VASSALLO — 'POETA U FILOSFU Ta' AZ. EKK hawn poeta Malti li kanta l-bniedem fil-ġlieda tiegħu favur Alla jew kontra Alla, fit-taqbida mad-dinia kontra jew favur ix-xitan, dan hu Karmenu Vassallo. Tassew li Dun Karm uriena qalb il-bniedem miftuħa għall-grazzja divina għaliex im- seddaq mill-Emmna tiegħu, u wissieh bosta drabi biex ma jit- — begħidx minnha; hu minnu wkoll li l-Professur Cuschieri fetaħ qalbu mnikkta mill-għomma tal-ħajja sabiex is-Sultana tal-— Grazzi jkollha ħniena minnu u thennib mill-ġdid billi tħarsu taħt il-mant Tagħha; iżda ħadd ħlief Vassallo (barra forsi xi ftit Ġużċ : Aquilina li fis-salmi jieħu l-istess spont) ma ressaq quddiemna l-bniedem mimli bih innifsu, u mxewwex kontra Alla li ħalqu, . jerfa' rasu u jgħajjat, imqar għal waqt wieħed biss, JIEN U ĦADD ĦLIEFI. Iżda dan il-bniedem, għalkemm fil-beraħ jiċ- ħad lil Alla, fil-moħbi ta' qalbu ma jwettaqx kelmtu, u agħma fi kburitu jibda jħaqqaqha u jrid ikun jaf għaliex fil-pjan ma tnis- silx qabel ma Adam u Eva dinbu hekk li kien jibqa' jgħix hieni fuq wiċċ l-art. Iżda l-istess dawl ta' l-intellett malajr iġiegħlu jsaqsi lilu nnifsu kienx ikun sar il-ħaqq kieku ma kenitx saret il-prova — prova li saħansitra l-anġli ġarrbu U bi tweġiba l-bnieden: imil quddiem il-majjistà divina t'Alla l-Missier li ħalaq is-Sema u l-art u kull ma fihom; jitkexkex meta jifhem kif il-ħniena t'Alla l-Iben wasslitu sal-mewt tas-salib sabiex jifdina mill-jasar tad- dnub; u jissaħħaħ bil-qlubija għall-ġlieda kontra s-setgħa tad- dlamijiet meta l-lehma li tfur mill-imħabba t'Alla, Ruħ il-Qodos, iddawwallu moħħu u timlieh bil-ħerqa qawwija di twasslu biex jiċħad id-dinja ħalli fl-aħħar joħroġ rebbieħ fuq il-mewt u jin- għaqad għal dejjem ma' Sidu fis-saltna tal-Ġenna. ' Għaliex Karmenu Vassallo jara l-kruha tal-ħajja, jifhem u jħoss il-ġlieda bla ma taqta' bejn it-Tajjeb u l-Ħażin, juri għom- intu u jibda biex jaqta' qalbu, libbsuh l-isem: ta' pessimista, xeb- bħhuh lil Giacomo Leopardi. Mhux ser niċħdu li forsi Vassallo wkoll xorob mill-istess nixxiegħa li fiha bell il-Leopardi u poeti oħra Taljani bħalma l-Parini u l-Foscolo, imma l-poeżija vassal- ljana għandha mimn, u kultant donnha tidwi xi ftit, dik ta' Fran- Thompson, (li fil-famuża ode ''THn Hovnp Or HHAVENU jfakkrek fid-''Dio-Amonm' ta' Silvio Pellico u li kien jammira ħafna l-poeti Kattoliċi Ingliżi Crashaw u Herbert), kif ukoll minn dik ta' Gerard Manlev Hopkins, il-Ġiżwita. Naħsbu li nkunu rsaqna aktar lejn qrib is-sewwa jekk ngħidu li l-problema hi komuni għal kull wieħed minn dawn il-poeti — min iħares lej- ha minn naħa, min minn oħra; min jaraha fid-dawl tal-fidi u . jibqa' jittama, min le u jsir pessimista'. Min hu dak il-bniedem li xi darba jew oħra matul ħajtu (u forsi aktar minn darba waħda biss tul għomru l) meta ra ma' wiċċu xi għawġ kbir li minnu ma kienx jaf kif ser joħroġ jew meta mewġa wara oħra ta' twegħir kien iħossha qed tobormu u ser tkarkru magħha, jonkella meta sab ruħu jterter fil-bard tal- faqar u fil-għaqs tal-ġuħ ma wasalx biex jibda jaqta' jiesu u jitlef kull tama jonkella nfexx f'bikja li ssaffi l-qalb u tnissel il- faraġ7 Din nistgħu ngħidu li hi l-istorja ta' l-umanità u li ħadd ma jaħrabha, saħansitra