ĦARĠA NUMRU 6 - REBBIEGĦA 2016 NL RESTAWR TAL-UNIKU ae ii NISĠET ARTNA L-Editorjal In-Natura u l-Kultura Tagħna Jintgħaġnu Flimkien Ninsabu fix-xahar ta' Marzu, xahar illi miegħu jġib l-istaġun tar-rebbiegħa li fil-bidu tiegħu niċċelebraw festa oħra tant mistennija, l-Għid il-Kbir. Ir- rebbiegħa huwa wieħed mill-erba' staġuni tas-sena u l-istaġun ta' tranżizzjoni mix- xitwa għas-sajf. Dan l-istaġun huwa wieħed mill-isbaħ, għax il-ġranet jibdew jitwalu, u għalhekk minbarra li jkollna iktar ħin ta' dawl, jiżdied ukoll il-ħin biex inlaħħqu mal-impenji li jkollna. It-temperaturi jibdew - jew din is-sena jkomplu — jiżdiedu minħabba li ma kellniex xitwa kiefra, sakemm ma jfettlilhiex tibda f'dan l-istaġun. Ġeneralment wieħed jinnota li fir- rebbiegħa tibda ħajja ġdida; naraw in- natura terġa' tibda tistenbaħ; ninnutaw għelieqi sħaħ jibdew jinksew b'ilwien differenti ta' fjuri, u s-siġar u l-pjanti jkunu fl-aqwa tagħhom. In-naħal u l- friefet jibdew għaddejjin fuq xogħolhom. Dan iż-żmien nistgħu ngħidu li jagħti tama ġdida lill-bdiewa qabel ir-raqda tas-sajf, billi n-natura tkun tista' titgawda izjed. Sinonimi ma' dan iż-żmien insibu l- ward illi jżejjen is-sepulkri; ward illi jinqatà mir-raba' biex iżejjen il-knejjes, u filwaqt illi jaqdi l-iskop li jagħti glorja Restawr tal-uniku Torri tal-Ilma f'Malta Summien ta' Malta Ħuta żgħira b'importanza ekoloġika kbira L-uġigħ ta' ras fit-tkabbir tat-tadam Inawgurat il-moll tal-Veċċja Il-benefiċċji tad-demel / It-tiġieġ iswed ta' Malta Jirritorna żmien il-frawli Patata oħra għall-kċina Maltija Il-Poeta nazzjonali u r-rabta mar-raba' lil min ħalqu, igawdih kull min f'dan iż-żmien iżur il-knejjes tagħna u japprezza x-xogħol illi jsir fihom. F'din il-ħarġa nixtieq nirringrazzja lit- tfal kollha li pparteċipaw fil- kompetizzjoni li kellna fil-ħarġa li għaddiet. B'sodisfazzjon nista' ngħid li din ir-rokna ntlaqgħet tajjeb ferm mal-qarrejja żgħar tagħna għax kellna ħafna parteċipanti. Inħeġġiġkom biex tkomplu taqraw u tibagħtu r-risposti tagħkom. Bħal dejjem, ħejjejna diversi artikli ta' interess ġenerali sabiex nolqtu kull faxxa tas-soċjetà. Fost l-oħrajn, f'din il-ħarġa ser issibu wkoll artikli dwar is-summien u t-tiġieġ iswed ta' Malta, kif ukoll interessanti li wieħed jaqra l- artiklu dwar il-bużaqq u t-torri tal-ilma, torri li huwa uniku fil-gżejjer tagħna. Jirritorna wkoll il-messaġġ tradizzjonali tal-Onorevoli Roderick Galdes u r-rokna marbuta mal-folklor u l-kultura tal-istaġun illi nkunu fih. Nispera li din il-ħarġa ssibuha ta' interess bħalma sibtu l-oħrajn kollha. 5 Titwaqqaf l-importazzjoni t'annimali perikolużi fi djar privati ta' annimali tal-Għid Aktar servizzi għal firxa akbar Riċetta għaż-żminijiet Xogħol fir-Rebbiegħa Għerf il-poplu NISĠET ARTNA Pubblikazzjoni maħruġa mis-Segretarjat għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Taqsima Festi Rurali Ċentru ta' Riċerka u l-Iżvilupp L-Għammieri, Triq l-Ingiered Il-Marsa. Ritratt meħud minn Ian Noel Pace 0 Segretarjat Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Il-koordinatur tal-Komunikazzjoni- James J. Piscopo L-Editriċi- Ramona Borg Kontributuri: 6 Jibdew jitqassmu 40,000 Ewro mill-'Animal Welfare Fund' Tnaqqis tal-burokrazija fil- kaċċa Rokna għat-tfal Nibżgħu għas-siġar tagħna RODERICK GALDES Is-Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet ISO itti L-ewwel tliet xhur għaddew f'tebqa t'għajn. Għas-Segretarjat tiegħi kienu ġranet impenjattivi li fihom rajna diversi inizjattivi jagħtu l-frott mixtieq. Sfortunatament dawn l-ewwel tliet xhur ma tantx kienu ħanina mal- bdiewa tagħna, bin-nuqqas ta' xita tkun uġigħ ta' ras kbira li taffettwalhom il-prodott. Jien diġa' tkellimt u se nkompli nsemma' leħni fl-ogħla istituzzjonijiet Ewropej biex il-bdiewa tagħna jingħatalhom xi tip ta' inċentiv jew għajnuniet li jagħmlu tajjeb għal din il-kriżi naturali li kellhom jaffaċċjaw. Pero' minn aspett. ta' amministrazzjoni, dawn ix-xhur se jaraw diversi inizjattivi biex inkomplu naġġornaw il-politika agrikola ta' pajjiżna. Kollox lest biex inniedu għall-konsultazzjoni l-ewwel Politika Agrikola Nazzjonali, filwaqt li ppubblikajna wkoll l-istrateġija għall- immaniġġjar tal-'Farm Waste'. Wara snin ta' telqa u abbandun, is- sajjieda jistgħu jerġgħu jagħmlu użu mill-moll 'Tal-Veċċja' f'San Pawl il-Baħar hekk kif inawgurajnieh fl-aħħar ġimgħat. Żort ix-xogħlijiet u tassew sodisfatt bil-biċċa xogħol li għamilna għall- ġid tas-sajjieda. Dan isegwi proġetti oħra li saru, bħall-pixkerija l-ġdida, żoni ta' ħatt u diversi skallijiet imxerrdin ma' Malta u Għawdex. Fil-bidu ta' din is-sena tajna wkoll l-ewwel donazzjonijiet lill-NGOs u s-Santwarji tal-Annimali taħt l- ewwel skema tal-''Animal Welfare Fund'. Dawn l-għotjiet marru għal proġetti tant meħtieġa mis-santwarji biex jgħinuhom fil-ħidma tagħhom ta' kuljum. Wara proċess twil ta' konsultazzjoni għaddejna l-ewwel Avviż Legali fuq l-annimali perikolużi. Annimali perikolużi u velenużi li huma ta' theddida għas-saħħa pubblika mhumiex posthom fi djar mingħajr ebda tip ta' kontroll, għalhekk waqqafna l-importazzjoni minn individwi u bdejna proċess ta' reġistrazzjoni tal-annimali li diġa' jinsabu f'Malta. Dawn huma wħud mill-inizjattivi li se ssibu aktar informazzjoni dwarhom fil-paġni li ġejjin. Kif qed taraw, issa li qbiżna nofs il-leġislatura u bdejna t-tielet sena ta' din l- amministrazzjoni, qed naraw bidla kontinwa sseħħ fis-setturi kollha tal- pajjiż. Il-bidla li qed iġġedded u timmodernizza l-pajjiż, li qed tkabbar l-ekonomija u ttejjeb il-qagħda tal- familji Maltin u Għawdxin, qed isseħħ. Flimkien se nkomplu naħdmu, u flimkien se nkomplu naraw aktar riżultati. 'Rodapick lqablas. IRRIKLAMA FUQ DAN IL-MAGAZIN INLTEŻ 24 A INAWGURAT IL-MOLL TAL-VEĊĊJA Tissokta l-bidla li qed iseħħ fl-infrastruttura tas-sajd Is-Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal- Annimali Roderick Galdes flimkien mas-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropej lan Borg inawguraw il- moll il-ġdid u xogħlijiet oħra fuq il-Veċċja f'San Pawl il- Baħar. Ix-xogħlijiet tlestew fl-aħħar jiem u s-sajjieda diġà bdew jagħmlu użu mill-faċilitajiet il-ġodda. Dan wara li dan il-moll kien ingħata l-ġenb mill-amministrazzjoni preċedenti. Is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes qal illi x-xogħlijiet fuq dan il-moll - li nbena aktar minn 80 sena ilu - koprew medda ta' 3,500 metru kwadru. Dawn jinkludu post fejn jitrakkaw id-dgħajjes, żewġ ''slipwavs' ġodda, u bini ta' żona ta' ħatt. L-Onorevoli Galdes qal illi l-wiċċ tal-'breakwater' inbidel u nbena mill-ġdid, l-imraddijiet tpoġġew f'postijiet aħjar kif mitlub mis-sajjieda, u saret protezzjoni għall-'breakwater' permezz ta' blat fejn il-mewġ iħabbat l-aktar fil-grigal, wieħed mill-fatturi ewlenin tal-ħsara li kienet saret fuq il-moll matul is-snin. Xogħlijiet oħra jinkludu installazzjoni ta' sistema ġdida ta' dawl fuq il-moll, provista t'elettriku u ilma lis-sajjieda, u tagħmir li jagħti l-ewwel għajnuna. Il-valur ta' dan il-proġett ilaħħaq madwar 1.3 miljun ewro, parzjalment ko-finanzjat mill-Unjoni Ewropea. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropej Dr lan Borg saħaq li dan hu parti minn proġett akbar li fih jinkludi wkoll xogħlijiet f'portijiet oħra madwar Malta bħal dak f'Wied il- Għajn, ix-Xemxija, u l-Marsa. Hu kompla jgħid li grazzi għall-Fondi Ewropej għas-Sajd 2007-2013, Malta ser tkun ibbenefikat minn madwar 11-il miljun ewro mill-programm li għadu kemm ġie konkluż. Dr Borg spjega kif dan ifisser illi kien hemm assorbiment ta' 10096 tal-fond partikolari, waqt li għalaq billi fakkar li mill- baġit il-ġdid ta' Fondi Ewropej 2014-2020 Malta ser tkompli tikseb aktar fondi għas-settur marittimu biex jiggarantixxu sajd u akwakultura kompetittivi u sostenibbli. Huwa spjega kif issa l-allokazzjoni hija ta' 29 miljun ewro, tliet darbiet aktar mill-ammont preċedenti. Is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes irringrazzja lil kull min kien involut fosthom il-Kunsill Lokali ta' San Pawl il-Baħar u l-kooperattivi tas-sajd. Temm jgħid li dan il-proġett imur id f'id mal-viżjoni tal-gvern li noffru lis-sajjieda infrastruttura moderna kif tixirqilhom. A) qab) taa MR Annimali perikolużi u velenużi mhumiex se jibqgħu jiġu importati mingħajr kontroll minn individwi. Dan wara li ġew ippubblikati l-ewwel regolamenti dwar iż-żamma u l-pussess ta' annimali perikolużi. Dan ma japplikax għal zoo's liċenzjati li huma regolati minn liġi separata. F'konferenza tal-aħbarijiet, is- Segretarju Parlamentari għall-Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Roderick Galdes qal li din id-deċiżjoni li tikkontrolla l-importazzjoni hi msejsa fuq tliet aspetti: il-ħarsien tal-annimal inkwistjoni, is-sigurtà pubblika u l- protezzjoni tal-fawna li tinsab f'pajjiżna. Hu rrimarka li permezz ta' dawn ir- regolamenti ġodda, il-gvern issa se ĊHĦA. jkollu stampa u statistika reali ta' dawn