Il-ħajja fl-Art Imqaddsa Kitba ta' Halim Nujam OEM il-Maroniti u l-Franġiskani Introduzzjoni Il-komunità Maronita ssib l-oriġini tagħha fl-abitanti tar-reġjun tat-tramuntana ta' Aleppo fis-Sirja, li emigraw minn pajjiżhom U Marru joqogħdu fil-Libanu. San Marone, li minnu ġejja l- kelma ''maronita', li miet fis- sena 410, kien jgħix f'mona- steru f'post li llum jismu Qalaat Kalutah, u li jinsab viċin Qalaat Sunaan, fejn għad hemm ir-rovini tal-kni- sja u tal-monasteru ta' San Xmun Stilita, fit-tramuntana ta' Aleppo. L-irħieb li kienu jgħixu f'dan ir-reġjun kienu famużi għall-ġlieda tagħhom kontra l-monofiżiti. Dawn fi żmien l- imperatur Anastasju (491- 518) riedu joqtlu 350 irħieb ta' San Marone. Dawk li baqgħu ħajjin imbagħad għenu lil Ġustinjanu l, suċċessur ta' Anastasju, fil- persekuzzjoni kontra l- monofiżiti. Il-popolazzjoni tar-reġjun kienet titkellem l- arameajk, jiġifieri s-sirjak tal- punent. Fis-sena 685 il-maroniti għażlu l-Patrijarka tagħhom, forsi minħabba li kien ilhom ma jkollhom kuntatti mal- Patrijarka ta' Antjokja. Il- Kruċjati sabu l-maroniti fil- Libanu U dawn saru kattoliċi fis-sens sħiħ. Illum il-ġurna- ta l-maroniti jitkellmu l- Għarbi u jinqdew bil-lingwa Aramajka fil-liturġija tagħhom. L-ewwel missjoni Franġiskana fost il-popli Maroniti L-ewwel relazzjonijiet bejn il-Franġiskani u l-poplu Maronita imferrex mal- Libanu U l-kosta tas-Sirja U tal-Feniċja jibdew fl-1246, meta Patri Lorenzo da Orte kien mibgħut hemmhekk bħala legat pontifiċju. Lorenzo da Orte kien is- suċċessur ta' Domenico d'Aragona bħala legat apostoliku għall-Orjent kollu, mibgħut speċjalment lill-Patrijarka grieg ta' Antjokja, lill-Catholicon ta' l- 7 Armenja u lill-Patrijarka J maronita tal-Libanu, per- mezz ta' ittri li jġibu d-data tas-6 ta' Awissu 1246. Fihom il-Papa Innoċenz IV jiddeskrivi lil Patri Lorenzo 'raġel mimli bix-xjenza, bi drawwiet onesti u b'pariri tajbin'. Hu jagħtih fakul- tajiet sħaħ 'biex iqaċċat, jeqred, jibni, iħawwel, kif jidhirlu l-aħjar'. Il-Papa jik- tiblu: 'Nibgħatuk bħala anġlu tal-paċi, bħala legat tagħna 'il hemm mill-baħar fl-Armenja, Ikonju, Turkija, Greċja, u fis-saltna ta' Babilonja (Eġittu), bl-awto- L-ART IMQADDSA Lulju - Awissu 2002 Il-ħajja fl-Art Imqaddsa rità sħiħa mhux biss fuq l- insara kollha ta' dawn is- saltniet, imma wkoll fuq il- Griegi tal-patrijarkati ta' Antjokja, ta' Ġerusalem, U tas-saltna ta' Ċipru, u fuq kollox fuq il-Ġakobiti, il- Maroniti u n-Nestorjani, sabiex skond il-prudenza li jagħtik il-Mulej, inti hemmhekk tħott, tibni u tħawwel. Imbagħad nagħtuk il-fakultà li tieħu taħt il-ħarsien tiegħek, bl- awtorità apostolika li biha inti mogħni, lill-Griegi kollha, hu liema hu isimhom, u li ma tħalli qatt li jiġu mdejjqin minn xi ħadd bil-vjolenza, U li titlob ħlas minn dawk fost il-Latini li ħaqruhom, filwaqt li tikkmanda lil dawn biex joqogħdu attenti għall- ġejjieni, u li r-ribelli, jekk issibhom, għandek trażżanhom u tikkastigahom permezz ta' ċensuri ekk- leżjastiċi'. Patri Lorenzo mar f'dawn il-postijiet kollha, u kullimkien ġiet imfaħħra l- preżenza tiegħu minħabba l-fama ta' prudenza U qdu- sija li kellu. Mar ukoll Ċipru, fejn tratta l-kawża ta' l-arċisqof tal-gżira, li kien imkeċċi inġustament mis-sede tiegħu mil-Latini, u rnexxie- lu jerġa' jqiegħed l-affarijet f'posthom. Lejn l-1250 insibu lil Patri Lorenzo