VIRĠILJU, BEATRIĊE U L-FIGURI L-OĦRA TA' DANTE Jekk taqra xi wieħed mill-Kotba Mqaddsa, poeżija twila jew ġabra versi ta' l-istess kittieb, dramm jew rumanz tajjeb, tin- tebaħ ma' l-ewwel qarja li xi kliem u xbihat donnhom għall-kit- tieb huma egħżież ħafna, jiġu fi lsienu bla ma jinduna. Jew aħjar, jekk ikun tas-sengha, il-kittieb idaħħalhom apposta w iħaddimhom kif il-mużiċist ihaddem il-ft't noti tal-melodija, u l-pittur id-daqqiet kbar tal-pinzell, biex joħroġ it-tifsir qofoj li għandu f'moħħu. Is-saltna tas-sema' fil-Vanġelu ta' San Mattew, ''ħsiebi bħal agħma' f'Il-Jien u lilhinn minnu, f'Julius Caesar ta' Shake- speare il-vers ''Xou blocks, vou stones, vou cruel men of Rome' u l-oħrajn b'idijat jixxiebhu jew imnisslin minnu, huma l-im- fietaħ li bihom tista' tifhem x'irid igħid il-kittieb. Dawn l-imfie- taħ, biex inkomplu nsejħulhom hekk għalissa, il-kittieb tajjeb ipoġġihom fejn il-qarrej jista' jsibhom, Barra dan xi mindaqqiet il-kittieb, bla ma jaf kif, jikxef sigrieti fuqu nnifsu jew fuq hwejjeġ oħra ji min jaf jaqra, malajr jew bil-mod jintebaħ bihom. Giovanni Papini fid-Dante Vivo, Caroline Spurgeon f'Shakespearean Imageri u Kittieba psikana- listi fuq Baudelaire, Dostojevski u Blake, qraw w interpretaw bejn il-linji. Fi ktieb li ma rnexxiex għal kollox issib imfietaħ li ma jaqblux, bibien ma jagħtu ghal imkien — jidher lj l-kittieb jew tħawwad jew ħaseb u kiteb ftit ftit, Xogħlijiet bħal dawn mhumiex magħquda biżżejjed, mg fihomx unità u għalhekk idoqqu foloz. 'Truth m art is the unitv of a thing with itself, and unitj is where the parts go well together' Il-verità fl-arti hi biss omoġeneità; imma l-arti jew sistema filosofiku jkunu kbar l-iżjed meta joqorbu l-iżjed lein il-verità sssoluta, is-Sewwa, De Rerum Natura, il-kotba ta' Jean-Paul Sartre u s-sistema komunist huma kbar u qawwija għax mgħaqqdin tajjeb (omo- ġeni), imma foloz u neqsin għal ħdejn poema, ktiba u sistema filosofiku assolutament iktar veri. Il-Komuniżmu ħakem daqs- hekk għax il-kontra-komuniżmu, għad li aktar jaqbel mas- Sewwa, s'issa ma kienx fih għaqda u għalhekk kien jidher iżjed falz u bla saħħa. Fost il-kittieba kajmani, mgħaġġlin jew għażżenin, issib min iħaddem l-istess kliem u rimi, l-istess xbihat w idijat; jmma dawn jingħarfu bħalma jingħarfu dawk li biex juru kemm huma għonja mhux ħlief iċekċku l-erba' xaqqufiet li għandhom ġol-but, Dante meta, kiteb id-Divina Commedia kien kittieb tas-sen- għa mill-aqwa. Bena l-poema tiegħu fuq pjanta mfassla bir- reqqa wW bil-qies inhux biss fil-kebor u t-tul u l-għoli imma wkoll fl-irkejjen u fit-tiżjin. Xħ'n ġie biex jaħdem fuq il-pjanta mexa tant maghha li l-għaġeb ta' kulħadd hu kif irnexxielu jżomm u jkattar il-ħeġġa w il-poeżija Ij beda biha. Burra li bena u riqem u żejjen bil-għaqal u bil-gost, Dante poġġa dawk l-imfietah li semmejna fejn wiehed isibhom, waħħal twissijiet u traffic Signs u għamel vantage points minn fejn it- turist jista' jara w jifli kollox. Bħal kull haġa ohra, il-letteratura