FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI F'MALTA (l) II F'Settembru tal-1800 l-Franċiżi kienu mibgħuta minn hawn. Flokhom, fil-Ħakma ta' Gżiritna, daħlu l-Ingliżi. Fit-taq- lib li sar, tbiddlu wkoll xi wħud mill-Udituri, billi dawn ġew imqegħda f'bnadijiet olira. L-ewwel erba' Udituri li nsibu wara li Ball waqqaf il-Ħakma Ingliża, kienu l-Kman- datur Fra Gejtu Bruno, Dr. Feliċ Cutajar, Dr. Rafel Krispin Xerri u Dr. Salvu Zammit. Ma għaddiex żmien wisq, wara li Malta ġiet mitluqa f'idejn il-mexxejja l-ġodda, li xi wħud ma bdewx jittallbu biex jilfiqu Nutari. L-ewwel wieħed li tħajjar biex isir Nutar. kien jismu Cikku Busuttil, minn Bormla. Fit-talba li dan għamel, qal li kien ilu jagħmilha ta' Stipulant għal tul ta' 20 sena. L-ewwel ma beda jaħidem kien fl-uffizzju tan-Nutar, Ċikku Glison. Ma' Glison dam sal-mewt ta' dan. Wara mar man-Nutar Gużċ Bonavita, fejn hemm baqa' jaqdi lin-nies. Dam daż-żmien kollu bħala Stipulant u ma talabx biex jilħaq Nutar, imħabba li kien jaħdem ukoll bħala Skrivan mal- Provditur tax-xwieni ta' l-Ordni. F'dan ix-xogħol kien ilu 37 sena, Għaxra minnhom għamilhom fuq ix-xwieni. Dam fih sa kemm telqu l-Kavalieri minn hawn. Iżda, imħabba li spiċċa mix-xogħol li semma, u billi wkoll miet in-Nutar GIli- son, talab li jilħaq floku hu. U dan xtaqu, għax qalli kellu Ħila li jidħol għal kull xorta ta' kuntratti. Il-Gvern laqa' t-talba ta' Busuttil u ġagtħilu jidher għall- eżami għand l-Udituri tiegħu. Fit-tagħrif li dawn taw lill Gvernatur, qalu li Busuttil għamel kuntratti f'isem in-Nu- tari Glison u Bonavita. iżda billi miet in-Nutar Glison, Busuttil xtaq li jimla l-battal li ħalla dan. Huma eżami- nawh u sabuh tajjeb għal dina l-professjoni. Barra minu hekk, Busuttil kien imdajiħal sewwa fiż-żmien u magħruf b'raġel tajjeb. Għal dana kollu, kienu tal-fehma li wieħed jista' jagħmlu Nutar. Li qalu l-Udituri ġie mismugħ mill-Gvernatur, billi dan, il-Id ta' Ottubru 1800, tah is-setglia li jista' jibda jagħmel fismu l-kuntratti ta' bejn il-ħajjin biss. (1) Fl-ewwel Taqsima ta' din il-kitba qabżilna għelt li sa nsewwuh hawn. Fil-paġ. 79 vers 29 hemm hekk: 'Il-lum, meta wieħed jispiċċa mill-istudju u jgħaddi mill- mi, imur jagħmel it-tħarriġ tiegħu ma' Nutar, imbagħad, wara xi żmien, jieħu s-setgħa kollha f'daqqa ta' Nutar'. Dan irid jiġi hekk: ''ll-lum, wara li wieħed jagħmel l-istudju tiegħu u tliet snin tħarriġ ma' Nutar, meta jgħaddi mill-eżami jieħu s-setgħat kollha u f'daqqa ta' Nutar.' Wara Busuttil, tħajjar li jilħaq Nutar, Censu Pullicin, Dan qal li sar Stipulant fit-30 ta' Settembru tal-1797. Ħadem il-kuntratti f'isem in-Nutar Lippu Giammalva Loduca, li wkoll kien li għallmu dis-sengħa. Fiż-żmien li l-Franċiżi kienu magħluqa fl-ibliet, mietu n-Nutari Saver Buttigieg u Cikku Saver Ferrone, it-tnejn mill-Belt. Għalhekk xtaq li jilħaq Nutar fil-Belt, flok wieħed minnhom. Pullicin