IL-KONTRIBUT TA' STUDJUŻI ĠERMANIŻI FL-ISTUDJU TA' L-ILSIEN MALTI MILL-BIDU TAS-SEKLU SBATAX SAL-BIDU TAS-SEKLU GĦOXRIN. REINHOLD KONTZI Traduzzjoni ta' Martin Zammit Qasam ewlieni fix-xogħol ta' Hans Helmut Christmann, li f'ġieħu tħejjiet din il- pubblikazzjoni, huwa l-istorja tal-lingwistika. Jien se nżomm ma' din it-tema f'dan il- kontribut tiegħi dwar l-istorja ta' l-istudju ta' l-ilsien Malti. Il-Malti ma jagħmilx parti mill-familja ta' l-ilsna Rumanzi, iżda ħa l-għamla tiegħu mill-kuntatt ma' Isien Rumanz, jiġifieri t-Taljan. Meta niflu l-iżvilupp tar-riċerka fl-ilsien Malti naraw li din il-ħidma kellha x'taqsam ma' żewġ aspetti ewlenin: 1. il-ġbir ta' materjal lingwistiku dwar il-Malti, u 2. id-diskussjoni dwar ma' liema grupp lingwistiku għandu jiġi assoċjat l- ilsien Malti, u x'inhu n-nisel tiegħu. Barra mill-istudjużi Maltin, kienu bosta l-barranin li taw sehemhom għall-istudju tal- Malti, fosthom studjużi Taljani, Franċiżi u Ingliżi. Jien se nillimita ruħi għas-sehem ta' l-istudjużi Ġermaniżi, għaliex rendikont sħiħ ta' l-istorja tar-riċerka fil-Malti ma jistax jingħata fl-ispazju mogħti lili għal dan l-artiklu. Għalkemm se nirreferi biss għas-sehem ta' l-istudjużi Ġermaniżi, madankollu jeħtieġ li, għall-inqas minn ħin għall-ieħor, nuri dan il-kontribut f'relazzjoni ma' xogħlijiet ta' kittieba Maltin u kittieba minn nazzjonijiet oħra. Madwar is-sena 1600, il-Malti Fra Francesco Bardon kiteb grammatika tal-Malti b'dizzjunafju Malti-Taljan- Franċiż. Il-manuskritt ta' dan ix-xogħol jinsab fil-Biblioteka Nazzjonali tal-belt Valletta u sal-lum għadu ma ġiex ippubblikat (Cremona 1940: 19). Il-kavallier Franċiż Francis Thezan ukoll kiteb grammatika Maltija b'dizzjunarju u ppubblikat dan l-aħħar minn Arnold Cassola. Cassola jgħid li din il-grammatika nkitbet bejn l-1600 u l-1647 (Cassola 1992: xxxii). L-ewwel xogħol mitbugħ dwar il-Malti kien dak ta' Megiser minn Swabja u wieħed jista' jgħid li r-riċerka tiegħu dwar l-ilsien Malti, li dak iż- żmien kienet ħalliet effett fid-dinja ta' l-istudju, fil-fatt bdiet miegħu. Megiser twieled fi Stuttgart madwar is-sena 1553. Mis-sena 1571 huwa studja fl- Università ta' Tiibingen fejn kien l-istudent preferit ta' l-umanist Philipp Nicodemus Frischlin. Hu temm l-istudji maġisterjali tiegħu fl-1577. Kien f'dan iż-żmien li għamel bosta safriet u għallem f'ħafna postijiet. Fl-aħħarnett, Megiser inħatar professur Jahrhunderts' u jagħmel parti mill-pubblikazzjoni (1994) Lingua et Traditio. Dan huwa festschrift f'ġieħ Hans Helmut Christmann f'għeluq il-65 sena. L-edituri huma Richard Baum, Klaus Bċckle, Franz Josef Hausmann u Franz Lebsanft u l- pubblikatur huwa Gunter Narr ta' Tiibingen. 2 It-tagħrif dwar ħajtu huwa meħud mill-monografija ta' Albert Friggieri (Friggieri 1987). assoċjat fl-istorja fl-Università ta' Leipzig. Is-safar u l-attività professjonali tiegħu ħaduh fl-Italja, f'Malta, fil-Ġermanja tat-Tramuntana, fl-Olanda, fl-Ingilterra u fl- Awstrija. Hu kellu kuntatti ta' ħbiberija ma' Johannes Kepler, Ġermaniż bħalu, u bejniethom għaddiet korrispondenza dwar bosta temi akkademiċi. Megiser miet fl- 1618 waqt żjara ta' studju. Hieronvmus Megiser kiteb madwar erbgħin ktieb u pubblikazzjoni dwar l-istorja, il- ġeografija, u l-ilsna. Hu l-awtur tat-Thesaurus Polvglottus li fih, skond ma qal hu stess, ġabar kliem minn erba' mitt lingwa u djalett. Hu kiteb l-ewwel grammatika ta' l- ilsien Tork u ħareġ l-ewwel edizzjoni Ġermaniża tal-vjaġġi ta' Marco Polo. Barra minn hekk, Megiser ippubblika l-ewwel kotba ta' gwida għall-vjaġġi. Wara l-vjaġġ tiegħu ta' l-1588-89 fl-Italja u f'Malta, huwa kiteb il-Propugnaculum Europae. Deskrizzjoni vera, reali u dettaljata tal- wisq magħrufa gżira ta' Malta''). Megiser ittratta bosta aspetti ta' Malta, fosthom l-isem, il-ġeografija, l-istorja, it- tmexxija tagħha dak iż-żmien, il-prodotti tal-biedja u l-klima. Hu kellu dan xi jgħid dwar il-Maltin (p. 8): ''.. fil-parti l-kbira tagħhom (il-Maltin huma poplu b'saħħtu, qawwi, u mdaħħal fiż-żmien, u għalkemm huma Nsara, madankollu jitkellmu b'ilsien is-Saraċini, tal-Mori jew tal-Kartaġiniżi, jew il-Lingua Punica. Din hi għamla ta' Għarbi u mnissla mill-Ebrajk. Dan li ġej hu eżemplarju ta' ftit kelmiet b'dan l-ilsien. Minħabba li din (il-lingwa) b'diffikultà kbira tista' tinkiteb, il-barranin bilkemm jistgħu jippronunzjawha. ' Hawn Megiser jagħti lista ta' mija u wieħed u għoxrin kelma taħt it-titlu ''Specimen qasir ta' l-ilsien Malti, jew ftit kelmiet komuni f'sura Ġermaniża ta' l-ilsien Afrikan jew Moresk li, mill-qedem sal-lum, għadu mitkellem fil-gżira ta' Malta. ' Il-Propugnaculum Europae delier għall-ewwel darba f'Leipzig fl-1606 mid-dar tal- pubblikazzjoni H. Grossen des Jiingern. Il-monogtafija ta' Albert Friggieri hija bbażata fuq din l-edizzjoni (Friggieri 1987). Friggieri ppubblika, bil-kitba tiegħu stess, il-Propugnaculum kollu permezz tas-sistema 'offset'. Il-lista ta' kliem (jew l- iSpecimen) tinsab fil-paġni 6-14 tal-Propugnaculum ta' l-1606. Il-ktieb reġa' ħareġ fl- 1610, għal darb'oħra minn H. Grossen ta' Leipzig. Arnold Cassola analizza u ppubblika l-lista ta' kliem ta' din l-edizzjoni (Cassola 1988: 72-86). Fl-aħħarnett, il- Propugnaculum deher għal darb'oħra fi Krakau. Il-lista ta' kliem f'din l-edizzjoni kienet ġiet ippubblikata u diskussa minn William Cowan (1964: 217-225). Għalhekk, it-tliet edizzjonijiet tal-lista ta' kliem għadhom jeżistu sal-lum. Fi tmiem l-iSpecimen tas-sena 1606 naqraw dan li ġej (p. 14): ''Wieħed jista' jsib aktar tagħrif dwar dan l-ilsien Malti, kif ukoll dwar ilsna Afrikani oħra, fil-ktieb tiegħi Thesaurus Polvglottus. Dan il-ktieb, mitbugħ fi Frankfurt fl-1603, jiġbor fih erba' mitt lingwa u nirrikmandah lill-qarrej interessat. ' Dan il-kliem qanqal fija l-ħajra li nifli it-Thesaurus Polvglottus u nfittex il-kelmiet li jidhru ukoll fil-lista ta' kliem (fl-iSpecimen). Inkun nista' nippreżenta analiżi dettaljata ta' l-istħarriġ tiegħi f'okkażjoni oħra. Għalissa nistgħu ngħidu biss li, milli jidher, Megiser kien ġabar xi materjal lingwistiku matul iż-żjara tiegħu f'Malta fl-1588. Għall-ewwel huwa ħadem fuq parti kbira minn dak il-materjal għat-Thesaurus ta' l- 1603, u aktar tard ġabar flimkien il-kliem Malti biss fil-listi ta' kliem li dehru fit-tliet edizzjonijiet tal-Propugnaculum (jiġifieri ta' l-1606, l-1610, u ta' l-1611) - fil-fatt, ma kienx hemm għajr lista waħda ta' kliem. Il-kliem Malti fit-Thesaurus Polvglottus huwa mqassam b'mod imwiegħer għall-aħħar. xogħol ta' 1583 paġna jiġbor fih kliem minn 400 lingwa. Mhux il-lessemi kollha huma murija f'kull lingwa. Hekk naraw li fil-każ ta' aurum (''deheb'), 40 lingwa biss huma mistħarrġa. Fil-biċċa l-kbira tagħhom il-lessemi Maltin m'humiex immarkati bħala Maltin'. F'disa' każi biss jidher il-kliem Melitens., Punicċ Melitens, Melitens. Affic. quddiem il-kelma. Anki Cassola fl-edizzjoni tiegħu dwar il-pubblikazzjoni ta' l-1610 irrefera għal dawn id-disa' kelmiet murija fit-Thesaurus bħala maltesisch, jew ''Malti' (Cassola 1988: 78). Cassola rrefera ukoll għall-fatt li wieħed seta' jsib aktar kelmiet Maltin fit- Thesaurus taħt id-desinjazzjoni Afric. Jonqos aspett ieħor li għandu jiġi kkunsidrat. Għalkemm Megiser, fil-Propugnaculum (pp. 8, 9), qies l-ilsien ta' l-Insula Malta bħala ''Saraċin, Moresk, Kartaġiniż, Puniku, tip ta' Għarbi mnissel mill-Ebrajk', madankollu wieħed irid iqis li taħt dawn it-tikketti hemm moħbija ukoll kelmiet Maltin. Fil-fatt, taħt il-kelma Afric. fit-Thesaurus wieħed isib 68 kelma li tidher ukoll fl-iSpecimen. Taħt Sarac. jidhru erba' kelmiet bħal dawn, ħamsa taħt Arab., kelma waħda taħt Hebr. u kelma oħra taħt Pun. Jekk ma' dawn ngħoddu t-tmien kelmiet taħt Melitens. nistabilixxu li, wara l-ewwel tnaqqija, sebgħa u tmenin mill-mija wieħed u għoxrin kelma ta' l-iSpecimen diġà jidhru fit-Thesaurus. Mhux l-espressjonijiet kollha ta' l- iSpecimen jinsabu fit-Thesaurus u dan minħabba li: 1. espressjonijiet u sentenzi ta' l-iSpecimen bħal wo seit ihr gewest ('fejn kontu'') ma jinstabux f'dizzjunarju li juri biss kliem waħdu, 2. lanqas ma jidhru fit-Thesaurus numri magħquda flimkien, bħal vierzehen ('erbatax''), 4. għadd ta' ismijiet ta' għasafar tal-priża ma jidhrux fit-Thesaurus u 5. fl-eżemplarju tat-Thesaurus li jiena flejt, xi paġni ta' l-ittra U huma neqsin. B'hekk ma stajtx nivverifika dan in-nuqqas ta' kelmiet fit-Thesaurus. Aktarx li hemm raġunijiet sekundarji oħra li jistgħu jissemmew. Meta wieħed jikkunsidra dawn il-fatturi, probabbilment ikun jista' jgħid li l-parti l-kbira tal-kliem fit-Thesaurus jistgħu jitqiesu bħala Maltin. Għalhekk nistgħu ngħidu li fit-Thesaurus ta' l-1603 kien diġà ppubblikat l-ewwel kliem Malti (madwar sebgħa u tmenin kelma). Huwa minnu li ftit biss dehru bħala 'Malti'; il-parti l-kbira ingħataw mingħajr riferenza dwar ma' liema lingwa jagħmlu. Bis-saħħa tat-Thesaurus Polvglottus, li d-data tiegħu hija magħrufa bl-eżatt, kif ukoll bis-saħħa ta' l-iSpecimen, għandna l-ewwel tagħrif stampat dwar il-Malti b'eżempji lingwistiċi. Sa mill-bidu, il-lista ta' kliem ta' Megiser kienet għad- dispożizzjoni tad-dinja ta' l-istudju u ma damx ma sar użu minnha. It-Zhesaurus Polvglottus ma setax ikollu l-istess effett għaliex l-elementi Maltin li fih ma kinux milħuqa b'mod dirett. Issa nistgħu nikkonċentraw fuq l-iSpecimen. L-arranġament ta' l-edizzjoni ta' l- 1606 huwa b'mod li minn paġna 9 sa paġna 14 il-kelma Maltija tidher fuq in-naħa tax- xellug b'ittri italiċi, filwaqt li fuq il-lemin, b'ittri Ġermaniżi, tinstab it-tifsira bil- Ġermaniż. Biex niftiehem aħjar, se nuri l-bidu tal-lista: Alla Gott (Alla') Semma Himmel ('sema') Digna Welt ('dinja') Ħazal Mann ('raġel') Ebni Sohn ('iben') Schems Jingling ('żagħżugħ') Schiech Alt (xib') Hawn mhux il-post fejn għandi niddiskuti fid-dettal il-kontenut ta' din il-lista. Li se nagħmel huwa li nisħaq fuq l-importanza ta' Megiser għar-riċerka fil-Malti. Megiser ma analizzax il-materjal lessikali li ġabar. Hu ried juri biss li jeżisti l-ilsien Malti u għamel dan permezz tal-materjal illustrattiv li offra lill-qarrejja. Hemm żewġ problemi kbar f'dak li stqarr Megiser u fil-lista tiegħu, li għal żmien twil ħabblu rjus l-istoriċi u l-istudjużi tal-lingwa. L-ewwel problema tittratta dwar in- nisel u l-klassifikazzjoni tal-Malti, u t-tieni dwar l-ortografija Maltija. Dwar l-ewwel problema, Megiser sejjaħ (p. 8) l-ilsien Malti ''Saraċen' u ''Moresk'. Probabbilment din hija riferenza għall-Għarbi