FABBRIKA GDIDA TAL-MALTI U L-ARTI MODERNA TETANT taħseb li sarei xi fabbrika ġdida tal sisten Malti eta taqra kliem imsawwar kontra l-użu jew ix-xejriet tal- sien Malti b'mod li tħoss il-kelma ġdidu ddoqq ħażin u żżerzar f'widnejk. ' den m'iniex qed ingħid għal dawk in-neoloġiżmi li jit slu tiinn għeruq u jissawru skond ma titlob ix-xeħta gramm kali u fonetika tal-Malti, inu, l-ewwelnett għal dak il-kliem safi li għalkemm ta' nisel semitiku mhux dejjem joqgħod u jtel- el il-veru sens u l-effett tat-tifsira tal-kelma, u mbagħud għal dak il-kliem li jissuwwar intimi għerq jew smamina Maltija kon- tra. s-sengħa, u din hi waħda mil-għadiet jew aħjar manija ta' xi kittieba ġodda żgħażagħ li iħobbu ju dan il-konn ġd'd biex jifformaw kliem ġdid minn inaterjal ta għeruq Maltin, Il-kliem ġdid li s'issu daħal minn ilsna barranin (i li-issu sar Malti) m'għandniex inbarruh u floku ndaħħlu kliem safi di ma jagħtix il-veru sens li rridu. Fiż-żm'mijiet lil aħna fihom il- um, ta' taqijb u tiżwiq ta' ħajja, ta' drawwiet ġoddu. bżonnijiet ġodda u idejjiet ġodda, il-lsien Malti kellu jitgħanmmar bi kliemi ġdid. xi mindaqqiet bit-tletin fil-mija, u aħna na nistgħux no- qogħdu nsaffu minnu b'ex fih jibqa' biss dak is-saff primitiv Hi bih konna nitkellmu xi 900 sena 'lu, biex ma ngħidx ukoll elf sena ilu. Li kieku mill-bidu taż-Żminijiet tan-Nofs kellna nwar- rbu kull kelma ġdida li daħleż f'ilsienna, tridx tgħidli x'kien jib- ġa' fih il-Malti7 — Ħija ħaġa minn ewl id- dinja illi sa mill-bidu ta' żmien l-Ordni l-Malti kellu wkoll jissabbar u jimxi wara dak kollu li ħtieġu minnu ż-żminijiet, jiġifieri jitgħammar bi kliem ġdid skond it-tibdil n progress fil- ekonomika, tal-pajjiż, iżda mill-banda l-oħra ħtieġ ukoll li wieħed irażżan il-mewġ qawwi ta' dan it-taqlib u tiżwiq żejjed fil-vokabularju Malti, Kliem ġdid li l-lum dlonk żisma' minn ħalq xi nies, bħalma huma: ippublivjala (flok ippubblikaka), jiffelja, jisswankju, jilatwdja, jikkraxxja. jifformardja, jibbulja u kliem ieħor li daħal f'ilsienna. mill-Mgliż, xi mindaqqiet mill-Ingliż baxx (slanġ), mhux ta' min jilqgħu bil-qalb, l-iktar fil-kitba; kliem, imba- għad, bħalma hu dak li daħal mat- traffiku ġdid ta' l-inġenji tal- mutur, bħal: ipparkju, skiddja, irriversja, eċċ., kif ukoll kliem FABBRIKA ĠDIDA TAL-MALTI 25 ieħor ta' sports u logħob jista' wieħed iżidu (iżda b'ċertu għa- qal) fil-lista ta' kliem modern fil-lessiku Malti, tlimkien ma' dak l-ieħor li daħal f'kull mekkaniżmu u rkaptu ta' sengħa ta' l-elet- kiku, inġinerija u karpenterija ġdida, bħalma kien daħal, u l- lum sar Malti, il-kliem Sqalli u Taljan tas-snajja' ta' mastrudax- xi, ħaddieda u tan- navigazzjoni, sajd, kaċċa, eċċ., miż-Żminijiet tan-Nofs sal-lmn, Ta' min, iżda, jikkundanna t-tiswir ta' kliem ' ġdid maħluq biex iwarrab 'ċerta terininoloġija konvenzjonali ta' l-avjazzjoni jew ta' xi arti ta' kitba fil-qosor, bħalma, ngħidu aħna, il-kelma mitjar (i tixraq fil-versi iżda le fil-proża) flok ajrudrom (vis-i-vis ma' kliem ieħor bħal ajruplan, mikrofonu, ċinema), il-kelma sinktib flok stenografija, kif ukoll mill-banda l-oħr ' min jiskarta espressjonijiet bħal dawn li daħlu fostna mal-frażarju Taljan-Sqalli : sa. lia mank, peress, ti kwantu, li jistgħu jitfissru iżjed taijeb bi kliem Malti bħalma hu: għall- inqas, billi, għal dak li. L-użu tar-radio ġagħalna 'l-bawn u T'hinn naddattaw xi kelma safja flok xi oħra. tekniku Ingliża. Il-kelma xandar flok ibbrodkastja lija waħda mill-kliem sinonimu l-ma twe- sewwa sew biex tagħti l-vera. tifsra tat-trasmissjoni ediffusion', Minn din il-kelma jidher illi sar ħafna abbuż fl-użu tagħha mill- kittieba tagħna. Il-kelma randar iktarx għandha tifsira. ta' xerred hwejjeġ sigrieti, xerred fama. (iktarx hi żina) u twieġeb għall-veri; Ingliż to divulge (let ont (secret)): make public) u għat- 'Taljan divulgare. propalare, u għal-Latin publico, manifesta, promulgo, divulga rem. B'semantiċiżmu jis- ta' jkollha wkoll tifsirijiet