LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ mill-'GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITA') LULJU-SETTEMBRU 1948. — IS-SITTAX-IL SENA Għadd 185-187. IL-MALTI U L-MALTIN (Editorjal tal-Prof. l alina n-nies ma konniex. nitkellmu kieku aħna bhejjem; u biex nuru l-ġuħ jew l-għatx konna, bħall-baqar u bħan- nagħaġ u l-annimali l-oħra, noħorġu minn jerżumtna ħsejjes min- għajr ħlewwa u rabta mal-moħħ. Għax hu l-moħħ li tana l-ħak- ma. tal-ħsejjes billi wriena li nieta ngħaqqdu ħoss ma' ieħor nis- tgħu noħorġu minnhom simboli ta' ħsebijiet li bihom infissru lil ħaddieħor dak li rridu, dak li-nietiequ u dak li nħossu. Tassew għażiża. hi għalhekk il-kelma għall-bniedem għaliex tagħżel il- ħsejjes tiegħu marbuta ma' l-intelliġenza mill-ħsejjes tal-bhejjem marbutin ma' l-istint. Issa, hekk kif l-istint huwa wieqaf tul is- sekli, hekk ukoll hi wieqfa d-daqqa tal-ħsejjes li jagħmlu l-bhej- iem kollha skond it-taqsim. tal-ħolqien; u hekk kif l-intelliġenza hi ħaġa ħajja, dejjem. tiżdied u toktor skond iż-żieda u l-kotor ta' tagħrif u tiġrib ġodda, hekk ukoll l-ilsien tan-nies jikber u jiżdied tul is-sekli. Għalhekk tista' tgħid li l-bniedem mhux le bniedem mingħajr ilsien. Imma mbarra hekk jista' jingħad ukoll, kif ingħad minn ħaf- na. Maltin. fi żmenijiet koroh meta l-barranin riedu jċaħħduna minn ilsienna, li mingħajr il-Malti m'aħniex Maltin. Naraw kemm hu hekk. Bil-kobor u t-tixrid ta' l-esperjenzi fi żmenijiet l mkenijiet diversi nħolqu l-ilsna ti l-lum mhux biss jingħażlu bejniethom imma jagħżlu wkoll in-nies li jitkellmuhom fi ġnus għalihom. Hekk l-ilsien Taljan jagħżel lit-Taljani mill-Jugoslavi li jitkellmu bil-Jugoslav; u l-ilsien Franċiż jagħżel in-nies li jit- kellmuh. mill-Ispanjoli. U għalhekk ukoll l-ilsien Malti jagħżel lilna li nitkellmuh mit-Taljani u mill-Ingliżi u minn ġnus oħra. Imma kien hemm żmien meta t-Taljani, u xi Maltin ħbiebhom, ma għoġbithomm din il-għażla għar dehrilhom li l-Maltin huma. U għalhekk ġara li bdiet issir gwerra lil dak l-ilsien li kien u għadu jagħmilna Maltin. Għax meta tinqata' l-għażla ta' l-ilsien ftit jibqa' x'jagħżel il-Malti mit-Taljan jew minn ġnus oħra. Poplu bla Isien mhux ġens u biex jinfeda jinsatar b'ilsien. ta' nazzjon oħra, U għal ħafna snin il-Malti qala' tagħjir mill- barranin — għamluh Għarbi u ħawduh mal-Mawmettaniżmu biex iberrdu l-ħeġġa naturali ti wieħed iħoss għal ilsien art tweli- du u jħawdu l-kuxjenza ta' l-Insara twajba żżejjed. Il-boloh kienu mhux. il-barranin li kien jaqblilhom għax kellhom ħafna s'jirbħu miċ-ċaħda tal-Ilsien Malti, billi din biż-żmien kienet iġġibilhom bidla ta' Istenna ma' dak tagħhom, imma boloh jew kiefra kienu dawk il-Maltin li għenu l-logħba ta' dawn il-barranin deffusim li kienu