Bħall-Qasab i lissnet il-kliem li kellha tgħid, daħlet wara l-purtiera u fil-pront ġbidtha lejja. Ġiet biex titrekken. Ftit passi 'l bogħod ir-re nstema' jitkellem ma' wieħed mis-sudditi tiegħu. Is-saħħara ħarset lejja u jien ħaddantha miegħi. Tbissmitli u wara ftit tajtha bewsa żgħira għal għarrieda fuq ħaddejha. Ħsibt li se twarrabni imma minflok baqgħet fejn kienet. IL-MALTI tħarrkitx. Bħallikieku hekk kellu jkun. Il-make-up kien qed idellek fuq l-ilbies iswed tagħha. Clarissa, is-saħħara tiegħi. Jien hawn wara l-purtiera, lest biex noħroġ fuq il-palk bit-torċa mimlija tajjar u pitrolju li rrid inqabbad biex nifrex id-dawl maġenb ir-re u n-nobbli madwaru. Ħriġt bit-torċa taqbad, għamilt il-parti żgħira tiegħi u dħalt lura ħdejn Clarissa. Is-seħer ta' William Shakespeare kien li laqqagħni magħha, kważi erba' mitt sena wara li kiteb id-dramm Macbeth. Isa, aħjar niskot għax anki li ssemmi ismu biżżejjed biex iġib il-gwaj. Hekk jgħidu n-nies tat-teatru. Ejja ngħidu The Scottish Plav. Għaddew sitt xhur minn mindu għażlu l-kast u għamilna l-provi tagħha. Żgur li ma kinux se jkunu ċirkostanzi oħra li kont se niltaqa' magħha u tagħtini wiċċ. Aktar u aktar wara li skoprejt li kienet minn familja tat-tajjeb sew, minn tal-high societv. Mort id-dar infittex din il-kelma ġdida fid-dizzjunarju Ingliż u malajr ħsibt li qed noħroġ ma' oħt Bela Lugosi. U biex tgħaxxaqha dejjem liebsa l-iswed qisu ta' kuljum imutilha qattus. 'Il-papà għandu aġenzija tal-ivvjaġġar. Qallek li jekk taqta' biljett tal-ajru magħna jagħtik big discount.' kienet qaltli wara xahar. —Roħs' — għedtilha, 'mhux discount, ngħidu bil-Malti Kemm tgħajjini tagħmilli hekk. 'Irrid inġibek titkellem il-Malti kif suppost. Bħalna.' ''Remember David ħanini, vou're the brains, F'm the beautv,' kienet tħobb tgħidli. Ix-Xgħajra huwa tħajjel kwiet maqtugħ għalih. Erba' toroq weqfin sew jagħtu għan-niżla li twassal għall-baħar. Il-Baħar Mediterran infestat bit-tankers għaddejjin 'l isfel lejn l-Afrika jew 'il fuq lejn l-Italja. Ikollok ħendbrejk imnejjek u taf issib il-karozza qed tgħum qalb l-alka u l-ħut tal-qiegħ. U knisja qisha kaxxa, imċaħħda minn kull preġju arkitettoniku, tgħaddi għal garaxx li kieku ma kienx hemm salib fuq nett u biċċa zuntier. Il-bqija, maġenbha qxur tal-patata u ħaxix tal-ikel li n-nies jarmu ta' kuljum fuq ir- roqgħa ħamrija mbattma. Kif taqbeż Ras il-Ġebel u tkompli timxi max-xtajta lejn Il-Ġolf il-Kbir issib trejqa tat-torba li twasslek għal ħamest ikmamar fejn trabbejt man-nannu Karmu n-nanna Ċetta. Hawn għexna ġo dawn il-kmamar li kienu tal-bużnannu. Jinstabu fuq trejqa mdawra bil-ħitan tas-sejjieħ, u qasab jixxejjer għal fuq il- ħarġa LXXXIV 2012 mogħdija. Magħha hemm żewġ tomniet raba', xejn aktar u warajna għelieqi ta' ħaddieħor. Quddiemna, kif tinżel il-mogħdija trid tilwi fuq il-lemin biex taqbad it-trejqa tal-asfalt, inkella ssib ruħek mal-blat u s-salini tal-melħ. In-nannu kien spiċċa mix-xogħol ġewwa t-tarzna. Refa' biż-żmien u issa flok joqgħod idejh fuq żaqqu