L Gwaoa WARA NOFSINHAR sar jaf mingħand ommuli kienet mietet. Ara x'qala' l-baħar ' qaltlu, bilkemm għadu daħal mill-għatba 'l ġewwa. Beda se jgedwed xi ħaġa, iżda ma tagħtux ċans. Qisha kellha seba' mitt sena biex tiftħilha. Jaqaw smajt7 Għalhekk ersaqt 'il hawn2 Dik il-qaħba mietet,' kompliet mingħajr xinxilli xejn. SDik,' qaltlu, turi ruħha bierda kemm tista', taħbi t-tmashin qadim ta' ġewwa fiha. ''Tilgħabhiex li nsejtha — dik il-qaħba 7 Ommu dejjem hekk baqgħet tirreferi għall-ewwel mara li daħlet f'ħajtu, Marija, it-tfajla ta' maġenbhom li kienet tmur għandhom taħslilha l-art, li magħha spiċċaw biex faru x-xewqat li kienu jixegħlu fih kull meta kien jaħseb fuqha, iktar u iktar xħin ikunu qrib xulxin meta tmur għandhom, u li sab li hi fiha kellha wkoll l-istess xewqat għalih. Ma ħafritilha qatt talli kienet hi li tat lil binha tifsira oħra ta' mara barra dik ta' omm li ma kellha ebda wild ħliefu, u li xtaqet iżżommu kollu kemm hu għaliha. Baqgħet sa ina lit-tfajla ħammġitha ma' ommha stess, armla hi wkoll. Qaltilha li bintha kienet serqitha ġewwa darha, iżda ma fissritilhiex li dak li ħaditilha tabilħaqq Marija kien lil binha, li ż-żewġ żgħażagħ kienu taw l- innoċenza tagħhom lil xulxin. Lit-tfajla ħarġitha bħala ħalliela. Ma ddardritx, imbagħad, milli tibda xxerred diskors dwar x'qalet hi li saret taf li Marija tagħmel ma' missirijiet u ġuvintur ta' oħrajn li kienet tmur issefter għandhom ukoll biex taqla' xi ħaġa ħalli tgħin lil ommha. It-tfajla tgħallmet tista' tgħid mil-lum għal għada li l-kelma kerha tiġri u tinfirex bil-ħeffa, kif jaf jiġri u jinfirex il-ħaxix ħażin. F'qasir żmien sabet li ma kien fadal ebda familja li lesta li tibqa' tqabbadha f'darha u ma setgħetx tibqa' taqla' xi ħaġa billi tmur issefter. Qatgħetha li tidħol taħdem f'fabbrika. Hemm ukoll sabet li s-seksik dwarha beda meta bilkemm għadha waslet hi, kif urewha l-botti niffieda ta' tfajliet oħra u l-kliem goff ta' ġuvintur u rġiel li ma ridux iħalluha bi kwietha. Telqet minn dar ommha wara li ħajjarha wieħed minn dawk l-irġiel stess, jiġi missierha fil-wisa', li ma damx ma ra kif għamel biex jindiehes magħha. Kien sema' fuqha mingħand ħabiba tiegħu, toqgħod fl-istess raħal ta' Marija, mhux wisq bogħod mill-isqaq tagħhom, li żewġha kien jaħdem barra l-pajjiż u hu kien iżurha fis-satra tal-lejl. 'Fil-fabbrika qiegħda titbagħal bla ħtieġa, barra l-kliem li qegħdin jgħidu fuqek,' kien fesfsilha. 'Xi trid tibqa' tagħmel hawn/ La xorta qegħdin jgħidu bik, hemm mod eħfef kif iddaħħal ħafna flus iktar milli jtuk hawn, għaddejja fuq il-magna bla nifs. Ħajjarha tmur f'kamra li, qalilha, lest li jarmalha f'Tas-Sliema, u spiċċat biex hekk għamlet. 'Taħsibx li hawn Strada Stretta jew il-Gżira, int ma jixraqlikx hekk, qalilha r-raġel bi tbissima mċarrta meta ħadha fiha, u mbagħad, bla ċerimonji xejn, urieha iżjed mid-dinja tiegħu li qabel kien għammikdha fiha fl-għeluq tal- karozza fid-dalma ta' triq imwarrba qrib l-għelieqi. Beda jressqilha rġiel oħra mill-għada stess. Għall-ewwel beda jwassalhom hu, imbagħad bdew ġejjin weħidhom, mibgħutin minnu, iħabbtulha, jinqdew u jitilquha, min ikun stmaha qisha landa taż-żibel, rema u telaq, min gidimba