Crucefissa l-Qanpiena l-Antika Tiċċelebra l-Mitejn Sena Centinarju Magħna l-Bormliżi Flimkien maċ-Ċentinarju ta' l-Inkurunazzjoni ta' Marija Immakulata, din is-sena Crucefissa, it-tieni l-akbar qanpiena qiegħda tfakkar il-mitejn sena tagħha fil-parroċċa ta' Bormla, iddoqq ma' ħutha l-qniepen l-oħra u żżejjen il-faċċata tat-tempju għażiż tagħna l-Bormliżi. Sabiex wieħed japprezza aktar din il-qanpiena storika, ma jistax iħalli barra l-qniepen l-oħra; qabel xejn ta' min nagħtu ħarsa lejn il-qniepen l-oħra u l-istorja tagħhom. L-istorja tal-qniepen ta' din il-parroċċa teħodna lura sas-sena 1685 meta nġiebet l-ewwel qanpiena fil-parroċċa mill- Gran Mastru Caraffa. Fuq din il-qanpiena nsibu l-arma ta' dan il-Gran Mastru, jista' jagħti l-każ li hu rregalaha lill-parroċċa, fuq din il-qanpiena jidher ukoll l-isem ta' Raffaele Bianchi li dan x'aktarx fonda din il-qanpiena. Illum din il-qanpiena tinsab fl-arkata tan-naħa tal-Birgu fil-kampnar ta' l-arloġġ. Din illum hija magħrufa bħala x-xiħa. Hija tassew ħasra li t-ton tagħha huwa wieħed difettuż u li jħassar it-tonalità tal-moti. Dan għaliex in-nota tagħha m'hijiex daqshekk ċara. Fl-1684 inġiebet qanpiena oħra, iżgħar minnha, li llum hija magħrufa bħala l-fustanija. Ta' min jinnota d-disinn sabiħ li din għandha fuq ix-xoffa. Din il-qanpiena llum tinsab fl-arkata li tħares lejn il-koppla tal-kappella tal-Kurċifiss. Permezz tagħha jindaqq il-quddies ta' filgħaxija u ta' nhar ta' Ħadd. Fis-sena 1789 inġiebu żewġ qniepen minn Venezja, minn funderija Venezjana. Id-dehra tagħhom tixbaħ sew lil dik ta' Crucefissa l-antika. Dawn sabu ruħhom bħala qniepen ta' l-arloġġ. Ma' dawn it-tnejn żdiedet oħra iżgħar fl-1808 minn funderija antika. Iż-żgħira, li nġiebet l-aħħar, u tan-nofs idoqqu l-kwarti u l-akbar fosthom iddoqq is-sigħat. Kemm-il darba smajt għidut li l-qniepen ta' l-arloġġ kienu qniepen ta' kappella li kienet dedikata lil San Franġisk. Dan ma nafx kemm jista' jkun minnu għaliex dawn il-qniepen m'għandhomx anell fejn jista' jiddendel l-ilsien. Il-funderija tal-qniepen il-kbar ta' l-arloġġ hija Castellis. Is-sena 1805 hija sena li tibqa' miktuba b'ittri tad-deheb fl-istorja tal-kampnari ta' Bormla. Sa dakinhar kien hemm 4 qniepen, 2 minnhom ta' l-arloġġ u 2 minnhom tal-moti. Ma' dawn seta' kien hem xi oħrajn li setgħu nkisru jew tneħħew, iżda ma nsibu xejn magħruf. F'din is- sena l-Bormliżi urew ix-xewqa li jkollhom qanpiena kbira sew. Jidher li għal din il-biċċa xogħol daħlet il-Fratellanza tal-Kurċifiss. L-għażla waqgħet fuq il-funderija Canciani f'Venezja, li dak iż-żmien kienet taħdem xogħol b'reqqa liema bħalha. Din l-opra nġabret mill-poplu Bormliż. Din ġiet tiżen 32 qantar u l-Bormliżi dendluha b'għożża kbira fl-arkata tal-faċċata tal- kampnar tan-naħa tal-mina ta' Santa Liena. Din għadha hemm sal-lum iżżejjen il-faċċata. Issemmiet Crucefissa u żammet dinjità ta' kbira għal 90 sena sħaħ. Sa dak iż-żmien din kienet waħda mill-akbar qniepen li kien hawn fi gżiritna. Meta aktar 'il quddiem saret il-kbira tal-lum, lil Crucefissa x'aktarx kienu jsibuha bħala l-kbira antika, iżda wara ftit baqagħlha