Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep Ġrajja li ħadet madwar erba' snin u nofs sabiex seħħet, mill-ġbir, ħidmdi; sat-tberik, wasla u dħul trijonfali fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ Daħla F'mumenti hekk sbieħ li jqajmu l-interess u l-entużjażmu tal-festa, illum hu tajjeb li nsellmu liż-Żebbuġin ta' kull żmien. Il-poplu Żebbuġi wettaq xhieda ma taqta' xejn matul il-meddiet tas-snin fejn wera mħabba tbaqbaq ġo fih lejn il-qaddis protettur tiegħu San Filippu t' Aġġira u lejn il-knisja maħtura lilu f'Ħaż-Żebbuġ. Il-binja tal-knisja arċipretali ta' San Filep, bl-arkitettura, l-pittura, l-iskultura barokka, xogħol mill-aqwa tal-injam u rħam hija xhieda ħajja ta' mħabbet iż-Żebbuġin. Imbagħad meta tilbes il-libsa tal-festa jispikkaw l-opri artistiċi tal-fidda, id-damask, il-linef, id-drapp irrakkmat u bosta affarijiet oħra li bihom tintrama. Il-festa ta' San Filep tas-sena 1863 hi mmarkata bħala l-aħħar festa ċċelebrata mingħajr statwa. Bħal kull festa oħra ad unur San Filep fis-snin ta' qabel, ma setax jonqos li issa li kien ilhom tliet snin u nofs jiġbru għall-istatwa tal-fidda, iż-Żebbuġin ikomplu juru mħabbithom għal din il-festa titulari, li kien qed jieħu ħsiebha l-prokuratur Dun Tommaso Debono. Id-data tad-29 ta' Lulju tal-1863 għandha tifsira speċjali għall-Belt Żebbuġija għax dakinhar waslet l-istatwa maestuża tant mistennija. Issa li għaddew mija u ħamsin sena minn din il-ġrajja, aħna għadna nħossuna kburin biha. Nagħmlu tajjeb li niftakru u nfakkru s-sagrifiċċji li saru, il-qtigħ il-qalb li għaddew minnu, il-beżgħat, l-inkwiet li ġab miegħu dan il-proġett kbir u uniku għal Malta, sakemm seħħ b'suċċess. Irnexxa bil-kontribut ta' kulħadd. Minn fost il-poplu kemm dawk tat-tajjeb u kemm il-batuti kkontribwew skont il- mezzi tagħhom, il-prokuratur mexxa 'l quddiem il-proġett bis-support tal-arċipriet u l-kleru. Il-ġbir Sa mill-1859 f'Ħaż-Żebbuġ kienet tinħass ħeġġa ġdida. L-Arċipriet Dun Tumas Naudi u l-Kleru Żebbuġi ma damux wisq ma bdew imexxuha li kien wasal iż-żmien li jkollna statwa ta' San Filep. Meta dan il-kliem sar uffiċjali ġol-knisja, il-poplu beda jieħdu aktar bis-serjetà. Fuq iz-zuntier u madwar is-salib tal-pjazza d-diskors kien idur fuq din il-proposta. Ix-xewqa kibret u xxettlet fi qlub iż-Żebbuġin li huma wkoll ikollhom statwa sabiħa tat-titular. Kien hemm min beda jgħid li Ħaż-Żebbuġ kien jixraqlu statwa isbaħ minn ta' rħula oħra li kien diġà għandhom statwa. Dan kien ifisser aktar spejjes u aktar uġigħ ta' ras għal min kien se jintriga. Diskors sar ħafna, nħolqu fehmiet differenti u d-diskussjonijiet twalu. Hi k l T- , )- 3 ġ mil. 2 hu $-—— € jis festa L L 139 Kiwob Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 min beżża' u ħabat jaqta' l-qlub. Kien jonqos li xi ħadd irabbi l-kuraġġ u jagħmel l-ewwel pass. Fl-aħħar sar l-ewwel pass fil-15 ta' Jannar 1860. Beda l-ġbir uffiċjalment mill-parroċċa biex issir statwa. Imma kien għad mhux deċiż jekk issirx tal-injam jew xi ħaġ'oħra. Għax kien hemm min azzarda jipproponi li ssir tal-fiddal Bosta għoġbithom l-idea ta' statwa tal- fidda imma rawha diffiċli wisq li jinġabru daqstant flus. Fl-ewwel arbural Dun Salv Trevisan kiteb li l-għotja kienet għall-istatwa ta' San Filep tal-injam jew tal-fidda — skont il-fondi. Is-Sindku Salvatore Mifsud u l-Arċipriet Tumas Naudi kienu minn tal-ewwel li nkitbu … u wegħdu £10 kull wieħed bil-patt li l-istatwa tkun tal-fidda u xejn aktarż. Bħalhom għamlu almenu erba' oħra, Dun Salv Trevisan, Dun Ġio Maria Tabone, Dun Filippo Tabone, Dun Salv Ciappara, is-Sur Pawlu Buttiġieġ kif jidher fil-Ktieb tal-Kontribuzzjonijiet li għandha l-Parroċċa. L-arbular qabeż it-£310.10s. Sar ieħor li ġabar £143.16s. It-tielet £58.3s u r-raba' £71.7s. Dan il-ġbir għamel kuraġġ lill-prokuratur u l-kumitat li kien ġabar madwaru u qatgħuha li ssir tal-fidda u li jqabbdu artisti mill-aqwa f'Ruma jew Lvon (fi Franza). Intgħażel iż-żagħżugħ Luigi Fontana, ċesellatur u pittur, ġa stabbilit fil-bottega ta' Tommaso Minardi f'Ruma, sabiex jiddisinja u jeżegwixxi din l-opra. Biex jgħinuh u jissorveljaw il-proġett