ŻIEDA MAT-TAGĦRIF L-Ortografija ta' Neoloġiżmi Anglo-Sassoni u Rumanzi fil-Malti Żieda mat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1924) Il-Malti, bħall-ilsna ħajjin kollha, issellef u għadu jissellef kliem l- aktar minn dawk l-ilsna li jiġi f'kuntatt magħhom kulturalment, soċjal- ment, ekonomikament u kummerċjalment. Id-dħul ta' kliem barrani li l-poplu jħoss il-bżonn tiegħu jġedded u jqawwi l-ilsien Malti, għalkemm il-Malti jibqa' fundamentalment ilsien semitiku. Ħafna mill- kliem missellef jingħata bixra fonetika, morfoloġika u grammatikali Maltin, Kliem ieħor, li jkun x'aktarx ġdid, ikun irid iż-żmien biex joqgħod u jaddatta ruħu għall-Malti. Fl-1924, l-Akkademja tal-Malti fasslet alfabett u ortografija ġodda għall-Malti li saru l-alfabett u l-ortografija uffiċjali fl-1934. L-alfabett u l-ortografija tal-Għaqda huma, u għandhom jibqgħu, il-bażi tal- ortografija tal-Malti. Il-biċċa l-kbira tal-kliem missellef joqgħod, jew qagħad, għall-ortografija Maltija, u l-lum ma nagħtux kas, meta niktbu l-Malti, jekk kelma hix imnissla mill-ilsien semitiku jew minn ilsna oħra. L-ikbar interferenza fl-ilsien Malti daħlet mill-ilsien Ingliż, peress li dan la jitlissen u lanqas isegwi l-fonetika jew l-ortografija Maltija. Terġa', l-influwenza ta' l-Ingliż fuq il-Malti hi kbira u sa mit-tfulija. Imħabba dan spiss jinħolqu konflitti u diffikultajiet fuq kif għandna niktbu xi kliem li daħal fil-Malti minn dan l-ilsien sew għax dan il-kliem ma joqgħodx għall-fonetika jew l-ortografija Maltija, sew għax ikun għadu ġdid u ma ndarax fil-Malti. Għalkemm kliem bħal dan i iqajjem xi diffikultajiet fil-kittieba skond il-preferenzi tagħhom, jista' u għadi isir Malti bl-użu u l-prattika. 12 IL-MALTI Hemm, imbagħad, xi elementi fit-'Tagħrif' li, imħabba l- progress tal-Malti f'kuntatt ma' ilsna barranin taħt pressjoni ta' mezzi ġodda ta' komunikazzjoni u l-iżvilupp soċjo-kulturali, jidher li għandhom bżonn ta' aġġornament. Dawn, iżda, huma dettalji, u ma jiksrux regoli fundamentali ta' l-ortografija Maltija. jidhrilna li nkunu qegħdin inżommu lura l-iżvilupp tal-Malti jekk ma ndaħħluhomx. (Nota: dan japplika, p.e., għar-regola li fil-Malti żewġ vokali f'sillaba waħda, ma jistgħux joqogħdu.) Ir-regoli fundamentali li fuqhom tfasslu l-aġġornamenti u l-forom ta' ortografija msemmija iktar 'l isfel huma dawn:- Il-kliem ta' nisel barrani jieħu l-valur tiegħu bħala kliem Malti meta jkun aċċettat u wżat mill-poplu. Minn dak il-ħin għandu jitqies li hu biċċa mill-ilsien Malti, u biex tiktbu la hemm il-ħtieġa li tmur għall- oriġini tiegħu fl-ilsien barrani, u lanqas ma hemm bżonn li tkun taf ilsna barranin. Trid tkun taf biss kif il-kelma tingħad u tinħass fil-Malti. Din turihielna l-fonetika — jiġifieri kif il-kelma tinħass fil-widna għax hekk daħħalha l-poplu. Kliem ta' nisel barrani daħal fil-Malti separatament u indipenden- tement minn kliem ta' l-istess familja jew egħruq. Għalhekk mhux bil- fors, u m'għandux, fl-ortografija, isegwi regoli grammatikali li jgħoddu għall-ilsien minn fejn oriġinat il-kelma missellfa. Ħafna drabi, fil-Malti, indaħħlu