leħen is-sewwa' — Is-Sibt, 23 ta' Frar, 1974 GRAJJIET. L-EWWEL KNISJA ANGLIKANA Naħseb li ħafna minnkom raw iżjed minn darba l- l-Knisja Anglikana li hemm il-Belt, fi Pjazza Celsi, illum Pjazza Indipendenza, sewwa sew quddiem il-Berġa ta' Aragona. Bini sempliċi iżda mponenti, b'portiku jew ''pronao'' fuq sitt kolonni joniċi. Dawn jagħil- qu bi frontispizju, fl-arkitrav iġib l-iskrizzjoni latina: 'Lil Alla it-Tajjeb u l-Kbir, ir-Re- ġina Adelajdi ddedikat — Mal-lemin, in-naħa ta'wara, jitla' twil twil 'kampnar sura piramidali, li jidher wisq prominenti min-naħa ta' Marsamxett. Fuq din il-knisja nigli- ża ser inkellimkom illum u ngħidilkom l-istorja tagħha. Tridu tisimgħuha2 IL-KAPPELLA TAL-PALAZZ Meta ġew: l-Ingliżi Malta if 1800, bħala nazzjon aktarx protestant, ma sabux knisja fejn jistgħu jinġabru għall- funzjonijiet reliġjużi tagħ- hom. Billi kienu għadhom ftit, bil-permess tal-Kum- missjarji Civili u wara tal- Gvernaturi, bdew ' jużaw il- kappella 1i hemm fil-Palazz 7 Maġisterjali. Meta l-għadd tagħhom. beda jikber, sa. mis-sena 1813 bdew jixħtu għajnejhom. fuq. imkejjen oħra, anzi fuq knejjes katto- liċi, u waslu biex. minn kap- pella żgħira xtaqu li jieħdu xejn inqas. minn .San Gwann, l-akbar knisja f'Mal- ta.. Iżda l-Gvernatur Mait- land, kif ukoll Lord Bathurst, seis-Segretarju -tal-Istat-għalls- Gwerra u għall-Kolonji, deh- rilhom 1i kienet ħaġa mpru- denti tieħu dik il-knisja kbi.- ra,- sabieħa u storika għal qima protestanti- : is-suċċessur ta' Maitland, il-Markiż Hastings, għamel f'rasu li: jibni: knisja ġdidà fil-qiegħ ta' Triq: Irjali, 'iżda' deċieda' li jibni Knisja ħdejn: fejn .fi'- il-Barrakka. t'Isfel; żmien l-Ordni 'kien hemm l- hekk imsejħà —'bagni' degli għ KA ta' Maltà'ma kinetx — kattoliċi maltin. u. għali fil: schiavi''; jew il-ħabs talil-: siera, li beda jservi bħala ħabs ċivili: Saret listima u beda x-xogħol: twaqqgħet dar quddiem: il-Barrakka u sar xi tħaffir għall-pedamen- ti. Iżda wara ftit instab li l- blat kien tant fil-fond — mal20 pied — li l-ispiża kienet ser tkun: bil-wisq aktar ' mill-istima. -Bfħordni tal-Gvern Ingliż twaqqaf ix- xogħol, u d-dar imwaqqa' reġgħet inbniet. IL-KNISJA TAL-GIZWITPD IMinħabba f'hekk Lord Hastings għamel f'rasu li jagħti lillProtestanti l-knis- ja tal-Giżwiti, li bħal San 'Gwann kienet waqgħet taħt il-Gvern Ingliż- Iżda hu sab diffikulta', għax f'dik il-kni- sja kien hemm midfunin kattoliċi u ħafna mill-artali kienu ta' ġuspatronat, u l- patruni ma kenux ser iċiedu l-jeddijiet tagħhom mingħajr kumpens. Nafu li l-Gverna- tur ta l-permess biex f'dik l- istess knisja: jinġabru s-sul- dati: kattoliċi għas-servizzi reliġjużi tagħhom. Imbagħad xeħet għajnejh: fuq 'il-knisja ta' San Gakbu. iżda, meta żarha, ra li kienet ċkejkna' u Warrab ' il-ħsieb. (1826). ilProtestanti bdew jinġabru f'kappelli:: privati tagħhom: waħda