li if Ti MM l i 1 alli 4 f ġġ ' Ggħarrif ta kif jigi LTŻr dem fid-Dinja, muri bis-sura w ix-xbiehaf fi dwar il-172 sfampa — $iabra mhallia ta stampi minn awturi kbar f'kot- ba ta Sħher-if-folas ta Dari u tal-Bierah għa' sfudenfi w fagħfim l-ommijiet u l-mis- serijief Bif-ffissir: meħfieg— — LP d ġl xdtiegiċ tu fe AIM open tà Die. biex ifamu Bfa. nuqqas ip ebel fil-gisem — Werrej ta Stuħ il- Ghajn lill-poplu xieref ' hux jahrab ix-xkiel fil-ħajja w iqar- reb il-hena (ejn Daru— Sii) Bla tarf fil-min għandu Xewqa l fa taghrif ghall-waqt giarab f'ħin ta fa bfas Wrzrrizgħari ku jifgħabbarx mad- deħeb. OĦĊISIONI patatii Dear Reader, 4 Ghażiż Qarrej, l Xart'ofira jiġifieri parts as much information as a whole ġ li daqqiet ktieb mimli kolla Idiem fit- hook ol words. tul b'ħafna tifsir hem sewwa w daqskemm ifieh- mu ftit stampi. Daqgiel biex tfis- ser u tfiehem dak li tkun qeghda taru jilhem il-moħħ) u bir-reqqa, u b'danakollu mhux tion more than tfisser dak li trid. words—Pictures biss lejn ix-xbieha wkoll dak li ma Mela, dan il- ktieb Mera- -Werrej $ jista' jiswielek reader studies well this hook, so 8 aktar minn ittie dhxon: daqsu taż- żana. drabi mimli kliem biss. Ite Kulle l du iħew ma jseħħlux ifie- l-għajn (u b'hekk: dejjem iseħħilek. Barradan, bil-ħars . u minn nefqa ta mimfi jen QAN ġe IL-PROPIETA' TA DA'L-KUMPENDJU HIJA TAĦT, IS- SALVAGWARDJA TAL-LIĠL—Jigifieri: Ħadd ma ghandu l-jedd fuq dan il-ktieb li jistampah, jieħu minnu, ecc., ħlief bil-permess, u, bil-miktuħ, tal-Awtur li-ghamlu. 4 Tagħmlu sewwa t-tnejn kieku taqraw fl-ahħar harġa tal-ĦMAR l-ittra li baghat Junn Mamu minn Londra. Ġuże' Muscat-Azzopardi, Patria, 13 Awissu, 1922. o 6 o Ghażiż Juan…dak tieghek ikun xi ħaġa ġdida fil-ktieb tieghi… Jiena nghożż dak li int tghid dwar il-frażijiet… Kieku ma nzertajtx magħfus minn qosor iż-żmien kont niktiblek din l-ittra bil-Malti ħalli nikseb minnek dak li int ittektikli' . Mon Għer Mamo, ssssceġġesoese (L-ittra ta fuq maqluba ghall-Ilsien Malti) Ghażiż tieghi (Juan) Mamo, Il-bieraħ temmejt ir-rumanz tieghek Ulied In-Nanna. M/ stajtx naqrah qabel il-ghaliex minn xahar il-hawn kien jeħtie; nistrieħ u ghaldaqshekk żammejt mill-istudju kollu. Ħaj nghidlek kemm ħassejtni hieni naqra l-ktieb tieghek: nixti/ i jkolli żmien naqrah mill-ġdid. Ma jonqsok xejn, m 'intix,/ fil-ħila bil-kbir modell tieghek Cervantes: it-talent tieghek jj mill-iżjed kbar, għażiż tieghi Mamo, u nistagħġeb kif ix/ ; (l-opra) tieghek ma kontx naf bih qabel: ħadd m'ghartafni bih. Utied In-Nanna huwa, ma Taht Tliet Saltniet, ghalkemm huma ' żewġ xoghlijiet differenti, l-iżjed rumanz sabili tal-Letteratura Maltija: il-wieħed u J;ieħor jistħoqqilhom li jkunu maghrufin f'barra-minn-Malta. Jmma dan ir-rumanz tieghek qieghed jinqara tajjeb f'Malta' Jew giċ kkundannat mill-Knisjaż Ma ndumx ma nitkellem fuk dan il-ktieb f'artiklu żghir li s'er nikteb f'riviżta ta Pariġi. Ibqa' ġġieled, ikkumbatti, bil-qlubija tieghek kollha l-in- juranza w il-dwok li jridu li l-poplu jibqa' jghum f'din, ghalbiex ikunu jistghu jqaxxruh, jisilħuh. Ghaliex ma tiktibx ghat-Tijatru 2 Jien naħseb li tirnexxi bis-sħiħ (mirabilment), u Viżjed li ġġib in xena fuq il-Lsien Malti. Bosta kapitli mir-rumanz tieghek tista' bil-ħeffa taqlibhom ghat-Tijatru, twaqqa' għaċ-ċajt il-ta rasuom sħuna ghat-Taljan, il-avukati li jafu biss il-Malti biex bih jitolbu l-flus, u hekk…. Aghmel ghamla ta Tijatru kbir (klassiku) bħal dak ta (alla) Moliere, ta Terence; tirnexxi żgur u b'hekk tgħaddi l-quddiem, tgħolli Lsien Malti. Niżżikħajr minn dak li bghattli, u emminni-żommni, ghażiż Mamo, is-sinċjer w ammira- tur tieghek. (L. Ropa huwa Rumanzier fl-Ilsien Franċiż. Awtur tal- 'La Chant De La Noria', 'Kaline', ecc. Korrispondent-Kittieb f'riviżti pariġini, ecc. Imfaħħar minn nies kritiċi kbar bħal Robert Randau). A ġ Ż k 4 ,-artikuli tas-seww. istrattivi li għalihom nifirħu minn qalbna lil ħabibna, il-bravu kittieb Juan Mamo'. Awtur tal-'Leli ta Ħaż-Żghir'. .Nieħu gost nirċievi minn ghandek, kitba għall-istampa, kull mia jkollok xi xi ħaġa għalina (ghall-Pażria)': Karm. (Ex-Ministru tal- Ġustizzja. 