ĠUŻE DIACONO BĦALA DRAMMATURGU F'TERWIEĦ MARBUTA' Ta' PAUL P. SULTANA KULL dramm li jinħadem fuq il-palk jiddipendi ħafna għall-fama tiegħu minn atturi li jinterpretaw l-idejat tad-drammaturgu. 'ERWIEH MARBUTA' ċertament iħalli wisq impressjoni aħjar jekk wieħed jarah maħdum ġo tejatru milli jekk wieħed jaqrah, Jekk Semjon Kolos ikun attur tajjeb, 'Erwieħ Marbuta' jirnexxi, jekk il-parti ta' Semjon tinħadem ħażin, dan id-dramm jingħaqad ma' drammi oħra Maltin li intesew minħabba l-faqar tagħhom, Il-karattri prinċipali huma Semjon Kolos, Anja, Mueller, Webbel, Von Seiler u Paċenka, Katerina u Daxa li jirrapreżentaw il-poplu Russu maħ- kum mill-Ġermaniżi għandhom parti qasira lejn it-tmiem id-dramm. Dawn il-karattri nistgħu nsejħulhom realistiċi għaliex bħalhom insibu fil-ħajja ta' kuljum. Naħseb li intom jiġrilkom bħali u tgħidu waqt li tkunu taqraw 'Erwieħ Matbuta' 'Ara Semjon jixbaħ lil dak il-bniedem jew lil dak l-ar- tist .;., Ara Anja tixbaħ lil dik ix-xebba, li m'hix xebba iżda debba…' Minn dawn il-karattri kollha jien inħossni ċert li Ġuże Diacono ikkon- ċentra l-forzi drammatiċi tiegħu fuq Semjon Kolos, Ried ipinġih raġel kbir, sabiħ, b'saħħtu, ġentlom u edukat iżda li d-destin tah bil-ħarta, Safa agħma mill-egħdewwa tiegħu, imsawwat, imqatta', imbenġel u mbikki, L-unika konsolazzjoni li Semjon kien baqagħlu kien isibha fil-Vodka u f'Anja, Ma setax Semjon Kolos ma jfakkarnix f''Samson Agonistes' ta' John Milton, Jekk wieħed joqgħod jaħseb isib ċerti idejat komuni, It-tnejn huma għomja, Semjon iġġieled għal niesu, l-ist: es Sansun, Semjon kien tradut minn mara, Sansun ukoll, iżda waqt li Semjon Kolos sab il-konsolazzjoni fil-Vodka, Samson sabha fit-tama li għad jivvendika fuħu minn min għamillu d-deni — ħaġa li Semjon jagħmel meta jifga lil Mueller lejn it-tmiem tad-dramm, Iżda waqt li 'Samsoa'' ta' Milton narawh karattru ikbar fi tmiem it-traġedja, Semjon ta' Diacono huwa statiku — fil- bidu tad-dramm hu l-istess bħal fit-tmiem; qatt żgur minnu innifsu, u ma jafx x'inhu t-tajjeb jew il-ħażin. Barra mill-karatterizzazzjoni hu reali stiku wkoll fl-ilbies Russu u fil-kant tradizzjonali, Ġuże Diacono kiteb dan id-dramm bi stil ta' proża, Is-sentenzi huma qsar, Tant hu hekk li fid-dramm kollu erbgħa huma l-passaġġi twal li jieħdu bejn għaxra u ħmistax il-linja tal-faċċata, 'Erwieħ Marbuta', mela, hu kompost minn taħdidiet żgħar jew djalogi bejn l-atturi differenti, Hu minħabba dan il-fatt li għall-ewwel żewġ atti 'Erwieħ Marbuta' jaħbat sa jsir monotonu minħabba n-nuqqas ta' azzjoni drammatika, Irridu nistennew sal-bidu tat-tieni att biex 'Ninħasdu' ftit meta Semjon jagħmel għal Webbel għax dan iħobb lil Anja. Anja żżommu u toqgħod għarkubbtejha quddiem Semjon. Wara din l-azzjoni mgħaġġla t-tempo jerġa jikkalma, Fit- tieni att, fejn Ġużċ Diacono ried jasal fil-f'climax', naraw aktar minn azzjoni waħda ta' qtugħ in-nifs jew ''suspense'. Fl-istil purament Malti tħossu jistona kliem bħal 'esasperat' (p. 43), jikkomisera (p. 44), (p.6) dispaċċ u 'rinforzi' qalb kliem Malti bħal Ċimsaġar', 'sfiqa', jixxirka u maqagħdu (p. 47). Kitba ta' Malti sabiħ insibuha f'p. 81: MUELLER: U ħallini, kemm int fittl SEMjON: Min jaf kieku nagħmlu lilek maġistrat tal-belt Eh7 x'tgħidlif Għada sħabi jieħdu l-belt f'idejhom u int tkun tista' taqta' ħaqq minn Trid (jidħak) X'tgħidlif (jidħak. Mueller jibqa' ħosbien.) Tgħallmu