Vol 35 7 Nru184 April- Ġunju 2014 L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art Imqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija Il-Papa Franġisku fl-Art Imqaddsa Storja tal-Franġiskani fl-Art Imqaddsa Il-Franġiskani fil-Qabar tal-Verġni Marija u f'Belteħem San Pietru Sajjied, Appostlu u Papa Lejn il-Ġublew tal-1950 sena mill-Martirju tiegħu Id-Differenza li għamlet il-mewt ta' Ġesii Ir-Referenzi Bibliċi fl-Enċiklika 'Lumen Fidei' (3) Il-Kelma ta' Alla fil-Kelma ta' Alla IL-FRANĠISKANI TAL-KUSTODJA Mitejn to IB ri Eta l-Tebo let l-Erbgħa 28 ta' Mejju, malli reġa' lura mill- JI tti a Jo Franġisku beda jirringrazzja lil dawk kollha li għamlu dan il-vjaġġ possibbli. Hu qal: 'Nixtieq inġedded ir-rikonoxxenza kordjali je taa TSI ETLCI (Latin ta' Ġerusalemm) Fouad Twal, lill- Isqfijiet tad-diversi Riti, lis-Saċerdoti, lill- Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa' F'dak il-mument, fi stil tipiku u oriġinali tiegħu, l-Papa refa' ħarstu mill-karti li minnhom kien qiegħed jaqra, u qal dawn il-kelmiet spontanji: 'Dawn il-Franġiskani huma bravil Ix-xogħol li jagħmlu hu mill- Oz eta KT On B ti fe i do Franġiskani kollha li jgħixu fil-Kustodja tal-Art Imqaddsa. Il-fatt li l-Papa ħareġ b'kumment hekk spontanju favorihom i f e Ea ħila doloEBI je jo Ia Ir-rwol tal-Kustodja fl-organizzazzjoni tal- Ja too i ta fet CI Il-Kustodju, Patri Pierbattista Pizzaballa, IG a jfa a l BA KO AT II Kjoto fil-Qabar ta' Kristu waqt iċ-ċelebrazzjoni Da Et ta a KT IE Kostantinopli, u fiċ-Ċenaklu, fejn fi tmiem il-Quddiesa l-Kustodju għamel diskors ta' merħba li fih wera l-impenn tal-Franġiskani matul is-sekli biex iħarsu dan il-post qaddis li fih tant sofrew u li għadhom jitħabtu Il-Franġiskani tal-Kustodja Li Ti Kattolika. Il-Kustodju kien ukoll qrib il-Papa f'mumenti importanti ta' laqgħat mal-President ta' Israel u mal-Prim Ministru Benjamin Netanvahu, u ta' spiss ġie mitlub biex jagħmel traduzzjoni simultanja mil-Lhudi għat-Taljan biex il-Papa jkun jista' jiddjaloga ma' personalitajiet Lhud. Patri ieħor li deher ta' spiss fil-vjaġġ papali, ħafna drabi maġenb il-Papa anke fil-'pope mobile', kien Patri Silvio Rogelio De La Fuente, membru tal- Kustodju tal-Art Imqaddsa, li hu attwalment Viċi- Ekonomu Ġenerali tal- Ordni Franġiskan f'Ruma. Waqt il-kummentarji ta' TV 2000 Patri Silvio ġie msejjaħ 'l-anġlu kustodju tal-Papa' minħabba li kien qrib tiegħu l-ħin kollu għal kull eventwalità u għenu bħala interpretu waqt laqgħat ma' awtoritajiet Għarab fil-Ġordanja u l-Palestina. Il-preżenza tal-Ministru Ġeneral tal-Ordni Franġiskan, Patri Michael Perrv, kienet sinjal tar- rabta intima li teżisti bejn il-Franġiskani u l-persuna tal-Papa, fil-missjoni ta' fedeltà tagħhom lejn il- ħidma ta' evanġelizzazzjoni u lejn il-preżenza Kristjana fl-Art Imqaddsa, li dwarha l-papiet kollha li żaru l-Art Imqaddsa tkellmu bosta drabi. 4 $ l-Anr IMQADDSA $ APRIL ĠUNJU 2014 Il-kliem tal-Papa kien ċertament okkażjoni li mliet lilna l-Franġiskani li niddedikaw ħajjitna għall-Art Imqaddsa bil- ferħ. Imma m'għandhomx jidhru sempliċement bħala okkażjoni biex niftaħru b'dak li wettaqna u bdak li qed nagħmlu. Il-missjoni tal-Franġiskani, ukoll dik fl-Art Imqaddsa, biex tkun missjoni awtentika, trid tkun ikkaratterizzata min- nota ta' umiltà u sempliċità li bihom San Franġisk qeda lill-Knisja fi żmienu, l-aktar fir-relazzjonijiet tiegħu mal-bnedmin, u saħansitra mal-għedewwa tal-Kristjani ta' żmienu. Aktar minn qatt qabel illum ukoll din tibqa' l-missjoni prijoritarja tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa. Il-Franġiskani li jgħixu fl-Art Imqaddsa huma konxji li jridu jkomplu jaħdmu mhux biss biex iħarsu l-patrimonju ta' fidi nisranija fil-kura tas-Santwarji tal-Fidwa, tal-pellegrini u tal-Insara lokali, imma wkoll fix- xhieda tagħhom ta' paċi u rikonċiljazzjoni f'soċjetà mifruda li fiha jsaltnu l-vjolenza u l-fundamentaliżmu reliġjuż. Il-missjoni tal- Franġiskani, li tinfirex fit-territorju kollu tal- Lvant Nofsani, tkopri wkoll il-preżenza tagħhom f'reġjuni li fihom hemm il-gwerra u tbatija kbira. L-aktar eżempji ċari huma l-preżenza tal- Franġiskani fil-Libanu, u partikolarment fis-Sirja, fejn il-preżenza Kristjana hi mhedda bis-sħiħ mill- fundamentalisti Islamiċi li qed jinqdew bit-taħwid soċjali u politiku biex jintroduċu x- 'sharia' Islamika f'pajjiż li minn dejjem kien tolleranti lejn inklużi l-Insara. Iż-żjara ta' Papa Franġisku fil-Ġordanja kellha wkoll dan l-iskop li twassal dan il-messaġġ ta' tama lil eluf ta' Insara li spiċċaw rifuġjati mis-Sirja f'dan il- pajjiż u fil-Libanu. Il-Papa irringrazzja lill-awtoritajiet tal-Ġordanja tas-sens ta' akkoljenza li dan il- pajjiż għandu lejn eluf ta' refuġjati, li uħud minnhom ġejjin mill-bliet u rħula li fihom il-Franġiskani tal- Art Imqaddsa għandhom preżenza fis-Sirja, l-aktar