Meta għaddiet it-Tieni Gwerra Dinjija bdiet issir ħafna tiswija fuq bini li kien iġġarraf u, għalkemm kien beda jintuża l-konkrit, bosta sidien ippreferew isaqqfu bl- istess sistema ta' qabel, Għalhekk il-ballata komplew jaħdmu sewwa sa nofs is-seklu għoxrin. — Iżda, bħal kull ħaġ' oħra, ix-xogħol fuq is-soqfa għadda minn evoluzzjoni kontinwa u dagshekk ieħor id-diversi snajja' u xogħlijiet li kienu jaħdmuhom. QABEL IL-MIĠJA TA' L-ORDNI TA' SAN ĠWANN Sas-seklu ħmistax il- popolazzjoni tagħna kienet għadha żgħira, b'madwar 20,000 f'Malta u xi 6,000 f'Għawdex. Ftit wisq kienu sinjuri u l-faqar kien ġenerali. Għalhekk djar mibnija bis- sengħa kien hemm ftit ukoll, filwaqt li l-kumplament ta' l-abitanti kienu jgħixu fl- għerien biż-żieda ta' lqugħ tas-sejjieħ. Kienu jibnu wkoll bħal giren u oħrajn imsaqqfa bil-qasab, ġebel u tajn. Ma kien hemm ebda bennejja Maltin tas-sengħa għax, minħabba l-faqar, ftit jew xejn kien hemm domanda għal xogħolhom u dawk il-ftit djar tal-ftit sinjuri kienu jibnuhom ħaddiema Sqallin. Fis-seklu ħmistax, fost il-bini ta' l-Imdina kien hemm il-katidral mibni fuq pjanta wisq aktar sempliċi milli nafuh issa u b'metodi ta' xogħol ukoll differenti. Bħala eżempju, fost l-ispejjeż imniżżla fil-kontijiet ta' l-1469 jidher li kienu nxtraw 400 biċċa tal-fuħħar minn għand negozjant Malti, għamla ta' madum apposta għal fuq is- soqfa, u fl-1477 inxtraw aktar, fosthom 500 waħda minn Sirakuża'. Dan il-madum tas-soqfa kien jistrieħ fuq materjal icħor kif naraw meta fl-1477 kien hemm xi bini fl- Imdina li nqered bin-nar, kienu nxtraw ħdax-il salma ta' qasab li, wara li naddfuhom, rabtuhom f'faxxi jew mazez għas-saqaf u fuqhom għabbew taħlita ta' ramel tax-xtajta mal-ġir, qabel ma tqiegħed il-madum. Soqfa jistrieħu fuq faxxi tal-qasab kienu wkoll imsemmijin fis-seklu sittax minn Quintinus fil-bidu tal-miġja ta' l-Ordni ta' San Ġwann', Fis-sekli ħmistax u sittax kienu wkoll isaqqfu bl-injam, bħalma jingħad għall- knisja tal-Madonna ta' l-Għar, fir-Rabat, li wara li ġarrbet ħsarat mit-Torok fl-assedji ta' l-1551 u ta' l-1565 saqqfuha mill-ġdid bl-injam'. MIS-SEKLU SITTAX Għall-katidral ta' l-Imdina kienu bdew ix-xogħol tas- soqfa fl-1518 u fost l-ispejjeż li saru kien hemm dawk għat-travi ta' l-injam, twavel, saratizzi, buluni bl-iskorfini u ramel tax-xtajta, minbarra l-madum għal fuq kollox. L- imgħallem ġabuh minn Sirakuża. L-istess ħaġa saret aktar tard għall-knisja tas- Salvatur ta' l-Imdina. L-injam impurtawh minn Venezja. Fost il-ħaddiema kien hemm ukoll il-qlafat għax, fejn jidħol xogħol ta' njam kontra l-ilma, kien ikun hemm bżonnhom biex jużaw l-istoppa