Dawn li ġejjin huma ġrajjiet mill-istorja tal-Mellieħa li seħħew bejn Ġunju 1891 u Frar 1892. Mad-daqqa t'għajn forsi jidhru ta' ftit importanza imma minnhom wieħed jista' jislet ħafna informazzjoni interessanti. Pereżempju, ta' min jinnota laqmijiet li għadhom jeżistu l-Mellieħa sal- ġurnata tal-lum u kemm kienet aktar sempliċi l-ħajja ta' dak iż-żmien. 1 ta' Ġunju 1891: Il-Kap tal-Iskola tal-Mellieħa, Lorenzo Vassallo, għamel rapport li xi tfal mhux magħrufa kissru tliet ħġiġiet minn tieqa tal-iskola. L-Iskola Elementari tas-Subien tal-Mellieħa nfetħet f'Novembru tal-1871. Lorenzo Vassallo laħaq warajh, fl-1881 u dam surmast sal-1895. Forsi tidher ħaġa stramba li l-kap tal-iskola kellu jagħmel rapport lill-pulizija fuq ħġieġ miksur imma dan kellu jżomm rendikont ta' kulma jiġri — Ukoll, dak iż-żmien mhux la kemm kont tmur u tixtri ħġieġ ġdid. Lil Lorenzo Vassallo se niltaqgħu miegħu f'żewġ każi oħra. 15 ta' Ġunju 1891: Giovanni Mifsud, ta' 46 sena, iben Martino ta' Martin, ġie mħarrek talli ħalla l-ħanut tax- xorb tiegħu miftuħ f'ħinijiet mhux permessi. Il-ħwienet tax-xorb, fejn kienu jiltaqgħu xi ftit irġiel jieħdu pinta nbid, kellhom il-ħinijiet sakemm setgħu jibqgħu miftuħa. 16 ta' Ġunju 1891: Giovanni Sammut, ta' 29 sena, iben Vittorio tal-Burqax, saq il-bhima bil-karru tiegħu bilqiegħda fuq il-lasta (seduto sull'asta) ġewwa l-Mellieħa. Il-karrettun fih żewġ lasti, li jkunu marbutin mal-bhima. Minn fuq il-lasta ma jkollokx kontroll tal-bhima. Aktar agħar minn hekk, ħafna bhejjem fl-irħula, bħall-ħmir u bgħula, ma kienx ikollhom ilġiem (il-ħadida f'ħalqhom) imma biss maħanqa (ħadida fuq l-imnifsejn), allura aktar u aktar ma kontx tikkontrollahom. Allura, is-sid suppost kien jimxi mal-annimal u jżommu mill-kappestru (ċineġ ma' ras l-annimal). Iżda jidher li kienet drawwa komuni li ssuq il-karru bilqiegħda fuq il-lasta għax fl-istess żmien inqabdu wkoll Giovanni Vella tal-Farrett, Giuseppe Bonello ta' 31 sena ta' Saverio ta' Bonel, kif ukoll ftit wara reġa' nqabad l-istess Giovanni Sammut tal-Burqax u Francesco Debono tal-Girbi, bid-differenza li barra li saqu l-karru seduti sull' asta kienu wkoll reqdinl Ħafna drabi, il-bhima tant kienet tidra t-triq li sidha seta' jieħu nagħsa u xħin iqum isib ruħu fil-post mixtieql Sakemm, kif ġara xi drabi, l-annimal ma kienx jimmarka xi għalqa xgħir jew qamħ, jidħol fiha u jagħmel ħerba, imbagħad jistenbaħ sidu u jinduna li l-vjaġġ kien waqaf ħesreml FESTA MARIJA BAMBINA - IL-MELLIEĦA 2019 TENTUFIET MILL-ISTORJA TAL-MELLIEĦA 1891-1892 Kien kontra l-liġi li ssuq il-karru bilqiegħda fuq il-lasta, aktar u aktar jekk tagħmel dan waqt li tkun rieqed Ritratt:https://www.timesofmalta.com/articles/view/20131031/ 