hi kontinwa, tieħu mill- imgħoddi u tkompli fuqu, tibda mill-qadim magħruf u twassal ghall-ġdid. Tibda mill-ġdid u tasal fil-ġdid iktar hu romantiku u fantastiku żżejjed, żball. Aktar ma l-kontinwazzjoni tkun loġika, sħiħa w sewwa, aktar tkun tajba, u hu l-ikbar min l- ahjar jaf jimxi f'din it-triq. (Dante w xi erbgha oħra tant imxew tajjeb w 'il quddiem li aħna, li bqajna lura, ma nistgħux in- ghidu min qiegħed l-ewwel jew it-t'eni. F'dit-tiġrija mhux biss mhemmx photo-fsish, il-ġurija baqgħet fuq it-tluq.) Fi żmien Dante kien hemm it-tradizzjoni kulturali, is-'Sacra rittura Volgata' ', il-kittieba Latini b'Virġilju l-iżjed magħruf u m'fhum fosthom, Sant Wistin u oħtajn. wil-filosofija Skolastika, imhawwda w miġġielda magħha nfisha f'moħħ il-kotra, imgħar- bla u imsoffija tajjeb f'idejn San Tumas d'Aquino. Għad-dettalji w it-tiżjin partikulari, ghall-eżempji, Dante nqeda bil-mitoloġija u bl-istoria maghrufa tad-dinja, ta' paijiżu w ta' żmienu; ghall-pjanta ssellef l-idija mis-Sitt Ktieb ta' l-Enejde, imma iżjed mill-itenerari d'olire tomba ta' kittieba w qaddisin medjevali (1); ghall-metodu mill-enċiklopediji f'versi, bhal ta' Sant Isidoru ta' Sevilja, it-Tesoro w it-Tesoretto ta' Brunetto Latini; għall- qisien bix-xjenza ta' żmienu; w inqeda bl-istil allegoriku li du minn ewl-id-dinja. Jistaqsi xi ħadd, la ssellef kollox x'għamel - minn moħħu' Fehem, rabat u ghaqqad, u bena mafkar mill- isbah liil-imgħoddi u kalf-wav house fejn il-pellegrin jista' jieqaf jistrieh. u iġbor saħħtu qabel jimxi iżjed. Il-ħsieb ta' Dante fid- Divina Commedia kien li jfiehem it- tagħlim tal-Kotba Mqaddsa u t-teoloġija ta' San Tumas u jwissi lill-qarrejja jimxu fuqhom. fl suo scopo era niente meno che la riforma spirituale delluomo. ib Interevanti ħafna fuq dan it-teżi. ta' Asin Palacios Li Kseutolorja Masulmena mn bi Divina Comedin, Madrid, 1913. (L-Epirea.). għadu żagħżugħ mitluf in una selva oscura. Bħal bosta żgħażagħ qabel, fi żmienu u wara żmienu, Dante kien jaħseb ji l-bniedem kellu bżonn biss ta' riforma soċjali, ekonomika w politika, w id- dinja ssir ġenna. L-idijat li kellu f'żgħożitu fuq l-Imperu u l-Par Romana, li kienu tnisslu fih imħabba l-gwerra bejn l-istati Taljani u bil-qari ta' Virġilju w Livju, biż-żmien tbiddlu, jew aħjar fil-Commedia Dante ma tahomx importanza daqs l-ideal il-ġdid. Virġilju, H fil-bidu nett għal Dante kien poeta ħelu li fuqu tħarreġ fl-eklogi w l-arkaderiji, u li wara minnu ħa l-idija tas-soċjetà ordnata w stabili, fl-aħħar sar ukoll is-simblu tal- għerf, u l-għaqal u t-tjubija tad-dinja (khumanistic culture, worldiv wisdom, and pagan goodness), tas-sabiħh w it-tajjeb li fit-triq għall-ġenna jista' jwasslek biss sal-purgatorju. Dan li jfisser Virġilio fid-Divina Commed:a. Għall-ġenna hemm gwida oħra, Beatrice, l-imħabba t'Alla li tibdielek it-triq wara li tkun rajt id-dawl (Lucia, Inj. 11,-il-grazzja illuminativa) u rċevejt il-grazzja attwali (Donna e gentil nel ciel che si compiange…… Questa chiese Lucia in