jdejjaq lin-nanna, kien jedha jrabbi l-fniek u t-tiġieġ, jaħdem il-qasab għall-ħsajjar u jistad bil-qasba minn wara l-Ġolf il- Kbir, lejn l-Inwadar. U l-Ħadd, wara li jisma' quddiesa ġewwa l-knisja, jinżel jgħaddi sagħtejn jilgħab il-boċċi ħdejn il-baħar. L-ewwel darba li Clarissa ħadtha d-darix-Xgħajra kienet baqgħet iċċassata. Qatt ma kienet marret hemm f'ħajjitha. Lanqas tasal sa Ħaż-Żabbar ma kienet tafu mnalla li kienet tal-linja li kienet twassalha u teħodha minn ħdejja. Sakemm missierha xtralha BMW coupċ hekk kif kellha għoxrin. €Meta lill-mamà għedtilha bik u li inti mix-Xgħajra, ħasbitek minn Għawdex. Kulħadd igerfixha max-Xagħra.' 'Għax aħna għandna post Marsalforn. Staqsietni jekk toqogħdux ġo dar jew flett. €X'għedtilha7' Għax qlibt id-diskors.' 'Staqsietni fuq missierek u ommok. ' €X' għedtilha dwarhom7' ' Għaliex ma għedtilhiex li missieri mar l-Amerka u għosfor7' Ejja ħa tieklu,' — qaltilna n-nanna, waqt li poġġitilha platt ifuħ bil-fwied moqli tal-fniek. Qatt ma kienet daqet fwied moqli. U la fenek qatt ma kielet u lanqas aljotta. Ma nafx x'jieklu dawn in-nies. Kollox tal-friża u fil-bottijiet għandu jkun, qishom l-Ingliżi. Kul, għax dan tajjeb għalik, qaltilha. 'Għax isaħħaħlek id-demm għal meta jkollkom it-tfal. Il-mamà u l-papà stidnuk għall-ikel nhar il-Ħadd. Ejja għax iridu jarawk. Diġà) Issa nara.' — weġibtha. Għaliex qed taħsibha7' 'Hekk malajr7' Jaqaw mhux qed tieħu gost7 Ħadt qatgħa hux7' — staqsiet ħerqana. Le, Mhux vera, ma ħadtx. Imma bilkemm ilna sitt xhur noħorġu flimkien. ' 74 Il-MALTI 'B'daqshekk7 Mhux bis-serjetà qegħdin7 Normali hux. Jiena ma niġix għandkom7' Imma hawn… hawn differenti. Niġi mela.' Wiċċha xegħel qisha rat il-bieb tal-ġenna jinfetaħ u San Pietru jiftaħ idejh biex jilqagħha. Inħobbok hom. ' U jien ukoll 'Isma' bilħaqq, ġej Uncle Pat. Ma tafx7 Il-ministru. Dak il-Ħdud ta' spiss jiekol għandna, ' ''Jiġifieri ara ma tgħidilhomx lil intom mal-Labour. ĊOrrajt 'Għidilhom li magħna. Għax se jistaqsuk żgur 'Igdeb għalija. Please'' U għafsitni magħha. Kemm seftret u batiet ommi għal-loqom biex rabbietni qabel ma rebaħha l-qabar' 'Uncle Patse jaqbadhielek għax hu u l-papà dejjem jitkellmu fuq il-business.' tagħmlu li jridu. Mhux se nindaħal. Noqgħod maġenbek mal-mejda. ' 'Għax għalihom pou're not good enough u li żammejtu lil Malta lura. ' 'Clar, issemmilix politika… ħu paċenzja. Taf kif naħsibha. 'Li kieku ma konniex aħna lanqas vot ma għandek int. Imma d-dar maqfula ġewwa qisek bozza. ' But, dudu tiegħi… ma tħobbnix jaqaw 77 €Mhux qed tinduna li jrid jimponi l-fehma tiegħu fuqi7 Ma tarax Mhux ġej. ' UX'se ngħidilhom 7 'Għidilhom li ma niflaħx. Li għandi d-deni. Ġiet ħdejja fuq banketta bix-xriek tal-injam waqt li bdiet tarani nqaxxar il-qxur niexef tal-qasab irqiq biex wara nagħmlu l-qanniċ tal-ġbejniet bih. Kelli qatgħa maġenbi li ridt inlestiha llum. Qed ngħin lin-nannu Karm ilesti dan il-lott biex ikollu biżżejjed biex jaħdem. Kif titlaq Clarissa nkompli bl-istudju. Illum fuq il-vini arterjali tas-sieq