qal ukoll, li ħadem għal Artu gliaż-żmien ta' seba' xhur, fil-bidu ar-Rewwixta tal-Maltin, bħala Kap tal-Battaljun tan-Naxxar, J f'dik il-ħabta ħa sehem fit-taqtigħa li kienet saret f'tas- Samra, imsejħa Lattuccia. Il-Gvernatur amar biex Pullicin jidher quddiem l-Udituri iegħu. U fit-tagħrif li dawn taw lill-Gvernatur, qalu, li Pul- icin għamel il-kuntratti għan-Nutar Giammalva. Iżda, inr- liabba li fi żmien l-Imblokk mietu n-Nutari Silvestru Saver Buttigieg u Ċikku Saver Ferrone, talab li jsir flok wiefted minnhom hu. Għamlulu l-eżami u sabuh tajjeb għal Nutar. Barra minn hekk, kellu wkoll il-ħteġijiet kollha li jitolbu gLisijiet ta' Malta. Għal dana kollu, il-Gvernatur seta' jagħtih i talab. Il-Gvernatur, b'degriet tas-17 ta' Ottubru 1800, lil Pullicin ħatru b'Nutar. Wara, Busuttil u Pullicin, tħajjar għal Nutar wieħed li kien għad ma għalaqx il-25 sena tiegħu. 'Tassew li l-Liġijiet kienu jgħidu li biex wielied jilħaq Nutar irid ikollu 25 sena; iżda, fl-ewwel snin ta' l-Ingliżi f'Malta, il-Gvernatur kien jista' jindaħal fil-Liġijiet kemm irid hu. Il-ħaqq kien f'idejh, Għal- hekk kien jagħmel dak li jgħidulu u li jiesfsulu f'widnejh l-Udituri tiegħu, bħalma hekk ukoll kien isir fi żmien il-Gran Mastri. Min jaf kemm saru ħwejjeġ bis-saliħa ta' dawn -Udituri, ħwejjeġ li ma kellhomx isiru, biex wara, minħabba fihom, weħlu l-Gran Mastri u l-Gvernaturi li ħakmu ħażin l Iżda l-lum dan ma jsirx. Il-lum il-Gvernatur jimxi u jagħmel fuq kif igħidu l-Liġijiet. Għalhekk, meta wieħed jgħaddi mill-eżami, iżda jkun jonqsu jum wieħed biss għall-25 sena, ma jagħtuhx li jaħdem ta' Nutar qabel ma jagħlaqhom sew. Dak li talab biex isir Nutar, kien jismu Dorn Censu Bonnici. Fit-talba li għamel, qal li meta spiċċa mill-istudju tiegħu, ta ruħu biex jitħarrek f'dina l-professjoni taħt it-tmex- xija ta' missieru, in-Nutar Gużċ Lwiġi. Wara bosta snin, billi miet missieru, qala' s-setgħa ta' Stipulant mill-Gran Mastru Rohan fid-9 ta' Mejju tal-1798. Biex jissokta iżjed jitħarreġ f'din is-sengħa, għall-ewwel beda jagħmel il-kun- tratti f'isem in-Nutar Mikiel Anġ Portelli. man-Nutar Gamri Kalċidon Arpa. Iżda, billi b'dana t-tħar- riġ kiseb il-ħila u tgħallem sewwa dina l-professjoni, kif għamillu tajjeb in-Nutar Arpa li semmejna, xtaq li jsir Nutar. L-Udituri qalu lill-Gvernatur li għamlulu l-eżami u sabuh tajjeb għal Nutar. Bonnici tgħallem l-Istituzjonijiet Ġustin- jani fl-Università. Kien magħruf b'żagħiżugħ sewwa u kellu xi bini. Iżda, biex jagħlaq il-25 sena, kien jonqsu sena u sitt xhur. Għalhekk ħallew f'idejh biex, jekk irid, iaħfirlu ż- żmien li kien jonqsu u jlaħtiqu Nutar. Minn dak li qalu l-Udituri, jidher, li dawn riedu jħajru xi ftit lill-Gvernatur biex, lil Bonnici,jaglimla Nutar qabel iż- żmien li jmissu. Għalhekk, il-Gvernatur ħatar b'Nutar lil Bonnici, b'degriet tal-31 ta' Ottubru 1800, Bħal dana Bonnici sibna