mill-aspett artistiku ħatru lill-Professur Frederick Overbech' u lill- istess Tommaso Minardi, l-imgħallem ta' Fontana. Meta sar id-disinn tal-istatwa u dan intgħoġob, tfassal il-pjan flimkien mal-aġent Emmanuele Cortis u ntgħażlu tnax-il deputat li ntrabtu li jsellfu l-flus li jkun jonqos ħalli l-pjan jitwettaq malajr u bla ntoppi. Dan wegħduh bil-patt li jieħdu flushom lura ftit ftit. Il-kumitat ħaseb u ra li jkompli jinvolvi l-poplu billi jdur għal drawwiet oħra tradizzjonali ta' ġbir li kienu popolari f'dak iż-żmien. Saru kaxxi tal-ġbir u tqassmu fost in-nies tas-snajja bħan-nissieġa u l-bennejja. Minn fost dawn il-ħaddiema nġabru £105.13s. Ammont ieħor inġabar billi tqassmu l-flieles biex jitrabbew u meta jikbru kienu jingħataw lura lill-kumitat biex jinbiegħu jew jittellgħu lotterija. Jekk min irabbihom ried iżommhom kien iħallas bħallikieku kien qed jixtrihom. Minn dawn it-tjur daħlu £66.16s. Kienet ukoll id-drawwa li fi żmien il-ħsad il-bdiewa kienu jagħtu ftit qamħ jew qoton lill-knisja. Mill-għotjiet tal- bdiewa daħlu £44.3s. U meta l-istatwa kienet lesta, fit-2 t'Awwissu 1863 tqegħdet għal erbgħin ġimgħa fil-kappella tal-Anġli fejn il-poplu seta' jaraha sat-8 ta' Mejju 1864 meta ttieħdet proċessjonalment sal-parroċċa għall-festa. Tpoġġa plattin quddiema għall-għotjiet li minnhom inġabru £58.8s. Kienu offruti wkoll xema' li ħallew £4.7s.5 Kollox sar bil-għaqal, bi ħsieb u b'mod organizzat, fid-dettal u bla tħarbit. Saħansitra l-kaxxa tal-injam li fiha nġarret l-istatwa żarmatha nbiegħat għal għaxar skudi u sitt tari. Anki t-tiben tal-ippakjar inbiegħ u ħalla skud u sitt tari waqt li tmien tari oħra ġew mit-tila ta' madwar il-kaxxa u l-kartun li ġew fih is-santi. Dawn is-santi tal-istatwa saru l-Italja u mill-bejgħ tagħhom daħlu £48.8s. Fost dawn, l-ewwel ħamsa wegħdu u silfu £10, l-erba' li jmiss fil-lista wegħdu £25 u silfu £15, waqt li l-aħħar tlieta wegħdu £50 u silfu £15. Jiġifieri bejniethom dawn id-deputati fil-fatt silfu £155. Fost id-deputati kien inqala' xi daqxejn ta' tilwim. Wieħed minnhom, Filippo Abela fid-9 ta' Settembru talab lura l-flus li kien silef' u rriżenja minn deputat. Minfloku daħal minnufih Ġo 140 Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Pawlu Bonavia li silef il-flus li kien ħareġ Abela u talab irċevuta. Meta wasal il-waqt li d-deputati jieħdu lura l-flus li silfu, kien hemm fosthom min ħalla parti milli kellu jieħu bħala għotja, tant kemm ferħu bil-ġmiel tal-istatwa. Salv Zammit u Ġio Maria Mifsud ħallew £4 kull wieħed, Antonio Ciappara Delicata, Dun Salv Ciappara u Ġiuseppe Zammit Said taw £5 u Dun Salv Trevisan £10 (barra li kien ukoll ta £20 f'alburali u darb'oħra £4.0s11d'). It-total tal-ġbir laħaq is-somma ta' £945.9s, inklużi l-għotjiet tad-deputati. Sa fejn hu magħruf darba biss il-kumitat ġie bżonn il-flus u ma kellux biżżejjed u allura kellu jdur għall-flus tad-deputati. Dan ġara meta sar l-aħħar ħlas lil Fontana fit-23 ta' Lulju 1863. Biex napprezzaw il-valur ta' dawn il-flejjes tajjeb nikkunsidraw li dak iż-żmien paga ta' labourer mal-gvern kienet ta' £20 fis-sena, barbier kellu £25 u l-assistent tiegħu kellu £157. Illum /abourer mal-gvern jaqla' €11,850 fis-sena. Mela l-flus li silfu d-deputati Ilum kienu jiswew €91,837.5 u l-ġbir mill-poplu li kien jammonta għal £945.9s jsarrfu aktar minn nofs miljun Ewro ' tal-lum. Dokument mill-Arċipriet Borg Marbut mill-qrib ma' dan il-ġbir hija ittra li l-Arċipriet Francesco Borg ħass li kellu jibgħat lill-Għaqda tal-Banda San Filep biex irodd ħajr għall-ħidma li l-membri tagħha wettqu biex jgħinu fil-ġbir ta' flus għall-istatwa tal-fidda ta' San Filep. Dan id-dokument li meta sar kien sempliċi ittra ta' ringrazzjament, illum sar għandu importanza ferm ikbar. Dan għaliex jagħti xhieda li matul il-perjodu bejn il-bidu tal-1860 u l-1864 meta sar il-ġbir ta' flus għall-istatwa, il-Banda San Filep kellha s-soċjetà tagħha li kienet attiva ħafna fil-ħajja soċjali ta' Ħaż-Żebbuġ. Tliet Persunaġġi Hemm tliet persunaġġi li ħallew il-marka tagħhom fil-ġrajja tal-istatwa tal-fidda ta' San Filep mindu nbdiet uffiċjalment fil-15 