(Din is-sena, 1970, jaħbat id-Dsa- tax-il Ċentinarju tal-Waqgħa ta' Ġe- ruslem u t-Tmiem tas-Saltna tal-Lhud ta' l-ART IMQADDSA. Għalhekk jaqbel li nfakkru din il-ġrajja ħemmi- ja b'din il-kitba, għad li qasira, me- ħuda mill-ktieb imsemmi ĦRIEB IL- LHUD miktub minn wieħed Lhudi jismu Ġużeppi Flavju, li kellu hu n- nifsu sehem kbir f'dik il-gwerra.) Kulħadd jaf, mill-kbar saż-żgħar, kemm kellhom jinħaqru l-Lhud minn dak in-nhar li ġiegħlu lil Pon- zju Pilatu jsallab lil Ġesu, sal-lum. Jidher ċar li Alla sama' u laqa' dik il-għajta kiefra tagħhom lill-Hakem Ruman, meta hu ried jeħilsu għax sabu bla ħtija. u beża' jsallabhul- hom. Qalulu għalanija meta rawh beżgħan: ''Tibżax, intl Il-ħtija ta' demmu taqa' fuqna u fuq ulied- nal'' U hekk sarl L-ewwel daqqa sħiħa li tahom Ala kienet erbgħin sena wara l-ġraj. ja, jiġifieri teen sebgħin, fid-9 ta' Awissu, meta s-suldati ta' Titu, bin Vespasjanu, waqqgħulhom is-swar u ħarqulhom it-Tempju, u għamlu ħerba mill-Belt il-Kbira tagħhom, ĠERUSALEM. Minn dak iż-żmien 'il hawn, kull fejn imorru jieħdu s- saħta magħhom; u la jiswielhom il- għerf, u la jiswewlhom il-flus, Ara kif fi żmienna wkoll, x'biża' hawn li ssir ħerba mid-dinja kollha, u qerda min-nies li fiha, jekk jaqbdu gwerra r-Russja u l-Amerika, ħtija tagħhom l Il-ġrajja ta' kif saret il-Gwerra tar-Rumani mal-Lhud, bil-ħruq tat- Tempju u l-ħerba ta' Ġerusalem, min kien għaqli biżżejjed u rafa' l-kotba ta' dan il-qari, isibha fil- ħarġiet ta' April - Ġunju, faċċata 36, u ta' Lulju -— Settembru, faċċata 67, tas-sena 1957, miktuba mill-Pro. fessur Mons, Pietru Pawl Savdon, B.Lit. Hawnhekk, mela, sa nġibu, maq- lub bil-Malti, fil-qosor, dak li ħalla miktub Ġużeppi Flavju (1) fuq din il-ġrajja tal-biża'; naqbdu minn fejn ħalla l-Professur Savdon, wara :- waqgħa ta' Ġerusalem. Dak iż-żmien, wara li miet il-Ġe- neral Luċilju Battus, laħaq Proku. ratur tal-Lhudija warajh Flavju Sil-. va, u meta ra li l-pajjiż kollu kien imrażżan f'dik il-gwerra, u l-fortizzi kollha meħuda, minn barra fortiz- za waħda msemmija MASADA (għax iż-żewġ fortizzi l-oħra, il-Herodium u l-Machaerus kien ħadhom qabel miet Luċilju), ġabar flimkien is-sul- (1) Ġużeppi Flavju kien Lhudi tal- Palest: na, u twieled f'Ġerusalem fis- sena 87 jew 88 wara Kristu. Kien im- nissel minn nies għonja u ta' skola kbira u L hu ħareġ bħalhom. Fil-bidu tal-gwerra hud mar-Rumani kien ġeneral tal- lilin u lir-Rumani ħabbathom m'hux ftit u għamlilhom ħsarat kbar. Imma wara, billi meta ġie taħt idejhom ħal- lewh ħaj u żegħlu bih, qaleb magħhom. Ma' tul il-ġlied kollu baqa' mar-Rumani u xogħlu kien li jħajjar -nies ta' paj- jiżu li ma jibqgħux jiġġieldu. Wara li ntemm il-ġlied ma' Ruma u hemm kiteb kemm il-ktieb, fosthom ktieb imsemmi: VFuq il-Gwerra Lhudija'. Dawn il-kotba kitibhom bil-lingwa tal-Palestina u