Meta ngħaddi mix-xatt ta' Tas-Sliema u nara l-'Ħanini' ittrakkat mal-moll, niftakar fil-Laneċ tal- Pont, kif konna nsejħulhom, fil-Port il-Kbir u f'dak Kienu jissejħu hekk għaliex kienu: jittrakkaw mhux (mal-moll, iżda ma' pontijiet tal- ħadid u njam, li-minnhom kien hemm wieħed kbir il-Belt, ieħor il-Birgu u ieħor l-Isla. Kont nismagħ- hom igħidu li kien hemm pont ieħor ukoll fix-xatt ta' Santa Tereża, Bormla. Fil-port l-ieħor, kien hemm żewġ pontijiet Marsamxett u tnejn tas-Slie- ma (għax hemmhekk kien hemm iżewġ kumpaniji jaħdmu — waħda ta' Gollcher u l-oħra ta' Mattei. Fi żmieni ċkejken, niftakar lil dawk il-laneċ jieqfu fil-Pietà u Ta' Xbiex, l-Imsida. X'kumdita' kellna bihom, F'Marsamxett il- kompetizzjoni ta' żewġ kumpaniji kienet — iġġib magħha kumdita' għall-pop- lu. Fil-Port il-Kbir il-kumdi- ta' ma kienetx anqas, avol- ja kien hemm kumpannija waħda. Tliet daneċ kienu jeħdmu ta' kuljum mis-sitta ti' tilgħodu sad-9 jew l-10 ite' bil-lejl. Nhar ta' Ħadd u f'Minijiet ta' folla, ukoll ma tul il-ġimgħa, kienu. jaħdmu e:ba' daneċ. Niftakarhom: waħda ttrakkata mal-pont tal-Belt; oħra mal-pont ta' l-is'a; it-tielet mal-pont. tal- Brgu, ir-raba' waħda f'nofs ta' baħar. ġejja mill-Belt biex taqa il-lanċa ta' i-Isla u mali din titqanqal, tiċċaqlaq dik tal-Birgu — kollha jaħ- drnu bl-istess ritmu. Fi tliet minuti mill-Isla konna nsl- bu ruħna l-Belt. Kif ninżlu mil-lanċa, kie- net titfaċċa quddiemna al-Pixkerija jew suq tal-ħut bit-twieqi miftuħin mad- ewra: tagħha. Fiż-żmien kienet tiddommina hemm- hekk l-istatwa tal-bronż ta' Nsttunu, i 'ma nafx għax sejħulu l-Ġgant' xogħol ta'-iskultur Malti M. Gafa. llum dik l-istatwa tinsab fil-bitħa tal-Palazz, u ġiet rekjamata il-birra ta' Far- son. Bħala Sultan: tal-Baħar, bit-trident, jew foxxna, f'idu, kien iżjed jixraqlu ix-Xatt u l-ħut madwaru milli s- siġar u' l-għasafar. Imma r-rieda tal-Gvernatur : Sir John Gaspard de Marchant (1858-64) rebħet ix-xewqa tas-Sultan u il-Ġgant li sab ruħu fil-Palazz. ; l Biex' mix-Xatt jitla għaċ- ċentru tal-Belt, wieħed kien irid, jew jikri kanrozzin mill- Pixkerija bit-tariffa ta' 6d fi żmieni; jew jitla bil-lift sal- Barrakka ta' Fuq 'u jħallas d, jekk tifel 4d; jew jeħod- ha bil-mixi. Uħud minn dawn tal-aħħar kienu jitilgħu mnn taħt, jiġifieri minn Triq il-Lvant, oħrajn kienu jitilgħu t-israġ u t-telgħa wieqfa ta'- Triq San Ġwann, il-famuż taraġ misħut u fl-istess ħin immortalat bil-versi tal- IL-ĠGANT Fi żmieni ċċartet mina fil- fortifikazzjoni ta' Lascaris, sewwa sew qudd'em il-pont tal-laneċ, għal kumdita' ta' dawk li jitilgħu, jew jinżlu bit-fift, ħalli jqassru t-trieq. Kif titla t-taraġ tal-Pixke- rija, mal-lemin kien hemm il-venda tal-karrozzini; max- xellug il-knisja ħelwa ta' Liesse. Għal min ma. jafx, il- il-knisja ta' Liesse ġiet mib- nija fl-1620 mill-Balliju tal- Armenja, Fra. Jacques de Chenn de Bellav, devot kbir tal-Madonna ta' Liesse (jew tal-'ferħ'), miqjuma fi Franza, ippreżentata . fil- kwadru. tal-artal maġġur, pinġut : mill-pittur. 