Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lij Ii GilfabiiE ER SAŻ atu eż — Is-Salvatur il- 1 7 Il-kitba ta' din il-ħarġa se tkun l-aħħar waħda f'din is-sensiela tal-Kultura tas-Salvatur f'Malta u Għawdex. Se tkun l-aħħar waħda għaliex f'dawn l-aħħar seba' snin dorna l-ġżejjer tagħna biex insiru nafu, fejn u meta, din il-kultura eżistiet u żvillupat tul iż-żmien. Seba' snin ilu s-Soċjetà Sant' Andrija tatni l-ispazju fil-kotba li toħroġ għal żmien il-festa biex nagħmel dan it-tiftix. Sena wara sena żorna l-irħula li għad għandhom kappelli jew forma ta' dak kollu li jfakkarna f'dan il-misteru tat- Trasfigurazzjoni. Għalija personali kien ta' sodisfazzjon li nara b'għajnejja, nieħu ritratti, nkellem nies, nidħol fi djar jew propjetà privata, biex nikseb l-informazzjoni provduta biex wara kont nista' noħroġ din is-sensiela. Fil-kitba ta' din il-ħarġa, m'aħniex se niċċaqalqu mir-raħal tagħna. Se nimxu passejn fejn l-ewwel parroċċa tagħna. Se mmorru fin-naħa li f'Ħal Lija hi magħrufa bħala, ħdejn is-Salvatur il-Qadim. L-aħħar dedika tmur Is-Salvatur il-qadim, fil-bidu tal-eżistenza tiegħu. Xogħol ta' Michele Bellanti (water-colour) 15.5 x 23cm. Hawn twieldet il-kultura tas-Salvatur li baqgħet tkun ikkultivata tul iż-żminijiet. Biex illum aħna kburin li għadna ngħożżu din l-istess kultura. Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 propju lir-raħal tas-Salvatur. Ir-raħal li mhux biss bena niċċa, jew kappella żgħira imma knisja, jew aħjar żewġ knejjes. Niesna m'għamlux bħal bliet jew parroċċi oħra u bidlu l-kultura lejn xi titlu tal-Madonna, jew lejn xi qaddis. Dan ir-raħal twieled biex jibqa' ddedikat lil Kristu Salvatur. Jekk immorru lura għat-tlettax-il seklu, fil-periferija ta' Ħal Lija ġa kienet teżisti xi forma ta' kappella żgħira ddedikata lis-Salvatur. Il-Knisja fil-bidu tagħha hawn Malta, żewġ festi biss kienet tiċċelebra — it-Trasfigurazzjoni tal- Mulej u t-Twelid tal-Madonna. Fis-seklu sittax inbniet kappella akbar li aħna nsibuha bħala s-Salvatur il-Qadim. Mons. Dusina kien għamel l-viżta tiegħu madwar il-ġżejjer Maltin, u kien sab bosta kappelli ddedikati lis-Salvatur fosthom din tagħna. Is-sena 1594 rat lir-raħal tagħna jsir parroċċa. Kienet intgħażlet din il-kappella bħala parroċċa għaliex kienet maqtugħa għalija. Ma kinitx bħal dik ta' Sant' Andrija Appostlu, mibnija qalb il-bini u t-toroq ġa lesti. Niesna tal-qedem ħasbu għall-ġejjieni fil-każ li tkun trid titkabbar. Kif eżattament ġara. Żammew t-titlu tal-kappella jew ippreferew dan it-titlu minn dak ta' Sant'Andrija Appostlu. Għażlu lil Ġest fit-Trasfigurazzjoni tiegħu, għax tassew li aktar jixraq li jkollok titlu lejn Kristu minn dak ta'xi qaddis ieħor. Niesna kienu għamlu għażla sew, meta għażlu l-kappella tas-Salvatur, għaliex maż-żmien din il-kappella kellha titkabbar u tinbidel fi knisja. Fis- sena 1615 bnew il-kappelluni u