Puntini ta' Storja: L-Isqof Labini u Bormla L-Isqof Fra Vincenzo Labini kien Isqof tad- Djoċesi ta' Malta fi żminijiet imqallba, mill- aħħar snin tal-ħakma tal-Kavallieri ta' San Ġwann, tul il-perjodu tal-Franċiżi u l-ewwel snin ta' Malta taħt l-Ingliżi. Kien twieled f'Bitonto, qrib Bari, fl-1735, daħal fl-Ordni tal-Patrijiet Teatini u sar qassis fl-1758. Kien inħatar kappillan konventwali fl-Ordni ta' San Ġwann fi ħdan il-Lingwa Taljana. Kien inħatar għalliem tat-Teoloġija fis-Seminarju ta' Kapwa u sar oratur magħruf. Ġie kkonsagrat Isqof ta' Malta f'Ruma u wasal Malta fl-4 ta' Lulju 1780 u għamel id-daħla solenni tiegħu fil-Katidral tal- Imdina fit-8 ta' Ottubru 1780. Kemm dam Isqof wettaq bosta ħidmiet u xogħol pastorali fosthom BI visti pastorali u konsagrazzjoni ta' knejjes. Ma' Bormla kellu rabtiet tassew interessanti. Konsagrazzjoni ta' knejjes Kemm dam Isqof ikkonsagra diversi knejjes u għamel tmien visti pastorali. Fost il- knejjes li kkonsagra kien hemm l-Oratorju tal-Kurċifiss f'Novembru 1783, il-Knisja Konventwali ta' Santa Tereża tal-Karmelitani Skalzi f'Marzu 1787 u l-Knisja tal- Monasteru ta' Santa Margerita f'Ottubru 1787. Daqsxejn tagħrif dwar tal-Oratorju: Meta l-Fratellanza tal-Kurċifiss rat l-Oratorju armat, bdiet taħseb għall-konsagrazzjoni tiegħu. F'Marzu 1783, Dun Salv Pajas kien issuġġerixxa li jinħatru żewġ prokuraturi biex jieħdu ħsieb ix-xogħol tas-slaleb tal- konsagrazzjoni magħrufa bħala midalji u tal-brazzi tar-ram. Dan is-suġġeriment kien sar għax l-Isqof Labini kien wera x-xewqa li jikkonsagra l-Oratorju. Kienu nħatru Ġużeppi Debiasi u Pawlu Mifsud li wara ma setax ikompli u għalhekk daħal floku r-Rettur Filippu Pajas, bħala kummissarji biex jgħinu lis-segretarju tal-fratellanza. Għadd ta' fratelli kienu kkontribwew biex joħorġu l-ispejjeż tal-midalji u l-brazzi. Il-konsagrazzjoni saret f'Novembru. Bdiet bi Tridu mill-Kanonku Penitenzier tal- Katidral il-Ħadd ta' qabel. Is-Sibt, lejliet il-konsagrazzjoni, l-Isqof wasal mill-Belt assistit minn Mons. Gaspare Garsin u Mons. Vincenzo Alfano u saret purċissjoni bil-baldakkin. Qassisin lebsin il-pjaneti refgħu l-kaxxetta bir-relikwi ta' San Timotju, San Tiburzju, San Nereo u Santa Emiljana. Dil-kaxxetta ttieħdet fil-parroċċa u tqiegħdet fuq l-altar tal- kappellun tal-Kurċifiss. Saret lejla ta' talb qabel iċ-ċerimonja tal-konsagrazzjoni. F'din l-okkażjoni l-Isqof kien mistieden jissieħeb fil-Fratellanza u dan għamlu tlieta u għoxrin jum wara. L-Isqof kien għamar li l-Ħadd fost l-Ottava ta' Lapsi kellu jkun il-jum ta' tifkira tal-konsagrazzjoni. L-Isqof Labini jibqa' mfakkar għall-interess li wera fil-Konsarvatorju tat-Tfajliet li kien twaqqaf