Il-Pakl Malti barra minn Malta Ta' Ivo MUSCAT-AZZOPARDI Fl Il-Malti ta' Ġunju 1946, bħala konsegwenza tal-Konkors Tijatrali mniedi mill-Għaqda Maltija ''Bajda u Ħamra'' li tagħha hu l-Fundatur u Segretarju l-ħabrieki Nikol Biancardi—li għal dan li għamel jistħoqqlu ġieh u foħrija—dehru xi artikoli fuq il-Palk Malti. Jien inħoss li dak il-ktejjeb ma. jistax jissejjaħ sħiħ sakemm ma jidherx fih is-sehem li ħadu l-Maltin ta' barra u l-mixi 'l qud- diem tagħhom f'dan il-qasam tal-letteratura u propaganda Maltija. Għidt ukoll propaganda għax fil-waqt li f'Malta l-Palk Malti, barra milli għall-ġieh tal-palk, jiswa ħafna għal-letteratura ta' l-Ilsien Malti, barra minn Malta jiswa aktar għall-propaganda Maltija milli għal-letteratura tagħna. U l-akbar prova hija li fil- waqt li f'Malta kien hemm żminijiet li l-Maltin kienu jħobbu jir- reċtaw u ħadmu għas-sengħa tal-palk mingħajr ma qagħdu jfittxu l-kustjoni ta' l-Ilsien—bħallikieku l-'Les Amateurs' ta' San Ġil- jan li waqqfet il-ħidma tagħha. fl-1940 u l-'Goldoni'' Hi kellha tie- qaf imħabba fil-gwerra, n oħrajn li kienu jagħtu reċti bl-Ingliż, u wkoll oħrajn li bħalissa ma niftakarx isimhom li kienu jagħtu reċti bit-Taljan. u/jew bl-Ingliż—barra minn Malta qatt ma twaq- qfet Kumpannija Maltija li tat-reċti ''mhux bil-Malti' għal- kemm fost l-imseħbin f'kumpannijiet ta' Barranin kien hemm dejjem xi Maltin li individwalment kieu jirreċtaw ma' dawn bil- Franċiż, Ingliż u Taljan u kienu miżmumin bħala dilettanti mill- aħjar. Għal min ma jafx, l-Eġittu jgħodd xi 18-il miljun ruħ i imqas- smin f'ħafna bliet u mijiet ta' rħula, imma l-Maltin igħammru biss fl-erbat ibliet ewlenija, jiġifieri Kajr (li tgħodd maż-żewġ mil- juni), Lixandra (kważi miljun), Port Said u Swejz. Fil-Kajr hemm xi 2,500 Malti, f'Lixandra mas-7,000, f'Port Said 1,800 u s-Swejz mas-700. U biex nuru kemm il-Maltin, ikunu fejn iku- mu, iħobbu l-Palk Malti nixtiequ ngħidu li saħansitra fis-Swejz irnexxielhom iwaqqfu kumpannijiet fildorammatiki. Tistgħu taħ- abu mela x'diffikultà kienu jinsabu fiha dawk is-sebgħa mitt Malti li meta tneħħi minnhom it-tfal jibqgħu biss minnhom xi tliet mija 1i bihom trid timla' t-Tijatru. IL-PALK MALTI BARRA MINN MALTA 107 Dan il-paragrafu daħħaltu biex nuri l-Maltin ta' barra li żammew ħajja din l-Arti Maltija fosthom, jistħoqqilhom ġieh kbir. Ħaġa li ta' min isemmi wkoll hija li fil-waqt li f'Malta l- ħtieġa ta' dawn ir-reċti tinħass biss biex jogħla l-Palk Malti u l- Letteratura Maltija, barra minn Malta wieħed iħoss soddisfaz- zjon kbir meta jsib ruħu miġbur f'Tijatru, taħt saqaf wieħed. fejn tkun qed issir xi reċta bil-Malti għax iħoss ruħu li ħutu, im- xerrdin fil-ħajja ta' kuljum. fost l-eluf il-kbar ta' Barranin—bħala turija nieħdu Lixandra li 7,000 Malti qed igħixu fost popolazzjo- ni ta' miljun ruħ— f'waqt ir-reċti, bis-saħħa ta' ''Tlsien il-Gżira madwaru ma għandux ħlief Maltin u jħoss ruħu bis-sħiħ li jagħ- mel sehem minn Nazzjon għaliha, u permezz ta' l-Ilsien Malti biss l-individwalità tagħna. tiġi ippruvata l-aħjar. Jiena, nieħu bħala turija l-Eġittu, naħseb li din il-ħtieġa