u ż-żift bejn it-twavel $, bħalma wara kollox kienu jagħmlu fil-bastimenti maġenb il-portijiet. Meta esperti kkundannaw il-kundizzjoni tas-saqaf tad-Dumnikani tal-Belt, fl- 1597 il-patrijiet kellhom isaqqfu mill-ġdid. Il-mastrudaxxi ħadmu fuq l-injam, twavel u saratizzi li nksew bil-qatran kontra l-ilma tax-xita, u minn barra impurtaw mat-3,600 biċċa fegoli jew madumiet għas-saqaf. Fl-1601 id-dormitorju ta' l-istess Dumnikani fil-Belt saqqfuh bis-saratizzi u t-twavel li fuqhom firxu it-torba'. F'rapport ta' l-1615 jidher li s-saqaf tad-dormitorju b'24 ċella, tal-monasteru u l-knisja ta' San Pietru fl-Imdina kien sar bil-faxxi tal-qasab miksijin bit-tajn kif kien isir fi żmien Quintinus li semmejna dwar kif kien xi mitt sena qabel', Is-saqaf li kien sar fl-1626 fuq l-Awla Kapitulari ta' L-Imdina kien magħmul ta' l-injam li fuqu kien hemm taħlita ta' tmien salmi u nofs ta' ġir ma' ramel tax-xtajta; għadha tidher biċċa minnu'. Fl-1718 il-kapitlu tal-katidral kien għadu mqabbad ma' xogħol tas-saqaf, u kellhom nuqqas ta' qbil ma' l-isqof dwar jekk jużawx travi ta' l-abjad jew tal-qastan; intgħażel l-injam ta' l-abjad minħabba t-tul' l. ID-DEFFUN U D-DEFFUNA Maż-żmien is-sengħa tal-bennej żviluppat sewwa u bdew jintużaw ix-xorok fuq it-travi ta' l-injam jew fuq il-ħnejja. Fuq ix-xorok bdew jifirxu saffi ta' xaħx, torba, deffun u ġir f' għażla jew taħlit li jvarjaw fil-kwantitajiet u l- ħxuna mhux biss skond id-daqs tas-saqaf, imma wkoll skond l-idea, xi drabi hekk imsejħa sigrieta, ta' min kien ikun l-imgħallem. — Madankollu il-bażi tal-produzzjoni tad-deffun kienet li jinġabar il-fuħħar jew xaqquf tal-ġarar, bombli, borom, katusi, qsati, u bosta oġġetti oħra mkissrin, u dawn jintaħnu rqiq. Niftakru li fil-kampanja kemm-il darba konna naraw tfal, bniet u subien, b'xi qoffa jew xkora f'idhom, jiġbru bċejjeċ tal-fuħħar li jsibu mxerrdin qalb il-blat. Dawn il-bċejjeċ mhux biss kienu jkunu fdalijiet ta' oġġetti kontemporanji mkissrin imma wkoll ta' oħrajn ta' żmien ir- Rumani jew żminijiet preistoriċi oħra u li minnhom għadna kultant naraw fix-xagħri. Kienu wkoll iħabbtu l-bibien tad-djar u jistaqsu jekk kellhomx xi ħaġa tal-fuħħar imkissra jew jgħaddu jgħajtu fit-toroq bil-karrettun. Dawn il-bċejjeċ li jiġbru kienu jmorru jbigħulhom lil-min kien jaħdem fid-deffun u jdabbru xi ftit soldi. Kien hemm min jitħan il-fuħħar hu stess u jbigħu bis-siegħ jew b'kejl ieħor lil min jużah. Biex jitħnu l-fuħħar għad-deffun, kien ikollhom ġebla kbira li jgħidulha deffuna, u din kienu jkaxkruha u jċaqalquha fuq ġebla kbira tal-qawwi, u b'hekk il- fuħħar jitkisser u jsir aktar fin skond