Guido Lanfranco jwassal tagħrif dwar … L-istatwa ta' San Pawl u San Publiju fuq il-Fosos tal-Furjana nhar it-: a ta' Ġunju 7 960. mar Tom Terribile) tal-familja, in-nies jinġabru flimkien biex juru li japprezzaw l-għan li għalih ikunu taqgħu. Okkażjonijiet speċjali jistgħu jkunu ta' ferħ jew ta' niket għax ferħ maqsum bejn ħafna nies isir ferħ akbar u daqshekk ieħor id-dispjaċir jiċkien. Għal bosta mill- okkażjonijiet pubbliċi jsir armar efemeru, jiġifieri għall-okkażjoni u li jiżżarma jew jinħatt wara l-manifestazzjoni. l ull meta jkun hemm manifestazzjoni f'xi okkażjoni speċjali politika, reliġjuża jew Armar efemeru jista' jkun biex jibqa' wieqaf sakemm jiżżarma (eżempju: is-sepulkru tal-Imdina, u ta' Bormla, arki trijonfali għal San Publju fil-Furjana, f'San Ġużepp u Korpus fir-Rabat, gruppi ta' statwi fuq kolonni fit-toroq, xenarji tridimensjonali, dijoramiċi jew tableaux, fuq il-palk u l-kumplament). Armar ieħor efemeru jkun magħmul biex jinġarr (eżempju: floats tal-karnival, politiċi u devozzjonali). Dawn kollha kienu l-aktar popolari u joffru spettaklu fis-sekli sbatax, tmintax u dsatax, u kienu jissejħu makkine (macchine). Għal dawn ix-xogħolijiet artistiċi kienu jitqabbdu jaħdmu artisti, periti, u nies oħra ta' snajja' differenti, bħal pitturi, statwarji, mastrudaxxi, ħaddieda, ħajjata, żebbiegħa, dekoraturi u oħrajn li, flimkien, jipproduċu xogħol mill-aktar sabiħ. Fil-proċessjonijiet tal-knisja u f'defile' tal-kavallieri kemm-il darba kellhom aktar minn vara jew makkina waħda. Vara ma tfissirx bilfors statwa. Il-kelma vara tfisser dik il-ħaġa li tinġarr proċessjonalment. Billi f'dan il-qosor ta' kitba ma nistgħux nidħlu fl-istorja kollha ta' dan is-suġġett interessanti, ngħidu biss li ċerti statwi vari kienu jkunu ras, idejn u saqajn li jitwaħħlu ma' korp qisu trajbu kbir tal-ixkora mimli b'injam u bit-tiben meta tasal l-okkażjoni. Hawn Malta kien hawn minn dawn fl-imgħoddi, bħal tal-Ġimgħa l-Kbira tal- Birgu, San Lawrenz tal-Birgu, San Nikola tas-Siġġiewi u oħrajn. Fis-seklu għoxrin drajna naraw statwa waħda vara fil-proċessjonijiet, għalkemm id- Dumnikani joħorġu dik ta' San Duminku mal-Madonna tar-Rużarju. Meta bdew jonqsu l-istatwi li jiżżarmaw, l-istatwi vari li bdew joħorġu fil-proċessjonijiet kienu maħdumin fl-injam minn skulturi akkademiċi magħrufin, imma dawn il-vari kienu jkunu tqal. l-proċessjonijiet bil-vari bdew isiru aktar popolari fis-seklu dsatax, bdew jinħadmu aktar statwi tal-'kartapesta'' mill-istatwarji biex ikunu aktar ħfief u wkoll irħas fil-prezz. Vari tal-'kartapesta' Jidher li minn tal-ewwel li beda jaħdem bil-'kartapesta' f'Malta kien Saver Laferla fis-snin erbgħin tas-seklu dsatax. Il-vari magħmulin tal-injam, kif ukoll l-istatwi tal-irħam jew tal-ġebel kienu klassifikati aktar bħala skultura tal-akkademika, filwaqt li dawk maħdumin mill-kartapesta kienu jaqgħu taħt arti plastika għall-użu popolari u kienu maħdumin mill-istatwarji tal-istess kategorija li fl-imgħoddi li semmejna kienu jaħdmu fil-makkine, xenarji u xogħol ieħor li jiżżarma jew jintrefa'. Kulħadd sema bl-istatwarju Karlu Darmanin li ħadem mijiet ta' statwi u vari ta' kull xorta, għal ġol-knejjes, għall-proċessjonijiet