META TIĠI BID-DGĦAJSA NOVELLA ta' PAWLU MIFSUD IL-PRASPURA tas-Sur Ċensin bdiet, tista' tgħid, biċ-ċajt. Lejla waħda, kiesħa ta' Jannar, xi siegħa wara li kien wasal lura d-dar mix- xogħol, kien qed jara kummiedja fuq it-Televiż, jieħu gost u jfaqqa' d-daħk sikwit, meta fid-daqqa u l-ħin ħass weġgħa kbira f'sidru. Bħal- likieku kien ġie xi ħadd minn warajh u daħħallu f'qalbu ponta ta' stal- lett irqiq. Is-Sur Ċensin sfar minnufih, iktar bil-biżgħa milli għax kien iħossu ħażin, Twerwer. U dak il-waqt stess qam minn fejn kien u daħal fis- sodda jistrieħ. Lanqas għall-ikel ma niżel għax mank nitfa aptit ma kien fadallu. U matul il-lejl ftit li xejn raqad. Il-ħn kolu jaħseb u jhewden. Malli sebaħ qatagħha li ma jmurx għax-xogħol dak in-nhar. Min- flok ġiegħel li; martu ċċempillu minn għand il-ġara għat-Tabib Sant. Dan, imma qisu ma kellux għaġġla jiġi u kien qorob sewwa nofs in- nhar meta wasal. ''X'ġaralna, Ċensin7'' staqsih meta ħares lejh u rah hekk mixrub u musfar. ''Hawn, Dott… qallu dak itemtem, waqt li mess sidru b'idu tal- lemjn. U ssokta jirrakkuntalu l-ġrajja kolha. It-Tabib Sant inviżtah, ittestjah għal darba tnejn, mingħajr ma kellmu mqar kelma waħda. Imbagħad taptaplu fuq spalltu, tbissimlu u qallu: ''M'għandek xejn. Tista' sserraħ rasek. Li kont minnek noħroġ minn dik is-sodda u nitlaq 'il barra għall-arja. Jagħmillek tajjeb.'' Hekk għamel Ċensinu. Qam, libes u ħareġ. Imma l-magna ta' moħħu baqgħet tberren. Ma deherjux li għandu joqgħod fuq in-naqra t'eżami tat-Tabib Sant. Ried il-ġudizzju ta' xi ħadd aqwa, xi profes- eur tal-mard tal-qalb, xi speċjalista famuż, U x-xiħadd famuż kien il-Professur Rikkardu Minelli li, kif qa'ulu xi ħbieb, kien ipoġġi fi spiżerija l-Belt, taħt il-loġoġ. Bla ma tilef żmien ċempel mill-kaxxa l-ħamra ta' ħdejn il-Knisja, 964579, biex jara kif jirranġa appuntament. Weġbitu waħda tfajla, leħen irqiq ta' pupa, li kellha sebgħa mitt sena teħles minnu u taqta'. ''Xtaqt nagħmel appuntament mal-Profs Minelli…' f'Smajtek…' qaltlu dik. ''Ġa għedlek li mhux qed jaċċetta nies għalissa… għax mgħobbi bix-xogħol… dak għaliex…' Imqar ġimgħa oħra tafx… baqa' jinsisti s-Sur Ċensin. 74 IL-MALTI VU la ġimgħa u lanqas xahar… għalissa xejn. O.K.2'' U qat: għetu dlonk. Is-Sur Ċensin bilkemm ried jemmen u baqa' bit-telefonn f'idu. Sata' jmur għand xiħadd ieħor, imma, daqs il-Professur Mi- nelli min kien jifhem fil-mard tal-qalb: Qatagħha, għalhekk, li jmur hu nnifsu l-ispiżerija tal-Belt u jitlob lil dik l-anġuu jew għafrid, tagħ- millu pjaċir u tara kif iddeffsu xi mkien mal-oħrajn. Hekk jew hekk, iż-żarda ried jaqtagħha. Il-għada, wara x-xogħol, baqa' dieħel il-Belt u mar taħt il-loġog fejn kien ipoġġi l-Professur Minelli. Bilkemm ma ħassux jistkerrah jidħol u jiltaqa' ma' dik is-sinjorina tal-bieraħ. Min jaf kemm kienet fuq tagħhal Imuna la kellu l-bżonn xejn ma kien se jaqtagħlu qalbu, Gedwed 'ave maria' biex bħallikieku tiġih tajba u daħal. Minflokha sab hemm wieħed raġel ikrah, qasir u oħxon, qargħi, nervuż, u jberraq għajnejh sikwit bħaż- żrinġijiet. 'Ħares…' beda biex qallu s-Sur Ċensin, ''xtaqt nara l-Profs. ''Tarah għalfejni'' staqsih dak bil-ħatfa. ''Biex nagħmel viżta għandu… ''Għalxejn,' qatagħlu dak. 'Ma tistax tirranġali appuntament imqar għall-ġimgħa d-dieħla…2 Ejja sitt xhur oħra u naraw fiex inkunu…' temm igħidju dak l-imbierek spiżjar li warrab naħa oħra dlonk biex jaqdi xi nies li kienu daħlu jixtru. Is-Sur Ċensinu kellu jitaq 'il barra bil-qalb it-tajba. Mikdud u miblugħ. Xortih ħażinal ħaseb bejnu u bejn ruħu, Imma f'dak il- waqt xiref f'moħħu merżuq dawl, nitfa ta' tama, u qatagħha li jit- tanta u jara jirnexxix. Jekk ma jidħolx mill-bieb igħaddi mit-tieqa, hux hekk igħidu/ Meta wasal ir-raħal, dik il-lejla. stess, minflok ma ħaffef jinġabar id-dar ġibed jejn l-ispiżerija tas-Sur Karm Borg, ħabib ta' tfulitu. Ħobż u sikkina. Jaħilfu t-tnejn b'xulxin. 'Ara Ċensin…' għajjat dak bid-daħka malli lemħu dieħel għandu. ''Dan x'ġiebek il-lejla27' ''Pjaċir irrid minn għandek, Karm. Hekk u hekk ma ġrali… U rrakkuntalu l-biċċa tiegħu bl-intietef kollha. UMa nafx x'nista' nagħmillek… wieġbu dak ixengel rasu u jkem- mex xufftejh għalkemm mhux li tgħid li tfantas. Ara taqdinix, ħabib, għar-ruħ ommok l-għażiża. Nibqa' nafulek għomri kollu… Nippruvaw Ċens… daqshekk nista' ngħidlek. Ejja arani għada META TIĠI BID-DGĦAJSA 75 bħalissa forsi nitlaq nirranġa xiħaġa…' ''Il-lejl it-tajjeb, Karm, sellimiu Ċensinu waqt li għafaslu idu bejn it-tnejn tiegħu bħallikieku ried jgħidlu li kien qed jafdalu ħajtu f'idejh. Il-għada fl-għaxija, is-Sur Ċensmu raġa' ħaffef lejn l-ispiżerija ta' sieħbu u lis-Sur Karm sabu jistennih bit-tbissima fuq fommu. X'għamilna Karm staqsih fuq ix-xwiek. ''Alright Ċens… Tafx kemm domt inċempel u nitħabatl Dak l-is- piżjar Vella ma tantx hu tal-pjaċir ħej. Imma fl-aħħar ċieda. Għal nhar il-Ġimgħa li ġejja fis-6.30 ta' fil-għaxija. Inti mur ftit qabel ħa tieħu il-biljett. ' Mela bil-biljett7'' ried jaf Censinu. 'Da' ż-żmien mhux hekk, sieħeb. Kulħadd wara min imissu. U biħaqq… għax kont insejt… Tgħidilhomx li int Ċensinu Bonnici meta, jistaqsuk x'jismek. Għax hekk ftiehmna ma' l-ispiżjar. Għid li int Mi- kiel Frendo… Tinsihiex din, Ċens.' Ċensinu ħabat jitmeżmeż imma fl-istess waqt daħak għax raha naqra waqda gustuża l-affari. ''Dawn xi bċejjeċ huma, Karm7 Ngħid jien… 'U int agħmel kif qed ngħidlek jekk trid tinqeda, Inkella tmur xejn…' wieġbu dak waqt li għemżu waħda bil-kif. ''Nagħmel kif qed tgħidli imma… ma ddoqqli xejn… 'U u… kemm int tifel tajjeb