il-Museum tas-Subien ta' Ħal Lija Niftakarni mmur il-knisja l-Qadima tas-Salvatur, flimkien ma ħafna tfal oħra biex nitħejjew għall-Ewwel Tqarbina u l-Grizma. Bilqiegħda fuq bankijiet twal, xi ħames jew sitt itfal fuq kull wieħed, klassi ħdejn l-oħra, kulħadd flimkien jgħid b'leħen għoli t-talb u tagħlim ieħor li konna nitgħallmu bl-amment. Klassi tirreċita l- Missierna, klassi oħra l-Kredu u oħra s-Salve Regina. Għadni sa llum grat lejn dawn in-nies aktarx xebbiet, li kienu jieħdu tant paċenzja bina. Il-Kappillan Carmelo Lia, Alla jtieh il-genna, jippas- siġġa fin-nofs biex iżomm l-ordni u jdoqq il-qanpiena x'ħin ikun sar il-ħin. Imma qabel ma noħorġu arah jgħinna nagħmlu ezami tal-kuxjenza biex wara nitol- bu maħfra lil Alla. Wara l-Grizma ma kienx isir tagħlim tal-katekiżmu. Forsi konna mistennija nattendu għal dawk li l-kappillan kien jagħmel fil-knisja parrokjali għall-adulti kull nhar ta' Ħadd filgħaxija. Xi tfal imfarfrin u żgħażagħ kienu bdew imorru fid-djar tal-Museum ta' Ħal Balzan u Ħ'Attard Soċjetà Mużikali Banda San Pio X — Lija www sanpioxbandciub ċor ta tas-Salvatur.2007:— akkompanjati minn xi soċi, fosthom Ġorġ Agius, ħu Dun Salv, u Pawlu Galea mill-Belt li ġie joqgħod Ħal Lija bħala rifuġjat tal-gwerra. Ħija Dun Guzepp u jien konna mmor- ru Ħ'Attard ma' Ġorġ Agius. Kienet għadha l-gwerral Meta dawn it-tfal u żgħażagħ bdew jizdiedu nħass il- bżonn li tinfetaħ Dar tad-Duttrina fir-raħal, immexxija mis- Soċjeta ta' Dun Gorg Preca, illum Qaddis. Il-Kappillan Lia ħa gost bl-idea, forsi wkoll għax kien qed isib diffikulta li jkollu katekisti tajba, u kien jaf li t-tagħlim tad-Duttrina fir- raħal seta jsir aħjar. Beda t-tiftix għal xi post addatat, imma ma kienitx xi ħaġa faċli. Fl-aħħar, fis-sena 1952, tbattal post, li kien razzett, ta' l- aħwa magħrufa Ta' l-Iskriħ. Kien tal-knisja tar-raħal u l-kap- pillan offrieh b'kera baxxa, u aktar tard b'ċens nominali għal dan l-iskop. Imma mhux la kemm jinbidel f'dar deċen- ti għad-Duttrinal L-aqwa vantaġġ li kellu dan il-post kienet għalqa mdawla sew biex fiha t-tfal jistgħu jieħdu ftit rikreaz- zjoni u jilagħbu, indukrati mill-katekisti. Mill-bqija d-dar kienet tikkonsisti f'intrata ċkejkna, kamra tawwalija msaqqfa Festa tas-Salvatur 2007 bix-xorok tal-qasba mifruda minn travu twil jissejjaħ pastaż li tidħol għaliha mill-bitħa, il-kamra taż-żiemel, il-kamra tal- baqra, kċina sewda dlam, fdal ta' kamra oħra mraqqa, u żewġ kmamar żgħar fuq li titla' għalihom b'tarag fil-bitħa. Fil-bitħa niftakar kien hemm palma kbira u siġra ta' l-olean- dru li tagħmel fjuri doppji. Kienet tiġbor magħha gedwidija ta' dubbien. Il-membri tal-Museum mgħejjuna minn irġiel