Id-Dimensjoni Tematika fil-Poeżiji ta' Carmel Attard: Riflessjonijiet Introduzzjoni Is-sena 2014 fakkret l-għoxrin sena mill-mewt ta'poeta modern ewlieni: Carmel Attard. Biex ifakkar lil dan il-kittieb u poeta prolifiku imma kważi minsi, Paul P. Borg, wara snin twal ta' riċerka, organizzazzjoni u kitba ħareġ il-ktieb … maqful fil-ħabs ta' ġbini-— Il-Poeta tat-Tbatija Carmel Attard. F'dan il-ktieb massiv insibu ġabra ta' bejn wieħed u ieħor 250 poeżija, esklużi l-ħajku li nsibu fl-aħħar. Huma poeżiji li nkitbu fis-snin 60 (12-il poeżija), is-snin 70 (74), is-snin 80 (101) u s-snin 90 (61). Kronoloġikament, l-ewwel poeżija hi'Ave Maria' (Mejju 1960), u l-aħħar waħda hi poeżija bla isem li tibda bil-vers 'Nixtieq intik bewsa ..' (11-12 ta' Diċembru 1994), ftit qabel ma Carmel Attard ħalliena. Mela dawn il-poeżiji jkopru medda ta' aktar minn tletin sena. It-Tema tat-Twemmin Fil-poeżiji tiegħu Carmel Attard jittratta varjetà ta'terni. Tema li tispikka hija dik tat-twemmin. Din it-tema tibqa' kostanti f'Carmel Attard matul ħajtu kollha, minkejja, u anke f'rabta, mat-tbatija li ġarrab. L-ewwel poeżija hija ddedikata lill-Madonna, bl-isem ta''Ave Maria' u tieħu l-forma ta' talba u tintrabat max- għadd 34 LXXXIV. xahar ta'Mejju. Poeżiji bħal'Qalb il-Bniedem'/u'Waqfien'huma turijali d-djalogu mal-Mulej kien spiss u fi mkejjen differenti. F''jien Mhux bħall-Bqija; kontra 'l-ħażin ta' żmienna' Attard ipoġġi 'l-imħabba bla tmiem' ta' Alla. F'Marana- ta' naqraw dwar l-għarfien tal-qawmien mill-mewt, mifhuma wkoll bħala l-waqt tal-ħaqq għall-bniedem. Kristu hawn huwa mifhum bħala dawl, eżatt wara l-mewt tal-ġisem. Attard jifhem id-differenza bejn il-liġijiet t'Alla li jfissru ħelsien lill-bniedem, u l-liġijiet tal-bnedmin li qegħdin hemm biex ixekkluh. Bla tlaqliq u b'kuraġġ kbir Attard jikteb li Kristu jagħmel il-veri qaddisin miż-żibel, It-twemmin lijaf lilna bħala poplu sa minn żmien il-preistorja, l-influwenza li minn dejjem kellhom fuqna elementi bħax-xemx u r-riħ, is-sens imgħoddi glorjuż u preżent imniegħes, kollha joħorġu f''Imbagħad ir-Riħ; fejn l-istorja tal-gżejjer Maltin issir ħaġa waħda ma'dik personali tal-poeta. Poeżija-talba li tieħu l-għamla ta'salm ta'ħajr hija'Grazzi Kbira lil Alla Tiegħi': huma versili nkitbu fi żmien it-terremot tal-1972 u għalhekk jintrabtu ma' sitwazzjoni partikolari, F'Ġimgħa Kbira Oħra' naqraw dikjarazzjoni ta' min għex ħajja ta' tbatija: '… u l-Ġimgħa l-Kbira tiegħi ../ m'hemmx li tintemm''Tinħass min-naħa ta' Carmel Attard l-aċċettazzjoni ta' dan id-destin li jorbot flimkien il-poeta ma' Kristu. Kristu jista' jkun l-'int' li Attard jiddjaloga miegħu fi 'Tlaħħamna: L-'int' awn faċilment jista'jkun ukoll