l-annimali f'pajjiżna, il-moviment tagħhom u fejn jinsabu. Għal dan il- għan kull annimal eżotiku għandu jkollu mezz ta' identifikazzjoni, bħal ċmicrochips', 'tattoos', 'DNA profiling' jew mezzi oħra, biex jingħaraf min hu sid l-annimal. Annimali perikolużi li diġa' qegħdin f'pajjiżna jridu jiġu reġistrati sal-5 ta' Mejju għal miżata nominali ta' 10 ewro. Wara dan, is-sidien iridu jirreġistraw kull ferħ li jitwieled filwaqt li għandhom l-obbligu li jinfurmaw lill-awtoritajiet dwar trasferiment t'annimal, mewt jew ħarba. F'każ li annimal ma jiġix irreġistrat jew jiġi impurtat illegalment, il-Gvern jistà Ma nħA R i REBBIEGĦA 2016 l 5 jikkonfiskah u jiddisponi minnu permezz ta' irkant (anke barra minn Malta) għall-ispejjeż tal-individwu. Ir- rikavar imur dirett fil-fond tal-'Animal Welfare'. Is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes temm jgħid li dawn ir- regolamenti jsegwu proċess ta' konsultazzjoni pubblika li saret f' April li għadda, kif ukoll serje ta' laqgħat fosthom mal-Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali, mal-Korp tal-Pulizija, il- Kummissarju tal-Animal Welfare, il- Kummissarju tal-protezzjoni tad-Data, il-'Weapons Board', il-MEPA, is- Supretendenza tas-Saħħa Pubblika, u 'stakeholders' oħra rilevanti f'dan is- settur. Reġistrazzjoni ta' annimali perikolużi Il-Gvern ta' Malta qed jilqa' reġistrazzjonijiet ta' annimali perikolużi ta' natura eżotika', kif rekwiżit mill-Avviżi Legali 45/46 tal-2016. Is-sidien ta' dawn l-annimali huma obbligati bil-liġi li jirreġistraw l-annimali tagħhom sal-5 ta' Mejju 2016. Fin-nuqqas ta' dan, jistgħu jittieħdu aktar azzjonijiet kontra s-sid li ma jikkonformax mal-liġi. Tista tikkuntattja l-Customer Care fuq 22925588 jew permezz tal-posta elettronika veterinarvregulation.msdec(àgov.mt għal aktar informazzjoni. 'Il-lista' tal-annimali perikolużi tista ssiba mal-Avviż Legali 46 tal-2016 NISĠET ARTNA JIBDEW JITQASSMU 40,000 77 EWRO MILL-''ANIMAL WELFARE FUND' Tmien NGOs u santwarji tal-annimali bdew igawdu mill-fond tal- €Animal Welfare li l-Gvern nieda f'Ottubru li għadda. L-għajnuna lil dawn l-għaqdiet se tkun waħda finanzjarja, bit-total ilaħħaq l-40,000 ewro. F'konferenza tal-aħbarijiet li saret f'wieħed mis-santwarji li se jibbenefikaw minn din l-iskema, is-Segretarju Parlamentari għall- Biedja, Sajd u Drittijiet tal-Annimali Roderick Galdes qal illi din hija wegħda oħra mwettqa mill-Gvern biex dejjem ikollna pajjiż aktar ċanimal-friendiv'. It-tmien għaqdiet li bbenefikaw huma l-AAA, SPCA Gozo, CSAF, Noah's Ark, Cats £ Dogs shelter, Tomasina National Cat Societv, Animal Rights Group, u Strav Animals Support Group. Il-proġetti u inizjattivi magħżula jinkludu: - provvista ta' mediċini u ikel. — servizzi veterinarji - tiswija ta' qtates tat-triq - tqegħid ta' madum - soqfa għal numru ta' kennels — injezzjonijiet u first-aid kits -extractor fan - gaġeġ u manutenzjonijiet oħra Waqt il-konferenza li saret fil-jiem li għaddew, dawn l-għaqdiet ingħataw 20,000 ewro jiġifieri nofs is-somma allokata għalihom, bin- nofs l-ieħor jingħata meta jitlesta l-proġett. L-applikazzjonijiet intagħżlu 1 minn bord imwaqqaf apposta li ddeċieda l-allokazzjonijiet. Sadanittant, is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes nieda wkoll il-fond għall-2016 li se jkun ta' 50,000 ewro. Hu qal kif dawn l- inizjattivi huma parti mill-pjan ħolistiku li għandu l-Gvern biex isaħħaħ l-istrutturi eżistenti tal-ħarsien tal-annimali f'Malta u Għawdex. INIZJATTIVA OĦRA B'RISQ L-ANNIMALI TAT-TRIQ Iktar kemm jgħaddi ż-żmien iktar qed tikber l-importanza li nieħdu ħsieb l-annimali tat-triq. Flovd Campaign hija kampanja li tiġbor fondi għal santwarji t'annimali u individwi li jitimgħu lill-annimali tat-triq. Dawn huma magħrufa bħala 'feeders'. Il-bidu tal-kampanja ''Flovd' oriġinat mill-idea ta' Nevise Borg Caligari, is-sid tal-qattus tar-razza Maine Coon bl-isem ta' Flovd. Dan il-qattus kien jipparteċipa f'bosta wirjiet Ewropej u internazzjonali u fi ftit xhur kiseb riżultati tajbin fl-ispeċi tar-razza tiegħu. Ir-riżultati miksuba kienu jiriflettu d-dedikazzjoni kbira, tqaxxir eċċellenti, eżerċizzju u programm ta' nutrizzjoni tajba, bla dubju bis- saħħa u bl-imħabba li urew is-sidien tiegħu lejh. Ġeneralment f'wirjiet li jkunu organizzati mill-TICA, il-qtates li jaslu sal- post finali jingħataw ikel u ''treats' bħala premijiet. Peress li Flovd kien xortih tajba biżżejjed u ma jonqsu xejn fit- trobbija tiegħu, is-sidien ħarġu bl-idea li l-ikel u t-'treats' kollha li rebaħ jingħataw lill-qtates abbandunati u lill-'feeders' li jieħdu ħsiebhom. Minn hemmhekk ħarġet l-idea li titniehda din il-kampanja. Nevise Borg Caligari u l-importaturi Borg Cardona £ Co Ltd ingħaqdu bħala tim biex jagħmlu differenza fil-komunita tal-benesseri tal-annimali. L-għan tal-Kampanja Flovd hu li jgħinu lil dawk inqas ixxurtjati billi jipprovdu ikel u kura superjuri għall-klieb u l-qtates tat-triq sakemm isibu dar ġdida li tgħożżhom. Bażikament il-kampanja kienet tikkonsisti f'sistema ta' 'stickers' li twaħħlu ma' numru ta' prodotti tal-ikel tal- annimali u oħrajn. Għal kull basket li nxtara b'din l-'isticker' bejn Ottubru u Diċembru 2015, awtomatikament saret kontribuzzjoni ta' ħames ċenteżmi bħala donazzjoni għal kull kilo' mibjugħ. Fil-jiem li għaddew, waslet fi tmiemha t-tieni edizzjoni tal- 'Flovd Campaign. Is-somma sostanzjali ta' 10,500 ewro inġabret fl-2014 filwaqt li s-somma totali ta' 13,500 ewro nġabru s-sena l-oħra. Din is-somma ġiet imħallsa esklussivament mill-isponsors ewlenin tal-kampanja jiġifieri Roval Canin B u l-isponsors sekondarji Biokat's Cat Litter u Lindo Cat Litter. REBBIEGĦA 2016 RESTAWR TAL- UNIKU TORRI TAL-ILMA F'MALTA Il-Biċċerija Pubblika bħalissa għaddejja f'diskussjonijiet mal-Università ta' Malta biex jiġi rrestawrat torri tal-ilma tal-konkrit uniku f'Malta. It-torri tal-ilma huwa wieħed li għandu valur BE 0 Beromia REX KAS EE TE 8 TAR storiku liema bħalu hekk kif huwa l-unika ja : kts ĦA A — struttura ta' din ix-xorta tiegħu fil-gżejjer , £ iri , ma IT TE Jidher li t-torri nbena wara t-Tieni Gwerra Dinjija. L-istruttura tikkonsisti minn tank tal-ilma ċilindriku li jinsab fuq qafas f'forma ta' lenbut b'bażi sferika. Din qiegħda tistrieħ fuq tnax-il kolonna. Il-Biċċerija Pubblika twaqqfet fis-sit eżistenti lejn tmiem is-Seklu Dsatax, u matul is-snin sarulha diversi interventi biex jitjieb l-operat tagħha. It-torri tal-ilma kien wieħed mill- istrutturi li żdidulha maż-żmien biex jinħażen l-ilma fih. Dan kien jinkludi, fost l-oħrajn, sistema ta' ġibjuni konnessi bejniethom biex jilqgħu fihom l-ilma tax-xita ta' fuq il-bjut, sistema li preżentament ukoll qed tiġi restawrata. Jidher li t-torri tal-ilma kien inbena biswit 'borehole' minfejn, aktarx, kien jinġibed l- ilma biex tinħasel il-biċċerija. Maż-żmien, it-torri ma baqax jintuża u saritlu ħsara konsiderevoli mill-elementi, tant illi partijiet mill-konkrit waqgħu. Il-ħidma bejn il-Biċċerija Pubblika u l- Università bdiet f'Novembru 2011 u sa Ilum issarfet f'riċerka estensiva dwar il-mod kif inbena t-torri tal-ilma, il-materjali wżati fih, l-istat ta' konservazzjoni tiegħu, kif ukoll in- natura tal-ħsara li ġarrab maż-żmien. Preżentament qed jiġu studjati interventi potenzjali li jistgħu jsiru fuq din l-istruttura, u dan bil-għan li fix-xhur li ġejjin jinbeda l- proċess ta' restawr ta' din l-istruttura unika li tifforma parti mill-wirt industrijali tal- pajjiż. IL-BENEFIĊĊJI TAD-DEMEL TAL- Kemm-il darba titkellem mal-bdiewa u jgħidulek ''Le, demel tal-bhejjem m'għadnix nuża fir-raba' tiegħi' u meta tistaqsi għaliex, tisma' raġunijiet varji, fosthom għax fih aktar xogħol biex jitferrex. Uħud ma japplikawhx, biex jevitaw iż-żrieragħ li jkun fih, u oħrajn jgħidulek li l-fertilizzant artifiċjali huwa iktar faċli u komdu biex tużah. Min qed jelimina d-demel tal-bhejjem minn fuq ir-raba' tiegħu bħala fertilizzant, qed jiżbalja bil-kbir. Veru li hemm xi żvantaġġi bħal dawn li Għall-kuntrarju ta' kif jaħsbu l-bosta, ir-razza tat-tiġieġ suwed ta' Malta milhiex teżisti f'Malta għal mijiet ta' snin iżda bdiet tiġi żviluppata fl- Għammieri fin-1934 mid-Dipartiment tal-Agrikoltura taħt id-direzzjoni tas- Sur J. Cesareo. F'dak il-perjodu l-agrikoltura fuq bażi globali kienet qed tiżviluppa sistemi u razez ġodda għal produzzjoni akbar ta' ikel għal domanda li kienet dejjem tikber. Kien perjodu fejn dawn ir-razez ġodda bdew jiġu impurtati lejn il-gżejjer tagħna sabiex tikber il-produzzjoni u b'hekk jonqos il-ġuħ. Iżda dawn ir- razez, minbarra li kienu aktar produttivi, kienu wkoll jirrikjedu għalf bilanċjat semmejna iżda meta titfa' kollox fil- keffa tal-miżien, l-użu tad-demel naturali li jipproduċu l-bhejjem joffri ħafna aktar benefiċċji lill-ħamrija u lit- tkabbir tal-ħxejjex u s-siġar tal-frott. Sabiex tara riżultati tajbin fir-raba' tiegħek trid tal-anqas tferrex id-demel tal-bhejjem darba kull