qed ifitteu jibnu pretensjonijiet politiċi minn fuq il-Maltin. Kienu boloh u għomja għax messhom għarfu li din iċ-ċaħda kienet il-ħtija li l-poplu ż-żgħir kien, kif għadu, imkeffen fid-dlamijiet ta' l-injoranza. Għax jewwilla l-Isien Malti rriduh jintgħallem għall-ġmiel tal-Grammatka. tiegħu biss u mhux ukoll għas-setgħa li għandu biex iwassal it-tagħlim lill-poplu l-minsi7 — Mahemmz bluha akbar milli tistenna mirakli minn għand il- ħaddiema Maltin aktar milli nistenew minn għand il-ħaddiema Taljani u Franċiżi. Minn għand dawn) il-Gvernijiet tagħhom qatt ma stennew li għandhom. jitgħallmu l-Ispanjol u r-Russu daqs ilsienhom jew, wisq agħar, kif ġara Malta, flok ilsienhom. Ma- dankollu. l-istorja mkagħbra tagħna tibqa' tixhed lill-Maltin ta' wrajna li dan id-delitt kontra l-jeddijiet imqaddsa ta' art twelidna ġara f'Malta. Imma l-kittieb sertu ta' l-istorja soċjali ma tikkun- tentax ruħu bil-dvajja biss, iżda jfittex li jkun jaf għaliex ġraw. , Li dawn il-ġrajiiet koroħ. saru ma jista' jiċħdu ħadd. Għa- liex ġraw hi kustjoni ta' studiu ta' żmenijiet u ħtifiet politiċi u ' soċjali. Fost dawn. raġuni mill-aktar importanti hi li. kif ma fis- tax jonqos fi ażejier daqshekk ċkejkna fil-qalba tal-Mediterran. il-ħakkiema tal-gżejjer tagħna kienu minn dejjem barranin. Il- ħakkiem idaħħal fil-paijiż is-setgħa u l-ġieħ ta' pajjiżu li, qud- diem in-nies maħkuma ta' l-art li n-nazzjonalità tagħhom ma tkunx aktar żviluppata, tagħmlu jidher wisq akbar milli hu. Jiġri għalhekk li dawk in-nies ta' l-art li iridu huma wkoll ftit mis- setgħa fil-ħakma ta' arthom jindiehsu bħala ħbieb jew bħala qad- dejja mal-ħakkiema barranin: jitgħallmu Isienhħom u drawwiet- hom u kemm jista' jkun imessuhom li huma Maltin biex hekk fis- tgħu aktar malajr jaħkmu tarf mill-ħabel fil-ħakma tal-gżejjer. U hekk jiġri li l-aħjar nies tal-Gżira jinqatgħu mill-poplu ż-żgħir u jibnu għalihom u għal uliedhom sur li wlied il-ħaddiema mhux la kemm jisxabbtuh u jaqbżuh. Dan hu s-sur tal-privileġġi tal- klassi fit-taqsim ta' l-impjiegi. Dan l-egojiżmu huwa marbut wisq mal-bniedem 'li l-ġibdiet tiegħu għalih innifsu u għal daru mhu- miex dejjem qalbiena. Il-klassi l-maħqura m'għandhiew tistagħ- ġeb.li jsiru dawn il-ħwejieġ għax il-ħajja turi li kieku hi, il-klassi l-maħqura, kienet minn fuq kienet tagħmel bħalha, kif qed naraw isir fi żmienna fil-politika ekonomika fejn it-tirannija kapitalista qiegħda. tinbidel ma' l-oħra proletarja. Dan qed ingħiduh għar irridu li kemm jista' jkun inħarsu lejn il-ġrajjiet ta' l-istorja tagħ- na mkagħbra b'moħħ miftuħ. Ma jistax jonqos li l-ħakkiema barranin, ladarba hekk jaqblil- hom, ma jagħmlux ħilithom biex joftmu lill-maħkuma minn dawk il-ġibdiet li jistgħu jqanqlulhom wewqat u ridiet ma jaqblux