ġestefu ġ Diċomu Irkejjen storiċi PIŻZJEEN silta it-tempju ta' Erkole f'Malta atul il-medda tas- M snin fil-gżejjer Maltin kien ġew diversi qawwiet minn madwar: il-Mediterran. Barra minhekk kien hemm poteri bħall-Ingilterra, li għalkemm ma kinux mill- istess Baħar Mediterran, xorta waħda kellhom l- interess f'dawn l-inħawi. Prattikament kull wie- ħed minn dawn il-qawwiet ħalla xi fdalijiet warajh. Iċ-ċippus Kull Malti suppost jaf li fil-gżejjer Maltin kienu nstabu biċċtejn monu- menti li saru ferm impor- tanti minħabba. l-istess kitba li nsibu fuqhom. Dawn huma magħrufa bl- isem ta' 'ċippi' u l-iskriz- zjoni li hemm fuqhom tgħidilna ħafna affarijiet u dettalji interessanti. Ejjew nippruvaw naraw dawn iż- żewġ monumenti, mill- qrib. L-ewwelnett nistaqsu xi mistoqsijiet. Fejn instabu u meta/ Sas-snin sittin ta' dan is-seklu kulħadd kien jgħid li dawn iż-żewġ fdalijiet tat-tempju antik, kien dedikat lill-alla Erkole. Dan id-dettal kien jingħad minħabba li sa madwar tletin sena ilu t-tradizzjoni kienet tgħidilna li t-tempju kien jinstab f'dawn l- inħawi, u barra minhekk l- iskrizzjoni fuq dawn il-fda- lijiet kienet issemmi t-tem- pju ta' Erkole. Minħabba li mill-iskavi li saru fil-post magħruf bħa- la Tas-Silġ, f'Marsaxlokk, kienu nstabu diversi biċċiet tal-fuħħar li kienu jsemmu l-ismijiet ta' allat nisa, allura t-teorija li kien hemm qabel, li hawnhekk kien jinstab it-tempju ta' Erkole, kellha taqa'. Il-mis- toqsija l-oħra għalhekk tkun — fejn instabu2 Iżda minflok ma nitkel- Imu, għalissa fejn instabu, naħseb li jkun tajjeb jekk nagħtu ftit informazzjoni dwar l-istess ċippi. Dawn għandhom bażi kwadra, fuq l-istess bażi hemm imbagħad skrizzjoni. Din hi ferm importanti min- ħabba l-fatt li hi miktuba bl-alfabet feniċju, u mba- għad hemm ukoll traduz- zjoni bil-Grieg. Iż-żewġ monumenti għandhom l-istess skriz- zjoni. Fuq din l-istess bażi hemm imbagħad. bħal kolonna, li m'hix taqdi l- funzjoni ta' kolonna kif nifhmuha aħna. Fil-parti ta' isfel hi aktar wiesgħa minn fuq. Barra minhekk id-dawra tal-parti ta' isfel hi mżejna b'weraq skolpit fuqha. Dan il-weraq hu maħsub li qed juri l-ħaxixa ħannewija, li bl-Ingliż hi magħurfa bħala acanthus. Minħabba li dan il-mo- nument jinsab imkisser, hemm min jaħseb li setgħet kienet tagħmel parti minn xi kolonna. Iżda jidher li aktar tagħmel sens li hawnhekk għandna kandelabra, fejn il-parti ta' fuq kellha bħal platt fejn jinħaraq l-inċens, bħala offerta lil alla Erkole. Fuq kollox, il-fdalijiet ta' dawn il-kandelabri jindikaw żgur li fil-gżejjer Maltin kien hawn tempju dedikat lil dan l-alla. La semmejna l-bażi ta' dawn il-fdalijiet, tajjeb li nkomplu nitkellmu dwar- hom minħabba l-fatt li din għandha ċertu importanza wkoll. L-iskrizzjoni tgħid hekk: Lil Melqart sidna, sid il- belt ta' Tiru, Għamel din il-wegħda Abdasar ma' ħuh Aserkemor Jisma' kliemhom u jberikhom. Rigward is-sena meta nstabu hemm min jgħid li