PITTURA TAT-TRASFIGURAZZJONI TA' ĠESU F'BORMLA U FIŻ-ŻEJTUN Kitba tal-Kan. Diversi kappelli f'Malta ddedikati lis-Salvatur Xhieda tal-qedem ta' din id-devozzjoni f'Malta It-Trasfigurazzjoni fil-Kappella tal-Kurcifiss f'Bormla It-Trasfigurazzjoni f'kappella Ħal-Lija m'hix l-unika roċċa f'Malta minn fejn . tinxtered id-devozzjoni u l- qima lejn Ġest Trasfigurat fuq l-Għolja Tabor. Għandna diversi kappelli ddedikati lil Ġesti Salvatur u kwadri fil- knejjes tagħna. li jirrapreżent, r miraklu mportanti fil- ħajja tas-Sinjur Tagħna Ġest Kristu. Illum se nagħtu ħarsa ħafifa lejn tnejn minn dawn il-kwadri li- jinsabu, wieħed fil-knisja parrokkjali u kolleġġjali tal-Kunċizzjoni -. f'Bormla, u l-ieħor f'waħda mill- knejjes filjali tal-parroċċa taż-Żejtun. Kappella fil-Kalkara Nistgħu iżda, qabel nibdew, nagħtu tagħrif qasir dwar kappella ċkejkna ddedikata lis-Salvatur fil- : parroċċa tal-Kalkara, peress li din il- kappella kellha fl-imgħoddi mportanza ġmielha, mibnija kif … kienet fil-Kottonera li ndubbjament hi waħda miż-żoni l-aktar storiċi tal-:… Gżejjer Maltin. Fil-fatt din il-kappella li fi-Uejtun - mhix il-waħda oriġinali li kienet teżisti f'dan il-post qabel l-Assedju l-Kbir, meta l-ewwel waħda tant ġarrbet ħsara li l-Gran Mastru La Vallette ħass il- ħtieġa li jibni t-tieni waħda fl-istes.. post. Kien imbagħad. il-Kavallier Giovanni Bighi li, mitt sena wara, bena t-tielet waħda, li hi dik li naraw illum, fuq pjanta tal-magħruf Lorenzo Gafà. —'Magħha Bighi bena villa kbira, li fis- seklu 19, imbagħad twaqqgħet biex inbena sptar mill-Ingliżi. Bighi, li kien in-neputi tal-Papa Alessandru VII, miet bil-pesta. fl-1676. Illum jeżisti monument tiegħu fil-ġebel fl-istess kappella. Il-pittur Mattia Preti kien ħadem kwadru tat-Trasfigurazzjoni ta' Sidna Ġesu Kristu għal din il- knisja. Din il-pittura kienet insterqet mill-Franċiżi waqt l-invażjoni ta' iritna fl-1798 (1). Din il-kappella użat bħala l-ewwel knisja parrokkjali tal-Kalkara meta din inqatgħet mill-Birgu u saret parroċċa għaliha fl-1897. Reġgħet intużat bħala knisja parrokkjali meta l-knisja parrokkjali ġdida tal-Kalkara ġarrbet ħsarat enormi fit-Tieni Gwerra Dinjija (1939 — 45). Il-kappella għandha pjanta ħelwa, b'sitt fàċati, koppla baxxa u statwa tal-Madonna fuq il- bieb ta' barra. Mill-gwerra 'l hawn tela' ħafna bini madwarha (2). Kappella oħra żgħira ddedikata lis-Salvatur u li ġarrbet ukoll ħsarat kbar fil-gwerra hi dik ta' Ħ'Attard: Fl-Imdina, snin ilu, kien hemm kappella oħra tas-Salvatur, ftit il- bogħod mill-Katidral; oħrajn f'Raħal Ġdid, il-Qrendi, u s-Siggiewi, biex inkunu semmejna xi wħud oħra. Dan biex ma nsemmux il-knisja qadima tas-Salvatur f'Ħal-Lija stess, li dwarha f'Ħal-Lija diġa' inkiteb ħafna. Altar tat-Trasfigurazzjoni