Ta' MANWEL GASSAR NBH MA mqarrqa oħra li ssib fina l-Maltin bija, dik li nqisu l-Għarab bħala nies slavaġ u bla tagħlim. L-Għarab u t-Torok għal ħafna minna huma sinonimi mal-barbariżmu. Smajtha mhux l-ewwel darba l-espressjoni ''Tkunx Għarbi'. Tant smajtha tajjeb u fhimtha daqshekk ieħor tajjeb li nista' ngħidlek li ntqa'et għalija. Min qalhieli riedni: ma nkunx stramb, Din l-idea. mqisħa b'ħażina, L-Għarab huma nies ċi- vilizzati daqs l-Ingliżi li jiftaħru biċ-ċiviltà n daqsna, Waqtiet ikolli ngħid iktar mill-Ingliżi u mill-Maltin. Imma ħalli għal din id-darba ma naqbadx il-kwistjoni l-qadima. Tagħmel iktar ġid meta tissuġġerixxi x'jmissu jsir milli meta ssib ix- xagħra fil-għaġina ta' dak li sar. Naħseb li għadek ma fhimtx x'rabta hemm bejn. l-Għarab u bejn il-ktieb ditettiv. ta' Ivo Muscat-Àzzopardi ''Min lduq Ilmet in-Nil': Għandek raġun. ir-rabta hi tassew ċkejkna. Iżda jiena hawnhekk miniex ser niżħaddet dwar il-ktieb ta' Ivo Musctit-Azzopardi minħabba li għadni ma qrajtux u jiena miniex minn dawk il-kritiċi li jagħ- tu l-fehmiet tagħhom tajbin jew ħżiena, mingħajr ma. jkunu qraw ix-xogħol miktub. Dak li Ivo Muscat-Azzopardi, flimkien mal-Għarab, nixtieghom jippermettuli hu li ninqeda b'dan l-isem li, kif jiena ċert li bosta ma jafux, huwa l-qawl Għarbi Min jixrob majjet in-Nil ma jislahx ebedew'' li għandu din it- it-tifsira Maltija : Min jixrob simet in-Nil ma jistax jinfatani minnu. '' : Il-Għarab għandhom raġun biex ibigħu. Jiena xrobt minn ilmet in-Nil u emminni li ma. nista' ninfatam minnu b'xejn — u lanqas ma nixtieq jew irrid. L-ilma tan-Nil tal-qari letterar- ju hu hekk ħelu, hekk itaffi l-għatx tar-ruħ. hekk ituq u jwas- sa' l-kultura li ma tkunx tista' tgħaddi mingħajru wara l-ew- — wel belgħa. Huwa, fi kliem ieħor, l-ilma, tal-ħajja u l-ħajja ma — jistax igħaddi mingħajrha l-bniedem għax ħiħa jgħix min- nieqa sal-qabar. l Fid-dinja kollha ma jinsab l-ebda. qarrej li qara, ktieb wie ħed. Min irid ibellagħhieli li qara ktieb wieħed lest biex in qisu bħalma nqis lil min igħidli li l-baħar. huwa. ħelu jew li l-baħar ta' l-Imsida ma hux miksi b'qoxra ta' ħama (u nitol- hok iżżomm f'moħħok li l-Imsida mhix pajjiż il-ħama, imma 86 IL-MArri l-baħar tad-daħla tagħha. li għandu minnha) jew li fuq is-siġar jikbru l-ġwienaħ bojod tal-friefret u mhux weraq aħdar. Tas- sew li ,-kliem bħaċ-ċirasa, waħda tiġbed lill-oħra: hekk ukoll il-kotba. Meta taqra ktieb, ukoll jekk ħażin, ma tgħaddix mingħajr ma taqra ieħor. Hekk aħna l-bnedmin. Sewwa sew bħall-flus. Min jedha b'sold bla ma jixtieq u jfittex li jkollu sold ieħor u ieħor u ieħor7 Din s-sensiela bi ħaġa tajba. Eli itjeb meta tkun sensiela ta' ħaġa tajba. Hi ħaġa tajba l-ġibda, għall-qari. Il-ġibda, kbira għall-qari ma tħallilekx nifs. Aktar ma jogħġbok kap fi ktieb, aktar tkun trid taqra l-kapi ta' warajh, Kemm-il darba qrajt ktieb f'nifs2 Hekk ukoll tagħmel wara ktieb interessanti. Tkun trid kotba oħra bħalu, jew aħjar minu, u ħalli għall-ixkafet ta' moħħok kif jitgħabbew u jiżżejnu b'kull wieħed li żżid. Din il-leblieba għall-qari tant taħdem fuq il-qarrej li sew waqt l-ikel; ġie li waqt ix-xogħol li jkun l-impjieg tiegħu, sew qabel l-irqad, sew fuq il-karrozza, kif ukoll waqt il-mistrieħ, arah diejjem b'gazzetta jew bi ktieb f'idu. Kollox għandu ħinu u għalhekk mhux kull ħin huwa xieraq għall-qari. Inti għandek tagħraf tliġġem lilek innifsek biex ma taqrax