ta' Daħlet it-Tarzna fil-Port il-Kbir fis-Seklu 19 — HMS Hibernia Ħalli nibda billi ngħid dak li hu ovvju — dawn li ġejjin mhumiex memorji personali iżda materji xi ftit jew wisq ibbażati fuq ritratti, kitbiet u xhieda msejsa fuq l-anedotti. Ukoll fil-memorji tagħna stess, m'hemm ebda formalità u jista' jkollhom xi tgħawwiġ u tibdil kif dawn jitfakkru. Inħalli f'idejkom tiddeċiedu jekk dak li ġej huwiex dak li Daħlet it-Tarzna, jew Dockvard Creek, tassew kienet fis-seklu 19 jew jekk dan kollu joħroġx biss minn titjira li Michael Cassar għamel fil-fantasija. Naħseb li issa għandna noqogħdu bilqiegħda komdi, nilbsu l-kappell ta' Dr Who, : u nidħlu fil-famuża kaxxa tat- telefon tiegħu u nivvjaġġaw lura fiż-żmien lejn Daħlet it- Tarzna fis-seklu 19 meta Porta delle Galere, Gallev Port jew Daħlet il-Galeri qadima saret wi magħrufa bl-isem rinomat Ingliż ta' Dockvard — jew il- moll fejn jirmiġġaw il-vapuri. Il-kelma Dockvard tieħu snin twal biex tiġi assorbita fl-vernakular imma qatt ma tieħu għalkollox post tarzna, minn darsena, li tfisser il-baċir fejn jinbnew u jissewwew il-bastimenti. Ma nistax nieqaf naħseb kemm huwa mħejji sew is-seklu 19 għal memorji fuq Daħlet it-Tarzna ukoll jekk l-istorja tagħha teħodna lura sal-ewwel nies fi gżiritna jew dawk li ħakmuha bħala kolonja. Fil-ktieb tiegħu Birgu - A Maltese Maritime Citv, Il-Birgu — Belt Marittima Maltija, Dominic Fenech jikkwota minn intervista mal-eks prim ministru Dom Mintoff, li fiha talbu dwar id-deċiżjoni li jibni l-Monument tal-Ħelsien hemmhekk, biex ifakkar it-tmiem tal-bażi militari, quddiem il-Knisja Kolleġġjata ta' San Lawrenz. Huwa wieġeb hekk: ''Intgħażel il-Birgu għax kienet il-belt okkupata minn forzi barranin biex idawru lil Malta fi gżira fortizza servili saż-żminijiet tal-lum. Il-Birgu kien ukoll il- belt mnejn ġie mġiegħel jitlaq l-aħħar kontinġent barrani. ' L-Ingliżi waslu fil-Port il-Kbir fl-1800 u hemm sabu port tal-galeri żgħir, għalkemm li kellu kollox, imrekken fil-viċinanzi tal-Birgu, Bormla u Isola. Bħal tant affarijiet f'Malta dawn il-faċilitajiet ġewhom bħal rigal, x'uħud jgħidu, lixka bil-velenu, minħabba fid- Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla Mbagħad hemm id-diżappuntament. tat- tentattiv li falla biex jibnu baċir (drv dock) bejn il-Birgu u Bormla meta ntebħu li l-ġebla Maltija ma kinetx daqstant solida fl- aħħar mill-aħħar filwaqt li kienet imxaqqa ħafna 'l hemm u 'l hawn. Fl-1837 Dr Edward Cree, kirurgu navali li kien għaddej fuq żjara, kien qed iservi fuq il-bastiment HMS Cevlon, il-bastiment li ġie qabel l-HMS Hibernia. Waqt li kien qiegħed hawn Cree ħa xi lezzjonijiet fl-Arti mingħand Signor Schranz li, kif qal hu, kellu stil 'pjuttost regolari u plakat imma ma ssibx aħjar minnu f'Malta'. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla Festa Marija Immakulata 2014 daqs. tal-popolazzjoni. Għal madwar erbgħin sena ftit għamlu f'Daħlet il-Galeri ħlief li qagħdu jesproprjaw il-proprjetà, hekk li ħadu f'idejhom il-mollijiet u żguraw ruħhom li ma jaqgħux taħt il-qilla tax-xemx billi tellgħu għata msejjes fuq il-kolonni u għattew il-palazzi tal-kaptani tal-galeri bil-purtieri u l-kannizzati. L-ewwel snin bdew, litteralment, b'tifqiegħa ttarrax meta l-parti ta' ġewwa tal-qala saret ċatta għalkollox bi splużjoni enormi fil-magazin tal-porvli fil-Birgu. Meta l-Maltin ilmentaw dwar il-mewt u l-qerda li din ġabet magħha (dan kien l-akbar inċident li qatt sar f'Malta) lil dawn qalulhom, (u mhux se tkun l-aħħar darba li semgħu dan il-kliem), li jkollhom jitbissmu u jġarrbu; dan kien l-iżvantaġġ tal-prosperità li ġab miegħu l-infiq militari. kien iżur lil Schranz minħabba fin-neputija tiegħu Clementina. Cree kellu għajn li taf tapprezza u timraħ għan-nisa, għodd