f'Bormla fl-1602. Xhieda tal-qedem tad-devozzjoni lejn Ġesti Salvatur fil-Gżejjer Maltin, hi pittura: li tinsab fil-knisja parrokkjali ta' Bormla. Bormla kienet diġa' parroċċa, bl- ewwel kappillan tagħha Dun Mikiel Cap mis-Siġġiewi, akarx ġej minn familja Siġġiewija li kienet niżlet il- Birgu fi żmien l-Assedju l-Kbir. Fil- Viżta Pastorali li għandel lill-knisja ta' Bormla fl-1602, l-Isqof Gargallo innota li kien hemm fiha altar iddedikat lit-Trasfigurazzjoni ta' Ġest (3). Osserva ukoll li fiha kien hemm kappella ta' Santu Rokki kieriet inbniet fi żmien il-pesti 1592:-Din il-kappella hi quddiem se nerġgħu nsemmuha f'rabta mas-Salvatur. Il-knisja ta' Bormla baqgħet tiġi mkabbra jew mibdula, tanti ena 1634, l-Isqof Pontremoli seta' jinno sta' tgħid, kienet ġiet mibnija mill-ġdid. Fl-istess a bdiet f'Bormla Fratellanza ta' l- gonizzanti, waħda mill-aktar ' fratellanzi mportanti ta' Bormla. 1669 din il-fratellanza kornpliet kisbet aktar popolarità meta ngħatat Kurċifiss qadim, li kien inġieb minn Kandja, u li tqiegħed fil-kappella ta' Santu Rokku. Folol kbar ta' pellegrini kienu jinvistaw minn kullimkien f'Malta dan il-Kurċifiss devot. Minħabba f'hekk, il-kappillan Dun Ġannmari Barbara beda jaħiseb bie jibni kappella kbi a; forma tonda, fejn xogħol beda jsir fl- F'din il-kappella ġdida l- Kurċifiss ta' Kandja tqiegħed fin-nofs. Il-Pittura tat-Trasfigurazzjoni fl-Al- tar ta' Sant' Andrija Iżda ma damx wisq ma tqiegħed fl-istess kappella altar ieħor, dedikat lil Sant' Andrija, patrun tas-sajjieda. . Fil-qedem Bormla kienet ukoll port fejn kienu jgħixu ħafna sajjieda, u dawn naturalment bdew jieħdu ħsieb dan l-altar. Fil-fatt is-sajjieda Bormliżi kienu ilhom jieħdu ħsieb il-festa ta' Sant' Andrija sa mill-1605. Il-kwadru titulari ta' dan l-altar, barra ovvjament il-figura ta' Sant' Andrija, kellu u għad għandu, fil-parti ta' fuq, pittura tat-Trasfigurazzjoni ta' Ġesti fuq l-Għolja Tabor. Dan sar wisq probabbli biex ifakkar l-altar bl- istess dedika li minn ħafna snin qabel kien jeżisti fil-knisja parrokkjali ta' Bormla. L-awtur li pitter fl-1685.dan il-kwadru ta' Bormla kien ċertu Mastru Emmanuele Pereira Portughese. Dwar dan il-pittur tista' tgħid ma: nafu xejn. Għall-inqas jien qatt ma': ltqajt ma' xi kwadru ieħor impitter minnu. Kunjomu jagħtina x'nifhmu li ma kienx pittur Malti. Jista' jkun li kien xi membru ta' l-Ordni ta' San Ġwann. Ma rridux ninsew li, barra li l-Ordni kienet spiss iġġib pitturi barranin biex iżejnu l-knejjes tagħha, bħalma kienu Michelangelo Merisi da Caravaggio, Mattia Preti u avrav, kien hemm fost ħud li ngħataw għall- ħala eżempju, lo, li fl-1672 pitter is- abiħ tal-Madonna bil- Bambin, li qiegħed fl-altar tar- Rużarju fil-knisja parrokkjali taż- Żejtun. Deskrizzjoni