tat- twaqqif ta' Kumpamnijiet Filodrammatiki nħasset f'kull belt fejn jinsabu jgħammru xi Maltin, imma mhix ħaġa ħafifa li wieħed isib dettalji tagħhom, Naf iżda li f'Detroit kienet teżisti l-''Mal- tese Diamatiċ Societv'' li darba kienu talbuni s-sensja biex jir- reċtaw il-buzzett tiegħi L-Akbar Imħabba li kien sar b'suċċess, u fit-Tuniżija kien hemm kumpannija oħra u li fil-'Melita'' ta' Susa deher maglub għall-Franċiż il-buzzett tiegħi li għadni kif semmejt (dan sar permezz tal-magħruf rumanzier Franċiż, imma ta' nisel Malti, Laurent Ropa, u jien żgur li dan għamlu biex igħolli mhux lili persimulment imma biex juri lill-Barranin li l- Maltin għandhom Tlsien għalihom u kittieba tal-Palk). Għal dak li huwa Palk Malti fl-Eġittu iżda nista' nagħti ħjiel biżżejjed sħiħ għax hemm għext għal 27 sena u għamilt mill-aħjar għal din ix-xorta ta' delizzju. Darba rnexxieli wkoll nagħti dramm ta' Giacinto Tua bit-Taljan u dan għamiltu biex nuri lill-Barranin li għandna kittieba Maltin li jiktbu għall-Palk, ukoll b'ilsna oħra, b'suċċess kbir. Kienet l-okkażjoni meta r- ''Riereativa Ttaliana'' fid-19.9.26 tat fit-Tijatru ta' l-'Bx Union F'rancaise ' il-buzzett L'Ora che uccide ta' Tua. Mela nibdew mill-KAJR fejn ħjiel ta' erbgħin sena ħidma stajt niġbru fil-qosor permezz tal-ħabib tiegħi Fredu Nicholas, li huwa wkoll raġa' lura Malta għal kollox. Dan il-ħabib tal-Palk Malti u ta' l-Ilsien Malti, barra illi fi żmienu kien dilettant mill- aħjar, huwa wkoll kittieb tal-Palk u ma' tul 40 sena sħaħ qatt 118 naqas li jagħti xi ħaġa għall-kburija tal-Palk Malti barra minn Malta. 108 IL-Manzi Kiteb ħafna drammi u kummiedji. oriġinali jew maqlubin minn ilsna oħra, imma sa fejn naf jiena ehda waħda minnhom ma dehret stampata. Naħseb li t-tort mhnx tiegħu imma tal- bruda tal-Maltin li ma jħobbux jixtru kotba bil-Malti u li mħah- ba dil-bruda tagħhom il-kittieba jaqtgħu qalbhom għax jibżgħu jidħlu għal dan ix-xogħol ta' tbigħ mhux għax ma jħallilhomx qligħ imma għax minn fuq li jkunu issagrifikaw ruħhom jiktbu u jaraw il-bozzi, jispiċċaw biex jitilfu l-flus. L-aħħar xogħol ta' Nicholas huwa d-drurnm storiku Hanal- bal, li temmu fl-1940. Hannibal, kif jingħad. huwa ta' nisel Mal- ti. Mela F'redu Nicholas meta kitbu xtaq, ħarxa milli jgħolli l-Iet- teratura tagħna. juri wkoll xi kwalità ta' nies għarfet tagħti din in-nitfa ta' blata. Tgħid għad narawh stampat dan id-dramm Jew għallanqas muri fuq xi palk ta' Malta Fl-1910 il-Kumpannija U'Mannarinu' mmexxija minn Pe- rikles Cirigottis—brillant-di-sala mill-aktar simpatiċi—tat kors ta' reċti fis-Sala 'Svndieas'. Id-dilettanti, barra mill-Mexxej, kienu Ġużi Bonell, Franġisku Zahra, Toni Cachia, Frank De Barro, Geo:ge J. Vella (li l-lum jinsab ukoll fostna għax raġa' lura Malta wara ħidma għaqlija ta' 40 sena sħaħ fl-Eġittu), u s- sinjurini Zarb. Aqmilina u Peralta u xi oħrajn. Għall-ħabta tal- 1915 twaqqfet filodrammatika oħra minn Ninu Minasi, Perikle Cirigottis u xi oħrajn u taw xi reċti fit-Tijatru ''Georges Abiad''. u fl-1915 twaqqfet dik li damet l-iżjed u li kienet iġġib l-isem ta' UGrupp Filodrammatku Malti