fis-sena 1694, fi żmien il- Kavallieri ta' San Ġwann. Iżda reċentement, hemm min jaħseb li jista' jkun li l- ewwel darba li ssemmew il-kandelabri kien fis-sena 1732. Għalkemm m'hux daqs- hekk faċli li wieħed jasal għal xi konklużjoni eżatta dwar is-sena tas-sejba tagħhom, hu fatt li mad- war is-sena 1780, il-Gran Mastru de Rohan kien irre- gala wieħed minn dawn il- kandelabri lir-Re ta' Franza, Wiġi XVI. Fil-fatt dan illum jinsab fil-kollez- zjoni nazzjonali Franċiża li hemm fil-Louvre. It-tempju ta' Erkole La tkellimna fuq il-kan- delabri u semmejna li għandhom dedikazzjoni miktuba lil alla Erkole, allura wieħed jifhem li se nkunu nafu wkoll fejn jin- sab dan it-tempju. Iżda sa llum għadna ma nistgħux nikkonfermaw eżattament fejn kien jinstab dan it- tempju. Il-preżenza tiegħu hi magħrufa minn din l- iskrizzjoni, apparti l-fatt li kien issemma mill-ġeogra- fu Ptolomew. Dan kiteb estensivament dwar il-ġeografija tal-Me- diterran. Fil-kitba tiegħu hu irrefera għal Malta, u kien hemmhekk li hu tana l-informazzjoni dwar. il- bliet u t-tempji li kien hawn fit-tieni seklu wara Kristu. Barra minhekk jagħti indikazzjonijiet fejn kien jinstab it-tempju ta' Erkole. Iżda minn tiftix li sar, jindika li l-qagħda li offra Ptolomew. kienet twassal x'imkien fil-baħar bejn Malta u Filfla. Biss, diversi kittieba antiki Maltin, kienu jem- mnu li fejn illum insibu l- Forti Sant'Anġlu, kien hemm fl-antik it-tempju ta' l-alla Juno. Naturalment dan kollu kien waqa' hekk kif fis-snin sittin, il-grupp ta' arkeologi Taljani kienu bdew iħaffru fl-inħawi tas- Silġ u kkonfermaw li t- tempju lil din l-alla mara kien fil-verità jinsab hemmhekk. Għalhekk malajr inbidlet id-dedikaz- zjoni u spiċċa t-twemmin li f'dawn l-inħawi kien hawn it-tempju ta' Erkole. Iżda hemm raġuni għala t-tem- pju dedikat lil Erkole għandu jkun imfittex fl- inħawi tal-Port il-Kbir2 Skond l-aħħar studju, dan m'għandux. ikun. Hemm diversi indikaz- zjonijiet li jgħidulna li m'hux tassew li fil-post fejn illum hemm il-Forti Sant'Anġlu u l-Birgu kien hemm xi bini klassiku. Barra minhekk hemm min jaħseb ukoll li l-fdalijiet ta' Il-Forti: Sant'Anġlu: fejn jingħad li jista' jkun hemm. it-tempju -ta' Erkole. (Ritratt ta' Malta this Month) bini antik, li hu maħsub li jmur lura għal żmien il- Feniċi, u li nsibu fiż-Żur- rieq, jista' jkun li huma l- fdalijiet tat-tempju ta' Er- kole. Oħrajn, li għamlu studju fuq il-koordinamen- ti li kiteb Ptolomew, jaħ- 'sbu li t-tempju ta' Erkole kien f'dawn l-inħawi. Minn dan kollu għalhekk naslu għall-konklużjoni kemmxejn xotta. Meta wieħed isemmi l-kande- labri, jew iċ-ċippus li nstabu tnejn minnhom hawn Malta, ma nistgħux nitkellmu dwar post par- tikulari fejn dawn setgħu nstabu. Dan minħabba l-fatt li l- fdalijiet tat-tempju ta' Erkole għadhom mma nstabux. Għalhekk għad- na ma nistgħux nitkellmu dwar fejn kien jinstab it- tempju ta' Erkole fi żmien il-perijodu klassiku.