Il-Moviment Nazzjonali Katalan : Letteratura u Politka L-MOVIMENT tar-Romantiċiżmu li għaddiet minnu l-Ewropa fis-seklu li għadda, imqanqal u mmexxi minn fehmiet u ideali ġodda li ħakmu l-imħuħ tan-nies Ewropej, ġab tibdila ta' taħt fuq fil-gosti artistiċi u letterarji. It-tliet għajtiet ta' ''Libertċ, Fgalitċ, Fraternità' tar-Rivoluzzjoni Franċiża, li kienet turi ġenb wieħed biss ta' dan il-moviment kbir, nibbtu, wieħed wara l-ieħor, movimenti nazzjonali fost ħafna ġnus żgħar li kienu taħt pajjiżi oħra aqwa minnhom. Popli sħaħ sabu r-ruħ naz- zjonali bis-saħħa ta' l-ilsna popolari li sa qabel ma r-Roman- t'ċiżmu xerred l-ideat tiegħu, kienu għadhom mhumiex magħ- rufin bħala lingwi uffiċjali u letterarji. Fittex il-bidu tal-lettera. turi u tan-nazzjonaliżmu ġenwin f'Malta, fin-Norveġja; Fin- landja, Ħistonja. Ungerija, Rumanija u bnadi oħra u ssibhom li t-tnejn twieldu u mxew flimkien fis-seklu tar-Romantiċiżmu. Fil-Katalonja ukoll, provinċja fi Spanja, is-seklu dsatax ra t-twelid ta' moviment biex tinbena kultura u letteratura. naz- zjonali. Qabel ma nidħol fil-qalba tas-suġġett, irrid ingħid x'inhu l-Katalan u nagħti fil-qosor l-istorja tal-provinċja. Il-Katalan bħall-Kastiljan, illum magħruf: bħala l-Ispanjol, bħat-Toskan, illum it-Taljan, bħad-djalett Galiċjan, illum il-Portugiż, ġej mill- Tatin li kien jitħaddet bih il-poplu ħaxx Ruman. tal-kolonji. Qabel ma saret l-għaqda tal-provinċji, Kastilja. Aragona, Kata- lonja, fl-1479, il-Katalonja kienet stat sovran, b'liġijiet għaliha, b'Dar Trja'i tagħha, b'lingwa waħda għall-kitba uffiċjali u let- terarja. marbuta aktar ma' Provencal (Pranza. t'Tsfel milli mal- bqija ta' Spanja. Mis-sena 1479, il-Katalan qabad in-niżla li wasslitu b'ħeffa tal-biża' mill-għoli fejn kien qiegħed għall-istat ta' dialett Romanz minsi. U din il-waqgħa ta' l-ilsien Kata- Tan 'mfissruha malajr. Il-letteratura Kastiljana kienet akbar 1 aawa minn dik Katalana. L-għajnuna li kienet tagħti d-Dar Trjali lill-Katalan inqatgħet għax issa Dar Trjali waħda kien hemm. dik f'Madrid. Ti tkun taf titkellem u tikteb il-lingwa tas-sidien kien il-muftieħ għal privileġġi, setgħa, n pożizzjoni għolja. Tn-nobhiltà Katalana dan fehmitu sewwa. il-bliet ik kbar, bħal Barċellona, il-kummerċ beda jsir ħil-Kastiljan, u bil- Kastiljan ukoll bdew jiktbu n-nies ta' skola Katalani: imwar- rab mid-djar tan-nies tal-klassi għolja, il-Katalan sab kenn u ħajja fid-djar tan-nies tar-rħula u tal-ħaddiema, F'dan is-saff t'isfel tas-soċjetà Katalana baqgħu ħajja l-għana popolari, il-leġ- ġendi, l-għidut u s-safa tal-lingwa, jistennew fuq 300 sena jgħaddu sakemm waslet il-qawma tal-lingwa fil-bidu tas-seklu dsatax, Żid ma' dawn ir-raġunijiet, il-mibegħda u l-gwerra li għamlu s-slaten ta' Spanja biex jeqirdu l-ilsien Katalan, u tkun ħaġa eħfef biex tifhem l-għala wara daqshekk żmien, il-Katalan