IL-MALTI , SHAKESPEARE JEW MARLOWE7 minn ALFRED MASSA Hafna Ilum iħossuhom imħawwda u dubjużi dwar iekk William Shakespeare huwiex il-veru awtur ta' ħafna mid-drammi u mill-versi li hu tant magħruf għalihom. Sal-1936 ftit kienu dawk li ddubitaw minn dan u l-parti l-kbira tan-nies kienu jqisu lil Shakespeare bħala 'ġenju' fil-qasam letterar- ju, l-aktar għad-drammi sbieħ li jġibu ismu fuq il-qoxra tagħhom. Iżda fis-sena msemmija ċertu Calvin Hoffman, attur mill-aqwa, jum fost l-oħrajn ġiet f'idejh biċċa kitba ta' Christopher Marlowe u ħassu tant jissaħħar warajha li xtaq ikun jaf aktar dwar dan il-kittieb. Huwa beda jaqra kemm jiflaħ mix-xogħlijiet tiegħu, iżda aktar ma kien jaq- ra aktar kien iħossu milqut minn xi ħaġa li ħassha tinkwetah mhux ftit. F'moħħu w f'qalbu beda jxebbah dawk ix-xogħlijiet ma' xogħo- lijiet oħrajn, xogħolijiet li ħarġu mill-pinna ta' William Shakespeare. Minn moħħu bdew għaddejjin ċerti suspetti u ħalef li kellu jagħmel ħiltu kollha biex jiċċarahom. Huwa qara għal bosta drabi x-xogħolijiet kemm ta' Marlowe u kemm ita' Shakespeare u aktar ma qrahom, din is-similarità bdiet ak- tar tidher quddiemu. Fl-aħħar Hoffman wasal biex qal li bilfors li kien hemm xi misteru fin-nofs. Għal 19-il sena sħaħ huwa ħadem bla heda biex jittanta jħoll il-kobba li kellu mħabbla f'moħħu u għal- kemm l-iskop veru tiegħu ma rnexxielux jilħqu, iżda x-xogħol u r-ri- ċerki li għamel tefgħu dawl ċar fuq id-dubji tiegħu u ħaffna huma tal- fehma li dawn id-dubji m'humiex bla sisien sodi. X'kien allura li rnexxielu jsib Calvin Hoffman li wasslu biex jist- qarr apertament li ħafna mix-xogħlijiet ta' Shakespeare mhux veru ġew miktubin minnu imraa minn Christopher Marlowe7 Għat-tweġiba ta' din il-mistoqsija Hoffman jibda biex joħodna lura fis-sena 1593.. Il-jum eżatt kien it-30 ta' Mejju, Dak in-nhar lill- belt ċkejkna ta' Deptford — ftit mili biss bogħod minn Londra — ruxxmata nies niżlu jżuruha u fost dawn il-viżitaturi kien hemm sa- ħansitra ir-Reġina nnifisha, il-M.T. Eliżabetta-1, Reġina ta' lIngilterra. In-nies tal-post ferħu bis-sħiħ; ferħu għax belthom kienet ħelsit- ha ħafif mill-marda qerrieda tal-pesta li kienet ħakmet lil Londra, b'mod l-aktar kiefer, u ferħu wkoll bil-miġja fosthom tar-Reġina nnfis- ha. Fost il-viżitaturi li niżlu Deptford kien hemm erba' rġiel — tlie- ta minnhom jistgħu jitqiesu bħala korrotti għall-aħħar. ċertu Robert Polev, bniedem mistmerr minn kull min kien jafu min- ħabba li kien jasal għal kollox biex jingħoġob minn dawk ta' fuqu; In- gram Frizer, spija u bniedem li kien jitlagħlu għal kull ħaġa ta' xejn u Nicholas ISkerer, li kien speċi ta' għasfur tal-gaġġa f'idejn Frizer. Magħhom imbagħad kien hemm żagħżugħ li ħafna kienu jsejħulu Mar- lowe, jew Marlin, jew inkella Morlev. Iżda llum aħna ċerti