LEĦEN IL-MALTI DAN IL-GĦADD FIH: DUN KARM PSAILA: Taħdita fuq il-Poeżija Maltija — ĠUŻE 'GHETGUTI: Il-Għanja tal-Helsien — A. CREMONA: Angel De Saavedra; Il-Fanal ta' Malta Teddv Bov, — A. BUTTIĠIEĠ: Niftakar — KARMENU MALLIA: Proficiscere Anima —ĠAQUILINA: Il-Fortuna tal-Bakkaljaw — Ġ'CASSAR-PULLICINO: Kwadri mill-Ħajja Maltija. TAHDITA FUQ IL-POEŻIJA MALTIJA' Ta' Dun KARM PSAILA KIEN ili żmien twil nixtieq nitħaddet ftit magħkom fuq il-Poeżija Maltija fil-medda kollha tagħha u xi ftit ukoll fuq il-Poeżija tiegħi. Hawn jien il-lum, bil-permess u bil-għajnuna tal-kapijiet tagħkom, biex naqta' din xewqti u ngħidilkom xi ħaġa żgħira fuq dan is-suġġett li għali- ja, u naħseb għalikhom ukoll, hu ta' impurtanza kbira ħafna. Ma hemmx għalfejn ingħid li jiena miniex ser ngħidilkom dak kollu li wieħed jista' jgħid fuq dan is-suġġett għaliex kont niġbed fit-tul wisq; biss sa nfittex nagħtikom xi tagħrifiet qosra fuq in-nisel jew bidu tal- poeżija f'Malta, u fuq il-ftuħ jew l-iżvilupp li din il-poeżija ħadet fiż- żmenijiet ta' l-aħħar. Iżda qabel ma nibda nitkellem fuq il-Poeżija, jixraq nagħtikom xi tagħrif bħala dħul għas-suġġett, biex wieħed ikun jista' jifhem aħjar l-ispirtu, il-għan ta' din it-taħdita letterarja. Jien irrid naħseb illi intom ilkoll li hawn qegħdin tisimgħu ħtiġilkom tgħaddu numru ta' snin f'kors preparatorju qabel ma ħadtu l-post tagħkom bħala mgħallmin fl-iskejjel; u l-istudju tal-lettaratura — letteratura Ingli- ża, Taljana u għandu mnejn Franċiża wkoll — kellu jkun wieħed mis- suġġetti l-aktar impurtanti li kellhom tidħlu għalih; u nistħajjel li intom ħadtu interess, jekk mhux kbir ħafna, imdaqqas f'xi xogħlijiet poetiċi ta' nies kbar Ingliżi bħalma huma Shakespeare, Milton, Thompson, Keats, Grav u oħrajn, jew ta' nies kbar Taljani, ngħidu aħna, Dante, Petrarca, Tasso, Manzoni, Foscolo, Pascoli, u oħrajn. Jekk tfittex din il-kelma fid-dizzjunarji jew f'xi manwali, intom issibu xi waħda minn dawn id-definizzjonijiet: 'Il-ġabra ta' dak is-sabiħ u t-tajjeb 4 Din it-Taħdita Dun Karm Psaila għamilha fl-1942 lis-surmastrijiet ta' l-iskola ta' Ħaz-Żebbuġ u xi ħbieb tagħhom. kollu li nkiteb f'pajjiż jew f'xi żmien: inkella, il-kitba li għandha s-siwi tagħha fil-ġmiel tal-kelma u fit-tqanqil tal-qalb li l-kelma tnissel u ġġib magħha'. Jiena naħseb li nistgħu ngħidulha: 'L-awtobijografija ta' Naz- zjon', inkella 'l-Hajja ta' Nazzjon miktuba minnha nfisha, Issa intom tafu illi n-nazzjonijiet, bħalma huma l-bnedmin meħudin wieħed wieħed, għandhom it-tfulija tagħhom, iż-żgħużija, il-milja tal-ħajja u għandhom ix-xjuħija. U kif aħna ma nistgħux nistennew, jew nippretendu, li tifel jew tifla taħseb u tikteb bħal wieħed kbir, hekk ma nistgħux nis- tennew li nazzjon fit-tfulija tagħha għandu jkollha letteratura bħal dik, jew daqs dik, ta' nazzjon fil-milja ta' żmienha. It-tfal u ż-żgħażagħ ukoll, jiċċaċċraw u jitkellmu ħafna, imma jaħsbu ftit: ix-xjuħ aktarx iħallu ċ- ċaċċrar u l-kliem fieragħ u jagħtuha għall-ħsieb u l-meditazzjoni tal-ħajja. Minn dan intom taraw illi l-letteraturi għandhom, minn awl-id-dinja, ikunu mdaqqsin, jew proporzjonati għall-età u għall-karattru tan-nazzjo- nijiet li jagħmluhom. Ma jistax ikun hemm