DAĦLA ĠENERALI GĦAL XEJRIET TAL-KRITIKA LETTERARJA MODERNA Mill-livell l-iżjed elementari ta' taħriġ skolastiku sa l-ogħla livell ta' analiżi xjentifika, il-kritika letterarja hi mhedda minn għadd ta' perikli mseħbin mal- valur kbir tagħha stess; hi xjenza awtonoma daqskemm hi wkoll siġra li għandha l-egħruq mifruxin fil-ħidmiet intellettwali tal-bniedem f'oqsma oħrajn 'il barra mil-letteratura. Hi marbuta mal-letteratura u tista' tisfa mfixkla magħha, għaliex waqt li tistħarreġ il-letteratura m'hix letterarja fis-sens veru tal-kelma; hi x-xjenza ta' l-arti letterarja. Hi ħidma speċjalizzata li f'ħin wieħed tista' tidher li tkun qiegħda sseħħ kemm fl-analiżi tal-kitba u kemm fl-analiżi ta' mekkaniżmi men- tali oħrajn. Is-siwi u l-periklu tagħha, mela, huma mseħbin flimkien, bħallikieku mnisslin minn mudell wieħed. Periklu ewlieni hu li titqies bħala stħarriġ ta' ideat, bħallikieku l-letteratura nnifisha hi damma ta' ideat li jeħtieġu tifsir. Bħal kull ħidma oħra tal-bniedem, il-letteratura hi t-tfissir ta' fehmiet; sa hawn m'hi xejn ħlief l-użu tal-kliem għall- espressjoni ta' l-ideat, u għalhekk sa hawn ukoll m'hix differenti minn kull kitba oħra. Bħalma kull kitba hi meqjusa bħala l-użu tal-kliem għat-tfissir tal-fehmiet, hekk ukoll il-letteratura tista' titneżża' mill-qofol karatteristiku tagħha jekk tit- qies biss skond in-natura li tgħaqqadha ma' kull kitba oħra. Il-letteratura tħad- dem il-lingwa b'mod awtonomu, skond sensiela ta' mudelli magħżula mill-moħħ ħallieq ta' xi ħadd li m'huwiex biss kittieb (xi ħadd li jikteb) iżda awtur (xi ħadd li joħloq il-kitba). IL-LETTERATURA Hi MAGĦMULA MILL-KLIEM Bħalma l-pittura tinqeda bil-kuluri biex tmur lil hinn minnhom u tagħti xbiha li tidher tal-ħajja kif iġarrabha l-pittur, hekk ukoll il-letteratura tinqeda bil-kliem mhux biss biex tagħti sura lil xi ideat (kif jiġri f'kull ħidma umana), iżda biex tbiddel il-kliem stess f'esperjenza. Il-letteratura ma titkellimx dwar xi ħaġa, iżda tbiddel il-kliem stess f'dik il-ħaġa. X'se nistħarrġu, jekk se nistħarrġu silta let- terarja, il-kliem jew l-esperjenza7 L-esperjenza (li tista' tidher biss, għaliex miktuba, bħala ġabra ta' ideat) hi msarrfa fi kliem. Mela l-analiżi tal-letteratura hi l-analiżi tal-kliem. Mallarme qal li l-poeżija hi magħmula mill-kliem, u mhux mill-ideat. Hemm skola kbira ta' kritika xjentifika mnissla minn din is-sentenza famuża; hi konklużjoni li tagħti bixra ġdida lill-kritika moderna kollha li, aktar minn qatt qabel, iġġieldet biex toħroġ mill-qafas ta' l-impressjoniżmu kolt u ssir xjenza, bħall-matematika, il-fiżika u l-bqija. Hi dejjem xjenza relativa li tħalli spazji mif- tuħin beraħ għal interpretazzjonijiet kuntrarji, opposti, imma dejjem kompetenti skond metodi serji u ibsin. Għalhekk ukoll illum, iżjed minn qabel, il-kritiku let- terarju hu meqjus bħala bniedem tekniku li, għalkemm imgħammar bl-għarfien XEJRIET TAL-KRITIKA LETTERARJA MODERNA 33 ta' oqsma oħrajn (bħall-filosofija, is-soċjoloġija u l-bqija, aspetti meħtieġa iżda sekondarji għax-xogħol tiegħu), jistħarreġ lid-dinja bħala esperjenza miktuba skond mudelli kreativi magħrufa bħala letterarji. Hu x-xjenzjjatita' xogħlijiet kreativi li, maqsumin u żarmati f'ħażna ta' partijiet, jidhru bħala organiżmu wieħed magħmul mill-kliem u mill-aċċessorji tiegħu. Minn hawn, mela, tibda l-mogħdija tal-kritika: il-letteratura hi magħmula mill-kliem. Kontra l-għażla klassika, qadima daqs il- filosfi Griegi, bejn il-kontenut u l-forma, u taħt id- distinzjonijiet moderni ta' code u message, signifiant u signifie, hemm l-identifikazzjoni tat-tnejn: dak li tgħid hu l-mod kif tgħidu, u l-kuntrarju. Il-kelma hi l-idea, u l-idea hi l-kelma. Dan ifisser li fl-arti letterarja l-ideat ma jistgħux ikunu mistħarrġa fl-astratt, lil hinn mill-forma (verbali) tagħhom, iżda bħala kliem organizzat f'sistema effettiva li tissejjaħ poeżija, rumanz, dramm u l-bqija. Ladarba dawn il-forom ta' kitba huma differenti mill- kitbiet ''normali'' l-oħra, l-istħarriġ tagħhom hu differenti. L-ideat mhux biss tlaħħmu fi kliem, iżda ħadu s-sura ta' kliem irranġat b'mod partikulari, skond stil. Bħalma l-kritika tal-pittura hi kritika ta' l-elementi tekniċi li huma l-pittura nnifisha, u bħalma l-analiżi ta' silta mużikali hi l-analiżi ta' l-organizzazzjoni maħsuba tal-kompożitur, hekk ukoll eżami ta' silta letterarja hu eżami tal-kliem bħala ''oġġett'' li għandu jkun żarmat biċċa biċċa. Is-sigrieti li jinkixfu fit- tneżżigħ tekniku ta' silta huma sorpriża sħiħa. (Wieħed jista' jinqeda bl-istess metodi anki biex jistħarreġ lilu nnifsu, fl-ittri, fid-djarju, fil-kitbiet l-iżjed ''indif- ferenti'' tiegħu stess). Waqt li l-pittura, il-mużika, il-letteratura u l-bqija jinħallu fina f'sentimenti, f'filosofija, f'burdata, f'dehra tal-ħajja, dan il-punt tal-wasla (l-effett intellett- wali ta' l-arti) irid jitqies skond il-punti l-oħra ta' qabel li jwasslu għalih: il-kliem kif imqiegħed, fil-każ letterarju, fuq karta fejn kollox hu kkalkolat skond pjan. Dan il-pjan miktub ħoloq fina s-sensazzjoni profonda li aħna nsejħulha kontenut. Li kieku ma kinux l-elementi tekniċi, l-arti ma kinitx tkun arti u ma konna nġarrbu xejn li s-soltu ma nġarrbuhx meta naħsbu jew inħossu bħala bned- min tas-soltu. L-iżball ikun li wieħed janalizza l-kwadru, il-mużika, il-letteratura bħala kontenut biss. Hi mġiba li tneżża' l-arti mill-artistiċità tagħha, tittradiha u tbid- dilha f'espressjoni kiesħa ta' ideat bħal kull ħaġa oħra. Eżempju tipiku ta' din l-imġiba ħażina, impressjonistika, jinsab f'mistoqsijiet bħal dawn: xi jrid igħid il- poeta7 X'inhu l-ħsieb ta' l-awtur Poeta m'huwiex poeta għaliex igħid jew jaħseb, għaliex kulħadd igħid u kulħadd jaħseb. Anqas m'hu filosfu, għalkemm hu filosofiku. Poeta, bħal kull artist ieħor, hu poeta sewwa sew għaliex dak li jgħid jew jaħseb hu, jew kulħadd, jaf jagħtih forma persunali. Il-kontenut jissar- raf f'forma. Mela l- analiżi tax-xogħol