X'IĠĠUDIKAW IL-QRATI TA' DARI Il-Banca Giuratale jew il-Palazz Muniċipali fl-Imdina, inbena fl-1726 mill- Arkitett Franċiż Charles Francois de Mondion, imqabbad mill-Gran Mastru Manoel de Vilhena, wara t-terremot qerried tal-1693. F'termini ta' arkitet- tura, fil-faċċata kellu juri biċ-ċar il-mentalità assolutista ta' barokk, imfittex mill-prinċpijiet ta' dak iż-żmien. Il-binja oriġinarjament saret biex isservi ta' uffiċji għall-amministrazzjoni ċivili tal-Gżejjer Maltin. Kienet magħrufa bħala l-Commune; l-Università, il-Parlament; il-Muniċipalità u l-Kunsill Popolari, fejn konna nsibu lill-Ħakem tal-gżira jew lill-Kaptan tal-Virġa u erba' ġurati. Skont ma nsibu fl-istorja, l-ewwel Kunsill f'Malta kien twaqqaf mill-Konti Ruġġieru fl-1368. Noel, eżattament xi qrati u tribunali nsibu fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann7 Qabel nidħlu għall-perjodu tal-Ordni, tajeb li nagħtu ħarsa qasira lejn x'tip ta' qeati kien hawn qabel. Żgur li kien hawn tliet qenti, il-Qorti Cap- itandle, l-Ufficium Pemarum Appelltionum u l-Officium Sceretine. Dokumenti ta' dawn il-qsati m'hawn xejn fil-Banca. Fi żmien l-Ordni, il-Qorti Capitamale kienet qorti importanti għall-Imdina u l-ieħula sura: li l kompliet ukoll bejn l-1800 u l-1813 f'dak iż-żmien ta' prettotorat, Kienet qorti ċivili u kriminali. Mal-miġja tal-Ordni, fil-Bisgu kien hemm il-Magnia Curia Castellania, tribunal tal-ewwel istanza (i jittratta każi ċivili u kriminali, qorti li kienet ta' importanza kbira. Jekk il-Qorti Cap- itanale kienet għall-abitanti tal-Imdina u tal-igħula rurali il-Magnia Cii- tia Castellania kienet għar-residenti tal-Belt, tat-tlett ibliet u tal-inħawi. Meta l-Kavallieri bnew il-Belt, il-Magnia Curia Castellania ġiet trasferi- ta fil-Belt il-ġdida u matul is-snin kellha divessi lokazzjonijiet, bl-aħħar post ikun fejn illum hemm il-Minis taħt l-art kif hemm ukoll fil-Qorti Capitanale li kienet tinsab fil-Pala- zz Maġisterjali ta' Vilhena, int u dieħel l-Imdina, fejn illum hemm il- Mużew tal-Istorja Nanurali. Kien hemm ukoll is-Suprema Curia Appellationum, qorti suprema tal-Appell kif ukoll is-Sacra Audentia, tribunal tal-appell l kien pres mill-Gran Mastru, il-Kunsill, il-Giudice Capitanale u l-Kastellin. Għal Għawdex kien hemm il-Curia Gubernatorialis. Kien hemm ukoll l-Of- EEI ETLOTI Franċiż li tinsab fuq il-bieb maġġuri tal-Banca Giuratale li kienet reġgħet inbniet wara t-terrimot tal-1693, xogħol l-arkitett Mondion. ficio delle Case, imwaqqaf mal-bidu tal-Ordni f'Malta li jittratta tilwim. fuq djar u hwienet, speċjalment fil-Belt il-Ġdida. Dawn huma biss fit mit-tabunali u mill-qrati attivi. Xi tribunali taż-żmien l-Ordni kienu marbuta mal-kummerċ u l-bahar2 Il-korso li tista' tgħid baqa' sejjer sal-1813 hu evidenti sew fid-dokumen- ti tat-Ttibunal tal-Arramentili beda fil-bidu tas-Seklu XVII u ġie abo- lit meta ġew il-Franċiżi. Jittratta fih ukoll il-bejgħ tal-iskjavi. It-Teibumal tal-Aemamenti kien