mbagħad qalbuhomlu bil-Grieg. Kull ma kiteb fuq il-Gwerra tal-Lhud qisu kollu rah b'għajnejh, u jidher minn kliemu li jekk ma kienx fl-assedju ta' Mnsada. ċeri li żarha u tkellem mal-ġ al Flavju Silva, li rebaħha, u ma awġ nisa li baqgħu ħajjin u raw il-bidu tal- qtil. Miet f'Ruma qrib is-sena 100 W.K. dati kollha Rumani li kienu mxerr- din u ġieb għadd kbir ta' lsiera Lhud għax-xogħol, u ħadhom biex jaqbduha. Masada kienet fortizza bil-bini ġewwa fiha, qisha belt żgħi. ra, fuq għolja. Kienu jgħammru fiha 960 (disa' mija u sittin) ruħ, irġiel, nisa u tfal, li r-rajjes tagħ- han kien raġel jismu Eli-Għażar, Lin il-fortizza għall-ewwel kienet f'idejn ir-Rumani, imma fil-bidu tal-gwerra kienu ħatfuha l-Lhud, wara li ħabtu għal ftit suldati li kie. nu għassa fiha, u qatluhom b'taq- riqa. Fis-sena 66 għaddiet minn idejn ir-rajjes tax-xewwiexa, imsem. mi Ġuda l-Galili (2), li kien maqtul mill-egħdewwa tiegħu, Lhud bħalu, u ħadha Eli-Għażar, rajjes is-Sikki- nin ($) li kienu jgħidulhom hekk għax kien ikollhom sikkina, jew aħ- jar, xifa misnuna, moħbija fi ħżien- hom, taħt il-ħwejjeġ, u jinfdu biha lil min jobgħoduh, ukoll ġo nofs in- nies, għal għarrieda, u ħadd ma jin. tebaħ min qatlu, Is-Sikkinin kell- hom ukoll ġewwa din il-fortizza lin- nisa tagħhom u lil uliedhom, li kie- nu ħaduhom hemm biex ibegħdu- hom u jħarsuhom mill-gwerra. Ġie mela l-ġeneral Flavju Silva u mexxa t-tajfa tas-suldati Rumani għal Masada biex jitqabad ma' Eli- Għażar u s-Sikkinin li kellu miegħu magħluqa f'dik il-belt żgħira. L-ew- wel ma għamel dan il-ġeneral, qas- sam. lis-suldati r.ad-dawra kollha tal-fortizza u għalaqha b'ħajt (il- ġebel u t-trab biex jinbena dan il- ħajt kienu jġorruh l-ilsiera Lhud li nqabdu mill-gwerra) biex ebda ħadd min-nies ta' ġewwa ma kien jista' jaħrab bla ma jinqabad mis-suldati li kienu qrib dak il-ħajt, jagħmlu l-għassa. Ukoll waqqaf it-tinda tie- għu fil-maqgħad li kien għażel, fil- ġenb, li minnu l-blata għolja li fuq- ha kienet mibnija l-fortizza kienet l-eqreb għall-iġbla ta' madwarha. Dik in-naħa kienet ħaġa tqila 'i jinġieb l-ikel u l-meħtieġ għas-sul- dati, għax din il-fortizza kienet fix- xori, u bgħida wisq mill-ibliet im- għammra, L-ilma wkoll kellu jin- ġieb mill-bgħid, għax ma kien hemm ebda għajn ta' l-ilma fil-qrib, dik in-naħa. Dan ukoll kien jinġarr mill-ilsiera Lhud li nqabdu fil-gwer- ra, Għlhekk meta Flavju Silva hej- ja kollox u amar għal kulħadd dak li għandu jagħmel, ħaseb biex jib- da t-taqbida, Imma mill-ewwel kien jidher li biex dik il-fortizza tittie- ħed kienu jinħtieġu żmien twil u taħbit kbir, għax kienet qawwija wisq, kif sa nfissru fuq fuq hawn taħt. Il-blata jew għolja li fuqha kie. net mibnija din il-fortizza kienet kbira ġmielha, u kienet għolja wisq (f), u l-ġnub tagħha kollha tal- blat, u weqfin, bħal irdum, li u 'a