(Jaqbad man-Numru ta' qabel, paġ: 52) Ġorġ kien ilu fis-sodda nofs siegħa wara li telaq mill- ħanut ta' Xandra.. jaqra l-gazzetta għad-dawl tal-lampa, f'ħemda ta' lejl miksura biss mill-ħsejjes tal-baħar jitbewwes maċ-ċagħak tar-ramla… Is-sur Viċenz daħal qablu u kien għadu bid-dawl.—'Dal bniedem, beda jafiseb, xitwa u sajf ħawn isfel waħdu… għandi wens bih.'— Is-sur Viċenz, raġel imdaħħal fiż-żmien, ftit jew xejn kien jidher il-belt u kien ilu li telaq in-negozju. Kellu maħżen ix- xatt. Hemm isfel kellu daru ħdejn ta' Ġorġ. Ġorġ b'dan il- ħsieb għajnu marret bih u ħolom bil-lozzu, bil-għalf tal- mazzamorra, bit-tlikkim u mess ta' muletti u sparli… bil- passa ta' gamiem, bil-għana ta' għasafar taż-żebbuġ u ta' pitirrossi u fl-aħħar bil-ġiri ta' klieb jinbħu u kalb iż-żara' ġejjin b'gamiema f'ħalqhom… Gorġ tqalleb, medd idu għal ħalq ta' wieħied mill-klieb… fetaħi għajnejh… kien għadu bil- gazzetta f'idu… il-lampa kienet tnemnen u raġa' raqad. Ġorġ fetaħ għajnejh mal-lewwel żerniq tal-għodwa,— imqajjem mit-tpespis tal-agħsafar u mill-agħjat tal-frieħ u ta' ommhom li sebliet dieħla u ħierġa fil-bejta ta' fuq rasu. Id- dawl tax-xemx kien beda jraxxax x'ħin għadda mit-triq tax- xtajta fejn fuq il-blat xi sajjieda kienu qegħdin iferrxu l-ixbiek u fil-menqa oħrajn iħottu n-nases u l-għażel mid- dgħajjes u jimlew il-kvievet bil-ħut. Qabad it-triq tal-għolja, jitgħaxxaq bil-ħidura tal-furrajna u bin-nwar tas-silla tal- egħilieqi u b'xi ħmiemel'l hawn u'l hinn fir-raba ta' xi razzett bis-sienja f'qiegħ il-wied… xi mara b'maktur abjad madwar rasha kienet tonqox il-wiċċ u xi bidwi l-bogħod minnha iżarma l-bhima. Għalkemm x'ħin laħaq tarf il-għolja u sab ruħu fil-bidu tar-raħal ix-xemx kienet telgħet ġmielha, ebda ħoss ta' maliluq ma kien jinsama' ħlief il-għana ta' xi għasfur jittajjar minn fuq siġra għal oħra u l-inbili ta' xi kelb ta' Barbarija li mal-ħoss tal-passi tarah jaqbeż u jħebb ma' xifer il-bejt ta' xi razzett. Ġorġ wasal fil-misraħ tar-raħal mita l-arloġġ tal-knisja kien juri li huma dwar it-tmienja. F'għomru kollu ma fta- karx li qatt mar f'dak ir-raħal ħlief darba f'żgħoritu. għall-Manifku tar-raħal, hin is-Sindku, lill-ewwel mara li kienet sejra timla l-ilma b'qannata minn fuq il-għajn… Xi xbejba li kienet dieħla d-dar beqgħiet tħares lejh fuq il-għatba bil-ħabel tal-lukkett tal-bieb f'idha,—xi mara bexqet il-bieb u beqgħiet b'wiċċha moħbi tissajja: tfal ħafjin. daru ma' dwaru u kullħadd irid iwasslu u jurih il-bieb tal-Manifku għaliex ma għadux joqgħod fejn kien, għaliex mar fi triq oħra fid-dar li bena ġdida ma' ħuh Dun Kustanz. Id-dar ta' Ġann-Karl kien fiha daqqa ta' għajn. Ġebel ġdid maqtugħ il-bieraħ: għatba tar-rħam, kolonni, waħda kull ġenb tal-bieb, aperturi ggwarniċati, injam. ta' twieqi u galle- rijiet miżbugħ aħdar igħajjat… saljaturi bl-isbaħ lavur, u bieb tal-injam aħmar b'żewġ battalli tal-bronz. Gorġ ħabbat il-bieb. Għall-ewwel ebda