Fis-sitta ta' Mejju, 1930, sittin sena ilu, miet f'Ħal Qormi is-surmast Nikola Montebello. kellu seba' w ħamsin sena. L-aħbar ħakmet il-Mellieħa dak in-nhar stess. 'Tlifna surmastt'' 'Tlifna ħabib', 'Tlifna raġel'. Hekk b'xi mod kien id-diskors fil-Każin La Vittoria, hawn. fil- Mellieħa, fejn is-surmast Montebello kien ilu jmexxi l- Banda mill-1924. U d-diskors kompla, kif jiġri fil-mewt ta'nies kbar u nies ta' talent, dwar il-ħila tiegħu, il-metodi tiegħu , kemm stinka biex il-Banda minn waħda ta' tletin ruħ iġibha qawwija b'ħamsa w sittin bandist, isemmu l- marċiu l-innijiet tiegħu, il-mod deċiżili bihkien jidderieġijew jikkoreġi, id-delizji tiegħi, l-aktar is-sajd. llum, sittin sena wara mewtu, aħna nġbarna għad- dell tas-Santwarju tal-Madonna, mhux sempliċiment biex infakkru mewt ta' bniedem kbir u maħbub, imma nfakkru l-attivitajiet mużikali li ħallielna tul ħajtu. Id-dati bioġrafiċi tiegħu nistghu niġbruhom fi ftit kliem: twieled Ħal Qormifis-sittata' Diċembru, 1872 u ġie mgħammed jumejnwara fil-Parroċċa tal-Martri San Ġorġ. Beda jitgħallem il-mużika ta'età żgħira. Barra l-kurunetta tgħallem ukoll il-kitarra. Ta' età żgħira laħaq bandist, imbagħad surmast tal-Banda tan-Navv Ingliża, avveniment li permezz tiegħu mhux biss tħarreġ fid- Joe Cauchi - Segretarju jaqra messaġġ. direzzjoni imma wkoll fid-dixxiplina. F'Lixandra kien idderiġa b'suċċess,massed Bandtan-Navv. meta spiċċa minn mas-servizz laħaq surmast tal-banda San Ġorġ f'Belt twelidu. Ftit wara laħaq surmast tla-banda Santa Katerina fiż-Żejtun. Kien ukoll surmast tal-Banda Pinto ta'Ħal Qormi. Nikola Montebello laħaq surmast ta' La Vittoria fl- 1924 wara li ħalla s-surmast Xuereb. Nistgħu ngħidu li dak iż-żmien il-Banda La Vittoria sena mit-twaqqif tagħha permezz tal-Fundaturi Giovanni Vella, Salvatore Grima, Francesco Bonello, Giuseppe Muscat u Angelo Abela, flimkien ma' l-ewwel President Ġauci Forno. Dak iż-żmien il-Każin tal-Banda kienfid-darnumru 7, Pjazza tal-Parroċċa, mogħti lilhom minn Dun Vinċenz Scicluna. Id-diffikultà ewlenija għas-surmast Montebello kien il-bogħod li kellu biex jitla minn Ħal Qormi għal Mellieħa. Dak iż-żmien bil-karozzin jew bil-karettunkont trid tiegħu mill-inqas tlett sigħat. Is-salarju kien se jkun £8 fix-xahar u kellu jgħati żewġ kunċerti fil-ġimgħa, lezzjonijiet lill-allievi u programmi meta u fejn ikun hemm bżonn. Is-surmast Montebello laqa' din l-istedina u dawn il-kundizzjonijiet, minkejja d-diffikultajiet li kellu quddiemu. F'ġurnata tas-Sibt,is-surmast Montebello tela' l-Mellieħa, iltaqa' mal-ftit Bandisti u mal-kumitat fil- Każin fejn illum hemm il-Banda l-ohra tal-Mellieħa, l- Imperial. Minn dak in-nhar bdiet ħbiberija u ħidma sfieqa bejn is-surmast minn Ħal Qormi u l-Banda La Vittoria kif ukoll man-nies tal-Mellieħa. il-Banda li ħa f'idejh is-surmast Montebello ma kinetx xi banda kbira, la għall-kwantità u lanqas għall- Kien jaf, u dan kien ta'kuraġg għalih, li