dawk li fid-dieher ħajjithom hi għanja waħda ta' hena u ferħ. , Iżda Vassallo hu aqwa minn bniedem: hu wkoll poeta. Fi żmien il-gwaj in-nies jew tidħol fiha nfisha u tilbes libsa ta' satar biex ma turix fiex tinsab, jonkella tisfoga f'biki u għajat, kor- la jew theddid li ħafna drabi ma jwasslu mkien; hawn ukoll min jingħi u jistabar. Mhux hekk il-poeta: ħu jiġbor ġo fih, jitħasseb, jhewden, itella' u jniżżel u fl-aħħarnett, meta qalbu tkun ser tinqasam joħroġ ibaqbaq fil-għanja tiegħu dak kollu li jkun dam żmien mistur f'dik il-qalb miġruħa u mdemma, U din l-għanja tista' tkun kollha ħlewwa jew qalila bil-għadab; imma $ NOTA: Billi xi wħud minn dawn il-poeti Ingliżi mhumiex magħ- rufa ħafna, forsi ma jkunx għal kollox barra minn loku li wieħed jagħti xempju qasir tal-għana tagħhom. , 106 00 IL-Manti billi dak li għidna għal fuq żmien il-għawġ, għall-poeta jgħodd ukoll għal dawk il-waqtiet rari ta' ferħ u hena, xi drabi l-għana jkun imżejjen bis-sabar tat-tama, bil- qawwa, tar xebħ, bil-ġmiel tal-hena. Minn għalina, Karmenu Vassallo mhux pessimista, iżda poeta-filosfu tal-veriżmu (li jingħażel mir-realiżmu ta' Balzac u Flaubert jew min-naturaliżmu ta' Lucretius, Diderot, Goethe, l-aħwa Goucourt u Zola), metafisiċista tal-esistenzjaliżmu kris- tjan, b'eku (liriku) ta' Catullus aktar milli ta' Sartre, Għax fuq kollox Vassallo hu. nisrani. Hu jħoss u jgħix il-ġlieda qalila li tħabbat il-ħajja tagħna ; il-ġibda għall-ħażen li tgħaxxina u tmew- tilna ħajjitna; is- sejħa g għat- tajjeb ta' l-anġlu li jħarisna. Qud- diem għajnejh jidhru ċar il-pjagi ta' l-umanità—l-aktar tas-soċ- jetà maltija : il-qerq, il-wiċċ b'ieħor, is-serq, il-frugħa, il-kob- rija, iż-żina li minnhom kien mirfus għax fqir, għax mhux ħajjen, għax ma jgħidx ħaġa u jagħmel oħra, għax ma jridx dak li mhux tiegħu. U dan it-tiżjin li bih jiddandan il-bniedem modern hu jixli quddiem it-tron ta' Kristu Feddej u jiħrax, ikasbar lil dawk li biex jilħqu jagħmlu sellum minn dawn d-dnubiet li jmarrdu l-bniċdem. Forsi għalhekk Vassallo jista' jitqies mill-iskola ta' Graham Greene u Francois Maurice għalkemm x'aktarx ma kienx inftu- wenzat mill-kitba tagħhom, imma kien bħalhom ukoll—l-istess bħal oħrajn li diġà semmejna qabel—imqanqal mill-istess ħsebi- jiet dwar il-ħajja tal-bniedem. Imma Vassallo hu poeta u mhux romanzier; u billi tassew poeta hu universali u jitkellem f'isem l-umanità, għall-bnedmin kollha li kull wieħed minnhom, min. ftit aktar, min ftit inqas, iħoss bħalu, u bħalu jwieġeb għall-ġib- diet ta' moħħu u ta' ġismu. Poeti oħra forsi jarawhom ukoll dawn il- ġerħat koroh, iżda jdawru wiċċhom u jfittxu l-bqija li jekk ma jhennix iżda ma jregħixx; jonkella jaħirbu bogħod u jmorru jittajru f'dinja oħra maħluqa mill-fantażija romantika fejn kollox ilellex, kollox ifew- 'waħ; fejn l-ikreh isir sabiħ, il-ħażin tajjeb… u l-bniedem igħix hieni. Meta jsofri jirribella, jerfa' leħnu u jsaqsi lil Alla għaliex qed jagħmillu hekk : għaliex il-ħajjen igawdi l-glorja, għaliex il-brik- kun, il-falz, il-ġakbin jirbaħ u isaltan, għaliex il-għani jitħalla jwebbes qalbu u ż-żgħir jipprova jogħla aktar mill-kbir. U jkun ser' jisħet il-ħajja, jiċħadha. Imma ħarsa madwaru timmutah u d-dawl tal-Emmna