il-'jien'inweġġa' tal-poeta nnifsu. Dan il-'jien' imweġġa jintrabat mal-għarfien tal-marda li ħakmitu u l-għarfien li ma jistax jaħrab minnha kemm f''Għal Darb'Oħra' kif ukoll f'Marda tal-Mewt: Fl-istess ħin il-Mulej huwa nti li int l-istess ċertezza' f'Indeċiżjoni, poeżija oħra li tieħu l-għamla ta' talba jew salm. Fil-poeżija 'Minn fuq Salibi'hemm ukoll ix-xewqa i xi darba l-poeta jerġa' jakkwista kontroll fuqu nnifsu: 'Ġurnata nerġa' nikseb ura'l moħħi/u ġismi …xi darba …'Din il-marda hija stat eżistenzjali liħakem ill-poeta sa minn tfulitu, kif jikteb f''Bikja Mbikkma' (tal-1978): 'biki li bikkimni / mindu għalaqt tmien snin' L-indirizz lill-Mulej naqraw dwaru f'Int ma Tinsa lil Ħadd; poeżija li tfakkar 'kapitlu 25 tal-Evanġelju ta' San Mattew: L-imġewwaħ forsi jaħseb li nsejt tisimgħu. L-għatxan forsi jaħseb li int insejt tagħtih jixrob. L-għarwien forsi jaħseb li int insejt tlibbsu. Min hu marid jew fil-ħabs Leħenil-Malti Il-figura ta'Kristu u t-tieni miġja tiegħu fid-dinja hija ttrattata f''Inkarnazzjoni' Carmel Attard jirreferi għal Martin Luther King, Gandhi u oħrajn li ġew u tkellmu dwar il-paċi, f'dinja fejn il-bniedem jerġa'jiċħad lil Kristu għal darb'oħra minħabba l-gwerer: Ma nafx min se jwelldu fis-soċjetà permissiva; forsi flok Lhudija din id-darba tkun xi Palestinjana — u twelldu ġo xi kamp fid-deżert qalb skieken u bajjunetti. Tiġrib il-Ħajja Tema oħra hija dik ta' tiġrib il-ħajja, b'rabta mat-tema eżistenzjalista u dik tal-'jien' Dwar il-'jien' (li jfakkar fir-rumanz Uno, Nessuno e Centomila ta' Luigi Pirandello), Attard jikteb f'Xejn': L-għarfien li xi darba jew oħra jrid jaffaċċja l-mewt huwa b'saħħtu, sa mis- snin 60. Dan jesprimih fil-poeżija 'Lapida fuq Qabri' fejn il-poeta jsib faraġ fil-ħbiberija tal-ftit u huwa konxju li hu waħdu u bla familja, dik ix-xi ħaġa li minn dejjem xtaq. Il-mewt bħala motiv naqraw dwarha anke f''Tal-Wieħed u Nofs' jew Qabel Nagħlaq Għajnejja: Il-'jien'narawh f'taqbida ġewwiena waqt'lejl iswed'li matulu l-poeta jisma' biki f'rabta ma''mostru' li ħareġ 'minn ġuf l-omm li ħadet it-Thalidomide / u wellditu bla jdejn u bla saqajni' Attard jirrifletti terna soċjali li tintrabat mas-snin 60: jikteb dwar il-medikazzjoni li fuq naħa timmanka u tiddeforma lil min għadu ma twelidx, u fuq l-oħra li sserraħ 'mit-toqla' tal-ħsibijiet. Dan is-sens ta' toqol jerġa' f'Tifsir fejn il-poeta jikteb: għadd 34 LXXXIV 125 Jinfetħu t-twieqi ta' ħajjitna fuq il-merħla tal-Umanità tħaffef lejn il-futur inċert Minn bieb idjaq minn żgħożitna li għaddejna għajjiena minnha. Minkejja dan ma tonqosx it-tama ssimbolizzata mid-'dawl għammiexi' Din it-toqla ġejja mill-fatt li l-poeta jagħraf li ma jistax jifhem kollox, fosthom qalb