68 IL-MALTI — It-Tieni Taqsima — Studju ta' ALFRED MASSA Skond Hoffman bniedem wieħed biss seta' kiteb dawk id-dram- mi u dawk, il-versi li huma attribwiti lil Shakespeare; u dan kien Christopher Mariowe, missier il-blank verse', il-kbir inventur u d- dramaturgu l-aktar rispettat ta' żminijietu. Il-misteru nqala', pe- ress li skond l-Istorja, meta nkitbu xi wħud minn dawn id-drammi Marlowe kien ġa mejjet — għalkemm lil Hoffman u lil ħafna bħalu din il-ħaġa ma tinżliihomxi Hoffman isostni li aktar ma jaqra x-xogħolijiet ta' dawn iż-żewġ kittieba (Shakespeare u Marlowe) huwa aktar iħossu milqut minn dik iċ-ċerta similarità li teżisti fix-xogħol sew ta' wieħed u kemm ta' l-ieħor. Huwa jsib diversi minn dawn: it tixbihat u jlaħħqu nadwar l-elf wieħedi Bosta huma tal-fehma li Marlowe kellu sehem mhux zgħir f'al- menu 12 mid-drammi ta' Shakespeare u jgħidu li dawn ġew miktu- bin qabel dik il-ġurnata misħuta tal-1593 meta Marlowe iltaqa' ma' Frizer fid-dverna ta' Dame Bull. Iżda anke fi drammi oħra li żgur ġew miktubin wara l-mewt mis- terjuża ta' Marlowe, wieħed m'għandux ma jinnotax dan ix-xebh. Hafna drabi mhux biss wieħed jiltaqa' ma' frażijiet sħaħ, imma anke xi kultant Shakespeare ikkwota lil Marlowe kelma b'kelma — u dan l-ikkupiar allura jidher li kien vizzju ta' bilħaqq ikrah fil-karattru ta' William Shakespearel Dan ix-xebh kompla kebbes f'qalb Hoffman il-kurżità biex isir jaf is-sewwa kollha. Għalhekk, wara li fela tajjeb il-ħajja privata ta' Shakespeare u x'effetti seta' kellha fuq id-drammi li jingħad li kiteb, issa huwa ttanta jdawwar ir-riċerki tiegħu dwar il-ħajja privata ta' C. Marlowe. Marlowe, bħal Shakespeare kien ġej minn familja baxxa u bħalu wkoll huwa twieled f'raħal ċkejken — f'Cantenburv. Kumbinazzjoni bħra hija li t-tnejn twieldu fl-istess sena i.e. fl-1564, Iżda sa hawn tasal is-similarità fil-ħajja privata tagħhom. Meta mbagħad bdew jikbru, it-tnejn qabdu toroq differenti. Fil-waqt li kif ġa rajna, Shakespeare qatt ma attenda l-ebda sko- la sekondarja jew università, Marlowe għal kuntrarju mhux talli at- tenda imma talli dejjem ħareġ bl-unuri. Huwa bilfors li kien intelliġenti minn ċkunitu għax ta' 15-il sena huwa ġie mogħti 'scholarship' biex jibda jattendi fil-'King's School' li kienet qrib ħafna tal-Katidral ta' Canterburv. Din kienet skola b'reputazzjoni tajba ħafna u hawn Marlowe żgur li tħallat u għa- milha ma' wlied il-klassi għolja ta' żminijietu bħal ngħidu aħna LVIV, Sidnev, Dobson, Bentham u oħrajn. Anke f'din l-iskola huwa mexa 'l quddiem ħafna fit-tagħlim u fl-1581 huwa ġie mogħti 'scholarship' ieħor; din id-darba żagħżugħ seta' jattendi Cambridge fejn jingħad li ttraduċa sew lil Ovid u kemm lil Lucan. Ta' 22 sena Marlowe kiteb il-famuż dramm bl-isem ta' ''Tamburlaine the Great'. Fl-Università ta' Cambridge, Marlowe issokta jimxi 'l quddiem fit-tagħlim u fl-1587 huwa wasal biex jieħu d-'degree' ta' 'Master of Arts' (M.A.) Iżda f'daqqa waħda l-awtoritajiet tal-Università oġġez- zjonaw għax qalu li kien għamel żmien sewwa ma jattendix għal-lez- zjonijiet. Minħabba dan, waqgħu bosta suspetti fuqu. Kien hemm min sa- ħansitra ssuspetta li Marlowe kien sar Kattoliku; ħaġa li dak iż-żmien kienet tfisser tradiment kontra l-Istat. Iżda l-vera raġuni kienet (u dan sirna nafuh minn dokumenti li nstabu wara 400 sena — 1925) li Christopher Marlowe ma kienx qed jattendi l-Università għax kien qed jagħmilha ta' Aġent Sigriet għall- M.T. r-Reġina u għall-Kap tal-Ispiji tagħha, Sir Fremcis Walshin- għam, Huwa kien mar fi Franza