fil-Belt u l- oħra Bormla u' l-Kappella tal- Palazz tkabbret xi ftit ukoll. . Billi x-xewqa tal-Protes- tanti' li. jkollhom knisja im- daqqsa' għalihom: ma: taq- setx… il-Gvernatur. kiteb. dilħ.. isqof ta' Londra. biex jagħtih somma. ta' flus mill-fondi li kien hemm . għall-bini ta' knejjes. anglikani:- L-Isqof wieġeb li dak il-bini f'Malta ma' kienx fil-għan tal-fond. Anzi l-istess Isqof. fl-1829 ġenb. il- :protestanti ngliżi: Il- il-'memorandum''.: Jil-Gver- natur u talbu jwieġeb għall- akkużi. .Dan' wieġeb li hu kien: isib: diffikulta — kbira li jdawwar knisja. kattolika fi knisja protestanti u wera wkoll li l-akkużi l-oħra fil- memorandum ma: kienux jaqblu mas-sewwa. Fl-1836, il-Logutenent Ku- runell Sir George Cardew, li kien qed jamministra: l- Gvern fl-assenza tal-Gverna- tur, bagħat lill-Lord Glenelg, Segretarju tal-Istat, kopja ta' ittra miktuba minn Mr. Mc Kenzie, id-Direttur tax-xo- għolijiet f'Malta, u magħha għaqqad pjanta għal bini ta' knisja Protestanti flok il-Ber- ġa Ngliża. Din aktarx li kie- net id-dar fi Triq Kristofru kantuniera ma' Triq Sant' Orsla. Il-knisja kellha tqum £32,000, li kellhom jittieħdu mir-riservi tal-Kaxxa Lokali. Iżda l-biċċa waqfet hemm. LE koluża ħafna knisja ta'So : jetà' ' Missjunarja Protesta kollha — Sena wara, iċ-Church Missionarv 'Societv, iddeċi- diet lj tgħin il-Protestanti f' Malta' billi tibnilhom. knisja l-Belt, li kellha tibqa' p:o- prjeta' tagħha: Lord. Glenelg kien favur il-proposta. Il-Ku- 'mitat tas-Soċjeta' f'Londra inkariga lill-Aġent 'tagħhom f'Maltà,. 'C.F: Schisinz biex jagħżel post tajjeb u kbir: u jitolbu b'xejn fill- Gvernatur, u . l-knisja set- għet. isservi . għall-Protes: tanti l-oħra wkoll. L-Aġent issuġġerixxa bħala post is- Suq: tal-Belt. Il-Gvernatur sab diffikulta' lewwelnett:- għaliex —biex twaqqa'- is-suq (jew kull-— : post-ieħor) u tibni band'oħ- ra kien. jinvolvi spiża daqs dik tal-bini ta'- knisja f'post mhux mibni, fit-tieni lok, għaliex żewġ knejjes Pro- testanti fi Gżira ċkejkna. kie- nu jtellfu waħda lill-oħra; u l-Knisja Stabbilita' (ħAngli: i) aktarx li tbati. Barrà 'dan, oktà jikteb: ilċ Gvernatur, t ħaġa. peri: 7 ti. f'post .fejn- il-popolazzjoni hija kattolika u: l- Gvern Ingliż ' kien għamel wegħda. sollenni li jżomm u jħares dik. ir-Reliġjon, sa: kemm. dik: is-Soċjeta'. ma tagħmilx propaġanda fil-Gżi- rà u ma twegħidx li ma tat- takkax: ir-Reliġjon u d-Draw- wiet tal-Knisja Rumana. il- Gvernatur temm kittra billi talab: lis-Segretarju tal-Istat permess li jibni knisja ta' bejn it-£3,000 u l-£4,000, meta jkun hemm flus biżżej- jed. Iżda ma għaddewx ħlief xahrejn meta l-Gvernatur, imkwetat, reġa' kiteb biex jirtira. l-proposta tiegħu, għax 'kienet tmur kontra l- interessi tal-Kattoliċi Maltin, li kienu ġa qegħdin iħallsu £300: għall-Kappillan Civili tiegħu (Protestant) wagt li l-Kletu Kattoliku