f'Damasku, Aleppo, Lattakia, u l-irħula ta' Knaveh, Vacoubieh u Ghassanieh, fejn il- kunvent tal-Franġiskani nqered mill-integralisti li qatlu anke saċerdot lokali. Il-kliem tal-Papa jfakkarna fl-impenn ta' xhieda li l-Franġiskani tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa minn dejjem taw fil-preżenza missjunarja tagħhom fis-Santwarji tal-Fidwa u fir-reġjun kollu tal-Lvant Nofsani. Il-Kustodja tfakkar il-martri tagħha, bħalma huma San Nikola Taveliċ u sħabu, maqtulin f'Ġerusalemm fl-1391, il-Beatu Salvatore Lilli u sħabu, missjunarji fost l-Armeni, maqtulin fiċ- Ċiliċja fl-1895, il-Beatu Emmanuel Ruiz u sħabu, martri fil-kunvent ta' Dawn huma biss uħud mill-patrijiet li, għalkemm ma sofrewx martirju bħalhom, sofrew kull xorta ta' persekuzzjoni biex iħarsu s-Santwarji tal-Fidwa u jiddefendu lill- Insara fl-Art Imqaddsa. Iż-żjara ta' Papa Franġisku u l-laqgħa ekumenika mal-Patrijarka Bartolomeo ta' Kostantinopli jiftħu opportunità ġdida ta' djalogu bejn il-Knejjes Insara, li qatt ma kien faċli. Il-Franġiskani, matul is-sekli, għexu minkeb ma' minkeb mal-Insara Ortodossi Griegi, Armeni, Kopti, Sirjani, Abbissini, u komunitajiet oħrajn. Sal-1847 il-Franġiskani kienu l-unika preżenza Kattolika fl-Art Imqaddsa. Għalkemm minn dak iż-żmien, bit-twaqqif tal-Patrijarkat Latin ta' Ġerusalemm u d-dħul ta' diversi Ordnijiet u Kongregazzjonijiet Kattolika fl-Art Imqaddsa xterdet fid-diversità tagħha, il-kliem tal-Papa jibqgħu monument ta' ġieħ għall-mod uniku kif il-Franġiskani taw ix- xhieda tagħhom matul is-sekli. Dak kollu li għamlu għamluh għax ħabbew il-Knisja, għax ħabbew l-Art Imqaddsa u l-Insara li jgħixu fiha, għax ħabbew il-Postijiet Qaddisa li fihom twieldet il-fidi tagħna. Hi ħidma li trid tkompli. It-triq qatt ma kienet faċli u l-futur se jibqa' iebes. Papa Franġisku dewwaq lilna l-Franġiskani, bi ftit kliem ta' faraġ, kuraġġ ħalli nibqgħu fidili għall-mandat li l-Knisja Kattolika fdatilna meta ħatritna Kustodji tal-Art Imqaddsa. L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $ 5 Fil-jiem 24 — 26 ta' Mejju 2014, Papa Franġisku ġie f'pellegrinaġġ fl-Art Imqaddsa, biex ifakkar il-50 anniversarju mil-laqgħa storika bejn il-Papa Pawlu VI u l-Patrijarka Ekumeniku Athenagoras l ta' Kostantinopli fil-5 ta' Jannar 1967. Kien pellegrinaġġ qasir ta' tlitt ijiem, imma intens fil-laqgħat u ċelebrazzjonijiet li l-Papa wettaq fi tliet pajjiżi differenti, fil- Ġordanja, fil-Palestina u f'Israel. 6 $ L-ART IMQADDSA $ APRIL ĠUNJU 2014 Il-Papa ħalla Ruma filgħodu tas-Sibt 24 ta' Jannar b'titjira mill-ajruport ta' Fiumicino diretta lejn l-ajruport Queen Alia ta' Amman, fil-Ġordanja. Mal-wasla tiegħu ġie milqugħ mir-Re tal-Ġordanja Abdullah II. Minn hemmhekk il-Papa u r-Re baqgħu sejrin lejn il-palazz irjali f'Amman, fejn il-Papa kellu laqgħa kordjali mar-Re u mal-familja tiegħu. Fiż-żjarat kollha tiegħu l-Papa kien akkumpanjat minn segretarju u interpretu personali fil-persuna ta' Patri Silvio Rogelio De La Fuente, Franġiskan tal-Kustodja tal- Art Imqaddsa, li attwalment jinsab fil-Kurja Ġenerali tal- Ordni Franġiskan f'Ruma. Il-Papa wera l-apprezzament tiegħu lejn ir-Re u l-gvern tal-Ġordanja għall-atmosfera ta' tolleranza reliġjuża li teżisti f'dan il-pajjiż b'maġġoranza Musulmana, fejn l-Insara huma rrispettati u fejn hemm libertà ta' kult u kura tal-fdalijiet arkeoloġiċi antiki Kristjani tal-era Biżantina. Mill-palazz irjali l-Papa baqa' sejjer lejn l-iStadium ta' Amman, fejn fl-4 pm iċċelebra Quddiesa quddiem 30 elf parteċipant, bil-preżenza ta' diversi kardinali u isqfijiet, fosthom il-Patrijarka Latin ta' Ġerusalemm Fouad Twal, li l-Insara Kattoliċi tal-Ġordanja jaqgħu taħt il- ġurisdizzjoni tiegħu. Wara l-Quddiesa l-korteo papali baqa' sejjer lejn ix-xatt tax-xmara Ġordan fis-sit arkeoloġiku li jfakkar il-post tal-Magħmudija ta' Ġesu f'Betanja 'l hemm mill-Ġordan, magħruf bħala el-Makhtas. Dan, fil-fatt, hu l-post oriġinali tal-Magħmudija, li seħħet fuq ix-xaqliba tal-lvant tax-xmara Ġordan skont Ġwanni 1,28. F'dan il-post l-awtoritajiet Ġordani taw permess lil diversi Knejjes Insara biex jibnu knejjes u monasteri, fejn eluf ta' pellegrini u viżitaturi jaslu ta' kuljum biex jitolbu u jmissu b'idejhom ix-xmara qaddisa li fiha niżel Ġesu. Il-Papa waqaf għal ftit mumenti ta' skiet ħdejn l-ilma, f'atteġġjament ta' talbu L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2014 $ 7 Il-Papa ieħ (Tel g Ġordan 8 ġ L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 Il-Papa fl-Istadium ta' Amman riflessjoni. Wara hu ġie akkumpanjat personalment mir-Re Abdullah lejn il-post fejn qed tinbena l-knisja Kattolika tal-Patrijarkat Latin ftit bogħod mix-xmara. F'dan il-post il-Papa kellu laqgħa speċjali mar- rifuġjati u ma' persuni bdiżabilità. Fil-waqfa tiegħu fil-Ġordanja l-Papa Franġisku irringrazzja lill-awtorijiet u lill-poplu