28 ta' Ġunju 1891: Lanċa tal-istim, waqt li kienet qed tbaħħar viċin il-bajja tat-Torri l-Abjad, inkaljat mal-blat, mingħajr ma weġġa' ħadd. Il-biċċiet tal-baħar tal-istim kienu jaħdmu bil-faħam. Fi żmien ta' faqar kbir, ħafna nisa u tfal Melleħin kienu jinżlu jduru max-xtut jaraw isibux xi njam jew faħam li jkun daħal mal-mewġ u dan biex isajru bih. 30 ta' Ġunju 1891: Għall-ħabta ta' nofsillejl, xi persuni mhux magħrufa taw in-nar lil siġra tal-ħarrub li tinsab f'tal-Maila, limiti tal-Mellieħa. In-nar intefa mill-pulizija. Sid is-siġra, Antonio Gauci ddikjara li ma sofra l-ebda danni. Dari, meta Malta kienet aktar qisha deżert u kull ħatba jew siġra li ma kinitx tagħti frott kienet tispiċċa maqtugħa għall-ifran, is-siġar tal-ħarrub kienu importanti ħafna. Barra li kienu jipprovdu dell u lqugħ mir-riħ, l-imżiewed tagħhom kienu jittieklu kemm mill-bnedmin kif ukoll mill- bhejjem u mill-ħarrub kien jsir ukoll il-ġulepp u l-karamelli. 15 ta' Lulju, 1891: Giovann Attard, ta' 51 sena, iben Paolo tal-Isbettier, ġie mħarrek talli daħħal is-sriedak tiegħu fl-art ta' Angelo Borg u hemm għamlu xi ħsarat. Din tal-annimali li jagħmlu ħsara fir-raba' ta' ħaddieħor kienet ħaġa mill-aktar komuni, kif se naraw aktar 'il quddiem. 16 ta' Lulju, 1891: Ġie arrestat it-Tenent William Charles Curme, Roval Artillerv, talli b'mod involontarju, bi strument bil-ponta, ikkawża ferita gravi lil Raffaele Debono, tifel ta' tnax-il sena. It-tabib P. Caruana Scicluna ddikjara li t-tifel jinsab fil-periklu tal-mewt. Fir-rapport hemm miktub li l-inċident kien offesa involontaria. 14 ta' Awwissu, 1891: Fuq ordni tat-tabib P.Caruana Scicluna, ġiet mirduma nagħġa ta' Filippu Fenech, fil- preżenza tal-Kuntistabbli Bonavi Grima. Kien hemm liġi li tgħid li jekk wieħed imutlu annimal, kellu jmur jagħmel rapport l-għassa. Imbagħad, fil-preżenza tal-Pulizija, l-annimal kien jindifen jew f'xi każi jintrema fil-baħar. Dan aktarx biex l-bhima ma tispiċċax għall-ikel. Min ma kienx jagħmel rapport kien jeħilha qares. Fl-istess perjodu nsibu li ndifnet il-ħmara ta' Michele Chetcuti, mogħża ta' Giuseppe Sammut u debba ta' Gio Maria Galea. Anke annimali morda riedu jiġu rrappurtati lill-pulizija, kif se naraw f'każ ieħor. 18 ta' Awwissu, 1891: Paolo Azzopardi, ta' 18-il sena, iben Giuseppe tas-Summa, mir-raħal ta' Caccia, Għawdex, kellu għall-bejgħ ħut li ma kienx tajjeb biex jittiekel, kif ċertifikat mit-tabib P. Caruana Scicluna. Ħafna Għawdxin kienu jiġu jbigħu l-ħut il-Mellieħa. Ħafna drabi, il-ħut kien jinqabad viċin il-Mellieħa stess, imbagħad ibigħuh hawn u jitilqu lura lejn Għawdex bl- opra tal-baħar tagħhom, għalkemm xi drabi kienu jorqdu f'xi kamra fejn il-baħar biex l-għada jagħmlu sajda oħra. Ir-raħal ta' Caccia huwa x-Xagħra, Għawdex. 