erba' snin. Wieħed jista' wkoll jagħmel testijiet fuq il-ħamrija biex jara l-livelli ta' sustanzi preżenti. Id-demel tal-bhejjem huwa materjal organiku li jikkonsisti minn ħxejjex u fi kwantitajiet akbar, aktar attenzjoni fit-trobbija tagħhom, u aktar vulnerabbli għal mard u problemi. F'dik l-epoka, f'Malta kien hawn ċertu faqar, nuqqas ta' edukazzjoni u anke nuqqas ta' iġjene, sitwazzjoni li kienet qed twassal biex dawn ir-razez produttivi isibu problemi jitkabbru. Ħafna tjur impurtat kien qed jimrad b'ħafna mard lokali, mard li dawn ir- razez ma kinux reżistenti għalih u b'hekk kienu qed imutu f'numri kbar. Kien ġie għalhekk deċiż li tinħoloq razza ta' tiġieġ lokali, razza li tkun reżistenti għall-mard, li tipproduċi ammont sostanzjali ta' bajd u laħam, u żrieragħ li nħadmu fl-intestini tal- bhejjem. Aktar kemm il-musrana tal- annimali tkun twila, id-demel aktar ikun maħdum u aktar joffri benefiċċji fil- ħamrija. Ngħidu aħna d-demel tal- baqar, in-nagħaġ u l-mogħoż huwa aktar mixtieq, għax dawn it-tip ta' annimali għandhom erba' stonkijiet u l-għalf li jieklu jixtarruh u jiddiġeruh aktar. Simili huma l-fniek u ż-żwiemel, għalkemm dawn għandhom stonku wieħed, għandhom musrana żviluppata aktar biex tkisser aktar l-għalf, u aktar minn hekk, il-fniek jgħadduh darbtejn ma tirrikjedix ħafna attenzjoni. Il-gvern kien iddeċieda li jinvesti f'razza ta' tiġieġa għaliex it-tiġieġ setgħu faċilment jitrabbew minn kulħadd u kullimkien. U apparti minn hekk it-tiġieġ jilħqu fi żmien qasir, kapaċi jbidu bajda kuljum, jieklu l-fdalijiet tal-kċina u jfaqqsu f'21 ġurnata. Din tfisser li kapaċi joħolqu ġenerazzjoni ġdida fi ftit ġimgħat. Ir-razza tat-tiġieġa s-sewda ta' Malta bdiet minn 40 tiġieġa u tlitt isriedak lokali li kienu ta' sura, daqs u għamla differenti, iżda kienu kollha suwed. Dawn it-tjur kienu ġew mixtrija minn madwar Malta u Għawdex. Għalkemm dawn it-tjur ma kinux ta' razza pura, kellhom demm Malti u addattati REBBIEGĦA 2016 IN mis-sistema diġestiva. Dan ifisser illi d-demel li jipproduċu jaħdmuh aktar. Dawn il-benefiċċji huma marbuta mal- mikrobi diġestivi li jinsabu fl-istonku. Id-demel joffri s-sustanzi kollha għall- maġġuri meħtieġa għall-pjanti bħan- Nitroġenu, il-Fosfru u l-Putassa kif ukoll is-sustanzi minuri bħal Ħadid, Sulfat, Maġneżju, Kalċju u Boron. Dawn ikunu f'diversi forom li l-pjanti jassorbu mill-ewwel u forom oħrajn li jitkissru bil-mod u joffru s-sustanzi fit- tul taż-żmien. Dawn huma l-istess sustanzi li nixtru fix-xkejjer bħala fertilizzant u kultant ikollna nixtru defiċjenza fuq il-weraq. Id-demel tal-bhejjem fih ħafna aktar benefiċċji u vantaġġi. Fih insibu diversi mikro organiżmi tajbin biex jidekomponu l-materjal organiku li nsibu fil-ħamrija, bħal ħaxix niexef, insetti u annimali żgħar mejta, li minnhom joħolqu aktar sustanzi. Dawn l-istess mikro organiżmi, pemezz tal- attivita' tagħhom ijsaħħnu l-art u jgħinu l-għeruq tal-pjanti jikbru aktar b'temperatura aktar tajba għalihom. L- istess sħana tgħin u tkabbar mikro organiżmi oħrajn li kapaċi jaqbdu n- Nitroġenu mill-arja li jkun forma ta' għaċ-ċirkostanzi ta' pajjiżna. Il-kulur iswed kien ġie magħżul għaliex huwa kulur dominanti, u b'hekk aktar faċli biex jingħażel. Is-selezzjoni damet sejra għal bosta snin u r-riżultati kienu li nħolqot razza b'saħħitha u reżistenti għall-mard, li tipproduċi ammont ta' bajd u laħam konsiderevoli. Matul dan il-programm iddaħħal darbtejn id-demm ta' razza Minorka biex jisbieħ il-kulur tar-rix iswed u jibjad l-abjad tal-widnejn. Dan l-artiklu nkiteb minn Philip Aquilina Uffiċjal Agrikolu fi ħdan is-Sezzjoni tal-Annimali. Nota: Dan l-artiklu jkompli fil-ħarġa li jmiss. gass u jikkonvertuh f'sustanzi li jiġu assorbiti mill-pjanti. Il-kulur tad-demel iswed u skur jassorbi l-enerġija mix-xemx u jkompli jsaħħan iż-żona ta' madwar l-għeruq u żoni oħra fejn ikunu dawn il-mikro organiżmi benefiċjali. Id-demel iservi wkoll ta' ikel għal organiżmi akbar li nsibu fil- ħamrija bħal ħniex. Dawn huma annimali żgħar importanti ferm fil- ħamrija u huma responsabbli biex iħaffru fil-fond u jimminaw, jiftħu l- arja u jmexxu s-sustanzi fil-ħamrija. Fattur ieħor interessanti hu li d-demel minnu nnifsu huwa materjal poruż u jaħdem qisu sponża. Meta applikat fuq raba' grass jew tafli jgħin billi jżomm aktar arja fil-ħamrija, u l-għeruq jippenetraw aħjar il-pori rqaq tat-tafal. Meta applikat fuq rabà ramli, id-demel kapaċi jtejjeb il-pori ħoxnin tar-ramel billi jżomm aktar ilma u l-pjanti jkunu jistgħu jixorbu minnu faċilment. Minbarra dawn il-fatturi kollha, hemm fattur importanti ferm speċjalment fuq ir-raba' tagħna li huwa magħmul minn tifrik tal-blat u fih ammont kbir ta' ġir. Id-demel huwa materjal kemxejn aċiduż, u b'hekk meta applikat fil- ħamrija ikun qed inaqqas l-ammont ta' ġir billi jibbilanċja mal-ammont ta' aċidu li jkun fih id-demel. Dan iwassal biex fil-ħamrija jkollna ph aktar newtrali u l-elementi meħtieġa għat-tkabbir tal- pjanti jkunu aktar aċċessibbli sabiex jiġu assorbiti mill-għeruq. L-applikazzjoni esaġerata ta' demel tal- bhejjem fuq il-ħamrija, l-istess bħall- fertilizzanti inorganiċi, jirriżulta biex ħafna mis-sustanzi jinħallu u wħud minnhom jintilfu mal-ilma. Dan iwassal biex jiskula fil-blat u n-nutrijenti jispiċċaw jinżlu fl-ilma tal-pjan. Dan jiġri l-aktar meta d-demel jinħażen fi gzuz kbar fil-miftuħ. Għaldaqstant, illum għandna l-liġi tan-Nitrati, Liġi Sussidjarja 504.108, li tobbliga lill- bdiewa u lir-raħħala jimmaniġjaw id- demel u l-fertilizzant b'mod aktar għaqli u responsabbli. Fost l-obbligi nsibu li kull razzett irid ikollu demmiela msaqqfa u fossa sabiex l-ilma tax-xita ma jagħmilx kuntatt mad-demel maħżun. It-tifrix ta' kull tip ta' demel jista' jsir bejn il-15 ta' Marzu u s-16 ta' Ottubru ta' kull sena u jsir skont il- ħtiġijiet imfassla fuq pjan ta' fertilizzazzjoni. Dan l-artiklu nkiteb minn Philip Camilleri Uffiċjal Xjentifiku fi ħdan is-Sezzjoni Regolatorja. ti ji AKTAR SERVIZZI GĦAL FIRXA AKBAR TA' ANNIMALI L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar ħarġet permessi li jagħtu lok liċ-ċentru tal-annimali San Franġisk f'Ta' Qali biex jinbidel fi sptar mgħammar b'kollox. Din bil-għan li jisaħħu s-servizzi offruti fix-xhur li ġejjin. L-operaturi l-ġodda talbu għal permess ġdid wara li għarfu li dan ċ-ċentru ma kellux il-liċenzja biex jopera bħala klinika jew sptar, iżda setà biss jopera sempliċiment bħala klinika għal rikoverar, bil-limiti kollha tagħha. liċ-ċentru i jagħti aktar servizzi lil firxa akbar ta' annimali, kif ukoll se jinkludi taħriġ professjonali lill-assistenti tal-veterinarji u l-organizzazzjonijiet regolari biex itejbu l-professjoni veterinarja lokali fi ħdan iċ-ċentru. Fix-xhur li għaddew, waqt sessjoni ta' konsultazzjoni pubblika ''Gvern li Jisma ', is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes kien qal illi l-isptar se jipprovdi wkoll servizzi lill-annimali tar-razzett, kif ukoll spiżerija miftuħa 24 siegħa għall-benefiċċju tal-annimali. Eventwalment, mal-ħruġ ta' dan il- permess, fl-aħħar ta' Frar, ix-xogħol fuq dan il-proġett inbeda bla telf ta' żmien. Il-permess il-ġdid se joffri opporunità It-Taqsima tar-Regolamenti tal-Għasafar Selvaġġi se tibda tipprovdi s-servizzi tagħha f'Għawdex għall-Għawdxin darbtejn fix-xahar. Is-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes qal illi l-uffiċċju tal- WBRU f'Għawdex se jofffi firxa ta' servizzi. Dawn jinkludu tiġdid jew tibdil ta' liċenzji, pagamenti għal eżamijiet u mistoqsijiet relatati, bejgħ ta' materjal dwar l-ispeċi kaċċabbli, ordnijiet ta' kopji għal 'Site plans' reġistrati, pagamenti ta' multi amministrattivi, temi relatati mal-infurzar, servizzi ta' 'customer care' u ilmenti oħra ġenerali. B'kollaborazzjoni mal-Ministeru t'Għawdex, dawn is-servizzi se jingħataw f'uffiċċju apposta kull l-ewwel u l-aħħar Ħamis tax- xahar, bejn id-9am u s-1pm fir-Razzett tal-Gvern fix-Xemkija. SUĊĊESS FIL-BEJGĦ TA' SIĠAR MILL-MIXTLA Sena ta' ħidma iebsa biex jitnisslu s- siġar tal-frott issarrfet matul l-aħħar ġimagħtejn ta' Frar meta tqassmu s- siġar lil dawk li kienu ordnawhom f'Ottubru tas-sena ta' qabel, u wara sar il-bejgħ tal-kumplament lill-pubbliku li żar il-Mixtla bi ħġaru. Fil-fatt, din is- sena, is-siġar kollha — 9,600- li kienu għall-bejgħ fil-mixtla, inbiegħu kollha. Il-Mixtla li tinstab fir-Residenza tal- Anzjani ta' San Vinċenz de Paule, twaqqfet fl-1999 b'koperazzjoni maċ- Ċentru Internazzjonali għall-Istudji Avvanzati fil-Mediterran, kif ukoll l- Istitut Agronomiku ta' Bari. Din il- mixtla hija l-unika waħda f'Malta li hija rreġistrata bħala mixtla li fiha huwa permess li jitnisslu s-siġar tal-frott. Is- siġar tal-frott prodotti mill-Mixtla huma ċċertifikati ħielsa mill-mard skont regolamenti Ewropej għall-ħarsien tal- pjanti. Il-Mixtla hija mifruxa fuq 60 tomna art agrikola, u maqsuma f'numru ta' għelieqi. Fi tnejn mill-akbar għelieqi ta' madwar ħames tomniet-il