IL-ĠETSEMNI Nistħajiluna li qegħdin Ġerusalem u sejrin nagħmlu żjara lil Ġetsemni. No- ħorġu mill-belt minn bieb jismu Bab Sitti Mirjam, li jixbaħ ħafna lil dak il-bieb ta' l-Imdina li jagħti għal gewwa l-foss fejn jilgħabu l-football (u għax tgħidl Bħalu wkoll, fuq ġewwa fih il-kamra ta' l-għassa). Kif noħorġu, fuq il-lemin tagħna naraw xatba u 'i art.mielħa, u wara x-xita ma jinbetx ħaxix bħal ma jinbet fis-sqaqien tar- raba ta' Malta. Nibqgħu sejrin u naq- bdu triq kbira bl-asfalt. Ninżlu magħ- ħa. Fuq ix-xellug naraw wied b'ħafna siġar iħaddru, li hu l-gnien tal-Griegi Ortodossi. Induru mal-lemin, dejjem għan-niżla, u nibqgħu nimxu. Qud- diemna naraw knisja ċkejkna : iil-knis- FAĊĊATA TAL-BAŻILKA TAL-ĠETSEMNI. isfel minnha ħajt tas-sejjieħ għoli, li minn warajh jixref il-bajtar tax-xewk. Max-xellug, ħajt tas-sellieħ ukoll, baxx, u 'l fuq minnu biċċa art xorija. It- triq dejqa, kollha trab u żrar fis-sajf, jew tajn u għadaijar fix-xitwa. Fl-art qatt ma jinbet ħaxix, għax Ġerusalem ja ta' San Stiefnu tal-Griegi. Ma' ġenbha hemm biċċa taraġ maqtugħ fil- blat, li hu fdal tat-taraġ li fi 'żmien Ġesu mill-wied kien jieħu għat-Tempju. Minn dak it-taraġ tala' kemm-il darba Ġest u fuqu wkoll il-Lhud ħaġġru lil San Stiefnu. Quddiemna, ftit fuq il-lemin, naraw knisja, bla kanpnari, is-saqaf tagħha tiiet kollu koppli żgħar; il-faċċata bi żebbuġa mit-tmien żebbuġiet ix-xjuħ tal- Ġnien tal-Ċetsemni. loġoġ u fuq il-loġoġ xbiehat tal- mu- jk. Dik hi l-Bażilka tal-Ġetsemni, li ftit ieħor nidħlu fiha. Nibqgħu. niżlin 'l-isfel mat-triq ta' l-asfalt u naqsmu l-wied. Inħallu t-triq il-kbira u nitilgħu lejn ix-xellug. Qud- diemna naraw ħajt għoli ta' ġnien. Fih bieb żgħir tal-ħadid b'farxa magħ- mula minn ħaġra waħda kbira, donnha xi biċċa blata bla minġura. F'nofs il-farxa hemm minquxin. il-kelmiet: ''Hortus Gethsemani'', u kull naħa tal-kitba ib b'ħamsa, is-salib tat- Terra Santa. Nidħlu ġo dan il-bieb u niġu fuq bankina jew mimxa, kif igħidulha hawnhekk, iċċangata bil-ħaġar. Fuq ix-xellug il-ħajt tad-Dejr u fuq il-lemin ilqugħ tal-ħadid, bħal rixtellu, u minnu 'l ġewwa l-ġnien. Il-ġnien kollu triqat u ħrieġi mħawla bi xtieli tal-ward, ma' dwar is-siġar taż-żebbuġ. Is-siġar, uħud żgħaru torja u oħrajn huma hekk xjuħ li z-zokk tagħhom qisu xi blata sewda li minnu ħerġin, 'l hawn u 'l- hemm rimjiet ġodda, ħodor u żgħar. Minn dawn. is-siġar ix-xjuħ hemm tmienja. Kien hemm disgħa' imma waħda qat- luha l-Griegi biex jinku lir-Rhieb Franġiskani meta l-ħajt tal-Ġetsemni kien għadu baxx. Dawn is-siġar il- ħoxnin aktarx huma dawk infushom li kien hawn fi żmien Ġest, li biex ingħidu hekk, rawh waqt l-agunija tiegħu u semgħu t-tnehid tiegħu waqt li talab biex: jitbiegħed minnu l-kies tal-imràr. Minn hemm nidħlu f'bieb in-naħa