ħoss. Mat-tieni tafibita ġiri ta' passi 'l fuq u 'l isfel, tisbit ta' bibien, ċekċik ta' platti mill-isprall tal-kantina,… inbagħad ħemda… tpe- spis… kliem donnu fil-widnejn… Wara ftit il-kampiena tal- antiporta, inbagħad infetaħ il-bieb u dehret mara bil-maktur ma' għonqha msallab fuq sidirha, taqfel komma waħida tal- ġlekk u tniżżel l-oħra li kienet għadha mxammra. — Il-Manifku Ġann-Karl 7 qaluli li jokgħod hawn'… staqsa Gorġ. Mingħajr ma wiġbitu ħlief b'daqqa ċkejkna ta' għajn u b'fawra ta' wiċċ kollu mistur, fetħet il-bieb tal-kamra laterali, imxiet quddiem, dawret wiċċha u bla kliem xejn urietu siġġu u dafilet tiġri 'l- ġewwa, issejjaħ b'leħen ħiemed: ''Sinjura Karolin… dac is-sinjur tal-belt… st… st…' Inbagħad ħafna ġiri u tisbit ta' bibien. Ġorġ, wara mixja bħal dik għar-riq, għar-riq, mingħajr ma ħasibha darbtejn serraħi minnufih, inbagħad qagħad jifli b'għajnejh dak id-daqxejn ta' studju jew uffiċċju tal-ħabib tiegħu Gann-Karl. Stenna li f'dar ġdida bħal dik kellu jidħol ġewwa xi diwan ta' sultan. Mejda qadima tal-abjad miżbugħa bl-iswed u fuqha skrivanija, klamar taċ-ċomp u żewġ pinen tar-rix imħawlin fit-toqob ta' madwar fommu, bott tal-landa msaddad tar-rina, karti tal-massu qodma mħarbxin, għoli ta' nofs pied b'biċċa rħama fuqhom, ġenb ieħor xi żewġ kotba kbar bil-qoxra tal-parċmina u fuqhom pipa bil-qasba twila. Wara l-mejda pultruna qadima tal-abjad, ukoll miżbugħa iswed. Ma' ħajt, fil-ġenb, kanape tal-injam miżbugħ iswed, bid-dahar u d-dirgħajn indurati weraq,—qadim u msewwes,— u b'mitraħ u mħaded miksijin bi drapp aħmar, mtabba' bil- linka u b'xi tiġrita'l hawn u 'l hinn li turi l-inforra tal-mitraħ magħmul mix-xoqqa tal-ixkejjer. Xi siġġu kbir bil-maqgħad tas-sogħda. Librerija wkoll tal-abjad miżbugħa lewn aħmar dagħmi, b'xi ħġieġa miksura u bi ftit kotba tal-liġi u tal- knisja; fl-aħħar xkaffa, bottijiet tal-landa b'kaurti mitnija, flixkun bil-pretkuni,ċinturin bl-iskrateċ u ħafna skrateċ vojta. Mal-ħajt tal-faċċata, kwadru tat-tila kbir bix-xbieha ta' raġel xiħ bil-baffi u b'par pullakkuni ma' għonqu. Taħt dan il- kwadri, 'l isfel wara id-dahar, il-pultruna tal-iskrivanija, ma' kull ġenb kwadru bil-kitba fih. Gorġ qam, tawwal għonqu… wafida kienet id-diploma ta' Nutar ta' Ġann-Karl Xrifħa fl-1868 bil-firma tat-Tabib Saver Schembri, u l-ieħor id-degriet ta' Sindku ta' missieru Natal fi żmien il-Gvernatur Le Marchant, fis-sena 1858. Bil-kemm sata' jaqra għax il-ħġieġa kienet kollha ħmieġ tad-dubbien. Huwa u jdawwar wiċċu biex jarġa' joqgħod lemaħ mar-rokna suttana ħadra mdendla, kappell trespikos aħdar ucoll, ombrella lewn qamħi u ħdejhom mal- ħajt xkubetta biċ-ċurniena u fil-waqt li raġa' qagħad bil- qiegħda tifel ta' xi tliet snin bil-qmis, għonqu imċappas bil- kafà, xufftejh u wiċċu mdellkin, f'idu qarmeċ u erba' rixiet tat-tiġieġ, jittawwal mill-bieb li jati għall-kmamar ta' ġewwa, joħroġ ilsienu u jgħajbu, jidħak u jarġa' jidħol