18. il-Hamis 2 ta' Frarz017 TAGĦRIF J L-ORIZZONT L-IĦIRSA FIL-FOLKLOR il-kitba tal-ġimgħa l- Hu għidna li l-poplu tagħna għandu l-istej- jer tal-iħirsa tiegħu, b'xi wħud minnhom imorru lu- ra mijiet tas-snin. B'dana- kollu, għalkemm jingħad li l-aktar numru ta' stejjer dwar dan il-fenomenu seħ- ħew fis-Seklu 20, min jaf kemm fl-imgħoddi seħħew ġrajjiet li fihom kien involut il-ħares u ntesew biż-żmien għax ma ġewx miktubin. Għax ngħiduha kif inhi, xi kultant mhux faċli li wie- ħed jaqta' sinjal u jgħid ma jemminx, għax meta tiltaqa' ma' persuni li jkunu għad- dew minn xi esperjenzi u tismagħhom jirrakkontaw- hom, tasal f'punt fejn tibda tistaqsi jekk dawn l-ispirti jew iħirsa jeżistux tassew jew le. Ċertament li dawn l- istejjer baqgħu mwaħħlin għal ħafna snin f'moħħ dawk li esperjenzawhomi U dawn l-istejjer ivarjaw minn passi tqal telgħin u niżlin it-taraġ, ħsejjes stram- bi, krib ta' erwieħ, dehriet ta' spirti u fatati, trabi jit- tieħdu minn ġon-nieqa tagħhom u jsibuhom fl-art jew taħt xi sodda, tfal ji- lagħbu ma' tfal Torok fil- kantina u diversi każi ta' dehriet strambi li mhux faċli wieħed isib tifsira għalihom. F'ħafna minn dawn l-istejjer jissemmew dehriet ta' spet- lazzi u bosta djar antiki waqt li f'oħrajn jissemmew spirti ta' kavallieri, tfal, re- liġjużi, nisa u rġiel b'ilbies ta' sekli mgħoddija li aktarx kienu jkunu ta' xi erwieħ li kellhom bżonn it-talb jew kienu jidhru biex jitolbu xi ħaġa li matul ħajjithom ma jkunux laħqu wettquha kif kienu mitlubin li jagħmlu. Jingħad li ħafna mill-pos- tijiet storiċi li għandna f'paj- jiżna huma magħġunin bi stejjer tal-iħirsa jew fatati. Jingħad li fil-Forti Sant'An- ġlu kienet tidher il-Grer Ladv, fil-Palazz ta' Verdala hemm il-Blue Ladv, fil-Pa- lazz tal-Gran Mastru fil-Belt Valletta fiż-żmien l-Ingliżi jgħidu li f'diversi kmamar kienet tinħass il-preżenza ta' xi spirtu, fil-Palazz tal- Inkwiżitur tal-Birgu jgħidu li jidher fatat, fil-Forti ta' Manoel Island jidher il-Ka- vallier l-Iswed, u ma' dawn il-palazzi hemm diversi djar oħrajn li fihom jingħad li jidhru xi spirti jew fatati. Aktarx li l-aktar storja po- polari ta' dawn l-ispirti fejn jidħlu postijiet storiċi, l-ak- tar fost dawk li jgħixu mad- war il-Port il-Kbir, hi dik ta' Grew Ladu li kienet tidher fil- Kastell ta' Sant'Anġlu li ħaf- na minna kienu jafuha bħala l-White Ladu. Niftakar. li fis-Snin Sebgħin ġieli ġejt mistieden minn xi ħbieb tiegħi li kienu baħrin stazzjonati f'Sant- Anġlu biex immur nara xi film hemmhekk. Niftakar li waqt dawn is-serati familja- ri ġieli l-kliem waqa' fuq din l-imbierka Grej Ladj, u hawnhekk kienu jibdew ir- rakkonti dwarha. Kont nosserva li fost il-baħrin, kien hemm min jemmen fiha waqt li oħrajn għażlu