biex jitkixxef dwar grupp ta' Ingliżi Kattoliċi li jingħad li kienu ħallew pajjiżhom u marru fil-belt ta' Rhiems; w hemm bdew jaħdmu minn taħt biex iwaqqgħu minn fuq it- Tron lil Eliżabetta u jtellgħu minn flokha fuq it-tron Ingliż lil Marx of Scotland — Kattolika bħalhom. Minn dawn il-karti mportanti li nstabu sirna nafu wkoll Ji wara kollox Marlowe xorta waħda ġie mogħti l-M.A., għax wara l-oġġez- zjoni tal-awtoritajiet universitarji ta' Cambridge, il-Privg Council ħa- reġ stqarrija fejn fost affarijiet oħra kienet tgħid hekk: Ma hix ix-xewqa tal-Majestà Tagħha illi bniedem li jkun qed jaqdi dmiru għal pajjiżu għandu jbati minħabba li xi awtoritajiet konċernati ma jkunux jafu bil-missjoni li jkun qed jaqdi. U dan minħabba s-sigurtà ta' l-Istat.' Il-ksib tal-M.A., ma waqqafx lil Marlowe mill-istudji anzi minn issa 'l quddiem huwa beda jħadderi sewwa l-pinna tiegħu u nistgħu ngħidu li l-fama li akkwista ħarġet saħansitra barra mix-xtut Ingli- żi, Huwa sar ħabib tal-qalb ta' ċertu Thomas Walsingham u dan għe- nu ħafna biex ġo Londra huwa tħallat ma' l-aqwa kittieba Ingliżi ta' 70 IL-MALTI dak iż-żmien, Għal xi żmien huw kien joqgħod fl-istess dar ma' Tho- mas Kvd u mhux darba jew tnejn iltaqa' ma' Sir Walter Raliegh, mal- poeta Chapman u mal-kbir matematiku Hariot, Dawn il-kuntatti ma' nies kbar għenuh ħafna fil-qasam letterarju u wara ftit Marlowe kiseb fama tajba u sar meqjus bħala dramatur- gu mill-aqwa. Id-drammi tiegħu ''Tamburlaine the Great', ''Doctor Faustus', 'The Jew of Malta' (li huwa ħu t-tewmi tad-dramm ta' Shakespeare, ''The Merchant of Venice'), 'Edward IW', 'Dido', 'Queen of Carthage' w oħrajn juru l-kobor tiegħu u jagħmluh meq- jus bħala 'ġenju' għal żminijietu, Iżda jaħasra meta ż-żagħżugħ kittieb wasal fil-quċċata tal-ħajja letteraria faqqgħet it-traġedia tal-mewt misterjuża tiegħu. Fit-12 ta' Mejfu, 1593 Kvd ġie arrestat u mixli li kien bniedem ateju. Huwa ġie tturturat bla ħniena u waqt dawk it-tbatijiet ħorox, huwa stqarr li xi karti li kienu nstabu f'daru — karti li kienu xhieda tal-atejiżmu tiegħu — kienu waslulu permezz ta' Marlowe. Sitt ijiem wara l-arrest ta' Kvd, Christopher Marlowe ġie maqbud waqt li kien jinsab fil-ġonna ta' Walsingham ġewwa Scadburv. Iżda ġie meħlus ftit wara sakemm kellu jitħejia l-ġuri li kellu igħaddi fuq l-istess ak- kuża ta' sieħbu Kvd. Sa dan it-tant huwa ġie mwissi biex ta' kulium imur juri ruħu quddiem il-Privv Council, Nistgħu ngħidu, li dan kien trattament speċjali, u sar forsi minħabba l-konnessjoni li kellu mal- Familia Walsingham. Issa Marlowe intebaħ bil-periklu li kien jinsab fih u ħassu ddis- prat. Huwa kien żgur li l-arrest tiegħu kien ifisser mewt — iew al- menu tortura u ħabs; żewġ ħwejjeġ li kienu jkexkxu lil kull min kien biss jisma' bihomi Konxju minn dan kollu, Marlowe ħassu mbażża' għall-aħħar u forsi din kienet ir-raġuni li dak in-nhar tat-30 ta' Mejju huwa għadda jum sħiħ ma' dawk it-tliet xellerati fid-dverna ta' Dame Bull ġewwa Deptford. Dak li hu żgur huwa l-fatt Ji Polev, Frizer u Skerer kienu midħla sewwa ta' Walsingham u Marlowe jidher li kien jafhom tajjeb, għax kieku ma kienx jgħaddi ħin twil jitħaddet magħhom. Imbagħad bħal sajjetta fil-bnazzi, Frizer qatel lil Marlowe. Iżda tridu nammettu li dan il-qtil kien ftit jew wisq misterjuż. Id-daqqa ta' stallett li Marlowe qala' fuq għajnu l-leminija żgur li ma setgħet qatt tasal biex toqtlu immedjatament — almenu hekk jaħsbuha t-tob- ba tal-lumi Hemm ħaġ'oħra misterjuża f'dal-każ. Kif seta' qatt Frizer jagħ- ti daqqa