Il-Qaddis San Franġisk t'Assisi jieħu M'n idejn il-Kavalieri tas-Salib L-istendard u t-tmexxija tal-Art Imqaddsa. Id-Disa' Sena APRIL - ĠUNJU, 1963 Għadd 2 QAXI LI JOHROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT: TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Id-Disa' Sena APRIL - ĠUNJU, 1963 Għadd 2 X'FIH DAN IL-GĦADD Kif tkun tas-sew Nisraniż (Id-Direzzjoni) 33 Il-Quddiesa tal-Lhud fi żmien Ġesu Kristu (P.P. Savdon) 34. Dawra mal-Art Imqaddsa (Dun Karm Sant) 36 Il-Ħalliel it-Tajieb (Qostandi) 40 Għaliex il-Kalvarju jgħidulu Muntania (P. Ant. Olivan, O.F.M.) 44: Il-Qabar ta' San Ġakbu fil-Wied ta' Kedron (Abuna Jagħqub) 48 Disa' Xhur f s-Salt (Els'e) 53 Bis-Saħħa tal-Bebbux (Ħanna l-Malt) 58 Il-Ġrajja ta' Adam (Hanan) 60 Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa 63 Requiescant In Pace 64 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Ammivistruzzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Bezt. Meta. tarbija jgħammduha, ssir Nisranija. Jitwarrab minnha dnub in-nisel, u bis-saħħa tat-Tbatija u l-Mewt ta' Kristu li bihom ġieb il-Fid- wa, jitneħħielha l-jedd ta'' bieb il-mewt, u jinfetħulha bwieb il-Ħajja. Imma dan ma jfissirx li meta tikber, tagħmel x'tagħmel, tmir il-Ġenna. Biex tmiir il-Ġenna trid issaħħah b'egħmilha l-kelma li ngħatat 'l Alla f'isimha, li tiċħad ix-xitàn u l-għorsien tiegħu, u tgħix ħajjitha u tqis egħmilha fuq it-tagħlim ta' Ġesu. Imma fejn hu Ġesi7 Min ijrid jgħix ta' Nisrdni, fejn imtir jisimgħu jgħallem 2 Hawn għadu Ġest, fid-dinja, ħaj, u mimli bil-qawwa. Hawn għadu magħna, fl-Appostli. tiegħu li qalilhom: Min jisma' lilkom jisma' lili (Luqa, X, 16), ''Morru mad-dinja kollha, xandru tagħlimi lil kull ħadd' (Mark, XVI, 15. Għallmu lil Ġniis kollha, u għidulhom ijħdarsu dak li jien amart għalikom. Araw li jien inkun fostkom, iż-żmien kollu, sa tmiem id- dinja'' (Matt. U tagħlim l-Appostli nsibuh fil-Kotba tal- Evanġelju, li kitbu huma u ħallewkomlna. Dawk il-Kotba li l-Ġemgħa tal- Insdra, jiġifieri l-Knisja, immexxija minn Rdh il-Qodos, ħarsithomlna. Hemm jinsab it-Tagħlim ta' Ġest. Dawk huma Ġest l-Haj. Hemm jin- sab kollox x'għandna ngħamlu f'kull xorta ta' ħal li nkunu fih. Imma if- taħ għajnejk u ħaddem moħħok, u qis u iżen kull egħmilek. Isma l-kelma ta' Ġesu lill-Iwirka tiegħu: Araw li ħadd ma jqarraq bikoml Għax wisq nies ħżiena jiġu b'ismi, u jqarrqu b'ħafna V' (Matt. U ara li int ukoll ma tgħallatw riħek, billi l-ħażin tiegħek tgħoddu b'tajjeb, u d-dlàm tiegħek tgħoddu b'dawl (Luqa, IX, 85; Matt. Naddaf, mela, fehemtek, u la taħsebw li sa tiret il-Ġenna bix-xama' u l-kurunelli. Ara li ma titlaqw il-ħwejjeġ il-kbàr biex tagħmel iż-żgħar (Mark, VII, 9).. Iftakar li jekk timla moħħok bit-tpeċpiċ tat-tjieba fiergħa, ma jibqaw fih wisa' għal egħmil tas-serjetà. Lil Ġesu ma tqarraqx bih biż-żgħil u l-kliem tal-ħlewwa (Matt. Imma trid timxi t-triq li mexa Hu. €Kf kaptan ġifen ijżomm għajnejh fuq il-bowala u l-kewkba, biex la jin- tilef, hekk ukoll int, żomm dejjem f'moħħok il-kliem tal-Mulej: ''Għożż lil għajrek bħalek in-nifsek'' (Matt. U: ''Kull ma tagħmlu, ta' ġid jew deni, ma l-anqas wieħed fost ħuti, tkunu għamiltuh miegħi Tismagħha l-qanpiena ta' knisjiet pajjiżek, kemm il-darba ma'tul il- ġimgħa ddoqq il-ħabar ta' min miet' DIK GĦAD TRID IDDOQQ IL- ĦABAR TAL-MEWT TIEGĦEKL Kun, mela, dejjem imhejji (Matt. XXIV, 44), biex meta jiġi Sidek, isibek tagħmel dak li amrek Hu. Qis li tkun tas-sew Nisrdni. Ogħla fuqek in-nifsek, u oħ- noq l-egoiżmu li jinsab fik. Ħdres lejn għajrek mill-għoli, u arah bħal ma jarah Alla, li ħalaq lilek u lilu. Għin lill-oħrajn kollha, sa lill-egħdewwa tiegħek, bil-qalb u bis-sodoq, f'kull ħtieġ. Aħżen kemm tista' miel għas- sema, għaw iż-żmien għaddej, u l-mewt tistenna. Tajjar il-għażż minn fuqek, u agħti ruħek għal ħidma. Ara nies id-dinja kemm jaħsbu bil-lejl u jaħdmu bi nhdAr, biex dejjem aktar ikattru ġidhom. Għax bħal ma qal Ġest n-nifsu: Ulied id-dinja, f'ġenshom, huma aktar bil-għaqal minn ulied id-dawll (Luqa, XVI, 8). IL-QUDDIESA TAL-LHUD Li nitkellmu fuq il-quddiesa tal- Lhud hi ħaġa barra minn lokha. Il- quddiesa hi ħaġa nisranija, ġejja minn Ġesti Kristu u tfakkarna fih. Kristu hu ċ-ċentru tal-quddiesa, u ekk il- Lhud ma għandhomx Kristu anqas ma għandhom quddiesa. Iżda biex nit- tiehmu sewwa, l-Lhud ma għandhomx il-quddiesa nisranija, il-quddiesa tagħ- na, imma għandhom xi ħaġa li nistgħu b'xi mod ngħidulha quddiesa, u din hi s-sagrifiċċju tagħhom li huma kienu : joffruh għallinqas darba kull jum. Ngħidu xi ħaġa fuq is-sagrifiċċju li kien isir kull jum fit-tempju, fi żmien Ġesu Kristu. U qabel xejn: I. lssagrifiċċi kienu jsiru bil-qtil ta' annimali, baqar, għoġiela, ngħaġ u mogħoż. Il-qassis joqtol il-bhima u jqassamha fi tlett isħma: sehem wie- ħed ikun ta' Alla u dan jinħaraq fuq l-artal; sehem imur għall-qassis li offra s-sagrifiċċju, u jieklu hu u niesu; u sehem ieħor imur għal min ikun għamel is-sagrifiċċju u jieklu hu u l-familja tiegħu. It-tempju kien wesgħa kbira mdawwra: b'ħajt u loġoġ min-naħa ta' ġewwa. F'nofs dil-wesgħa kien hemm wesgħa oħra b'ħafna bini madwarha. Il-wesgħa l-kbira kienu jgħidulha l-bitħa ta' barra u l-wesgħa ż-żgħira kienet il-bitħa tà' ġewwa. Fil- bitħa ta' barra kien jista' jidħol kul- ħadd, imqar il-pagani;. fil-bitħa ta' ġewwa kienu jidħlu n-nisa u l-irġiel, mifrudin minn xulxin. Aktar 'il ġewwa. kien hemm. bitħa żgħira, Kif kien it-Tempju ta' Ġerusalem fi żmien Kristu. Disinn magħmul mill- Inġinjier-Arkeolgu. Franċiż De Vogiie, li jingħad li hu l-aħjar wieħed li sar s'issa. jgħidulha l-bitħa tal-qassisin u fiha kien hemm l-artal tas-sagrifiċċji. Aktar 'il ġewwa kien hemm biċċa bini maq- sum fi tnejn. It-taqsima ta' barra kienu jgħidulha l-Qaddis, u fiha ħadd ma kien jista' jidħol ħlief il-qassis tas-servizz. It-taqsima ta' ġewwa kienet il-Qaddis tal-Qaddisin, jiġifieri l-aktar parti qaddisa tat-tempju u fiha ma kien jista' jidħol ħadd ħlief il-qassis il-kbir darba fis-sena. 3: Is-sagrifiċċji ma kenux kollha xorta waħda. Xi drabi l-vittma kienet tinħaraq kollha fuq l-artal, u' ħadd ma jmissu xejn minnha; dan is-sagri- fiċċju jgħidulu olokawstu, kelma Griega li tfisser 'maħruq kollu'. Dan kien l-aqwa. sagrifiċċju. Sagrifiċċii oħra kienu jsiru għall-maħfra tad- dnubiet, jiġifieri ta' dawk id-dnubiet li wieħed ikun għamel bla ma ntebaħ jew minħabba d-dgħufija tan-natura tal-bniedem. Oħrajn kienu sagrifiċċji tas-sliem magħmulin minn min ikun ħabib ma Alla biex jiżżiħ ħajr, ifaħħru jew jitolbu. Minn dawn is-sagrifiċċji biċċa mill-vittma. tmur għal min ikun għamel jekolha fit- tempju hu u l-familja tiegħu. Fil-festi u kull jum il-Lbud sagrifiċċji naqraw fit-tul fi Ktieb il- il-Levitku. Billi s-sagrifiċċju hu l-aktar ħaġa qaddisa f'kull reliġjon, ma nistagħġ- bux jekk il-Lhud kienu joqogħdu bl- akbar reqqa għal-liġijiet kollha ġejjin minn żmenijiet imbiegħda.. Hija ħaġa tal-għaġeb li l-Lhud ta' wara Kristu u tal-lum ma għadhomx jemmnu bis- sagrifiċċji, u għalhekk il-lum u la għaliex, igħidu, dawn il-ħwejjeġ Mosċ ħadhom minn reliġjonijiet oħra mhux taħomlu Alla. Is-sagrifiċċju jibda billi wieħed raġel iġib il-vittma tas-sagrifiċċju fit-tempju. Il-vittma jqgħedha tħares lejn il-punent, jiġifieri lejn il-Qaddis tal-Qaddisin. Imbagħad iqiegħed idejh it-tnejn fuq ras il-vittma bejn qrunha u jistqarr dnubietu u jittob 'l Alla. Il-qassis joqtol il-vittma u jiġbor demmha ġo bieq;a tal-fidda li mbagħad kien ixerrdu mal-erba ġnub tal-artal. Imbagħad il-qassis iqaxxar il- vittma u jqattagħha fi bċejjeċ. Il- ġewwieni u r-riġlejn jinħaslu u jitnix- xfu, jitfgħulhom il-melħ fuqhom u jitigħuhom fuq in-nar ta' fuq l-artal. Mill-inqas tminn qassisin kienu jagħ- mlu dax-xogħol. Imbagħad isir it-talb mill-qassisin. It-talba kienet din: ''B'imħabba kbira int ħabbejtna, Mulej, Alla tagħna, u b'kotra kbira ta' ħniena int ħennejt għalina. Missier u Sultan tagħna, għall-imħabba ta' missirijietna li ittamaw fik, u int għallimthom kif għandhom igħixu, ikollok ħniena minna u iftħilna għajnejna biex aħna nfaħħruk. Ikun imbierek il-Mulej li ħatarna bl-imħabba''. Imbagħad kienu jinqraw l-għaxar kmandamenti u silta mid-Dewteronomju, li jgħidulha ''Isma'' u li kienet qisha l-Kredu. Wara dan isir il-ħruq tal-inċens. Il- qassis bil-ministri jersaq lejn l-artal. Wieħed jimla ċensier bl-inċens u l-ieħor jieħu xi ġamar mill-artal 'u jitfgħu ġo bieqja tad-deheb, u jmorru fil-Qaddis. Huma u mexjin wieħed idoqq strument kbir u l-qassisin u l-leviti jibdew ikantaw. Il-qassis bil- ministri jitla t-taraġ tal-Qaddis u kif jidħol wieħed mill-ministri jqiegħed, il- ġamar fuq l-artal tal-inċens, imbagħad malli: jingħata s-sinjal il-qassis tan- nofs jitfa l-inċens fuq il-ġamar. F'dak il-ħin il-poplu kollu, li jkun fil-bitħa, jinxteħet fl-art b'idejh miftuħa jitlob fis-skiet. Wara t-talb qassis ieħor jidħol fil- Qaddis u ixgħel il-lampi tal-gandlier, imbagħad flimkien mal-qassis tal- inċens jieqaf fuq l-aħħar tarġa li tieħu għall-bitħa. tal-qassisin. — Il-minisiri joqogħdu maġenbu, u l-qassisin l-oħra jinġemgħu ħdejn it-taraġ, isfel. Wara dan il-qassisin ta' fuq it-taraġ tal-Qad- a's igħollu idejhom u wieħed minnhom dak li jmexxi s-servizzi, ibierek il- poplu. DAWRA MAL-ART IMQADDSA (Jorbot mal-aħħar Għadd) Il-Monasteru ta' santa Katarina. Dak inhar stess li żorna l-muntanja ta' Sinaj, wara ikla u raqda, il-Patri- jiet dawwruna l-Monasteru li jaħżen fih ġrajja ta' sittax-il mitt sena qaw- wija 1 Li kieku kellna ngħidu l-ġrajja ta' dan il-Monasteru, konna nkunu għe- dna l-ġrajja tal-Monastiċiżmu: tal- Lvant. Ngħidu kelmtejn fil-qosor. Meta beda l-Monastiċiżmu, għal ħabta .ta' tmiem it-tielet seklu u l-bidu tar-raba' seklu, ħafna mill-ere- miti fettxew id-deżerti tas-Sirja, l-Eġittu, u s-Sinaj. Dan tal-aħħar kellu isem għalih, imħabba r-rabta tiegħu mal-iskrittura, l-aktar meta dak iż-żmien, wara l-paċi ta' Kostan- tinu, l-Insara bdew iż-żjajjar tagħhom lil Art Imqaddsa, fuq l-eżempju ta' santa Liena, li bdiet tibni l-knejjes biex tfakkar din, jew dik, il-ġrajja tal-Kotba Mqaddsa. F'Sinaj, l-ere- miti l-ewwel ma nġabru kien f'Wadi Faran, minn fejn għaddejna. Hemm għadhom jidhru l-fdal tal-għarejjex ta' dawn il-Patrijiet u tal-Knisja Biżantina. Il-Għarab, u nies oħra tad-deżert, qatt ma ħallewhom bi kwiethom, u għalhekk kellhom idab- bru rashom banda oħra, għall-anqas dawk li rnexxielhom jeħelsu mill-at- takki tal-Bedwini; U marru lejn Sinaj. fil-wied, fejn jinsab il- Monasteru, għadek tara ħafna egħrien fil-ġnub tal-iġbla. miti sabu l-inkwiet, u kellhom jaraw x'jagħmlu biex idabbru rashom. Hekk trawwam il-Monasteru tal-lum, u din mibni qisu hi r-raġuni