jiġri…… Wara ftit dehret bħal id ta' mara taħtaf lit-tifel, titfgħu 'l ġewwa u dan iwerżaq… inbagħad tisbit ta' bibien u għajat ta': 'Saħta, milgħun'… inbagħad l-istess id ta' mara tixxab- bat minn wara l-koxxa tal-bieb u tiġbor peduna u żewġ żraben minn ma' fidejn is-soll. Fl-aħħar deher Gann-Karl: biċċa ta' raġel mogħila stwiel, xagħar mqanfed, ħuġbejn ħoxnin fuq għajnejn suwed kbar, par baffi qosra, sidrijja miftuħa fuq qmis kaħla tal-insiġ, marbut minn qaddu b'qafla bajda u b'qalziet oħixon tan-newl lewn isfar ikkisksat bl-iswed. Fetaħ ħalqu u dirgħajh: ''X'minnek…… kemm ili ma narak… u fl- aħħar ġejt, u fl-aħħar, wara kemm-il-sena kelli nara l-wiċċek .. minn dak iż-żmien ħadna s-siefiba,tgħammarna bi tlitt itfal… Jagħmel Hu l… U int, kif int7 Bqajt dejjem waħdek, ommok, missierek7 miskinl Kien imsiefer is-Swejz…… ħalliekom ukoll… ehl wieħed wara l-ieħor… Jiena nġbart ma' ħija Dun Kustanz, ma kellu 'l ħadd,… ix-xiħa mietet, Grezz is-seftura ukoll, xi trid tagħmel. U bekk… U aħina kif qegħdin ngħad- duha 7 Sajd, kaċċa u kotba… Imbierek inti Kemm xtaqtha din il-ħajja, imma l-professjoni ma tħallikx… ma nedhiex ħlief bil-ġnien… erba' siġar tal-larinġ u tal-lumi, xi ftit dwieli u żewġt irqajja' art bil-ħmiemel tal-ġdur. Kont għad- ni kif kiegħed nagħiżaq is-siġar. Għad għandi idejja kollha ħamrija… Ħija medhi bil-kaċċa; wara l-quddiesa tal-Pater Noster erħilu għall-ixkubetta… għanelli…' U hawn ta' daqqa ta' għajn ir-rokna fejn kienet is-suttana… 'Kont se ngħidlek, imma. l-ixkubetta f'postha… mela qiegħed fuq il-mansab… x'taqtek ilħaqtu, kont tmur miegħu'.. U hekk, fuq kollox xi igħidu għalina7 Jien għalija ili ma nasal wasla sal-belt għo- mor tal-għomrijiet .. qegħdin fl-aħħar tad-dinja; inti għanelli kont sifirt… 18 7… eh… għal xi xhur biss… sewwa tagħmel, fejn tista' gawdi… la mara, la tfal… jien, jaħasra, imjassar wisq'… U baqa' sejjer igħid mingħajr hedu ta' xejn, kulltant idawwar wiċċu malli jisma' lanqas ħoss, donnu jistenna lil xi ħadd… 'Iva bqajt bil-kappell f'idek 77. Qam, u ħadlu minn idu u poggielu l-kappell fuq is-sofà. Gorġ li wara li fela b'għajnejh u b'moħħu l-qoxra, u xiftit mill-qalba ta' dik id-dar, ma tantx ħassha li għandu jerħi kappellu minn bejn idejh, u l-iktar fuq dak is-sofà. Bil-kemm ma kienx beda jimla rasu li minn fuq dak is-siġġu se' jlaqqat xi ħaġa barranija… u ħabat se' jqum.—'Oqgħod, oqgħod, '— qabeż minnufih il-Manifku, ''nistħajlek ilek ġej… il-ħin għadu… inbagħad il-lum, la inti għal magħna, għaġla m'għan- dekx… Għidli ftit… mill-ġdid xi tgħidli 7—Għax, biex ngħil- dlek, anqas biss m'għadni naqra xejn'… U fil-waqt li Ġorġ ħabat sejjer jatih xi ħbarijiet tal-ġurnata tfeġġ il-mara ta' Ġann-Karl, wiċċ ta' ħawħa, mimlija, imma daqxejn waħda botnija, liebsa ġlekk tax-xoqqa indjana biċ-ċinta tal-qadd marsusa u dublett tal-fustan geżwira,—f'idejha gabarrċ, bi skutella kafċ u żewġ kagħkiet kbar— Il-mara tiegħi… aħna tar-raħal… nistħajlek