biss il-laqam ta' l-antika. Barra li l-leħen ta' din il-qanpiena tassew ipaxxi lil kull min jismagħha, għandha dehra li tassew tiġbdek, speċjalment lil min iħares lejha mill-qrib. Ta' kull meta nkun tlajt fil-kampnar xi ftit kmieni dejjem nogħxa nħares lejn il-ġmiel ta' disinji li nsibu fuqha. Barraminhekk kull min ikun tiela' l-ewwel darba fil-kampnar, dejjem jiġi attirat minnha u l-mistoqsija tkun ''Dik min għamilha 7 Il-kuruna tagħha hija magħmula minn sitt uċuħ li jagħtu lemħa ta' rġiel felħana. Il-kuruna hija magħmula robusta u kbira, dan biex tkun tiflaħ il- qanpiena għal żmien twil. Insibu li ċerti qniepen li huma ta' funderija barranija, li ħdejha huma pjuttost moderni waslu biex tqaċċtu mill-kuruna. Ħaġa li tassew laqtitni, hija s-sinbolu ta' /£ imwaħħla flimkien li tinsab ġewwa l-kuruna. Dawn jistgħu jkunu xi inizjali ta' xi persuna li kienet involuta fil-ħidma ta' din l-opra imprezzabbli. Fuq l-ispalla tagħha nsibu disinji bħal rużuni bi spazji ndaqs bejniethom. Taħt dawn imbagħad insibu disinn iffullat ta' anġli u fjuri li huwa forma ta' girlanda wiesa' madwar 4 pulzieri. Dawra mejt madwar tagħha eżattament taħt il-girlanda li semmejna mbagħad insibu skrizzjoni li tgħid HOC TINTINABULUM FONDATUM ELEMOSINIS TOTIUS POPULI ILLUSTRIS CIVITATIS COSPICUZE. Din tfisser: Miġbura mill-poplu tal-Belt illustri ta' Bormla, 14 ta' Awwissu 1805. Taħt l-iskrizzjoni nsibu girlanda oħra ta'fjuri bil-forma ta' pendenti. Fiż-żaqq tagħha nsibu 4 xbiehat ġewwa bordura bħal niċċa bil-fjuri, dawn ix-xbiehat huma: fuq wara x-xbieha tal-vara l-kbira, fuq in-naħa tal-mina ta' Santa Liena jidhru patri u anġlu miegħu, filwaqt li fuq in-naħa ta' barra nsibu xbieha ta' Kunċizzjoni. Fuq in-naħa tal-kampnar l-ieħor insibu xbieha ta' qisha għolja iżda li peress li ma tistax tidħol sewwa bejn il-qanpiena u l-ħajt, u li din rabbiet bħal lega tul iż-żmien, ma stajtx nasal għall- konklużjoni ta' x'inhi, eżattament. Ħdejn id-dekorazzjoni ta' madwar ix-xbiehat naraw żewġ vażuni bi fjuretti ħdejn kull waħda minnhom. Taħt dawn ix-xbiehat nerġgħu nsibu girlanda oħra bħal dik li hemm fin-naħa ta' fuq. Imbagħad taħtha jiġi segwit minn rużuni bħal ta' fuq l-ispalla. Il-qanpiena tintemm b'xoffa dekorata perfettament b' girlanda bħal ta' fuq biex b'hekk id-disinn alternat minn fuq għal isfel għal 3 darbiet. Toqgħod tqis li l-funderija kienet ferm antika u li f'dak iż-żmien ma kienx hawn daqshekk teknoloġija, tasal biex tapprezza l-preċiżjoni u r-reqqa tagħha li llum il-ġurnata hawn diversi funderiji moderni li ilhom jaħdmu għal ħafna snin u li huma magħrufin, li lanqas jaħdmu b'mod dekorattiv bħal din il-qanpiena. Inħallu daqsxejn lil Crucefissa u nreġġgħu lura l-ħarsa tagħna lejn il-qniepen li kien hemm fil-kampnari f'dak iż-żmien. Mill-qniepen preżenti kienu 3. Ix-xiħa, il-fustanija u l-antika li L-Antika min-naħa ta' wara ma' ġenb il-kbira. hija Crucefissa. Fl-1811 saret qanpiena oħra li tinsab fil-kampnar tan-naħa tal-Birgu fl-arkata tan-naħa li tħares lejn il-kampnar ta' l-antika. Din illum tissejjaħ bħala l-mewt, għaliex kienet tintuża biex titħabbar il-mewt ta' persuni