fortezza. għaliex Is-Sarkofagu, jew tebut li fih jinsab il-fdal tal-ġisem ta' Santa Katarina, fil-Knisja tar-Rhieb Griegi Ortodossi, f'Ġebel Musa. il-Monasteru tala' ma'dwar il-kap- pella antika, mibnija biex tfakkar id- dehra t'Alla fil-għollieqa taqbad, lil Mosċ. Meta nbniet sewwa, ma nist- għux ingħidu. Tgħid ukoll it-tradiz- zjoni (u ma hemm xej kontra tagħ- ha, anzi ħafna'favur tagħha) li santa Liena ibniet torri ħdejn din il-knisja, għal ħarsien tal-Patrijiet, Jista' jkun li hi stess waslet sa Sinaj, biex iż- żur dak il-post imqaddes, Fis-sena 5830 wara Kristu, l-Im- peratur Ġustinjanu dawwar din il- knisja bis-swar, u kabbarha u żej- jinha. Fost ħwejjeġ oħra, l-arzella tagħha tinsab imżejna b'mużajk li jir- rapreżenta t-Transfigurazzjoni. Il- fdal tal-Knisja l-qadima għadu jid- her, wara l-artal il-maġġur, f'livell aktar 'l isfel. B'dan l-isem baqgħet magħrufa din il-knisja sa kemm ma nġiebx fiha l-fdal tal-ġisem ta' santa Katarina, li mħabba fiha m'hux il-knisja biss, iż- da l-Monasteru kollu ha l-isem ta' santa Katarina. L-istorja hi din: Santa Katarina kienet ħadet il-mar- tirju fi żmien l-Imperatur Massimi- njanu, Ħames mitt sena wara l-mar- tirju tagħha, wieħed mill-Patrijiet ta' Sinaj kellu dehra li fiha kien im- għarraf li l-għadam ta' din il-Martri, jinsab fuq il-quċċata tal-muntanja, li l-lum iġġib l-isem ta' Ġebel Katrin, fejn kienu ġebuh l-anġli. Il-Patrijiet, meta saru jafu b'dan, telgħu fuq il- muntanja Sinaj. Dan il-għadam kien inixxi ż-żejt, Darba minnhom, meta Patri Xmun kien qiegħed jilqa' u jiġ- bor dan iż-żejt, tliett iswaba' nqat- għu mill-id tal-qaddisa, u. l-Patri ħadhom u niżżilhom miegħu fil-Mona- steru, Ta' sikwit il-Patrijiet kienu jagħ- mlu żjajjar fl-Ewropa biex jiġbru xi ħaġa, u qatt ma kienu jerġgħu 'l ura Darba waħda messu Patri Xmun imur l-Ewropa, ma' dwar is-sena 1026, u ha miegħu t-tliett iswaba' ta' santa Katarina. Dawn is-swaba' ppreżentahom lid- Duka ta' Normandija, u kienu mer- fugħa fi knisja ħdejn Rouen. Xter- det ix-xniegħa li dan il-għadam beda jagħmel il-mirakli, u b'hekk il-fama ta' Santa Katarina xterdet mal-Ew- ropa kollha. U bdew il-Pellegrinaġġi lejn il-Monasteru ta' Sinaj, li minn dik il-ħabta 'l hawn ha l-isem ta' san- ta Katarina. Il-Patrijiet, meta raw dawn il-Pellegrini kollha, niżżlu l-fdal tal-qaddisa minn fuq Sinaj u qegħduhom fil-knisja tagħhom, fejn għadhom sal-lum. Din hi l-ġrajja tal- knisja u tal-Monasteru fi ftit kliem, kif qalielna wieħed mill-Patrijiet, li kien jitkellem bl-Ingliż m'hux ħażin, qabel ma jbeda jdawwarna dal-bini l-antik, Il-knisja. L-ewwel ma dħalna na- raw kienet il-knisja, li kif għedna, tasal sal-ewwel sekli tal-Insara. Għa- liha tinżel minn daqs ħmistax-il tar- ġa. Kif tidħol fiha ma tistax ma tib- qax miblugħ. Fejn qabel ma kontx tara ħlief ħitan għerja għal kollox, mogħdijiet dojoq u mudlama, kma- mar tal-Patrijiet, ċkejkna, imħarbta, u maħmuġa, issa tilmaħ f'daqqa waħ- da l-glorja, ta' knisja tilma bl-isfar dehbi tal-mużajk, l-ilwien tal-pittura Biżantina, it-tlellix tad-deheb u l-fid- ed, u l-leħħa tal-irħam fl-art, kull imkien nadif tazza. Hawn f'din: il-knisja, il-Pellegrini li ġew ma' tulek ja żmien, ħallew it- teżori tagħhom, Għaddew Impera- turi, Slaten, Prinċpijiet, Nobbli, Kruċjati, ifqar u għonja, għorrief u njuranti, kbar u żgħar, min għal ħaġa u min għal oħra, kull ħadd ħalla r-rit- sa tar-riġlejn tiegħu. U din il-glorja tinsab hawn, moħbija fid-deżert l Hija talba, tielgħa bla waqfien, lejn il-kobor tal-glorja t'Alla. Kollu min- nu, li dan il-għana u l-ġmiel kollu, ma jżidlu xej lill-Alla l-Imbierek; iżda huma l-espressjoni tal-qalb tal-bnie- dem, li jħoss ix-xej tiegħu quddiem il-kobor bla tarf t'Alla. Il-Patrijiet, li ma jħabblux rashom kif ijżommu ruħhom, jew il-kmamar tagħom ij- ħabbluha sewwa kif ijżommu l-knisja fejn ijqattgħu l-biċċa l-kbira ta' jiem- hom, jitolbu, Uta' bil-ħaqq: dinhi ġawhra mitlufa fid-deżert, simbolu u xbiha tal-ġawhra l-oħra spiritwali, moħbija f'dik l-istituzzjoni Nisranija, li ilha għal mijiet kbar ta' snin iżżej- jen il-knisja mqaddsa: il-Monastiċi- żmu. Inżilna l-iskal kollu, u bdejna ner- squ 'l ġewwa fil-knisja. Aktar ma mmorru, aktar bdejna nħossu bħal xi ħaġa ta' misteru; quddiem għajnejk tara jgħaddu s-snin, u n-nies li ma' tulom ħallew lil djarhom u lil qrabat- hom biex ġew hawn iżuru dan il-post imqaddes. Inkella jgħaddu jiemhom fit-talb u l-penitenza. Kull fejn id- dawwar wiċċek, lampieri tal-fidda jixgħelu, pittura biżantina mal-ħi- tan, mużajk mas-saqaf, l-aktar fl-ar- zella ta' fuq l-artal. Il-knisja, bħal bażilki l-qodma kol- lha, hi mqassma fi tlieta: navi tan- nofs, mifruda miż-żewġ navi tal- ġnub minn ringieli ta' tnax-il kolon- na l-waħda. Kull waħda minn dawn il-kolonni għandha fiha l-fdal tal- Martri. Il-knisja Griega, jkun fiha dik li jgħidulha ikonostasis, li m'hix ħaġa oħra ħlief ħajt li jifred is-santwarju mill-bqija tal-knisja, fejn ikunu n-nies. Ma' dan il-ħajt ikun hemm imdendla, jew impinġija, xbihat tal- qaddisin, fosthom ta' Kristu u tal- Madonna, li ma jonqsu qatt; il- Madonna. bit-titlu fuqha ta' Omm Alla. Wara dan il-ħajt hemm l-artal, u fuqu l-arzella bil-mużajk, tat- Transfigurazzjoni ta' Kristu, magħ- mul fi żmien l-Imperatur Ġustinjanu, Mal-ħitan hemm mużajk li jirrapre- żenta lil Mosċ quddiem il-għollieqa tinħaraq, u ieħor Mosċ wkoll, jilqa' l-Liġi minn għand Alla, fuq Sinaj. Taħt il-mużajk tan-nofs hemm mik- tub: Fl-Isem tal-Missier u tal-Iben u tal-Ispirtu s-Santu. Dan in-xogħol sar mill-Qassis Theodoru għas-salvaz- zjoni ta 'dawk li taw l-offerta tagħ- hom għalih, meta, Lonġinu, Qassis qaddis kien Pirjol. Hawn hu l-iskop tat-tiżjin tal-knejjes: glorja 'l Alla u s-salvazzjoni tal-erwieh. Għanijiet oħra jħassru kollox, ħ Il-knisja hi mudlama, dana ap- posta, biex tieħu dik l-arja ta' mis- terjuża, li ma tistax ma tiġbrokx fil- Mulej. 'Il ġewwa, fil-lemin, ma' ġenb l-artal, hemm. il-fdal tal-ġisem ta' santa Katarina merfugħ f'sarkofagu tal-fidda, fuqu disa' lampieri, tal-fid- da wkoll, jixegħlu. Qabel ma fet- ħilna s-sarkofagu biex naraw x'hemm ġewwa, il-Patri xegħel ix-xema'. Kif neħħa l-għatu, bqajna skantati b'li rajna: żewġ kaxxi tad-deheb mas- tizz; f'waħda kien hemm katavru mgħobbi u mżejjen b'għadd kbir ta' ċrieket miżgħuda b'ħaġar prezzjus, rubini, djamanti, fided u deheb. Hawn tinsab santa Katarina midfuna fil-ġewhar, xhieda tal-imħabba tal- fidili lejn din il-qaddisa, li xegħlet l-immaġinazzjoni tal-Ewropa u l- Lvant għal mijiet ta' snin sħaħ, Minn hawn il-Patri ħadna l-kap- pella tal-Għollieqa taqbad, Din hija l-eqdem biċċa tal-knisja, li tasal sa l-ibgħed żmenijiet. Qabel ma dħalna, kellna nneħħu ż-żraben — tiftakru li meta Mosċ ried jersaq jara x'kienet il-għollieqa tixgħel, Alla amar għalih li jneħħi l-qorq, għax dik kienet art qaddisa; hekk għamilna aħna. Ġew- wa tilmaħ artal, taħtu tliet lampieri jixegħlu fuq pjanċa tal-fidda li tim- marka fejn hu l-post fejn kienet il- għollieqa. Il-kappella hi kollha kemm hi mudlama, għal kollox, il-Patrijiet jgħidu li darba fis-sena biss ix-xemx jirnexxilha tidħol f'din ir-rokna. Fl-aħħar ħriġna mill-knisja — knisja li kif għedna hi mistura fid- dalma li timlieha, dalma li tnissel sens ta' biża' quddiem il-glorja ta' ui Kristu trasfigurat,u fl-istess ħin ta' $ ġabra fil-kobor bla tarf t'Alla l-Im- bierek; dak Alla li f'dan il-post mex- xa tarġa 'l quddiem il-pjan tas-sal- vazzjoni tagħna l-bnedmin, F'dan il-Qari ġie li ktibna xi kelma fuq ix-xebh li hemm bejn il-lsien Aràmi, l: bih kien jitkellem Ġest (u n-nies tal-Palestina fi żmienu), u l-Malti. Issa hawn sa naraw ħaġa oħra li turi x-xebh bejn il-Malti u l-Aràmi, u ħ'n wieħed turi wkoll li l-Ewwel Evanġelju li nkiteb, kien tas-sew bl-Aràmi, m'hux bil-Grieg. Aħna l-Maltin għandna l-verb: firea, jifrew (u ferreż, ijferrex), li jfisser: tonwor, tfettah, jew tistendi xi ħaġa. Dik il-b'ċċa drapp li tidden- del quddiem bieb, (il-purtiera), nis- tgħu ngħidu li hi firxa, għax tkun mifruxa, m'hux imkebba; mifruxa, biex min ikun barra ma jarax mill- bieb 'il ġewwa x'hemm. U aħna, bil-Malti wkoll, bħal xkaf- fa fuq il-bieb (ta' dari, għax daż- żmien qajla baqa' minnhom, għajr f'xi bieb qadim għall-aħħar), ngħidul- ha farxa. Ara l-qawl: ''Għal Milied arfa' buqek fuq il-farca tal-bieb''. Mela, hawnhekk, bil-Malti għandna żewġ kelmiet: ''firxa'' u ''farxa'', li waħda tista' tfisser purtiera biex tgħatti l-bieb, u l-oħra tfisser għuda, jew ħaġra ċatta, l tkun min-naħa għall-oħra, fuq il-bieb. It-tliet Evanġelisti Sinottki għand- hom miktub li waqt li miet Ġest, il- purtiera tat-Tempju, jiġifieri l-firea (b'l-Grieg: katapetasma), inqasmet min-nofs, minn fuq s'isfel, fi tnejn. XXVII, 51; Luqa, XXIII, 45). Imma san Ġlormu jgħid li fl-Evanġelju tal-Għebrin, li hu qadim daqs l-Evanġelji Kanonki, u li san: Ġlormu n-nifsu kien jaħseb li hu kien l-Evanġelju oriġinali li kiteb san Mattew, kien hemm miktub li m'hux il-purtiera nqasmet, imma l-farxa, ji- ġifieri l-blata ta' fuq il-bieb, li kienet kb'ra għall-aħħar (San Ġlormu, ''It- tri lil Hedibja''. Ara l-ktieb ''Apoeri- phal N.T. Ta' Montague James). L-Aràmi kien jinkiteb mingħajr vo- kali, u minn dan l-iżball l: ttieħed jidher ċar li l-kelma fl-Evanġelju ew- lieni kienet miktuba FRXA; għal hekk kien hemm min qraha firxa, purtiera, u min qraha farxa, blata ta' fuq il-bieb. Ħa li jagħmel imlieh li l-għàtel, ka man jadwi xamgħa lix-xitan. Min jagħmel il-ġid lil ħażin, bħal wieħed li jixgħel xemgħa lix-xitan. Jekk tagħmel il-ġid lil bniedem ħażin, b'dak il-ġid' li għamiltlu, jara kif jinqeda biex jagħmel il-ħsara lilek jew lill-għajrek. IL-HALLIEL IT-TAJJEB (Leġġenda tal-Palestina, ftit mirquma) In-naħa ta' Hebron, fi 'żmien is- sultan Erodi, kien hemm raġel aħrax u ta' qattagħni, rajjes ġemgħa serra- qin, li kien id-diqa u l-beżgħa ta' kull ħadd. Għal snin, jagħmlu x'jagħ- mlu, ma setgħux jaqbduh imma fl-aħ- ħar nasbulu nasba tajba, u ħafnuh f'idejhom, u l-imħallfin ta' Erodi qat- għuhielu għal mewt. Dan is-serràq kien miżżewweġ u ke'lu tifel imfarfar, jismu Disma, u lejliet mewtu talab li jarah u jkellmu ftit. Ġebuhulu, u kif kienu weħed- hom, il-missier, 'l ibnu, qallu dan il- kliem: ''Tbni, int taf 'i jien għada fax: it-tifelżimalli ra 'l- Disma, tbissim- lu u medd idu lejh. għandi mmut. Qis mela li tagħmel li sa ngħidlek jien, issa, li qiegħed in- kellmek għall-aħħar darba. Għada la toħroġx mid-dar; u meta tiġi ommok minn barra u tħabbrek li jien mitt, aħlef li minn dak il-ħin 'il quddiem trid tgħix minn bd'eli. Għal hekk, qis li meta tikber ftit ieħor, tagħmel dak li kont nagħmel jien kieku bqajt ħaj; jiġifieri: tfittex li teqred lil dawk kol- lha li