waħda, insibu kollezzjonijiet ta' tipi differenti ta' siġar tal-frott u l-varjetajiet tagħhom. F'waħda minnhom hemm 24 varjeta' ta' żebbuġ u 24 varjeta' ta' lewż ħelu, tuffieħ u lanġas, filwaqt li fl-oħra nsibu 97 varjeta' ta' frott irqiq, fosthom ħawħ, għajnbaqar, pruna, berquq u ċirasa. F'oqsma oħra nsibu kollezzjonijiet ta' siġar tal-frott lokali bħal ċitru, rummien, naspli, tut u ċawsli. L-għan aħħari tal-Mixtla huwa li jiġu ppruvati, introdotti u mnissla tipi u varjetajiet ta' siġar tal-frott ġodda kif ukoll is-selvaġġ li fuqhom jitlaqqmu. Tiġi evalwata kemm il-kapaċità li dawn jikbru u jagħtu l-frott fil-ħamrija u l- klima tagħna, kif ukoll il-kwalita' u l- produzzjoni. B'hekk il-bidwi jista' jtejjeb il-produzzjoni tal-frott frisk u l- konsumatur ikollu għażla akbar u għal żmien aktar fit-tul. Għan ieħor xejn anqas importanti hu li jinstabu, jinġabru u jinżammu f'kollezzjoni nazzjonali, siġar tal-frott lokali jew awtoktoni. Wara li jitnisslu, dawn is-siġar jinbiegħu, u b'hekk niżguraw li ma jintilifux. REBBIEGĦA 2016 TNAQQIS TAL-BUROKRAZIJA FIL-KAĊĊA It-Taqsima tar-Regolamenti tal-Għasafar Selvaġġi ħabbret bidliet importanti fil-proċedura tal-liċenzjar li se jnaqqsu kemm il-burokrazija fuq il-kaċċaturi u n-nassaba, kif ukoll il-piż amministrattiv u l-ispejjeż fuq l-awtoritajiet. Waqt konferenza indirizzata mis-Segretarju Parlamentari Roderick Galdes tħabbar kif il-kotba ġodda tal-''Carnet de Chasse' mhumiex jinħarġu aktar u minflok se jinbidlu ma' liċenzja ġenerali għall-kaċċa u l-insib li se tinħareġ f'forma ta' karta tal-identità. $ Filwaqt li qabel kaċċatur u Ż nassab kien ikollu japplika għall-''Carnet de Chasse' kull sena, din il-liċenzja l-ġdida se tkun valida għal perjodu ta' ħames snin. Il-ħlas għal din il-liċenzja l-ġdida, pagabbli l-MaltaPost, se tkun hekk: kaċċa minn fuq l-art (liċenzja ta' ħames snin): €50 kaċċa minn fuq il-baħar (liċenzja ta' ħames snin): €5 kaċċa tal-fenek selvaġġ (liċenzja ta' ħames snin ): €50 qbid tal-fenek selvaġġ bix-xbieki (liċenzja ta' ħames snin): €25 liċenzja ġenerali għall-insib: €50 Dan ifisser li kaċċatur jew nassab li bħalissa għandu liċenzja ta' waħda mill-kategoriji li semmejt se jkun qed iħallas in- nofs li kien ikollu jħallas matul perjodu ta' ħames snin kif kienet is-sistema attwali. Dan ir-roħs fil-ħlas hu possibbli grazzi għal inqas spejjeż għall-ammininistrazzjoni li se tuża modi elettroniċi u aktar moderni biex jirrappurtaw il-qbid t'għasafar. Għalkemm mhux se jkun hemm aktar il-bżonn li jiġu rritornati u mġedda l-kotba tal-'Carnet de Chasse' kull sena, kull nassab xorta jrid jassigura ruħu li huwa membru ta' organizzazzjoni tal-kaċċa/insib, għandu l-permess tal-pulizija, polza tal-assigurazzjoni, permess tal-użu tal-arma u liċenzja speċjali separata li tiġi maħruġa speċifikament għal dik is- sena fejn jiġu applikati d-derogi tal-insib. F'każ fejn il-Carnet de Chasse' ma jiġix irritornat, ikun hemm multa ta' 75 ewro u jekk din ma titħallasx ikun hemm proċeduri kriminali fil-Qorti. Fil-każ ta' dawk li għandhom il-Liċenzja Speċjali tal-2015 għall-insib tal-għasafar tal-għana, il-liġi titlob ukoll li kull ċurkett (abjad, aħdar u metall) li ma ġiex użat min-nassaba matul l-istaġun għandu jiġi rritornat wara li jispiċċa l-istaġun, flimkien mal-''Carnet de Chasse'. Is-summien huwa wieħed mit-tjur domestiċi, kif ukoll huwa tajr selvaġġ tal-passa, li hu popolari kulturalment fil-gżejjer Maltin. Id-diversita' fit- tjur domestiċi tkopri diversi kategoriji ta' speċi, uħud iddokumentati sew, filwaqt li dwar l-oħrajn ma nġabar xejn, aktar minn għajdut. Fil-każ tas- summien f'Malta jinstabu żewġ speċi distinti: dik tal-Ewropa, li tissejjaħ tal-passa, bil-Latin ''Coturnix coturnix', u dik tas-simna, bil-Latin 'Coturnix japonica', It-tieni speċi oriġinat mill-Ġappun, iċ-Ċina, ir-Russja, il-Korea u l-Indja. Tas-Simna f'Malta u fl-Ewropa, issibha biss bħala tajra ddomestika, bħala konsum tal-ikel għall-bniedem, u għall-wirjiet. Nassaba antiki jirreferu għas-Summiena ta' Malta. Din kienet popolazzjoni domestika ta' summien imnissla minn dawk maqbudin lokalment mis- selvaġġ, minn dawk tal-passa. Kienet deskritta morfoloġikament differenti għax kienet iżgħar u ta' lewn aktar ċar minn dak tas-selvaġġ. Kienet imnissla purifikament biex tgħajjat iktar mis-summien normali fl-imnasab. Id- differenza fil-kobor u fil-kulur kienet probabbli każ ta' għażla artifiċjali ' tal-istess demm. L-awturi għamlu riċerka fuq diversi eżemplari, iżda mid- dehra din il-popolazzjoni nqerdet. Is-Summiena Imberfla ta' Malta hija razza żviluppata riċentament, permezz ta' selezzjoni artifiċjali mis-summiena Ġappuniża, li hija tas-Simna. L-iskop prinċipali ta' din ir-razza huwa għall-produzzjoni tal-laħam, imma peress li għandha rix iktar sparpaljat minn razez oħra, tagħmilha iktar faċli biex ) dan l-għasfur jiġi mnittef. Ir-rixa hija wkoll partikolari, għax f'dik il-parti tar-rixa li tissejjaħ ''barb', m'hemmx dawk il-ganċijiet irqaq żgħar li normalment jorbtu l-'barbs' ma' xulxin, allura dan in-nuqqas jagħti r-rix id-dehra mberfla. Ir-razza għadha fil-proċess ta' żvilupp u tinsab għaddejja minn diversi studji biex tiġi ddokumentata xjentifikament mill-awturi u e L 2 minn kollegi li kellhom irwol importanti għall-formazzjoni ta' din ir-razza. Summiena tas-Simna L-istudju se jkun ippubblikat minn Sciberras, Cini u Catania. Riċerka mhix ippubblikata f'forma ta' teżi minn Catania turi li din il-mutazzjoni kienet diġà rreġistrata minn Roberts u Fulton fl-1979, iżda qatt ma ġiet żviluppata f'razza u qatt ma sar studju fuq il-konverżjoni tal-propozjoni tal-ikel tagħhom. Il-kulur magħruf f'din l-ispeċi bħala 't-Taljan' hija iżolata għall- popolazzjoni Maltija. Din ir-razza dehret l-ewwel darba fil-wirjiet Maltin f'2012 u minn dik is-sena żdiedet il- popolarita' tagħha. Din ir-razza bl-Ingliż hija magħrufa bħala ''Maltese Rough Textured Quail'. F'Malta jinstabu ftit razez oħrajn tas-Simna, b'kuluri diversi, ħafna minnhom oriġinaw mill-Istati Uniti tal-Amerika. Jinstabu wkoll diversi speċi distinti ta' summien ieħor li jitrabba hawn Malta u waħda ta' interess li jidher li anke ħarġu xi mutazzjonijiet partikolari lokalment, li tissejjaħ is-Summiena taċ-Ċina, 'Coturnix chinensis'. Aktar studji dwarhom għadhom għaddejjin mill-awturi għall-verifikazzjoni ta' din l-aħħar speċi. 3/2 Għal aktar informazzjoni nħeġġiġkom iżżuru https://www.facebook.com/columbatopia. Summiena tal-Passa (kulur tas-Selvaġġ)- Dan l-artiklu nkiteb minn: Arnold u Jeffrev Sciberras Riċerkaturi fuq il-Biodiversita' - nlil Fil-ktieb 'The Book of Ingredients', Philip Dowell u Adrian Bailev jiddeskrivu l-frawli bħala 'frotta ta' oriġini Amerikana u tista' tvarja fid- daqs. Din il-frotta tista' tiltaqa' magħha matul is-sena kollha u tista' tittiekel mal-krema u z-zokkor, filwaqt illi tista' tintuża f'ikell preservat, pasti u kejkijiet. Din il-frotta ilha li ġiet skoperta minn żmien ir-Rumani u kienet tintuża anke bħala mediċina. Ninsabu fi żmien fejn il-piż żejjed u l-kundizzjonijiet li dan iġib miegħu qegħdin jingħataw l- attenzjoni, madankollu, sfortunatament, anke minħabba l-ħajja impenjata li qegħdin ngħixu fiha, ftit li xejn nagħtu kas tal-benefiċċji li jġib miegħu ċertu ikel. Il-frawli frisk huwa rigal min- natura lill-bniedem. Il-frawli fih bosta vitamini essenzjali bħall-fibra, potassa u kimiċi tajbin. Dawn il-kimiċi (phvtochemicals) iservu ta' protezzjoni kontra bosta mard. Meta wieħed jiekol porzjon imdaqqas, bejn wieħied u ieħor daqs kaxxa frawli, ikun qed jassorbi 55 kalorija biss filwaqt illi jkun qed jilħaq iktar mid-doża rakkomandata ta' Vitamina C kuljum għat-tfal, jiġifieri 14090. Fil-fatt, kaxxa frawli fiha ammont ta' Vitamina Ċ iktar minn kemm fiha larinġa mdaqqsal Din it-tip ta' vitamina tgħin għall-fejqan ta' xi grif u brix, filwaqt illi żżomm il- muskoli b'saħħithom. Studji xjentifiċi juru li l-fibra hija komponent essenzjali ta' dieta b'saħħitha. Lepidemoloġisti, jigifieri t- tobba li janalizzaw il-kaġun ta' mard u kundizzjonijiet fil-bniedem, jisħqu li l- individwi li jikkunsmaw ammont għoli ta' fibra jnaqqsu l-probabbiltà li jkunu vittma ta' attakki tal-qalb. Għaqdiet tas- saħħa Amerikani u Ewropej jagħtu iktar importanza lill-ikkunsmar tal-fibra. REBBIEGĦA 2016 4 — Il-potassa hija element essenzjali sabiex il-ġisem uman iżomm il-funzjoni tal- muskoli u proċessi oħra importanti bilanċjati. Dan l-element jgħin ħafna wkoll sabiex jirregola l-pressjoni tad- demm. Il-Linji Gwida tad-Dieti Amerikani jissuġġerixxu li dieti li fihom jittiekel ammont ta' frott u ħaxix jipprovdu biżżejjed potassa sabiex tkun evitata pressjoni għolja. Tmien frawliet imdaqqsin fihom 170mgs ta' potassa jew 570 tal-minerali li l-ġisem għandu bżonn kuljum. L-antiossidanti li wkoll jinkludu l- Vitamina Ċ jilagħbu parti importanti fil-kontroll ta'mard kroniku u kundizzjonijiet bħall-kanċer, il-mard tal-qalb u d-dijabete. Studji fl-Amerika (USDA) fiċ-Ċentru tar-Riċerka tan- Nutrizzjoni Umana għal Età Avvanzata fl-Università ta' Tufts sabu li l- ikkunsmar tal-frawli jnaqqas il-mard relatat max-xjuħija. Dawn l- antiossidanti jassorbu ruħhom b'mod totali fil-ġisem sa siegħa wara li tittiekel il-frotta. B'hekk jibdew il- ġlieda tagħhom kontra l-kimiċi li jidħlu f'ġisimna minn tipjip, infjammazzjonijiet, radjazzjonijiet u l- bqija. Jekk ma nagħtux kashom, dawn ikomplu jakkumulaw f'ġisimna u jwasslu għal sitwazzijonjiet mhux mixtieqa fil-ħajja. Studji riċenti tan-nutrizzjoni jpoġġu l- frawli bħala t-tieni fl-aktar għaxar frottiet sinjuri fl-antiossidanti. Il-frawli jgħinu wkoll sabiex inaqqsu l-livelli tax-xaħam fid-demm, kundizzjoni ewlenija li twassal għall-mard tal-qalb. Xi antiossidanti partikolari li jinsabu il-frawli jinkludu l-'anthocvanins', li jagħtu lill-frotta l-kulur aħmar, il- quercetin' u l-'kaempferol' li huma ċflavonoids'. Sustanzi oħra importanti IL-FRAWLI Huma ħafna dawk li jistennew iż- żmien tar-rebbiegħa għaliex jibda jitfaċċa frott imfittex ħafna mill- familji Maltin: il-frawli. Pero t-tjubija tal-frawli ma tiqafx biss mat-togħma, għaliex diversi studji jelenkaw l- importanza tal-frawli għal saħħitna. huma l-'Chlorogenic Acid', il- ċp-cottmaric acid uhellargic acid'. L- 'ellargic acid' inaddaf il-ġisem mill- kimika li tikkawża l-kanċer u tiddiżattivaha. Dan iwaqqaf ukoll xi kimika milli tinbidel xi bakterja li tista' tkun ta' periklu għan-nies. L-azzjoni qawwija kontra l-kanċer mill-frawli friski, ġejja kollha mill-'ellargic acid' li jwaqqaf il-karċeroġini milli jaqbdu mad-DNA tan-nies. Kelliema għas-saħħa tan-nisa li jagħtu pariri dwar in-nutrizzjoni tajba jisħqu li l-frawli huma sors tajjeb ħafna ta' 'folate', li spiss jissejjaħ 'folic acid' u ċfolacin', 'folate' huwa vitamina B. Il-'foliate' huwa importanti ħafna għan- nisa li qed jaħsbu biex ikollhom it-tfal għaliex dan inaqqas ir-riskju lit-trabi jitwieldu bl-'ispina bifida'. Il-'foliate' jagħti protezzjoni kontra problemi tal- qalb u jżomm funzjoni newroloġika tajba. Dan jagħmel ukoll azzjoni biex jitneħħa l-'homocvsteine' li huwa ċamino acid' li jinsab fid-demm u jikkawża mard koronarju tal-qalb, puplesiji u mard vaskolari periferali. F'porzjon ta' tmien frawliet hemm 1096 tal-'folate' li għandu bżonn il-ġisem ta' kuljum. Direttur Ġenerali tad-Dipartiment tal-Iżvilupp Rurali Hija baxxa fix-xaħam u l-kolesterol; għolja fil-fibra, fil-Vitamina C IMO Xorta Evita li tiekol il-frawli fid-dieta tiegħek jekk tixtieq li żżid il-piż. KEJK GĦAŻ-ŻMINIJIET TAL-GĦID- IL-METODU TEMPERATURA TAL-FORN mi 150'C / 3007F - 100 gramma ċirasa; - 225 gramma butir; Ħawwad il-butir u z-zokkor sakemm jirtab u żid il-bajd waħda, waħda. Go reċipjent ieħor itfà; iċ-ċirasa, ż-żbib, il- DIE A Su jit ari passolina, il-qxur tal-lumi u ''mixed spice', u wara żid id- 7 4 bajdiet; dqiq u ħawwad sew. Kif tlesti, żid din it-taħlita ma' dik tal- - 225 gramma dqiq self raising; butir u ħawwad kollox flimkien. Poġġi nofs it-taħlita ġo 225 gramma passolina; landa tal-kejk ta' tmien pulzieri. Iftaħ terz tal-marżipan u LL poġġi fuq it-taħlita tal-kejk, imbagħad itfà l-kumplament 7 100 gramma żbib; tat-taħlita fil-wiċċ. Aħmi għal madwar siegħa u ħamsa u - 50 gramma konfettura; erbgħin minuta ġo forn bit-temperatura ta' 150 grad. Ħalli — qoxra ta' żewġ lumijiet; l-kejk jiksaħ u idlek il-wiċċ bil-ġamm tal-berquq. kumplament tal-marżipan żidu bil-kulur isfar (vellow 7 2 kuċċarini 'mixed spice. mitħun; coloring) u iftaħ. Żejjen il-wiċċ tal-kejk billi tpoġġi bajd — Għad-dekorazzjoni: taċ-ċikkulata żgħar u żejjen b'żigarella safra fil-ġnub hekk 7450 gramma marżipan; kif jidher fir-ritratt. - l-2 kuċċarini ġamm tal-berquq. Riċetta: Andrew Farrugia huwa lettur fl-Istitut tal-Istudji Turistiċi ħsara Għajn Tuffieħa Rosd. infofżjardiniand com mi jA H www.ivportelli.com ROKNA GĦAT-TFAL Erġajna ltqajna għal rokna oħra interessanti. Din id-darba ser nitkellmu fuq kif tistgħu tkabbru l-patata d-dar jew inkella tħajru lill-għalliema tagħkom biex tagħmlu hekk flimkien, fil-klassi. B'dan l-esperiment tkunu tistgħu taraw kif jiffurmaw l-għeruq u tibdà tikber il-pjanta. Se nużaw il- patata għaliex hija pjanta li tikber fi ftit żmien, allura m'intomx se ddumu ħafna tistennew fuq ix-xwiekl Il-metodu: Imla tazza sa nofsha bl-ilma u agħżel patata li toqgħod ġot-tazza li tkun għażilt. Daħħal erbà ''toothpicks' bejn wieħed u ieħor naqra 'l fuq min-nofs tal- patata u poġġiha ġot-tazza bl-ilma. Agħti kas li terz minnha biss ikun imiss mal-ilma. Poġġi t-tazza f'post li jara madwar sitt sigħat kuljum ta' xemx diretta u dejjem kun ċert li żżomm fl-ilma l-istess livell kif juru l-istampi. Ara li tibdel l-ilma kollu jekk jitħammeġ jew ma jibqax ċar. Madwar ġimagħtejn wara għandek tibda tara għeruq żgħar bojod jikbru ġol-ilma u wara ftit ser tinnota wkoll ir-rimi min-naħa ta' fuq tal-patata. Kif tkun saret bħall-istampa neħħiha mill-ilma u poġġiha ġol-qasrija li tkun ippreparajt. Oqgħod attent li ma tkissirx l-għeruq waqt li tkun qed tħawwilha. Dejjem ara li jkollok ukoll madwar żewġ pulzieri mir-rimi mgħaddas ġol-ħamrija. Meta tkun lest saqqiha u erġa poġġiha fix-xemx ħalli tkompli tikber. Saqqi dejjem meta tħoss il-wiċċ tal-ħamrija niexef. IQ l NISĠET ARTNA EKOLOĠIKA Għal ħafna nies il-ħuta nazzjonali ta' Malta hija l-lampuka, u bir-raġun: dan għaliex għal ħafna snin konna anke nsibuha fuq il-munita tal-għaxar ċenteżmi Maltin. Iżda meta tfittex f'ċerti kitbiet issib li għalkemm qatt ma ġiet idikjarata uffiċjalment, il- ħuta meqjusa bħala ''nazzjonali' hija oħra; ħuta żgħira li forsi ftit hawn min qatt raha ħajja, jekk mhux f'xi waħda mir-riżervi tal-għasafar. Din m'għandha l-ebda valur kummerċjali bħal-lampuka, għalkemm għandha importanza oħra għalina, dik ekoloġika. Il-Bużaqq hija ħuta li tikber sa bejn 50 — 55mm u kapaċi tgħix kemm fl- ilma ħelu kif ukoll mielaħ, għalkemm tippreferi dak salmastru. Din l-speċi hija endemika għall-Mediterran, bid- distribuzzjoni tagħha testendi miċ- ċentru sal-punent tiegħu, inkluż il- baħar Adrijatiku, fejn tinstab madwar il-kosta ta' bosta pajjiżi. F'Malta, il- Bużaqq tgħix f'postijiet fejn l-imluħa tal-ilma tvarja matul is-sena; lokalitajiet bħas-Salini, il-kanal tal- Magħluq ta' Wied il-Għajn u r-riżervi tal-għasafar tal-Għadira u s-Simar, fejn f'dawn tal-aħħar kienet ġiet introdotta xi snin ilu. Min-natura tagħhom, dawn il-postijiet huma kemxejn magħluqin, għaldaqstant ma tantx jofru opportunitajiet biex l-ispeċi testendi d-distribuzzjoni tagħha, b'riżultat li l-popolazzjonijiet naturali huma distinti minn xulxin. Il-Bużaqq tirriproduċi fix-xhur sħan u twal tar-rebbiegħa u s-sajf, meta l- mara tbid numru żgħir ta' bajd twanħeħom qalb l-alka u l- fn Il- bajd ifaqqas wara madwar ħmistax il-ġurnata bil-friegħ jitilqu jfendu għal rashom mat-twelid. L-ikel prinċipali tal-Bużaqq huwa magħmul l-aktar minn invertebrati żgħar u alka. Minħabba raġunijiet varji, din il-ħuta hija meqjusa bħala speċi mhedda u għaldaqstant ġiet imħarsa fil-pajjiżi kollha fejn tgħix fosthom Malta, bl- liġijiet, direttivi u konvenzjonijiet lokali kif ukoll internazzjonali. F'pajjiżna, ħadd ma jista jaqbad jew iżomm lil din il-ħuta jekk mhux b'permess speċjali. Il-Killifish Conservation Project Iż-żewġ sħab f'dan il-proġett, jiġifieri d-Direttorat tal-Akwakultura u n- Nature Trust (Malta) qegħdin jaħdmu id f'id flimkien mal-Awtorità tal- Ippjanar (il-MEPA) sabiex l-għanijiet ta' dan il-proġett jintlaħqu u l-Bużaqq terġà tistabbilixxi ruħa u toħroġ mill- periklu tal-estinzjoni li tinsab fih. Fost l-għanijiet tal-proġett hemm dak tat-tnissil tal-Bużaqq f'akwarji u tankijiet apposta. Dan qed isir mill- 'Education and Conservation Breeding Unit' fit-Torri ta' San Luċjan, fejn it-tnissil qed isir b'mod xjentifiku u kkontrollat, sabiex tiġi ppriservata l-purità tal-'gene pool ta' kull popolazzjoni lokali Dan l-artiklu nkiteb minn Tristan Charles Camilleri Direttur tal-Akwakultura Fl-aħħar snin, il-mara tad-dar qiegħda tkun aktar konxja x'titma lill-familja tagħha. Saħħitna sirna nieħdu ħsiebha aktar minn qabel, allura ċerti għażliet meta mmorru nixtru sirna nagħmluhom b'iktar għaqal. Illum ser nitkellmu fuq l- ''isweet Tie li hija tip ta' patata li bil-mod il-mod qiegħda tidħol iktar fis-suq lokali u fil-kċina Maltija. L- ''isweet potato' hi tip ta' patata kemxejn differenti minn dik tradizzjonali, kemm fid- dehra kif ukoll fit-togħma. Fil-verità, għalkemm tissejjaħ ieda ma tiġix mill-familja tal- patata, u filwaqt li l-werqa tal-patata hija velenuża, dik tal-'isweet potato' hija nutrittiva u tajba għall-konsum. Minn riċerka nstab li bħala kaloriji, u karboidrati, l-'isweet potato fiha inqas mill-patata tradizzjonali, u fiha iktar fibra wkoll. Kif titkabbar2 It-tkabbir tagħha huwa faċli u simili ħafna għall-patata komuni li naraw titkabbar spiss fl- għelieqi madwarna. L-unika differenza hija li tikber iktar u tifrex il-weraq