Qlib mill-Bulgaru (Traduzzjoni ta' artiklu li deher fi 'Slovo', wieħed mill-ġur- nali ewlenin tal-Bulgarja). IL-BAĦAR TAT-TLIET KUNTINENTI IT-TRIEQ GĦALL-LVANT—PANTELLERIJA U MALTA IĠ-ĠIVILTÀ TAL-MEDITERRAN LETTERATURA MALTIJA—LAURENT ROPA Ma' tul dawn l-aħħar jiem meta l-kap tal-Gvern Taljan mar iżur Lvbia, il-ġurnali kienu ta' sikwit ixandru tagħrif dwar żewġ artijiet: Pantellerija fejn il-flotta Taljana kienet qiegħda tagħmel il-manuvri, u Malta, il-bażi tal-Flotta Ingliża fil-Medi- terran. — Malta ma teżistix —qal l-ammiral Tork li kien qiegħed ibaħħar 'l-hawn u'l hinn, fisiebu li jsib Malta, ħaġa li b'xejn ma setgħet tirnexxilu, Mis-sena 1565 'l hawn, jiġifieri minn dik is-sena li t-Torok telqu telliefa minn Malta, mit- taqtiegħa ta' Marne li ġrat fis- seklu XVI, u sa minn mijiet ta' snin ilu, Malta kienet teżisti u dawk kollha li niżlu l-art jew żaru biss il- -port ta' La Vallette, jiftakru ġ-ġfien qawwija ta' l-Ingliżi ankrati taħt l-għoljiet mall- ruqa bix-xemx, u l-kanuni ta' fuqhom b'dik id-dehra tagħhom ta' theddid u qilla. Ġibiltà u Malta huma żewg artijiet li taw bosta x'jagħmlu lill-egħdewwa. Atina li: I5-il-sena ilu konna mqabbdin fix-xogħol ta' ġurnal mitbugħ f'Pariġi, konna nsibu ħafna xi ngħidu fuq il-baħar Mediterran. U ma safax fix-xejn il-kliem ta' Renċ Puan li, . lilna ż-żgħażagħ, kien igħid: ''Mill-Eġittu morru Zaglula, intetgħu b'ruħkom u ġisimkom fil-kustjonijiet imħawda ta' l-Italja u Franza ġe Tunes, ta' l-Italja u, l-Ingliterra fil-Lvant, fl-evoluzzjoni tal-Għarab fl-Afrika ta' Fuq, fl-evoluzzjoni intellettwali tal-Maltin eċċ. eċċ.' Fiż-żmien li ġej il-Mediterran ikun fih dehra ta' taqlib kbir. Renċ Puan kellu raġun biex ibiegħ, Illum kulħadd fisiebu fil-bafiar tat-Tliet kuntinenti. Mijiet ta' mijiet ta' snin ilu Ruma u Kartaġni kienu jaħkmu l-lisieb ta' kull wieħed, u llum kul- jadd irid jaf fuq Pantellerija u Malta, it-toroq li' jagħtu għall- Il-Ħabib tiegħi Laurent Ropa jalifirli għaliex ħriġt mis- suġġett. Dan il-kittieb Franċiż, mogħni b'dehen u b'ħila, bagħa- tli kopja tal-ġabra sabiħa tiegħu fiCahiers de Barbarie' fejn wieħed isib antologija ta' poeti Maltin. ġi Laurent Ropa fir-rumanz sabiħ tiegħu ''Le Chant de la Noria' u f''Kaline', ktieb li ħareġ dal-aħħiar, tana idija ċara tal-ħajja tal-Maltin li jgħixu fuq ix-xtut ta' l-Afrika ta' Fuq, fl-Alġier u f'Tunes. Laurent Ropa hu malti, l-istess bħalma hu malti l-poeta magħruf franċiż Fernand Grech. Għandu ħuh patri f'wieħed mill-ħafna kunventi li hemm Malta, u missieru: bidwi l-Alġier. Wara li kien ilu nieqes erbgħin sena, il-missier reġa' lura lejn daru fejn bifisiebu jibqa'. Hawnhekk, fil-Balkani, aħna ftit nafu bil-maltin. Huma mxerrda fl-artijiet li jħaddnu l-Mediterran, min jaħdem bħala bidwi fl-Afrika ta' Fuq, u min fetaħi xi negozju jew qabad xogħol ieħor fl-Eġittu u fil-Lvant. Issibhom kullimkien fuq dawk ix-xtut. Il-Maltin li jgħixu ġe Malta għandhom il-ħajja taġħhom in- tellettwali, u l-ħajja ta' letteratura. L-idijat ta' Wilson u l-Gwerra l-Kbira qallbu n-nazzjonijiet kollha — żgħar u kbar—ta' taħt fuq, u l-Maltin tħabtu bosta biex iżommu, sħiħi u qawwi, il-karattru tagħhom nazzjonali, Fil-Kelmtejn ta' Qabel tal-ktieb tiegħu (qlib mill-Malti) Laurent Ropa isemmi biċċiet tabilħaqq sbiħi ta' kittieba u poeti Maltin bħal Dun Karm, Rużar Briffa, Ninu Cremona, Karm Mifsud Bonnici, Ġ, Delia u oħrajn. L-awtur igħarrafna dwar Malta— 'Il-warda tal-Mediterran, 'Il-warda tad-dinja', 'il-ġawhra tal-Mediterran', jew kif qal Na- puljun 'Melita l-art tal-għasel, li San Pawl (meta b'tempesta sab ruħu fil-gżira) qaleb għat-twemmin nisrani, twemmin li kienu għadhom ma għarfux la Ruma u l-anqas l-Ewropa. Ropa jgħid: ''Il-Maltin mhumiex latini; huma mnissla minn demm semitku; ilsienhom hu semitku jixbah lil tal-Għarab u l-Lhud; it-twemmin biss li jifridhom minn xulxin. Dan hu l-għaliex propaganda Ewropea barranija ma tirnexxix f'Malta.' Fl-1921 Malta rnexxielha tikseb l-awtonomija. Iżda, fit-2 ta' Settembru 1936, il-Gvern Ingliż ħa lura l-Kostituzzjoni min- ħabba r-rebħa li għamel fl-elezzjonijiet partit maħkum minn influwenza taljana. Neħfti n-nuqqas li għandhom f'dik li hi indi- pendenza politka, il-maltin, moralment, ma għandhom x'jaqsmu ma' ħadd; huma jitkellmu bl-ilsien oriġinali tagħhom li ma hu la faljan, la spanjol, l-anqas franċiż. Hu Isien semitku, feniċju, b'elementi ta' għarbi u ta' saraċin tas-seklu IX—ilsien li fih jiktbu l-poeti u l-kittieba msemmija aktar 'il fuq. Iċ-ċiviltà tal-Mediterran minn dejjem qajmet interess u ħeġ- ġa fl-Ewropa. Illum nistgħu ngħidu l-istess Ħaġa għal dik li hi politka u kultura.