magħhom dawk Maltin, li minkejja l-ilbiesi suwed kiebja xi minndaqqiet tara xi wiċċ gustuż taħt il-barnuża jew l-għonnella, u xi sieq jew għaksa ħelwa taħt id-dublett. Is-Sinjura Kav, mart il-kirurgu, kienet mara żgħira fuq tagħha u fuq is-Sinjura Le Grand qal, '' għandha wiċċ il-Griegi tassew ħelu. F'Dockvard Creek, ''tinstema' banda militari fil-bogħod u xi mużika Maltija f'uħud mid-dgħajjes'. Cree jfaħħar id-dgħajjes u jħobb il-luminati kesħin u d-dolċerija li kien hemm fil- Belt Valletta. Wara li jżur il-morda fl-Isptar Navali, Ta' Bighi, jsib il-mistrieħ tiegħu fuq il-gallariji fil-għaxijiet sħan u kwieti fejn joqgħod jisma' l-kanzunetti u l-mużika fuq dgħajjes Maltin jew il-baned militari minn-naħa l-oħra; joqgħod iħares lejn id-dwal fil-Belt Valletta kif riflessi fl-ilma qiegħed u mudlam, hekk kif id-dgħajjes jarmu linji ta' dawl fosforexxenti fil-mogħdija tagħhom. X'qed jgħid7 Mużiċisti fuq dgħajjes Maltin fil-Port il-Kbir fl-183772 Din forsi xi drawwa minsija u mod kif kienu jgħixu Dan kollu diwi ta' Venezja u gondolieri jkantawl Cree jmur: Isola biex jara l-festa ta' Santa Vittoria. It-toroq jinsabu mdawwlin — purċissjoni tal-qassisin bil-bandalori u xbihat ta' qaddisin ġċ.; folol ta' patrijiet u frajiet, u gzuz ta' tfajliet Maltin b'għajnejn suwed u lebsin barnuża sewda li ġeneralment kellhom jakkumpanjawhom id-'duennas' tagħhom u li mhux dejjem joqogħdu daqstant attenti bħala 'chaperones'. U ma' dan kollu żid id-daqq iċenċel u jtarrax tal- qniepen tal-Knisja, il-logħob tan-nar; folla kbira imma kollox bl-ordni, u l-banda tal- Malta Fencibles ittemm il-festa bil-'God Save the Queen', u l-ħġejjeġ fuq il-moll. L-għada fil-għaxija Cree u sħabu jitilgħu fuq dinghv u joqogħdu jaqdfu madwar il- port. Bridge, (kollega tiegħu) jaqbad il-kitarra u jibda jdoqq is-serenati għan-nisa li kienu joqogħdu t-tarzna u madwar il-qala, hekk li x'uħud minnhom joħorġu fil-gallariji, imma d-dlam ma jħalliniex ningħarfu min aħna. L-Ingliżi jista' jkun li kellhom namra kbira għall-Port il-Kbir u Daħlet it-Tarzna. Fl-Illustrated London News tat-23 Ottubru, 1847 jissemma' dispaċċ mill-korrispondent tal-Morning Post: 'Il-port jagħtina dehra mimlija ħajja, bil-preżenza ta' forza navali mdaqqsa, bl-infiq bla rażan tal-uffiċjali u l-ekwipaġġ li jagħti spinta lill-kummerċ. L-istampa tagħti idea lill-Franċiżi, li l-vapuri tagħhom kienu l-ħin kollu jduru madwar il-kosta, li pjuttost tidher biċ-ċar tal-preżenza navali tas-Sinjura tal-baħar. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla Tabilħaqq, il-viżitaturi kienu jogħxew bil-lirika dwar l-imkejjen li jogħġbuhom fil- Port il-Kbir; iżda b'konvenjenza kbira kienu jinsew it-tajn u l-irwejjaħ ta' Bormla f'ras id-daħla u l-għadajjar mielħa tal-Marsa li jheddulek ħajtek. L-enerġija mill-istim kienet għadha ma nfatmitx minn ommha u l-bastimenti baqgħu jsiru mill-injam sakemm il-foresti tbattlu miz-zkuk u l-għuda tagħhom. Imbagħad, kważi f'nofs is-seklu, l-Ammiraljat beda jbiddel; bena forn li jaħmi bl-istim u fabbrika u baċir, jew drv dock. Aktar tard, l-impalkaturi antiki tal-injam fuq is-Sur ta' San Pawl u l-Maċina (mit-Taljan macchina), inbidlu bi strutturi tal-ħadid. Iżda l-ġrajja l-aktar importanti f'Daħlet it-Tarzna kien il-baċir il-ġdid. Meta hemmhekk rabat l-HMS Antelope fid-9 ta' Settembru, mr 1848, din kienet l-ewwel 4 B darba li bastiment tar-Roval Navv daħal biex isirlu refit fil- Mediterran. Kellu jsir vjaġġ twil. Ix-xogħol fuq il-baċir $ beda fl-1841 u l-ewwel pilastru l għall-ħajt ta' lqugħ intrifed fl- 1843 taħt is-sovrintendenza ta' Sir John Louis. Il-ġebla tas-sies tqegħdet fit-28 ta' Ġunju, 1844. Din kienet biss ċerimonja formali għax l-ewwel ġebla fuq il-pedament tal-blat kienet tqegħdet qabel, f'Mejju. Fiż-żewġ okkażjonijiet il-mistieden speċjali kien Rear Admiral Sir Lucius Curtis, l-Ammiral Suprintendent tat-Tarzna tal-Maestà Tagħha f'Malta. Sir Lucius kien baħbuħ magħruf; imġiebtu kienet karatterizzata bil-festin famuż li għamel għaċ-ċerimonja formali, li skont il-Malta Times ''huwa kuntrast affaxxinanti mal-predeċessur tiegħu (Rear Admiral Sir John Louis), li l-attitudni miġbuda tiegħu x'aktarx għamlietu l-uffiċjal li ġie l-anqas mibki meta telaq minn xtut Malta'. Fost il-mistednin kien hemm xi uffiċjali navali Franċiżi. M'hemm xejn ħażin f'illi turi lir-rivali dejjiema tiegħek xi tkun qiegħed tagħmel. Fil-fatt, il-Baċir il-Ġdid f'Malta huwa suġġett li qiegħed jiġi diskuss ħafna qalb il-Franċiżi; u naħsbu li qiegħed jissemma' mal- Prinċep de Joinville fil-ktejjeb tiegħu fuq il-merti mqabbla tal-flotot Franċiżi u Ingliżi. Attwalment, il-Prinċep għamel aktar minn referenza waħda, waqt li kien qed jitħaddet, fuq il-baċir. Ix-xogħol kien jogħġbu (ħalli l-Ingliżi jonfqu flushom għalina) għax kien jemmen li dan għad jgħaddi għal għand Franza meta tieħu lura Malta. Jidher ċar li Franza kienet għadha temmen li dan kien possibbli. Iżda għall-Ingliżi, ġaladarba dawn ġew sfurzati li jroddu lura lil Spanja l-ewwel namra tagħhom fil-Mediterran, Port Mahon fil-Minorca, issa ma kien hemm ebda tama li se jċedu lil Malta. U barra minn hekk, Franza ma kellhiex il-bażi navali kbira f'Toulon, ftit jiem biss ta' tbaħħir 'il bogħod minn Malta'2 Iċ-ċeremonja kienet waħda ta' ġieħ xieraq lill-perit William Scamp li kien għadu kemm inħatar Assistent Ewlieni tad-Direttur tax Xogħlijiet fl-Ammiraljat fl-Ingilterra. Dik is-sena kienet tfakkar il-qofol ta' erba' snin li kien qatta' Malta. Huwa lesta l-Katidral Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla Anglikan ta' San Pawl fil-Belt Valletta, hekk li salvah mill- qerda li żgur kienet qegħda : tistennieh filwaqt li ġedded il-kburija tal-Ingliżi, kif ukoll l-ifran navali ġodda fil-Birgu. Il-bini tal-baċir il-ġdid u binjiet anċillari juru l-impronta tiegħu fuq l-arkitettura lokali, li kien jaf iwettaq mingħajr ħruxijiet kiefra ma' dak li sab fil-Belt. Tant kienet kbira l-istatura tiegħu tul l-erba' snin li qatta' Malta li l-uffiċċju tiegħu, li kien jinsab fil-palazz fejn qabel kien joqgħod il- Kaptan Ġenerali tal-Galeri fix-Xatt tal-Birgu, baqa' għal għexieren ta' snin jissejjaħ il- Palazz ta' Scamp wara li huwa ħalla xtutna. Meta għażel lil Scamp għal dan ix-xogħol il-Gvern kien ċertament għamel deċiżjoni għaqlija għax, kif qal Scamp innifsu, 'Hemm diffikultajiet ' kif isir xogħol bħal dan, 'il bogħod mill-Ingilterra, li jafu bihom biss dawk li jkollhom jagħmluh fost l-abitanti lokali, bil-lingwa, kostumi u ħiliet fix- xogħol tagħhom li x'aktarx ftit li xejn ikunu jifhmu '. Scamp kellu esperjenza bħal din fuq il-lant fil-Belt Valletta, u qal, 'L-esperjenza fuq xogħlijiet oħra ikkonvinċietni bil-ħtieġa li nadatta x-xogħol għall-ħiliet tan-nies t'hawnhekk, -— u li kemm jista' jkun inżomm lura milli noħloq diffikultajiet f'dak li n-nies ta' din il-gżira ftit li xejn jafu jagħmlu. F'wieħed mid-disinji Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla bikrija tal-baċir naqraw din in-nota li għamel: Dan it-tarf ta' Daħlet it- Tarzna huwa kontenitur — għal munzell kbir. ta' ħama. taflija mill-belt ta' Burmola. Dan jibda jinten fix-xhur tas-sajf. U Scamp jieħu l-kredtu — talli solva l-problema. Ta' min iqis l-inġinerija li kienet meħtieġa: Fl- ispazju bejn il-ħajr B ta' lqugħ u l-ġebel:. solidu li. jikkomprendi x-xogħol, jeħtieġ li jitħaffru madwar 15,000 tunnellata tajn: il-bażi tal-ħajt ta' lqugħ qiegħda bħalissa sserraħ u tappoġġa mal- ilqugħ tal-baħar, skont kemm se jiġi għoli, iżda xorta għad hemm massa kbira ta' injam biex