tagħha fuq medda usa. Hija pjanta addattata ħafna biex titkabbar f'pajjiżna għaliex tippreferi klima sħuna u għandha bżonn biss ammont żgħir ta' ilma u ftit fertilizzant wara li tkun ġiet stabbilita fil- Tixxeblek ħafna, u l-maġġoranza tal-bdiewa jużawha bħala 'mulch' biex ma jikbirx axix ħażin. Hawn ħafna varjetajiet ta' 'sweet potato' fosthom il-ħamra, oranġjo, vjola, safra u bajda. Il-ħamra u l-oranġjo huma l-iktar popolari fis-suq. Għandhom togħma ħelwa, rotob u fihom kontenut għoli ta' vitamina A. Is-safra u l-bajda huma inqas ħelwin u inqas rotob meta jissajru. Tippreferi tikber ġo ħamrija ramlija, klima b'ħafna xemx u sħana B'hekk tikber b'rata iktar mgħaġġla. Teħtieġ ftit ilma u ftit fertilizzant Ma tikbirx komda ġo: Ħamrija mifqugħa bl-ilma, temp kiesaħ u fertilizzant li għandu ammont għoli ta' nitroġenu. Jekk jintuża' dan it-tip ta' fertilizzant tispiċċa b'ħafna weraq u ftit li xejn patatal Kif tintuża fil-kċina Tista' tintuża bħal kull patata li tinsab fis-suq: mal-insalata, mgħollija, maxx, moqlija u l- ka Il-werqa tagħha tista' tintuża wkoll mal-insalata jew 'stir frv' flimkien ma' ħxejjex oħra. Riċetta ħafifa: Għalli l-'isweet potato' fi ftit ilma bil-melħ. Ħalliha tiksaħ u qatta' f'dadi żgħar. Itfa' ġo dixx. ferrex ftit żejt taz-żebbuġa, naqra tewm, ftit klin u aħmi l-forn għal madwar għoxrin minutal L-ikla t-tajbal Dan l-artiklu inkiteb minn Claire Cauchi Uffiċjal Agrikolu Anzjan fi ħdan id-Direttorat għall-Kompetizzjoni u d-Diversifikazzjoni NIEN XOGĦOL FIR-REBBIEGĦA — Zgur li ħafna jaqblu li r-rebbiegħa hija l-isbaħ staġun tas- sena, u li ma tantx tagħti lok għal tgergir. F'dan iż-żmien il- ġonna u l-kampanja jkunu fl-aqwa tagħhom, u l-fjuri jimlew kullimkien bi fwiħithom u kulurhom. Naħal, żnażan u friefet joħorġu bi ħġarhom u s-siġar jimtlew bil-għana tal-għasafar, kulħadd f' ġirja waħida biex inissel ġenerazzjonijiet ġodda. Jidher li din is-sena ġejja sena xotta għax sal-mument li ktibt dan l-artiklu, ix-xita kienet ftit; u l-ġranet imbegħdin. Jekk din is-sitwazzjoni ma tinbidilx drastikament, is-siġar u l- għelejjel tar-raba' ser ikunu affettwati ħażin u l-produzzjoni tkun skarsa: Għalhekk min għandu biss ilma tal-ħażna għandu jużah bil-galbu, u juża mezzi ta'-tisqija li jikkonservaw l- ilma, u mezzi oħra biex jitnaqqas it-telf tal-umdita' mill- ħamrija. Fis-suq, wieħed isib pajpijiet tal-plastik, armar tal- plastik, qattara u friefet b'volum baxx li jwasslu l-ilma sa ħdejn il-pjanta. Tajjeb ukoll li naħartu ħafif il-wiċċ tal- ħamrija biex neqirdu l-ħaxix ħażin u nżommu t-tira. Nistgħu nużaw il-'mulch' jew kull tip ieħor ta' friex użat biex l-ilma li nagħtu ma taħtfux ix-xemx. Bħala eżempji nsemmu l- plastik iswed, it-tiben, iċ-ċana, biċċiet taz-zkuk imqattgħin, ġebel, ċagħaq u ċaqquf. L-aħħar tlieta huma tajbin biex jitgħatta wiċċ il-qsari. Jekk l-istaġun xitwi jibqa xott, tajjeb li wieħed jaħseb minn issa biex jagħti saqja jew tnejn qabel is-sigar jiżgħaru, u b'hekk ngħinuhom joħorġu b'saħħithom u jżommu l-frott. Għall-bidu tal-istaġun, insibu żewġ frottiet bikrin: iċ-ċawsli u n-naspli, u lejn l-aħħar jibdew jidhru xi varjetajiet ta' ċirasa, ħawħ u berquq. Frotta mfittxija ħafna f'dan iż-żmien hija l- bajtar ta' San Ġwann li sfortunatament naqas sew minħabba susa li qiegħda teqred is-siġar tat-tin. Jibda wkoll il-bettieħ u d-dulliegħ li jkun tkabbar taħt il-plastik jew fis-serer. Il- frawli tkun fl-aqwa tagħha. Xogħol fir-raba' u l-ġnien F'dan iż-żmien it-tinqix u t-tindif mill-ħaxix ħażin għandu jkun xi ħaga regolari. L-art li ser tilqa' prodotti tas-sajf trid tkun maħduma u mogħtija d-demel. Id-demel misjur hu mezz ieħor ta' kif intejbu ż-żamma tal-umdità fil-ħamrija, iż-żamma u r-rilaxx bil-mod ta' ħafna minerali u sustanzi utli għall-għelejjel u l-fjuri tagħna biex jikbru b'saħħithom, hu mezz biex insaħħu l-fertilita' tal-ħamrija biż-żieda sustanza organika. Għall-bidu tal-istaġun jibdew jinkixfu l-prodotti li jkun hemm taħt it-'tunnels' biex jidraw l-arja ta' barra. Hekk insemmu l-frawli, il-qara' bagħli, il-bettieħ, id-dulliegħ, il-bżar aħdar, u t-tadam. Jistgħu jinżergħu fit-tilari f'xi post xemxi u għall-kenn, il- qara' tork, il-qara' twil, il-qara' bagħli, il-qara' ħamra, il- ħjar, il-bettieħ, id-dulliegħ, il-brunġiel, il-pastard tas-sajf u kromb ieħor, it-tadam, il-bżar aħdar u l-felfel. Ix-xitel ta' dawn il-prodotti jista' jitħawwel barra għall-aħħar tal-istaġun. Fil-beraħ wieħed jista' jiżra' jew iħawwel iċ-ċentinarja, il- fażola li tixxeblek, iċ-ċiċri, il-qamħirrun, il-patata ħelwa, il- patata tas-sajf, l-artiċokk, il-krafes u t-tursin, il-ħass tas-sajf, il-kurrat, il-basal tal-pikles, il-fiġel u l-mustarda. Mill- ħwawar insemmu l-ħabaq, il-ħlewwa u l-ġulġlien. Bħala fjuri, wieħed jista' jħawwel it-tuberi tad-dalji, kanna, begonia u gloxinja. Dan żmien iż-żrigħ taż-żinji, ward REBBIEGĦA 2016 tax-xemx, tagates, portulakka, ''morning glorv', qronfol tork, amarantus u asteri. Huwa importanti li nispezzjonaw ix-xitel mill-ħsara kaġunnata mill-insetti u l-bebbux kif ukoll minn taħsir minħabba tisqija żejda u umdità. Dan japplika għal xitel fit-tilari u dawk illi jinsabu barra. Taħwil Min għad irid iħawwel siġar u arbuxxelli jista' jagħmel dan basta jixtrihom fil-qasrija. Il-qasrija għandna nneħħuha bil- galbu, u naraw jekk hemmx għeruq imdawrin. Tajjeb li Wieħed ineħħi dawn l-għeruq billi jagħmel numru ta' qatgħat vertikali Malli s-siġar juru l-ewwel sinjali ta' qawmien mir-raqda tax- xitwa u l-qoxra tibda' terħi, wieħed jista' jibda jlaqqam bis- suffara. Din it-tip ta' tilqima tintuża l-aktar fuq siġar tal-frott li jħaddru s-sena kollħa, al żebbuġ, naspli u citru, fuq siġar m'eħxen lapes, sa siġar li jkollhom żokk ta' tmien pulzieri jew aktar. Din it-tilqima hi kemxejn ikkumplikata u tajjeb li titħalla f'idejn mgħallma biex niżguraw suċċess. Għal Mejju; wieħed jista' juża l-metodu magħruf bħala u tal- għajn ''jew' tal-qoxra. Dan il-metodu huwa aktar sempliċi. Infittxu friegħi ġodda u tarjin minn siġar omm jew varjeta' mixtieqa u li nafu li huma ħielsa mill-mard, u minnhom nieħdu l-għajn u parti mill-qoxra dawramejt. Din l-għajn trid tiddeffes taħt a -qoxra tas-selvaġġ li fuqu tkun saret qatgħa forma ta' Tu l-qoxra mberrħa. Niżguraw li l-għajn titpoġġa wiċċ ma' wiċċ mal-injama ta' taħt il-qoxra u norbtu b' 'lastiku tat-tilqim mingħajr ma ngħattu l-għajn. Il fuq mit-tilqima rridu nħaffu sew is-selvaġġ mill-friegħi u xuxa żejda. Malli naraw l-għajn tisponta rtjoN niżmiċċaw is-selvaġg pulżier il fuq mit-tilqima. B'dan il-metodu nistgħu mA l-frott kollu tal-għadma u taż-żerriegħa, it-tut, iċ-ċawsli, ir-rummien, it-tin, il-ħarrub uċeċitru. Kontroll ta' Mard Nagħmel enfasi fuqil-prevenzjoni, u mhux nieħdu azzjoni meta l-marda tkun daħlet u ħarbitilna mill-kontroll tag Għandek tbixx bil-qies u. skont programm ta' bexx professjonali; u timxi fuq ir-rakkomandazzjonijiet li jkun hemm fuq it- tikketta. Hekk kif nindunaw li s-siġar u d-dwieli bdew iqumu, għandna nagħtu l-aħħar bexxa ta' prevenzjoni b'bexx li jkun fih il- kupru. Waqt li s-siġar huma bil-fjuri għandna nevitaw li nbixxu. F'każ ta' bżonn, biex nilqgħu kontra trips fuq il- ħawħ u n-nuċiprisk, kontra l-ġmieda tal-lanġas u t-tuffieħ u kontra l-bergħud aħdar tar-rummien, għandna nagħżlu bexx li fuqu jkun indikat li ma huwiex ta' ħsara għan-naħal. Soluzzjoni:oħra hi li nbixxu filgħaxija wara li n-naħal jidħol jistrieħ. Ma ninsewx li huwa n-naħal li jrid jagħmel ix- xogħol tad-dakra.u jgħin biex jgħaqqad il-frott. Dan ma jgħoddx għad-dwieli, żebbuġ, ċawsli u tut fejn id-dakra ssir ir-riħ. Id-dwieli għandhom jiġu mgħabbra bil-kubrit malli r-rimi jilħaq tul ta' 1Oċm, u nibqgħu nagħmlu hekk sakemm it-temp Dan jilqa kontra l-mell dqieqi u l-peronospera. Malli s-siġar iżommu l-frott, tajjeb li nagħtu bexxa b'insettiċida mħallat maż-żejt abjad u nolqtu sew kemm ix-xuxa, il-friegħi u z-zokk prinċipali. Dan jikkontrolla mard tal-miskta, id- dubbiena l-bajda, psilla u ħafna tipi ta' susa taz-zokk. Fuq l-għelejjel tar-raba' rridu ngħabbru l-bħajra, it-tadam, bżar u l-brunġiel. Għandna nbixxu l-patata u t-tadam kontra l-ġlata u taħsir ieħor, is-sadid tal-ful, piżelli, basal u tewm, u kontra nsetti bħal farfett abjad tal-kromb, il-bergħud iswed tal-ful u l-ħanfusa tad-dwieli. Eħles fis mill-budebbus li ssib jikber mal-ful, piżelli u legumi oħra. Il-budebbus huwa pjanta parassitika li tagħmel diversi blanzuni kull wieħed b'mijiet ta' żerriegħa li kapaċi tgħix għal snin sħaħ. Aqilgħu u aħarqu. Hemm bżonn li mal-ewwel ċans inbixxu l-qasbija kontra l- ħaxix ħażin. Billi x-xitwa kienet xotta, il-ħaxix ħażin kiber iżjed u jaf' joħnoq il-qasbija. Meta għandna, nużaw erbiċida selettiva u għandna nbixxu filgħaxija biex ma nagħmlux ħsara lin- naħal. Xogħol ieħor fil-ġnien u l-għalqa Fil-bidu ta' dan l-istaġun għandna nħawlu x-xitel kollu tal- fjuri tas-sajf mill-aktar fis. Nibdew insaqqu b'mod meqjus u regolari dan ix-xitel u pjanti