li ma jikkummentawx fuqha. Kien hemm min, li bejn grokk u ieħor qalli li raha, kien hemm min beda jidħak bih u jgħidli biex ma nem- mnux, iżda osservajt ukoll li kien hemm oħrajn li assolu- tament ma ridux jitkellmu dwarha. Tgħid għaliex2l Għalkemm. l-istorja tal- Grej Ladj smajtha b'verżjo- nijiet differenti, il-kittieb Jo- seph Attard fil-ktieb tiegħu 'Ghosts in Malta' jagħtiha storja dettaljata. Jingħad li lil din il-mara sfortunata rawha kemm-il darba f'di- versi postijiet ta' dan il-kas- tell, b'danakollu, kien hemm post fejn il-preżenza tagħha kienet tinħass aktar minn f'postijiet oħra. Fih kienu jinstemgħu l-passi u l-ħsejjes ta' bibien jinfetħu u jingħal- qu bil-mod, l-arja kienet tik- saħ f'daqqa waħda u d-dwal kien jitbaxxa bil-mod. Din il-mara li maż-żmien saret magħrufa bħala l-Grev Ladj kienet waħda miż- żewġ nisa f'ħajjet il-Kaptan De Nava, membru tal-famil- ja nobbli de Nava li l-ante- nati tiegħu kienu l-Kastel- lani (gvernaturi) tal-Kastell Sant' Anġlu. Jekk hi kinitx il- mara jew il-maħbuba tiegħu ħadd ma jaf eżatt, biss, jum fost l-oħrajn, din l-imsejkna bdiet issejjaħlu. De Nava semagħha, iżda peress li ak- tarx f'dak il-ħin kien fil- kumpanija ta' mara oħra, sejjaħ l-għassiesa tiegħu u ordnalhom biex jeħilsuh minnha. L-imsejkna mara ġiet maqtula u mitfugħa f'kalzri taħt l-art. Jingħad li minn dak iż- żmien din il-mara bdiet tid- her perjodikament f'diversi postijiet tal-Kastell. Mid- dehra, fiż-żmien il-ħakma Ingliża, l-uffiċjali Ingliżi ftit li xejn ħabblu rashom dwar- ha, tant hu hekk, li n-nies li qatt ma kienu semgħu biha qabel bdew jaħsbu li l- għajdut ta' dawn id-dehriet kienu xi ħlieqa tal-Ingliżi, peress li dan il-poplu hu magħruf ħafna mad-dinja kollha li jemmen ħafna fl- ispirti. Ġara iżda, li l-mara ta' Kaptan Ingliż li kienet Maltija għamlet xi żmien tgħix fil-Forti, u meta jum fost l-oħrajn semgħet xi ħsej- jes strambi, ftakret f'din l- imsejkna, u tablet lil żewġha biex jagħmel xi quddies għal a. Mid-dehra dawn il-qud- dies: minflok sikktuha, għamluha aktar storbjuża għax il-bibien bdew jistabtu aktar bis-saħħa u l-mobbli bdiet titkisser. Dan it-tkissir werwer lil kulħadd u ftit kienu dawk li kienu jissug- raw jersqu lejn dik il-kamra. B'kumbinazzjoni, il-mara tal-kaptan li ġie warajh kienet ukoll Maltija u sfortu- natament esperjenzat l-is- tess ħwejjeġ, iżda din id- darba minflok sar quddies għar-ruħha sar il-talb ta' eżorċiżmu solenni u l-mara ma dehritx aktar. Jingħad li meta snin wara kien qiegħed isir xi xogħol ta' restawr f'xi kmamar tal- kastell fejn kien jingħad li tidher il-Grev Ladi, inkixfu xi affreski ta' armi, fosthom dik tal-familja De Nava: Inkixef ukoll bieb moħbi fil- ħajt, li meta nfetaħ deher