Teżori tal-qedem li m'għadhomx magħna abel ngħaddi biex insemmi dawk it-teżori storiċi li Bormla tilfet tul iż-żminijiet, nixtieq ngħarraf lil dawk kollha li qraw b'interess l-artiklu tiegħi tas-sena 1999, dwar il-Knisja Biżantina tan-Natività ta' Sidna Ġest Kristu, aktar tard magħrufa bħalatas-Sokkors, li tinsab fi Triq il-Ġdida (Ref. 1), li r-referenzi kollha kienu pprovduti ma' l-artiklu, iżda minħabba nuqqas ta' spazju ma kinux ippublikati. F'din is-sensiela ser nagħmel ħilti biex inwasslilkom it-tagħrif kollu li jien niltaqa' miegħu fir-riċerki u l-istudji tiegħi, biex ħadd ma jażżarda jgħawweġ il-vera storja ta' din il-Belt millenerja. Ma' dan ukoll inżid tagħrif mgħoddi lili minn bosta nies anzjani li għexu f'Bormla ta' qabel it-Tieni Gwerra. Il-Madonna tal-knisja l-qadima Billi semmejna din il-Knisja, li grazzi lill- Mulej, għad għandna fdal tagħha, tajjeb li nsemmu xi ħaġa oħra marbuta magħha, imma l: li llum m'għadhiex magħna. Sewwasew fejn illum jinsab il-Blokk Nru. 4, jiġifieri fejn 77 kienu jingħaqdu Triq Santa Tereża (illum Triq j9 il-Pellegrinaġġ) ma' Triq il-Ġdida, fil- f kantuniera tal-blokk ta' qabel it-Tieni Gwerra, kien hemm statwa tal-Kunċizzjoni. Din l- istatwa tkissret fi żmien il-gwerra. Imma l- kurżità li tikkonferma dak li ppublikajt fl- artiklu tas-sena l-oħra, li din kienet l-ewwel knisja ta' Bormla u kienet ukoll dik li ngħatat it-titlu ta' Viċi-Parroċċa u aktar tard ta' Parroċċa', joħroġ minn kartolina ppublikata f fil-bidu tas-seklu 20. Din il-kartolina ta' B ——— ee tifkira filwaqt li turi l-istatwa fil-post imsemmi Statwa tal-Kunċizzjoni li kienet in-nalta ta' għandha wkoll stampat fuqha il-kliem 'Antico Santa Liena. tempio Cospicuano' u bid-data 24-8-1… Din il- kartolina kienet meħuda mid-ditta tal-fotografija 'Fenech Photographer' li kellha l-istudju tagħha fi 1 Triq Cospicua (illum Triq Erin Serracino Inglott). Sant'Andrija Statwa oħra tal-ġebel li Ilum m'għadhiex magħna hi dik ta' Sant' Andrija, patrun tas-sajjieda Bormliżi. Din l-istatwa nħadmet minn Vincenzo Dimech (imwieled il-Floriana), fil-bidu tas-seklu 19. Dimech li Ilum jinsab midfun fil-Knisja ta' Santa Tereża, kien ukoll l-iskultur ta' l-istatwa ta' Sant'Elija, profeta u rm patrun tal-barklori Bormliżi. L-istatwa ta' Sant'Andrija, fil-bidu kienet fix-xatt ta' Bormla, faċċata tat-triq li ġġib l-istess isem. Mal-bini tal-Baċir Numru 1, l-istatwa kienet imċaqilqa minn postha u mwaqqfa fil-pjazzetta bejn id-djar u l-ħajt tat-Tarzna; fejn bejn wieħed u ieħor illum hemm il-kantuniera tal-Blokk A (bejn ir-Regal Ironmongerv u l-Banka I tal-Lottu), iħares lejn Pjazza Gavino Gulia (Is-Suq tal-Ħut). Wara din l-istatwa kien hemm ħanut l magħruf l-aktar bħala 'Anġlu ta' l-Iskritti' għaliex dan kien ibigħ il-pitazzi ta' l-iskola. L-istatwa ta' Sant' Andrija ma tkissritx bil-gwerra imma tkissret b'daqqa ta' trakk wara li din kienet imressqa minn postha lejn in-naħa tal-ħajt tat-Tarzna, u qatt ma reġgħet saret. Pietru Pawl Castagna fil- 1888 kiteb li din hi eqdem minn dik ta' Sant'Elija, li saret fl-1818. L-istatwa ta' Sant'Andrija li ġġarrfet fil-gwerra. il-Madonna tal-Karmnu Statwa oħra tal-ġebel f'nofs it-triq kienet tirrappreżenta lill-Madonna tal-Karmnu. Din