Is-Sengha tal-Palk Inġibu hawn taħt siltiet mnn taħdita li għamel bir- Rediffusion il-ħabib tagħna Nikol Biancardi, is-Segretarju tal-Kumitat tal-Konkors Tijalrali li tieeda fil-bidu ta' Marzu 1946 u li kellu bħala Eżaminaturi lill-Kavalier Ġużċ Galea ALD. D.P.H., lis-Sur Ġjaċinto Tna P.L., u lis-Sur Ġino Wisq ftit huwa mfaħħar il-Palk Malti min-nies ta' dehen; ir-raġunijiet huma bosta u l-lum fiħsiebni nsemmi ftit minnhom. Meta pubbliku intelliġenti jara quddiemu nies li bilkemm jafu jlissnu frażi suret in-nies; meta jmur jara xogħlijiet tijatrali li l-lum rabbew is-sadid u li jirridikolaw lil kull min jirreċitahom, ikun attur tajjeb kemm ikun, il-pubbliku ma jista' qatt iħoss ġibda lejn it-tijatru Malti, Garriek, Zacconi, Pavlova, Gramatiea, Kemble, Emanuel, Ken u bosta artisti kbar oħra, kollha kienu jibżgħu u jaħarbu s-sitwazzjonijiet tqal tal-palk Ji bihom huma mimlijin il-kotra tal-produzzjonijiet Maltin, Qtil, avvelenamenti, nisġiet bla sengħa u ħwejjeġ oħra il-lum huma mwarrbin mit-tijatru modern, u, meta jidhru fil-bogħod, ikunu mqegħdin b'xejra naturali ħafna u mhux imfissrin b'ħafna tisbit, għajat, tqanfid ix-xagħar u tkerrih li bihom huma ħekk ferħana xi dilettanti Maltin. Sabiex it-tijatru Malti jintrefa' xi ftit, jeħtieġ li l-produzzjo- nijiet H qegħdin insemmu jiġu mwarrbin darba għal dejjem. Jeħ- tieġ li dawk li bil-kemm jafu jiktbu isimhom ma jibqgħux jippu- żaw aktar ta' awturi. Min ma jaqrax produzzjonijiet ta' Bracco, ÀAicard, Giocosa. Iħsen, Mariani. Shaw u kittieba. kbar oħra, ma jistax ikollu ħjiel tal-ġmiel tat-tijatru. Mid-dilettant tal-palk Malti ħadd m'għandu jistenna xi John Barrvimore jew xi Robert Donat, iżda kulħadd għandu l-jedd jis- tenna li ser jara, għallinqas, nies li jafu jitkellmu u li jifhmu tas- sew xi jkunu qegħdin jagħmlu. 58 IL-Manti L-ebdu haġa mi tista' timxi 'l quddiem mingħajr sagritiċċji. Fl-1897 twieled it-tijatru tal-Grand Guignol' fi Franza. il-Grand Guignol' huwa tijatru ta' drammi qosra. jew buzzet- ti, li jsaħħnu d-demm u jħawwdu l-moħħ, Ftit qabel is-sena 1910. il-Grand Guignof' beda dieħel fl-Italja bis-saħħa ta' l-artisti magħrufa Bella Starace Sainati u Alfredo Sainati li, għall-ħabta tas-sena 1928. konna rajnieh fit-Tijat.u Rral ta' Malta. Fost il-pro- duzzjonijiet li kien għamel huwa kien ħadem L'anticamera della Morte tas-Sur Tua. wieħed mill-Eżaminaturi tal-Konkors Tija- trali. Għall-bidu Sainati kellu tfixkil kbir sew mill-pubbliku Taljan, li ma kienx imdorri b'din ix-xorta ta' tijatru, u sewwa mill-ġurna. li. Bit-tbati/a u bis-sag:ifiċċji, il-pubbliku beda jitgħallem u beda jagħti qima lil min qabel kien kasbar. Il-lum. wara iżjed minn tle- tin sena l-Italja, fimk'en mad-dinja tijatrali kollha, warrbet il- '' Grand