NHAR TA' ĦADD FUQ IL-MONTI Ma nafx x'ħadni dak in-nhar il-Belt, għax nhar ta' Ħadd ma nħobbx noħroġ, naf biss li dak in-nhar qtajt xewqa li kienet ilha żmien twil tniggiżni. Kont ilni minn żgħoriti nisrragħhom isemmu l-Morti u l-bejgħ li jsir fih, u kont nistħajlu xi ħanut jew suq kbir, kbir fejn issib tixtri minn kollox u kollox bir-rfis. Hu x'inhu dak in-nhar, il-Ħadd fil-għodu, mort il- il-Belt. Wara li smajt il-quddiesa tat-tmienja San Gwanti, ħriġt mill-bieb il-kbir u Iwejt max-xellug, lejn Strada Mer- cafnti, biex nibqa' nieżel mat-trieq tal-Ganċ. Iżda qabel ma qbadt in-niżla, sibt ruħi, bla ma kont nobsor fis-suq tal- Monti. Waqatt, fiarist, stagħġibt; iżda malli għaddietli dik id-dehxa ħafifa, biddilt il-ħisieb li nibqa' nieżel man-niżla tal-Ganċ biex nara aħjar il-bejgħ tal-Monti. Dik il-biċċa trieq ta' Strada Mercanti, minn fidejn il-misraħi ta' San Ġwann sal-ewwel xewka tas-Suq, kienet kollha miżgħuda bin-nies: min miexi, min wieqaf iħares jew jixtri, min jaħbat ma' ieħor u min iwarrab biex ma jolqotx ma' ieħor; bejjiegħa jgħajtu u xerrejja jitolbu, jit- tiehmu, iħallsu, Maż-żewġt iġnieb tat-trieq kienu jiġru żewġ srabat twal imwejjed, imwaqqfin dak il-ħin bi lwieħ mimdudin fuq strippi jew fuq xi xatba ta' karettun ta' l-idejn, u mgħarm- mrin bi ħwejjeġ, b'xaqaq b'għodod u b'mitt ħaġa oħra. Waqaft inħares. F'ras it-trieq, jew f'ras sarbut wie- lied, raġel ftit imdaħħal fiż-żmien, liebes imdendel, wiċċu mkemmex u samrani, għajnejh mitfija u erba' żajbriet bo- jod qotna mitluqin fuq xoftu l-faqaanija kien iħares b'ħarsa donnha ta' ħniena fuq mejda ingħobbija b'ħafna xarbitelli tal-ħadid, inħas, irsas, qasdir: sliesel, ħoloq, imfietaħ, sok- riet, imsiemer b'rashom safra, ġlieġel għal għonq iż-żwie- mel u xi ġaras għal għonq ta' mogħża. Quddiemu, iferkxu b'subgħajhom donnhom tiġieġ ifittxu xi qamħa ġol-ħamri- rija, kien hemm erba' raħlin, lebsin fiwejjeġ tal-qatgħa, bil- qorq f'saqajhom u mħażżmin b'terlia sewda. Wieħied min- nhom qabad mansba tal-ġrieden u beda jagħfasha u jerfii- ha biex jara tfaqqàx tajjeb, ħafif, qabel ma jixtriha. Ie- ħor kellu f'idejh silsla tal-ħadid, twila nofs qama, u kien iqisha b'għajnejh biex jara ġġiblux, fisibt jien, biex jor- kot il-kelb jew inkella l-barmil tal-ġiebja mal-ħabel. Quddiemu, mal-ħajt l-ielior, raġel b' karettun żgħir ta' l-idejn kien ibigħ ix-xtieli u jgħajjat b'tinwiħa li traqq- dek: ''Qronfol min iħawwel'. Ftit xtieli tal- qronfol imħawwlin fil-qsari; xitla ta' ward ix-xemx, im- fiawwla ġo nofs landa msadda, mserdka fuq il-magħseb u marbuta ma' qasba biex ma tiltewiex u ima tinkisirx; żewġ żabriet bil-ġewża mbexxqa, u xitla, li ma. nafx x'igħi- dulha, bla ward, bil-weraq kbir u miftuħ bħal imrewwħa u mfellel fit-tarf. Mejda mimlija bil-għodod : srieraq, im- tieraq, bràrad, tqieqeb, pniezel għaż-żbigħ u għat-tibjid, im- qassijiet għat-tiswija tas-siġar. Il-bejjiegħ, raġel f'waqtu, fixejjen, wiċċu mimli, xħin rani nħares lejn il-bigħa tiegħu, qalli b'leħen oħxon, donnu ħiereġ mill-art: ''X'sa nbigl- lek2 Kollox bir-rħist'' Xejn, xejn'' weġibtu, u tħar- rikt minn hemm. Maġenbu kien hemm bejjiegli