IL-LINGWA U L-LINGWA TA' ĠESU Aħna, l-erba' jew ħames ajkijiet li niktbu f'dan il-Qari, il-koll għad- dejna xi snin il-Palestina, l-Art li fiha għex u miet Sidna Ġest, Għal hekk il-lsien u d-drawwiet ta hemm, nafuhom sewwa. U billi f'dik l-art qisu xej ma jitbiddel, min jgħix hemm il Ġest isir jafu wisq aktar, miilġi jafuh nies oħra. lsir jifhem kliemu u għemilu, għax qishom il- kliem u l-egħmil tan-nies li hemm il-lum. Lil Ġest, aħna żi konna hemm, nistħajluh xi ħabib tagħna, xi seħibna. tax-xogħol, xi qaribna, li nafuh sewwa. fil-ħajja u li issa miet, ilu xi sena, jew tnejn, Fid-dinja, min tgħożżu tgħożż ukoll. it-tifkiriet tiegħu. Għal BħaAħ ngħid għali ija, bħalma ngħożż il-frak taż-żrar li ġibt miegħi mill-Palesti- na: mill-Blata tal-Agonija fil-Ġetse- mni u mill-Blata tal-Golgol. f'Ġeru- salem, u 'minn wara l-Maxtura fil- Għewajjar ta' Bet-Lehem, ħekk ukoll jien ngħożż il-kliem, bil-ħoss tiegħu ewlieni, kif ħareġ mill-Fomm Imbierek. ta' Ġesii meta kien jgħix fuq l-art. Għal hekk, meta nikteb xi tea f'dan il-Qari, ma: nħobbx nikteb, bħal li kieku, lavrant, bil-lsien ta' Ruma, imma; nikteb aġir, li tfisser bħal lavrant xorta waħda (wieħed li jaħdem għall-aġar, jew għal ħlas) li bi kelma Maltija ħorra u tinsab f'Dizzjunarji Maltin (ara ta' Carua- Fa) u hi wkoll kif kien jgħidha Ġe- ' Ma. niktebx il-Lvant u l-Pu- we kelmiet ta' barra, imma nik- teb Xerg u Għarb, li huma kel- miet Maltin, li kienu u għadhom jgħiduhom il-Palestina. : Hawn nies, li naħseb jien, ma jafux x'inhuma jagħmfu, li dal- kliem ma jogħġobhomx. Moħhom għażżien wisq, għandu jkun, għax iridu kollox readv made. U ma hu- miex wisq gentiemen, milli jidher, għax bil-ġiħ u bla ġiħ, tagħhom u ta' għajrhom, għalihom xorta waħ- da. Bħal dak ir-raġel li smajthom isemmuh ftit iu, minn pajjiż hawn Malta, li jgħid lil mara: ''Jien l- aqwa li nsib l-ikel: fuq il-mejda: Minn fejn ġibt il-flus biex xtrajtu, ma rridx naf. Fost il-għorrief, uħud jgħidu li Ġesti kien 'jitkellem il-lsien Aràmi u oħrajn jgħidu li. kien jitkellem bil-Lhudi. Sew l-Aràmi kemm. il- Lhudi, jixbah ħafna jil Malti; għal hekk, kien jitkejlem b'iex kien jit- kellem Ġest, il-lsien tiegħu kien jix- bah lil- Malti wkoll. Kien jixbah lil Maiti tal-lum u wisq aktar lil Malti kif kien mitkellem dari. U hawn nixtieq, mill-ftit li naf, nagħ- ti tiġribha (jiġifieri prova) ta' kemm il-lsien li kien jitkellem bih: Ġesi, kien jixbah il Malti ta' bil-ħaqq. Fl-Evanġelju hemm ftit kliem miktub sewwa kif qalu Sidna. Ġesii Kristu. Dan huwa Rdqa, li tfisser rieq, kelma. tista' tgħid Maltija. Amin, li tfisser: Emminni, u kien jgħidha Ġesti bħal ma għadna