L-Alfabet ta' l-Għaqda u Ninu Cremona ħarsa oħra lura Ġużċ Cassar Pullicino Is-Sur J.J. Camilleri ħareġ għad-dawl ħames ittri importanti bħala Appendiċi mal-kitba tiegħu fil-ħarġa ta' Il-Malti tas-sena 1989 (pp. 28-36). Ċ-E) kien ġiebhom qabel, fl-istudju tiegħu Storja ta' l-Edukazzjoni f'Malta (Żjieda Ċ, pp. 124-139), manuskritt fil-Librerija ta' l-Università msemmi f'kitba qasira ''Dwar Ninu Cremona'' li dehret f'Il-Polz (Għadd 24, p.17, ta' Marzu-Awissu, 1973). Huwa xieraq li l-ġenerazzjoni tal-lum tkun mgħarrfa bil-ħafna aspetti tal-kwistjoni tal-lingwa ta' 60 sena ilu, safejn kienet tolqot lill-Għaqda u 'l-Ilsien Malti. Biex jintlaħaq dan il-għan m'hux biżżejjed li tagħżel ftit dokumenti milli jkollok f'idejk u tiffoka bihom biss fuq bniedem bħalma kien Ninu Cremona fiċ-ċentru ta' dak li kien qed jiġri dwar il-Malti f'dak iż-żmien. Hawnhekk jiena biħsiebni l-ewwelnett niċċara xi punti storiċi u fl-istess ħin noħroġ dokumenti oħra li ltqajt magħhom jien u li jitfgħu iżjed dawl fuq il-pożizzjoni li kien ħa Ninu Cremona dwar l-użu ta' l-alfabet ta' l- Għaqda fil-pubblikazzjonijiet tal-Gvern. Minn din id-dokumentazzjoni l-qarrejja jistgħu jieħdu idea aħjar (a) tal-pożizzjoni dgħajfa li l-Għaqda sabet ruħha fiha fiż-żminijiet diffiċli ta' taqlib politiku fl-1932, (b) tal- ħidma ta' Cremona fl-istess żmien biex għall-inqas ma jitwarrbux xi ittri ta' l-alfabet u bosta mill-prinċipji ortografiċi li kienu jaqblu ma' ta' l- Għaqda, kif ukoll (ċ) li kien biss għal raġunijiet prattiċi u biex, kif ngħidu, ma jintilfux il-qaleb u l-ġbejna, li Cremona sostna u ta parir lill-Gvern fl-1929-32 (App. D-E) biex għall-mument jibqa' miexi bl-ortografija li kien juża qabel sakemm jidħol fl-iskejjel it-tagħlim tal-Malti bl-ortografija ta' l-Għaqda. Tajjeb li nagħmluha ċara illi meta l-Għaqda kitbet lill-Ministru ta' l- Istruzzjoni Pubblika t-tieni darba fil-5 ta' Diċembru, 1929 (App. Ċ), il- Ministru ma kienx Dr. E. Mizzi iżda l-Prof. Gustu Bartolo, tal-Partit Kostituzzjonali, li kellu din il-karika minn Awissu 1927 sa Ġunju 1930. U meta l-Gvernatur issospenda l-Kostituzzjoni kif ukoll l-elezzjonijiet fis-26 ta' Ġunju, 1930 huwa żamm lill-Ministri, fosthom lil Sir Augustus Bartolo, iżda għall-konsultazzjoni biss, sakemm saru l-elezzjonijiet ta' Ġunju, 1932, u Dr. Mizzi kien Ministru ta' l-Istruzzjoni Pubblika l-ewwel ad int. u mbagħad, wara l-mewt ta' Mons. E. Dandria fit-3 ta' Lulju, L-Alfabet u N. Cremona 33 Dan jispjega l-għaliex, bit-taħwid politiku li kien hawn fil-pajjiż bejn Frar u Ġunju, 1930, meta l-Kostituzzjoni ġiet sospiża, kif ukoll wara, tul l-1931, bl-istħarriġ tal-Kummissjoni Rjali, imbagħad il-ħruġ tar-Rapport tagħha, u l-emendi fil-Kostituzzjoni li wasslu għall-elezzjonijiet