tal-Ġordanja tas-sens ta' merħba ta' eluf ta' rifuġjati, l-aktar mill-gwerer tal-Iraq u tas-Sirja. B'dan il-ġest ta' karità l-Papa Franġisku temm l-ewwel jum tal- pellegrinaġġ tiegħu fl-Art Imqaddsa. Ma ninsewx li l-Ġordanja tagħmel ukoll parti mill-Art Imqaddsa, għax fiha wieħed isib diversi tifkiriet u siti bibliċi. Fil-Ġordanja l-Franġiskani tal-Kustodja tal- Art Imqaddsa għandhom Kulleġġ f'Amman u speċjalment il-kunvent u s-santwarju ta' San Mosċ fuq il-Muntanja Nebo. Dan il-post, li fih diversi fdalijiet arkeoloġiċi Biżantini ta' monasteri u knejjes, u minn fejn sa mill-1933 il-Franġiskani jmexxu kampanji ta' skavi f'siti Kristjani fil-Ġordanja, ma kienx possibbli li l-Papa jżuru din id-darba, għalkemm kienu żaruh il-Papa San Ġwanni Pawlu II fis-sena 2000 u l-Papa Benedittu XVI fl-2009. Il-Franġiskani issa se jinawguraw il-knisja ġdida li tkopri l-fdalijiet tal- knisja Biżantina tas-seklu 4 li dwarha titkellem il- pellegrina Egeria. Nhar il-Ħadd 25 ta' Mejju, fit-8.30 am il-Papa telaq bil-ħelikopter mill-ajruport Queen Alia ta' Amman dirett lejn Betleħem, fejn wasal fid-9.20 am. Għall- ewwel darba fi żjara papali, il-Papa ma daħalx fil- Palestina, li tagħha Betleħem hi parti, billi għadda minn Israel, imma ġie direttament mill-Ġordanja. Barra mill- prattiċità ta' dan il-vjaġġ, bosta ikkumentaw dan il-ġest bħala rikonoxximent impliċitu, min-naħa tal- Vatikan, tar-rieda tal- Palestinjani li jiddikjaraw l-iStat sovran tagħhom. Il-Papa ġie milqugħ mill- President tal-Palestina Mahmoud Abbas, u mbagħad baqa' sejjer dritt lejn il-palazz presidenzjali għad-diskorsi ta' merħba formali u għal-laqgħa mal-gvern tal-Awtorità Palestinjana. Wara l-laqgħa mal-mexxejja politiċi tal-Palestina, il-Papa mar lejn il-Pjazza tal- Maxtura quddiem il-Bażilika tan-Natività f'Betleħem, fejn fil-11 am iċċelebra l-Quddiesa quddiem eluf ta' Insara li ġew minn diversi partijiet. Din id-darba l-Papa ma setax imur fil-Galilija, u għalhekk ħafna Insara mill-Galilija, fejn tgħix il-maġġoranza tal-Insara, niżlu vjaġġ ta' tliet sigħat u fuqhom lejn Betleħem biex ikunu jistgħu jassistu għall- Quddiesa u jaraw il-Papa. Kien hemm preżenti wkoll rappreżentanza żgħira ta' l L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 46 Insara minn Gaza, li tħallew joħorġu mill-awtoritajiet militari Israeljani biex jiġu għall-Quddiesa. Wara l-Quddiesa l-Papa baqa' sejjer lejn Casa Nova, qrib il-kunvent tal- Franġiskani f'Betleħem, fejn waqaf jiekol flimkien mal-komunità Franġiskana u ma' familji oħrajn mill- Palestina. Kien mument ta' ferħ kbir għal dawk kollha li kellhom ix-xorti jaraw lill- Papa mill-qrib u jsellmulu, speċjalment il-Franġiskani li nġabru flimkien fil-knisja parrokkjali ta' Santa Katerina 'ad Nativitatem' biex jieħdu ritratt ta'tifkira mal-Papa. Wara l-ikel il-Papa niżel jitlob fis-skiet fil-Grotta tan-Natività quddiem il-post tat-twelid tal-Mulej Ġest u l-post tal-Maxtura. Fit-3.20 pm Papa Franġisku mar fil-Phoenix Centre tal-Kamp tar-Rifuġjati ta' Deheisheh, fejn kellu laqgħa sempliċi mit-tfal Palestinjani li jgħixu fil- kampijiet tar-rifuġjati ta' Betleħem, partikularment Il-Papa mal-ħajt tas-separazzjoni Wara din il-laqgħa IN NO ni F'ġest spontanju u profetiku, tipiku ta' Papa Franġisku, il-korteo papali waqaf quddiem il-ħajt ta' Dt i BI ZI GQoN tA minn Israel. Il-Papa niżel i or el B minuti waqaf imiss b'idejh il- ħajt imponenti tal-konkrit u Lib eletta Male paċi u għall-jum li fih jaqgħu ibda lie it Bi eŻOAJI li jgħixu fl-Art Imqaddsa. Fl-4 pm il-ħelikopter tar pa ta ETA mill-Palestina biex iwassal INI BI at qd internazzjonali ta' Ben Gurion f'Israel. f'Ġerusalemm II KI BIS tA g niżel fl-ajruport ta' Ben Gurion, fejn il-Papa sab jilqgħuh l-ogħla awtoritajiet tal-iStat ta' Israel, fosthom il-President Shimon Perez u l-Prim Ministru Benjamin Netanvahu, flimkien mal- LEO IA ia Ea a (00 IED LA CE IA o sellem lill-President u lill- Prim Ministru Israeljan, u spjega l-iskop taż-żjara p lrzjotaii i tata la CE b ifakkar il-laqgħa ekumenika ta' 50 sena ilu u biex jagħmel pellegrinaġġ fuq il-Postijiet Qaddisa. Malli spiċċaw il-formalitajiet L o EN I EĦK Eta reġa' tela' fil-ħelikopter li wasslu Ġerusalemm, fejn niżel fuq Mount Scopus, Ji tai lo o T A ta' Ġerusalemm maġenb IE EEA AJ IE IEC IB ia A qabel wasal Ġerusalemm kien importanti biex b'hekk il-Papa jiġi milqugħ b'mod uffiċjali fl-iStat ta' Israel, 10 T-Arr IMQADDSA 'W APRIL ĠUNJU 2014 'sens ta' rikonoxximent għad-dritt ta' Israel li jeżisti bħala Stat indipendenti ipiigni ne ei imfassla mill-komunità jin eet VA o TĦ BI President u Prim Ministru eco iU lGielbiiti 20 sena li bena relazzjonijiet diplomatiċi tal-ogħla livell ma' Israel. IV Co at fetop pt lo e o Ta f blot bogħod fin-niżla tal-Għolja taż-Żebbuġ, fis-sede tad- Delegazzjoni Apostolika Vatikana f'Ġerusalemm. Hemmhekk, fejn hemm ukoll ir-residenza