L-ORIZZONT ) FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR DAWRA KULTURALI reska tad-daħla tal-Kal- skara timliek b'ċertu b'kurżità u entużjażmu, bħal kieku qisek mill-ewwel tintebaħ li din id-daħla ma- tul iż-żmien għaddiet minn taqlib storiku bħalma għad- dew it-tlett ibliet antiki tal- Kottonera. F'din id-daħla nsibu postijiet storiċi li nb- new fi żminijiet u ħakmiet differenti. Waqt li fuq ix-xel- luq tiegħek l-Isptar ta' Bighi u Villa Portelli, li diġà tkel- limna dwarhom, ifakkruk fiż-żmien l-Ingliżi, fuq ix- xaqliba l-oħra għandek is- swar tal-Birgu li nbnew fl- ewwel snin tal-ħakma tal- Ordni tal-kavallieri fostna. Fil-fond tad-daħla tid- domina l-knisja parrokjali fswi sabiħa u pitto- tal-Kalkara, iżda qabilha kien hemm oħra li dwarha se ngħidu xi ħaġa fil-qosor wkoll. Iżda l-ewwel knisja li se nitkellmu dwarha hija l- Knisja tas-Salvatur — knisja żgħira li kiehet inbniet wara l-Assedju l-Kbir, iżda qabil- ha fuq l-istess sit kienet teżisti oħra. Ma nkunx qiegħed nesa- ġera meta ngħid li kull tip ta' żvilupp ikattar il-ġid, iżda sfortunatament min- ħabba l-eżiġenza ta' dan l- imbierek żvilupp qegħdin nitilfu parti mill-patrimonju tagħna. Iżda kif dejjem jgħallmuna x-xjuħ tagħna, ix-xafra taqta' miż-żewġ naħat, u li biex tirbaħ ħaġa trid titlef l-oħra. Ironikament dan seħħ fil- ġonna sbieħ ta' dak li darba kien magħruf bħala l-Isptar ta' Bighi. Snin ilu nfetħet triq mix-xatt tal-Kalkara li finalment tiftaħ b'żewġ friegħi, waħda tagħti għall- Bajja ta' Rinella u l-oħra tagħti lejn il-Kunvent. tal- Kapuċini. Apparti li minnha jiftħu toroq oħra lejn Smart Citv u lejn ix-Xgħajra ta' Ħaż-Żabbar. Waqt li parti mill-bini li kien jifforma l-isptar ta' Big- hi ġie kkonvertit fi Skola tas- Snajja, fuq il-parti l-oħra tat- triq, fejn darba kien jagħmel parti. mill-ġnien tal-isptar nbnew blokki ta' flats tal- Gvern. Sewwasew. f'nofs dawn il-blokki hemm knisja żgħira ddedikata lis-Salva- tur — knisja f'forma tonda bi triq quddiemha, u li min- kejja mhix qiegħda f'xatt il- Kalkara tidher sewwa minn fuq il-baħar. Peress li din il- knisja hija waħda storika u indirettament għandha kon- nessjoni mal-Kavallier Big- hi, li kif nafu kien bena Villa Bighi, tajjeb li ngħaddulkom ukoll xi ftit tagħrif dwarha. Qabel din il-knisja li nb- niet: fl-1650 mill-kavallier Prijur Ġwanni Bighi kien hemm oħra li nbniet qabel l- Assedju l-Kbir (1487) u li ġiet imwaqqgħa fuq ordni tal-Gran Mastru Jean de la Vallette biex ma sservix bħala difiża għat-Torok. L- arkitett tagħha kien Lorenzo Gafa u ġiet imbierka mill- Vigarju Fumucelli fit-2 ta' Mejju 1651. F'din il-knisja nsibu artal wieħed u fiha kien hemm żewġ kwadri, wieħed tat-titular u l-ieħor żgħir ta' Santa Filomena ta' Masu Madiona (illum jinsa- bu fil-parroċċa). L-ewwel l- kwadru titulari ta' din il- knisja, li kien xogħol ta' Mattia Preti, kien insteraq mill-Franċiżi fl-1798. F'din il-knisja