fil-qorti papali. Hu ħa sehem fil-konċilju ta' Lvon u segwa lill-Papa fil-vjaġġ tiegħu ta' ritorn lejn Ruma. Lejn l-1255 ġie maħtur isqof ta' Antivari, belt fil- Montenegro. B'hekk ikkonkluda l-mis- sjoni tiegħu fl-Orjent: kienet missjoni li hu wettaq l-aktar fil-patrijarkati griegi ta' Antjokja u ta' Ġerusalem. Ma għandniex aħbarijiet dwar il-ħidma tiegħu fost il- Maroniti. Il-Franġiskani u l-bidla tas-sede patrijarkali maronita Qabel l-1440 il-Patrijarka maronita ma kellux sede fissa. Din kienet tinbidel kull darba skond il-ħtieġa ta' sigurtà. Kien biss mill-1440 li l-patrijarka Ġwanni (Vuhanna) el-Giagi iffissa s- sede tiegħu fil-knisja tal- Madonna di Qannubin. Kellu sehem f'dan it-tibidil, għalkemm b'mod involon- tarju, is-superjur Franġiskan ta' Beirut. Dan kien mar Ruma biex jirrappreżenta lill- Patrijarka maronita fil- konċilju ta' Firenze għall- għaqda tal-Knejjes u biex jitlob lill-Papa biex jikkonfer- ma l-patrijarka Ġwanni el- Giagi fis-sede ta' Antjokja tal-Maroniti. Skond ir- rakkont tal-patrijarka Dwaihv u ta' l-istoriku Abi Abdalla Abdalla, il-fatti seħħew b'dan il-mod. Patri Ġwann, superjur tal-kunvent tal-Franġiskani f'Beirut, u delegat tal- Patrijarka maronita fil- konċilju ta' Firenze, wasal fil- port ta' Tripli fix-xahar ta' Ottubru 1440 bil-kappa, bil- pallju u b'rigali prezzjużi oħrajn għall-Patrijarka maronita. Kien hemm numru kbir ta' Maroniti li niżlu mill-muntanji tal-Libanu biex jilqgħuh bil-ferħ u t- tifħir u jakkumpanjawh fis- sede tal-Patrijarka f'Mavfuq. Sar jaf b'dan il-gvernatur ta' Tripli, li mall-ewwel bagħat lis-suldati tiegħu biex jarre- staw lid-delegat. Hu kien jissuspetta li dan kellu xi ittri għal dawk il-Maroniti li kienu jinsistu li jkollhom relazzjonijiet mal-Punent li hu kien jissuspetta fihom, minkejja l-problemi kollha li kellhom għal dawk ir- reġjuni. Meta l-kapijiet tal- Maroniti raw li s-suldati tal- gvernatur kienu arrestaw id- delegat apostoliku, imtlew b'korla kbira u marru lkoll fil- palazz tal-gvernatur biex jispjegawlu li l-iskop tal-viżta ma kienx wieħed politiku imma biss reliġjuż. Il-patrijarka el-Giagi, malli waslitlu l-aħbar ta' l- arrest tad-delegat aposto- liku, bagħat xi Maroniti magħrufin u xi reliġjużi li kienu lesti li jkunu arrestati biex jeħilsu lil Patri Ġwanni u lil sħabu. Fl-aħħar il-gverna- tur iddeċieda li jeħlishom wara li titħallas somma kbira ta' flus u bil-kundizzjo- L-ART IMQADDSA Lulju - Awissu 2002 Il-ħajja fl-Art Imqaddsa ni li jerġgħu lura fi Tripli, għax l-inkjesta kienet għadha ma intemmitx. Malli nħelsu l-patri Ġwann u sħabu marru Mawvfuq fejn kien hemm il- Patrijarka. Waqt ċelebrazzjo- ni imponenti, li fiha ħadet sehem il-komunità kollha maronita bil-kapijiet spiritwali u ċivili tagħha, huma libbsu lill-Patrijarka bil-kappa u bil- pallju, bħala konferma papali tal-patrijarka Ġwann el-Giagi, U tawh ir-rigali li kien bagħatlu l-Papa. Wara dan il-Patrijarka mearonita ta ordni lill-patrijiet biex imorru lura fil-kunvent tagħhom ta' Beirut bil-lejl, mingħajr ma jgħaddu għand il-gvernatur ta' Tripli, u hekk espona lilu nnifsu u lill-poplu tiegħu għall-periklu tal-mewt. Il-gvernatur ta' Tripli, fil-fatt, meta ra li l-patrijiet damu ma waslu, bagħat is-suldati tiegħu f'Mavfuq. Dawn sabu li l- Patrijarka kien diġà telaq minn dan il-post biex imur Qannubin. Dan hu Monasteru li jinsab