tad- IBEN fe iet Ġerusalemm u l-Palestina u Nunzju għal Israel Monsinjur Giuseppe Lazzarotto, Papa Franġisku kellu laqgħa inizjali mal- Patrijarka Ekumeniku ta' Kostantinopli Bartolomeo. L-istess ġest kien għamlu Pawlu VI 50 sena ilu mal- I. Waqt din iċ-ċerimonja ż-żewġ kapijiet reliġjużi, suċċessuri tal-Appostli Pietru u Andrija, iffirmaw dikjarazzjoni komuni dwar il-frott tad-djalogu ekumeniku li seħħ f'dan l-aħħar nofs seklu bejn il- Knisja Kattolika u l-Knisja Griega Ortodossa. B'siegħa tard fil-programm, fit-8 pm, Papa Franġisku wasal fil-Belt il-Qaddisa ta' Ġerusalemm għall-quċċata tal-pellegrinaġġ tiegħu, jiġifieri l-laqgħa ekumenika fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Din kienet ġrajja unika li seħħet għall-ewwel darba fl-istorja. Għad-daqq itarrax tal- qanpiena l-kbira tal- kampnar tal-Griegi Ortodossi, Papa Franġisku, akkumpanjat mill-Kustodju tal-Art Imqaddsa, Patri Pierbattista Pizzaballa, u l-Patrijarka Bartolomeo, akkumpanjat mill- Patrijarka Grieg Ortodoss ta' Ġerusalemm, Theophilos III, iltaqgħu u taw lil xulxin it-tgħannieqa tal-paċi quddiem il-bitħa tal-faċċata tal-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Minn hemm huma daħlu flimkien fil-Bażilika, fejn ġew milqugħin fil-bieb mit-tliet superjuri tal- komunitajiet li juffiċjaw il- Bażilika, il-Griegi Ortodossi, il-Franġiskani, u l-Armeni Ortodossi. Flimkien imbagħad daħlu fil-Bażilika u waqfu għal ftit mumenti ta' talb għarkupptejhom quddiem il-Blata tal- Unzjoni. Imbagħad ġew akkumpanjati għall-podium li tlesta apposta quddiem l-Edikola tal-Qabar ta' Kristu, fejn kellha ssir iċ- ċelebrazzjoni ekumenika. Il-laqgħa ekumenika kienet waħda sempliċi imma sinifikattiva. Kien hemm żewġ korijiet, wieħed Grieg u l-ieħor Latin, tal-Franġiskani, li kantaw innijiet liturġiċi mil-liturġija Biżantina u minn dik Rumana. Iċ- ċelebrazzjoni bdiet b'tislima mill-Patrijarka Theophilos tal-Knejjes Insara li huma preżenti fil-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu. Wara żewġ djakni, wieħed Grieg u l-ieħor Franġiskan, kantaw il-Vanġelu tar-Risurrezzjoni minn evanġeljarji li kienu tqiegħdu fuq il-Qabar ta' Kristu. Saru diskorsi mill- Patrijarka Ekumeniku L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $ 11 Bartolomeo u minn Papa IT lo At talbu flimkien il-Missierna bit-Taljan u taw lil xulxin ita ot leg p o wan iċ PA ka Elaliti flimkien biex jitolbu fis- skiet fil-Qabar ta' Kristu. Minn hemm huma ġew akkumpanjati mill-kapijiet waqfu għal ftit mumenti ta' talb quddiem il-Blata tal-Golgota, qabel ma ħarġu mill-Bażilika biex marru flimkien fil-Patrijarkat Latin għaċ-ċena. It-Tnejn 26 ta' Mejju kien l-aħħar jum tal-pellegrinaġġ L EN ET Big Imqaddsa. Bħal kull vjaġġ papali ieħor anke dan ta' Papa Franġisku kellu l-iskop li jkompli d-djalogu inter-reliġjuż tal-Kristjani EVA a tata jżaiate iz ita tala Bits ia B e A tig to B ota taI u dik Musulmana. Għal dan l-iskop Papa Franġisku għamel ġest tassew IX GU Bi BOZi BI tal aa A Ed esponenti ta' dawn ir- tiegħu personali mill- Arġentina, Rabbi Abraham Skorka u Imam Sheik Omar Abboud. Filgħodu fit-8.15 il- Papa beda l-ġurnata bi żjara ta' kortesija lill-Gran Mufti ta' Ġerusalemm fis-sala tal-Gran Kunsill tal-Moskej fuq il-Haram ash-Sharif (spjanata tat-Tempju). Waqt il-laqgħa l-Papa kien akkumpanjat mill-Prinċep Ghazi bin Muhammad tal- Ġordanja, li hu responsabbli mill-'Hashemite Fund Wara din it-tislima lir- reliġjon Musulmana, l-Papa niżel taħt l-ispjanata tat-Tempju u fid-9.20 am mar jitlob quddiem il- Ħajt tal-Punent, il-post l-aktar qaddis għar-reliġjon Lhudija. Skont it-tradizzjoni li osservaw ukoll il-Papiet ta' qablu, ħalla talba Il-Papa fis-Santu Sepulkru miktuba bejn il-ġebel kbar li jimmarkaw il-bażi tat- Tempju ta' Erodi, l-uniku fdal ta' dan il-bini imponenti li r-Rumani qerdu darba għal dejjem fis-sena 70 w.K. Fl-9.45 am il-Papa ittieħed bil-karozza lejn il-memorjal ta' Mount Herzil, fejn hemm midfunin il-mexxejja u s-suldati tal-iStat ta' Israel. Hemmhekk hu waqaf quddiem il-qabar ta' Theodore Herzi, missier in-nazzjon Lhudija. Minn hemm baqa' sejjer lejn il-memorjal tal-Olokawst, il-Vad Vashem, fejn il-Papiet ta' qablu wkoll kienu marru, biex jagħti ġieħ u jfakkar lil- Lhud li ġew sterminati min- Nazi waqt it-Tieni Gwerra Mondjali. Fi tmiem din il-waqfa obbligatorja, fl-10.45 am il-Papa mar għal żjara ta' kortesija liż-żewġ Rabbini kapijiet ta' Israel fl-Hiechal Shlomo Centre qrib il-Great Svnagogue ta' Ġerusalemm. B'dawn il-ġesti l-Papa wera r-rispett tiegħu u tal-Kristjanità lejn ir- reliġjon Lhudija, li magħha l-messaġġ Kristjan għandu rabtiet kbar u intimi. Il-kumplament tal-għodwa l-Papa għaddiha fi żjarat statali lill-ogħla awtoritajiet ta' Israel. Fil-11.45 am hu għamel żjara ta' kortesija lil Shimon Perez, President ta' Israel, fejn ġedded lilu wkoll l-istedina li