ta' l-Afrika ta' Fuq li llum jissejjaħ 'Magrebin'. Imbagħad hu qiegħed il-Malti fuq l-istess livell ma' l-ilsien Kartaġiniż jew il- 'Jingua Punica' li għalih '…hi għamla ta' Għarbi, u mnissla mill-Ebrajk.' F'paġna 9 Megiser sejjaħ il-Malti l-ilsien Afrikan jew Moresk.' Mela għalih il-Malti hu ''Saraċen', ''Moresk', 'Kartaġiniż', 'Puniku', 'għamla ta' Għarbi' u ta' nisel Ebrajk. F'dawn l-espressjonijiet tinstab il-kwistjoni kollha tal-klassifikazzjoni ta' l- ilsien Malti u li baqgħet tiġi diskussa minn ħafna ġenerazzjonijiet ta' studjużi li ġew wara. Megiser ħoloq xi ftit tal-konfużjoni bil-mod kif irrefera għall-Malti. Kellu jgħaddi ħafna żmien sa ma wieħed seta' jagħmel distinzjoni ċara. Niġu issa għat-tieni problema: dak iż-żmien ma kienx hemm regoli għall-kitba tal- Malti, u ma kien hemm xejn miktub għajr xi testi li kienu moħbija f'xi manuskritt. Kellu jgħaddi ftit taż-żmien mhux ħażin qabel ma nstabu dawn il-kitbiet. Għalhekk, Megiser sab ruħu fil-qagħda tal-grammatiki Maltin ta' sekli wara li riedu japprezzaw mill-ġdid l-ilsien mitkellem tal-poplu tagħhom. Dawn ħtiġilhom jistandardizzaw l- ilsien Malti u dan il-proċess kien jitlob li jiġu ffissati regoli ortografiċi. Dawn il- grammatiki ħadmu fl-isfond kulturali Latin, u fuq kollox f'dak Taljan. Fit-tradizzjoni miktuba ta' dawn l-ilsna, il-grammatiki Maltin ma setgħux isibu l-fonemi kollha meħtieġa għall-Malti. L-istudjużi ppruvaw jiffissaw il-kitba tal-Malti permezz tal-kitba Latina u tat-Taljan, kif ukoll bl-għajnuna ta' sinjali oħra. Kellu jgħaddi ħafna żmien sakemm wieħed inqata' mill-mudell Taljan u, fuq il-bażi ta' l-alfabet Latin, ġiet żviluppata sistema ta' kitba li biha wieħed seta' jirriproduċi b'mod xieraq is-sistema fonetika Maltija. Kellhom ikunu r-regoli ortografiċi maħruġa fl-1924 (Tagħrif fuq il- Kitba Maltija) li stabbilixxew l-iżvilupp tal-kitba. Megiser għaraf il-problema ortografika meta f'paġna 9 qal li ''Minħabba li din (il-lingwa) b'diffikultà kbira tista' tinkiteb, il-barranin bilkemm jistgħu jippronunzjawha.' Huwa wasal għal din il- konklużjoni għaliex kien qed jibbaża fuq l-ilsien Ġermaniż u rriproduċa l-ħsejjes tal- Malti b'fonemi familjari għalih mill-kitba Ġermaniża. Dan wassal lil Megiser biex kiteb il-fonema alveo-palatali /8/ bħalma tinkiteb fil-Ġermaniż, jiġifieri sch fil-kelma Schieh ''xiħ'. Dan hu każ ta' riproduzzjoni perfetta. Min-naħa l-oħra, meta Megiser deherlu li xi ħsejjes ma jinstabux fil-lingwa tiegħu, flokhom uża ittri mill-alfabet Ġermaniż li joqorbu lejn il-fonema Maltija. Hekk, ngħidu aħna, fil-kelma /acham ''laħan' il-konsonanti farinġali frikativa /ħ/ hija murija permezz tal-konsonanti velari frikativa /x/ fil-Ġermaniż (miktuba €/). Il-lista ta' kliem ta' Megiser hija interessanti għall-grammatika storika tal-Malti għaliex tirrifletti fażi lingwistika qadima ta' dan l-ilsien. Fl-Għarbi nsibu l-konsonanti interdentali frikativa u mhix imleħħna //, bħal fil-kelma /fnan 'tnejn'. Fil-Malti tal- lum, din il-konsonanti frikativa saret bħall-konsonanti omorganika plossiva /t/: tnejn. Madankollu, jidher li Megiser kien għadu jisma' l-konsonanti frikativa. Minħabba li fil-Ġermaniż m'hemmx din il-konsonanti interdentali frikativa, Megiser uża minflokha konsonanti frikativi oħra: /f/, /s/ jew it-tnejn flimkien /sf/, fil-kelmiet fne 'tnejn', Ħiesan ''tlieta' (fl-Għarbi fa/ata), siniema ''tmienja' (fl-Għarbi tamanja), sfremi tmenin (fl-Għarbi famànirm. L-istess jingħad għall-konsonanti interdentali frikativa mleħħna /d/. Megiser juri dan il-ħoss fil-kelma veheb bil-konsonanti labjodentali mleħħna Ġermaniża v. Fil-Malti tal-lum din il-kelma hija deheb, b'konsonanti plossiva mleħħna. Il-konsonanti frikativa /d/. (dahab) tinsab biss fl-Għarbi Klassiku. Fil-każ tal-kelma fan ''għani' jidher ċar li Megiser stabilixxa element lingwistiku qadim. L-istess kelma fl-Għarbi Klassiku tinstema' ġan/ b'konsonanti velari frikativa u mleħħna fil-bidu tal-kelma. L-ittra 77 ta' Megiser turi li, f'dan il-każ ukoll, hu kien sema' konsonanti frikativa. Megiser ittraskriva l-kelma ''għeneb' bħala Ecnep (ecnep) fit-tliet edizzjonijiet ta' l- iSpecimen u fit-Thesaurus. Il-korrezzjoni ta' Cowan għal £Einep ma naħsibx li hi ġustifikata u naqbel ma' Cassola li jqis (1988: 82) din it-traskrizzjoni bħala riferenza għall-'għajn' (konsonanti larinġali frikativa mleħħna) meħuda mill-Għarbi u li kienet għadha mismugħa fil-Malti ta' dak iż-żmien. Il-listi ta' kliem u t-Thesaurus juru ukoll kelmiet li jiddistingwu l-Malti mid-djaletti Għarab l-oħra. Barra minn hekk, fihom insibu kliem ta' nisel Għarbi u oħrajn ta' nisel Rumanz. Ta' nisel Għarbi huma: Sabec ''sabib', Eiamorro ''mar'; ta' nisel Romanz huma Sumara ''xmara', u Sajima ''bejken' (Cassola 1988: 85). Sal-lum il-lista ta' kliem ta' Megiser għadha għajn importanti ta' tagħrif għall- grammatika storika. Kien għalhekk li Alexander Borg, per eżempju, għamel analiżi tagħha fit-teżi tiegħu (Borg 1978: 24). Fl-aħħarnett nistgħu ngħidu li Megiser kien l-ewwel studjuż li tana lista ta' kliem Malti - lista li serviet bħala bażi għal aktar riċerka. Minħabba li hu rriproduċa l-kelmiet skond l-ortografija Ġermaniża, stajna nitgħallmu ħafna dwar il-qagħda fonoloġika ta' dak iż-żmien. Għal dak li għandu x'jaqsam ma' liema lingwa wieħed jista' jassoċja l- Malti, il-fehmiet ta' Megiser huma ambigwi ħafna. L-istudjuż Ġermaniż li jmiss, u li ukoll stħarreġ l-ilsien Malti, huwa Johannes Henricus Maius. Huwa twieled f'Durlach fil-11 ta' Marzu 1688. Mill-1702 huwa studja f'Giessen, minn fejn kiseb il-Maġisterju fl-Arti fl-1707. Wara għallem fl-iskejjel għolja ta' Altdorf, Jena u Kiel u fl-1709 nħatar professur tal-Grieg u l-ilsna orjentali. $ Tagħrif meħud minn Zedler 1961: 659. Aktar tard kien imsejjaħ f'Giessen fejn miet fiż-17 ta' Ġunju 1732. Fost l-għadd kbir ta' kitbiet dwar temi li jolqtu l-ilsna klassiċi u dawk orjentali, għalina huwa importanti x-xogħol li ppublika f'Leiden fl-1725 bit-titlu Specimen Linguae Punicac in hodierna Melitensium superstitis ('Eżemplarju tal-lingwa Punika li fadal fil-lingwa tal-lum tal- Maltin''). L-ewwelnett, Majus jagħti xi tagħrif ġeografiku dwar Malta. Fir-raba' taqsima naqraw is-sentenza ta' l-istoriku Grieg Diodorus Siculus: 'Il-gżira hija kolonja tal- Feniċi.' Fit-tmien taqsima, Majus qal li l-Maltin ħadu l-kult ta' l-allat mill-Feniċi, filwaqt li fl-għaxar u l-ħdax-il taqsima Majus irrefera għall-ħila tan-nissieġa Feniċi, u li hija riflessa fl-istess ħila tal-Maltin f'din is-sengħa. It-tnax-il taqsima għandha t-titlu Veterum Melitensium lingua cadem quae Punica ('L-ilsien tal-Maltin tal-qedem huwa l-istess bħal dak Puniku'). Huwa bbaża l-argument tiegħu fuq il-fatt li Malta kienet kolonja tal-Feniċi u li l-Maltin ħadu mingħandhom il-kult ta' l-allat kif ukoll tgħallmu minnhom xi snajja. 'Għalhekk, kif jista' wieħed qatt jiddubita li l-Maltin, kolonja tal-Feniċi, kienu jitkellmu bl-istess ilsien tal-Feniċi) (Ergone dubitare fas est, Melitenses, Phoenicum coloniam, …, non eadem cum illis lingua usos fuisse7'). Majus saħħaħ dawn l-argumenti storiko-kulturali b'fatti lingwistiċi. Huwa kien sar jaf lill-Ġiżwita Malti Jacobus Stanislaus Joannes Baptista Ribier de Gattis li kien tah bosta tagħrif dwar l-ilsien Malti. Għalhekk Majus kiteb: 'Mill-ewwel għaraft il-qbil ta' l- ilsien Malti ma' l-Ebrajk u mill-ewwel immaġinajt lil Malta bħala kolonja tal-Feniċi. Mill-ewwel ħsibt fuq il-kummerċ li għadda bejniethom, u minn dan kollu wieħed ma jistax ma jasalx għall-konklużjoni li l-ilsien Malti tal-lum huwa l-fdal li baqa' mill- ilsien Puniku qadim, bħal twavel kiebja meħlusa min-nawfraġju. Hawn. irrid nisħaq li Majus ma qalx li l-ilsien Malti huwa identiku mal- Feniċju/Puniku, iżda li fih 'fdal' (rudera) minnu. Fost studjużi ta' qablu li kienu ta' l-istess fehma, fit-tlettax-il taqsima Majus semma lill-kavallier ta' San Ġwann Quintinus Haeduus (Jean Quintin d' Autun) li fl-1536 kien ippubblika x-xogħol Insulac Melitae descriptio. Dwar il-gżira ta' Malta huwa kiteb hekk: '…sal-lum titkellem bi Isien l-Afrikani' ('… quae et ipsa adhuc Afrorum lingua utitur'), kif ukoll 'Kun af'li l-ilsien li għandhom illum m'hu xejn differenti, jew ftit li xejn, minn dak tal-qedem. ' Quintinus saħaq ukoll li ''…l-Maltin jifhmu ħafna mill- kliem ta' Hanno, persunaġġ Puniku magħruf fi Plawtu.' Huwa kien qed jirreferi għall-Poenulus ta' Plawtu. Mill-erbatax-il taqsima Majus wera b'eżempji ''…kemm il-Malti jaqbel tajjeb ma' l- ilsien Puniku Qadim. ' (€… quam bene Melitensi linguae cum Punica conveniat.'). Huwa reġa' rrefera għal Megiser u, mill-kummenti li għamel, wera li mhux biss kien jaf bl-iSpecimen iżda ukoll bit-Thesaurus Polvglottus. Fil-fatt Majus ilum lil Megiser li '..xi drabi jsejjaħ l-ilsien tal-Maltin Għarbi u Saraċin, u drabi oħra jsejjaħlu Kartaġiniż u Puniku. Fl-ewwel tabella murija fit-Thesaurus Polvglottus huwa sejjaħ sew il-Puniku kif ukoll il-Malti bħala djaletti ta' l-Għarbi. Iżda f'dan il-qasam ma kienx imħarreġ biżżejjed.' Fil-ħmistax-il taqsima Majus qabbel kliem Puniku u Malti b'mod lingwistikament konkret. Huwa jibda bil-kelma li tfisser 'demm' u jikteb: '' Edom bil-Puniku huwa 'demm', skond ix-xhieda ta' (Santu) Wistin dwar is-Salm CXXXVI.' Mela, fuq l- awtorità ta' (Santu) Wistin, il-kelma edom hija Punika. Dan huwa kkonfermat ukoll mid-dizzjunarju modern ta' Jean-Hoftijzer (1965: 58). Majus żied jgħid li fil-Malti l- kelma hija demm, u fl-Ebrajk u l-Għarbi dam. Minn tagħrif ieħor meħud mid- dizzjunarju ta' Jean-Hoftijzer naraw li fl-Aramajk Qadim il-kelma hija dm filwaqt li fid-dizzjunarju ta' Gesenius insibu li l-kelma fl-Assir hija damu u fis-Sabajk hija dm (b'ittri Ebrajċij ('mdemmi'). Minn dan joħroġ ċar il-fatt li hawn għandna qbil bejn bosta ilsna Semitiċi u wieħed ma jistax jgħid li l-kelma Maltija demm ġejja mill- Feniċju/Puniku. Se nikkwota, b'mod sħiħ, eżempju ieħor imsemmi minn Majus: ''Sic Melitenses cul dicunt edere, ex Phoenicio 'kl (b'ittri Ebrajċif' ('Il-Maltin jgħidu l-kelma ku/ mill- Feniċju '4/'). Kif jista' l-awtur jistqarr dan b'mod daqshekk ċert7 Hu ma kkwota l- ebda awtorità, u meta qal li l-kelma Maltija ku/ ġejja mill-Feniċju 'k/, għamel dan biex ikun ta eżempju. Jaqaw għalih l-Ebrajk u l-Feniċju huma l-istess7 Jean-Hoftijzer juri (p. 12) kif dan l-għerq jinstab fil-Kananew Qadim, fil-Feniċju, fil-Jawdi, fl-Aramajk Qadim, fl-Aramajk Imperjali u fl-Aramajk Lhudi. Gesenius (p. 34) ukoll ikkonferma li l-għerq '4/ jinsab fl-Ebrajk u jagħti