l-koppla. Din il-koppla hija t-tieni waħda ta' din ix-xorta. L-ewwel waħda hija dik ta' San Girgor li tinsab fiż-Żejtun. Il- koppla tagħna hi aktar komda għaliex filwaqt li dik taż-Żejtun hi magħluqa, tagħna hija mdawla b'erba' twieqi. L-ewwel waħda ta' din il-forma u l-oriġinali. Meta saret knisja u tkabbret ġiet forma ta' salib. Kienu saru tnejn oħra qabel, jiġifieri dik taż-Żejtun u dik tas-Siggiewi. Il-knejjes il-qodma ma kontx issibilhom l-kor wara l-artal. Għalhekk l-artal maġġur kien ikun mal- ħajt tal-faċċata. Id-dehra minn barra ta' din il-knisja hija tassew sabiħa u tpaxxi l-għajn, imdawra bi ġnien. Fuq wara tinsab id-dar tal-kappillan. Fi żmien il-kappillan Curmi l-artal maġġur kien inkesa bil-mużajk. Kien hemm żewġ artali oħra u x'aktarx fl-antik kien hemm aktar. Fuq il-presbiterju nsibu żewġ oqbra li kienu riservati għad-dfin tal-qassisin. Wara li kien inbena ċ-ċimiterju, id- dfin waqaf isir fil-knisja. Il-kappillan ta' dak iż-żmien xtaq li d-dfin isir fil- knisja, imma l-awtoritajiet sanitarji ma ħallewx dan isir. L-oqbra ta' din il- knisja kienu mmarkati u nnumerati b'ittri tal-qatran. Illum kważi bilkemm għadhom jingħarfu. Hemm lapida oħra tal-irħam. Dawn kienu fil-knisja parrokkjali preżenti. Ġew trasferiti għas-Salvatur il-Qadim wara li fil-knisja preżenti kien tpoġġa l-pavimentar il-ġdid. Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 Is-sagristija f'din il-knisja hija mdaqqsa ġmiela, b'xi armarji ġol-ħajt. Issib ukoll daħla li fl-antik kienet twasslek sad-dar tal-kappillan. Is-saqaf tal-knisja huwa magħmul stil troll, mingħajr second'ordni. Il- koppla għamla ta' tambur mgħotti 'bi speċi ta' plattina. Il-knisja wkoll fiha żewġ bibien għal barra, għalkemm, anke jidher li seta' kien se jkun hemm aktar. Dawn il-bibien minn naħa ta' barra jidhru sew u huma mżejna bi skultura sabiħa u interessanti. Aċċess għal bejt qiegħed fil-kappellun tal- lemin. F'dan it-taraġ kont tista' tasal għal gallarija li kien hemm fuq il-ġnien u l-bieb sekondarju li l-aktar li kien jintuża. Fuq il-bejt kien hemm qanpiena żgħira. Kienet riġal tal-Gran Mastru Wignacourt. Illum tinsab fil-mużew tal- knisja parrokkjali. Il-qanpiena li hemm fil-preżent tpoġġiet wara li kien sar sett ġdid tad-ditta Tavlor fil-knisja preżenti. Fis-Salvatur il-Qadim għalkemm hemm kwadri antiki tal-pittura, dawn ma tantx fihom valur. Interessanti hija l-istatwa tal-Madonna tar-Rużarju li hemm fejn il-bieb li jagħti għas- sagristija. Għal xi żmien, fl-antik ħafna, ċertu Mastru Franġisk Agius kien ħallas biex f'jum il-festa isiru vespri u quddies, kif ukoll jitqassam xi kwalità ta' ikel għal dawk li kienu fqar. Din il-knisja għal darbtejn serviet bħala knisja parrokkjali. Iż-żewġ okkażjonjiet kienu biex fil-knisja jiġi llustrat l-irħam. L-ewwel okkażjoni kienet bejn is-7 ta' Ġunju sal-1 ta' Lulju 1928. It-tieni darba mit-13 sad-29 ta' Mejju, 