IL-GUDJA - RAĦAL TWELIDI Inħoss li għandi naqsam magħkom xi tagħrif dwar raħal twelidna, il-Gudja, kif ukoll pajjiżna, Malta. Il-kelma Gudja ġejja mis-Semitiku, u kienet tfisser għolja. Kien naturali għan-nies li joqogħdu lejn Bir Miftuħ li jsejħulha hekk. Xi tliet kilometri fil-Majjistral ta' l-Imdina hemm għolja oħra, li l-bdiewa li jaħdmu fir-raba' tagħha jsejħulha l-Gudja. F' Għajnsielem, Għawdex, ukoll hemm ħotba li jisimha Gudja u issa bdiet tinbena fi djar u flats. Ta' min isemmi wkoll li hemm post fil-Libanu li jissejjaħ Gudja. Prinċipalment, l-ilsien Malti, bħall-Għarbi u l-Lhudi, ġej minn għerq wieħed - is-Semitiku u n-nies ta' din l-art kienu jitkellmu bħall-Maltin ta' żmien Kristu. Qatt ma qrajt jew smajt li qrib ir-raħal tagħna kienu jeżistu l-Cart-Ruts2 Dawn huma raddi jew kanali mħaffra fil-blata għall-faċilita' tat-trasport. Jinsabu wkoll in-naħa taċ-Ċirkewwa fejn jibqgħu neżlin dritt għal ġol-baħar u jerġgħu jfeġġu f' Għawdex. Hemm ħafna minnhom lejn San Ġiljan kif ukoll qrib il-Buskett. Il-post fejn qegħdin dawn il-Cart-Ruts, l-Ingliżi kienu jsejħulhom Clapham Junction, post f' Londra fejn hemm ħafna linji tal-ferrovija jaqsmu 'l xulxin. Dawn ir-raddi ltqajt magħhom fuq l-għolja ta' Msaqqfa, fil-grigal tal-Gudja, fix-Xagħra, msejħa tax-Xupa. Huma twal xi 40 metru bid-direzzjoni mill-Majjistral għax-Xlokk fejn jintilfu taħt il-ħamrija. Huma wiesgħa xi 12-il ċentimetru u fondi xi 30-il ċentimetru. L-arkeoloġi huma tal-fehma li dawn ilhom jeżistu minn meta Malta kienet magħquda ma' Għawdex u Sqallija, u Sqallija ma' l-Italja xi 1800 sena Q.K. fl-aħħar perjodu tas-silġ. Meta nħall is-silġ li kien jiksi l-Ewropa sal-muntanji tal-Alpi, il-baħar għola u fired lil dawn minn xulxin fi tliet gżejjer. Infatti, il-fliegu bejn Malta u Għawdex u l-għonq ta' qiegħ il-baħar bejn Baħar iċ-Ċagħaq u l-ponta tax-Xlokk ta' Sqallija, madwar Capo Passero, huma ta' ftit fond. Niġu issa għal żmien iktar fil-qrib meta xi 5000 sa 3000 sena Q.K. reġgħu ġew jgħixu n-nies fuq il-gzejjer tagħna. F' dan iż-żmien inbnew it-Tempji Megalitiċi (megalitiċi ġejja mill-Grieg, mega - kbir, u litos- ġebel), bħal Ħaġar Qim u t-Tempju ta' Ħal-Tarxien. Nafu li Ħal-Tarxien fis-seklu Erbatax W.K. kien jagħmel parti mill-parroċċa ta' Santa Marija ta' Bir Miftuħ. Din il-knisja kellha firxa art ġmielha li kienet tibda mill-Port il-Kbir, titla' għal taħt Bormla, għall-Fgura, għal bejn Ħal-Tarxien u ż-Żejtun, għal bejn Ħal-Għaxaq u l-Gudja, tinżel għall-bajja ta' Birżebbuġa u titla' minn Wied il-Qoton għal bejn iż-Żurrieq u Ħal Safi, tkompli għal bejn il-Qrendi u l-Imqabba u wara tinżel fil-fergħa t' isfel- tal-bidu ta' Wied