suo dimando…… Amor mi MOSSE…… ), l-imħabba t'Alla li wara l-purgatorju ssir kontemplazzjonj mis- tika w unione beatifica. Tgħiduli, biex gej Id-Divina Commedia mhix ktieb tal- knisja, tad-devozzjoni, lanqas ktieb tal-axxetika jew teoloġija mistika; hi poeżija. U hawn jinqala' t-taħwid. X'uħud jaħsbu li l-letteratura hi ħaġa w il-filosofija ħaġ'oħra, li l-arti w ix- xjenza jew ir-reliġjon u ix-xjenza huma kontra xulxin; iqassmu kollox f'gabubi wahda maqtugħa ghal kollox mill-oħra; jitħad- dtu bl-estetika xjentifika u jinsew 1j biex ikollok l-estetika xjen- tifika irid ikollok l-arti (bħala suġġett), il-metodu analitiku u sperimentali, w il-verifikazzjoni tal-misjub bil-prinċipji tal-filo- sofija. Jaħsbu li kull fergħa hi siġra għax jibdew u jieqfu fit- truf, ma jaslux safejn il-friegħi jingħaqdu maz-zokk. Fi żmien Dante u sa ħames mitt sena wara, min kien jis- tudja kien jistudja 10 scibile umano, the humanities, it-trivium, u l-philosophia natural:s et metaphuijsica. Hi ħasra li meta l- biċċa l-kbira tal-popli tgħallmu u jistgħu bla xejn tbatija jaqraw kull xorta ta' kotba, il-qari daż-żmien hu inqas varjat minn ta' żmien ilu. Id-Divina Commedia tiġbor fiha t-taqsimiet kollha tal-filoso- fija naturali (xjenza) u metafiżika, l-istorja, il-ġeografija u l- astronomija magħrufa sa dak iż-żmien, u fuq kollox it-teoloġija ta' San Tumas. £ un poema sacro a cul han posto mano e cielo e terra, kif isejħilha Dante stess fil-Puradiso. Dawk li fil-poeżija jħobbu biss il-kliem sbejjaħ w ir-ritmi faċli; għax fl-iskejjel dar- rewhom jammiraw dawn ix-xejxi meta studjaw l-iċken kitbiet ta' Keats jew ta' Tennvson, dawk il-ħafna 1; tal-kultura għand- hom biss it-terminoloġija w il-jargon, jew il-flieles letterati li bil kemm jafu jħarbxu—jista' jkun li fil-bidu jiddejqu jaqrawha. Ħafna mill-edizzjonijiet Taljani ma tantx igħinuk. L-aħjar li sibt huma l-edizzjoni Salani bit-Taljan, u bl-Ingliż The Divine Comedu, I: Hell, ta' Dorothv L. Savers (The Penguin Classics), li fiha noti w kommenti tassew ta' għajnuna, għad li t-traduz- zjoni m'għoġbitx lil kulħadd. Min studja l-Commedża l-iskola forsi jiftakar kemm iddejjaq (jekk ġralu bħali) jisma' w jaqra kommenti fuq l-ewwel kant tal- Infern. Sakemm tasal fit-tarf tal-kant, biċċa xogħol ta' tlitt lezzjonijiet jew erbgħa, tkun ħlift kemm:-ij darba bejnek u bejn ruħek li wara li teħles mill-eżami ma tmissux iżjed il-ktieb. Bosta għalliema jinsew li Dante semma l-ewwel it-tifsira lette- rali u warajha t-tifsiriet allegorikj iew mistiki (morali, anago- giki, eċċ.), u li l-metodu tat-tagħlim hu tibda mis-sempliċi W il- hafif u tispiċċa bit-tqil u l-ikkomplikat. Dawk id-diskussjonijiet twal xi jfissru preċiż ''la lonza'', 'il lupo', 'il leone', w ''il veltro', jistgħu jistennew sakemm l-istudent jaqra l-ktieb kollu darba jew tnejn. M'inix sa nipprova nagħti t-tifsir eżatt tal-figuri kollha tad- Divina Commedia lanqas tal-figuri ewlenin. L-istudjużi, 'l-ispe- ċjalisti', ma jaqblux bejniethom f'dil-ħaġa. Biċċa