Guignol' għal tijatru aktar modern u ħaj. Hawn Malta ma fiħs'ebna nitbiddlu qatt: sejrin nibqgħu b'dawk il-produzzjonijiet li ħdejhom il-Grand Guignol'. avolja tijatru baxx. huwa xi ħaġa famuża. Jeħtieġ nitgħallmu daibu għal dejjem li l-lum il-monologu hu mwarrab mit-tijatru modern; li l-ismijiet igħajtu biex, tiġbed lin-nies m'għadhomx użati u li l-finali ta' l-atti m'hemmx bżonn isiru b'ħafna tisbit u għajat biex iqanqlu ċ-ċapċip. Jeħtieġ nit- għallmu, It-tijatru huwa. x-xebh tal-ħajja tagħna. Il-lum l-artifi- ċjalità qiegħda tgħib minn fuq ix-xefaq tal-palku xeniku modern. Mingħajr qari, studju u tagħlim ma naslu mkien. Fl-Italja wkoll hemm filodrammatiċi li wara x-xogħol tagħ- hom jistudjaw produzzjoni biex jagħmluha f'jum ta' btala, bħal nha; ta' Ħadd. Dawn il-kumpanijiet fl-Ital'a huma msejħin Del Dopolavoro; u fi Franza Les Amateurs, iżda jaħsbuha wisq xorta oħra minu x'uħud mill-filodrammatiċi Maltin li malli jagħmlu erbu' partijiet żgħar. jaħtru lilhom infushom prim'atturi, diret- tii u impressarji. Atturi Kbar Meta kellu jagħmel La Morte Civile, Amleto Novelli dam xahrejn sħaħ imur għand il-Professur Montanelli. xjenzat mill- aqwa, sabiex ifiehmu l-effetti tal-velenu li titlob mill-att rr ewlieni din il-produzzjoni ta' Giacometti. Is-SENGĦA TAL-PALK 59 Aħna jekk ikullna isem ta' pajjiż jew ta' persunaġġ barrani għal ilsienna lanqas biss niċċaqalqu biex inkunu nafu sewwa. kif għandu jiġi mlissen. L-atturi kbar. sakemm saru ċelebri, bdew jitilgħu t-tarġiet tal-gloria tagħhom waħda waħda. Fost dawn insemmu wieħed biss. Ermete Zaeconi beda l-karriera artistika tiegħu meta kellu $ snin. ma' missieru (Giuseppe Zaceoni, artist kbir ieħor). Ta' 20 sena beda jagħmel pastijiet sekondarji ma' Tommaso Mazza u wara ma' Nicola della Guardia, ma' Lambertini, Majeroni, Ves- tri Leopoldo, Enrico De Domenici u ma' oħrajn. Fl-aħħar, bħa- la amoruż u prim attur, ma' Verardini, ma' Emanuel. Rossi, u bosta. oħrajn, sakemm beda jgħaqqad kumpanijiet kbar huwa stess. B'hekk kiber Zaceoni : ftit. ftit. Id-dilettanti tagħna huma, neqsin ukoll mill-irtokk, li huwa wieħed mill-ħtiġiet kbar ta' l-attur. Is-sagrifiċċji li kien jagħmel ton Chanev (il-missier), u li għadu jagħmel Charles Tianghton biex ikunu rtukkati kif jixraq huma magħrufin biżżejjed. L-irtokk ġabel kollox skond il-karattru li ikollok u skond il-persunaġġ li tkun qiegħed tirrappreżenta. Il-kobor tal-parti fl-irtokk in'għand- hiex x'taqsam. Jekk inti għandek parti ta' xiħ ta' 70 sena, il- pubbliku jrid jara dak li int u ma jimpurtahx jekk għandekx parti kbira jew żgħira. Barra li aħna neqsin minn bosta ħtiġiet tal-palk. il-produz- zjonijiet li ngħażlu jkomplu jwaddbuna lura, Tara nies jintilfu jittraduċu drammi li ilhom imwarrbin fuq it-30 sena mid-dinja tijatrali; oħrain. ma' l-ewwel film li jaraw, arahom jiktbuh f'iu- mejn. u oħ:ain flok jittraduċu kelma b'kelma jew bir-reqaa li jeħ- tieġu xogħlijiet kbar, arahom jirranġaw b'mod l-aktar ħawwadi l-produzzjonijiet li swew snin ta' studju lil awturi tabilħaqq kbar. U fiex jikkonsistu l-kotra tal-produzzjonijiet tal-palk Malti9 F'ħafna suġġetti bla sens; f'ħafna karattri ta' nies li qatt ma eżistew fil-ħajja; irġiel li għal kull ħaġa ta' xejn ixerrdu xmajjar ta' dmugħ; nisa li l-ħaġa waħdanija li tifridhom mill-irġiel ta' dawn id-drammi hija biss id-dublett. Irġiel li l-ħin kollu jibku, jippriedkaw u jgħajtu: Ohl Semal Imma tgħid dawn in-nies qatt ina marru jaraw film mitkellem 7 Fejn qatt raw irġiel jibku u jolfqu 7… 60 IL-MALTI L-Ilsien Malti fil-Kitba Metu xi kmupannija Maltija tagħmel xi waħda minu dawk il-produzzjonijiet li żammew. hra, t-tijatiu tagħna, malajr jeħel ma' rashob l-Ilsien Malti, ' L-Ilsien Malti''—igħidulek—mu jux sabiħ; m'hux addattat għall-palk. — Il-lum, wisq iżjed minn żmenijiet oħra, aħna nafu li din hija skuża fiergħa ta' nies li ma jufux jiktbu paragrafu sħiħ bis-sens. B'xorti ħażina, iżda, il-pro- duzzjonijiet ta' nies bħal dawn jiġu milqugħin aktar mill-kotra l-kbira tal-pubbliku tagħna, Ċerti nies jogħġobhom kollox u jċap- ċpu għal kull ħaġa ta' xejn; biżżejjed tlaqqa' omm ma' binha wi firda kbira biex tqanqal applaws qawwi; biżżejjed tgħajjira baxxa lil dak li l-Maltin isejħulu t-tirann; biżż jjed żewġ għajtiet biex dan iċ-ċertu pubbliku jfarrak it-tijatru biċ-ċapċip. Iżda lil nies. i għandhom ftit melħ f'moħhom. dan iċ-ċapċip aktarx iħammril- non wiċċhom milli meffaħhom. Il-produzzjonijiet moderni ma jqanqlux ċapċip irħis għax ma jkunx fihom effetti plateali. Barru. l-produzzjonijiet qodma. kif għedna fil-bidu, hemm aisijiet oħra ftit jew wisq koroħ : bosta minn dawk li jkol- hom parti f'kummiedja jippretendu li għandhom idaħħku daqs il- xrillant. Dan huwa żball kbir. Waqtiet biex il-komiku jkun jista' jagħinel figura jkun irid mis-serjetà. tal-prim'attur jew l-amoruż. Jekk dawn ukoll jippruvaw idaħħku, il-kuntrast bein il-komiku u id-drammatikn jispiċċa a l-effetti mixtieqa mill-awtur itiru maw-riħ. ' It-tijatru huwa għajn ta' tagħlim u jkun bla ġieh dak il-bnie- dem li qabel ma jitla' fuq palkuxeniku ina jistudjax b'reqqa l-parti tiegħu. Aħna nafu li b'din it-taħdita lqatna bosta dilettanti li aħna nqimu b'qalbna kollha. iżda, biex ingħoġbu lilhom, aħna ma għandniex ingħidu abjad dak li hu iswed. Jekk fehmu tajjeb il-ħsieb li għalih għamilna din it-taħdita. huma mhux talli m'għandhomx jeħduha kontra tagħna, iżda talli għandhom jgħinuna mill-aħjar li jistgħu biex it-tijatru Malti jik- ber u jimxi 'l quddiem.