ma kellu ebda għajnuna mill-Gvern. Mhux dejjem huma ġusti l- Akkużi tagħna kontra l-Gver- naturil (Ikompli paġna 4). (Jaqbad minn paġna 3). fGħalhekk; ' Lord Glenelg reġa ssuġġerixxa li tintuża Xi knisja kattolika. Il-Gver- natur wiċġeb' li l-knisja: ta' San Gakbu: kienet żgħira. u kienu jinħtieġu. spejjeż oħra għall-kappillan: '. Fl-1838, il-Gvernatur. ni :.ta'. knisja protestanti: f qiegħ Triq Merkanti. lipro- posta ma ġietx aċċettata għaliex is-sit kien il-bogħod Minn' Putirjal u l-Furjana, fejn kienu stazzjonati s-sul- dati. Għalhekk, huwa ssuġ- ġerixxa li tiġi rranġata kap- pella mdaqqsa fil-Berġa tal- Italja (illum: il-Posta) bi spi- żi żgħira ta' £1,400. Is-Seg- retarju tal-Istat l-ewwel ċetta, imbagħad irtira l-per- mess. F'dik il-Berġa infetħet Tarzna Civili- Fżaħħar dak il-Gvernatur għaddielu minn rasu ħsieb: Min jaf kieku l-Protestanti f'Malta u oħrajn ta' barra jagħmlu ġabra bejniethom għal dak il-għan2 Is-Soċjetaj. jiet Protestanti setgħu jagħ- tik sehem kbir għaliha u r- Reġina Armla Adelajde, li kienet għadha kemm waslet Malta biex tqatta' x-xitwa fil-Gżira, setgħet ukoll tagħti daqqa ta' id ġmielha għall- propaganda. Infatti din kit- bet lir-Reġina Vittorja, in-ne- putija tagħha u talbitha tib- ni dil-knisja hi. Meta rat li Vittorja ma aċċettatx it-tal- ba, fiż-żelu reliġjuż tagħha, Adelajde offriet li tibniha hi a spejjeż tagħha. SA FL-AHHAR Nistgħu nobsru x'ferħ kbir kien dak tal-Gvernatur meta waslitlu l-aħbar ta' dan, għaliex b'hekk: seta' jaqta' x-xewqa tan-nies ta' pajjiżu u tar-Reliġjon tiegħu, mingħajr ma jgħabbi b'toqol ġdid lill-Kattoliċi maltin. ma kienet sejra tbati Malta kien l-għoti tal-art b'xejn, li parti minnha kienet qed is- servi ta' mitħna u forn għall- Flotta u parti oħra kienet mikrija lill-President tal-Qra- ti Sir John Stoddart. Fiż- żmien, dak il-blokk kien il- Berġa tal-Germanja. Bla telf ta' żmien Bouverie ordna it-twaqqigħ ta' dak il- bini u nbeda. x-xogħol tal- knisja l-ġdida, li kellha tesa' 1,000 ruħ. u sservi għas-sul- dati :u għall-baħrin protes- tanti-. B'kollox kellha tiswa bejn £6;000: u £8,000. Kien hemm is-suġġeriment li f- knisja tkun katedrali u par- rokkjali. Fl-20 ta' Marzu 1839, ir- Reġina Adelajdi qegħdet l- ewwel ġebla tal-knisja qud- diem Awtoritajjiet Milita- aċ-, ċjeħen is-sewwa'' — Is-Sibt, 23 ta' Frar, 1974 L-Ewwel Knisja Anglikana f'Malta ri u Navali u nies prominen- ti oħra. Il-bini intemm .fuq pjanti ġodda tal-Perit Mr. Scamp, li bidel: xi ftit dawk ta' qablu, u, fl-1 ta'- Novem- bru: 1844, l-Isqof tà' Gibilta', George Tomlison, ikkonsag- raha:taħt l-isem ta' ''Knisja Kolleġġjata — Anglikana . ta' Min interessa ruħu jaqra din l-istorja u jixtieq ikun jaf aktar dettalji jaqra l-artiklu bl-Ingliż tiegħi li. ħareġ: fil- ''Melita: Historiċa' għas-se- na 1973. Hemmhekk isib ar- tikoli ta' interess storiku lo-