jissma' l-kontroversji bejn il-privateers u l-kursari. Dawk ix-xwieni l kienu jtajru bandiera tal-Gran Mastru kienu jappellaw f'Malta u dawk li jtajru bandiera tal-Ordni setgħu jappellaw Ruma. Il-Consolato del Mare, il-Konslu tal-baħar li f'Malta twaqqaf fl-1697 kien ibbażar fuq dak ta' Messina, huwa tribunal interessanti hafna li jittratta litigazzjonijiet marittimi u kummerċjali. Fid-dokument wieħed ħa jsib inventarji ta' bastimmenti, il-merkanzija li kien ikollhom u l-polza. tat-tagħbija. Dawn huma żewġ arkivji li saru diversi studji fuqhom, sew minn skulasi Maltin kif ukoll bassanin fosthom il-Peof. Mollv Gseenc mill-Università ta' Princeton u Pro£. Maria Fusaro mill-Università ta' iseter. Tieħu gost tara riċerkaturi l ħadmu bi profondità fuq din il-ma- terja u ppubblikaw s-sejbien tagħhom, inkluż il-Prof Carmelo Vassallo, Prof Victor Malla-Milnes, Dr Frank Theuma, Dr Joan Abeh, Liam Gauci, Sebastian Vella u Ġużeppi Muscat tar-Rabat, i kien fost tal-ew- el li ħadem u ppubblika ssudji dwar id-diversi bastimenti ta' żmien l-Ordni. Qabel il-wasla tal-Ordni ma kien hawn xejn dokumentat Dażgur li kien hawn u ħafm minnhom hum preservati tajjeb, mhux biss f'Malta iżda wkoll f'arkivji barra, fosthom dak ta' Palermo. Fil- fatt din id-dokumentazzjoni ġiet mitbugħa f'Documentarv Sources of Maltese Historv mill-Prof. Fl-Arkivju Notarili hemm minjiera ta' reġistri u atti notarili tant referenzi lejn il-ħzjja soċjali tal- Maltin u wkoll b'teferenza għall-aspett legali u ġucisdizzjoni, dokumen- tazzjoni li tmur lura għall-1467. Fl-Askivju tal-Katidral fl-Imdina hemm. dokumenti li jenoeru lura fis-spin. Is-sena l-oħra ttellgħet wirja biex tfak- kar il-50 sena tal-ftuħ ta' dan l-Arkivju, wirja mtellgħa wkoll bi sħab mal-Fondazzjoni Valletta 2018 li fiha ġabret 80) sena ta' storja kif jiddo- kumentaw is-sorsi arkivistiċi f'dan l-Arkivju. Fil-Biblijoneka Nazzjonali fil-Belt, hemm parti mill-Askivju tal-Ordni — id-dokumenti amministrat. tivi ta' 700 sena storja li jmorru lura għall-1107. Flemm ukoll l-Arkive ju tal-Univessità, il-Gvern muniċipali ta' Malta u l-peivileġġi mogħtija l jmorru lurs għal nofs is-seklu 15. Ma jonqoss l-aekivju tal-Kura li fih diversi serje li jiddokumentaw l-istorja djoċesana sa mill-1450. Min jaf s'hawn ukoll fil-privat, il-familji nobbli li kellhom il-privileġġi Dawn għandhom l-arkirji tal-familja li jmoeru lura fis-snin. Fid-dokumenti li għandkom, x'nistgħu ngħidu li nsibu2 Mistoqsija kkumplikata biex rweġibha fil-qosor. Fi kliem sempliċi, il-vo- lumi li hawn huma marbuta ma' dak li nżammu fil-qrati — litigazzjoni, sentenzi, subbasti, depożiti, mandati eċċ… Hawn għandna bosta vo- lumi ta' importanza kbira għall-istorja ta' pajjiżna. Fi-reġistri tal-ħabs tal-Capitanale u l-Magria Curia Castellania, wieħed isib l-ismijiet tal-per. suni li ntbagħtu l-ħabs, l-età l kellhom, il-laqam, mil-ierna raħal jew belt kienu u referenza għall-każ, waqt li fil-fċċata l-oħra, hemm imniżżel meta kisbu l-ħelsien