oħra ornamentali fil-qsari. Inżidu l-ammont hekk kif ix-xemx tibda tikkarga. Xi saqja bi ftit fertilizzant li jinħall tgħin biex ix-xitel jaqbad u jisbieħ malajr u jagħtina fjuri sbieħ u bl-abbundanza. Pjanti li kibru wisq noforguhom, jew inkabbrulhom il-qasrija u nżidulhom it-terriċċju. Issa wkoll nistgħu nnisslu l-kakti u s-sukkulenti bil-biċċiet. It-taħwil isir wara li nħallu l- biċċiet xi jiem f'post delli ħalli jagħlqu l-ferita. Pjanti li jixxebilku bħal ġiżimin, stefanotis, passiflora, filodendro, buganvilla, loniċera u hova jitnisslu bit-tirqid f'dan iż-żmien. April u Mejju huma magħrufin għar-riħ qawwi u tajjeb li norbtu x-xitel tas-siġar li għadna kemm ħawwilna ma' puntal sakemm jarmaw sew bl-għeruq. Għall-aħħar tal-istaġun jasal żmien il-ħsad tas-silla, tal-qamħ, xgħir u felu, filwaqt illi l-ħsad tal-ful, piżelli, ċiċri u ġulbiena għan- -niexef isir matul ġranet ta' rfuba: Dan l-artiklu nkiteb minn Catmelo Briffa Ufiċċjal Agrikolu Anzjan fi ħdan id-Direttorat għall-Kompetizzjoni u d-Diversifikazzjoni NIBŻGĦU GĦAS-SIĠAR TAGĦNA Id-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti flimkien mal-Organizzazzjoni Ewropea u Mediterranja għall-Protezzjoni tal- Pjanti (EPPO) nieda u qiegħed iwettaq kampanja informattiva bl-isem 'Tirriskjax' (Don't Risk it). Din il- kampanja hija immirata għall- vjaġġaturi, bl-iskop prinċipali li tavżahom fuq il-perikli ta' meta wieħed iġib lura miegħu d-dar pjanti u materjal ieħor ta' pjanti, u dan għaliex jista' jkun qed jinġarr bosta mard tal-pjanti, avolja s-sintomi mhux bilfors jistgħu jkunu viżibbli. Ta' min jgħid illi l-marda tas-siġar taċ- ċitru 'Tristeża'' kienet daħlet ġewwa l-gżejjer tagħna permezz ta' vjaġġatur li kien qed iġorr miegħu ''cutting' taċ- ċitru li kienet irriżultat infettata. B'konsegwenza ta' dan, kellhom sfortunatament jitqaċċtu u jinħarqu mijiet ta' siġar taċ-ċitru sabiex jiġi kkontrollat it-tixrid ta' din il-marda. Għaldaqstant din il-kampanja nħolqot propjament biex tħeġġeġ lill-vjaġġaturi ma jiħdux riskji meta jdaħħlu f'pajjiżna pjanti li ma jkunux għaddew mill- kontrolli uffiċjali tas-Saħħa tal-Pjanti u li ma ġewx iċċertifikati ħielsa mill- mard. Għal dan il-għan id-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti stampa u qassam fuljetti informattivi kemm bl-Ingliż u bil-Malti, u stampa wkoll xi kartelluni (posters). Sabiex ikompli jitwassal dan il- messaġġ, id- Direttorat għas-Saħħa tal- Pjanti jinsab għaddej ukoll b'kampanja oħra li qed tiġi ffinanzjata taħt il-'Pest Survev Programme'. Din il-kampanja torbot ma' dik li għadna kif semmejna, pero' hija speċifikament iffukata fuq 'Xvlella Fastidiosa' li hija batterja li tikkawża marda qerrieda u tfaċċat f' dawn l-aħħar snin fl-Ewropa, fl-Italja u Franza, u s'issa qerdet madwar miljun siġra taż-żebbuġ. Din il-batterja li tista' tiġi trażmessa permezz tal-insetti ''spittlebugs' u 'leafhoppers', u timblokka s-sistema tal-ilma li tinsab ġos-siġar. L-effetti ta' din il-marda jimmanifestaw ruħhom fuq it-truf tal-weraq tas-siġra li jibdew jitbielu u jinxfu sakemm imutu. Siġar taċ-ċitru, frott irqiq kif ukoll dwieli jistgħu jiġu affettwati wkoll minn din il-batterja. Fortunatament ix-''Xvlella' għadha mhix preżenti fil-gżejjer Maltin. Dan id-Direttorat qiegħed iwettaq ħidma kontinwa biex jassigura li dan ma jseħħx. Dan qed isir, permezz ta' diversi spezzjonijiet, kemm f' għelieqi, ġonna, żoni pubbliċi u fuq xtieli wżati għat-tħawwil b'enfasi fuq kummerċ li joriġina mill-Italja. Diversi spezzonijiet qegħdin jiġu mwettqa wkoll fil-port fejn jidħlu passiġġieri u karozzi bil- Katamaran ġejjin direttament mill- Italja. Apparti avviż għall-istampa, ġew stampati wkoll fuljetti biex jiġu mqassma għal dan il-għan. B'rabta wkoll ma' din il-kampanja, id-Direttorat għas-Saħħa tal-Pjanti Xvlellu: il-karattru li ser ikun qed jintuża għal din il-kampanja għadu kemm ipproduċa filmat li ntwera fuq stazzjonijiet ewlenin lokali, kif ukoll permezz tal-midja soċjali, fejn għaraf li jwassal dan il-messaġġ edukattiv u informattiv b'mod viżwali. Ta' min isemmi l-introduzzjoni tal- karattru 'Xvlellu' li ser ikun qed jintuża sabiex jitwassal il-messaġġ ta' x'wieħed għandu jagħmel biex ma jħallix tidħol ġewwa l-gżejjer Maltin ix-'Xvlella'. L-introduzzjoni ta' insetti u mard ġodda tal-pjanti jistgħu jkunu ta' theddida serja għall-ekonomija kif ukoll għall-bijodiversità lokali. Għalhekk huwa ferm importanti li wieħed ma jirriskjax. Għal iktar informazzjoni wieħed jista' jikkuntattja lil dan id-Direttorat fuq freephone 8007 2310 jew numru tat-telefown 2292 6535, jew permezz tal-imejl plant.health(Żgov.mt Dan l-artiklu nkiteb minn Simone Galea Assistent Prinċipal fi ħdan id-Dipartiment tas-Saħħa tal-Pjanti REBBIEGĦA 2016 L-UĠIGĦ TA' RAS FIT-TKABBIR TAT-TADAM Problema kbira li jiltaqgħu magħha l-bdiewa kull sena hija t-Tuta absoluta, li huwa insett li jgħix fuq il-pjanti tal-familja solanaceous. Dan l-insett għandu preferenza kbira għall- faxxina u l-frott tat-tadam, pero' jista' jattakka wkoll patata, bżar, brunġiel u pjanti oħra tal- familja ''solanaceous 7. Ċiklu Iċ-ċiklu tat-Tuta absoluta huwa twil bejn 28 u 38 ġurnata, dan jiddependi mit-temperatura. Aktar kemm it-temperatura tkun għolja, aktar dan l-insett jirriproduċi malajr. Il-larva (caterpillar) huwa dak li jagħmel il-ħsara billi jħaffer ġol- weraq, zkuk u frott. Il-larva ġeneralment jagħmel il-fosdqa ġol-ħamrija jew fin-naħa ta' fuq tal-werqa. Kif tista' tidħol it-ZTuta absoluta2 Dan l-insett jista' jiġi introdott fl-għalqa jew fis-serra permezz ta' xitel li jkollu l-larva tat-Zuta absoluta preżenti, jew minn fdalijiet tal-faxxina u frott li jkunu tħallew viċin. Il-larva tista' tibqa' ħajja f'dawn il-fdalijiet u terġa' tinfetta x-xitel il-ġdid meta l-kundizzjonijiet ikunu tajbin. Infezzjoni ta' dan l-insett tista' wkoll tibda f' għalqa jew f'serra fejn fl-istaġun ta' qabel kien hemm it-tadam jew uċuħ oħra tal-familja solanacea, bħal brunġiel u patata. Xi xitel selvaġġ tal-familja Solanacea wkoll ixerrdu dan l-insett. sintomi fuq il-frott sintomi fuq il-weraq Il-partijiet kollha tal-pjanti 'l fuq mill-ħamrija jistgħu jiġu infettati minn dan l-insett. Il-larva għandha preferenza għall- weraq u z-zkuk, pero' tista' tinsab ukoll bejn iz-zokk u l- frott, kif ukoll fil-frott stess. Sintomi ċari tat-Tuta absoluta huma mini fuq il-weraq u ġewwa z-zkuk fejn ikun hemm il- larva preżenti. Miżuri ta' kontroll Moniteraġġ permezz tan-nases tal-feronomi (pheromone traps) L-użu ta' dawn in-nases huwa biex il-bidwi jkollu indikazzjoni kmieni tal-preżenza ta' dan l-insett. Dan il-moniteraġġ jista' jiġi pprattikat kemm fl-għelieqi miftuħin kif ukoll fis-serer. Użu ta' serer protetti: huwa importanti ħafna li s-serer li fihom jitkabbar it-tadam ikunu magħmulin b'nets apposta biex it-Tuta absoluta ma tiġix introdotta minn barra. Il-bibien huwa importanti ħafna li jkunu jistghu jingħalqu u jissiġillaw tajjeb. Il-persuni li jidħlu fis-serer għandhom joqogħdu attenti li ma jdaħħlux magħhom it-Tuta absoluta. Kontroll permezz ta' prodotti naturali: l-użu tan-'neem oil' (Azadiractin) jista' jintuża bħala insettiċida fuq it-tadam għal infezzjonijiet żgħar Meta l-infezzjoni tat-Tuta absoluta tiżdied għal livell medju, huwa raekommandat li jintuża l-Bacillus thuringensis flimkien mal-Azadiractin. L-użu tal-kubrit jista' wkoll jgħin biex jipprevjeni l-introduzzjoni jew il-firxa ta' dan l-insett. Fis-serer, l-użu ta' 'vellow stickv traps' jgħinu biex jinqabdu l-adulti jekk ikunu preżenti. B'hekk IET jkollu, indikazzjoni jekk it-Tuta absoluta tkunx preżenti jew e. Kontroll permezz ta' pestiċidi: huwa importanti li l-bidwi ma jużax dejjem l-stess bexx kontra dan l-insett, pero' importanti wkoll li ma jeu bexx imħallat b'ingredjenti attivi differenti għax inkella dan l-insett jibni reżistenza aktar malajr. L-ingredjenti attivi li jikkontrollaw it-Tuta absoluta huma dawn: Imidachloprid - Indoxacarb — Spinosad - Deltamethrine (għal kontra l-insett adult) -— Rvnaxvpvr - użu ta' crop rotation; - ħart fi żmien tajjeb, tisqija u fertilizzazzjoni addattata; -— eliminazzjoni ta' pjanti infettati b'dan l-insett u eliminazzjoni totali tal-faxxina u fdalijiet tal-frott kif jispiċċa l-istaġun; -— Ix-xtieli tat-tadam li jkunu ġejjin kemm minn Malta jew minn pajjiżi barranin huwa importanti ħafna li ma jkollhom l- ebda sintomu ta' dan l-insett, u jridu jkunu akkumpanjati b'passaport tal-pjanti fejn ikun hemm indikat ukoll il- varjeta' tat-tadam; — kif jispiċċa l-istaġun tat-tadam tas-serer, il-faxxina għandha tinqata' minn mal-ħamrija u tiddendel biex tinxef sew; il-faxxina għandha tibqa' tinbexx sabiex jiġu eliminati kemm l-adulti u l-larva tat-Tuta absoluta qabel ma tinħareġ barra biex tinħaraq. Dan irid isir kemm jista' jkun malajr biex jiġi evitat li jinxtered l-insett fl-għelieqi ta' barra. Dawn ir-rekwiżiti fejn jidħol il-kontroll, eliminazzjoni tal- faxxina, nases u serer protetti