29 ta' Awwissu, 1891: Andrea Mifsud, ta' Ġiagania, ġie mħarrek talli daħħal il-merħla tiegħu ġol-għelieqi ta' Vincenzo Mifsud. L-annimali kkawżaw xi ħsarat. Kienet ħaġa komuni li annimali bħal nagħaġ u mogħoż jispiċċaw fl-għelieqi ta' ħaddieħor u jikkawżaw ħsarat fil- prodotti tar-raba'. Fl-istess perjodu kien hemm Giuseppe Caruana, ta' 25 sena, iben Feliċ ta' Paswella, li għamel l-istess. 2 ta' Settembru, 1891: Giovanni Mifsud, Ta' Martin, irrapporta li xi nies mhux magħrufa qatlulu l-kelb tal- kaċċa. Interessanti li fir-rapport, il-kelb huwa mniżżel bħala levriera, li aktarx huwa kelb tal-fenek. 23 ta' Settembru, 1891: Gio2 Bartolo iben Paolo tal- Bażalien ġie mħarrek peress li m'għamilx rapport li kellu nagħġa marida. 2 ta' Ottubru 1891: Francesco Xuereb tefa' ġebla u bi żball kisser fanal fi Strada Reale. Dan il-fanal ġie mħallas minnu stess. Il-fanal imsemmi huwa wieħed minn dawn li kienu jaqtgħu ftit id-dalma tal-lejl. Kienu jinxtelgħu filgħaxija malli jibda jidlam u dawk li kienu jkunu għadhom inemnmusa filgħodu kienu jintfew ma' sbieħ il-jum. Strada Reale Ilum hija Triq Ġorġ Borg Olivier. 6 ta' Ottubru 1891: Lorenzo Vassallo, is-surmast tal- iskola Primarja tal-Mellieħa, iddikjara li waqt l-iskola ta' billejl, ġie molestat minn Vincenzo Schembri, Carmelo Cutajar u Vincenzo Borg. Huwa talab li ma jittieħdu l-ebda passi kontrihom. FESTA MARIJA BAMBINA - IL-MELLIEĦA 2019 L-iskola ta' billejl infetħet f'Ottubru 1891, jiġifieri dan il- każ seħħ hekk kif kienet għadha tiftaħ. Din kienet tiftaħ għal siegħa wara l-ħinijiet normali tal-iskola u fil-bidu kellha studenti ta' bejn l-20 sena u l-41 sena. Fl-1892, l-età tal-istudenti kienet tvarja bejn id-19 u d-29 sena. Fl-1893, l-istudenti li kienu jattendu kellhom bejn it-12 u d-19-il sena. L-istudenti kienu jkunu kollha subien jew irġiel. 11 ta' Ottubru, 1891: Fortunato Aguis minn tas-Sliema kien għaddej mal-familja tiegħu qrib il-knisja l-ġdida, li kienet għadha qed tinbena, meta mara mhux magħrufa, li kienet qed taħdem fil-bini tal-istess knisja, waddbitlu żewġ ġebliet li ġew viċin tiegħu. Fortunato Aguis, minn tas-Sliema, spiċċa ssuttat bil-ġebel minn mara li kienet qed tgħin fil-bini tal-knisja tal-Mellieħa. Interessanti li dan il-każ jixhed il-fatt li n-nisa wkoll kienu involuti fil-bini tal-knisja tal-Mellieħa u li din il-mara kienet qiegħda taħdem fil-għoli, għax il-ġebel twaddbu minn fuq għal isfel. 11 ta' Ottubru 1891: Il-kuntistabbli Gio. Maria Borg irrapporta li xi Ingliżi daħlu fl-art ta' Vincenzo Borg, Salvatore Sammut u sidien oħrajn u għamlu ħsara fil- prodotti tar-raba'. Din il-ħsara ġiet imħallsa mill-istess Ingliżi fil-preżenza tal-kuntistabbli. 