IL-BRAVI FID-DAR TA' LUĊIJA (Kelma b'kelma mill-'Promessi Spost' tal-Manzoni Tags. vu għan-10/5) Ton, ton, ton, ton : in-nies tar-raħal jaqbżu bil-qiegħda fuq is-sodda; iż-żgħażagħ, mixħutin fil-mitben, itawlu widnejhom, iqu- mu bil-wieqfa — X'ġara' x'ġara' Il-qampiena ddoqq it-tokki 1 Narż ħallelin 2 imtarrfin2 — Bosta min-nisa jifthu għaj- nejn, jitolbu lil żwieġhom li ma jiċċaqalqux, li jħallu jiġru lill-oħrajn: xi wħud iqumu u jmorru fit-tieqa : il-ġwejjef, bħal- kieku qagħdu għat-talb, jerġgħu għal taħt il-għata: l-aktar seksieka u l-aktar irġiel jinżlu jagbdu l-midra u l-azzarin, biex jiġru għall-ħsejjes: l-oħrajn jibqgħu jaraw. Iżda, qabel ma dawk hejjew ruħhom, qabel ukoll ma kienu stenbħu sewwa, il-ħoss kien wasal f'widnejn oħrajn, li kienu jishru, mhux il-bogħod, fuq riġlejhom u lebsin: il-6ravż banda, Anjeża u Perpetwa f'oħra. Ngħidu qabel, fil-qasir, x'qagħdu jagħmlu dawk, mindu ħallejniehom, biċċa fil-għorfa u biċċa fil- ħanut ta' l-ikel. Dawn it-tlieta, meta raw il-bibien ta' barra kollha magħluqa u t-triq baħħ, ħarġu bilġri, bħalkieku ntebħu li ddawru u jgħidu li jridu jfittxu jmorru d-dar għamlu dawra mar-raħal, biex jaraw sewwa jekk kienx inġabar kullhadd; u tabilħaqq, ma ltaqgħux ma' ruħ, anqas ma semgħu l-iċken ħoss. Għad- dew ukoll, qajl qajl, minn quddiem id-dwejra fqajra tagħna: l-aktar ħiemda fost kollha, għaliex ma kien hemm fiha ħadd iżjed. Matru nbagħad, bla ma jgħawġu, l-għorfa, u għarrfu b'kollox lil Grisu. Dlonk, dan qiegħed f'rasu biċċa ta' kappell daqsiex, fuq dahru mantar ta' l-inċirata, miżrugħ qxur tal-gajdri; qabad ħatar ta' pellegrin, qal: — immorru ta' rġiel: ara titnif- fsu, u għajnejkom fija, — mexa l-ewwel wieħed, l-oħrajn warajh ; u, f'daqqa waħda, waslu d-dwejra, minn triq biswit dik li minnha kienet tbiegħdet it-tajfa żgħira tagħna, sejra hija wkoll tilħaq biċċa dmir li kellha. Grisu waqqaf in-nies tiegħu, ftit il-bogħod, għadda l-quddiem waħdu ħalli jitkixxef, u, jilmaħ kullimkien baħħ u ħiemed barra, ġagħal jersqu tnejn minn dawk il-ħajjiena, amarhom li jaqbżu bla ħoss il-ħajt li kien jagħlaq il-bitħa, u, kif jinżlu ġewwa, li jistaħbew f'rokna, wara tina mwer- rqa, li fuqha kien tafa' għajnejh fil-għodu. Hekk kif għamel dan, ħabbat qajl qajl, bil-fehma li jgħid li hu pellegrin li tilef it-triq, li jitlob li jiskennuħ sa ma jisbaħ. Ħadd ma jwieġeb: jarġa' jħab- bat ftit aktar bil-qawwi; anqas qiżd. Imur inbagħad isejjaħ it-tielet minn dawk il-ħalliela u qattiela, iġagħlu jinżel fil-bitħa, bħat-tnejn l-oħra, u jaqla' qajl qajl is-sokkara, biex ikunu jistgħu jidħlu u joħorġu bla xkiel. Kollox isir b'għaqal kbir, u kollox jimxi ħarir. Imur isejjaħ lill-oħrajn, idaħħalhom miegħu, jibgħathom jinħbew ma' ġenb ta' l-ewwel; jersaq qajl qajl lejn il-bieb li jàti għat-triq, jonsob ħdejh żewġ għases min-naħħa ta' ġew- wa; ujibqa' sejjer għall-bieb tal-għorof t'isfel. Iħabbat ukoll hemm, u jistenna: kien jista' jistenna qatigħ. Jaqla' bla l-iċken ħoss dak il-bieb ukoll: ħadd minn ġewwa ma jgħid: min hemm 7; ma tinsamàx ruħ: ma tistàx tmur