Orjentali tal-Vatikan: —. f Studju ta' Ġ. L Il- hsieb tiegħi: f'din il- kitba huwa li nfakkar il-ħidma ta' wieħed .Malti bħalna li għamel isem sabiħ bħala ekkleżjastiku u li ħadem ħafna mat-360 ilu biex l-Insara tàl-Lvant jingħaqdu ma' Ruma.: L- isem: ta'dan il-Malti, li mhux magħruf fostna. daqs kemm imissu, —ħuwa Leonardo Abela, li tw'eled fl-1541 u li laħaq Kanonku. tal- Kattidral fl-1566. Irridu naħsbu li dan Abela: kien ra mill-qrib il- ġrajja. u t-tiġrib tal-Maltin matul l-Assedju l-Kbir, u ma setax ma jsegwix il-progress. tar-rikostruzjoni. tal-pajjiż wara. l-Assedju sa: ma nbniet il-Belt. Il-ħajja. tiegħu kienet. ġmielha għaddejja. fil-kwiet meta. ġie Duzzina u semma liema benefizzi. kellu dan. Abela. fl-1575. .u ftit-li xejn: kien seta' jobsor x'għad irid igħaddi minn għalih sa ma ġie biex imur Ruma fit-12 ta' Mejju, 1605 u-żiġi midfun fil-Bażilika ta' San Ġwann Lateranense, imfakkar b'epitafiju minqux fuq lapida — tabirħam. Imma meta l-Isqof Rovas miet f'Awwissu tal-1577, u Abela dam sena jrieġi d-Djoċesi ta' Malta bħala Vikarju Kapitulari sa' ma. laħaq. Isqof Gargallo f'Awwissu tal-1578, nistgħu ngħidu li Leonardo. Abela kien intelaq għal dik il-ħajja li 'kellha twasslu biex — jinħatar mill-Papa bħala Nunzju Apostoliku b'missjoni speċjali fis- Sirja u pajiżi oħra tal-Lvant Nofsani, u indirettament biex iġib il . quddiem l-istudju tal-ilsna orjentali: u l-ġbir. tal-Manuskritti b'dawn l-ilsna fil-Bibljoteka tal- Vatikan kif beħsiebha nuru hawnhekk, - : Din il- Bibljoteka Vatikana kienet twaqqfet mill- l-Papa Nikola V dwar 1450, imma l-ewwel manuskritti orjentali jibdew jissemmew. 80 seta wara, u sa nofs is-seklu XVI ftit żdiedu nies.ta' dix-xorta. Is- Santa Sede kienet f'qagħda mħawda politika u reliġjuża, u r-relazjoni- jiet tal-Knisja ta' Ruma mal-Knejjes tal-Lvant ġew 'imfixkla mħabba t-twegħir politiku. bejn il-Punent Nisrani u t-Tork. Bejn l-1516-17. is-Sultan Selim rebaħ. is-Sirja u l-Eġittu u wara, ma' tul il-ġlieda — ħarxa bl-art u bil-baħar bejn Soliman u Karlu V, ma tantx setgħu jsiru vjaġġi sa Ruma min-nies ekkleżjastiċi orjentali, kif ukoll lanqas tna setgħu jinbagħtu oħrajn: minn Ruma. għall- Knejjes. tal- Lvant, Minn nofs is-Seklu XVI il-quddiem f'Ruma bdew imorru iktar nies ulied il-Knejjes tal-Lvant.u permezz tagħhom. issaħħet ir-rabta bejn il-Kurja Romana u l-Insara tal-Punent, rabta li ħafna missjonijiet mibgħutin minn Ruma lill-mexxejja tal-knejjes dissidenti riedu jsaħħu, waqt li fl-istess ħin żdied l-għadd ta' mss. orjentali fil-Vatikan :7 bejn it-tmiem tas-seklu XVT u l-bidu tas-seklu XVII. Hekk, biż- żewġ missjonijiet ta' Ġwann Battista Romano jew Eliano fl-1578 u l-1580 seħħu relazjonijiet ta' ħbiberija ' -mal-: Maroniti, u f'Ġunju tal- 1584 twaqqaf il-Kulleġġ tal-Maroniti taħt' it-tmexxija tal- l-Ġiżpiti, ' kulleġġ li għen l-istudju tal-Għarbi u tas-Sirjak fil-Punent. Fl-istess ,, .: ħabta nsibu 'l Abela tagħna nkarigat b'missjoni: bħal dawn li kellha: : x'taqsam mal-għadd ta'.mss. orjentali fil-Bibljoteka tal-Vatikan, kif sirna nafu minn studju bir-reqqa li għamel G. Levi della Vida dwar, hekk xi Ħmistax-il sena ilu. Minn xi Sena qabel l-1580 Leonardo Abela kien: jinsab Rimia u ' hemm, billi kien iġibu ħafna l-Kardinal di Sa. Severina Giulio An- tonio Santoro, kien' laħaq