fil-wied qaddis ta' Qadisha, taħt iċ-ċedri famużi tal-Libanu, u hu diffiċli ħafna li wieħed jasal sa ħdejh. Xi awturi jgħidu li kien jintlaħaq biss mill-ajkli. Hu jinsab xi 1250 metri fuq il-livell tal- baħar. Għal xi sekli kien is- sede tal-Patrijarka maronita. Il-franċiż Villamont hekk jidde- skrivi l-monasteru wara li żaru f'Awissu 1589: 'Il-post hu magħmul minn dar fqajra bi knisja ta' dimensjonijiet ċkejk- nin, imħaffra fil-blat. Id-dawl ma jidħolx jekk mhux minn żewġ twieqi biss. Ma' waħda minn dawn it-twieqi hemm imdendiin tliet qniepen li jsejjħu lill-insara għat-talb. Dawn huma l-uniċi qniepen li jeżistu fl-imperu ottoman'. ta dan il-privileġġ, li l-monaste- ru jkollu l-qniepen u li jkun meħlus mit-taxxi. Il-Franġiska- ni li kienu jgħixu f'Beirut żaru diversi drabi din is-sede, l- aktar Patri Grifone u sieħbu Francesco di Barcellona (1450- 1475). Wara dan, l-ewwel maronita li sar Franġiskan, Patri Gabrijel Ibn el-Qila'i, kien ħa dan il-monasteru bħala bażi għall-apostolat tiegħu fost il-Maroniti (1493-1496). Il- Patrijarka, mela, kien stjoni purament reliġjuża U mhux ta' kruċjata ġdida biex jiġu meħlusin il-Postijiet Qaddisa, kif kienu qalulu. Fuq kollox il-Patrijarka offra lill- gvernatur somma kbira ta' flus biex dan jeħiles lill-patrijiet mill-ħabs. Il-Patrijarka, billi ma ħassux żgur, żamm ruħu moħbi f'għar 'il ġewwa fil- monasteru ta' Qannubin, fejn kien diffiċli ħafna li jilħquh. qiegħed taħt il-ħarsien tal- kmandant ta' dak ir-reġjun, ix-Scidiac Vacub, persuna qawwija u influwenti qud- diem il-Mamelukki. Allura s-suldati attakkaw lill- popolazzjoni u lill-monaċi, sawwtuhom u qatluhom, ħarqu l-proprjetà tagħhom u qerdu għal kollox il-kun- vent tal-Madonna ta' Mevfuq. Ġew maqtulin ukoll ħafna persunaġġi eminenti tal-komunità maronita. Mall-ewwel, minn dawk ir- reġjuni li fihom kienu joqogħdu l-Maroniti, bdew ġejjin protesti kbar minħabba dik il-moħqrija. Il-Patrijarka, min-naħa tiegħu, ħaseb sewwa biex jibgħat żewġ rappreżentanti tiegħu biex jispjegaw lill-gvernatur dak li kien ġie diskuss fil-Konċilju ta' Firenze; jiġifieri li kienet kwe- Id-Delegati Pontifiċji bejn l-1440 u l-1449 F'Awissu ta' l-1440 il- Patrijarka maronita sejjaħ għandu wieħed mill-patrijiet Franġiskani, Pietro da Ferrara, U bagħatu għand il-Papa Ewġenju, b'ittra ta' ringrazzja- ment talli hu għoġbu jikkon- fermah; u żgurah mill- ubbidjenza tiegħu u tan- nazzjon kollu lejn is-Sede Apostolika għal dejjem. Hu qallu wkoll dwar dak li kien ġara malli wasal id-delegat fi Tripli u dwar dak li kienu sofrew f'dik iċ-ċirkostanza. Il-Papa wieġeb minn Firenze b'ittra li ġġib id-data tat-12 ta' Diċembru 1441, li fiha jikteb: 'Ewġenju, isqof, Qaddej tal- Qaddejja ta' Alla, lill-maħbub ħuna Ġwanni, Patrijarka tal- Maroniti, paċi u barka apo- stolika. Aħna qrajna dwar L-ART IMQADDSA Lulju - Awissu 2002 Il-ħajja fl-Art Imqaddsa dak li int ktibtilna f'Awissu li għadda permezz ta' l-iben maħbub tagħna, ir-reliġjuż Pietro tal-Patrijiet Minuri. Billi ma nistgħux nuruk kol- lox permezz ta' din il-kitba, aħna bagħatnilek lill-iben maħbub tagħna Patri Antonio di Troia ta' l-Ordni tal-Patrijiet Minuri (jew tar- reliġjużi ta' San Franġisk) U ħtarnieh bħala siefieb ta' l- iben tagħna Pietro da Ferrara. Huma jispje- gawlkom dak kollu li fih temmen il-Knisja Kattolika. Mhux biżżejjed, fil-fatt, li intom