ftit pulitka lil Seiler, Taf x'hemm ħażin, li niesi m'għadhomx jisimgħu minni. Għax kieku … Qabel, taf kif7 Kont nagħtihom is-sinjal u mas-sinjal tiegħi — hekk: (jimita l-għajta tas-seget; l-oħrajn, speċ- jalment Mueller, jinħasdu) tarahom jixkattaw bħal tajfa isqra mxajtna minn qalb is-siġar, jeqirdu l-lifgħat Ġermaniżi, Imma ħrief qatt ma sabu, Dak kien ikun is-sinjal, Isma' (Jarġa' jimita l-għajta tas-seqer.) F'dan id-dramm ''Erwieħ Marbuta'' ftit huma t-tixbihat; il-wiċċ bil-leħja ta' Semjon hu mxebbah ma' tal-barbaġann (p.80), il-vodka hi mxebbha mal- velenu u għandna wkoll l-għajta tas-seqer, Qabel ma nispiċċa din il-parti ta' l-Essav ma nixtieqx ma nsemmix xi żbalji żgħar li nnutajt, Nikkwota żewġ eżempji. (i) Paġna 39. MUELLER: 'Kemm għandkom għana sabiħ, Semjon. Imma jien ftit inħossha l-mużika, Forsi għax ma nħobbx, min jaf, mhux bħalek u Webbel. Ma nafx inħoss jien, Ara Webbel da'qt jaqbiżlu d-dmugħ (fidħak) Nixorbu l-aħwa/' L-iżball qiegħed f'aral Tgħid 'ara' lil wieħed agħma/ Mueller hawn qed ikellem lil agħma Semjon. (ii) Paġna 41 insibu żball u nuqqas ta' ħsieb f'dak li hu drama u sekwenza, MUELLER: Ħares Semjon, ħallina minn dan, Għandi x'ingħidlek, SEMjON: Jaqaw, Mueller2 Ġużċ Diacono wara li qajjem l-interess fl-ispettaturi biex jaraw x'ġej wata dawn il-kliem jiġbed l-attenzjoni fl-istess ħin lejn Anja u Webbel — b'hekk inħoss li l-awtur naqqas l-effett tal-kurzità, (Nikkwota p. 41) (Sadattant, Anja fittxet liż-żewġ xbejbiet l-oħra, X'ħin tarahom min- subin għal rashom, tmur ħdejhom. Webbel jitlaq warajha, jaqbadha minn wara, iħaddanha, ibusha. Anja, milwija ma' dahar ta' pultruna, iġġarrab dan kollu, bla ma tagħmel resistenza, Dan għaliha martirju, lil Webbel u niesu ma taħmilhomx, tobgħodhom b'qalbha kollha, imma jkollha toqgħod għal dan. Anqas ma tissogra ssamma' leħenha, li ma tnaffarx lil Semjon. Din xena aktarx twila, li Mueller mhux jara, Issa bla kliem, b'Daxa u Katerina mdarrsin għall-aħħar, imgħaddbin għal Anja, waqt li Mueller u Semjon ikomplu jitkellmu.) MUELLER: Ġibtlek aħbar tajba. Għandi x'ingħidlek, SEMjON: Trid tkellimni waħdi Kull drammaturgu f'kitbietu jkollu xi skop, xi messaġġ jew xi filosofija li jkun irid ipoġġi quddiem l-opinjoni pubblika. Ġużċ Diacono f'' Erwieħ Marbuta' ried juri, kif nifhem jien, li l-faċċoliżmu ma jistax jirbaħ, Semjon, Anja u Mueller, it-tlieta jippruvaw, b'tustaġni kbira, jidħqu bir-Russi, Dan il-faċċoliżmu hu aktar ikrah f'Semjon u Anja għax dawn it-tnejn jip- pruvaw jidħqu b'pajjiżhom u b'ħuthom. Mueller, għallinqas hu għadu tar- Russi, Ma tantx nagħtuh tort għall-maniġġi tiegħu, iżda ma nistgħux naħ- frulu, bħal ma jaħfrulhomx ir-Russi stess lil Semjon u lil Anja, li fi tmiem id-dramm jisfgħu imwaddba mit-tieqa f'idejn nieshom minn nieshom stess. F'dan il-kastig lill-faċċoliżmu l-awtur indirettament ifaħħar il-patrijot- tiżmu presentat fil-persuna ta' Pecenka, Daxa u Katerina, Wara dan l-istudju ta' dan id-dramm inħoss li Ġużċ Diacono ma messux semmiegħ 'Erwieħ Marbuta'. Liema huma l-Erwieħ Marbuta7 Ta' Semjonu ta' Anja/ Marbuta meta Anja baqgħet tidħak u tgħaddi biż-żmien lil Semjon sa tmiem tad-dramm7 Kieku sejħilha 'It-Traġedja ta' Semjon Kolos', inħoss li Ġużċ Diacono aktar kien ikun eżatt fil-għażla tat-titlu għad-dramm tiegħu; u kien aktar jagħti stampa ċara ta' x'inhu d-dramm bi tlett atti 'Erwieħ Marbuta',