tal-Kajr'. Dan il-Grupp kien organizzat sewwa bl-Istatut, Kumitat u Dilettanti. Bħala President kien laħaq Pawlu Debono, Viċi Pre- sident A. Attard, Segretarju A. Nicholas, u Kaxxier Salvu Aqul- lina. Dilettanti kċenu: F. Nicholas, P. Cirigottis, G. Bonell, Pawlu Gatt, Ġużi Camilleri. Frank De Barro, Toni Attard, Ġruże' Dimech, Ġanni Busuttil. Edgar Bo- nell, Bertu Baldakkin, Ċikku Zahra, Nikol Vella, Adolf Bartolo, Marċell Gauci. Manwel Borg, William Parrmgia, Ġanni Bonell. Nisa : Sinjurini Oitavia Dimech, Ġemma Bajada, Erminja Baja- da, Elvira Sant, u Sinjuri E. Rosso, H. Magri-Overend, M. Ni- cholas, B. Bonello, G. Cirigottis u 8. Din il-Filodram- matika damet taħdem mill-1916 sal-1927 f'dawn it-Tijatri: Geor- ġes Abjad, Printania. Tardin F'aggala u oħrajn. iL-PALK MALTI BARRA MINN MALTA 109 Barta dawn kien intrama wkoll tijatrin til-Każin Malti fejn sar kors kbir ta' reċti. Il-produzzjonijiet fost l-oħrajn kienu Ġarn- marija Cassia, Iż-Żewġ Surġenti, L-Ivsir ta' San Domingo, Il- Ialliel, Il-Maħrub mill-ħabs (Morte Ġivile), 50,000 frank, San- tarellna, u ruxxmata ta' kummiedji u fares. Wara l-1927 waqgħet bħal speċi ta' bruda u ma għandix f'idejja Bjiel ta' ħidma tijatrali. imma naf li fl-1982 patrijott ie- hor, l-Inġinie: Frans De Barro, fetaħ taqsima, ta' Scouts Maltin F'Xubra u fost it-tagħlim ma nesiex idaħħal l-Ilsien Malti u waq- qaf ukoll fost li Scouts Għaqda F'ilodrammatika li għamlet ġid bla tarf għall-propaganda ta' l-Lisren Malii. Din il-Għaqda baqgħet hajja għal xi snin li ma' tulhom ingħataw ħafna produzzjonijiet, ina għandna x'ingħidu xejn, addattati għall-okkażjoni, fosthom hafna tas-Sur Fons Marija Galea. Fl-1933, tit-Tijatru tac-''Qircolo Antoniano', grupp ta' Mal- tin taw In-Nannu Kieli, maqlub mit-Taljan ta' Carlo Repossi minni. Drannu bla m'sg imma jolqot fe:m il-qalb. Rafel Saccasan bħala protagonista ingħoġob ħafna u kien megħjun minn. Ercole Aquilina, Mikiel Saccasan, Karmnu Cremona, u oħrajn. Ma nis- tax ingħid jekk dan il-grupp tax xi reċti oħra. Imbugħud reġgħe. waqgħet il-bruda sakemm twaqqaf il- ''Cajro Maltese Xouth Association'' li l-ewwel President tiegħu kien il-ħabijeki Kaptan (il-lum Maġġur) Albert J. Dimech M.G.. li l-lum jinsab fostna. Dan il-grupp ta reċta fit-28.12.45 fejn saret tarsa bil-Malti Mejtin biċ-ċajt, addattazzjoni ta' Fredu Nicholas, u ħadu sehem fiha, barra miż-żgħażagħ Maltin kajrotti, dilettanti xjuħ bħal Pawlimu Gatt u Ġużi Camilleri. Ta' snin isemmi—qabel ma nagħlaq il-ħidma tal-Maltin tal- Kajr għall-Palk Malti—li tl-10 ta' Lulju, 1925, il-'Gruppo F'ilo- drammatico Maltese fuq l-inizjativa ta' Fredu Nicholas, kiteb lil-Filodrammatiki Maltin kollha ta' l-Eġittu ta' dak iż-żmien biex—bil-ħsieb li jagħmel il-ħila lill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti i dak iż-żmien kienet għadha titwieled u magħrufa ftit ferm f'Malta nfishu—jaħtar lill-President tagħha, il-Kav. Ġuże' Mus- tat-Àzzopardi, bħala President Onorarju tal-Filodrammatiki Mal- iin ta' l-Eġittu. Dan il-ħsieb—wara xi korrispondenza bejn il-Għaqdiet Filo- drammatiki—sata' jseħħ bl-akbar entużjażmu