kellhom sehem, kbir jew żgħir, fil-qbid u l-qatla tiegħi F' Hekk għamel Disma, tas-sew, meta kiber. Wieħed-wieħed qatilhom qis- hom kollha lill-egħdewwa ta' missie- ru. Imma mbagħad in-nies bdiet taħ- seb ħażin fih u s-suldati ta' Erodi xeħtu għajnejhom fuqu; għal hekk, ġabar miegħu daqqa ta' xi tietin oħra, żgħażagħ ħorox bħalu, u telaq siksnijiet lejn ix-xOri li hemm bejn il- Palestina u l-Eġittu, u sabu għar f'ras ta' għolja u qagħdu jgħammru fih. U kienu joqogħdu għassa, u mal- li jaraw xi karwana għaddejja, jinżlu u jaħbtu għaliha, u jeħdulha l-aħjar li jkollha. U min jerħilhom, huma wkoll kienu jerħulu, imma lil min jeqfilhom, joqtluh. Għodwa waħda, bikri, ir-raġel li kien għassa f'ras il-għolja, ħada bieb il-għar, lemah ġejjin tnejn min-nies, li meta qorbu għaraf li kienu raġel xiħ u mara żagħżugħa. Ix-xiħ kien miexi quddiem, rasu mgħaddsa, jiġ- bed warajh il-ġiem ta' ħmar (jew ħmara x'kienet), li kien imgħobbi bi xkora fuq dahru u żewġ bxiekel im- dendla ma' ġenbejh. Il-mara kienet miexja wara, u fi ħdanha, taħt l-is- tar, jidher li kellha xi ħaġa. Il-għas- sies, biex jiċċajta għajjat lil Disma u qallu: ''Mgħallem, ejja ara x'karwa- na għaddejja l Ejja ħares daqs xej l' Disma ġie u baqa' mistagħġeb. Dan x'ijkun tagħhom P'' qal. ''Tnejn min-nies, għaddejjin weħedhom minn waħx bħal dan L U mbagħad raġa': 'Ħalli ninżel nara, għalli jista' jkun.' U kif qorob lejhom għajjat: 'Ieqaf hemm, raġel, għax irrid in- kel:mek f'' sia tk L : Mulejja… iftakar fija… meta tiġi f'Saltnatek…7' Ix-xiħ waqaf, u waqqaf il-ħmara, u l-mara wkoll waqfet. D'msa resaq u saqsa lix-xiħ: ''Hemm x'għandek f'dik ix-xkoraf'' ''Għandna l-ħtiġiet tagħna,'' wieġbu x-xiħ. ''Żewġ im- ħaded, erba' ħlafiet, u żewġ ilbiesi, libsa tiegħi u libsa tal-mara. Hemm ukoll ftit ħrieqi u qmejsiet tat-tifel. U fil-qiegħ hemm ftit għalf għal bhima. U hawn, fil-bxiekel, ara x'għandna,' qal ir-raġel, kif neħħa ta' ġewwa fihom u qegħdu fl-art. fŻewġ ħbejżiet; tliet tuffieħàt, żir ilma, ftit żbib u f'it tin imqadded''. Dan biss għandkom x'tiekluf'' saqsa Disma, kif qabad il-bieqja biż- żbib u ħares lejhom. ''Imma, qabel xej,' raġa', ''Fejn sejrin weħedkom, u għal fejn tlaqtu bikri hekk 9'' 'Sejrin l-Eġittu,' wieġeb. ix-xiħ, €U tlaqna dal-2ejl minn Betlehem, fid-dlam u bil-għaġla. Għax Erodi jrid joqtlilna t-tifel l Jibża' li jsir sul- tan, minn bdiel uliedu L' Disma ħares ma' dwaru u saqsa: ''Fejn hu dat- tifelf'' u x-xiħ wieġbu: ''Hemm, fi ħdan il-mara. Mirjam,'' qalilha, ''ħal- li lil dar-raġel jara t-tifel daqsxej''. Mirjam kixfet l-istar, u deher tifel żgħir, ta' xi ftit fuq sena, qawwi u bajdani, li malli ra lil Disma, tbissim- lu u medd dirgħajh lejh. ''Ara l Ijrid jiġi għandi, '' qal is-serràq daħkani. 'Ġibu għandi, ħalli nżommu naqra jien. 7 U ħadu fuq driegħu u beda jmellislu xagħru. Imbagħad qal: ''Lil dan ijrid joqtol Erodi7 Ma tifel ċkej- ken ukoll, dak id-dib, ijrid juri kbu- r'tu' Ma joħroġ qatt waħdu, Erodi, ħejl Kieku m'għadux fid-dinja F' Imbagħad ħares lejn Mirjam u saq- sieha: €X'jismu dat-tifelf' ''Jismu Ġesi,'' wieġbet hija. 'Kif inhu mxar- rab bil-għaraq, jaħasra L raġa' Dis- ma. ''Kemm qiegħed ijħoss sħana l… U kif qal hekk, saffar tisfira; u wara naqra m'nn wara blata feġġet mara, ''Sara'', qalilha, 'ħu d-dar lil dawn in-nies, u ara jeħtiġux xi ħaġa. Agħti l-ilma lil din il-mara ħalli taħ- sel it-tifel, għax mifni bis-sħana. Issa n'bgħat'ek raġel ħalli jarġa' jimlie- lek 7: U newwel it-tifel lill-ommu u qabad sejjer, '€Eġa P' għajjat warajh iċ-ċkejken; u Disma dar, imbissem, u qallu: €'Ma nistax niġi issa, għax għandi x'nagħmel. Niġi mbagħad f' U qabad it-telgħa u għab bejn il- blat. u xejjret b'idha lejn ix-xiħ u Mirjam, biex ijmorru wrajha. Għaddew min qalb qatiegħ tiksir, u sabu ruħhom 'ġewwa bħal bitħa mdawra bil-blat għoli, u quddiemhom għar. Ftit 'il ġewwa minn bieb il-għar kien hemm ħaġra mħaffra, qisha ħawt li ġewwa fiha Sara ferrgħet ġarrtejn ilma, u qalet lil Mirjam biex tbaħbaħ lit-tifel fiha. Mirjam neżżgħet il-qmejsa lit- tifel u qegħditu bil-qegħda fil-ħawt tal-ilma, ċar u biered, tbaħbaħlu sid- ru u dahru, u tberridlu għonqu u wiċċu b'idejha, u hu bil-ferħ, beda jferfer idejh u saqajh fl-ilma. Mirjam tellgħet lit-tifel mill-ilma, u kienet qegħda tixxuttah b'ħarqa na- difa, intebħet li Sara kienet tolfoq u t'msah id-dmugħ minn għajnejha. €Xi ġralek, Saraf'' saqsietha Mir- jam. €Qegħda naħseb f'ibnil' weġbit- ha. ''Marid wisq; u dal-waqt imutli. Hemm, ara, ħaffirt il-ħofra biex nid- fnu fiha. Ma naħsebx li jwassal sa għada lL'' Mirjam newwlet it-tifel lix- xiħ, li kien hemm wieqaf, u qalet lil Sara: ''Mur ġibu hawna. Alla ħanin, u ko'lox jista' ''. U Sara marret u ġiebet lil binha milfuf f'ħarqa. Kix- fitu, u deher il-ġ'sem tiegħu, ċkejken, ijġib ħniena. Mimli bi dbabar koħol, u fihom ġarab, bħal ġidri, inixxi l-ilma ħamrani. Kien jingħi u jokrob, kemm-kemm jistama'. Mirjam ħadet l-imsejken minn idejn Sara, niżżlitu fl-ilma fejn kienet ħaslet lil binha, u bdiet iċċaq'aq xuftejha, donnha qegħ- da tgħid xi talba. Dak il-ħin, kif kien fl-ilma id-dbabar il-koħol bdew jibjadu, il-ġarab jiċkien u jitfarfar, u jinżel m'nnu frak sewdieni, donnu ħamrija. Mirjam refgħet it-tifel mill- ilma, li ġismu deher abjad u safi u. qawwi, donnu figlal Sara tara dan, indehxet. Qabdet sa titlaq 'il barra tgħajjat lil żewġha, imma Mirjam żammitha. U talbitha ma tgħajjat- lux, anqas tgħidlu dak il-ħin li bin- hom issaħħah, li jewilla ma jżomm- homx hemmekka, għax kien jeħtieġ li jmorru l-Eġittu. Għal hekk, Jusef, ix-xiħ, u Mirjam, iċ-ċkejken Ġesti telqu u Sara baqgħet b'binha fuq driegħha, bħal mifxula, tħares lej- hom, sa kemm dehru donnhom tik- ka, fuq wesgħa ta' ramel, u fl-aħħar għebu għal kollox, i X kull x Minn din il-laqgħa tal-kbir u aħrax Disma maċ-ċkejken u ħelu Ġesu, kie- tu għaddew xi ħaġa taħt it-tletin sena. Kien lejliet Għid il-Kbir tal- Lhud, nhar ta' Ġimgħa, wara nofs inhar. Is-sema tal-Palestina mgħotti b'kisja ta' sħab, donnu ċpar aħmar- sewdieni; Irtuba u għakar. Bil-kemm wieħed kien jista' jieħu n-nifs sewwa. Pilatu, il-Ħakem Ruman, kien lil Lhud ħejjiehom għal festa b'xalata li twaħħax: il-qtil, bit-tislib, ta' tliett irġiel. Tnejn qabduhom is-suldati Ru- mani, għax kienu serraqin, u wieħed qabduh il-Lhud, għax qalu li ried isir sultan. Hemm kienu, t-tlieta: msammra ma' tliet slaleb, fuq il-bla- ta tal-Golgol, f'nofs is-suq ta' qud- . diem Bieb iż-Żàwja, Ġerusalem. Is-suq kien mimli bin-nies, l-aktar Lhud ta' barra li kienu marru għal Għid. Kol'ha jħarsu lejn l-imsallbin. Kotra minnhom s:ekta, u oħrajn jit- ħadtu b'leħen baxx, wieħed mal-ie- ħor. Imma qrib il-blata sewwa, qud- diem l-imsallbin, kien hemm ġemgħa ta' qassisin u kittieba u xjuħ tal-Li- ġi, uħud minnhom bil-leħja bajda jew xeħba, jiddieħku bejniethom, u jħar- su lejn l-imsallab tan-nofs. Kienu jitħaddtu u jgħajjtu, ħalli jismagħ- hom huwa, u jgħidu: ''Hemm hu, issal Ħalli juri setgħetu, jekk inhu tas-sew Iben Allal Għax ma jaqlax saqajh u jdejh mis-salib u jinżel minn hemm' Qal li jista' jġarraf it-Tem- pju u jibnih fi tliett ijiem, u ma għandux ħila jinqala' minn tliet im- siemer P'' L-imsallab tan-nofs, il bih kienu qegħdin jitmasħru, kien b'rasu mitlu- qa fuq sidru, u li ma kienx sidru tiela' u nieżel man-nifs, kont taħseb li kien mejjet. Is-serràq tax-xellug, il- ħin kollu jdawwar rasu 'l hawn u 'l hemm, ijberraq għajnejh u jqar- meċ snienu. Is-serràq l-ieħor, tal-le- min, donnu niesi l-uġiegħ ta' ġildu, misluħ u mbenġel, u l-imsiemer li msammar bihom, ta' kull ħin iħares lejn l-imsallab tan-nofs u jaħseb. €Min jaf hux hu'f'' kien għiejed jgħid bejnu u bejn ruħu. ''Dak ukoll kien jismu Ġest… naf, għax qaltli om- mu… lil dak Erodi ried joqtlu għax baża' li jsir sultan… u għal dan ukoll qalu li jrid isir sultan. Tgħid dan hu'… Tgħid irġajna ltqajna'… Hu kien għajjatli, u qalli: 'Ejja', jien u sejjer lejn il-għar, u jien għedtlu: 'Imbagħad niġi'… u għandi nkun issa ġejt għandu bla ma ridt, u bla ma kont naf… Tgħid inkellmu $… Imma x'naqbad ngħidlu 7… Dak il-ħin is-serràq tax-xellug qal b'leħen ta' għadab: ' Ja… isma' x'inhuma jgħidulek l Jekk int tas-sew il-Messija, eħles lilek in-nifsek u lil- nal' Il-ħalliel l-ieħor, jisma' dan, għolla leħnu u qal lil sieħbu: ''Istħi, tgħid kliem bħal dan lil wieħed fi-aħ- ħar ta' ħajtu. Anqas issa ma tibża' m'n Allaf Aħna ħaqqna għal li għa- milna, imma dan ma għamel ebda denil'' U jara lill-imsallab tan-nofs idawwar wiċċu lejh, qallu bil-ħniena : €'Mulejja, iftakar fija, meta tiġi f'sal- tnatek L u l-imsallab tan-nofs, b'nif- su maqtugħ, imma b'leħen ċar wie- ġbu: ''Emin, ngħidlek: il-lum tkun il-ġenna m'egħi F' U hekk, il-ħniena li kellu moħbija fil-qiegħ nett ta' qalbu Disma s-ser- ràq, għelbet is-serq kollu li kien seraq, u l-qtil kollu li kien qatel f'għomru, u ġ'egħlitu jagħraf ħtiejietu u jindem minnhom 'u jaqla' l-maħfra tagħhom, minn għand ħadd ieħor għajr is-Sid Waħdani tal-art u s-sema, u rebbħitu l-ħajja ta' dejjem l GHALIEX IL-KALVARJU JGHIDULU MUNTANJA Kull min imur iżur lil Ġerusalem, jibqa' mistagħġeb meta jsib li l-Kal- varju, fejn sal bu lil Ġesu ma hux muntanja; għax muntanja tkun għol- ja ħafna, imma l-Kalvarju ma hux għoli ħlief. xi ħmistaxer xiber, mill- art. La darba huwa hekk baxx, għa- liex nisimgħuhom jgħidu li hu mun- tanja': Muntanja ma tkunx għolja ħmistaxer xiber, imma mijiet jew eluf ta' xbarl Jekk niftħu l-Evanġelju, li hu l-ew- wel ktieb li jsemmi l-Kalvarju, ma nsibux imsemmi muntanja; insibu miktub: f… u ġew f'imkien jgħidulu Golgota, jiġifieri l-imkien tal-qorrie- għa, u hemm sallbuh'' (Matt. XXVI, 83; Mark, XV, 22; Ġwann, XIX, 17, 11). Billi l-isem Golgota bil-Grieg miktub Kranżon, li tfisser ras ta' mewt, hi ħaġa l tiġi minnha li' dak li jkun jaħseb f'xi blata ftit għolja u mdawwra, biex tkun tixbah lill-għad- ma tal-qargħa tar-ras. U għandu jkun Dehra tal-Kalvarju kif kien ji żmien Kristu, kif kien jarah min iħares minn . fuq is-sur li jidher fl-istampa l-oħra. Jidhru wkoll il-qabar ta' Ġużeppi t'Arimatija (bi tliet bibien, fir-rokna) u l-ġnien tiegħu, bis-siġar. Il-qabar bil-bieb wwiesa', bejn is-siġar, hu dak li difen fih lil Ġesu. Il-Qabar ta' Kristu, u biċċa mill-qabar ta' 'Ġużeppi, u l-bir, li jidhru fl-istampa, għadhom jinsabu ġewwa l-Bażilka. , li l-imkien tal-Ka'varju, fil-qedem xi ħaġa hekk kien jixbah, għax in-nies ta' Ġerusalem għadhom sal-lum, in- naħa ta' fejn hemm il-Kalvarju jgħ'- dulha: Er-Ras (ara Pire Vincent 0.P., fil-ktieb tiegħu; ''L'authen- ticitċ des Lieux Saints'', faċċata 58). Kif jgħidu kittieba ta' madwar żmien Kristu (ara Ċiċerun: ''Tn Ver- rem'' V, 66; u Taċtu: ''Annales', XV, 44), ir-Rumani k'enu