29 ta' Ottubru 1891: Carmela Fenech irrapportat li tilfet tiġieġa sewda, għamja minn waħda, li tiswa madwar xelin u 8 soldi — it-tiġieġa nstabet xi jiem wara fid-dar ta' Carmela stess. Hawnhekk naraw kemm sempliċi tiġieġa kienet ta' importanza kbira għal din il-mara, speċjalment jekk niftakru fil-faqar li kien hemm dak iż-żmien. 21 ta' Novembru 1891: Salvatore Vella tal-Abjad ħalla l-kelb jiġri waħdu fit-triq mingħajr sarima jew ċinga. Il-kelb setgħet ġietu ħafna agħar, kif se naraw aktar 'il quddiemi 6 ta' Diċembru 1891: Michele Vella ta' 45 sena, bin Andrea tal-Kiefer, ħalla l-karru tiegħu fit-triq billejl mingħajr ebda dawl. Din ukoll kienet ħaġa komuni li ssir, li karrijiet jew munzelli ta' ġebel kienu jitħallew fit-triq mal-lejl mingħajr fanal. Din kienet kontra l-liġi. 21 ta' Diċembru 1891: Antonio Debono ta' 14-il sena, bin Andrea tas-Sagristan, tella' annimal lotterija mingħajr ma kellu permess. Aktarx li dan l-animale immondo (kif inhu mniżżel fir- rapport) li ġie mtella' lotterija kien xi ħanżir. Jista' jagħti l-każ ukoll li din il-lotterija kienet tixbah dik tal-ħanżira tal-erwieħ. Qażquża kienet titħalla tiġri fit-toroq għal xi xahrejn jew tlieta u kulħadd kien jitfgħalha l-fdalijiet tal- ikel sakemm din kienet tismen sew. Imbagħad kienet issir lotterija għaliha u l-flus miġbura kienu jingħataw lill-knisja biex jiġi offrut quddies b'risq l-erwieħ tal-purgatorju. 3 ta' Jannar, 1892: Vincenzo Bonanno, iben Paolo ta' Lawrenz, ġarr arma tan-nar għall-kaċċa mingħajr permess. Kienet komuni ħafna li nies jinqabdu għall-kaċċa. mingħajr permess tal-pulizija. Interessanti li fl-istess perjodu nqabdu Francesco Sant u Carmelo Camilleri imma dawn kienu mill-Mosta, għalkemm kienu għall-kaċċa fil- Mellieħa. 12 ta' Jannar 1892: Paolo Vella, ta' 29 sena, tas-Suttani, saq karru bla numru. Kull karru ried ikollu numru bħala liċenzja. Dan in- numru kien jissejjaħ ukoll iċ-ċomba. Fl-istess żmien inqabdu wkoll bil-karru bla numru Stefano Attard ta' 52 sena, iben Giuseppe taż-Żewġ, Antonio Vella ta' 60 sena, iben Giovanni ta' Ċerkes, Giuseppe Vella ta' 52 sena, iben Alisio ta' Masria, Michele Vella ta' 42 sena, iben Andrea tal-Kiefer u Giuseppe Vella ta' 52 sena, iben Romann ta' Ruman. 19 ta' Jannar 1892: Giovanni Chetcuti rrapporta li Giuseppe Muscat mill-Mosta u Salvatore Caminzuli mill- Mellieħa kienu qed jaqtgħu l-ġebel mill-blat li jinsab fuq l-għerien tiegħu u b'hekk qed jikkawżalu ħsarat fl-istess għerien. Ħafna drabi, il-Qawwi ta' Fuq kien jinqata' biex bih jinbnew id-djar fil-Mellieħa, peress li fl-inħawi tal- Mellieħa ma ssibx franka fil-wiċċ. Il-blat kien jinqata' wkoll biex imbagħad jiġu ffurmati għelieqi ġodda. Ma setax jinqata' blat minn art pubblika mingħajr il-permess tal- awtoritajiet. 