aħjar. Nimxu mela: — st, — isejjaħ lil dawk ta' taħt it-tina, jidħol magħhom fil-għorfa t'isfel, fejn, fil-għodu, ruħ ħażina, kien ittallab dik il-loqma ħobż. Joħroġ mill-but lixka, żnied u kubrita, jixgħel imnara żgħira li kella, jidħol fil-għorfa l-oħra, tal-ġewwa minn dik, biex jagħmel tajjeb lilu n-nifsu li m'hemm fiha ħadd: in'hawn ħadd. Jarġa' l-ura, imur għall-bieb tat-taraġ, igħarrex, iressaq widnejh: ħadd u skiet. ħalli żewġ għases oħra isfel, iġagħal jimxi warajh lil Grinja- poku, li kien Ż;avu mill-inħawi ta' Bergamu, li hu biss kellu jhedded, isikket, jumar, f'kelma waħda, jitkellem, sabiex kliemu kien jista' jġagħal tifhem lil Anjeża li kienu mibgħutin minn hemm. B'dan ma' ġenbu, u l-oħrajn warajh, Grisu jitla' qajl qajl, jidgħi f'qalbu għal kull tarġa' li ċċaqċaq, għal kull medda ta' riġel ta' dawk il-għafsin li tagħmel ħoss. Fl-aħħar wasal fuq nett. Hawn il-libru. Jinbotta ħafif il-bieb li jati għall-ew- wel għorfa; il-bieb jerħi, jitbexxaq : iqiegħed għajnu; dlam ċappa: iqiegħed widintu, biex jisma' jekk xi ħadd hux jonħor, jieħu n-nifs, jiċċaqlaq hemm ġew; xejn. Nimxu mela: iqiegħed l-imnara qud- diem wiċċu, biex jara, minngħajr ma jarawh, jiftaħ beraħ il-bieb, jilmaħ sodda ; jintafa' għal fuqha: is-sodda magħmula u watja, bix-xaqliba mdawra, u mifruxa fuq l-imħaded. Jiġbed spallejh, idur fuq sħabu, jegħmiżhom li sejjer jara fil-għorfa l-oħra, u biex jiġu warajh minngħajr qiżd; jidħol; itenni jagħmel bħal qa- bel, isib xorta.—X'il-mniegħel 7—igħid inbagħad: ewilla xi kelb lagħabna u mar kixifna 7 — Jaqbdu Ikoll, b'inqas ħsieb, iħarsu u jgerfxu f'kull rokna, jagħqilbu d-dar ta' taħt fuq. dawn mehdijin f'dan, it-tnejn li qegħdin jagħmlu l-għassa, fil-bieb tat-triq, jisimgħu taħbit imgħaġġel ta' riġlejn, li qiegħed joq- rob bil-ħeffa; jistħajlu li, hu min hu, jibqa' għaddej; ma jittiesfux, u, għal dak li jista' jkun, iżommu ruħhom imhħejjijin. bilħaqq, it-taħbit waqaf sewsew mal-bieb. Kien Duminku li kien ġej bil-ġirja, mibgħut minn patri Kristċfru biex iwissi liż-żewġ nisa ħalli, għal Alla, ifittxu jaħarbu minn ġod-dar u jmorru jinġabru ġol-knnvent, għaliex… il-għaliex tafuh. jaqbad il-għalaq tas-sokkara, biex iħabbat, u jħossha tiċċaqlaq f'idu, imneħħija mill-imsiemer u maqlugħa. Hawn x'hawn'—jaħseb ġo fih; u jitfa' l-bieb il-ġewwa bil-biża': dak jinfetaħ. Duminku jmidd riġlu ġewwa, jitħasseb sħiħ, u jħoss dlonk min jaħtfu minn dirgħajh, u tnejn, li minn taħt il-1sien, wieħed mill- jemin u l-ieħor mix-xellug, igħidulu b'leħen ta' theddid:— iskotl jew int mejjet. — Hu bil-maqlub iwerżaq twerżiqa; wieħed milli ħafnuh jitfagħlu idu fuq ħalqu; l-ieħor joħroġ sikkina daqsiex, biex ibeżżgħu. It-tifel jitriegħed qisu werqa, u anqas biss ifittex li jgħajjat; iżda, ħin bla waqt, għalih, u b'leħen li m'għandux x'jaqsam, jinsama' dak l-ewwel tokk ta' qampiena, inbagħad xebgħa tokki wieħed wara l-ieħor. Min hu fin-naqas jaħseb hażin, jgħid il-qawl milaniż: il-wieħed u l-ieħor dawk il-ħajjiena deherlu li qiegħed jisma' f'dawk it-tokki ismu, kunjomu u Jaqmu ; jitilqulu