ġa sens ta' bandire (nieda pro- klama, digriet, avviż uffiċjali, da mhux dak ta' ibbrod- kastja, tħaddet minn fuq ir-8 vedifiasion' c U aktar u aktar ta' ippubblika fl-istampa, bħalna. jidher li xi wħud mill-kittieba, jil- hmu li għandha tfisser, u għulhekk mhux l-ewwel darba li ju- żawlta b'dan is-sens għall-nv mija tal-puriżinu. Hekk ukoll fil- boxing il-kelma ibba qatt miu tista' tidħol flokha kelma oħra sportiva li twieġeb għall-vera tifsira tagħha. Barra mill-puriżmu żejjed fil-kliem ta' xi kittieba, ta' min jagħder il-manija ta' xi wħud li fl-applikazzjoni tar-reguli orto- grafiċi jimxu fuq triq waħda blu ma joqogħdu jqisu jekk regula fundamentali tkunx tgħodd għall-kliem kolla, l-iktar għal xi kliem ta' nisel barrani. 'Ta' min isemmi għalhekk il- -pedante- rija ta' xi kittieba awtoni. fil-prinċipji ortografiċi tagħhom li iħobbu jiktbulek : polibiki, demoleratibi. pubbliki- flok politiċi, idċmokraliċi, pubbliċi, kelmiet li fl-użu jieħdu d-desinenza tal- plural ' jan bħalma jieħdu kliem: ieħor b'inkejju tal-preservaz- zjoni iti, Din l-anomalija ortografika, mill-biji- ja, Stidher wisq ċara. fid-differensa tal- plural grammatiki inom) u grammatiċi (aġġettivi; hekk tal-plurali. kritiki inonb kritiċi (aġġ. fejn it-tielet radikali tas-singulari granimatieo mn eritico fil-plural jieħdu d-desinenza Taliana ċi; u fil-kelma (għal- kemm imħassra mill-popolini ta' mnaċii—metatest ta' rwatii— flok, ris . li-turi kemmi saħansitra f'ilsien il-poplu. baqgħet id-desinenza tal- plural ċi ta' kliem mit-Taljan bid-desinenza tas- sigular fo. c: fil-għażla tal-kliem sali- wieħed. għandu juża sens tal-pro- porzjon kif ukoll sens ta' l-estetika fil-bmi tas-sentenzi b'dan il- kliem. Wara kollox għandna wkoll mġibu quddiem għajnejna H fiż-żminijiet li aħna fihom. ta' evoluzzjoni fil-gosti artistiċi u t' moderniżmu fil-ħseb u fl-istil, il-puriżmu sab il- qabar tiegħu. Żewġ. ħwejjeġ huwa jinportanti di-naraw U nqisn fil-għażlu tal kliem. l-ewwelnett illi għall-imħabba żejda tal-puriżimi ma nwarrbux dak il-kliem ta' niset barrani l-daħal fil-Malti u li jis- ta' jagħtinu t-tifsira pre tal-ħsieb tagħna; it-tieni ill nqisu s-sontamika u sinoniiita tal-klieni, ħaġa li tagħtina. t-tarf biex ma nabbużawx mill-użu tal-kliem safi. L-imħabba: żejda tal-puriżmu f'xi kittieba qiegħdu saħan- x'tra tgħarraq l-istil ta' l-arti drammatiku moderna Maltija fejn id-djalogu nigħobbi l-hawn 1-7 -him b'xi. kliem safi mdeft flok kliem jew. frażijiet popolari jitlef is-sens, il-qawwa u l-e tekniku tiegħu, : . Milli jidher il-hun il-puriżmu jitolhuh fil-kliem biss. u ċerta klassi sta' ċruscanti, (jew xi kittieba b'ċerta doża ta' puriżmu fejn il-kliem ta' stil letterarju huwa l-materja priina),.u donnu li hemm jieqaf biss. Ma nisternewx li għandna nsibuh fid-draw- wiet jew fil-modi. Fil-moderniżmu letterarju ġie li -nsibri l-maq- lub ta' l-arti purista m konservativa ta' stil klassiku, iċ dawk il-liċenzi u stravaganzi ġodda, fil-letteratura moderna, li jħalluk tgħum fl-ajru u fid-degħbien tal-ħsieb fejn, barra minn dan, waħda mill-karatteristiċi huma nuqqas ta' pimteġġatura Il żhalji gramitikali, F' huma wkoll l-ewwel kondizzjonijiet biex xi mindaqqiet tieħu preraju letterarja Xi ħaġa hekk naraw ukoll fl-arti : 'tgerfix u, taqlib ta' gosti u estetika fl-istess tpinġija tan- mitura tl-dana kollu biex l-arti teħles mill-ktajjen tal-kon tiviżmu li rabba l-għanqbut; u biex'tasa: għal dawn. il-Kaj jew picassisini, kif jħulhom it-Taljani, ma tridx toqgħod għar- reguli tal-grammatika u wisq iżjed għal dawk tas-sintassi 'artis- tika. Meta niġu għall-kliem erħilu l-prrista. jgħarbel u jarġa' jgħarbel ri jara li-kelma ikollha t-timbru tal-fabbrika lokali, fil- waqt li fil-pittura ebda reqqa fil-linji u fond ta' l-arti. primitiva medjovali jew klassika. Nistennew li fl-aħħar għad tinbet xi setta ta' puristi tal-pittura u ta' l-iskoltura biex għallinqas ma tagħmelx għajħ lil-dik ta' ċerta arti f'xi kitba Maltija tal-lum '