interpretu tal-Għarbi'u jqarar b'dan l-ilsien li, billi hu kien Malti, kien isib ħafif biex jitkellem. barra li- kien ukoll jafu skond ir-regoli tal-grammatka. F'April tal-1580. il- Kard. Santoro ħajjar lill-Papa Gregorju. XIII biex jibgħat. missjoni fil-Lvant, Il-ħsieb ta' dil-missjoni kien imnebbaħ mill-qagħda f'Ruma tal-Patrijarka Ignazio: Namatallah, ekkleżjastiku Ġakobita, li snin qabel. kien bagħat wieħed mill-qassisin tiegħu f'Ruma: bil-ħsieb. li . jingħaqad mal-Knisja. Wara xi tilwim bejn dan Ignazio u Santoro ġew fi ftehim u Leonardo Abela, li fl-19 ta' Awwissu, 1582 kien ġie ordnat Isqof ta' Sidonia mill-Kard. Santoro stess, telaq għall-Lvant fit-12 ta' Marzu 1583. Fis-16 ta' Lulju wasal f'Aleppo wara li kien : għadda' minn Venezja u minn Tripli, u beda l-missjoni tiegħu mal-. : 'knejjes Ġakobiti, Nestorjani, Melkiti u Armeni. —s snin; temm dil-missjoni: u reġa' lura Ruma, Abela għamel rapport lill-Papa' Sistu. V, li. sadattant kien laħaq wara l-mewt ta' Gregorju B'xorti: ħażina hawn Malta llum m għandniex kopja tiegħu - dar-rapport, għad li l-Komm. G. F. Abela, li kien jiġi qarib Leonardo Abela, igħid fl-istorja tiegħu Malta lilustrata ' (lib. 555) li hu kellu: kopja għandu, flimkien ma' ħafna ittri oħra m 'għand il- Papa mibgħutin: il Leonardo Abela. (8) Dwar ir-riżultat ta' dil- : missjoni l-aħjar-li. mar Abela kien mal-Armeni, fejn iltaqa' mal-Patri- . jarka tal-Armenja t'Isfel, li għamel il- Professjoni: tal-Fidi; saret ukoll l-għaqda mal-Kaldej, li kienu Nestorjani; u nbnew relazjoni- jiet ta' ħbiberija - mal-Melkiti. L-għaqda tal-Ġakobiti ma' Ruma — tista' tgħid kienet għoddha saret u l-Patrijarka Ignazio. Dawudseh irċeva minn Ruma l-konferma tal-ħatra tiegħu u l-pallju. : kellu fuqu xi ittri, iltaqa' f'Aleppo man-neputi tal- Patrijarka, imma. dan Ta kif għamel iskartah u. meta Abela telaq mill- want fl-1 ta' nota'd, Awwissu 1586 l-għaqda formali tal-Ġakobiti kienet għadha ma. seħ- ħitk. (4)7. x Kemm 'dam fil-pajjiżi tal-Lvant, Leonardo Abela ġabar mhux . biss tagħrif ekkleżjastiku fuq il-knejjes li kien qed iżur, imma wkoll ''għadd ta' mss. li għandhom x'jaqsmu mal-istess knejjes. Meta reġa' lura Ruma fil-bidu tal-1587 Abela baqa' miġjub daqs qabel, mill-Kard. : pantajo u lanqas ma nqata' minn man-nies orjentali l-għaliex, imlaħ- ħaq Viċe-Ġerent ta' Ruma u tal-Kard. Vikarju, kellu f'idejh ukoll il-kustjonijiet li kellhom: x'jaqsmu mal-knejjes-orjentali. . U qabel ma għalaq. għajnejh f'Ruma nhar it-12 ta' Mejju, 1605, kien ħa sehem fit-tfassil tal-Professjoni tal-Fidi għan-nies tal-Lvant stampata mill-Papa Sisto V u Klement VIJI, kien imsieħeb tas-Soċjetà għall- ħruġ tal-Bibbja Poliglotta imwaqqfa fl-1598, u kellu x'jaqsam ukoll' fit-trattattivi li saru bejn l-1594 u l-1597 biex tingħaqad il-Knisja Kopta ma' Ruma (8). Barra minn dan, ikkollabora ma' wieħed Isqof 'ta' 'Tiro, jismu Mosċ, fit-tiswir ta' Calendario Perpetuo, —U f'kitba oħra ta' siwi propagandistiku fost il-Misilmin: (6). Mosċ aktarx li' Abela kien inqeda bih biex ipperfezjona ruħu fl-Għarbi let- terarju u biex jibda jistudja s-Sirjak. Sa mill-bidu tas-seklu XVII il-mss. orjentali li kien ġabar ' Abela kienu diġa' saru magħrufa, u fl-1604, jiġifieri sena qabel mewtu, insibu: msemmi f'ittra mibgħuta lill Giuseppe Giusto