ftaqar għall- aħħar. Ma kienx għad fadallu dik is-setgħa, qawwa ta' espres- sjoni u għadd ta' kliem u frażijiet biżżejjed biex ikun jista' jfisser sa l-ikbar reqqa tal-ħsieb. Mela, biex il-Katalan jerġa' jiġi f'tiegħu, kien jeħtieġ li qabel xejn isir il-fejqan tal-lingwa nfisha. Kotba ta' grammatki u dizzjunarji qabel il-kitba ta' poeżija u proża. .. Il-ħruġ ta' dizzjunarju Katalan - Kastiljan - Latin fl-1803, kien l-ewwel xaqq dawl li wiegħed. is-sebħ ta' żmenijiet aktar ħanina għall-ilsien Katalan, It-tiftix ta' filoloġija, miktub bil- Kastiljan, li għamel Antoni de Companv (1742-1813) fuq id- fljalett' Katalan kien ġebla oħra fit-tqegħid tal-pedament tal- moviment lingwistiku Katalan. Imma rridu nsemmu li de Gompanv ma għamilx dan l-istudju fuq il-Katalan bil-ħsieb li jerġa' jqajjmu min-nagħsa li kien fiha għax fil-memoirs tiegħu ħalla miktub li ma setax jifhem għalfejn wieħed kellu għax jikteb bil-Katalan. ilsien provinċjali qadim għoddu mejjet, mhux magħruf bħala lsien letterarju, u li l-Ewropa. lanqas biss kienet toħlom li qiegħed fid-dinja. Iżjed patrijott u ta' min ifaħħru kien il-qassis Kattoliku Josep Pan Ballot (1747-1821). Qassis maħruġ mill-kotra tal-poplu, żamm ruħu marbut mal-ħwejjeġ tal-poplu. Fl-1814 ħareġ il-''Gramàtiea v apologia de la Ilenena cathalana'' u bil-maqlub ta' Companv, Ballot stampa dal-ktieb apposta bil-ħsieb li jtela' l-Katalan sa l-ogħla quċċata tal-per- fezzjoni. ''X'uħud ippruvaw iwaqqgħu l-Katalan għad-daħk'', kiteb Ballot fil-''Gramatica v Apologia', ''għax qalu li mhu xejn lingwa: imma taħdit barbaru ti goff, bla grammatka, bla ebda ħila li jista' jkollu waħda'. Wara li jgħid li l-Katalan mahux agħar minn kull lingwa oħra, Ballot ifaħħar il-Katalan ''għax hu ħafif, ċar, safi. espressiv, konċis, melodjuż u naturali'. Għaj- ħuna minh naħa mhix mistennija ġiet mill-''British and Foreign Bible Societv'' li għamlet traduzzjoni tat-Testment il-Ġlid fl- Kotba żgħar reliġjużi għall-poplu, xi ktieb maqlub mit- 'Taljan jew Spanjol, dizzjunarju oħxon Katalan - Kastiljan - La- tin - Franċiż - Taljan u għandek il-ħidma filoloġika li saret fl-ewwel snin tal-moviment nazzjonali Katalan, Issa wara li tlesta dan it-tiftix fuq il-Katalan, inkitbu gram- inatki u dizzjunarji, u saret id-difiża tiegħu, xogħol li tista' tqisu t-tilqima li terġa' tagħti s-saħħa lill-ġisem marid tal-lingwa, kien wasal iż-żmien li jidhru xi poeżiji ta' mertu letterarju. 'Bona- ventura Carles Aribau (1798-1862) fl-istorja tal-Qawmien Katalan għandu madwar ismu bħal awra ta' seħer, għax b'poeżija ta' 48 vers, miktuba waqt li kien imbiegħed mill-Katalonja u mċaħħad mill-Katalan, waddab l-ewwel sfida kburija f'wiċċ it-tradizzjoni anti-demokratika li kienet issaltan f'pajjiżu, u fetaħ it-triq biex ta' warajh jitilqu l-kelma Kastiljana li ma kenitx tagħhom u jibdew jiktbu bl-ilsien Katalan. Dil-poeżija