jmur il-Vatikan ħalli, flimkien ma' Mahmoud Abbas, jitlob għad-don tal-paċi. Il-Papa kellu kliem mimli rispett lejn il-persuna ta' Perez, li għandu 91 sena, u sejjaħlu 'Taġel tajjeb u għaqli'. Mill- palazz presidenzjali l-Papa mbagħad mar fil-Hotel Notre Dame, proprjetà tal-Vatikan, faċċata tal- kunvent Franġiskan ta' San Salvatur fuq in-naħa l-oħra, barra mill-ħitan tal-Belt il-Qadima. Hemmhekk il-Papa kellu laqgħa privata mal-Prim Ministru ta' Israel, Benjamin Netanvahu. L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $ 13 Il-Papa fiċ-Ċenaklu Suppost li fis-1.30 pm il-Papa kellu jiekol mad- delegazzjoni Vatikana fil-Hotel Notre Dame. Kienu saru s-2.30 pm, imma l-Papa ħareġ b'waħda mis-sorpriżi tipiċi tiegħu. Talab li, flok jiekol f'Notre Dame, il- Kustodju tal-Art Imqaddsa, Patri Pierbattista Pizzaballa, jmur miegħu fil-kunvent ta' San Salvatur għax ried jiekol mal-Patrijiet Franġiskanil Wieħed jista' jimmaġina l-ferħ fi ħdan il-komunità Franġiskana tal-kunvent prinċipali tal-Kustodja. Il-Papa daħal fir-refettorju u qagħad għal ikla sempliċi u ordinarja mal-patrijiet, filwaqt li sab ukoll ħin biex isellem lill-patrijiet anzjani tal-infermerija, lill-istudenti Franġiskani, lis-sorijiet Franġiskani Maltin li jaħdmu fil-kċina, u lil xi dipendenti. Kien ġest ta' umanità u sempliċità kbira li ġie apprezzat minn kulħadd. Wara l-ikel il-Papa ħalla San Salvatur u mar fuq l-Għolja taż-Żebbuġ, fejn kellu laqgħa oħra mal-Patrijarka Ekumeniku Bartolomeo fil-monasteru tal-Viri Galilei, li l-Griegi Ortodossi għandhom fuq l-Għolja taż-Żebbuġ, ftit bogħod mill-Post tal-Axxensjoni. Fl-4 pm il-korteo papali wasal fil-Bażilika tal-Agunija tal-Ġetsemani, fejn il-Papa mexxa laqgħa ta' talb li għaliha attendew saċerdoti, reliġjużi irġiel u nisa, u seminaristi djoċesani u Fil-5.30 pm il-Papa mar għall-aħħar appuntament tiegħu ta' talb fl-Art Imqaddsa. Dan kien it- tieni mument l-aktar importanti taż-żjara, wara l-laqgħa ekumenika fil- Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Papa Franġisku ċċelebra l-Quddiesa fiċ-Ċenaklu, 14 4 L-Anr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2014 flimkien mal-kardinali, isqfijiet ordinarji tal-Art Imqaddsa u partikolarment bil-preżenza tal-Patri Kustodju Pierbattista Pizzaballa u l-istudenti Franġiskani tal-Kustodja li mexxew il-kant u s-servizz liturġiku. Papa Franġisku kellu privileġġ speċjali li jiċċelebra l-Ewkaristija proprju fil-Post Qaddis tal- Aħħar Ċena, tad-dehriet ta' Kristu Irxoxt lill-Appostli, u tal-inżul tal-Ispirtu s-Santu nhar Pentekoste. L-aħħar darba li ġiet iċċelebrata Quddiesa b'mod uffiċjali fiċ- Ċenaklu kien fis-sena 2000, meta żar l-Art Imqaddsa l-Papa San Ġwanni Pawlu II. Nużaw il-kelma 'uffiċjali' għax sfortunatament ta' spiss isiru ċelebrazzjonijiet tal-Ewkaristija b'mod abużiv minn gruppi Kattoliċi u mhumiex, bi ftehim sigriet mal-awtoritajiet reliġjużi Lhud li jieħdu ħsieb il-Qabar ta' David taħt iċ-Ċenaklu, fil-binja li kienet u għadha uffiċjalment l-ewwel kunvent tal-Franġiskani fl-Art Imqaddsa, fejn huma damu mill-1335 sal-1552. Il-Post Qaddis taċ-Ċenaklu ġie mogħti lill-Franġiskani weħidhom mill- Knisja Kattolika u min jagħmel użu minnu b'mod abużiv ikun qiegħed imur kontra l-interessi tal-istess Knisja Kattolika li qed titħabat biex dan il-Post Qaddis jirritorna għand il-proprjetarji uffiċjali u uniċi tiegħu, il- Patrijiet Franġiskani tal- Kustodja tal-Art Imqaddsa, li naturalment ikunu disponibbli li jiftħuh għall-użu tal-Insara kif jagħmlu fis-Santwarji l-oħrajn kollha. Il-Quddiesa fiċ-Ċenaklu ntemmet b'diskors mill-isbaħ li għamel il-Kustodju tal-Art Imqaddsa, Patri Pierbattista Pizzaballa. Fost affarijiet oħrajn qal: 'Miċ-Ċenaklu, li ġiet akkwistat biex jingħata lill- Franġiskani fis-sena mbiegħda 1333, il-patrijiet kienu jmorru biex jiċċelebraw b'mod solenni l-Quddies kantat u l-Uffiċċji Divini fil-Qabar ta' Kristu, kif jirrakkontaw il-kronaki. Il- ftuħ għall-evanġelizzazzjoni missjunarja ta' San Franġisk, fil-fatt, wasslet lill-patrijiet fl- Art tal-Fidwa tagħna u l-Knisja ikkonfermat din il-missjoni tagħna bħala Kustodji tal- Postijiet Qaddisa. Kif tara, ma hawnx bażilika li tħares il-post fejn Ġesti ċċelebra l-aħħar Għid tiegħu, fejn Hu talab għall- Appostli, fejn bħala Irxuxtat deherilhom biex jagħtihom il-Paċi, fejn l-Ispirtu niżel fuq l-Appostli miġburin fit-talb flimkien mal-Verġni Marija. F'din is-sala ma nistgħux niċċelebraw l-Ewkaristija, anke jekk illum hu eċċezzjoni. F'dan il-post Ġesti qasam il-ħobż u ta lid-dixxipli l-kalċi tal- inbid il-ġdid, filwaqt li tahom il-mandat li jirrepetu l-istess kliem u għemil tiegħu, u hekk għamel li l-preżenza vera tiegħu tibqa' dejjem fostna. Dan hu wieħed mill-aktar postijiet feriti fl-Art Imqaddsa, hu xhieda ta' tant feriti fil-popli li jgħixu f'din l-Art. Imma aħna rridu nemmnu li dawn il-feriti għandhom