hemm mid- fun il-kavallier Bighi, l-ak- bar benefattur ta' din il- knisja li kien miet fl-1676 fl- età ta' 63 sena wara li kien tniġġes bil-marda tal-pesta. Tajjeb li wieħed isemmi wkoll li fiż-żmien il-pesta tal-1813 kienet iddaħħlet il- liġi tal-kwarentina li kienet stretta ħafna, tant, li nsibu li ma setgħux jitwasslu s-sa- gramenti għall-morda. ta' dawn in-naħat mill-parroċċa tal-Birgu għal din il-knisja. Kien proprju f'Settembru ta' dik is-sena li għall-ewwel darba li s-sagramenti. ġew amministrati f'din il-knisja, bl-obbligu li jinżamm lam- pier mixgħul lejl u nhar fiha. Meta l-knisja parrokkjali ġġarrfet bil-bombi tal-gwer- ra din il-knisja serviet bħala parroċċa temporanja. Is-Sibt 27 ta' Jannar 2018 23 Qabel il-knisja li naraw il- lum li hi ddedikata lil Mis- sierna San Ġużepp, fil-Kal- kara kien hemm oħra li ġġarrfet bil-bombi tal-għa- du fl-10 ta' April 1942. Pe- ress li l-Kalkara kienet tagħ- mel mal-parroċċa tal-Birgu, u l-knisja tas-Salvatur kienet żgħira ħafna, fl-1896 inbniet Khisja oħra fuq il-pjanta tal- Perit W. Attard, li ħadem bla ħlas, u li l-ispejjeż biex titla' din il-knisja nġabru mill-poplu tal-Kalkara u minn xi benefatturi oħra fos- thom Bormliżi. Din il-knisja saret parroċ- ċa. fl-1898 u ħarġet mill- matriċi tal-Birgu. Ġiet im- bierka mill-Isqof Pace u mill-Vigarju Dun Ġużepp Mercieca fil-11 ta' Diċembru tal-istess sena. Din il-knisja kellha diversi pitturi sbieħ, fosthom. il-kwadru. titulari ta' San Ġużepp, xogħol mill- isbaħ ta' Ġużeppi Cali u dik tar-Ragħaj it-Tajjeb — pittura mill-isbaħ, opra oħra ta' Ġużeppi Cali li qabel kienet issebbaħ il-kappella tal-Isp- tar Navali ta' Bighi. F'din l- knisja kien hemm opri oħrajn, fosthom l-istatwi tal- Madonna ta' Lourdes u dik ta' Marija Addolorata, l-am- bone tal-irħam, is-sett gand- lieri u l-fjuretti tal-artal maġ- ġur, u sintendi, l-aqwa teżor li għandhom għall-qalbhom il-Kalkariżi hi l-istatwa tal- Patrijarka San Ġużepp li kienet saret fl-Italja fl-1948 fuq disinn tal-Kavallier Vin- cenzo Bonello. Il-pittura ta' San Ġużepp kienet ukoll xogħol ta' Ġu- żeppi Cali u llum tinsab fil- knisja l-ġdida. IL-KNISJA PARROKJALI L-ĠDIDA L-art li fuqha ġiet mibnija l-knisja parrokjali, magħrufa bħala 'Tal-Għeżieli' kienet inxtrat mill-Arċisqof Gonzi u rregalaha lill-poplu Kalka- riż biex fuqha tinbena l- knisja parrokkjali. Insibu li l-ewwel ġebla ta' din il-knis- jali tiddomina x-xatt sabiħ u spazjuż ta' dan is-subborg marittimu tqegħdet mill- Arċisqof Mikiel Gonzi nnif- su fit-13. ta' Ottubru fl-1946 u nbniet fuq pjanta ta' Vin- cenzo: Bonello bl-għajnuna tal-Perit Ġużċ Damato. Kien proprju lejlet il-Vittorja, il- Ħadd 7 ta' Settembru 1952, meta l-Arċisqof . Mikiel Gonzi fost il-ċapċip tal-pop- lu Kalkariż bierek din il- knisja. L-istatwa ta' San Ġużepp (il-qadima) hija xogħol sabiħ ta' Wistin Camilleri (Għaw- dxi) u dik tal-lum saret f'Bolzano. Ikompli f'ħarġa oħra