tiegħu hi l-analiżi tal-kif, tal-forma. Ir- riassunt (is-''Summarv'') hu l-qerda tal-letteratura. Archibald MacLeish ifisser il-metodu kritiku modern f'sentenza li kellha xorti kbira: ''A poem should not mean, but be''. M'hix tifsira, iżda esperjenza; ma tfissirx iżda teżisti; m'hix oġġett intellettwali safi iżda fatt, sensazzjoni, emozz- joni, mod ta' għajxien. Din il-verità hi murija bl-aħjar mod fl-arti l-iżjed safja, il- mużika, fejn il-kontenut (xi jħoss, jaħseb, jiftakar, iġarrab il-kompożitur) isir forma, fis-sens li l-ħoss mużikali hu fl-istess ħin idea, fehma, viżjoni, esperjenza. Li tisma' u li ġġarrab isiru fenomenu wieħed fis-semmiegħ. Minn hawn ġejja l-ġibda kbira li għandha l-umanità lejn il-mużika. U hawn jinsab l-iżvantaġġ sostanzjali tal-letteratura, l-arti mxekkla bid-dizzjunarju u bit-tifsir oġġettiv tiegħu. Iżda anki quddiem dan ix-xkiel il-letterat, l-aktar il-poeta, ifittex li jisfronda l-limiti komuni tal-lingwa biex joħroġ minnha qawwiet li m'humiex sfruttati fit-taħdit ta' kuljum, sakemm il-kliem isir ħoss b'sensazzjoni, u kollox iwassal għal esperjenza. Ninsabu ħafna 'l bogħod mil-limitu tas-soltu tal-lingwa fejn ħoss suppost ifisser xi ħaġa li tiftiehem; biex tikkomunika b'ċarezza, Liema poeżija tajba hi tassew ċara'7 Kieku l-letteratura hi ovvja (kif suppost tkun il- lingwa għall-użu tal-komunikazzjoni ta' kuljum), il-kritika jew m'għandhiex għalfejn teżisti, jew titlef ħafna mid-dimensjonijiet tagħha bħala xjenza li tikxef, u mhux tivvinta. Il-preġudizzju kontra dawn il-fehmiet għandu egħruq kbar. Hi komuni ħafna l-mistoqsija tal-qarrej quddiem paġna kurjuża ta' kritika letterarja: imma l-awtur kien jaf b'dan kollu2 Kien qiegħed iħoss kulma hawn fil-kritikaf Huma mistoqsi- jiet li jolqtu lill-psikoloġija (il-konxju, is-subkonxju, l-inkonxju kollettiv u l-bqija) u mhux lill-kritika letterarja. Barra minn dan, il-kritika m'hix dwar l-awtur iżda dwar il-kitba ta' l-awtur, miktuba darba biex tibqa' hemm dejjem, bħala oġġett espost għall-istħarriġ. Il-kwalitajiet li jinstabu fit-test iridu jitfissru skond it-test innifsu, u mhux skond ipotesi li tolqot lill-qagħda mentali ta' l-awtur. L-awtur innifsu m'huwiex kompetenti biex janalizza lilu nnifsu, bħalma ebda bniedem m'hu l-aħjar investigatur tiegħu nnifsu. Li tgħix u li tkun taf (esse u scire) huma żewġ verbi differenti ħafna minn xulxin li sikwit naħsbuhom verb wieħed. Analiżi xjentifika m'hix skoperta iżda wiri ta' kwalitajiet li jinsabu qud- diemna mingħajr ma nintebhu bihom. Bi ftit riflessjoni wieħed jintebah li dawn il-konklużjonijiet jixħtu dawl kbir mhux biss fuq il-letteratura iżda wkoll fuq l-attivitajiet tagħna bħala bnedmin. Fl-aħħar mill-aħħar, il-letteratura m'hix 'il barra mill-ħajja, iżda fil-ħajja, ġewwa fiha, parti biss minnha, marbuta hi wkoll bir-regoli tal-ħajja, assoluti f'kull każ. IL-KLIEM BĦALA MAĠIJA Għall-għanijiet elementari ta' din il-kitba, nieħdu poeżija bħala eżempju. Aktar minn ġeneri