kellu miegħu Kumitat u Bandisti dedikati,b'pika qabel xejn magħhom infushom, imħeġġa minn ideal li xejn mhu tajjeb ħlief it-tajjeb. U għal dan ħadmu immexxija mis- surmast tagħhom. Nikola Montebello ried jilhaq għan li l-bandisti jkunu kollha tal-post. Kien jaf li hekk biss seta' jkollu f'idejh lijsawwarhom hu, dejjem għad-disposizzjoni tiegħu u fuq kollox nies lesti li jaħdmu għall-imħabba tal- mużikau tal-każintagħhom. Il-bandisti litħarġu minnidejh, li segwew il-lezzjonijiet tiegħu, likienu jafu li żballwieħed kien biżżejjed biex jgħarraqlek esikuzzjoni. baqgħu jiftakruh bħala surmast li fl-aħhar mill-aħħar kien jieħu mingħandhom dak li jrid. Kien fiż-żmien is-surmast Montebello li l-Banda bdiet tieħu aktar bis-serjetà u b'impenn li ddoqq f'festi oħra barra r-raħal. Kien ukoll fiż- żmienu li l-Każin għadda għad-dar numru 43, fl-istess pjazza. Dan seħħ il-Ħadd, 3 ta'Marzu, 1926 u l-banda għamlet kunċert quddiem l-istess Każin. Sadanittant, is-surmast Montebello nistghu ngħidu li sar Mellieħi wkoll. Barra li kien jgħaddi l-mellieħa is- Sibtijiet u l-Ħdud, kellu wkoll mezzanin hawn 'żja kien jgħaddi ġimgħat twal, l-aktar fis-sajf, jitħallat man-niesfil- pjazza u t-toroq,u jmur jistad ma' xi erba' ħbieb. Is-sajd kien għalih passatemp li jserħu, għalkemm kultant,bħal xi nota sgarrata, kien jimlieh nervi, meta kien imur jistad u jibqa bir-riħa tal-ħut. Is-Sur Antonio Sultan, f'noti biografiċi, ifakkar lis-surmast fil-mumenti sbieħ tiegħu bħala sajjied huwa u jistad bil-frejgatina jew inkella fuq il- Blat tax-Xquq jew ir-Rdum il-Ħmar. Is-segretarju, is-sur Joseph Cauchi ġabar tifkira tiegħu minn bandisti xjuħ li qalu li s-surmast Montebello kiteb ix-xogħol tiegħu La Fata di Redum il-Ħmar, wara li għadda sigħat jistad f'dawk l-inħawi, u f'moħħu kien qed jara aktar noti jaqbżu milli ħut. U la semmejna l-kom'pożizzjonijiet tas-surmast Montebello, niftakru xogħlijiet sbieħ li kiteb espressament għall-Banda La Vittoria, fosthom żewġ innijiet 'Alla Nascente Bambina' u 'Alla Vergine Bambina.' Fl- okkażjoni ta' l-inawgurazzjoni tal-qniepen tal-Knisja, fl- 1925, is-surmast Montebello kiteb id-Danza The Fairv Bells, u fl-okkazjoni tal-Knisja Parrokkjali tal-Mellieħa, fl- 1980 ikkompona ix-xogħol Pax Aeterna. Bil-kompożizzjonijiet tiegħu, is-surmast Montebello rebħa għadd ta'premjijiet, kemm Malta u kemm barra. Il- Lista hija twila, xhieda ta' xogħol u talent. kemm dam surmast tal-banda La Vittoria, rebha Diploma u Midalja tal-Fidda bil-marċi sinfoniċi: 'Gaudio', 'L'Alba della Vittoria' u 'Gli Spirit Notturni' fil-Konkors Mużikali 'Cavaliere Tito Belati' ta' Perugia. F'Mejju tal-1928, rebaħfost l-oħrajn, b'xogħlijiet bħal 'San Giovanni Battista Sincieri Awguri' F'konkors ieħor hu rebaħ Grande Diploma d'Onore u Midalja tal-Fidda bis-Sinfonija 'Stella del Mediterraneo' u l-Marċia Sinfonica 'l Ninfi della Foresta.' Kiteb ukoll operetta 'Ir-Reġina tad-Deżert'. Meta miet fis-sitta ta' Mejju, 