waqt ix-xogħol. L-uffiċċju jew il-ħanut tax-xogħol tiegħek qiegħed biex tah- dem fih u mhux biex tgħaddi ż-żmien, Hemm ġew lanqas ma għandek il-jedd li tistagħna moħħok bit-tagħlim. Nista' ngħid- lek li jiena ma: niħux gazzetti miegħi fuq ix-xogħol. Dan nagħmlu mhux għal ħaġa oħra ħlief li ma nafx inliġġeni lili nnifsi li ma nagrax. Kif nista' ma naqrax meta jkolli gazzetta f'idejja li fir-ras tagħha, miktub b'ittri ta' xiber li jgħajtu daqs ir-rix imlewwen ta' kappell ġdid ta' mara, nilmaħ l-afl- ħar aħbarijiet jiżfnu quddiem għajnejja7 Imbagħad inkun ir- rid naf il-Quo Vadis' jew l-'I Confess' fejn se jkunu llum għall-wirja. Inkun irrid naf il-ħin li fih il-B.B.C. se jxandar l-Antoloġija tal-poeżiji ''The Singer of the Fiela'' jew x'jismu (meta jġibu l-isem f) ir-radjudramm fis-sensiela Radio Thea- tre'' għal-lejla. Il-periklu li taqra waqt ix-xogħol huwa ħekk kbir li jidhirli li fil-bieb imissu jkun hemm il-gwardjan li jfit- —tixlek għall-gazzetti u l-kotba bħala, ħwejjeġ. ta' kuntraban- du. Huma: jkunu tiegħek tabilħaqqt Iżda huma l-qfief, biex ingħid hekk, Ti fihom taħżen il-ħin moħli. Min jaf kemm-il ħames minuti u kwarti tista' ssorr fil-folji ta' gazzetta, jew ta' ktiebl Dak hu serq. fuq min Iuq ILmer in-NiL g Huwa tajjeb ji taqra f'hin il-mistrieħ u fuq il-karrozza, basta mi tkunx se tieħdok għax-xogħol. Ma hemmx delwa isbaħ minn dik ta' bniedem imxaħxaħ f'pultruna b rasu moħ- bija wara l-ġwienaħ jew il-persjani twal tal-paġni. ta' ġurnal jew ta' ktieb, l-iktar jekk il-qarrej ikun f'xi ġnien jew fuq il- parapett ta' daru, u l-iktar l-iktar fiż-żiffa. bierda li trew- waħlu u tbiegħdlu s-sħana hekk kif rajt u għert għal kemm-il wieħed f'dawk id-djar li jagħtu għal fuq Qul-Bl-Sana s-sajf li għadda. (Qabel l-irqad huwa wkoll ħin tajjeb għall-qari. dnuna la tagħmilx bħal dawk il-beżżiegħa tagħhom infushom li jibżgħu jħeżżgħu lilhom infushom. Il-biża' huwa wieħed mill-kuluri tal-ħajja tal-bniedem. L-emozzjonijiet huma l-kuluri ta' dan il-bniedem li, wara kollox, mhuwiex ħlief biċċa xoqqa maħdu- ma. minn bosta kuluri. Min ma jħossx l-emozzjonijiet tiegħu huwa bniedem nieqes — nieqes sew sew mill-kulur tal-ħajja. Issa l-biża', kif jgħidlek il-psikoloġista, huwa ħtieġa għal ġis- mek bħalma hi ħtieġa għalih l-arja u l-ħobż li jiekol. U ma hemmx ħin li fih tibża' tassew aħjar minn dak ta' meta, ssib ruħek waħdek u kważi fid-dlam. Kotba ii jġibu l-biżgħa, bħal dawk ta' isimhom magħhom, it-'thrillers', — ma jagħmlux effett hekk kbir daqs meta taqrahom qabel l-irqad u waħdek. Forsi mhux tajjeb li wieħed jibża' qabel jorqod, għandek mnejn tgħidli, imma mbagħad dejjem tista' ' tikkalma lilek innifsek ma' niesek. U, fuq kollox, qatt ma għandek idderri lilek immifsek tibża' hekk bil-kbir. u tieħu kollox realtà, meta dak li rrid ngħid hawnhekk hu biss ftit tat-tkexkix aktar mis- soltu, Min ma jibżax waqt il-qari tat-''thrillers' ikun qed jit- fa' taħt saqajh waħda mill-friegħi interessanti tal-Letteratura. Għalhekk, jekk għadkom tiftakru l-kwistjoni, jiena ma naq- bilx mal-korrispondenti li kienu kitbu biex jilmentaw mis-sen- siela ta' taħditiet dwar ''Temmen fl-IspirtiV'' li-kien xandar tiuże' Diacono. fil-programm tar-Rediffusion Ir-Rivista. tal-Familja. ' Il-ħin ta' fil-għaxija kien ħin tajjeb. Kieku l-korrispondenti nfushom kienu l-kittieba ta' dawk it-taħdi- tiet żgur li ma kinux ikunu jridu li jxandruhom ħlief fil-għa- xija. Inkella