imissni nistudja. In-nanna Ċett rajtha tittawlilna minn wara l-purtiera taż-żibeġ, tarana ħarġa LXXXIV 2012 qisna par ħamiem kwieti nħarsu lejn xulxin. Lil Clarissa saret tħobbha. Il-bint li qatt ma kellha. €Hekk magħmulin aħna. Qisna G knienel tal-qasab. Magħqudin, wieħed mal-ieħor, u mal-ieħor 8 ad mill-għekiesi,' — għedtilha, waqt f8 li wrejtha qasba mqaxxra bl-għaksa : tgħaqqad kannol ma' ieħor. eNazzjonalist, Laburista, Nazzjonalista, Laburist, Nazzjonalist, Laburista. Bħal din il-qasba. Hawn, B ħossha b'subgħajk.' F'dak il-ħin qbadt il-mus u naqqaxt żewġ knienel b'żewġ sinjali. Ir-raġel $ u 9. l-mara. Ħarset lejja bħallikieku mhux qed tifhem. €Dan jien u din int,' waqt li żammejt il-qasba bejn il-behem u l-werrej. Jien u int. Hekk għandna nkunu. Mhux aħna biss imma anki l-Maltin, mhux qisna kelb u qattus il-ħin kollu. L-istess omm li ssawwarna, l-istess demm li jgħaqqadna, l-istess blat li jserraħna, l-istess baħar li jħarisna, kollox naqsmu flimkien… Mhux lili trid tgħid. Kont taf li l-papà dam jumejn fis-sakra meta rbaħna l-gvern fl-eightv seven7 Mar l-uffiċċju u tgħidx kemm xorob wiski… sibnieh rieqed fuq it-tapit bi flixkun tal-JB maġenbu u t-televixin itextex.' 'Imma għaliex daqshekk importanti l-politika għalikom 77 Missieri ħalef li kemm idum ħaj ma jidħolx laburist id-dar tagħna. Anki lill-postman staqsieh ma' miniżomm.' 4U ejja7' U ma tabx tips aktar fil-Milied u lanqas grokk vermut. Anzi ma fajjarlux daqqa ta' sieq.' Illum bikkejt lil Clarissa waħda sew. Riedu tassew jarawni. Meta se narawh lil David7' — kienu dejjem jiffittawha. Għandu ħafna studju. ' U vera għaliex kont għaddej fit-tielet sena fil-kors tal-mediċina. Iva, għal tabib. Uriethom xi ritratti tiegħi u ommha qaltilha Konna għaddejjin nimxu minn fuq il-ħnejja li mill-Ġolf l-Abjad tieħdok lejn torri tal-għassa tal-Kavallieri, żdingat u mitluq bis-sisien tiegħu mittiklin mill-mewġ tal-baħar. Hawn wara t-torri l-post favorit tagħna fejn inbusu lil xulxin. Ma jista' jarana ħadd, ħlief xi sajjied għaddej fuq xi frejgatina, għax inkunu n-naħa tal-baħar. Kien hawn li kont qtajtilha fjura safra tax-xurbett, tikber selvaġġa qalb il-blat moħfi bl-irjieħ, u għedtilha li din aqwa mill-ward, il-petunji u t-tulipani kollha flimkien, għaliex tiflaħ għall-għabra tal-franka, għall-ilma tax-xita u anki għall-melħ tal-baħar. Qatt ma smajt biha,' qaltli. Kien hawn li sirt naf li missierha kien sid ta' żewġ lukandi f'Tas-Sliema. U pespsitli li għandhom ukoll pensione żgħira t' għoxrin sodda ġewwa Lipari. U li kienu wissewha biex ma tgħidlix mill-ewwel. Imma Ilum ma għandix aptit żegħil. €M' għandekx tbati jekk tiżżewwiġni. Jekk trid tista' tieqaf mill-istudji u tgħin lill-papà fil-business.' Ħassejt għoqla tielgħa mill-istonku. €Qed tgħaġġel. U nieqaf mill-istudju7 Ma tarax. Dak mhux għalija biss qed nagħmlu. Qed nistudja għal ommi u n-nanniet. Jiena mix-xejn bdejt, ma sibtx is-sodda mifruxa. Jaqaw irrabjat għalxi ħaġa7 X' għamiltlek7 Għidli… Irrid inkun naf. Għidli ' €Ma nafx kif se