1930, huwa ħalla wirt ta' xogħlijiet artistiċi, talent u fuq kollox tifkira ta' bniedem li għalih il-mużika, il-każin, il-banda u l-bandisti kienu parti integrali mill-ħajja ta' raħal. Illum dan li qiegħda tfakkar is-soċjetà Filarmonika La Vittoria. VINCENZO CIAPPARA - Ex-Surmast Ippermettuli nibda dwan in-noti biografiċi u dan l- apprezzament dwar is-surmast Vincenzo Ciappara, b'din it-tifkira. Mingħalija kont il-Birgu, daqsxejn ta' tifel. Il-festi jferħuni. Il-marċijsaħħruni. Kont smajt marċ li għaġġibni. Staqsejtlil wieħed bandist, x'kien jismu dak il-marċ, jew aħjar 'Dan x'Marċ hu'7' L-ewwel bandist ma tax każi, forsi għax rani tifel li stajt intelfu. Iżda ta'warajh, qalli: 'Dan tas-surmast Ciappara. ' Min hemm bqajt bħaldonni inħoss u nifhem li meta xi marċ huwa tajjeb kont ngħid'. Dan ta' Ciappara.' U ħafna drabi kont naqta. Nistgħu norbtu l-isem ta' Ciappara ma' l-istruttura tal-marċ Malti. F'dan il-qasam kien pijunier. il-marċi tiegħu għandhom dak it-ton mediterranju, fejn il-ferħ jitħallat mal-malenkonija, fejn imqar il-briju jaf jieqaf u jidħolfih innifsu, fejn it-trijonfali jitħallat mal-ħajja strobjuża Maltija. hemm xi ħaġa patrijottika u folkloristika fix- xogħlijiet ta' Ciappara. Hemm fuq kollox serjetà. Ix- xogħlijiet tiegħu huma eżempju ta'kif għandha tkun kompożizzjoni. U minnu u warajh hafna kisbu u kisbu ħafna. Danhuwa frott ta'bidu u dedikazzjoni mużikali li kellu s-surmast Vincenzo Ciappara, imsejjaħ bir-raġun, ir-re tal-baned Maltin. Vincenzo Ciappara twieled il-belt Valletta,mitt sena ilu, fis-sitta ta'Novembru, 1890. Minn missieru tgħallem iħobb il-mużika. Iżda t-tagħlim fil-mużika bdieh kważi b'kumbinazzjoni - biex ma ngħidux bix-xortil Missieru kien rebaħ vjolin. Vinċenz beda jitgħallmu. Ta' 14-ilsena beda jitgħallem taħt is-surmast Antonio Nani u ta'17 beda jdoqq ma' l-Orkestra tar-Roval Opera House fejn kien il-vjolin u vjolaprim. Kiseb ukoll esperjenza ma' surmastrijiet kbar bħal Paolino Vassallo, Carlo Diacono u Aurelio Doncich. Laħaq surmast tas-soċjetà Filarmonika ta' l- Annuzjata, Ħal Tarxien, imbagħad, fl-1926, ta' De Rohan Ħaż-Żebbuġ, u sentejn wara laħaq surmast tal-Banda Konti Ruggieru tar-Rabat fejn dam għal wieħed u ħamsinsena. Fl-istess żmien mexxa wkoll il-Banda King's Own tal-Belt, Prince of Wales tal-Birgu u l-Banda La Vittoria ta' dan ir-Raħal. L-ewwel kuntatt tal-banda La Vittoria mas-surmast Vincenzo Ciappara seħħ fl-1928, meta daqqet il-marċ tieghu Sotto i Palmizi, mixtri għall-banda minn Joseph Attard. Ta' min jgħid li dan il-marċ malti irrekordjat fuq diska. U ġa minn dak iż-żmien kienet xi ħaġa kbira u importanti li jkollok marċ ta'Ciappara. Il-veru kuntatt tal-Każin La Vittoria mas-surmast Ciappara ġara fl-1957. Dak iż-żmien, is-surmast tal- banda kien Willie Attard likien marid ħafna. Kien żmien ukoll il-Festi tal-Ġublew tal-każin. Il-Kumitat ried surmast tajjeb biex il-Festi jkollhom Banda kif jixraq. L-ideal