Niftakarni bħala tifel inħares lejn l-għolja ta' San Pawl biex nara l-'għar u casa' titfaċċa fuq l-Għadira f'nofs wiċċ l-irdum. Għalija kien post misterjuz ħafna u dejjem xtaqt nara x'kien hemm wara l-ħajt li jagħlaq il-bokka tal-għar biex in-nies ikunu jistgħu jgħixu fih. Ma niftakarx meta skoprejt li wara kollox tgħar u casa' tfisser għar u dar'. Għadni sal-lum ma qtajtx il-kurżità biex nara x'hemm fil-post magħruf bħala l-'għar u casa'. Iżda għallinqas nista' ngħid li Ilum sirt naf daqxejn iżjed dwar kif ħafna min- nies tagħna fis-sekli li għaddew kienu jgħixu sewwa sew fl-għerien li nsibu fil-widien u fl-irdumijiet fil- Mellieħa u madwarha. Jien stess għamilt żmien ngħix, inqum u norqod ġo għar. Għax wara kollox, snin twal wara skoprejt li fejn kienet jgħixu n-nanna Lela u z-żija Annie, ħdejn il-bitħa tas-santwarju kien ukoll 'għar u casa'. In-naħa ta' ġewwa kien għar: il-kċina u l-kamra tas- sodda kienu mħaffrin fil-blat waqt li s-salott kien kamra mibnija quddiem l-għar u mbagħad fuqhom hemm mibnija l-kamra tas-sular ta' fuq. Fl-istess triq ewlenija li twassal għas-Santwarju, mal-ġenb tal-wied fejn hemm il-Madonna tal-Għar, man-naħa tad-dar tan-nanna għad hemm għadd ta' postijiet fil-Mellieħa li wkoll huma għerien u djar. Għadd minnhom ġew meqruda biex isiru djar mibnija għal kollox, ikbar u moderni. Studjużi tal-istorja ta' pajjiżna bħal Charles Dalli, Keith u Mario Buhagiar u l-Perit Leonard Mahonev jagħtuna tagħrif interessanti fuq niesna li għal sekli sħaħ użaw l-għerien naturali li sabu, jew ħaffruhom fil-ġnub tal-widien u fl-uċuħ tal- irdumijiet biex jgħixu fihom, jistaħbew fihom mill- ħbit tal-pirati li kienu jiġu biex ikaxkruhom bħala lsiera, biex jagħmluhom Knejjes u jitolbu fihom, biex jaħżnu fihom, biex jidfnu fihom u biex irabbu l-annimali fihom. Ġo gżejjer bhal tagħna neqsin mis-siġar biex tieħu l-injam minnhom u tibni, il-blat artab biex tħaffru u l-għerien naturali kienu prezzjużi għan-nies tagħna biex ikollhom fejn jghixu. Mhux ta' b'xejn li fil-gżejjer tagħna, l-iżjed f'postijiet bhall-Mellieħa, Għaqda Mużikali Imperial Mellieħa Ejja nidħlu fl-għerien tagħna … Lil hinn minn Kalipso u San Luqa in-nies setgħu jgħixu għax kellhom l-għerien. Fejn ma kienx hemm għerien ma kinux jgħixu nies. Dan kollu juri kemm l-għerien fejn kienu jgħixu n-nies f'pajjiżna huma parti importanti mill-wirt storiku tagħna bħala poplu. Huwa wirt li għadna ma apprezzajnieħx biżżejjed u ħafna minnu ħallejnieh jiġi meqrud u vandalizzat. Huwa wirt li dak li fadal minnu rridu nistudjawh bis-serjeta jekk irridu nifhmu kif għexu ħafna min-nies tagħna għal sekli sħaħ, f'ċerti każi anki sa 100 sena ilu biss. Insalvaw dak li fadal Gvernijiet differenti, awtoritajiet differenti li d-dmir tagħhom hu li jħarsu l-wirt u l-patrimonju tagħna, saħansitra studjużi