kemm-il-wiefied li saru Nutari tafit il-25 sena. Xi wħud minn dawn kien jonqoshom anqas żmien milli kellu Bonnici, waqt li oħrajn kienu iċken minnu fis-snin. Iżda, meta xi darba kien jinzerta xi wieħed li jkun għadu xi ftit tari fiż-żmien, il-Gvernatur ma kienx jgħaddih għal Nutar malajr. L-aktar wieħed żagliżugħi li talab biex isir Nutar fl-ew- wel snin ta' l-Ingliżi f'Malta, kien l-istipulant Censu Trionli, mill-Belt. Dan kien għad l-anqas għalaq it-22 sena, meta fit- 18 ta' April 1802 talab li jilħaq Nutar. Trionfi fit-talba li għamel, qal li hu jitma fit-tieba tal- Gvernatur li, bħala missier, ħsiebu kien li dejjem jagħmel il-ġid lil għajru. Barra minn hekk, jaf ukoll li l-Gvernatur kien xewqan ħafna biex jara liż-żgħażagħ għaddejja 'l qud- diem fl-imġieba t-tajba, kif ukoll fli jiksbu t-tagħlim tas- snajja. Għalhekk Trionfi qal li hu ta ruħu sewwa fit-taħriġ biex jitgħallem il-professjoni ta' Nutar għal tul ta' tmien snin. F'daż-żmien tgħallem ukoll l-Istituzjoni Gustinjani fl-Università, kif wera b'xhieda miktuba li bagħat mat-talba li għamel. Iżda, għan-nuqqas ta' tliet snin li kienu jonqsuh biex jagħlaq iż-żmien li jridu l-Liġijiet ta' Malta, kellu jagħ- mlu tajjeb ħwejjeġ oħra aktar meħtieġa u li kienu mitluba mill-imsemmija Liġijiet. Fuq hekk, b'tama kbira fil-Gver- natur, talbu li jamar ħalli jsirlu kull tagħrbil li kellu x'jaq- sam mal-professjoni ta' Nutar, waqt li jaħfirlu wkoll iż-żmien li kien jonqsu għal biex jilħaq il-25 sena tal-għomor tiegħu. Dil-biċca kienet miċħuda lil kemm-il-wieħed. Għalhekk, billi ttama li fuqu jagħtuh tagħrif li hu ta' ħila sewwa u ta' drawwiet tajba, huwa jkun jista' jgħaddih għal Nutar bla telf ta' żmien, . Għat-talba ta' Trionfi, il-Gvernatur amar, fit-23 ta' April, biex l-Udituri jagħmlulu l-eżami, u wara jgħarrfuh b'kollox. Iżda Trionfi, qabel ma resaq quddiem l-Udituri, ra li alijar jitkixxef jekk il-Gvernatur kienx bil-ħsieb li jagħimlu Nutar kemm-il-darba jgħaddi mill-eżami. Trionfi ried jit- liarreġ dan għax deherlu li hu kien għadu xi ftit tari fis-snin. Fuq li ried jaf Trionfi, il-Gvernatur amaf biex dan jarġa' jitlob mill-ġdid wara sitt xhur oħra. Trionfi ma ssabbarx jistenna biex iħalli jsir iż-żmien li qallu l-Gvernatur, iżda, malli laħqu għaddew erba' xhur, reġa' għamel talba oħra. U f'din, barra milli tenna li kien qal il-ewwel waħda, fisser ukoll dak kollu li sar u x'ried il- Gvernatur wara dik it-talba. Il-Gvernatur, għalkemm ried li qabel sitt xhur oħra 'Trionfi ma jersaqx biex jilħaq Nutar, did-darba laqa' t-talba li għamel. Għalhekk amar biex jidher quddiem l-Udituri tiegħu. Dawn għamlulu l-eżami u, fis-27 ta' Awissu 1802, għarrfu lill Gvernatur li billi Trionfi kien ilu jaħdem ħafna ta' Sti- pulant ma'xi Nutari, sabuh li hu mħarreġ ħafna u jinqala' sewwa għal dina l-professjoni. F'daż-żmien tgħallem l-Isti- tuzzjoni Imperjali. Barra minn hekk