oħrajn, il-poeżija hi magħmula biex tinstema', tinqara b'leħen għoli, biex joħorġu fil-beraħ il-ħsejjes li fil-fatt huma l-kliem imqiegħed apposta, skond organizzazzjoni magħżula li mbagħad trid tħalli l-effett bħala sensazzjoni. L-effett tal-poeżija fuqna ma jiddependix minn dak li l-poeta ''jgħid'' iżda minn dak kollu li jbiddel lill-poeżija fi ġrajja mibnija bil-kliem. Kif jista' l-kliem jitbid- del fi ġrajja7 Hi mistoqsija interessanti daqskemm aħna nfusna aħna soġġetti għall-effetti tal-verità tagħha, kull meta nintlaqtu minn espressjoni mlissna taj- jeb, minn sentenza li taħsad jew timpressjona. Riffaterre igħid li l-lingwa tesprimi u l-istil jenfasizza. It-tqegħid tal-kliem, skond ritmi, strofi, pawsi, rimi, ripetizzjoni, varjazzjoni, paralleliżmi u x-xejriet kotrana l-oħra ta' l-istilistika, hu l-poeżija nnifisha, u l-effetti tagħha fuqna — li jaħdmu fuqna anki jekk aħna ma nafux bihom, bħalma l-ikel isostni lil kull min jieklu u mhux lill-espert tal-kċina biss — iridu jinstabu billi jitfittxu x-xejriet ta' l-organizzazzjoni tal-kliem. Il-qarrej jista' hawn jiftakar f'xi silta magħrufa li weħlet f'moħħu u jistaqsi għaliex. Għandu jintebah li ntlaqat mhux minn dak li XEJRIET TAL-KRITIKA LETTERARJA MODERNA 35 jissejjaħ ''ħsieb'' tagħha, iżda mill-mod ġenjali kif il-ħsieb ma baqax ħsieb biex sar nisġa verbali kurjuża, provokanti u ġdida. M'hemm xejn validu fl-arti li m'huwiex persunali u ġdid. Il-mużikalità tal-kliem ħolqot atmosfera patetika jew traġika, jew indefinita; il-qagħda tal-kliem biddlet il-''ħsieb'' f'enfasi; l-aspetti l-oħrajn li jinstabu fis- silta spiċċaw biex saru mezzi maġiċi li ħadmu fuq il-qarrej/semmiegħ. Wieħed jifhem minnufih kemm il-poeżija hi xitla li titbiel u tikrieh (u għalhekk sikwit ''id- dejjaq'') kull meta tinqara ħażin jew tinqara bla ħoss. Tkun saret ħsieb, tilfet il- letterarjetà (is-seħer tal-kliem). L-istess bħall-qari tal-mużika, jew bħal meta tin- daqq ħażin. Huwa poetiku dak kollu li hemm imdaħħal fil-kompożizzjoni ta' versi li issa saru effettivi. Għalhekk m'hemm xejn li hu poetiku jew non-poetiku fih innifsu. Il-versi huma poeżija mhux għaliex jesprimu, għaliex kollox jesprimi, anki taħżiża fuq ħajt; huma poeżija għaliex jisħqu, joħolqu ambjent. Ma jinfur- mawniex iżda jġegħluna' nħossu kulma qiegħed jingħad. Versi ħżiena sikwit ikollhom bixra informattiva, deskrittiva jew narrattiva. F'poeżija tajba dawn l-elementi (li ebda taħdit ma jista' jaħrabhom bħala elementi li jsawru riżultat ieħor) huma mdewbin b'mod li ma jibqgħux jidhru, iżda jinħassu. Minflok infor- mattivi l-elementi jsiru esperjenzjali. Poeżija tajba, fil-fatt, hi sikwit żjara ġdida lil xi rokna qadima tal-kuxjenza tagħna; titkellem dwar il-qadim u l-etern u tim- pressjona bħala ġdida; is-sigriet ta' l-effett irid jinstab fl-elementi maġiċi li l-awtur skopra u ħareġ mil-lingwa. F'dan is-sens, l-isfida tal-kittieb, ħdejn dik ta' artisti oħrajn, hi akbar; il-lingwa hi użata minn kulħadd