u fit-8 ta' Settem- bru 1925 (Jum ir-Rebħa tal-Maltin, kit Ġ.M.A. kiteb fl-ittra tie- 110 IL-Manri għu) Ġ.M.A. weġibhom u. żżiehom ħajr ta' dan il-ġieh kbir li riedu jagħmlu lilu u l-Ilsien Malti. Dan għednieh l-aktar biex nuru li ċerti ħsibijiet sbieħ ġew f'ras il-Maltin ta' barra qabel ma ġew f'ras il-Maltin ta' Malta, u għal azzjonijiet bħal dawn il-Maltin ta' barra jistħoqqilhom l- akbar foħrija. Issa, wara l-Kajr, se naqbżu qabża sa Port Baid, f'dik il-belt fejn l-Ilsien Malti baqa' jgħix ħaj aktar minn f'kull belt oħra ta' l-Hġiitu. F'PORT SAID ukoll għalhekk il-ħidma għall-Palk Malti ma naqset qatt u barra minn dilettanti mill-aħjar kien hemm ukoll min kiteb xi bċejjeċ oriġinali u qaleb għall-Malti oħ- rajn, fosthom B. C. Testa u F. G. Camilleri. Fid-29 ta' Lulju, 1917, saret l-ewwel reċta bil-Malti fil-bitħa ta' l-Iskola tat-Terra Santa mis-Società Filodrammatica ''La Croce di Malta'. Saru Is-Safita tal-Missier u Bertu sar Tabib. Direttur Ġuże' Cassar. L-entużjażmu dik il-ħabta kien kbir tas- sew u fi żmien tmien xhur saru xi għaxar reċti wara xulxin u t- tijatrin dejjem maħnuq bin-nies; ix-Xirka armat każin fit-triq tal-Kummerċ u bi President ingħażel wieħed mill-Fundaturi tagħha Ant, G. Said. Wara din l-ewwel għaqda rmaw oħrajn (għax il-pika hija speċjalità tagħna, inkunu fejn inkunu) u dlonk bdew isiru Diret- turi ġodda. Insemmu lil-dawn: 'L'Indipendenza ' b'diretbur Ch. Ġingell u wara À. V. Farrugia; 'Ta Giovine Malta'', diret- tur P. V. Carbonaro; ''Unione Artistica Maltese, b'Ġ. Borg; Concordia ' b'G. Cassar u wara À. Għalkemm jien ma naqbilx mal-ħsieb li kull ftit snin għand- hu tinħoloq Filodrammatika jew biex toqtol oħra jew għax ta' qabilha ma setgħetx timxi, għax dan juri debbulizza fit-tmexxija u s-sisien tagħhom. ma nistax niċħad, kif għidt iżjed 'il fuq, li dawn il-Għaqdiet dejjem sefgħu ta' ġid u għajnuna lill-Kolonja billi ngħataw reċti għall-benefiċenza u għal kull meta kien hemm xi bżonn ta' ġbir ta' flus. Il-Festa Nazzjonali tat-8 ta' Settembru li fl-Eġittu kollu. f'kull żmien, issir b'entużjażmu u mħabba kbira għal pajjiżna. bdiet tara xi reċti għalkemm mhux dejjem xi bċejjeċ patrijottiċi. IL-PALK MALTI BARRA MINN MALTA lil F'dik ta' Port Said beda jsir dan mill-1918. Minn xi programmi ii għandna f'idejna jidher li fil-Festa Nazzjonali ta' l-1932 il- Filodrammatika Maltija tat Colin ta' G.P. (farsa) u Mastru Xmun (farsa oħra). Nistqarru li f'okkażjonijiet bħal dawn il- fares mhuma xejn adattati imma dan aktarx kien isir għax ma kellhomx f'idejhom bċejjeċ oħra. Għall-ħabta tal-1935 din il-Filodrammatika, taħt it-tmexxi- ju ta' F. G. Camilleri, issaħħet bis-sħiħ u tat-żewġ reċti (il-vod- vill Kontessa Amolfi) bis-Sinjura Marv Bo:g bħala protagonista. Wara dawn iż-żewġ reċti ndaħlet il-Komunità biex tiġbor flimkien il-F.M. u s-Sezzjoni Filodrammatika tal-Banda Iperia. Din il-għaqda ħadet l-isem ta' ''Maltese Amateurs Light Thea- trical Association'' (M.A.L.T.A.) u sar Direttur tagħha À. V. Farrugia, li minn dejjem kien ħa sehem f'dan il-moviment tija- irali. L-ewwel reċta saret fil-Festa Nazzjonali