tappoġġa n-naħa ta' fuq tal-ħajt, li għandha tilqa' għal pressa ta' madwar 35,000 tunellata ta' ilma baħar fuq barra. Fil-ġurnata tal-inawgurazzjoni tal-baċir l-mistednin ittieħdu fil-qiegħan tiegħu, 42 pied taħt il-linja tal-ilma jew datum, biex ikunu preżenti għat-tqegħid tal-ġebla tas-sies. Ir-Rev Dr George Tomlinson, Isqof Lord ta' Ġibiltà, għamel dawn it-talbiet skont ma kienu jgħidu l-kotba kanoniċi: Jekk il-Mulej ma jibnix id-dar, għalxejn jitħabtu l-bennejja; Jekk il-Mulej ma jħarisx il-belt, għalxejn jibqgħu mqajma l-għassiesa; Il-baħar huwa tiegħu u Huwa għamlu, u jdejh ħejjew l-art niexfa. O Alla setgħani li tgħix għal dejjem, Mulej ta' kull qawwa u setgħa, li żżomm f'idejk ix-xorti ta' kull poplu u ġens, nitolbuk tħares lejna bil-ħniena u titfa' l-għoġba tiegħek fuqna, u tbierek din il-biċċa xogħol li għamilna. Mingħandek biss jiġi kull ġid; jekk nibqgħu miegħek biss jista' jkollna suċċess; Agħnilna x-xogħol ta' jdejna. Kun int li tagħni xogħol idejna. Agħti d-dehen lill-Perit u saħħa lill-ħaddiema, ħarishom minn kull aċċident u periklu; u agħmel li meta dan ix-xogħol isir perfett taħt il-barka tiegħek, dan jista' fil-fatt ikun ta' vantaġġ għall-qawwa navali tagħna, għat-tkattir tal-ġid pubbliku, u għall-unur tar-Reġina Sovrana tagħna. U agħtina l-grazzja, nitolbuk, li kull meta nġarrbu xi ġid nazzjonali u suċċess aħna nkunu nistgħu niddixxernu u nagħrfu fihom il-ħidma tal-idejn qawwija tiegħek; biex hekk, filwaqt li nkunu fis-sigur taħt il-ħarsien tiegħek, aħna nkunu nistgħu nibqgħu nroddu ħajr lil Ismek il-Qaddis. Dik il-parti tat-talba għall-ħarsien minn aċċidenti hija partikolarment rilevanti għaliex Scamp kien tilef tlieta mill-ħaddiema tiegħu Maltin fid-29 ta' Settembru, 1842 meta ċeda korniċjun fi Triq il-Punent, il-Belt Valletta, meta kien qed jinbena l-Katidral Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla tal-Protestanti. — Il-familji tal-irġiel li mietu ngħataw ħlas ex gratia ta' £15. Ma - ntqal xejn dwar aċċidenti oħra, fatali jew mhumiex, li setgħu ġraw waqt li kienu $ qegħdin jinbnew l-ifran u l-baċir. F'baċir, — il-bastimenti ma kenux aktar jeħtieġu li jingħataw karina biex jiġu mnaddfa mill-ħaxix. tal- baħar, hekk li kienu l-ewwel jiġu mmejlin lejn il-lemin u mbagħad lejn ix-xellug; issa setgħu jibqgħu wieqfa u l-buq tagħhom jinbarax u jitnaddaf f'baċir. Dan kien avvanz u ħtieġa għaliex kien tabilħaqq diffiċli u perikoluż li tmil bastiment tassew tqil tal-ħadid jew tal-azzar. Għalhekk issa kien sigur u faċli li taħdem f'baċir. Fl-ewwel baċir ta' Malta laħaq is-Sur Walter Elliot wara li Scamp mar lura l-Ingilterra fl-1845. Ix- xogħol tlesta sa Mejju 1847 iżda l-baċir ma setax jintuża għax il-kexxun li kellu jżommu niexef meta l-ilma jinħareġ bil-pompa ma setax jidħol f'postu. Il-qisien kienu ntbagħtu l-Ingilterra għand il-manufatturi iżda meta l-kexxun wasal Malta kollu żarmat biex jintrema (bir-rivets) dan ma daħalx sew u ma setax jissiġilla l-baċir mill-ilma. Il-kaxxun maħdum għal Baċir Numru 1 kien kontenitur forma ta' banju li kellu sezzjoni mgħollija u li kienet tgħaddi fil-lonġitudni tagħha tul il-linja taċ-ċentru tal- kontenitur. Il-kexxun mbagħad kien jimtela bl-ilma u dan jegħreq sa fil-qiegħ fejn is- sezzjoni mgħollija kienet tiżżerżaq, qisha ingwanta, fl-iskanalatura fil-ħajt tal-baċir u fuq il-ħoġor. Meta jiġi ppumpjat l-ilma 'l barra mill-baċir, il-pressa fuq barra tal-ilma kienet iżżomm il-kexxun f'postu. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija fit-tarzna nbniet kopja identika ġdida. Sfortunatament, jidher li din issa tkissret u l-Baċir Numru 1 ma jistax jerġa' jintuża bħala baċir. Ikun issa korrett li nirreferu għall-Baċir Numru 1 bħala l-baċir li jinsab dejjem mimli bl-ilma. Għaddew biss għaxar snin minn meta ntebħu li l-baċir il-ġdid ma setax jintuża mill- bastimenti dejjem akbar li kienu qegħdin jinbnew. Kien jiswa ħafna li jkollok baċir, u Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla dan irriżulta matul il-Gwerra tal-Krimea (1854-6). Madankollu, meta ma setgħux isiru tiswijiet urġenti fil-baċir fuq il-bastiment kbir tas-suldati Himalava, dan wassal lill- Ammiraljat biex ikabbar il-baċir. Għall-ewwel ġie ppjanat li l-baċir kellu jinħareġ 'il barra fil-qala iżda mbagħad ġie deċiż li dan kellu jitkabbar fid-direzzjoni opposta, 'il ġewwa minflok, u x-xogħol beda f'Lulju 1856. Hekk, fl-1 ta' Ġunju, 1857, hekk imsejjaħ l-Ewwel ta' Ġunju Glorjuż, il-mistednin għal darb'oħra niżlu fil-qiegħan tal-baċir għaċ-ċerimonja tat-tqegħid tal-ġebla tas-sies tal-estensjoni. Din id-data għandha tifsira speċjali għall-Ingilterra u r-Roval Navv għax kienet id-data meta kienet ntrebħet il-battalja fuq il-flotta Franċiża minn Lord Howe 'il barra minn Ushant. Il-kazzola tal-fidda użata fiċ-ċerimonja kienet saret mis-Sur Critien ta' Strada Forni, il-Belt Valletta. Illum, wieħed jista' jżur il-Baċir Numru 1 meta jogħġbu, x'aktarx għall-ewwel darba minn meta dan inbena, forsi biex joqgħod joħlom xi ftit fuq dawk iż-żewġ ġebliet tas- sies tal-1844 u l-1857 li jinsabu xi mkien taħt eluf ta' tunnellati ta' konkrit u ġebel. Taħt dawk il-ġebliet hemm żewġ kaxex tal-metall li fihom muniti ta' dak iż-żmien u, taħt dik tal-1857, kopji ta' The Malta Times, Il Portafoglio Maltese u ta' The Illustrated London News tat-22 ta' Mejju, 1857. Il-baċir ġie mkabbar fl- 1921 u l-bażi tiegħu ittellgħet aktar 'il fuq fl-1972-3 meta l-baċir ġie kkonvertit għall- bini tal-bastimenti. Dan kollu, u l-impossibbiltà li l-post għad qatt jista' jintuża bħala baċir fil-ġejjieni, għamilha ħaġa improbabbli li xi darba għad jistgħu jinstabu l-ġebliet tas-sies. L-idea li l-estensjoni tiġi mibnija fuq ġewwa kienet waħda brillanti għax kieku x-xogħlijiet ġodda kienu jtellfu l-użu tal-baċir il-qadim. Madankollu, dan kien l-għelm għat-tmiem ċert ta' Bormla bħala belt marittima f'Daħlet it-Tarzna, għalkemm kien għad hemm Daħlet il-Franċiżi, għax is-sezzjoni l-ġdida kienet qegħda titħaffer fis-sit fejn kien hemm is-suq. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla hawn fejn prodotti ġejjin mix-Xlokk kienu jinġarru — bid-dgħajsa $ biex. jinbiegħu fil- Belt Valletta. Bħala konsolazzjoni għal sentimenti xejn sbiħ li qamu fl-inħawi kollha tal-madwar, inbena suq ġdid fl-ispazju miftuħ ta' bejn Bormla u L-Isla. Dan inqered fit- Tieni Gwerra Dinjija u qatt ma reġa' nbena. Biex inkunu għidna kollox dwar l-Ammiraljat, kull meta ma: tħallietx aċċessibilità għax-xatt, dejjem ġiet offruta xi forma ta' bidla limitata biex hekk jittaffew is- sentimenti ħżiena lokali bil-bini ta' postijiet ta' żbark alternattivi fl-għamla ta' mini mgħaqqdin ma' turġien f'imkejjen magħżula fuq il-moll. F'Daħlet it-Tarzna, il-Birgu ngħata l-Mina Tal-Karmnu u l-Mina ta' San Lorenzo. Wara l-inawgurazzjoni tal-Baċir: Numru 1, Bormla ngħatat il-Mina ta' Santa Tereża. Billi dawn il-mini u turġien kollha kienu żidiet artifiċjali mal- mollijiet, dawn għalhekk setgħu jinħattu malajr meta ma kenux jibqgħu aktar jenħtieġu, filwaqt li l-mollijiet kienu jingħataw lura lill- gvern lokali. L-estensjoni għall-Baċir Numru 1 tlestiet f'Marzu 1862. Is-sħab tal- gwerra kien laħaq tbiegħed u ma kien Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla hemm ebda għaġġla kbira biex jitlestew ix-xogħlijiet. Dak xorta ħalla r-Roval Navv mingħajr baċir fejn ikunu jistgħu jorbtu l-bastimenti bil-wisq akbar li kienu qegħdin jinbnew. Il-baċir doppju, li issa kien iġib l-isem Numru 1 u Numru 2, seta' jintuża separatament, billi jiddaħal kexxun