il-ħin kollu, u hu jrid iġeddidha minkejja l-popolarità tagħha. IL-POEŻIJA BĦALA METAFORA L-arti m'hix ħarba mir-realtà, anqas m'hi ħolqien ta' realtà oħra; ħwejjeġ li ma jistax jagħmilhom il-bniedem bħala bniedem anqas ma jista' jagħmilhom l-artist, li hu bniedem ukoll. Il-qofol tagħha jitfittex fil-ħila tagħha li tara l-istess ħwejjeġ minn aspetti differenti. Tintuwixxi bis-saħħa ta' l-immaġinazzjoni li m'hix 'il barra mill-bniedem, iżda ġewwa fih. L-aqwa mezz li għandha jinsab f'fakultà fundamentali. tal-bniedem, is-simbolizzazzjoni, it-tbiddil tar-realtà fi xbiha oħra, it-tlaqqigħ tal-veru li jidher mal-veru li jinħass. Il-metafora tista' tit- ġies bħala' r-ruħ ta' kull arti; fil-pittura l-kuluri qegħdin hemm biex ifissru xi ħaġa oħra, l-anatomija hi mgiddba bħalma hu l-pajsaġġ u l-bqija — biex jinkixfu sen- timenti li m'humiex fil-kwadru iżda fl-artist, fina Ikoll; fil-mużika l-ħsejjes jirrap- preżentaw (u joħolqu) sensazzjoni; fil-poeżija l-kliem jinħadem b'mod li jaħbi taħtu tifsir misterjuż, ambigwu, suġġestiv. Hawn ukoll jidher kemm il-poeżija m'hix 'il barra mir-realtà iżda tinsab fin- nofs ta' ħajjitna, ġewwa fina stess. Il-ħolma, ngħidu aħna, hi l-istess realtà f'verż- joni poetika; metaforika; tidher ma tiftihemx waqt li hi rnfawra bit-tifsir. L-ewwel 'nies li jimmetaforizzaw huma t-tfal iż-żgħar; fit-taħdit ta' kuljum nużaw it- tixbihat; l-idjomi (espressjonijiet ''bariali'' li jolqtu aktar mit-taħdit litterali), u saħansitra ninqdew b'lingwaġġ metaforiku anki biex nitkellmu realment (e.g. ''il- ħin itir'; ''swied ta' qalb'' eċċ). Il-poeta tajjeb ma jinqediex bil-metafori magħrufa, li biż-żmien isiru idjomi, iżda joħloghom hu, iġarrabhom meta jqab- bel realtà ma' oħra u jsib mudell fil-kaos ta' madwaru. Mela l-poeżija, bħall-arti kollha, hi nuċċali persunali li bih il-ħwejjeġ jidhru kif m'humiex minn barra biex jinħassu jew jingħarfu fil-qofol moħbi tagħhom. L-isfida ta' artist m'hix li jħoss iżda li jsib mod kif kulma jħoss jirrendih għajxien, forma ġdida. Awtur m'huwiex xi ħadd li jaf il-lingwa, għalkemm hu mgħallem tagħha, iżda xi ħadd li għandu l-ħila jmur lil hinn minnha u mir-regoli magħrufa tagħha biex ifassal ir- tregoli'' kreativi tiegħu. Hawn ukoll ta' min jistaqsi: x'rabta jista' jkun hemm bejn l-istudju oġġettiv ta' lingwa u l-istudju tal-poeżija miktuba b'dik il-lingwa7 Il-lingwa tabilħaqq poetika hi differenti min-normali. Poeta ħażin jingħaraf, fost l-oħrajn, minn kemm ma jirnexxilux joħroġ 'il barra mir-regoli ta' l-ilsien standard, li hu dejjem l-istrument tal-moħħ li jirraġuna kif suppost, jiġifieri mhux poetikament iżda loġikament. Il-poeżija hi loġika ġdida, u għalhekk hi lingwa differenti. Hi im- pressjoni tassew ħażina dik li ssieħeb flimkien lit-tagħlim ta' l-ilsien mat-tagħlim tal-poeżija. Waqt li l-lingwa għandha l-għan li tikkomunika billi ssegwi r-regoli bir-reqqa, il-lingwa poetika (anki jekk tikkomunika) hi lingwa ta' xeħta per- sunali, deformata, u