l- istatwa kienet qrib is-Suq Bonnici fi Triq il-Gendus (qrib fejn illum hemm il-Verdala Pharmacv). Din inħadmet minn Mastru Ċens Sammut fil-1854. Din l-istatwa ntlaqtet fil-gwerra u ma reġgħetx saret $ Statwi oħra f'niċeċ Il-Kunċizzjoni tas-Suq il-Qadim Statwa li ntilfet kienet dik tal-Kunċizzjoni mal- faċċata tas-Suq il-Qadim. Din kienet f'niċċa mill- isbaħ fil-kantuniera ta' bejn Triq Santa Tereża u Sqaq il-Kunċizzjoni, fejn illum tibda Triq ir-Regatta minn Pjazza Paolino Vassallo. Din l-istatwa kienet ukoll Statwa tal-ġebel tal-Madonna tal- parti mix-xogħol arkitettoniku sabiħ li kellha d-dar Karmnu (1854) quddiem Verdala li kienet tifforma parti minnha. Din id-dar li kienet Ptarmacx Bormla qabel il-gwerra. mibnija flok fejn illum hemm Caruana tal-Ħwejjeġ, kellha skultura u dekorazzjonijiet fil- ġebla Maltija. Biex nagħti eżempju, il-gallerija prinċipali ta' l-injam kienet f'forma tonda u biż-żewġ panewijiet tat-truf jiftħu fi kwart ta' ċirkonferenza. Apparti l-iskultura bil- girlandi u l-fjuri ta' l-injam, il-gallerija kellha saljatura kbira u fiha kien hemm skolpiti żewġ anġli qegħdin iżommu l-gallerija fuq daharhom u b'idejhom mgħollija. Din l- istatwa saret fil-1756, u ġġarrfet fit-Tieni Gwerra, bid-dar b'kollox ' San Pawl tal-Pixkerija Statwa oħra kienet dik ta' l-Appostlu San Pawl fil-Pixkerija. Din kienet fil-kantuniera bejn Triq San Pawlu x-Xatt ta' Bormla, bejn wieħed u ieħor fil-kantuniera tal-bini li kien hemm flok l-Ispiżerija White Cross ta' Pjazza Gavino Gulia. Din il-pjazza, li qabel ir- rikostruzzjoni tas-snin ħamsin, kienet nofs il-wesgħa tal-pjazza li nafu llum, kienet magħrufa bħala s-Suq tal-Ħut. Fiha kien hemm ukoll il-Pixkerija fejn is-sajjieda kienu jbiegħu l-qabda tagħhom. L-istatwa ta' San Pawl saret fl-1870 minn Mastru Anton Busuttil u tħallset minn flus il-Bormliżi. Is-sbuħija li kienet tħaddan din il-pjazza rridu nimmaġinawha meta Bormla kienet għadha ma ġietx imċaħħda mix-xatt, biex sar il- baċir. Tistgħu taħsbu x'ħajja u x'kummerċ kien hemm. Il-ħut u l-frott tal-baħar kien ikun tassew frisk. Ilum nixtieq nitlob lil dawk kollha li għandhom xi tagħrif dwar x'sar minn ħwejjeġ storiċi ta' Bormla, jew partijiet minnhom, biex jgħadduli t-tagħrif forsi dawn ikunu jistgħu jiġu gawduti mill-pubbliku. Napprezza wkoll min jista' jislifni ritratti ta' Bormla fl-antik biex isiru kopji li jiġu gawduti fil-wirja permanenti ta' Bir Mula Heritage. Min irid jitgħallem aktar dwar l-istorja ta' Bormla jista' jattendi l-korsijiet li jsiru minn Bir Mula Heritage, ta' 79 Triq Santa Margerita. L-applikazzjonjiet huma miftuħa. Vella, John: Programm tal-Festa ta' Marija Immakulata fil-Belt ta' Bormla - 1999 (Pubblikazzjoni maħruġa mill-Kumitat tal-Festa Esterna ta' Marija Immakulata); 'L-Eqdem Knisja fil-Port il-Kbir', p. 107, versi 12- 20. Castagna, P.P.: L-Istorja ta' Malta bil-gżejjer tagħha (It-Tieni Darba - 1888), p. 107. ''F'din Bormla, - insibu tliet statwi f'nofs it-trekat:-ta' Sant'Andria, l-actar antica - ..7 Castagna, P.P.: p. 107, '…-u tal-Carmnu, li saret fis-sena 1854 minn Mastru Ċens Sammut.' Castagna, P.P.: p. 107, 'Il Concezioni, mal-faċċiata tas-Suk il-kadim ff 1756-..7 għal x01b ġenwin, onacha u appetizenà