ta' Ġunju, 1932 u tela' Gvern ieħor, ftit li xejn seta' jsir biex tittieħed deċiżjoni mill- Gvern fuq it-talba ta' l-Għaqda tal-5 ta' Diċembru, 1929. Fit-23 ta' Ġunju, 1932 il-Gvern il-ġdid ħareġ ordni lill-Istamperija tal- Gvern, fejn kien impjegat Cremona, biex isir xi tibdil fl-ortografija tal- Malti fil-Gazzetta tal-Gvern. Cremona basar x'kien ġej u, biex jilqa', fil- karika tiegħu ta' Traduttur u Editur tal-pubblikazzjonijiet bil-Malti, fit-28 ta' Lulju, 1932 huwa ressaq lill-Kap tal-Ministeru rapport li bih ipprova jikkonvinċi lill-Gvern biex għallinqas jinżammu l-alfabet u l-ortografija li kienu ilhom jintużaw iżjed minn 40 sena u li, kif nafu, ma tantx kienu jitbiegħdu minn dawk ta' l-Għaqda. Silta twila minn dan ir-rapport, meħuda minn kopja li Cremona kien għadda lill-Prof. Ġ. Aquilina, dehret stampata fil-Papers in Maltese Linguistics (1961) u qegħdin inġibuha hawnhekk bħala Dokument Nru. 1. Wara li l-Gvern baqa' miexi bil-ħsieb tiegħu u ħarġet iċ-Ċirkolari ta' Dr. Laferla, Direttur ta' l-Iskejjel Elementari, tas-6 ta' Settembru, 1932 bid-direttivi tal-Ministru dwar it-tagħlim u l-kitba tal-Malti (Dok. Nru. 2), l-Għaqda kitbet uffiċjalment lill-Ministru nhar l-1 ta' Ottubru, 1932 u mill- korrispondenza bejniethom li għalqet b'ittra oħra ta' l-Għaqda tad-9 ta' Novembru, 1932 nafu li l-Għaqda b'argumenti sodi talbet biex il-Gvern jirrivedi d-deċiżjoni li kien ħa dwar il-kitba tal-Malti u ppruvat tilqa' ruħha, bħalma għamlet l-'Għaqda tal-Malti (Università)' fl-istess żmien, mill-attentat tal-Ministeru ta' l-Istruzzjoni Pubblika biex jinjora l-ħidma tagħha u jmewwet il-qalb ta' l-imseħbin ta' l-Għaqda. Għat- tagħlim obbligatorju tal-Malti mill-ewwel sa l-aħħar klassi ta' l-Iskejjel Elementari, il-Gvern waqqaf Kummissjoni ta' tlieta min-nies biex ilestu l-kotba tal-qari adattati għat-tfal skond id-direttivi maħruġin mill-Ministru tat-Tagħlim (Dok. CREMONA, An Outline of the Constitutional Development of Malta under British Rule, Malta Universitv Press, 1963, p.36; u Michael J. SCHIAVONE, L-Elezzjonijiet f'Malta 1849-1981, Pubblikazzjoni Bugelli, 1987, p.127. Għal tagħrif dettaljat dwar dan l-episodju fil-ħajja ta' l-Għaqda tal-Malti (Università) ara x-xogħol tagħna Aquilina u l-Malti, Klabb Kotba Maltin, 1974, pp.23-28 Importanti li l-qarrejja jsiru jafu bil-korrispondenza bejn l-Għaqda u l-Gvern li qiegħda tidher hawnhekk fid-dokument Nru. 3, mhux biss għax f'din il-biċċa Cremona u l-Għaqda kienu qed jiġbdu ħabel wieħed, imma biex wieħed jifhem ukoll il-qagħda imbarazzanti u delikata ta' Cremona fil-karika uffiċjali tiegħu. Biżżejjed ngħidu li fi tweġiba tal-Kap tal- Ministeru għal Interpellanza ta' Dr. P. Boffa fis-seduta tas-7 ta' Novembru, 1932 hemm