id-daqs li jkun hemm bżonn. Id-deffuna kien ikollha żewġ toqbiet fuq il-lemin ta' wiċċha u tnejn oħra lejn ix-xellug biex is-swaba' jistgħu jaħkmuha aħjar 2. Fuq ix-xorok kienu jagħmlu saff xott ta' xaħx irqiq jew psisa xi tliet pulzieri għoli u jbexxuh ftit bl-ilma. Fuqu jżidu xi erba' pulzieri xaħx aktar fin jew torba li tixxarrab ftit qabel. Biex dan ibattmuh kienu jiġu l-ballata, l-aktar nisa, biex iballtuh bil-marżebba waqt li l-imgħallem joqgħod attent għall-pindil jew l-inklinazzjoni għall- ilma lejn il-katusi. Kienu jżidu saff baxx ta' taħlita ta' ġir abjad u deffun. Ikomplu jballtu waqt li jżidu aktar saffi ta' deffun jew frak tal-fuħħar irqiq fuq kollox. Bil- kazzola kienu jgħaddu kollox ħafif. Meta jlestu kienu aktarx jifirxu ftit tiben miblul biex ma jinxifx malajr'. IL-BALLATA Dawn kienu jkunu l-aktar nisa u magħhom kienu jġorru banketta ċkejkna, kazzola u marżebba. Il-marżebba kienet tkun blokka ta' njam maqtugħa b'mod li tkun biċċa sħiħa li parti minnha tifforma l-manku. Fis-sajf kienu jibdew kmieni biex jiffrankaw xi ftit mix-xemx imma dejjem kienu jilbsu kappell tat-trizza jew tat-tibna, kif ukoll jorbtu maktur ma' rashom b'erba' għoddiet fil-kantunieri, jew għal fuq għonqhom. — Jibdew minn taħt ħajt u jkomplu jimxu lura waqt ix-xogħol. F'xi ħinijiet kienu jinfexxu jgħannu u jżommu t-temp bid-daqqiet tal-marżebba kollha flimkien. Dawn li ġejjin huma traskrizzjonijiet minn recordings ta' kliem dirett li qalu xi individwi dwar ix-xogħol tal-ballata: Mara minn Għajnsielem, 3-VIII-1994: — ''Il-ballata darba ġew fuq il-bejt tagħna, nisa ħoxnin libsin twil, bl-imkatar ma' rashom, u kienu joqogħdu jgħannu. …. Kienu għamlu xi ġimgħa jiġu. ' Mara ta' 54 sena, 8-IIl-1995: ''Oħt ommi, issa għandha 74 sena, kienet tballat il-bjut. Niftakarha tiġi filgħaxija fid-dlam … Tmur fid-dlam tballat u tiġi (lura) fid-dlam, u kienet tiġi tieħu ħsieb in-nannu, taħsel l-art. Anke għarkobbtejhom kienu jaħdmu (l-ballata). ' Tereża Busuttil ta' 59 sena miż-Żejtun, IS-VI-1994: ''Meta kont żgħira kont inballat; kelli xi ħdax-il sena meta bdejt inballat, wara l-gwerra. L- ewwel kien ixarrbilna t-torba l-imgħallem. Ġie li konna sitta jew sebgħa, skond il-bjut kemm kienu jkunu kbar. L-imgħallem ikun hemm il-ħin kollu. L-ewwel jagħmlu t- torba fuq ix-xorok. Hu jxarrab u aħna nballtu biex inġibuha lixxa. Il-ġir kienu jħalltuh ġo tank kbir ta' l-erbgħin u jagħmluh qisu ħalib u jferrxuh ringiela ringiela fuq it-torba. Imbagħad id-deffun. Jixħtu d-deffun l-oħxon u aħna konna nżeliġu, ngħidu, biex intuh l-ewwel passata minflok tballtu, biex dejjem jidħol fil-marżebba …. kien ikollha pjanċa