IL-MALTI QARI LI TOHROĠ IL-GĦAQDAX GUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI $ 1948 EKK naghtu daqqa ta' ghajn lejn il-ġrajjiet li għaddew minn fuq il-ħajja tal-Lsien Malti, kif nafuh il-lum, insibu li ma' tul dawn il-ġrajjiet intisġel l-istorja tal-kitba Maltija, li ma tgħoddx iżjed min. madwar mija u hensa u għorrin sena, Għalkemm. it-tirelid tal-kitba Maltija donnha ħaġa tal-lbie- rali (u meta ngħidu kitba Maltija ma rridux infissru studii filo- loġiċi jew grammatikali jew xi coabularji tal-Malti, imma Iet- tetatura Maltija; jidher li fejn dik ta' ilsna oħra, tmriet f'daqqa waħda 'l quddiem. l-iktar f'dawn l-aħħar sittin sena, Inħallu barra xi prietka bil-Malti li bdiet. tinkileb bejn it-tiniem tas- xektu. sittaw u l-bidu tas-seklu sbatax, u l-Dutrina bil-Malti ta' Dun. Franġisk. Weżhno li ġet. fl-1752. il-kotba tal-qari bil- Malti għat-tfal sma bdewx jinkitbu qabel l-1894. It-tlieta jew erbgħa min-nies bi kienu ħadu Tsiebħ dan it-tagħlim ta' qari Maħti fost il-poplu, tneħħi L Vassalli, l tiegħu għandna t-tra- dhizzjoni tas-Sultan Ċiru (minn Rollinj li ħarġet stampata wara inewtu fl-1831, kienu Dun Aħriġ Camilleri, miż-Żejtun, li kel- lu. skola privata r-raħal, u araraih Francis Vella u sieħbu G. Mon- tebella Pulis. Ta' Francis Vella għandna kemm-il ktieb, fost- hom. Abħecedaiin. Kotħa tal-Qari u Trattàt fuk TOblighi tal bniedem (F. Soavej, barra mhi Grammatika Maltija għall- Ingliżi u Dizzjunarju ċkejken (Malti, Taljan, Ingliż), u ż-xogħ- lijiet tiegħu jinfi: għal żmien ta' madwar 20 sena. Warajh, iżda fi żmien wieħed. u bil-ħsieb l jaqdu Xirko. Ingliża fil-fell- miet. protestantiċi tagħha, insibu li daħlu f'dan il-qasam Dr. f'leardo Naudi u Giuseppe Marin Canolo, Din il-ħeġġa u ħid- ma għat-tagħlim u tivrid tal-qari u kitba Maltija xegħlu u baq- għu jixegħlu minn nofs is-seklu dsatax 'il quddiem, u fost l-esc- lenin ta' dan il-moviment kien hemm nies li kitbu sew proża kemm poeżija. 34 IL-MALTI Falzon u Dwardu Cachia, Wara dawn, u. biċċa minnhom imis- su maż-żminijiet tagħna, kellna oħrajn Ii bil-pinna. għallieta tagħhom. kattru. hekk f'daqqa u b' sħih ix-xogħlijiet letterarji tal-Malti li l-lum, tehodhom għalihom, ipatti għan-nuqqas ta' kitba li kellna mill-bidu ta' l-istudju tal-Malti sal-bidu tal-kitba letterarja Maltija, Dati liem. fost si oħrajn ukoll: Gio-Batt Falzon, A. FL Caruana, Napuljun Tagliaferro, Pawlu Bellanti. Manteel Magri, Salru Frendo do Mannarino, Fonzu Marija Ga- lea, Toninu Muscat Fenech, Killi Ferris, Ġużż Museat Azzo- par, Wistin Levanzin. Dun Aliiġ Vella, Ġanni Vassallo u ri ftit oħra. Dawn iż-żewġ kalegoriji ta' kittieba nibtu, waħda mill-is- kola. l-qadima ta' minn. Żmien is-Sorijiet Medica (1841-1853), żmien Dr. Stefano Zerafa u s-Sorietà Filologiea Maltese (1843) li kellhu l-organu tagħha Il-Malti. 