1953. Għal bosta snin din il-knisja tas-Salvatur il-Qadim serviet għat-tagħlim tad- duttrina, kemm għall-bniet u kif ukoll għas-subien. Il-korsija tan-nofs kienet titqassam fi klassijiet. Jiena niftakarni sew fuq bank ġriż tal-injam fi klassi ta' tfal tampari. Waqt it-tagħlim l-Kappillan Lia jissorvelja fil-kuritur tul il-knisja. Fuq palk żgħir kienu jsiru rappreżentazzjonjiet meħudin mill-iskrittura. Il-knisja hija mdawra u mżejna bi ġnien sabiħ, li fih jiddominaw s-siġar taż-żebbuġ. Minn dawn is-siġar jinqatgħu l-friegħi biex jintużaw f'Ħadd il-Palm. Il-ħamrija f'dan il-ġnien hija għolja mill-kuritur li jwasslek sal- bieb tal-ġenb. Il-ġnien hu mqassam f'kurituri u f'kantuniera minnhom jinsab bir. Il-ħamrija tal-ġnien kienet ittieħdet miċ-ċimiterju. Il-ġnien hu mdawwar b'ħajt u ħadid u mgħammar b'żewġ bibien tal-ħadid ukoll, biex jifred il-ġnien minn mat-triq. Dan kien sar fi żmien il-Kappillan Buhagiar. Dan l-istess kappillan kien l-aħħar wieħed li għammar fid-dar li tmiss mal- knisja. Kien hemm parti f'dan l-istess ġnien li fiha kienu jindifnu t-trabi li ma laħqux tgħammdu. Is-Salvatur l-Qadim bħal ħafna kappelli u knejjes żgħar oħra serva wkoll biex jintrefa' l-armar tal-festa. Fis-sagristija kien sar raff biex jitpoġġew pilandri u bosta affarijiet oħra . Fil-kappellun tan-naħa tal- lemin kienu jitpoġġew il-pilandri u l-bankuni tal-appostli. L-appostli stess Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 kienu jagħmlu għaxar xhur sħaħ iħarsu lejn xulxin jistennew żmien il-festa biex jiċċaqalqu xi ftit. L-istess armar kien jissewwa, jinżebagħ u jiġi rranġat hawn. Għamel żmien f'din il-knisja jintrama l-ġigġifogu. Fi żmien l-aħħar gwerra din il-knisja serviet biex tilqa' refuġjati, imqassma bil-paraventi biex tifred familja minn oħra. F'nofs is-snin sittin, l-ġnien ta' din il-knisja ntuża biex għall-ewwel darba fil-ġżejjer tagħna jinħoloq presepju ħaj. Kienet novità li ġibdet nofs il- popolazzjoni biex jaraw dan il-presepju fil-festi sbieħ tal-Milied. Il-ġnien ħa dehra tassew sabiħa b'dawk l-annimali ta' kull xorta jduru mal-personaġġi u karattri ta' żmien il-Milied. Hekk ukoll ġara fi żmien il-Għid il-Kbir. Il-knisja tinbidel f'sala tal-ikel fejn Ġesti Kristu għamel l-aħħar ċena. Is-Salvatur il-Qadim għadu hemm bis-sabiħ kollu tiegħu. Lest biex jilqa' ġo fih attivitajiet reliġjużi li jsiru minn żmien għal żmien. Kienet deċiżjoni għaqlija li wettaq Mons. Alfred Xuereb meta rrestawrah u reġa' tah id-dinjità li veru jixraqlu s-Salvatur il-Qadim. Illum il-ġurnata napprezzaw aktar għaliex id-deċiżjoni kienet serja, sinċiera u għaqlija. Din il-knisja fi tfuliti kienet il-benniena ta' kull xorta ta' logħob, għaliex bosta tfal kienu jqattgħu ġranet sħaħ jilagħbu. Meta kien qiegħed isir il- pavimentar taz-zuntier kif jinsab fil-preżent, il-forom taċ-ċangatura hemm ukoll kienu jinħadmu. Is-Sur Ġużeppi Agius għamel