tan-nofs, jew bħala baċir wieħed ta' 600 pied. Ir-ritratti juru bastimenti ta' daqsijiet differenti irmiġġati flimkien fil-baċir doppju hekk li jagħtuk x'tifhem li l-kexxun tan-nofs ftit kien jintuża. Għall-Bormlizi, imlaqqma ta' baħarhom, u dan il-laqam x'aktarx li tnissel mir-rabta li kellhom mal-baħar (jew forsi mat-tajn u l-irwejjaħ f'għonq id-daħla), il-bini tal-baċir il- ġdid bejn l-1844 u l-1848, u aktar wara l-estensjoni tiegħu bejn l-1856 u l-1862, wassal biex tintilef biċċa kbira mix-xatt 3 il-qadim u, bħala konsegwenza, il-kuntatt tagħhom mal-baħar u l-ilma, li ġej mill-isem qadim ta Bormla: Bir Mula, il bir jew l-għalqa tal-Mulej. Ta' min jinnota li l-effetti negattivi mill-Baċir Numru 1 komplew jippersegwitaw ħajjet il-Bormlizi għal għexieren ta' snin sħaħ. Wara li dawn tilfu l-veduti tal-baħar li kellhom, imbagħad bdew telgħin binjiet sħaħ ta' fabbriki koroħ moħbijin wara ħitan għoljin, flimkien mal- A,-i ħsejjes, irwejjaħ u tniġġis ta' kuljum. Fl-1959: l-Ammiraljat ċeda t-tarznari lil Bailev (Malta) Ltd li warajha daħlet il-Malta Drvdocks. Bħala l-aħħar operaturi tal-faċilità, Malta Drvdocks sabitha bi tqila ċċedi l-baċir biex dan jiġi rijabilitat bħala parti minn pjan akbar għall-iżvilupp ta' Daħlet it-Tarzna għal għanijiet ta' mistrieh fil-ħin liberu. Dan l-inkonvenjent dam għaddej għal bosta snin u huwa biss fi żmienna li x-xatt qiegħed saflaħħar Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla Festa Marija Immakulata 2014 jingħata lura lill-Bormlizi. Il-ġrajja tal-baċir taħt il-pussess tal-Maltin tingħad minn dan l-istess awtur fil-ktieb Malta Drvdocks 1963-2010 (2011). L-Isla kienet l-inqas li ntlaqtet mill-iżviluppi li saru f'Daħlet it-Tarzna minkejja li aktar tard kellha titlef parti mill-aċċess tagħha għall-baħar f'Daħlet il-Franċiżi li bdew fl-1871 meta nbena l-Baċir Somerset u aktar tard fl-1892 meta nbena l-Baċir Hamilton. Kien il-Birgu li kellu l-ewwel jitlef ħafna mill-aċċess tiegħu għall-baħar f'Daħlet it- Tarzna filwaqt li żamm ix-xatt kollu li jagħti għad-Daħla tal-Kalkara. Sfortunatament, għaliex fis-snin 1840 il-vernakular kien għadu 'l bogħod mill-użu mifrux tal-ilsien bil-kitba, ftit inkiteb dwar l-effett ta' dawn il-bidliet sinifikanti fuq il-Bormliżi. Kien ikun interessanti li taqra x'kienu jaħsbu huma stess fuq il-proġett u kif dawn il-binjiet kollha bidlulhom ħajjithom għal dejjem. Nafu li l-Maltin għamlu petizzjoni lill-Gvernaturi Bouverie fl-1842 u lis-suċċessur tiegħu More O'Ferral fl-1848. Iżda mbagħad kien tard wisq. Kif inhuma l-affarijiet irridu noqogħdu fuq ir-rakkonti bil-miktub tal-promoturi tal-proġett innifishom li, fl-entużjażmu tagħhom u disprezz moħbi, jekk mhux xi minn daqqiet bil-miftuħ, għan-nies lokali, kienu jilmentaw dwar in-nuqqas ta' rikonoxxenza dejjiema tal-Maltin li ma kenux iqisu x'inhu tajjeb għalihom ukoll jekk dan kien ikun qiegħed jiċċassa lejhom quddiem wiċċhom. The Malta Times tgħid dan li ġej fuq it-tqegħid tal-ewwel ġebla fl-1844: —Ninsabu konvinti li l-importanza ta' dan ix-xogħol qatt ma ġiet apprezzata biżżejjed f'din il-Gżira. Il-popolazzjoni lokali żgur li ma għarfithiex: għaliex meta fil-bidu ġie propost il-pjan, b'injoranza perfetta tal-vantaġġi immensi, sew lokali sew ġenerali, li dan ix-xogħol hu stmat li se jġib miegħu, l-abitanti ta' Burmola kitbu lill-Gvern kontra l-bini ta' dan il-Baċir; u qatt ma naqsu individwi interessanti fil-frattemp, li jagħmlu xi bsaten fir-roti 'l hemm u 'l hawn waqt li kien għaddej ix-xogħol. U ingħad aktar kliem bl-istess ton mill-Malta Times wara l-inawgurazzjoni tal-baċir fl-1848: 7 —Waqt li kien għaddej minn stadji different dan ħabbat wiċċu ma' xi sfortuna, u ma' ħafna oppożizzjoni minn xi sidien ta' djar fil-qrib. Veru li din l-oppożizzjoni