selvaġġ għax b'hekk biss jitqanqal, min taha bil-ponn fejn ġie ġie fid- dagħdigħa aħħarija, u kultant xi wieħed jispiċċa jgħajjat belhani, 'Inħebbek, ajma qelb ta' qelbi kemm inħebbek Fit-triq tagħha fir-rahal ma setgħetx tersaq iżjed wara li darba marret għand ommhau din keċċietha 'l barra, twerżaq bħal miġnuna sa fuq l-għatba, u ċorma tfal ġrew warajha jgħajruha, isaffrulha u wħud minnhom iħaġġruha bla ħniena. Fil-bqija tar-raħal ma kellhiex għand min tmur li jkun irid jilqagħha. Id-dinja kollha tagħha saret kamritha f'Tas-Sliema. Sakemm, raġel iżgħar minn dak li ħaddimha l-ewwel mar għalih waqt li kien fil-kamra għandha, akkużah b'ħafna dagħa u kliem ħażin li kien daħallu fl-għalqa tiegħu, tah xebgħa u qattgħu b'mus, ħallieh għal mejjet, u mbagħad, dak il-ħin stess, ħadha miegħu lejn kamra oħra f'appartament fejn kellu jaħdmulu żewġ nisa oħra. Imma int togħġobni iżjed mit-tnejn li huma, int isbaħ minnhom it-tnejn f'daqqa u rrid insibek lesta meta jkolli aptitek,' kien qalilha. 'Lil dawk li nibda nibgħatlek agħtihom b'kemm iħallsu — imma ara li ma jfettillek tħoss xejn għal ħadd ħlief għalija, għax inċarratlek ħaddejk ,naqtagħlek sider barra u ħadd ma jkun jiflaħ iħares lejk iżjed ' Ġibed waħda faħxija biex itenni li, tabilħaqq, hekk jasal li jagħmlilha, u taha daqqa ta' ħarta bil-maqlub ta' idu ħalli ma tmurx titħajjar taħsbu li qiegħed jiċċajta, jew tinsa t-twiddiba ħarxa tiegħu. Minn daqqa waħda malajr ġew oħrajn,u kompla jagħtiha mhux bil-ħarta biss, iżda bl-irkobba f'żaqqha wkoll, is-sinjali bikrija ta' kif ikun jista' jitħejja għaliha, għax dak li jqanqlu. Nenu sar jaf wara ħafna żmien fiex spiċċat Marija. Qaltlu ommu stess, ir- rigal tagħha lilha nnifisha qabel ma żżewweġ u ħalla darha. 'Qiegħed tara,' lissnitlu ras imb'ras lejlet it-tieġ, 'qiegħed taral Għax smajt minni se jkollok mara serja, mhux bħal dik il-qaħba li kienet tilfitlek għaqlek '' U dettal b'dettal, qaltlu kulma kienet saret taf fuq it-tfajla, li ma qatgħet qatt ixxammem dwarha ħalli tara x'tista' ssib fuqha. Li kien għal ommu Nenu ma kienx iħares lejn mara oħra, kien jibqa' kollu kemm hu għaliha u ma jinqata' qatt minn ma' djulha. Iżda, biż-żmien, għarfet illi, gerrxitu kemm gerrxitu hi milli jersaq lejn tfajliet oħra hu u jikber, la darba kien daq il-frotta mhux se jibqa' għal dejjem mingħajrha. L-omm għarfet dan u rat kif għamlet biex , għallinqas, lil binha tressqu lejn waħda li,iva, jitlaq mid-dar biex ikun magħha, iżda bla ma tisirqu lilha għal kollox bħala ommu. Sabitlu waħda li taf li toqgħod għal li tgħidilha hi bla ma qatt ifettlilha tippinna magħha, kif kienet għamlet Marija meta hi qabditha fil- fatt ma' Nenu, darba waħda xħin ġiet lura d-dar minn qadja barra r-raħal qabel kien mistenni. U meta waslet is-siegħa li binha jħalliha biex jitlaq ma' martu, dawret l- aħħar dawra tal-muftieħ biex għal dejjem taqflu barra minn dik it-tfajla li hi bagħdet u baqgħet tobgħod bla heda jew ħniena tul il-mogħdija tas-snin. 'Qiegħed tara kemm kelli raġun f'li għidtlek lejlet li żżewwiġt, temmet, wara li fissritlu tikka b'tikka kif semgħet li mietet Marija. 