ta' l-1986. is-sena ta' wara sar Direttur F. G. Camilleri u fil-Festa Nazzjonali taw L-Akbar Imħabba tiegħi u Captain Pillow B.M.A. farsa ta' M. A. Borg. Fl-1938 taw Is-Saħħa tal-Mewt (li wara ġie: imsemmija aħjar Il-Għafja tal-Mewt) maqluba minni minn La Griffe ta' Jean Sartene, u Darbtejn insiru tfal, ta' Giuseppe Xerri, Ma' tul il-gwerra, sa fejn nafu aħna, saru L'anticamera della morte, maqluba għall-Malti minn F. G. Camilleri minn fuq it- Taljan ta' Giacinto Tua, u fl-1943 reċta organizzata minn ''Tl- Qawmien Malti' fit-Tijatru Britannia għall-Fondi tal-''Malta KRelief Fund' meta taw L-Avukat Difensur, maqluba minn B. €. Testa, u Dittaturi wara l-gwerra, sketeh ta' Walter Zahra, Fis-SWEJZ għalkemm, kif ġa għidna, il-Maltin huma Ko- lonja ċkejkna ta' xi 700 ruħ, il-ħidma għat-Tijatru Malti qatt ma naqset u għalkemm mhux kontinwament is-sehem tagħhom dej- jem tawh. Xi snin qabel l-1925 kellhom il-Filodrammatika ''La Ġiovine Malta' b'Direttur tagħha Alfred Ruggier. Fl-1925 dan il-Grupp ingħaqad mal-Komunità tas-Swejz u saret sezzjoni tagħha, u għalkemm, għandi naħseb għallinqas, li taw xi reċti, ma għan- dix f'idejja programmi biex nista' nsemmi l-bċejjeċ u l-kittieba tagħhom u lanqas id-dilettanti. Naf, iżda, li fil-5 ta' Ġunju, 1988, suret reċta fit-Tijatru tal-Komunità u taw L-Għafja tal-Mewt tie- għi (producer C. Saliba), u Carlo Seroceone, testiera parlante 112 L IL-MALTI Ħadu sehem G. Saliba, E. Mallia, P.Faħugia, J. Giosserano, D. Scerri, G. Caruana u s-Sinjura A. Saliba. Fit-8 ta' Settenibru, 1942, saret reċta oħru; din id-darba or- ganizzata mis-Suldati tal-R.M.A. li dik il-ħabta kienu stazzjo- nati xi mkien qrib is-Swejz. Taw L-Akbar Imħabba tiegħi, u Il- Jiċija tas-seftur. LIXANDRA hija l-belt li għext fihu 27 sena sħaħ u għal- hekk ifnxejt pass pass ma' kull taħrika tagħha soċjali: imma f'dan l-artikolu se nsemmi biss il-ħidma tijatrali. F'Settembru ta' l-1919 wasalt f'din il-Belt u f'Novembru ta' l-istess sena, ma uafx kif, sibt ruħi Segretarju ta' UL'Indipen- denza'', li tagħhu kien President George B. Naudi. L-Istatuti ġew kostitwizi uffiċjalment fl-1920. Dak iż-żmien kienet teżisti wkoll kumpannija oħra ''Unione Artistica Maliese'' li tagħha kien Piesident Cwmelo Baldacchi- to, u li kienet swaqqfet ' fl-10 ta' Marzu. Ir-reċti kienu jsiru bil-Malti imma l-korrispondenza, bit-Tal- jan; kif ukoll il-programmi. Kien dak iż-żmien meta f'Malta nfis- ha-wkoll ftit wisq kienu dawk li kienu jużaw il-Malti bħala /lsien il-Gżira. Bosta kienu jaħsbu li l-Malti jiswa, biss biex nitkellmu bili imma le biex niktbuh. Ir-raġuni jafha kulħadd. P:opaganda qawwija u ta' bla ħaqq kontra l-Malti bħala Ilsien Miktub. — Il-kumpannija L-Indipendenza ', jekk niftakar sewwa, wara li telqu minnha tnejn mill-aħjar dilettanti tagħha għalqet jew aħjar. qaflet il-bibien tagħha fl-1921, għax il-Mexxejja tagħha ħassew li ma kienx hemm lok għal żewġ filodrammatiki. Bħala President ta' l-'Unione Artistica Maltese'' (li minnha kienu jagħmlu sehem dilettanti ta' isem bħal Ġużeppi Borg u Marċell Ganci—li qabel kienu jagħmlu sehem mill-'Indipenden- za'—u