6, Mirikkmandawb lil-qarrejja taghna li bhalna jafu x'tiswa l-kitba ta. ħuarnzzamremaf kamra kusrnsenema Kuminznniena kum human kon kesiumenzzzn) asian kunazzema) KELMTEJN ĠUDDZMIN Dan il-Werrej żghir tal-Qbulija, Twelidija'w Ghelt fil- Ġuf sawwartu f'żewġ Taqsimiet. L-Ewwel Taqsima hi fuq Gherfil-Ħlas tal-Aħħar Żmenijiet; it-Tieni Taqsima hi fuq il-Ħlasijiet, ecc., ta Żmien-il-Qedem. i Ġbartu u dammejtu ghal żewġ ħsebijiet:- L-Ewwel ħsiel huwa biex dawk it-Tobba żaghżagh, Qwiebel (majjistri), dilettanti jew studjużi fl-Ostitriċija, isibu xi ghajnuna mill-inċiżjonijiet eżawriti ta Mghallmin Kbar Tobba tal-Imghoddi w jaghartu safejn dan il-gherf kien wasal f' dak iż-żmien : b'hekk minnhom (mill-inċiżjonijiet) jaraw xi ħaġa li tinħteġilhom ghaż-żieda ta taghlimhom. Ġieni l-ħsieb li nagħmel dan ghaliex s'issa bosta studenti Wv dilettanti tal-Inċiżjoni Qadima ġew ghandi tal-: buni niksbilhom inċiżjonijiet qodma ta din il-għamla, osti- triċiji. (tal-qwiebel), mard, eċċ., u jien, ghadli nwigħedhom ma kontx nasal biex naqdihom. minħabba li: dawn ma tiksibhomx b'nemes: huma baħħ, eżawriti, rari. Fuqhekk waħħaltha f'rasi biex niġbor milli ghandi (2 nħuf nikseb minn ghand ħbieb) u nghaqqadhom fi ktieb (werrej) ghal- taħt għajnejhom. It-Tieni ħsieb huwa biex l-ommijiet u .l-misserijiet, il-poplu xjeref, minn dan il-werrej jitghallmu xi ħaġa li twetihom bi ħsieb ghal nitfa ghajnuna ta x'jista' jinqala' fil-familja, b'mod li mar jibqghux hekk eghrieb, sajmin, injuranti, fil-ħwejjeġ naturali, li ħdejn popli oħra ta barra bumà tassew ghajb: ghajb mill-kbarl Tafu xejn. (nistħi nghid) li qwiebel għarrfuni li ghad fadal nies (mberikalla donnhom zkuk. tal-bajtar l) li kemmkemm ma ssibhomx bl-idija ta li l-qabla, meta ommhom xtrathom,: -marret ġebithom bil-lejl mill-Aħrax tal-Mellieħa f'qartas minn qalb ix-xewk l Imbghad il-dawn, fuq din il-ghajbana njuranza taghhom li hi ħmieġ fin-Nazzjon, fit-twelid tal- nikogħża u il-baqra taghhom issibhom professuri l U ghall dan it-Tieni ħsieb jien sawwart dar il-ktieb Werrej-Ghalliem. U ghall dan il-lisieb fl-istess Tavli tax-Xbiehat tehemt bil-Malti mill-aħjar li stajt. Għalhekk, f'dari il-ktieb' wieħed isib Tfssir-il-Klieni iex jari w ifiehem ghamla ta kliem tekniku li ma jistax ser: b'xort oħra ghaliex: huwa kliem universali. Gha- żilt'iżjed ix-xbiehat milli l-kliem; biex dawk li ma jafux jaqraw ukoll jifhmiħx u jkunilhom ta ġid. ħ Meta. tiflu l-ktieb taraw li'x-xbiehat w inċiżjonijiet Mil tniex xoghol ta ħilet idejja, imma huma ta tobba kbar li. riedu w ghamlu l-ġid lill-ghajjhom. Xogholi huwa l-ħsieb, il-fehma tajba, il-ġbir, ix- KIEA il-kliem, it-tghaq- qid u, s-sawra. — 5 Huwa ta' -ġid. U b'danakollu, ghadilli fil-fehma tagħna hemm li l-bniedem aħjar jitghallem kollox -minn ċkunitu biex jaghraf jaħrab il-ħażin, imma, għal ċerti raġunijiet, aħna nipprojbixxu l-dan ril-Wer rej lit-tfal li ghadhom taħt iż-żmien mitlub, Ji ghadhom bla ghaqal jew raġuni, li jista' b'xi mod 'ikunilhom ta- xi' riħa ta' fisara. Aħna na- ghmlu mill-aħjar biex mà jiġix f'idejn dawn, u ghalhekk inwissu l-kbar biex la jatuh u lanqas iħalluh fejn: jista' jintmess: minn min għal jew nifhmuha li ghadu, Era ts Il-fehma ta min KT dan il- Ktieb- JWerrej hi biss ghal ġid u le' għad-deni. Ħamrun-Marsa, 1939. (Ara t-Tfissir il-Kliem Tekniku bil-Malti, fl-aħħar paġni) eżPLANATION ĠE ; MEDIĊAL TĠRBS Obstetriċia, means: Midwiferv. —L- XBIEHNT TAT- New W IT-TWELID TAL-LUM B L-BIERAH. It-Tahib jistħarreġ lil. Mara tqila. waqt l-aħħar ħinijiet-Din l-istampa hija minn Tiswira tal- (inċiżjoni mn idejn il-)Mor- ghen, imsejjaħ il-Prinċep tal-Inċiżuri; ; (A) Kif il-mara tqila għandha toqghod bil-qegħda