mill-ġdid. Fost il-ħabsin jidher isem Mikiel Anton llum iservi bħala arkivju għad-dokumenti tal-Qrati u diversi tribunali li jmor- u lura għal meta ġie l-Ordni, l-ewwel dokument li wieħed isib, għandu d-da- ta 1535. Jibqgħu sejrin sat-tmiem tal-perjodu tal-Ordni f'Malta, jiġifieri sal- 1798, il-perjodu Galliku (żmien il-Franċiżi) li dam inqas minn sentejn ut-13-il sena ta' prettotorat Brittaniku meta Malta kienet taħt ir-Renju ta' Sqallija iżda taħt il-protezzjoni Brittanika sal-1813 meta Malta mbagħzd waqgħet taħt il-kolonja tal-Imperu Brittaniku Ir-riformi amministrattivi li wettaq King Tom jew aħjar il-Gvernatur Thom- as Maitland inkludew ukoll l-organizazzjoni tal-Qrati u l-emenci tal-liġiji Is-sistema tal-Qrati ġiet ibbażata fuq dik Brittanika. Il-Prim'Awla laqgħet fiha merċ. l-każijiet ċivili li fiż-żmien l-Ordni kienu trattati fil-Magna Curia Castellania li kienet isservi għall-abbitanti tal-Belt u t-tlett ibliet u l-Corte Capitanale, il-qorti li tħares l-abbitanti tal-Imdina U l-irħula rurali. Daħħal is-Sekond'Awla filwaqt li l-Consolato del Mare, it-tribunal marritimu issa sar il-Qorti tal-Kum- Id-dokumenti li jinsabu fil-Banca Giuratale jaslu sal-1899; dawk ta' wara- jnom qegħdin fil-Qorti l-Belt Valletta. Din l-intervista għamiltha lil Noel D'An- Vassalli u l-ismijiet ta' dawk li wettqu r-Rewwista tal-Qassisin tal-1775, Don Gaetano Mannarino u sħabu. L-inventarji jiddokumentaw il-popejeti, il-mobbli u dak li kellhom in-nobbli, il-prożessjonisti u l-Matin li b'xi mod kellhom inventar- ju ereditarju jew bonorum. Is-supoliki, it-talbiet li kienu qed jagħmlu biex jiftħu ħwienet; volumi sħaħ blismijiet tal-persuni u anke d-dettalji tagħhom meta dawn kienu qed joħorġu minn Malta — l-imbark tat-tluq sa mis-seklu 16. Insomma kull dokument hu importanti, hu awtentiku għax ma jinstabx f'post ieħor, unilu, u kollox b'xi mod jiddokumenta ġrajjiet il-poplu, il-ħajja soċjali u ġeżjet Malta u ll hinn minna. Għandkom dokumenti li jmorru sal-bidu tal-Ordni f'Malta. Għaddew is-snin u dawn għadhom preservati tajjeb u. aċċessibbli. Illum bit-teknoloġija x'se jibqaż Dawn il-volumi għaddew minn ħikma għall-oħra, minn seklu għall- ieħoru l-karta għadha tajba. Huma preservati tajeb. L-Arkivju Nazzjon. ali mmexxi mill-Arkivista Nazzjonili Dr Charles J. Farrugia li inti wkoll kont intervistajtu xi xhur ilu, għandu laboratorju għall-konservazzjoni, kboratorju kif jixraq u konservatur professjonali. Għand- ma wkoll laboratorju għad-diġitalizzazzjoni tal-volumi. Il-Hill Museum and Manuseript libearv ta' Minesseta (LIMMI) li fl-1973 kienu nedew il-proġett tal-microfilming fl-Arkivju tal-Katidnl, iddiġitalizzaw is-serje tal-Atti Originali tal-Magnia Curia (astellania —aktar minn 1,400 volum, l-Fipoka Gallica, u tribunali oħra ta'importanza. Qed ngħidu miljuni ta' ritratt diġitali tal-folji tal-manuskriti. Barra d-diġitalizzazzjoni, tinġabar ukoll il-metadata — id-data tad-data Dawn jinsabu aċċessibbli fuq is-sit vhmmi. Fuq is-sit tal-Archives Portal Euope bemm parti mill-Atti Oriġinali tal-Consolato del Mare u ħafra dokumenti oħra mill-Arkivju Nazzjonali f'Santu Spirtu. Interessanti hu l-proġett 'Memorja'' u wisq aktar inter- essanti se jkun is-sit li se jitnieda dalwaqt u dwaru se nisimgħu ħafna. 