il-Kbir għall-baħar tal-Marsa minn fejn bdiet. L-isbaħ stampa ta' din rajtha f' mappa tas-seklu 17, fil-friż tas-saqaf tas-sala ta' San Mikiel u San Ġorġ, fil-palazz tal-President, il-Belt, bil-knisja ta' Bir Miftuħ impittra f' nofsha u bil-kliem Terra Sanctae Mariae miktuba taħtha. Fi żmien ir-Rumani u l-Biżantini, minn madwar is-sena 250 Q.K. sa madwar is-sena 750 W.K. tħaffer il-qabar fil-blat fit-trejqa antika ta' Ħal Resqun bejn il-Gudja u Ħal Luqa, li llum jinsab mgħotti bil-ħamrija f' nofs ir-roundabout ta' Vjal l-Avjazzjoni. Iktar lejn il-Lvant, fin-naħa tax-xellug tal-Bv- Pass tal-Gudja hemm mentħir b' żewġ ġebliet warajh, li ftit snin ilu kien ser jinsteraq. Iżda ġara li l-crane li pprova jaqalgħu ma rnexxilux, għax inqasamlu min-naħa t' isfel u waqagħlu fil-post. il-ġebla reġgħet tpoġġiet fejn kienet, imma l-qasma għadha tidher. il-menħir kien jitpoġġa bħala sinjal f xi triq importanti, kif Jista' jkun li n-nies li kienu jaħdmu magħhom u oħrajn ta' madwarhom u oħrajn tan-naħa tal-Port il-Kbir li ma xtaqux iħallsu t-taxxa li għamlu fuq min ma jemminhiex bħalhom, setgħu bidlu t-twemmin, imma l-bdiewa li kienu jaħdmu u jgħixu fir-raba', ma tbiddlux għaliex il-kelma Durbies li l-Għarab ħallewlna minn dak iż-żmien tfisser iljun, filwaqt li l-kelma knejjes ma tbiddlitx imma baqgħet bl-istess isem ta' qabel. il-kelma knisja minn dejjem kienet assoċċjata mar-reliġjon Kristjana. Konferma ta' dan li qegħdin ngħidu. hemm f' Via huwa. l-isem Appia, fl-Italja. ta' Wied ir-Rumi. Dan Dik il-ħabta il-Wied li tħaffru wkoll jħaddar anke il-katakombi fin-nixfa f' Wied il-Liebru, tas-sajf, qalb ħdejn il-qiegħa il-firxa kbira għad-dris fuq tal-blat griż il-blat. Ftit 'l fuq tal-qawwi kif taqsam it-triq korallina li inbena b' ġebel jinsab bejn kbir it-Torri Il-Menhir megalitiku, li jinsab f' Dawret il-Gudja, Ħad-Dingli u ta' Ġawhar. Illum ftit metri 'l bogħod mill-ajruport. l-Baħrija. Dan baqa' biss kien jissejjaħ il-pediment u biċċa ħajt tat-Tramuntana. Xi nofs kilometru fil-Lvant ta' dan, hemm is-sisien ta' knejjes Durbies, li qegħdin ftit 'il bogħod: mit-triq, fir-raba' li tieħu mill-Gudja għall-Birżebbuġa. Biss fi żmien il-ħakma Għarbija f' Malta mis-sena 870 sa 1090 sena W.K. x'aktarx li l-Maltin kienu ta' twemmin Musulman. Fil-fehma tiegħi, skond l-isem ta' dan il-post, mhux kulħadd ħaddan dan it-twemmin ġdid. Rumi, għaliex il-bidwi li kien jgħix u jaħdem fih baqa' jħaddan it-twemmin ta' Ruma. Ta' min jinnota li l-Għarab, ir-reliġjon Nisranija kienu jsejħulha t-Twemmin ta' Ruma, għaliex kienet iċ-ċentru tal-Kristjaneżmu. B' dawn il-ħsibijiet intemm in-noti u t-tagħrif dwar raħal twelidi, il-Gudja.