għalhekk tvarja minn poeta tajjeb għal ieħor. Ebda student tal-lingwa ma jista' jimitaha mingħajr ma jiżbalja billi joħroġ mill-korrettezza. Il-korrettezza lingwistika miksura tixref l-aktar fil-qasam tal-metafori, li m'humiex għajr ksur tal-loġika normali. Madankollu, huma sewwa sew il- metafori li jridu jitfittxu f'poeżija (u forsi f'kull arti oħra) biex jinstab il-valur kreativ. Aktar ma għadda ż-żmien, il-poeżija resqet dejjem iżjed lejn l-għalqa vera tagħha, is-simbolu, u tbiegħdet mir-retorika, mit-taħdit fuqani u sublimi li fih innifsu hu sabiħ iżda m'huwiex essenzjalment differenti minn kull taħdit simili li jista' jkollu għan oppost għall-poeżija. Din hi waħda mir-raġunijiet għala l-versi moderni (mis-Simbolisti Franċiżi 'l hawn) jidhru itqal minn ta' qabel, waqt li m'għamlu xejn ħlief approfondew proċess mibdi fil-poeżija sa mill-bidu: il- ħruġ tal-poeżija 'l barra mil-limiti tar-retorika. Iż-żebbiegħ jew il-bajjàd u l-pittur ilkoll jużaw il-pinzell. L-ewwel tnejn jużawh kif suppost, u l-ieħor jużah skond il-kapriċċi ħallieqa tiegħu. mastrudaxxa jinqeda bil-materja tiegħu skond damma ta' regoli magħrufa; - l-iskultur jisfida dawk ir-regoli u jinqeda bil-materja tiegħu skond kif iħoss hu. Il- bnedmin jużaw il-lingwa l-ħin kollu; il-poeta (u bħalu l-letterati l-oħra, imma mhux daqsu) joħloqha mill-ġdid, ''ikissirha'' u jgħawwiġha biex joħroġ minnha l-effetti li ma jinstabux fiha fit-taħdit kurrenti. (Prova pubblika ta' dan tista' tinstab fis-suċċess ta' kelliema jew mexxejja kbar; ilkoll jinstab fihom it-talent li jużaw il-lingwa b'mod persunali, enfatiku, mhux mistenni, li jħalli effett speċjali f'min jismagħhom; f'dan is-sens huma poeti: eżempju ewlieni jinsab fil-Vanġelu għaliex Kristu jitkellem dejjem ta' poeta, b'lingwaġġ għani ħafna fis-simboli u ef- fettiv fil-binja tas-sentenzi). Jan Mukarovskv għażel bejn l-ilsien poetiku u l-ilsien standard. L-istandard hu dak li jinqeda bih kull min jaf l-ilsien tajjeb; l-ilsien poetiku hu t-tagħwiġa ġdida li taħsad, timpressjona, għaliex hi riżultat ta' ħolqien persunali. L-ilsien poetiku jitqiegħed f'moħħna fuq l-isfond ta' l-ilsien standard, tinħass id- differenza bejniethom u jissawwar l-effett. (Eżempju prattiku li jista' jsib il- qarrej hu dan; tingħażel poeżija, jew silta letterarja qasira, u tinkiteb mill-ġdid mill-qarrej f'għamla normali, skond l-istandard, biż-żamma kollha possibbli tal- kliem, l-istrutturi tas-sentenza u l-bqija; tqabbil taż-żewġ siltiet juri d-distanza be- jn il-lingwa kreativa u l-lingwa komunikativa normali). Quddiem poeżija, mela, XEJRIET TAL-KRITIKA LETTERARJA MODERNA 37 wieħed għandu jfittex kemm din tkun ivvjaġġat 'il bogħod mir-regoli magħrufa u ħfief tal-loġika u tal-grammatika. Fiha nnifisha, poeżija tajba — bħal kull opra ta' l-arti — hi ''banali'', fis-sens li teħodha kontra l-liġijiet tal-kitba u tal-ħsieb. Hi mod differenti kif wieħed jara l-istess dinja; bħal-lenti, li turi l-istess oġġett aktar