il-bniedem f''Qalb il-Bniedem' Il-versi intimi u konfessjonali jidhru wkoll f'Meta Nitbiegħed Minnek'; mela fil-kitba hemm proċess ta' tisfija. Hawn il-poeta jindirizza lil xi ħadd fil-qrib, jew jista' qiegħed fi djalogu miegħu nnifsu. Il-versi bħala qrara u kixfa tal-'jien' jinsabu wkoll f'Bikja Mbikkma'fejn naqraw: Bosta drabi xtaqt ngħajjat għajta tal-waħxi Iżda l-biki u l-għajjat baqgħu ġo qalbi u moħħi biex iħottuhom biċċa biċċa u jagħmlu minni persuna mbiċċra. Il-mewt hija tema oħra rikurrenti fil-versi ta' Attard. F'Imbagħad il-Ħajja' l-poeta jurina li hemm il-mewt fil-ħajja (taħt il-forma tad-diffikultajiet li taf toffri) u l-ħajja fil-mewt (mifhuma bħala qawmien għal ħajja aħjar). Il-mewt tintrabat ukoll ma' stat ta'tbatija li ġibnieh fuqna aħna stess, ladarba l-bniedem stess ħalaq 'l-għamajjar li qerduna' Hekk jikteb f''L-Għelejjel': Aħna ma narawx it-tmiem tal-ħolma; għad jirnexxilna biss noħolmu biha iżda s-sehem tagħna hu ta'hemm u niket, sehem il-mewt li toftomna min-natura 126: Leħenil-Malti li għamel Alla u li għamilna aħna. Aħna wettaqna pjan li mhuwiex tagħna meta bnejna l-għamajjar li qerduna. Jinħass sewwa t-ton apokalittiku f'dawn il-versi li jġorru piż kbir. L-'aħna'hawn hija l-umanità li għamlet ċerti għażliet u issa qed taħsad il-konsegwenzi xejn sbieħ. Il-mewt tintrabat mal-istaġun tal-ħarifa, imma anke ma' stat eżistenzjali partikolari f'Nar/ Kontra dan hemm l-istaġun tar-rebbiegħa — bin-natura fl- aqwa tagħha — kif jidher f'Mal-Wasla tar-Rebbiegħa': dan hu staġun li jġib imħabba ġdida li terġa' tagħti s-saħħa lill-poeta. 4, L-Istennija u s-Suwiċidju It-tema tal-mewt tintrabat ukoll mal-istennija ta' dak li hu inevitabbli, max- xewqa li l-poeta jsir'immutabbli'u jikseb adolexxenza dejjiema f'Adolexxenza Dejjiema. Hawn diġà hija mħabbra t-tema tas-suwiċidju. Dan bħal jerġa' jissemma indirettament fil-poeżija'In-Nies u Jien/fejn wara li jesprimi t-tbatija li minnha għaddietu s-soċjetà għax poeta, jikteb'ma nafx intemmx bis-sliem irġuliti' L-istess ħsieb jerġa' jesprimih f''Milied ta' Ruħ Mifruda;fejn proprju f'dan il-jum il-poeta li hu nieqes mill-imħabba jħossu ddisprat u b'hekk jikteb: bla mħabba, ma nafx jekk niġġenninx għax nitlef moħħi, ma nafx jekk intemmx ħajti ħesreml Kemm tesprimi wġigħ dik l-interjezzjonifinalil L-istennija tal-mewt hi b'saħħitha f'poeżiji bħal L-Aħħar Post'u'Jum ix-Xemx'; hawn pero l-istennija tintrabat ma' għada fejn hemm il-kwiet, is-safa, il-ferħ, il-briju u l-festa, f'kuntrast mal-preżent fejn jaħkmu l-mewt u n-nixfa. Is-suwiċidju jissemma b'ismu f'Dan Lejl Ideali għas-Suwiċidju' tal-1980. Jista' jkun li jikteb dwaru wkoll f' 'Nistenna' fil-versi: għadd 34 LXXXIV 127 nistenna … il-ftuħ tal-aħħar att li ma jispiċċa qatt u qatt. ix-xewqa għall-mewt bħala ħelsien mill-martirju (ta'tletin sena sħaħ) jesprimiha f''Martirju':'Qarribli l-mewt, Mulejja' Jerġa' jikteb dwar dan fl-1990 fil-poeżija 'Tiġrif fejn jara l-mewt bħala mistrieħ mill-'agunija mġebbda'u b'hekk jixtieq 'mewt bikrija' Dan is-sens tat-'tmiem riesaq lejja' ('Daħq u Bluha') huwa motiv b'saħħtu fil-versi tad-disgħinijiet. Jinħass ukoll fil-poeżija qasira 'Il-Bidu tat-Tmiem; fejn jikteb,'meta nħoss is-sejħa eterna, /ikun wasal il-bidu tat-tmiem'F'Nobogħdok' jinħass ċertu nervożiżmu, ċertu sens ta' urġenza u anke ċertu fataliżmu: Attard jobgħod l-għada għax diġà jħoss fih x'se jġib miegħu dan il-ġejjieni. Min jaqra l-poeżiji tal-aħħar jimmaġina bħal klessidra fejn ir-ramel qed jiżloq b'ħeffa u ż-żmien jgħaddi malajr. Jinħassli t-tmiem hu qrib. Hekkjikteb f''Ma Fadalx Żmien': Ma fadalx żmien biex ninseġ libsa bajda jew ninxteħet f'riġlejk nitgħallem għanja ġdida. Ma fadalx żmien. Din il-poeżija kienet aktarx miktuba lejn tmiem l-1994. L-Imħabba L-imħabba hija tema oħra rikorrenti. Jien ma Nsejtekx' hija ddedikata lil Helen Zammit, u fiha l-imħabba tinftiehem bħala sħana: 'x-xemx tal-univers, / ta' qalbi u ta' moħħi' L-imħabba hija mifhuma bħala forza li ġġedded, mela bħala ħajja mhux mewt f''Tnissija u Mogħdrija': kull meta nħobbu nerġgħu nitwieldu mill-ġdid. 128 Leħen il-Malti Din l-imħabba li bellhitna ma tafx toqtol iżda hija żerriegħa ta'fjuri u ħdura li tgħix bin-natura. Fuq naħa oħra l-imħabba tinftiehem bħala delużjoni f'LilTfajla li ma Tħobbnix: Hija 'dik l-imħabba kiesħa / f'mixja ta' dinja silġ' li jikteb dwarha f'Jien Mhux bħall-Bqija' Anke 'L-Innominata' hija għanja lit-'telfa tal-imħabba'; jinħassu fil-poeżija distanza affettiva u temporali li tifred lill-poeta mill-persuna li ħabb jew li ġibdet b'qawwa kbira l-attenzjoni tiegħu, filwaqt li ma jifdal xejn ħlief uġigħ u xewqa li mhix se tinqata' Għall-inqas din l-esperjenza sservi biex il- poeta jinħakem mill-muża: Ja tfajla sbejħa li jien ma nafx x'jismek kun int il-Beatrice li ssaħħarni biex nikteb bħalma jien qatt ktibt qabel … Aktar tard, fi 'Ndiema' Attard jikteb li ma jemminx b'vendetta ladarba bħala poeta huwa ħlejqa li tħobb: jagħtini li nitlob fuqek jonfħu l-irwiefen tas-saħta, iżda wara fis jisgħobbija w nindem u noħlom aħdar mill-ġdid. 'Tfajla Insieni' tfakkar fi'Tfajla Toħlomx' ta' Rużar Briffa (li għalih Attard jirreferi direttament) u hija wkoll dwar l-imħabba. Naqraw li l-ikbar imħabba hi dik ta' min lest li joqtol l-imħabba li hemm fih biex ma jagħmilx deni lil ħaddieħor li jħobb ladarba jaf li'tiegħi mhedda / mill-istallett u d-daqqiet kiefra tiegħu' il-poeżija ta' Briffa b'xi mod tintrabat ukoll ma''Imħabbitna'fejn Carmel Attard jikteb lill-maħbuba: għadd 34 LXXXIV 129 aqsam miegħi tfajla ħelwa dik l-imħabba li tifnik biex imħabbti ta' poeta tifdi 'l ħajtek u thennik. Imbagħad fi 'Preludju' l-poeta jurina li hu konxju li f'kull relazzjoni ta' mħabba hemm 'preludju ta' diqa' Flimkien mal-imħabba hemm ukoll it-tema tal-ħbiberija. 