kliem u tlissin li ma tantx juri r-rabta oriġinali tiegħu (eż. magna u makkinarju, bandla u pendlu, fantażma u fantasija, sigurtà u żgur, eċċ.). Terġa', bosta drabi, kliem li daħal sewwa fil-Malti, jieħu bixra għal kollox Maltija billi jdaħħal u joqgħod ukoll għar-regoli grammatikali tal-Malti — plurali, konjugazzjoni, eċċ. Kliem barrani li fonetikament (u xi drabi ortografikament) ma joffri l-ebda diffikultà biex jinkiteb bil-Malti skond ir-regoli ta' l- ortografija Maltija, ma joħloq l-ebda problema u għandu jinkiteb kif jinħass, ħafna drabi saħansitra bħall-oriġinal (agonizzant, filament, spara). Ħafna kliem ieħor fih biss varjazzjonijiet żgħar fl-ortografija (konfużjoni, xelter, gandlier, edukazzjoni, ċans) u dawn rari, jekk qatt, ħolqu diffikultà. Hemm, iżda, għadd ta' kliem, l-iktar mill-Ingliż, u inqas fl-ilsna Rumanzi, li ħoloq xi diżgwid fost il-kittieba u l-għalliema — biex ma nsemmux nuqqas ta' direzzjoni l-iktar mix-xandara u mill-istampaturi. Dan x'aktarx hu kliem li, jew għadu rari fil-Malti (aircraft-carrier, con- tour, chassis, high-tension), jew iktar imdorrijin niktbuh f'ilsna oħra (snooker, boxer, skates). F'dawn. il-każijiet, ħafna mill-problemi jinqalgħu mhux għax ir-regola tal-fonetika Maltija ma taqdix tajjeb biex kliem bħal dan jingħata sura Maltija, iżda għax, jew, ŻIEDA MAT-TAGĦRIF 13 i) min ikun qiegħed jikteb, irid jikteb skond il-preferenza tiegħu; jew ii) uħud joqogħdu jfittxu t-tnissil u l-etimoloġija tal-kelma u jippru- vaw isegwu regoli ortografiċi/lingwistiċi/grammatikali barranin; jew ili) ma jridux jaċċettaw ir-regoli tal-fonetika Maltija. Għaldaqstant, nagħmluha ċara li kelma barranija ssir Maltija, u tinkiteb skond regoli fonetiċi Maltin, meta i) tkun daħlet fil-Malti mitkellem u ma tiksirx regoli ortografiċi Maltin ii) toqgħod għar-regoli grammatikali tal-Malti, bħal p.e., tieħu plural Malti, tikkonjuga ruħha, iżżid prefissi/suffissi Maltin. Jibqa' xi kliem missellef li ma joqgħodx għar-regoli ta' hawn fuq (para 5) jew għax ikun għadu ġdid ħafna, jew għax l-użu tiegħu hu limitat ħafna, jew inkella għax hu isem proprju. Kliem bħal dan jiġi ttrattat iktar 'l isfel (ara para 11). i Fl-aħħarnett, għandna dejjem infakkru, li għandna nagħmlu differenza bejn l-ilsien mitkellem u dak miktub. L-Ilsien Miktub għandu dejjem ikun, kemm jista' jkun, mirqum fil-għażla tal-kliem, espressjonijiet u idjomi — saħansitra fil-ġurnaliżmu u iktar f'dik li hi letteratura. Fejn hemm kelma Maltija li taqdi l-iskopijiet kollha tal- ħsieb tal-kittieb, din għandha tingħata preferenza fuq kelma barranija (ez. 'televiżjoni' u mhux 'television', 'Estmi' u mhux 'Baġit', 'ajurport' u mhux 'airpott'). ' għandna nfasslu ortografija Maltija għal kliem ġdid fil-Malti. Kliem barrani li jibda bil-vokali 'i' (eż. importanti, immaġinaz- zjoni, inklinat, injorant, introduċa). Kliem barrani li fl-ilsien barrani jibda bil-vokali '', jibqa' jżomm l-i bħala parti integrali tal-kelma wkoll meta l-kelma ta' qabel tispiċċa b'vokali. Noti: Fil-każijiet kollha ta' kliem missellef li jibda bil-vokali 'a', 'e', 'o', jew 