tgħidli, jiena m'iniex għar-riq… imma qatra kafe dal-ħin, imdorri teħodha''—dlonk qabeż Ġann-Karl u qata' minn dak li kien qiegħed jistaqsih. Karolin waqfet qoddiem Ġorġ mingħajr ma fetħiet fommha b'dak kollu li kellha f'idejha. Gorġ bil-qalb it-tajba ħa l-iskotella u għenha tqiegħed il-gabarrċ fuq il-mejda tal-iskrivanija, Karolin sabet siġġu, qagħdet biswithom u l-ewwel ma fetħet fommha biex ġibdet minn driegħu lil żewġha wara li rat lil Ġorġ ibus l-iskutella u jarġa' jniżżilha fil-gabarrċ : —Gann-Karl… staqsietu… is-sinjur ma jfettitx 77 — ''Tskot, ħallih jagħmel hu, — wegibha,—dana qisu ta' ġewwa'. Inbagħad b'ħarsa daħqanija dar fuq Gorġ: ''Għax dil-mara tiegħi, xtaqitek idduq il-kagħak tagħha. Mhux biex niftaħar, imma kagħak ħelwin bħalma taf tagħmel hi… U hawn raġa' għall-mistoqsijiet ta' qabel. Gorġ bejn boqqa kafċ u ofira, waqt li Karolin moħha biex iġġagħlu jxarrab u jduq il-kagħak tagħha, qagħad ifiehmu fuq in-noqqas tax-xogħol u ta' nies qiegħda, fil-Gżira, kif il-Gvern kellu l-lisieb jibgħat in-nies il-Barbarija, iċ-Cirl- najka u l-Ġammajka u jbiddel it-tagħlim tal-poplu u jagħmel taxxa fuq il-qamħ. Semmielu t-tħambiq tal-Kunsilieri fuq in-nefqa għad-drenaġġ, kif fuq dil-ħaġa ngħażlu Kunsilieri oħra, fosthom Cachia Zammit u Savona. Fuk it-tagħlim In- gliż imwaqqaf minn Savona u fuq ir-rapport li issa kien għamel ċertu Ingliż… U hawn, fil-waqt li qiegħed ipinġilu l-aħħar rewixta tal-poplu igħajjat kemm jiflaħ quddiem il- Palazz kontra t-taxxi ġodda… Karolin, li minn dak kollu ma kien joqrosha xejn, beqgfiet tifli s-sura ta' wiċċ Gorġ u ta' lbiesu: ''Gann-Karl, kabżet tgħid lil żewġha, l-ewwel libsa li taqta' agħmilha bħal tas-sinjur. Saqsih lill-ħabib tiegħek minn fejn kisbu dan id-drapp 7'—Gann-Karl ma tàx widen u mitluf u mxennaq b'kullma kien qiegħed jisma, biex ma jitlifx il-fil, staqsa minnufih. — U l-Gvern x'għamel 7'— —''Ma smajtx wieġeb Gorġ, il-Gvernatur ħareġ fil-gal- larija u qal lill-poplu li taxxi ma jsirux mingħajr il-kunsens tiegħu… u b'hekk it-taxxi ma ssemmewx iżjed '. —MUNistħajlu dal-ħabib tiegħek għandu ż-żmien ta' Stefa- nja', u ma laħqetx Karolin temmet il-kelma x'ħin insem għet tinfetaħ l-antiporta u daħlet wieqfa wieqfa, b'xalletta fuq rasha, daqxejn ta' mara mogħla tlitt ixbar, b'għajnejn kbar, iżiġġu taħt nuċċali bi ħġieġ oħxon, ċiera ta' buqrajqa, bil- kotba taħt abtha u b'idejha t-tnejn ġol-but ta' fardal griż imberfel bir-rakkmu. — 'Kont għadni kif insemmik, toħroġ il-għaġeb''—qabżet minnufih Karolin. Gann-Karl qam u miegħu qam ukoll Ġorġ. — 'Stefanja, oħt il-mara tiegħi… majjistra tal-iskola… U hawn Ġann-Karl fetaħ il-ktieb tal-għerf ta' Stefanja, tat- trobbija tagħha fl-Abbatija, ta' mita kienet soru u Ħarġet għax mardet bin-nervi, imħabba li rasha ħaddmitha mhux ftit, kemm kotba qrat, kemm tlaqlaq bit-taljan, kemm taf taħdem xogħilijiet… li għajnejk iggibhom wara widnejk… kullma jaraw għajnejha jagħmluh