ID-DWANA FIL-LETTERATURA U FL-ARTI Fil-publikazzjoni interessanti ta' Nicali u Favale (2004) dwar diversi aspetti tad-dwana fl-istorja, insibu li hu possibbli li ma jeżistux opri letterarji, fi proża jew poeżija, li huma, kollha kemm huma, dedikati għad-dinja tad-dwana, jew li għandhom xi dwaniera bħala protagonisti. Madankollu, insibu bċerta frekwenza diversi referenzi għal dwaniera f'diversi opri letterarji. L-ewwel referenza għall-professjoni ta' dwanier, jew pubblikan, insibuha fid-De Officiis Libro l-150 (44 QK) ta' Marku Tullju Ċiċerun (106-43QK), fejn isemmi li x-xogħol ta' dwanier (portitorum) hu fost l-aktar xogħol li jattira l-odju tal-bnedmin, l-istess bħal dak tal-użura. Aċċenn ieħor inqas kumplimentuż għad-dwaniera niltaqgħu miegħu fil-kummiedji ta' Ludovico Ariosto (1474-1533): 'queste cose, come a Siena giunsero, ritenute lor fur da questi publici ladroni, che doganieri si chiamano'. Giovanni Francesco Gemelli Careri (1651-1725) fil- ktieb tiegħu ta' sitt volumi Giro del Mondo (1699), li kiteb wara vjaġġ mad-dinja ta' ħames snin bejn l-1693 u l-1698, isemmi l-kontroll effettwat mid- dwaniera bdan il-mod: 'Diligentemente i doganieri cercarono. nelle nostre scarselle, per vedere se vi avevano perle o zecchini'. Deskrizzjoni qasira iżda effikaċi ħafna tal-ambjent Il-kwadru ta' San Mattew ta' Caravaggio tad-dwana nsibuha fir-rumanz prinċipali ta' Nathaniel: Hawthorne (1804-1864) La lettera scarlatta li kiteb fl-1850. Mill-ironija ta' Hawthorne mmorru għal-liriżmu ta' Eugenio Montale (1896-1981), li rċieva l-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1975, fil-poeżija Le occasioni (1939): Dwanier, jew aħjar ex-dwanier, bħala protagonista prinċipali ġo rumanz insibuh fil-karattru ta' Cicikov fil-ktieb Leanime morte (1842) ta' Nikolai Vasilievich Gogol (1809-1852). Mill-attività tal-protagonista Referenzi oħra qosra dwar dwaniera insibuhom fin-novella I Malavoglia (1881) ta' Giovanni Verga (1840-1922) u f'xogħlijiet ta' Gabriele D'Annunzio (1863-1938), waqt li f'sens aktar wiesgħa, ambjenti tad-dwana insibuhom trattati f'rumanzi li għandhom kontrabandisti bħala protagonisti, bħal per eżempju, Il piccolo alpino (1926) ta' Salvator Gotta (1887-1980) u Lumante dellorsa maggiore (1937) ta' Sergjusz Piasecki (1901-1964). Mid-dwanier Raffaele Carrieri (1905-1984) għandna ġabra ta' poeżiji bl-isem Lamento del gabelliere (1945). Din il-karba ta' Carrieri hija espressjoni ta' nuqqas ta' sodisfazzjon u tbatija ta' bniedem li jixtieq jitbiegħed mill-ħajja ta' kuljum u jaspira għal orizzonti aktar wiesa. Il-ħarsa tiegħu daqstant avventuruża, bi vjaġġi u esperjenzi eżistenzjali profondi, hija karba kontinwa, u ritorn, mhux għal xi ħaġa esterna, imma bħala konsegwenza ta' ansjetà u nuqqas ta' kwiet intern, li jimbuttah biex joħroġ u jiżvoga t-turment tiegħu fil-poeżija u f'esperjenzi mill-aktar diversi. Grazzi għal Carrieri, l-ambjent tad-dwana sar parti mil- letteratura kontemporanja u, permezz tal-'karba' tal-poeta, ġiet ukoll manifestata is-sitwazzjoni ta' tant persuni li, ta' kuljum, jaqdu dmirhom fil-kesħa ta' ljieli xitwin, f'ħidma silenzjuża. Il-kwadru tal-veduta mill-Barrakka ta' Fuq ta' Girolamo Gianni Ħafna referenzi għad-dwana u l-attività tagħha insibuhom ukoll f'ħafna rumanzi ta' spjunaġġ, speċjalment f'dawk tal-maestri ta' dan il-ġeneru bħal Graham Greene (1904-1991), Larrv Collins (1929-2005), Len Deighton (t. 1929), John Le Carrċ (t. 1931), Frederick Forsvth (t. 1938) u Ken Follett (t. 1949). Għal dak li jirrigwardja l-arti figurattiva, mhumiex ftit is-suġġetti relatati mad-dwana. Ta' importanza kbira huwa l-kwadru ta' San Mattew, impitter minn Caravaggio fl-1599-1600, li jinsab fil-Knisja ta' San Luigi dei Francesi, f'Ruma. L-opra li hija attwalment viżibbli mhix dik oriġinarja, peress li kienet rifjutata mill-klient minħabba li kienet tirrappreżenta lil San Mattew f'relazzjoni wisq dialettika mal-anġlu ispiratur tal-Vanġelu. Ta' importanza wkoll huwa l-kwadru La Punta della Dogana tal-pittur Venezjan Francesco Guardi, fejn insibu raffigurata d-Dwana ta' Venezja, ħdejn il-Knisja ta' Santa Maria della Salute, biswit il- Kanal il-Kbir u l-Giudecca. Id-Dwana ta' Venezja tinsab indubbjament f'pożizzjoni partikolarment suġġestiva peress li ispirat ukoll it-titlu ta' rumanz ta' Jean D'Ormesson (t. 1925), La dogana di mare (1994), 'da cui ċ cosi bella la vista sul Palazzo Ducale e sullalto campanile di San Giorgio Maggiore'. Għal dakli jirrigwardja d-Dwana ta' Malta, għandna kwadru ta' Girolamo Gianni li juri veduta minn arkata tal-Barrakka ta' Fuq fejn fiha naraw ukoll l-binja tal-imħazen ta' Xatt il-Barriera, li kienet inbniet fl-1727 u tagħmel parti mid-Dwana. Ħafna mużewijiet tad-dwana jesebixxu xhieda tal- passat fis-settur speċifiku tagħhom. Għal materjal ta' valur artistiku rari ħafna, insibu l-Museo delle Biccherne e delle Gabelle ta' Siena fejn hemm konservati 105 kopertina ta' reġistri tal-kontijiet, li l-uffiċjali raffinati tal-Biccherna (l-amministrazzjoni tad-dħul u l-ħruġ) u tal-Gabella (taxxa tas-sisa) kienu jikkommissjonaw lill-pitturi lokali, bħal per eżempju, Simone Martini (1284-1344), Ambrogio Lorenzetti (1290-1348), Benvenuto di Giovanni (1436-1518) u Domenico Beccafumi (1486-1551). Dawn il-kopertini, li jirrappreżentaw mumenti ta' attività fiskali jew fatti ta' kronaka, kienu fil-bidu jsiru fuq tavoletti tal-injam ta' madwar 36x24cm. Iżda, maż-żmien, baqgħu jikbru fid-dimensjoni sakemm saru fl-aħħar copertine da parete, jiġifieri kwadri veri u proprji. Kull kopertina hija datata u s-sett kollu sar bejn l-1258 u l-1682.