nazzjon tassew kbira b'lettera- tura żgħira, bħalma ma jistax ikun hemm nazzjon żgħira fid-daqs u fiż- żmien b'letteratura kbira. Il-letteratura Griega u l-letteratura Rumana kienu kbar, għaliex kienu kbar Atene u Ruma; u l-letteratura lngliża hi kbira, għaliex kbira hija n-nazzjon Ingliża fiż-żmien u fil-ħakma tagħha fuq l-akbar imperu. Issa, sal-bidu tas-Seklu Dsatax (XIX), jiġifieri sa ximija u erbgħin sena (140) ilu, Malta qatt ma kienet nazzjon fis-sens veru ta' nazzjon. Għal- kemm il-poplu Malti kien ġens għalih, jiġifieti poplu magħżul mill-oħrajn kollha, bil-Isien tiegħu, bid-drawwiet tiegħu, bit-reliġion tiegħu, qatt im- ma ma kienu l-Maltin sidien tagħhom infushom, ma kellhomx istituzzjoni- maqlub, in-nies ta' Malta dejjem kienu taħt il-ħakma ta' nazzjonijiet bar- ranin, u l-Ilsien tat-tagħlim, jew ta' l-edukazzjoni kien dejjem ilsien bar- rani. Għalhekk Malta ma sata' qatt ikollha lettetatura tagħha. Kien fl-ewwel snin tas-seklu li għadda, is-Seklu Dsatax, meta l-lehma jew il-ħsieb ta' Malta bħala nazzjon żgħira għaliha, għalkemm taħt il- wens jew protezzjoni ta' Potenza barranija, leħħet u xegħlet fil-moħħ u fil-qalb ta' ftit Maltin magħrufa, fosthom il-għaref Mikiel Anton Vassalli minn Ħaż-Żebbuġ: u kien dik il-ħabta u bil-ħila u bil-ħeġġa ta' dan Vas- salli illi l-Isien Malti, bħala lsien nazzjonali tal-Maltin, beda jxenxel l- egħruq tiegħu fil-gżira tagħna. Issa niġu għas-suġġett tal-poeżija. Qabel dan iż-żmien li semmejna, jiġifieri l-ewwel għoxtin sena tas-Sek- lu Dsatax, ma kienx hawn poeżija Maltija miktuba u stampata; biss kienu jinsemgħu xi għanjiet maħdumin, imqabblin mill-poplu, li xi rġiel u xi nisa kienu jgħannuhom mal-kitarra iew ma' xi orgni tal-idejn fix-xtut tal-baħar u f'xi festi popolari bħal nhar Lapsi. Għanjiet ta' mħabba wkoll kienu jgħannu ż-żgħażagħ fil-beraħ tat-taba', fit-triqat, jew fid-djar waqt id-deffa tax-xogħol. Nistgħu nagħmlu eċċezzjoni waħda għall-odi, jew għanja qasira, li sa- fet f'ġieh il-Gran Mastru Nicola Cottoner (1672-1675) miktuba minn Ġann Franġisk Bonamico, u li għadha merfugħa fil-Bibjoteka Rjali tal-Belt f'manuskritt tal-Kan. Ġann Franġisk de Soldanis, li jġib in-Numru 144. Il-Għanja tgħid hekk: Mejju ġie bil-ward u ż-żahar, Qajla ferħ kien f'hedil-gżira Għadda l-bard, ix-xita, l-beraq, Li ma kienx minn iwennisha; Tgħattiet l-art bin-nwar u l-weraq, Li ma kienx min iħarisha Heda r-riħ, siket il-baħar. Kieku tibki l-ġuħ bħal Isisa. Tar is-sħab minn wiċċ is-sema, lati l-ferħ u l-hena tagħna, Sa fl-iġbiel nibtet il-ħdura, Cotoner, dawl ta' għajnejna; Reġgħet tgħanni kull għasfura, Tant li s-Sema jħallik ħdejna, U bil-ferħ kull qalb tirtema. Fl-akbar bard ikollna s-sħana. Kien l-istoriku Franċiż, Le Chev. de St. Priest, l-ewwel wieħed li ġieh f'rasu jiġbor mill-fomm tal-Maltin tliet għanjiet popolari u jippublikahom Dan sar fl-1791. Billi hu ma kienx jaf bil-Malti, talab lil wieħed saċerdot ħabib tiegħu, ' lil Dun Goacchino Navarro, li jiktibhomlu, u dan il-qassis, biex ma jik- tibhomx bl-alfabet Għarbi, għax mhux kulħadd kien jaqta l-Għarbi, saw- wat alfabet Malti bi tnax-il ittra meħudin mill-Għarbi, jew aktarx mill- Persjan, u b'ittri oħra meħudin mill-alfabet Taljan, u ,hekkit-tliet għan- jiet dehra fil-ktieb ta' St. Priest. Il-għanjiet huma dawn: 1 2 Min jitma fit-tama, Smajt l'inti tarbit l-imħabba; It-tama tqarraq bih; Għidli fl-imħabba xi ġralek, Jagħmel ir-riħ fil-bomblu, Ejja tħaddet għommtok miegħi Jaħseb li jsiefer bih. Għax nibża' l'jien ġrali bħalek. Għ'dira li tixrob minnha Ngħidlek la ddardarhiex, Għax imur żmien, jiġi ieħor, Tfittixha u ma ssibhiex. — isġat Dana St. Priest igħidilna wkoll illi l-ħajra, il-ġibda, l-imħabba għall-poe- żija kienet aktarx imdaħħla fil-poplu Malti mill-Griegi, u li l-Għarab im- bagħad taw lill-għanja popolari Maltija dawk il-lwien Orjentali u dawk il-kisriet tal-leħen hekk sbieħ li għadhom fil-għanja Maltija sal-lum. Ngħid is-sewwa, il-versifikazzjoni, jew itetiswir tal-versi, fit-tieni waħda minn dawn it-tliet għanjiet, kienet bħal ħawditni daqsxejn. Ara għaliex: il-versi tagħha, kif tara l-għajnejn, huma versi tat-tmienja, jiġi- fieri ta' tmien sillabi kull wieħed, li huma dejjem magħmulin minn żewġ gruppi ta' erba' sillabi, bl-aċċenti tal-leħen fuq it-tielet sillaba 'ta' kull grupp, bħalma tistgħu taraw minn dawn l-eżempji li ġejjin: Malti: Belt ta' qalbi, binti l-ħelwa, Jien minn qabti qomt narak; Tagħarfux lill-missier tiegħek Li rabbiek u l-barka tak7 Issa fit-tieni għanja l-aċċenti ma humiex qegħdin skond din itr-tegula u għalhekk jiena ridt insib dak kienx xi żball fit-tiswir tal-versi, inkella xi sigtiet li jiena ma kontx naf bih. U fraħt mhux ftit meta sibt illi l-versi kienu tassew versi tat-tmienja, magħmulin b'ritmu divers minn tas-soltu, jiġifieri bl-aċċenti tal-leħen flok fuq it-tielet.u s-seba'. sillaba, mqegħdin fuq l-ewwel waħda, fuq itstaba' u fuq is-seba', hekk: Smajt I'inti tarbit l-imħabba Għidli fl-imħabba:xi ġralek .:. U fraħt iżjed u iżjed, għaliex billi ftit qabel il-poeta Taljan Giosuċ Car- ducci' kien ippublika xi poeżijiet bil-versi tat-tmienja kollha aċċentati hekk, jiena kont ħsibt illi kien hu l-ewwel poeta li sawwar il-versi tat- tmienja b'ritmu hekk sabiħ, u qatt ma bsart, qabel ġiet din il-għanja f'idejja, illi kien il-poplu Malti l-poeta li qabel Carducci niseġ u ħadem hekk il-versi tat-tmienja. Issa nidħlu fis-suġġett tagħna proprju. L-eqdem eżempju ta' poeżijiet bil-Malti stampati li ġew f'idejja, kienu fi ktieb li jismu Ktieb il-Qari Malti jew Daħla għall-Ilsien Malti fuq l- iniżjali. P. — aktarx Vella Francis u Pulis Montebello Ġużċ. Ħaġa kurjuża, dan il-ktieb Malti, u għandu mnejn l-eqdem wieħed, ma kienx stampat hawn Malta, iżda l-Italja, fil-belt ta' Livorno, fl-1824, u l- ktieb hu ddedikat lil wieħed saċerdot, ir-Rev. Il-poeżijiet tiegħu ma humiex ħlief qwiel jew proverbji u tagħlimiet spiritużi mimlijin bil-għerf li jiġi mit-tiġtib jew esperjenza, imqabblin f'versi. Biex nurikom kif inhuma maħdumin, sa nġibilkom xi siltiet bħala eżempji: Ix-xirka omm il-qawwa 2. Ix-xogħol iwettaqna, Mingħajrha ma hemmx saħħa: Fil-hena jrabbina, Ara kemm tiflaħ gumna, Mid-deni jbegħidna Mifruda xejn jaqtagħha. U mill-għada ħażina, Jiġi xi jgħakkes lilu Il-għażż iġibna foqra, Min ikażbar lil maħqur; U ftit-tiġrib jitfagħna; Il-baħar jimla w jofrogħ, Tiġrif tiġrif isejjaħ, U d-dinja dejjem iddur. L-aħħar tiġrif