ta' Aribau, ''Oda a mi Patria'' dehret fl-1833. Fiha tinħass qawwija l-imħabba għall- Katalan ''li jagħti lil ruħi l-innoċenza ta' żogħżiti'. Fil-ħames stanza jgħidilna minn liema nixxigħat kienet trabbiet u għexet fih imħabbtu għall-Katalan (llemosi) :— Il-laqgħa tajba li kellha l-Oda ta' Aribau ħajjret oħrajn biex jiktbu bil-Katalan fil-ġurnal UEl Vapor', immexxi minn R. Lopez Soler, patrijott Katalan. Raġel ieħor ta' personalità, qawwija kompla x-xogħol li bdew Ballot u Aribau, Rubio i Ors (1818-99), professur tal-letteratura Spanjola fl-Università ta' Valladolid, ħareġ l-ewwel xogħlijiet poetiċi tiegħu fl-1889 u t-tieni ktieb sentejn wara, imma aktar importanti mill-kontenut poetiku tat-tieni ktieb kien l-istudju ta' quddiem li għamel il-poeta, fejn huwa ħeġġeġ il-poplu Katalan kollu biex jibda jħobb u jqim l-il- sien nazzjonali. Sejħa bħal dik ġejja minn professur, mogħtija fi żmenijiet ta' intolleranza u stmerrija hekk qawwija għall-Kata- (1) Bil-Malti: Bil-Katalan instemgħet l-ewwel bikja tiegħi./ meta minn sider ommi xrobt il-ħalib bnin; / bil-Katalan kont nitlob lill-Mulej kull jum / u għanjiet Katalani kont noħlom kull lejla. Għal sentimenti jixxiebhu, għax naturali, aqra ''Għaliexf' ta' Dun Karm. lan, tat il-frott tagħha f'nies ta' rieda tajba li fehmu u emmnu dik L-verità li Rubio i Ors xtaqhom li jgħożżu, jiġifieri li l-bini ta' kultura Katalana bl-ilsien Katalan ma kenitx xi ħolma taż- tfal ċkejknin. Imma jitqarraq min jaħseb li saret bidla bħal- lejl min-nhar til-moħħ tal-Katalani kollha, l-aktar fl-intelligentsiu Katalanu. Fost dawn ta' l-aħħar insemmu lil Mila i Fontanals (1818-1584), bniedem kolt, bniedem li ismu jibqa' jissemma bħala wieħed mill-istudjużi kbur Spanjoli tas-seklu dsatax, imma i għall-ewwel ma setax jifhem u jifraħ bil-moviment Katalan mibdi minn ħutu l-Katalani, LE. Allison Peers, awtorità f'kull haġa li għandha x'taqsam ma' Spanja, fil-ktieb tiegħu ''St. John of the Cross', igħarrafna li l-ewwel kittieba Katalani tad-drama kienu jqiegħdu kliem Kastiljan f'ħalq il-karattri tas-sinjuri u ta' nies ta' skola u kliem Katalan f'ħalq in-nies bla skola — qaddejja, tal-ħwienet, u bdiewa. Iukella$ il-fjur ta' l-intelligentsia Kata- ana ma tbaxxix ruħha u ma tmurilhomx għad-drammi tagħhom l Il-professur Ingliż igħidilna wkoll li jiftakar ħafna Katalani li iex jidhru ta' nies quddiem il-barranin kienu jagħmlu ta' bir- ruħhom ma jafux jitkellmu bl-ilsien tagħhom, il-Katalan. Qiegħed insemmi dan kollu biex nuri li kull tradizzjoni jrid igħaddi żmien twil minn fuqha biex għeruqha jinxfulha u jmu- tulha għal kollox. Nerġgħu għal fejn tlaqna. Il-moviment nazzjonali mibni fuq il-lingwa Katalana li bdiet tieħu l-ħajja ftit ftit, baqa' jis- saħħaħ u jixtered qalb kull klassi ta' Katalani bit-twaqqif tal- t'Joes Florals (Logħbiet tal-Ward),, fl-1859 fil-belt