nies anqas bhejjem ma kienu jis- tgħu jitilgħu magħhom, It-tlugħ (2) Dan Ġuda l-Galili jissemma wkoll fl-Atti tal-Appostli kap. (83) Ix-xafra li kien ikollhom dawn in-nies, bil-Grieg kienu jgħidulha xifos (bil-Malti xifa), u bil-Latin siea, sħal hekk lil dawk in-nies kienu laqqmuhom siearii. Hawn għal ħeffa semmejniehom Sikkinin, minn sikkina, (4) It-tul tal-wetgħa ta' fuq din il- għolja hu ta' 600 (sitt mitt) me'ru un l-wisa' tagħha minn 130 (mija u tletin) sa 240 (mitejn u erbgħin) metru. Il- għoli tagħha ftit iżjed jew ftit anqas minn 520 (ħames mija u għoxrin metru) Il-metru fih tul ta' qrib jarda u erba' pulzieri. Dawn il-qisien meħuda m'il- kitba tal-Patri Injazju Mancini O F.M. li dehret fil-Qari ''La Terra. Santa', ħarġa ta' Marzu 1959. Dan il-Patri żar Masada dik is-sena u darha u kiteb fuqha. tagħha kien b'tiġrib kbir, minn żewġ trejqiet weqfin u ħżiena bosta, trejqa fuq kull naħa, fejn il-blat kien l-anqas għoli, naħa li tħares lejn il-Baħar il-Mejjet, jiġifieri lejn ix-Xerq, minn fejn titla' x-xemx, u l-oħra n-naħa tal-Għarb, minn fejn ix-xemx tinżel; din ta' l-aħħar kie- net l-aħjar trejqa. Il-mogħdija l- oħra, daqs kemm kienet imgħawġa u dejqa, kienu jgħidulha s-'Serp', għax min igħaddi minnha kien ikol- lu wisq drabi jerġa' lura, billi jil- taqa' ma' liwjiet, daqqa qosra u daqqa twal, u b'taħbit kbir biex timxi 'l quddiem, għax drabi trid tmidd din is-sieq, u drabi trid tmidd is-sieq l-oħra; u jekk sieqek tiżloq u taqa' minn hemm fuq għal ġew- wa l-ħondog ta' taħt, il-mewt hemm għalik, għax il-ħondoq egħmiq wisq, u l-ħitan tal-blat wieqaf; hekk Ji saħansitra jekk tħares 'l isfel jaq- tagħlek qalbek u jimlik bil-biża' ($). Wara li ddum tiela qatigħ, fl-aħ- ħar tilħaq il-quċċata. Hemm fuq tinsab witgħa kbira li fuqha Jonata l-Qassis kien bena l-fortizza u sem- mieha Masada, għax qabel dik il- għolqa kien jisimha Ġebel Sebbeħ. Wara żmien, meta laħaq sultan Ero- di, lil din il-witgħa dawwarha b'sur tal-ġebel abjad ($), u matul dan is- sur bena 38 (tmienja u tletin) borġ. In-naħa ta' ġewwa, mas-sur, bena għadd ta' djar żgħar u n-nofs tal- wetgħa ħallih battal, billi kien mik. si b'ħamrija ħamra u tajba wisq għaż-żriegħ, hekk li n-nies li kienu jgħixu hemm ġewwa, kien jista' jkollhom il-ħaxix fix-xitwa u l-frott fis-sajf, x'jieklu s-sena kollha, min- għajr ma jinżlu minn hemm, Barra mid-djar, Erodi kien bena wkoll Dejr, bħal palazz, mis-sur 'il ġew- wa, li għammru b'kull ma kien me- ħtieġ u żejnu bi ġmiel kbir, Hemm fuq ukoll ħaffer għadd ta' bjar fil- blat (7) biex jimtlew bl-ilma fix-xit- wa u n-nies ta' hemm fuq ikollhom x'jixorbu u biex jinħaslu s-sena kollha. Għamel ukoll imħażen kbar għall- ikel, fejn jinżamm il-qamħ biex jagħmlu l-ħobż, u ż-żrieragħ l-oħ- ra, bħal ful u piżelli u fażola u għats, Għamel ukoll imħażen fejn jista' jinħażen