'Dik qaħba — minn ċkunitha hekk kienet ' Għalkemm lilha qatt ma qalilha xejn b'dan, dak li beda jisma' fuq Marija tul is-snin kompla dallam l-istampa li kienet pinġietlu ommu qabel iżżewweġ. Irġiel oħra fejn kien jaħdem ġieli tkellmu fuq il-mara bla ma jagħrfu kemm kien jafha hu, jiftaħru li semgħu biha, resqu lejha u krewha huma wkoll u sabu li, tabilħaqq, tiswa kull lira li ħallsu għaliha, m'hemmx x'ma tagħmilx minn dak li tkun trid mingħandha, basta tħallasha. Qisu bil-magħmul, quddiemu kienu jitkellmu fil-miftuħ, anki jinkuh u jħajruh imur iduqha hu wkoll, bl-ebda mod ma jobsru li Nenu kien jafha bħala mara ħafna qabel ma ntemmet fil-ħajja fejn saru jixtruha huma qisha tazza nbid. Darba, f'għeluq żmienu, riedu jeħduh għandha magħhom bħala rigal. €U ma tarax,' kien iddieħek sieħbu, li miegħu ġieli fetaħ qalbu kemm baqgħet issus fuqu ommu, ''li kellu jersaq lejn waħda bħal dik, Nenu mhux martu toqtlu, imma ommu ' Darb'oħra kien ħassu jiksaħ silġ għal li bdew jgħidu dwarha dakinhar u wasal biex kien se jitlobhom jgħidulu fejn kienet tkun. Iżda gidem ilsienu, għalkemm ġewwa fih ma rnexxilux iliġġem it-tqanqil qalil li ħakmu, u spiċċa biex telaq jinħeba waħdu, fejn seta' jaqla' u jaqla' fwiedu. Dik laqqtitha fl-aħħar/' kien qal wieħed minn sħabu li ma kienx ikollu sabar ħalli jaħbi minn martu biċċa mill-flus li jaqla' mis-sahra, meta jkollhom, ujonfoqha fuq xi waħda bħal Marija. ' Dak li jħaddimha għamilhielha. Żammet xiflus moħbija minnu minħabba ż-żewġ bgħula li għamlulha u ta tagħlima biha lin-nisa l-oħra li jħaddem, ħalli ma jmorrux jitħajru jagħmlu bħalha. Gidmilha biċċa minn imneħirha barra, temmenl U ma waqafx hemm, lanqas: fetħilha wiċċha b'xafra. Jien ngħid għalija daqshekk ersaqt lejha, qaluli li saret biċċa kruha m'hawnx bħalha. Li kelli naraha, lili tqallagħnif' Fis-snin ta' wara ftit sema' iktar fuqha, ħlief li baqgħet fit-triq tan-niżla. Saret taħdem għal rasha, liebsa maskra biex taparsi toffri misteru flimkien ma' servizzi bla rażan. Iżda klijent fis-sakra darba minnhom ċarrtilha l-maskra minn fuqha, rama jidgħi mitluf malli ra kif kien sfigurat wiċċha, fajrilha bil- ponn u taha bis-sieq kull fejn seta' jolqotha. Spiċċat, Nenu sema' maż-żmien, tlaqqat li tista' bħala bagħla tal-ġarr fit- tqassim tad-droga, tiehu xi tagħbija ta' l-ispaċċaturi minn xi klijent għal ieħor. Xħin, wiċċha mġebbed imma għajnejha jibbru bis-serħan li fl-aħħar ħasset fil-qiegħ ta' ruħha, ommha qaltlu li lil Marija sabuha fil-gorboġ fejn kienet tgħix, bil-polz ta' idha mċarrat u d-demm li ħareġ minnu qegħdin jilagħquh il-ġrieden, kesaħ silġ u nbala'. Hassu jinqata' minn ġewwa u fl-istess ħin, irid jinqata' minnu nnifsu, mill-bniedem li xtaq li ma sarx. Lilommu ħasadha hekk kif tadaqqa ma' wiċċu bil-pali ta' jdejh it-tnejn, għajjat maħnug, 'Għaliexi Għaliexi' u beda jagħti iżjed kemm jiflaħ fuq wiċċu, daqqa waħda wara l-oħra, Qiegħed titlef int7' werżqet. 'Qiegħed jiddispjaċik għal dik7 Mara ħażina bħalha għid li d-dinja ħelset minnha, mela jiddispjaċik għalihaf' Hi u tispiċċa l-kliem inġibdet lura taħt il-qilla li leħħet f'għajnejn binha, hekk li stennietu se jibda jsawwatha kif għaqqad il-ponnijiet u għolliehom lejn wiċċha. Iżda minflok, beda jagħti bihom fuq il-ġnub ta' ngħasu. 