LAPSI U L-BANDLI Wieħed jista' jikteb u jgħid ħafna dwar il-Bandla ta' Lapsi u l-folklor tagħha fil-gżejjer tagħna. Hija ħaġa ta' l-iskantament li ftit inkiteb dwar is-sinifikat tagħha, għax donnu li dana ntilef matul iż-żminijiet. Li studjużi tal-folklor u tal-antropoloġija donnhom li ftit setgħu jiktbu fuq il-bandla u dwar is-sinifikat tagħha. Biex natu eżempju, il-folklorista Ċensu Busuttil (1859-1922), fil-ktejjeb siewi tiegħu ''Holidav Customs In Malta' (1894), kiteb li l-bandla ta' Lapsi tintrama' ''għax hekk kienu jagħmlu missirijietna… Dwar il-bidu tagħha u kif daħlet drawwa, ftit li xejn li jista' jingħad, imma din id-drawwa tal-bandla ħaduha magħhom emigranti ta' Detroit, Michigan, fil-U.S.A. Għalhekk tiskanta kif il-folklor Malti wkoll emigra mal-emigranti, u għall-Jum Lapsi tintrama' l-bandla mill-ħafna familji Maltin. Għalkemm il-bandli huma komuni fiċ- Children's Parks u tarahom ukoll fil-ġonna tad-djar; imma għal Lapsi donnu li jkun hemm aktar entużjażmu madwar il-bandlil Dik hi d-drawwa, u dak hu l-folklori Ser nikteb dwar osservazzjonijiet tiegħi meta kont ngħix hemm u kont midħla tan-Namru Station ta' Detroit fis-snin sebgħin. Karmnu Xuereb, in-Namru, kellu bandla armata fil-ġnien tiegħu ta' wara, li jagħti għall-isqaq, (il-backlane). Din kienet ma' zokk ta' siġra kbira tal-fraxxnu li kienet niexfa, madankollu b'saħħitha biżżejjed biex magħha jkun hemm bandla, u mal-ħbula kien hemm tpre kbir qadim. U erħilhom kbar u żgħar, kulmin kien jiġi għand in-Namru, din l-imbierka bandla tkun tentazzjoni sabiex wieħed jitbandal xi tixjiriet biha. Meta nitkellmu fuq din is-siġra niexfa tal-fraxxnu, ngħidu wkoll li kienet tqanqal kurżita' kbira, għax in-Namru kien jiżra' l-qagħra twil li kienu jibgħatulu ż-żerriegħa tagħha minn Għawdex, u x-xitel kien jixxeblek mas-siġra; trid tara l-qagħra twil imdendel maz-zkuk tas-siġra biex temmen 'l għajnejki Il-bandla ta' Lapsi minn tpinġija ta' Guido Lanfranco 1975 Kien il-Ħadd u Jum Lapsi, u dak in-nhar, meta konna miġburin hemm id- diskors waqa' fuq Lapsi f'Malta, u l-bandli li kienu jintramaw. Id-diskors bħaċ-ċirasa, kulħadd jgħid xi ħaġa, x'jiftakar dwar il-bandla ta' Lapsi. Xi wħud li kienu bdiewa, qalu li kienu jarmaw il-bandla ma' zokk oħxon ta' xi siġra tal-ħarrub. Ieħor qalli nannuh kien jarma l-bandla mat-traversa tal-bieb tal-bitħa. Niftakar li jien għidtilhom li ġie li rajt xi bandla armata f'xi sqaq ġo Bormla; il-ħbula tagħha marbutin minn ħajt għall-ħajt bi grampuni u ħoloq tal-ħadid. Naħseb li l-bandla kienet tintrama' minn sena għall-sena; u tara ċorma tfal jitbandlu ferrieħa f'dak id-djuq ta' li sqaql Ommi kienet tarmalna bandla mat-traversa tal-bieb tal-bitħa, u hija kienet titbandal l-ewwel waħda forsi sabiex turina li l-bandla hija soda bizzejjed u forsi wkoll din kienet id- drawwa (tradizzjoni jew ritwal); konna nitbandlu tlieta fuq daqsxejn ta' tavla, u nitbandlu minn filgħodu sa' filgħaxija. Ġie li t-tavla kienet titneħħa sabiex jitqiegħed kuxxinett mal-ħabel, u jitbandal xi ħadd waħdu. U b'dan id-diskors ġiet l-idea ta' għanja fuq Il-Bandlal Fil-folklor hemm daqsxejn ta' taqbila: 'Ommi għamlitli bandla' Għamlitieli fuq il-bejt, Ma' kellix min ibandalni, Tela' l-moċċu għar-rkubbtejbi' Qal in-Namru: ''Kemm ma ddoqglix din ta' 'tela' l-moċċu għar-rkubbtejhi'' Tgħid mgħandniex il-ħila nagħmlu xi ħaġa aħjar aħna'' Dak in-nhar ma kienx hemm inqas nies għandu mis-soltu, anzi aktar, Kien hemm Salvu Vella