tagħna għadhom sal-lum jinjoraw, jittraskuraw u jħallu tinqered dak li fadal miċ-ċiviltà tal-għerien fil-gżejjer tagħna. Min jaf kemm għad hawn min jikkampja u jagħmel barbeques f' għerien li qabel kienu jgħixu n-nies fihom u bla ma jaf qed jeqred u jħarbat dak li għadu jista' jagħtina tagħrif importanti dwar kif kienu jgħixu niesna fis-sekli li għaddew. Għad fadal ħafnà ideat żbaljati dwar x'inhu wirt storiku. Qisu jekk xi ħaġa mhix ta' xi gran mastru, jekk mhix xi palazz … hija bla valur, l-iżjed jekk tinzerta tkun xi post fejn kienu jgħixu, jaħdmu, jitolbu u jindifnu n-nies 'ordinarji' li għexu qabilna. Qabel ma jkun tard wisq għandna nfasslu pjan ta' azzjoni biex inħarsu u nsalvaw dak li fadal miċ- ċiviltà tal-għerien f'pajjiżna, inħeġġu iżjed studju ta' din iċ-ċiviltà u nipproduċu materjal interessanti dwar din iċ-ċiviltà biex aħna u l-ġenerazzjonijiet il- ġodda tagħna u dawk li jżuruna jsiru jafu dwar din il-parti importanti ħafna tal-wirt storiku u kulturali u tal-identità tagħna. Jidher li f'pajjiżna l-bini bil-ġebel kif nafuħ illum wasal ftit taż-żmien ilu, madwar 500 sena ilu wara li ġiet l-Ordni tal-Kavallieri. Għandna provi ċari li minn 7,000 sena ilu ħafna min-nies tagħna kienu jgħixu fl-għerien u mhux f'bini mibni bil- ġebel 'il fuq mill-art. Biżżejjed ngħidu li meta ġie jżurna l-kavallier żagħżugħ Franciz Jean Quintin Għaqda Mużikali Imperial Mellieħa fis-sena 1533 il-ftit djar mibnija li ra kienu f'qagħda ħażina ħafna. Kienu jew bla saqaf jew b'saqaf tal- qasab. Ra li ħafna Maltin kienu jgħixu fl-għerien jew f''għarajjex Afrikani'. Fil-ktieb tiegħu '5000 vears of Architecture in Malta' Leonard Mahonev jgħid li sas-seklu 13 u 14 ħafna knejjes f'Malta kienu għerien u dawk li kienu mibnija kienu zgħar, sempliċi u bla ebda xogħol irfinat. Mahonev iżid jgħid li jekk il-knejjes kienu hekk, aħseb u ara kif kienu d-djar. Mhux niesna biss kienu jfittxu l-għerien jew iħaffru fil-blat biex ikollhom fejn jgħixu. Fl-istudju tiegħu dwar il-komunità ta' nies li kienu jgħixu f'San Niklaw fil-Mellieħa Keith Buhagiar isemmi ċiviltajiet oħrajn ta' nies tal-għerien fi Granada fi Spanja, f'Matmata fit-Tunesija u f'Cava d'Ispica fi Sqallija. L-istoriku tal-Medjuevu Charles Dalli wkoll jurina kif bħan-nies tal-għerien tagħna nsibu nies jgħixu fl-għerien mifruxa mal-Mediterran kollu fil- widien u fl-irdumijiet, fejn hemm nuqqas ta' siġar u fejn il-blat huwa artab u tista' tħaffru u fejn hemm l-għerien naturali. Dalli jgħid li minħabba l-ħbit tal-pirati f'postijiet mhux protetti bħall-Mellieħa, irħula b'bini mibni ma kinux idumu fit-tul u kienu jiġu abbandunati u n-nies jew imorru jgħixu qrib l-Imdina fejn kien hemm is-swar u n-nies setgħu jissakkru ġewwa jew kienu jgħixu fl-għerien fejn kien ikollhom fejn jistaħbew. Knejjes-għerien F'diversi sekli