ngħi- duha aħna, bħal enfasi, qabel Xi kliem, biex dak ti jkun jemminna. Geh-en-na, li hi bil-Malti Qiegħ in- nar, isem ta' wied fil-Qibla; ta Ġe- rusalem, fejn kienu jixħtu l-ħmieġ u l-knis tal-belt u jaħarquh. Qos- bàn, jiġifieri l-offerta, il-ħaġa li toqrob biha lejn Alla. Il-lum ngħi- : x du f'qarbin, meta noqorbu, nersqu, lejn l-artal, f'oada, qumi, jiġitieri : Twejida, qum. fwelda, kienu jgħi- at bħan ma aħna ngħidu: ċkejkna. bjjetaħ, jigifieri: Injetaħ, bl-ħ il- annar, ghad ui: bil-Grieg ma hix hemm, ghax h fl-aħħar. tal-kelma ma gnananomx, Qobbàta u Golgol- ta li jtissiru: Tal-Qobba (qobba tnsser Anejja, ara d-Dizjunarju ta' Faizun) u Tal-Golgol, bħal ma l- lum ngħidu qarnita, Wardita (ta' Warda, laqam) u Għażżita. (ta' Għażża) su hekk. Abba, li. tfisser dak li l-lum' ngħidulu, ħażin wisq, missier. Għadha. tingħad. fir-rħula bla ma. tingħaraf xi tfisser. sewwa. Jgħiduha qabel il-qwiel: ,''Taf x' kien jgħid abba2 Dak li tagħmel issib u dak li tiżra' taħsad'', U għandna l-qawl: ''Għid abbal'' ji- ġifieri: ''Sejiaħ lil missierek U fl-aħħar nett, Hel, Heli, lamma żabihtni, li qal Ġesti minn fuq is- salib. Imma jien il-prova ma rridx nagħtiha minn fuq dal-kliem. Minn fuq kiiem ieħor. Oqgħod ftit ħsie- bek hawn ħalli tifhem sew. L-Evanġelji huma erbgħa. Tlieta minnhom jgħ'dulhom Sinottki, għax jixbhu ħafna lil xulxin. F'dawna hemm xi kliem kt qalu Ġesti jew xi ħadd ieħor, li ma jaqbilx. Dana jfisser li xi ħadd għelet, jiġifieri, ħa żball. Jew min-kien jisma' jil Ġe- sii jitkellem, jew min kien itenni l-kitba jew min kien jaqleb mill- Aràmi, jew, Lhudi, għal Grieg. Xi ħadd ħa. kelma b'oħra u issa baq- għet hemm. Imma biex tieħu kel- ma b'oħra, iż-żewġ kelmiet fil-ħoss iridu jkunu jixbhu lil xulxin. Is- ma' din li ġrat lili m'ilux, Oħti għandha żewġ subien żgħar, wieħed. ta' disa' snin u l-ieħor ta' sitta. Darba għedtilhom: Jekk nhar il-Ħadd ikun it-tjieb (għax kie- tiet ix-xitwa) neħodkom miegħi fuq ial-Għoja'. Iż-żgħir mar sab 'l ommu u qalilha: ''Iz-ziju, nhar il- Ħadd, sa jeħodna miegħu fuq. dar għolja'. jigitieri ħa żball t'żewġ kemiet li fil-noss jixibhu ;il xulxin. Hekk ġara il-Lvangelju. tvangejju ewnenr bil-Lhudi jew bu-Afatiu, Ma hawnx. Unal Nekk ejn nemm żoal fil-Greg ma, tistax taran. imma jekk tkun tat il-isien tas-Faiestina, IZ-Żewġ Kemmiet li jix- Xiepnu, Kit semmejna. l-ewwel, is- sibnom — mMaiajr. ri-Evanġelju ta' San Mattew (k. lii v. II) nemm miktub li San Gwann il-Għammiedi danba qal: ''Ġej wiehed warajja li hu aqwa minni; iż jien ma jisenoqqix ii-nar- fa' l-qorq tieghu''. U San Mark (K. 1 v. 7) kieen li san Ġwann qal ''ma. jisthoqqix.inħoll (mhux narja') il- qorq, tiegħu'. U hekk ukoil kiteb san Luqa (K. III v. 16). Biex tgħid li san Ġwann tkellem darbtejn u-ma qalx kliem wieħed, trid iġġebbed l-Evanġelju, ħaġa li ma ghandhiex tkun. Jaqbel mela, li bla. ma nġebbdu, insibu żewġ kel- miet fil-lsien tal-Palestina, li jixbhu lil xulxin (u għalina, li jixbhu lil Malti); kelma. tfisser tarfa' u kelma tfisser żħoll. Xemija fiż-żmien li. nki- teb l-Evanġelju kienet mingħajr vo- kali.. Il-verb Tħoll kien jinkiteb HLL u tarfa' (taħmel) kien jinki- teb HML. Hawn saret il-għalta. San Ġwann qal: ''Ma jistħoqqlix aHLeL (inħolll' u xi ħadd qara jew fehem: ''Ma' jistħoqqijix aHl- MeL. jiġifieri l-L tan-nofs fl-Evan- ġelju ta' san Mattew inkitbet Mu baqgħet hekk. Kif jidher iż-żewġ kelmiet jixbhu lil Malti sew. Miktub ukoll fl-Evanġelju ta' san Mark, K. VIII v. 24, li meta Ġesu kien ifejjaq wieħed għama, saqsieh jekk kienx jara xi ħaġa. L-ewwel nett, la darba Ġest ħa- du għalieh waħdu, ma kienx hemm nies x'jara; it-tieni: ma tistax tgħid li bniedem jixbah lil siġra. Jeħtieġ ngħidu li hemm: xi għalta, u nsibu l-kejmiet fil-Palestini x'kienu; u ma- raw jekk jixbhu lil Malti jew le. Fil-Palestini, bil-lsien tal-Fellaħin (nies tar-rħula) raġel jgħidulu żel- me u l-plura; tiegħu żiċm. Hemm ukoll il-verb saz, jasir, li tfisser jim- xi, bħal ma aħna l-Maltin ngħidu sejjer, li tfisser għiejed nimxi. Fejn aħna ngħidu delj huma. jgħidu żell, u l-plural tiegħu żiċ/. U għandhom ukoll. il-verb xar, jaxir, li tfisser għiejed jixxejjer. Mela. hawn tinsab il-għalta. Il- għama qal: ''ŻIĠI ara; k'innhom xaġar 'axuf, jaxiru'', 'Li tfisser: ''Dellijiet nara; donnhom siġar. nil- maħ, jixxejru'. U min kiteb, il- kelma żiel ħadha żlem, u jaxiru, ħadha jasiru. Issa, żell, bil-lsien ta' Ġest u del bil-Malti, jixxiebhu; u jaxiru u jixxejru, jixxiebhu wkoll. Turijiet bħal dawn hemm ħafna; imma. biż-żejjed daqs hekk. Biex ħadd ewilla. ma jaħseb li jien għiejed. naqla minn żniedi, ħawn sa ntenni xi kliem mill-ktieb ta' Matthew Black: ''Aramajc Ap- proach To The Gospels And Acts''. Il-kliem li ntenni hawn ngħid ukoll f'liema sefħa, jew faċċata jinsab, biex min irid, jara b'għajnejh. Miktub fl-Evanġelju (Matt. K. XI v. 17 u Luqa K. VII v. 32) li Ġesti qal, li-n-nies ta' żmie- nu kienu bħal xi tfal jilgħabu fis- suq u jgħidu lil sħabhom: Żemmaz- na lekem u la rakadtu; naħejna (welejna) lekem, u. da: karadtu (Black, sefħa 119) li tfisser: ''Żam- marnielkom u ma rtakadtux (jiġi- fieri ma żfintux, għax il-Palestina hekk jiżfnu, jirtakdu u jitgħaww- ġu, 'l ura u 'l quddiem), newwaħ- nielkom u ma kridtux'. Tekred, jew żċgred tfisser tibki