f'Bormla. L-oriġini ta' dan tmur lura għall-ħabta tal-1699 meta kien twaqqaf minn ċerta Laurica Hagius. Wara talba li kienet saret lill-Gran Mastru De Rohan f'Novembru 1790, dal-konservatorju kien inbena mill-ġdid fuq l-għolja ta' Santa Margerita. L-Isqof Labini, u warajh l-Isqof Ferdinandu Mattei, ta kontribut biex dal- konservatorju jitwaqqaf sew u jipprovdi formazzjoni, edukazzjoni u ħarsien xieraq lil tfajliet fqar li kienu jsibu kenn fih. L-Isqof Labini mill-ewwel ħass il-ħtieġa li jżur id-Djoċesi tiegħu. Għalhekk beda mill-ewwel jagħmel visti pastorali biex ikun jaf sew dwar is-sitwazzjoni tal-parroċċi u l-knejjes kollha. B'kollox għamel tmien visti pastorali. Mir-rapporti ta' dawn il- visti nisiltu bosta tagħrif interessanti kemm ta' deskrizzjoni tal-knejjes kif ukoll tal- amministrazzjoni tagħhom. Hekk pereżempju, l-ewwel vista pastorali lill-parroċċa ta' Bormla għamilha bejn l-1 u t-3 ta' Awwissu 1781. Mill-Isla kien mar il-Knisja ta' San Pawl minn fejn niżel f'purċissjoni sal-parroċċa fejn ġie milqugħ mill-Kappillan Dun Antonio Muscat, S.T.D. Fost affarijiet oħra f'din il-vista kien innutat li l-Fonti tal-Magħmudija kien qrib il- bieb maġġur u fuq wara kellu l-immaġni ta' San Ġwann jgħammed lil Kristu. L-Isqof kien ordna li l-fonti kellha tiġi rinovata u ssir tal-irħam. Fir-rapport hemm nota ta' bosta relikwi li l-parroċċa kellha, fosthom tal-Veru Linju f'ostensorju tal-fidda, relikwa tal- Madonna u oħrajn ta' qaddisin oħra. Kien innutat ukoll li l-altar tat-titular kien tal-irħam u bejn il-kandlieri arġentati kien hemm erba' statwi tal-injam indurat ta' San Pietru, San Pawl, Sant'Andrija u San Ġwann Appostlu. Fit-tieni jum tal-vista l-Isqof żar il-knisja ta' San Pawl, iċ-ċimiterji ta' Maħtittin (tal-Erwieħ qrib San Pawl) u ieħor li kien hemm fuq Kordin, u l-knisja u l-Monasteru ta' Santa Margerita. Interessanti nsibu li barra li kien hemm għadd kbir ta' qassisin, 67 b'kollox, kien hemm ukoll 14-il kjeriku u sitta kjeriċi konjugati, għadd ta' nisa biżokki, tlett iqwiebel u żewġ prokuraturi tal-fqar. Vista pastorali oħra bdiet fit-13 ta' Diċembru 1783 u oħra fil-21 ta' Jannar 1786. F'din tal-aħħar kien deher Dun Vinċenż Albano, J.U.D., li ppreżenta dokument dwar wirt ta' ċertu Mikiel Delia li jidher li kien sinjur li kien ried iħalli l-frott ta' djar fi Triq Bongiorno għall-eżerċizzji spiritwali fil-knisja ta' Bormla. Dwar il-knisja ta' San Pawl, l-Isqof kien ordna li jitneħħa l-Ecce Homo min-niċċa li kien fiha u jitqiegħed fuq il-maġġur taħt il-kwadru titulari, waqt li b'mandat ieħor ordna li kwadru tal-Madonna tad-Dawl li kien hemm fil-kappella tar-Rużarju fil-parroċċa jitneħħa u jitqiegħed fuq it- titular