tal- banda 'XEJN MHU TAJJEB ĦLIEF IT-TAJJEB' wassalhom biex għażlu lis-surmast Ciappara. Il-Kumitat u l-Bandisti kienu nġibdu lejn dan is-surmast, ta' ħarsa profonda, li jaf jagħti każ tad-dettalji. Il-kariżma tiegħu ħakmithom. Għalhekk f'Ġunju ta' l-istess sena, intgħażel bħala Surmast tal-Banda La Vittoria. Kien unur u prestiġju li Banda tkun immexxija minnsurmast tal-kalibru ta' Vincenzo Ciappara. Kien kompożitur versatili ta' sinfoniji, marċi,cantati u oratorji, u mużika għall-Knisja. barra minn hekk poeti kbar bħal Nikola Biancardi, Ġorġ Pisani, Dun Frans Camilleri kitbulu versi immużikati minnu. L-istess Dun Karm, il-poeta Nazzjonali, kien mar ifittxu fil-Każin tal-King's Own, il- Belt u talbu jarmonizzalu għall-Banda l-Innu Nazzjonali miktub minnu u minn Robert Samut. Kienunur il-Banda jkollha surmast bniedemii l-mużika tiegħu kienet ixxandret minnfuq il-BBC bħala Music from Malta għall-okkażjoni taż-zjara tar-Reġina Eliżabetta. Kien ġieh kbir għal Banda li tkun immexxija minn surmast li kien ikkompona il-marċ tar-Rebħa wara it-Tieni Gwerra Dinjija, marċ li kien qanqal ħeġġa patrijottika. Qabel mas-surmast Ciappara laħaq surmast tal- Banda La Vittoria, ġa kellu okkażjoni jagħtu ġieh lil Mellieħa u li IMarija Bambina bl-Innu lil Madonna li kiteb għall-Każin Imperial. Taħt it-tmexxija tiegħu, il-Banda kienet ħadet sehem fil-Festi ta'l-Indipendenza tal-1969, b'kunċert mogħti fi Pjazza Reġina l-Belt Valletta. Ċertifikat ta' tifħir dwar dan għadu jidher fir-reġistri tal-każin. Is-Surmast Ciappara ma kienx jammettiu jaċċetta kompromessifejn tidħol is-serjetà tal-mużika. Il-kunċerti għalih kienu importanti u għalhekk kien jesiġili, l-bandisti kollha jattendu mqar darba fil-ġimgħa għall-kunċert. Għalih il-mużika ma kinetx passatemp. Kienet ħajtu u sa l-aħħar baqa' jagħtid-dedikazzjoni meħtieġ minkejja li l-artrite kienet qiegħda tifnih. Minħabba din il-marda u minħabba li kellu tmenin sena, wara l-Festa tal-Vitorja irtira mill-kariga tiegħu bħala surmast tla-banda La Vittoria, iżda xorta waħda baqa' jieħu interess f'din il-Banda u offra is-servizz tiegħu skond il-ħtieġa. Is-Surmast Vincenzo Ciappara miet fid-29 ta' Lulju, 1979 fl-età venerabbli ta' 88 sena, rikonoxxut minn kulħadd bhala kompożitur kbir u artist mużikali: surmast li mexxa f'marċi xogħlijiet oħra mużikali is-sentimenti tal- poplu Malti. Il-mużika tiegħu hija l-ħoss ta' dan il-poplu u fuq kollox tas-sentimenti l-aktar profondi ta' dan il- poplu kważi paradossali: devot u reliġjuż fil-knejjes, storbjuż u brijuż fit-toroq, qalbu tajba imma l-pika jridha, kull ħaġa tifirdu u kull ħaġa tagħqdu. Dan kollu qiegħed fil-mużika ta' Vincenzo Ciappara. Il-President Carm Lino Spiteri jirċievi l-bakketta mingħand l-Avv. Bir-raġun il-Melleħin iħossuhom kburin li Vincenzo Ciappara rabat ismu mar-raħal tal-Madonna. U bir- raġun semmewlu triq għalih, triq li hija rikonoxxenza, li hija tifkira,li hija wkoll sens ta'kburija