tal-kwadru Il-parti tal-kwadru li fiha t- Trasfigurazzjoni ta' Ġesti timla n-nofs ikolli ta' fuq tal-kwadru. Ġest jidher imtella' 'l fuq, b'dawl kbir dehbieni warajh. Mosċ u Elija jidhru fuq il- iġnub tiegħu, filwaqt li l-Appostli a aktar 'lisfel fil-pittura. In-nofs t'isfeltal-kwadru juri lil Sant' Andrija b'numru ta' ħut fuq naħa u dgħajsa tas-sajd fuq in-naħa l-oħra. Fil-knisja ta' Bormla nsibu diversi kwadri ta' l- altari li juru numru ta' qaddisin bl- ebda rabta bejniethom. Dan kien isir biex jitfakkru l-qaddisin li l-kappelli jew l-altari tagħhom ma jkunux għadhom jeżistu. It-Trasfigurazzjoni fiż-Żejtun Pittura oħra xhieda tal-qedem tad- devozzjoni lejn it-Trasfigurazzjoni ta' ' Ġesti fuq it-Tabor hi l-pittura, żejt fuq it-tila, tal-kwadru titulari, fil-kappella qadima tas-Salvatur fil-parroċċa taż- Żejtun, kappella li nbniet fi żmien il- knisja parrokkjali qadima ta' Ħal-Lija. Il-kappella taż-Żejtun tinsab fil-parti post-medjevali taż-Żejtun magħrufa bħala Bisqallin. Din inbniet għall- ħabta tas-sena 1500, għalkemm għall- ewwel tidher li kienet iddedikata lit- Tlugħ fis-Sema tal-Verġni Marija. Iżda fl-1575, il-Viżitatur Apostoliku 'Mons. Pietru Dusina nnota li l- kappella tas-Salvatur kienet nieqsa minn ċerti ħwejjeġ essenzjali, iżda minħabba d-devozzjoni kienet issir quddiesa f'Jum it-Trasfigurazzjoni ta' Ġesti. Aktarx li l-kwadru preżenti tat- Trasfigurazzjoni sar għall-ħabta ta' nofs is-seklu 18, meta l-knisja kienet bdiet tiġġarraf, u allura kellha tinbena mill-ġdid bi flus il-benefatturi. Il- kwadru għandu stil tal-pittura ta' Francesco Zahra, pittur li ħadem ħafna kwadri għall-knisja parrokkjali u l-oratorju taż-Żejtun. Jista' jkun li: dan il-kwadru tas-Salvatur: ġie mpitter minn xi wieħed mill-botteġa ta' Zahra. Kien ġie restawrat mill- pittur Żejtuni Twannv Spagnol fl- 1996. Francesco Zahra (17101773) Zahra kien wieħed mill-pitturi l- aktar prolifici Maltin, tant li l-kwadri tiegħu jammontaw għal mijiet u ssibhom f'ħafna knejjes tal-Gżejjer Maltin. Kien twieled fl-Isla minn familja ta' artisti li fil-parroċċa taż- Żejtun ħallew aktar minn opr waħda. Hekk missieru, Pietru P: Zahra, kien għamel l-istatwi fil-ġel ta' San Girgor u Santu Wistin, u żewġ ariġli kbar, li damu jżejnu l-kor t Deskrizzjoni tal-pittura tas-Salvatur Żejtun għal madwar:200 sena, Fil-parti ta' fuq tal-kwadru tas- sakemm tneħħew fl- ewwel snifi tas-. Salvatur fiż-Żejtun, — naraw seklu 20. Iż-żewġ qaddisinillum imitazzjoni mbegħda tal-parti ta' fuq qegħdin fil-parti l-ġdida tà-ċimiterju tat-'Trasfigurazzjoni ta' Ġest' ta' ta' San Girgor. Hu dokumentat ukoll Raffaello fil-Pinacoteca Vaticana, iżda illi fiż-Żejtun għadu jeżisti l-ewwel żgur li mhix kopja tagħha. Nieqsà kwadru li nafu bih ta' Franceso Zahra