Ċens. Isma' minni. Inti għidilhom Mikiel Frendo u daqshekk. U mbagħad 'il quddiem jekk ikun hemm bżonn naraw kif nirranġaw. Tajjeb jew le27 tT Ċensinu qabel miegħu. Sellimlu, għaddas rasu u mexa qajla qaj- la lejn id-dar, Lill-mara ma kien għadu għarrafha xejn b'dak li kien qed jagħ- mel. Meta kien jiddawwar ma jiġi xi ftit kienet taħseb li jkun baqa' l-uffiċċju fuq xi xogħol jew għadda l-każin tal-banda biex iħejji għal xi kunċert. Ma kenitx tħobb toqgħod tiffittah u ssaqsih. U lanqas il- lejla ma dehri;ha li titkixxef fejn kien mar illum ti l-bieraħ ukoll jekk intebħet li żewġha kien jidher qisu ras maqtugħa. Qagħdet tarah idur 'l- hawn u 'l hinn mal-kmamar ma jafx x'jaqbad jagħmel u fehmet li Ċensinu tagħha kien jinsab f'xi saram. U għax kienet tafu tajjeb sten- niet li jiftaħ qalbu magħha fi ftit ħin ieħor. Kien ikun irid il-parir tagħ- ha ħalli jħaffef mill-għoqqla ta' qajbu. U hekk ġara tabilħaqq. Wara li serraħ bil-qiegħda quddiemha fis-salott, bil-ġurnal u bin-nuċċali tal- qari f'idu, ħares għal waqt lejha u qaħqaħ ftit griżmejh u beda: ''Ara naqra waħda kif tifhimha l-biċċa int, Doris… Din x'biċċa hi7' staqsietu. dik bla ma tagħtu x'jaħseb li kienet mikluba tkun taf xi ġralu. CGħax ħalli ngħidlek… ' qallha jitbissem. U f'żewġ mmnuti kien 76 IL-MALTI ferra' qalbu magħha mingħajr ma ħeba xejn. Meta lesta waqaf jistenna t-tweġiba tagħha imma dik ma kellmitu xejn. Doris ma kenitx taf tagħ- mel l-affarijiet bl-adoċċ, tgħaffiġhom kif inħobbu ngħidu aħna. Kienet tħobb taħseb u tiżen, tiżen u tqis, u meta tkun qieset elf darba, im- bagħad kienet turi fehmitha, mingħajr ma tikkommetti ruħha fuq xejn. Imma żewġha Ċensinu kien iħossu b'a sabar u, ''X'se tgħidli…2'' staq- siha waqt li qam bil-wieqfa u resaq iktar lejha. €Ara…' qaltlu sa fl-aħħar. ''Naħseb li l-aħjar li tagħmel bu li tinsa kollox u terġa' tibda mill-bidu. ' VX'inti tgħid2 X'jiġifieri…27 ' Jiġifieri nhar il-Ġimgħa tmur xejn għand il-Professur li semmejt. Minflok mur arġa' ara lit-Tabib tagħna u għidlu jinviżtak sewwa. Dak jifhem daqs min jifhem. U mbagħad agħmel kif jgħidlek hu. jekk għandek bżonn tara lil xi professur ħallih imexxik hu… jirranġalek kollox hu… fħimtnif' 'U ħallina minnek int…' qalilha żewġha mfantas. U minnufih raġa' mar bil-qiegħda fejn kien. Imbagħad issokta jgħidilha: ''Issa li wasalt s'hawn ma jaqbillix nitlef kollox. Mn'Alla li rranġajt appunta- ment. Xejn xejn naqta' l-kurżita'. Nara dawn id-dwejjaq u l-uġigħ li nħoss f'sidri x'ikunu, Xi trid biex jagħtini attakk u naqa' u mmut zop- ptu… barra t-triq. ' Fissazzjoni… miegħu, 'Mela mhux fissazzjoni… Huwa l-uġigħ mhux int tħossu, Doris. Insomma jien li rrid naf minn għandek hu jekk nagħmelx sewwa naħbi ismi u ninqeda b'isem ħaddieħor. Ngħid li jien Mikiel Frendo… hux hekk qalli