'Mesorja'' hi l-memorja ta' dan in-Nazzjon. Dawn b'xi mod qegħdin preservati, iżda għandi l-biża' kemm id-do- kumenti rnaħluqa b'mod elettronilu se jservu 500 sena u aktar l-karta serviet. Jingħad li jekk il-mierofilming iżżommu f'kundizzjoni ta' klima tajba ——u l-klima ta' Malta ma tawgurax tajjeb għal dan kollu —iseru sa 300 sena. Li hu żgur hu li l-karta ta' dawn id-dokumenti u issa servew għal aktar min daqshekk. X'garanzzija għandna li d-dokumenti u strati diġitali se jservu 10) sena, 300 mitt sena u aktar' Min jaf kenm tlifna data, crratls, ritratti diġitali għax marritlna l-hard disk, il-pen drives eċċ… u ma kellniex buek up tajba u l-migeation tagħhom minn :mien għal żmien u l-mod fejn u kif tarkivjahom Naħseb qegħdin fiż-żminijiet tad-dlam. Qed ngħixu mil- lum għal-lum. Allura dan il-bini għal xiex serve aktar tul iż-żmienż Hawn għamel żmien bħala Qort tal-Maġistrat u jekk wieħed idur fil-pjazza tal-Imdina, jar dik li hi Casa dell Magistrato, għax il-Maġis- teat kien jgħix flistess binja. Fil-perbdu Franċiż, din il-binja laqgħet fiha. d-deputati għat-tmexxija tal-Kampenja ta' Malta bil-ħsieb li jqurru kon- tra l-Franċiżi. Dawn kienu qed jitolbu għajnuna minn barra, mina Napli u mill-Ammirall Nelson. Fost dawn id-deputati kien hemm in-Nutar Emmanuele Vitale. Fil-fatt, fid-daħa ta' din il-binja hemm plakka li tik- kommemora l-Assemblea Nazzjonali tal-4 ta' Settembru 1798. Aktar'l hawn fis-snin, il-binja bdiet isseevi bħala skola elementari tal- astas, arkivista responsabbli mill-Banca Giuratale fl-Arkivju Nazzjonali. Gvern u aktar tard bħala skola sekondarja; dik ta' Santa Tereża. Fl-1969. inkriet għal fit lis-Sorijiet tad-Dorotej. Imbagħad fl-1986, il-Banca Gi- ueatale ġiet restawzata u għaddiet għand id-Dipartiment tal-Libresiji u. l-Arkivji ta' Malta, biex tiffoema parti mill-proġett li jospanizza u jiżvi- luppa l-Arkivji Nazzjonali. Tajjeb ngħidu wkoll l qabel ġew hawn, dawn il-volumi kienu fil-Palazz il-Belt, Casa Leone Santa Venem u l-Qorti l-Belt. B'liema lingwa huma miktubin id-dokumenti li jinsabu hawnż Id-dokumenti huma kollha miktuba bit-Taljan u bil-Latin. Id-daħla tkun bil-Latin imbagħad ikomplu bit-Taljan jew bl-Isqali. Fil-perjodu l'ranċiż, il-korrispondenza kienet qed tinżamm bil-Franċiż. Interessanti li f'kull dokument kienu jiktbu l-kelmiet ta' Fraternità, Libertà u Ugwal- janza li kien daħħal Napuljun b'enfasi għaċ-ċittadin. Għad hawn min jifhem bil-Latin, ladarba din hi meqjusa bħala lingwa mejta' Fadal ftit wisq, iżda jekk wieħed ikun jifhem it-Taljan, kapaċi jaqsa d-do- kument, għalkemm l-għajncjn isdu jkunu dew il-paleografja, it-tip ta' kitba taż-żmien u l-aspett tad-diplomatika, il-mod