riferenza, b'ton kemm kemm mgħotti ta' theddid, sabiex persuni li jiddependu mill-Gvern għall-impjieg tagħhom — bħal Cremona, għal min jifheml — ma jagħmlux iżjed protesti dwar l- ortografija ġdida wżata fil-Gazzetta tal-Gvern għax il-Gvern ma jaċċettax protesti mingħandhom (Dok. Niġu issa għall-Minuta ta' Cremona ta' l-4 ta' Frar, 1930 (JJ. D) u l-parir li huwa ta lill-Gvern ta' dak iż-żmien biex, għall- mument, ma jsirx tibdil fl-alfabet użat fil-pubblikazzjonijiet tal-Gvern. Għandu mnejn ikun hawn min jistagħġeb illum li Cremona wera din il-fehma sittin sena ilu. Biss, tajjeb li wieħed jiftakar li (a) il-parir ta' Cremona kien intiż ħalli l-alfabet ta' l-Għaqda jirnexxi, u ma jiġrilux bħal dak tax-Xirka Xemija fl-1882-1888, u (b) li l-fehma ta' Cremona ma kenitx ħaġa li żammha sigrieta u li taha bil-moħbi u minn wara dahar sħabu ta' l-Għaqda. Kienet fehma sħiħa li huwa kellu, u li magħha kien jaqbel Ġanni Vassallo, grammatiku ieħor, fehma li Cremona wera fil-beraħ u fisser b'konsistenza fil-gazzetti u f'rivisti lokali tul il-perijodu 1929-1935, sa minn qabel ma F.S. Caruana kiteb lill-Ministru fil-5 ta' Diċembru, 1929. Is-siltiet minn pubblikazzjonijiet u minn ittri li huwa ħareġ fil-gazzetti ta' dak iż-żmien (Dok. Nri 7-10) juru sewwa kemm kien konsistenti fil- fehma tiegħu, l-iżjed fejn kien jisħaq illi biex l-alfabet ta' l-Għaqda jirnexxi jeħtieġ li qabel xejn jidħol u jibda jintgħallem fl-iskejjel. Nafu li kien hemm min fehmu ħażin dak iż-żmien — bħalma forsi jista' jiftiehem ħażin illum ukoll — mingħajr l-isfond li qegħdin nagħtu hawnhekk, kif jidher mill-ġustifikazzjoni tiegħu nnifsu li kiteb, wara li fl-1935 ir-Rev. Dessoulavv issuġġerixxa li huwa u xi oħrajn donnhom xellfu l- prinċipji ta' l-Għaqda (Dok. Dan li qed ngħidu jintrabat jekk wieħed iqis kemm ħabrek Cremona biex l-alfabet ta' l-Għaqda jirnexxi fit-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel wara l-1934, kif huwa fisser fl-ewwel paragrafu tad-daħla għall-ewwel ktieb tat-Tagħlim dwar il-Kitba Maltija, miktuba f'Marzu, 1936 meta l-Malti kien diġà beda jintgħallem fl-iskejjel tal-Gvern u huwa kien inkarigat biex ilesti l-grammatika tal-Malti. Fuq dan l-isfond u b'dan it-tagħrif quddiemna nġibu issa d-dokumenti li ġew f'idejna dwar l-alfabet ta' l-Għaqda u Ninu Cremona. L-Alfabet u N. Cremona 35 Silta mill-Osservazzjonijiet ta' A. Cremona, Traduttur u Editur tal-Pubblikazzjonijiet bil-Malti, mibgħuta lill-Kap tal-Ministeru nhar it-28 ta' Lulju, 1932 dwar l-Inkonsistenzi tal-bidliet li għamel il-Gvern fl-Ortografija tal-Malti fil-Gazzetta tal-Gvern. Examples: bieb, bajd, żebbuġ, Franċiż, ħobż, pronounced biep, bajt, żebbuċ, ħobs, Franċis. Example: bieb-a, bajd-a, żebbuġ:i, ħobż-a, Żeż-a, Żeżi-na, avviż-i. (Miġjuba