ta' Jannar 1860 f'Ħaż-Żebbuġ, tkompliet f'Ruma u ntemmet fit-8 ta' Mejju 1864 f'Ħaż-Żebbuġ. Dawn huma s-Saċerdot Salvatore Trevisan, l-Artist Luigi Fontana u l-Papa Piju IX. Ta' min naraw ftit min kienu dawn it-tlett protagonisti li rabtu isimhom mal-istatwa ta' San Filep li ngħożżuha bħala wirt artistiku nazzjonali li aħna ż-Żebbuġin tant inħossuna kburin biha. Sa minn meta waslet fid-29 ta' Lulju 1863, il-poplu Żebbuġi rabat qalbu ma' dan il-kapulavur u mija u ħamsin sena wara għadu jitgħaxxaq biha u jqisha bħala s-simbolu tiegħu. Mill-kotba tal-Knisja Arċipretali ta' San Filep, Dun Salv Trevisan joħroġ jidher bħala bniedem responsabbli u ta' ħila li għalhekk ġie fdat bil-prokura ta' dan il-proġett kbir u mportanti. Huwa ta prova tal-ħila tiegħu mill-mod kif flimkien ma' oħrajn'' ipprepara u wettaq pjan għal ġbir li bħalu r-raħal ma kienx ra sa mill-bini tal-knisja nnifisha. Dun Salv daħal għal din ir-responsabbiltà b'serjetà u kuraġġ kbir. Dan deher ċar sa mill-bidu tal- ġbir meta kien għad mhux deċiż jekk l-istatwa kinetx se ssir tal-fidda u bil-mod kif kiteb Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 l-appell għall-ġbir' kebbes il-ħeġġa fost iż-Żebbuġin. Kompla wrieh bl-inizjattivi li ħa f'waqthom u bla telf ta' żmien biex titwettaq il-ħolma tal-maġġoranza taż-Żebbuġin anke jekk kien hemm ix-xettiċi li kienu jibżgħu minn dan il-proġett. U meta nqalgħu ntoppi mhux mistennija u l-iskultur Fontana ttardja ma beda x-xogħol u kien hemm dubji serji jekk kienx fil-fatt se jagħmel l-istatwa jew le, Trevisan għamel ħiltu biex jipperswadih li jwettaq il-proġett li daħal għalih. Mill-korrispondenza li għaddiet bejniethom jidher li din ma kienetx ħaġa faċli, u Trevisan għandu mertu kbir li wara kollox ġie żewġ. Kif iddikjara hu stess, Trevisan baqa' fost l-aħħar ħdax-il deputat sakemm l-istatwa ġiet konsenjata lill- knisja. U minbarra l-kontribuzzjonijiet diġà msemmija għamel ħafna xogħol u ġiri bla ebda ħlas. Fost iż-Żebbuġin kien hawn xniegħa li Luigi Fontana kien ta l-abbozz tal-istatwa lil Dun Salv Trevisan. Din tidher ħaġa loġika għax Fontana lilu kien jaf bħala l-bniedem responsabbli. Kulħadd kien jaċċetta li din l-għotja kienet f'lokha għax bħala l-mexxej tal- ħidma kien jixraqlu dan l-unur. Salv Trevisan twieled Ħaż-Żebbuġ fl-20 ta' Diċembru 1810, minn Duminku u Anna mwielda Ciantar. F'żgħożitu mar joqgħod il-Belt Valletta biex ikun jista jkompli bl-istudji tiegħu għal-lawrja J.U.D. Ġietu l-vokazzjoni u daħal is-seminarju biex ikompli jistudja. Qaddes fil-21 ta' Diċembru 1833 u rritorna Ħaż-Żebbuġ fejn jidher li kien attiv ferm fl- amministrazzjoni tal-parroċċa. Kien Prokuraur tal-Legati tal-Lampa, ħadem bis-sħiħ biex sar l-apparat tal-Canovazzo d'oro'' fl-1838 u kien il-mexxej ewlieni biex saret l-istatwa tal-fidda ta' San Filep. Huwa ta diversi rigali prezzjużi lill-Knisja Parrokjali, fosthom salib tal-fidda li jintrama fuq il-ġirandola tal-artal maġġur fil-jiem tal-festa ta' San Filep. Kien ħalla somma ta' £100' għall-irħam tal-korsija tal-knisja. Lill-knisja ħallielha wkoll pjaneta sabiħa mbrokkata u l-kappa tal-ħarir bi fjuri żgħar li skont ma kienu jgħidu qassisin li kienu jafuh, kienet magħmula mid-dublett t'ommu't — u allura baqgħet tifkira tagħha wkoll. Dun Salv Trevisan miet fit-22 t' April 1896 u ndifen fil-Knisja Arċipretali ta' Belt twelidu Ħaż- Żebbuġ, li tant kien iħobb. Twieled fir-raħal żgħir ta' Monte San Pietrangeli (Monsapietrangeli) fir-reġjun Taljan Le Marche, fid-29 ta' Marzu tal-1827. Kien ir-raba' wild mill-ħamsa li kellhom Tommaso Fontana u Teresa mwielda Barbarossa. Nannuh Luigi u missieru kienu t-tnejn arkitetti magħrufa sew. Fl-awtobiografija qasira tiegħu' Luigi stqarr li l-ewwel ġibda għall-arti ħassha ta' 10 snin. Sena wara ommu ħaditu l-Liceo ta' Macerata fejn studja l-arkitettura u l-arti tad-disinn taħt il-Professur Gaetano Ferri minn Bologna. Hawnhekk huwa qatta' tliet snin fejn kull sena rebaħ l-aħjar premijiet fil-kompetizzjonijiet ta' bejn l-istudenti. Ta' ħmistax-il sena Luigi beda jaħdem bħala alliev mal-pittur, skultur, litografu u kopista Gaetano Palmaroli li