2 ta' Frar 1892: Marianna Mifsud, sid ħanut tal-merċa, irraportat li s-surmast tal-iskola tal-Mellieħa, Lorenzo Vella, ħallasha b'munita ta' 4 xelini falza. Manwel Dimech, li ġie l-Mellieħa jipprova jsarraf flus foloz li xtara mingħand qassis. Mid-dehra lejn l-aħħar tas-seklu 19 kien hawn ħafna flus foloz jiġru fl-idejn. Allura ma kinitx ħaġa ta' barra minn hawn li s-surmast tal-iskola spiċċa b'munita falza, probabbilment mingħajr lanqas biss induna. Każ aktar serju fil-Mellieħa seħħ fit-30 ta' Jannar 1891. Fih kien involut il-magħruf Manwel Dimech, li kien ħadha kemm kontra l-knisja kif ukoll kontra l-Ingliżi li kienu jmexxu lil Malta dak iż-żmien, biex jipprova jtejjeb il-qagħda tal- poplu Malti, li fil-maġġoranza tiegħu kien jgħix f'faqar u injoranza kbira. Dan Dimech, li kien għadu kif ħareġ mill- ħabs, xtara xi muniti foloz mingħand qassis. Iddeċieda li jsarrafhom fil-Mellieħa, għax ħaseb li n-nies ta' raħal ċkejken u mwarrab ma kinux se jindunaw li kienu foloz. Daħal fil-ħanut tal-merċa ta' Marija Vella u talabha ssarraflu l-muniti tal-fidda foloz f'muniti tad-deheb, għax qalilha li kienu tqal wisq biex iġorrhom kollha miegħu. Din issuspettat ħażin u allura sarrfitlu biss fjorin u bl-iskuża li se tmur tara hemmx xi ħadd li lest li jsarraflu aktar flus, ħarġet mill-ħanut u marret l-għassa. Hemm uriet il- muniti li kien taha Dimech lis-surġent Vittorio Gauci. Dan mill-ewwel induna li kienu foloz u mar magħha l-għassa fejn ipprova jieħu lil Dimech miegħu l-għassa. Dan, iżda, ħarab jiġri, bis-surġent jgħajjat u jiġri warajh. Xi rġiel li kien hemm fil-ħwienet għenu lis-surġent jaħtaf lil Manwel Dimech. Ġie mmanettjat u meħud lejn il-Mosta fuq karrettun mis-surġent u żewġt irġiel oħra. Imma kif waslu qrib il-Mosta, Dimech induna li seta' jneħħi l-manetti minn id waħda u kif għamel dan, ħataf ir-revolver li kellu wieħed mill-irġiel, dawwru lejhom u għafas il-grillu. Iżda l-arma kienet imsakkra b'bakketta u ma ħaditx u Dimech reġa' każ A spiċċa mmanettjat. Talli mexxa flus foloz seta' ħelisha ħafif imma tal-attentat ta' qtil, Dimech weħel disa' snin ħabs b'xogħol iebes. Huwa reġa' ntbagħat il-ħabs għad- disa' darba f'ħajtu. 4 ta' Frar 1892: Giuseppe Borg, ta' 34 sena, iben Gio. M. ta' Għobos daħal fl-għelieqi ta Giovanni Vella u minn hemm ħasad ftit furrajna, valur ta' żewġ soldi. Vella ma xtaqx li jittieħdu passi kontra Borg. Furrajna huwa qamħ jew xgħir li jkun għadu aħdar u li jintuża bħala ikel tal-annimali. 