li dan iż- żagħżugħ ma kien ħadd għajr Christopher Marlowe, dak il-poeta kbir u dramaturgu mill-aqwa. Marlowe kien meqjuż bħala l-'ġenju' tal- Letteratura Ingliża sal-wasla ta' William Shakespeare, L-erba' rġiel: Frizer, Polev, Skerer u Marlowe wara ftit li was- lu fil-belt, marru jieklu fid-dverna ta' ċerta Dame Eleanor Bull. Wara li kielu u xorbu, Marlowe mar jimtedd fuq sufan, fil-waqt li t-tlieta l-oħra poġġew bil-qiegħda darhom lejh. Damu jitħaddtu għal ħin twil. Iżda f'daqqa waħda qamet kwistjoni bejn Marlowe u Frizer, Iż-żewġ irġiel saħnu sewwa għal xulxin tant, li f'mument minnhom Frizer ħa- reġ stallett minn ħżiemu w għollih 'il fuq, lest biex iniżżlu fuq Mar- lowe, Imma dan ta' l-aħħar kien pront ħatafulu minn idu. Qam pandemonju sħiħ u wara ftit instemgħet għajta u karba fl- istess ħin, Kulħadd siket hekk kif stendut ma' l-art bid-demm ħiereġ minn wiċċu deher iż-żagħżugħ Marlowe. Huwa malajr ġie miġbur minn l-art u poġġut fuq is-sufan, iżda sadanittant iż-żagħżugħ kittieb kien ġa mejjeti Skond ir-rapport tal-uffiċjal li kien ġie nkarigat jinvestiga l-każ, Christopher Marlowe miet wara daqqa ta' stallett li kien qala' fuq għajnu l-leminija. Dak in-nhar stess Frizer ġie arrestat u mixli bil-qtil ta' Marlowe. Ta' min igħid, illi Frizer ma ħarabx mill-post tad-delitt, u anqas deher imbażża'. Huwa stqarr dak il-ħin stess li hu kien qatel lil sieħbu biex jiddefendi lilu nnifsu. Il-katavru ta' Marlowe ġie midfun fl-1 ta' Ġunju f'qabar li sal- lum għadu mhux magħruf. B'hekk intemm wieħed mill-aqwa kittieba Ingliżi, Imma l-inċi- dent tal-mewt tiegħu (kif naħseb li taqblu miegħi) huwa misterjuż ħafna u Calvin Hoffman kellu raġun mhux ftit li jissuspetta li warajh hemm moħbi xi misteru mill-aqwa. Ta' min jgħid, li t-tmiem ta' Marlowe kellu joħloq polemika kbi- ra, għax sal-lum, ħafna huma tal-fehma li hu kunness ħafna max- xogħolijiet li dehru taħt isem William Shakespeare, Ma kienx Hofifman l-ewwel wieħed li ssuspetta dan; oħrajn qab- lu wkoll ħassewhom dubjużi w attribwew ħafna minn dawn ix- xogħolijiet lil Edward de Vere, li kien Earl of Oxford; jil Francis Ba- Con, folosofu magħruf ħafna fi żminijietu; lill-Kontessa ta' Pembroke 40 IL-MALTI u lil xi oħrajn. Iżda minħabba nuqqas ta' provi ċari, xejn konkret ma ġie stabbilit. Kienet is-sena 1593 meta ġie pubblikat għall-ewwel darba l-ktieb 'Venus and Adonis' taħt isem William Shakespeare, Iżda tajjeb ngħidu li dak kollu li hu magħruf dwar Shakespeare sa din is-sena huwa sempliċiment dan: William Shakespeare twieled fil-belt ta' Stratford u ġie mgħam- med fis-26 t'April 1564. Il-ġenituri tiegħu kienu nies komuni ħafna u missieru kien ħaddiem tas-sengħa. William iżżewweġ fis-27 ta' No- vembru tal-1582 u sena wara sar missier l-ewwel tarbija; sentejn wa- ra huwa reġa' sar missier