'Ħabib Tassew' huma versi li jġagħluk tistaqsi: x'inhi l-ħbiberija vera2 It-tweġiba hi dik meta tnejn jifhmu verament minn fejn joriġinaw il-biki u l-ferħ. Il-poetika hija tema oħra li jittratta Carmel Attard li jara lill-poeta bħala dak li ġie msejjaħ biex permezz ta' vrusu 'jibbalzma ħsiebu' (Ma Nafx'), u dak li: lilreddnilna f'widnejna is-seħer tal-kliem ġo moħħna għajjien (Leħnek Abjad Ħiemed; iddedikata lil Patri Marjanu Vella). F'Lil Tfajla li ma Tħobbnix' jikteb: 'Kliemek m'għandux mill-qawwa ta' vrusi/ F'Lill-Poeta Louis Briffa' jikteb:'Għax ħakmek seħer il-għana / għaliex bih dak moħħok stagħna' Il-poeżija tgħolli lill-bniedem 'il fuq mit-tajn u l-medjokrità. Din it-tema nerġgħu naqraw dwarha f''Idfnuni f'Miżbla' fejn Attard jagħraf li hu bniedem u poeta li ġġieled favur id-dgħajjef. Hekk f'Qabel Kollox Jien Poeta' jikteb: Jien poeta tar-ruħ imsejkna tiegħi u poeta tal-imġarrbin ħuti. 130: Leħenil-Malti L-istess ħsieb naqrawh f''L-Ingannati' 'bħali tħoss u bħali tagħder / lil-min tara fil-moħqrija' Intant waqt li huwa ħaj, Attard jammetti li huma l-imħabba u l-poeżija li jagħtuh ħajja bħala żagħżugħ ('Kont Għaddej Waħdi'). L-idea li l-poeżija u l-imħabba huma żewġ aspetti li jimlew qalb il-poeta jikteb dwarha fil-poeżija bla isem datata 3/9/1975, fil-versi: Kemm hija vojta qalbi mingħajr kitba mingħajr seħer il-kliem li jnissel fija xewqa li nħobb u li ninħabb dar'oħral Huwa hawn ukoll fejn Attard jammetti li l-ħarifa terġa' tqajjem fih 'seħer il- poeżija u il-kitba/ wara s-saħta li jġib miegħu s-sajf, mifhum bħala staġun 'moħli' u għażżien. Lill-poeżija hawn jindirizzaha bħala: bint l-allat ja duwa dejjem ġdida tal-moħħ u tal-qlub morda. Anke hawn l-idea tal-poeżija bħala terapija. Ftit iktar 'l isfel jikteb: 'O tama mqaddsa inti t-tifla / setgħana tal-poeżija' Mela poeżija u tama huma relatati. U dan f'kuntrast maż-żmien iebes li għex fih u li qed ngħixu fih,'O Era tagħna, kif marradtna b'moħħnat' Minkejja dan, Attard jerġa' jikteb: U jien ukoll għannejt it-tama ħelwa u qed nerġa' ngħanniha għaliex nemmen li ser noħorġu isbaħ fit-taqtigħa. il-poeżija sservi wkoll biex il-poeti jfarrġu u jhennu lil xulxin bħal kif jagħmel Attard f''Bħal David (Lil ħabibi Mario F. Bezzina): il-poeżija mhix marbuta biss mal-imħabba imma anke mal-mewt. Fil- poeżija 'Tama' Attard jara fil-mewt bħala riskatt