ma' l-interessi tagħhom. Fost il-mezzi biex iżżomm il-poplu qiegħed, bħal ħmar mgħobbi u mniggeż, l-aqwa: hi l-injoranza. Għalhekk qajla tara l-ħakkiem iħabrek għat-tagħlim tal-maħkum, u jiġri li l-istess maħkum, daqskemm jidra taħt is-saqajn, jikkuntenta jagħ- milha ta' qaddej mas-sidien tiegħu. (U tabilħaqq, aqra l-istorja uffiċjali ta' Malta u għandek tara li l-istorja tagħna mhix le storja. tal-Maltin imma l-istorja tan-nies barranin li ħakmuhom. L-iċken. pass fil-ħajja tal-Gvernaturi għandu l-importanza tiegħu, imma L fejn hu l-istoriku Malti, jew barrani, li kiteb l-istorja soċjali tal- Maltin, tal-Malti li jaħdem ir-raba' fil-ġebel, it-Tarzna, jew fuq'. ic-xwieni tal-karvalieri, tal-Malti li għallas it-tażeri għall-amminis- trazzjoni tal-pajjiżi Fejn hi l-istorja soċjali tal-mara Maltija, it- tiġrib ta' ommijietna' Kull ma għandna, intenni, mhix l-istorja soċjali ekonomika. tal-poplu Malti imma tan-nies li ħakmuhom. Ta' min imaqdar il-għamad, jew in-nuqqas ta' ħila ta' l-istudjużi ta' l-istorja tagħna, li warrbu ħekk bl-ikreh il-ġrajia ta' ħafiet il- Maltin. Fl-istorja nsibu tifkiriet tal-għemil qalbieni tal-Maltin f'xi inċidenti ta' kriżi—bħal meta misfufin minn demmhom qamu għal Monrov fis-Seklu Ħmistax, ġabru l-flus tal-fidwa u reġgħu xtraw lura l-gżira tagħna mirhuna lilu minn Alfonsu bħallikieku , Malta u n-nies ta' fiha ma kienu xeim aħjar minn nagħaġ, siġar tat-tin u blat. Insibu wkoll il-qlubija ta' niesna kontra t-Torok meta n-Nofs Qamar kien għadu jbeżża' l-Baħar tan-Nofs, u l- Jqawma tal-Maltin għall-Franċiżi u wi ġrajjiet oħra. Imma qajla nsibu ġrajjiet oħra kbar li jgħarrfuna biżżejjed dwar il-ħajja ġew- winija tal-poplu tugħna. L-Assedju tal-1565 jinġara aktar bħala l-istorja ta' l-Ordni ta' San Ġwann milli bħala r-rebħa tal-poplu ' Malti wkoll, u ma nafx biż-żmien il-ġrajja ġdida li għadha kemm qalgħet lil Malta l-ġieh tal-George Gross għadx tisfa' rebħa Ingli- ża waħedha. Jekk l-istorja uffiċjali ta'Malta tibqa' tinkiteb kif dejjem. inkitbet, hekk għad jiġri. B'dal-kliem irridu nuru għaliex il-poplu Malti nżemm f'din l-injoranza u fost kollox irridu ngħallmu lil -min ma jafa; l-aktar lill-mexxejja tal-ħaddiema, li l-aqwa u l-aħjar ħaġa biex il-poplu jinzamm kwiet fil-għama. kien li ċċaħħdu mit-tagħlim ta' lsienu 7 li, bħala mezz ta' ħsieb u tagħlim, biż-żmien. kien seta' jagħmel l-isbaħ ġid fil-karattru tal-Maltin. Jekk taqta' l-fili tat-telegrafu ma tkunx tista' twassal jew tieħu l-messaġġ li tietieq; u hekk ukoll jiġri meta taqta' l-ilsien li għall-moħħ tal-bniedem qisu l-fil tat-telegrafu li jwassal il-messaġġ ta' tagħlim għoli u sabiħ, Il- klassi l-pulita kellha aktar minn fil wieħed, il-ħaddiem Malti kellu wieħed biss u ċaħħduh minnu l Riżultat: imħuħ imħawda