Ka;lotta Fabri) laħaq wara Ġuże' Zammit u warajh jien. It-taqbida għat-tqegħid f'imkienu ta' l-Ilsien Malti issa kie- net bdiet u l-prograrami bdew jidhru miktubin bil-Malti tal-Għaq- da (1925); imma ġara li l-kumpannija, jost il-ħafna dilettanti tagħha, kellha. wkoll xi wħud Ji kienu j jgħoddu ruħhom bħala pro- fessjonisti, f'kelma waħda kull darba li jirreċtaw kienu jippreten- du li għandhom jitħallsu. u għalhekk l-ispejjeż kienu għelbu d- dħul u fl-1925 l-'Unione Artistica Maltese wkoll għalqet il- bibien tagħha. IL-PALK MALTI BARRA MINN MALTA 113 Niftakru wisq tajjeb li fl-aħħar snin tagħha kienu nfirdu min- nha xi dilettanti li waqqfu għaqda oħra taħt l-isem ta' '' Valletta'' jew La Valette'', u ġara, għalhekk, li la l-waħda u anqas l-oħra ma setgħu jimxu 'l quddiem u l-qawl Ingliż '….divided we fall' għinel tiegħu. Imma d-dilettant Malti ma jistax igħix mingħajr ma jirreċ- ta. u ġara għalhekk li xi Maliin bdew jieħdu sehem, individwal- ment, l mal- Kumpannija tal-'Gioventit Antoniana'' li kienet tagħ- ti reċti bit-Taljan, bla nisa; u aktar ma ż-żmien beda jgħaddi ak- tar bdew iħossu l-ħtieġa li jerġgħu jagħtu xi reċta bil-Malti u ħaj- runi naqleb għall-Malti mit-Taljan xi biċċa milli kienu qegħdin jagħtu bit- Taljan f'dak it-Tijatrin li jinsab qrib il-Knisja ta' San- ta Katarina, u fis-27 ta' Mejju, 1934, saret In-Nannu Kieli (maq- lub minn Nonno Brecole ta' Carlo Repossi bis-sensja tiegħu) b'suċ- ċess kbir, Wara dir-reċta, il-Għaqda F'ilodrammatika Maltija (li wara l-mewt tat-Tenm Malti Icilio Calleja, li kien ħabib kbir tiegħi, ħadet ismu biex tibqa tfakkru lill- -ġenerazzjonijiet ġejjiena) twaq- qiet fuq sisien qawwija u baqgħet tagħti rati oħra, bla nisa, dej- jem b'suċċess, sakemm fit-28 ta' Frar, 1987, is-Sinjurina Linda Cassar Torreggiani aċċetrut ġentilment li tiġu sehem fil-kum- miedja ta' Karminu Camilleri. Ġenn għall-bżonn, u tkisser u teq- red il-preġudizzju li l-palk Malti jista' jtabba' isem il-mara Mal- tija. ''Berritta, ġġib lill-oħra, eċċ '. igħid il-Malti; u wara s-Sinju- rina Cassar Torreggiani ġew oħrajn, xi ħamsa, li bihom bdejna nagħiu l-isbaħ pochades tal- -qatt minsi Mikiel Anġ. Borg. f'dak iż-żmien meta l-'Indipendenza' ta' Malta kienet magħduda minn M.A. Borg innifsu bħala mejta, u ta' dan raddli ħajr bis- sħiħ mhux biss bil-kliem imma wkoll tid-dediki li għamilli meta għoġbu jirregalani l-ġabra tal-bċejjeċ tijatrali tiegħu kollha. U iżjed 'il quddiem bdejna nidħlu fil-għalqa sewwa u bdej- na nissograw quddiemi il spubbliku. Malri-Lixandrin—li kien im- dorri jara biss, bħal ħutu ta' Malta u l-ibliet l-oħra ta' l-Eġittu, dawk l-antikalji l smnhuma xejn adattati għaż-żminijiet tal-lum meta t-teknika taċ-ċinematografu jinissha fetħitilna għajnejna għal kollox—bċejjeċ moderni. Tajna bċejjeċ tal-Kittieb Malti Giacinto Tua (L-Aħħar tagh- tiqa, Lejlet il-Milied, Qtil bil-jedd 9. It-Tewba), u drammi patrl- lid IL-MAnri jottiċi bħal L-Akbar Imħabba, Il-Ħaraġ, Dejn Mardud, tiegħi. Kif ukoll pochades ta' qawwa bħal: Invenzjoni Meraviljuża, żena. tal-Flagship, Il-Bugħawwieġ, Dik l-Affari, F'wieħet Marti, eċċ. Imma