mdorrijin jagħżlu għat-tislib tal-ħatja x'imkien fejn jidher ħafna, biex b'hekk ibeż- żgħu lin-nies u jbiegħduhom minn egħmi' il-ħtija. F'Ruma nfisha, il-qtil tal-ħatja kien isir barra mill-bieb tal- t li jgħidulu Porta Esquilina (ara U kif jurina l-Evanġelju, il-għażla. tal-'mkien għat-tislib ta' Ġest u l-ħallelin, saret kif kienet tit- lob id-drawwa Rumana, għax l-im- kien tal-Golgota kien kif toħroġ minn wieħed mill-bibien ta' Ġerusalem (ara Mark, XV, 21; Ġwann, XIX, 20, u l-Ittra ta' san Pawl lil Għebranin, XIII, 12). U ara kemm ma' kienx għoli l-imkien li sa'lbu fih lil Ġesu, li waqt li hu kien imsallab, in-nies, mit- trig, setgħu jaraw u jaqraw sewwa l-kitba li kienet fuq ir-ras tas-salib: u l-Qassisin u l-Kittieba bdew jgħajj- ru lil Ġesu biex jismagħhom waqt l-agcnija. Għal Il-Kalvarju kif kien fi żmien Kristu, kif kien jarah min iħares minn fuq il-blat il-maqtugħ li jidher fl-istampa l-oħra. Jidher is-sur u l-bieb tal-belt. Il-bieb baqa' fdal tiegħu fid-Dejr tar-Russi, u s-sur insab is-sies tiegħu taħ: l-art fl-1869, meta kienet tinbena l-knisja tas-Salvatur. tal-Protestanti Ġermaniżi. hekk jiftiehem sewwa li l-Kalvarju ma kienx muntanja, imma tumbata mdaqqsa. tal-blat, ftit xbar ogħla mill-art, quddiem il-bieb tal-belt. Kif jgħid Ewsebju ta' Kajsarija (ara Mignċ: Patrologia Graeca'', 20, 1085) meta l-Imperatur Hadrijànu raġa' bena Ġerusalem (għax Titu bin Vespasjanu kien ġarrafha kollha fis- sena 70), il-Kalvarju mal-qabar ta' Kristu, radmu, u fuqu għamel setah tat-torba u fih ħawwel is-siġar u ħat- ru għal qima. tal-ajlàt. Issa, Hadri- janu ma jistax ikun li radam m'n- tanja, u anqas ma jista' jkun li mun- tanja tkun ġewwa rokna ta' sur, ħada bieb ta' belt. Il-Kalvarju dam mir- dum hekk qisu mitejn sena, sa kemm marret Ġerusalem santa Liena u qabbdet lil ħaddiema jerġgħu jikxfu lilu u l-qabar ta' Kristu wkoll. Ġerusalem — kemm: hu għoli l-Kalvarju. Il-quċċata tal-Blata tal-Kalvarju qegħda livell mal-balavostri li jidhru. f'din l-istam- pa, wara. l-kandlieri l-kbar. Għal ħabta 'tas-sena 390, jiġifieri ftit snin wara żmien santa Liena, waħda mara tajba jisimha Eġerja, marret iżżur lil Ġerusalem, u kitbet kif kienu jsiru l-ħfieli, jew ċerimonji, fil-Bażilka l-ġdida. Din ma ssemmix il-Kalvarju b'ismu, imma ssemmi biss, ante crucem, u post crucem jiġ- ifieri: quddiem is-salib, u wara s-salib, għax fuq it-tumbata tal-Kal- varju, fil-beraħ, fil-bitħa li kien hemm fil-ġenb tal-Bażilka, kienu waqqfu salib kbir, miksi bil-fidda. U mun- tanja ma tistax tkun ġewwa bitħa ta' knisja, hux ta' bilħaqq' Wieħed żawwàr minn Bordeaux li mar ijżur lil Ġerusalem fis-sena 888, lil Kalvarju jsemmih monticulus,. jiġifieri tum- bata. Żawwàr ieħor, jismu Ewkerju, għal ħabta tas-sena 440, lil Kalvarju jsemmih rupis, jiġifieri blata. L-ewwel darba li l-Kalvarju jis- semma mons, jiġifieri muntanja, hi fi ktieb miktub: qrib is-sena 580, jiġi- fieri fis-seklu sitta, ktieb li jgħidulu l-Brevjaru ta' Ġerusalem. Imma ftit wara dal-ktieb jgħid ukoll li l-Kal- varju kien imdawwar b'xatba tal-fid- da; jiġifieri: għad li l-ktieb ijsemmi lil Kalvarju: muntanja, ma kienx muntanja, għax li ddawwar muntan- ja b'xatba tal-fidda hi ħaġa li ma tis- tax tkun, kif jista' jifhem kull ħadd. Imbagħad Teodosju lil- Kalvarju jsemmih muntanja ħames darbiet wara xulxin. Mela l-Kalvarju beda jissemma muntanja fis-seklu sitta. Imma la darba l-Kalvarju ma hux ħlief b'ata mdaqqsa, kif inhi li fis- seklu sitta bdew jgħidulu muntanja, waqt li kienu jafu li ma hux7 (Bħal ma għadna kif rajna, l-ew- wel darba li jinsab miktub l-isem tal- Kalvarju muntanja, kien fis-sena 580, f'kitba li min kitibha kien jaf lil Ġerusa'em, u għal hekk kien jaf sew- wa li l-Kalvarju ma kienx muntanja. Il-għaliex semmewh hekk, waqt li kienu jafu li ma hux hekk, donnu jidher malajr għax iż-żewġ dokumenti jgħidu wkoll li l-Kalvarju kien Mons Domini, jiġifieri l-Muntanja t'Alla, li tissemma fil-Kotba Mqaddsa, li fuqha Abraham tala' biex jidboh lil ibnu Isħak. Li l-isem ta' muntanja lil Kal- varju kien mogħti b'tixbiħa, jidher ċar, għax li muntanja tkun f'nofs ta' belt, ġewwa bitħa ta' knisja, u. mdawwra b'xatba tal-fidda, hi ħaġa li ma tistax tkun. Mela, donnu jidher li mit-tixbiħa ta' Abraham mal-Missier Etern, li dak tal-ewwel debaħ bix-xewqa lil ibnu Isħàk fuq il-Muntanja Mqaddsa għal ġih t'Alla u l-ieħor ħalla li jinde- baħ Ibnu, Ġest, għas-saħħa ta' Wlied Adam, tnisslet 'ukoll it-tixbiħa tal- Kalvarju mal-Muntanja Mqaddsa; u bil-ftit il-ftit, tul ħames mitt sena, il- Kalvarju, muntanja tat-tixbiħa, ittie- ħed bħala muntanja ta' bil-ħaqq. IT-TISLIMA TAL-ARTAL. Il-Qassis Sirjan jew Maroni, wara li jqaddes, qabel ma jinżel minn fuq l-artal, isellimlu b'dan il-kliem sabiħ :— fIbqa' hawn bis-sliema, ja Artal imqaddes tal-Mulej. Ma nafx jekk għadx narġa' niġi fuqek. Ibqa' hawn bis sliema, ja Artal qaddis, Artal tal-maħfra. Il-Ġisem u d-Demm li ħadt minn fuqek, ikun għal maħfra ta' dnubieti u għal ħelsien tiegħi, meta nidher quddiem il-Maqgħad tal- Ħaqq tal-Mulej, Alla l-Ħaj, għal dejjem. Ibqa' hawn bis-sliema, artal Imqaddes, Mejda tal-Ħajja, u itlob għalija quddiem il-Mulej Ġesti Kristu, biex jien dejjem inżommu f'moħħi u fi ħsiebi, issa u għal dejjem ta' dejjem. IL-QABAR TA' SAN GAKBU FIL-WIED TA' L-aħħar darba rajn x'kiteb Ewseb- ju ta' Kajsarija fuq il-mewt u d'dit- na ta' San Ġakbu; kitba li hu ħadha minn fuq tnejn min-nies: Flavju u Eġesippu; tal-ewwel, Flavju, semma sewwa ż-żmien l: fih San Ġakbu kien maqtul (bejn il-mewt ta' Festu, il- ħakem Ruman tal-Jehudija u l-wasla ta' Albinu, li laħaq warajh; mela fis- sena 62), u tat-tieni, Eġesippu, sem- qal ukoll li San Ġakbu kien midfun qrib it-Tempju fejn kien imħaġġar, u li l-piramda ta' fuq qabru, damet wieqfa hemm sa żmien l-Imperatur Hadrijanu (1). Li qal san Ġlormu jiswa ħafna, għax minnu jingħaraf li għal ħabta tas-seklu IV, meta għe- bet il-piramda ta' taħt. il-kantuniera tat-Tempju, il-qabar ta' San Ġakbu beda jitwera fil-ġenb l-ieħor tal-wied Ġerusa'em, Wied ta' Kedron. Jidhru, fil-bgħid, il-qabar ta' Beni-Heżir, u l-Piramda tiegħu, li taħtha kien midjun il-ġisem ta' San Ġakbu. ma fejn u kif dal-qaddis inqatel u ndifen. Il-lum sa naraw xi ħaġa fuq iż-żewġt oqbra ta' San Ġakbu, l-aktar fuq dak il-qabar minnhom l: għadu kemm raġa' nkixef, ġewwa l-Wied ta' Kedron, qrib Ġerusalem. San Ġlormu (8831-4120) gemgem li fi żmienu xi Nsara kienu jemmnu li San Ġakbu kien midfun f'Ġebel iż-Żejtun (in montem Oliveti), u żied jgħid li l-fehma tagħhom kienet imqarrqa '1 fi djul il-muntanja li jgħidulha Ġebel iż-Żejtun. U dan li qal San Ġlormu hu minnu għax dawk in-n'es li marru jżuru l-Palestina ftit wara daż-żmien isemmu dejjem il-qabar ta' San Ġak- 'bu f'xifer il-muntanja. Hemm kitba qadima ta' wieħed jismu Teodosju li tfiehem kif kienu jaħsbu n-nies ta' dik il-ħabta. u hekk saret din il-bidla min-naħa l-waħda għall-oħra tal-wied (2). F'din il-kitba Teodosju jgħid li l-quċċata tat-Tempju li min fuqha l-Lhud xeħtu lil San Ġakbu, kienet ix-xewka jew kantuniera tas-sur Qibli- Xerqija (south-eastern) li tagħti għal fuq in-naħa li kienu jgħidulha l-Ofel; imma l-qabar li kienu jemmnu ż-żaw- warin huwa l-piramda kbira maq- tugħa mill-blat, imsemmija l-lum il- qabar ta' Żakkarija, li tmiss mal-ka- takombi żgħir tal-oqbra ta' Beni- Hezir. Imma x'kienet sewwa l-istorja ta' dil-bidla' L-istorja hija din li sa ngħidu hawnhekk. l-wied, kemm joqogħdu, u bdew jgħi- xu hemm ukoll, Ġara li wieħed minn dawn l-Eremiti, jismu Epifanju, li kien jgħix f'girna, ħolom li qiegħed jara lil San Ġakbu li amarlu li jħaffer taħt girnietu, u jaqla' minn hemm il- għadam tiegħu (ta' San Ġakbu) u ta' żewġ qaddisin oħra: San Żakkarija u San Xmun. Epifanju meta qam fil- għodu, billi dik ma kenitx biċċa xo- għol li sata''jagħmilha waħdu, mar għand l-Isqof Ċirillu, ta' Ġerusalem, u qallu x'kien ħolom, u talbu jibgħat in-nies biex jagħmlu x-xogħol. Ġerusalem, Wied ta' Kedron. Jidher il-qabar ta' Beni-Ħeżir, u ftit 'il hawn minnu il-Piramda ta' Żakkarija, li taħtha nsab il-qabar ta' San Ġakbu. Tidher bit-taraġ tagħha mgħotti bl-oqbra tal-Lhud, kif kienet qabel ma sar it-taħfir. Wara żmien Kostantinu, il-Wied ta' Kedron (jew il-Wied ta' Ġosafat, għax dawn żewġ ismijiet, imma b'uma wied wieħed) imtela bl-Eremiti. Għax hemm jinsabu għadd ta' oqbra qod- ma tal-Lhud, imħaffra fil-blat wieqaf, u l-Eremiti sabuhom lesti u marru joqogħdu fihom. Oħrajn, imħajjrin minnhom bnew grieni żgħar, ġewwa l-Isqof Ċirillu ma emmnux u ħasbu li kien qiegħed iħoss rasu. Għalhekk keċċieħ minn quddiemu u wissieħ li ma jarġax imur 'l hemm. Il-lejl ta' wara Epifanju raġa' ħo- lom; u fil-ħolma San Ġakbu qallu: ENaf li l-Isqof keċċiek u ma riedx jemmnek, imma taqtax qalbek għal daqs hekk. Ara x'għandek tagħmel: mur sa Elewteropli (3), saqsi għal wieħed għani, mixhur, jismu: Pawlu, u meta ssibu, għidlu kollox. Dak jemmnek u jagħtik kull ma teħtieġ'. Epifanju hekk għamel; u Pawlu tah irġiel għax-xogħol u flus għan-nefqa. U meta kien ilhom iħaffru ftit, it- tliet iġsma sabuhom ta' bil-ħaqq. Meta. l-iġsma tal-qaddisin insabu, Epifanju bagħat jgħid lill-Isqof Ċiril- lu. L-Isqof niżel malajr minn Ġerusa- lem u ħa dawk l-iġsma, u żammhom fil-Knisja tiegħu ta' fuq Sijon. Meta sama' dan Pawlu ġie minn Elewte- ropli, bena kappella fil-wied li sem- mieha Marturium. (jiġifieri chieda) u ħa dawk l-iġsma minn Sijon bil-pur- ċissjoni, u difinhom hemm. Dan il- bini ta' Pawlu baqa' jissemma fi żmien il-Biżantini, fil-Liturġija tagħ- hom, meta jsemmu l-festa li kienet issir fil-Wied ta' Kedron lil dawn il- qaddisin. Ma nistgħux inkunu nafu sewwa kif kien il-Marturium li bena Pawlu fil- Wied ta' Kedron, għax dawk li rawh fi żmien il-Biżantini u l-Għarab, fil- kitba tagħhom ma jsemmuhx għajr . fuq-fuq. Biex tkun taf xi ħaġa sew- wa fuq il-kappella li kienet hemm, trid tfittex il-kitba ta' żmien il- Crocżati, jiġifieri s-Salibin, jew waraj- hom. Imma hekk ukoll ma tistax taf jekk fi żm'en is-Salibin kienx għadu wieqaf il-Martgrium ta' Pawlu ta' Elewteropli, jew kien hemm knisja oħra mibnija mill-ġdid. Il-biċċiet tal- kolonni li nstabu f'posthom huma Biżantini, imma dan mhux biżżejjed biex tgħid li l-bini tiegħu kien baqa' wieqaf sa dak iż-żmien. L-ewwel tifsira tajba fuq il-qabar ta' San Ġakbu fi żmien is-Salibin, ki- tibha wieħed żawwar jismu Teodori- ku. Dan, fil-kitba tiegħu, jgħid hekk: Tidħol il-kappella tal-qabar ta' San Ġakbu minn bieb in-naħa tax-Xmiel (north), u fuq il-qabar tiegħu hemm din il-kitba: (Jiġifieri: Għid, ħaġra u ħofra, Ta' min hu l-għadam li inti tħares Hu ta Ġakbu s-Siedaq, li mimdud hawn taħt l-għatu tal-qabar). Il-kappella hija ta' għamla