'u', il-Malti jżomm din il-vokali. jidhrilna għalhekk li għandna nżommuha fil-każ tal-vokali 'i' ukoll. Verbi missellfa li jibdew b'konsonanti mtennija Xi verbi li jibdew b'konsonanti waħda fl-oriġinal, isiru Maltin billi jidduplikaw din il-konsonanti (to land — illandja; to challenge — iċċalinġja; to shoot — ixxottja. F'każijiet bħal dawn, il-vokali 'i' li tinkiteb quddiem il-kelma għandha titqies bħala vokali tal-leħen u taqa' meta (a) ma jkollhiex tifsira grammatikali (p.e. imperattiv), 14 IL-MALTI (b) il-kelma ta' qabilha tispiċċa b'vokali. Nota: Verbi oħra mnissla ma joħolqux diffikultajiet ortografiċi. Dawk li fil-għerq tagħhom jibdew b'vokali (aċċetta, introduċa, implika, eduka, obda, umilja), iżommu din il-vokali. Kliem missellef b'aċċent sdruċċjolu Daħal ħafna kliem b'aċċent sdruċċjolu fil-Malti. Dan għandna ninkorporawh fl-ortografija — mużika, ċduka, telefon, industrija, integru, insipidu, imputa. Nota: inħallu għall-grammatiċi li joħolqu r-regoli għall-grammaiika Maltija f'dan il-każ. 4, Żewġ vokali ħdejn xulxin f'nofs ta' kelma (a) Kliem missellef li jkun fih il-ħoss ta' żewġ vokali ħdejn xulxin li jinħassu mingħajr il-qadi ta' konsonanti dgħajfa, għandhom jinkitbu mingħajr il-konsonanti qaddejja — hekk, p.e. 'ideal' u mhux 'idejal'/ 'ideali' u mhux 'idejali'; 'idea' u mhux 'ideja'; 'reali' u mhux 'rejali'/ 'realtà' u mhux 'rejaltà'; 'poeta' u mhux 'poweta'. Nota: Noqogħdu ftit attenti hawn. Għandna niktbu/nibqgħu niktbu 'rjal u mhux 'real' meta din tfisser 'roval', 'fjur' u mhux 'iur', 'Inkwiżizzjoni' u mhux 'Inkuiżizzjoni'. Jidher li hawn tidħol regola tal- fonetika. Meta l-ħsejjes ta' 'j' u 'w' huma ċari, dawn għandhom jinkitbu flok il-vokali 'i' jew 'u'. (b) Meta sillaba f'kelma tispiċċa b'vokali 'i' jew 'u' u s-sillaba ta' warajha fl-istess kelma tibda wkoll b'vokali, tidħol il-konsonanti qaddejja 'j' jew 'w' bejniethom, u din il-konsonanti dgħajfa titqies mas-sillaba ta' wara. (c) Mir-regola ta' hawn fuq joħorġu wkoll żewġ regoli ġodda li jirrigwardaw xi prefissi barranin (bħal 'ko' — u 'ri' —). Fi kliem bħal dan iż-żewġ vokali (waħda tal-prefiss u l-oħra tal-kelma) jinkitbu ħdejn xulxin — p.e. koalizzjoni, koordinazzjoni, riorganizzazzjoni, riorjentazzjoni, għaliex il-prefiss mhux parti integrali mill-kelma. (d) Għandna nżommu wkoll żewġ vokali ħdejn xulxin (iżda mhux 'ia') meta dawn jaħbtu f'tarf ta' kelma u meta l-aċċent ikun sdruċċjolu — p.e. 'ateu' u 'atef' u mhux 'atew' u 'atej'. Nota; Fi kliem li fih żewġ vokali ħdejn xulxin fl-aħħar sillaba imma hemm ukoll konsonanti finali (x'aktarx 'm'), il-Malti jwaqqa' l-aħħar konsonanti u jaċċenta l-ewwel miż-żewġ vokali. F'dan il-każ, l-aħħar vokali tinbidel f'konsonanti dgħajfa — minn 'Museum' ngħidu 'mużew'; minn 'mausoleum' ngħidu 'musulew'. Kliem li fl-ilsien barrani jispiċċa bis-suffiss 'ia/iu' Kliem bħal dan fil-Malti jibdel l-'ia/iu' f''ja/ju' jew 'ija/iju' skond il- fonetika u s-sillabar tal-kelma. Igħinna wkoll is-sillabar meta nżidu xi ŻIEDA MAT-TAGĦRIF 15 suffissi mal-kelma. Hekk: Is-suffiss 'ija/iju' qatt ma għandu jinkiteb 'ijja/ijju' — 