ta' Barcellona. Dik is-sena l-Katalani sejħu lill-''poeti u prożaturi meqjuma tal- Katalonja u ta' dawk l-artijiet kollha fejn l-ilsien tagħna huwa mitkellem u magħruf' biex issir bħal laqgħa tal- ħbieb. u tal-ħad- d'ema kollha tal-moviment, jinqraw bċejjeċ ta' poeżija u proża u jingħataw premjijiet lillaħjar kittieba. Antoni de Bofarull (1821-92), fid-diskors li għamel fil-ftuħ ta' l-ewwel ''Jocs Florals' fl-1859. qal lis-semmiegħa biex ma jinsew qatt li, għalkemm il- Katalan kien jinsab midrub minn xorti ħażina, hu waħdu kien minn dejjem l-espressjoni tan-nazzjonalità Katalana, Hemm studjuż ieħor li l-Katalani għadhom jiftakru bl-akbar għożża. Marion Aguilà (18235-97), imwieled fil-gżira ta' Ma- jorka, laħaq librar ta' l-Università ta' Valencia fl-1858, u hemm- hekk intefa b'ruħu u b'ġismu fil-moviment Katalan. Aguilà kiteb poeżija lirika li qalgħet it-tifħir u l-ammirazzjoni ta' poeti oħra, imma mhux bil-ħila tal-poeżija ħalla isem warajh. Aguilo k'en imur fl-irħula u l-bnadi l-aktar imbiegħda tal-Katalonja fejn il-lingwa żammet ruħha meħlusa mill-ħafna Kastiljaniżmi li biddlu u ħalltu t-taħdit li kien jinstema fl-ibliet, u kull kelma qadima, kull għanja tal-poplu, kull leġġenda, ballata, superstiz- zjoni u qawl li kien jisma' kien iniżżilhom u mbagħad jistam- pahom biex ħutu l-Katalani jkollhom quddiemhom mera ċara tar-ruħ primitiva ta' ġenshom. U dan ix-xogħol għamlu bi ħrara akbar għax hu kien wieħed minn dawk il-ftit li kienu favur let- teratura nazzjonali mibnija mingħajr influwenzi u self minn pajjiżi barranin, Wara l-mewt ta' Aguilà l-istudju tal-folklore tkompla u fa xejra soda u xjentifika, Għall-Katalani Jacinto Verdaguer (1845-1902), hu fuq kol- lox ''il-poeta tal-Katalonja l-ġdida' u dan it-titlu ħaqqulu tassew għax f'idejn dan il-poeta qassis il-Muża Katalana laħqet għoljiet ta' ispirazzjoni u ħlewwa ta' ritmu li sa żmienu kienu għadhom ma dehrux. B'Jacinto Verdaguer beda perijodu ġdid fit-tħaddim tal-Katalan. Il-poeti tal-bidu għandhom il-merti tagħhom, jekk mhux għal ħaġ'oħra. għall-inqas għax huma kienu n-naġġara li ħadmu u rattbu l-ħruxija ta' l-ilsien Katalan staġnat. Imma l-poeżija tagħhom mhijiex miktuba b'dik il-lingwa friska u idjo- matika, ħielsa minn ħafna arkajiżmi u kliem tad-dizzjunarju li jfixklu l-mixja ħafifa tal-ħsieb tal-qarrej, li ssib fil-poeżija ta' Verdaguer, Għax trid tiftakar li fil-bidu tal-Qawmien Kata- lan rijazzjoni qawwija kontra l-Kastiljan u r-raxxa kbira ta' kliem u frażijiet li daħlu minnu fil-Katalan, wasslet għall-għajta ta' Katalan miktub safi(2). Taħt l-influwenza ta' Verdaguer, il- kittieba Katalani li ġew warajh kellhom fehma aktar liberali dwar kif għandha tinkiteb lingwa li tbiddlet u ltaqgħet ma' ilsna oħra tul għomorha. Għalhekk Josep de Sagarra (1894—) u Josep. Hekk ukoll, il-kittieba Griegi, Bulgari, Kżeki, Ungeriżi u l-aktar nett