kien qiegħed jaħdem fil-belt ta' Fermo. Hawnhekk Luiġi kompla żviluppa l-interess tiegħu fil-pittura u telaq l-arkitettura sabiex jirfina fid-disinn u l-kulur. Palmaroli u Fontana kienu jaqblu ħafna iżda matul iż-żmien li damu flimkien Fontana sema' ħafna dwar dak li kien qed jiġri fil-qasam tal-arti f' Ruma u speċjalment dwar l-imgħallem ta' Palmaroli, Tommaso Minardi. Għahlekk ma setax jonqos li l-ambizzjoni naturali tiegħu ħajritu biex jmur Ruma għand l-imgħallem tal-imgħallem Fontana maż-żmien spiċċa bħala wieħed mill-allievi li l-aktar li ħadmu mill-qrib ta' Minardi u artistikament, il-werriet ewlieni tiegħu. F'Ruma, Fontana studja fl-akkademja tal-Arti San Luca, fejn Minardi kien ukoll Ġo 142 Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Wara l-ewwel sena hu rnexxielu jiġi l-ewwel f'kompetizzjoni tal-pittura u oħra tal-immudellar bit-tafal għall-istudenti tat- tielet sena, u għall-figura sħiħa u mhux ras biss kif kien mistenni minnu. Wara dan is-suċċess, kellu jieqaf ħesrem f'nofs l-istudji tiegħu peress li marad bit-tifu u kellu jmur lura f'dar ommu fejn qatta' tliet snin jirkupra. Wara it-taqlib politiku ta' 1848/49 u hekk kif kien qata' qalbu li jkompli jistudja Ruma, Fontana rċieva stedina mingħand Minardi li riedu jmur lura Ruma jaħdem miegħu. Dan żammu joqgħod għandu bla ħlas u jaħdem miegħu fl-istudju li kellu fil-Palazz Colonna. Dan kien arranġament komuni ħafna fil-bottegi artistiċi ta' dak iż-żmien. Minardi gawda sa mewtu mit-talent ta' Fontana għaliex dan ta' aħħar baqa' jpitter ħafna mix-xogħlijiet fuq disinn ta' Minardi. Kien ukoll maħtur Kavallier u Kommendatur tal-Kuruna Taljana. Luigi għex Ruma sal-1896 meta ta' 70 sena rtira mix-xogħol u mar lura lejn raħal twelidu fejn miet ta' 81 sena fis-27 ta' Diċembru 1908. Huwa jinsab midfun fiċ-Cimiterju tal-post fil-qabar tal- familja mżejjen bl-Anġlu tal-Qawmien. Baqa' magħruf bħala artist neoklassiku permezz ta' xogħlijiet tiegħu madwar l-Italja kollha, fl-iskultura, fil-pittura, fuq it-tila biż-żejt u t-tempera, arkitett u anke bħala restawratur. Il-ġurnal uffiċjali tal-Vatikan l-'Osservatore Romano' nhar il-21 ta' Lulju 1863 irrapporta hekk: 'Ħaż-Żebbuġ raħal fil-gżira ta' Malta ordna statwa tal-fidda tal-qaddis San Filippu t'Agira mingħand Luigi Fontana, skultur u pittur magħruf'. Fontana, bħal Minardi kien midħla sew tal-kardinali u tal-papiet Piju IX u Iljun XIII. Bis-saħħa ta' dawn il-konnessjonijiet, li l-istatwa ta' San Filep żaret il-Vatikan u tbierket mill-Papa Piju IX qabel qabdet it-triq lejn Ħaż-Żebbuġ. Il-kuntatt ta' Fontana ma' Malta Minbarra din l-istatwa Fontana tqabbad jagħmel xi xogħlijiet oħra hawn Malta. Fost dawn insibu l-pittura tal-Madonna bil-Ġilju li tinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti, originarjament attribwita lil Minardi u datata 18627'. Għalkemm din għandha il-firma u t-timbru ta' Minardi u nxtrat mill-bottega ta' Minardi, din pittirha Fontana x'aktarx fuq disinn ta' Minardi. Dan kien arranġament bejn Minardi u artisti oħrajn bħal Fontana meta tal-ewwel kien kiber fl-età'. Hemm ukoll id- disinn tal-kapitelli tas-salib tal-fidda li jitqiegħed fuq l-artal maġġur tal-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ fil-festa ta' San Filep. Mhux ċert kif beda l-kuntatt ma' Fontana. Perċ fl-1858 il-Kapitlu tal-Katidral tal-Imdina Tommaso Minardi Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 kien qiegħed ifittex artist biex jesegwixxi l-pittura tal- koppla wara it-terrimot tal-18567'. Dawn ħatru lil Minardi biex jiġġudika d-disinni imressqa mill-artisti ta' dak iż- żmien. Emmanuele Cortis l-istess aġent taż-Żebbuġin f'Ruma, fl-1858 insibuh f'kuntatt ma' Minardi dwar dan ix-xogħol fl-Imdina. Il-Kanonku Pawlu Pulliċino li kien parti mill-Kapitlu tal-Imdina u li vvjaġġa ħafna fl-Ewropa kellu korrispondenza ma' Overbeck fuq it-tagħlim tal- arti u tal-istorja fit-taħriġ tal-għalliema. Diversi pitturi Maltin tħarrġu taħt Minardif' u għalhekk il-konnessjoni miegħu setgħet ġiet minn kemm il-persuna. Minn naħa tiegħu Overbeck għamel id-disinn tal-erba' evanġelisti li jintramaw fuq l-artal maġġur tal-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ fil-festa ta' San Filep. Il-Qd usija Tiegħu l-Papa Piju IX Johann Friedrich Overbeck Twieled fis-Senigallia, fl-Istati tal-Papa, fit-13 ta' Mejju 1792. Kien ir-raba' wild tal-Konti Girolamo Mastai-Ferretti u l-Kontessa Caterina Solazzi li semmewh Giovanni Maria Mastai- Ferretti. Fl-10 t' April 1819 kien ordnat saċerdot u mill-ewwel beda jaħdem bħala rettur tal- 'Istituto Tata Giovanni' f'Ruma. Ma damx ma kien appuntat direttur spiritwali tal-Papa Piju VII. Mill-1823 sal-1825 ħadem bħala awditur tad-Delegat Appostoliku fiċ-Ċili u fil-Peru. Lura Ruma fl-1825 il-Papa Ljun XII ħatru kap tal-Isptar San Mikiel ta' Ruma u kanonku tal-Knisja Santa Marija f'Via Lata'.. Fil-21 ta' Mejju 1827 inħatar Arċisqof ta' Spoleto. Baqa' magħruf għall-mod effiċjenti kif organizza ħidma kbira biex tingħata għajnuna lill- vittmi ta' terremot. Fi Frar 1832 il-Papa Girgor XVI bagħtu fid-djoċesi importanti ta' Imola u f'Diċembru 1840 ħatru Kardinal-Qassis ta' San Piero u San Marċellino. Bħala Arċisqof kien jisħaq ħafna fuq il-formazzjoni tas-seminaristi, kien iħobb iżur il-ħabsin u jorganizza tagħlim għat-tfal li kienu jiġġerrew fit-toroq. Meta wara fl-1846 miet il-Papa Gregorju XVI fl-Italja kien hemm ħafna nkwiet politiku u ġlied intern. Minħabba f'hekk minn tnejn u sittin kardinal marru biss sitta u erbgħin għall- konklavi li minnu kien elett Giovanni Maria Mastai-Ferretti li ħa l-isem ta' Papa Piju IX, fis- 16 ta' Ġunju. Kien għad għandu 54 sena u dam jirrenja tnejn u tletin sena — l-itwal papat wara dak ta' San Pietru. Il-fama ta' liberali li kellu għenitu biex malajr isir popolari mal-mexxejja Ewropej. Għalkemm ftit kellu esperjenza diplomatika malajr sar l-aktar persuna maħbuba fid-dinja. Saħansitra l-Protestanti Ingliżi kienu ferħulu bħala 'ħabib id-dawl, progressiv, ħellies u riformatur tal-Ewropa'. Matul ħajtu bena rekord ta' ġenerożità anke lejn dawk li kienu anti-klerikali. Bħala Papa, it-tmexxija tiegħu kienet progressiva, intelletwali, ħanina u miftuħa għal kulħadd waqt li rsista għad-dritt tal-Knisja Kattolika li teżerċita bil-libertà u xxandar it-tagħlim reliġjuż fir-Russja u fil-pajjiżi tal-Imperu Musulman. Fid-29 ta' Ġunju 1869 ħareġ il-boll AEterni Patris li bih ikkonvoka l-ewwel Konċilju Vatikan li fit-8 ta' Diċembru ta' dik is-sena laqqa' seba' mitt isqof. Dan il-konċilju ddikjara l-Infallibilità tal-Papa u kkundanna l-materjaliżmu u l-ateiżmu. Piju IX bena fama bħala Papa Marjan għax ħadem biex tikber id-devozzjoni lejn il-Verġni Mbierka Marija. Dan spikka fl-enċiklika tiegħu 'Ubi Primum' fis-sena 1848 fejn saħaq li Marija hija l-'medjatriċi fis-salvazzjoni tal-bniedem' u spikka iżjed meta fit-8 ta' Diċembru 1854 ddikjara d-Domma z 21073 Ġak - $. Għa Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 tal-Immakulata Konċezzjoni. Miet fis-7 ta' Frar 1878 u ndifen fil-knisja ta' San Lawrenz f'Ruma. Fil-11 ta' Frar 1907 beda l-proċess djoċesan tal-beatifikazzjoni tiegħu u kien dikjarat beatu fit-3 ta' Settembru 2000. Piju IX ċċelebra diversi ġublewijiet, fosthom it- 300. anniversarju tal-Konċilju ta' Trento u l-1800 anniversarju tal-martirju ta' San Pietru u San Pawl fid-29 ta' Ġunju 1867 meta kienu ħadu sehem 512- il isqof, mal-20.000 saċerdoti u lajċi tal-Parroċċi ta' Ruma. Fl-1871 tfakkar il-25 sena tal-pontifikat tiegħu. Iddikjara l-1875 bħala Sena Mqaddsa għall-Knisja Kattolika mad-dinja kollha. Fl-1877 meta ċċelebra l-50 sena minn meta kien ikkonsagrat isqof żaruh bosta pellegrini minn madwar id-dinja matul iż-żmien allokat għalhekk76. Huwa ħatar 122 kardinaf', ħareġ 33 enċiklika, approva 74 Kongregazzjoni Reliġjuża għan-nisa u fi Franza biss waqqaf 200 djoċesi. Matul il-pontifikat tiegħu ra ħafna taqlib u nkwiet. Kien l-aħħar Papa li kien ukoll jirrenja bħala s-Sultan tal-Istati Papali li iżda sal-1870 kienu waqgħu kollha f'idejn l-armata ta' Vittorio Emanuele I, li sa mill-1849 kien ifforma l-istat ġdid tal-Italja, b'Ruma bħala l-belt kapitali. Dan wassal biex il-Papa reħa minn idejh il-funzjoni ta' Re temporali u reġa' beda jikkonċentra fuq ir-rwol reliġjuż