biex il-pis tal-ġewwieni jiġi mitfugh fuq iċ-ċentru tat-toqol tal-ġisem. Il- pelvi mhux f'qaghda milwija u mhemmx pressjoni żejda fiż- żaqq mifin ġewwa. SST JPUNA d jenimopqe: '(ġ d 01, SL OS POJJIJ STAJOA JUHA Ajjuej KILUIp.O 90, (g) SIL-OJOE SJPJJABI PAPpu OUT PJSOSLA VII JIU 'ŻUNJIS JO. (B) Mara iqila bil-qeghda f'qaghda ħażina. Hekk, il pelvi hu- wa milwi li b'hekk hemm pressjoni (taghfis) żejda fiż-żaqq minn sewwa. Jekk int mara f'dan. l-istat, toqghodx b'din il-qaghda f'waqt li qeghda tifli w taqra dan il-ktieb, imma fil-qagħda l-ofira. F'din tara mara tqila f'qaghda spe- ċjali li fiha tiġi miflija (eżaminata) f'ċerti każijiet, bħallikieku, bħal fil-kas ta tqala fit-Tubu ta Fallopju. Biex tifhem afijàr, aqra fil paġna 36 f'dan il-ktieb u hemm tifhem żewġ fila-. sijiet: il-wieħed huwa ta Tqala bis-Slie- ma fl-aħħar, ħinijiet, u l-ieħor ta meta l-Embriju (jeu Fetu) jkun żviluppa (sar) żbarra mill-ġuf fit-Tubi ta Fallopju li f'din il-kas trid issir operazjoni ta ma- .1ajr. : xIL- F'din .l-istampa inti tara n-Naħiet Ġenitali tal-Mara minn barra. Il-qarrej, biex. ikun jista' jifhem sewwa dan il-ktieb, ghandu jifli tajjeb il-partijiet imfissrin bil- kliem li dan imqabbel (immarkati) mal-ittri, Il-perinew tal-mara dissettat (maqtugh biex tara), muri minn-naħa ta taħt. (Mil 'Raffaele Atlant. jOstet.'—-Corsi minn Firenze, inċiżur.) , Ifli, int qarrej jew qarrejja il-komplikazjonijiet ta re li hemm fil-ġisem kif tara hawn, u aħseb u xtarr tas-seww hemm ghalfejn il-mara tqila ghandha tieħu ĦSIEB), lilha nfisha f'dawk iż-żmenijiet ta tqala. Dawn is-surat juru t-tibdil fiż-żaqq u s-sider ma tul id-disa' xhur tat-Tqala. It-tikek juru d-daqs tal-ġuf mill- bidu sat-tmiem tat-Tqala, l Din is-sura ta fuq turi d-daqs tal-ġuf, żaqq u sider fit- Tielet xahar tat-Tqala. Ħares lejn il-ġuf ittikkjat u minnu ssir taf l-ghamla w id-daqs fiż-żmien tat-Tielet xahar, Is-sura ta fuq turi d-daqs tal-ġuf, żaqq u. sider fis-Sitt xahar. Ħares lejn il-ġuf ittikkjat, u bħal qabel, minnu issa tara. d-daks tal-utru fis-Sitt xahar, fejn qabel din int kont rajt tat-Tielet, : FIĠ- Din is-sura hawn fuq turi d-ddqs tal-ġuf, żaqq u'sider fit- Tmiem tat-Tqala. Ara t-tarbija fiż-żaqq l iĠġta għall-ħlas tajjeh. Sat hawn int rajt; b'mod Hi tifhemi; mill- bidu sal-aħħar tad- Disafiżahar. Il-quddiem għandek mora ta taghlim iżjed; L-Aħħar Xahar tat-Tqala. F'din tara l-ġuf dissettat (maqtugh biex tara) fl-imkien tieghu 'waqt it-Tmiem tat-Tqala. Il-mara tqila, hawn, tidher minn quddiem bil-fetu f'qaghda normali. ħħar-iXahar tat-Tqala. F'din tara l-ġuf fl-imkien tiegħu waqt: it-Pmiem itat-Tqala. Il-mara 'iqila; hawn, tidher minn quddiem u fl-istess ħin tara dak kollu li hemm mad-dawra tal-ġuf. L-Aħħar Xahar tat-Tqala. Hawn tara l-ġuf dissettat (maqtugh biex tara) fl-imkien tieghu waqt it-Tmiem tat-Tqala. Il-mara tqila, hawn, tidher mill-gend bil-fetu f'qagħda normali. Din l-istampa turi embrijonijiet u feti, kull wieħed kif- inhu fl-istampa huwa nofs id-daqs normali fiż-żmien im- markat mna' ġenbu: Jekk, bħallikieku, tirdoppja l-akbar wie- ħed ta' ġe' l-istampa tkun g'ed tara fetu normali (tà daqs sewwa) fit-tmiem' ta'Erba' Xhur. a ġfu Kull sinjal fil-figura (sura) ta hawn fuq juri - ħ li jilħaq il-qiegh tal-ġuf matul krll xahar ta. tqala… — izjed, Aqra dak li għandek fl-istàmpa biex tifhem izjed u: Hawn tara mara tqila minn-naha tal-genb u fl-istess ħin tara t-tibdil: fid-daqs taż-żaqq. 'Ghandek il-għoli w l-ibbuz- zar murijin b'numri, maghdudin bil-ġimghat kif tarahom fl-istampa.. 