il-frott imqadded, bħal tin, tamar u żbib; u ħofor fil- blat qawwi, bħal bjar żgħar, fejn jintrafa' ż-żejt u l-inbid. Hekk ii meta Eli-Għasàr ħa taħt idejh din il-blejta, sabha mgħammra b'kull xorta ta' ġid, U billi hemm fuq l arja bierda u safja, għax dik il- blata għolja u qiegħda f'naħa x0- rija, l-ikel iżomm tajjeb għal snin kbar, għax ma jmiss miegħu ebda xorta ta' tinġis. Barra minn dan kien hemm ukoll kotra kbira ta' ar- mi tal-gwerra, li Erodi kien refa' hemm fuq' għalli jista' jinqala' jekk qatt xi. darba jinħtieġhom hu. Wara li l-ġeneral Silva hejja kol- lox biex ħadd min-nies ta' ġewwa l-fortizza ma jkun jista' jaħrab, be- qegħdin jagħmlu xi taħfir f'Masada żagħżugħ Lhudi fettillu jitla' fuq din il- għolja minn naħa oħra. Żelaq u waqa' ġewwa l-ħondoq u ħadd ma sata' jinżel għalih. Kellhom iġibu helikopter li tellgħu minn hemm mejjet u mfarrak daqs kemm ħabat ma' xfura ta' blat hu u jitgerbeb. (6) Dan is-sur għad baqa' weqfin xi biċċiet minnu. Kien għoli 6 metri u wiesa' 4. Qiesu, meta żar Masada, Patri Mancini. (7) Fit-wetgħa ta' fuq il-għolja għad- hom jidhru 12-il bir, kull bir jasa' minn 2544 (elfejn, ħames mija u erbgħa u erbgħin) sa 4220 (erbat elef mitejn u għoxrin) metru kubu ta' ilma. da jaħseb biex jaħbat għall-fortizza nfisha. L-ewwelnett ried jimla' se- hem mill-ħondog li kien hemm bejn il-fortizza u l-iġbla jew għoljiet ta' madwarha, biex fuq dak il-mili jtal- la' l-makni għall-ħbit, bħal dawk li kellu Titu meta ħabat u rebaħ lil Ġerusalem, Imma ma sabx ħlief na- ha waħda fejn sata' jtalla' s-sies; kienet blata wiesa, u għolja wkoll, in-naħa tal-Għarb, imma xi tletin minkeb ($) aktar baxxa mill-bqija. Għalhekk qabbad lis-suldati jġiegħ- lu lill-ilsiera jġorru t-trab u l-ħaġar biex jimtela' dak il-ħondoq. Hekk għamlu: l-ilsiera jġibu t-trab u l- ħaġar u s-suldati jixħtu fil-ħondoq, sa ma l-ħondoq imtela' u tala' s- sies, Fuq dan is-sies is-suldati tell- għu torri, li kien tal-egħwied minn ġewwa u miksi bil-ħadid minn bar- ra, u msaħħaħ bil-ħadid minn ġew- wa wkoll, u minn fuqu bdew iwad- dbu l-vleġeġ u l-ġebel, hekk li ġiegħ- lu lin-nies ta' ġewwa l-fortizza jer- ġgħu lura, Meta ra dan, il-ġeneral amar ukoll li jinġieb il-kibx tal-bronz (f) u jib- dew jagħtu bih fuq is-sur biex iġarr- fu l-ġebel u jiftħu fetħa fih u jid- lu ġewwa. Il-ħsieb tar-Rumani seħħ, għax il-biċċa tas-sur ġarrfuha, imma l-Lhud ta' ġewwa malajr ħas- bu x'kellhom jagħmlu, u bnew sur ieħor quddiem dik il-fetħa; mhux sur tal-ħaġar, imma taz-zkuk u l- egħwied imsallba, mirdum min-na- ħa ta' barra biż-żrar u l-ħamrija, biex meta r-Rumani jħabbtu fuqu b'ras il-kibx, ir-ras tidħol fil-ħam- rija u s-sur ma jaqax. Imma l-ġe- neral Ruman ħaseb għal dan ukoll, u qabbad lis-suldati jixħtu fuq dak is-sur għadd ta' torċi mixgħula, li laħqu l-egħwied u s-sur ħa n-nar u