fil-qiegħ. L-imgħallem kien jagħti kisja deffun irqiqa u kien jgħidilna: ''Issa tridu tballtu bil mod. Biex dejjem jidħol fit-torba u jixxotta. Meta konna naslu fl- aħħar kien jgħidilna: 'Ħa nagħmlu bejt ieħor.'; biex dak jilħaq joqgħod. Sakemm dan kien joqgħod , nagħtu; nagħtu wieħed u joqgħod l-ieħor. Kien jgħidilna: 'Issa ħa nibdew ngħaddu'— Kien ikollna kazzola… kienet twila… kien twil il-manku, u l- kazzola kienet twila wkoll. Ġie li konna ntuha lill-bajjad li kien ikun hemm fil-post biex iħarriġhielna biex taħdem aktar sabih u lixx; … inaddafhielna. Konna ntuha l-ewwel dawra; konna ngħidulha l-ħarġa, aħna. Kulħadd jieħu l- ħarġa tiegħu bil-kazzola, mingħajr ma żżid xejn, biex jieħu l-qagħda l-bejt. Meta jixxotta sewwa kien jgħidilna: 'Issa ntuh l-aħħar waħda'— Meta tkun ix-xitwa lanqas kien jafdana għax jixrob meta tkun ġurnata bnazzi …. u kien jgħidilna: 'Issa tixtħux ilma. Għax ġie li tgħaddi (bil-kazzola u) kienu joħorġu t-toqob (fix-xitwa)… kien jgħidilna: 'Ara ma tixtħux ilmal'. Meta jkun xott konna nżommu landa ħdejna biex (inxarrbu) koll b'idejna. Min jaf kemm ħadli subajja jiena… itaqqabbomli (il-ġir). .. konna nagħmlulhom iż-żejt imbagħad; … jikolhomlok il-ġir. Min jaf kemm kienet tgħid in-nanna: 'Jaħasra, Tereża ġiet mix-xogħoltL' Bard, ksieħ fuq il-bejt. Konna ngħannu ħafna għax jien kont mat-Tarxinin u dejjem kienu jgħannu. Meta mort maż- Żabbarin ma tantx kienu (jgħannu), għax kienu xjuħ u konna noqogħdu nitkellmu. Mindu kont ċkejkna kelli din in-namra …. Għax kelli xi tmien snin, ommi u missieri kienu jiġbru dal-fdalijiet li kienu jinkisru, tal-pagna, lenbija… u kienet tiġborna d-dar. Kien ikollna ġebla kbira u nkissruh fuqha. Imbagħad niġbruh fit- tankijiet; itellgħu fuq il-bejt missieri. Missieri kien ikun ġej mill-Marsa għax kien ikun jaħdem fil-faħam u, kif ikun ġej, li jsib iġib. U aħna konna noqogħdu nkissru. In- nanna kienet għadha ħajja; kienet tgħidilna: 'Ħa jkollha biex issajrilkom ommkom.' Għax dari, fil-Marsa, għandu ħila jaqla' żewġ liri u jagħmel xi ġimagħtejn ma jaħdimx. Dax-xogħol kont nagħmlu biex ngħin lill-familja; … Dak xogħol iebes u kienet taqa' l- ġlata. Fis-sitta ta' filgħodu kont nitlaq mid-dar, sa l-erbgħa jew l-erbgħa nieqes kwart ta' filgħaxija. Ġieli kienet tkun ix-xita… konna anke mmorru bil-mixi. Il-marżebba konna nixtruħa; .. . min kien jaf jagħmel, jagħmel (marżebba). Kienet iġġibhielna l-imgħallma biex kienet taqla' xi ħaġa minnha wkoll. Kienet tqabbad lil-min jaħdimhomiha u mbagħad tbigħhom lilna hi, biex hi taqla' xi ħaġa wkoll minnhom. Mhux kulħadd kien jagħmilhom l-istess… daqqa fit-tond, daqqa fil- kwadru. Kont