hu żgħażugħ ta' mġieba tajba ħafna. Biss għad kellu 22 sena, 3 xhur u Ld-il-jum. Fuq li qalu l-Udituri, il-Gvernatur ħafirlu ż-żmien li kien jonqsu għal 25 sena u laħħiqu Nutar fl-10 ta' Settembru 1802. Bħal Trionfi ġralu wkoll Toni Ġakbu Calleja, minn Għaw- dex. Dan għamel erba' snin ta' skrivan ma' missieru, in- Nutar Feliċ. F'daż-żmien tgħallem ukoll l-Istituzzjoni Civili l-Università. F'April tal-1803 sar Stipulant u baqa' jaħdem ma' missieru. Wara xi żmien ġie f'Malta. F'Lulju tal-1804 qala' s-setgħa li jagħmel il-kuntratti f'isem in-Nutar Ġużċ Bonavita. Fis-6 ta' Ottubru talab biex jilħaq Nutar. Fuq it-talba ta' Calleja, il-Gvernatur amar biex l-Udituri jaraw hux tajjeb. Dawn eżaminawh u sabuh li jinqala' ħafna fis-sengħa ta' Nutar. Biss qalu, fis-27 ta' Novembru, li Calleja kien għad jonqsu sentejn, seba' xhur u 28 jum biex jagħlaq il-25 sena tiegħu. Għalhekk ħallew f'idejn il-Gvernatur biex, jekk irid, jaħfirlu ż-żmien li kien fadallu. Iżda l-Gvernatur unar, fis-27 ta' Novembru, biex Calleja jerġa' jitlob mill-ġdid fi żmien aktar xieraq. Lil Qalleja ma għoġbux dak li amar il-Gvernatur, Għal- iekk reġa' għamel talba oħra. Fiha fisser x'ried fit-talba ta' qabel. Qal ukoll li ġie eżaminat fuq dak li kien amar il- U x'qata' dan wara t-tagħrif li tawh l-Udituri. Hu (Calleja) kien jaf li l-Liġijiet iridu li biex wieħed jilħaq Nutar jinfitieġ li jkollu 25 sena. Hekk ukoll kienu jgħidu l- Liġijiet ta' żmien l-Ordni B'dana kollu, nies li ma kellhomx iż-żmien mitlub mil-Liġi, iżda kienu ta' ħila u jinqalgħu fit-tagħlim, ġew imlalifiqa Nutari wkoll. U hawn semmielu lil xi Ċwħud minnhom. Terġa', għalkemm ma kienx għad kellu lilief 22 sena u xi xhur fuqhom, iżda kien jinqala' sew glial dak li talab, biex bih igħix hu u jitma lil niesu. Dil- biċċa qiegħda biss fil-ħiniena u t-tjubija tal-Gvernatur. Għal- hekk talbu mill-ġdid biex ilaħħqu Nutar li jkun jista' jagli- mel il-kuntratti ta' beju il-ħajjin biss, kif hekk kienu qalu l-Udituri meta għaddewh mill-eżami. Did-darba, il-Gvernatur laqa' t-talba ta' Callejja u, il-4 ta' Jannar 1805, tah is-setgħa li talab billi, minn Stipulant li kien, laħħqu Nutar. Il-Liġijiet ta' dari ma kenux igħidu għalkemm żmien wieħed irid idum jalidem ta' Stipulant qabel ma jitlob biex isir Nutar. L-anqas ma kien jissemma kemm irid wieħed idum Nutar biex, mill-kuntratti ta' bejn il-ħajjin, ikun jista' jieħu wkoll id-donazjonijiet u t-testmenti. L-ew wel wieħed li talab biex jagħtuh li jagħmel id-duni- hawn, kien. Ġanni Cassar, minn Għawdex. Dan kien ilu li laħaq Nutar erba' snin. Wara li Cassar għadda mill-eżami, il-Gvernatur, fit-12 ta' Diċembru 1800, tah is-setgħa li talab. Wara Qassar, fis-6 ta' Frar 1801, qala' s-setgħa wkoll għad-donazjonijiet u l-kuntratti n-Nutar Lwiġi Saver Grech. Dan kien ilu sitt snin li ħa l-professjoni. Iżda, jekk Cassar u Grech ħadu s-setgħa li semmejna wara