żewġ ulied tewmin, Iżda mbagħad wara s-sena 1593 ma tantx nafu wisq dwaru, ħlief li William kellu xeħta kbira għall-palk u ngħaqad ma' diversi kumpa- niji teatrali. Barra dan għandna wkoll xi tagħrif dwar xi deh- riet li għamel fil-qorti in-konnessjoni ima' xiri ta' dar u xi artijiet. It- testment li għamel qabel miet instab, u miegħu instabet ukoll id-data ta' meta miet. M'hemmx għalfejn ngħidu, li barra dan kollu, għand- na (f'idejna d-drammi u s-sunetti li jġibu ismu bħala l-awtur tagħ- hom. Imma dwar dawn ix-xogħolijiet xejn m'għandna konkret li jurina H dawn tassew ġew miktubin minnu. Ma jeżistu l-ebda manuskritti ta' Shakespeare u allura bil-kitbiet tiegħu nifhmu biss dawk 1i (kif ġa għidna) għandhom ismu fuqhom. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew stampati xi 7 snin wara mewtu u dehru fl-Ewwel Folio li kien ġie ppublikat fl-1963. Mis-36 dramm li dehru f'dan il-Folio, 18 biss kienu ppublikati qabel, u xi wħud minnhom ma kellhom l-ebda isem bħala l-awtur tagħhom. Id-dubji li tnisslu dwar il-fatt jekk Shakespeare huwiex il-veru awtur tax-xogħolijiet tiegħu ġejjin minn dak li bl-Ingliż isejħulu l- 'Background' tal-ħajja privata tiegħu. Żewġ fatturi jidhru li huma l- qofol ta' dawn id-dubji kollha. Kif qatt seta' Shakespeare jasal biex jikteb drammi, li huma xhieda ta' għerf hekk kbir2 Meta wieħed jifli sewwa dawn id-dram- mi jintebaħ li l-awtur kien imrawwem tajjeb fil-Liġi, fil-Mediċina, u fil-Metoloġija. Barra dan, tinħass ukoll il-familjarita' li kellu mal- klassi għolja ta' dawk iż-żminijiet, Seta' qatt Shakespeare, iben ħaddiem tas-sengħa, ikun im- rawwem hekk tajjeb f'dawn il-ħwejjeġ Dawn iż-żewġ problemi jistgħu jinħallu biss kemm-il darba 'nafu li Shakespeare kien jattendi xi Università. Iżda mit-tagħrif kollu li għandna dwaru nafu tajjeb li hu QATT im'attenda xi università; mhux talli dan, imma anqas biss qatt attenda skola sekondarjal L-aħħar tama li Shakespeare seta' allura akkwista dan it-tagħ- lim kollu hija l-qari. imma mnejn seta' jġib kotba simili7 Ta' min ikun jaf li fl-Università ta' Cambridge, li dak iż-żmien kienet tħaddan fiha waħda mill-aqwa libreriji li kien hemm ġewwa l- Ingilterra, il-ftit mijiet ta' kotba li kellha kienu tant prezzjużi, li kie- nu irarbutin ma' l-ixkafef. U dak iż-żmien il-Libreriji Publiċi kienu għadhom anqas biss ħolmu bihoml Barra dan, ta' min iżid igħid ukoll, li fit-testment tiegħu Shakespeare ma jsemmi xejn dwar xi ma- nuskritti li ħalla warajh. Hoffman beda jwettaq il-pjan tiegħu billi pprova jsir jaf kif Shakespeare kien irnexxielu jakkwista dak l-għerf li jinsab fid-dram- mi tiegħu. Hu ikien jaf li Shakespeare qatt ma kien jattendi xi università, (kif ġa rajna) u dik li forsi seta' akkwista dak it-tagħlim permezz tal-qari ukolii dehret quddiemu bħala