L-AĦĦAR KELMA JISTAGĦĠBU l-qarrejja ta' Il-Malir jerġgħu jaqraw, wara J ħafna snm. il-kitba tiegħi, li qisha leħen mitfi ħiereġ mill- hemdx tal-qabar. U jin għal kollox ma jdumx, Imma qabel ma jintef: għal kollox irrid ingħid l-ahbar kelma lill-qarrejja tal- jum: u ta' għada, lill-ħbieb tal-lum u tal-bieraħ, lil dawk kollha, li ghadhom ma rsewx ismi u nistqarrilhom b'qalbi f'idejja x-xo- għol u l-ħidma tiegħi fl-imgħoddi, it-taħbit u t-tfixkil, taqtiq il- qalb u qtigħ il-jies li fl-uħħar qatagħni u firidni ininn kollox u minn kulbadd u tefagħni f'sikia li xejn ħlief il-ħsieb tat-tmiem riesaq nia seta jikser. Għax bħalissa jien inħossni mifrud minn kollox; ħadd ma għadu jaqra jew jismna' kelmti; ismi qatt ma jidher fl-ebda kumitat; fil-laqgħat ma jarani ħadd; fil-ħajja so- ċjali u intellettwali mejjet u minsi. Il-għala7 Xi ħadd jaħseb li din hi l-bruda ta' qabel il-kesħa ta' dejjem ; it-telqa u l-għeja. tal- ħajja; in-nnqqas ta' ħeġġa li jġibu magħhom is-snin. Xejn minn ogħol inħossha tikber dejjem mas-snin a tiegħi kiene ġlieda mitlufa; kienet ġlieda, ġlieda twila u siekta u, l-agħar, lieda ta' idenl għoli u sufi nin' ideali maħ- sulsa U -lisewsw, miksijin xi drabi bi tlellix imdieheb li jgħan- mex il-għajnejn tal-kotrr Kull fen meddejt riġlejja. ma sibtx ħlief xewk u għolliq: kull fejn ħarist ma rajtx ħlief dlam; f'kull ma qbadt nagħmel ma kellix ħlief tfixkil, F'kollox u kullinikien xewk. dlam u tfixkil. Meta t-tana tar-rebħa kienet għadha ma daħketx bij: ; bil-qawwa ta' l-ideal għoli u safi, inwaqqu' l-ħajt li-kien jagħlaqli triqti. imma daqskemm kien għoli u oħ- b xon kien sa jordommi taħtu, Qtajt jiesi u tlaqt il-ġlieda: u issa hawn jien, maqtugħ minn klħadd, magħluq ġo fija nnifsi, mej-' jet ħaj, mejjet għall-art li fixklet u mewtet l-ideal tiegħi u ħa; biss f'artijiet barranin fejn igħixu u jirbħu l-ideali kbar u għoljin. Fid-dinja ta' madwar; ma rajtx u ma narax ħlief tfixkil, taħ- wid u tagħwiġ. Donnu l-bniedem tilef triqtu għal kollox u miexi bħal agħma jixxengel, isallab u jgħawweġ bla ma jaf fejn hu sej- jer. L-idesl tal-ħajja ntefu jew inħeba mid-dħaħen ta' dinja ma- terjali, u l-bniedem, flok ma jerfa' għajnejh lejn il-għoljiet im- IL-MAnTI dawla ta' ideali kbar qiegħed jitkaxkar ma' l-art bħal ħanex nl. flok mia. jwettaq ruħu bil-mannu li taqa mill-għoli, jimla żaqqu. bħas-serp il-misħut, bit-trab maħmuġ ta' l-art. Id-dawl ta' l- ideali ntefa, u fuq id-dinja nfirxet id-dalmu tar-regħba u l-kbu- rija, ii aktar jagħmlu ħsara aktar ma huma mlibbsin bil-libsa tar- rġulija, tat-tjieba, ta' l-iuħabba, tas-sewwa. Mhux biħsiebi nsemmi l-ħsura kollha li ġiebet fuq Malta t-telfa ta' ideali għolja. Hsara waħda biss irrid insemmi, li tol- qotni fil-laħam il-ħaj, it-tfixkil li jien sibt fil-ħajja tiegħi tat- tagħlim, it-taħbit H tħabatt, ix-xogħol li ħdimt u x-xogħol li ma stajtx nuħdem, il-ġlied li ġġelidt u t-telf li tlift. Mhux ftaħir dan, għux il-ftaħir fir-rebħ, u rebħ jien ma kellix. Imma għandu mnejn kliemi jiswa biex ikebbes f'qalb iż-żgħażagħ in-nar ta' -ideali għolja li jaħraq. jeqred u jxejjen l-ideali sieflu ta' nies mikluba