u għat-tiżjin tat-toroq. Pariġġu kien hemm l-istatwarju Wistin Camilleri li wkoll ħadem tant xogħol għall-istess skopijiet, iżda li kien aktar jaħdem fuq ix-xaqliba ta' Għawdex. Dawn it-tnejn nistgħu ngħidu li kienu l-aktar statwarji prolifiċi li kellna fl-aħħar snin tas-seklu dsatax u komplew fl-ewwel snin tas-seklu għoxrin. Għalkemm fost il-familja Darmanin kien Karlu l-aktar wieħed li jissemma, madankollu l-qraba tiegħu kienu jaħdmu bħala grupp, u fosthom jissemmew Giovanni u Ġlormu. Il-bażi ta' xogħolhom fil-bidu kien l-irħam, għax kienu marmisti u lapidarji. Bħala eżempju għadna nistgħu naraw plakek tal-irħam kulurit interzjat it ta' Wistin Camilleri, xogħol ibnu l-Kav. Karlu Darmanin li miet mitt sena ilu. tal-marmista Giovanni li jinsabu fil-kappella tal-Madonna tal- Għar għand id-Dumnikani tar-Rabat, u lapida kommemorattiva minn Ġlormu li tinsab f'passaġġ qrib is-sagristija tal-knisja 1 l ta' San Pawl tal-Belt. Ġlormu ħadem kemm bħala marmista, kif ukoll bħala statwarju. Ulied Wistin Camilleri, Alfred u Michael, komplew it-tradizzjoni ta' statwarji u Paul kompla bil-pittura devozzjonali. Għaliex qed nuża l-kelma ''statwarju' u mhux ''skultur'7 Il-kelma skultur sikwit tintuża ħażin. Skultur huwa wieħed li jiskolpi, jiġifieri juża diversi għodod u skriepel biex inaqqax u jkisser materjal solidu bħal injam, ġebel u rħam biex joħroġ statwa jew dekorazzjoni. Hemm żewġ tipi ta' skulturi: dawk dekoraturi li jaħdmu fil-ġebel jew injam biex jiddekoraw ħitan, gwarniċuni u kolonni bl-iskultura u dawk li joħolqu l-istatwi, tal-injam jew tal-ġebel, bħal Gafa', Ġerada, Borg u oħrajn. Fil-kotba numerużi stampati barra u Malta dwar l-arti tal-iskultura, rarissmu jirreferu għal xogħol tal-kartapesta jew plastika tal-istatwarji. Times of Malta (17 ta' Diċembru 1938), tiddefinixxi lil Ġorġ Borg bħala l-iskultur magħruf li minn zokk solidu ħoloq l-istatwa titulari tal-Parroċċa tagħna. Għal dawk li jagħmlu l-istatwi tal-ġebel vi u tal-injam iebes jew ukoll li jagħmluhom If S- bit-tafal biex fl-aħħar jinħadmu fil-bronż, għalihom tintuża l-kelma skulturi u H l-preparazzjoni tagħhom tkun differenti f minn dik tal-istatwarji tal-arti plastika. L-arti plastika L-istatwarji jaħdmu b'teknika li fl- imgħoddi kienet magħrufa aktar bħala arti ċplastika''. Il-kelma ''plastika' tfisser arti li fiha tifforma x-xogħol b'idejk billi tonqox u tkisser bil-għodda minflok tiskolpi fis- solidu. Fl-arti plastika, il-materjal li tuża ka tagħtih il-forma int billi żżid, tnaqqas, tgħaffeġ, tiġbed, ittaqqab u ssodd. Il- materjal li jidħol fl-arti plastika jista' jkun minn kollox. F'xogħol imdaqqas, l-artist l-ewwel jibni qafas bl-injam, wajer, vireg biex ikollu l-għamla u d-daqs ġenerali. Ma' dan il-korp prinċipali jgħaqqad ir- ras, l-idejn u s-saqajn li jkun ħadem separatament, imbagħad jimla fejn hemm bżonn bil-karti, serratura bil-ġibs u l-kolla. Wara jlibbes biċ-ċraret mgħaddsin fil-ġibs u kolla. Fl-aħħar jirfina bil-ġibs u jiżbogħ kif ikun hemm bżonn. Meta kienu jitkellmu dwar statwi magħmulin b'dan il-mod, fl-imgħoddi kienu jużaw l-espressjonijiet 'arti plastika', 'materjal plastiku', 'kompożizzjoni u 'kartapesta'. Għalkemm tintuża l-kelma 