il-ħwejjeġ tar-rġiel: qomos ta' lwien ilellxu, flokkijiet ħomor, koħol, sofor, bi kmiem qos- ra, żraben bil-qiegħ tax-xama', brieret, kpiepel, peduni suwed u mlewwnin: kollox mifrux fuq il-mejda, u mper- reċ u minxur fuq ħabel irqiq marbut bejn żewġ waqqa- fiet imwaħħlin mal-mejda. Għoġobni dak it-tiżwiq ta' lwien. Il-bejjiegħ, raġel irqiq u twajjel, wiċċu magħlub, Ħaddejh imqabbża, għajnejh kbar, lewnu żejti, b'leħen werżieqi, kemm xejn maħnuq, kien igħajjat: '' Min jilbest. Dawk il-qomosl: Dawk iż-żraben b'xejnt'' u issa jaqbad qmis f'idejh, issa jerfa' u jgħolli qabda peduni mar- butin qatta, issa jxejjer idejh b'kappell f'waħda u berritta f'oħra. Kif kont midhi nħares lejh, resqu fliet żgħażagħ, lebsin qomos lewn is-sema, bil-kmiem imtellgħin u miżmu- min bil-lastku f'rofs dirgħajhom, bis-sidrija maħlula, bil- qalziet bil-qarsa f'nofs kull qalza u b'żarbun ta' żewġ xe- lini f'saqajhom. Riedu jixtru; iġġebbdu, ftiehmu, qarstil- hom żewġ qomos u beritta bellusija; ħallsu u telqu. U jien dawwart wiċċi lejn in-naħla l-oħra. Zagħ- żugħ ta' xi Ħamsa u għoxrin sena, qerqni, wiċċu mhux ikrah, imma rasu mdaħħla ġo kitfejh, b'ħanġra daqsiex miftuħa kien igħajjat u jwerżak: ''Erba' soldi l-jardat Tal- Ġappunt Bitmintax ir-rbigħi tilbest Xi ġmiel ta' ħarir f u b'idejh igħolli t-tarf ta' żewġ pezez, wafida lewn aħdar tt l-ofira lewn iżraq. Waqfu quddiemu żewġ xbejbiet, leb- sin libsa lewn il-larinġ u daqsxejn ta' beritta mmejla fuq widnithom il-leminija. Għidt bejni u bejn ruħi: Mur ob- sor li Ħafna xbejbiet taħsibhom minn ilbieshom ulied il- għonja u ma jkollhomx ħlief libsa ta' tmintax ir-rbigħii l Tħarrikt minn hemm u sibtri quddiem ieħor ibigħ 'Ħafna xniexel tan-nisa: kalzetti suwed u lewn irmied u lewn il-laħam, ħnienaq biż-żibeġ taż-żġieġ għal min ma jis- tàx jilbes ġawhar, imxat imkawgħxin qishom fdewxa, bzie- zel u rakkmijiet tal-màgna, kobob ta' żagarelli ta' kull lewn u wisa', bokkli u buttuni kbar għat-tiżjin tal-Ibiesi, imka- tar żgħar bix-xifer imberfel b'bizzilla rqiqa. Kemm domt ħdejh ma għajjatx għajra. Il-ħin kollu jkejjel u jaqta', jitwi u jkebbeb u jqartas u jgħodd, jofiroġ u jdaħħal, jitfiallas u jsarraf, u b'ħarsa mqita donnu mħallef. Raġel xwejjali, b'leħen mitfi, kien inewwaħ fuq ftit kotba aktarx nofs kedda: U Rumanzi bil-Malti min jaqral Kotba tal-knisjal L-alma- nakk tal-Patrit': Resaq żagħżugħ, ħares ħarsa lejn il-kotba, qabad wielied bil-qoxra ħamra u bl-ittri tad-deheb f'dahru, u staksieh: ''Kemm sa ntik ta' danp' Ix-xwejjaħ ħadu f'idu, donnu biex jara kemm hu tgil u kemm jiżen dak il-ktieb, imbagħad qal: '' Ma jiswiex tlett xelini 77 Tridx sitt soldi7'7 qallu ż-żagħżugħ. '' Mela jien mort nisraq7 ' wieġbu x-xwejjali, ' sitt soldi ktieb blial dak 7'' Iż-żagħżugħ telaq bla ma qal kelma oħra. Tliassartu lil dak l-imsejken. Ftit il quddiem mejda mgħammra bi ħwejjeġ tal-logħob għat-tfal: bżieżaq, biċċa minnhom qishom qargħa twila, ħomor u ħodor, minfuħin u, marbutin b'ħajta, jittajjru xi- brejn għoli, sfafar, brottijiet, żwiemel tal-għuda, karettuni żgħar, karozzi, dgħajjes vapuri ta' l-art, ajruplani tal-landi tagħtihom il-ħabel