eżempji mill-Assir u mill-Etijopiku. Fl-Għarbi Klassiku u dak djalettali l-kelma 'aka/a hija l-kelma użata normalment sabiex wieħed jgħidu huwa) kief Dawn l-argumenti huma msejsa fuq it-tagħrif tal-lum dwar l-ilsna Semin. Għaldaqstant għandna ngħidu li din il-kelma Maltija hija lessema komuni fl- ilsna Semin. Hawn tqum il-mistoqsija dwar kif Majus wasal biex assoċja l-Malti mal- Feniċju/Puniku. Dan ifisser 'Il-Maltin isejħu d-deheb deeb (f'Megiser tinkiteb ħażin vehed) jew deheb, bhal fil- Kaldew dhb (b'ittri Ebrajċi).' Minn dan wietied jara li Majus ħadem bil-materjal ta' Megiser. Barra minn hekk, ir-riferenza għall-Kaldew hija interessanti. Jidher li hu identifika l-Feniċju ma' din il-lingwa. Dan huwa kkonfermat b'sentenza fiz-dsatax-il taqsima meta tkellem dwar in-numri u qal ''Proxime cum Chaldaicis, hoc est Phoeniciis, congruunt' ('Huma (n-numri Maltin) jaqblu ħafna mal-Kaldej, li huma Feniċi. '). Fil-fatt hawnhekk il-Feniċju jitqiegħed flimkien mal-Kaldew. Fl-imgħoddi l- Aramajk tal-Lvant kien imsejjaħ Kaldew. Hekk kien ''…imsejjaħ l-ilsien li l-Lhud ħadu matul l-Eżilju fil-Babilonja (Miiller 1863: 232). M'hemm l-ebda dubju, iżda, li l- Kaldew u l-Feniċju m'humiex ilsien wieħed. Jekk inlumu lil Megiser għaliex ma ddistingwiex b'mod ċar bejn l-Għarbi, is-Saraċen, 'l-ilsien tal-Mori', l-Afrikan, il- Malti, u l-Puniku, hekk ukoll issa jeħtieġ li nlumu lil Majus talli hu ukoll ma ddistingwiex b'mod ċar bejn l-Ebrajk, il-Feniċju/Puniku, u l-Kaldew (u miegħu l- Aramajk). Barra minn hekk, kif seta' Majus ikun jaf biżżejjed dwar il-Feniċju/Puniku meta sal-lum daqshekk ftit għadu magħruf dwar din il-lingwa, u li fi żmien Majus it- tagħrif dwarha kien wisq inqas7 B'eċċezzjoni żgħira, il-letteratura Feniċja/Punika hija kollha mitlufa. L-eċċezzjoni żgħira hija silta ta' għoxrin vers fil-kummiedja Poenulus, fejn Plawtu iħalli lil Hanno l-Puniku jitkellem bil-lingwa tiegħu. Huwa diffiċli li wieħed jifhem u jinterpreta dawn il-versi għaliex, kif kien qal Sznvcer (1967: 111) speċifikament dwar il-versi 940-949: it-test… kien deformat sew mill-kopisti li għamlu minn kollox sabiex jagħtuh bixra Latina kemm jista' jkun.' Għall-bqija, ikollna noqogħdu fuq iskrizzjnoijiet u ċitazzjonijiet ta' awturi antiki. Mill-għadd ta' kliem mogħtija minn Majus, se nsemmi dawn li ġejjin: $… 'mħabba' bil-Malti hija Chabba. Għalhekk il-kelma 'ħabib' hija Chabibu ''huwa ħabb'' Chobb, u Ikoll ġejjin mill-Feniċju habib, hibbà, hàbab (b'ittri Ebrajċi). Majus ma ta l-ebda evidenza dwar ir-rabta tal-Malti mal-Feniċju. Fid-dizzjunarju ta' Jean-Hoftijzer (p. 81) insibu kliem bl-għerq /bb. Fl-Għarbi hemm għadd ta' kliem b'dan l-għerq, bħal /wbb ''mħabba', habib 'ħabib', habba ''huwa ħabb', eċċ. Bażikament dan il-kliem juri biss nisel Semitiku komuni. Għall-kelma ''dar' Majus ta l-forom Ddar u Tar (bħal Megiser) u rrefera għall- Kaldew u għall-Aramajk Rabbiniku dvru dvr' (b'ittri Ebrajċi), għas-Sirjak Da/o u għall-Għarbi dar (b'ittri Għarab). Majus ġabar dan il-kliem flimkien u qal: '… irrid naħseb li f'dawn l-ilsna kollha tinsab imxerrda żerriegħa ta' nisel Feniċju' (… per has linguas omnes Phoeniċiae originis sparsa jacere semina crediderim'). Minn dan nifhmu li hu kien jemmen li dawn l-ilsna tnisslu mill-Feniċju. Majus ikkwota derivazzjonijiet ta' kliem Malti fuq dan il-mudell li ġej: Hom 'omm' minn 'm (b'ittri Ebrajċi). Huwa la ta t-tifsira tal-kelma u lanqas ma qal għal liema lingwa qed jirreferi. Skond Jean-Hoftijzer (p. 15), Gesenius (p. 45) u Wehr (p. 38), din il-kelma tinstab fil-Feniċju/Puniku, fl-Ebrajk, fl-Aramajk Imperjali, fin-Nabatew, fil- Palmir, fl-Aramajk Lhudi, fl-Għarbi, fl-Għarbi tan-Nofsinhar, fl-Etijopiku, u fl-Assir. Dan ifisser li din hija kelma Semitika ġenerali. Dawn li ġejjin huma eżempji oħra: F'dawn il-każijiet kollha hemm paralleli f'ilsna Semitiċi oħra. Għalhekk wieħed ma jistax jitkellem dwar nisel Feniċju għajr fil-każ meta jista' jiġi pprovat li l-kelma oriġinali (etvmon) tkun tinsab biss fil-Feniċju. Imma dan mhux il-każ. Majus ma njorax il-fatt li bosta kliem Malti jinsab ukoll fl-Għarbi. Fis-sittax-il taqsima huwa kiteb: ''Hemm ħafna fl-ilsien Malti li jinsab ukoll fl-ilsien ta' l-Għarab u s-Saraċini. Dwar dan, għażiż qarrej, m'għandekx għalfejn tistagħġeb għaliex huwa fatt li ż-żmien u bosta popli differenti jġibu magħhom bidla kbira fil-lingwa. Hekk ukoll ġara fl-ilsien Malti u fil-Puniku. Xejn ma nafu dwar l-eqdem fażi tagħhom. Dawn huma ilsna li ġew sfigurati għall-aħħar minħabba għadd ta' kliem barrani, mhux biss mill-Għarbi u mit-Tork, iżda ukoll mill-Etijopiku, mit-Taljan u kliem minn ilsna oħra. Mill-Puniku, per eżempju, kulma fadal huma traċċi vagi li bil-kemm jistgħu jintgħarfu. ' Aktar tard Majus qal li l-kliem Puniku li kien skopra qabel kien ġej mill-eqdem żmien, filwaqt li kliem Għarbi u Tork wasal (fil-Malti) fi żmien aktar tard. Huwa semma żewġ eżempji ta' dan: il-kelma Guart 'Warda' ġejja mill-Għarbi ward (b'ittri Għarab), li tikkorrispondi, skond kliemu, għall-wrd wrd' (b'ittri Ebrajċi) tat- Targumisti u t-Talmudisti. Fil-glossarju ta' Jean-Hoftijzer (1941: 70) insibu xhieda ta' dan fl-Aramajk biss. Majus, għalhekk, ma għarafx il-kelma bħala waħda mill-Kaldew, li għalih kien Feniċju. Barra minn dan, Majus kiteb: 'Eżempju ieħor ta' dan it-tip hija l-kelma /ops mill-Għarbi hubz (b'ittri Għarab) u mill-Etijopiku hebest'. Majus seta' biss jispjega dan il-kliem bħala bidla fl-ilsien oriġinali minħabba influwenzi li seħħew wara. Għal Majus (it-18 u z-19-il taqsima), in-numri jagħtu aktar xhieda tan-nisel Feniċju/Puniku ta' l-ilsien Malti. Huwa kkwota xi numri mill-Malti, t-Tork, l-Għarbi, u l-Kaldew/Feniċju. Għall-Malti Majus ħejja żewġ listi: aktarx l-ewwel lista kienet ġejja mill-informatur tiegħu Ribier de Gattis u t-tieni lista ħadha mill-iSpecimen ta' Megiser. Dwar it-tieni lista huwa qal li din ma taqbilx mal-lista tiegħu, u li fiha xi żbalji. Fil-fatt, hemm differenzi kbar bejniethom. Hekk naraw li, bħalma ntwera qabel, fil-każ tan-numri tnejn, tlieta, tmienja, tnax, tlettax, tmintax, tletin u tmenin, fl-Għarbi Klassiku jibdew b'sibilanti dentali, u li Megiser, bil-Malti ta' żmienu, kien semagħhom b'ittra sibillanti u kitibha bil-mod tiegħu, filwaqt li Ribier-Majus innutaw konsonanti plossiva. Dak li skond Megiser kien Fne ''tnejn', għal Ribier-Majus kien Tnei. Din id-differenza setgħet kienet ir-riżultat ta' bdil lingwistiku li seħħ fiż-żmien bejn il-kompilazzjoni taż-żewġ listi. Il-lista bin-numri Torok ma toffri l-ebda taqbil, filwaqt li Majus qal li €… n-numri tagħna', jiġifieri in-numri Maltin, $… huma eqreb lejn dawk Għarab' ('Aliguanto propius Nostrorum numeri ad Arabicos accedunt'). Hawn ta' min wieħed jgħid li Majus ta n-numri Għarab bil-vokali b'kollox, filwaqt li n-numri Kaldej/Feniċi dehru mingħajr vokali. Dwar dawn Majus innota li huma joqorbu ħafna lejn in-numri Maltin u kważi huma l-istess ('Proxime cum Chaldeis, hoc est Phoeniciis, congruunt, immo idem paene sunt'). Wieħed m'għandux jasal għal konklużjoni dwar qbil bejn in-numri Maltin u dawk Kaldej, u nuqqas ta' qbil man-numri Għarab, fuq il-kriterju ta' Majus. Li ġara huwa li Majus ma vvokalizzax in-numri Kaldej, filwaqt li n-numri Għarab li kkwota huma vokalizzati. Meta wieħed iqabbel isib li n-numru Malti Huehet (mill-ewwel lista), wieħed', jikkorrispondi għal Qvachat (mit-tieni lista, ta' Megiser) u jaqbel aktar mal- Għarbi wàhid milli mal-Kaldew had. Barra minn hekk, in-numru Malti żne/ (mill- ewwel lista, li hi l-aktar reċenti), bl-ittra 7 tiegħu, huwa eqreb lejn l-Għarbi jfnan milli lejn il-Kaldew fri// triin. Mix-xhieda li toħroġ minn Jean-Hoftijzer (p. 334), naraw li n- numru Żii/n) huwa assoċjat mal-grupp lingwistiku tal-Feniċju/Aramajk. Fil-lista tiegħu, Majus ikkwota n-numri tal-Għarbi Klassiku u għalhekk hemm differenza bejn l- għaxriet li jispiċċaw b'-2na (tal-każ nominattiv) u dawk li jispiċċaw b'-ina (tal-każ oblikwu). Għalhekk, huwa naturali li n-numru bil-Malti Chamsin (fiż-żewġ listi) huwa eqreb lejn il-Kaldew milli lejn l-Għarbi Klassiku hamsdna. Dan ma jgħoddx aktar fil- każ meta, per eżempju, nqabblu n-numru Malti 'ħamsin' mal-kelma hamsin ta' xi djalett Għarbi. Jekk imbagħad nikkunsidraw numri Maltin bl-għajn, insibu li l-Malti jkompli jitbiegħed aktar mill-ilsna l-oħra. Dan għaliex, kontra l-ilsna Semitiċi l-oħra kollha, l-għajn fil-Malti għebet. Kollox ma kollox, l-evidenza tan-nisel Feniċju bl-għajnuna tan-numri ma tipprova xejn. Wieħed isib ruħu dejjem aktar fil-qasam tas-Semitiku ġenerali jew fil-qasam ta' dak li hu differenti fil-Malti kontra l-ilsna Semitiċi l-oħra. In-numri ma jdaħħlux l- ilsien Malti, b'mod li ma jħalli l-ebda dubju, fil-grupp lingwistiku Feniċju. Wara din id-diskussjoni dwar nisel l-ilsien Malti, Majus kompla l-istħarriġ tiegħu dwar il-Malti billi kkwota verżjoni tal-'Missierna'. B'hekk, għall-ewwel darba, huwa ppreżenta lid-dinja ta' l-istudju test kontinwu bl-ilsien Malti, li huwa dan li ġej: Dak li jolqot l-għajn meta wieħed iqabbel din il-verżjoni mat-talba tal- ''Missierna' tal-lum huwa l-għadd ta' kelmiet ta' nisel Taljan. Dawn huma: Missier, nom, volunta, tentatione, u malo. Fil-verżjoni tal-lum insibu biss il-kelma ''missier'. L-iSpecimen, mela, kien il-kontribut ta' Majus fil-qasam tar-riċerka dwar l-ilsien Malti. Huwa ma setax jagħti iżjed eżempji għaliex fuq dan l-ilsien kien hemm skiet kbir (6… quum de Melitensi lingua altum apud omnes sit silentium'). Madankollu, bix-xogħol tiegħu Specimen Alterum Linguae Punicae, Majus seħħlu jikxef xi ftit aktar il-velu ta' skiet minn fuq l-ilsien Malti. Barra minn hekk, waqt li kien qed jifli bir-reqqa l-ktieb Della Descrittione di Malta … ta' Francesco Abela, Majus inqeda b'metodu ġdid, importanti u effettiv sabiex isib u jfiehem kliem Malti li sa dakinhar kien għadu mhux magħruf. F'dan il-ktieb sab ismijiet ta' postijiet li hu kien diġa tkellem dwarhom fl-iSpecimen, bħall-kelma Guart 'warda' li f'Abela (p. 86) tidher bħala ''Ha/ Varda, cioċ Casale della rosa'. Bis-saħħa ta' ismijiet ta' postijiet isemmija minn Abela, Majus żied kliem ġdid ('Subjungamus nova nunc Melitensia nomina, quorum copiam subministrat Abela'). Fost dan il-kliem insibu (Abela p. 86) ''fas e/ Ejun, cioċ à dire capo delle fontane' li minnu Majus jikkonkludi li 'caput est fontis' ('ras l-għejun ta' ilma''). Skond Majus, l-etimoloġija ta' Mas e/ Ejun hija rs $/ vn (b'ittri Ebrajċi). Fl-iSpecimen Alterum Majus ħa minn Abela (p. 17) l-kelma Gezira ''gżira'. Fl- Għarbi l-kelma hija ġazira, sadanittant Majus juri l-kelma gzv/h b'ittri Ebrajċi. Ma' liema lingwa Majus assoċja din il-kelma u għaliex kitibha b'ittri Ebrajċi7 Dan l-għerq ma jinstabx fid-dizzjunarju ta' Jean-Hoftijzer, u għalhekk il-kelma lanqas ma tista' tkun Feniċja. Huwa kiteb ''vallis profunda' u żied $… quam Ebraei vocant bq't 'mvq lb'ittri Ebrajċi).'