għall-flus u jxerred fuq Malta d-dawl safi ta' l-ideal tat- agħlim għoli u jerta' u jgħolli 'l-Malta fejn laħqu popli oħra. u fejn aħnu, nemel li nagħmluha ta' iġmla, qatt ma lħaqna. Biex niftiehmu sewwa. irrid qabel xejn infisser x'nifhem b'tagħlim għoli. x'kien il-ħsieb tiegħi u l-għala ma seħħx, It-triq tat-tagħlim hi triq twila, twila, li-ma' tulha hemm afna bliet kbar u sbieħ, imma li t-tarf tagħha ma jiltaħaq qatt. L-ewwel belt Ji nilħqu hi l-belt li jisnnha Kultura Ġenerali. X'inhi Kultura ġenerali7 Hi l-pedament ta' kull tagħlim għoli; xi libsa li tiksi l-għera ta' bniedem li ma jaf xejn; hi l-ewwel tagħlinu li jiltaħ il-bieb għal tagħlim ogħla; fi ftit kliem, hi tagħ- lim ta' ilsna, storja, ġeografija, xjenza. Kemm għandna ndumu il-belt tal-Kultura ġenerali ma nistgħux ingħidu; jista' wieħed iduni ħajtu kollha jew biċċa kbira minnha, imma ftit żmien għal- inqas irid joqgħod. Fuq kollox wieħed għandu jiftakar li jekk irid jiluxi fil-bogħod aktar ma għandux jitlef ħafna. żmien fil-belt il-Kultura ġenerali. għa xit-triq twila u ż-żmien qasir, ix-xogħol iebes u s-saħħa xi drabi dgħajfa. Mill- tal-Kultura, ġenerali joħorġu ħufna toroq li jieħdu i bliet oħra, kbar u sbieħ : il-belt tat-Teoloġija, il-belt tal-Liġi. il-belt tal-Mediċina, u ħatna bliet oħra. Dan hu t-Tagħlim ġene- rali tat-Teoloġija, tal-Liġi, tal-Mediċina, Xjenzi u Letteraturi. F'dawn il-bliet wiehed jista' jdum, bħalma aktarx idum kulħadd. tajtu kollha, iżur dejjem postiijet ġodda u jifli rkejjen moħbija jew inkella jinixi dejjem mill-istess toroq, bla ma jħabbat rasu bil-bini subiħ tal-belt, bit-taqsim tagħha, bl-istorja tagħha, bis- L-AĦĦAR KELMA 19 siwi tagħha għall-bnedmin kollha tad-dinja. Fi kliem ieħor, xi wħud, wara li jkunu ħadu l-professjoni, jgħixu ħajjithom kollha kuntenti b'dak l jkunu tgħallmu f'żgħożithom, bla ma jitħabtu xejn biex iżiduh jew ma jitilfuhx. Ħemm oħrajn li, bla ma joħor- ġu mill-qasam tagħhom, jibqgħu jaħdmu biex ikattru għerihom. jidħlu aktar 'il ġewwa fil-għerf, jagħurfu aħjar dak li ma' l-ew- wel daqqa ta' għajn ma jidhirx biżżejjed u hekk jimxu dejjem mal-mixja tal-għerf. Minn kull waħda minn dawn l-ibliet joħorġu ħafna toroq daqs kemm huma l-friegħi tat-tagħlim ta' kull waħda. Mill-belt tat-Teoloġija joħorġu l-friegħi jew it-toroq tad-Dommatika, tal- Morali. ta' l-Iskrittura, tal-Liġi u ta 'l-Istorja tal-Knisja u oħ- rajn. Mhux it-teoloġi kollha jaqbdu dawn it-toroq, imma l-ispe- ċjalisti biss, li għalihom mhux biżżejjed li jkunu jafu tajjeb suġ- ġett li bu għal qalbhom, imma jridu jkunu jafuh bil-għeruq u x-xniexel, kollu kemm hu, bl-irqaqat tiegħu kollha. X'uħud minn dawn l-ispeċjalisti lanqas mhu biżżejjed għali- hom: li jkunu jafu s-suġġett fil-medda tiegħu kollha, imma jib- qgħu mexjin aktar 'il quddiem sa fejn isir il-għerf, fejn il-għor- rief jaħdmu u jitħabtu biex jikxfu u jagħarfu dawk il-fatti u dawk il-veritajiet li huma moħ għall-kotra ta' għorrief oħra. Ħafna jsiru għorrief bil-għerf li sabu għorrief oħra. imma ftit huma -għorrief li jidħlu għax-xogħol li jfittxu, isibu u jkattru l-għerf tad-dinja. Għax il-għerf jixbah lil art