u floku jitqiegħed wieħed ta' San Franġisk t'Assisi. Mill-Vista Pastorali li bdiet fil-21 ta' Jannar 1788 insibu li kien qed isir it-tagħlim tad-duttrina fil-knisja ta' San Ġwann Elemosinier (t'Għuxa). Interessanti l-Vista li bdiet fil-21 ta' Jannar 1792: l-għada l-Fratellanza tal-Kruċifiss kienet akkumpanjat lill-Isqof mid-dar tal-Kappillan sal-knisja u f'din l-okkażjoni apparti t-tislima bl-isparar kien hemm ukoll mużiċisti jakkumpanjaw. L-Isqof kien ukoll żar l-Konservatorju li kien inbena mill-ġdid. F'din il-Vista, kienet ingħatat attenzjoni lill-fqar: il-prokuratur tal-fqar kien imħeġġeġ jagħmel ġbir sew għall- fqar u ta' ħobż għall-bniet tal-Konservatorju. Fid-29 ta' April 1804, l-Isqof kien għamel l-ewwel Vista Pastorali f'Bormla wara li Malta għaddiet mit-taqlib ta' Żmien l-Imblokk tal-Franċiżi u kienet spiċċat taħt il- protezzjoni tal-Ingilterra. F'din l-okkażjoni kien milqugħ minn Fra Nicolao Penun, O.S.J., vigarju kurat tal-parroċċa. Waqt dil-Vista kien għamel il-Griżma lil għadd ta' tfal Bormliżi. Żewġ punti partikulari li jispikkaw fir-rapport ta' din il-Vista huma inventarju tal-wegħdiet u oġġetti tal-fidda li kien hemm fin-niċċa tal-Ecce Homo fil-knisja ta' San Pawl u nota dwar il-prokuraturi, li kienu Inazju Portelli, Pawlu Giacomotto, Antonio Cousin, Ġwanni Dalli u Ġużeppi Dottrin, li kienu qed jaħdmu biex issir ġirandola tal- fidda għall-parroċċa. Żmien il-Franċiżi Lejn l-aħħar snin tal-Kavallieri f'Malta kien jidher li qed joqrob żmien ta' taqlib. Fil-1795 l-Isqof kien kiteb ittra pastorali dwar l-inkwiet fi Franza u ħeġġeġ li jsir talb għall-paċi u ħarsien tal-gżejjer Maltin minn kull inkwiet. Sadattant id-Direttorju Franċiż f'Settembru 1797 kien diġà ddeċieda li jibgħat spedizzjoni taħt Napuljun Bonaparte biex taħtaf l-Eġittu. F'daż-żmien prekarju l-Isqof kien għamel vjaġġ lejn Palermo, Napli u Ruma, fost affarijiet oħra biex jara jistax jiġbor dħul mill-artijiet li kellu f'Lentini, u ġie lura Malta f'Settembru 1798. F'Ġunju 1798, il-Flotta Franċiża waslet Malta. Meta waslu l-Franċiżi, Dr Vinċenzo Caruana, skular u segretarju tal-Isqof, li kien minn Bormla, kien beda jħeġġeġ biex il-Maltin iċedu. Fit-12 ta' Ġunju 1798 kienet saret il-Konvenzjoni li biha l-Ordni tal-Kavallieri ċediet f'idejn Napuljun. Iżda għadd ta' suldati fil-Kottonera baqgħu jisparaw minn fuq is-swar u l-kleru kien mitlub mill-Gran Mastru Hompesch biex jikkalma lin-nies. L-Isqof kien niżel il-Belt u wkoll kien mitlub biex ikellem lin-nies u jikkalma s-sitwazzjoni. Wara kien telaq lejn l-Imdina u kien irċieva ittra ta' ringrazzjament mingħand Bonaparte għax kien ipprietka l-ubbidjenza lejn il-poter temporali. B'ordni tat-13 