s-Sur Karm27 ''Jien naf x'ħarriflek…' qaltlu tidħak dik. U dak il-ħin Ċensinu iok lil martu kien qisu qed jara x-xitan. Kellu qalb jaqbadha bejn idejh u joħnoqha imma ra li jkun aħjar li ma jitbaqbaqx iżżejjed. Kien qed iħossu ġejja naqra ta' weġgħa f'dik in-naħa ta' sidru fejn kien ħas- sha l-ewwel darba u baża' li sa jibqa' taħtha, 'Ajma, ajma… newwaħ waqt li ltewa lura u ħa nifs qawwi 'l gergret dik għax dehrilha li ma setgħetx taqbel ġewwa. Doris resqet lejh u żegħlet ftit bih. U Ċensinu ħassu aħjar minnufisti. Issa naħsibha sewwa…' qa'lha. ''Hekk jew hekk sa nhar il- Ġimgħa għad baqa' jumejn. ' VU mela…' qaltlu martu. ''F'dawn l-affarijiet tgħaġġilx. U li kont minnek ngħid bil-biċċa lil Katie tagħna ħa tara xi tgħidlek hi. ' Katie kienet binthom il-waħdanija, sinjora fl-iskejjel tal-Gvern, xebba kwieta imma taf kif għandha tmur għal għajn kulħadd. Im- daħħla f'kemm il-għaqda u taħdem daqs min jaħdem. META TIĠI BID-DGĦAJSA 77 xogħol, araha tibqa' sejra għal din jew dik il-laqgħa tal-kumitat, u d- dar issibha ftit li xejn. Imma missierha u ommha kienu jifhmu l-ġid li kienet qed tagħmel, li setgħu jafdawha b'għajnejhom magħluqa, u għal- hekk ma kienu jindaħlulha f'xejn. Iħobbuha b'imħabba tal-ġenn u hi, xejn inqas, kienet tħobbhom u tirrispettahom daqs il-mimmi t'għajnejha. Meta Katie waslet id-dar dik il-lejla, naqra waħda tard iktar mis-sol- tu, stagħġbet kemmxejn meta rat lilhom jistennewha fil-kamra tal-pran- zu. Huma kienu mdorrijin jiċċenaw kmieni u mbagħad jew jinġabru fis-salott quddiem it-Televiż jew inkella mgeddsin għas-sħana tas-sodda. 'Tnqala' xiħaġa…' qaltilhom dik ċumm blumm. ''X'ġara ma' , Dawk tbissmu u biex iserrħulha rasha fissrulha l-affari kollha mingħajr ħafna ħabi jew tiġbid. Katie kienet qed tistenna xi ħaġa agħar, xi traġedja, u minflok sabet ruħha qed tisma' ħlieqa, ħrafa biex ngħidu hekk. Ħadet ir-ruħ u, biex kieku tissokta żżejjen il-biċċa, qaltilhom titbissem : Miet wieħed kunjomu Frendo f'Ħas-Sajjied fejn ngħallem jien. Jiġi n-nannu ta' żewġt itfal li jiġu l-iskola tiegħi. Qalu li sabuħ mejjet fuq bank il-pjazza xi jumejn ilu… meta għamel dak il-ksieħ kollu. Ska- danċ ma ġabitux il-gazzetta llum… 'Hux dak li sejjer floku jien… qallha missierha. UMa naħsibx. Dan fqir ħafna. Ma naħsibx li għandu minn fejn iħallas u jonfoq għand il-professuri,..' weġbitu Katie biex kieku ma tkomplix tħawwadlu moħħu. U mbagħad qaltlu: ''Int għax ma terġax tkellem lis-Sur Karm, ħabibek, u tara jirranġalekx ma' dak tal-Belt ħalli tidħol b'ismek proprju. Ngħid jien għall-professur, Frendo… u Fenech… u Bonnici… xorta waħda. L-aqwa li jdaħħal il-flus, mhux hekk 7 Għal dik il-lejla waqfu hemm. Imma l-għada fil-għaxija, is-Sur Ċensinu għamel kif issuġġeritlu bintu u mar jara lil ħabib tiegħu