kienet mistennija, billi f'ħafna każijiet il-proprjetà ta' dawn il-persuni tkun naqsitilhom bin- nofs fil-valur (din hija referenza għal dawk li d-djar tagħhom ma kenux inxtraw mill- Ammiraljat, u li tilfu l-valur tagħhom billi tilfu l-veduta tal-baħar li kienu ġabel igawdu) .:: dejjem jiġri li avvanzi pubbliċi kbar jinxtraw għas-spejjeż ta' individwi privati u nħossu kemm inħossu li nuru sogħba għal kull min ikun bata, aħna ma nistgħux ħlief nifirħu li l-oppożizzjoni tagħhom ma kellha ebda effett f'illi twaqqafna milli nlestu dan l-ornament mill-isbaħ għal Malta'. Hawn kien sar skambju; Bormla kellha titlef l-aċċess tagħha għall-baħar filwaqt li tistagħna immensament mill-baċir li jiġġenera l-impjiegi u l-kisba ta' snajja' ġodda. The Malta Times tal-1848 kompliet tgħid hekk: €Huwa inutili li noqogħdu niddeskrivu ta' liema benefiċċju immens għall-Gżira kienet l-ispiża tal-biċċa l-kbira minn din is-somma enormi fil-pagi (kważi £100,000); imma aħna nikkunsidraw li din kienet biċċa żgħira mill-vantaġġ. Il-preżenza ta' bosta inġiniera u foremen kienet, bla ebda dubju, ta' servizz konsiderevoli għall-ħaddiema lokali, u ħafna minnhom se jkollhom okkażjoni jħarsu lura b'sodisfazzjon, (u gratitudni wkoll nazzardaw ngħidu,) lejn il-ġurnata meta huma bdew jagħtu sehemhom għall- Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla ewwel darba f'dan il-monument mill-isbaħ ta' liberalità Britannika'. Niftakar meta darba tajt lecture lil gwidi tat-turisti fuq il-wiċċ dejjem jinbidel tal-Port il-Kbir li matulu semmejt il-fenomenu ta' skambju li b'konsegwenza tiegħu il-proprjetà privata u l-patrimonju nazzjonali ġew sagrifikati għal finijiet militari, notevolment il- bosta swar li ċċartu f'Qalet il-Franċiżi biex iċedu posthom għall-baċiri niexfa ġodda. Għidtilhom li l-Maltin ftit li xejn kellhom x'jaqsmu fil-kwistjoni għaliex ix-xogħlijiet tad-difiża kienu jegħlbu kull konsiderazzjoni oħra. Barra minn hekk, sakemm ingħatajna awtonomija fit-tmexxija tagħna (self government) fl-1921, il-Kunsill tal-Gvern, li ġeneralment kellu Gvernatur militari jmexxih flimkien ma' maġġoranza ta' membri mhux eletti, kien sempliċement timbru għal deċiżjonijiet meħudin qabel f'Londra fuq l-irjus ta' dawk li kienu jiltaqgħu jiddiskutu f'Malta. Wara l-/ecture avviċinatni sinjura, li introduċiet ruħha bħala Ingliża u qaltli li riedet titlob skuża għal dak li pajjiżha kien għamel lil Malta. Jiena spjegajtilha li, għalkemm dawn l-affarijiet issa jidhru ħorox u mhux sensittivi, dan kien kollu riżultat ta' skambju. Meta nħarsu lura, ix- xogħlijiet. — infrastrutturali kbar kienu attiv finanzjarju konkret billi l-baċiri ma setgħux jinġarru bħall- bagalji meta wieħed isiefer. 7 Iktar minn hekk il-ħsieb kollu fl-istorja huwa li ma toqogħdx tħares lura irrabjat, iżda li, bil-benefiċċju tal- esperjenza li tikseb mill- imgħoddi, tifhem dak li jkun ġara, tħares lejn kif konna, tgawdi intervall pjaċevoli u taħrab mill-preżent u toqgħod tistgħaġeb kif l-affarijiet jinbidlu, jew dan mhux minnu Il-baħrin li kellhom. il-bastimenti tagħhom qegħdin jagħmlu refit fil-baċir il-ġdid kienu jitqallbu, jiġifieri jingħataw akkomodazzjoni temporanja f'bastimenti riċeventi li kienu irmiġġati f'Daħlet it- : Tarzna, daqs tul ta' mixja mill-baċir. Matul : il-Gwerra tal-Krimea, HMS Cevlon, il- bastiment riċeventi antik li fuqu serva Dr. Cree qabel fl-1838, ġie sostitwit b'bastiment ferm akbar, 'First Rate' obsolet minn żmien Lord Nelson, HMS Hibernia. Il-bastiment kien ġie Malta bosta drabi iżda ftit kienu jobsru li, mhux biss kellu jitkisser biċċiet hawn Malta f'Tal Pietà, iżda li aktar qabel, dan kellu jservi ta' bastiment qadim għall- Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla akkomodazzjoni f'Daħlet it-Tarzna għal 47 sena. Bla ebda dubju l-punti saljenti ta' Daħlet it-Tarzna fis-seklu 19 kienu l-baċiri ġodda, l-ifran navali u HMS Hibernia. Sfortunatament, għall-vapur, issa jifdal biss memorji tiegħu u l-polena mdaqqsa tiegħu li hi waħda mill-esibiti ewlenin fil-Mużew Marittimu ta' Malta f'dawk li qabel kienu l-ifran navali. . Ta' min jinnota li, sat-Tieni Gwerra Dinjija, bosta Maltin setgħu jiftakru lil dan il-bastiment u t-tkissir tiegħu f'Tal Pietà fl-1902. Ismu ġie korrott fl-vernakular bħala Arbanja. Kull $ min kellu tendenza li ftit jitħarrek u li jkun għażżien kien jiġi mċanfar u mqabbel ma' dak il-bastiment goff u stazzjonarju: Qisek l-Arbanja, kienu jgħidulu. L-istorja tal-baċir u tal-ifran tinsab dokumentata sew u kulħadd jista' jżur iż-żewġ postijiet. Dwar il-bastiment f'Malta, u f'Daħlet it-Tarzna, ġrajjietu s-soltu tingħad f'paragrafu wieħed. Madankollu, fl-2012 qtajtha li nikteb monografu fuq il-bastiment bit-titlu From Plvmouth to Pieta — HMS Hibernia at the Grand Harbour, Malta (Minn PIvmouth sa Tal Pietà — HMS Hibernia fil-Port il-Kbir ta' Malta). Naħseb li dan il-ktieb għandu jgħin lil min imur jara din il- polena fil-Mużew Marittimu ta' Malta fil-Birgu biex jieħu idea tal-bastiment li darba kienet iżżejjen il-pruwa tiegħu. Il-monografu jfakkar l-istorja tal-bastiment minn meta nbena fi PIvmouth sa meta tkisser f'Tal Pietà. Dan jifli l-karriera ta' dan il-bastiment hekk magħruf ''First Rate' li kellu 110-il kanun, biex hekk kien wieħed mill-akbar bastimenti ta' dak iż-żmien. Matul is-snin kollha li damet Lo ir f'Daħlet it-Tarzna, il- Hibernia rat it-tranżizzjoni minn bastimenti bil-qlugħ għal vapuri, mill-injam għall-ħadid u l-azzar. u minn kanuni fuq kull ġenb għal kanuni fit-turretta. Hekk l-ĦHibernia sar parti mix-xenarju fil- port. Meta tkisser fl-1902 dan kien it-tieni l-eqdem bastiment fil-flotta wara Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla Festa Marija Immakulata 2014 L-Hibernia kien ifisser bosta affarijiet għal ħafna nies. Għan-nies tal-Cottonera dan kien il- bastiment ewlieni li kienu jaraw kull filgħodu għal 47 sena. Għal bosta dak : kien ukoll ħajt ta' kenn li kien jipprovdi impjiegi u opportunitajiet għall- kummerċ, xi oġġetti 'l ' hemm u 'l hawn li jintilfu jew ma jinstabux, u ħafna, ħafna affarijiet oħra. Kuljum f'nofsinhar kienet tiġi sparata kanunata kif ukoll kien hemm kanun speċjali li kien jimmarka l-bidu ta' xi qorti marzjali kull meta l-bastiment kien iservi ta' qorti fuq il-baħar. Il-biċċa l-kbira ' ta' reati kienu jsiru mir- rankijiet baxxi u kienu jvarja, minn sokor għal insubordinazzjoni. X'aktarx. li l-aktar qorti marzjali famuż li sar abbord il-bastiment kienet l-inkjesta dwar il-ħabta u l-għarqa tal-HMS Victoria ma' HMS Camperdown lil hinn minn Tripli, fil-Libanu, fl-1893, li wassal għat-telfien traġiku tal-flagship, u l-għarqa tal-Commander-in-Chief u ta' diversi rankijiet oħra. Dan il-qorti marzjali kien jittratta dwar telf ta' ħajjiet u ta' bastiment fi żmien ta' paċi daqskemm kellu wkoll x'jaqsam mal-unur, id-dixxiplina u l-ubbidjenza għamja għal ordnijiet dubjużi. Għal din il-ġrajja kienu attendew diversi ġurnalisti u l-proċeduri kollha kienu jixxerrdu bit-telegrafu lill-istampa dinjija. Nittama li nkun qed naħseb sew jekk wara li qrajtu dan kollu, id-dehra ta' Daħlet it- Tarzna mill-Barrakka ta' Fuq minn issa 'l quddiem tieħu tifsira differenti. U aktar minn hekk, ikun aħjar jekk iżżuru t-Tliet Ibliet u tħallu 'l moħħkom jimraħ fuq dak li għadkom kemm qrajtu u taħsbu xi ftit fil-Baċir Numru 1, William Scamp, l-ifran navali u HMS Hibernia. Id-drittijiet kollha riżervati. It-traduzzjoni ta' dan l-artiklu mill-Ingliz ghall-Malti saret mill-Prokuratur Legali Victor Cauchi. Ċentru 19 ta' Novembru 1944 Bormla