xi snin, wieħed ieħor, jismu Ġikku Busuttil, ħadha ftit xhur biss wara li kien ġie magħmul Nutar. Busuttil, fit-talba li għamel, ried li jagħtuh jafidem id- donazjonijiet u t-testmenti, Qal li kien tajjeb biex jagħmil- hom. Ara kemm hu hekk ħadem kemm-il-darba minnhom. Iżda billi hu ma kellux dik is-setgħa, dawn ġew imxandra min-Nutar Bonavita. Għalhekk ried li jibda jagħmilhom għalih, l-aktar billi f'Bormla ma kienx hemm filief Nutar ieħor li kellu dik is-setgħa. L-Udituri eżaminawh u sabuh tajjeb, 1. qalu li Busuttil sar Nutar f'Ottubru ta' l-1801. Fetaħ l-offizzju tiegħu f'Bor- mla, iżda billi hawn kien hemum Nutar ieħor biss, Busuttil ġie msejjaħi bosta drabi biex jagħmel it-testmenti huwa wkoll. Barra minn hekk, Busuttil kien imdaħħal fiż-żuien u, bħala Stipulant, dam jaħidem 20 sena. Għalhekk, il-Gvernatur sata' jagħtih li talab. Il-Gvernatur, fit-3 ta' Marzu 1801, tah li jista' jagħmel id-donazjonijiet u t-testmenti, Bħalma rajna minn xi petizjonijiet li semmejna f'dinu t-Taqsima u fta qabilha, xi wħud semmew ukoll fiwejjeġ li ma kellhom x'jaqsmu xejn mal-professjoni ta' Nutar. B'dana kollu, biex wieħed jilħaq f'dina l-professjoni kien irid ukoll jgħaddi mill-eżami li jagħmlulu l-Udituri tal-Gvernatur, Għalhekk, dak li kien jingħad minn xi wħnd fit-talba li jagħmlu, ma kienx jiġi meqjus mill-Udituri, kemm-il-darba dawn ma kienux juru ħila fit-tagħlim ta' Nutar, Rajna wkoll fejn oħrajn talbu biex jilħqu Nutari flok dawk li mietu. U xi wħud riedu jsirn Nutari għal raħal jew belt li semmew, waqt li oħrajn talbu s-setgħa għal Malta u Għawdex. Din l-għamla ta' talb kienet issir, għax, fi żmien l-Ordni, kienet drawwa li meta joħorġu d-degrieti, aktarx li kien jitniżżel fihom fejn kellhom jaħdmu dawk li jsiru Nutari, Bħallikieku, in-Nutar Pietru Buttigieg li semmejna fl-Ewwel Taqsima, meta dan ħa l-professjoni fl-1790,kienu tawhielu li jista' jaħidem f'Ħaż-Żebbuġ biss. Terġa' meta Buttigieg fl-1793 qala' s-setgħa għat-testmenti, ma kienx jista' jagħmel minn dawn għal nies li ma kinux joqogħidu. fir-raħal li sem- mejna. Ukoll lin-Nutar Ġużċ Ġustu Brignone kienu tawh li jaħidem f'Ħaż-Żebbuġ biss. Iżda fl-1792 tawh li jista' jaħdem għal kullimkien. Lil xi wħud kienu jagħtuhom li ma jistgħux iżommu l-Offizzju tagħhom fil-Belt. U lil oħrajn tawhom li jistgħu jalidmu kullimkien; iżda l-Offizzju jżommuh fir-raħal jew belt, li jissemma fid-degriet. Minn dan li għedna kien jiġi, li, fi żmien l-Ingliżi, xi wħud baqgħu jsemmu l-belt, jew raħħal, ta' fejn riedu jsiru Nutari. U dan kien isir għax, minn għala dawn, dik id-draw- wa, ta' żmien l-Ordni baqgħet titwettaq akoll fi żmien l-Ingliżi. Iżda mhux hekk kien. Taħt l-Ingliżi dik id-drawwa nqat- għet. Mill-anqas hekk jidher mid-degrieti li ġew f'idejna. Dawn ma kienu jsemmu xejn fejn wieħed kellu jżomm l-Of- fizzju tiegħu, jew fejn seta' biss jalidem ta' Nutar, Ġużċ Gatt,