. Dan huwa Ebrajk, iżda x'juri dwar il-Feniċju2 Wara kollox, l-istess evidenza tinsab fl-Għarbi. F'Jean-Hoftijzer (p. 217), l-għerq 'mq (b'ittri Ebrajċij huwa kkwotat biss fl-Aramajk Qadim. Post ichor imsemmi minn Abela (p. 17) huwa 7a/-Ballut Bla dubju l-kelma ttieħdet mill-Għarbi ba//ġt Majus qiesha bħala kelma mill-Kaldew u li ttieħdet ukoll mill- Għarab ('… certe merum est Chaldaicum biwt (b'ittri Ebrajċi) quercus, quod £ Arabes assumserant'). Minn Abela (p. 24) Majus skopra ukoll Toffieha (illum ''tuffieħa'). Din il-kelma tinsab fl-Ebrajk ukoll (Gesenius p. 886). Majus assoċjaha mal-Feniċju ('… est Phoenicium tpwh (b'ittri Ebrajċi) 7). Ma nafux kif wasal għal din il-konklużjoni, għaliex mhux kull m'hu Ebrajk huwa Feniċju. Il-kelma Kabur ''qabar' ukoll hija meħuda minn mill-post Kabar e/ Gharib ''sepolero del forestiere' imsemmija minn Abela. Majus qal li Kabur m'hijiex għajr il-kelma Hawn għandna l-għerq gbr li, skond id-dizzjunarju ta' Gesenius (p. 699), jinsab fl-Ebrajk, fil-Feniċju, fl-Aramajk, fl-Għarbi, fl-Għarbi tan-Nofsinhar, fl-Etijopiku u fl-Assir. Il-kelma qabar hija ukoll kelma mil-lessiku ġenerali Semitiku. Bis-saħħa ta' l-iSpecimen Alterum għandna damma kbira ta' kliem Malti. Barra minn hekk, Majus dejjem ta kliem miġjub b'ittri Ebrajċi għal raġunijiet ta' etimoloġija. Ħafna drabi l-kliem ikkwotat ittieħed mill-Ebrajk jew minn xi wieħed mill-ilsna Semitiċi, fosthom il-Feniċju. Madankollu Majus ma setax jipprova l-oriġini esklussiva Feniċja ta' l-ilsien Malti. Majus kien ċert li: '… minkejja li ntwerew bosta kelmiet li juru qbil kbir ma' l- Għarbi, madankollu l-oriġini tagħhom seħħ fil-Feniċju' ('..etsi pauca non dentur, quae com Arabica maxime lingua magnum habeant consensum, ultimam tamen originem K natales a Phoenicibus trahunt'). Il-mertu kbir ta' Majus huwa li għaddielna ħafna materjal varjat u, għal dak li għandu x'jaqsam ma' l-oriġini tal-Malti, wasslilna fatti lingwistiċi Hi jmorru lil hinn minn asserzjonijiet ġenerali. Jekk illum dawn l-argumenti m'humiex aktar konvinċenti, dan huwa ġej mill-fatt li dak iż-żmien wieħed ma setax ikollu aktar tagħrif għaliex ftit li xejn kien magħruf dwar il-Feniċju. L-istess jingħad dwar il- klassifikazzjoni ta' l-ilsna Semitiċi - ftit kien għadu magħruf dwar l-Ebrajk, il-Kaldew, l-Aramajk, il-Feniċju, eċċ. Element ġdid f'Majus kien l-użu ta' elementi lingwistiċi meħuda minn ismijiet ta' postijiet Maltin. Huwa ħa l-edukazzjoni tiegħu f'Anklam u fi Kloster Bergen (Magdeburg). Fl-1754 studja t-teoloġija fl-Università ta' Halle u temm l-istudji fl-1757-58. Sa l-1762 huwa kien Professor Poeseos (professur tal-peożija) fil-ġinnażju Protestant tal-belt ta' Erfurt. Fl-1762 inħatar membru fil-kunsill ta' Sachsen-Gothaischen. Madwar l-1765 beda jagħmilha ta' skular privat f'Leipzig u fl-istess ħin okkupa ruħu bla heda b'ħafna xogħol ieħor. Fl-1787 kiseb impjieg fiss bħala kap librar fil-biblioteka Kurfiirstlich ta' Dresden, ħatra li kienet taqbel ħafna ma' l-interessi u l-kapaċitajiet tiegħu. Adelung miet fi Dresden fl-10 ta' Settembru ta' l-1806. Ftit żmien qabel mewtu, dehret l-ewwel taqsima tax-xogħol tiegħu Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in bev nahe fiinfhundert Sprachen und Mundarten ( ''Mithridates, jew Poliglotta ġenerali bil-'Missierna' bħala eżempju f'madwar ħames mitt ilsien u djalett'). Fil-Mithridates, Adelung iddedika sitt paġni sħaħ għall-ilsien Malti fit-taqsima ta' l- ilsna Semitiċi. Hu ma kien għamel l-ebda stħarriġ dirett dwar il-Malti, iżda xi drabi rrefera għal dan l-ilsien b'dan il-mod (p. 414): ''Minn dan naraw li, filwaqt li fl-ibliet l- ilsien mitkellem huwa t-Taljan, l-ilsien tan-nies tal-kampanja huwa taħlita mħawda ta' 4 It-tagħrif dwar ħajjet Adelung huwa meħud minn Liidtke 1978: 13. kliem u forom mill-Għarbi, il-Ġermaniż u t-Taljan.' Adelung semma (p. 415) xi studjużi li ''.. saħqu fuq in-nisel Feniċju ta' dan l-ilsien' u deherlu li ''Setgħet tkun biss inklinazzjoni qawwija għall-mirakli li twassal biex l-għażla taqa' fuq l-eqdem poplu magħruf (il-Feniċi), filwaqt li ġew injorati l-Għarab li huma ħafna eqreb tagħhom (i.e. tal-Maltin). Adelung, imbagħad, ta tliet verżjonijiet tal- ''Missierna' (pp. 416-419). L-ewwel verżjoni ħadha mill-iSpecimen ta' Henricus Majus, it-tieni ħadha minn Saggio Prattico ta' Lorenzo Hervàs u t-tielet mid-Doctrina Christiana lingua Melit. Adelung jagħti ukoll tifsir il-kliem ta' kull verżjoni. Minkejja li Adelung ma daħalx fid-dettal tal-kwistjoni dwar nisel il-Malti, madankollu huwa esprima fehma li aktar tard intwera li kienet dik korretta. Għalkemm ma kienx hu li skopra l-materjal lingwistiku tat-tliet verżjonijiet tal- ''Missierna', madankollu l-kontribut tiegħu kien li għarraf lil pubbliku akbar b'dak li kien ġabar ħaddieħor. Fil-fatt, Gesenius, fil-ktieb tiegħu Versuch iiber die maltesische Sprache ('Tentattiv dwar l-ilsien Malti'), seta' jagħmel użu mix-xogħol ta' Adelung. Johann Joachim Bellermann twieled f'Erfurt fit-23 ta' Settembru 1754. Fl-1772 daħal fl-Università ta' Erfurt fejn studja l-filosofija u t-teoloġija. Huwa kien jattendi l- aktar għal lezzjonijiet dwar l-ilsien Għarbi u l-Ebrajk, l-istorja tan-nazzjonijiet, il- loġika u l-fiżika. Fl-1775 mar fl-Università ta' Gċttingen fejn studja l-filoloġija klassika u kompla l-istudji teoloġiċi u orjentalistiċi. Fl-1776 Bellermann temm b'suċċess l-eżami bħala kandidat għall-ħatra ta' predikatur. Mill-1778 sal-1781 huwa għalliem f'Estland. Minn hawn telaq lejn San Pietruburgu. Fl-1782 reġa' lura f'Erfurt u fl-1783 laħaq Magister legens (għalliem universitarju). Fl-1784 Bellermann inħatar professur f'ġinnażju Evanġelista u professur assoċjat tal-filosofija fl-università. Fl- 1790 inħatar bħala t-tieni professur tal-filosofija, filwaqt li fl-1794 laħaq direttur tal- ġinnażju Evanġelista. Fl-1801 sar professur ordinarju tal-Fakultà tal-Filosofija. Fl- 1804 Bellermann mar Berlin fejn għamilha ta' direttur tal-ġinnażju ta' Berlin-Cdln. Hawn dam attiv għal ħamsa u għoxrin sena. Fl-1826 inħatar professur assoċjat fil- Fakultà tat-Teoloġija ta' l-Università ta' Berlin. Barra minn hekk, Bellermann kellu ħatriet u dmirijiet oħra, fosthom membru ta' l-Università Zarista ta' Kazan. Huwa kien ukoll membru f'bosta organizzazzjonijiet xjentifiċi. L-interessi tiegħu kienu mill- aktar varji u ħalla warajh għadd kbir ta' kitbiet dwar temi tal-filoloġija klassika, tat- teoloġija, tal-orjentalistika, tal-ġeografija, tal-folklor, ta' l-istudji naturali, tal- biblioteknika, tal-paleografija, tal-filosofija, tal-pedagoġija, eċċ. Kitbiet li huma rilevanti għas-suġġett tagħna huma: Poeniciae linguae vestigiorum in Melitensi specimen, 1809 ('Eżemplarju ta' fdal ta' l-ilsien Puniku fil-Malti'); De Phoenicum et Poenorum Inseriptionibus cum duarum explicationis periculo, 1810 ('Dwar l-iskrizzjonijiet tal-Feniċi u l-Puniċi b'analiżi taż-żewġ (tipi) ta' kitbiet'). $ Fin-nuqqas ta' tagħrif dettaljat dwar ħajtu, ħadt id-dati importanti mill-A//gemeine Deutsche Biographie (1875: 307). Hawn se nittratta t-tieni xogħol imsemmi, jiġifieri l-iSpecimen. F'dan il-ktieb insibu ukoll lista ta' kliem twila tmenin paġna. Kien fuq dan ix-xogħol ta' Agius de Soldanis li Bellermann ibbaża l-iSpecimen tiegħu. Huwa nqeda bil-ktieb ta' Agius b'mod li rriproduċa l-kliem Malti bit-tifsir Taljan b'kollox, imbagħad żied it-tifsir partikolari tiegħu f'parentesi kwadri, kif jidher f'dan l-eżempju: Achuq, tuo fratello ( ''żhika - b'ittri Ebrajċi - tuus frater) Bellermann stqarr li meta qara l-ktieb ta' Agius de Soldanis stagħġeb ħafna bix-xebh ta' l-ilsien Malti ma' l-ilsien tal-Lhud tal-qedem, u dan ix-xebh wasslu biex emmen fin-nisel Feniċju ta' kważi l-kliem kollu li ltaqa' miegħu (€…, quum omniun fere vocum origines phoeniciae sese mihi ultro obtulissent'). Fil-fatt, Agius de Soldanis kien għamel minn kollox sabiex juri l-oriġini mill-Feniċju iżda kien nieqes minn tagħrif bażiku dwar l-Ebrajk. Barra minn hekk, huwa wera l-kliem Ebrajk b'ittri Latini u bil-pronunzja Taljana. Aktarx li minħabba f'hekk, kemm il-ktieb imsemmi u l-kittieb tiegħu baqgħu mhux magħrufa fost l-istudjużi barranin. Bħal Majus, Bellermann tkellem dwar ir-raġunijiet storiko-kulturali tan-nisel Feniċju ta' l-ilsien Malti. Huwa minnu li Adelung kien tal-fehma li l-Malti ħiereġ mill- Għarbi, minħabba li bosta kliem Malti jaqbel ma' l-Għarbi ('Adelungius quidam cam (l-ilsien Malti) ab Arabibus derivandam opinatur, quod plures Melitensium voces cum arabicis conveniant'). Madankollu, Bellermann kien tal-fehma li dan ix-xebh ġej minħabba li, lingwistikament, l-Għarbi u l-Ebrajk huma qraba. Għalhekk Bellermann wasal għall-konklużjoni, u rrefera fost oħrajn għal Majus, li l-ilsien Malti tnissel mill- Feniċju u mill-Puniku (p. 6). Għal Bellerman, il-punt prinċipali kien li hu kien għadu kif wera fi tliet pubblikazzjonijiet dwar l-ilsien Puniku fil-Poenulus ta' Plawtu li l- ilsien tal-Feniċi u tal-Lhud huwa l-istess. Bellermann, imbagħad, ta lista ta' 23 paġna bit-titlu ''Kliem Malti mogħti minn Agius fil-lista ta' kliem u li huma mnissla mill- Ebrajk/Feniċju.' Fil-każ ta' xi lessemi, Belleremann seta' juri li dawn jinsabu fil-Puniku. Fil-fatt, bl- istudju tiegħu dwar il-Poenulus, huwa seta' jikkwota kliem Feniċju. Dan jgħodd, per eżempju, għall-ewwel kelma miġjuba minn Bellermann (p. 7), jiġifieri Ach ''ħu' li ttieħdet mill-vers 932 ta' Poenulus (Sznveer 1967: 46, 65). Barra minn hekk, huwa rrefera għal dawn il-kelmiet li ġejjin: p. 8 A/fa ''Alla' (Poen. Kliem Malti ieħor imqabbel ma' kliem fil-versi tal-Poenulus jidher problematiku u m'huwiex ikkonfermat mir-riċerka moderna. It-tliet kelmiet imsemmija hawn fuq m'humiex prova tan-nisel Feniċju ta' l-ilsien Malti għaliex dawn il-kelmiet jinsabu fl-ilsna Semitiċi kollha. Bellermann qies il- kliem Malti li ma jinsabx fil-Poenulus iżda jinsab fl-Ebrajk, fis-Sirjak jew fil-Kaldew bħala Feniċju. Dan jidher fl-eżempju li ġej (p. 9): Mil-lista jidher ukoll li, għal Bellermann, il-Feniċju u l-Ebrajk huma l-istess lingwa. Jekk inħarsu lura lejn id-diskussjoni dwar in-nisel ta' l-ilsien