idejha… il-pjanu kemi taf iccem- plu… min jaf kemm riduha tgħallem fi skejjel kbar ġewwa bliet, imma hi tħobb l-arja tar-raħal… Waqt li oħtha, is-sin- jura Karolin, titgħaxxaq… u tħares daqqa lejn wiċċ Ġorġ u daqqa lejn ofitha. — 'Is-sinjur mill-Belt f'—Staqsiet wieqfa wieqfa Stefa- nja, b'idejha dejjem fil-but, bil-kotba taħt obtha u b'għaj- nejha jżiġġu taħt il-lenti ħoxnin tan-nuċċali. —''Kien jistudja miegħi'— Kabeż Ġann-Karl qabel ma ħalla'l Gorġ wieġeb. — 'Għall-avukat 7' — 'Għall-perit', wieġeb minn taħt il-fomm Ġorġ. —'Kont naqra… bħal issa xejn, sinjurina, ħlief xi ġurnal u xi ktieb fuq Malta 'l- hawn u 'l hinn. —''Xi tgħidli għall-poeżiji ta' Metastasio… Onor di questa sponda, Padre di koma, addio… kemm huma sbieħ… inbagħad ir-rumanz ta' Manzoni… dak TAddio o monti… xi kwadri, x'pittura, tistħajlek tarahom b'għajnejk… Dnub li fl-iskejjel tal-Gvern kotba bħal dawn ma jafux bihom… u ħlief xi poe- żija bħal dik ta' La vispa Teresa… — Dnub, dnub, wieġibha Gorġ bi tbissima… inbagħad mita għandhom majjistra bħalek… 7: Karolin għajnejha ma qelgħethomx minn wiċċ oħtha u Gorġ u b'fomm daħqani qabżet fin-nofs u qalet: 'Urih il- kotba li għandek, Stefanja.. fejn taf x'għandha… Imma Karolin ma baqgħetx bix-xewqa li ma turix ukoll lil oħtha l-ġmiel ta' drapp tal-libsa ta' Ġorġ u biex ma tinsiex dlonk ġibditha makkif dawret daqxejn waħda wiċċha u set- sfitilha: X'jidhirlek, Stefanja, mid-drapp tal-libsa tas-sin- jur f'—Għidt lil Gann-Karl jaqta' waħda bħalha… issa li ġejja il-festa… U fil-waqt li Stefanja mingħajr ma tat ebda widen għall- kliem ta' oħtha beqgħet sejra tredden qoddiem is-sur Gorġ, dehret ħin bla waqt fil-bieb tal-kamra, qisha tilfet it-triq, daqxejn ta' għabura tgħajjat: mmbċ mmbà: 'Ihl ħarġet il- gidja… ħallew il-bieb tal-ġnien miftuħ'—dlonk għajtet Ka- rolin… 'żgur dak is-sabi ta' tifel… Katrin, il-qaddejja, li kienet marret tiftaħ il-bieb ta' barra għax ġie t-tifel tal-forn bix-xiwi kienet ħalliet il-bieb tal-ġnien miftuħ urajha… 'Tzà 'lbinn… tzà'l hinn… u dik dejjem tgħajjat sa kemm il-leħen tagħha ngħalaq mat-tisbita tar-rixtellu… It-tifel, wiċċu kollu ħamrija u bil-qmis, deher f'daqqa walida f'nofs dik il-laqgħa kollha fil-waġt li mal-aħħar għajta tal-gidja Stefanja bi ktieb miftuħ li ġiebet minn kexxun kienet qiegħda ssamma' b'leħen qawwi u għoli biċċa mill-Metastasio u tgħid l-aħħar versi —(tilnieh iz-zizu l-agħma… il-mamma le riedet toqtlu u bdiet tgħajjat; imma t-tata qatagħlu rasu u Ketrin ħaditu il-forn'—iddeffes igħajjat it-tifel bi tlaqliqa u jħares u jgħaj- jeb lil Gorġ. ''Hux int in-nunu li ġejt tiekol iz-zizu 7'… WPastasl' infexxet f'dagħdigħa iz-zija Stefanja u bil- Metastasio magħluq bejn is-swaba' ta' l-id tatu waħda fuq wiċċu u t-tifel mar inewwali f'rokna. Karolin inkisret u fimaret u Ġann-Karl għamel ta' bir-ruħu li ma samax, imma imbagħad b'nofs tbissima ta' mogħdrija, dar fuq Gorġ u qallu : ( Tissokta u tagħlaq) A. C.