1 m Tidwir minn Ġewwa. Ara l-qaghda tal-idejn u kif iffetu qfed jiġi mċawwar. B'dan il-mod isir it-tidwir fil-ġuf minn- idejn. it-tabih,. Il-metodu li bih it-tabib idawwar it-tarbija minn ġewwa. Dan jissejjaħ Tidwir minn Gerwa għax id waħda tiġi mdali- fila fil-ġuf, Meta t-tabib idawwar il-fetu jaqbad sieq u jiġbed l-isfel, Din tkun ta ghajnuna waqt il-ħlas. À) Din turi kif l-utru jinżamm barra biex tiġi mdawwra t-tat- Dan il-metodu jissejjaħ Tidwir minn Barra Ni EAMN S d i '-Spuri vip.jo-tonisod AM) QADJON 7PAJ Tastjar sistematku (tkixxif wara xulxin) tal- ġuf waqt it-tqala. B'hekk it-tabib 'jista' jkun: jaf x'qaghda ghandu l-fetu, u x'naħa qieghed juri fuk ghonq il-ġuf, Xi jiem qabel il-ħlas it- tabib jeżamina .d-daqs tal-pelvi, w.. id-daqs ta.ras it-tarbija, u jekk isib xi sproporzjon (nuqqa- ; sijiet): bejn it-tnejn huwa jkun jista' jaħrab ħlas ħażin billi : jdawwar: it-tarbija, jew bi ħlas ċesar ju, eċċ, Qaghdiet mhumiex - bħal xulxin waqt il Walcljer' hija ta' ghajnuna metà jkun hemm bejn ras it-tarbija w il-pelvi, Meta' ras it-tarbija titwieled hija ddur ftit la-ġenba biex. — iġġib l-ispallejn fl-akbar (wisà') djametru tal-pelvi,u b'hekk… jiġu (l-ispallejn) meħlàġin malajr, —7 U : Mi mA Kom kammmai Kamazja Kif it-tabib jew il-qabla jghinu r-ras biex iddur la-ġenba. Kif tara mit-tliet surat, 1) ir-ras wara li daret, 2) ir-tas miż- muma bejn iż-żewġ idejn, u 3) r-ras miġbuda l-fuq. Mela l-fetu juri t-tebqal. Ara kif'isir il-ħlas ta (A) ġisem il-fetu, u (B) ras il-fetu. Ir-ras ghandha tiġi miżmuma l-is- ;fel billi. ddaħħal żewġt iswaba -f'ħalq it-tarbija: Meta l-fetu juri t-tebqat. Ara kif it-tabib jew il-qabla jżommu t-tarbija waqt il-ħlas; u wkoll kif jiġu meħlusin (A) id-dirghajn u l-ispallejn; (B) ir-ras. — BL- Kif taqbad u taghsar il-ġuf biex teħles is-Sekonda. Kif l-id ghandha taqbad il-ġuf skond it-Tabib Crede'. (A) Din l-istampa turi tqala normali (sewwa kif ghandlia tkun) li fiha l-fetu jiżviluppa fl-utru; u (B) turi wkoll tqala li mhijiex normali, meta l-fetu jiżviluppa barra mill-ġuf fit-Tubi ta Fallopju (Aqra f'band'oħra fuq dawn it-Tubi). : Ftuħ iż-żaqq fl-operazjoni msejħa Ċesrija skond it-tobba , Moriceau w. Baudelocque. Kit toħroġ il-fetu mill-ġuf f'operazjoni ċesrija. Imma l-aħjar metodu huwa li taqbad il-fetu minn riġlejh b'id walida w tiġbdu l-barra. Kif taqla' s-sekonda f'operazjoni Ċesrija. Its bàck is against the abdominal wall. l Il-fetu fl-Ewwol:u-t-Tieni qaghda: Wiċċu: jħares lejn, in- naħa tad-dahar tal-omm u' i GGAA ta rasu lejn il-pubi.. Meta l-fetu jkun fit-Tielet u r-Raba' qagħda jkollu sewwa— sew l-istess kollox, imma bil-maqlub ta dak li ghidna hawluq, E 'Efetu (tarbija) skond. il-qaghda t juri naħjiet waħda mhix: bħall-oħra tar-ras. — Il-qagħda li l-ġuf jieħu fil-bidu tal-ħlas. Il- meġeġjj juru liema. naħa l-ġuf tqil imur qabel il-ħlas. Meta toħfoġ'id qabel; xi' p ; ar li it- ija' ġeghda minn tulha. fil-Wis il-ġitf. qaghdu 1 ma'tigix' mibdula, it-twelid isit-i ċgħer ħafna. . : File Dana Kif iddawwar il-fetu fil-ġuf u tniżżillu riġlejh biex tħaffef it-twelid. Dan'il-metodu huwa wżat meta jkun hemm xi differenza (tibjin) bejn ras it-tarbija w il-pelvi. tal-omm. m 438 awn tara żewġ każijiet ta meta l-plaċenta tkun sewwasew quddiem il-fetħa tal- ġuf. F'każi hekk l-omm titlef hafna demm ma tul l-aħħar xhur, u biex issalva t-tarbija trid taghmel ċesrija. Hawn tara l-użu tal- Jorċpi. L- istrument j ġi mħaddem (appli- kat) biċċa biċċa, u biex jitqieghed f'postu jrid jiġi: ggwidat (im- mexxi bis- sengha). mill-id tat-tabib. ———- ainzzza tofiċpi fl-imkien tiċghu. Ara Kif it-tabib qiegħed jaġbud l '7u d-direzzjoni li fiha qieghed jiġbed: l-isfel u quddiem f'linja mal-ġuf. . : i Hegdakif ir-ras tidher it-tabib jibdel id-direzzjonf. li jkun qieghed jiġbed: jiġbed il-fuq u l-quddiem bieżġ.j il-ħlas tar-ras billi jġib l-oċċiput.taħt il-pubi. Xoghol il-forċpi. Dak li ghidna fil-B tal-paġna 43 ighodd minnu nnifsu wkoll ghall din l-istampa. F'din hemm l-id (ta taħt) tal-ghajnuna bil-biċċa forċpi xellugija; u l-id tan-nofs hija li tmexxi, tiggwida. Din l-inċiżjoni hi kopja ta waħda mill-inċiżjonijiet tal-wisq imfaħħar, Morghen, im- sejjaħ il-Prinċep tal-Inċiżuri. . 