£ Segretarju : Kummissjoni i Restawr Minn żmien għal żmien konna qegħdin nagħtukom tagħrif dwar il-progress tar-restawr fil-Knisja Parrokkjali u dan l-aħħar b'mod. partikolari dwar ir- restawr tal-pittura ta' Giuseppe Cali fil-koppla u s-saqaf tal-knisja. Bl-għajnuna ta' Alla, bil-ħidma ta' ħafna voluntiera u bil-ġenerożita' tal- poplu ta' Ħal Lija u diversi benefatturi, ix-xogħol ta' konservazzjoni u restawr tal-pittura issa mexa ġmielu. Il-koppla u l-lanterna tlestew minn kollox. Ix- xogħol fuq il-pittura tal-korsija beda u ġa tlestiet l-ewwel navata. Bħalissa qed isir restawr fuq it-tieni u t-tielet navata. tal-korsija u eventwalment isir restawr fuq il-pittura ta' fuq il- bieb prinċipali tal-knisja. Hu ttamat li dan ix-xogħol fuq il-pittura tas-saqaf Il-Pittura ta' Giuseppe Calf fil-Knisja Parrokkjali tal-korsija jitlesta sal-aħħar ta' din is-sena, sakemm ma jinqalgħux xi diffikultajiet imprevisti. Din id-darba xtaqt li nwassal. lill- qarrejja x'kien kiteb il-Kavallier Rafel Bonnici Cali' (li kien ukoll għamel xogħol ta' restawr fuq il- pittura ta' Giuseppe Cali') f'kitba li ġiet ippubblikata fil-ktieb 'Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija' fl-1982. Dak li. qed. nirriproduċu, bil-permess ġentili tal-Editur tal-ktieb Monsinjur Vincenzo Borg, hu estratt minn kitba itwal dwar il-pittura kollha li żżejjen il-Knisja Parrokkjali. Dan hu studju interessanti u mimli tagħrif siewi. Jien ħadt minnu dak li għandu x'jaqsam mal-pittura ta' Giuseppe Cali. It- tagħrif u l-kummenti li jagħtina Rafel Bonnici Cali huma mportanti biex aħna nistgħu napprezzaw iktar l-opra li biha hi mżejjna l-knisja. Ġesu' Salvatur iberikna u jżomm il- ħarsa tiegħu fuqna. Il-Pittura fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija mill-Kavallier Rafel Bonnici Cali' (estratt mill-kitba ppubblikata fil- ktieb 'Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija' — 1982- Il-knisja ta' Ħal Lija hija waħda mill-knejjes tagħna li għandha pittura nteressanti, kemm għal dik li GĦAQDA FESTI ESTERNI — ĦALLIJA hija storja u kemm għal dik li hija arti pittorika fil-qasam tal-arti Maltija. Nsibu lil Giuseppe Cali' jaħdem erba' Kwadri tal-Via Sagra mill-isbaħ li juru l-istazzjonijiet 1, 5, 8 u 9 fejn wera xeħta ġdida tal-arti mimlija ħajja, dawl, u kontrasti ta' kuluri mill-aktar brillanti. Il-firma tal-pittur u d-data 1875 tidher fuq il-ħames stazzjon, jiġifieri meta Xmun Ċirinew għen lil Ġesu' jerfa' s-Salib, u dan huwa tabilħaqq l-isbaħ xogħol fost l-erba' kwadri. Fl-1891 Cali' ġie msejjaħ biex ipinġi żewġ kwadri oħra tal- artali, il-Kurċifiss u l-Kunċizzjoni; tal- ewwel b'kuluri mudlama biex jurina t-Traġedja Divina u tat-tieni b'kuluri l-aktar ċari biex jurina l-Glorja tal- Madonna. Dawn ix-xogħlijiet kienu l-ħmira biex Cali jerġa' jiġi mqabbad Festa tas-Salvatur 2013 biex jagħmel xogħol wisq akbar fuq is-saqaf kollu tal-knisja li kien mibdi mill-pittur