u spiritwali. Dan sar kontra x-xewqa ta' Piju IX tant li mill-1871 sa ma miet huwa ddikjara ruħu bħala priġunier tal-mexxejja Taljani u ngħalaq fil-Vatikan bħala protesta kontra l-anti-klerikaliżmu li kien hemm fix-xena politika Taljana. Dan il-Papa baqa' msemmi għall-episodju meta f'Jannar 1878 infurmawh li r-Re tal-Italja Emanuele II kien f'xifer il-mewt, il-Papa neħħielu l-iskomunika u l-pieni marbuta magħha. Xahar biss wara, fis-7 ta' Frar 1878, miet Piju IX b'attakk tal-qalb fl-età ta' 85 sena. Hawn Malta l-Papa Piju IX kien popolari sewwa l-aktar minħabba l-impenn tiegħu fit- tixrid tad-devozzjoni Marjana. Għalhekk meta fit-13 ta' Lulju 1863 l-istatwa tal-fidda ta' San Filep ittieħdet fil-Vatikan għall-wiri u l-Papa berikha, iż-Żebbuġin ħassewhom onorati bil-kbir. Fis-sala tal-viżitaturi mlibbsa bid-damask aħdar, il-Papa bierek l-istatwa u għaniha b'mitt jum indulġenza — xi ħaġa unika għal din l-istatwa ta' San Filep. Skont il-ġurnal 'L'Ordine' l-Papa 'baqa' mistagħġeb bix-xogħol sabiħ u perfett tagħha. Il-Papa Piju IX L-Istatwa ta' San Filep Luigi kien għad għandu tlieta u tletin sena meta tqabbad jagħmel l-istatwa ta' San Filep. Wara li sar il-ftehim u minkejja l-għajnuna u s-sorveljanza esperta ta' Overbech u Minardi u l-interventi tal-aġent Cortis jidher li t-triq sakemm tlestiet l-istatwa kien fiha diffikultajiet mhux mistennija. F'korrispondenza tat-30 ta' Mejju 1862 ma' Fontana, Dun Salv Trevisan jgħidlu: 'Iż-Żebbuġin tant kienu u għadhom s'issa konvinti (li x-xogħol tagħmlu inti), li filwaqt li jinsabu ddispjaċuti għal dak is-saram li nqalalek$, saħansitra għamlulek il-quddies sabiex teħles minnu u sabiex tinżel Ruma u tkun tista' tibda twettaq dak li wegħedthom'.' Ninnutaw minn dan li sa dakinhar Fontana kien għadu ma bediex jaħdem fuq l-istatwa. Aktar minn hekk jidher li Luigi kien bħallikieku reġa' bdielu milli jagħmel din l-istatwa. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 li kien hemm min kien qed jopponi li ssir l-istatwa u li dawn kienu qed jippruvaw jaqtgħu qalb l-iskultur. It-tħeġġiġ ta' Trevisan imma kellu l-effett mixtieq u Fontana midd għonqu għax-xogħol. X'aktarx li kemm dam f'Montesanpietrangeli ħadem fuq id-disinn. F'dan iż-żmien Fontana ried jaf ir-raġuni għaliex iż-Żebbuġin riedu din l-istatwa. Meta qalulu li biex darba fis-sena tinħareġ proċessjonalment iddur mat-toroq tar-raħal, iddeċieda li jaħdem figura ta' 'qaddis jimxi u jbierek. Ix-xogħol propju tal-istatwa kellu jsir f'Ruma. Wara li saret korrezzjoni, is-salib twal fl-abbozz, kif suġġerit minn Overbeck. Fis-7 ta' Marzu 1863 saru ħlasijiet lil Fontana għax-xogħol li kien qed jagħmel u għall-ispejjes tax- xiri tal-fidda u spejjes oħra. Meta wasal għax-xogħol delikat tar-ras insibu li Minardi u Overbeck ''approvaw ir-ras wara li kienet saret għat-tielet darba'. Jidher li l-istatwa tlestiet lejn tmiem Ġunju jew il-bidu ta' Lulju 1863, u fit-3 ta' Lulju, Fontana rċieva l-aħħar ħlas. Hawn l-iskultur wera x-xewqa li din l-istatwa li fiha kien wera x'jaf, tittieħed għal wiri fil- Vatikan. Il-mexxejja Żebbuġin laqgħu bil-ferħa din ix-xewqa minkejja li kienu ferm anzjużi li jarawha. Naturalment xtaq jagħmel dan għax kien kburi biha u kien ċert li se tgħollilu l-prestiġju. U hekk kien għax il-bosta nies magħrufa u artisti li marru jarawha, ammiraw l-istatwa u faħħru l-iskultur tagħha. Fontana li kien pittur aktar milli skultur, irnexxielu jirrifletti l-element reali jew naturali permezz tal-panneġġjar, tat-trufijiet prominenti u tal-moviment. Dawn l-elementi stilistiċi, puristi jew rinaxximentali nsibuhom ikellmuna fl-istatwa ta' San Filep. Il-mixja dinjituża u naturali, waqt li San Filep ibierek il-poplu u l-paramenti sagri jkomplu ma' dan il-moviment. It-truf tagħhom isaffu l-istatwa minn kull tiżjin żejjed u jħallu effett qawwi fuq il-bqija tal-imaġinazzjoni waqt li s-saffi tad-drapp joqtlu l-kesħa tal-fidda. Ir-ras u l-idejn, jesprimu ir-realtà tal-qawwa kbira ta' dan il-qaddis 'terror demonum' u evanġelizzatur. L-istatwa m' għandhiex dik ix-xeħta teatrali li tant insibuha fil-barokk..' Dan huwa il-puriżmu fl-aqwa tiegħu. Hija