twal il-wied ta' San Niklaw u fil- Latnija qrib iċ-Ċirkewwa kellna komunitajiet sħaħ ta' nies jgħixu fl-għerien. San Niklaw kien fih il- kwalitajiet kollha biex iżomm komunità kbira tgħix fih għal ħafna u ħafna snin: art għammiela, ilma ġieri sajf u xitwa, għerien kbar u naturali, blat tal- franka li setgħu jqattgħuh u jibnu l-ħitan bih biex jgħattu l-bokka tal-għerien u jaqsmu l-għerien fi spazji differenti biex fihom ikollhom fejn jgħixu, fejn irabbu l-bhejjem u anki fejn jitolbu. Aktarx li sa elf sena ilu fi żmien l-Għarab fostna l-wied mimli raba tajjeb kien jinħadem mill- 'beduini', speċi ta' lsiera. Mill-kelma 'beduini' ġejja l-kelma 'bdiewa' li għadna nużaw sal-lum. F'għar minnhom għad nistgħu nsibu ftit xiehda tal-knisja ta' San Nikola, protettur tal-baħħara. Mill- pittura tal-qaddis għad hemm ftit kuluri mitfija. Parti mill-għar kienet iddawret b'ħajt tas-sejjiegħ u kienet tintuża bħala knisja. Naqraw li fl-1435 żgur kienet tintuża bħala knisja. Anki sa 10 snin wara l-Assedju l-Kbir, fl-1575 meta Monsinjur Dusina żar Malta, jsemmi l-knisja ta' San Nikola fil-Mellieħa. Fil-Mellieħa għandna għerien oħra li ilhom ħafna snin jintużaw bħala post ta' qima u ta' pellegrinaġġi. Għandna l-Madonna tal-Għar u l-iżjed famuż is- Santwarju tal-Madonna. Dan is-santwarju kien diġa' magħruf ħafna fl-1435 meta fid-dokumenti nsibuh imsemmi bħala l-knisja parrokkjali tal-Mellieħa. Fis-santwarju nsibu l-pittura fuq il-blat tal-Madonna bit-tarbija Ġest' f'dirgħajha. Kienet inxterdet il-leġġenda li l-pittura kienet ta' San Luqa, li kien ma' San Pawl meta dan salva mill-għarqa wara l-maltemp qawwi li kisser ix- xini tiegħu mal-blat ta' Malta. Niftakar li bħala tfal kienu jgħidulna mhux biss li l-pittura kienet ta' San Luqa imma wkoll li San Pawl salva mill-għarqa fl- Għadira tal-Mellieħa u mhux f'San Pawl il-Baħar. Mario Buhagiar jgħidilna li l-pittura tal-Madonna tal-Mellieħa li hemm mal-blat tas-Santwarju żgur ma saritx qabel is-seklu 13. Il-kuluri, l-għajnejn forma ta' lewż, il-perli fuq ras ix-xbiehat u l-kliem MAT (ER) D(OMINI) insibuhom f'pitturi oħra fil- Lvant ta' Sqallija bl-istil magħruf bħala dak Sqalli u Biżantin. Leġġenda oħra marbuta mal-għerien tal- Mellieħa kienet li l-għar li jsemmi l-kittieb Grieg Omeru u li fih jgħid li kienet tgħix in-ninfa Kalipso kien ukoll fil-Mellieħa, imma mhux ċar għal-liema għar qed jirreferu. Jgħidu biss li hu għar li jħares fuq l-Għadira tal-Mellieħa u fuq il-Marfa. Hemm għerien oħra barra dak ta' San Niklaw li jħarsu fuq l-Għadira fosthom għerien mal-irdumijiet tal-għolja ta' San Pawl. Iżda jidher li l-għar tan-nifa Kalipso jidher ukoll li kien fil-wied ta' San Niklaw għax fl-inħawi qrib qalb bini li tela' fil-Mellieħa fl- aħħar 30 - 20 sena, insibu triq imsemmija sewwasew Triq Ninfa Kalipso li tirreferi