għal kollox hi l-parti t'isfel, ferm — — is-sotto-kwadru ta' l-Assunta l-kwadru famuż ta' tar titulari ta' Santa Katarina. D: dher it-tifel maħkum ihix-xitan li d-dixxipli ta' Ġesti ma setgħux ifejqu. Fil-kwadru taż-Żejtun Dettal mill-pittura tas-Salvatur fiż-Żejtun ukoll żewġ kwadri, San Pietru u San Pawl, għall-kor, li iżda llum m'għadhomx hemm. l-attenzjoni ta' l-ispettatur tinġibed mill-ewwel lejn il-figura ta' Ġest, liebes ilbies abjad ileqq u li jidher jittajjar bid-dawl safrani warajh, b'idejh miftuħa, fin-nofs tal-kwadru n-naħa ta' fuq. L-għajnejn imdawra 'l fuq ta' Ġest Trasfigurat jixhdu komunikazzjoni intima u intensa ina': Ġesti hu maqtugħ għal kollox mill-ħames figuri l-oħra li jidhru fil-kwadru. Mosċ u Elija wieħed fuq il-lemin u l-ieħor fuq xellug tal-kwadru, jipprovdu bilanċ pjàevoli fin-nofs ta' fuq tal-pittura. Mosċ iżomm f'idejh it-twavel tal-Liġi, li jserrħu wkoll fuq irkobbtejh f'pożizzjoni żżejjed drammatika u esaġerata, filwaqt li l-profeta Elija jżomm f'idejh spċi ta' parċmina b'kitba fuqha, f'qagħda żgur aktar naturali minn dik ta' Mossl It-tnejn għajnejhom fissi fuq Ġesti Trasfigurat u t-tnejn iserrħu fuq sħab bajdani. It-Tliet Appostli. Mhux anqas sabiħ u drammatiki hu n-nofs t'isfel tal-pittura, fejn nat lit-tliet appostli maħbubin minn Ġesti —' Pietru, Ġwanni u Ġakbu sli akkumpanjawh fuq il-Għolja tat-Ta- bor u baqgħu mbellħin għall-aħħar b'dak li raw u semgħu. Fuq ix-xellug naraw lil San Pietru għarkobbtejh, liebes il-kuluri soliti tiegħu, ikħal skur għal-libsa u kannella għall- mantar, iħares b'idejh miftuħa 'l fuq lejn Ġest. Kien hu li tant baqa' impressjonat b'li ra, li wara Ġesti li jkun aħjar li jibnu fuq l-għolja u jibqgħu Pietru u sħabu raw dak inhar ftit mill- glorja li kellu jgawdi Ġesti wara l- Qawmien mill-mewt. Fin-nofs tal- kwadru San Ġakbu wkoll hu b'ħarstu merfugħa 'l fuq, iżda San Ġwann, l- appostlu ppreferut minn Ġesti, . m'għandux il-kuraġġ li jħares 'l fuq bħal sħabu. Hu f'pożizzjoni bejn għarkobbtejh u mimdud, b'idejh magħqudin f'qagħda ta' wieħed li qed jitlob bil-ħerqa, b'rasu sserraħ fuq l-ispalla xellugija ta' ħuh San Ġakbu. Il-kuluri ta' lbiesu — aħdar u aħimar, il-kulur sabiħ ħamrani rt jikKaratterizza l- kwadri Francesco Zahra. Dawn huma tnejn mill-kwadri tat- Trasfigurazzjoni ta' Ġesti fil-knejjes Maltin u Għaġin. Huma xhieda konkreta, artistika tal-4 pittur ta tad- devozzjoni u abba li irijietna kellhom lejn Ġesu, is- alvatur ta' l-umanità. Għaliex l-opri ta' l-arti dejjem jirriflettu, mhux biss x'hemm fil-qalb ta' min jaħdimhom, iżda wkoll il-gosti u l-fidi ta' min .:: jikkommissjona dawn l-opri. Tonv Terribile, ''Teżori fil- Krejj jes Maltin', PIN;2( 2. ċarinura, Tagħrif Storiku dwar il-Knisja Parrokkjali ta' Bormla', 1983, p.5