saret ħuġġieġa kbira. Ir-riħ għall- ewwel kien għal wiċċ ir-Rumani u beda jwaddab id-dħaħen u n-nar għal fuqhom, u bdew jibżgħu li t- torri tal-egħwied li kellhom, għal- kemm miksi bil-ħadid, fl-aħħar jie- ħu n-nar, Imma f'daqqa waħda r- riħ dar għan-naħa tal-Lhud u s-sur tagħhom billi kien tal-egħwied qa- bad ħuġġieġa waħda, minn tarf sa tarf, Meta raw dan ir-Rumani, fer- hanin, marru jistrieħu u ħallew il- bqija tat-taqbida għall-għada, u bil- li kien filgħaxija u beda jidlam, żie. du l-għases mad-dawra tal-għolja, biex matul il-lejl, ebda Lhudi minn ta' ġewwa l-fortizza ma jkun jista' jaħrab għal barra, fid-dlam, Iżda lil Eli-Għażar, rajjes is-Sik- kinin, ebda ħjiel ma għaddielu minn moħħu li jaħrab, u anqas (il ebda wieħed minn dawk li kienu magħluqin ġewwa miegħu ma kien iħallih jaħrab, kieku ried Imma meta Eli-Għażar ra s-sur tal-egħwied tiegħu maħruq, u fe- hem li ma seta' jagħmel ebda ħaġa oħra biex jeħles mir-Rumani, beda jġib quddiem għajnejh x'kienu sa jagħmlu, lilu u lir-rġiel li kellu mie. għu, u lin-nisa tagħhom u lil ulied- hom, jekk jaqgħu taħt idejhom ħaj- jin. Għalhekk ħaseb li kien ikun wisq aħjar li kieku qabel ma jilħqu jidħlu r-Rumani, jinqatlu huma b'idejhom, kollha l (jissokta) (8) Il-minkeb Lhudi kien ikun twil pied u disa' pulzieri (1 foot 9 inches). (9) Il-kibx (li bil-Malti ħażin ta' daż- żmien igħidulu muntun) tal-gwerra kien ikun zokk ta' siġra, twil u oħxon u tqil, li f'tarf minn trufu jkollu mwaħħla ras ta' kibx tal-bronż. Kien ikun imdendel bħal bandla, u s-suldati jxejjruh għal darba tnejn tlieta biex jieħu t-tul, u mbagħad iħabbtu dik ir-ras tal-kibx mas-sur b'saħħa kbira. Fejn tolqot, il- ġebel jitkisser, u wara ftit il-biċċa l-maħbuta taqa' u s-sur jinfetaħ. Minn dik il-fetħa jaqbżu għal ġewwa l-belt is- suldati bis-sjuf f'idejhom, u joqtlu lil kull min isibu quddiemhom, ikun min Nixtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jixtiquna niftakru jihom fit-talb tagħna. VALLETTA (Ġiżwiti) — Maria Vella, Ġużeppi, Annunzjata, Mi- kiel u Suor Stella Muscat, Rikardu, Pawlu u Marv Triganza; Evaristu, Adelgisa, Titu, Jolanda u lomene Castaldi Fenech, VALLETTA (Erwieħ) — Ġużep- pi u Ġulju Borg; Luigi Scicluna; Pawla Attard; Familja Attard; Fa- milja Scicluna; Ġovanni Farrugia; Tereża u Salvatore Muscat; Kateri- na u Victor Berello, FURJANA — Glorjosa Mifsud; Franġisku u Katerina Adami; Filo- mena u Ġużeppi Floriani; Amabile u Salvatore Agius; Irene, Alice u Ġużeppina Azzopardi; Alice, Nellv u Fredu Aquilina; Publiju u Gejta- nu Salomone. MSIDA — Annunzjata, Ġużeppi- na u Salvatore Cachia; Alessju u Alfredu Mifsud; Remiġju u Ġudit- ta Buhagiar; M' Anna, Alba Marija Gosdinat Ġonidita u Emmanuela Sammut. ĦAMRUN (San Franġisk) — Cet. tina, Emmanuela u l-familja Schem- bri; Antonio u Ġużeppina Bartoli; Karmela