Malti u ma' liema Isien Semitiku għandu jkun assoċjat, żgur li dejjem niltaqgħu ma' l-istess fenomenu: li ma ssirx distinzjoni ċara bejn l-ilsna differenti. Bażikament, wieħed ma jistaqsix: 'X'inhu l-Feniċju/Puniku'' Il-Feniċju, Il-Kaldew, l-Ebrajk, u s-Sirjak huma dejjem kunċetti li jitħalltu bejniethom. Barra minn hekk, ftit huwa magħruf dwar il-Feniċju/Puniku. Ħadd ma offra ebda kriterju lingwistiku li jwassal għal distinzjoni ċara. Iżda lanqas l- istudjużi l-oħrajn li jemmnu li l-ilsien Malti ġej mill-Għarbi ma jagħtu ebda prova ta' dan mix-xhieda lingwistika. Dwar Bellermann nistgħu ngħidu b'mod pożittiv li huwa, aktar minn ħaddieħor qablu, ipprova jibbaża l-klassifikazzjoni tal-Malti fuq materjal lingwistiku konkret. Is-sitwazzjoni bdiet tinbidel mal-wasla ta' Gesenius. Sal-1809 Bellermann kien qiegħed l-ilsien Malti fuq in-naħa tal-Feniċju/Puniku, filwaqt li Gesenius assoċja l- Malti ma' l-Għarbi. Wilhelm Gesenius kien Semitist ewlieni u qabel kollox kien Ebrajist (id-dizzjunarju tiegħu ta' l-Ebrajk u l-Aramajk tat-Testment il-Ġdid - Hebrżisches und Aramżisches Handworterbuch iiber das Alte Testament — għadu użat sal-lum u wasal fis-sbatax-il edizzjoni). Bis-saħħa ta' l-għerf kbir tiegħu, Gesenius jista' tabilħaqq jitqies bħala l- fundatur tal-lingwistika Ebrajka moderna. Gesenius twieled f'Nordhausen fid-9 ta' Frar 1786. Huwa tgħallem b'mod privat mingħand missieru stess u wara attenda l-ġinnażju tal-belt tiegħu. Huwa studja t- teoloġija f'Helmstidt. Barra mill-istudji klassiċi, Gesenius taha ukoll għall-ilsna eorjentali' . Fl-1806 huwa kien għalliem tat-teoloġija u f'dik l-istess sena kiseb id- dottorat fil-filosofija. Huwa nħatar għalliem fil-ġinnażju ta' Heiligenstadt u fl-1810 nħatar professur assoċjat tat-teoloġija f'Halle. Fl-1811 sar professur u żamm din il- ħatra sa ma miet fl-1842. Huwa ħalla warajh introduzzjoni u esiġesi tat-Testment il- Qadim, xogħlijiet dwar l-ilsna, il-paleografija orjentali, l-istorja tal-Knisja u l- arkeoloġija biblika. ''Barra minn hekk, ix-xogħlijiet letterarji tiegħu għamluh ċelebrità akkademika ewlenija li qabżet il-fruntieri Ġermaniżi.' Gesenius ħadem ħafna fil- qasam ta' l-ilsien Sirjak u dak Samaritan, kif ukoll fl-istudju ta' l-iskrizzjonijiet Feniċi. L-influwenza ta' l-attività xjentifika ta' Gesenius fuq l-istudji orjentali u studji relatati oħta kienet tinħass ħafna fl-istudju ta' l-Ebrajk hekk li ġabet magħha bidla sħiħa. Fl- oqsma kollha, huwa pproduċa filoloġija Semitika li nqatgħet għaliha mill-bqija. ' F'dak li għandu x'jaqsam ma' l-istudju tal-lingwa, intqal hekk dwar Gesenius: 'Huwa ħalla prinċipju bażiku fl-istudju ta' l-ilsien: li wieħed jifli bir-reqqa kollha l-iżvilupp storiku ta' dak l-ilsien u jqabblu ma' ilsna qraba tiegħu. Barra minn hekk, Gesenius kien jaf ilaqqa', bl-aħjar mod, l-użu abbundanti ta' għejun konfermati ma' riċerka u kritika mill-aqwa. Ma nistax nidħol fl-għadd kbir ta' kitbiet ta' Gesenius, l-aktar fix-xogħol effettiv tiegħu dwar l-ilsien Ebrajk. Għalhekk ikolli ngħaddi minnufih għat-tema tagħna. Hawn nerġa' nikkwota mill-Alfgerneine Deutsche Biographie: ''Ta' importanza bażika għat-tiftix djalettali Semitiku, u għall-paleografija huma … ix-xogħlijiet tiegħu dwar il- fdal lingwistiku tal-Feniċju.' Tabilħaqq, Gesenius kien midħla sew tal-Feniċju u għalhekk seta' jitkellem b'awtorità u b'kompetenza dwar il-kwistjoni ta' nisel l-ilsien Malti. Huwa għamel dan fl-1810 fil-ktejjeb tiegħu dwar l-ilsien Malti u li issa se nitkellem dwaru. Hawn naraw li l- argumenti jduru fuq żewġ punti: il-Puniku u d-djaletti Għarab. Dwar in-nisel Puniku, Gesenius (p. v) ħa pożizzjoni kontra t-teżi bażika mfissra fl- iSpecimen ta' Bellermann (18909), jiġifieri li '… fl-ilsien tal-kampanja għad hemm fdal ta' l-ilsien Feniċju jew Kartaġiniż Qadim.' Gesenius jilmenta mhux biss dwar in- nuqqas ta' materjal Puniku, iżda ukoll dwar in-nuqqas ta' tagħrif dwar in-natura tal- Puniku. Fin-nota (b.) huwa kiteb: ''B'mod ġenerali, il-parti l-kbira ta' l-istudjużi ma kellhomx ideat ċari biżżejjed dwar in-natura tal-Puniku, speċjalment dawk li kienu jqisu l-Puniku bħala Ebrajk.' Hawn Gesenius juri l-punt dgħajjef tat-teżi Punika: wieħed ma jafx biżżejjed dwar l-ilsien Feniċju sabiex fuqu jibbaża l-Malti. Għalhekk Gesenius iqabbad ma' ħsieb partikulari sabiex iħoll il-problema — ħsieb li kien diġà wasal għalih ħaddieħor - jiġifieri: '…jekk, storikament, kienx aktar probabbli li l-ilsien Malti oriġina ma' l-Għarab li ħakmu l-gżejjer Maltin bejn is-snin 870 sa l- 1090 w.K., u li anki wara dik id-data kien għad fadal minnhom mhux imkeċċija,…; iżda xhieda dwar dan trid toħroġ mill-ilsien innifsu, ġaladarba n-neo-Għarbi, anke jekk kien patois imħassar, mill-ewwel jingħaraf bħala tali minn min hu midħla tad-djaletti Semitiċi, u ma jinftiehemx bħala xi sitt djalett li għadu mhux magħruf. '' (p. ix). Gesenius ħa ħsieb jagħti tagħrif dettaljat dwar l-ilsien Malti bħala djalett neo-Għarbi. Sa dak iż-żmien, l-evidenza dwar il-Malti kienet nieqsa. Huwa kiseb il-grammatika u l-vokabularju ta' Agius de Soldanis ta' l-1750, jiġifieri Della lingua Punica presentemente usata dai Maltesi ovvero nuovi documenti i quali possono servire di lume all antica lingua Etrusca, iżda ma kienx jaqbel mal-prinċipju bażiku tal-ktieb. Madankollu, għal Gesenius din il-grammatika kellha l-vantaġġ li fiha sab ħafna aktar materjal milli sab f'xogħlijiet oħra maħruġa sa dakinhar dwar nisel l-ilsien Malti. Fit-taqsima dwar id-djaletti neo-Għarab, Gesenius uża l-aktar il-ktieb Grammatica linguae mauro-arabicac ('Grammatika ta' l-ilsien Moresk-Għarbi') ta' Franz v. Dombav ippubblikat fl-1800. Din kienet l-ewwel monografija dwar djalett Magrebin u l-ewwel kontribut xjentifiku fil-qasam tad-djalettoloġija Għarbija (Fiick 1955: 151). Aktar qabel intqal li l-metodu tar-riċerka ta' Gesenius kien jikkonsisti fit-tqabbil ta' l- ilsien ''… ma' ilsna qraba tiegħu'. Huwa adotta dan il-metodu fil-każ tal-Malti u dan billi qabbel it-tagħrif meħud minn Agius de Soldanis mad-djaletti neo-Għarab. Fl- introduzzjoni (p. xii) Gesenius kiteb hekk: '… u wara li qabbiltu (il-Malti meħud minn Agius de Soldanis) ma' xogħlijiet dwar djaletti neo-Għarab, ma baqax l-iċken dubju dwar il-fatt li l-ilsien Malti huwa fergħa tad-djaletti Għarab, distinta biss permezz ta' xi provinċjaliżmi magħrufa. ' Fl-introduzzjoni, fejn it-teżi tal-ktejjeb hija diġà antiċipata, insibu d-diskussjoni proprja mogħtija fi tliet taqsimiet. Fl-ewwel taqsima Gesenius ta ''ħarsa qasira lejn il- grammatika Maltija'. Hawn insibu l-ispjegazzjoni dwar ma' liema fergħa tas-Semitiku għandu jiġi assoċjat l-ilsien Malti. Fit-tieni u t-tielet taqsima Gesenius, bħalma rajna fil-każ ta' l-istudjużi tal-ġenerazzjonijiet ta' qabel, ippreżenta l-materjal illustrattiv dwar il-Malti. Fl-ewwel taqsima Gesenius wera l-linji ġenerali ta' l-ilsien Malti u ddiskuta ukoll in- nisel ta' dan l-ilsien. Din it-taqsima tibda hekk (p. 1): 'Il-karatteristiċi ta' dan id- djalett, li l-Għarab daħħlu magħhom (f'Malta) fid-disa' seklu, huma, b'mod ġenerali, l-istess bħal dawk li jinsabu fid-djaletti ta' ilsna mifruxa ħafna. Ġeneralment wieħed jiġbor dawn il-karatteristiċi taħt id-definizzjoni ''provinċjaliżmi'. L-istess jingħad, b'mod speċjali, dwar id-djalett Marokkin kif nafuh minn Hċst u speċjalment permezz ta' Dombav. Iżda, bħalma huwa mistenni, fid-djaletti dejjem ikun hemm ċerti devjazzjonijiet u pekuljaritajiet. Parti minn dawn il-Maltin setgħu ġabuhom magħhom mill-immigrazzjoni u żammewhom fi lsienhom (filwaqt li f'reġjuni oħra kienu ġew fix-xejn), u oħrajn setgħu ġew żviluppati wara l-qtugħ (tal-Maltin mill-art ta' l- oriġini). ' Dawn l-ewwel sentenzi tas-sommarju diġà juru b'liema reqqa Gesenius kien midħla tal-kontenut kumpless ta' l-ilsien Malti. Dan il-passaġġ qasir jurina li: 1. għal Gesenius ma kienx hemm dubju li l-Malti ġej mill-Magrebin (huwa uża l-kelma ''Marokkin'), u 2. Gesenius kien jaf bl-elementi arkajċi fil-Malti u li ma baqgħux jintużaw fl-ebda djalett Għarbi ieħor. Fl-aħħamett, dan il-passaġġ jurina li Gesenius kien attent ukoll għall-innovazzjonijiet li seħħew minħabba l-iżolament ta' l-ilsien Malti. Gesenius, imbagħad, daħal fl-oqsma differenti tal-Grammatika Maltija, kif meħuda mill-ktieb ta' Agius de Soldanis u mqabbla max-xogħlijiet ta' Dombav u Host. Id- diskussjoni ta' din l-ewwel taqsimia tinfirex fuq 25 paġna. F'dan l-artiklu se nidħol biss f'dak li hu l-aktar importanti għas-suġġett tagħna. Fil-parti fonetika, Gesenius innota li l-ittri ''għajn' u ''għajn' fil-Malti ingħaqdu f'ittra waħda u jinkitbu ''ah'. Huwa stabilixxa (p. 2) li l-vokali twila Għarbija à saret /e fil-Malti: bàb bieb, ''… pronunzja li tinsab ukoll fil-Marokkin.' Għalhekk, il-kelma Għarbija baġ issir biesc fil-Malti u ġesc (traskrizzjonijiet ta' Gesenius) fil-Marokkin. Hawn Gesenius kien qiegħed jirreferi għall-/mà/a komuni fiż-żewġt ilsna. Gesenius irrefera ukoll għall-fenomenu li hu sejjaħ ''pronunzja vojta ta' l-ewwel ittra radikali' li wieħed isib fid-djalett Magrebin u fil-Malti, jiġifieri meta taqa' l-ewwel vokali fil-kelma: per eżempju triq £ Għarbi fariq. Fil-Malti u fil-Magrebin in-numri kardinali bejn 11 u 19 jitilfu l-aħħar konsonanti 7 Dan ma jseħħx f'djaletti Għarab oħra. Għalhekk fil-Malti nsibu n-numri hhdasc, tnasc, tlittasc, arbatasc (traskrizzjoni ta' Gesenius) (p.15) eċċ. Dombav jagħti dawn li ġejjin bħala numri ta' djalett Magrebin żhadàġ, isendiaġ, tse/àtàġ, erbatàġ, eċċ. (p. 31). Id-djaletti Għarab tal-Lvant iżommu ir-/ finali. Hekk per eżempju fl-Eġizzjan nsibu hidàsar, itnasar,, talattàsar, arbahfasar (Mitchell 1978: 60). Fit-taqsima morfoloġika Gesenius irrefera (p. 16, 18) għall-fatt li fil-Malti l-ewwel persuna singular tal-verb fil-preżent (jew kif huwa magħruf aħjar fit-terminoloġija Semitistika l- ''imperfett') tieħu l-prefiss m, bħal neftahh ''niftaħ', filwaqt li l-ewwel persuna plural tieħu s-suffiss -4 (nefthhu 'niftħu'). Gesenius sab l-istess fil- Grammatika ta' Dombav (p. 20): ena nekul ''niekol', u nachrugid (traskrizzjonijiet ta' Gesenius) 'noħorġu'. Hawn ukoll għandna element li jinsab fil-Malti u fil-Magrebin filwaqt li m'huwiex magħruf fid-djaletti Għarab tal-Lvant. Għal dak li għandu x'jaqsam mal-ġenittiv analitiku (il-possessiv), Gesenius sab qbil kemm fil-forma kif ukoll fil-funzjoni bejn il-Magrebin u l-Malti (Gesenius p. 11, Dombav p. 227). Il-possessiv Malti żigh u tagh (traskrizzjoni ta' Gesenius) rispettivament (illum