'Kifil-biċċijiet tal-forċpi qeghdin jiġu mqegh- da.fuq ras il-fetu billi jitmexxew ma id-it-tabib. Il- forċpi ta ghamla speċjali li q'ed tara hawn huwa t'ghajnuna kbira biex tniżżel ras it-tarbija w tiġi meħlusa. l Is-sura ta fuq (f'din l-istampa) turi ż-żewġ avi:(f em- briji) ta tewmin ta ftit ġimghat—u t'isfel turi' l-istess meta jsiru 'ta' daqs ta minn Tlieta sa Prbà': Xhur żmien fil-ġuf (feti). Tewmin imqegħdin (ii nħolqu) fil-ġenb' 'tal-ġit 'Meta tit- tastja; minn barra inti tħoss id-dahar taż-żewġ feti, imma r-ras sta febiżwieħed:biss. tkun -tista' tħoss. f'dal-każ il-ġuf huwa l-wsa' fl-aktar wiesa) minn- naħa: ghall-oħra' (mal- ġnieb): uonedjed Àġ 'Snjejn Ġu),0j JoAdsdI eedjed Aġ B F'din l-istampa t-tewkin jidhru mqeghdin (inħolqu) wie- ħed wara l-ieħor u metà tittastja tista' tħoss biss il-fetu ta quddiem. Il-ġuf huwa l-iesi/ minn quddiem ghall-wara. ħumannar Qaghdiet waħda. mhix bħall: oħeġli fihom (bħalhom) il- ġuf jistà': jkollu: tewmin: ; Tewmin li ma jistghux jiġu meħlusa b'wiċċ-il-ġid min- ħabba l-qaghda mweghra (ċavi, minċottjati) li ġew fiha. kunmiazmsal kusazzzzal Konsum kantuni kkanmurzzaħ sċssszanat ksssisnid usszzzonant Stat ta żvilupp tal-feti, ovi, membrani, kurdun u placenta (sekonda) wara tliet xhur u nofs tqala. Stat ta żvilupp tal-ċv tliċ (bidu l-ghaġid). — L Stat ta żvilupp tal-embriju w il-membrani wara xharejn tqala. Dehra tal-ovu ftit ġimghat wara l-fertilizzazjon. Dawk li q'ed tata huma d-daqs natural. : Żvilupp tal-embriju fl-ewwel waqtiet tat- ell Dawn huma ta nols id-daqs natural. Feti b'idejhom u saqajhom mhumiex milwijin fuqhom infus- , hom (kif imisshom ikunu), kif jidhru minn quddiem u mill-ġenb. b Il-ħlas jista' jiġi mfixkel kemmildarba l-fetu jibqa' f'din il-qaghda. litakar li Fetu jfisser trajbija fil-ġuf ġe' ż-żmien ilfuq minn l l-Ewwel Xahrejn fil-ġuf. Bmbriju jfisser trajbija ġe' ż-żmien f tal-Ewwel Xahrejn (l-isfel minn Xahrejn) fil-ġuf. Trajbija, meta : jitwieled. kum jis Ta-fuq huwa (Rimja ta) Fetu tat-Tieni Tliet Xhur, muri minn quddiem. It-tnejn ta taħit huma-wkoll Rimi (ta;żmien: —. hom). mwebbsin fl-ispirtu, kif-jurihom it-tabib Barbouri. ' (1808). l Żewġ suriet, li-juru Eqaghda. tal-pazjenta (marida): biex tiġi eżaminata. 'Huma żewġ: qag hdiet. ta mara' fit-tweżin' tar-riġl minn ghamla: ta. ċingi tal-Prof. Schauta (1898). : Il-mar r mill-quddiem u. mill- ġenb. JLLUSTANTIONS, ĠE.ANTIĠUE. MIDWIFERV. TAT-TQALA W Il-TWELID TAL-QEDEM. Din hi stampa ta qoxra ta ktieb qadim li fih, bil-kliem u stampi, l-awtur beda jifli, jitħaseb u jitkellem dwar twelid, ghoġbijiet, mard u fehmiet tieghu. Din nieħduha bħala l-Bieb ghall-dak li ġej il-quddiem. kumamnnuħ kantun knaizimisad kunsinna Mussnzisuzal kunsinna Kensruzzamanaġji —— Swnzu Dawn it-tnejn huma meħudin'. mill- eqdem — ktieb. dis: fuqu- l-biedem heda biex ifisser u jfiehem bl-istampi dwar il- :qabla w il-mara tqila. Ghall dan il-Kompendju din nieħiduha bl-eq- dem fuq kollox. Dawn iż-żewġ nisa huma meħudin minn 'La Commare'- ta Xipju Merkurjun li huma nfushom juru kemm kien ghadu fit-twelid tieghu l-istess Gherf fuk it-Twelid. Kieku tifli biex tara l-fetu fit-tieni mara tkun q'ed tilmaħ ghamla ta żrinġ jew farfett-il-lejl. ta Dawn liistampi huma kurjużi għaliex: l-awtur. Tiċistġċi ; l-inċiżur, tieghu donnhom ma' ntebħux li fil-ġuf flok embriji u feti. (trabi) ħażżu rġiel xjuħ' li tonġoshom. leħja, u: Primo Carnerijiet. Ħares.lejn it-Tielet u l- Aħħar ġul. ; - bil- Kunnian jA km Kosmizzzennal Ai F'dawn tara l-waħda (B) fi Ħlas Imwiegher u l-qaghda meħtieġa għaliha: fl-oħra (A) qagħda fl-art.ta mara (meta tkun) lioxna wisq,f'dawk iż-żmenijiet. Ghamla ta qaghda li tbati biex tifhimha. F'dawn iż-żewġ surat int tara lit-tobba, ta-dak iż-żmien qeghdin jaħdmu Ħlas Ċesarju fl-Ewwel:u: t-Tieni qaghda ta ħlas. L-Ewwel Stampa (ġġiblek' f'moħħok dehriet ta dak l-imsejken fil-Kantina tal-Fraġelli qalb l-imqaddsa Inkwiżituri ta żmien ilu. ta kanann pest je kummmw —— kumsamaw Lm i, One piċture shows twins 'embraclnġ, 'and. the.vother, one bov catching his twin brother's leg in imitatiċn 'ot Cain (alreàdv began) attàeking his brother Abel (in the womb).