hekk fatali lil Marlowe meta (skond ix-xhieda) ta' l-ewwel (Frizer) kien, qiegħed bil-qiegħda bejn Polev u Skerer, u t-tlieta kienu daharhom lejn Marlowe2 U għaliex l-ebda xhud ieħor ma nġieb barra Polev u Skererż Għaliex Dame Bull infisha ma ġietx mitluba tixhed ukoll7 Fl-aħħar- nett x'kienet ir-raġuni li l-katavru ta' Marlowe ġie midfun hekk bil- għaġġla u midfun if'qabar li għadu sal-lum mhux magħruf7 Għaliex dan it-taħwid u dan il-ħabi kollu Dawn huma kollha mistoqsijiet li qatt ma ġew imwieġba u dan l-aġir juri ċar li bilfors li fin-nofs kien hemm xi misżerju. Imma l-aktar parti importanti f'dan il-qtil misterjuż huwa l-fatt illi Frizer, li kien ġie arrestat u mixli bil-qtil ta' Marlowe ġie meħlus xahar biss wara d-delitt. Skond ma hu magħruf ir-Reġina kienet ħafritlu minħabba li hu kien stqarr li qatel lil sieħbu biex jiddefendi lilu nnifsu. U l-għada tal- ħelsien tiegħu, Walsingham l-aktar ħabib ta' Marlowe, reġa' sejjaħlu biex jissokta jaħdem miegħu. Li Walsingham isejjaħ jaħdem miegħu lil dak il-bniedem li kien qatillu l-akbar ħabib li kellu, hija ħaġa li ma titwemminx kif ġieb u laħaql Mhux biss Friżer reġa' beda jaħdem ima' Walsingham għal qa- bel, imma anke l-ħabib tiegħu Polev. Tgħid allura, seta' jagħti l-każ li Christopher Marlowe ġie assas- sinat biex igħatti dnub ħadd ieħor Ngħidu aħna biex ma jikxifx xi nuqqas li Walsingham kien ikkommetta Nafu li Marlowe kien qed jistenna minn mument għall-ieħor l-arrest tiegħu. Dan forsi beżża' lil Walsingham, għax ħaseb li taħt it-tortura Marlowe seta' jikxiflu xi għemil li ma kienx jogħġob lir-Reġina, w għalhekk huwa (Walsin- għam) seta' qabbad lil Frizer u lil Polev biex joqtluh, Imma terġa' u tgħid, Marlowe kien jaf tajjeb Frizer u Polev x'ħobż kienu jieklu, u allura x'ried jgħaddi jum sħiħ fil-kumpanija tagħhom Tajjeb li wieħed ikun jaf illi l-mewt ta' Marlowe baqgħet moħbi- ja għall-aħħar. F'Londra ħadd minn ħbiebu ma sar jaf bil-mewt tiegħu ħlief wara ġimgħat li hu kien ilu mejjet. U l-vera raġuni tal-mewt tiegħu baqgħet ma nagħtatx; intqal biss li Christopher Marlowe miet vittma tal-marda tal-pesta. Dan ifisser li ħadd minn dawk li kellhom sehem fil-każ tal-mewt tiegħu ma tkellem xejn, Għaliex7 Din il-mis- toqsija huma biss setgħu jwieġbuhal Iżda Hoffman jispjega dan il-misterju b'dan il-mod. Marlowe kien jaf li l-mewt kienet qegħda tistennih. Il-patrun u l-ħabib tiegħu wkoll kien jafu dan u għalhekk ried jeħilsu billi jħarrbu lejn xi art 'il bogħod. 72 IL-MALTI Fid-dverna ta' Dame Bull, Marlowe taparsi ġie assassinat. Meta dalam sewwa x'aktarx li xi qaddejja ta' Walsingham daħħlu fl-istess dverna xi raġel fis-sakra u mbagħad qatluh, Sa dan it-tant ħarġu lil Marlowe minn hemm, (li kien sempliċiment ferut) u ħaduh fuq xi bastiment. fejn wara li dewwewh għall-ferita li kellu, huwa ġie meħud f'x: pajjiż il bogħod — aktarx fl-Italjal Il-katavru tar-raġel il-mejjet ġie mbagħad meħud u midfun ma- lajr malajr u bil-moħbi, għat-taparsi li kien dak ta' Christopher Mar- lowe, B'hekk il-verità kollha baqgħet mistura. Dwar l-Uffiċjal inkarigat biex jinvestiga l-każ, dan aktarx li ġie mħallas tajjeb minn Walsingham u mwissi biex iżomm fommu magħ- uc. Dejjem skond Hoffman, Marlowe jew moħbi fid-dar ta' Walsin- gham, jew inkella mill-pajjiż fejn kien jinsab issokta jikteb sew dram- mi u kemm versi; u dawn kien jgħaddihom lill-patrun tiegħu Walsin- għam. U hekk nistgħu naħsbu li l-isem ta' William Shakespeare beda kull ma jmur jissemma u jżid fil-fama għall-ġmiel ta' kitba li kienet tiċher taħt ismu.