ħaġa assurda, 'Imma allura mnejn kien irnexxielu jitgħallem jaqra 'l-ftit Latin u Grieg' li Ben Jonson igħid li Shakespeare kien jaf9'' Hofffman kien sikwit isaqsi lilu nnifsu. H Shakespeare veru tgħal- lem ftit Latin u Grieg, dan żgur li ma kienx biżżejjed biex jagħmlu daqshekk familjari ma' kittieba bħal Ovid, Lucan u Plautus. Barra dan ix-xogħolijiet ta' dan tal-aħħar kienu għadhom ma ġew tradotti fl-ebda Isien; u b'danakollu nistgħu ngħidu li huwa l-pedament jew il-qofol tad-dramm ''Comedv of Errors' li Shakespeare mar jikteb — jekk ta' bil-ħaqq din il-kummiedja ħarġet mill-pinna tiegħu. Hoffman imbagħad dar lejn il-Ġografija. Xi drammi ta' Shakes- peare għandhom bħala 'background' l-Italja u min jaqrahom għandu jintebaħ illi l-kittieb kienu jafu tajjeb ħafna dak il-pajjiż. Ċerti xeni huma eżatti tant illi wieħed iħossu skantat kif bniedem bħal William Shakespeare illi sa fejn nafu, qatt ma ħalla l-Ingilterra wasal biex iddeskrivihom b'dak il-mod, Ta' min ifakkar li dak iż-żmien il-ma- pep mhux biss kienu skarsi imma ma tantx kienu ta' min jorbot fuq- hom anqas l-aktar dwar ċerti rqaqat. Iżda l-aktar li kompla kkinvinċa lil Hoffman li Shakespeare mhux veru kiteb id-drammi kollha li jġibu ismu, kien il-fatt illi ħafna minn dawn ix-xogħolijiet ġew miktubin madwar is-sena 1590, 42 IL-MALTI U għalkemm f'dan iż-żmien meta Kvd, Nashe, Peele, Marlowe, Chapman W oħrajn kienu ta' sikwit jirreferu għal xulxin, HADD minnhom QATT ma rrefera għal Shakespeare — almenu sas-sena 1593. F'dak kollu li nkiteb dak iż-żmien darba biss wieħed isib refe- renza — u mhux eżatta — għal William Shakespeare. Din ir-refe- renza tinsab fit-testment ta' Robert Greene fejn waqt li rrefera għad- dramm Henrv VI, fost ħwejjeġ oħra semma l-kelma ''Shake-scene'. Xi wħud qalu li Greene kien qed jirreferi għal Shakespeare, Iżda Hoffman ma qabilx magħhom u sostna li dik il-kelma kienet speċi ta' laqam lil dawk l-atturi tajbin li kienu jaqilgħu l-parti tagħhom sew- wa M'għandniex xi ngħidu, ħadd qatt ma qal li William Shakespeare l-attur ma kienx jeżisti, Iżda bejn Shakespeare l-attur u Shakespeare il-kittieb żgur li tinħass differenza kbira, Kif ġa għidna aktar lura, dawn id-dubji nħassu qabel Calvin Hoffman. Issa pero' kotru għax instabu aktar provi favurhom; u l-ismijiet ta' Bacon, Oxford u Pem- broke mill-ġdid reġgħu ġew konnessi max-xogħolijiet tiegħu. Veru li kull wieħed minn dawn kien istruwit biżżejjed, ivvjaġġa barra minn paġjiżu bosta drabi, kien midħla ta' ħafna kbarat u sa- ħansitra kull wieħed minnhom kien ukoll kittieb mill-aqwa. Ħaġa waħda biss tidher barra minn lokha. Hadd minnhom tna kien drama- turgu kbir, w għalhekk li tgħid li xi ħadd minnhom huwa l-veru kit- tieb tad-drammi ta' Shakespeare tidher ħaġa ftit li xejn assurda (Jissokta f'ħarġa oħra)