87 Dwar l-istorja tal-ferrovija Ta' Ġuż. IEN sewwa sew bħal-lum 20 sena illi s-Sinjura Ferrovija wara t-telfa ta' żewġha t-Tram ħalliet ħajjitha minxura minn tulha fl-hekk għadu msejjah Stazzjon tal-Hamrun, sa- biex irnexxieiha ssalva lis-Sinjuri Char-a-banes, benefatturi ener- ġiċi tal-poplu Malti, U kif bir-raġun kollu l-Gvern qed b'tifkira ta' dan l-għox- rin anniversarju jfakkarha b'ismijiet ta' toroq ġodda f'Birkir- kara, f'Santa Venera, jekk mhux ukoll f'xi bnadi oħra, hekk ukoll hu xieraq li aħna niċċelebraw dan l-anniversarju b'dawn il-kelmtejn fuq l-istorja ta' ħajjitha sabiex kulħadd ikun jaf bil- merti kbar tagħha minsuġin minn fost il-ferħ u l-għali li għall- imħabba tagħna hija ġarrbet bl-akbar sabar. Kien ilu mela żmien jinħass kif minħabba n-nuqqas ta' mezzi tat-traffiku, il-Maltin ta' l-irħula mbiegħda kienu qishom priġunieri maqtugħin għalihom b'ħafna fosthom li qajla f'għo- morhom kollu raw il-Belt. Mill-banda l-oħra kull min mill-ibliet imur b'xi wegħda li jkun għamel iżur lill-Madonna tal-Mellieħa jew b'xalata jitil- qilha sa San Pawl il-Baħar, inkella sa Birżebbuġa, arab allura. bla 1ma jqis il-but, igħarraf kmieni lil min jieħdu biex minn jiem qabel iserraħ iż-żiemel u jekk ikunu jridu jaslu filgħodu, jaħsbu jitilqu ma' tul illejl, b'riżultat li aktar idumu sejrin u ġejjin milit jkollhom żmien joqogħdu hinn, Kull min, imbagħad, l-ispejjeż ma jiflaħx għalihom, kien miskin ikollu jmqeda bil-karrozza ta' San Franġisk', jiġifieri kien ikollu f'hekk bilfors riġiejh iħaddem. 'Il-għamla ta' mezz ta' kumdità fit-traffiku li kellna fl-1870 kienet il-kaxxa, qisha qiegħ ta' kaless, magħmula tawwalija, b'bank kell naħa għal tnejn min-nies bis-sewwieq ħdein saqaj- hom riekeb fuq is-salib wara ż-żiemel f'żewġ lasti twal poġġuti fuq roti li kienu jduru bil-fus b'kollox b'periklu ta' dawk l fil- kaxxa jistgħu jirfsuh wara li bi tbatija kbira jkunu fiha telgħu mill-bieba li kellha wara. Għadda fit taż-żmien sewwa li fih mhux ftit nies laħqu tbasktu bix-xemx tas-sajf kif ukoll ibbiesu bir-reżħa tax-xita u l-bard tax-xitwa, qabel ma ntħaseb li l-imsemmija kaxxa jkollha tinda li b'xi mod tkun tiswa ta' xi kenn għall-passiġġieri, 38 IL-MALTI Xi ftit aħjar mill-kaxxa, qdew il-missjoni tagħhom: il-ka- lessi u l-karozzini. Imma l-għawġ ta' tul il-ħin moħli fil-vjaġġi li fihom kien kulħadd jitfarrak l-aktar meta kulħadd kien ikollu jimxi fit-tlajja' u fl-inżieli ħalli badd ma jibqa' f'nofs ta' triq, baqa' bla ma nqata'. Għalhekk kien jinħtieġ li jinstabu mezzi oħra ta' qawwa aqwa minn taż-żiemel. Sa dan it-tant l-invenzjoni ta' George Stephenson kienet ġmielha miexja 'l quddiem f'artijiet oħra bħala, mezz komdu tat-traffiku bla ebda ħtieġa ta' żwiemel. F'din is-Sinjwa Ferrovija ħaseb għalhekk il-Gvern u lilhu stieden permezz ta' kuntratt mal-'General Works Companzj ta' l-Ingilterra biex b'ġid tagħna tiġi tgħammar fostna. Milħuq il-ftehim taħt kondizzjoni li jekk il-Kumpanija twaq- qaf