rabta misterjuża u vera mal-istimmati tal-Passjoni li bihom l-Irxuxtat, hawnhekk, deher lill-Appostli. Din ir-rabta hi misterjuża u vera bl-istess mod li hi dik il-Paċi li Ġesti tana uli ħallielna bħala wirt, il-Paċi li hi Hu nnifsu, il-Mulej rebbieħ fuq il-ħażen u l-mewt. Missier qaddis, aħna, il-Knisja, irridu nkomplu nkunu Kustodji ta' dawn il-feriti' Kienu s-7.15 pm meta Papa Franġisku temm din l-aħħar waqfa tiegħu fl-Art Imqaddsa u ttieħed lejn l-elikotteru li, minn Mount Scopus, wasslu fl-ajruport internazzjonali Hemmhekk, wara ċ-ċerimonja tal-aħħar u t-tislima tal-President u Prim Ministru ta' Israel, il-Papa tela' fuq l-ajruplan tal-kumpanija Israeljana EL AI, li fit-8.15 pm tar lejn il-Baħar Mediterran biex iwassal lill-Papa lura fl-ajruport ta' Ciampino u minn hemm fil- Vatikan, fejn wasal fil-11 pm. L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $ 15 ĠAN TAL-ER, ATT 'GMNI Il-kisba taċ-Ċenaklu, kif hi dokumentata fil-Bulli ta' Klement VI (1342), issemmi l-preżenza tal-Franġiskani biss fil-Qabar ta' Kristu, u ma tgħid xejn dwar żewġ Santwarji importanti oħrajn li l-Franġiskani uffiċjawhom sa minn żminijiet bikrija, jiġifieri l-Qabar tal-Verġni Marija fil-Wied ta' Ġosafat, u l-Grotta tan-Natività f'Betleħem. Naraw ix-xhieda li għandna li 16 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 juruna li l-konċessjoni mogħtija mill-awtoritajiet Islamiċi biex il-Franġiskani jgħixu fl-Għolja ta' Sijon u juffiċjaw il-Qabar ta' Kristu, kienet impliċitament tinkludi wkoll id-dritt li huma juffiċjaw f'dawn is-Santwarji importanti. Nagħtu daqqa ta' għajn ħafifa għall-kisba ta' dawn is-Santwarji fl-ewwel fażi tal- istorja tal-preżenza Franġiskana fihom. Il-Franġiskani fil-Qabar tal-Verġni Marija Għalina l-Kattoliċi t-twemmin fil-Verġni Marija mtellgħa fis-sema bir-ruħ u l-ġisem hu domma ta' fidi, proklamata mill- Papa Piju XII fl-1 ta' Novembru 1950. Din it-tradizzjoni, iżda, hi antika ħafna u ġejja mill-ewwel komunità Ġudeo-Kristjana ta' Ġerusalemm. Il-bażi ta' din it-tradizzjoni jinsab fil-kitba Apokrifa Koimċsis Theotokou (bil-Grieg), Dormitio Mariae (bil-Latin), Ir-Raqda ta' Marija, li l-awtur anonomu tagħha ġabar tifkiriet li jmorru lura għal żmien l-appostli. Id-dokument jafferma li, sa mit-2 seklu, kien hawn santwarju f'dan il-post, li mbagħad ġie mibdul fi knisja tal-kampanja. Wara li l-Konċilju ta' Efesu (431 wk) kien iddikjara lil Marija Theotokos (Omm Alla), Ġovenal, isqof ta' Ġerusalemm, bena hawnhekk kripta bi knisja ottagonali fuqha bl-għajnuna tal-Imperatur Mawrizju. Il-kommemorazzjoni tal-Koimesis tis Theotokou (Dormitio ta' Omm Alla), li hi orjentali fl-oriġini tagħha, minn dejjem kienet qawwija ħafna fil-fidi u d-devozzjoni tal-Insara ta' Ġerusalemm, li ta' kull sena kienu jiċċelebraw din il-festa Marjana prinċipali fil-15 ta' Awwissu. Il-Persjani qerdu l-knisja superjuri fis-sena 614. Mal-wasla tal- Kruċjati hawnhekk inbniet knisja kbira bi kripta taħtha u magħha monasteru tal-monaċi Benedittini. Din il-knisja kienet tissejjaħ Santa Marija tal-Wied ta' Ġosafat. Saladin qered din il-knisja fl-1187, imma ħalla intatta l-kripta bil-Qabar ta' Marija, minħabba l-venerazzjoni li l-Musulmani għandhom lejn 'l-Imqaddsa Omm tal-Profeta Ġest'. Hekk il-kripta baqgħet intatta sal- ġurnata tal-lum, u l-faċċata agħha Kruċjata għadha wieqfa. Għalkemm il-kripta baqgħet wieqfa, imma l-kunvent li Goffedu ta' Bouglion kien bena ill-monaċi Benedittini ġie meqrud minn Saladin wara -1187. Fl-1212 Wilbrand ta' Oldenburg sab li din il-kripta kienu juffiċjawha s-Sirjani, ributarji tas-Saraċini. Billi -Musulmani kienu jqimu ill-Verġni Marija kienu ħallew dan is-Santwarju miftuħ u anke s-saċerdoti Latini mhux -ewwel darba li tħallew jiċċelebraw il-quddiesa wara i jħallsu tribut lill-awtoritajiet Musulmani. Hekk fl-1292-94 id-Dumnikan Ricoldo di Monte Croce iċċelebra l-quddiesa, kif għamel ukoll id-Dumnikan Francesco Pipino fl-1320 u mill- 1327 sal-1330 iċċelebra diversi drabi l-Franġiskan Antonio da Cremona. Id-dritt ta' preċedenza li kellhom il-Franġiskani fiċ- ċelebrazzjonijiet liturġiċi L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $ 17 fil-Qabar tal-Verġni Marija naraw diġà x-xhieda tiegħu fil-Liber peregrinationis tal- Agostinjan fra Giacomo da Verona: 'Hemm knisja f'nofs il- Wied ta' Ġosafat, li tinsab fil-bidu tal-wied bejn l-għolja taż-Żebbuġ u l-bieb tan-nagħaġ. Jiena żort din il-knisja qaddisa u meqjuma, u skont kif għoġob lil solenni l-quddiesa f'jum l-Assunzjoni tal-Imqaddsa Marija fl-istess knisja fuq l-altar maġġur. F'dak il- jum, id-diversi gruppi ta' Kristjani jiċċelebraw b'mod solenni l-uffiċċji tagħhom f'din il-knisja li semmejna, u jkantaw il-quddies tagħhom, kif nagħmlu aħna l-veri Kristjani li nissejħu Franki qabel kulħadd, it-tieni warajna jiċċelebraw il- Griegi, it-tielet in-Nubjani, ir-raba' l-Abissini, li