l-Puwta u t-tliet uliedu bil-kitarri; kien hemm erba' għannejja gwappi ukoll: Karmnu Xuereb in-Namru, ħuħ Leli, Indri Farrruġia l-Marameww (tal-Mosta), u nzertat li kienet hemm ukoll Nina Pace ta' Ħal-Qormi, li f'dik il-belt ta' Detroit kienet magħrufa b'kunjomha bħala Pejs, (bl-Amerikan). Ftehemu li s-suġġett ikun Il-Bandla u l-għanja tkun mingħajr kadenza. Kif għidt, kienu erba' għannejja gwappil L-għanja ġbartha minn fuq tape, u l-għanjiet għannewhom dawn l-għannejja: Karmnu: 1,5,9, 13, 17, 18; Indri: 2,6, 10, 14; Nina: 3,7,11,15; Leli: 4,8, 12, 16. IL-BANDLA Għanja ta' Jum Lapsi, Namru Station Detroit, 1970. Ommi għamlitli bandla, 3. Ħanini, ejja nitbandlul Għamlithieli fuq il-bejt, Fittex ejja u titlajjax; Waqajt waqa' u ħassejt rasi Meta nkun nitbandal miegħek, Qegħda ddurli dawramejti Fuq il-bandla ma nibżax. Għandna bandla ġol-ġardina, 4. Darba kont qiegħed nitbandal Xi pjaċir, ejja u arana, Waqajt waqa' u ġejt għal dahari, Il-ġirien ismagħhom jgħannu Qbadt nistordi billi ġrali, U Ikoll ġew jitbandlu magħna. U kollox rajt idur madwaril 107 Ejja magħna fuq il-bandla, Fuqha tħossok qed ittir; Waħda 'l fuq, u l-oħra l-isfel, Tara kemm tieħu pjaċiri Ferħanin konna nitbandlu, Kellha tkun tassew għalina, Fl-art ilkoll waqajna f'daqqa Meta l-bandla nqatgħet binal Ħanini la ddumx ma tiġi, Ħa' nitbandlu t-tnejn bil-ħleww; Oqgħod ħdejja u tbandal miegħi, Fugha t-tnejn ninżlu u ngħolewl Ommi għamlitli bandla Ma' zokk oħxon ta' ħarruba, Xi pjaċir nitbandal fuqha U miegħi kelli lill-maħbuba. X'ħin niftakar f'dik il-bandla Ta' tfuliti, o xi żmieni Il-pjaċir li konna nieħdu, In-nanna tħajret titbandal, Qegħda tgħanni mat-tbandila, Tgħanni l-għana tal-imħabba lili n-nannu kien jgħannilha. 11.Ħanini oqgħod bandalni, Hekk dal-jum irrid ngħaddih, Għannili xi għanja ħelwa Tal-imħabba u kliera sabiħ. 12.Sibna bandla lesta għalina Meta morna għand iz-zija, U l-kelb tela' u tbandal magħna Waqt li għamel frattarija. 13.Bħalha l-ħajja, hekk hi l-bandla, Fiha nżul u fiha tlugħ, Daqqa tgħum u daqqa togħdos, Daqqa ferħ u daqqa dmugħ. 14.Ejja u oqgħod tbandal magħna, Ejja fis, togħqodx titlajja, Illum fuq u l-għada l-isfel, Hekk tatina din il-ħajjal 15.Ħanini ejja nitbandlu Fuq il-bandla int u jien, U noħolmu ħolm ta' mħabba X'ħin nitbandlu t-tnejn flimkien. 16.In-nannu ramalna bandla, Ramahielna ġol-ġardina, Il-jum kollu baqa' magħna U jbandalna, u jgħollina. Flimkien ngħaddu l-Jum ta' Lapsi, 18.Meta jerġa jasal Lapsi Fuq il-bandla Ikoll henjin, Narmaw bandla u ejja aranal Bit-tbandil il-fuq u l-isfel Ferbanin nitbandlu u ngħannu Hekk illum inqattgħu l-ħin; U kulħadd jitbandal magħna. A KARMNU XUEREB IN-NAMRU (Apprezzament ta' Angelo Dougall) Għannej magħruf, miet fl-Isptar Ġenerali, ġol belt Victoriafis-17 ta' Marzu 1997; kellu 86 sena, Jinsab midfun fiċ-Ċimit- ħu erju tal-Qala, Għawdex, raħal twelidu. Dawn l-aħħar erba' snin kien irtirat ġol Qala, ma' qrabatu, wara li kien qatta' l-biċċa kbira ta' ħajtu ġo l-Amerka, f'Dc- troll, Michigan. Kien mar hemm bħala emigrant għal nofs is-snin tletin. Fuq dan l-għannej dehru artikoli fil-7he 7imes tas-16 ta' April, 1997, u fit-Torċa tas-27 ta' April. Kienet dehret kitba fuq in-Namru fit- Torċa (Magażin) tat-2 ta' Marzu, 1997, u minn żmien għal żmien kienu dehru fl-Imnara ġ kummenti dwar xi attivita' folkloristika tiegħu. Karmnu Xuereb ħabb ħafna til-Art 'Twelidu, ħabb l-ilsien Malti, u l-għana Malti, li għal dan kien magħruf ħafna. għal ruħu.