mill-ktieb ta' J. Aquilina, Papers in Maltese Linguistics, 1961, pp. 76-78) Silta miċ-Ċirkolari maħruġa fis-6 ta' Settembru, 1932 minn Dr. A.V. Laferla, Direttur ta' l-Iskejjel Elementari, dwar it-Tagħlim tal-Malti. (Laqgħa ta' l-Assemblea Leġislattiva tal-31 ta' Ottubru, 1932 — Parliamentarv Debates: Official Report, Vol. Korrispondenza bejn il-Għaqda u l-Gvern fuq id-disposizzjonijiet li ttieħdu dwar it- tagħlim tal-Malti fl-Iskejjel Elementari. Għaqda tal-Kittieba tal-Malti 266, S.da S. Paolo, Valletta. L-1 ta' Ottubru, 1932 Sinjur, Fuq id-deċiżjonijiet li ttieħdu mill-Ministru tat-Tagħlim dwar it-tagħlim tal-Malti fl-Iskejjel L-Alfabet u N. Cremona 37 Elementari, imfissrin f'Ċirkulari maħruġa fis-6 ta' Settembru li ħareġ, mid-Direttur tal-Iskejjel Elementari, lis-Surmastrijiet, il-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti', ix-Xirka Letterarja Maltija, imwaqqfa fl-1921, bil-ħsieb li tħeġġeġ l-istudju tal-Malti fuq sisien tajba tal-grammatka, tinsab fid-dmir li tagħmel u tressaq dawn l-osservazzjonijiet sabiex il-Gvern jogħġbu jiflihom. ''Il-Għaqda'' jidhrilha tajjeb u bir-raġun illi l-metodu tat-tagħlim tal-Malti fl-Iskejjel Elementari, kif ġie ordnat fiċ-Ċirkulari tad-Direttur, jekk jitwettaq u jseħħ, ikun ta' ħsara għall-istat tal-Isien. L-ordni tal-Ministru, infatti, li hemm fiċ-Ċirkulari, tgħid, ċar: (a) illi l-Malti għandu jkun mgħallem bħalma soltu nitħaddtu bih; (b) illi għandu jinkiteb bħalma nippronunzjawh; (c) illi t-tagħlim tal-Malti jsir b'mod li bih l-iskulari jkunu jistgħu l-quddiem jitgħallmu 1 Ilsien Taljan b'akbar ħeffa. It-tagħlim tal-Malti bħalma soltu nitħaddtuh, ħaġa ċara ħafna, jagħlaq it-triq għal dan l-ilsien u ma jħallihx jimxi l-quddiem li jkun jista' jieħu qagħda ta' Isien letterarju. Hemm differenza kbira bejn il-Isien kif inhu mitkellem u l-Isien użat fil-kitba, u din id-differenza ssibha fil-pajjiżi kollha. Din ix-xorta ta' tagħlim, bla dubju ta' xejn, tkun ta' ħsara lil għadd kbir ta' nies fost il-poplu Malti, illi billi ma jafux jakraw u ma jistgħux jifhmu ebda lsien ieħor għajr ilsienhom, jiġu b'hecc imċaħħdin minn ħaġa ta' fejda u ta' ġid, jiġifieri dik li jistgħu jżejnu l-moħħ bil-qari ta' kitba maltija maħduma sewwa u kif jixraq. 4, Tikteb il-Malti kif tippronunzjah ifisser ċar li għandek tiktbu b'sistema ta' kitba fonetka weħidha, jiġifieri tikteb il-kliem malti sew-sew kif jinħass, sistema li billi ma hu imrażżan minn ebda regola grammatikali, għandu ta' bil-fors iħalli l-bieb miftuħ għall-kittieba, biex dawn jiktbu l-Malti skond kif kull wieħed minnhom jifhmu, b'ortografija li hija għalhekk ukoll imgerfxa għat-tagħlim u għall-kitba tal-Malti; ħaġa li s'issa qatt ma ġrat fil-letteratura