statwa meqjusa bħala patrimonju nazzjonali. Ir-riżultat ġibed l-ammirazzjoni ta' kull min rah, kemm fost l-artisti u kemm qalb il-popolin, kemm f'Ruma kif ukoll f'Malta. Wara li tqegħdet għall-wiri fil-Vatikan fejn il-Papa Piju IX berikhau għanieha b'indulġenza ta' 100 jum, l-istatwa waslet Malta fid-29 ta' Lulju 1863 fuq il-vapur franċiż MV Aunis. Magħha ġie l-iskultur li ngħata merħba kbira miż-Żebbuġin. Huwa ħa ħsieb jgħaqqad l-istatwa; biċċa xogħol li saret fil-kappella tal-Kunċizzjoni fit-tarf ta' Ħaż-Żebbuġ. Minn hemm ittieħdet fil-kappella tal-Madonna tal-Anġli fejn kienet esposta għall-pubbliku mit- ĠW 3 lesta 2075 T Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 2 t'Awwissu 1863 sal-ewwel jum tat-tridu fit-8 ta' Mejju 1864 meta l-istatwa ttieħdet fil-knisja Arċipretali. Iż-Żebbuġin urew is-sodisfazzjon kbir tagħhom billi stednuh f'darhom u ngħata bosta rigali. Il-ġmiel tal-istatwa kien jisboq l-aspettattiva ta' dawk li xtaquha u tant kien kbir l-entużjażmu li qajjmet fost iż-Żebbuġin li Fontana baqa' jsemmi sakemm miet il-laqgħa sabiħa li tawh. Mal-ammirazzjoni — tal-poplu Żebbuġi żdiedu kitbiet ta' tifħir għal dan il-kapulavur artistiku. Dun Salv Caruana jikkwota lil dawn fost oħrajn ': e Dr Nikola Zammit, fir-rivista 'L'Arte: Quddiem din l-istatwa wieħed għandu jinsa kull spejjeż u jammira s-sbuħija li tista' toħroġ mill-arti. Is-sagrifiċċji kbar taż-Żebbuġin tassew taw il-frott tagħhom. L-istatwa tal-fidda hi xogħol perfett li tħallik imsaħħar wara s-sbuħija li taf issawwar l-Arti u ma tħallikx tagħti każ tal-ispejjeż li saru. Ebda artist ma kien jirnexxilu joħlom statwa iżjed perfetta u mistika biex juri wieħed mix-xandara tal-antik. L-Istatwa ma jixirqilhiex ħarsa ħafifa, ħafifa. L-Istatwa għandha dehra maestuża, qawwa ta' għemil, bixra li timpressjona. Kollox juri l-Istorja tal-qaddis, fi kliem ieħor poeżija minn kull fejn tħares'. e Antonio Espinosa, kritiku tal-Arti, 'L-istatwa tal-fidda ta' San Filep hija opra li tistħoqqilha attenzjoni minħabba l-kwalitajiet artistiċi li għandha u l-fatt li hija unika fil-ġeneru tagħha f'Malta. L-istatwa tirrappreżenta lil San Filep bilwieqfa liebes il-paramenti sagri, qed jagħti l-barka tiegħu lill-fidili waqt li fl-istess ħin jgħaffeġ serp mal-art b'tarf ta' baklu għamla ta' salib. Għalkemm vigoruża, mimlija ħajja u movimenti, din il-figura virili hija mneżżgħa minn dawk l-eċċessi teatrali u psewdo- barokki, karatteristiċi ta' bosta vari Maltin'. e Mons Pawl Pullicino, 'Fontana artist li għalkemm żgħir fiż-żmien, f'din l-istatwa wera kobor artistiku'. e Achille Ferris, 'L-istatwa ta' San Filep hi kolossali, din maħduma Ruma minn Luigi Fontana tisboq kull tifħir. e Pietru Pawl Castagna, ' l-istatwa ta' San Filep hija opra famuża tal-fidda'. e Dun Salv Ciappara, ''din l-Istatwa swiet ħafna imma hi kapulavur. Il-panneġġi, jiġifieri l-ilbies, huma l-iżjed naturali, il-wiċċ hu divin'. e Il-Kavallier Tommaso Minardi wara li faħħar il-qalb tajba taż-Żebbuġin fir-rigali li taw lil Fontana qal li 'kull rigal hu żgħir quddiem il-kobor tax-xogħol ta' Fontana. e Il-ġurnal 'TL'Ordine' kiteb fuq kemm il-Papa Piju IX baqa' mistagħġeb bix-xogħol sabiħ u perfett tagħha u kemm ammirawha n-nies li marru jarawha meta kienet esposta fil-librerija pubblika ta' Ruma. ĠW 3 lesta 2075 ETA Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 e L-'Osservatore Romano' - il-ġurnal uffiċjali tal-Vatikan - 'Il-ħsieb li lilu l-artist tah il-ħajja hu sabiħ u imponenti. Id-disinn, l-aktar ir-ras, hu nobbli u bi ħsieb, ix-xogħol hu milqut'. Iż-Żebbuġin ta' mija u ħamsin sena ilu, immexxija mill-parroċċa ta' San Filep ma qagħdux iqisu s-sagrifiċċji li kellhom jagħmlu minħabba n-nefqa kbira li kellhom jidħlu għaliha. Raw biss il-kisba ta' opra li għadha ssaħħar lil min jaraha bi sbuħitha. Il-ġrajja tal- ħidma għal din l-istatwa hija waħda li tagħmel unur lil Ħaż-Żebbuġ u lil Malta għax dan il-kapulavur artistiku huwa partimonju nazzjonali, wirt li ħallewlna missirijietna. Aħna fid- dmir li ngħożżuha u nieħdu ħsiebha din l-Istatwa. M' għandniex inħarsu biss lejn il-qawwa tal-arti u l-lussu li