Vassallo; Nerina Mercie- ca; Carmelo Ciscaldi; M'Anna u Ġużeppi Grima. : Vincenzo Cilia; Ġużeppi u Dolores Dimech; Familja Buhagiar. u Ġużeppi Zammit; Virginia, Du- minku u Toni Borg. SLIEMA — Aifred Farrugia, Ġu- ża Sultana; Mikiel u Giovanna Mi- callef; Giovanna Attard; Stella Bur- Iċ; Veronica Buhagiar; Ester De- manuele; Filomena Bennetti; Sera- fina Degiorgio; Angiolina DiStefa- no: Croċefissa DeCarlo; Cherubina Stellini, ĦAL GĦARGĦUR — Salvatore Camilleri; Bertu u Marija Tonna; Carmelo u John Cuschieri; Pietro, Doris, Grazia, Katerina u M'Anna Sant Micallef; Gejtana Damato; Ġu- żeppi. BORMLA — Emmanuela, Con- cetta, Felicia, Gużeppi, Tomasu u Carmela Pullicino; Salvatore, Con- cetta Mercieca; Carmen u Leli Bal- zan; Ġużeppi Tonna; Giorgina Borg; Willv, Rosaria u Ġużeppi Gulia; Adeodata Schembri; Carme- la Dimitri: Lorenzo Camilleri; Samwel Delceppo; Familja Xuereb. BIRGU — Giovanni, Marija, Ġu- żeppi, Norenzo, Nina u Samuel Ca- chia; Alfred, Henrv, Ronald Lonz- hurst; Ġużeppi Cmilleri L-ISLA (San Filippu) — M'An- na, Emmanuela, Concetta, Marv u Alipio Cordina; Pollv, Rita, Doris u Ġużeppina Frendo; Katerina, Leonarda, Alice u Nellv Buhagiar; Salvu Buttigieg ma: Eleonora, Ester u Gejtanu Az- zopardi; Lourdes, Katerina u Ġu- żeppi Buttigieg; Assuero u Luigi Buhagiar, ZEJTUN — Stella Camilleri; Dun Fat, Camilleri; M'Angela Camille- ri; Ġuża Sinagra; Katerina Saliba; Grazja Vella; Vincenzo u Fidele Tabone; Ġużeppina Ciancio; Filo- mena Buhagiar; Agostina Micallef; Ester Saliba; Guditta Beleli; Assun- ta Cuschieri; Katerina Demanuele; Concetta Saliba; Giovanna Micallef, SIĠĠIEWI — Ġużeppi Cachia, Maria Spiteri; Giovanni, Salvatore u Baskal Spiteri; Katerina Dema- nuele; Giovanna, Giuditta, Filome- na u Salvina DiStefano: Ġużeppa, Emmamuela u Annunzjata Ciarlà; Nicolinha, Sebastiana u Ġorġ De- Giovanni; Valentina, Salvatore u Gejtanu Benedetti; Mansueto, To- maro u Remigio Galea. NAXXAR — Michelina, Salvato- re u Ġużeppi Ellul; Baldassare Vin- ċenti, Ġużeppina Sciberras; Angio- lina Ciancio; Katerina Binetti; Sal- vatore Cordina. ĦAŻ-ŻEBBUĠ — Carmela u Fi- lippo Vella; Salvina, Giovanna u RABAT (Ta' Ġieżu) — Ġużi, Ro- sina, Ġużeppa, Alessandro, Marija, Carmela u Giovanna Gauci; Pawlu u Mikiel Galea; Carmela u Ġużep- pi Tanti; Ġanni, M'Anna, Ġuża u Pawla Said; Anthonv Ellul; Grazia Tanti; Ġuża, Katerina u Ġanna Az- zopardi; Ġużeppa, Carmelo, Anto- nia, Vincenzo, Lieni, Salvatore, Ġu. ża u Rev, Carmelo Busuttil; Famil- ja Muscat u Micallef, KERCEM — GĦAWDEX — Vit- toria DeBrincat; Regina Grech; Ġu. żeppi, Salvatore u Mikele Catania; Elena, Alfonsa, Margerita u Ġużep- pina Brincat; Samuel, Alessio, Ġor. ġa u Pasqualina Camilleri; Anto- nia, Rita, Concettina u Ġużeppi Magro; Annunzjata, Ġużeppina, Margerita. Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.