ċar billi tgiddbu, tiddeformah, u bla ma tbiddlu. Għalhekk ukoll, ladarba hi miktuba, id-differenza ta' min jara tirrifletti ruħha fid-differenza ta' min im- bagħad jikteb. (Hawn hi mxettla l-impressjoni tradizzjonali u moderna li l-artisti jgħixu ħajja ''differenti'' mill-bqija tal-bnedmin). Il-kelma aktualisace ta' Mukarovskv nqalbet għall-Ingliż bħala foregrounding minn P.L. Garvin. Il-kitba letterarja, bħala kompożizzjoni differenti mill-ilsien normali, hi foreground, kontra l-background tat-taħdit regolari. Silta li fiha tassew stil titqabbel awtomatikament f'moħħna ma' kif suppost ingħadet. Hemm għamla ta' kuntrast, kunflitt, sfida lis-sens komun. (Wieħed jinnota li anki l-fehma popolari dwar l-istil tħaddan din l-idea; jingħad li għandu stil kantant, attur, persunaġġ pubbliku li jidher differenti, ġdid, provokanti). M'għandhiex tkun ħaġa tqila, mela, li wieħed jifhem li l-istħarriġ ta' rumanz m'għandu x'jaqsam xejn ma' l-istorja bħala storja. Kritika ta' rumanz tagħmel kollox minbarra terġa' tirrakkonta l-istorja. Rumanz hu analizzat jekk l-istorja tidher fl-istruttura tagħha, fid-dawl ta' xi tfisser, u kif inbniet. Rumanz hu wkoll mod kif ikunu rakkontati l-ħwejjeġ, aktar milli rakkont. Eżempju ta' dan jidher l-iżjed f'għadd ta' effetti li jinħarġu fiċ-ċinema fejn l-istorja hi l-''pazjent'' ta' reġista, xi ħadd li jbiddel l-istorja f'mod ta' kif tirrakkonta biex, skond kif tir- rakkonta, tixref viżjoni jew verżjoni tar-realtà. IL-KRITIKA U L-BIJOGRAFIJA Ix-xejriet imsemmija sa issa, li ftit jew wisq huma l-aspetti ewlenin tal-kritika letterarja moderna, iwasslu Ikoll għal impressjoni waħda: il-letteratura hi mistħarrġa bħala test awtonomu, indipendenti minn kulħadd u minn kollox. Hi ħielsa anki mill-awtur tagħha, jew aħjar, hi l-istess awtur imbiddel u msarraf fi kliem. Ir-riflessjonijiet li joħorġu fuq il-kittieb huma sekondarji għall-għanijiet tal-kritika. M'hemmx dubju li l-letteratura hi l-prodott tal-kittieb, iżda wieħed irid jagħżel jekk hux se jistħarreġ lill-awtur bħala persuna (dokument siewi ħafna għall-psikoloġija li ħarset lejn artisti kbar bħala pazjenti ta' l-analiżi tagħha) jew lill-awtur bħala awtur, jiġifieri bħala xi ħadd li pproduċa test. Minn hawn 'il ġud- diem biss tibda l-kritika letterarja. M'hemmx dubju wkoll li riflessjoni fuq it-test hi dawl mixħut direttament fuq l-awtur, iżda ż-żewġ oqsma ta' stħarriġ, għalkemm qrib xulxin, m'humiex l-istess qasam, u l-implikazzjonijiet tat-tnejn huma xjentifikament differenti ħafna. Il-letteratura tajba tgħix mingħajr it-tagħrif fuq l-awtur tagħha, għalkemm dan it-tagħrif għandu l-post introduttiv tiegħu wkoll fil-kwadru kollu, Għalkemm il-letteratura tinkiteb minn xi ħadd, xi mkien u xi darba, il-letteratura bħala tali hi universali, 'il fuq mill-individwu, mill-post u miż-żmien. Trid tibqa' tgħix wara żmienha u 'l barra mill-ambjent immedjat tagħha. Poeżija, fost l-oħrajn, tin- qered (kif jiġri minnufih lil kull kitba bla