'Għaliex f' karab mill-ġdid, issa bilkemm jinstema'. L-omm ma setgħetx tkun taf li l-mistoqsija Nenu kien qiegħed jagħmilha lilu nnifsu, jiftakar bla ma qatt se jkun jista' jinsa li l-jum ta' qabel Marija ċemplitlu fuq il-post tax-xogħol. 'Hawn waħda tixtieq tkellmek 7 qallu sieħbu. 'Ma tridx tgħid min hi. Jaqaw, jaqaw — bdejt tfarfar rixek fl-aħħar 77 TNenu7' staqsieh leħen mitfi fit-telefon ma' widintu. Iva, min inta' €Min …7' tenna, jiġġenneb ħalli jagħti dahru lil sħabu. 'Marija … ta' ħdejkom … tiftakarni7' 'Għandi bżonn l-għajnuna, Nen … qiegħda waħdi … bla saħħa … ma fadalli xejn … . Anki t-tfal ħaduli….7 Ħassu jibda jirtogħod, iżda ma qal xejn. fNen,qiegħed tismagħni Tgħidx kemm ilni nfittex fejn nista' naqbdek bla ma jarawni. Għinni Nen, f'ġieħ tfulitna, m'għandix fuq min indur… Kliemha bilkemm kien jinstema' iżda d-damdim f'moħħu ma radmux. Fehem x'qiegħda tgħidlu. Ried jistaqsiha kif sabet fejn tista' ċċempillu, fejn toqgħod, x'jista' jagħmel għaliha. Iżda fil-geġwiġija ta' ħsibijiet f'xulxin f'moħħu wasal biss biex, bla kliem jew sliem, qiegħed it-telefon f'postu, u dar 'il hemm minn fejn kien, abjad karti. 'Min kienet dik7' iddieħku sħabu. ''Jaqaw, mutu mutu u għandek qrun fil- but7' Ma wieġeb xejn, ma jridhomx jaraw ir-rogħda li ħakmitu. Ftit wara ra kif għamel u lill-imgħallem qallu li ħassu ma jiflaħx, jeħtieġlu jmur id-dar, u telaq il-MALTI minn fuq ix-xogħol, idur 'lhemm u 'lhawn bħal mitluf, sa ma fl-aħħar mar lejn daru,ma jwieġeb xejn milli tistaqsih il-mara ħlief biex jgħidilha li mhux f'siktu, li jixtiegha tħallih fil-kwiet, dieħel fis-sodda. L-għada ħareġ kmieni bħas-soltu, iżda ma marx għax-xogħol. Telaq jimxi fil-wied ta' barra r-raħal, ma jistax isib tarf tat-tqanqil u t-taqlib li baqa' jaħkmu, ma jafx x'jista' jaqtagħha li għandu jagħmel. Seħet lilu nnifsu talli lil Marija qatgħalha t-telefon hekk, bla mqar biss staqsieha fejn qed toqgħod ħalli jkun jista' jżurha. Imma beża' jmur ifittixha. Wara sigħat idur fil-vojt, mar għand ommu, jixtieq mhux li jara lilha iżda li jkun fir-rokna tar-raħal fejn trabba, fejn kibru hu u t-tfajla, fejn għarfu u tilfu lil xulxin. Ommu lanqas biss intebħet f'liema stat kien binha meta daħal. Dik il-qaħba mietet, qaltlu bi bruda li xxoqq. Il-bruda ma telqetx minn leħenha hi u tfissirlu kif kienet intemmet il-mara, imma għabet xħin ħasbet li se jerfa' jdejh fuqha. Meta mbagħad rat li mhux dak kien ħsiebu, sparat kliemha mill-ġdid, iniggeż u jaqta' iżjed minn qabel. ''Għaldik qiegħed jiddispjaċik,ja miġnun7 Dik kienet agħar mix-xejni Dik qaħbal' Id-damdim ġewwa fih ma naqasx, imma kliemha jaqta' fetaħlu l-bieb biex joħroġ il-ħsieb li kien qiegħed jinfdu minn ġewwa. Dik għalija kienet kollox ;' lissen. 'Kolloxi Int ħadthieli u minn hemm 'l hemm, int ma sirt xejn għalija — int, mhux hi ĊIstħil' werżqet ommu tersaq lejh b'idejha t-tnejn mgħollijin lejn wiċċu. 'Istħi minnek innifsek, bqajt demmek imħassar minnha wara das-snin kollhaf' Qabad idejha f'tiegħu, iżommha 'l hemm minnu. Nistħi, iva għandi mniex, għajjat maħnuq. 'Fittxitni, u tajtha dahri ….. Bil-ħdura tiegħek għamiltni ġifa bla ġieħ, ma …. Għaliex, għid, għaliex .. karab, hu u jarmiha 'l hemm minnu, isabbatha mal-ħajt ….