Rumeni fl-ewwel snin wara li l-lingwi nazzjonali tagħhom ħadu l-istat ta' ilsna letterarji u uffiċjali, kienu jagħmlu mill-aħjar biex fil-kitba tagħhom jaħarbu kliem barrani. M'ilux wisq fil-Ġermanja, xirka qawwija letterarja (Sprachveren) kienet toħloq kliem safi Ġermaniż biex jieħu post kliem ieħor missellef użat f'kull fergħa tal-ħajja Tedeska. Fit-Turkija. waħda mill-akbar riformi ta' Kemal Ataturk kellha l-ħsieb li taqla' 'l barra xi 20,000 kelma Għarbija u Persjana li minn mijiet ta' snin kienu ilhom H saru ħaġa waħda mill-ilsien Tork, toħroġ forom ġodda ta' kliem minu kliem ieħor Tork, u tagħti preferenza lill-kliem ta' oriġini Torka fil-kitba letterarja. xandiriet minn fuq ir-radju, tagħlim fl-iskejjel, eċċ. A RĠAR Jur ż UAJO Area Carner (1884—) ii, jirrappreżentaw il-ġenerazzjoni ġdida tal- kittieba Katalani, huma magħrufin u maħbubin l-aktar għall-istil ħaj u għal-lingwa ħafifa u naturali tagħhom. Trid it-tul biex toqgħod issemmi wieħed wieħed il-kittieba kollha Katalani li żammew tagbad u wassuu bla mittiefsa lill-ġenerazzjonijiet ta' warajhom it-torċa ta' l-Idejal li għalih kien inħoloq il-moviment. Biss nistgħu nagħtu l-iżvilupp tal-letteratura Katalana ta' dan l-aħħar fil-qosor. Aktar ma għadda, ż-żmien aktar il-moviment firex għeruqu fil-qiegħ tal-qlub tal-kotra ; kibru u twessgħu l-lel- romantika u mħabba għall-art tat-twelid; bdew jinqalbu bil- Katalan ix-xogħlijiet ta' dawk il-Katalani kbar li kitbu bl-Ispan- jol u r-rumanzi l-kbar ta' kittieba Ewropej; il-kitba Katalana qabżet il-fruntieri tal-pajjiż u saret magħrufa barra b'riħet tra- duzzjonijiet ; in-nies letterati żammew ruħhom imgħarrfin u mit- mugħin bl-aħjar kurrenti tal-ħsieb Ewropej; taħt l-influwenza tal-kittieba veristi Franċiżi, l-aktar ta' Żola daħal ir-rumanz realistiku, skola ta' kitba li sabet awturi ta' ħila kbira ; id-drama, mill-kummiedji ċajtiera u mhux artistiċi bdiet taqdi l-akbar skop tagħha — dak li tqiegħed il-mera quddiem il-ħajja tal-bnie- dem ; għall-bidu ta' das-seklu ntgħażlet sistema waħda ta' orto- grafija, dik ta' Pompeu Fabra (1868—); u l-appostlu tar- Renaizenca, Angel Guimerà (1849-1924), kompla jxandar l-aħ- bar tajba tal-Katalan irxuxtat mat-tul u mal-wisgħa tal-Katalonja u ġġieled sa ma farrak l-oppożizzjoni ta' xi intellettwali li maqtugħin mill-moviment; baqgħu jifhmuh ħażin u jfixkluh. Biex inkun tajt kwadru sħiħ tal-Qawmien Katalan, jonqosni nmiss ħafif ħafif il-ġrajjiet politiċi li ġraw fi Spanja wara li rxoxta l-Katalan. Qrib l-aħħar tas-seklu XIX, spirtu qawwi ta' nazzjonaliżmu xegħel fil-biċċa l-kbira tal-Katalani li bdew jitolbu mill-Gvern Ċentrali ta 'Madrid, stat awtonomu Katalan u l- għarfien tal-Katalan bħala lsien uffiċjali. Din it-talba kienet għal kollox kontra l-politka tal-Gvern Ċentrali ta' Stat Spanjol wieħed b'ilsien uffiċjali wieħed. Ma kienx fadal ħaġ'oħra