il-vjaġġi għandha tħallas lill-Gvern £5 kuljum għall-ewwel xahar ; ET kull jum għat-tieni xahar; £10 kull jum għat-tielet xahar u qbid ta' kollox mill-Gvern fir-raba' xahar, is-Sinjura Ferrovija ġietna akkompanjata minn sħabha s-Sinjuri Laneċ, li kif sfaw minnha mħajrin ilkoll riedu jaħdmu għalina u jaq- duna mill-aħjar li jistgħu, 'Taħt it-treġija ta' l-Arkitett Giorlando Grescimanno u l- Inġinier Ingliż, li kien l-istess General Manager tal-Kumpanija, F.A. Geneste, inbeda fl-1880 ix-xogħol li ndaħal il-kuntrattur Ġużeppi Mirabita, u lilu lesta minn kollox fi żmien tliet snin b'nefqa ta' £7,000, imqassmin f'xiri ta' raba'. xiri ta' materjal meħtieġ u ħlas tal-ħaddiema. Barra minn hekk saru ħafna aktar spejjeż għax biss biss £1,100 oħra ntefqu fl-ewwel makna li nġiebet biex tibda taħdem. Imma billi makna waħda qatt mhi Biżżejjed kontra Kull għawġ ta' waqfien li jista' jinqala', allura barra, mill-vaguni nġiebet ukoll makna oħra. U hekk instab li flimkien ma' xi spejjeż ta' Qrati kienu ntefqu £71,900 oħra. Bil-għajnuna t'Alla nhar l-aħħar ta' Frar 1883, bdiet taħdem il- ferrovija li ferħana, bi triqtha kollha hadid hija. kienet sikwit ma' tul il-jum tivvjaġġa għall-affari tagħha mill-Belt sar-Rabat bla ma tfixkel lil-ħadd u bla jintpurtaha, minn ħadd kemm meta tkun għaddejja fid-dawl tax-xemx qalb il-bdiewa serji fuq xo- għolhom ġewwa r-raba' jew qalb il-petiti kollhom ksuħat x'ħin ikun taqsam it-toroq ta' l-ibliet, u kemm ukoll meta kienet issib ruħha qalb dawk id- dlamijiet tal-mini tagħha mill-Belt '(EH9JIBA 'SIJIIE TA 70qOng) 'EJEMJIAAQ ,€) UOIZZZJSI- EMIKOJABJ- 4() IL-MALTI sal-Furjana, mill-Furjana sa Portes des Bombes, u aktar tard mir-Rabat sa l-Imtarfa. Bla kburija ta' xejn kienet tilqa' bil-qalb kollha t-tislima ta' l-impjegati tagħha li kienu jagħtuha bit-tixjir tal-bandieri ma' tul triqtha, Poplu bla qies laqagħha bil-ferħa u fost l-ewlenin nies li ma ħallewhiex sejra waħedha fi triqtha kien il-Gvernatur, Gen- eral Sir Arthur Borton, li rikeb magħha flimkien mal-kbarat ta' madwaru, qasam £'25 minuta l-bogħod li ċeqlem ċeqlem qa- bel kulħadd kien idum xi sagħtejn u nofs jew tliet sigħat. Xejn bħal dawn tas-seklu modern ma kienet toqgħod tieqaf — kull ftit passi; ma kinetx taf bi sċeges, imma tieqaf biss il- Hamrun, Birkirkara, Ħ'Attard u r-Rabat, fejn tagħha kien hemm l-istazzjonijiet, b'dak ta' Birkirkara l-isbaħ fosthom. Għal xi bżonn ġie li wkoll waqfet l-Imsida, Santa Venera, Ħal Balzan u s-Salvatur, jiġifieri ħdejn ''Ta' Frankuni', għal- kemm fejn setgħet dejjem ħelset bħalma kienet għamlet il- Furjana. Għall-ewwel in-nies, imxebbgħa mit-tbatija ta' qabel, ma qagħdux iqisu f'liema vagun tagħha se jirkbu u li f'xi wħud minnhom iħallsu aktar, basta kulħadd jirkeb tant li d-dħul tal- flus beda jlaħħaq minn £50 sa £60 kuljum. Imma kif dejjem ġara minn qlub ingrati, l-imħabba lejha u l-ħbiberija magħha naqset hekk bis-sħiħ li d-dħul waqa' f'in- qas minn £18 kuljum f'waqt