li t-truf tagħha dawramejt għad mhumiex imgħammrin bin-nies, għadu ħadd ma kellu l- ħila jidħol 'il ġewwa minnhom biex jikxef il-ġid li hemm moħbi fihom, ħlief xi ftit qalbiena li issa jinfdu minn hawn u issa jin- ilu ininn hemm, il-lum daħlu ftit 'il ġewwa u għada daħlu aktar, u dejjeni iwessgħu l-medda ta' dik l-art u jkattru l-ġid tagħha. Tiima, ftit-huma dawk li jidħlu għal dax-xogħol ta' tiftix u kxif ta' għerf ġdid. Il-bi l-kbira jew ma jafux bih dax-xogħol għix qatt ma semgħu bih, jew jaqtgħu qalbhom għax it-triq twi- 1, ix-xogħol iebes u l-ħlus żgħir. Fuq kollox jinħtieġ taħriġ taj- jeb minn imgħallem li jaf it-triq għax imdorri fiha, li jaf ix-xo- għol għax imkisser fih. Mhux xogħol ta' dilettanti. Mhux tlab- lib fieragħ. Tisma' 'l xi ħadd jitkellem fuq Pariġi, jidhirlu li jaf- ha. rokna rokna għax sema' min jitkellem fuqha jew ra xi karto- lini jew għax darba għadda jumejn jew tlieta fiha. Dan xogħol tat-tfal. Mhux biżżejjed k tkun taf bil-ħidma ta' tiftix il-għerf u anqas mhu biżżejj da; ix-xogħol u ż-żmien biss Tiemu triq jaqbdu l-għor il-ħtieġa tal-kultura ġenerali, ed li darba f irridu li 2 ħajtek tkun qbadt f'idejk il-għod- jagħnluk imgħallem. riet Maltin 2 Inħanbqu ħafra fuq żgħażugħ tagħna jitħir- rżu tajjeb fiha, bħallikieku ħliefha ma hemmx x'wieħed jitgħal- Sidhrilna l-wieħed li ma jkunx imkisser tajjeb fil-tagħlim il-qud- Iħekk jiġri li dawk li jogħġbuhom eqfu fl-ewwel belt u oħrajn li aktar ieħor ikunu mfixklin u miżummin għlim li jkun aktar għal qalbhom. udin għax-xjenzi jew tagħlini icħor xbu xi nuqqas fil-letteraturi. Sbieħ im- ta' l-ilsna u tal-letteraturi ma għandux jibqa' miexi aktar dieni fit-triq tal-għerf, u għa l-ilsux u l-letteraturi aktarx ji ikunu miġbudin lejn tagħlim forsi għal dejjeni fit-triq tat-t Min jaf kemm żgħażagħ, miġh għoli ntilfu għal kollox ininħa l-ilsna u 1 Jettersturi, ma wisq isbaħ il-prop. ima. narawx ħlief is-suġ X'jiswa bħala professjonista t poeżiji sbieħ u mu jkunx jinqu ikun jixbah jil-raġel b'ras kbi 5 biħa u imeħtieġa l-kultura ġenerali, m tat-tagħlim. U aħna, li għna, il-proporzjon ma narawhiex. abib jew avukat li jkun jaf jikteb la' biżżejjed fil- professjoni t'egħu 2 ri u ġisen żgħir, jew b'rus Żgħira u ġisem kbir li flimkien j jagħmlu raġel ikrah. Fost dawk li jusl sal-bliet tat-Teoloġija, tal-Liġi jew tal- Mediċina l-kotra l-kbira jieqfu hemm u hemm igħaddu ħajjil- hom kollha. Iżda x'uħud rridu jitgħallmu dejjem il-ġdid u jibqgħu jimxu dejiem il-quddiem mal-għert. Għandna wkoll xi ftit li jaqbdu t-triq ta' l-ispeċjalizzuzzjoni, imma dawk li jagħmlu t- tiftix u t-taktir tal-għeri il-ħidma ta' ħajjithom kollhu, kemm għandna minnhom $ Din hi t-triq tal-għe'f kif nuraha jien. Kif imxejt fiha7 Kif mexxejt u ridt inmnexxi l-oħrajn fihu 7 Biex nwieġeb sewwa, jaħ- tieġ nitkellem fuqi nnifsi u nikxef il-qalba ta' qalbi, mhux biex niftaħar — il-ftaħir inħalhh lil-ħaddiehor — imma biex il-ħidma tieżhi tidher kollhu kif inhi. bid-dija u d-dell tagħha, kif tfasslet f'moħħi u nħadmet minn idi, hiex kliemi jiswa forsi hiex ikebbes xrara f'qelb xi ħadd miż-żgħażagħ. Il-bqija għal darb'oħra.