huma suwed bħan-Nubjani, il-ħames in-Nestorjani, is-sitta l-Maroniti, is-seba' l-Ġakobiti, it-tmienja l-Ġorġjani; dawn huma kollha Kristjani u jiċċelebraw uffiċċji diversi … Fil- jum ta' wara l-festa tal- Assunta jiena, għalkemm ma jistħoqqlix, iċċelebrajt il-quddiesa fuq il-Qabar tal-Verġni glorjuża, ikun imfaħħar Alla. U bl-istess mod fl-ottava tal-istess festa tal-Assunzjoni, iċċelebrajt il-quddiesa fuq il-Qabar tagħha' Minn din id-deskrizzjoni tal-pellegrin Agostinjan, li jagħtina l-ordni preċiż tal- 18 ġ L-Anr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2014 preċedenza fil-funzjonijiet tar-riti Kristjani, jidher bla dubju li l-Latini kellhom il-primat, u għaldaqstant kellhom dritt li kienu akkwistaw taħt forma legali mill-awtorità tas-Sultan. Dan jidher mill-fatt li l-Latini (Franġiskani) kellhom id-dritt li jiċċelebraw il- quddiesa solenni fuq l-altar maġġur tal-knisja u fuq il-Qabar tal-Verġni, dritt li huma damu jgawdu sal- 1757. Fil-fatt, il-Franġiskan Nicolo di Poggibonsi fil- Libro d'Oltremare (1345), tomo I, 185-185, kiteb li kull rit kellu l-altar tiegħu u li kienu biss il-Latini li setgħu jiċċelebraw fuq il-Qabar tal- Verġni Marija. Fit-22 ta' Mejju 1363 ir- Reġina Giovannal ta' Kripta tal-Qabar tal-Madonna Ikona tal-Madonna ta' Ġerusalemm A g Napli talbet lis-Sultan biex jagħti d-dritt lill-Franġiskani li jibnu kunvent fuq il-Grotta tal-Agunija, li tinsab maġenb il-Qabar tal-Verġni Marija, kunvent li fil-fatt qatt ma nbena. Hi talbet li l-Franġiskani setgħu jidħlu liberament biex jitolbu fil-Qabar tal-Verġni Marija u hemm jixegħlu l-lampieri kif jagħmlu f'Betleħem. Dan kollu jurina li l-Franġiskani kienu ċertament preżenti fil-Qabar tal- Verġni Marija fl-1363 u li mela kienu jiċċelebraw il-liturġija f'din il-knisja qabel din id-data. Provi oħrajn tad-drittijiet li l-Franġiskani kienu jgawdu sa mill-qedem fuq il-Qabar tal-Verġni Marija huma xi Bulli pontifiċji favur tagħhom, partikularment il-Bulla d ea que tal-Papa Innoċenz VI (9 ta' Novembru 1361), u l-Bulla Rationi congruit tal-Papa Urbanu IV (8 ta' Novembru 1362). Fit-30 ta' Marzu 1392, il- Kustodju Gerardo Calveti, bit-tama li jkun jista' jibni l-kunvent maġenb il-Kripta u l-Grotta tal-Ġetsemani, quddiem in-nutar u x-xhieda ħa formalment pussess tal-Post Qaddis: 'hu ħa korporalment u realment il-pussess tal-postijiet imsemmija, jiġifieri l-Kappella tal-Qabar tal-Beata Verġni L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2014 $ 19 Tu A fa (ripta Kruċjata tal-Qabar j Marija fil-Wied ta' Ġosafat u tal-Grotta, billi fetaħ u għalaq il-bibien ta' din il- Kappella u tal-post imsemmi tal-Għar, u billi daħal u ħareġ b'sinjal tal-pussess li jidher pubblikament, u tal-intenzjoni tiegħu li hemmhekk jibni u jsewwi dawk iż-żewġ postijiet fil- ġejjieni qarib' (Bullarium Franciscanum Terrae Sanctae, ed. Il-Bulli pontifiċji ta' Klement VI ma jsemmux b'mod espliċitu li l-Franġiskani kienu preżenti f'Betleħem, imma huma jgħidu b'mod ċar li l-ħeġġa li wrew ir-Rjali ta' Napli favur il-Franġiskani kienet tkopri l-Qabar ta' Kristu u l-postijiet l-oħrajn ta' Oltremare. L-istoriċi tas-seklu 15 kollha jaqblu li Betleħem kien inkluż fost is-Santwarji li l-Franġiskani akkwistaw bil-ħila tan- negozjati bejn ir-Re ta' Napli u s-Sultan tal-Eġittu (Fabri fl-1480, Suriano fl-1514). L-ewwel tentattiv tal- Franġiskani biex jinsedjaw ruħhom fil-Bażilika tan- Natività f'Betleħem kien fl-1309, meta s-Sultan Baibars II, magħruf bħala al-Malik al-Muzaffar Rukn ed-Din Baribars al-Jashnakir al-Mansuri, kien tahom il-permess li jgħixu fil- Knisja ta' Betleħem, imma mbagħad miet ħesrem u għalhekk il-Franġiskani ma setgħux jieħdu pussess tal- Bażilika. 20 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 da Verona, li rajnih fil- każ tal-Qabar tal-Verġni Marija, kien żar Betleħem u ċċelebra solennement il-quddiesa fil-Grotta tan- Natività fit-12 ta' Awwissu 1335. Hu l-ewwel xhud li jitkellem dwar id-drittijiet tal-Latini fuq il-Grotta tan-Natività. Għalkemm jagħti deskrizzjoni dettaljata tad-diversi altari fil-Bażilika u jsemmi l-Knejjes Kristjani li kienu juffiċjawhom, Giacomo da Verona jinsisti li l-uniku altar li kien hemm fil-Grotta, fuq il-post tat- Twelid ta' Ġest Kristu, kien jappartjeni esklusivament għal-Latini, anke jekk ma jindikax li dawn il-Latini kienu l-Franġiskani. Imma jsemmi li kien ra hemmhekk żewġ patrijiet Minuri flimkien mal-pellegrini: 'Kull filgħodu kull waħda min-nazzjonijiet (riti diversi) tiċċelebra fuq l-altar tagħha, dak li hu mħolli f'idejha. L-altar maġġur li hemm fuq (fil-Bażilika), hu tal-Griegi; imma l-altar ta' taħt, maġenb il-presepju hu tal-Kristjani Franki (Latini), u fuq dan l-altar jien iċċelebrajt b'mod solenni l-quddiesa: konna b'kollox aktar minn mitt Kristjani Franki; magħna kien hemm żewġ patrijiet Predikaturi (Dumnikani), tnejn