'Rl-1740, il-knisja reġgħet inbniet a spejjeż tal- Lingwa ta' Franza; il-kam- pnar tagħha ġie ddisinjat mill-arkitett Malti, Franġisku Zammit. Il-kavallieri u l-Mal- tin ta' dak iż-żmien kellhom devozzjoni kbira dejn dik il- Madonna. à Kemm: kienet frekwentata min-nies ukoll, qabel l-aħħar gwerra dik il-knisjal Ħafna passiġġieri li jaslu bil-lanċa kienu jidħlu jisimgħu qud- dies hemm, jew jagħmlu xi żjara lil Ġesu' Sagramentat. Kienu ukoll midħla tagħha n-nies bin-negozju tagħhom ix-Xatt tal-Belt, u n-nies li jgħabbu u jħottu l-merkan- zija. tal-vapuri. Fi żmien li l-vapuri kienu għadhom jaħ- dmu. bil-faħam, k'enu devoti tal-Madonna ta' Liesse ħafna rġiel di kienu itellgħu il- faħam, Niftakarhom telgħin u neżlin, ħfief ħfief, fuq il- fallakki, miċ-ċattri. mimlija faħam għall-ist'va tal-vapuri: rashom mgħottija bi xkora, wiċċhom, . idejhom, ' saqaj- hom u ħwejjiġhom suwed daqs il-faħam li jġorru. Hum, dik il-knisja qegħda sservi ta' ċentru. reliġjuż għall-Appostolat tal-Baħar, li mexa ħafna quddiem taħt Patri G. Scalpello tal-Fran- ġiskani ta' Ġieżu u issa qed jagħmel tant ġid fost in-nies tal-baħar. Imma nerġgħu naqbdu s-suġġett tagħna. ' bil-qegħda u iżjed Birgu, Bormla u: l-Isla, u sa- ħansitra. mill-Kalkara u minn. Ħaż-Żabbar, kienu jgħaddu għall-Belt fuq il-laneċ. tal- Port il-Kbir, kif ukoll in-nies tal-Belt 1i jmorru fil-Kotto- nera. Nies . minn kull naħa ta' tas-Sliema (u sa ċertu żmien ukoll mill-Imsida) u nies mill-Belt għal dawk leħen is-sewwa'. — is-sibt, 24 ta' ottubru, 1970. Lil kulhadd tmiss u tilhaq ix-xorti inżommu. ftit r-rota, biex ta- parsi qed immexxu l-lanċa aħna, Għadni nisma l-kliem imtawwal tagħhom: ''Sijaf' tAheadi' U'Slow';- u wara l-inġinier, fuq — ħoġor iil- makna, dejjem est jobdi l-ordnijiet, u l-baħri dejjem inaddaf u jilfostra bl-istoppa ir-rammijiet ( u kien hemm dmu l-laneċ fis-sena 1882, ħafna nies. kienu. jibżgħu jmorru bihom, għax kienu jaħsbu 'i l-makna tista tes- plodi. Naturalment, : il-bark- lori, li-raw di: dak il-mezz ġdid ta' trasport. ken ser lifhom — ħafna mill-qliegħ tagħhom, żiedu l-propagan- l-inħawi kienu jaqsmu il-baħar fuq dawk ta' Mar- samxett. GHADHOM 'QUDDIEM GĦAJNEJJA Kemm kienu ħelwin u ndaf dawk. il-laneċi Min- nofs lejn in-naħa tal-pruwa kien hemm. il-makna bil- piston tiela' u nieżel bħal mekkuk, il-bojler. biċ-ċum- nija, li ħdejh ħadd ma jix- tieq joqgħod imħabba s-sħana, (r-rota tal-kaptan bis-siġġu tiegħu fil-għo'i warajha, imbagħad. il-banki- jiet fin-nofs dar-ma-dar u mall-ġnub tul il-lanċa kolha. miksurin biss mit-tataġ biex wieħed jitla u jinżel. Kollox: kien imgħotti b'saqaf jew tinda tal-luna. M'n-nofs għan-naħà tal-poppa, bagħad, kien hemm il-kabi- na bil-bankijiet madwar u fin-nofs, bit-twieqi tal-ħġieġ u il-purtelli tal-injam — kol- lox lewn il-kawba skura illustrata, Kemm konna nieħdu 'gost naraw il-baħri itella' l-bandiera fit-8 ta' filgħodu u: jixgħel filgħaxija il-fanali tar-ramm aħmar bil- bozza tonda u d-dawl tal- aċitelena. Kull fanċa kienet tesgħa naħseb mal-150 ruħ mal-100 b'l- ħin'jiet u F'ċerti f'ċerti festi kif kienu ikunu marsusin u mdendlin in-nies ta' ġo fihal Għad għandi ' quddiem għajnejja xi kaptani ' tal- laneċ, di kienu x'aktarx Għawdx'n: wieħed bożdu ma tistax tkellmu u allura t-tfal kienu jinkuħ; l-ieħor ħelu u kien jtellgħana ħdejħ rammijiet xi tnaddafl) u jorbot b'ċerta ħeffa il-ħabel madwar: d-iskalm, meta idanċa titrakka u iħollu b'l-mod il-mod meta