Scaligero, illi Abela kellu mill-inqas 150 volum mss. orjentali, li hu kien jaf tajjeb l-Għarbi u di kien joqgħod jistudja l-ġurnata kollha (7). f'Ruma, u l-Kunvent, biex jieħu flusu lura, kien qala' sentenza fejn tawh il-kotba tal-inejjet biex jistgħu jinbiegħu bl-irkant. ' b'xorti tajba l-irkant ma laħaqx sar, għax milli jidher il-Papa Pawlu V indaħal hu, u biex. ma jħallix li jinbiegħu u jixterdu daqs dawk mss. miġburin b'tant xogħol u għaqal, xtara kollox għall-Bibljoteka ' tal-Vatikan u ħallas id-dejn kollu hu. Dwar is-siwi tal-mss. orjentali li'ħalla Abela għandna l-fehma meqjusa tal-Prof. Xi ftit minnhom Abela kien ġa- barhom qabel ma telaq għall- l-Lvant, imma l-biċċa l-kbira kien akkwis- tahom: fis-snin li:-dam iwettaq il-missjoni tiegħu fil-pajjiżi tal-Lvant Oħrajn imbagħad kienu bagħtuhomlu minn dawk il-pajjiżi : wara li kien reġa' lura Ruma. Dawn il-mss. la huma fost l-eqdem u lanqas fost l-iktar importanti li hemm fil-Bibljoteka Vatikana; ħafna jiġu magħrufa bħala xhieda ta'. kif il-ħidma kulturali baqgħet. ħajja. l studju li l-ewwel ma mexa 'l quddiem kien fl-ilsna semin'. L-aħjar :- dil l-kitba tagħna fuq Leonardo Abela, itinnlom itikitbiu fl-aħħar nofs tàs-sċklu. XVI, u ttit- wisġ L minnhom: ' huma apri rari. 'Inima b'danakollu', iżid igħid Levi della Vida; ''jekk il-preġju tagħhom intrinsiku mhux kbir żejjed, huma -għandhom fi ħdan il-knejjes orjentali wkoll fi żmien ta' dekadenza liema bħalha li'- kienet waggħet fl-aħħar tas-seklu XVI, wara r-rebħiet tal-Misilmin. $ u qabel ma r-relazjonijiet mal- l-Knisja ta' Ruma u l-ħidma tal- Propa. ganda Fide kienu qajimu l-attività intellettwali; u iktar mit-testi tal-mss. infishom; in-noti tal-kopisti u tan-nies li kienu jippossedu- hom igħinu biex wieħed jagħraf iktar bir-reqqa l-istorja interna u esterna ta'-dawk il-Knejjes'. U :Abela: nnifsu, x'post għandu fit- tusigħ tal- istudju: tal-l lingwi, apprezzament ta' Abela sar. minn studjuż barrani, Prof: Firth tal- Università ta' Londra, li kiteb hekk: ''Lanqas m'għandna. ninsew . lill-istudjuż Malti Leonardo Abela; Isqof ta' Sidonja, li miet f'Ruma fl-1605…… huwa vvjaġġa ħafna fis-Sirja, fl-Eġittu u fil- Mesopotamia,' Ilsien art twelidu, il-Malti, billi hu djalett. tal-Għarbi, tah vantaġġ. —. kbir fuq-nies Ewropej oħra, u hekk sar espert ħafna tal-ilsna semitiċi u ilsna oħra tal-Lvant. tal-Qrib, u għen ħafna. biex jitwessa x-xefaq Us lingwistiku fl-Ewropa..' Kien wieħed mill-ewlenin studjużi: tal-Isien ' Kopti, u ħa miegħu: Ruma xi manuskritti'':. U barra minn hekk. — l-istess Prof. Firth igħidilna li ''Kien b'riħet il-ħidma ta'' Abela, Pejrese u della Valle — żewġ studjużi oħra. tal-ilsna semin — ijli- l-Kulleġġ tal-Propaganda Fide seta' joħroġ fl-1680 l-Alfabet Kopti jew Eġizjan, u jagħti bidu sew għall-istudji eġizjani. li sfaw ta' siwi. ħekk kbir fl-istorja tal-kultura''. (10) U b'dan il- kliem medjiż nagħlqu tu London, 1987, pp. 61-62: fi ħdan il- l-knejjes orjentali wkoll fi żmien ta' ddkadenza liema bħalha lil L-artista għandu' l-libertà jekk huwa ħieles li joħloq kull-xbiha. bil- materjal ji jagħżel. hu. U issa, għalkemm tard, qegħdin 'naraw dawn iż-żewġ Ħwejjeġ li ħila ħaġa waħda: l-arti hija sagrifiċċju u ċaħda tagħna nfusna u li kull min iħobb il-ġmiel irid. ikollu qalbu qawwija,