'kartapesta', mhux bilfors li l-artist juża l-karti biss, anzi jista' ma juża xejn karti. Xi drabi, l-aktar f'xogħol mhux kbir wisq, kien jippreferi jaħdem bil-ġibs verġni. L-ewwel kien jagħmel statwetta, li taf kienet tkun ukoll tat-tafal, jieħu l-forma fuqha bil-ġibs, u din il-forma sservih biex biha jagħmel għadd ta' statwetti kollha l-istess. Dan ix-xogħol u metodu ma japplikax għall-iskultur tal-iskarpell. Madankollu, l-iskultur tal-arti solida (mhux plastika) bosta drabi wkoll juża t-tafal biex jifforma statwa imma dan ikun l-ewwel pass biex fl-aħħar jipproduċi statwa tal-bronż prodotta fil-fonderija, li għalih hemm proċedura ftit jew wisq kumplikata. Kif għedna, materjal plastiku jfisser kull tip ta' materjal li jista' jiġi maħdum bis-swaba għax ikun artab waqt ix-xogħol. Kompożizzjoni hija kelma li tingħata għall-istess tip ta' xogħol, iżda wieħed għandu jiftakar li, ukoll jekk statwarju jaħdem wiċċ, idejn u saqajn tat-tafal, dan ma jistax iħallihom hekk jekk se jsiru statwi għat-toroq jew biex idumu s-snin jitqandlu fil-proċessjonijiet. It-tafal jittiekel bl-ilma u l-umdu, u jitkisser malajr. Għalkemm tajjeb għal xogħolijiet żgħar bħal statwetti u pasturi li jistgħu jiġu protetti biż-żebgħa jew reżina, mhux tajjeb għal xogħol li jrid jiġi espost għal bosta ċaqliq u elementi. Għalhekk l-istatwarju jieħu forma tal-ġibs minn fuq l-oriġinal tat-tafal jew ta' xi statwa oħra li tkun ġa lesta, u minn din il-forma joħroġ wiċċ, idejn u saqajn. Eżempju ta' arti plastika li nsibu fl-armar. Xogħol Lartist. Ġibs u tafal Kull statwarju kien juża t-taħlita tiegħu biex mill-forma joħroġ il-wiċċ, l-idejn u s-saqajn, skont l-esperjenza tieghu, imma t-taħlita kienu jsejħulha 'kompożizzjoni'. Mhux biss, iżda l-biċċa l-kbira tal-istatwarji ma jkunux iridu jgħidu x'ħalltu fil-kompożizzjoni tagħhom. Madankollu din it-taħlita kien ikun fiha kartapesta, jiġifieri karti mxarrbin, imqattgħin u mfarrkin irqiq skont il-bżonn, u magħhom kienu jħalltu ukoll serratura, ġibs, kolla u xi materjali oħrajn li kienu jsibu addattati biex joħolqu qisha biċċa għaġina jew pasta. Din kienu jdaħħluha fil-forma tal-ġibs u meta tinxef joħorġuha. Dak li jiproduċi b'dan il-mod ikun vojt minn ġewwa. Jekk tifforma ras daqs naturali tat-tafal mastizz, dan jibda jinxef minn fuq barra waqt li tal-qalba jieħu aktar żmien. Billi t-tafal, meta jinxef, jiċkien, il- blokka tafal tixxaqqaq fuq barra għax tinxtorob u tibqa' sħiħa fil-qalba, għalhekk il-wiċċ jixxaqqaq. Jekk jaħdem fiċ-ċokon bħal pasturi, dawn ma jkunux vojta minn ġewwa għax jistgħu jinxfu mingħajr ma jixxaqqu. B'dan il-mod l-istatwarji kienu jistgħu jagħmlu diversi uċuħ l-istess biex jintużaw f'diversi statwi, ħaġa li l-iskultur fl-injam u l-irħam ma jagħmilx. Tabilħaqq naraw diversi xogħolijiet ta' statwarji li jkollhom il-wiċċ kollha l-istess. Iżda l-istatwarju jvarja d-dehra tal-wiċċ ukoll meta jkun lest għax fit-teknika tal-''plastika' jista' jżid xi daqna u karattri oħrajn biex l-uċuh jidhru differenti, bħalma jagħmlu wisq ċar dawk tal-pasturi tat-tafal. Hawn ta' min jgħid ukoll li kien hemm diversi statwarji li ma kinux jaħdmu l-wiċċ oriġinali li minn fuqu ssir il-forma, iżda kienu jqabbdu