IL -— LUITU TA' L--— IMGĦODDI G.M.Buontempo il-luttu ta' l-imgħoddi ftit li xejn għandu x'jaqsam ma' ta' daż-żmien. Meta kien imut xi hadd tal-familja, l-aktar jekk ikun il-kap, il-luttu kien ikun ħaġa ta' rispett għall-mejjet. Nibda biex ngħid li is-saċerdot kien jibqa' mal-moribond sakemm imut biex itih l-aħħar assoluzzjoni waqt li l-parroċċa kienet iddoqq 'it-trapassjoni. Kien jaqa' kwiet kbir, kul;ħadd imdaħħal fih in- nifsu, ikunhemm il-biki u jibdew jikkonfondu x'se jagħmlu, sakemm jibda dieħel xi ħadd tal-familja u l-ġara, li jżidu mal-biki u kliem ta' konsolazzjoni, bħal 'Għalfejn qegħdin tibku, daqs kemm kien raġel tajjeb7…' Jidħol ukoll il-kommissjonant, li wara li jipprova jżid kliem ta' sabar jara jekk tal-familja jridux jeħdu l-mejjet b'tal-prima jew tas-sekonda. Jaslu aktar nies tal- familja li tkun waslitilhom l-aħbar, u jippruvaw jagħmlu xi ħaga. L-Orfni u n-Newwieħa Jagħmlu żewġt iċfuf kbar, suwed flok il-pumi tal-bieb ta' barra, u ineħħu il-kwardi jew jgħattuhom u 'l-agħmara. Aktar fl-antik kienu jiġu n-newwieħa li kienu jibdew jixhru u jagħtu fuq wiċċhom. Sa ftit snin ilu flok in-newwieħa ta' l-antik kienu jġibu tfal zgħar ta' l-orfni fil-kamra tal-mejjet biex jarawh u jitolbu mal-madre, sakemm induna b'dan il-ġest iċ-Chief Goverment Medical Officer il-Prof. Carmelo Coleiro, u qatagħha. In-newwieħa ta' l-antik kienu jidħlu fil-kċina u jaqilbu kollox ta' taħt fuq, u bin-nigrufum tal-borom kienu jħammgu kullimkien. Ukoll jekk kien ikun hemm xi żiemel tal-familja, dan kien ikollu jagħmel il-luttu, għax kienu jaqtgħulu biċċa minn denbu. Il-familja tal-mejjet kienet tagħmel tlitt ijiem ma jsajrux, kienu jġibulhom xi ħaġa l-ġirien. L-irġiel kienu ma jqaxxrux il-leħja għall-ġimgħa. Ma rridx ninsa ngħid li fuq il- kredenza kienu jagħmlu Kurċifiss u żewġ xemgħat mixgħulin għal-40 jum, għar-ruħ il-mejjet. Dawn id-drawwiet ta' l-imgħoddi issi- buhom ukoll impinġijin f'żewġ kwadri minn Guido Lanfranco li dehru fil-wirja dwar Aspetti tal-Folklor, fil-mużew ta' l- arkeoloġija mill-Għaqda tal-Folklor, fl-1983; jidhru wkoll fi- Imnera Vol.2 No.2, tal-1983. Tal-Prima u Spreċettati Meta l-għada jiġu biex jieħdu l-mejjet, kien jiġi l-karru jistenna barra b'żewġ żwiemel suwed; anki fuq dahrhom kien ikoll- ħom biċċa damask iswed. Il-kuċċier kien jilbes i-frakk u t- tomna, bilqegħda fuq is-saldatur, u tifel żgħir ma' ġenbu liebes bħalu, ukoll bit-tomna, jekk ik-Okarru jkun ordnat tal-prima. il-karru kien ikollu anġlu fuq kuli waħda mill-erba' rokon. Fuq il-ponta kien ikunhemm il-Kurċifiss; jekk dak li miet ma jkunx għamel il-preċett ta' l-Għid, ma jkunx hemm