li l-infiq f'tiswijiet ta' ħsarat li bdew jirġrulha kibru mhux ftit bla setgħu jitħallsu. Iltija ta' hekk nhar l-1 ta' April 1890, il-Kumpanija li kienet għamlet £4,000 ċejn ma' l-Ammiraljat, waqqfet is-ser- vizz tagħha sakemm imbagħad b'kawża mirbuħa mill-Gvern ħadha f'idejh hu. F'idejn il-Gvern id-dħul ta' flus żdied billi bi flus ivvutati sarulha l-ħtiġiet kollha u spiċċa s-sogru li, agħar miż-żiemel ta' qabel, tħallihom f'nofs ta' triq ukoll, kif ġie li ġara, fil-waħx ta' taħt il-mini. Iżjed mid-dħul kibru l-ispejjeż li għalhekk imbagħad. il- Gvern sab ruħu biha fl-istess qagħda li kienet il-Kumpanija. Biex tagħqad f'April ta' l-1905, ġie Malta warajha żewġha t- Tram li għalkemm kien dejjem jakkompanjaha mill-Belt sa Birkirkara, hu ma kienx ħlief b'regħba jfittixha biex jeħdilha flusha, DwAR L-ISTORJA TAL-FERROVIJA 41 Għalkemm dejjem maħqura minnu, huma għexu flimkien mal-25 sena meta nhar il-15 ta' Diċembru 1929 hu nnifsu miet fil-għake. Ma dametx ħajja warajh aktar minn ħmistax-il xahar u nofs biss, billi ċkejkna fl-età ta' 48 sena bija ntemmet minn fostna nhar il-81 ta' Marzu, 1981. moħha kwiet li fi żmienha swiet biżżejjed lill-umanità, kemm bil-ħelsien mit-tbatija tal- viaġġi u kif ukoll bit-tkabbir u twaqqif ta' Bliet ċentrali f'artna kif, ma għandniex xi ngħidu, hema tassew Birkirkara u l- Ħamrun. Aktar minn hekk darba waħda fost l-oħrajn, fl-1923. hija tħajret saħansitra. titma' lill-poplu Malti ftit laħam frisk bl- irħis. bla bżonn ta' xi sussidji kif isir il-lum. Għalhekk nhar it-22 ta' Tinlju. meta l-laħam minħabba s-sħana tas-sajf ma jżommx żmien twil bla jinten, baqgħet dieħla fuq merħla bar- rin li maqtrlin qabda minnhom, l-għada nbiegħu bi ftit flus b'xorti tajba għal min soltu ma. kienx jista' jonfoq biex iduq nitfa laħam. Mietet mewta erojka toffri ħajjitha. għal min lill-poplu Malti seta' jiswielu ta' ġid dejjem akbar — is-Sinjuri Ghar-a-banes — li bdew jaħdmu għal Birkirkara n għar-Rabat, u bħalhom għad- distretti kollha ta' Malta. Lilha mela li ħadmet għalina f'ħajjitha u li b'wirt tagħha wara mewtha ħallitilna bħala. ġonna l-istazzjonijiet sbieħ li kel- lha f'Birkirkara u ġo Ħ'Attard; bħala skola teknika l-istazzjon tal-Ħamrun u. aqwa minn kollox, bħala l-akbar kenn mill-bombi tal-għadu fi żmien il-gwerra, il-mina tal-Belt, kien xieraq li b'din in-nota kommemorativa hawn nagħmlu sewwa sew kif qegħdin jagħmlu l-Awtoritajiet b'ismijiet ta' toroq ġodda f'din is-sena: niċċelebraw l-għoxrin anniversarju tal-mewt tagħha kollha ġieh. TISWIJA F'Il-Malti ta' Marzu, 1951. paġ. 24 taħt (NOTI GRAMMATIKA- LM' it-tieni mistoqsija li tibda b'dawn il-kelmiet: (b) Ir-regula tas-suffiss pronominali h li jinkiteb fil-kelma, eċċ',. għandha tinqara hekk:— (b) Fl-eżemniu kitibhuli (Ara Tagħlim fuq il-Kitba Maltija, Ediz. 4, paġ. 557) kont naħsch li t-tieni i hila ewfonika; fil-kelma nisirqulu nifhem li t-tieni i hi ewfonika, iżda fil-kelma nisragħulu, l-a hi ewfonika wkoll f 8.0.