u nies bla skola; klassi minn fuq u oħra minn taħt. Il-ħtieġa ta' tagħlim il-Malti ħassewh minn kmieni, fost oħ- rajn, De Soldanis, Francis. Vella u Panzavecehia, imma l-aqwa. fosthom kollha, għax l-aktar qalbieni, Mikiel Anton Vassalli, li kiteb lill-ħakkiema tal-Maltin u lilk-Ħaltin. li sinslithom ma ke- nitw għadha therriet għal kollox, li hu kien qed jaħdem sħiħ j'biex ineħħi minn quddiem il-għajnejn tal-Maltin il-għamad li : su dak iż-żmien, għal bżonn kbir, rekkilhom. Wissa sabiex il- Maltin jagħmlu f'rashom, darba għal dejjem, li jxerrdu d-dlami- jiet bħalma. s-seklu ta' dik il-ħabta u r-Raġuni sħiħa. ta' dak iż- żmien kienu għarfu jxerrdu d-dlamijiet ta' l-injuranza, jiksru l-- ktajjen tal-fehmiet ħżiena u ta' ħsara; li jitturufnaw għal dejjem : dawk l-abbużi li lejhom kellhom qima kbira billi flokhom. idaħħlu drawwiet ġodda u tal-ħaqq, jinġiebu u jitfasslu sistemi ġodda u għaqlin u li titkeċċa minn ġewwa. fihom. kull biża' ta' riħ kun- trarju kif huwa stess, fil-bidu ta' dak ix-xogħol tiegħu kien bie- għed minnu kull xkiel u biża' ta' tmaqdir, ' (A. Cremona: Vas- salli u Żmenijietu, 1987, p. 8). Fenomenu storiku interessanti għall-qarrejja ta' l-istorja Mal- ' tija soċjoloġika hu li l-kleru Malti bħala korp kien jew kontra jew ' biered għat-tagħlim tal-Malti, għalkemm l-ewwel studjuż tiegħu kbir kien il-Kanonku Agius de Soldanis, mix-Xagħra ta' Għaw- dew, bħalma l-lum l-akbar poeta hu l-Monsinjur Dun. la, minn Ħaż-Żebbuġ, Malta. Fenomenu kurjuż, għaliex f'artijiet oħra. bħall-Ingilterra, l-Italja, Franza u Spanja, l-ewwel kittieba, poeti u prożaturi, kienu hafna minnhom qassisin u patrijiet. Lill- qassis Malti wieħed kien jistennieh ikun mill-ewwel kittieba ta' l-ilsien tal-poplu sew. bħala predikatur kemm bħala poeta u proża- tur letterarju, għax il-kotra tal-kleru tagħna ħarġet mill-klassijiet tal-ħaddiema waqt li l-kotra tal-professjonisti ħarġet ' mill-klassi l-pulita. Tabilħaqq, sa ftit snin ilu qajla kien hemm ulied il-ħad- diema jost il-professjonisti u hu minn wi snin 'il- hawn. li l-profes- sjoni ddemokratizzat ruħha. Kif kien, mela, ti-wlied. ir-raħlin illitterati, ulied in-nies tar-raba', in-nies tas-snajja' ; Ma fehmiuw is-saħħa ta' Isien il-poplu bħala għodda għat-tixrid. tal-kelma t'Alla kif fehmu l-kleru Franċiż, Taljan u oħrajn' Ħadd daqs- hom, ulied in-nies li-mhux biss ma jafux jiktbu imma lanqas jagħmlu isimhom, aħseb u ara kenm jifhmu bit-Taljan, ma set- għu jgħożżu 'l- ħtieġa tal-Malti għall-ġid. tar-ruħ. tan-nies tax- xogħol. Ir-raġuni storika, kif nifhimha jien, hija li l-awtoritajiet ek- kieżjastiċi, l-istess bħan-nutari sa l-aħħar tas-seklu tmintax, kie- mu l-biċċa l-kbira Sqallin li wħud minnhom lanqas biss kienu jirfsu Malta u għalhekk laħqu waqqfu