Għajnsielem fl-Istorja Jikteb Loreto Galea FORTIFICATIONS OF MĠARR HARBOUR IN THE MID 187H CENTURV le) L Għ T l Mġarr Harbour MĠARR Ma: Ċ Minn Mġarr ix-Xini saż-Żewwieqa, mix-Xatt sa Borġ Għarib, ir-raħal tagħna hu mżejjen b'diversi postijiet u bini li huma ta' interess storiku. Dawn il-postijiet jieħdu l-forom ta' monumenti antiki li jafu żmienhom fil-bidu tal-istorja tal-bniedem fl-epoka Neolitika, ta' fortizzi, knejjes u monumenti oħra li għadhom jeżistu, u ta' oħrajn li għad baqgħalna ħjiel tagħhom minn manuskritti jew minn kelmiet in-nanniet li semgħuhom mingħand nanniethom u li komplew katina qatt maqtugħa billi wassluhom lilna. X'kienet ir-raġuni li wħud minn dawn il-monumenti m'għadhomx jeżistu/ Ħafna minnhom inqerdu mill-qerda naturali, iżda oħrajn inqerdu b'id il-bniedem. U għalhekk sejrin immorru lura aktar minn mija u ħamsin sena biex naraw kif wieħed minnhom, forsi l-aktar wieħed li qatt sebbaħ ir-raħal tagħna, sab it-tmiem ħesrem tiegħu. It-Torri San Martin — It-Torri ta' Garżes Ħadd illum ħaj ma jiftakar it-Torri ta' Garżes. Huwa kien mibni fuq l-irdum taż-Żewwieqa, iħares fuq il- bajja sabiħa li hemm taħtu, sewwasew faċċata tal-Forti Chambrai. Kien jaf il-bidu tiegħu lill-Gran Mastru Martin Garżes (1595-1601) li tah isem il-qaddis San Martin. L-għamla u l-istil tiegħu kien jixbaħ ħafna lil torri ieħor li jinsab f'Kap Passero fi Sqallija. Inbena biex iservi ta' għassa, u kemm kontra l-furbani torok li dak iż-żmien kienu jiffrekwentaw l-ibħra u l-ixtut tagħna. Il-Forti Chambrai ma kienx jeżisti (filfatt inbena 142 sena wara) u ftit kienu postijiet li kienu joffru kenn u sigurtà kontra l-furbani. Kien żmien ta' biża' għal dawk li kienu jgħixu qrib il-baħar, speċjalment minn wieħed pirata ta' Biżerta li kellu vizzju jiżbanka x-xatt u jitla' jieħu dak kollu li jsib fi triqtu. Żjara ta'dan il-furban seħħet fl-1582 fejn kines lil Għawdex minn dak kollu Għaqda Mużikali San Ġużepp li jipproduċi — uċuħ tar- raba', bhejjem, ilma, kif ukoll numru ta' żgħażagħ, nisa u tfal. Kien sebgħa snin wara din id-diżgrazzja, fl-1597, li l-Gran Mastru Garżes bena dan it-Torri tant meħtieg bħala difiża għall-port u kenn għar-raħħala. Dan it-Torri, mal-medda tas-snin, kiseb fama li qatt ma ċeda għall-ħbit tal-għadu. Kien igawdi tlett iswali kbar, kappella iddedikata lil San Martin, armerija u maħżen tal-munizzjon, bir fond f'nofs il-bitħa l-kbira u fuq kollox seba' kanuni kbar li kienu mill-aktar qawwija għal dak iż-żmien. Kien mibni forma ta' kaxxa u kellu bieb wieħed li kien jingħalaq b'pont li jintrefa'. Fuq kull ġenb kellu tmien t'itwieqi b'vireg ta' ħadid oħxon. Sas-seklu dsatax, dan it-Torri, ġawhra t'Għawdex, kien għadu f'kundizzjoni mill-aħjar. Kienet is-sena 1848, żmien il-Gvernatur Kolonjali O'Farrell, meta huwa ta ordni biex jitwaqqa', ġebla b'ġebla —ordni li ma tatx kas tax-xewqat ta' missirijietna u l-istorja ta' gżirithom. Il-gvern kolonjali ftit jew xejn kien jagħti kas ir-rieda tal-poplu komuni. Kienu żminijiet meta pajjiżna ma kienx tagħna, u ma kienux jaħsbuha darbtejn biex iħottu binja 'bla bżonn'. Mill-ġebel tagħna bnew it-triq li Ilum titla' mix-xatt għal Għajnsielem, u mbagħad għal Għawdex kollu. Waqt li kien qed jinħatt it-Torri, qalb il-ġebel, instabet medalja antika u diversi muniti ta' flus li fuqhom kien hemm imnaqqxa x-xbiha tal-Gran Mastru D'Omedes (1536-1553) bid-data tal-1536. Il-medalja kienet tirrappreżenta x-xbiha tal-Madonna fuq naħa waħda u dik ta' San Franġisk Saverju fuq in-naħa l-oħra. Il-kwadru ta' San Martin li kien jinsab fil-kappella, ġie meħud fil-knisja tan-Nadur, billi f'dak iż-żmien Għajnsielem kien għadu viċi-parroċċa — parti mill- parroċċa tan-Nadur.