passaġġ sigriet li kien jagħti għall-kalzri taħt l-art. Meta niżlu fih sabu tliet skeletri, wieħed kien ta' mara, li l- kulur ta' xi bċejjeċ ta' drapp li nstabu maġenbha kienu ta' lewn griż, waqt li ż-żewġ skeletri l-oħra aktarx li kie- nu taż-żewġ għassiesa li ġew imqabbdin minn De Nava biex jeħilsuh mill-im- sejkna mara,u li wara, meta ntebaħ bl-iżball tiegħu qatil- hom biex jaħbi dnubu. tal-bċejjeċ tad-drapp ta' ku- lur griż li din l-imsejkna mara li sa ftit qabel kienu jsejħulha l-White Ladi saret magħrufa bħala l-Grer/ Ladv. Storja interessanti: ħafna dwar il-ħares, din id-darba taħt figura ta' tifel, smajniha fl-Isla madwar 40 sena ilu: koppja żagħżugħa kriet dar fi triq partikolari fl-Isla, u jum fost l-oħrajn kellhom bżonn ta' sellum. Sakemm l- għarus kompla b'xogħlu, l- għarusa marret għand. il- ġara tagħha u talbitha ssell- filha sellum. B'kumbinaz- zjoni f'dan il-ħin kien qed jużah ir-raġel tagħha, u għalhekk qaltilha li malli jlesti toħodulha. Xi nofs sie- għa wara, il-ġara ħadet is- sellum għand il-koppja, iż- da peress li sabet il-bieb mif- tuħ, daħlet ġewwa u poġ- ġietu mserraħ mal-ħajt tal- bitħa. , Dak il-ħin semgħet daħka ta' tifel, għolliet ħarsitha 'l fuq, u fuq waħda mill-ħoġ- riet ta' twieqi li kienu jagħtu għall-bitħa lemħet tifel żgħir qiegħed jixxabbat għal isfel. Hawnhekk il-mara twer- wretu bdiet tgħajjat lill-kop- pja, li minnufih xirfu mit- tieqa u staqsuha xi ġralha. Il-mara eċċitata, waqt li b'subgħajha bdiet turihom waħda mit-twieqi, talbit- hom biex jieħdu ħsieb it-tifel għax ratu jixxabbat u beż- għet li se jaqa' għal isfel. Il- koppja dlonk ħarsu lejn xulxin u qalulha li huma m'għandhomx tfall Hawn- hekk il-mara tfixklet, u b'vu- ċi ttemtem skużat ruħha magħhom: u. qaltilhom. li mid-dehra dak il-ħin kienet qed thewden fuq it-tifel ta' bintha li kien imqarreb ħaf- na u ħarġet tiġri 'l barra. Wara nofs in-nhar il-kop- pja ħadu lura s-sellum, għal- qu l-bieb warajhom u telqu lejn darhom. Bilkemm kie- nu laħqu mxew madwar mi- tejn pass meta nstema' ħoss qawwi fid-dar li ħasad lill- ġirien kollha. Mal-ħoss, il-koppja reġ- għet lura, u hekk kif fetħet il-bieb, fost l-għaġeb kbir tagħhom sabet ħerba kbira, is-saqaf tal-kamra li ftit tal- ħin qabel kienu fiha sfronda u miegħu niżel ukoll is-sa- qaf tal-intrata. U sintendi xi kultant tis- ma' stejjer li jħawduk u jġiegħluk taħseb dwar aw- tentiċità tagħhom. Mara xi- ħa, li llum mejta, kienet qal- tli li meta hija kienet tqila bl-ewwel tarbija tagħha kull meta kienet tixgħel l-iswiċċ tad-dawl li kien jagħti għall- kantina, kienet tħoss lil xi ħadd jimbuttaha għall-isfel, titgerbeb madwar 12-il tarġa u ma jiġrilha xejnl U din l-istorja ġrat kemm- il darba… iri, Inkompli ġimgħa oħra