jiblagħna. Iżda l-ewwel kittieb ta' versi Maltin li jistħoqqlu tassew dan l-isem — iċ- Chaucer tal-letteratura Maltija — hu t-Rev. Dan qaleb f'versi Maltin l-innijiet kollha li jingħadu fil-quddies u fl-uffiz- zju, u ħariġhom taħt l-isem ta' Innijiet Imqaddsa għall-ħabta tas-sena 1834. Barra minn dawn l-innijiet hu kiteb ukoll ħafna kurunelli u innijiet għall-qaddisin titulari li għadna nisimgħuhom sal-lum fit-tridwi u fin- noveni li jsiru qabel il-festi tagħhom. Ludoviku Mifsud Tommasi hu wkoll l-awtur ta' ktieb ieħor ta' poeżiji illi jaħasta ma kien qatt ippublikat. It-titlu tiegħu hu Il-Għana tan-Nisrani — Miġbur f'dan il-ktieb ta' Talb 'l Alla — Ħedma tas-Saċ. Dan il-manuskritt ġie f'idejja mit-tjieba ta' wieħed ħa: bib tiegħi li fiż-żmien li jiena kont il-Bibljoteka tal-Belt,ma kien jegħja qatt ifittex xi manuskritti qodma u dokumenti oħra li jistgħu jsaħħu u jwettqu l-istorja ta' Malta l-ħanina. Naħseb li xi eżempji minn dawn l-innijiet jistgħu jogħġbukom: L-istandatd tas-Sultan ħiereġ Bħala xemx jiddi s-salib Li mewt fuqu l-Ħajja ħadet Biex mill-mewt il-ħajja ġġib. Mill-manuskritt: Talba ta' Filgħodu: Ja Mulejja, ħoll'li lsieni Biex infaħħrek sa minn kmieni; Il-għajnuna lili newwel U ma' qalbi rtabat l-ewwel. Mit-Tħejjija għall-Qrar: Dineb David u dnibt jien, Maħfra Bħalu nixtieq naqla', Maħfra lilu, Sinjur, tajt, Għalhekk int għallimni liema Għax quddiemek sogħba kbira Ġewwa qalbi l'hi muġugħa : 'Dik is-siegħa f'qalbu rajt. Għandi jkolli kbira ndiema. Il-poeta Malti li ġie wara Mifsud Tommasi, imma aktar origiħali u ak: tar elevat minnu, kien il-Professur Gio. Anton Vassallo (1817-67) Dan kien Malti kif għandu jkun, li ħabb lil Malta'minn qalbu, u ħabbha kollha kemm hi, u mhux taqsima jew parti minnha. Kien bniedem għaref, u kiteb għall-ġid tal-pajżani tiegħu kollha. Għan-nies ta' l-iskola, li kienu jaq- raw u jifhmu t-Taljan, li fi żmienu kien il-lsien tat-tagħlim fl-iskejjel, kiteb l-istorja ta' Malta f'dak il-Isien, u kiteb hekk tajjeb li saħansitra professuri. Taljani bagħtu jifirħulu u faħħruh saħansitra b'versi sbieħ ħafna: għall-Maltin li ma kinux jafu bit-Taljan, kiteb storja ta' 'Malta qasira bil-Malti, u ħafna poeżijiet ta' sengħa kbira li f'qasir żmien in- nies tar-rħula kollha tgħallmuhom bl-amment, u jiena stess fi tfuliti smajt bosta ommijiet itennuhom lil uliedhom, jew lilhom infushom bl-akbar għaxqa ta' qalbhom. Isimgħu b'liema mħabba u b'liema ħlewwa jiċċipziu lil din l-art ta' twelidu: Int sabiħa, O Malta tagħna, Imgħottija bl-isbaħ sema, Mhux għax Malti nfaħħrek jien, Leogħna dawl ix-xemx tagħtik, Isemmik id-dinja kollha, : Ma xxawtekx, bil-ħlewwa ssaħħnek, Magħruf ġmielek kullimkien. Ġid iġġiblek u tqawwik. Għ Xi ġmiel ta' versil X'għażla ta' kliem ħelu u sabiħl Isimgħu issa kif dan il-poeta, li kien jaf biżżejjed x'niket tista' tagħti l-ħajja, jibki lil żgħużitu: O żmien ħelu, kif għaddejtli, Żmien ta' meta kont bla ħtijal It-tifkira biss ħallejtli : Biex il-għira nħoss għalik: Int ma tarġa' iżjed għalija U sal-mewt indum nibkik. Poeta ieħor tajjeb kien Dwardu Cachia, surmast fl-iskejjel tal-Gvern, imwieled l-Isla fl-1858 (miet fl-1907). Dan kellu żewġ taqsimiet fil-ħajja letterarja tiegħu. Fl-ewwel