tiegħ u tagħ) u l-Magrebin mefà' ġejjin mill-Għarbi metà' (Dan, iżda, mhux każ ta' fattur komuni esklussiv għall-Magrebin u l-Malti, għaliex fid- djalett Eġizzjan ukoll insibu li mta' beta' eċċ. jintużaw b'din il-funzjoni). Fil-qasam lessikali Gesenius irrefera (p. 51) għall-kelma fegruna ''fekruna' li hi mogħtija ukoll minn Dombav (p.51). Barra minn hekk Gesenius qal li din il-kelma intweriet fost il-kliem li ma jinstabx fil-lingwa miktuba. Fil-fatt Dozv (Suppl. II, 275) jagħtiha bħala kelma mill-Berberu. Gesenius irrefera għal aktar qbil bejn l-ilsien Malti u d-djalett Magrebin f'dak li hu l-artiklu, l-għadd, il-komparattiv, il-pronomi, in-numri, il-verbi, l-avverbi, u l- prepożizzjonijiet (p. 8-26). Dwar. il-karatteristiċi tal-Malti, Gesenius ikkwota bosta kelmiet li huma innovazzjonijiet fil-Malti biss, bħal Vesq (p. 5; 71), illum ''wisq', u /eq, illum 'jekk'. Gesenius kiteb ukoll dwar karatteristika oħra fl-ilsien Malti (p. 5; 53), jiġifieri dik taż-żewġ verbi għad u qal li jissupplimentaw lil xulxin. Dan huwa mudell supplettiv li wieħed jista' jqabbel, fil-prinċipju, mal-konjugazzjoni tal-verb a/ler fil-Franċiż. Mid- djaletti Għarab kollha, fil-Malti biss iseħħ dan. Gesenius semma ukoll espressjonijiet Għarab (p. 6) li, minkejja li għadhom jinstabu fil-Malti, madankollu ħadu tifsira oħra. Hekk, per eżempju, insibu l-kelma Darb 'darba' mill-Għarbi darb ''daqqa''; ftit mill-Għarbi /utàt ''ftiet' (kien ikun aħjar kieku kkwota l-kelma fażitli għandha l-istess tifsira). Eżempju ieħor ta' innovazzjoni jidher fil-kliem meħud mit-Taljan. Gesenius ikkwota (p. 2) l-kelmiet: Umidità, Arc, (illum ''ark'), Qorp (illum ''kolp'). Huwa wera kif l-elementi Taljani huma integrati fis-sistema morfoloġika Maltija (p. 7): /iberana, jeruinnah. Minn verżjoni tal-'Missierna' Gesenius semma l-kelmiet nom, volunta, tentation, malo (traskrizzjoni ta' Gesenius). It-tieni taqsima tal-ktejjeb (p.27-42) għandha t-titlu ''Siltiet ta' taħdit kontinwu bil- Malti, bi traduzzjoni u tifsir.' Hawn Gesenius offra materjal lingwistiku dwar il-Malti u b'hekk żied it-tagħrif konkret tagħna dwar dan l-ilsien. Fl-ewwel parti Gesenius ta eżempji ta' taħdit meħuda mill-grammatika ta' Agius de Soldanis. Minflok it-traduzzjoni għat-Taljan ta' l-espressjonijiet Maltin, Gesenius qalibhom għall-Ġermaniż. Barra minn hekk huwa ta ukoll l-ekwivafenti bl-Għarbi djalettali, u ħafna drabi jikkwota lil Dombav u lil Host, biex b'hekk jerġa' jgħaqqad il- Malti mal-Magrebin. Fit-tieni parti Gesenius ġab it-tliet verżjonijiet tal-'Missierna' li kienu diġà dehru fil-Mithridates ta' Adelung u żied it-tifsir lingwistiku tiegħu. Anki hawn Gesenius irrefera għall-elementi komuni mad-djalett Magrebin fil-każ, per eżempju, tal- partiċella komparattiva phha/ (traskrizzjoni ta' Geseniusj (illum ''bħal'), li huwa bir- raġun kollu qabbel mal-partiċella bihià/ imsemmija f'Dombav (p.112). It-tielet taqsima (p. 43-72) tikkonsisti f' 'Vokabularju, skond Agius, flimkien mas- sezzjoni Taljana-Maltija meħuda mill-istess xogħol, b'taħriġ grammatikali u biż-żjieda tat-traduzzjoni'. Kontra dak li kien għamel qablu Bellermann, Gesenius ġab il-kliem kollu misjub f'Agius de Soldanis u f'għamla li tgħodd għall-qarrej Ġermaniż. Għalhekk, għal kull lessema insibu l-kelma bl-Għarbi, it-tifsira bil-Ġermaniż u, xi drabi, aktar kummenti. Fl-ewwel linja jingħata l-materjal lessikali. Xi drabi f'dan il- vokabularju jinkixfu aktar korrispondenzi mal-Magrebin u jintwerew aktar karatteristiċi partikulari tal-Malti. F'ħafna aspetti, ix-xogħol ta' Gesenius huwa aħjar minn ta' Agius de Soldanis u Bellermann. Hekk, biex nieħdu eżempju, fil-każ tal- kelma Ardu ''xaħam' (p. 45) Gesenius għaraf il-komponent Taljan fil-Malti. Huwa għaraf il-kelma bħala aferesi mit-Taljan /ardo. Skond Bellermann, il-kelma ġejja mill- Ebrajk rdva (b'ittri Ebrajċi), iżda dan mhux il-każ. Permezz ta' bosta eżempji Gesenius wera li l-Malti għandu jiġi kklassifikat ma' l- Għarbi. Huwa kważi dejjem iseħħilu jsib il-kelma korrispondenti fl-ilsien Għarbi. Dan jgħodd ukoll għall-kelma ġieb li minnha Gesenius jikkwota Gibu, Gibli (traskrizzjoni ta' Gesenius), eċċ. (p. 52 ). Huwa qal li l-verb Malti ġej minn ġàb ''li diġà kien misjub fl-Għarbi Qadim, iżda aktar fl-Għarbi vulgari. ' Min-naħa l-oħra, Bellermann (p. 16) qabbel dan il-verb ma' l-Ebrajk VAb (b'ittri Ebrajċi) 'huwa ta''. Il-kontribut ta' Gesenius għall-istudju tal-Malti jikkonsisti fil-fatt li hu kompla ġabar aktar materjal lessikali u testi u b'hekk, permezz tal-lingwa, seta' jiċħad in-nisel Feniċju tà' l-ilsien Malti. Bis-saħħa ta' materjal illustrattiv tajjeb, Gesenius kien l- ewwel studjuż li wera li l-ilsien Malti huwa relatat mad-djalett Magrebin. Carl Sandreczki (Karl Sandreczkv) twieled fl-1810 fi Munich, fejn studja l-liġi u l- filosofija. Fl-1834 Sandreczki mar mar-rċ Otto fil-Greċja fejn okkupa ħatriet ġudizzjali sa l-1837. Aktar tard, huwa ddedika ruħu għas-servizz ta' l-Evanġelju u sa l- 1871 kien attiv bħala missjunarju fil-Lvant Qarib. Fl-1850, fuq ordni taċ-'Church Missionarv Societv', Sandreczki telaq għal vjaġġ twil fil-lvant tat-Turkija. Huwa ppubblika d-djarju, f'żewġ volumi, ta' dan il-vjaġġ bit-titlu Reise nach Mosul und durch Kurdistan nach Urmia ('Vjaġġ għal Mosul, u minn Kurdistan għal Urmia''). Fl- 1871 reġa' lura fil-Ġermanja u reġa' sab postu fis-sistema ġudizzjarja. Fl-obitwarju tiegħu naqraw: 'Fil-21 ta' Lulju 1892 miet f'Passau il-kunsillier tal-qorti tal-kontea Dr. K. Sandreczkv. Huwa kien jitkellem tajjeb ħafna bi tmien ilsna u studja sewwa bosta xogħlijiet letterarji Għarab. B'xorti ħażina, ma seħħlux itemm id-dizzjunarju Għarbi tiegħu. ' Bil-kapaċitajiet lingwistiċi tiegħu, Sandreczki seta' jiffamiljarizza ruħu ma' l-ilsien Malti. Ma nafux jekk qattx żar Malta. Dwar il-kwistjoni tal-klassifikazzjoni ta' ''l-ilsien jew id-djalett Malti' Sandreczki fisser ruħu hekk: '… għalhekk nistgħu insejħulu (l-Malti) Għarbi, ċertament imħassar ħafna. ' Sandreczki attribwixxa l-preservazzjoni ta' dan id-djalett Għarbi għall-qagħda 9 Ir-riferenza għal Sandreczki nafha lill-istudjuż u lingwista Malti Alexander Borg li jgħallem f'Iżrael. Ftit stajt insib dwar ħajjet Karl Sandreczki u dwar il-karriera professjonali tiegħu. Tagħrif dwaru jinsab biss fl-obitwarju qasir ''In Memoriam' miktub f'ġieħu. Dan l-obitwarju huwa mehmuż ma' kopja tal-ktieb ta' Sandreczki Reise nach Mosul li kont sibt fil-biblioteka ta' l-Università ta' Tiibingen. L-attività missjunarja ta' Sandreczki fil-Lvant Qarib tokkupa l-parti l- kbira ta' l-obitwarju. marġinali tiegħu u żied jgħid: 'Il-preservazzjoni tad-djalett Malti tista' tiġi spjegata biss minħabba li huwa mitkellem fi grupp ta' gżejjer imwarrba u mitluqa għal riħhom, se ' (1876: 724). Huwa nnota ukoll l-influwena Taljana fil-Malti: 'Anki l-kummerċ kbir ma' l-Italja (Sqallija), li tinsab fil-qrib, kellu l-effett tiegħu fuq l-ilsien Malti billi żiedu u ssupplimentah, aktar milli ġabu fix-xejn.' (1876: 724). Sandreczki jibbaża l-tagħrif li jagħti dwar il-Malti fuq żewġ għanjiet popolari meħuda minn Description of Malta and Gozo (Malta 1838) ta' George Perev Badger. Huwa daħal f'ħafna dettal fil-każ ta' l-ewwel għanja (725-31). Huwa ħadem hekk: 1. ittraskriva l-għanja mill-ortografija Ingliża, 2. qalibha għall-Għarbi, u flok ċertu kliem tipiku Malti daħħal kliem Għarbi korrett (bħal fil-każ tal-kelma Maltija il-giuvni, miġjuba as-$ab bl-Għarbi), 3. fisser għadd ta' espressjonijiet Maltin, u 4. qaleb l-għanja għall-Ġermaniż. Fil-każ tat-tieni għanja, Sandreczki ittrattaha b'inqas dettal (1876, 732-35). Uħud mill-espressjonijiet m'humiex imfissra sewwa minn Sandreczki. Dan narawh, per eżempju, fl-ewwel għanja meta l-kelma tinsab qabbilha ma' l-Għarbi mnasab (1876: 729), filwaqt li dwar fees (illum fis) u piena (traskrizzjoni ta' Sandreczkij) (illum jiena) huwa stqarr: '… it-tnejn li huma m'humiex ċari għalija. ' (1876: 730). Il-verb ikollu qabblu ma' l-Għarbi ja'kulu ''jiekol' (1876: 728), u dwar ebda, fit-tieni għanja, huwa reġa' stqarr ''… mhix ċara għalija' (1876: 733). Ebda, fil-fatt, hija negattiv ġenerali derivat min-negattiv temporali Għarbi 'abadan ''qatt'. Iżda m'għandniex għalfejn noqogħdu neħduha ma' l-awtur minħabba dawn in-nuqqasijiet għaliex dalwaqt naraw li ma damx ma sab mezz li bih tejjeb it-tagħrif tiegħu dwar l-ilsien Malti. Hemm, imbagħad aspett importanti ieħor. Fost l-istudjużi Ġermaniżi, Sandreczki daħħal tema ġdida: kif wieħed għandu jikteb il-Malti. Huwa kien jippreferi kieku l- Malti kien miktub bl-ittri Għarab. Madankollu f'Malta kienu ddeċidew li jużaw il- kitba b'ittri mill-alfabet Latin. Sabiex setgħu jinkitbu fonemi barranin intużaw ittri mill-Għarbi u mil-Latin f'kitba imħallta li '… l-istramberija tagħha hija kważi assurda. ' (1876: 734). Bħala eżempju Sandreczki jikkwota test żgħir li jibda bil-frażi ċazizi (b'ittri Għarab): aziżi eben ''Ibni l-għażiż'. Huwa qalibha għall-Għarbi hekk: tazizi ibn (traskrizzjoni ta' Kontzij. 