u ġustizzja favur il-poeta. Infatti jikteb hekk: għadd 34 LXXXIV 131 La tħabbel rasek xejn (..) jekk leħnek jaqa' fuq widnejn torox; emmen biss li jum ġdid għad iżernaq; imbagħad it-trab ta' fdalek jinfed 'il ruħhom. Waħda mill-isbaħ poeżiji fil-ġabra preżenti hija'Lil Achille l-Kbir, versi miktubin minn poeta għal poeta ieħor, Achille Mizzi, minkejja li mhux imsemmi direttament. Fiha jispikkaw ritmu partikolari u anke l-aspett udittiv permezz ta' mekkaniżmi bħall-alliterazzjonijiet u r-rimi, imma anke kliem meħud mir- reġistru lessikali għal qalb Achille Mizzi stess bħal 'jixwik/'mikwija; 'arpa/ u oħrajn. Il-poeżija li tinstema'— permezz ta'alliterazzjonijietu rimidifferenti, rifless ta'eku li jirbombja ġewwa l-poeta — tinħass sewwa fil-poeżiji qosra miktubin fit-2 ta' Marzu 1985 (Carmel Attard kiteb disgħa minnhom f'jum wieħed), bl-isem ta''Xenqa;'(Xenqiet);Jum Wara Jum; Tħoss, 'Xofftejn; u 'Qatt Aktar: Alliterazzjonijiet u hawn isiru ħaġa waħda ma' espressjoni ta' ħsus ġewwiena. It-Tema Soċjali Tema oħra hija dik soċjali. L-isfond soċjali tas-snin 60 jispikka f'Rieq ma' Wiċċek; fejn jirreferi għall-perjodu tal-kwistjoni politikoreliġjuża u jikteb bla kantunieri dwar rieq nieżel ħiemed ma'wiċċ Malta qadima. rieq li jnaddafha mil-ħmieġ tal-ipokrisija u ta' Reliġjon u ta'odju u mibegħda ta' Reliġjon bla Kristu tassew. L-ipokrisija bħala pjaga soċjali terġa' tissemma f''Tassew Milied bla Kewkba': hawn Attard jirrifletti dwar il-maskra li nilbsu matul il-Milied sena wara sena. Jasal biex isostni li wara d-dawl hemm id-dlam u wara dik li tidher ħbiberija hemm biss bruda. 132: Leħenil-Malti F'Antropoċentriżmu' Attard jistaqsi jekk hux veru li l-bniedem fid-dinja hu daqshekk essenzjali. jew forsi d-dinja tkun aħjar mingħajru7 Ħsieb simili jinsab f''Satellita' fejn Attard jikteb dwar il-ġenn fid-dinja ('lanqas ir-radju ma nazzarda nixgħel / meta dan l-infern ma nifilħux aktar') u dwar l-apokalissi, mifhuma bħala evoluzzjoni jew 'xitla ser twarrad L.) univers ta' fjuri' Hawn Attard jistaqsi:hemm bżonn ta'katakliżma biex il-bniedem jevolvi għall-aħjar2 Versi b'saħħithom li jesprimu għadab kbir kontra poplu Ii jwarrab lil-min hu marid huma 'Lill-Poplu Malti' Versi-denunċja kontra l-magna tal-poter huma 'Papri, Sriedaq, Flieles u Skrivan'; din hi poeżija li tfakkar f'Animal Farm ta' George Orwell. It-tema ambjentali tinħass sew fil-poeżija 'Mellieħa' li minkejja li jikteb dwar il-bini li ġab miegħu l-progress, hija espressjoni ta' waqt ta' hena. L-ambjent naturali bħala t-tluq u l-Maltin bħala l-wasla naqraw dwarhom f''Pajjiżi' fejn Attard iqiegħed lil Malta taħt il-lenti biex joħroġ b'deskrizzjoni kirurġika ta' pajjiż u poplu maħkumin minn