mill-poplu Bormliż. F'dekorazzjoni li nsibu fuq din il-qanpiena naraw l-isem ta' Nicolà Codul li jista' jagħti l-każ li kien il-brunżar li fonda din il-qanpiena. It-tlieta ż-żgħar u Crucefissa kellhom żbilanċ qawwi fit-tonalità, iżda jingħad li bejn ix-xiħa u Crucefissa kien hemm qanpiena oħra li kienet tneħħiet biex iddewbet. Din id-darba damu 81 sena hekk, sakemm fl-istorja tal-qniepen ta' Malta jidhol il-Brunżar Ċelebri Bormliż Ġulju Cauchi. Dan kellu l-ħila li jqabbel qniepen tiegħu ma' oħrajn ta' ħaddieħor u jġibhom jaqblu perfettament. Dan kull persuna midħla tal-kampnari tista' tivverifikah. S'issa persuna waħda biss stqarret li Ġulju seta' kien jirnexxilu jqabbel mingħajr preċiżjoni iżda b'kumbinazzjoni. Iżda li kieku dan huwa minnu Ġulju ma kienx jirnexxilu jqabbel ħafna qniepen f'bosta parroċċi f'Malta u Għawdex. Ġulju bil-mod tiegħu rnexxielu jimla Malta bi qniepen verament sbieħ. Fil-parroċċa ta' Bormla rnexxielu jgħaqqad lil Crucefissa maż-żgħar u joħloq qanpiena kbira li Malta kollha tfaħħarha, kif ukoll barranin li semgħu leħinha stqarru li n-nota tagħha hija ta' qanpiena akbar sew milli fil-fatt hi. Barra f'Bormla Ġulju ħoloq qanpiena kbira verament sabiħa sabiex temm l-armonija għall-parroċċa ta' San Lawrenz fil-Birgu. Fl-istess lokal Ġulju għamel ukoll ħames qniepen sbieħ fil-knisja tal-Lunzjata. Fl-Isla huwa wkoll ħoloq qanpiena ferm sabiħa li għalkemm illum hija msewwija peress li kellha splinter fit- Tieni Gwerra Dinjija għadha sabiħa u timla l-vojt li kien jeżisti bejn il-kbira li hemm u qanpiena oħra. Fiż-Żejtun kien ukoll irnexxielu jagħmel opra bil-qanpiena l-kbira li sfortunatament din inqasmet tul iż-żmien. Fil-fatt il-kbira ġdida li nġiebet dan l-aħħar għall-istess parroċċa, inġiebet fuq in-nota li oriġinaha biha Ġulju. Fl-1892 Ġulju fonda l-ewwel qanpiena għal Bormla; kienet dik li llum hija magħrufa bħala tad-disgħa. Din tiżen madwar 4 qnatar. Din sabet postha wara dik imsejħa l-mewt. Din Ġulju kkundannaha u għalhekk ma tindaqqx fil-moti, iżda għal xi mewt, Lawdi (Lawdijiet) u quddies ta' filgħodu matul il-ġimgħa. Sentejn wara, jiġifieri fl-1894, irnexxielu jgħaqqad lil Crucefissa ma' l-oħrajn billi fonda qanpiena ta' 19-il qantar. Din illum hija magħrufa bħala l-ġdida u tinsab fl-arkata tal-faċċata tal-kampnar li jinsab fuq in-naħa tal-Birgu, iżżejjen il-faċċata pariġġ Crucefissa. Jingħad li Ġulju dewweb qanpiena oħra li kien hemm flokha sabiex fondiha, u jista' jagħti l-każ li tissejjaħ il-ġdida għax tfondiet flok oħra qadima. Fl-1895 il-Bormliżi reġgħu urew ix-xewqa li jkollhom qanpiena akbar u li tkun l-akbar waħda fil-Kottonera. L-għażla bla dubju ta' xejn reġgħet waqgħet fuq Ġulju Gauchi. Hawnhekk Ġulju ħoloq LA bemolle permezz ta' qanpiena li tiżen 48 qantar. Jingħad li Ġulju studja sew lil Crucefissa. Huwa ħass li kellha difett żgħir f'leħinha u għalhekk darha dawra sew. Jingħad ukoll li Ġulju neħħa wkoll xi materjal bħal ċagħak mix-xoffa tagħha. Fil-fatt insibu toqob irqaq fix-xoffa li hu seta' neħħa xi materjal li seta' daħal fil-bronż waqt il-mili. Dan il- materjal seta' kien qiegħed itellef