waħda kien aktar dilettant tat-taqbil milli poeta, u s-suġġetti li kien jagħżel kienu aktarx fiergħa. Dawn il-għanjiet tiegħu hu kien isejħilhom 'Ċajtu Hmerijiet'. Kienu ippublikati fl-1886 bl-isem ta' Taqbil bil-Malti ta' Dwardu Cachia. Iżda fit-tieni taqsima kiteb aħjar. Aktarx li hu kien ġie taħt il-protez- zjoni u taħt l-influwenza ta' xi membri għaqlin tax-Xirka Xemija (Soċietà Semitika) illi kienu ntebħu bix-xejra qawwija li Dwardu kellu għall-poe- żija u ħajruh jikteb versi aktar bis-sengħa u aktar ta' fejda, billi jagħżel suġġetti aktar interessanti u aktar fejjieda minn dawk li kien għażel qabel. Hekk ġara li hu mexxielu jħallilna waħda mill-isbaħ poeżijiet tal-let- teratura bikrija tagħna, Katrin ta' l-Imdina, fi tliet patti, jew taqsimiet. Fl-ewwel parti jiddeskrivi sabiħ ħafna t-tieġ tal-Hakem jew Gvernatur ta' Malta taħt l-Ispanjoli. ma' Katrin, xebba għanja Maltija, mill-Imdina, li dak iż-żmien kienet il-Belt ewlenija tal-Gżira. Fit-tieni taqsima hemm deskrizzjoni qawwija ta' l-inżul ta' ħafna sib- bien, jew kursari, fix-xtut ta' San Pawl il-Baħar; l-aħbar ta' dan l-inżul, sewwa sew wara t-tieġ tal-Hakem ma' Katrina; il-ġirja tal-Hakem ma' tliet mitt raġel magħżulin, biex jilqgħu lis-sibbien; it-taqbida; il-mewt tal- Hakem u r-rebħa ta' l-aħħar tal-Maltin. Fit-tielet taqsima, id-deskrizzjoni tan-niket u tat-telfa ta' Katrin meta ' l-Maltin rebbieħa jidħlu fl-Imdina bil-katavru tal-Hakem. Isimgħu kemm tagħlaq tajjeb l-aħħar xena ta' l-imsejkna Katrina: Min jista' jgħid x'ħasset Il-ħbieb marru wrajha Kif semgħet l-aħbar Sabiex iżommuha, Katrina Bħal berqa U Ikoll daru magħha, Dlonk ħarġet mid-dar; U riedu jsabbruha, Bħal ġenna hawti jaqbadha, X'ħin tilmħu, tintilef Ma trid tisma' 'l ħadd; U taqa' hemm fl-art Bdiet twatrab b'idejha; Fejn kienu filgħodu Bikkiet lil kulħadd. Xertdulhom il-ward. Minn xebba w għarusa F'ħin wieħed dil-mara Ittejjeġ u totmol…. Min jista' jsabbarha2 Poeżija bħal din jiena ma xtaqtx li tibqa' bla magħrufa; għalhekk jiena għamiltilha kumment aktarx wiesa', ġbart xi tagħtifiet fuq il-ħajja ta' l-awtur u stampajt kollox fl-1934. Iżda ma hemmx dubju li wieħed mill-aħjar letterati Maltin ta' l-aħħar biċċa tas-seklu li għadda u tal-bidu ta' dan li aħna fih, hu l-Kavalier Ġużċ Muscat-Azzopardi, prokuratur legali. Dan twieled fl-ewwel ta' Settembru ta' l-1853, u miet fl-4 ta' Awissu 1927. Kien bniedem reliġjuż, għaqli u ħaddiem; u għal-Isien Malti ħadem bla heda. Hu ippublika ħafna xogħlijiet letterarji sewwa fi proża sabiħa u sewwa f'versi tajbin, biċċa otiġinali u biċċa traduzzjonijiet minn ilsna oħra. Ir-rumanz tiegħu Nazju Ellul, maħruġ fl-1909, hu, bla tmerija, wieħed mill-aħjar xogħlijiet tiegħu tal-proża. Fl-1890 ħareġ l-ewwel poeżijiet tiegħu bit-titlu ta' Ħamsin Poeżija bil- Malti. Iżda sa hawnhekk hu kien aktarx mexa fuq l-atar tal-qabbiela ta' qablu, u kiteb il-poeżiji tiegħu aktar biex igħin lill-Isien Malti fit-tixrid tiegħu, inkella biex iqiegħed is-sisien tal-letteratura b'lewn nazzjonali. Kien fit-tieni għaxar snin ta' dan is-seklu, li hu ipprova jitla' telgħa 'l fuq aktarx imħajjar mill-eżempji tiegħi u kiteb poeżijiet tal-qabda, sbieħ fil-kelma u fil-ħsieb li aktarx jibqgħu