trid tħokk bihom biex id-deffun jidħol fit-torba. Ġie li kienu jtuni seba' xelini fil-ġurnata, ġie li wieħed itina nofs lira, imma min kien iqabbadhom kien irid iżomm xi ħaġa għalih talli jqabbdek. Kien ikollhom banketta; dejjem bid-dublett ta' l-ixkejjer. Inġorr il-banketta fil-basket u xi biċċa ħobż li tagħmel ommi. Tħaffrilna (il-ħobż) biż-żebbuġ, biż-żejt u marinat. U anke xi naqra nbid kienu jixorbu. Fix-xemx konna nagħmlu ċarruta bajda u norbtuha wara imma xorta x-xemx kienet (taħraq)… Imma tkun għadek żgħira ma tantx tħoss. Meta żżewwiġt ir-raġel ma ridnix naħdem. Kelli ħmistax babies … tlettax ħajjin. Missierhom dejjem jaħdem; ħdimna flimkien….' Manwel ( 'Ġorġ') Quattrtomani ta' 89 sena, San Pawl il-Baħar, mill-Mosta, IS-VI-1996:5 — ''Qabelid-deffun jagħmlu l-psisa … li jonġor mill-ġebel… dak ix- xaħx, biex jgħattu x-xorok. Wara, il-ballata jagħmlu d-deffun. ' Saverja Quattromani (mart Manwel imsemmi fuqjta' 88 sena, 18-VI-1996: 'Ħija kien isib xi qasrija mkissra … kollox… biex itih lil dik il-mara, il-ballata, biex GĦANJA TAL-BALLATA Saverja (msemmija fuq) 24-VI-1996 bil-għajnuna ta' bintha Tessie Cremona: 'Tlikki tlikki tloppi tloppi / Is-sengħa tagħna tat-tbatija, Tlikki tlikki tloppi tloppi / Mina filgħodu sa filgħaxija. Ix-xogħol tagħna dejjem barra, / Fuq il-bejt inkella fl-art, Fis-sajf bix-xemx ninħarqu, / Fix-xitwa ntertru bil-bard. F'nofsinhar xi ħobża sewda, / Daqsxejn żejt u xi kurrata, Filgħaxija d-dar ninġabru / Insibu xi platt kawlata. Issa xbajt minn din il-ħajja, / Sal-ponta ta' mnicħri xbajt, Naqbad qoffa ġo dirgħajja, / Immur l-Isla nbigħ il-bajd. Issa intkom x'se tgħiduli7 / Ma niksirx il-kelma tagħkom; Jiena tfajla waħdi ltima, / Kull fejn tmorru niġi magħkom. ' Ibid. p.105; ara wkoll Fsadni, Michael Q/ubija, Twegħir u Faraġ f'sekli Mqallbin 1997 p.115. Fsadni, Michael, Id-Dumnikani fir-Rabat u fil-Birgu 1974 p. 13. Dwar il-ballata ara Galea, Ġuże, Xogħol u snajja' ta' l-imgħoddi '' 1969 p.138-9 (u t-tieni edizzjoni 1972); Attard, Anton F., Mill-ħajja ta' l-imgħoddi 1991 p. 14-15; Spiteri, Charles B., 'Xogħol in-nisa fl-industrija tal-bini' £ in-Nazzjon Tagħna 28-IX-1987 u Tifkiriet ta' l-imgħoddi 1993 p.17; Lanfranco, Guido fis- Sagħtar Frar 1997. Attard, Anton F., 'Mill-ħajja ta' l-imgħoddi' 1991 p.I4-15 b'referenza għax- xogħol mhux pubblikat ta' Patrick Formosa A historv of Għarb 1973. L-istess informazzjoni dehret f €O żmien ħelu' minn Ravmond Xerri f'Leħen il-Qala April 1998 p.8. L-intervista sħiħa mill-awtur ma' Manwel u martu Saverja dwar diversi aspetti oħra tal-ħajja fl-imgħoddi, dehret f L-Imnara Vol.3 N'ru 20 1996 p.77-83.