l-akbar soddisfazzjon tagħna kien meta tajna b'suċċess kbir Is-Sinjerina Marija C'La Maestrina' ta' Niecodemi), Id- Dubju ta' Lucio d'Ambra, Maskri tal-laħam. ('Maschere'' ta' Braceo), eċċ. Nistqarr bla biża' li l-mixi 'l quddiem fil-palk Malti sar f'Li- xundra qabel ma sar f'Malta. Niftehmu tajjeb: Ir-reċtar bil-Malti. Id-dilettanti tal-Għaqda Filodrammatika Maltija ''Tcilio Cal- leja'' kienu ħafna u. fosthom nixtieq insemmi lill-koppja Ange u Murv Grima, Fredu Gellel, Isidore Bereaud (Franċiż li kien jaf bil-Malti aktar mill-Maltin), l-aħwa Toni u Fredu Bajada, Albert Galea, l-aħwa Darmanin. Ange Grima, li wara li tlaqt jien laħaq Direttur f'loki, huwa imitatur mill-aħjar tal-qatt minsi Pawlu Saliba ta' l-'Indipendenza ' ta' Malta, imma, fl-istess waqt ġe- netiku mill-aħjar u fis-Sinjurina Marija kien interpreta l-parti ta' Filippu b'mod mill-aħjar. Fredu Gellel, primattur żagħżugħ għamel ukoll suċċess kbir bħala tirann meta interpreta l-parti ta' Maechia fl-istess dramm u t-tifel fl-Akbar Imħabba tiegħi. Is- Sinjura Grima li fil-ħin li kienet primattriċi mill-aħjar ma kinetx tistmerr tagħmel partijiet ta' karatterista, għamlet dejjem suċċess kbir. Is-Sinjura Jeanette Fisposito, u s-Sinjurini Bilvja Silvio u Rożina Bereaud, u s-Sinjura. Carmen Cassar u s-Sinjurina Rug- gier li ma' ħuha Mikiel ħadu sehem ukoll f'partijiet ċkejknin, issoktaw igħinu lill-Filodrammatika biex ikollha dawk is-suċċessi li kellha ma' tul 12-il sena sħaħ, Ma' tul il-gwerra, nqalgħet ukoll bħal speċi ta' gwerra fost il- Maltin ta' Lixandra, u xi dilettanti qodma ta' l-'Unione Artis- tiea Maltese'' li kienet ilha mejta għal kollox 18-il sena, bdew iħabirku biex jerġgħu jirxuxtawha u nħolqot l-Għaqda Artistika Maltija. Magħhom ingħaqdu Albert Zahra, Ant. Fit-8 ta' Ġunju .1940, tuw reċta. fit-Tijatrin ''Esehvle Arion Giddieb li ma jistax jigdeb miġjuba u tradotta għall-Palk Malti minn N.N. Fil-1.3.42 taw Il-Ħalliel u L-Imbrolja tan-Ne- puti, qlib ta' Ant.,Luca, u fis-17 ta' Mejju 1942 taw Oħt l-agħma maqluba minn Arturu Cumbo, u Ir-rigal ta' Baskal lill-għarusa tiegħu, qlib ta' Ant. Il-ħidma tal-Għ.A.M, imbagħad waqfet (kit waqfet ħafna dik tal-Għ.F.M.) u dan imħabba fil-gwerra u l-konsegwenzi tagħ- ha (blakawt, rejdijiet, eċċ.), imma. fit-22 ta' April 1945 reġgħet qanet xi ftit għax issieħbu magħha xi Maltin ta' Malta li kienu jinsabu f'Lixandra fit-Tarzna u taw fil-Lveċe Prancais il-kum- miedja ta' Karmnu Gamijleri L-Erbgħa kikkardi. Il-Maltin ta' Malta kienu Toni Ghio, Manwel Zammit, Salvu Degabriele u Lorenzo Frendo, u ta' Dixandra Ant. Luca, Feliċ Bonello u s- Sinjurina Bilvja Silvio. Wara, din ir-reċta nqala' xi taħwid bejn il-Membri tagħha u sehem minnhom li kienu jagħmlu sehem mill-Maltese Union Club waqqfu bħal sezzjoni ta' dan il-Każin biex jagħtu r-reċti għalkemm din is-sezzjoni ma kinetx uffiċjali u wara din l-ewwel reċta ma ħallewbhomx jagħmlu oħra. Mela r-reċta waħdanija li suret kienet fl-10 ta' Ġunju, 1945. u taw Ġentilhom fqir, kummie- dja soċjali miġjuba għall-Malii minn Ant. Fabre, u ħadu sehem tiha membri ta' l-Unione Artistica Maltese, xi dissenzjenti tal- GħE.M. 