ġeneruzi, dak iż-żmien għadhom żagħżagħ bħal Toni Cutajar, ex-sagristan u Dan Salv Sammut, bdew biex inadf- fu l-post. Għadni niftakar li fil-kamra tal-baqra konna sibna numru ta' qniefed qalb id-demel u t-tiben jiksi l-art. Infetħu żewġ bibien fl-intrata taħt id-direzzjoni tal-bennej magħruf bħala l-Paqqu, jagħtu għall-kmamar tal-ġnub. Trid tara lil Dun Salv Sammut iġorr il-ġebel: mhux fuq spalltu, kif isir is-soltu, imma fuq ġenbejhl Ma kienx hemm bankijiet, u meta beda t-tagħlim tad-duttrina, it-tfal kienu joqogħdu fuq xi tavla tpoġġi fuq żewġ patalotti kbar taż-żebgħa. Min jgħallem kien jinqeda bħat-tfal, patalott b'biċċa njama fuqu. Billi t-tagħlim kien issir b'mod interessanti, il-klassijiet kienu jkunu mimlija, u għall-laqgħat tal-kbar, li kienu jdumu siegħa sħiħa, barra mis-soċi kien jattendu sal-qassisin, fos- Soċjetà Mużikali Banda San Pio X — Lija thom Dun Lawrenz Lia, Mons Ġuzepp Fenech, Dun Salv Sammut u meta jkun fir-raħal Dun Viċenz Fenech, in-neputi ta' Mons Angelo Fenech, ex-kappillan ta' Birzebbuġa. Dan li għidt s'issa ilu fuq il-ħamsin sena sewwa. Minn dak iż-żmien l'hawn il-post tad-Duttrina nbidel għal kollox. Bil-għajnuna ta' ħafna benefatturi, bil-mod il-mod twaqqa' dak li kien qadim u nbena l-ġdid. Fil-bidu, ċertu xogħol, bħas-soqfa tal-konkrit, kien isir il-Ħadd filgħodu, dejjem bil-permess tal-kappillan. Trid tara lil Kola Saliba jieħu ħsieb il-mixer tal-konkrit. Biex joħloq ambjent ferrieħi kien iħaddmu qisu qed isuq żiemel: igħajjat 'Ħejl Iġri ħa mmor- rul Mela rqadt, jewl Ommi, Alla jtiha l-ġenna, kienet tagħmel xi tilar jew tnejn pastizzi bil-ġbejniet friski għall- ħaddiema biex jikluhom ma' tazza te bil-ħalib. Partijiet tal- bini, l-aktar dak ta' mat-triq, inbena mill-bennej Karmnu Borġ, imma l-bqija nbena minn benefatturi u membri tal- Museum fosthom Pawlu Galea, Tarcisio Sapiano u Wistin Borġ, l-aħħar tnejn minn Birkirkara, kif ukoll bil-għajnuna siewja ta' Salvu Debono ta' Nazju, Ġamri Fenech u Pawlu Zullu. Għenu ħafna wkoll xi żagħżagħ fosthom Salvu Tanti u Saverin Cutajar illum missjunarju fil-Brazil. Festa tas-Salvatur 2007 Il-kmamar ta' fuq, fuq ġewwa bniehom Wiġi l-Lallu u missieri Pawlu, mgħejjuna minn Peppi Ċiċra. Pawlu Duka, ex-puluzija u li kien mastrudaxxa tajjeb, ħadem il-persjani, it-twieqi u l-bibien tal-injam fuq bank tal-mastrudaxxa qadim li konna ddubbajna mingħand Peppa ta' Sansun, li kienet toqgħod bieb ma' bieb mal-Museum. Naħseb li kien ta' ħuha Gulielmu li għadda l-biċċa l-kbira ta' ħajtu l- Amerika, fejn miet. Wistin Borġ ħadem it-twieqi u l-bibien tal-ħadid. Ma rridx ninsa lil Grezzju Portelli li qiegħed il- madum ta' isfel u ta' fuq ukoll. Ġamri