dikotomija: Għoljiet u baħar anġli u ċittadini li għandhom mit-tnejn. Apparti dan, il-poeżija ambjentali tinħass ukoll kull fejn Carmel Attard jikteb dwar l-iktar element naturali għal qalbu: il-baħar. Huma wkoll interessanti l-poeżiji fejn Carmel Attard jorbot il-poeżija mal-mużika u juri l-apprezzament tiegħu ta' xogħol il-mużiċist. Dan narawh fi 'Pjanista' jew f''Is-Seħer tan-Nota, it-tnejn miktubin fl-1983 fil-Pegasus Bar. għadd 34 LXXXIV. — 133 Dawn huma wkoll versi li jirriflettu x-xena mużikali f'Malta f'nofs is-snin 80 meta kienu jaħkmu l-mużika rock u pop. Il-mużika terġa' tissemma f''L-Għanja tal-Vjolin'fejn Attard iqabbel in-noti mużikali ma'friefet:'In-noti ħelwa tal- vjolin jimlew is-sala / u jpoġġu fuq widnejja bħal friefet ħfief' Hemm ukoll poeżiji fejn Carmel Attard jikteb dwar ir-rabta tal-poeżija mal-pittura, bħal 'Għajnejk Iroddu Kliem ta' Ġmiel u 'Hena Ġdid; it-tnejn iddedikati lill-artist Lawrence Attard u miktubin fl-1 ta' Mejju 1985. Kemm il-poeżija u l-pittura jintrabtu ma' lwien, ħolm, u sens qawwi ta' osservazzjoni. Konklużjoni Il-parti l-kbira tal-versi ta' Carmel Attard huma datati u b'hekk jinftiehmu wkoll bħala djarju intimu — nieqes minn kull inibizzjoni — ta' dak li l-poeta ġarrab fl-ispirtu, fil-ġisem u fil-ħsieb matul medda ta' iktar minn tletin sena. Huma dokument ħaj ta' waqtiet kemm sbieħ kif ukoll koroh, waqtiet li matulhom il-poeta drabi jħossu sodisfatt u hieni, drabi oħra jinħakem minn disperazzjoni, uġigħ, u ġieli rabja wkoll. F'dawn il-poeżiji inediti naraw lil Carmel Attard bħala l-osservaturakut, silenzjuż, li joħroġ dak kollu li jseħħ fil-ħajja ta'kuljum permezz tal-versi tiegħu. Huwa l-bniedem-poeta li jinsab bejn l-estremi, li fl-aħħar mill-aħħar jagħmlu lil kull bniedem: fuq naħa l-ġibdiet tal-ġisem u bżonnijiet li jgħaddu, u fuq l-oħra d-djalogu ma' Alla u l-għarfien li hemm il-mewt u t-tmiem tal-gost u tat-tbatija. Il-poeżiji li nsibu f'… maqful fil-ħabs ta' ġbini .. ifakkru wkoll li filwaqt li spiss Carmel Attard esprima mhux biss it-tbatijiet tiegħu imma fuq kollox it-tbatijiet ta' umanità sħiħa, spiss inħass ukoll dak li kien jistqarr anke fil-proża: is-sens li bħala poeta u għalhekk bħala bniedem sensittiv, huwa mhux wieħed minn dawk ta' madwaru u lanqas bħalhom. Fuq kollox il-poeżiji inediti li hemm miġburin fl-aħħar parti ta'… maqful fil-ħabs ta' ġbini…. ta' Paul P. Borg ikomplu jsaħħu d-definizzjoni ta' dan il-poeta minsi li fl-2014 għalaq 20 sena nieqes. 134: Leħenil-Malti Borg, Paul P…. maqful fil-ħabs ta' ġbini… It-Poeta tat-Tbatija Carmel Attard. Briffa, Rużar. 'Tfajla Toħlomx' Rużar Briffa: Il-Poeżiji Miġbura. Malta: Klabb Kotba Maltin, 1983. It-Testment il-Ġdid. għadd 34 LXXXIV 135