tax-xellug u nsibu ruħna ġewwa sagris- tija. Nilwu mal-lemin u ninż'u xi mes tarġiet u niġu ġewwa ;-kn tal- Ġetsemni. Dlam, U a ta' nċens. Il-knisja wieqfa fuq kolonni rqaq, ħamranija. Is-saqaf u l-art miksij bil-mużajk. Mal-ħitan twieqi kbar, 'i f'lok hġieġ fihom alabastru. Fiha tliet artàli: artal kbir fin-nofs u artal żgħir kull naħa tiegħu, lixx, għamla ta' mejda, Ix-xbiehat ta' fuq. l-artali, tal-mużaik ukoll. Quddiem l-artal tan- nofs hemm presbiterju, imdawwar bil- balavostri. F'nofsu hemm blata ċatta imdawwra b'kuruna tax-xewk magħ- mula mill-ħadid u bil-ħamiem tal-fidda fuqha. Fuq dik il-blata, qagħad wiċċu fl-art, fl-aħħar lejla ta' ħajtu, Ġesu. Il-Bażilka tal-Ċetsemni minn ġewwa. Fix-xellug jidhru t-twieqi tal-alabastru u fin-nofs il-lqugħ ta' quddiem l-artal. dawl ta' fuq il-kolonni dieħel mill-bieb il- kbir tal-Bażilka, Noqgħodu għar-rkubtejna, inħarsu lejn dik il-blata għażiża, Nistħajlu li naraw lil Ġesti għar-rkubtejh b'wiċċu ma' l-art, jokrob u jitniehed, bħal. ma jagħmlu n-nies ta' l-artijiet Xerqija, meta ikunu maħkuma minn' xi niket kbir. Nistħajlu li nisimgħuh igħid u jtenni: ''Abbal Abbal Biegħed minni din is-siegħal Imma m'hux kif irrid jien ikun. Id-Din Nisrani, minnu n-nifsu jġib miegħu hena kiebi miksi bin-niket. U ma nafx fejn jinħass aktar tqil minn ġewwa. din il-knisja, siekta u dielma, tal-Ġetsemni. Id-dlam maqtugħ kemm- kemm mid-dawl ħieżen ta' bozoz żgħar, ħomor minn lewn id-demm. ta' barra jidħol għajiien u rieżen mill- alabastru tat-twieqi, isfar u vjola. Ħemda. li tagħfas il-qalb, anqas ħoss ta' dubbiena ma tisma' żżanżan. Kollox jixħetlek fuqek seher li trid tagħmel saħtek biex tneħħih. Ġesu, dik il-leila qal lill-Appostli hawnhekk :'Oqgħodu hawn, u ishru ftit miegħil- U donnu li dak il-kliem tal-Mulej għadu hawn, imwaħħal fl-arja ta' din il-knisja, u jħossu f'demmu kull min jidħol hemm. Il-Bażilka tal-Ċetsem- ni minn ġewwa. Jidhru t-tliet artali u fuqhom ix-xbiehat tal-mużajk. Quddiem l-artal tan-nofs tidher il-Blata tal-Ago- nija mdawra bix-xewk tal-ħadid. Fil-ġnub jid- hru ż-żewġ ħamimiet tal- fidda u fin-nofs il-kalċi U fl-aħħar noħorġu minn hemm fix- xemx ta' barra, Imma ndumu ħafna nħarsu lura, għax dik il-karba: ''Oq- għodu hawn, ishru ftit miegħil'' ddum tidwi f'widnejna għal ħafna żmien. DUWA TAL-FELLAĦIN Kif tneħħi l-uġiegħ taż-żaqq Meta żaqqek tibda' tuġgħek (daqqiet rasek ukoll) ħtija ta l-irjieħ li jkollok fl-imsaren, biex tneħħihom agħmel hekk: imla' nois żinġia bl-ilma kiesaħ, ixħet miegħu qabda żgħira melħ u ftit ħall. nadifa sa ma jdub għal kollox il-melħ u mbagħad aħsel żaqqek bih. Ħawwdu tajjeb b'biċċa għuda Jekk ma jgħaddilekx wara xi siegħa, erġa' agħmel hekk xorta waħda. Jekk ikunu rjieħ, ma' darbtejn jew tlieta għandhom jgħaddulek bla nuqqas,