dirgħajh lil Duminku, jiġbdu l-ura tagħhom bil-ħeffa, jiftħu idejhom u ħalqhom, iħarsu f'wiċċ xulxin, u jitilqu b'ġirja għad-dar, fejn kien hemm il-biċċa l-kbira tat- tajfa. Duminku joħroġ jiġri mat-triq, għan-naħħa tal-kampnar, fejn hekk jew hekk xi ħadd kellu jkun hemm. Dawk il-friegħen l-oħra li kienu qegħdin iqallbu d-dar, minn fuq s'isfel, it-tokk waħxi kien laqathom xorta waħda: jinfxlu, jixxerrdu, jaħbtu ma' xulxin: kull wieħed ifittex l-iqsar triq biex jasal għall-bieb. U tgħid kienu kollha nies imġarrba u mdorrija turi snienha; iżda ma setgħux iżommu bil-biża' ta' ħsara, li ma kenux jistgħu jistħajlu x'kienet sewwa, u li ma kenitx ħalliethom jarawha ftit mill-bogħod, qabel ma ġiet fuqhom. Riedet tkun is-setgħa kollha ta' Grisu biex iżommhom flimkien, hekk li jerġgħu l-ura kif ġewu ma jaħarbux. Bħall-kelb li miexi ma' merħla qżieqeż, jiġri issa l-hawn u issa l-hinn wara dawk li jixterdu; lil dak jaqbdu bi snienu minn widintu, u jiġbdu għall-merħla; lil-dan jinbuttah b'geddu- mu; jinbaħ lill-ieħor li fil-waqt ħiereġ mill-qabda; hekk il-pel- legrin jaħfen wieħed minn dawk, li kien għoddu laħaq il-għatba, u jiġbdu d-ura ; ikeċċi l-ura bil-ħatar wieħed, tnejn li kienu sejrin għal dik in-naħħa: igħajjat lill-oħrajn li sejrin jiġru 'l-hawn u 'l hinn, minngħajr ma jafu għalfejn : hekk li ġabarhom ilkoll f'nofs il-bitħa ż-żgħira. — Isaw, isawl il-pistoli fl-idejn, is-skieken barra, ilkoll flimkien; u nbagħad immorru: hekk għandna nitilqu. Min tridu li jmissna, jekk ningħaqdu, boloh li intom7 Imma, jekk inħalluhom jaqbduna wieħed wieħed, imqar in-nies tar-raħal, jilagħbulna. Għajb għalikom, warajha, u flimkien. — Wara din it-teħġiġa qasira, mar qagħad fir-ras, u ħareġ l-ewwel wieħed. Id-dwejra, kif għidna, kienet f'tarf ir-raħal; Grisu qabad it-triq li kienet tieħu għal barra, u kollha tqassmu u baqgħu mixjin hekk warajh. Kien hemm darba xiħ li la kien jara u l-anqas jisma' iżjed, u kellu riġlejh jirtogħdu. L-imsejken, meta kien jiġi biex jiekol, kien ixerred il-minestra fuq il-mejda, u drabi wkoll tiċċallas ma' wiċċu għaliex l-imgħarfa f'idejh kienet donnha qasba fir-riħ. Il-kenna bdiet tistmerru u ibnu wkoll, u fl-aħħar ma reduhx iżjed magħhom fil-mejda u kellu jibda joqgħod f'rokna jiekol daqxejn tisjir f'iskutella : iżda darba waħda li idejh kienu jirtogħ- du iktar, l-iskutella żelqitlu minn idu u saret bċejjeċ — Jommil hemm trid tisma' x'ilsien telqet il-kenna : ix-xwejjaħ anqas biss wieġeb, għaddas rasu u demgħa feġġet fuq xfar għajnejh u tniehed inehidal Il-għada fettxew xtraw siett tal-landa u qalulu : UDan issa ma tfarrkux l'' Dik il-lejla iben ix-xiħ u l-kenna lemħu lil binhom mixħut fl-art, qiegħed jilgħab bil-bċejjeċ ta' l-iskutella. ''X'int tagħmel hemm 7'' Staqsieh missieru. ''Qiegħed inwaħħal il-bċejjeċ ta' l-iskutella biex meta nilħaq raġel nati 'l missieri u 'lommi fejn jieklu f Il-missier u l-omm taw ħarsa lil xulxin, ma felħux iktar iżommu, infexxu jibku….. Ħadu mill-ġdid 'in-nannu magħhom fuq il-mejda u minn dak il-jum il-quddiem ma żidux iktar jaħqruh.