għal-leġġenda li n-Ninfa Kalipso kienet tgħix f'għar fl-inħawi. Fil-letteratura Griega u Rumana n-ninfa hija alla- mara żagħżugħa tan-natura u tgħix qalb is-siġar, in-nixxiegħat u l-muntanji. Madwar 3000 sena ilu l-Grieg Omeru kiteb l-istorja ta' Odissew li fi triqtu minn Trojja lura lejn artu żżommu għandha n-ninfa Kalipso fil-palazz tagħa meravoljuż mimli funtani u ġonna sbieħ. L-Għawdxin jgħidu li l-għar ta' Kalipso huwa dak li jinsab f'xifer ix-Xagħra u jħares fuq ir-Ramla l-Ħamra. Imma għal żmien twil kien hemm il- leġġenda li l-għar ta' Kalipso kien għar kbir li jħares fuq l-Għadira tal-Mellieħa u kienu jiġu nies minn pajjiżi oħra jżuruh. Fosthom kien hemm dawk li kienu jistennew li se jsibu post sabiħ bil-funtani kif jikteb dwaru Omeru u kienu joħorġu diżappuntati li ma jsibu xejn minn dan. Fost dawk li żaru l-wied u l-għar ta' San Niklaw insibu l-pittur magħruf Franciz Jean Houel. Ġie fis- Kien jemmen li sab l-għar ta' Kalipso qrib il-Mellieħa u anki pinġieh u nsibu d-disinn tiegħu f'wieħed mill-kotba famużi tiegħu 'Vovage Pittoresque. Fl-1778 kien ġie l-Mellieħa jfittex l-għar ta' Kalipso l-kittieb u artist Franciż Dominique Vivant Denon li kien sar id-direttur tal-mużew famuż tal-Louvre f'Pariġi. Jgħid li wasal fl-għar billi niżel taraġ wieqaf imħaffer ġo wiċċ l-irdum. Jgħid li fl-għar sab tliet ikmamar sempliċi mħaffrin fil-blat bla ebda skultura u pittura u żgur li ma kienx il-palazz fejn kienet tgħix Kalipso. Jiddeskrivih bħala għar tajjeb għall-ħabs. Imma jidher li l-leġġenda tal-għar ta' Kalipso fil-Mellieħa damet ma mietet għax sas-sena 1848 insibu l-Mellieħa msemmija fil-ktieb ta' M.D. Avezac 'Iles de l'Afrique' fejn hemm anki pittura tal-għar ta' Kalipso. fil-Mellieħa. Fl-1841 kien ġie wkoll iżur il-Mellieħa u l-Marfa l-kittieb Ingliż Għaqda Mużikali Imperial Mellieħa Fejn is-suppost għar ta' Kalipso jgħid li ltaqa' ma' tliet subien lebsin imqatta' u qalulu li se jieħduh jara l-għar famuż. Fil-ktieb tiegħu jgħid li flok il-palazz li jiddeskrivi Omeru sab maqjel tal-majjali. Jgħid li malli wasal ħargu jiġru mill-għar erba' ħniezer u ħmar iswed. Jgħid li sewwed qalbu li l-għar ta' Kalipso kien spiċċa maqjel għall-ħnieżer. Iżda George French Angas xorta waħda ħareġ il-karta u l-lapes tiegħu u beda jiddisinja l-għar. Qal lil wieħed mis-subien ipoġġi bil-qiegħda quddiem l-għar u penġieh ukoll. Malli tah sold bħala ringrazzjament, iż-żewġ subien l-oħra wkoll talbu li jpenġiehom. Meta nsiru nafu kemm hemm storja u leġġendi marbuta mal-għerien li għandna fil-Mellieħa naraw kemm għandna wirt storiku u kulturali li għax ma napprezzawhx qed inħalluh jinqered u jintilef għalina u għal dawk li gejjin warajna. Vehicle Repairs Ġ Services Tel: 21 520429 Mob: 9986 8092 20, Triq il-Għasel, Mellieħa Nixtiequ l-festa t-tajba lill-Melleħin kollha