mdawwra; isfel wie- sgħa u fuq dejqa; wieqfa fuq tmien kolonni, u mżejna bi tpinġijiet sbieħ'' (4). Xi mitejn sena wara semmieha aktar ċar Fra Nikola ta' Poggibonsi, li fost kliem ieħor kiteb hekk: ''In- naħa. tal-lemin, żewġ passi 'l barra miċ-ċelel li semmejt, hemm il-knisja ta' San Ġakbu, li hi kollha ġebla waħda, maqtugħa bħal djamant (5). Minn ġewwa mħaffra, għax hemm żewġ knejjes, knisja fuq oħra, u l-knisja ta' taħt magħmula ħnejja. Lejn ix-Xerq (east) hemm il-blata ħajja li fquha San Ġakbu qagħad jit- lob wara li Ġest kien midfun, u wie- għed ii la jiekol anqas jixrob sa kemm ma jarġax jarah ħaj mill-ġdid. U hemm Ġest deherlu nhar il-Ħadd (6). U wara li San Ġakbu miet… l-Ixirka tiegħu ħaduh b'qima kbira, u f'dak l-imkien fejn kien qagħad jitlob, hemm difnuh. U minn hemm wara ttieħed Kostantinopli…' (7). Għalkemm dawn it-taħbiriet huma mwaħħrin, għandhom siwi kbir; għax minnhom nafu sewwa fejn kien il-qa- bar ta' San Ġakbu, u fejn kienet il- kappella u ċ-ċelel tal-Eremiti li kienu jgħixu ma' dwarha, li kien bena Pawlu ta' Elewteropli Imqar kieku l-Knisja l-imdawwra li jsemmu ż-żaw- wara kienu bnewha s-Salibin, la kie- net fuq il-qabar ta' San Ġakbu, jiġi minnu li kienet imbniet fuq il-Martu- rium ta' Pawlu ta' Bejt Ġibrin. U dan ukoll għandu s-siwi tiegħu; għax minnu nistgħu nafu x'inhuma l-fdalijiet li nkixfu ftit ilu quddiem il-Piramda. Il-qabar li nstab imħaffer taħt it-tarġiet tal-Piramda, li jgħidul- ha l-qabar ta' Żakkarija, bil-fdal ta' kappella' quddiemu, huwa ċert il-qa- bar ta'- San Ġakbu, imsemmi miż- żawwarin tal-antik. It-taħfir ta' quddiem il-qabar ta' Żakkarija ġewwa l-Wied ta' Ċedron kien immexxi minn John Marco Al- legro (8), f'Jannar u Marzu-April tas- sena 1960. Aħna hawnhekk inħallu barra. t-tifsir fuq il-fdalijiet taċ-ċelel tal-Eremiti, u nsemmu l-fdal tal-qa- bar ta' San Ġakbu biss. Il-fdal tal-qabar fin-naħa tal-Għarb (west) tal-Piramda hu ta' żewġ xorta: għar żgħir, imħaffer taħt it-tarġiet tal-Piramda u fdal ta' bini (il-kap- pella) bil-ħitan. Jidher ċar li l-qabar taħt it-tarġiet, kien imħaffer wara l-qtugħ tal-Piram- da, għax bih, id-dehra sabiħa u serja tagħha, tħassret mhux bi ftit. Dal- qabar kien miksi kollu bit-tikħil ab- jad, l għad fadal irqajja minnu fuq wiċċ il-blat. In-naħa tax-Xerq hemm imħaffra apside żgħira, bħal niċċa, fejn aktarx li kien hemm artal, u taħtu l-għadam ta' San Ġakbu. Bejn il-qabar u l-kappella hemm mogħdija b'żewġ ħitan, li tidher li kienet ħaġa waħda mal-qabar. Il-ħitan. tal-kap- pella u tal-mogħdija kienu wkoll mik- sija bit-tajn abjad. Il-bini tal-kap- pella xorta waħda bħal bini taċ-ċelel tal-Eremiti ta'. ma' dwarha. Fl-art tal-kappella u tal-mogħdija jidher il- blat, immejjel mix-Xerq għal Għarb. Instabu wkoll hemm biċċiet ta' ko- lonni Biżantini maqtugħin minn ħa- ġar roża li setgħu kienu tal-Màrti- rium li bena hemm Pawlu. Jixbħu : lill-kolonni tal-Bażilka tat-Twelid, f'Betlehem. Fil-qasir: il-fdalijiet li nsabu fl- 1960, quddiem il-Piramda ta' Żakka- rija fil-Wied ta' Kedron, juru li (a) il-bċejjeċ tal-kolonni li nstabu fil-post huma ta' żmien il-Biżantini, mela aktarx huma tal-Marturium, li bena Pawlu ta' Elewteropli (b), il-fdal l-ieħor, ta' ħitan, bjar, ċelel u qie- għan, huma tad-Dejr żgħir ta' ftit żmien qabel is-Salibin. Hekk ukoll huwa l-fdal li għandu x'jaqsam mal- qabar. Dan ukoll juri l-fdal ta' ma- dum moħmi li bih l-art miksija f'xi nħawi, magħruf li hu ta' żmien l-Im- peratur Kostantinu Monċmaku (1042- 1054). Minn hekk jidher li dak il-qabar imħaffer taħt it-taraġ tal-Piramda kien magħmul minn Pawlu ta' Elewteropli biex fih jitqegħdu l-iġsma ta' San Ġakbu u ż-żewġ qaddisin l-oħra; u wara kien imsewwi u mseb- baħ fi żmien is-Salibin. Fl-aħħar in- telaq u ntesa wara li l-Art Imqaddsa waqgħet. taħt is-setgħa tal-Misilmin. Abuna Jagħqub. TIIL-VITI. L-aktar ħaġa probabli hi li din il-bidla saret ħtija tal-kelma ''piràmida'. Billi qabar ta' San Ġakbu kien fil-w'ed ta' Kedron, u kellu fuqu. pirċmida (tal- ġebel) u billi f'dak il-wied in-nifsu, in- naħa l-oħra, quddiem il-qabar ta' San Ġakbu sew, hemm il-mawsulew tal-kata- kombi ta' Ben: Heżir, u s-saqaf tal-maw- sulew għamla ta' piramda. wkol. (kif jidher fiż-żewġ ritratti li ġibna fil-ħarġa ta' qabel din, ff. 24 u 25), meta tneħħiet il-pirimda tal-ġebel minn fuq il-qabar ta' San Ġakbu, f żmien Hadrijanu,, in-nies bdew jaħsbu li l-Qabar ta' San Ġakbu kien: taħt il-piràmda tal-blat, tal-maw- su.ew ta' Beni Heżir, għax din qegħda fil-wied ta' Kedron ukoll. U għal hekk Pawlu ta' Elewteropli ħaffer it-taraġ tal- piramda u difen hemm ll San Ġakbu, biex ikompli mat-twemmin tan-nies. (3) Dak iż-żmien kienet belt kbira. Ħaduha l-Għarab fis-796. Il-lum raħal żgħir jismu Bejt-Ġibrin. (5) Irid ifisser il-għamla tas-saqaf tal- Piramda. (6) San Luqa isemmi (XXIV, 18) li wieħed miż-żewġ dixxpli li kienu sej- rin Emmaws, u għarfu li Ġest wara li qam mill-mewt, waqt li kiser il-ħobż, kien jismu Kleċfa. U San Pawl, li kien jinqeda b:-Evanġelju l kiteb San Luqa, jisemmi li Ġesu: wara l-qawma. tiegħu, ' deher lil Ġakbu (I Kor., XV, 7) u ħafna santi Padri igħidu hekk ukoll. Dan jiġiegħel lil. m'n jaħseb li l-kelma Kleċfa ma hix għair it-taħsir tal-kelma Ħlàfi (il-Griegi ma għandhomx ittra ''b' ħoxna, għalhekk kitbuha 'k''), li kien il-laqam l bih kien magħruf San Ġakbu f'ħajtu. Jekk inhu hekk (kif aktarx) id- dehra ma kenitx fil-Wied ta' Kedron, ħdejn Ġerusalem, imma bgħid minnha ħafna, in-naħa tal-Għarb tal-belt. Tas-sew taf; m'iniex ngħid hekk biċ-ċajt; muntanja, tal-blat; twila 20 mil, u għolja 9,700 xiber fuq wiċċ il- baħar; iżżomm. is-silġ fuqha s-sena kollha; jgħixu fuqha l-bhejjem waħ- xija: djieb, gilep u orsijiet, u… saret ktiebl M'hux saret xi ktieb kbir: sa- ret ktieb minn dawn li żżomm f'idejk u taqra fih. Din il-muntanja kbira qegħda fil- Feniċja. Billi s-silġ ta' fuqha, abjad u j'ellex, sajf u xitwa, jidher minn ħafna mili bgħid, 'u billi l-ħalib magħ- qud (bħal baqta), abjad bħas-silġ, in- nies ta' hemm jgħ'dulu leben, lil din il-muntanja bis-silġ abjad fuqha, sem- mewha mill-qedem nett Ġebel Lib- nin, jiġifieri: Muntanja Bajdanija; jew Ġebel Bajdàn. U mħabba din il- muntanja, il-pajjiż-kollu bdew jgħidu- lu: Ġebel Libndn, u għal ħeffa, Ġe- bel biss. Tarġa' kif kienet id-drawwa tal-antik, il-belt il-kbira ta' dik l-art semmewha ''Ġebel', u tissemma kemm il-darba fil-kitba tal-Griegi tal- qedem u msemmija wkoll fil-Kotba Mqaddsa, fil-Ktieb ta' Ġożwċ, XIII, 5, ta' Heżekiel, XXVII, 9, fit-Tielet Ktieb tas-Slaten V, 18, u fis-Salmi, LXXXII, 8. Il-Gr'eġi, lil dil-belt, għawġulha isimha kif jaqbel lil-ling- wa tagħhom, u semmewha Giblos, u wara żmien bidkilha l-€G'' u għam- luha Biblos. Din il-belt ta' Biblos (jew Ġebel) kienet fuq xatt il-baħar, u l-Eġizzja- ni kienu jmorru hemm 'biegħu l-bor- di, jew papiri lil Feniċi, u l-Feniċi kienu jaħdmuhom u jagħmluhom kot- ba u jbiegħuhom fl-artijiet tal-Greċ- ja. Għal hekk, billi l-kotba kienu jiġu minn Biblos, il-Griegi, ktieb sem- mewh biblos, kif għadu jissemma sal- lum. Mela: l-art tal-Feniċja kollha, im- ħabba l-muntanja kbira li fiha, issem- m'et Ġebel, u hekk ukoll issemmiet il-belt il-kbira tagħha. Il-Griegi lil dil- belt, minn ''Ġebel' semmewha CBiblos''. Billi l-kotba tal-bordi kie- nu jsiru f'din il-belt, ktieb bdew jgħidulu biblos ukoll. (Jaqbad mal-ħarġa ta' qabel) Issa sa nikteb xi żewġ ġrajjiet żgħar fuq is-Salt, biex ngħaddu naq- ra ż-żmien; nibda billi ngħid xi ħaġa fuq il-ġrajja tat-tiġieġa tal-Kurdt. L-ewwel semmejt il-bitħa, jew għal- qa ta' wara l-knisja, li f'nofsha kien hemm siġra tat-tàt (tidher fir-ritratt li ġibna, fil-faċċata 106, fil-għadd ta' Nr.A, 1962), li fiha konna noħorġu jilgħabu lit-tfàl ta' l-iskola. Dik tfakkarni f'naqra ta' ġrajja li kull meta tiġi quddiem għajnejja, għadha ġġ'egħlni nidħak sal-lim, Mela darba, il-qassis Protestant tas-Salt tbid- del, u ġie ieħor minn Ramalla. Dun Ġubrajil, il-kuràt tas-Salt, ħasel kien jafu, u darba stiednu biex ijmur jie- kol għandu. Dun Ġubrajil qal lil kċka, mara Armena, jisimha Omm- boħ u ssajjar tiġieġa minnhom. Aħna, s-surmastrijiet, konna nieklu mid- Dejr, u nħallsu ta' l-ikel, imma dak inhar, Dun Ġubrajil, biex jagħmel ekonomija, qalilna b'ex nieklu bikri, ikel bħal ta' dàri, ħalli t-tiġieġa jek- luha hu u l-f'qassis'' Protestant biss. Hu kien l-imgħallem, u li ried hu Imma l-għada, waqt li t-tfal tal- iskola tàta, tiġi tiġieġa sewda, ma nafx minn fejn, u t-tfal irmaw jiġru wraj- ha. Tàret għal fuq it-tuta, u żewġt itfal ixxabtu wrajha hemm ukoll. Reġgħet taret minn fuq it-tuta, it- tir u tqàqi, u marret fuq il-bjut tal-Misilmin, u ma dehritx aktar. Imma caf kif taret Donnha għasffir l Jien it-tiġieġa ma kontx naf ta' min hi; imma mbagħad intbaħt li Omm-Nażir u Dun Ġubrajil kienu qegħdin ifittxtiha, jiġifieri kienet tal- kuràt. Jien lit-tfàl meta ġrew waraj- ha, ma kell mthomx ( u anqas kelli Is-Salt, Tranġor- danja. Il-bidu tat- triq li mis-Salt tieħu lejn Ghamman. Il- Knisja li tidher qalb id-djar, hi tal-Gregi Kattolki. — Il-Knisja tal-Griegi Ortodossi qegħda tekoll dik in- naħa imma fir-ritratt 7 ma tidhira. kell żmien inkellimhom kieku ridt, għax kollox sar f'għamża) għax ma kontx nàf it-tiġieġa ta' min kienet. U mbagħad ħsibtha, u ħallejthom ifit- txu u ma tkellimt xejn għax kieku tkellimt, il-kuràt miegħi kien jeħod- ha. Imma f'qalbi rmajt nidħak, għax xorta waħda tilifha t-tiġieġa l-Kuràt l Ma kelnihiex aħna, keluha l-Misil- min Issa ngħidu xi ħàġa fuq: Meta fis- Salt għamlet il-borra; għax hawn kienu jilgħabu fil-bitħa tat-.. Malta ma tagħmilx borra u ħafna nies ma jafiix kif inhi. Fil-Palestina u t-Transġordànja, fix-xitwa, qisu dejjem fix-xahar ta' Frar tagħmel il-borra. Meta tagħmel . il-borra, tkun kalma kbira, anqas net- ħa li hi nefħa żgħira ta' riħ, Is-sema ma jkunx jidher, għax jekk tħares 'il fuq ma tarax ħlief bħal nuħħàla baj- da n'eżla mill-ajru bil-qajl il-qajl. Dik in-''nuħħala'' tieqaf kull fejn issib: fit-triq; fuq il-bjfit, fi ħġur it- twieqi, fuq friegħi tas-siġar, kull im- kien, għax billi hi ħafifa, ma titger- bibx. Għall-ewwel tkun ratba, bħan- nuħħàla wkoll, imma wara tagħqad bit-toqol tagħha nfisha, u ssir jiebsa daqs. il-ġebel. Jekk taqbad qabda minnha u tagħfasha bejn idejk, tib- bies ukoll; minn barra biss, għax minn ġewwa tibqa' ratba. Fl-iskejjel tal-Insàra-Latini (għax tal-Griegi u l-Protestanti u l-Misilmin, ma nafx) l-ewwel jim li tinżel il- borra, lit-tfal jagħtuhom btàla. Il- Palestina, it-tfal, u ħafna kbar ukoll, dik inhar jagħmlu gwerra ħielsa tal- borra: jgħaqqdu l-balal tal-borra u jwaddbu għal xulxin. Il-balla, meta taħbat ma' dak li jkun, tinfaqa' u tarġa' ssir nuħħàla