pittura, xena tal-kampanja, sinfonija, rumanz jew poeżija ma jo;qtux lil kulħadd xorta waħda. Hawn min jikkuntentg jħares u jammira minn post wieħed, jikkuntenta jara biċċa skultura b'foto wie- ħed. Oħrajn jimxu madwarha, jekk jistgħu, u jarawha minn hames, seba', għaxar naħiet. Oħrajn, kurjużi iżjed, iridu jifluha bir-reqqa u jitgħallmu kif inħadmet. U hekk jiġri Ji nies jitħad- dtu fuq ħaġa mod, w oħrajn mod ieħor bħal ma tħaddtu fuq l- iljunfant l-għomjin tal-ħrafa. W issib xi kritiċi li biex ma jin- kixfux li, għall-għażż jew għax ma jafux, ma fiewx tajjeb il- ħaġa li jikkritikaw, ighidu li l-kritika hi relattiva w affari ta' gost. Mhux għaġeb li l-kelma ''kritika' waqgħet in disrepute. Id-D'vina Commedia bħall-iljunfant. Min ifaħħarha għall- episodju ta' Paolo e Francesca, ta' Farinata, ta' Conte Ugolino; min jolqtuh l-iżjed xi ftit terzini 'l hawn u 'l hinn bħall-ewwel erbgħa tal-kant XXII tal-Inferno, versi T-18 tal-kant XXI, it- tieni nofs Kant XXVI, min jibqa' jiftakar biss il-versi proverbja- li; u min togħġbu l-istorja imma jixtieq li kienet proża. Sem- mejna biss l-In/erno għax kemm kemm m'hawnx min jaħseb li hu l-aħjar mit-tliet kantiċi, kif xi hadd qal li: mill-Comnedia ma baqax tajjeb għal żmienna ħlief bċejjeċ żgħar. Kif għedt qabel, dan il-ktieb fih ħafna ġid, il-barka t'Alla, u ma jimpurtax jekk taqbdu l-ewwel minn denbu jew xi tarf ieħor jekk fl-aħħar jirnixxilek tifhmu kollu. Sakemm ma tkunx qrajt il-ktieb kollu, it-tifsir tal-bidu bil- fors ikun approssimattiv, u m'għandekx tħabbel rasek wisq li m'inti sa tifhem xejn jekk qabel ma ssibx min igħidlek li il leone, la lupa, la lonza, ifissru hekk u mhux hekk. Trid tiftakar ukoll li billi Dante ried jirriforma spiritwalment lill-qarrejja, id-dnu- b:et u l-ġibdiet ħżiena li jfixklu din ir-riforma ma semmihomx b'isimhom ħalli kulħadd jitgħallem il-lezzjoni lj għandu bżonn. Ma tistax tgħid bir-raġun li La lonza, il leone e la lupa jfissru la lussuria, Vavarizia e ta superbia avolja tgħid li għal Dante f'ħajtu dawn it-tlitt vizzji kienu l-ikbar egħdewwa ta' ruħu (diskutibbli) u huma l-iżjed li jaħkmu fil-bnedmin. Dante fil-Commedia ma kienx iperreċ l-awtobijografija kif iħobbu jagħmlu xi kittieba faħħara u xi poeti bikkejja msejħin ħażin poeti liriċi U ma riedx jolqot biss ftit mill-egħdewwa u jaħfirha lill-bqija: Ried juri t-taħsir kollu kif inhu u mnejn ġej. L-allegorija ta' Dante, kif għedna m'ilux fi kliem ieħor, fiha tifsira b'kemm-il faċċata, Imma, jistaqsi xi ħadd, ladarba l-kittieb jixtieq ifiehem u jgħallem għax ma jiktibx ċar. mingħajr allegoriji, metàfri, similitudni u l-bqija7 Għaliex bosta kittieba minflok kristali nadif ipoġġulna quddiem għajnejna ħġieġ imċajpar; u oħrajn joħolqu taħwid minflok fehma' Min jikteb il-liġijiet jagħmel kemm jista' biex jikteb ċar imma jiġi li jinqala' d-dubju u għalhekk il-liġijiet jitfissru mhux biss skond il-kliem iżda skond ''l-ispirtu', L-istil ta' San Tumas ma jistax ikun iżjed meqjus, eżatt u trasparenti; imma ma kienx