1 li l-ħsieb tagħha kien li tgħallem it-Taljan. b'mezz tal-Malti x għalhekk l-ortografija tagħha kienet iktarx imsejsa fuq l-ortografija Taljana. u l-oħra minn l-iskola l-ġdida (iżda mhur ġd'da sa l-aħħar ħħal dik li nibtet mill-' Għaqda ' tagħna) li tinfirer minn madwar l-1880. wara. hi tieaqqfet. is-Società per la Cnitura della Tingun Maltese. li minmħa Imisslet ir-Xirka Xemin., sistema li għal wi sentejn kienet daħlet fl-iskejjel ur li minnha wara xi snin nibet, għall-ħabta ta' l-1891. Kumitat ta' Kittieba Maltin imqanqal mid-Direttur ta' f'Il-Ħabbar'. is-Sur Tonin Muscat Fenech, bi tiegħu f'din il-ħarġa ġibna daqsreim ta' bijografija. Għalkemm imħabba. i zi, il-ħidma ta' dan il-Kumitat kienet sraqfel u sefgħel fl-aħħarnett. fir-rejn. Dħiedma Monk jiġri f'xi morimenti bħal dawn malli jonqos il-bniedem li kien imexxih, aħna għandna wi ħjiel tal-pjan tas-sistema ta' kitba ta' dan il-Kumitat fil-'Mif- tieħ tal-Kitba Maltija (1901), ta' Ġanni Vassallo li kien wieħed mill-membri tal-Kumitat Ti ħaqa' jaħdem waħdu um jorqom is-sis- tema u ti fuqu l-Għaqda tagħna, b'ri tibdil ta' ittri. ħniet is- sistema tagħha, Mal-tirelid tal-UGħaqda'' tagħna sebħet. epoka oħra ġdida li nistgħu nsejħulħa l-'Epoka tad-Deħeb'' għall-istorja tal-Lette- vatura Maltija. F'din l-epoka l-ktieb tal-Letteratura Maltija mtela b'dawk il-paġni t-meta nqallbu fihom insibu għall-ewwel darba l-isbaħ eżemnii ta' proża u poeżija ki qabel qatt. ma kellna fil-kitba Maltija. Dan kien iż-żmien tal-bidu tas-Seklu Għorrin Dan il-moviment ġdid li qam f'daqqa waħda, bħalma jissir- ma fl-editorjal ta' qabrl, mihel mal-ġurnal 'Il- Habib; li: kien tassew il-ħabib, mhux biss tax-Xirka tal-Ħaddiema fid-Dar ta' UL'Unione Cattoliea', min jehn kien johroġ, iżda wkoll tal- Lsien. Tali l-istess suqaf ta' din id-Dar kennija u mbier- ka sdħolqel Il-Għaqda 7 tagħma u minnha—bil-ħeġġa tas-Sur d spardi, l kien ukoll id-Direttur ta' dak il-ġurnal. 4 li wara saw President tal-Għaqda ' 2 u ta' xi erbgħa minu sħabu. fosthom Napuliun Taghħajerro, Pawlu Bellamti u Ġanni Vassal- b. u. bil-kooperazzjoni letterarja u ospitali tal-Monsinjur Dun Paiet Galea, Direttur ta' l-'Unione Cattolica'' li għadu sal-lirin jilqagħna bil-ħlewwa kollha taht is-saqaf ta' dik id-Dar—ħarġet ilik il-għiba ta' kittieba xjuħ di żgħażagħ li fi żmien ta' ftit snin lil-kitba taghhom kattru u uu l-letteratura. Ninu mindu sebħet din l-epoka, minn mindu twieldet il- jGħaqda ' sal-lim—sebegħau u għoxrin sena ilu u fugħom—il-let- teratuva Maltija kibret bis-sigħat; il-Malti nfeda mill-għajb tal- lsien ta' bla grammatika, ta' bla alfabet u ta' bla valur lettera- rin; daħal fl-iskejjel u. saħansitra fl-Università, daħal fil-Qrati, fl-Anminislrazzjoni Gesernaliva, u l-lum jista jiftaħar, li barra mill-Għaqda: għandu lergħat ta' żrirka oħra, fosthom dik tal- j(ħuqda tal-Mali' ta' l-Unirersità, Il-lum nistgħu bir-raġun kollu ngħidu li f'dak li-sar minn sebgħa u. għoxrin sena l-hawn mill-'Għaqda'' u ħhieb tagħha għall-progress tal-Malti ma sarr fil-mija u ħamsa u għorrin sena ta' qabel meta. għall-etrirel. darħa bdew kl l-kotba tal-qari tal-Malii għat-tagħlim tat-tfal. - a kai imm Koc