bajda, għal hekk ħadd ma jieħu għalih, Is-sena li kont is-Salt jien, ukoll hiżlet il-borra, u dik inhar, kif inhi d-drawwa, ma għamilniex skdla. Imma għandu jkun li hemm ma jagħ- mlux gwerra, għax il-kuràt qalilna nqabbdu n-nar fl-istàfa, fil-klassijiet u noqogħdu hemm nindukraw it-tfal, kull wieħed fil-klassi tiegħu. U tas- sew: it-tfal qishom: kollha ġew, u ġiebu xi ħaġa biex jilgħabu: blalen, boċċi u hekk. Wieħed ġieb orgni tal- idejn, li kien jafu m'hux ħażin (kien jismu Jusef Ħaddàd; ġie Malta mal- Pajoniera Għarab fis-sena 1941, fl- aqwa tal-Gwerra) u qagħad idoqq. L-oħrajn qagħdu jilgħabu għas-sħana tan-nar. Tħossok tistaħja, tieħu nhar btàla bla ħsieb l U darba. morna għamilna: Żjara f'raħal tal-Għarab, żgħir, fuq għolja, kif sa nsemmi hawnekk. Wieħed qassis Għarbi (Kattolku, ma għandniex xi ngħidu) jismu Abuna Halil, ġie s-Salt u qagħad xi jumejn jew tlieta għand Dun Ġub- rajil. Xi xahar wara li mar jagħmil- ha ta' Kurat fir-raħal li kellu jmur, stedinna mmorru nhàr għandu, għax dak ir-raħal ma kienx bgħid wisq mis- Salt; xi siegħa u nofs mixi; kien jismu Fħies, Morna fil-għodu, jum li ma kellniex skola, u tlaqna mis-Salt u ġbidna lejn Wàdi l-Ażraq, li hu naqra ta' xmara, għax dejjem għad- dej minnu l-ilma, u qsamnieh minn mogħdija magħmula b'ħaġra fejn ħaġra, fl-ilma, u bdejna telgħin it- telgħa, wieqfa-wieqfa, in-naħa l-oħra tal-wied, L-art tat-telgħa ma hix ħamrija imma blàt lixx, u mżerżaq, u fuq il-blat raxxa frak irqiq ta' ħa- ġar jiebes, donnu frak taż-żnied, li jiżloq taħt iż-żarbun. Donina telgħin ħafna, għax dak il-frak ma jħallikx timxi sew; imma fl-aħħar wasalna fil-quċċata. Hemm fuq kien hemm għolja żgħira, donna tumbàta, għa- riba għall-aħħar. Il-għolja kienet griża, imma min-naħa għall-oħra, jgħaddu minn fuq il-quċċata tagħha, kien hemm żewġ faxxi wesgħin xi qamtejn, li nħawi jitwessgħu u nħawi jidjiequ, imissu ma' xulxin, faxx minnhom ħamràni u l-faxx l-ieħor jagħti fil-kħfila,, magħmulin mill-ħol- qien l Meta wasalna l-Fħies, Abuna Halil laqagħna u feraħ bina, u ħadna naraw il-knisja, Kienet knisja żgħira, don- nha knisja minn dawk li hawn Malta ġieli iw wħiżà jkunu qalb ir-raba. L-art tagħha mballta bit-torba; u kollha frak tat- tiben li jġorru ma' djulhom in-nisa Fellaħin. Jidher li ma kenitx tinkines ħlief darba ' fil-kemm. Ma kienx hemm bankijiet, jew siġġiijet; in- nies fil-quddies u t-talb l-ieħor, joqogħ- du bil-qegħda fl-art. Imbagħad morna naraw ukoll il-knisja tal-Griegi. Kienet akbar minn tal-Latini, Fuq il-bieb tagħha kien hemm salib tal- ħaġar, kollu mtaqqab bil-balal tal-az- zarini, Meta saqsejna dawk x'kienu lil mara li ġiet tiftħilna, qaltilna li s-suldàti Torok qagħdu jisparaw fuq is-salib huma u għaddejjin minn hemm, qabel ma daħlu l-Ingliżi fis- sena 1918. Minn ġewwa l-knisja ma fihiex żina. Ftit xbiehàt tal-qaddisin fuq l-ikonostasis, żewġ kandlieri kbàr mgħottijin bid-drapp aħmar, kandlier f'kull ġenb tal-knisja, u l-bqija xej. Laqatni, u għadni niftakar sewwa fih (għax jissemma wieħed bħalu fiż- żjara tal-Isqof Duzina, hawn Malta) il-fonti tal-magħmudija, Dan magħ- mul minn vaska kbira mdawra, im- ħaffra minn ħaġra waħda, wieqfa fuq biċċa kolonna ħoxna, fil-ġenb. Mad- dawra tal-vaska, minn ġewwa, kien hemm sing oħxon iswed, donnu taż- żift. Saqsejt lil dik il-mara dak il- għakar x'kien. Qaltli li dak kien ħmieġ tat-tràbi li jitgħammdu, Għax il-Griegi Ortodossi jgħammdu lit-trabi kollha li jitwieldu ma' tàl is-sena f'jum wieħed, ftit fuq Għid il-Kbir, li jgħidulu Għid il-Għetàs. Lit-trabi jgħammduhom. billi jgħaddsuhom, ġisimhom kollu fl-ilma, u bid-dehxa, kif iħossu ruħhom mgħaddsa fl-ilma kiesaħ jagħtihom imsarinhom, u jħammġu. U l-ħmieġ wara jeħel mal- fonti u jinxef, u jħallih hemm l Qagħdna l-Fħies sa wara nofs Wara li kilna u sar naqra l-ħin, il-kuràt ta' hemm, Dun Halil jara s-sema jissaħħab, qabad iħajjarna biex infittxu nerġgħu lejn is-Salt, li ma taqbadx nieżla x-xita: Is-sewwa Is-Salt, Tranġordanja. Il-Kurat, Dun Anton Vergani, li laħaq wara Dun Ġubrajil, mat-tfal subjien tal- €AħawijjaV: bħal ''Brotherhood' tal-Azzjoni Kattolika. It-tieni tifel, saff ta' fuq (mix-xellug) il-lum qas- sis: Dun Elija Naber. kien li baża' li ma nkunux nistgħu mmorru bix-xita, u hekk ikollna ner- ġgħu nieklu minn għandu fil-għaxija. Abuna Halil kien Għarbi, u l-Għarab fi ċkunithom ikunu foqra, u meta jik- bru jsiru xħaħ, għax jibqa' dejjem f'moħħom il-ħsieb tal-faqar. Ma tis- tax tlimu, miskin. Aħna: smajna minnu u tlaqna, u xita ma għamlitx ħlief naqra rqiqa, meta konna għod- dna wasalna s-Salt. Għal dil-ħabta, il-kuràt, Dun Ġub- raijl, kellu xi jgħid ma wieħed mis- Salt, raġel, minn għalija, jismu Si- mgħan il-Laħħàm, u għandu jkun li l- kuràt kien għajjat miegħu u tefgħu 'l barra ma nafx minn fejn, hux mill- knisja jew mid-divàn, Naf li dak ir- raġel rafa' sebgħu u qallu: ''Nix- kikl- Nixkikl (jiġifieri: nirrap- portak). U hekk għamel. Imma Dun Ġubrajil mar l-għassa u xeka lilu wkoll. Fuq iex ma nafx, għax jien ma nħobbx nistaqsi; jekk nisma, nisma'; jekk ma nismax ma:-nsaq- six, la ma jkollix x'naqsam fil-ħaġa jien. Kienet sa tinqala' waħda bħal ta' dàri, u tinqasam il-Parroċċal Il- Patrijarka sama', u ġiegħel lil Dun Ġubrajil imur iħassar it-taħrika, kif għamel tas-sew. U Simgħaàn ukoll ħassar it-taħrika tiegħu, u l-ħaġa ntemmet b'wiċċ il-ġid, Wara ftit Dun Ġubrajil telaq mis-Salt. Jekk telaqx minn rajh inkella għax ġiegħlu l-Pa- trijarka, ma nafx. Wara xi jiem ġie kuràt ieħor, qassis żagħżugħ Taljan, li trabba l-Palestina, u jaf il-Għarbi sewwa, jismu Don. Anton Vergani, minn għalija, Pjemontiż. Hawn rajt ħaġa kerha wisq, minn dak is-surmast Għażiż Abu-Sàba ta' Ramalla, li qatt ma nsejtha, Billi Dun Ġubrajil lil dak is-surmast kien iġibu, meta qallu li kien sa jitlaq mis- Salt is-surmast għamel ta' bir-ruħu qalbu sewda, U Dun Ġubrajil qabel telaq tah ritratt (bħal dak li ġibna hawn, f'dal-Qari, imma akbar) Is- surmast mar iwasslu sal-karozza, u niżżel it-tarbfix fuq għajnejh bħalli kieku kien qiegħed jibki. Meta raġa' Vura lejn id-Dejr, imma, biddel im- ġiebtu kollha; ġieb ir-ritratt tal- kuràt, beda jidħak bih kemm jiflah, u hemm quddiemna, jagħmillu (skużi) l-qrun fuq wiċċu fir-ritratt. Tas-sew li Dun Ġubrajil ma kienx wisq ta' min iqimu, bħala persuna, imma s-surmast anqas ma kellu l-ew- wel jilgħabha ta' ħabib u mbagħad jagħmel dak il-għajb. .Lili u lil Dun Longo il-kuràt telaq bla ma kel- limna, u anqas aħna ma kellimnieh. Imma ma għedna xejn fuqu. Meta kien ilu ftit hemm Dun Ver- gani qalilna biex kieku mmorru u naqbdulu ftit żrinġijiet, biex jaqli- hom. Is-Salt, billi qegħda qalb l-iġ- bla, fiha ħafna ilma: għajn kbira f'nofs, il-belt — l-ilma tagħha ħie- reġ igelgel minn ġewwa ħofra — żewġ għejjun oħra ftit bgħid, fin-niżla, jħg'dulhom Għajn ĠadĠr il-Fuqha u Għajn Ġadàr it-Taħta, l-ilma tal- waħda ħiereġ mill-blat, tal-oħra jiż- żerżaq ħelu-ħelu ma' blata lixxa, sewda, Imbagħad hemm wied għe- miq, b'għajn kbira tbaqbaq tielgħa mill-qiegħ tiegħu, u l-ilma tagħha jibqa' sejjer mal-wied. Ftit l-isfel minn d'n, għajn oħra, jgħidulha Għajn il-Ferha u d-Dik; u aktar 'l is- fel għajn oħra, jgħidulha Għajn Haż- żir, l-ilma ħiereġ minn taħt blata kbira wieqfa f'nofs il-wied. Fuq iż- żewġt iġnieb ta' dal-wied hemm l-egħ- lieqi bis-s'ġar, kull siġra m'ogħla sur, jgħidulhom il-Basatin, jiġifieri: l- Ġonna, Fihom siġar tar-rummien, tal-lewż, tal-ġewż, tin u ħawħ u ber- quq, u hemm siġar tal-luq u tas-sàru li ma jagħmlux frott; bejn l-egħlieqi u l-wied għaddejja t-triq tal-karoz- zi, minn Għammin tieħu għax-Xiina, għas-Salt, għal-Ġordin, Ariha, Bet- għanja u Ġerusalċm, Mela Sagħid u jien, darba wara nofs inhar, jum ta' bla skola, morna f'dan il-wied, naqbdu ż-żrinġijiet. Jien in- żajt iż-żarbun u nżilt fl-ilma u qbadt ħafna. Sagħid qabad x'erbgħa wkoll, imma m'hux daqsi. Imlejna maktur kbir u rġajna 'lejn is-Salt. Dun Ver- gani għażel it-tajbin mill-ħżiena, qata- għlhom rashom bl-imqass, qaxxar- hom, u qabbad lill Omm-Nażàr taqli- homlu. Imbagħad ġiebhom moqglijin fuq il-mejda, u kielhom. Sagħid kiel koxxa ta' żrinġ ukoll; jien ma doq- thomx. Imma l-mixi fl-ilma kiesaħ wara nofs inhar għandu jkun li m'hux tajjeb. Għax minn dik il-lejla qaba- dni wġiegħ ta' żaqq u dam ma telaq- ni xi ħmistax, Issa ngħidu xi ħaġa fuq: Ix-Xa- lata, Xalata kull ħadd iħobb jisma' fuqha. Xalata ma hix xi ħaġa ta' swied il-qalb. Is-Salt hemm drawwa li wara Għid il-Kbir, lit-tfal ta' l-iskola jagħmlul- hom xalata. Joqtlu żewġt iħrief, isajjruhom kif isajjru l-Għarab, u jeħ- duhom fuq xatt dik ix-xmara ż-żgħira li semmejt l-ewwel, li jgħidulha Wàdi l-Ażraq. Xi siegħa mixi bgħid mis- Salt. It-tfal imorru mas-surmastri- jiet, jew mal-qassis, jew ġemgħa-ġe- mgħa weħedhom, għax Wàdi l-Ażraq kull ħadd jaf fejn hu. Jien ukoll mort, m'hemmx għal fejn ngħidu. Fejn waqafna (jew fejn waqfu, għax il-qassis u xi. rġiel u xi tfal kienu hemm, meta wasalt jien) il-wied kel- lu żewġt ixtit qosra, bis-siġar tal- olejandru bil-ward abjad u aħmar, u taht is-siżar miksi bil-ħaxix, aħdar, artab u frisk, u rqajja' ta' blat ab- jad, nadif u mieles, Naha minnhom, wara x-xatt kien hemm blat għoli, b'xi daħla żgħira, li jagħmel id-dell. L-ilma jgħaddi jgelgel minn fuq il- blat u ċ-ċagħak abjad ta' qiegħ il- wied u kull kemm jistagħdar, u fil- għadira li jagħmel, ikun hemm jgħum ħafna ħut. It-tfal tas-Salt ma jafux jgħumu, għax is-Salt bgħida wisq mill-baħar; imma niżlu ġewwa l-ilma, fejn kien baxx, bil-qliezet ta' taħt ijżommu id f'id, dawra-dawra, u jaq- bżu u jgħajjtu: ''La Maha illa Hul La Iaha illa Hul . . . La Taha illa Hu …'' Issa, dan kliem li jgħiduh il-Misilmin, u m'hux ħaġa li jgħiduh biċ-ċajt ulied l-Insàra; imma. billi kien hemm il-qassis, Dun Giuseppe Longo, u ma kellimhomx, jien de- herli li anqas kelli nkellimhom. Imma f'qalbi bdejt nitlob lil Bambin li ma jgħaddux minn hemm dak il-ħin xi Misilmin u jagħmlu għalina u jagħ- tuna xi xebgħa ġebel, għax jaħsbuna li qegħdin inwaqqgħu għaċ-ċajt id- Din tagħhom. Għal xi l-ħdax jew nofs inhar, ir- rġiel li k'en hemm magħna — mis- serijiet u qraba tat-tfal — tawhom jie- klu, Qassmuhom għaxra għaxra; qalulhom joqogħdu bil-qgħda fuq il- blàt ċatt u nadif, kull għaxra dawra mejt, u f'nofshom tigàin — huma jgħidulu bdtja mimli bir-ross mgħolli biz-zalza tat-tadam fuqu u għaxar biċċiet kbar laħam tal-ħariif, u erħilhom jieklu b'idejhom. Kien fihom għaxqa tarahom l U l-qassis u aħna kilna fl-aħħar; u mgħarfa u Skieken, il-Għarab, waqt l-ikel ma jdaħħlux. Wara l-ikel, kbàr u żgħar, qagħdna ftit nistrieħu, għad-dell biered (tal- blàt u tas-siġar tal-olejandru. Imba- għad it-tfal reġgħu niżlu fl-ilma, jaq- bżu u