IL-GORBOĠ (GĦAMLIETU) Fl-aħħar artiklu li kont ktibt dwar il-gorboġ kont għidt li l- griebeġ jagħmlu parti mill- ambjent rurali tan-naħat t'isfel ta' Malta daqskemm il- giren huma parti ntegrali mill- ambjent rurali tan-naħat ta' fuq ta' Malta. Jiena nemmen li l-gorboġ għandu jsib postu bħala wirt arkitettoniku popolari bħalma sabet postha l-girna speċjalment bil- publikazzjoni tal-ktieb famuz ta' Patri Mikiel Fsadni fuq is- suġġett. Fl-ewwel kitba tiegħi jiena ppruvajt inressaq l-argument li l-bini tal-giren in-naħa ta' fuq ta' Malta minn banda u l-bini tal- griebeġ fin-naħa t'isfel ta' Malta mill-banda l-oħra, seħħ l-iktar minħabba l-kwalita' differenti ta' blat li jeżisti fiż-żewġ bnadi. Fin- naħa ta' fuq, jiġifieri minn Ħad- Dingli u l-Imġarr 'l hemm sal- Mellieħa u l-Marfa, insibu ħafna qawwi. Filwaqt li fin-naħat tisfel, jiġifieri mis-Siġġiewi u l- Qrendi lejn Ħal-Għaxaq u Birżebbuġa nsibu l-ġeblà tal- franka. Id-differenza kbira hi li l-ġebla tal-franka hija ratba u tinħadem b'tali mod li tista' tfassal ix-xorok minnha filwaqt li l-ġebla tal-qawwi hija iebsa u minnha tista' toħroġ kapitelli imma dawn iridu jkunu ta' ħxuna mill-inqas d-doppju ta' xriek u għalhekk ħafna itqal. Barra minn hekk fejn hemm il- franka ħafna drabi fl-uċuħ naturali ssib l-qxur li jistgħu jintrefgħu u jaqdu l-funzjoni ta' xriek għat-tisqifa. Imma l-qawwi ma jagħmilx qxur kbar għax normalment. il-blat ikun sħih. Dan kollu għandu x'jaqsam għax il-bidwi meta kien jeħtieġlu jibni dik l-istruttura fejn jista' jistkenn jew jaħżen xi ħaġa, kien jinqeda bil-materjal li kien isib fin-natura madwaru u l-eqreb tiegħu. Għalhekk, kif naħsibha jiena, l-bdiewa tan-naħa ta' fuq għamlu użu mill-ġebel li jinsab komunement fix-xagħri bħal fl- inħawi tal-Mellieħa u vvintaw il- metodu tal-ħitan imkillbin (ġebla ħierġa 'l barra mill-oħra, bħall- kileb) biex jirnexxilhom idejqu l- wisgħa tal-binja sa ma jaslu sat- tisqifa u mbagħad jagħlqu permezz ta' xi qoxra jew tnejn blat. Fin-naħa t'isfel ta' Malta li hi magħrufa għall-franka kien hemm is-sengħa tal-qutgħ tal- blat, li minnu jfasslu l-knatan u joforqu x-xorok. Kienu jkissru l- blat biex ifasslu l-għelieqi. U ħafna drabi minn dan it-tkissir tal-blat kienu jibnu l-ħitan tal- gorboġ ti għal kuntrarju tal-girna fil-biċċa l-kbira tagħhom jitilgħu dritti. Imbagħad it-tisqifa kienet issir jew minn xi qiegħan kbar jew qxur tal-blat kbir li kienu jlaħħqu minn ħajt għall-ieħor tal- gorboġ jew inkellha minn xorok maħduma. Dawk it-tisqifiet l- iktar antiki nsibhom bix-xorok mfassla minn blat naturali bla ma jkunu bil-wiċċ minġur, filwaqt li dawk iktar riċenti kienu jkunu maqtugħa iktar bis-sengħa u jintuża l-mannarett biex jaqilgħulhom l-wiċċ lixx. bħal dawk li nafu aħna ilum fid-djar ta' l fuq minn ħamsin sena ilu. Imma anke hawnhekk wieħed ma jridx jaħseb li kien hemm xi għamla fissa, xi pjanta mfassla jew xi prototip li kulħadd kellu jimitah u jibni bħalu bħalma kien ġara f'ħafna bini 'modern' tas- sittinijiet u s-sebgħinijiet. — Il- gorboġ kien jinbena ħafna drabi mill-bidwi, sid il-għalqa nnifsu. Kien jibnih għall-bżonnijiet tiegħu, skont ix-xeħta ta' l-art, u l-qagħda fejn ikun se jibnih. U għalhekk bħal fil-każ tal-giren, insibu diversi għamliet — ta' griebeġ, wieħed mhux bħall- ieħor, li minnhom wieħed jista' joħroġ dawk li jixxiebħu u jiġborhom f'kategoriji. Ngħidu aħna hemm