Injazju Cortis dwar l-1880 u dam wisq fix-xogħol għax kien jaħdem b'paċenzja kbira, tant li xebba lill-poplu u lill-istess Kappilan Cortis li kellu jqabbad lil Cali' ħalli jkompli x-xogħol tas-saqaf. Cali' beda x-xogħol tas-saqaf mill-iskutella tal-Koppla bla flieli u għalhekk kellu xogħol iebes biex jimliha bil-figuri u tliet xeni differenti tal-Milied f'Betlem, jiġifieri t-Twelid tal-Bambin, it-Tħabbira tal-Anġli lir- Ragħajja u l-Miġja tas-Slaten Maġi biex jaduraw lis-Sultan tal-Lhud. B' danakollu Cali' għaraf jgħaqqad dawn it-tliet suġġetti f' kompożizzjoni l-aktar armonjuża u ħoloq xena aktar tas-sema milli ta' din l-art, imdawwla b'dija misterjuża li ssaħħar l-għajnejn ta' dawk kollha li jħarsu lejha. Hija xena mimlija bl-arti u l-poeżija fejn naraw tinda miżmuma mill-anġli flok l-għar tal-belt ta' Betlem fejn l-anġli jitħalltu mal-figuri umani tar-rgħajja u l-annimali tradizzjonali tal-baqra, il-ħmar, in-nagħaġ u l-iġmla tas- Slaten Maġi mmexxijin mill-kewkba misterjuża. Kollox juri. poeżija bil- pinzell flok bil-pinna, bil-kuluri taż- żebgħa flok bil-linka. Ninżlu issa ftit 'l isfel mill- koppla u nsibu l-pittura tal-erba' Profeti Kbar fil-pennakki li huma Isaija, David, Danjeli u Ġeremija, li tkellmu fuq Ġesu' Salvatur sekli qabel deher f'wiċċ din l-art, u naraw kemm Cali' kellu ħila joħroġ erba' figuri qishom ħajjin mill-ħajt tal- ġebel u taħsibhom ser ikellmuk bil- qagħda naturali tagħhom u l-mossi ta' jdejhom. Jispikkaw l-ilbies, id-drapp qisu veru bil-piegi u t-tikmix naturali, u fuq kollox jispikka l-Profeta Isaija bl- istudju anatomiku tiegħu. Niġu issa għas-saqaf li Cali' qassam bi kwadru f'kull taqsima, jiġifieri, ix-xbieha tal-Lunzjata fit- taqsima tal-Kor b'erba' anġli wieħed f'kull rokna, u anġli oħra fl-irjus tat- twieqi u żewġ qaddisin fil-ġnub tat- twieqi. L-istess taqsim u xogħol jidher mal-kwadri tal-Korsija, ta' Kristu mas- Samaritana, Kristu jirxoxta lil Lażżru u ma' Kristu flimkien ma' Żakkew fis- saqaf tal-korsija. Naslu wkoll li naraw l-istess ħaġa mal-kwadri ta' Kristu ġo Emmaws u Kristu ma' San Pietru fis- saqaf tal-Kappellunili flimkien jagħmlu sensiela ta' episodji magħżula mill- ħajja tas-Salvatur li l-Kanonku Dun Lawrenz Sagona. sejħilhom. l-isbaħ paniġirku magħmul mill-pittur Cali flok minn paniġirku miktub bil-linka. Il-Viċi Konslu Ġermaniż, il-Baruni Von Tucker, li kien ukoll artist, kien stqarr li l-arzella ta' Kristu fost it-tfal lil Cali' pinġa 'l fuq mill-bieb il-kbir tal-knisja, kien l-isbaħ pittura li qatt ra f'ħajtu. Kollox li jinsab f'din il-knisja hu maħsub biex bl-arti nagħtu ġieħ lil Alla tagħna. U jekk l-arti fil-knejjes ma twassalx għal dan il-fini din ma tkunx arti sagra. Għax nafu li l-arti daħlet fil- knisja biex tgħin fil-Liturġija, u b'hekk terfa' l-ħsieb tagħna lejn is-sema. Mela kellu raġun il-Kanonku Sagona isejjaħ li Cali' predikatur li għamel l-isbaħ paniġirku fuq is-Salvatur f'Ħal Lija.