'L-oħrajn introduċew xi ittri permezz ta' trasformazzjonijiet jew adattazzjonijiet żgħar mil-Latin.' (p. 734). Skond din it-tip ta' kitba, l-'għajn' Għarbija tinkiteb m (p.735) u għalhekk it-test tagħna jibda hekk: nazizi eben. Il-problema tal-kitba baqgħet tħabbat lill-Maltin sa s-seklu għoxrin, meta fl-1924 dehru r-regoli ta' l-ortografija fit-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija. Sa fl-aħħar, kienet ittieħdet id-deċiżjoni favur kitba Latina, b'xi sinjali dijakritiċi miżjuda ma' xi ittri ta' l-alfabet Latin, bħal , għ, ġ, ċ, u ż. Wara l-pubblikazzjoni ta' l-artiklu tiegħu fil-ġurnal ZDMG 30 (1876), Sandreczki sar jaf bil-Granunatica della lingua maltese u d-'Damma ta' Kliem' (Motti, Aforismi e Proverbi Maltesi) ta' Michelantonio Vassalli. Dan wasslu biex kiteb kontribuzzjoni itwal dwar il-Malti fil-ZDMG 33 (1879). L-istudju grammatikali u lessikali ta' Vassali saħħew il-fehma ta' Sandreczki dwar il-karattru bażikament Għarbi ta' l-ilsien Malti u kellu ''…aktar provi dwar kemm l-ilsien Malti hu qrib ta' l-Għarbi Safi. Issa Sandreczki seta' jifhem aħjar bosta karatteristiċi tal-Malti u kkoreġa xi tagħrif żbaljat mogħti qabel. Bl-għajnuna ta' Vassalli, il-kelma fees, li sa ftit qabel xejn ma kienet ċara, issa dehret bħala żvilupp mill-frażi Għarbija f as-sà'a (1879: 228), kif ukoll tgħallem minn Vassalli li l-verb kollu, mogħti fiz-ZDMG 30 bħala relatat ma' xa'kulu, fil-fatt ġej mill-konjugazzjoni tal-verb kien / ikun, jiġifieri minn: vakun lahu ċikun lilu' 9 f'huwa għandu'. Fit-tieni artiklu ukoll kien għad fadal espressjonijiet mhux ċari. Dwar K' Sandreczki kien kiteb ''Ma nafx id-derivazzjoni tagħha' (1876: 734), filwaqt li dwar il-varjanti j/k (illum jekk) huwa jgħid: ''..għadha misteru għalija' (1879: 237). L-oriġini ta' din il-konġunzjoni għadha sal-lum mhux imfissra għal kollox. Fiz-ZDMG 33, Sandreczki ta ħafna materjal illustrattiv, hekk li mit-tmien mija u tlieta u sittin kelma tad-damma ta' Vassalli, huwa rriproduċa mitt kelma u kelma. Huwa ppreżenta l-kliem b'dan il-mod: l-ewwel ta t-traskrizzjoni tal-Malti, imbagħad traduzzjoni għall-Għarbi Klassiku (b'ittri Għarab), traduzzjoni għall-Ġermaniż, u fl- aħħar, tifsir dwar xi espressjonijiet. L-istudji ta' Sandreczki jwasslu sabiex wieħed jassoċja l-ilsien Malti, mingħajr ebda dubju, mal-grupp Għarbi. Bis-saħħa ta' l-artikli tiegħu, aktar testi saru aċċessibbli għall-qarrejja Ġermaniżi u l-istudjużi saru konxji tal-problema tal-kitba. L-edituri taz- ZDMG għarfu l-kisbiet tal-pubblikazzjonijiet ta' Sandreczki. Madankollu, huma fehmu fejn kienu jinsabu l-punti tat-tluq għal aktar tiftix lingwistiku meta kitbu hekk: —Għal aktar tiftix bir-reqqa dwar il-Malti, għandha tingħata konsiderazzjoni sħiħa għad-djaletti Għarab l-oħra, l-aktar il-Magrebin u, m'hemmx għalfejn ngħidu, hemm ukoll il-ħtieġa ta' studji ġodda u l-ġbir ta' materjal fuq il-post.' (1879: 247, nota n. 1). Kien eżattament dan li l-istudjużi Ġermaniżi seħħilhom jagħmlu fil-bidu tas-seklu għoxrin. Hans Stumme (1864-1936)' u Bertha Ilg (1881-1965) Huwa attenda n-Nicolaigvmnasium f'Leipzig u l-Ginnażju ta' Rudolstadt. Sa mill-1885, f'Leipzig, Stumme studja l-ilsien Għarbi, l-ilsna Semitiċi ta' l-Etijopja, l-Assirjoloġija u s-Semitistika. Taħt Socin studja d-djaletti Għarab u t-Tork. Bis-saħħa ta' dawn l-istudji, Stumme kien kiseb formazzjoni bażika fis-Semitistika. Huwa studja ukoll il-fonetika taħt Sievers u kiseb tagħrif li aktar tard sabu ta' fejda kbira fix-xogħol tiegħu dwar testi djalettali. Fl-1887 żar l-Afrika ta' Fuq. L-ilsna u l-kulturi ta' dan ir-reġjun kellhom jokkupawh sew tul ħajtu kollha. Bħala riżultat taż-żjara tiegħu, fl-1888 ippreżenta teżi lill-Università ta' Tiibingen dwar id-djalett tal-belt ta' Alġier. Immedjatament wara l-gradwazzjoni, Stumme reġa' rħielha lejn l-Afrika ta' Fuq fejn intefa' b'ruħu u ġismu għall-istudju ta'. l-ilsna Berberi u tad-djaletti Magrebini moderni. Huwa żar ukoll l-Eġittu, is-Sirja, il- Baħar l-Aħmar, l-Awstralja, New Zealand, Samoa, Ħonolulu, il-Messiku, u l-Amerika ta' Fuq. Fl-1892 reġa' lura Leipzig u, fis-snin ta' wara, ippubblika xogħlijiet dwar problemi lingwistiċi ta' l-Afrika ta' Fuq u dwar il-folklor ta' dan ir-reġjun. Minn issa 'l quddiem beda jokkupa ruħu b'temi lingwistiċi u folkloristiċi. Fl-1895 inħatar għalliem universitarju u qatta' ħamsa u tletin sena jagħti lezzjonijiet u taħdidiet dwar l-Għarbi Klassiku, il-letteratura Għarbija Klassika, l-Għarbi Modern u d-djaletti Għarab mill-Marokk sa l-Eġittu, il-Persjan, il-Persjan Modern, it-Tork, il-Malti, l- Etijopiku (imsejjaħ Ge'ez), l-ilsna Berberi u ilsna oħra ta' l-Afrika. Fis-sena 1900 3 Tagħrif meħud minn Brauner (1988: 7), Bellmann (1988: 44) u PreiBler (1988: 131). 9 Għal aktar tagħrif dwarha, u dwar ħidmietha, ara Kontzi (1991: 281-284). inħatar professur assoċjat ta' l-Għarbi Modern u l-ilsna Ħamitiċi ta' l-Afrika. Fl-1909 inħatar professur ta' dawn l-oqsma ta' studju. Huwa kien ''mogħni b'ħila ta' l-għaġeb f'ħafna ilsna' (Brauner 1988: 10). ''Ill-lezzjonijiet tiegħu fl-ilsien Għarbi kienu mibnija fuq tradizzjoni soda u kien jiddiskuti temi dwar iċ-ċiviltà u l-kultura tal-pajjiżi Għarab.' (1.c. ''Żjara ta' studju (minn Stummej ta' biss tliet ġimgħat fil-gżejjer Maltin, fl-1903, wasslet għall-ħruġ ta' tliet pubblikazzjonijiet bażiċi dwar id-djalett Għarbi ta' Malta.' Il-pubblikazzjonijiet kollha ta' Stumme jiddistingwu ruhom ''.. fis-sengħa kbira fit-tħaddim tal-fonetika.' Ta' min wieħed jenfasizza ukoll l-interess li Stumme kien juri għal kulma l-poplu kien joffri f'dak li huma stejjer, ħrejjef, leġġendi, poeżiji, għanjiet, aneddoti, eżempji ta' ħaġa moħġaġa u taħbil il-moħħ, għanjiet tat-tfal, għanjiet tat-triq, rimi eċċ. (Bellman 1988: 46). Stumme miet fi Dresden fl-20 ta' Diċembru ta' l-1936. Wara ż-żjara tiegħu f'Malta, fl-1904 Stumme ppubblika: Maltesische Studien. Ġabra ta' testi ta' proża u poeżija bl-ilsien Malti, flimkien ma' tifsir'), Maltesische Màrchen, Gediehte und Ràtsel in deutscher Ubersetzung ('Ħrejjef, Poeżiji u Taħbil il-Moħħ Maltin maqluba għall-Ġermaniż'). Fl-1909, flimkien ma' Bertha Ilg, Stumme ppubblika: Maltesische Volkslieder, im Urtext mit deutscher Ubersetzung (''Għanjiet popolari Maltin, bit-test oriġinali u maqluba għall-Ġermaniż. '). Matul iż-żjara ta' tliet ġimgħat f'Malta Stumme seta' jikseb ħafna tagħrif. Huwa għażel l-informaturi tiegħu bir-reqqa kollha sabiex ikunu minn inħawi differenti tal- gżejjer Maltin u minn bosta livelli soċjali (Stumme 1904: 2. Ara ukoll Bellmann 1988, li jirreferi għal aspetti letterarji). Meta nsemmu l-pubblikazzjonijiet Maltin ta' Stumme ma nistgħux ma nsemmux lill-kollega tiegħu Bertha Ilg. Stumme stess kiteb fil-Ma/tesische Studien (p. 3) u fil- Maltesische Màrchen (viti, nota. l), li hija għenitu fil-ġbir tal-materjal. Dwar Ilg, Stumme kiteb hekk: ''… kittieba żagħżugħa li tgħix f'Malta, li titkellem tajjeb ħafna bil-Malti, u li taf biżżejjed il-ħajja ta' dan il-poplu interessanti. ' Hija tidher bħala ko- awtriċi tal-Ma/tesische Volkslieder u aktar tard ippubblikat waħedha il-ktieb Maltesische Màrchen und Schwànke ('Ħrejjef u Stejjer tad-Daħk Maltin'). Fl- aħħarnett, Ilg ħalliet warajha manuskritt b'ġabra ta' espressjonijiet Maltin li jien kont ippubblikajt f'artiklu bit-titlu ''Maltesische Redensarten, gesammelt von Bertha Koessler-Ilg ('Espressjonijiet Maltin miġbura minn Bertha Koessler-Ilg') u li deher fil-ktieb iddedikat lil Singer fl-1991. Bertha Ilg tabilħaqq tistħoqq kull attenzjoni. Hija għexet fost poplu barrani, fehmitu tajjeb u urietu ħafna rispett. Kien għalhekk li l- poplu Malti taha l-fiduċja tiegħu, fetaħ qalbu magħha u qasam magħha ħafna ħwejjeġ li jixraq li jkunu magħrufa. Ilg twieldet f'Passau fl-1881 u fl-1899 ġiet Malta fejn, għal tlettax-il sena, għexet qrib ħafna tal-konsulat Ġermaniż. Hija ħalliet Malta fl-1912 u żżewġet bejn is-snin 1912 u 1920. Flimkien ma' żewġha, it-tabib Rudolf KċBler, marret f'San Martin de los Andes, fin-nofsinhar ta' l-Arġentina. Hemm għexet sa ma mietet fl-1965. Ikun tajjeb li ngħid xi ħaġa dwar il-ħidma tagħha fl-Arġentina għaliex baqgħet imfakkra bħala bniedma li għexet fost poplu barrani, fehmitu, u ssimpatizzat miegħu. Din il- karatteristika tagħha kienet għenitha ħafna fil-ġbir ta' materjal lingwistiku minn fost il- Maltin. ''Anki fl-Arġentina, Bertha Kofler-Ilg intefgħet b'ruħha u ġisimha sabiex tiġbor id-drawwiet u t-tradizzjonijiet lingwistiċi tal-poplu li kien jgħix madwarha, jiġifieri l-Arawkani. Xhieda ta' dan ħija s-sensiela ta' pubblikazzjonijiet tagħha … U bħalma f'Malta Bertha IIg tgħallmet u fehmet wisq tajjeb l-ilsien tal-poplu li kien jgħix madwarha, hekk ukoll is-sinjura Kofler niżlet fil-fond tal-lingwa tqila ta' l-Arawkani. Bil-mod il-mod, il-popolazzjoni lokali bdiet tiftaħ qalbha ma' Bertha u aċċettat li taqsam ma' din il-mara bajda s-sigrieti ta' leġġenda li għall-Indjani kellha tifsir reliġjuż' (Kontzi 1991: 282). L-għażla li tadatta ruħha għall-ħajja tal-poplu li għexet fostu kienet fattur ewlieni fil-karattru ta' Bertha Kofler-Ilg. Bħala għarfien ta' dan, il- poplu Arawkan qasam l-esperjenzi tiegħu magħha; esperjenzi li hi, imbagħad, kitbet dwarhom f'xogħlijiet li huma magħrufa fost l-istudjużi speċjalizzati. Iżda issa jkun tajjeb li nerġgħu lura għall-ilsien Malti. Bħalma digà rajna, Hans Stumme kellu l-appoġġ ta' persuni oħra fil-ġbir tal-materjal lingwistiku u Bertha Ilig kellha sehem importanti ħafna f'dan. Ix-xogħlijiet ta' Stumme u IIg offrew lill-istudjużi għadd ġmielu ta' testi. Issa l-għan ta' l-istudjużi tal-Malti ma kienx aktar li jitfgħu l-attenzjoni tagħhom b'mod generali fuq il-letteratura Maltija. Wara bidu mudest fis-seklu tmintax, is-seklu dsatax kien ra żvilupp f'din il-letteratura. Issa kien imiss lil kitbiet reliġjużi li jiġu minn ta' quddiem, l-aktar f'dawk li huma traduzzjonijiet tal-Kotba Mqaddsa. Aktar tard bdiet tiżviluppa letteratura b'kontenut sekulari. Għalhekk, fi żmien Stumme ma kienx hemm nuqqas ta' materjal. Il-ġabriet ta' Stumme u Ilg huma ta' xejra speċjali minħabba l-materjal folkloristiku li huma ħadmu fuqu: huma kitbu dak li l-poplu kien ilu snin sħaħ jirrakkonta u jgħanni. Huma ġabru erba' mitt għanja, bil-vantaġġ li dawn ġew ippubblikati bi traskrizzjoni fonetika u b'hekk nafu biżżejjed kif kienu jingħadu dak iż-żmien. Fl-aħħarnett, jeħtieġ li wieħed jinnota b'sodisfazzjon li dawn it-testi kollha inqalbu għall-Ġermaniż u b'hekk saru milħuqa minn pubbliku kbir. Matul iż-żjara tiegħu fl-Afrika ta' Fuq, Stumme kiseb tagħrif dettaljat dwar id- djaletti tal-Majjistral ta' l-Afrika u, permezz ta' l-għadd kbir ta' pubblikazzjonijiet imsemmija qabel, ta prova li hu kien tabilħaqq minn ta' quddiem fost l-istudjużi tal- Magrebin. Gesenius kien warrab għal kollox it-teżi tan-nisel Feniċju tal-Malti, u wara li kien stħarreġ il-grammatika ta' tmiem is-seklu tmintax, huwa assoċja l-ilsien Malti mad-djalett Magrebin. X'kien jaħseb Hans Stumme, l-istudjuż u l-espert ta' dan il- grupp ta' djaletti, dwar dan7 Fit-tifsir għat-testi mogħtija fil-Maltesische Studien, Stumme wera, fil-qosor, il- pożizzjoni tal-Malti. Huwa daħal fl-aspetti fonetiċi (p. 70-123) u nnota dan li ġej: fl- Għarbi l-kelma gidi (p. 82, nota 1.) tinstema' ġad/ (b'ittri Għarbin) u għalhekk wieħed kien jistenna li l-konsonanti affrikata prepalatali mleħħna /ġ/ tinżamm ukoll fil-Malti. ' Dwar dan, Stumme kiteb hekk: ''Kliem bħal g/di huwa kkwotat minn dawk li jridu jiskopru fdal ta' materjal lingwistiku Feniċju fil-lessiku Malti tal-lum (ħaġa li l- lum għadha ssir biss minn xi litterati Maltin) u, naturalment, jitqies bħala sejba importanti. Madankollu, l-kelma Maltija gidi tista' ukoll titqabbel ma' l-Għarbi, u wieħed m'għandux għalfejn iqabbilha ma' l-Ebrajk gav (b'ittri Ebrajċi) jew il-Feniċju gd' b'ittri Ebrajċi). Il-fatt li fil-qrib hemm il-konsonanti d'wassal sabiex fixkel il-ħruġ tal-ħoss ġ (bħalma ġara fil-kelma gżira, fejn iż-ż li tmiss magħha twassal għall-istess