—This is prokal From WRosegarton: of Roesslin' (1819), and then in 'De Conceptu' '(It F'dawn l-istampi kurjużi tara l-inċiżjoni fuq l-injam kemm kienet. miskina, ghall-inqas f'din l-opra ta Merkurju: Waħda b'tewmin imgħanqin: flimkien sejrin jitbewsu (2),'u l-oħra, tis- tħajjilha ta Kajjin diġa' q'ed jitlewwem ma ħuh 'Abel fil-ġ kuf: qabdu minn siequ. Dawn aktarx huma meħudin mir-'Rose- garten ta Roesslin' tal-1513. Minn l-istampi ta dal-ktieb qadim naraw l-ewwel tnel- biħ-il-bniedem biex b'iħżuż beda jghallem kif inhuma l-feti maghqudin mas-sekonda; u meta jkunu twiem b-itlie- ta. It-tieni stampa hija kurjuża ghax qisha Dewwiema: skru' ta lanċa. F'waħda minn dawn iż-żewġ stampi int tara lir raġel ta Madam Millet b'idejh maghqudin f'taħbila jaghli w jitħassar dak li ġralu bit-twelid ta wliedu ghall- ħabta t'Awissu ta 170 sena i (1769-1939), kif q'ed tarahom. Minn dan ix-xoghol ta Severini naraw ħafna tivelid bil-ghawġ u ta min jitħassru: minn dawk li aħna nghi- dulhom tumuri w mankanżi. , L-awtur Ruvschii f'xogholu juririà feti mwel- din b'tumuri: wieħed (A) b'tumur artab f'dahru, l-ieħor (B) b'tumur kbir mimli ilma mal-isku- tella ta rasu. Fl-ewwel stampa naraw ghamla ta tarbija mwielda bu-ras, u li bit-tgeżwir-il-ħwejjeġ għandha xeħta ta mumja eġiz- zjana. Fl-oħra naraw sura ta tarbija li giet hekk minn- ħabba ġebbieda ta mard ħażin fid-demm. F'din l-istampa naraw. tarbija mwielda bl-ilma. f'żaqqha mill-ġuf; filwaqt f'ta taħt naraw. biċċa. ġisem ta fetu ta seba' xhur bil-bċejjeċ ta ġismu mfissrin bil-kliem; u jidher xedaq snien. Dawn meħudin mill-ktieb ta N. Tulpi. Mara b'nefħa w ilma fl-utru maż-żewġt iġnieb. L-oħra hija Urangutanga (razzet ix-xadin) f'istat ta' tqala, F'din tara mara b'tumur imqabbeż fiż-żaqq. Mad- nieha mill-opra ta Severini Awrelju ghall-kurżita' tal-inċiżjoni. L-oħra hija ghamla ta sodda ghall-Ħlas li kien ħejja l-Professur Biġeschi xi 80 sena ilu. —Iż- A Kamsazza EKBOBB- , Addumi-tfisser: Iż-żaqq illuq mill-pelvi (ara), jiġifieri bejn il-pelvi w is-sider. Anit-tfisser: It-tmiem tal-kanal diġestir (mnejn narmu kollox). Element--tfisser: Bidunett (spermatiizoon), il-bidu tal- Embriju-tfisser: Trajbija (ara F'etu) ta ma tul l-ewwel xahrejn ta tqala. Fekundazjoni-(l'ertilizzazjon) tfisser: L-Ghaqda tal-Ele- ment Raġel (spermatazoon) mal-Klement Mara (ovu). Feti-ifisser: T rajbija qabel it-twelid (ġe'l-ġul) minn xaħrejn iffuq. ; Furcetta—(jew aħjar FORBĊI)-Hi strument bħalli :imqass li Hok.jaqta' ghandu żewġ imgħaref li jitqeghdu mal-ġenhejn ta ras it-trajbija (Fetu)' biex din 'tinġihed il-barra: Guf-Huwa l-vixxru, l-organu, li fih titrabba t-trajbij Hlinijiet—(Stages, Tempi). Dawn fil-Ħlas-huma flietas,l) Sa- kemm jinfetaħ il-ġuf; 2) Sakemm il-fetu joħroġ mill-ka- nal tat-Twelid; u 3) ir-Rimi tas-Sekonda (ara Plaċenta). Hlas Cesarju- jiġifieri Operazjoni li biha twelled lit-Traj- bija (jew Fetu) billi, tiftaħ (ixxoqq) żaqq l-omm. Klitoris-Tkun bħal (hija xorta waħda bħal) pene tar-raġel , li tinsab fil-(parti ġenitali ta barra tal-)mara. Mons Veneris-Hija ġemgha xalilam taħt il-ġilda fuq il- pelvi. Hija fit-taħtani taż-żaqq li, wara l-iżvilupp, issir mik- sija bix-xaghar. : Notonia (La)-Hija kelma: qadima flok Anażomia tal-lum li tfisser Ghert fit- Tqassim: u Fili bir-reqqa fil- Ġiseni, Ġ-rartiisterL-Ħibment (i (bimwMard-i minnti; Wira ti FGKT firl- dazjon, it-Tarbija jkollha bidu. Aħna gie' li ngħidu Bajda, Bajd. Pelvi-Hi n-naħa taħtanija. taż- żaqq li hi maghluqa mit-tliet għadmiet, jiġifieri: Tnejn ossd innomġitta li jaghmlu l-ġnub u l-quddiem, u mill-os-sagrużn, di ħija n-naħa ta wara. Fih hemm ukoll it-tmiem tal-imfsaren, il-bużżieqa tal-awrina, u ħwejjeġ oħra. MA ħa Perinew—-Din hi ta ghamla hi tlieta (forma triangulari), tinsab