valur) jekk ma jirnexxilhiex tgħaddi mill-eżami li joħroġha 'l barra minn żmienha u minn pajjiżha. Wieħed jista' jkej- jel poeżija ħażina sewwa sew bir-riga li torbotha biss ma' min kitibha, ma' meta u ma' fejn inkitbet. B'hekk tkun saret dokument soċjali, jew privat. L-arti hi universali, kosmika, u trid titfittex fiha l-verità li tagħtiha fejda kollettiva, umana. Anki d-dimensjoni nazzjonali hi xkiel. Dan hu ħsieb li ilu milqugħ għallinqas minn żmien il-Poetica ta' Aristotli li ddistingwa bejn l-istoriku u l-poeta. Waħda mid-drawwiet tradizzjonali tassew ħżiena li sabu xorti fil-kummenti letterarji f'Malta hi dik li tfittex l-irqaqat fil-ħajja tal-poeta u tispiċċa biex tik- kundizzjona lill-awtur bihom. Hu l-mod kif awtur, l-aktar il-poeta, jispiċċa biex isir djarjista jew storiku, jew rakkontatur ta' ġrajjiet privati li m'għandhomx fej- da fi żmien u f'post differenti. Il-letteratura hi studjata bl-istrumenti tal-kritika u mhux bil-gosti tal-kurżità fuq meta, fejn u kif inkitbet (għalkemm dawn, bħala xejriet storiċi jew ambjentali, għandhom il-post deċenti tagħhom fl-analiżi kollha, bħala ħjiel tal-motivazzjoni iżda bla ebda saħħa li tiddetermina s-siwi u r-relevanza), Għalkemm fil-ħajja, u għalhekk ukoll fl-arti, kull effett għandu kawża, u kull kitba hi awtobijografika fl-egħruq u fl-ispunti bikrija tagħha, l-irbit ta' l-arti mal-fatti persunali hu limitu tradizzjonali li jbiddel l-arti fi kronaka jew f'xenarju ta' kurżità. Dan ma jfissirx li l-bijografija m'hix studju siewi wkoll; ifisser biss li hi mbiegħda ħafna mill-kritika letterarja u li ma tagħti ebda sehem fl-istħarriġ estetiku ta' xogħol bħala intwizzjoni ta' verità, imqar tal-verità l-iżjed suġġettiva. Poeżija, rumanz, dramm u l-bqija jridu jinħarġu 'l barra mhux biss mill-qafas magħluq ta' l-individwalità (id-dinja żgħira ta' l-awtur) iżda wkoll mill-qafas usa' u magħluq ukoll tan-nazzjonalità (id-dinja ftit akbar ta' l-awtur bħala ċittadin). Ħaġa ħafifa għal artist (u għal kull bniedem) hi li jgħix u jikteb ħajtu; hi ħaġa tqila ħafna li din il-ħajja persunali titbiddel f'parabbola tal-ħajja possibbli jew probabbli ta'-kulħadd, kullimkien u dejjem. Mill-partikulari l-arti tgħaddi għall- universali, mill-istorja tgħaddi għall-poeżija, mil-loġika tasal sa l-intwizzjoni, minn ħsieb titbiddel fi xbiha. L-aħħar stadju tagħha, meta tirnexxi, iwassalha biex ma tibqax tingħaraf fin-nisel tagħha. Minn Aristotli sa Croce u warajh dan il-prinċipju hu meqjus bħala elementari, bħala punt ta' tluq ċert li warajh jidħlu l-punti l-oħra iżjed imħabblin tal-kritika li Ikoll iduru ma' l-isfida fundamentali: x'inhu l-valur estetiku Diskussjoni dettaljata ta' dawn l-argumenti tinstab f'għadd ta xogħlijiet ta' Dr. Oliver Friggieri, bħal: Fl-Għarbiel (Dormax Press, 1976); Saġġi Kritiċi (A.C. Aquilina 4 Co., 1979); Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm (Università ta' Malta, 1978); Kittieba ta' Żmienna (2 ed., A.C. Aquilina £ Co., 1976).