Kurċifiss. L- ispreċettati, fiċ-ċimiteru, kelihom ukoll post għalihom. Waqt li jinħareġ il-kadavru mid-dar, kienu jinġabru n-nies ġirien quddiem il-bieb, kulħadd kelma waħda ''…kemm kien raġel tajjeb dejjem il-knisja… kemm kien jagħmel karita'…' u jekk kienet mara ''…kemm kellha qalbha tajba ….. kemm rabbiet it- tfal tajjeb…' u ..'Agħtihom o Mulej il-mistrieh ta' dejjem…' Wara l-karru tal-mejjet ikunhemm il-viċi tal-parroċċa fil- karrozzella bl-abbati ħdejh li jkollu f'idu is-salib tal-kieru sporġut barra mit-tieqa tal-karrozzella. Meta n-nies kienu jisimgħu il-karru għaddej jienu joħorġu jittawlu minn djarhom u jgħidu ir-'Requiem..' filwaqt li l-irġiel kienu jneħħu l-berritta jew il-kappell biex iseilmu lill-mejiet. Il-viċi kien jibqa' sejjer saċ-ċimiteru fejn kien jagħtih l-aħħar assoluzzjoni. Il-Qniepen u l-ilbies Waqt li l-funerali kien ikun fi triqtu lejn iċ-ċimiteru, kull knisja ii jgħaddi minn quddiemha kienet iddoqq tokki tal-funeral u anki waqt li kien ikun dieħel fiċ-ċimiteru. Jekk, per eżempju, il-funeral ikun ġej mill-Isia, idoqqulu wara xulxin, San Filippu, il-Parroċċa, San Pawl ta' Bormla, parroċċa tar-Raħal Ġdid u fl- aħħar taċ-ċimiteru. Jekk kienet tmut tarbija, il-knejjes kienu jdoqqu il-'Giorje'. fl-irħula kienet drawwa li it-tebut jintre- fa' fuq l-ispallej biex jeħduh fiċ-ċimiteru tal-post. Is-soltu il-mara tal-mejjet kienet tibga' id-dar waqt il-funeral. Nifrtakar meta miet iz-ziju tiegħi, kont għadni ġuvnott, libbsuni kollox iswed għal sentejn sħaħ. Dak iż-żmien kont tara ħafna bil-luttu strett, kemm l-irġiel, kif ukoll in-nisa. Kont tinduna meta jkun mietilhom xi ħadd tal-familja. Wara it-tieni gwerra dinjija, in-nisa tista' tgħid baqgħu jilbsu l-iswed, iżda l-irġiel bdew bil-mod il-mod jilbsu kanneila, griż, eċċ., iżda wkoll bl-inkravata sewda, u faxxa sewda, wiesa' tonda ddur ma' idhom ix-xellugija għal żmien twil. In-nisa wkoll bdew inaqqsu. Min kien ikollu ħanut kien iwaħħal biċċa sewda mal-ħanut għal xi żmien. Il-biċċa tad-dirgħajn bdiet kull ma tmur issir idjaq, u fl-aħħar bdew jilbsu nkravata sewda biss fuq ilbies kanneila jew griż. Għall-ewwel in-nisa kienu jilbsu l-iswed u jdumu, saħansitra bl-għonnella, misturin, b'nofs wiċċhom biss jidher. In-nisa damu jilbsu l-iswed wisq aktar mill-irġiel. Illum il- ġurnata, il-luttu kollu jikkonsisti f'buttuna tonda, żgħira mal gmis jekk ikun is-sajf, u jekk fix-xitwa tkun mal-pavru tal- ġakketta. Issa dan l-aħħar ukoll rajt biċċa ċkejkna sewda kwa—- dra. Hemm min jgħiċ ii fl-antik, kienu jilbsu l-iswed biex juru li mietilhom xi ħadd tal-familja, biex in-nies li jarawhom jgħidu ir-'Reguiem…' għall-mejjet.