ħajjin għal bosta u bosta żmien. Il-poeżijiet tiegħu 'Sawl ta' Tarsu', 'Lil Sidtna Marija tal-Karmnu', 'It-8 ta' Settembru', 'Lil San Franġisk t'Assisi' u oħrajn jibqgħu bla biża' xejn ħajjin fost l-istudenti tal-letteratura Maltija. Isimgħu kif jiddesktivi tajjeb lil Sawlu ta' Tarsu fuq it-triq ta' Damasku u l-konverżjoni tiegħu: Halef: u kliemu, ::— Meta l-ħaġġara Jidrob, isaħħar, Għad li żagħżugħ Lhudin u nsara Magħhom fil-qatla Kexkex għall-aħħar. Għax l-ebusija Ħalef: u jonfoħ, Ta' dik it-tieda : Damasku, Imaħtu Fil-mewt ta' Stejfen Aktar miż-żiemel Kienet tat xhieda, Li kellu taħtu, Milbut, imnaffar, U leħfiet dija Għal fuqek ġej, Ma' dawk id-dwat, Għodda misħuta Mix-xemx wisq aqwa Tal-Fariżej…. Ta' nofs in-nhar… Imma x'ħin qorob U sama' leħen Lejn biebek, ħass, Hiereġ mid-dija: B'nifs għall-għarrieda 'Sawl, Sawl, għax qiegħed Qalbu tirtass; Tagħmel għalijaż' U Sawl, imrażżan Dawlu mitluf, lnbidel f'daqqa Minn dib f'ħaruf. Issa erba' kelmiet fuq il-poeżija tiegħi, u kif ġara li jien bdejt nikteb versi bil-Malti. Għodwa waħda sabiħa, fl-1911, Mons. P.Galea u s-Sur Ġużċ Muscat Azzopardi, li għadna kif għamilna tifkira tiegħu bħala poeta, waqqfuni fil- Pjazza tal-Palazz, il-Belt, u Mons. Galea, ħabib tiegħi mill-qodma, qalli: 'Dun Karm, aħna ser nibdew noħorġu perjodiku bil-Malti Il-Ħabib, bil- ħsieb li nagħtu fih liż-żgħażagħ Maltin xi ħaġa xierqa u sabiħa, sewwa għal dik li hi edukazzjoni morali u sewwa għal dak li hu żvilupp letterar- ju ta' l-għażiż ilsien tagħna. Inti, issokta, jgħidli għandek tiktbilna xi poeżija sabiħa bil-Malti għall-ewwel ħarġa.' k Jiena dejjem kont ħabbejtu l-ilsien Malti, imma sa.dak in-nhar qatt ma kont ktibt versi bil-Malti. Għalhekk jiena weġibt: X'nista' nagħmillek jien, Mons; jien qatt ma ktibt versi bil-Malti.' Mons. Galea teġagħli: 'Ma jimpurtax: jeħtieġ tipprova u tibda issa: Jien żgur illi l-Madonna tgħinek. ' Jiena qatt ma ħabbejt ingħid 'Le' lill-ħbieb tiegħi; għalhekk infridna bil-wegħda li jiena nagħmel l-aħjar li nista'. Filgħaxija, filwaqt li kont waħdi fl-appartament tiegħi ta' Strada Formi, il-Belt, fejn kont noqgħod dik il-ħabta, qgħadt għarrkubtejja quddiem xbieha tal-Madonna li kelli f'kamarti u għidtilha: 'Għażiża Ommi, għidli lat x'għandi nikteb; jiena nixtieq nibda b'poeżija miktuba għalik.' Leħen ġewwieni weġibni: 'Ikteb sewwa sew dak li inti qiegħed tħoss bħal issa'. Qomt bil-ġirja, mort fuq l-iskrivanija, qbadt il-pinna u ktibt fuq folja karta: 'Quddiem Xbieha tal-Madonna'. U f'anqas minn erbgħin minuta ħar- ġet l-ewwel poeżija tiegħi bil-Malti. Intom tistgħu taqtaw din il-poeżija fl-ewwel faċċata tat-tieni volum tal- Għana ta' Dun Karm. à Tistgħu taħsbu li Mons. Galea u Muscat-Azzopardi ma ħallewnix aktar bi kwieti, u waħda kultant, poeżijiet oħra ħarġu, u fl-1916, ġabra ta' sit- tax-il-poeżija tiegħi dehtet fi ktieb ta' Mogħdija taż-Żmien tas-Sur Alfons M. Galea, bl-isem ta' L-Ewwel Ward. U ktibt poeżijiet oħra, li swewli tifħir u ġieh minn banda u tmaqdir u tgħajjir minn oħra; u fl-1920 xi ħamsa u għoxrin poeżija oħra dehru bit- titlu ta' Ward leħor. Hawnhekk kien il-bidu tar-rebħa tiegħi, għaliex f'ġurnali li ma kinux ħbieb tal-qalb tal-Ilsien Malti dehru artikoli li