u jiġru u jduru, bhejjem tal-lastku ton- foħhom.u jieqfu, u mitt ħaġa olira. Għaddiet mara b'tifel żgħir iżżommlu idu. Malli ra t-tifel dak kollu, għoxa jħia- res, ma riedx jimxi 'l-quddiem, beda jġebbed 'lommu u jnewwaħi: '' Ma ixtrili dakl'' Kellha minkejja fiha tieqaf. U ixtrili bużżieqa minn dawk 7: ''Dik tinfaqagħlek qabel ma naslu d-dar.' € Mela ixtrili ballunt'' ''Dak tweġġa' bih jew tagħmilli l-ħsara. Ara nixtrilek daż-żiemel, ara kemm hu sabiħ, torbotlu ħajta u toqgħod issuqu, trid 7'7 Għoġ- bu lit-tifel, u xtratulhu. Kien hemm ukoll il-lawżar Għarbi bil-ġewlaq tal- fħommos u ħabb għażiż, bi flixkun jew tnejn ilma żahar u kaxxa lakumja fidu u kammien taħt driegħu. Wasalt fl-aħħar u l-aktar li laqatni dak li rajt l-alifiar. Mejda mimlija… biex 7: anqas ma naf; b'ħafna tilqit u żwali jiet tad-dar; u-kemm kemm dak ir-raġel ta' quddiem il-mejda ma fisibtux dak li jdur fir-rfiula u jgħajjat: '' Għadam u ċra- ret, ram u ħadid min għandu. ': Dan li stajt nagħraf: miżien żgħir b'ketfa walida u l-olira maqlugħa, buqar taż-żġieġ imxel- lef u mxiegħer, brazz ta' lampa tal-ħajt, żewġ vazetti.jew tlieta mfarrdin; żewġ infietali, jew, għal ġieħna, qrun ta'.baqra bħal dawk li hemm fir-razzett ta' Deċċsri fit-telgħa ta'l-Ingieret, u li xi nies għonja jwaħħlu fuq xi bieb ta' darhom, minn barra jew minn ġewwa, biex ma jitgħajnuxi Kif kont nistagħi- ġeb min sa jixtri dak it-tilqit, nara jersaq raġel, ftit im- dafifial fiż-żmien, li mix-xelità tiegħu kien jidher xi bnie- dem tal-kotba u jagħmilha tajjeb, u raġel ieħor miegħu qsajjar u wiċċu misbuk. Għarfu l-bejjiegħ u sellimlu min- nufih u qallu: ''Ara x'għandi l-lum għalik l'' u ħareġ minn tafit il-mejda nkwatru qadim, imtaqqab, bil-gwarniċ imdie- heb u mibrux. Is-sinjur qabdu f'idu, tella' n-nuċċali fuq mofiħu u ressaq l-inkwatru taħt imnieħru biex jiflih taj- jeb, waqt li r-raġel ta' wiċċu misbuk għola fuq riġlejh biex jara wkoll, ''Sabiħ, eh 7: Għalik irfajthom ', beda jlik- kem ir-raġel ta' quddiem il-mejda, donnu diġà qiegħed jara l-flus li sa jaqla'. ''Imkagħbrin ftit, '' qal is-sinjur, '' ara, fihom ħafna toqob.'' ' Dak m'hu xejn, sinjur; jekk tagħi- mel nitfa karta minn wara, it-toqob ma jibqgħux jidhru. Tliajjar is-sinjur u staqsieh: '' Kemm-il-wieħed għandek 7 ' 4 Sitta,': wieġbu l-ieħor. '' Kemm trid tagħhom 7'' ''Agħt- tini li trid,'' wieġeb kollu ħlewwa, ''jien miegħek qatt ma fittixt. 7: U malajr ħareġ minn taħt il-mejda l-ħamsa l-ol- ra, li aktarx baqgħu mrekknin u moħbijin għax aktar im- kagħbrin minn ħuhom l-ieħor, qegħidhom is-sitta wieħed fuq l-iefior, newwilhom lir-raġel ta' wiċċu misbuk u qallu: ' Ħa, mur fudhomlu d-dar lis-sinjur. '' ''Imma jien irrid naf kemm huma, qabel ma neħiodhom, ' qal is-sinjur. '' Mela tini lira, żewġ skuti 1 wieħed. '' f'Liral nagħtik tmintax ir-rbigħi l-wieħed. U tajjeb ukoll, 'wieġeb ferħan il-bej- jiegħ, li qala' ħmistax-il-xelin, li ma kienx jaqlagħhom f'ġimgħa. Qħidt f'qalbi. Tassew li l-baqra kollha tinbiegħ. ġ ij ii Ħassejt rasi tistrieħ xħin tħarrikt minn hemm u sibt rufti fi trieq ħafifa minn nies. 'Imma l-bejgħ ta' fuq il-Monti ma ninsieh qatt.