawha f'idejn Mons. Duzzina fl-1574. Għalhekk jaħsbu li Patri Anġ, dak li 'l fuq semmejna, kien bagħathom lejn Ruma. Għedna li lil Petit spiċċawh fl-1561. Iżda f'liema sena lil Ġiswaldu tawh il-mewt wara li kien maqbud mill-Ordni fl-1553, ma sibniex. Li Ġiswaldu kien maħruq Ħaj, bla ma jissemma meta sewwa, igħidu Patri Salelles, dak li kiteb ħafna dwar l-Ingiżizzjoni. Il-ħerba li kien għamel ĠGiswaldu f'Malta, bit-tagħlim qarrieqi tiegħu, kienet kbira wisq. U biex issewwiet il-lisara li saret kellu jgħaddi bosta żmien. It-tagħlim tiegħu kien inxtered mhux hawn biss, ma ġera barra minn Malta wkoll. Fuq hekk, kien imfittex sa mill-Ingiżizzjoni ta' Messina. Meta l-Isqof Cubelles laħaq bħala Ingiżitur, kellu x'jagfi- mel ħafna biex iqaċċat l-għeruq taż-żerriegħa ħażina li kien hawn miżrugħa, il-biċċa l-kbira xogħol Ċikku Ġiżwaldu li semmejna (1). Ħafna milli bdew jitressqu fil-Qorti tal-Ingiżitur ta' Cu- belles, kienu minn dawk li fl-1546 issejħu biex jidhru wkoll quddiem dana l-Isqof. Iżda did-darba l-biċċa ta' dawn saret afijar bil-qabda mid-darba l-oħra. Dawk li kennu ippro- ċessati użnidmu minn dnubiethom, kienu mġiegħala li jagħmlu ċ-ċalida ta' l-għeltijiet tagħhom quddiem in-nies; l-oħrajn, li l-ħtija tagħhom ma kenitx wisq kbira, għamluha fil-magħluq. Fost dawk li nidmu, insibu lill-Kjeriku Wenzu Falzon u lil Matti Falzon (is-Saħħar Falzun l) Għalkemm dawn urew li nidmu, l-Isqof Cubelles waħħalhom li jżommu l-Gżira bħala ħabs tagħhom: jiġifieri ma jkunux jistgħu isiefru minn hawn. Is-sentenza ta' Wenzu saret fit-22 ta' Lulju 1563 u ta' Matti fis-16 ta' Jannar 1564. ' (1) Fuq dana Ġiżwaldu, wieħed Avukat Malti, jismu Gejtu Gauci li sawwar bħal ġrajja fir-Rivista ''Malla Letteraria'', fil-għadd li ħareġ fi Frar 1905 fil-ġrajja qal li hi ''Rakkont Storiku'' semmihħa Il condannato al supplizio del rogo''. Il-kitba ta' Dr. Gauci ntogħġbot. Fl-1912 ħarġet bil-Malti, miġbura fi ktieb żgħir. Mal-ktieb deher taħt l-isem ta' ''L-ikkundannat għall-ħruq fi żmien l-Ingiżizzjoni f'Malta. ' Lanzon ħarġa mill-istamperija li f'dak iż-zmien' kellu til-Hamrunk. Maż-żmien, il-ktieb bil-Malti ta' Lanzon, intesa. Iżda mhilux wisq, reġgħu qalbuh fi Lsienna mill-ġdid il-kitba ta' Gauci u ġiebuha fid-—Dr. Xekkek.'