wieħed skultur li jaf jaħdmilhom l-oriġinal u jieħdu l-forma minn fuqu. Oħrajn kienu jakkwistaw, jixtru jew jirtu l-forom minn għand statwarju ieħor u jkomplu jużawhom f'xogħolhom. Dan kien isir mhux biss għall-istatwi tal-kartapesta iżda wkoll għall-pasturi u statwetti tat-tafal. Rajna li għalkemm ħafna drabi nużaw il-kelma ''kartapesta'', rarissmu li din tikkonsisti biss fil-karta. Il-wiċċ, is-saqajn u l-idejn u partijiet tal-ġisem mhux miksija bil-ħwejjeġ, kienu magħmulin minn din il-kompożizzjoni jew taħlita. Ta' min jiftakar li fiż-żminijiet ta' llum għadhom isiru statwi b'dan il-mod mill-istatwarji, imma issa għandhom materjali oħrajn aktar tajbin biex jagħmlu t-taħlita tagħhom, u ukoll jużaw fibreglass, reżina u materjal ieħor Waħda mill-fażijiet ta' meta l-artist Stephen Borg ħoloq il-puttini bil-fibreglass wara l-proċess ta' disinn, mudellatura fit-tafal u forom bil-ġibs. Għaqda. dhmax Dun Sobaetjun AD.84 l ĦalQormi reżistenti u komdu aktar minn dawk li kellhom fl-imgħoddi. Fejn jidhru l-ilbies tal-istatwi li jagħmel l-istatwarju, mhux bilfors li kien juża l-karti sempliċiment għax ngħidu li l-istatwa hija tal-kartapesta. — Għall-ilbies kien juża xkejjer u ċraret imħallta mal-ġibs u l-kolla, u jlibbes bihom l-istatwi tiegħu. It-tikmix u t-tidwir tad-drapp joħroġ naturali ħafna, u b'inqas xogħol milli kieku kellu jinħadem fil-ġebel jew fl-injam. Mhux darba jew tnejn naraw xi statwa tal-'kartapesta' mkissra li fiha jidhru sewwa bċejjeċ tal-injam biex iżommu il-ġewwieni wieqaf u ħafif, u biċċiet ta' mbarazz ieħor li kienu jimlew bih fuq ġewwa. Meta dawn l-istatwi tal-''kartapesta' jkunu lesti, kienu jiksuhom b'aktar passati tal-ġibs u kolla, żebgħa u verniċ biex jinksew tajjeb kontra l-elementi. Daż-żmien għandna materjal aħjar. Hawn min iħoss li jekk statwa tgħid li magħmula tal-kartapesta, tkun qed tnaqqsilha b'xi mod mill-preġju u għalhekk jippreferu jgħidu li hi magħmulha minn kompożizzjoni. Għalkemm din il-kelma tinstema aħjar, il-bażi tibqa' l-istess. It-teknika tal-plastika jew kartapesta hija sabiħa u l-istatwarji tagħna għamlu xogħolijiet mill-isbaħ li għadhom jitgawdew u jiġu apprezzati sa llum. Tajjeb niftakru fid-differenza bejn il-kliem 'vara' u Ċstatwa' li mhux kulħadd jużahom tajjeb. Il-kelma vara 4 fl-antik kienu jużawha biex tfisser kull ħaġa li tinġarr fil-proċessjoni bħala l-oġġett ċentrali taċ-ċelebrazzjoni. Għalhekk, qabel ma bdew jagħmlu l-istatwi għall- proċessjonijiet, kienu jġorru relikwa, jew xbiha mqasqsa bust fl-injam, ikona, jew xi nkwadru mpitter. Dawn kienu jissejħu vara. Meta bdew l-użanza li jġorru l-istatwi fil-proċessjonijiet, dawn ukoll baqgħu isejħulhom vara. Għalhekk meta ngħidu vara fi żmienna għandha tfisser statwa tal-proċessjoni. Jekk ma joħorġuhiex proċessjoni, 's.. phen Borg qed jirrestawra wieħed mill- allura tissejjaħ statwa biss, u mhux vara ukoll. puttini riċentament. Aktar informazzjoni dwar statwi u makkine ssibuha fil-kotba tal-istess awtur 'L-Istatwi Titulari u l-Istatwarji Tagħhom' Klabb Kotba Maltin (1999, 174 paġni) u l-artiklu ''Makkine u Vari, Evoluzzjoni' p.46-55 tal-ktieb Bejn Storja u Drawwa' Wise Owl Publications Main Streeet, Rabat (2007, 180 paġni).