u ferħ. Fl-okkażjoni tal-mitt sena minn twelidu l-Kumitat tal-Banda La Vittoria jissieħeb bil-qalb ma' l-inzjattiva li l- Posta ta'Malta fis-sittata'Novembru ta' dinis-sena, toħroġ timbru biex tfakkar danl-anniversarju. Is-surmast Ciappara jistħoqqlu aktar minn sempliċi timbru. Dan il- bniedem lita timbru qawwi, ġenwin u sabiħ lil marċ Malti jistħoqqlu u jixraqlu monument. Veru li kull marċ likiteb hu monument għall-kultura Maltija, imma issa l-kultura Maltija trid tkun rikonoxxenti lejn dan il-bniedem li kellu ħames talenti u ta' għaxra. It-tifkira tal-lejla hija kontribut u rikonoxxenza ta' Banda lejn l-ex surmast tagħha. ĠORĠ ZAMMIT - Avukat Jiena kellix-xorti,u nqisa xorti kbira, li lil Ġorġ Zammit sirt nafu mhux mill-kitba u l-kotba tiegħu biss, imma wkoll personalment. F'kull vers, f'kull xogħol letterarju sibt persunalità ta' min jistudjaha mhux biss għall-eżamijiet, għal xi programm letterarju, imma wkoll għlal-eżempju, għall-filosofija, għall-ħsieb. F'Ġorġ Zammit ma tistax tifred il-kittieb, kemm ta' poeżiji u kemm ta'novelli jew drammi, minn Ġorġ Zammit il-bniedem. Hemm kważi paradoss f'Ġorġ Zammit il-poeta: poeta tal-kelma mielsa, imma qawwija; poetalli jissaħħar bis-skiet, iżda kelmtu mirquma; poeta b'egħruqu f'ħamrija antika iżda bi frott u weraq dejjem ġdid. Bniedem ta' kultura għolja, iżda b'attitudnijiet sempliċi; filosfu u tifel; serju u ċajtier. Il-bażi kulturali tiegħi tagħtu ħarsa mifruxa u mbiegħda b'mod li kiseb kultura kbira li għamlitu bniedem u kittieb profond. Uħud mill-kitbiet tiegħu u mit- traduzzjonaijiet tiegħu jixhdu din il-kultura miksuba f'diversi universitajiet bħal dik ta' Malta, tal-Gregorjana f'Ruma u dik ta' Londra. B'dan it-tagħlim huwa seta' jeżerċita wkoll il-professjoni ta' għalliem kemm fis- Seminarju u kemm fl-Università ta' Malta. Iżda l-oriġini tiegħu f'Ħal Qormi, fejn twieled fis-16 ta'Marzu 1908, żammitu wkoll kittieb popolari, b'għażla ta' kelma li hijafuqfomm l-poplu tal-kampanja. Iż-żmien li għamel jgħix f'dawn in-naħat ta' Malta, l-aktar Selmun, ġagħbuh aktar f'kuntatt man-natura, mal-beraħ u mis- skiet u għalhekk mar-riflessjoni. Il-poeżiji tan-natura, l- għażla tal-kelma rustika, l-imħabbagħall-widien u l- għerien u postijiet oħra karatteristiċi Maltin huma xhieda ta' dan. Waħda mill-ewlenin poeżiji tiegħu, miktuba fl- 1938, jisimha 'L-Għerien tal-Fatati'u l-istess awtur iniżżel li kitibha ħdej nil-ballut ta' l-Inġiebah, Selmun. Fih ġa tidher dik il-lehma ta'poeta lijissaħħar u jistgħaġeb bis-sbuħija tal-paesaġġ, iżda fl-istess ħin l- ambjent iġegħlu jinżel fil-fond ta' ħsibijietu. Imqar l- ismijiet ta'diversi nħawita' Malta, l-aktar ta'din ix-xaqliba, iqanqlu fih ritmu u poeżija, leġġenda, folklore, kif jistqarr f'waħda mill-poeżiji tiegħi: Bħal qanpiena ġo widnejja idoqquli l-ismijiet t'Għajn Rihana ta' Buqana, ta' Selmun u tal-Qaliet. Ta' Gelmus, ta' Mġarr ix-Xini taż-Żewwieqa u Fomm ir-Riħ, ta' Ghar Barka, Wied