ħlief li l-kustjo- ni tinqata' politikament. Miguel de Unamuno fl-essaj tiegħu ''Politica xv Gultura', miktub fl-1908, jagħtina kwadru qasir im- ma ċar ta' l-atmosfera taħraq bil-passjonijiet qalila tal-Katalani li għalihom xejn ma kien ta' importanza akbar dak iż-żmien milli li jgħajtu u jiktbu, kuljum kuljum, għall-'Home Rule'. Kien hemm ix-xogħol x'isir bla dewmien xejn mill-mexxejja Katalani: isaħħu l-fidi fl-individwalità Katalana, jilqgħu mill- aħjar li jistgħu l-mewġa tal-Kastiljan fil-Katalonja ; iħaqquha li l-Katalan jingħaraf lingwa uffiċjali; u fl-aħħarnett jagħmlu l-Ka- talun il-mezz għat-tag jel flok il-Kastiljan, u dan iktar għax iħobbu l- Katalan milli għax jobogħdu l-Ispanjol. Imbagħad wara li nkunu għamilna dax-xogħol għall-ġid u glorja nazzjonali, kienu jgħ'du l-Katalani, ikun wasal il-waqt li nintefgħu għall- istudji għoljin: nagħtu l-kontribut tagħna. għat-tkabbir tal-għerf u nxerrdu dan il-għerf fost il-poplu—bil-Katalan l Il-kustjoni tal-Katalonja kienet il-blata li ġarrfet kemmal gvern ipprova jara kif jeħles minn dix-xewka mingħajr ma jilqa' t-talbiet kollha tal-Katalani. Fl-1931, taħt il-President Zamora, sar plebixxit fil-Katalonja u l-maġġoranza kienet favur it-twaqqif ta' repubblika. F'Settembru 1932, il-Katalan ingħa- raf bħala Isien uffiċjali tal-Katalonja flimkien ma' l-Ispanjol. Imma r-Repubblika ġdida kellha għomorha qasir. Fl-1936 qam taħwid u tilwim tal-ġenn bejn il-partiti Spanjoli u biex isib tarf dil-kriżi l-General Francisco Pranco xandar lid-dinja fl-ewwel ta' Ottubru li kien beħsiebu jwaqqaf Gvern Spanjol fuq bażi wiesgħa. totalitarja. U hawnhekk wasalna fl-aħħar att tad-drama tar-Renaizenca Katalana, att li juri l-qerda traġika ta' movi- ment b'ħajja ta' 140 sena. Għar-reġim Falanġist il-kelma awto- nomija. tal-Katalonja tixbah liċ-ċarruta. ħamra mqiegħda qud- diem il-barri fl-arena. Biex jeqred kull ħsieb ta' awtonomija Katalana, il-Gvern Spanjol tefa' qawwietu kollha kontra. l-ilsien Katalan li tqaċċat 'il barra mill-iskejjel, qrati, użu uffiċjali u taħditiet magħmulin fil-pubbliku. Tagħbijiet sħaħ ta' kotba bil- Katalan inħarqu fil-pjazez u l-biża' tal-ħabs jew tal-kastig qie- għed imewwet kull xenqa. li l-kittieba Katalani jistgħu jħossu biex jibqgħu jkabbru l-letteratura nazzjonali tagħhom. Il-movi- ment tħarbat meta. kien fl-aqwa tiegħu. X'uħud mill-kittieba Katalani, bħal Victor Catali. u Sagarra qegħdin sektin fi djarhom fil-Katalonja bit-tama li għad jaslu żmenijiet aħjar, waqt li oħ- rajn li ma jbaxxu rashom qatt għall-politika tal-Gvern ta' assi- milazzjoni tal-Katalonja, ħarbu fl-artijiet ta' l-Amerka Latina fejn għadhom iżommu miexi kurrent irqiq tat-tradizzjoni lette- rarja ta' pajjiżhom fil-ġurnal tagħhom ''Rivista dels Catalans d'America'. u fil-laqgħat ta' kull sena tal-'Jocs Florals'', Ġonċ CASSAR, (Student, Kors tal-Liġi).