Kar- menu, l-ispiżjar tas-St. Philip's Pharmacv, biex jitolbu jeħilsu, jekk sata' qatt ikun, minn ħafna wġigħ ta' ras bla bżonn. Imma nzerta li dan is-Sur Karm kien wieħed minn dawk li ma tantx jiskrupla u jif- fitta fl-affarijiet. Baħbuħ kemm tridu imma ma jintilefx fid-dettalji żejda sakemm jinqeda u jaqdi 'l ħaddieħor. U għaldaqstant lil ħabibu Ċensinu ħadu biż-żuffjett. Mhux talli ma rranġalux talli ħabat igħaddi ż-żmien bih. Beda għat-taparsi jbeżżgħu u jgħidlu li kien se jsib ruħu arrestat. Kol'ox biċ-ċajt, ma ngħidu xejn, sakemm fl-aħħar taptaplu tnejn qawwija fuq dahru u biex jagħmillu l-kuraġġ, qallu: (Ara, Ċens… Mur għall-affari tiegħek. Jekk jinqala' xi ħaġa waħ- ħal fija. Imma m'għandekx għax tikkonfondi. U qis li tiġi tgħidli 78 IL-MALTI x'qalek il-Profs. Mhux għax għandek xi ħaġa, tafx, imma hekk isser- raħ rasek darba għal dejjem, U tinsiex… Mikiel Frendo.' U fid-daqqa u l-ħin faqqa' daħka li dwiet ma' l-ispiżerija kollha u nstegħmet ukoll mit-triq. Daħka li serviet ta' njezzjoni mill-iprem għal ħabibu Ċensinu tant li dan ħareġ minn għandu bniedem ieħor, Kien iħossu issa sod fil-fehma u sħiħ fir-rieda, imħejji li jilqa' bil-kuraġġ dak kollu l-ħajja kienet taf tagħti. Meta martu u bintu staqsewh jekk kienx irranġa l-biċċa, Ċensinu għarnel ħaġa li kien ilu ma jagħmel bħa'ha s-snin. Qallhom li kollox kien sewwa u dawk emmnuh dlonk. Kif xtaq hu. Il-jum tal-Ġimgħa wasal uko'l. Ma ngħidux li s-Sur Ċensin kien għad baqagħlu dak il-kuraġġ ta' sur li bih kien injettah is-Sur Karm imma Janqaz ma baqa' jitbażża' u jhewden kif kien ħabat jagħmel fil- bidu. Dak in-nhar ħadem in-nofs ta' nhar ta' fil-għodu biss biex ikun jista' jiġi d-dar jistrieħ ftit għaliex, kif kienu wissewh xi wħud, sata' jdum sa tard bil-lejl jistenna sakemm imissu jara l-Professur. Fil-ħamsa kjen ġa jinsab il-Belt, fl-ispiżerija ta' taħt il-loġoġ, ħalli jieħu l-biljett ta' l-appuntament. Din id-darba dik l-imbierka ta' sin; jorina kienet hemm. Sabiħa daqs qronfla u wieqfa bħal serduk bil- għalla. Kif kien ħaseb u fassalha f'moħħu hu. Talabha l-biljeti bil- ħlewwa kolha. ' 'X'isem7' staqsietu m'ngħajr biss ħarset lejh. ''Frendo…' qalha minn taħt l-ilsien, Ma ħaditux mill-ewwel u kienet se tgħ'diu xiħaġa imma, imbagħad, qisu ntebħet x'kien qal u fliet il-lista ta' l-appuniamenti. Qabdet biċċa kartuna ċkejkna u kit- bitlu fuqu in-numru 7. ''Is-seba' wieħed…' qa:tlu waqt li tagħtu daqqa t'għajn ħafifa. ''Itla' stenna fuq; il-professur għadu ma wasalx. ' Tala' bil-qajla t-tużżana tarġiet dojoq li kien hemm u dlonk sab ruħu f'kamra mdaqqsa mimlija siġġijiet. Kien hemm ġa xi erbgħa minn njes jistennew imma hu għamel ta' bir-ruħu li ma ra 'l ħadd u mexa dritt lejn siġġu battal li kien hemm f'rokna. Mank laħaq serraħ li ma samax min igħidu: Ċensinu nħasad. Ġejja biċ-ċajt, ħaseb hu. Iva, hawn ukoll kelu jsib lil min jaful Ħares minn taħt lejn dak li kellmu u tbissimlu imma ma għarfux. Resaq lejh xorta waħda u ħadu kemmxejn b'idu. 