t-tradizzjoni ta' l-ilsien Taljan għax-xogħlijiet u tagħrifiet kollha uffiċjali tal-Kurja, tan- dir ta' legati ta' żwieġ u pastoralijiet. Mhux biss l-Isqfijiet imma sa kappillani ġie li kienu jkunu barranin. Ġara għalhekk li l-Kleru Malti sab u qagħad għal din it-tradizzjoni li ħallewlna l-awtori- tajiet ekkleżjastiċi. barranin u biż-żinien din it-tradizzjoni anti- demokratika Taljana saret patrimonju li l-kleru raha ħaġa bi tqila jinfired minnha — saret, bi kliein iehor, kustjoni sentimentali. Fl-1481 insibu li l-Maltin, bis-saħħa tal-Kunsill Ġenerali tal-Ġu- rati, kienu gergru ma' l-Isqof għar l-arċipriet tal-Kattidral kien Sqalli li lanqas jaf jitkellem bil-Malti U… ki ni maraviglamu de sua signuria ki ni havi provistu di tali cappellamu maxime ki non sa ja lingua et ki plaza suq signuria providiri di altru cappella- mw' (1); Fi żmien l-Aragoniżi l-Maltin qalgħu wkoll li fil-laqgħat tal-Consiglio Popolare jistgħu jitħaddtu bil-Malti billi l-Ġurati, magħżula wieħed minn kull raħal, ma kenux jafu jitkellmu ħlief b'ilsienhom Il-kleru ta' l-art kien ibati ħafna mal-kleru barrani għax il-benefizzi t-tajba kienu jeħduhom il-qassisin Sqallin; għall- (l) Ara d- dokument miġjuh minn Mons. A. Mifsud fid-Diveesi, Ann II, pp. 203-205. qassis Malti kien jibqa' biss l-għadma l-Imma t-tradizzjoni Taljanu kontra l-ilsien Malti baqgħet sa ftit żmien ilu, sakemm, imħabba l-indaħil ta' l-Italja, il-lingwa. saret kustjoni perikuluża ta' inte- ressi politiċi. Imma kif jingħad, il-bajtar iż-żmien isajru, u ż-żmien kien ilii qed isajjar is-sentimenti ta' nazzjonalità Maltija. X'uħud mill- kleru bdew in li bħal pajjiżi Insara oħra l-ilsna uffiċjali tagħha kellhom ikunu l-Latin u lsien in-nies tad-Dioċesi, jiġifieri l-Malti. Tmma kull. tradizzjoni tibni madwarha ħajt qawwi ita'- reżistenza, u bħal siġra xiħa, mhux la kemm taqlagħlha egħrugha minn lok- hom. Jingħad ki l-Arċisqof il-mejjet, meta għall-ewwel li laħaq, milqut mill-istramberija ta' pastorali miktubin bit-Taljan għall- ġid tar-ruħ tal-merħla Maltija, xandar l-ewwel pastorali tiegħu bil-Malti, xi professjonisti, imdaħħlin fil-partiti politiċi ta' dak iż- żinien, ipprotestaw kontra tiegħu fit-triq sakemm kellu jerġa' joq- għod għad-drawwa antil-demokratika u anti-popolari. Imma sa minn. qabel l-aħħar gwerra. kollox beda jinqaleb ta' taħt fuq. L-Arċisqof il-mejjet fi xjuħitu u l-Arċisqof tal-lum jibqgħu jin- ftakru. bħala l-ewwel Ragħajja li taħthom il-pastoralijiet bdew jitrandru għall-Maltin. bil-lingwa tagħhom, u xhieda oħra ta' din il-bidla kellna meta, folmgresk ja l-Arċisqof li għandna, smajna. l-Omelija tiegħu fil-Kattidrabbl-ilsien tagħna l-Maltin. Jekk il-kleru l-qadim, għax kien imrobbi fi dwarijiet xorta ohra, kien aktarx imxaqleb kontra, l-ilsien