il-Għasel, Għar Kalipso, Għar ir-Riħ. Bir-raġun nistgħu ngħidu li bħala poeta tal-paesaġg Malti, tan-natura li saħħritu, Ġorġ Zammit twieled f'dawnl- inħawi. Fl-istejjer ta' Wenzu u Rożi hemm ukoll element Mellieħ. Ngħiduha kif inhi, dawn l-istejjer li hu beda jikteb għal Monsinjur Mikiel Azzopardi fil-programm tal-Morda, huma qabel xejn imnebħa minn karattri u ambjent li hu trabba fih f'Ħal Qormi, kif stqarrli fl-intervista li kont għamiltlu għal Żafir. Iżda f'xi storja 'l hemm u 'l hawn il- Mellieħa ma tonqosx, speċjalment meta jagħti deskrizzjonijiet jew drawwiet tal-kampanja. Perezempju fl-istorja' Soppa tal-Qar' Aħmar', meta jiddiskrievi waħda mill-isbaħ daħliet tal-Gżejjer tagħna, ċertament kellu dawn l-inħawi. L-istorja ta' Ix-Xaħmet l-Art hija mibnija fuq iż-żjara ta' Wenzu u Rożi lill-Grotta tal-Mellieħa. Il- karattru ġamrili jdaħħal f'din l-istorja, propjetarju ta'ħanut tax-xorb, kien fil-fatt jeżisti veru, jekk mhux bħala isem żgur bħala karattru. L-istorja l-oħra, 'L-Imġiebaħ'isimha magħha, hija kollha kemm hi ibbażata fuq l-inħawita'Selmun. Tassew sbieħ huma d-diskrizzjonijiet li jagħti ta' dawk l-inħawi, kif tħalli n-naħa tal-Miġduma u tasal għat-torri mġarrab ta Għajn Ħadid u l-blat tal-Qortin bl-għerien tal-Fatati. F'din l-istorja wkoll jagħti deskrizzjoni ħelwa tad-drawwiet tal- Mellieħa u fl-isfond il-Festa tal-Vitorja. Nibqgħu il-Mellieħa għall-istorja Il-Qmis tal-Makrame, għalkemm niċċaqilqu ftit lejn Għawdex, u fil-Mellieħa wkoll hija ambjentata l- istorja bl-isem l-Egħriental-Fatati, li tiegħu jagħti deskrizzjoni milquta. Waħda mill-isbaħ dwar il-Mellieħa hija Wensu w Rożi jagħmlu Wegħda, meta jmorru l- Mellieħa bil-nemnebus u Ġorġ Zammit idaħħal biċċa minn dik it-tqabbila popolari: Udjenza numeruża waqt l-Akkademja. Ġorġ Zammit kellu l-kredenzjali kollha biex jissejjaħ iben il-Mellieħa. U b'din il-ġibda likellu lejn dan ir-raħal ma setax jonqos li l-Kumitat tal-Banda La Vittoria għażlu President tiegħu fl-1941. Dam b'din il-kariga sa l-1962. Tul il-presidenza tiegħu, l-Għaqda Mużikali iċċelbrat b'solennità kbira il-Ġublew tad-Deheb. Għall- okkażjoni, l-avukat Zammit kiteb innu lill-Banda, immużikat mis-surmast Willie Attard. Kiteb ukolil-Innu l- Kbir lil Marija Bambina li llum se nisimgħuh, moqri u fl- istess ħin kantat. Imqar f'egħluq il-ħamsa w sebgħin sena mit-twaqqif tal-banda, George Zammit ħaseb fil- Banda li bħal dik ta' San Ġorġ f'Ħal Qormi, kien isejjaħ tiegħu. Meta morna tal-Mellieħa konna ħadna n-nemnebus. llum, f'din it-tifkira, f'din it-tislima wara mewtu li ġrat fil-21ta' Lulju ta' din is-sena,fl-età ta'82 sena, aħna nieħnu l-versi sbieħu mħeġġa lil bihom sellem lil Marija tal-Mellieħa, bil-mużika mqanqla u devota u fl-istess ħin ferrieħija tas-surmast Willie Attard. Jaqra l-ewwel strofi Charles Colċiro u wara il-Banda u l-Kor La Vittoria tesegwixxi l-aħħar strofi, taħt id-direzzjoni tas-surmast Henrv Camilleri. Ġorġ Peresso