x'kienu jkunu jiswew U, jekk il-korrispondenti dehrilhom li kienu żejda għax werwru lin-nies, mela, Shake- speare sata' ma kitibx il-'Macbeth', l-'Othello'', il-'Ħam- let u oħrajn jew sata' ħela. l-ġenju tiegħu għalih waħdu i 88 IL-MALTI mhux għan-nies. Bhakespeare ried ibeżża' bl-arti. Dak. il- ġenju fenominali kien daqshekk ieħor ġenju fenominali tal- psikoloġija. Kien jaf, l-ewwelnett, kif għandu jbeżża : U t-tis- ninett li l-biżgħa jġib bosta drabi riformi fil-karattru u ina jagħmilx ħażin. Jekk int sa tibda taqra, fittex dak li jqanqlek u dak li jagħmillek il-ġid. Int waħdek issib li ma tkunx tista' Ma. tit- qanqalx u 1ma tagħmilx il-ġid lilek innifsek. Aħrab dejjem il- kotba ħżiena li qegħdin għat-tqanmqil biss — mingħajr it-tagħ- lim tajjeb. Jekk ser idduq: ilmet in-Nil tal-qari, meta l-esperjenza tgħallmek U ma tkunx tista' tinfatam minnu, fittex li ma, tix- robx mill-istess naħa tax-xmara. Għandek il-qari għall-pjaċir. Ghandek. l-istejjer, l-essavs, id-drammi, il-biografiji, l-poeżiji u l-bqija li jistgħu jkunulek ta' l-akbar pjaċir spiritwali. Għax ir-ruħ ibiha l-għażx tal-qari sew bħalma l-ġisem: jaqbdu l-għatx s ta' l-ima u. tal-ħalib biex ma nsemmix id-drawwa ta' l-inbid li tista' ssakkar. Imuna meta r-ruħ tisker bil-qari tajjeb ma tid- rmibx bħall-ġisem meta jisker bl-inbid tajjeb. 'Hafna mill-in- bid it-tajjeb. għall-ġisem huwa dnub. Ħafna mill-qari tajjeb għar-ruħ huwa ġid, huwa kultura, u bniedem ta' kultura huwa, bniedem li tieħu pjaċir tagħmilha miegħu, huwa l-ġieh u ż-żina ta' art twelidu. 'Vonqosx. li-tixrob biex titgħarraf; hiex taħżen ġo moħħok il-għerf li jiswa lilek u lil għajrek, sabiex tkun taf tagħrif xjen- tifiku, storiku, reliġjuż u l-bqija, Ixrob biex titghallem tkun raġel u tagħraf tagħżel it-taj- mill-ħażin. . txrol: il-baqta tal-ħsibijiet ta' l-aqwa nies li tat id-dinju matul is-sekoli. Kemm huwa fqir min jaf biss bl-ismijiet ħla na qara u xtarr id-dranimi ta' Shakespenre; bla ma daq min- Nil tad-'Divina Commedia, bla. ma hill sebgħu fil-għasel ta' l-espressjonijiet kif biss Keats kien jaf. jiktibhom fil-odi; bla Mu ħass is-saħħu ġgantija u l-milja mbaqbqa ta' ruħ Shellv fil- għana tiegħu; bla ma stagħġeb u tkellem mal-karattri maħlu- qin minn Diekens u Scott; ħla ma messitu l-ebda loqma mill- għerf ta' Għnrehill; bla ma ħass. l-intensità psikoloġika mmi- LinL-Mewr 89 versali tar-rumanzi, in-novelli u d-drammi ta' W. Somerset Mangham li sibt nies ta' l-iskola li ma jafux li jinsah ħaj bħa- la. kittieb. Ħafna mill-qarrejja ta' dan l-artikolu qed narahom jgħau- ġdu l-poninjiet għalija talli ma semmejtilhomx l-awturi favo- riti tagħhom, Din togħġobni. 'Turini li ebda qarrej ma qara ktieb wieħed. Kull qarrej qara iktar minn ktieb wieħed, Kull qarrej igħildek li min daq iirnet in-Nil ma setax jinfatam minnu. Issa, ladarba biex tiħbqa' tix- rob mill-ilma tan-Nil jinħtieġlek li l-ewwel tieħu l-ewwel dewqa, għax ina tibdiex taqra l-ewwel ktieb ii jiġi f'idejk Tgħidli li dan hu kliem żejjed. Inti ilek taqra. u ma hemm l-ebda kittieb ġdid għalik, Jista' jkun, għad li sakemm tgħidli liekk forsi ma ndunajtx li faqqsu ħamsin elf kittieb ieħor għax il-kittieba na jaqtgħu qatt bħar-ramel ta' ma' ġnub jneNil, Nagħmillek mistoqsija7 Tnsejtha l-Letteratura. Maltija) La tgħaġġilx tgħidli ti hi fqira. Nissuġġerilek taqra, bħala. bidu, l-ktieħ li-jġib isem l-artikolu tiegħi. Ħekk ser nagħmel jien.