hejn il-fomm' (Senitalij ta barra l-Anu. Ti g ghandha tigi mħarsa waqt il-Ħlas billi tista' stiċċarrat. Placenta (bil-Kurdun)-tfisser: Dik il-biċċa qisha ħobża ċatta li minnha joħroġ il-kurdun li jghaqqad l-omm mat- tarbija w li minnu t-tarbija tieħu li jinħtieġ' ghaliha w taghti lil-omm dak li ma jinħteġilhiex. ' Publ-tfisser il-ghadma ta quddiem tal-pelvi. Rimi, Rimja-llija akl tarx dejjem l-Embriju (u wkoll il- F etu) li jitwaddab barra mill- Ġul 'qabeli iż-żmien. Tubi (ta Fallopju)-Hama kanali, li jwasslu l-ovu fil-Ġuf. 7 Kulltant jiġri li l-ovu ma jilħaqx jasal fil-ġuf u ghalhekk Tqala (Fertilizzazjon) f'dat-Tubir. Din it-Tqala ma asalx. sal- -Aħħar, ghax mat-Tiċlet'jew ir-Raba' xahar il- Kanal jinqasam; u jekk: l-onm' ma tilħaqx l-operazjoni tmut b iħruġ id- demmi (emorraġija) minn. ġewwa. Dak, il- Kurdun li jghaqqad ġisem it- tarbija mal-plaċenta ara): ; Uretra-—Hija Kanal li jwassal l-awrina mill-bużżieqa. Utru-(Ara ĠUF). Vagina--tfisser: il-Kanal li jieħu mill-utru għall-barra (ghall- ħoġor tal-mara). Vertici-Hija l-Qurriegha tar-ras li meta tidher hi l-Ewwel, il-Ħlas (twelid) ikun normali, sewwa kif ghandu jkun. i Zokra (àra Pliċenta, Umbellikali). L L-Awrue L SANASRSASSSEMAMAAS MOSSI AOSOOA Jekk trid nibghalulek dan il-ktieb, ibaghtilna'Postal Order ta 3 xilini, jew bi 3 xilini bolol ġodda tas-sold. f'ittra, u jirċevih żgur iggarantit, Ibghat lil Juan Mamo, 51, Trieq Azzopardi Marsa, Malta. k 1L- ORDNA; L-ARMA TA KUNJOMOK Armi tal-Familja. Muma t'otnamenti artistiċi w bil-kuluri, disinjati minn Artisti mfaħħrin. L-akbar fosthom, bl-immarġini b'kollox, huma 18 il-pulzier b'IĠ wisa'; u l-iżgħar 17 b'14. Aghżel waħda thinnhom skond in-numru tagħhom (taħt): Ibghat Postal Order jew bolli ġodda (mhux. flus f'ittra) skond il-prezzijiet li hawn; ibghat ukoll x'inhu kunjomok u l-indirizz tieghek, u tirċievi bil-Posta, jew b'xorta'ofira; Arma sabiħa tal-Familja tiegħek, l—-WREŻŻIJIET: T'jew N Tà tmintfix irbiegħi l-waħda. In-Nri 3,45 jew 6, żewġ xilini l-waħda. Fl-Arma No. 1. naħdmulek l-Arma tieghek cu tal-mara flimkien; jew għarus u għarusa, inkella ta missierek Ww obl- In-Nri.1, 2 u 5 tista' tqieghed ir-ritratti fihom' Ibghat l-ordni, l-ismijiet, il-kunjomijiet x'igħuma (il-kunjom tal-mara, gharusa jew ommok qis l-ikun ta iteta kienet xebba); ghid liema qwa- jita' bin-aumru; ibghat ukoll il-flus Postal Order jew bolli, in l-indirizz tieghek 'lill:-— JUAN MAMO, 51, AZZOPARDI STREET, MARSA, MALTA (Europe) .u, tirċievi l-Arma li hija l-isbaħ Rigal jew Tifkira. JUANN MIMDrs ASEFIETIE WOĦKAB a TK HKOĠILKOTBA. MENHTEĠIN Dawn l-ARMI TAL-KUNJOM, tal-Familja, huma mill-isbaħ, bil- :. kulur, kbar, disinji tas- surmast. Nru. l, 8 il-waħda; Nru. 2, 2l- il-walida; u Nru. 3, xilin il-waħda. 7 (Hu x'inhu kunjomok l-arma. tiegħu ghandna)— Kotba: In-Nru.4. 7 huwa dan li ghandek f'idejk; : Nru. 6 jismu Is- sinjali Tat-Tqala jew — Zmien il-Hlas: ktieb, b'bosta stampi bħal ritratti, b'tagħrif u tagh- lim għall-dawk lisaru jew sejrin isiru ommijiet. Ma jimbieghx' liż-żagħżah ta taħt l-eta'. Prezz.xilin u nofs, għadilli jiswa iktar. U kotba oħrajn, teżori, tal-istess siwi u fejda fi mhawnx bil-Malti bħalhom, jinxtraw mid-Dar ta Hrug-il-Kotba Mehtegin. Kotba 'ta Htiegia li Hargiu w li Sejrin Me mid-Dar ta Hrug'-Il-Kotba Mehtegin: 1—Taghrif IżsTwelid— —QablusWaqtusus Warajh. T 'ġala u Ħlas bil-Qabla w.it-Tabib (dan li għandek f'idejk). Taghlim l-Om- mijiet u l-Misserijiet: kollu stampi ghal tagħlimhom. Bil- Malti w Inglis, 3/- il-wieħed. IteTqala, jew is-Sinjali tat-1 qala. murijin bl-istampi w bit-Taghlim fil-kliem—Tgharrif ghall-Dawk li kienu jew sejrin ikunu Ommijiet: 80 stampa, 64 paġna, xilin u nofs. (Dan ma idumx ma joħroġ). Ktieb bil-Malti l-igħall em hosta Kur- żitajiet, bħal kif taghmel ras ta bniedem maqtugha titbandal il- sajru, kif tħabbar it-tempijiet, kif turi wiċċ ta mejjet jidher u