tiegħu jurih kemm mhu xejn; hu jitriegħex minnu nnifsu u jmil wiċċu ma' l-art filwaqt li karba mill-qalb tisfa' f'għajta lill-Mulej, f'talba sogħbiena, biex lil dak id-dudu; li azzarda jerfa' għajnejh 'il fuq, jaħfirlu għax niedem. Hu d-dawl, qawwi daqs l-akbar dija, li joħroġ mill-pjagi ta' l-Imsallab li jfissirlu l-għaliex tat-tbatija fuq l-art: għax l-Imsallab bata u miet u ħareġ rebbieħ fuq il-mewt u fuq Satana; għax il-bniedem biex jirbaħ tassew irid jimxi wara l-Feddej u 108 — IL-MALTI bħalu jkun kiebi, bħalu jġarrab il-qerq, bħalu jitriegħex u jistħi qabel ma jgawdi l-vera glorja. : imma għalkemm fl-essenza tiegħu l-poeta Vassallo hu esis- tenzjalista, bemm sensiela ta' kwadri misterjużi li qatt mhuma 'l bogħod minn moħħu : hu jiftakar kemm Kristu ħabb lil Malta u Ommu kemm wennsitha; kif huma amru lill-mewġ li jaħsel ix- . xtajta maltija mhux le li jgħattiha, iżda li joħdilha lil Pawlu biex iwasslilha l-aħbar it-tajba, li jdewwilha l-ġerħat, li jifdiha mill- jasar. U mill-imgħoddi tagħna Vassallo jagħraf x'għandu jgħid lil ħutu Maltin, kif għandu jwissihom għall-ġid tagħhom billi jħajjarhom iweġġhu l-qaddisin patruni tagħhom u jisimgħu mill- ministri t'Alla. l Il-motiv tal-ħajja poetika ta' Vassallo baqa' qatt ma nbidel għal kollox, iżda biż-żmien il-ħsieb sar aktar profond u nfirex sat-trufijiet tat-taħbila li hi l-ħajja tagħna, anzi daħal fl-irkejjen l-aktar imwarrba u mudlama u xi drabi daqsxejn maħmuġa meta ma jintnux ukoll—kuntrast stridenti man-naħiet l-oħra, sbieħ, mielsa u mfewħa mis-safa ta' l-indafa. U Vassallo, ta' bniedem sinċier mhux biss magħna, imma qabel kollox miegħu nnifsu, ma stmerrx ikanta l-ħajja kif jaraha hu—kollha kontrasti; fuq kollox hu jressaq quddiemna t-tqanqiliet tiegħu mlibbsa kliem li jixir- : qilhom minsuġa f'versi u strofi ta' bosta għamliet li jkuna metru 'meqjus u mfassal bil-għaqal ħalli jimxu tajjeb mar-ritmu tal- ħsieb, hekk li nifhmu ħsus qalbu aktar milli naraw ċar wiċċna f'mera għax ix-xellug jidher dejjem xellug u qatt lemin. Biex ikun jista' jagħmel dan, Vassallo ħaddem ilsienna b'dehen kbir u ħareġ minnu suriet poetiċi ġodda u ħoloq ritmu ftit u xejn ġdid għalina—aħrax u iebes, jeħel u jaqbeż, jitkaxkar u jitgħaw- weġ fil-mixja tiegħu dejjem quddemija, imma mhux nieqes mill-ħlewwa, ħlewwa misterjuża—kif inhi, forsi d-daqqa tal- ħajja maltija tal-lnm. Tgħid għalhekk jogħġobna daqshekk 2 Minkejja l-preġji kollha li semmejna, kieku l-poeżija vas- salljana ma kenitx fl-istess ħin ukoll soġġettiva (ta' sikwit il- poeta jaqa' fuq dak li għadda minn għalih matul ħajtu); għanja bis-sbuħija tan-nota lirika hekk li tressaq lejn l-uman u tafji bis-sħana wtieqa tal-Fidi l-ħsieb biered teoloġiku filwaqt li tlib- bes il-ġwienaħ lil-loġika kiesħa u ċassa; u fuq kollox imżewqa: b'minjaturi delikati K l-awtur jpinġi b'daqqiet ħfief imma mlew- nin, il-valur estetiku tagħha kien jonqos qatigħ għaliex forsi kie- net tkun ħarxa żżejjed u flok ma tnissel fina l-indiema, sabiex — imħaffa mit-toqol ta' ħtijietna u safjin mill-ġdid bħall-bniedem qabel l-ewwel waqgħa, inkunu nistgħu nseħbuha f'titjira eterea, kienet tħallina fuq dina l-art kiefra moħħna mbergħen bit-taħwid u ġisimna mxekkel mit-twegħir tal-ħajja.