bħat-trabi u għadha tingħad ħafna hawn Maita. Kemm dal-kliem jixbah fil Malti, jidher ċar. Il-kliem ta' Ġesti fl-Evanġelju ta' san Mattew K, IV v. 19, fil-ktieb ta' Black (sefħa 136) jinsab hekk bl-Aràmi: La tiġimu li nefskem ġi- mit bi argħa; ġimu li nefskem ġi- mit- bi semajjal Li tfisser: ''La ti- ġimgħu lilkom infuskom ġemgħat (teżori) fl-art; iġimgħu lilkom infus- kom ġemgħat fis-smawwietl'' — Ji- dher sewwa. x-xebh bejn l-Aràmi u l-Malti. Il-kelma. argħa, tfisser art bil-ħaxix fejn jirgħu l-bhejjem, Ji- sta' jkun li Ġest: ard qal m'hux argħa, għax hekk għadhom jgħidu l-Palestina. Black aktarx li rabat fuq xi Aràmi miktub li qara hu. Il-kliem ta' Ġesti lil ġemgħat miktub fil-v, 46 tal-K. V ta' san Mattew u l-v. 32 tal-K. VI ta' san Luqa, Black (sefħa 137) jaħseb li bil-lsien Aràmi għandu jkun hekk: En ħabebtu men ħabebkem, ma ħaqq (tab) lekem7 Li bil-Malti tfis- ser: ''Jekk ħabbejtu lil min ħabb- kom, x'ħaqq (mertu, premju) għandkomi'' Kemm jixbah lil Mal- ti dal-kliem jara. kull ħadd u ma hux meħtieġ li niġbdu fit-tul. k k k Hekk mela rajna kemm il-lsien li bih kien jitkellem Sidna Ġest Kristu meta. kien fid-dinja, jixbah lil Malti (u fuq hekk m'hux dawn l-erba' kelmiet biss hemm x'tikteb, imma, kotba sħaħ); issa. għandi xi ħaġa. xi ngħid lil dawk li jgemgmu għax isibu xi kelma Maltija qadi- ma miktuba, għax jgħidu li hi tqi- la u ma jifhmuhiex, Nibdew minn ħaġa onra u mbagħad naslu fuq dan. Mela, san Pawl missierna, darba waħda sama' li xi nġiel Insara, minn Korintu, li kien nassarhom hu, kienu qegħdin imorru għand in-nisa, tad-dnub. Għal hekk meta keilu għax jikteb ittra twila lil Ko- finti, lil: dawn ir-rġiel kitbilhom Meta Mosċ-ried joħroġ— lil-Lhud ; isti Nnqa Ħa bbarili 'Quk oidate oti ta. sotnata vitloti mele Khristov. estin/ Aras oun ta mele tou Khristov .poieso, pornes mele2'' Li tfisser: Ma tafux Ii l- iġsma tagħkom huma ishma. ta' Kristu Tieħdu, mela, l-ishma ta' Kristu u tagħmluhom ishma .ta' mara tad-dnub) U hekk ngħid jiena wkoll. lil dawn. il-Maltin li jgħidu. li. huma Nsara, qaddejja. ta' Kristu, u. jist- kerrħu l-kliem Malti. ''Ma tafux li kliem tagħkom huwa. kliem ta' Kri- stu2 Għandkom meja l-wiċċ tost u l-qalb ġiefja li twarrbu l-kliem. ta' Kristu biex tinqdew bi kliem: ta ġnus ħżiena''' It-tkejtita għa: Għid-il-Kbiż issi Sultan li bħas—għedieb—talli—ma riedx4—halihom-itiqtr-illejl—tal-H tax-xahar-Nisaħ, l-Anġlu t-Alla-kel- ika id-kull-ma-fiha. dbajjda i-jiż- rit-jgħaddi-minn-fuq-dikl-art-u—oq- tal-krll-bikril-tan-nies-i-al-bhejjem. Mosċ—amar—ukoll-iil-Lhud—biex-dik bgħu jaħslu l-art u jogħorkiltaj- il-ġsajru-fiha. Fit-13-tal-Nisar,fil-