tal-Ilsien Malti. Fl-aħħarnett il-''Għaqda'' tixtieq tfiehem b'mod partikulari illi l-Malti u t-Taljan huma żewġt ilsna differenti fil-għamla tagħhom grammatikali, u meta t-tagħlim tal-wieħed isir fuq it-tagħlim tal-ieħor, lill-Malti ma tkunx qiegħed tagħmillu ħaġ'oħra ħlief tikkundannah sabiex, qajl-qajl iżda fiż-żgur, jitħassar u jisfa fix-xejn. Il-'Għaqda'' jidhrilha wkoll illi jekk jitwettqu d-deċiżjonijiet tal-Ministeru, il-ġieħ tal- Isien Malti jonqos bis-sħiħ quddiem il-għajnejn ta' bosta orjentalisti kbar barranin, illi, minn mindu l-Malti ħa l-qagħda tiegħu letterarja, kienu qegħdin jieħdu sehem sewwa fl-istudju tiegħu, l-iktar f'dak li hu studju ta' nisel u xebħ tiegħu ma' ilsna tal-istess għerq. Taħt dawn iċ-ċirkostanzi, il-'Għaqda' titlob lill-Gvern sabiex jarġa' jifli d-deċiżjoni li ħa u li ġiet imxandra fiċ-Ċirkulari hawn fuq imsemmija, sabiex it-tagħlim u l-kitba tal-Malti jitqiegħed fuq sisien grammatikali sħaħ, li jkunu jaqblu mal-bixra tiegħu bħala lsien Malti. Għandi l-unur ingħodd ruħi bil-qima kollha, Serv tiegħek, (fi) F.S. Caruana Segretarju Lill-Onorabbli. — Kap tal-Ministeru, Auberge d'Aragon, il-Belt. Nru. 385/32 Uffiċċju tal-Ministru tat-Tagħlim 24 ta' Ottubru, 1932. Inkarikat ingħarrfek illi t-talba tiegħek tal-1 ta' dan ix-xahar, dwar it-tagħlim tal-Malti fl- Iskejjel Elementari u mibgħuta lill-Kap tal-Ministeru, intbagħtet kif kien imissha, lill-Ministru tat-Tagħlim. Għandu wieħed jifhem illi l-'Għaqda'' tagħkom kellha xi laqgħa sabiex waslet biex tagħmel l-osservazzjonijiet li jinsabu fl-ittra tiegħek li fuqha qiegħed inwieġbek. Il-Ministru jkollu wisq pjaċir li inti tibgħatlu l-ismijiet tal-membri li ħadu sehem f'din il-laqgħa, flimkien ma' kopja tal-minuti ta' din l-istess laqgħa. Għandi l-unur ingħodd ruħi Serv tiegħek, (ft) F. Camilleri, Segretarju tal-Ministru tat-Tagħlim. Lis-Sur F.S. Caruana, N 266 S.da San Paolo, il-Belt. (ili) Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, 266 S.da San Paolo, il-Belt, 9 ta' Novembru, 1932. Fuq dak li talbet is-Sinjurija tiegħek b'Ittra Nru. 385/32, fl-24 tax-xahar li ħareġ bi tweġiba għall-'Memorandum' tal-'Għaqda'' bid-data tal-1 ta' l-istess xahar, il-Kumitat tal-''Għaqda'' talabni nfissirlek: a) illi l-'Għaqda'', kif uriet fil-'Memorandum'' tagħha, m'hix ħaġ'oħra ħlief Xirka letterarja u filoloġika, imwaqqfa bil-ħsieb li twettaq u tmexxi l-Kitba Maltija fuq sisien ta' prinċipji grammatikali; b) illi s-suġġerimenti li għamlet il-'Għaqda'' dwar it-tagħlim tal-Malti fl-Iskejjel Elementari, jaqblu għal kollox mal-liġijiet elementari, li ħadd ma jista' jiċħadhom, tax-xjenza ta' l-ilsna u li KULL WIEĦED mill-membri tax-Xirka, bħala mxierek fil-'Għaqda'', għandu jħares u jimxi fuqhom; c) illi