kif ikun miktub. Jeżisti kors qasir fl-Unisessità ta' Malta, Latin for Historians, li jgħin ħafna biex wieħed jaqra dokument fl-Arkivji f'Malta. Hi ħasra li lum. L-avukati, in-nutara u wkoll l-istudenti tal-istorja, ra jafux Tatin u ħafna. minnhom ma jafux lanqas it-Taljan. Aħseb u ara kemm se jkunu kapaċi jaqraw dokument u jirriċerkaw, meta l-maġġoranza tad-dokumenti li għandna huma bit-Taljan. Allura dokumenti bl-Ingliż ma hawnx meta tqis li l-Ingliżi riedu English and English onlv'2 Hawn fil-Banca għandna ftit ħafna li huma bl-Ingliż. Dawn huma til-Court of Specal Commission li stabbilixxiet forma mmodifikata tal-forma Ingliża tat-Trial bv Jurx, li kienet twaqqfet fl-1829. Għanda wkoll tas-Supreme Council of Justice li kienu bilingwali — bl-Ingliż u bit-Taljan. 'Tista' tgħid li fil-qrati, l-Ingliż ma daħalx. Il-professjonisti, fosthom dawk legali, il-Knisja u n-nobbli kienu jitkellmu bit-Taljan, Fil-qrati, il-qalba saret mit-Taljan għall-Malti. Għadek tisma' avukati anzjani li jitkellmu ħafna bit-Taljan u wkoll il-lingwaġġ legali hu 'Tal- janizzat. si minkejja li l-Inġliżi għamlu s-snin fostna, ma nsibux Wisq dokumentazzjoni bl-Ingliżż Ovvjament li fl-Arkivju Nazzjonali f'Santu Spirtu hemm id-dokumenti Bl-Ingliż, għax l-isttuzzjonijiet u d-dipartimenti governattivi kienu jik. korrispondu u jinżamm kollox bl-Ingliż. Min jiġi jagħmel riċerka fil-Banca2 Huma żewġ tipi ta' riċerkaturi — il-persuni li qed ifittxu xi każ biex dan. ikun ippreżentat fil-qorti, eżempju sentenzi, proċess jew xi pjanta. Dawn. il-persuni ġeneralment ikunu avukati jew listess klijenti tagħhom, biex dawn tal-aħħar inaqqsu mill-ispiża tal-kont legali, iżda l-ironija bi li knqas ikollhom idea ta' riċerka u lanqas tas-sisterri — uħud minhom lanqas ġieli ma jkunu jafu l-ismijiet tal-partijiet jew jekk il-każ ġiex appellat. Fettesznzzo Pana tizzzan ti prsnzen t, dd bba Pier Ġrtaw i gizz jia Ek Pak bint miinnzzaw Be rna Bil- if b'mwilste fis-wb8 ta TAZZA EE EE u a A a) Grech min-Naxxar li nstab ħati ta' żewġ omiċidji separati mill-Qorti tal-Kummissjoni Speċjali nhar id-29 ta' Diċembru 1838. imbagħad it-tip l-ieħor ta' riċerkaturi — dawk skulari jew studenti li qed jirriċerkaw u jistudjaw għat-teżi tagħhom jew pubblikazzjoni. Faċli biex l-informazzjoni tad-dokumenti tal-qrati jkunu aċċessibbli) L-ewwel ħaġa, l-arkivju fil-Banca Giuritale għandu ħinijiet tajba. għar-riċerkaturi bl-istess ħinijiet tal-Ażkivju Nazzjonali. Nhar ta' Tnejn, il-Banca tkun miftuha għar-riċerka s:s-730 p.m. anke fis-sojf. Wieħed jista jikteb ukoll lil eustomereare.archives(dgovmi. Iżda jiġu ħafna jfittxu u jippretendu li se jsbu dak li jridu fi ftit minuti. Is-siċerka tieħu l-ħin u ż-żmien. L-indiċiiet l għandna, li ġew ikkompilati meta nħoloq il-volum jew wara (iġifieri meta ġew kompilati fis-snin 60. tas-seklu 19), l-indiċi saru b'mod kronoloġiku u bl-okkju — jiġiferi bl-is- mijiet tal-persuni involuti fil-każ. M'intix sc ssib b'mod suġġettiv.