tkellmu bl-akbar ġieh fuq dawn il-versi tiegħi. Poeżija minn tiegħi li qajmet bħal rivoluzzjoni fiċ-ċitkoli letterarji ta' Malta, u xi ftit ġo l-Italja-wkoll, kienet 'Il-Musbieħ tal-Mużew'. Il-lehma ta' din il-poċżija ġietni minn musbieħ tal-fuħħar li kien magħluq ġo vetri- na fil-Mużew tal-Belt, u li kellu minqux fil-wiċċ tiegħu s-simblu tal-Huta, li bih l-Insara kienu jingħarfu bejniethom bla ma jinkixfu mill-barranin: il-Huta bil-grieg ix08c, li biha l-in sara kienu jifhmu 'Ġest Kristu Bin. Ktibt din il-poeżija fl-1921, meta jiena kont nagħti lezzjonijiet tal- Arkeoloġija u ta' l-Istorja tal-Knisja fis-Seminarju ta' l-Imdina. Poeżija oħra li għamlet impressjoni qawwija u qalgħet tifħir hawn Mal- ta u barra minn Malta, kienet 'Il-Ward li tgħid Ġrajjietha', fejn ' il-warda li kienet tfisser il-virtà tar-rażna u tal-mistħija li hija karattetistika ta' l-imħabba f'xebba għaqlija, intemmet mirfusa mis-saqajn fit-telfa ta' żifna bla rażan. Fl-1927, wara talba ta' Mons. Fetris, li dik il-ħabta kien Ministru tat- Tagħlim, jiena ktibt erba' innijiet għat-tfal ta' l-Iskejjel tal-Gvern — l- Innu ta' Filgħodu; l-Innu ta' Filgħaxija; l-Innu ta' Mejju, u l-Innu tal-Qalb ta' Ġesid. Dawn kienu immużikati mis-Surmast Ġużeppi Caruana, dak li kien immużika l-Innu T'Adoriam Ostia Divina li kien tkanta fil-Kungress Ewkaristiku ta' Malta, innu li l-lum hu famuż mad-dinja kollha. Nixtieq li fInnu ta' Filgħodu'u l-Innu ta' Filgħaxija' jerġgħu jidħlu fl- iskejjel. Iżda l-biċċtejn xogħol tiegħi l-aktar importanti sewwa fil-għalqa tal-let- teratura u sewwa fil-għalqa tas-sentiment nazzjonali kienu l-ewwel waħda t-traduzzjoni fil-Malti tal-poema famuż ta' Ugo Foscolo I Sepolcri, waħ- da mill-isbaħ u mill-aqwa poeżijiet li għandha l-letteratura Taljana; u t- tieni l-poema oriġinali tiegħi 'Il-Jien u lilhinn Minnu', li fil-fehma tiegħi kellu jkun is-sieħeb u t-temma ta' 'l-Aqbta' ta' Ugo Foscolo. Kont xbajt nisma' Kliem ta' tmaqdir fuq l-ilsien Malti, li xi wħudjew għax injuranti, jew għax imħajrin mina xi tama qarrieqa, kienu jtennu u jxandru fil-bliet u xi drabi fir-rħula, fit-triqat, fil-ħwienet u saħansittra fil-gazzetti; għalhekk jiena xtaqt b'qalbi kollha u bis-saħħa ta' fehmti kollha, nuri lil ħuti l-Maltin illi l-Ilsien Malti — li kien x'kien hu l-Isien tagħna — jista' jnissel u jrabbi minnu nnifsu dawk ix-xejriet kollha karat- teristiċi li jinsabu fi lsien letterarju; u fl-1927, meta l-Italja kienet qiegħda tfakkar bil-ġieh kollu ta' l-ewwel mitt sena mill-mewt ta' Ugo' Foscolo għaddieli minn tasi l-ħsieb li naqleb fil-Malti l-Carme famuż tiegħu. Billi din kienet biċċa xogħol iebsa bħaż-żonqor, jiena bqajt bejn ħal- teja, bejn iva u le; iżda meta fl-1929 aħna l-Maltin, u l-aktar aħna ż-Żeb- buġin, konna qegħdin infakkru, bil-ġieh li jistħoqqlu, l-ewwel ċentinarju mill-mewt ta' Mikiel Anton Vassalli, il-missier tal-Ilsien Malti bħala lsien nazzjonali, il-ħsieb li naqleb 'T Sepolcri' tafa' egħruq ħoxnin f'moħħi u f'qalbi, intfajt għax-xogħol, u fl-1932 it-traduzzjoni ta' 'I Sepoleri'. kienet ħaġa mitmuma; biss kien jonqos xi xogħol bl-imqass u tal-ħaffiefa, għax xi għoqda żgħira, xi żelluma u xi qamla f'biċċa xogħol bħal dik ma set- għux