jitbahardu bħal qabel, U meta x-xemx bdiet titbaxxa, għajjatniel- hom ħalli jilbsu; meta libsu, ħadnie- hom qajl-qajl lejn is-Salt. (Baqa għal darba oħra) La tadħol bejt iż-żennan, u la takol hubż il-mennan. La tidħole f'dar il-għajjur, u la tiekolw ħobż il-faħħdri. L-ewwel wieħed, għax billi kull ħadd iqis b'xibru, jaħseb li int tgħir għalih u għal dak li għandu f'daru; u t-tieni għax billi jkun faħħàri, imur jiftaħar man-nies kemm ikel tajjeb ġieblek quddiemek, u kemm kilt bil-qalb, u kemm imissek tibqa' tafhulu; u hekk iġiegħlek tistħi. Meta wieħed Malti jmur Betlehem, jagħmel qalb ta' sur, għax jaħseb li qiegħed Malta, daqs kemm jixbaħha, ġewwa l-belt u barra l-belt; imma Nazaret jixbaħ lil Malta biss barra mill-belt, m'hux ġewwa l-belt; jix- bħu lil ta' Malta l-widjien u l-egħlie- qi tagħha. Tarġa', n-naħa ta' Ġeru- salem u Betlehem (li huma qrib xul- :xin) ma jagħmelx bebbux; jien fiż- żmien twil li qagħadt hemm qatt ma naf li rajt bebbuxa; imma n-naħa ta' Nazaret, jagħmel. U n-nies ta' hemm imorru jiġbru minnu wkoll, wara l-ewwel xita, u jsajruh u jekluh, bħal Malta xorta waħda. Meta kont hemm jien (għax issa ma nafx), nhar ta' Ħamis ma kienux jagħmlu skola; għal hekk darba waħ- da, nhar ta' Ħamis fil-għodu, wara x-xita, billi kien għamel ir-ragħad u l-beraq u niżlet ix-xita mal-lejl, għamilt bħal ma nagħmlu Malta; qbadt it-triq u nżilt ġewwa l-wied, niġbor il-bebbux l Kif kont hemm, seħwien inħares lejn l-art, u kont ġbart xi tminn beb- buxiet jew għaxra u qegħedthom fil- maktur, nisma' xi ħadd jolfoq qrib tiegħi. Narfa' għajnejja, u nara bil- qegħda fuq blata tifel Għarbi ta' xi għaxar snin. iebes qumbàs qadim u taqija f'rasu, għajnejh ħomor u kollha dmugħ. Irsaqt ma' ġenbu. €Melek, ja bàbaP'' (xi ġralek ħanini) saqsejtu. E€Wa la xi'' (ma ġrali xejn) weġi- bni. €Ma tqolli ' (u għidli l) rġajt jien. Fi waġa' maħall f'' (għandek uġiegħ xi mkien f). U f'dak il-ħin, minn ġewwa bħal ' BIS-SAHHA TAL-BEBBUX (Ħliqa) gorboġ imkaħħal mal-blat, ġewwa għalqa qriba, xirfet mara Għarbija, u bdiet tgħid raxxa kliem li jien ma fhimtux kollu. Fhimt li dak it-tifel kien binha u li kien serqilha xi ħaġa tal-ikel, li żewġha kien mejjet u li kellha tliett itfal u li ma kellhiex x'titmagħhom, u qatiegħ kliem minn dan. (Ġiet ma' ġenbi u jien qagħadt nismagħha titkellem u naraha xxej- jer idejha, u stħajt nitlaq, biex ma niksirhiex. Għawwart fil-but tal- ġlekk u tallajt ftit grux u tajthomlha biex tarġa' tixtri dak li kien serqilha t-tifel, u għedtilha li Ġerusalem hemm dar. tal-Insara fejn irabbu t-tfal iltiema, Jekk tmur għand Ħtri t-Tajfa (kappillan) hemm Nazaret u tgħidlu, jibgħatilha t-tifel hemm, im- ma trid tħallih isir Nisrani, 'Ħallih jarbħl (ħalli jmur). In- xalla jsir qird V' (imqar isir xitan) ċInxalla jsir Maltif' €Mela Malti agħarr minn xitan P' saqsejtha jien bid-daħk. ''Ara jien Malti, u m'iniex raġel ħażin wisq, bħal ma tara, għax għedtlek x'għan- dek tagħmel. Mur, mela, issa jekk trid, saqsi għal Dejr il-Franġiskani, u għid lil Ħuri li trid iddaħħal it-tifel dar il-ltiema. Ftit ilu waħda mara Misilma, min-Nazaret, ukoll bagħtet lil binha hemm''. Jien ma bsartx li din il-mara Għar- bija sa żżomm kelmitha, imma ma kienx hekk. (Għax tas-sew marret għand Ħuri t-Tajfa, kif nebbaħtha jien, u l-ħaġa seħħet. U m'hux lil dak it-tifel li rajt jibki jien biss bagħ- tet l-Orfanatrofju ta' Ġerusalem, imma t-tliet uliedha: tifla u żewġ subjien. Iż-żmien jgħaddi, u jien irġajt lejn Malta u l-anqas ħsieb li kelli ta' dawk it-tfal Misilmin. Is-snin għaddew u reġgħet ġietni x-xewqa li nara l-paj- jiż l-ieħor tiegħi: il-Palestina. U billi dik l-art nafha sewwa, tlaqt waħdi u qagħadt kemm il-ġimgħa Ġerusa- lem, u żort u dort dawk l-inħawi kollha, u mbagħad tlaqt lejn Ħajfa, u għaddejt min-Nazaret. Nazaret qagħadt jumejn biss, u rkibt karozza u tlaqt lejn Ħajfa biex minn hemm nirkeb il-ġifen u nerġa' lejn Malta. Biex min-Nazaret tmur Ħajfa trid tgħaddi minn raħal żgħir u qadim għall-aħħar (isemmih Jusef il-Lhudi fi ktieb il-Ħrieb tal-Lhud) jismu Jàfa, u ftit wara minn ieħor jismu l-Imġejdel. Kif konna għad- dejin min-nofs l-Imġejdel, inħoss ħruq f'sebgħi l-werrej, u nħares u nara minnu nieżel id-demm. Kif kont inħares mill-karozza 'l barra, għandi nkun ilqattu ma' xi mkien u ġraħtu bla ma ntbaħt. F'Imġejdel hemm naqra ta' Dejr tal-Franġiskani (u Dejr żgħir ieħor tas-Sorijiet), imdawwar bi ġnien ħelu bil-ħajt tas-sellieħ, baxx, b'mogħdija minn barra għal quddiem il-bieb. Hemm ikun hemm Raħeb Franġiskan wieħed, li jrid jagħmilha ta' Ħiri, ta' surmast, ta' mħallef, ta' tabib, u ta' kollox. Irid ikun jew Għarbi, jew jaf bil-Għarbi sew, Għal hekk, ċempilt il-qanpiena tal-karozza u s-sewwieq waqqafli. Għedtlu li kont sa ninżel hemm biex indewwi ftit sebgħi, għax waġġajtu, f'dak id-Dejr. Qalli li ma satax jistennieni, għedtlu kollox sew- wa, imbagħad nirkeb karozza oħra li tkun għaddejja minn hemm. Dħalt il-ġnien, fejn kien hemm żagħżugħ Għarbi bi mgħażqa f'idu, jagħżaq jew inaqqi. Saqsejtu bil- Għarbi, jekk kienx hemm xi ħadd idewwili ftit sebgħi, għax ġraħtu, u jekk ma norbtux kont sa ninmtela bid-demm. Telaq l-imgħażqa u xej- jirli b'idu biex nidħol warajh ġewwa d-Dejr. Kif dħalna, għajjat ''Jusef L' u ġie Patri Franġiskan imdaqqas, żagħżugħ ukoll b'leħja sfiqa u sewda. ''Hawn dar-raġel, weġġa' sebgħu; orbothulu ftit l qallu, u ħareġ 'il barra. Il- Franġiskan daħħalni f'kamra fejn kien hemm vit tal-ilma, li fetħu u qalli bil-Franċiż, nagħmel idi taħtu sa kemm iġib il-meħtieġ. Ġieb kaxxa żgħira tal-First Aid, miżbugħa bajda bis-salib aħmar. Ħareġ minnha kuż u għoqda tajjar. Mesaħli sebgħi bit-tajjar u sawwabli ftit.-duwa minn ġewwa l-kuż. ''Kif waġġajtu sebgħekf'' saqsieni bil- Franċiż. 'Abfina, seddeqni, la agħraf. Ħis- sejt waġgħa, ittallajt, u xuft tàjaħ demm l' (Patri, emminni, ma nafx. Ħassejt l-uġiegħ, ħarist u nara nieżel id-demm), weġibtu bil-Għarbi jien. Titkellem tajjeb bil-Għarbi F' qal- li mbissem, ''imma m'intix Għarbi. L-Għarbi tiegħek tal-Palestina, u jid- her li domt hawnhekk. Minn fejn inti €'Minn Malta,' weġibtu, ċIwa,' għedtlu. ''Għaddejt fih sena u xahrejn''. Kif għeddtlu hekk il-Franġiskan telaq il-kaxxa fuq mej- da, deher imgħaġġeb, u baqa' sieket iħares lejja. 'Tiftakar li darba mort ġewwa l-wied, wara x-xita, tiġbor il-bebbux $ CIwa, niftakar'' weġibtu. 'Tiftakar li kien hemm tifel żgħir jibki fuq blata f'' raġa r-Raħeb. CNiftakar ukoll, għedtlu jien, €U int x'kont għamilt f'' saqsieni b'leħħa kbira. €Għedt 'l ommu tieħdu għand Ħuri t-Tajfa, u mbagħad ħadu lilu u lil ħutu dar iltiema tal-Franġiskani, Ġerusalem. Imbagħad ma nafx x'ġara, għax ftit wara tlaqt lejn Malta mill-ġdid. Kif għedtlu hekk, ħatafni, dawwar dirgħajh ma' għonqi u rassli wiċċi ma' sidru, ''Jien hu dak it-tifel F' qalli ferħan. ''Ejja miegħi F' u daħal f'kamra oħra. ''J'ammal J'amma l' għajjat, ''aqta' min ġie f Fil-kamra kien hemm mara mdaħ- ħla fiż-żmien nadifa magħluba, imma wiċċ il-hena. saqsietu. €Dak il-Malti, li sabni fil-wied, u li qallek teħodni għand il-Ħuri. Il-mara taha donnu ferħ ta' ġenn. qamet bl-għaġla ħatfitli jdejja t-tnejn u bdiet tbushomli, bews oħxon, don- nha riedet tiekolhomli. ''Imbierek intil' qaltli, ''Tnti l-ħellies tagħna. Għalina l-ewwel Kristu mbagħad int 19: U biex naqta' qasir, kelli noqgħod magħhom sa fl-għaxija. Hekk, mela, erba' Misilmin kienu saru Nsara, u wieħed sar Patri Fran- ġiskan; u dan kollu… bis-saħħa tal-bebbux l ĦANNA L-MALTI. EMin ġie, ja ibnif' IL-GRAJJA TA' ADAM (KIF JGHIDUHA L-MISILMIN) Wara li Allah ħalaq il-ġisem ta' Adam mit-trab magħġun. bl-ilma ġieri, ħallieh joqgħod, bla ħajja, għal erbgħin sena, F'dan iż-żmien Allah ħabbar lill-Anġli biex jitħejjew ħalli jagħtu ġiħ u qima lill-Adam meta Hu jagħtih il-ħajja. Il-ġemgħa kol- lha tal-Anġli qagħdu għal kelmet Al- lah, imma Blis, rajjes l-Erwieħ l-Im- kabbrin, billi kien għajjur, ma riedx jagħti qima lill-Adam, għal hekk Al- lah keċċieh mill-Ġenna u sar xitan, u huwa l-ħtija ta' kemm dwejjaq u tiġrib ibatu n-nies tad-dinja. Għall-ewwel Adam kien raġel u mara f'daqqa, imma mbagħad in- naħa tal-mara nfirdet min-naħa tar- raġel, u saret mara sħiħa, għaliha weħedha, U hekk ukoll Adam, meta nfired min-naħa tal-mara, sar raġel għalih waħdu. U kif kienu hekk, maħlulin minn xulxin, iżżewġu, għax baqgħu jħossu l-ġibda lejn xulxin, billi qabel kienu ġisem wieħed. Imma Adam u martu ma baqgħux hienja, għax il-mara ma reditx toq- għod għal kelma tar-raġel. U kienet tgħid li hi ma tridx tisma' minnu għax Allah kien għamilhom minn (X) Ilgħidut tal-Misilmin fuq il-ħolqien tal- ewwel nies, biċċa minnu meħud mill-Kotba Mqaddsa u biċċċa qalgħuh huma minn żnied- hom u baqa' sejjer jingħad. Hawn sa nġibu fil- qasir kif inhi l-fehma tagħhom fuq kif kien maħ- luq Adam u kif kienu l-ewwel ġrajjiet tiegħu. Uħud mill-Misilmin jgħidu li' Allah ħalaq lill- Adam billi għaġen ftit ħamrija minn fuq il- blata li fuqha wara żmien waqaf Abraham biex jidboħ lil ibnu Ishak: dik il-b'ata nfisha li mbagħad il-Lhud bnew fuqha l-artal tal-ħruq fit-Tempju li bena Salamun f'Ġerusalem, Oħ- rajn jgħidu li t-trab li minnu Allah għamel l-ewwel nies ġabru mill-erbat irjieħ tad-dinja, u kien ta' erbat ilwien: trab aħmar, trab abjad, trab isfar u trab iswed; għalhekk issa hawn erbat ilwien ta 'nies: ħomor, bħall-In- djani tal-Amerka, bojod bħal tal-Ewropa, sofor bħaċ-ċiniżi, u suwed, bħan-nies tal-Afrika tan- mofs. Għidut ieħor hu li Allah għamel lil Adam minn ftit trab li ha minn mal-egħruq ta' siġra tal-palm. tajn wieħed, u hekk Adam ma satax jiftaħar li kellu xi ħaġa aħjar min- nha. U l-mara daqs kemm webbset rasha li ma tismax minn Adam, ħar- bet mill-Ġenna tal-art u marret ma Blis u saret omm ix-xjaten. Meta l-mara ħarbet mil-Ġenna tal- art, Allah ħalaq lil Hewwa (Eva) u ħalaqha minn delgħa t'Adam, li qala- għhielu kif kien rieqed raqda kbira. Adam u Hewwa għexu flimkien hen- jin sa kemm Blis sab kif għandu jagħ- nel biex jidħol fil-Ġenna tal-art. U daħal billi staħba ġewwa nejba ta' serp. U kif kien hemm, ġiegħel lil Ħewwa tiekol minn dik il-għalla ta' l-art li kien menagħlhom Allaħ, li l-Misilmin jgħidu li kienet il-qamħ. Adam billi kien iħobb lil Ħewwa, u qatt ma kien jiċħdilha xej, sama' minnha u hu wkoll kiel minn dak l-ikel il-mimnugħ li tatu. U hekk Adam kien imkeċċi mill-Ġenna ta' l-art ma' martu, mas-serp u ma' Blis. Adam, meta tkeċċa mill-Ġenna, ħareġ minn bieb li jgħidulu Bieb it- Tewba; Ħewwa ħarġet minn bieb li jgħidulu (Bieb il-Ħniena; is-serp ħareġ minn Bieb il-Għaks, u Blis ħareġ minn Bieb is-Saħta. Adam u Ħewwa meta tkeċċew mill- Ġenna tal-art, damu jiġġerrew mad- dinja mitejn sena, u mbagħad reġgħu ltaqgħu f'xori