'fantasija' u mhux 'fantasijja', 'anestesija' u mhux 'anestesijja'. Nota: Irid isir xogħol iktar dettaljat fuq din ir-regola, u kull kelma tingħata l-ortografija tagħha. Iżda din ir-regola għandha tibqa' u kliem ta' din il-forma jinbena fuqha. Kliem li fl-ilsien oriġinali jinkiteb bil-konsonanti 's' (ħafna drabi mlissna bil-ħoss ta' 'ż') u fil-Malti jista' jieħu l-ħoss ta' 's' jew ta' 'ż'. Kliem bħal dan għandu jsegwi l-fonetika, u mhux kif jinkiteb fl- oriġinal. Lanqas hawn ma jreġu r-regoli ta' ħsejjes ta' konsonanti bil- ħoss/bla ħoss qabel konsonanti bil-ħoss/bla ħoss (cp. Għandna ninnutaw: (a) dan il-ħoss (s/ż) meta jkollu vokali kemm qablu u warajh ma joħloq l-ebda diffikultà — diżarm, miżinfurmat, biżestili, fantasija, Inkwiżitur. (b) dan il-ħoss, meta jiġi f'tarf il-kelma għandna niktbuh kif inħos- suh meta l-kelma nżidulha suffiss li jibda b'vokali — deċiż/deċiżi, ġeluż/ġelużi/ġelożija. (c) Meta dan il-ħoss jiġi fil-bidu jew ġewwa kelma jinkiteb skond il- fonetika — żvilupp, żvantaġġ, sfratt, spjega, fantażma, Ġesu, Ta' Ġieżu, żbandut, skartat. (d) is-suffiss 'iżmu' għandu dejjem jinkiteb biż-ż' — Komuniżmu, Soċjaliżmu, Konservatiżmu, ideoloġiżmu. (Nota: imma mbagħad, nużaw is-suffiss 'ist/a': komunist, soċjalist, artista). Nota: Niċċaraw iż-żewġ manjieri kif tinkiteb il-kelma 'kas' fil-Malti. Meta din għandha tifsira ta' attenzjoni, tinkiteb 'kas' u żżid is-suffissi pronominali 'kasi' kasek, kasu, eċċ'; meta għandha t-tifsira ta' inċident (Eng. case), tinkiteb 'każ', bil-plural 'każi/każijiet'. Il-ħoss fonetiku 'dz' Għalkemm fil-Malti niktbu żona (ħoss: dzona); per tradizzjoni, fi kliem ieħor, dan il-ħoss dejjem inkiteb zz: gazzetta, organizzazzjoni, mazza, magazzin. Għalhekk, għalkemm nistgħu nħalltuh mal-ħoss ta' zz fil-kelma 'mazzit', dan is-simbolu għandu jinżamm. Fil-Malti dan is-suffiss jinħass 'zjoni', jew 'zzjoni', jew 'żjoni'. (a) Meta dan is-suffiss ikollu vokali qablu għandu dejjem jinkiteb 16 IL-MALTI biz-'z' imtennija — edukazzjoni, intwizz oni, istruzzjoni, oġġezzjoni. (b) Meta dan is-suffiss jiġi wara konsonanti għandu jinkiteb b''z' waħda — intenzjoni, manutenzjoni. (c) Meta l-ħoss tal-konsonariti 'z' huwa ta' 'ż' għandu jinkiteb 'żjoni' — reviżjoni, diviżjoni. Xi kliem li daħal mill-Ingliż, fih il-vokali 'i' jew 'u' imkarkrin. Dawn m'għandhom qatt jieħdu j jew w warajhom, imma għandhom isegwu r- regoli normali tal-Malti. Bħalma niktbu 'tmun, snin, inklina, studja' hekk għandna niktbu 'stim (steam)', 'tim' (teamj/timijiet, 'skuter (scooter, 'snuker (snooker', 'illidja (led). Kliem li fl-ilsien barrani jispiċċa b'konsonanti waħda iżda fil- Malti jinħass b'konsonanti mtennija Kliem bħal dan għandu jinkiteb b'konsonanti mtennija u jsegwi l- forom tal-Malti 'stann, ingann, ġenn, semm, malinn'-— allura, niktbu 'plagg (plug), magg (mug), klabb (club), gass (gas)', u l-plurali tagħhom 'plaggijiet, maggijiet, klabbijiet, gassijiet'. q. Nota: F'xi kliem li jinkludu wħud minn dawn daħal il-plural Ingliż 's. Dan ortografikament ma joħloq l-ebda diffikultà biex jinkiteb fil- Malti. Ismijiet Proprji Barranin (a) Ismijiet proprji barranin għandhom jibqgħu jinkitbu bħal fl- oriġinal. Dan igħodd anki għal ismijiet li għandhom sura għalina fil- Malti, jekk min jikteb iħoss din il-ħtieġa (George/Ġorġ, Arthur/Turu, Joseph/Ġużeppi, eċċ). L-istess igħodd għal ismijiet ta' oġġetti bi 'trade mark' — Fanta, Kinnie, Blue Lable, Coca Cola, eċċ. (b) Ismijiet ta' pajjiżi li ma ħadux għal kollox sura Maltija għandhom jibqgħu jinkitbu bħall-oriġinal jekk aħna nlissnuhom bħall-oriġinal — 'New Zealand', 'Manchester', 'New Vork', iżda 'Ċekoslovakkja, Russja, Svezja, Londra, Alġier, Ġibiltà, Indja, Awstralja, Kanada. (c) Meta jkollna nżidu l-vokali tal-leħen 'i' bejn isem proprju li għadu jinkiteb bħall-oriġinal (jew reklam) u l-artiklu, din inżiduha skond ir-regoli tal-artiklu tal-Malti imma iżommu wkoll l-ittra kapitali tal-kelma fl-oriġinal. Għalhekk għandna niktbu l-iSpell, l-iStergene, l- iSprite. (d) Aġġettivi mnissla minn nomi proprji jżommu l-ittra kapitali — futbol Ingliż, ikel Taljan, film Amerikan. Duplikazzjoni ta' xi konsonanti f'nofs ta' kelma li warajhom insibu konsonanti oħra Il-Kummissjoni studjat xi kliem li jaqa' taħt din il-kategorija, u ma ŻIEDA MAT-TAGĦRIF 17 setgħetx tiġi f'konklużjoni: kliem bħal riduplikazzjoni/ridupplikazzjoni, publikazzjoni/pubblikazzjoni, eċċ. M'għandna l-ebda regola fil-Malti li twaqqa' żewġ konsonanti bħal dawn, u ħafna drabi dan il-kliem fonetikament jieħu t-tixbiha ta' kliem Malti li jsegwi l-istess forma (farrkuhom, irkobbtejn, eċċ.). Terġa', ġie stabbilit uffiċjalment li l- kelma 'Repubblika' tinkiteb bil-konsonanti 'b' imtennija. Jidher li hi meħtieġa iktar għajnuna biex din l-ambivalenza tinqata' darba għal dejjem. Plurali ta' kliem li jispiċċa b'vokali aċċentata Il-plurali ta' kliem bħal dan għandu dejjem ikun 'jiet' u qatt 'jjiet' eż. diffikultajiet, universitajiet, virtuwijiet, bluwijiet. Hemm kliem, x'aktarx ta' użu internazzjonali, li billi jintuża l-iktar minn nies litterati u f'każijiet speċifiċi ma jidħolx fl-ilsien popolari. Dan il-kliem għandu jibqa' jinkiteb fis-sura oriġinali tiegħu — genre, deus ex machina, vis-a-vis, ex cathedra, eċċ. Il-Kummissjoni tissuġġerixxi li fl-istampa kliem bħal dan għandu jinkiteb bil-korsiv/italiku. EGĦLUQ Il-Kummissjoni li ħadmet fuq dan ir-Rapport uriet li għad baqa' ħafna x'wieħed igħid u jikkonkludi fuq għadd ta' kliem u regoli ortografiċi li l-Kummissjoni jew ma kellhiex tagħrif fuqu jew tant hu kbir li wieħed irid jiflih waħda waħda. Il-Kummissjoni ssuġġeriet, u l- Kunsill laqa' t-talba tagħha, li għandu jitwaqqaf Kumitat Apposta biex jiddiskuti u jagħmel rikmandazzjonijiet lill-Kunsill ta' l-Akkademja żmien għal żmien. Rapport mgħoddi f'Seminar ta' l-Akkademja tal-Malti li sar f'Mount St. Joseph, Tarġa Gap, Mosta, fl-14 ta' April, 1984 u approvat u addottat mill-Kunsill ta' l-Akkademja tal- Malti fil-laqgħa tiegħu tat-18 ta' April 1984. Għall-istorja wkoll, għandu jingħad li d-dokument li ħareġ mis-Seminar ta' ġurnata kien approvat unanimament mill-Kunsill ta' l-Akkademja fil-laqgħa li saret fil-kors tal- ġimgħa ta' wara l-14 ta' April, 1984.