jarġa' jis- —IL- parixxi, kif iġġieghel il-dak l-ikun joħlom dak li trid int, eċċ. Fih Rimedji u Riċetti ta mard; ighallmek ukoll kif taqla' 'Lfus ġe'darek f'ħin harrani. Riċetti ta Ħxejjex l-ifejjku, bużullotti bil-kimika, ħwejjeġ tal-għaġeb, kurżita' u tgharrif li qatt ma smajt bih. Fih 133. ħaġa. Xilin u nofs il- wieħed. Rumanz jew aħjar Nisġa ta Nuvelli li barra l-idaħħkuk ighallmuk ukoll. Ktieb li ma tarqx bħala f'Malta lest. liejqek mill-mard. tad- dwejjaq. Imsemmi bħala ghalliemi w kritku minn Professuri Ingliżi bħall Prof. Sutcliffe; 'imtaħħar minn Rumanzieri (fil Franċiż) bħall Laurent Ropa, u minn bosta kittieba. Fih dwar il-500 paġna. Kollu sħieħ bla legatura 2/6. Ghall kull ktieb li tibghalu tixtru, ibghatu is-siwi tieghu Postal Order, jew holli ġodda (mhux fus) f'ittra lill- Juan Mamo, lil-indirizz f'dan il-ktieb. LeIndirizz ta Taht Jiehu Hsieb: Xoghol ta Blokki, ta Inċizjonijiet, Clichos ta kull xorta: Hall- Tone, Lines, ecc., maħdumin bl-akbar preċiżjoni u reqqa minn Dar Kbira ta Barra. Kabel tmorru band'ofira kellmu lilna, jew morru band'oħra qabel u imbghad kellmu lilna wara biex taraw. Jaqħlilkom. Xoghol mill- Aħjar u Prezz mill-Irħas. 1) Dizzjunarju Malti-Ingliż - Ingliż-Malti; 2) Ġrajja Maltija, jew Żewġ Tużżani Nuvelli; 3) Safar 'jeghi; 4) It-Tabib Tad-Dar; 5) Kif 'Tfejjaq Tnax il-Marda; 6) Ktieb il- Ħxejjex l-lfejqu; 7) Min Iġġieled ghall-Lsien Malti (jew Meta l-Ħattafa tal-Lsien Malti kienu taħt Djul Ommhom ipappu ċ-ċejċa); 8) Eghmejjel ta Barra .Minnhaw; 9 Is-Saħħar bil-Bużullotti: ħamsin waħda li jinħadmu fl-akbar ħeffa; eċċ., eċċ. . F'Xi blokki ghandek issib xi żball b'xi kelma l-haw u l-hemm. Dan ġara ghax id-Dar li ħadmet il-blokki la taf bl-Ingliż u lan- kas bil-Malti. Ħija fabbrika mill-kbar ta barra. : TAGHMELXIJIET ' Meħudin mill-ktieb Motherkhood tal-Cow £ Ga: ghall-gid sahhet il-poplu. l-La tagħtinix duwijiet, mediċini, bħat-trab ghas- sniċn jew Topp ghal qsim is-snien. Jrrid jarani t-Tabib qabel tbellagħi: mediċini. ko ' 2-La tagħtinix żejt kastor jew xi Baġ'oħra purgat jva, - tnaddalli msarai. 4-La titmaghnix bil-le xjL Ilma biss agħtini x'nixrob. B-La żżoqqnix spiss. Sitt darbiet f'tul l-erba'-u-ghoxrin i all huma l-iżjed li meħtieġa (mhux dejjem hekk). 6-La titmaghnix bil-ghaġla. T-La titmaghni iżżejjed; ftit nukkas fl-ikel nia jagħmillix lifra. S-La tħalfilix il-ħalib jew ikel ieħor mikxif: ' DsLA titmaghnix bejn hin l-iklijiet, jiġifieri jekk titmaghhibu . tisqini 'kull saghtejn la taghtini xejn bejniethom. ; BeLa taghfasnix lirbit, tissikkanix, u lanqas teħmiżli lab: f xa, naghdab, ħajjarni b'siqja tatazza ilma. H Il-La tghaġġilx imoxxini (iġġaghalnix nimxi) qabel il- wat. 13-La toftommix miż-żejża qabel mà jkolli d-disa' xhur. ri j ġbok oftomni naqra-naqra filħin li -tibdieli l-ħalib tal-k KI Ġate. l Id-La tibdillix l-ghamla w id-daqs tal-iklijiet f'daqqawaħda, ihax' A żieda bin-naqri n- tl ta kulljum hu dejjem meħtieġ. MI 15—La talimċix dubbien. lu l-akbar għadu taghna t-trabi u'l lied KO 16—La tinsiex tgaalli w tkessaħ kull ilma i tisqini. — IT-La tinsiex li l- arja safja, dawl ix-xemx, u jetndatti ima gh ; ja ;lija meħteġin ċaks l-ikel Ji taghtini,. i ' 18-La traqqadnix fis-sodda mieghept Grajjat koroh ġraw. 19-La tiddejjaqx iżżomm sidrek jponot-il-bżieżel, ħrieqi, fliġx- 7 ken, gażażi ndaf. Saħiti, henti, U saħansitra ħajti jafuhom f i indafa. — ; 20-La tħallix minsi l-iżghar eġjile tàl- sfetħa, jigifieri tmurx pa taghtix kas tal-iżghar sinjal tad-dijarrea. i 2l-La titbaqbaqx, tferfirx demmek. B'hekk taghmel ħażin. il- j ħalibek u titgħarraq saħħitna l-itnejn. Tmurx ma taġhtix każ ta saħħet snienek. 23—La tiekolx l-ikla tieghek f 'Binijiet mhumiex waqthom, jiġiferi mhux daqqa f'siegħa w olira f'oħra. 24-Tmurx ma tismax mis-sejħa tan-natura. Tħalli minn ħin gtall- ieħor huwa l-iżjed li tqarrbek ghal xedda (stetikezza, Corsti- pation). €żira — 'phome Sfiema 263 qr £