biżżejjed għal min ma riedx jifhem, kif anqas kien biż- żejjed il-kliem ta' Kristu w il-profeti (Mt. Dil- biċċa ta' kif wieħed jifhem mod w ieħor jifhem ieħor tikkonfondi qatigħ lil min jibda jistudja l-filosofija, u lil min jibda igħallem jew jippriedka bil-fomm u bil-kitba, u jekk ma jikbirx fil-għa- qal aktarx jinkorla u jgħid f'qalbu li l-filosofija hi logħob u tgeż- wir ta' kliem, li kollox relattiv, li xejn mhu veru. The debate continues: tidħor id-differenza bein id-domma w it-tlaqliq, l-arti w il-preżunzjoni kritika, l-apoloġetika ta' Newman u l-apoloġet'ka irrabjata ta' Papini, l-istil moderat u l-istil fanfarun, id-diskors edukat u t-tmasħir Malti. Tidħol ukoll id-differenza bejn il-proża w il-poeżija. Ir-raison d'ċire tal-poeżija hi l-ekonomija tal-kliem u tal- ħsieb; mhux in-nuqqas, lanqas il-kunċiżjoni. Il-proża ta' kul- jum li nitħaddtu fiha ħafna mill-elementi tal-poeżija (naħseb li ħadd ma, jistagħġeb kif stagħġeb le bourgeois gentilhomme. ta' Moliċre meta nduna, gwil faisait de la prose sans le savoir). Fil-proża l-ele- menti poetiċi huma mxerrda, maqtugħin minn xulxin; l-unità tal-proża tiġi mill-unità tal-ħaġa, l-unità tal-poeżija mill-unità ta' l-idija. Il-proża donnha ċinefilm b'għadd ta' snapshots ta' bniedem, il-poeżija ritratt impitter (portrait pa'nting). Id-Divina Commedia hi magħquda kollha kemm hi bl-alle- gorija qofol tal-vjaġġ mis-selva oscura, l-infern, il-purgatorju sal-ġenna; allegorija li bein wieħed w ieħor tfisser il-kif tar- riforma. spiritwali u soċjali tal-bniedem. L-Inferno huwa l-bidu ta' din ir-riforma — il-għarfa tad-deġenerazzjoni tal-bniedem ħtija tiegħu. Il-Purgatorio jurina sa fejn jista' jasal il-bniedem bil-ħila tiegħu, dment li l-Grazzia daqqa jmur magħha w dadqa kontriha. Il-Paradiso jġib quddiem għajnejna kif ikun il-bnie- dem meta jingħaqad m'Alla. F'kull waħda minn dawn it-taqsimiet kbar hemm allegoriji oħra li aktarx fihom allegoriji iżgħar. Biex niftehmu iktar, fil-bidu ta' din il-ktiba xebbaht id- Divina Commedia ma' binja, semmejt il-pjanta, il-bibien u l- imfietah; għaliex l-allegoriji, il-figuri, l-images, waħda tagħti fl-oħra w ilkoll taħt saqaf wieħed. U spiċċajna kif bdejna bit-tixbih u bil-metàfra għax aħna hekk nitħaddtu u sakemm nibqgħu bnedmin hekk nifhmu w nif- tehmu as through a glass darklij. Detroit, MARĊELL Mizzi. IL-MUŻA It-tfal li ngħallem, imqarqċin. bi hlieqa, Stagsewni xinhi l-Muża, U jiena: T'Din.' Weġibthom bi tbissima. T' għandha mid-dmija lli ċarċar Ġesti għall-midinbin. Indehxu t-tfal u hmaru u tbikkmu u regħxu. U qalu f'qalbhom, t'Mela din mhix ċajt. Kif konna naħsbu ahna l-boloh. Muża Tfisser Passjoni, u mhux biċċa qubbajd 17 U jien, bil-ħlewwa u b'qatra dmugħ f'għajnejja, Żidt infissrilhom kemm inħqart u bkejt Meta kont tifel bħalhom, kwiet u mistħi, Dejjem waħdi mal-kotba li habbejt. Fil-klassi waqgħet sikta, u t-tfal ġo ħarsti Sammru karsithom niedja u ma tniffsux Ħakmitna l-Muża lkoll b'għaġeb seħerha; W. għallmitna ħwejjeġ li ma jitfissrux.