jgħidulu Ġebel Għara- fat, qrib mill-Mekka, Ma' tul dawn il-mitejn sena Adam u Ħewwa kienu għaddew minn ġrajjiet koroħ; għax Ħewwa kienet iżżewġet ma' rġiel ta' barra-minn-hawn u kellha minnhom ħafna wlied; u Adam ukoll kien iż- żewweġ ma' nisa ta' barra-minn- hawn, u kellhom minnu ħafna wlied. Dawn l-ulied ta' Adam u Ħewwa u ta' barra-minn-hawn, huma ġens il- Għafrid u r-Rasad li għadhom ħajjin u jduru mad-dinja u jagħmlu ħsara kbira lin-nies. Meta kienu qrib mill-Imkien Im- qaddes tal-Mekka, Adam u Ħewwa midmu mill-egħmejjel il-ħżiena li kienu għamlu, u Allaħ ħafrilhom u bagħat lill-Anġlu Grabiel biex ires- saghom lejn xulxin u jseħibhom u jżewwiġhom. Għal hekk Ħewwa kellha żewġ tewmin, tifla u tifel, minn Adam; u t-tifel semmewh Kaj- jin. Wara ftit kellha żewġ tewmin, oħra, tifel u tifla, wkoll, u lit-tifel semmewh Habiel. Meta kibru Allaħ amar għal Adam li jżewweġ it-tifel il-kbir. lit-tifla ż-żgħira u lit-tifla l-kbira mat-tifel iż-żgħir. Imma Kajjin ried jiżżewweġ lit- tifla l-kbira, dik li twieldet miegħu, għax k'enet isbaħ mill-oħra. U. Blis għaraf dan u ġie u webbel lil Kajjin li joqtol lil ħuh Ħabiel, u hekk jeħles minnu, U Kajjin hekk għamel tassew. Kajjin meta qatel lil ħuh ma għa- rafx x'jaqbad jagħmel bil-ġisem tie- għu, Għal dan refgħu fuq kitfejh u baqa' jdur bih mad-dinja u jieħdu kull fejn imur. Raġa' deherlu Blis u qallu jħares urajh; kif ħares, Kaj- jin, ra seqer joqtol ħamiema u jħaiier ħofra b'difrejh u jordomha. U hekk għamel Kajjin: ħaffer ħofra fl-art u radam lil ħuh Ħabiel. Darba waħda, għall-ewwel li reġ- għu ltaqgħu Adam u Hewwa u żżew- ġu t-tieni darba, qabel ma kellhom lil Kajjin, Adam kien barra jaħdem fir-raba u Hewwa kienet ġewwa, tik- nes u tnaddaf id-dar, Kif kienet hekk weħedha, tisma' tarbija tibki x'imkien qrib id-dar tagħha. Ħar- ġet barra biex tara l-biki minn fejn kien ġej, u fl-art, fid-dell ta' għol- ' lieqa kbira tara tifel ċkejken, sabiħ ' u qawwi, mitluq waħdu għal riħu. Resqet ħdejħ u għajtet tliet darbiet: €Dat-tifel ta' min huf'' u ma weġ- ibha ħadd. Għal hekk ħadet it-tifel u daħħlitu d-dar u daret bih u għoż- żitu daqs kieku kien binha. Fil-għaxija kif Adam ġie mix-xo- għol, sab lil Hewwa bit-tifel fi ħdan- ha, tbenn'nu u tħann'nu. U qaltlu lil Adam: 'Ara xi ġmiel ta' tifel sibtl Tridx inrabbuħ f'' Imma Adam għaraf mill-ewwel li dak it-tifel kien iben Blis, u qal lil Ħewwa: 'Darba qarraqt bijal M'hix sa tkun it-tieni darbal'' U ħadilha t-tifel u ħareġ bih barra u xeħtu fix-xmara. Ġie Blis l-għada fil-għodu u resaq lejn dar Hewwa u għajjat: ''Tbni ja ibni, fejn tinsabi''- Wieġbu t-tifel: 'SNinsab f'qiegħ ix-xmara.' Tellgħu Blis minn qiegħ ix-xmara u malli Adam mar għax-xogħol, raġa' qegħ- du fejn kien qabel, għad-dell tal-għol- lieqa, ħada l-bieb ta' Adam u Hew- wa, Semgħetu jibki l-mara u reġgħet marret ġebitu u daħħlitu d-dar, u Adam meta ġie mill-għalqa sabu rie- . qed imxaħxaħ fil-benniena. €M'għedtlekx li dat-tifel iben Blis, u jien ma rridux hawn f'': qal Adam lil Hewwa meta ra x'ġara. ''Ara x'tagħmel bih int'' weġbitu ''għax jien ma għandix qalb inħallih bar- ral' U Adam qabdu u xeħtu ġewwa l-forn kif kien imqabbad ħuġġieġa, u nħaraq u sar irmied, Raġa' ġie Blis il-għada u waqaf ħdejn bieb Hewwa u għajjat: ''Ibni ja ibni, fejn tinsab''' U dak wie- ġeb: ''Ninsab maħruq, irmied, fil- qiegħ tal-forn ' U Blis ħarġu minn hemm u għaqqdu f'laħam u għamlu ħaj u qegħedu ħada bieb id-dar, bħad-darbtejn l-oħra. Hewwa reġ- għet semgħetu jibki u reġgħet ħaditu u bdiet tfissdu u żżeffnu u tifraħ bih. U kif ġie Adam fil-għaxija, sabha t'xxiegħel miegħu. Adam kif ra hekk telagħlu u qalil- ha: ''Kemm sa ndum ngħidlek li lil dat-tifel ma rridux hawn'7 Jewilla tridni nkeċċik minn miegħif Issa nixwuħ u niekluh nofs kull wieħed, int u jien. Għax Blis mill-ilma ġie- bu, min-nar ġiebu, imma minn ġew- wa żaqqna ma jġibuxl' U hekk għamlu. Adam u Hewwa xwew u kielu lil bin Blis, Blis il-għada ġie. U waqaf qrib bieb Hewwa u għajjat: ''Ibni ja ibni, fejn tinsab''' Wieġbu dak: tNinsab ġewwa żaqq Adam u Hew- wal Keluni nofs kull wieħed F' t'Tajjeb wisq ' wieġbu dak. ''Tb- qa' hemm, għax hemmekk irridek l U agħmel li għandek tagħmel biex in-nies ma jkollhomx sliema F' U Adam u Hewwa kellhom it-tfal, u, demm iben Blis baqa' jiġri fihom u f'uliedhom u f'ulied uliedhom, sal- lum. U għal hekk kull ħadd għandu fih il-ġibda għal ħażen, li jkun fejn ikun, itellfu s-sliema, għax kull ħadd għandu fih ftit demm minn iben Blisl XOGĦOL BEN-ADAM. il-Misilmin jgħidu li lil kull wieħed minn ulied Adam li jitwieled Alla jagħtih xi ħaġa biex jaħdimha. Jew jagħtih biċċa ħadida, jew biċċa għu- da, jew biċċa ġebla jew biċċa tafal. U jagħmel x'jagħmel ma' tul ħajtu, dejjem tibqa' għandu dik il-biċċa xi ħaġa li jkun tah Alla; jagħmel, ikun jew tal-ħadid, jew tal-għuda, jew tal-ġebel jew tat-tafal. Għax li jkun tah Alla ma jistax ibiddlu, anqas jekk jagħmel x'jgħamel u jdum kemm idum. Il-Milied f'Betlehem — Eluf ta' nies, mill-Palestina kollha, minn Lib- nàn, mis-Surija, l-Eġittu u l-Ewropa, żaru Betlehem, fil-Milied li għadda. Bħal snin oħra, il-festi hemm, saru mill-isbaħ. Il-Patrijarka Latin ta' Ġerusalċm, Mons, Gori O.F.M, għa- mel id-daħla tiegħu f'Betlehem lejliet il-Milied ftit fuq nofs inhar, bid-daqq tal-banda, sparar ta' murtali u kant tal-Benedictus. Għmel il-Għasar Pon- tifikali fil-għaxija, u Quddiesa kbira f'nofs il-lejl, u warajha l-Purċissjoni, bil-Bambin, mill-knisja tal-Franġis- kani għall-Għar Imqaddes. Bħal snin oħra, is-suldati tal-UNO fetħu t-triq il-qasira ta' Ġerusalċm, li tgħaddi dritt mill-art ta' Israċl għal Bet- lehem. U hekk, fil-Milied iltaqgħu ħafna misserijiet u ommijiet ma' wliedhom, u aħwa ma' aħwa, darba waħda biss fis-sena, għax jgħammru f'art il-waħda jew l-oħra, billi Israċl u l-Ġordanja għadhom magħduda fi stat ta'. gwerra. U raġa' seħħ kliem il-Baxxàra li Twelid Ġesu ijġib mie- għu: ''Sebħ 'l Alla fis-sema, u Sliema fl-art lin-nies f' Tifkira kerha tal-imghoddi — Ftit bgħid minn Għammin, il-belt il- kbira tal-Ġordanja, fl-ewwel jiem ta' Frar li għadda (1963), xi ħaddiema sabu għar bil-bieb tiegħu mibni b'ħajt oħxon, u ġewwa fih għadd ta' skele- tri, Mill-biċċiet tal-papiri miktuba li sabu magħhom, ingħaraf li kienu magħluqin ħajjin ġewwa dak il-għar, u l-bieb tiegħu misdud fuqhom, li mbagħad mietu bil-ġugħ u l-għatx u n-nuqqas tal-arja. Magħruf ukoll li dan ix-xogħol ikrah sar mis-suldati ta' Alessandru l-Kbir, ma'dwar is- sena 830 qabel Kristu. Lhud ikissru s-slaleb tal-Insara — Billi l-belt ta' Ramleh, li fiha ħafna Nsara qegħda taħt ħakma Lhudija, x'erba' żgħażagħ kesħin fosthom, AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA daħlu bil-lejl fil-Maqbar tal-Insara, u k'ssru s-slaleb kollha li sabu. Aktarx ikollhom jerġgħu jsiru mill-Ħakma, għax xogħol bħal dan hu mimnugħ mil-Liġi t'hemmekk, Kxif ta' swar qodma f'Ofel — Kif konna ħabbarna ftit ilu, fuq il-lsien t'art li jgħidulu Ofel, qrib Ġerusalċm, qiegħed isir taħfir imxierek mir- Rhieb Dumnikani tal-Ecole Biblique u minn Għaqda Ingliża tal-Arkeolo- ġija. F'dan ix-xogħol ftit ilu nkixfu s-sisien ta' qalgħa, jew fortizza, kbira, ta' bejn it-VIII u s-VII mitt sena qabel Kristu. Il-bini, kif jaħsbu dawk li jifhmu, jista' jkun Lhudi ta' ftit żmien wara David, jew ta' żmien il-Kangħanin, Malta — Il-W.R,P. Kummissarju tal-Art Imqaddsa, Patri Nikola Magro O.F.M., telaq lejn Ġerusalċm għax għandu bżonn jara u jkellem lil Kus- todju l-ġdid, ir-Rev. mu Patri Lino Cappiello. Il-Kummisarju jerġa' lura lejn Malta ftit fuq Għid il-Kbir. Grazzi maqlugha — Il-Fam'lja Gatt, mill-Gżira, tiżżi ħajr lil Madon- na tad-Duluri tal-Kalvarju tal-graz- zja li qalgħet bit-talb tagħha. Tib- għat 10/- Ġerusalċm biex jinxtara żejt jew xama' u jixtegħel fuq l-artal ta' hemmekk. . Ukoll il-Familja. Cus- chieri, minn tas-Sliema, tiżżi ħajr bil-qalb lid-Duluri tal-Kalvarju għal- grazzja kbira li qalgħet bit-talb tagħ- ha, u tibgħat £1, biex jiżżejjen l-artal tagħha f'Ġerusalċm, N.N. minn Ħal-Lija, għall-grazzja li qala' mill-Madonna. tal-Kalvarju del mal-wegħdi l-oħra fin-niċċa tagħ- ha fuq il-Kalvarju. Ġużeppi Agius minn Ħal-Lija jiżżi ħajr 'l Alla permezz ta' dan il-qari għall-grazzja li qala' bl-interċessjoni tad-Duluri tal-Kalvarju. i 68 Nimtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej: jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jiatiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. Antonio Fenech Vin- ċenza Grech Ġiovanni Battista Far- ruġia. Ġiuseppe Carmela u Roccu Farruġia. Ġiuseppe Attard. Lorenzo Antonia Aġius. Ġiovanni Rosario Vinċenza Ġiuseppe Alfredo Benedetto Vinċenzo Abela. Anġelo Ġ'usa Marianna Ċettina u Ġiusa Gauċi Stella Abela. Mejtin Familja Zammit u Farruġià. Carmelo Galea, Maria Ġiammaria Cor- dina, Raffaele Ġiuseppe Violetta u Teresa Farruġia. Vinċenzo Carmela Ġiuseppe Vinċenzo Ġiuseppe Ġeorġe Dimech. Ġiovan- ni Bondin, Ġeorġio Galea Antonio Saliba. IR-RAĦAL ĠDID: Annetta Galea. Vincenzo: Camenzuli, Ġiuseppina Damato. IL-ĦAMRUN: Dolores Bonniċi. Marianna Emmanuele Frances- co Aġius. Salvatore Ronza, Erweħ Abbandonati. Rosaria Ċilia. Elvira Ġiovanni u Emmanuele Borġ. Spiridione Buġeja. Cristina Salvatore u Annetta Farruġia. IŻ-ŻEJTUN : Don Salv Delia. Ġiuseppa Camilleri. Benigno Paola Luiġi u Andrea Camilleri. Giov- anna Zerafa, Lorenza u Antonia Chetcuti, Ġiovanni Zerafa. IŻ-ŻURRIEQ: Antonio Michelina u Catarina Grixti, Maria u Luiġi Bon- din. Conċetta Gauċi. Ġiovanni u Feliċ Baldacchino. Carmela Caruana, Vittorin Mer- ċieca, Ġiuseppe Merċ'eca. Rosina Mit- sud Teresa u Ġiuseppe Ċiappara. Ġiovanna Cassar. Carme'o u Vittoria Merċieca. Feliċia Briffa. IR-RABAT: Ġiuseppe Francesca u Paulu Muscat. Don Ġuan Don An- ton Teresa u Ġiuseppe Aġ'us Marian- na u Franz Muscat. Carmen Aġius. Ġiuseppe u Vincent Micallef. Mejtin Calċedonio Busuttil. John Buġeja. Clara u Ġiuseppe Grech. Ġiuseppa Ġiuseppe Conċetta u Lina Grima, Carmelo u Loreta Azzopardi. BIRKIRKARA: Ġiuseppe Galea. Maria Galea, Ġiuseppe Borġ. Virġin- ia u Manuel Buħaġiar. Ġer- ardo Lucreziu u Ġiuseppe Pu is. Maria Sciberras Costantino Ġiu- seppe Elena Sciberras Pao'o u Teresa Farruġia, Ġiovanni u Rosa Farruġia. ĦAL-GĦARGĦUR: Ġiovanna u Rosaria Cuschieri. GĦAWDEX Maria Borġ. Familja Borġ. Familja Debrincat S'Ivia John Marlene u Ġeorġette Parnis. Ġiuseppe u Lorenzo Spiteri. Vinċenzo u Familja Grech, Familja Said. Familja Aġius. GĦAINSIELEM: Antonio Ġiusep- pe Taneredi Frank u Mable Caruana, SANANT: Maria Debattista Ġiu- eppe u Carmela Galea. Mananni u Ġiuseppe Cassar, Min-naħa tagħna niżguraw qrabat- hom li l-erwieħ ta' dawn. il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu,