16 ITTRA LILL-PRIM MINISTRU FUQ TGĦALIM IL-MALTI FL-ISKEJJEL L-Għaqda tal-Malti (Università) imwaqqfa biex tmexxi tagħlim il-Malti qalb iż-żgħażagħ, fil-laqgħa li kellha tal- imseħbin kollha nhar it-12 ta' Ottubru 1932, wara li qrat u għarblet il-minuta ministerjali tas-6 ta' Set- tembru li għadda fuq tagħlim il-Malti ifl-iskejjel tal-Gvern, jiġifieri : i) li l-Malti jintgħallem kif jitkellmuh; ii) li l-Malti jinkiteb kif jinħass; iii) li l-Malti għandu jkun għajnuna għat-Taljan; u fehmet il-ħsara li tiġri lill-Malti u lit-tfal li jitgħallmuh hekk, tħoss li hu dmir tagħha li tgħarraf xinhuma l-fehmiet tagħha fuq din il-liġi u li turi xinhuma x-xewqat tagħha biex it-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel ikun ta' ġid għat-tfal u ta' ġieh għal-lsien Malti. i) Il-Malti jintgħallem kif jitkellmuh, a) L-ilsna kollha tad-dinja, li jitgħallmuhom u jiktbuhom, għandhom żewġ għamliet: waħda kif nitkellmu u l-oħra kif niktbu; waħda nitgħallmuha bit-taħdit qabel ma nidħlu l-iskola, l-oħra nitgħallmuha fl-iskola u fil-kotba; waħda jafha kullħadd, l-oħra jafuha ftit. Għalhekk jekk għandna nitgħallmu l-Malti fl-iskola, għandna nitgħallmuh minn fuq il-kotba u minn fuq kotba tajbin, u mhux mill-kliem li ngħidu fil-ħajja u fil-ħtieġa ta' kulljum. b) Il-Malti. li jitkellmu kotra kbira ta' nies hu Malti mħassar b'ħafna kliem barrani. Jekk it-tfal jibdew jitgħall- mu dan il-Malti mħassar, maż-żmien ħafna kliem Malti li jibda jintesa, jintilef, u jmut għal kollox. Iżda kull kelma Maltija hi xhieda ta' ġrajja qodma tal-Gżira tagħna, u l- ġrajja huma ġrajja li ma jista' jiċħadhom jew iħassarhom ħadd. u xejn. Għalhekk jekk irridu nżommu xhieda tal- ġrajja tal-istorja tagħna kollha kemm hi, għandna ngħożżu ' l-kliem kollu Malti, ngħallmuh lit-tfal u ma nħalluhx jin- qered minn kliem ieħor barrani. : ii) Il-Malti għandu jinkiteb kif jinħass. a) L ebda kitba jew ortografija tal-Malti ma hi tajba jekk-ma hix mibnija fuq reguli sħaħ u maħduma kif jitlob il- Isien Malti li hu magħżul għal kollox mill-ilsna tal-lum. Kull kitba oħra hi kitba mħassra, u kitba mħassra, jidhrilna aħna, ma għandha ebda jedd li tkun imgħallma. b) Jekk dil-kitba jew ortografija ġdida li sa tidħol fl-iskej- jel tal-Gvern tkun taqbel, bħalma naħsbu, mal-kitba li ħarġet m'ilux mill-Uffiċċju tal-Ministru tal-Tagħlim, nistgħu ngħidu mill-ewwel li hi taħbil ta' kitba u tfixkil kbir għat- tfal li jridu jitgħallmuha. Hi kitba li ma għandha l-ebda regola, hi kitba li ma tqis. xejn il-Grammaàtka, hi kitba li timxi inxengla minn naħa għal naħa. F'din il-kitba ħoss wieħed jista' jitfisser issa b'ittra u issa b'ittra oħra, u ittra waħda jista' jkollha aktar minn ħoss wieħed; u taħwid ieħor li jitbmu kull min għandu rieħa ta' ortografija maltija. Tagħlim ta' kitba bħal din jidhrilna li jwaqqa' l-ġieh ta' lsienna, l-ġieh tal-iskola, l-ġieh tat-tagħlim. iii) It-tagħlim tal-Malti għandu jkun għajnuna għat- Taljan għax il-Malti l-lum fih kotra ta' kliem taljan. a) Jekk il-Malti għandu jkun imgħallem kif jitkellmuh, it- tfal jistgħu jitgħallmu minnu ħafna kliem taljan. Iżda għi- dna i) li t-tagħlim tal-Malti għandu jsir faq il-Malti tal-kotba u mhux fuq il-Malti tat-taħdit. b) Il-Malti u t-Taljan huma żewġ ilsna li ma għand- hom x'jaqsmu xejn bejniethom. Għalkemm fil-Malti daħal ħafna. kliem taljan, il-Malti għadu Malti, b'regoli għalih waħdu, b'xeħta u bixra għalih waħdu. It-tagħlim tal-Malti, ' sakemm jibqa tagħlim tal-Malti, ma jista' qatt igħin it-tagħ- lim tat-Taljan. Ħsara kbira jkollu t-tagħlim tat-Taljan jekk ngħinuh bil-Malti. Ilu. aktar minn mitt sena li Mikiel Anton Vassalli, għaref Malti, ra b'għajnejh li dawk it-tfal tal-ibliet, :li kienu mdorrijin jitkellmu Malti nofsu taljan, qatt ma setgħu jitgħallmu t-taljan tajjeb, waqt li t-tfal tar-rħula, li qatt ma kienu jafu kelma bit-taljan, kienu jitgħallmu aħjar u aktar bil-ħeffa l-Isien taljan. €: Hekk ukoll jaħsbu oħrajn li jħobbu l-ġieħ tal-Ilsien taljan. Mela jekk it-taljan ma jistàx ikun megħjun mill-Malti, il-Malti għandu jkun imgħallem għalih in-nifsu, bla ma jiltewa lejn l-ebda Isien barrani. L-Għaqda tuq kollox tħossha qawwija fil-fehmiet tagħ- ha, għax tara li l-kitba tagħha mxerrda ma kullimkien, mil- qugħa u mfaħħra minn ħafna għorrief kbar barranin. Hu ġieh kbir għal Malta li l-Isien Malti jkun magħruf mill-għor- rief l-aktar imsemmija, u biex tgħożż dan il-ġieh l-Għaqda tixtieq u titlob li tagħlim il-Malti jsir kif jixraq lil kull ilsien ieħor. — BUTIGIEG Segretarju TINSIEX TIXTRI KTIEB L-IMHALLFIN:-