tilqgħuhom u li tkunu magħqudin mas-Sede Apostolika, imma jaqbel ukoll li tkunu qawwijin u sħaħ biex tiddefendu l-fidi. Aħna ngħidu dan mhux għaliex għandna dubji dwar il-qawwa tagħkom u tan- nazzjon tagħkom, imma għaliex sirna nafu li intom ilqajtu d-delegati tagħna b'tant ferħ hekk li qajjimtu l- korla ta' l-għedewwa tagħkom kontrikom'. Hekk f'dik id-data l-Papa Ewġenju IV ħatar lill- Franġiskan Antonio di Troia, mill-Provinċja ta' Foggia, 'delegat apostoliku għand il-Maroniti u d-Drużi, in- Nestorjani U s-Sirjani bl- istess fakultajiet u poteri li għandu l-Ministru Ġeneral fuq is-sudditi tiegħu, ħlief għal dak li għandu x'jaqsam mal-Postijiet Qaddisa'. Bħala delegat pontifiċju Patri Antonio għamel diversi żjarat apostoliċi fost il-popo- lazzjonijiet tal-Lvant Nofsani, U partikolarment fil-Libanu. Fl-1441 mar Ruma d- delegat apostoliku Patri Antonio, akkumpanjat minn delegazzjoni ta' Maroniti u Drużi. Fil-belt qaddisa ġew onorati mil-laqgħa mal- Papa Ewġenju IV (143 1- Bħala riżultat ta' dik iż-żjara, il-Papa ħatar lill- Franġiskan Patri Pietro da Ferrara superjur tal-kunvent ta' Beirut u delegat aposto- liku għand il-Maroniti. F'dik l-epoka l-Libaniżi, minkejja li kienu mirbuħa U kienu nħbew fil-muntanji tagħhom, iżolati mill-Ewropa U mill-Punent, baqgħu iżom- mu għall-ħbieb tagħhom tifkira li lanqas il-ħafna snin ta' separazzjoni ma rnexxielhom iħassru… Kienu japprofittaw mill- okkażjonijiet kollha biex iġeddu l-ftehim u l-kuntatti mal-Punent. Forsi xi ħadd jistagħġeb meta jara li kien hemm Drużi fost dawk li kienu jagħmlu parti mid-dele- gazzjoni tal-Maroniti li mar- ret Ruma, għax forsi imdorri jqis lid-Drużi għedewwa mill-agħar tal-Maroniti u ta' l-insara, minħabba d-dmija li xerrdu fl-1860. Imma ma kienx hekk fi tmiem il- Medjuevu, meta l-Maroniti u d-Drużi kienu jgħixu flimkien f'kollaborazzjoni eżemplari, U kellhom relazzjonijiet ta' simpatija reċiproka bej- niethom bħala popli. Fis-sena 1447 is-Sede Apostolika ħatret lir-rap- preżentant tagħha għall- Maroniti, Patri Gandolfo minn Sqallija, Gwardjan tal- Monte Sijon (Ċenaklu), kif jurina wkoll l-isqof Butros Dib. Meta mar għand il- Maroniti, il-kummissarju ġdid ħa fost sħabu lil Patri Grifone. Dan ta' l-aħħar ġie mall-ewwel magħqud mal- missjoni tal-Muntanji tal- Libanu U ma damx ma sar hu stess id-delegat tas- Santa Sede għand il- Maroniti (fl-1450), u kellu bħala sieħbu u kollaboratur tiegħu lil Fra Franġisk ta' Barċellona. Konklużjoni Kif rajna, s-Santa Sede kienet titħabat biex toħloq rabta stabbli bejn il-Knisja Maronita u dik Kattolika Rumana, u kienet tafda din il-ħidma għal sekli sħaħ f'i- dejn l-Ordni Franġiskan. Mons. Butros Dib, li kien isqof maronita tal-Kajr fil- bidu tas-seklu XIX jikteb: 'il- Papiet organizzaw pjan ta' konkwista apostolika, li fiha l-missjonijiet kellhom post minn ta' quddiemnett l…) Il- Maroniti ma kienux minsija f'dan il-proġett. Kienu Kattoliċi, iva, imma kienu mdawwrin minn kullimkien minn nies mhumiex insara jew minn nies non-kattoliċi, U tassew kellhom bżonn ta' għajnuna biex ma jiġux fix- xejn. Ir-reliġjużi ta' l-Ordni Serafiku urew lilhom infu- shom kapaċi li jwettqu din il- missjoni. Huma kienu jżu- ruhom, kienu jassistuhom fil-ġlied tagħhom għad- difiża tar-reliġjon, u kienu jaħdmu bħala intermedjarji bejniethom u l-Kap tal- Knisja. L-ART IMQADDSA Lulju - Awissu 2002