'Iciljo Calleja' u xi Maltin minn Malta, Ma rridx nin- sa ngħid li mal-Għaqda Filod. Maltija '1.C.' ukoll ħadu sehem xi Maltin ta' Malra, fosthom Ġużeppi Marija Pugliesevieh B.E.M., li fost l-interpretazzjonijiet tassew tajbin tiegħu ta' min isemimi dik tal-prinattur-di-parrukka fid-Dubju ta' d'Ambra. Hekk kienet is-sitwazzjoni fit-13 ta' April, 1946, meta tlaqt l-Eġittu għal kollox biex biex narġa' lura Malta, b'tifkiriet kbar tt sbieħ tal-ħidma tiegħi għall-Palk Malti fl-art tal-Faragħuni. Il-Għaqda. Filodrammatika Maltija ''Teilio Calleja'' kienet nksarx rieqda imima ħujja għal kollox. u waqt il-Vermut d'hon- new li tawni u li fih ippreżentawli rigal li nibqa' ngħożżu sa l- aħħar ta' ħajti, ilmaħt lil Doni Luca, dilettant xiħ li minn mindu kienet qaflet il-bibien tagħha L'Unione Artisticea Maltese baqa' dejjem bogħod minni. Il-preżenza tiegħu għamlitli l-qalb u tagħtini x'nittama li f'Lixandra ma jkunx hemm ħlief kumpan- nija filodrammatika waħda li jingħaqdu magħha d-dilettanti kol- lha u jsaħħuha kif jixirqilha. Kif jista' jara biċ-ċar kull min jaqra dan l-artikolu, il-Maltin ta' Port Said, Kajr u Swejz ma mxewx 'il quddiem fil-għażla ta' produzzjonijiet u producing kif imxew x'uħud minn dawk ta' Li- xandra. Dan qed ingħidu mhux biex illumhom għax naħseb li l-akbur ħtija hija tal-Maltin ta' Malta li tawhom eżempju ħażin. 116 IL-MALTI B'danakollu, il-ġid li għamlu l-Maltin ta' barra—u dan il- ġid jibqa' dejjem siewi sakemm isiru reċti bil-Malti wkoll ta' stil li ma. jgħoddx għal żmienna—buwa tassew kbir u jeħtieġ li jkun magħruf minn kulħadd u mifhum tajjeb, għax is-sagrifiċċji tad- dilettanti Maltin li jinsabu barra, kemm imħabba fiċ-ċokon tal- pubbliku mitluf fost eluf u eluf ta' barranin u li għadd kbir minn- hom joqogħdu ħafna mili 'l bogħod miċ-ċentru tal-Belt fejn jin- sabu t-Tijatri, u kif ukoll għan-nuqqas ta' produzzjonijiet (nista' ngħid li-kull meta l-Maltin ta' Barra talhu xi produzzjonijiet minn Malta dawn bagħtulhom ħafna antikalji u b'hekk issoktaw iżommuhor tura flok għenuhom jimxu 'l quddiem), huma tassew kbar u n-nuqqasijiet tagħhom, huma x'inhuma, jeħtieġ ikunu magħdura u maħfura. Jien daqshekk naf fuq il-Palk Malti barra minn Malta. Jekk xi ħadd jaf aktar minni huwa fid-dmir li jżid ma' dak li għidi jien dak li jaf huwa ħalli jibqa' mniżżel fl-istorja ta' Malta u l- letteratura tagħha u. sa fejn naf jien, ma hemmx imkien fejn jin- kiteb aħjar minn f''Il-Matti' li huwa l-organu uffiċjali tal-Għaq- da tal-Kittieba tal-Malti. San Ġiljan, H ta' Lulju, 1946, GĦAQAL TA' MARA SOMEREST MAUGHAN fil-ktieb tiegħu ''The Summing Up'' igħid li ommu kienet daqshekk sabiħa u missieru daqshekk ikrah illi, fil-belt ta' Pariġi, kienu magħrufin il-waħda bħala ''Sbuhija' (Beautv) u lsieħer bħala ''Bhima'' (The Beast). Darba waħda, jissokta jgħid l-Awtur, waħda ħabiba kbira t'ommu, is-sinjura Angiesev, qaltilha: ''inti daqshekk sabiħa u hawn daqshekk nies li jħobbuk x'inhu li bqajt hekk fidila ma' dak id-daqsxejn ta' raġel ikrah li żżewwiġt7'' U ommu weġbitha: ''Dak qatt ma jiksirlt qalbi,'