l-'Għaqda'' meta għamlet dawn is-suġġerimenti, kif ukoll meta ġiet biex tikteb din l-ittra, xejn ma qanqalha biex tagħmel dan kollu ħlief xewqa safja li ma tħallix tinqered fl-Ilsien Malti dik li hi grammatka tiegħu li tagħżlu minn ilsna oħra; u fl-istess ħin li tgħin lill-Gvern fi kwistjoni teknika ta' ħtieġa kbira. : djilli wara li fela u qies dan kollu, il-Kumitat ma jsibx raġunijiet biż-żejjed biex jagħti l-ismijiet tal-membri li ġew fil-laqgħa li ssejħet u saret għal dan l-iskop, flimkien ma' kopja tal-minuti ta' dil-laqgħa. , L Għandi l-unur Lill-Onorabbli , ingħodd ruħi Ministru tat-Tagħlim, Serv tiegħek. (Minn Il-Malti — Ir-Raba' Ktieb ta' l-1932, pp. 121-124) Segretarju. ( L-Alfabet u N. Cremona 39 Thejjija ta' Kotba tal-Qari Malti għall-Iskejjel Elementari bl- Ortografija li ried il-Gvern (Mid-Dibattitu dwar l-Estimi Supplementari għall-1932-33 — Vot 21: Skejjel Elementari) Onor. Dr. E. Mizzi, (Laqgħa ta' l-Assemblea Leġislativa tas-7 ta' Novembru, 1932 — Parliamentarv Debates: Official Report Vol 21 … Malta, Government Printing Office, 1935, pp. 275-276) (Laqgħa ta' l-Assemblea Leġislattiva tat-22 ta' Novembru, 1932 — Parliamentarv Silta mill-Preface' tal-''Manual of Maltese Orthographv' (1929) ta' A. Cremona L-Alfabet u N. Cremona 41 Tweġiba iffirmata ''A.C.'' għall-artiklu tar-Rev. G. Pace Spadaro li deher fid-Dailv Malta Chronicle tad-9 ta' Ottubru, 1929.) (Dailv Malta Chronicle tat-22 ta' Ottubru, 1929, p.6) (Siltiet mit-tweġiba ta' l-4 ta' Novembru, 1929, iffirmata ''A.C.', għall-artiklu tar-Rev. G. Pace Spadaro li deher fid-Dailv Malta Chronicle tal-31 ta' Ottubru, 1929). (Dailv Malta Chronicle tas-7 ta' Novembru, 1929, p. 13) Cremona Jiġġustifika Ruħu fl-1935 kontra s-''Seeming Backsliding' imsernmi mir-Rev. L-Alfabet u N. Cremona 43 (Minn ''The 'Għadda tal-Kittieba tal-Malti' and Modern Maltese Literature'', reċensjoni ta' A. Cremona fil-Journal of the Malta Universitv Literarv Societv (Vol. Silta mid-Daħla ''Għalfejn u Għal Min Dan il-Ktieb'' bid-Data ta' Marzu, 1936 fil-Ktieb ta' A. Cremona, Tagħlim Fuq il-Kitba Maltija l-Ewwel Ktieb (Oxford Universitv Press, 1936) ''Qatt qabel din id-darba ma nħasset hekk qawwija l-ħtieġa li jinkiteb ktieb fuq it- tagħlim tal-Kitba Maltija għal idejn it-tfal u ż-żgħażagħ. U dan imħabba bosta ħwejjeġ, fosthom, it-tagħlim tal-Malti fl-Iskejjel tal-Gvern, id-dħul tal-lsien Malti fil-Qrati u fl- amministrazzjoni tal-Gvern u t-tixrid tal-kitba Maltija fost il-qarrejja f'dawn il-Gżejjer u barra minn Malta. Iżda l-ewwel u l-akbar ħtieġa ta' dan il-ktieb huwa t-tagħlim sħiħ tal-kitba Maltija fost dawk it-tfal ta' l-Iskejjel li għad iridu jkunu s-sisien li fuqhom bi ħsiebhom jinbnew il-plieri l-kbar tal-lsien Malti.'