il-vibrazzjoni tagħha. Fuq Crucefissa ġew bażati t-3 qniepen kbar tal-parroċċa. Dawn huma pjuttost qniepen kbar u li jħabbtuha mal-qniepen kbar li nsibu madwar Malta u Għawdex. Fil-fatt il-kbira taħbat fost l-ewwel tnax fid-daqs u l-piż, u fost l- ewwel 4 fil-leħen tan-nota. illum il-ġurnata l-qniepen tal-parroċċa ta' Bormla huma kollha sbieħ u flimkien joħolqu leħen ta' mota serja Maltija. Hija tassew ħasra li x-xiħa li semmejna fil-bidu mhix daqshekk sabiħa. Tgħiduli, 'Allura Ġulju ma ħax ħsiebha7' Jingħad li Ġulju fonda qanpiena bejn il-fustanija u l-ġdida biex tidħol perfettament minflokha, iżda ma qabilx mal- kapitlu dwar il-prezz u biegħha lil tal-Kalkara. Hija ħasra ikbar għaliex din hija sabiħa ferm u taqbel perfettament mal-ġdida. Iżda wieħed jista' jelimina x-xiħa u mill-fustanija jibda jdoqq mal-ewwel il-ġdida. Il-vojt ma jinħassx u wieħed jista' jisma' l-mota ferm isbaħ, peress li l-mewt, il-fustanija, u l-ġdida jgħaqqdu bejniethom akkordju — mużikali perfett. F'kelma waħda Ix-xbieha tal-Vara l-Kbira fuq wara tal-qanpiena Crucifissa. mingħajr ix-xiħa għandhom armonija perfetta. Wieħed jista' jifhem aktar il-fatt jekk ikun midħla tat-teorija mużikali. It-tnejn il-kbar jiġifieri Crucefissa u l-Kbira Mariapia għandhom ukoll armonija perfetta bejniethom biex b'hekk jingħaqdu ma' l-oħrajn biex flimkien joħolqu mota b'element Malti u serju. Il-qniepen tal-parroċċa Bormliża għandhom it-tonalità kif ġej: Tad-Disgħa LA Naturali A natural Il-Mewt LA Bemolle A flat (ottava tal-kbira) Il-Fustanija FA naturali F natural Ix-Xiħa MI naturali E natural Il-Ġdida DO diesis : Csharp L-Antika SI naturali B natural L-antika, Crucefissa, il-protagonista tħabbrilna l-Angelus fit-8 u f'nofsinhar ta' kuljum apparti fil-festi l-kbar peress li f'dawn l-festi dawn jindaqqu bil-qanpiena l-kbira. Is-sehem ta' Crucefissa jibqa' dejjem importanti, għaliex il-kbira u hi ma jgħaddux mingħajr xulxin. Nhar il-festa tal-Kunċizzjoni jindaqq il-quddies kollu bl-antika sabiex isir aktar solenni. F' għeluq il-mitejn sena mill-jum li fih semmgħet leħinha Crucefissa l-antika nirringrazzjawha u nawgurawlha aktar snin twal ta' servizz lill-parruċċani u li bil-kant solenni tagħha tibqa' tfaħħar lill-Mulej u lil Ommna Marija Immakulata. L-għan tiegħi f'dawn il-kelmtejn kienu li nwassal il-messaġġ ta' apprezzament lejn l-għaxar qniepen, 3 fl-arloġġ u sebgħa li jindaqqu bl-idejn li nsibu fil-parroċċa tagħna. Kif ukoll jekk wieħed qatt ma kien midħla ta' kampnari, ikun jista' japprezza wirt missirijietna, li fuq il-bronż tagħhom permezz tal-qniepen urew xiehda qawwija tal-fidi tagħhom. L-aħħar xewqa li jiena għandi u nittama li ma ndumx ma naqtagħha hija li jsir xogħol kbir ta' manutenzjoni lill-kampnari bil-qniepen b'kollox sabiex verament ikunu qegħdin nibżgħu għal dak li ħallewlna missirijietna. Nittama li dan ma jdumx ma jseħħ sabiex ma tkomplix issir il-ħsara kif diġà nbdiet mill-elementi u d-daqq ħażin. Nieħu din l-okkażjoni biex nawgura l-festa t-tajba lil kulħadd. Lis-Sur Carlo Tonna li ħa r-ritratti; Lill-Kan. Ġużeppi Bonello ta' l-għajnuna; Lis-Sur Salvu Attard, Sagristan.