dawk li huma mibnija mdaħħla fil-ħajt tas- sejjieħ innifsu b'tali mod li minn fuqhom tkun għaddeja għalqa oħra. Dawn issibhom mibnija fejn l-blat huwa wieqaf u l- għelieqi mtarrġa. Hemm griebeġ oħra li bnewhom għax- xeħta tal-ħajt li jkun jifred ħabel minn ieħor. Dawn ikunu jserrħu mal-ħajt lejn ix-xellug jew lejn il- lemin tagħhom u għalhekk jiena laqqamthom 'imġennbin'. Hemm dawk imbagħad li l- bidwi bniehom sewwasew fl- għafsa bejn ħajt u ieħor ta' l- għalqa, eżatt f'xi rokna. Dawn ikunu imqabbdin minn ħajt għall-ieħor bħal trianglu. Dawn laqqamthom 'maqrut' u ma tantx issib ħafna minnhom. Inqas u inqas ma ssib mill- kategorija li jien sejjaħtilhom 'mekkuk' u 'imqammrin'. Tal- ewwel għax huma mibnija fil- wisgħa tal-ħajt tas-sejjieħ bejn għalqa u oħra (jissejjaħ ukoll tat-tieni: għax ikollhom il-faċċata tagħhom mfassla nofs qamar. Imbagħad hemm dawk numerużi. tal- kategorija li: daharhom biss iserraħ mal-ħajt tas-sejjieħ li jkun għaddej fuq wara. sabiħ ta' kull gorboġ huwa li kull wieħed huwa personalizzat u għandu r-ruħ tiegħu. daħla baxxa u oħrajn bid-daħla għolja. Min bit-tawwala u oħrajn b'xejn. — Min bil-faċċata tad- dobblu u min b'tas-singlu. mibni bil-ġebel naturali tax- xagħri. U: min: mill-ġebel maħdum. Min bit-tisqifa mill- qiegħan u min bix-xorok. għandu t-tisqifa sserraħ fuq il- kileb fuq naħa waħda jew fuq iż- żewġ naħat u min bix-xorok iwasslu minn tarf s'ieħor. Min bis-saqaf ikkupplat minn barra u minn bis-saqaf ċatt. Min baxx u min għoli. Dawn id-differenzi fihom studju ta' tqabbil fihom infushom u aktarx li minn dawn id-differenzi wieħed ikun jista' jasal ukoll biex jifred dawk li huma antiki minn dawk li nbnew eqreb lejn żmienna. Issa hawn taħt se nġib għad ta' disinji li juru l-għamliet ewlenin I- Gorboġ maqtugħ għalih bid-daħila fin-nofs. ta' griebeġ li sibt jiena f'dawn l- aħħar sentejn. L-għadd tagħhom kien madwar mija u għadni nsib xi wieħed 'l hemm u 'l hawn kultant bla ħsieb waqt li nkun nimraħ qalb l-għelieq jew għax nistaqsi xi bidwi. Dawn l- għamliet differenti ġbarthom mill-inħawi kollha ta' Malta u Għawdex fejn jinstabu dawn il- binjiet. Fil-faqar, is-sempliċita' u s-satra tagħhom dawn l-griebeġ joħorġu mimlija għana u nteress. Ħafna minnhom tant huma mibnija bla pompa u żina Maqtugħ għalih bid-daħla mal-ġenb f tax-xellug. il-faċċata. Gorboġ mibni kollu ġol-ħajt. Garboġ ġol-ħajt bid-daħla lejn ix-xellug. imġenneb bid-daħla f'nofs ta' xejn, tant huma m'illsati tajjeb fl-ambjent ta' madwarhom, li tgħaddi minn ħdejhom u ma tindunax bihom. U jien għalija dan hu l-ġmiel tagħhom. Is-sbuħija fis- sempliċita'. — Jaqdu dmirhom ħafna drabi bla ma jagħtu fl- għajn. Huma rifless u espressjoni tar-ruħ u l-karattru kiebi u umli tal-bidwi bieżel Malti u Għawdxi. Maqtugħ għalih bid-daħla lejn il-lemin. Gorboġ b'daħla daharha mal-ħajt. Garboġ ġol-ħajt bid-daħla fin-nofs. Gorboġ imrekken bid- daħla f'nofs il-faċċata mqammra. Gorboġ maqrut bid- Gorboġ nofs tond bid- daħla fin-nofs. i daħla fin-nofs. Gorboġ mekkuk f'nofs Gorboġ mekkuk f'nofs katina b'daħla għall-ħabel Gorboġ imġenneb katina bid-daħla fit-tarf. ta' fuq u oħra għall-ħabel b'daħla quddiem u oħra t'isfel. wara. Gorboġ għat-tond, rari ħafna, mibni ġo ħajt Gorboġ bi grejbeġ ġo fih, mibni ġo ħajt wiesa'. Tiett igriebeġ, wieħed minnhom b'żewġ daħliet. cj Gohoġ doppju, wieħed fuq u ieħor isfel. Gorboġ ġo gorboġ.