effett). Jien bl-ebda mod ma biħsiebni nfittex elementi Feniċi qodma fl-ilsien Malti. Lil min jitlob il-fehma tiegħi dwar il-kwistjoni tan-nisel ta' lsien l-arċipelagu Malti, li hu mmarkat b'mod daqshekk evidenti bħala djalett Għarbi, u ma' liema grupp ta' djaletti Għarab nassoċja dan id-djalett, jien inwieġbu, b'xi riserva, dan li ġej: bażikament, il-Malti mhux meħud mill-Magrebin, iżda mill-Għarbi tas-Sirja. Minħabba li Malta hija qrib il-Magreb, bla dubju l-ilsien Malti ħa ħafna elementi lingwistiċi mill-Magrebin, bħalma ħa fil-qasam morfoloġiku (bħal fil-każ tal- konjugazzjoni fl-imperfett bil-forom n-u, t-u, j-u tal-plural). Madankollu, l-ilsien Malti ma aċċettax il-ħtif tal-vokali ta' l-ewwel radikali tal-kelma li huwa karatteristika ewlenija tal-Magrebin (ġaba/ 'muntanja' u qata/ ''qatel' jinħassu ġbe/ u qtei fil- Magrebin, iżda fil-Malti jinħassu ġċbe/ u qàfe/). Għalhekk aħna nqisu l-Malti bħala (djalett) Għarbi-Sirjan li, sa mill-ibgħad żminijiet tal-wasla ta' l-Għarbi fis-Sirja, kien esportat lejn Malta. Wieħed jista' jqabbel dan li qed ngħid ma' dak li jaħsbu s-Sirjani tal-lum dwar in-nisel tal-Maltin: 'L-abitanti ta' Malta, sinjur, huma minn Akko (belt fit-tramuntana ta' Iżrael). Għalkemm Melek Ed-Dahir ġie u qered għal kollox din l-art, madankollu l-popolazzjoni baqgħet ħajja. L-Insara fost dawn l-abitanti kienu emigraw. Wara li Ed-Dahir kien qered il-belt ta' Akko, niesha telqu lejn Malta. ' Minħabba f'hekk, Stumme assolutament ma qabilx li jikklassifika l-Malti mal- Feniċju. Min-naħa l-oħra, huwa sostna li d-direzzjoni ta' influwenza fuq il-Malti seħħet hekk: flok il-Feniċju, li ġej mil-Lvant (u li għadda minn Kartaġni), daħal ilsien aktar reċenti mill-istess reġjun: djalett Għarbi mil-Lvant, jiġifieri id-djalett Għarbi- Sirjan. Theodor Nàldeke twieled f'Hamburg fit-2 ta' Marzu ta' l-1836 u miet f'Karlsruhe fil-25 ta' Diċembru ta' l-1930. Fiick kiteb hekk dwaru: ''(Nċldeke) ma ħadimx biss fil- qasam wiesa' tas-Semitistika…, iżda r-riċerka tiegħu kienet tinkludi ukoll l-istudju ta' l-ilsien Iranjan u tat-Tork li sa dak iż-żmien kien għadu ttraskurat. Huwa' kien ta' intelliġenza kbira, ċar fi ħsiebu, b'memorja kbira, u jifhem malajr. B'dawn il- kwalitajiet seta' malajr isib triqtu f'kull qasam, josserva u jifhem dak li hu essenzjali sabiex imbagħad jippreżentah b'mod ċar u preċiż. F'dawn l-oqsma kollha Nċideke wettaq ħidma sfiqa ta' valur kbir bħala riċerkatur fl-oqsma kollha ta' l-ilsien, bħala pubblikatur, traduttur, grammatiku u kritiku. Għalhekk, huwa jista' jitqies bħala l- aktar orjentalist Ġermaniż importanti ta' żmienu.' Fl-1856 Nċldeke iggradwa f'Gċttingen b'teżi li kienet intlaqgħet b'kull tifħir u li tittratta dwar l-oriġini u l-kompożizzjoni tal- kapitli (jew suwarj) tal-Qoran. Nċideke, imbagħad, intefa' b'ruħu u ġismu għall-istudju tal-Qoran u tal-Poeżija Għarbija Qadima. Fl-1864 huwa ssejjaħ biex imur Kiel sabiex jagħti lezzjonijiet fl-istudji tat-Testment il-Qadim. Minbarra l-ilsna Semitiċi Nċldeke 1 Tagħrif meħud minn Fiick (1955: 217). għallem ukoll is-Sanskrit. Wara dan, Nċideke intefa' għall-istudji lingwistiċi, b'mod partikolari fil-qasam ta' l-Aramajk. Wara li ssejjaħ biex imur fi Strassburg, huwa kompla din ir-riċerka sa ma fl-1875 ippubblika grammatika tal-Mandajk u, fl-1880, dik tas-Sirjak. Sadanittant, huwa baqa' dejjem okkupat bi kwistjonijiet lingwistiċi li fl- 1895 wassluh għall-istudju Zur Grammatik des klassischen Arabisch (Dwar il- Grammatika ta' l-Għarbi Klassiku'). Fl-istudju tiegħu ta' l-1904 Beitràge zur semitischen Sprachwissenschatt (Kontribut fil-Lingwistika Semitika) Nċldeke kiteb dwar l-Għarbi Klassiku u d-djaletti Għarab. Huwa kompla ukoll l-istudji tiegħu dwar l- ilsien Għarbi tal-Poeżija Għarbija Qadima. Fil-ktieb Semitische Sprachen ('Tisna Semitiċi') Naldeke ttratta ukoll il-problema tal-Proto-Semitiku. Għal dak li għandu x'jaqsam ma' l-għamla speċjali tal-pubblikazzjonijiet ta' Nċldeke, għal darb'oħra se nikkwota, kelma b'kelma, dak li kiteb Fiick (p. 220): ''Fir- reċensjonijiet ta' Naldeke, li bil-kwalità għolja tagħhom ġabulu fama speċjali, jinsabu għadd ta' osservazzjonijiet dettaljati. Dan minħabba li l-ktieb li tiegħu kien jagħmel ir- reċensjoni ma kienx ikun biss deskritt b'mod mill-aktar konċiż u preċiż għal dak li hu l-kontenut u l-valur tiegħu, iżda kien jittieħed ukoll bħala okkażjoni li fiha joħroġ b'xi kontribut essenzjali u ġdid fit-tema tal-ktieb reċensit.' F'waħda minn dawn ir- reċensjonijiet huwa esprima ukoll l-opinjoni tiegħu dwar il-pubblikazzjonijiet ta' Stumme dwar l-ilsien Malti. Fil-perjodiku ZDMG, 58 (1904): 903-20, Nċldeke għamel reċensjoni tax-xogħol ta' Hans Stumme Maftesische Studien und Maltesische Màrchen ('Studji Maltin u Ħrejjef Maltin'). Huwa qabel ma' Stumme dwar iċ-ċaħda tat-teżi Feniċa. Huwa kiteb (p. 904): 'Tl-teżi antika u żbaljata li l-ilsien Malti huwa djalett Feniċju għadha aċċettata biss minn ftit dilettanti f'Malta. ' Iżda Nàldeke ħadha kontra t-teżi ta' Stumme dwar l- oriġini Siro-Għarbija ta' l-ilsien Malti. L-ewwelnett, huwa ppreżenta bl-aktar mod deċiżiv il-fehma tiegħu li: 'Hu x'inhu, il-Malti huwa assolutament Għarbi. Fil-fatt, huwa jagħmel parti mill-grupp tad-djaletti tal-Magreb.' (p. 905). Imbagħad huwa mmira dritt fuq Stumme u qal, ''Jeħtieġ li nenfasizza dan li ġej kontra dak li qal Stumme (p. 83) dwar li l-Malti, bażikament, m'huwiex djalett tal-Magreb iżda djalett Siro-Għarbi u li, minħabba li jinsab qrib id-djalett tal-Magreb, ħa ħafna materjal lingwistiku minnu. ' Naturalment Nċldeke staqsa lilu nnifsu għaliex Stumme, l-istudjuż tad-djaletti tal- Magreb, kien ċaħad l-oriġini mill-Magreb ta' l-ilsien Malti. Ndldeke irraġuna hekk: 'Probabbilment, Stumme wasal għal din l-opinjoni preċiżament għaliex bħala studjuż tad-djaletti ta' l-Afrika ta' Fuq id-differenzi fonetiċi fil-Malti laqtuh sew. Għalih, il- qbil (mad-djaletti tal-Magreb) seħħ, l-aktar, b'mod naturali. Iżda d-differenzi bejn il- Malti u d-djaletti Għarab tas-Sirja huma ħafna akbar mid-differenzi bejn il-Malti u d- djaletti ta' l-Afrika. ' Wara li b'dan il-mod Nċldeke assoċja l-Malti mad-djalett tal-Magreb u ċaħad in- nisel Siro-Għarbi, huwa saħħaħ il-fehmiet tiegħu b'argumenti lingwistiċi konkreti. Għal darb'oħra se nikkwota lil Nċldeke (p. 905) għall-argument ewlieni dwar din il- kwistjoni: 'Hija ukoll ta' importanza kbira il-karatteristika ewlenija Magrebija, jiġifieri l-għamla ta' l-ewwel persuna singular ta' l-imperfett bil-prefiss /l, u l-plural ta' l-ewwel persuna bil-prefiss m- u s-suffiss -/. Ma setax ikun li l-Maltin ħadu dawn il-karatteristiċi Magrebini wara l-konkwista Nisranija, jiġifieri meta l-Maltin kellhom biss rabta superfiċjali mal-Misilmin tal-kosta (ta' l-Afrika ta' Fuq). Bla dubju dawn (il- forom morfoloġiċi) kienu ilhom li qabdu l-għeruq fost il-Maltin.' Anki Gesenius kien għaraf l-importanza ta' dan l-argument morfoloġiku. Bhala aktar xhieda ta' l-isfond komuni bejn id-djaletti tal-Magreb u l-Malti, f'paġna 905 Nċldeke semma s-suffiss -àf tat-tielet persuna singular femminil tal-verb bit-tielet radikali w jew / Bħala eżempju huwa jagħti l-verb fil-perfett saqs/eta. Anki l- korrispondenza ta' 4$ fil-Magrebin ma' forom Maltin bħal bieġ, b/$ u be$ hija meqjusa minn Nċldeke bħala element komuni fiż-żewġ varjetajiet lingwistiċi. L-istess jingħad għall-użu tal-pronom relattiv ///u i Dwar espressjonijiet Maltin bħal Amistàs iltife/, Noldeke kkummenta (p. 906) li '… r- rabta kurjuża tan-numri minn 11 sa 19 man-nom magħdud permezz ta' / xterdet mill- Magreb. Sa fejn naf jien, dan il-fenomenu mhux magħruf fil-Lvant. Nċldeke, imbagħad, daħal fl-argument li fil-Malti m'hemmx forom b'metatesi vokalika. Huwa kompla jgħid (p. 906): ''Iżda fenomenu iżolat bħal dan ma jista' jiddetermina xejn. Dan minħabba li fid-djaletti Afrikani l-metatesi vokalika fin-nom seħħet biss b'mod parzjali. Nċldeke (p. 907) ma qiesx konvinċenti ''… ir-rakkont ta' wieħed Nisrani Palestinjan…, li l-Maltin ħarġu mill-belt ta' Akko u xterdu minn hemm, u dan minħabba raġunijiet kronoloġiċi. Mill-materjal mogħti minn Stumme, Nċideke jirreferi għall-karatteristiċi tal-Malti (p. 909): 'Fil-fatt l-iżvilupp speċjali li seħħ fil-Malti wassal għal varjetà djalettali li tbegħdet ħafna mill-eqreb djaletti relatati magħha.' Huwa ttratta din it-tema b'mod dettaljat, u hawn se nikkwota xi punti: Fil-qasam fonetiku Nċideke nnota: 'il-funżjoni tal-konsonanti Maltin tmur, tabilħaqq, iktar 'il bogħod milli jiġri fid-djaletti l-oħra tal-Magreb.' Hawn huwa rrefera għall-fenomenu ta' assimilazzjoni, bħal fil-każ tal-kelma /ipku ''huma jibku', mill-Għarbi /abkd. L-istess fenomenu ta' ''fużjoni' jseħħ fl-espressjoni ke///— kienlu- Għarbi kàna lahu 'huwa kellu' (p. 910). Mill-qasam grammatikali Naldeke nnota l-partiċipju għall-espressjoni tal-ħin u speċjalment għall-espressjoni ta' l-aspett. Dwar dan hu jgħid (p. 914): €… qà'ja, u l- għamliet imqassra tiegħu, jirreferu għall-qagħda jew stat, kif ukoll għall-preżent… Huwa kkwota bosta espressjonijiet, fosthom qef nistenna. F'dak li hu vokabularju, Nċldeke jgħid (p. 918): 'Flimkien mal-kliem ta' nisel Għarbi, fil-Malti hemm għadd kbir ta' kliem missellef mit-Taljan.' Xi drabi nsibu kelmtejn jew aktar (ta' l-istess nisel) użati flimkien, bħal per eżempju siġġiet indurati (traskrizzjoni ta' Nċideke). B'nota f'paġna 918 Nàldeke rrimarka: ''Id-devjazzjoriijiet tal-vokali (Maltin) mill-pronunzja stabbilita fit-Taljan (u flok 0, / flok e) probabbilment imorru lura għal forom Sqallin. ' F'ħafna aspetti Noldeke kkonferma l-opinjonijiet ta' Stumme, iżda f'aspetti oħra huwa ma riedx ikollu x'jaqsam ma' xi interpretazzjonijiet żbaljati ta' Stumme. Wieħed jistagħġeb bil-preċiżjoni li biha, fi ftit spazju, Nàldeke seħħlu jiddeskrivi l- karatteristiċi tal-Malti. Sa ċertu punt, l-istess jista' jingħad dwar Stumme, iżda f'ħafna aspetti Naldeke għaddieh, bħal per eżempju fil-każ tal-karattru Sqalli tal-fonemi Maltin. Fortunatament, Ndldeke ma kellux jara l-profezija li għamel isseħħ. Fil-fatt, qrib it-tmiem ta' l-artiklu tiegħu (p. 920) huwa kiteb: ''Jidher li l-Malti se jibqa' ħaj għal ftit taż-żmien mhux ħażin, jekk, kif aktarx jiġri, ma jċedix postu lill-ilsien Taljan.' Bħall-istudjużi kollha, atiki l-lingwisti jiżbaljaw, u hawn Nċideke mar żmerċ għal kollox. Imn'Allal Għaliex din il-lingwa mill-aktar interessanti, prodott tal-kuntatt mar-Rumanz u l-Għarbi, għadha ħajja sal-lum. Berlin/Gċttingen/Hcidelberg. Hċst, Georg.