jonqsu. Fl-1936,l-Ogbra ħarġu stampati mill-istamperija tal-Gvern, u' kienet tassew edizzjoni minn kull naħa sabiħa. Iżda jiena għandu jkun bniedem li ma jiġix f'tiegħu malajr. Hsibt illi l-qlib, avolja jekk qlib tajjeb minn ilsna barranija, ma hux biżżejjed biex nuri dak li jiena ridt nuri, jiġifieri li l-Ilsien Malti għandu l-qawwiet u s- setgħat kollha biex ikun tassew ilsien letterarju u jistħoqqlu li joqgħod ma' l-ilsna letterarji tad-dinja: deherli li jkun jeħtieġ li jkun hemm xi ħaġa oriġinali mnissla minnu u fih, u ta' l-istess kobor u ta' l-istess met- fehma tiegħi kienet il-lehma u l-ħdim ta' l-itwal poema tiegħi; Il-Jien u lilbinn Minnu, mitmum u ippublikat fl-1938. Jiena sejjaħtlu lil dan il-poema, is-sieħeb u t-temma ta' I Sepolcri ta' Ugo Foscolo, għaliex dan Foscolo kien bniedem li ma kellu ebda Fi- di u ebda tama Nisranij: lilhinn mill-qabar; il-filosofija tiegħu kienet il- filosofija li tispiċċa fil-'Jien', jiġifieri razzjonaliżmu pur; filwaqt illi fil- 'Il-Jien u lilhinn Minnu' ir-Raġuni, msieħba ma' l-Imħabba u mwettqa minnha, tnissel dik il-ħaġa moħbija li aħna nsejħu Fidi, jew Twemmin, illi filwaqt li donnha ċ-ċaħda tar-Raġuni tisfa' l-qqfol tagħha, qofol li ma jiċċaqlaqx, li bih aħna nistgħu nifhmu bosta ħwejjeġ mostuta, u nagħarfu kemm aħna ċkejknin aħna nfusna u kemm hu kbir Alla: il-Credo ut intelli- gam — Nemmen biex nifhem, ta' l-akbar u l-ifjen filosofu, li kien Santu Wistin. Li b'dan il-poema jiena wasalt fejn kelli nasal, jiġifieri li nuri li l- Ilsien Malti jista' bla tiġbid, imma bi ftit tal-għaqal, ifisser dak kollu li jistgħu jfissru ilsna letterarji barranin, jidhef mill-fatt li dan il-poema kellu l-ġieh li jinqaleb. fil-Franċiż u fl-Ingliż, u sew f'Pariġi kemm f'Londra-kellu l-isbaħ tutija ta' għoġba u l-ogħla kliem ta'. tifħir. Issa naħseb li jiena tkellimt magħkom biżżejjed; nitma madankollu li SĦEL Issa kelma oħra u nagħlaq: Intom tafu li l-poeżija hija l-kelma taż-żgħużija, u jiena bħalma taraw xjeħt ġmieli — il-lum nagħlaq disgħa w erbgħin sena mill-ewwel quddiesa tiegħi; għalhekk issa jmiss lilkom iż-żgħażagħ li telgħin li tkomplu torq- mu u żżidu l-kelma Maltija. Agħmlu ħilitkom biex titgħallmu sewa dan il-lsien sabiħ tagħna; agħm- lu ħilitkom biex tifhmu s-setgħat letterarji ta' saħħa u ta' ġmiel li għan- du, u intom tibdew tħobbuh u tgħożżuh. Hafna poeti żgħażagħ mixjin fuq il-passi tiegħi, u qegħdin jagħmlu versi sbieħ. tal-għaġeb. Hafna mill-versi tagħhom ġew maqlubin f'ilsna oħta — Ingliż u Franċiż — u qalgħu tifħir sabiħ ħafna. Jalla din it-taħdita tkun bħala żertiegħa illi fi żmien mhux bgħid tnissel u ġġib ħafna ward ieħor ta' poeżija fil-ġnien letterarju ta' Malta. Niżżikom ħajr. i IL-GHANJA TAL-HELSIEN Mill-ward, mix-xtieli ħodor titla' ferrieħa w sbejħa il-għanja tal-ħelsien. Rebbiegħa ta' kant bieni fil-qalb wir-ruħ tal-kotra, fir-raba' wil-widien. Il-mewġ fis-skiet tal-lejla f'għanja ta' mħabba kbira il-blat jgħannaq u jbus. Il-kwiekeb qisbom ġawbar tad-debeb, jiddu w ileqqu fuq sema tal-bellus. U jien' Għid, jien x'ser nieħu minn din l-għanja sabiħa, tiinn dil-Bajja ta' ġid' Jien nifraħ man-Natura, u f'dak il-ferħ ta' seħer nintemm bil-ftit il-ftit. 8.1v.58 ĠUZE CHETCUTI