ċ-Ċupa, kuntrattur min-Naxxar kien jibgħat xi trakk żrar jew ramel mingħajr ma jitħallas, Martin Mallia arah jiksi xi saqaf b'ħila kbira f'kemm ilna ngħidu. Ġanni l-Ħaddied ħadem il-ħadid tat- taraġ u tal-gallarijiet. Oħrajn silfu l-injam u l-għodod meħtieġa. Il-biċċa l-kbira ta' dawk li semmejt għaddew għad-dinja l-oħra fejn nittamaw li ħadu l-premju tal-ġid li għamlu fid-dinja. Lil Pawlu Galea, li dam ħafna snin Superjur, semmew triq għalih. Jistħoqqlu tassewl L-oħrajn li għadhom magħna, illum huma missirijiet għaqlin tal-famil- ja, u xi wħud saċerdoti, nistħajjel frott tat-tagħlim u l-ġid li laħqu ħadu mill-Museum. Jistħoqqilhom li jkunu mfakkra għax għarfu joħorgu barra minnhom infushom biex jingħataw għall-oħrajn. Taw minn ħinhom, mis-saħħa, mill- enerġija u s-sengħa li Alla żejjinhom biha. Kienu jafu jħobbul Illum il-post inbidel u ma jingħarafx minn kif kien qabel. Ftit tas-snin ilu nbniet sala kbira fuq bil-għajnuna ta' Manwel Buhagiar, membru tal-Museum f'dan ir-raħal, fejn jistgħu jsiru laqgħat għat-tfal u l-ġenituri tagħhom flimkien. Barra attivitajiet oħra matul is-sena, fosthom id-dimostraz- zjoni bil-bambin lejliet il-Milied, li fiha tieħu sehem il-banda San Pio X, isiru regolarment klassijiet tal-katekiżmu, ibda minn dawk ta' sena qabel l-Ewwel Tqarbina sa dawk ta' sittax -il sena, biex ma nsemmix ukoll il-laqgħa ta' kuljum ta' siegħa tagħlim għas-soċi u żgħażagħ ta' rieda tajba. Barra mill-kelma ħajja, it-tagħlim isir ukoll permezz ta' għajnuniet oħra, bħal filmini, tape-recorders, projectors, stampi, computers u power points. Forsi mhux barka ta' Allal Storja twila li trid aktar spazju biex tiktibha kollha. Żgur li ma semmejtx ħafna nies u benefatturi li għenu biex din l-istorja sseħħ. Jekk tagħsarha joħorġu minnha ħafna flus, imma wkoll ħafna għaraq u dmugħ. Kultant nistaqsi lili nnifsi: kieku dan ix-xogħol kollu jsir illum, kienu jinstabu daqshekk qlub ġeneruzi lesti biex jagħtu daqqa t'id7 It- tweġiba hi Iva. Ħal Lija hi magħrufa għas-sens ta' għaqda, solidarjeta, ftehim u komunjoni. J'Alla nibqgħu hekk: xejn partiti, xejn piki bla sens; xejn għira; xejn firdiet. Prova ta' dan hi l-festa tas-Salvatur, frott il-ħidma ta' ħafna flimkien. Flimkien naslu għal kollox, mifrudin ma niswew għal xejnl Issa x'jonqos7 Żgur jonqos it-talb ta' kulħadd biex jinbtu zzjonijiet musewmini, għax s'issa ninqdew b'katekisti li jiġu kuljum minn barra r-raħal. Ma naħsibx li dan hu ta' unur għalinal Nittamaw li nkomplu jkollna l-koperazzjoni tal-ġenituri li jibagħtu lil uliedhom għall-formazzjoni Nisranija. Nħallu f'idejn Alla li ma jonqos qatt jagħti l- għajnuna tiegħu lil min jitlobhielu bl-ispirtu u l-verita.