'Għaraftni hux2'' qallu l-ieħor. ''Jien kont skrivan miegħek ilu xi tmien snin, Fl-Uffiċċju tat-Taxxi. Issa ġa ii bil-pensjoni sentejn. Insomma… Ċensinu ġie fiha min kien. Ma tantx kienu laħqu għamlu ħbieb imma, wara kollox, dejjem imxew ħarir flimkien. U wara li feraħlu u META TIĠI BID-DGĦAJSA 79 awguralu, raġa' mar intasab jistenna fuq is-siġġu. Wara xi kwarta il-Professur Minelli wasal. U l-ewwel ma daħal kien dak l-iskrivan pensjonant ta' darba. Ċensinu ħa r-ruħ għax kien ħeles fis minn biċċa xkiel oħra, Xi trid biex jaqbad ipaċpaċ u jsejjaħlu 'Sur Ċensin' u 'Sur Bonnici' u jisimgħu xi ħadd minn ġewwa u ħas- sarlu l-festi kollhal Ġew xi nofs tużżana nies oħra biex ikelmu lill- Profs. imma x-xorti riedet li ħadd minnhom ma kien jafu, Kollox kien sejjer ħarir. Għaddiet siegħa u għaddiet oħra u sa fl-aħħar messu jidħol hu; in- nUuMIU 7. 'Poġġi…' qallu l-Professur waqt li wrieh pulturuna. Dak ħares lejh kemmxejn minn taħt in-nuċċali u mbagħad raġa' qabad jħażżeż xi ħaġa fil-ktieb li kellu miftuħ fuq l-iskrivanija ta' quddiemu. Tktar kont tgħid li hu avukat milli speċjalista tal-mard tal-qalb. 'X'jismek7'' staqsih wara ftit. ''Michael Frendo… laqlaq is-Sur Ċensin xi ftit mifxul. Kien raġa' beda jitbażża' u ġismu kien qed jirtogħod xi naqra. Il-professur kellu miktub l-isem bil-Malti, 'Mikiel imma ma tax każ. 'Michael' u 'MikieT xorta waħda. Dejjem l-istess bniedem jibqa'. UX'indirizz għandek7'' ried jaf aktar il-Professur, Issa sewl Qalb Ċensinu l-ewwel għamlet 'Tikk' u mbagħad 'Bumm' u sa ftit ieħor bdiet tħabbat sitta la sinistra. Mistoqsija bħal dik, għa'kemm sata' basarha, ma kienx tħejja għaliha. U nstaram u ma kienx jaf x'jaqbad iwieġeb. Jgħidlu s-sewwa u hekk jirranġa xi ftit il-biċċa jew jivvinta wieħed minn rasu u jissokta jgħassed7 Qagħad jaħsibha imma l-ieħor ħasdu. ''Staqsejtek fejn toqgħod )'' 'E…e… 43 Triq il-Bajja l-Kaħla, Marsaxlokk…' qallu Ċensin b'a ma kien jaf sewwa x'qed iwieġeb. Malli temm kliemu u ħares ċass lejn il-Professur Minelli sab lil dan b'ħalqu miftuħ. Kien qisu jrid jinfexx igħajjat u fl-istess ħin ma jafx x'se jaqbad igħid bil-għoġba li qabditu. Rah iqum bil-wieqfa, jieħu s-sura ta' ġgant, jiffissa għajnejh fuqu, u jgħidlu b'leħen ta' wieħed li mhux qed jemmen lilu nnifsu: 'Inti toqgħod f'numru 43, Triq il-Bajja l-Kaħla, Marsaxlokk : Mela allura inti u l-frejgatina tiegħi toqogħdu fl-istess postl Għax hemm inżomm il-frejġatina tiegħi… Sur Frendo. ' Wiċċu ħa mitt lewn. Qalbu waqfet u reġgħet bdiet taħdem. L-għaraq xaqq għa'ih u…… Il-biċċa tiegħu kienet ġiet bid-dgħajsa tabilħaqq l