5 ta' Frar 1892: Il-pulizija sabu kelb jiġri fit-toroq tal- Mellieħa mingħajr sarima (kullar) u dan inqatel wara 24 siegħa, hekk kif ħadd ma mar jiġbru mill-għassa. Klieb li jinqabdu jiġru barra mingħajr ma jkollhom identifikazzjoni kienu jinqatlu mill-pulizija wara 24 siegħa, sakemm is-sid ma kienx imur jiġbru mill-għassa. 13 ta' Frar 1892: Carmelo u Giuseppe Caruana, ta' 17 u 29 sena, ulied Feliċ ta' Paswella, ħadmu ta' rgħajja mingħajr il-permess tal-pulizija u daħlu bil-merħliet tagħhom fl-art ta' Vittorio Vella. Hawnhekk ta min ifakkar li kien hemm hemm rgħajja li ma kellhomx il-merħliet tagħhom imma kienu jirgħu l-bhejjem ta' ħaddieħor. Kienu jgħaddu mit-toroq tal- Mellieħa u minn hemm jieħdu magħhom in-nagħaġ u l-mogħoż li ħafna familji kienu jżommu d-dar. Wara ġurnata fix-xagħri, ir-rgħajja kienu jerġgħu jidħlu bil- merħla l-Mellieħa u n-nagħaġ u l-mogħoż jinqatgħu minn mal-oħrajn u jmorru lura fid-dar ta' sidhom. Ried ikollok permess tal-pulizija biex tagħmel dan ix-xogħol. 14 ta' Frar 1892: Salvatore Bartolo, ta' 13-il sena, iben Agostino tal-Bażalien, Paolo Vella, ta' 15-il sena, iben Giuseppe Tal-Kanni2 u Vincenzo Cutajar ta' 17-il sena, iben Giuseppe ta'Qassisu, tefgħu xi ġebel fit-triq bil- periklu li jolqtu n-nies li kienu għaddejjin. 17 ta' Frar 1892: Andrea Vella rrapporta li billejl, kelba tal-kaċċa (levriera) qabżet fil-bitħa tiegħu u qatlitlu xi fniek. Il-pulizija qabdu din il-kelba u ħaduha l-għassa. Din ġabarha sidha, Angelo Mifsud, li ħallas 10 xelini tal-ħsara li kienet għamlet. FESTA MARIJA BAMBINA - IL-MELLIEĦA 2019 Sid din il-kelba, aktarx tal-fenek, bilfors li kellu bokka biha biċx mar ġabarha mill-għassa u ħallas tal-ħerba li kienet għamlet mill-fniek ta' Vellal Dawk kienu wħud mill-ġrajjiet li seħħew fil-Mellieħa f'temp ta' tmien xhur, madwar mija u tletin sena ilu. Minkejja li wieħed ma jistax iqishom xi stejjer ta' barra minn hawn, xorta fis-sempliċità tagħhom jitfgħu dawl imprezzabbli fuq il-ħajja tal-Melleħin ta' dak iż-żmien. L-awtur jixtieq jirringrazzja lill-istaff tal-Arkivji Nazzjonali ta' Malta, lil Ruben Vella, l-Arċipriet Ft. Il-ġrajjiet li ġejjin huma meħudin mill-Okkorrenzi tal-Pulizija tar-Raba' Distrett datati 1-6-91 sa 18-2-92. Sammut Joseph M. (2019), FormalEducationinMellieħaf'Mellieħa ThroughtheTides of TimeVolume 2, Mellieħa LocalCouncilpġ 177-189. Informazzjoni mgħoddija mill-awtur minn John Vella tas-Sigarett. Intervista ma' Joseph Borg ta' Kolin. Informazzjoni mgħoddija lill-awtur mill-Arċipriet tal-Mellieħa Fr. Joe Caruana. Intervista ma' Joseph Camilleri tal-Baqrambun. Sammut Joseph M. (2019), op. cit. pġ 186-187 Informazzjoni mgħoddija lill-awtur mill-Arċipriet tal-Mellieħa Fr. Joe Caruana. Ara wkoll l-artiklu ta' Borg Stefan, Il-Festi fil-Passat f'Il-Festa ta' Marija Bambina 2018pġ 15