fih hija magħmula. Lanqas m'għandna nieqfu fuq il-festi kommemorattivi li nistgħu norganizzaw. Imma għandna nilmħu fiha l-figura tal-qaddis Filippu, missier iż- Żebbuġin tal-bieraħ, tal-lum u t'għada, San Filippu li kien u għadu jwettaq l-imħabba nisranija bil-ħidma tiegħu, biex infittxu li nimitawh. Ħajr: Dr Philip Sciortino li pprovdieli bijografija tal-Papa Piju IX; Dr Godfrev Farrugia, Tarcisio Mifsud u Philip Balzan tal-għajnuna u nkoraġġiment. Storja ta' Ħaż-Żebbuġ, Luret Vella, maħruġ minn Mons Lawrenz Cachia,1986 (p85-89) Statwa tal-Fidda ta' San Filep t' Aġġira, Dun Salv Caruana,1988 Rivista Annwali tal-Għaqda Każin Banda San Filep, 1988 (p19-21) L-Atti tas-Simposju Luigi Fontana — 100 sena minn mewtu, editur Philip Balzan, 2008 3 Il-Kavallier Professur Johann Friedrich Overbeck (3/7/1789 — 12/11/1869) twieled Lubeck fil-Ġermanja, tħarreġ f'pajjiżu u fi Vjenna u qatta' l-aħħar disa u ħamsin sena ta' ħajtu f'Ruma jaħdem bħala pittur. L-erba' statwi tal-Evanġelisti tal-fidda li jintramaw fuq l-artal maġġur tal-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ għall- festa ta' San Filep huma disinn ta' Overbeck. Tommaso Minardi (4/12/1787 — 12/1/1871) twieled Faenza u ħadem bħala pittur u kittieb tal-arti l-aktar f'Perugia u Ruma fejn tħarreġ miegħu Fontana. Tommaso iddomina l-arti tal-pittura reliġjuża ġewwa Ruma, għal kważi nofs seklu mill-1825 sa mewtu fl-1871, waqt il-perjodu tar-Risorġimento. Huwa mhux biss kien artist u għalliem iżda kien ukoll qrib ħafna ta' personaggi inflwenti fosthom il-Papa Piju IX. Saħansitra kien l-artist uffiċjali tal-Papa u kien jieħu bosta kummissjonijiet tal-arti mill-knisja fl-Italja. $ Salv Caruana Rev, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep T'Aġġira,1988, p12. 5 Ktieb tal-Istatwa, p193. 7 Salv Caruana Rev, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep T'Aġġira,1988, p11. 5 Il-flus huma 4 Liri sterlini, 0 xelini u 11 il sold. Lira kien fiha għoxrin xelin, u xelin kien jiswa tnax-il sold. 'o Dan magħmul mis-salarju annwali li fl-2013 huwa €11,338.16 u l-bonus statutorju ta' €512.60, għal total ta' €11,850.76. ll Aktar preċis €560,179. '2 Dawn jinkludu l-aġent E.Cortis f'Ruma, d-deputati li taw garanziji ta' flus u ma jistax jonqos is-Sindku Mifsud, l-Arċipriet u l-kleru ta' Ħaż-Żebbuġ kif ukoll is-Soċjetà tal-Banda San Filep. 4 Salv Caruana Rev, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep T'Aġġira,1988, p12. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 www.bandasanfilep.com.mt ———77 1 16 Dan l-apparat jikkonsisti f'sett ta' seba' kapep, pjaneta u żewġ tuniċelli imbokkati fuq sfond isfar. Sar fl-1838, sewa 4000 skud u kien inkarigat Dun Salv Trevisan. Dawn l-abiti sagri tlestew fi żmien il-prokuratur Dun Filippu Grima. 1 Li Ilum issarraf €59,250 bil-kalkoli msemmija qabel. 1 Salv Caruana Rev, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep T' Aġġira,1988, p37. 5 Roux, O. Illustri Italiani di Oggi, dizzjunarju dwar artisti tal- epoka 2l Kommunikazzjoni personali: Marisa Calisti April 2008. 22 Informazzjoni direttament mingħand Dott. Marisa Calisti ibbażata fuq riċerka fl-arkivji tal Familja Fontana fejn instabet irċevuta ta' Fontana għal dan ix-xogħol li wettaq f'isem Minardi. 25 Din it-triq f'Ruma llum jisimha Via del Corso. Jintqal, għalkemm mhux ippruvat, li San Pawl għex għal sentejn fil-kripta ta' taħt din il-knisja, arrestat sakemm dam jistenna li jittella' l-qorti. 26 Bejn it-30 t'April u l-15 ta' Ġunju 1877. 27 Inkluż il-Kardinal Vincenzo Pecci li kellu jkun is-suċċessur tiegħu bħala l-Papa Leo XIII. 35 Fontana kien ħalla Ruma u mar lura d-dar minħabba li missieru kien marid sewwa. 2 Atti tas-Simposju Luigi Fontana, 100 sena minn mewtu, editur Philip Balzan,2008, append. 30 Salv Caruana Rev, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep T' Aġġira,1988, p16. il Antonio Espinosa Rodriguez, kkwotat minn Dun Salv Caruana, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep 1988, p 23. 32 Dun Salv Caruana, L-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep T' Aġġira,1988. Mikelanġ Sapiano Street Żebbuġ