ħerġin mir-regoli u linji gwida ta' hawn taħt. Għalhekk il-bdiewa li jkabbru jew ibiegħu it- tadam għandhom jimxu skont dawn ir-regoli u linji gwida li jinstabu wkoll fuq is-sit uffiċjali www.agriculture.gov.mt. Dan l-artiklu nkiteb minn Andre' Sciberras, Riċerkatur fuq il-Biodiversita' IL-POETA NAZZJONALI U R-RABTA MAR-RABA' Dun Karm Psaila (1871-1961), il-poeta li kiteb l-Innu Nazzjonali tagħna, twieled Ħaż Żebbuġ fi żmien meta l-irħula tagħna kienu jixbħu ragħaj jindokra merħla djar qalb ir-raba' tal-madwar. Għalkemm għamel żmien twil jgħix il-Belt Valletta, qatt ma nesa 'l raħal twelidu li tah it-togħma tal-għelieqi, siġar, pjanti fix-xagħri u l-widien. Ħammlu d-dehra u l-fwieħa tan-natura hekk li dan kollu baqa' jiġri f'demm il-versi li kiteb bil-Malti. Tinħass il-ġibda lejn fatti li huma sempliċi, dejjiema; li jistqarru ħwejjeġ li jikbru mill-ħamrija tal-ħajja u l-ħolqien, jissaqqew bl-ilma ġieri tal-qalb. F'waħda mill-aktar poeżiji magħrufin tiegħu: Il-Jien u lilhinn Minnu' Dun Karm iħares madwaru jfittex wens mill-'ħondoq tad-dwejjaq kiefra'. Jara 'dehra ħelwa' ta' 'ward ilellex/ bl-eluf u jilgħab mal-fewħiet għaddejja;/ smajt lill-għasafar moħbijin fix-xuxa/ tal-fraxxnu u tal-ħarrub igħannu l-għanja ferrieħa… Dun Karm jagħraf il-qawwa tal-prodott Malti u l-kliem magħżul hu safi u f'saħħtu daqs dan l-istess frott. F 'Fid-Dielja' il-poeta jikteb :- 'Ħaddar, ja dielja, taħt ix-xemx ta' Mejju, Ifrex iż-żraġen mas-sisien, mal-moxa; Fuq art twelidi tħallix xiber blata Ħawli jew imnażża'.' Il-poeta jixtieq li l-ambjent Meditteranju tagħna jinħadem għar- risq ta' moħħ u dirgħajn il-Maltin u l-Għawdxin. Għaliex għandna nemmnu biss fi prodott barrani7 Iħeġġeġ bil-qawwa tas-sengħa tal-pinna:- ORIZZONTI ĠODDA 'O Malta tiegħi, ma rajthiex id-daħka, ma smajthiex tfaqqa' fuq xoffiejn barrani7 Urih imlibbsa kullimkien bid-dwieli għoljiet xemxija. Dun Karm bil-poeżija tiegħu wera ċar kemm il-Malti jista' jinżara' sabiex jagħti frott ġenwin u bnin. Din hi s-saħħa ta' lsienna imma wkoll is-saħħa tagħna bħala poplu li jgħix fuq l- għira- il-ħtieġa li nsaqqu, niġbru u ndemmlu kull ħaġa li tagħtina l-karattru. Jammira lit-'Tifla tar-Raba '' li 'jien rajtek kemm-il darba u għirt għall-qawwa'/ ta' dirgħajk u riħlejk, ja bint ir-raba';/ rajtek hienja u daħikana s-sjuf u x-xtiewi/ tbakkar u tishar. Ix- xogħol tar-raba' jista' jkun twil u iebes iżda jeħtieġ li aktar żgħażagħ jaħsbu f'dan il-qasam li ma jħallix ħala ta' art u jsaħħaħ moħħ u ġisem. Din il-kitba tixtieq turi r-rabta bejn il-poeta u r-raba' u l-ħidma fih- mera ta' bniedem li jixtieq jgħix ferħan u ħieles. Iżda kull kelma ta' Dun Karm hi diwja ta' leħen il-baħar ( 'Żagħżugħ ta' Dejjemi') u tqanqil ta' nifs l-art. Ngħożżu 'l dan il-wirt. Il-poeta, f''Xenqet ir-Raba'', jgħajjat 'Tftħuli dawn is-swar ħa noħroġ barra fix-xemx, qalb l-għana tal-għasafar, fl-ajru mimli bis-saħħa, ifuħ b'riħet il-plejju, b'riħet is-sagħtar. F'Settembru 2015 l-Erasmus tani l- opportunita' li flimkien ma' żewġ studenti oħra mill-istess ċentru nagħmel esperjenza ta' taħriġ ma' studenti Franċiżi fl-Istitut ta' Genech viċin Lilleg, esperjenza mifruxa fuq 24 ġurnata. Flimkien ma' student ieħor li qegħdin nispeċjalizzaw fl-ortikultura ġejna msejħa sabiex nipparteċipaw f'attivitajiet relatati ma' dan is-settur, filwaqt illi l-parteċipant l-ieħor li qed jistudja x-xjenzi tal-annimali kellu r- responsabbilta' li jieħu ħsieb l-istalel taż-żwiemel. Kull filgħodu, aħna ż-żewġ studenti tal- Ortikultura konna ningħaqdu ma' xi klassi differenti ta' studenti b'etajiet differenti biex nagħmlu l-prattika magħhom. Konna mmorru fil-maħżen tal-għodda u naraw xi jkollna bżonn skont ix-xogħol li jkun se jsir. L-istudent l-ieħor kien jagħti sehmu waqt it-tindif tal-istalel u kien jara li ż-żwiemel jingħalfu skont id-dieta tagħhom. Wara kien jieħu ħsieb illi ż-żwiemel jiġu ppettnati u ppreparati billi jitlibbsulhom il-kappestri sabiex joħorġu jimirħu fir- raba' tal-madwar. Fil-qasam ortikulturali għamilna ħafna affarijiet differenti, bħal pereżempju tgħallimna nqiegħdu l-pavimentar li jintuża f'żoni rurali Franċiżi u tgħallimna t-teknika korretta ta' kif għandu jinqata' t-'turf'. Kien hemm ġranet fejn morna ma' studenti oħra naqtgħu t-tuffieħ li mbagħad l-iskola stess kienet tagħsar u tipproċessa f'sugu, sabiex jinbigħ fil- ħanut tal-iskola stess, u li kien ikun miftuħ il-ġimgħa kollha. Osservajna wkoll kif tiġi ppreparata u miżrugħa ż- żerriegħa tat-'turf'. Ġurnata minnhom, filgħodu rħejnielha għal ''garden centre' fil-viċinanzi. Hemmhekk tgħallimna u pparteċipajna fit-taħwil tal-basal tal- fjuri tal-'hvacinth'. Min-naħa l-oħra, l-istudent li pparteċipa fl-immaniġjar tar-razzett taż-żwiemel kien jarma u jlesti ż-żwiemel għal xħin l-istudenti jiġu għal-lezzjonijiet tagħhom, ukoll kien jgħin fl- amministrazzjoni tal-mediċini u jidħol f'xi lezzjonijiet ma' xi għalliema sabiex isegwi u jifhem aħjar il-prinċipji wara din il-prattika. Barra minn dan it-taħriġ, kelli l- oppottunita' li nissieħeb ma' xi studenti u għalliema fl- attivitajiet kulturali li kellhom. Żorna ''parks', ġonna, razzett tal-baqar u korsa taż- żwiemel. REBBIEGĦA 2016 GĦERF IL-POPLU Insellmilkom u nispera li Ikoll tinsabu tajbinl Għaddew ftit ġimgħat oħra u f'idejkom għandkom il-ħarġa tar-rebbiegħa. Din il-ħarġa qiegħda tasal għandkom f'dan iż-żmien sabiħ meta n-natura tirxoxta mill-ġdid wara x-xitwa. Minkejja li din is-sena x-xitwa kienet xi ftit jew wisq niexfa, nistgħu ngħidu li t-temp tar-rebbiegħa bdejna nħossuh ferm qabel is-soltu. Nisperaw issa li t-temp tradizzjonali tar-rebbiegħa tal-Għid li jinsabu wara l-bieb. Insomma… nibdew bl-ewwel wieħed: F'Marzu, jekk ix-xemx ma toħroġx filgħodu, toħroġ filgħaxija. F'dan l-istaġun, kollox jibda jdur mat-temp illi juri li s-sajf qed joqrob. Fil-fatt, f'Marzu, kif nafu, uffiċjalment jibda l- istaġun tar-rebbiegħa, u għalhekk, anke jekk it-temp ikun bil-maltemp, xi ftit ħin ta' xemx, missirijietna kienu jemmnu li b'xi mod jew ieħor irid jibda jkun hemm. Dan b'differenza mix-xhur tax-xitwa fejn aktar kien ikun mistenni dlam u maltemp. Ix-Xita f'San Ġorġ Megħuda Ara taħsbu li se nidhol f'xi parrokkjaliżmu ta' festil Żgur li let Madankollu, fil-ktieb 'Qwiel u Qaddisin' ta' Victor J. Galea sibt dan il-qawl u għalhekk ġegħilni nfittex dwaru. Il- jum ta' San Gorġ jaħbat fit-23 t'April, u għalhekk fi żmien meta r-rebbiegħa tkun daħlet sewwa… uffiċjalment tkun ilha xahar u jumejn illi bdiet. Il-kelma ''megħuda' hija korruzzjoni tal-kelma ''imwiegħda', u għalhekk, speċjalment l-Għawdxin żjajjar tassew interessanti u edukattivi. Magħhom ukoll żort il-belt kapitali Franċiża, Pariġi. Hemm kellna mawra fil-Kastell ta' Versaille u l-ġonna tiegħu, kif ukoll żjara madwar it-Torri Eiffel. Wara l-ħin tal-iskola, konna ningħaqdu ma' studenti Franċiżi sabiex naqsmu l-ideat u l-ħsibijiet flimkien. Kellna l-opportunita' li nitħarrġu u nipprattikaw ukoll il-lingwa Franċiża. Din l-esperjenza kienet ta' interess kbir. Tgħallimna aktar dwar is-suġġetti li qegħdin nitħarrġu fihom u kellna l- okkazjoni li nipprattikaw dak li konna qegħdin nitgħallmu. Barra minn hekk stajt nitgħallem affarijiet ġodda li kien ikun impossibbli nitgħallimhom hawn Malta, għamilt kuntatti ġodda u rajt kif tiġi mgħallma l-agrikoltura f f'pajjiż ieħor. Tgħallimt mhux ftit dwar il-kultura Franċiża u għamilt ħbieb ġodda li nibqa' ngħożż. isostnu li f'jum San Ġorġ, ix-xita donnha mwiegħda, trid tagħmel xi ftit bilfors. Nafu li dan mhux dejjem kien il-każ, minħabba li l-bdiewa ġeneralment jitkellmu mhux fuq il- ġurnata tal-festa nfisha, imma aktar fuq iż-żmien partikolari li fih tkun iċċelebrata. U dan iwassalni għall-qawl segwenti: San Mark l-Evanġelista huwa ċċelebrat jumejn wara San Gorġ, jiġifieri nhar il-25 t'April. Ta' min jirrimarka li l-25 t'April hija l-aħħar ġurnata li fiha tista' taqa' l-festa tal-Għid il-Kbir skont il-mod kif jitkejjel iż-żmien meta tista' tkun iċċelebrata. Il-kurżità tqum minħabba li l-bdiewa donnhom jistennew ix-xita nhar San Gorġ imma jitolbu li ma tagħmilx jumejn wara. Meta kienu għadhom ħajjin nannieti - Alla Jaħfrilhom — mhux l-ewwel darba li staqsejthom għaliex din it-'taħwida'. Dejjem qaluli skont il-bidwi xi jkun ħawwel jew żera'; altru jkollu prodotti li jkun jeħtiġilhom ix-xita sabiex jikbru, u għalhekk mhix ''nar fl-art' ix-xita ta' dakinhar, u altru min kien ikun wasallu l-ħsad tas-silla f'dan iż-żmien partikolari tas-sena, illi jekk tagħmel ix-xita, il-qatgħet tas- silla li jkunu għadhom kif ġew maħsuda jkunu għadhom fl- għalqa, jixxarbu u sfortunatament ma jibqgħux tajbin. Minħabba f'hekk, għal dawn il-bdiewa, ix-xita ta' dan iż- żmien hija ''nar fl-art'. Nispera li din ir-rokna laqtitkom u forsi ż-żgħar tagħna tgħallmu xi ħaġa wkoll. Grazzi lil dawk illi ltaqgħu miegħi u wrew l-apprezzament għal din il-paġna, u filwaqt illi nselli għalikom nawguralkomli tgawdu n-natura sabiħa li għandna f'pajjiżna.