Malti, il-kotra tal-kie- ru l-ġdid, l-aktar dik li: toħroġ mill-Università, hi mwaqilba lejn l-ilsien tal-poplu tagħhom. Xhieda ta' din ix-xejra ġdida hu c-ran- dir ta' ħafna kotba msejħa l-Qari Tajjeb'', miktubin b'Malti tal- jeb, fosthom. enċikliki fuq kustjonijiet ekonomiċi soċjali ta' żmien- na u ktieb ta' innijiet bil-Malti tajjeb għall-kant fil-knejjes. Minn dan li għedna għandu jidher sewwa li l-ħqir u t-tagħ- fiġ. ta' l-Ilsien Malti kien imsieħeb mal- ħqir u t-tagħfiġ tal-ħad-. diema, tagħfiġ li għadna nħossuh fl-għadd kbir ta' illitterati li huma dawk il-ħafna Maltin li jew qatt ma rifsu l-għatba ta' l-is- kola jew li għax fl-iskejiel elementari flok il-Malti tgħallmu ftit Taljan u ftit-Ingliż li issa nsewhom, jistgħu jitqiesu illiterati bħall-oħrajn: Bil-maqlub, il-qawma ta' l-ilsien Malti, fost il-ħad- iiem, il-kleru. u l-professjonisti ż-żgħażagħ. tfisser il-qawma. poli- tika u morali tal-ħaddiem Malti li, bħal bniedem imbikkem għon- Tu. u żmienu, sab sa fl-aħħar il-Kelma Maltija u mal-Kelma l- ifmiel ta' l-idejiet, il-għodda li. biha jista' jitkellem u jkellem u iħossu li t-Taljan ma kienx floku fil-Knisja Maltija. jaqra fuq suġġetti l-aktar serji u ta' ħtieġa. Meta l-kotra tal-Membri ta' l-Assemblea Nazzjonali qatgħet li l-Malti, jlimkien ma' l-Ingliż, għandu jkun l-ilsien uffiċjali ta' ialta, fissret it-xewga tal-Maltin li f'għajnejn il-barranin mil- lum 'il-quddiem għandna nibdew nitqiesu bħala nazzjon għalina. U hekk saflaħħar ser jingħata bidu biex jibdew jissewwew dawk l-iżbalji ii-żammew lill-gżejjer tagħna lura ħafna, fost dawn iċ- ċaħda in t-twarrib tal-lsien Malti li kien iġib miegħu ċ-ċaħda u t- twarrib ta' dawk il-Maltin li ma jafux ħlief bil-Malti mid-dinja tal-progress u ta' l-idijat ġodda. Dawk ti għad ma fehmux il- ħtieġa ta' dir-riforma għad ma fehmux sewwa la l-istorja tagħna u lanqas il-bżonnijiet kollha tal-ħaddiema Maltin. Imma jekk iridu jimxu jew imexxu jeħtiġilhom jifhmu li għalina l-Maltin, u l-aktar fostna l-ħaddiema, l-ebda lsien ieħor ma jiswielna aktar mill-Malti. Ħabbat, ja qalb, u ngħafas U rtass, sa ma bl-uġigħ tinqasam tnejn; Ħabbat, ja qalb, u nħaqar, Fil-ftit żmien li baqagħlek, sa. ssir xejn. Ħabbat, ju qalb, u tqarras, Xħin tisma' ddamdam qarsa d-daħka tiegħi; Ħabbat, ja qalb, u tniehed, — Xlin il-maskra tad-daħk inlibbsek miegħi. Ħabbat, ja qalb, u ttarraz, Waqt l-għanja tat-tmellieh—l-eħrez berrina; Ħabbat, ja qalb, u ttertaq, L-ilsien. għalik is-xafra tas-sikkina. Ħabbat, ja qalb, u okrob, Il-karba li qablek karab kulħadd; Ħabbat, ja qalb, u olfoq, Fl-ilfieq intilfu u għerqu qlub bla għadd. Ħabbat, ja qalb, u imla, Sa tarmi minnek l-aħħar demgħa demm: , Ħabbat, ja qalb, u nfena, Sa ma tinfaġa' u teħmed u tintemm. Ġuże' ELLUL MERCER.