naqbad ngħidlek. ' Jiena u dieħel bil-jott tiegħi lejn il-Port il-Kbir biex norbot l-Isla, nista' nara a d-dwejratan-nannu Karmfuq ix-xellug ġewwa x-Xgħajra u waħda mil-lukandi ta' missier Clarissa fuq il-lemin i waral-Pontata' Tignċ ġewwa Tas-Sliema. Daqstant viċin, daqstant imbegħdin fid-dinja ta' kuljum. L-istorja ta' żgħożiti miktuba u mifruxa hemm quddiemi qisha fuq platt. Tiftakar Clarissa meta kien jagħmel il-Grigalu jkun irid jaqla' l-artu jheżżeż il-ħġieġ ta' mat-twieqi7 U konna niftehmu biex mal-maltemp ta' filgħaxija noħorġu ftit barra biex inħossu r-raxx tal-baħar jaħbat ma' wiċċna u jxarrabna. Inti max-xatt ta' Għar id-Dud u jiena max-xtajta tax-Xgħajra7 Jew insejt2 U li ħarġa LXXXIV 2012 dak ir-raxx konna nistħajlu li huma xofftejna qed jiltaqgħu. Għax jekk insejt, jiena le. Għadni niftakar, allavolja għaddew ħafna snin. Ma ħifirtlix, hux vera7 Meta għedtlek li se nħallik għaliex it-togħma tas- sigaretti f'ħalqek kienet qed iddejjaqni. U bkejt fuq li bkejt u mort lura d-dar bil-make-up inixxi ma' ħaddejk bid-dmugħ, u b'xuxtek dehbija mgħaqqda bis-swaba' tiegħek jagħmlu ċirku wara l-ieħor wara l-ieħor fin-nokkli bin- nervi li ħakmuk. U wegħedtni li se tieqaf tpejjep u li se tibda tibla' ħafna ħelu tal-menta. U li għajjartni kattiv u bagħal aħdar. Qatt ma għedtlek li dan kollu għamiltu għalik, għax ridt narak hienja u ferħana. Iż-żmien isajjar il-bajtar. Imma dakinhar kien għadu mimli ħdura. Tiftakar meta ħbatt ġo fik f'Għar id-Dud f'dik il-ġurnata xitwija meta l-Grigal kien qed iħabbat, kif kien qed jagħmel ix-Xgħajra7 Xtaqtngħidlek li ma għadnix noqgħod hemm imma ma kellniex ħin minħabba t-tfal tiegħek. Xtaqt ngħidlek li n-nanniet it-tnejn mietu u li l-kmamar għadhom għandi bl-għelieqi issa mimlija żebbuġ u dwieli. U anki għamilt orangerie fejn nikteb u nistrieħ. U iva naf li ħadt wieħed kif riedu l-papà tiegħek. Nistħajjel li d-dar fil- gwardarobba għandu kexxun mimli bnadar, programmi, imkatar u kasetts tal-Partit Nazzjonalista — preċiż kif riedu l-papà. Hux vera7 Fanatiku daqs l-aktar Laburista ffissata mis-sema 'l isfel li tiżbogħ xagħarha aħmar u anki jekk idaħħalha fil-forn biex tixwiha ħajja ma tbiddilx it-twemmin soċjalista tagħha. U naf ukoll li dan l-aħħar ħalliek għal mara oħra, għoxrin sena iżgħar minnek, allavolja suppost li jemmen bir-religio et patria. Għax f'din in-nitfa ta' gżira t-tqasqis fuq in-nies jiġri aktar minn leħħa ta' berqa u aqwa mill- aħbarijiet tat-tmienja. Imma int żgur li ma tafx li meta sitt xhur ilu kont għassa ta' billejl u daħħlu raġel li qalbu waqfet tħabbat minħabba l-konsum kbir tal-alkoħol, kont jien li salvajtlu ħajtu. U rajt il-fajl tal-pazjent u indunajt li kien missierek l-għażiż. Dak li ma riedx Laburist jidħol mit-tarġa 'l ġewwa kemm idum ħaj. Ma ġejtx għandkom jien, imma ġie għandi hu. Għax kif kont għedtlek fl-istorja tal-qasab. Nazzjonalist, Laburista, Nazzjonalista, Laburist. Marbutin b'mod naturali flimkien mill-għekiesi u ħadd ma jista' jħollhom. Hekk għandhom ikunu għal dejjem.