żmien twil juża s-Salvatur il-Qadim bħal workshop tiegħu biex isewwi l-armar u siġġijiet tas-soda. Is-Sur Agius kif konna nsibuh wara li spiċċa minn surmast tal- iskola ddedika l-kumplament ta' ħajtu qrib il-knisja. Illum is-Salvatur il-Qadim jinsab stupend, grazzi għal individwi li ħadu ħsiebu tul iż-żmien. L-aktar fost dawn kienet Marija Caruana (tan-Nakku) li għamlet nofs għomorha tindukrah u tnaddfu. Marija kienet ukoll tieħu ħsieb l-quddiesa li ssir nhar il-festa tas-Salvatur, dik tal-ħdax ta' filgħodu. Matul is-snin l-knisja tilqa' fiha kumitati, reliġjużi, għaqdiet u organizzazzjonijiet, flimkien ma' taħdidiet fuq il-vanġelu. Hawn ukoll isiru kunċerti u akkademji mill-każin tal-banda, esebizzjonijiet mill-kumitat tal- festa u bosta skopijiet oħra. Is-Salvatur il-Qadim jibqa' l-għaxqa ta' Ħal Lija u ta' dawk barranin li jħobbu l-istorja ta' pajjiżna. Huwa xieraq li ma din il-kitba nsemmu l-ħames kappillani li servew f'din il-knisja tul il-mitt sena li għamlet parroċċa. Din informazzjoni nsibuha fil- ktieb li kiteb Mons. V. Borg, Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija. Miet ta' 68 sena fit-28 ta' Frar, 1638. Dun Ġwann Dumink Attard minn Ħal Lija. Sar kappillan fit-18 ta' Settembru, 1638 u għamel sas-sena 1644. Soċjetà Sant'Andrija — Villa Lija A.D. 1880 Dun Klement Moreo mill-Birgu. Laħaq kappillan fis-6 ta' April, 1646 u miet fl-14 ta' Frar 1659. Dun Pietru Agius minn Ħal Lija. Ġie nnominat kappillan fit-3 ta' Marzu 1660, miet fit-8 ta' Marzu, 1685. Dun Ġwann Anton Camilleri mill-Qrendi. Laħaq kappillan fil-25 ta' Lulju, 1685. Kien dan il-kappillan li ressaq it-talba lil-isqof biex tiġi mibniija knisja ġdida. L-aħħar ftit versi biex nagħlaq din il-kitba fuq il-kultura tas-Salvatur f'pajjiżna jmorru lejn l-ewwel nies li abbitaw f'Ħal Lija. L-ewwel ftit raħħala li kienu tant għaqlin li għażlu lis-Salvatur bħala patrun tagħhom. Lil niesna ta' kull żmien li żergħu, kabbru, ikkultivaw, kattru, għallmu, taw gieħ u għożżew din il-kultura lejn Ġesti Trasfigurat. Il-ġenerazzjonijiet tul iż-żmien li bħal appostli fuq il-muntanja Tabor tpaxxew bid-dehra ta' wiċċu. Kif ukoll jiġrilna aħna meta nħarsu lejn il-vara tant sabiħa u artistika tagħna. L-aktar meta tkun ħierġa mill-bieb tal-knisja biex iddur mat-toroq fi żmien il-festa. Kif tqanqalna u ġġibilna d-dmugħ f' għajnejna. Is-Salvatur hu ħajjitna, norqdu u noħolmu bil-festa. Dan għaliex is-Salvatur jinsab fil-fond ta' qalbna. Iva aħna kburin li aħna minn Ħal Lija, ir-raħal tas-Salvatur. Aħna se nkomplu ngħożżu s-sitta ta' Awwissu u t-tradizzjonijiet li ħallewlna u writna mingħand missirijietna. Kienu għażlu tajjeb. Se nkomplu nżommu s-Salvatur il-Qadim bil-glorja kollu tiegħu. Simbolu tal-ewwel parroċċa u l-unika li hi ddedikata lil Ġest fit-Trasfigurazzjoni Tiegħu. Kulħadd huwa mħeġġeġ biex jattendi l-Funzjonijiet Reliġjużi f'ġieħ Kristu Salvatur 12