ta' Ġunju 1798 tal-gvern Franċiż, diversi djar reliġjużi, fosthom il- Konservatorju, ġew magħluqa. F'Settembru 1798 il-Maltin bdew iqumu kontra l-ħakma Franċiża u beda ż-żmien tal-Imblokk. Kien hemm ukoll xi ġlied f'Bormla — meta xi uffiċjali Franċiżi marru biex jissakkeġġjaw il-parroċċa, il-poplu ġagħalhom jaħarbu u l-Franċiżi mbagħad ħadu azzjoni qawwija biex iġiegħlu lill-Maltin jirtiraw. Fl-4 ta' Settembru kien sar appell lin-nies ta' Bormla biex iċedu l-armi. L-appell kien inqara mill-Kappillan Dun Salvatore Fenech u l-Kanoniku Kantur Salvatore Susano. Meta l-Ġeneral Vaubois, Kap tal-Gvern Franċiż, bagħat delegazzjoni għand il-Maltin ribelli biex iċedu, id-delegati spiċċaw miżmuma mill-Maltin u ma tħallewx jerġgħu lura. Id-delegati kienu l-Kan. Susano, il-Kappillan Fenech, Fra Ġużepp minn Ħaż-Żabbar, Kustodju tal-Kappuċċini u n-Negozjant Ġużċ Gauci. B'hekk Bormla kienet spiċċat bla kappillan tul l-Imblokk. Tul l-Imblokk, il-Bormliżi msakkra wara s-swar raw ħafna faqar u tbatija. Il-Franċiżi biex jippruvaw jiġbdu lill-Maltin kienu bdew iħeġġu uffiċjali tal-Muniċipalità jattendu dawn għall-festa. Dakinhar tal-festa, ir-raħħala Maltin kienu bdew bumbardament kbir li werwer lin-nies imkenna wara s-swar. Balla laqtet il-faċċata tal-parroċċa imma għamlet biss ħsara żgħira. Mal-1799, meta l-Maltin ribelli waqfu Kungress taħt Sir Alexander Ball, il-kleru beda jiġi rappreżentat fih minn Delegat Logutenent tal-Isqof li kien irritorna lejn il- Belt biex ikun qrib in-nies fl-inħawi assedjati. Kien awtorizza lill-Kanoniku Salvatore Susano biex iservi ta' Vigarju Ġenerali fl-inħawi kollha f'idejn il-Maltin u żammew Settembru 1800. Wara li saret il-Kapitulazzjoni f'idejn l-Ingliżi, l-Isqof Labini ċċelebra quddiesa ta' ringrazzjament f'San Ġwann, il-Belt. Lejn it-tmiem Wara t-tluq tal-Franċiżi, l-Isqof seta' jkompli bil-ħidma pastorali tiegħu. Il-Kappillan ta' Bormla, Dun Salvatore Fenech, kien miet fis-17 ta' Novembru 1803. Is-suċċessur tiegħu, Dun Salvatore Montebello, kien maħtur mill-Isqof Labini u ġie mogħti l-pussess fis-27 ta' Lulju 1804. L-Isqof Labini miet fit-30 ta' April 1807. Fost affarijiet oħra, baqa' magħruf bħala benefattur tal-Konservatorju ta' Bormla li wkoll inkludih bħala wieħed mill-werrieta tiegħu fit-testment tiegħu. Arkivju tal-Fratellanza tal-Kruċifiss, Libro A (Minuti) Arkivju tal-Fratellanza tal-Kruċifiss, Memoriale Arkivju tal-Kurja Episkopali, Visti Pastorali tal-Isqof Labini Charles Galea Scannura, Bormla fi Żmien il-Franċiżi, Leħen il-Banda San Ġorġ, 1989 Charles Galea Scannura, Il-Konservatorju San Ġużepp, Bormla — Fuljett Parrokkjali, 1996 Achille Ferres, Storia Ecclesiastica di Malta, 1887