tiġi biex titlaq. , DAQQA TA' HARTA LID-DAGHAJJES Jgħidu li meta bdew jaħ- da ta' bovcott. Għalhekk il- Kumpannija bdiet tistieden in-nies jirkbuhom —b'xejn. Meta mbagħad, dak il-pas- saġġ ndera u n-nies. bdew jippreferuħ għad-dgħajjes, il- fier sar d u hekk baqa' sa l-ewwel gwerra jijj (Jissokta fil-paġna 7) Gleħen is-sewwa'' — is-sibt, Lanec u Triqat (Jissokta mill-paġna 4) meta sar 1d. Wara l-aħħar gwerra sar 2d. Kemm kienet simpatka dik it-traversata mill-Birgu jew l-Isla għall-Belt, jew vice versa; jew mill-Belt sa tas-Sliema u lural Kont tis- tħajlek qiegħed Venezja jew Comol Imma kienet 'sbaħ it- traversata itwal mill-Port il- Kbir għal tas-Sliema, li kienet issir kull siegħa nhar ta' Ħadd wara nofs inhar matul is-sajf. tapprezzaha, iżda mhux kemm. jistħoqqilha. dlum, dik it-traversata bdiet issir fuq laneċ oħra u l-Ingliżi u l-barranin l-oħra japprezza- waha ferm, speċjalment im- ħabba l-element edukattiv ii li żidulha bis-saħħa tal- gwid: abbord, li jirrakkuntaw il-ġrajjiet ta' pajjiżna, im- għaqqdin mal-postijiet li jgħaddu minn ħdejhom. Kif il-laneċ taw daqqa ta' ħarta. lid-dgħajjes, hekk ix- char-a-bancs taw daqqa ta' ħarta lilhom. L-ewwel kolp ħaduh dawk ta' tas-Sliema bil-ġiri tal-karrozzi tal-linja, speċjalment b'dawk tal- B.M.C. (British Motor Com- panv), ii ġiebu f'pajjiżna l-ewwel karrozzi sbieħ. u komdi bis-seats wara xulxin 24 ta' Ottubru, 1970. mhux aktar iħarsu lejn xul- xin bħal qabel… Magħhom żdiedu l-M.B.C. (Malta Bus Companv) fuq l-istess linja. Il-karrozzi ta' Ħaż-Żabbar u ta' Bormla ġ'bdu n-nies ta' dawk l-inħawi, għax aktar kien jaqbilhom imorru magħhom milli: mal-laneċ. Malli skuppjat l-aħħar gwer- ra, n-nies. tal-Kottonera ħarġu minn djarhom u mar- ru jgħammru fl-irħula. B'hekk ħadu kolp ieħor. il- laneċ tal-Port il-Kbir. Sa- dattant il-Kumpanniji bdew ma jfaħħqux mal-ispejjeż tal-impjegati u tal-konsum, u naqqsu l-għadd tagħhom fuq il-baħar. Naqas il-għadd tal-laneċ, naqset il-kumdita'. Naqset il-kumdita' naqsu l-passiġġieri fuqhom. Sa- ; fl-aħħar, wara ħafna tiġbid u tqanżieħ, fil-1959, meta n-nies kienu draw għal kollox il-karrozzi, l-laneċ kel- lhom. jieqfu. Għal ftit żmien wara, wieħed seta' jara dawk il-laneċ sbieħ u ħelwin mitluqin. fil-Marsa, fejn qa- bel, ta' kull filgħaxija, kienu jsorġu. Il-laneċ tal-pass, li kienu daħlu sewwa fil-ħajja tal- portijiet tagħna madwar. il- Belt, spiċċaw, Ma baqax dwarhom. ħlief il-folk-song: Lanċa ġejja u oħra sejra. / Minn tas-Sliema għal Mar- samxett / Il-kaptan bil-pipa f'ħalqu / Qed imexxi l-basti- ment. L-LANEĊ IT-TRIQAT Il-laneċ spiċċaw u magħ- hom naqas, biex ma ngħi- dux miet, il-kummerċ fit- triqat li minnhom kienu jgħaddu l-passiġġieri sa- kemm: jastu f'nofs il-Belt. Kif żvojta x-xatt tal-Belt, it-telgħa ta' Liesse, Trieq il- Lvant u Trieq San Ġwann, li 'qabel kienu mimlija bin-nies telgħin u niżlinl Kif tfaqqret Trieq San Mark, fejn qabel ma kontx tara ħlief ħwienet mimlja b'n-nies jixtru m'nn s'garrett u larinġa sa arloġġ tad-deheb u barbazzal. tad- djamanti. Kosl Fid-dinja ' kollox għandu. it-tlugħ u. l-inżul tiegħu: mhux: biss il-ħwej- jeġ, imma wkoll il-bnedminl Għalhekk, ma għandniex nintrabtu: żżejjed ma' l-unuri u. l-ġid li jgħaddu, ta' dina l-art.