Minuri (Franġiskani), u bosta kjeriċi u saċerdoti u pellegrini sekulari: hemmhekk iċċelebrajna uffiċċju solenni u sabiħ għat-tifħir lil Alla' Il-pellegrin Ludolph ta' Sudheim, li żar l-Art Imqaddsa fl-1336, ukoll jitkellem mill-fatt li l-Latini kienu jippossjedu u jiċċelebraw l-uffiċċji fil- Grotta tan-Natività: 'Betleħem hi raħal mill- aktar pjaċevoli u sabiħ. F'Betleħem hemm knisja kbira u sabiħa, li għandha ħafna torrijiet u kampnari, u għandha forma ta' fortizza difiża b'mod qawwi. Is-saqaf hu miksi biċ-ċomb u minn ġewwa għandha mużajċi u rħamijiet, u fiha tiżjin tad-deheb, naħseb, aktar minn kull knisja mżejna taħt ix-xemx. Taħt l-altar maġġur hemm il-post li fih, minħabba fina, Alla twieled bħala bniedem mill-Verġni. F'dak il-post hemm altar, u ftit bogħod minnu hemm il-presepju… Fil-lejl tal-Milied tal-Mulej in-nazzjonijiet (riti) kollha li hemm taħt is-sema, kif inhu xieraq, jinġabru flimkien u kull wieħed minnhom jiċċelebra l-uffiċċju skont ir-rit tiegħu. F'din il-knisja hemm post speċjali, u dan il-post hu mogħti bi privileġġ perpetwu. Il-Latini għandhom dan il-post, li fih Alla sar bniedem Ftit tas-snin wara, fl-1345- 1346 il-pellegrin Franġiskan Nicolo di Poggibonsi, (Libro d'Oltremare, tomo I, 220), kiteb: 'Taħt il-kor (tal- Bażilika) hemm kappella devota, fejn twieled il-Mulej tagħna. Il-kappella għandha żewġ daħliet; dħalt min- naħa tax-xellug u sibt bieb tal-ferrobattuto; f'riġlejn it- turġien, lejn il-lemin, hemm Grotta tan-Natività L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2014 $ 21 tribuna, u hemmhekk hemm l-altar li fuqu tiġi iċċelebrata l-quddiesa… Fil-lejl tal- Milied ta' Kristu (fil-knisja) jinġabru l-ġenerazzjonijiet kollha ta' Kristjani, u kull waħda minnhom tiċċelebra l-uffiċċju fuq l-altar tagħha, bil-mod tagħha u bil-lingwa tagħha' L-istess Nicolo da Poggibonsi jagħti xhieda li, fl-1347: 'aħna erġajna lura fil-knisja ta' Betleħem, li Ilum tinsab f'idejn il- patrijiet Minuri ta' San Franġisk, u li tahielna bħala rigal Medefar, Sultan ta' Babilonja; u kien hemm il-patrijiet hemmhekk meta jien kont Ġerusalemm (Libro d'Oltremare, I, 236). Is-Sultan li jsemmi Nicolo kien Muzaffar Ħaġġi, li kien Sultan tal-Kajr fl-1346-47. Xhieda oħra kontemporanja hi dik tal-awtur anonomu Minorita tal-De gestis et factis trium Regum (c. 1364): 'F'din il-knisja, fil- ejl tan-Natività, jiltaqgħu d-diversi nazzjonijiet (riti) ::: kull wieħed minnhom għandu l-post tiegħu fil- knisja, u kollha jiċċelebraw -uffiċċji divini, kull wieħed fil-lingwa tiegħu. biss il-Kristjani Kattoliċi i jamministraw din il- appella, u fil-jum tal-Milied ma jdaħħlu l-ebda rit ieħor fil-kappella' Fl-ewwel nofs tas-seklu 14 nafu li l-Knejjes oħrajn Insara ma kellhomx post fiss fejn joqogħdu fil- Bażilika, imma kienu biss jiċċelebraw l-uffiċċji fil-festi 22 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 fuq l-altari tagħhom, filwaqt li l-Franġiskani waħedhom kienu preżenti. Il-Griegi Ortodossi kienu għadhom ma kellhomx monasteru stabbli maġenb il-Bażilika imma kienu jgħixu fil- monsteru ta' San Nikola (illum il-kunvent tal-Grotta tal-Ħalib, proprjetà tal- Franġiskani). Fl-1336 Sudheim jgħid li Betleħem kienet abitata biss mill-Kristjani, imma fl-1346 Nicolo da Poggibonsi jikteb li f'Betleħem kien hemm ukoll ftit Saraċini ma' ħafna Kristjani. Il-Franġiskani kienu jgħixu fil-fdalijiet tal- monasteru kbir li kellhom il- Kanoniċi Regolari ta' Santu Wistin meta kienu juffiċjaw il-Bażilika tan-Natività fil- perjodu tal-Kruċjati (1099- 1187). F'Marzu tal-1393 wasal Venezia fra Gerardo Calveti, Gwardjan tal-Għolja ta' Sijon (Kustodju tal-Art Imqaddsa), fil-kumpanija ta' Henrv, duka ta' Lancaster, li aktar tard sar ir-Re Henrv IV tal-Ingilterra (1399-1413), li kien mar pellegrinaġġ f'Ġerusalemm. Fra Gerardo kien ġie fl-Ewropa biex jitlob lill-prinċpijiet Kristjani tal-Italja, ta' Franza u tal-Ingilterra biex jgħinu lill-Franġiskani ħalli jirrestawraw il-Bażilika tan-Natività f'Betleħem, li kienet għoddha se tiġġarraf. Fra Gerardo kompla jitħabat għal żmien twil għal dan l-iskop, u saħansitra fl-1397- 98 mar jagħmel trattattivi mas-Sultan tal-Eġittu fil- Kajr, bl-iskop li jakkwista l-permess tar-restawr. F'ittra tal-5 ta' Marzu 1399 li Ruggero Contarini, kummissarju u prokuratur tal-Art Imqaddsa kiteb lil fra Giovanni Contarini, li mbagħad sar Patrijarka ta' Kostantinopli, jingħad li d-Duka ta' Milan kien bagħat 1500 dukat lill- Gwardjan tal-Għolja ta' Sijon, bl-iskop li jsir ir-restawr tal-knisja ta' Betleħem, u li dawn il-flus intbagħtu Ġerusalemm. Diġà għidna kif fl-1263 ir- Reġina Giovanna I ta' Napli kitbet lis-Sultan tal-Eġittu biex titolbu rikonoxximent tad-drittijiet tal-Franġiskani fid-diversi Santwarji li fihom kienu preżenti, l-aktar iċ- Ċenaklu, il-Qabar ta' Kristu, il-Qabar tal-Verġni Marija (fejn titlob il-permess li jinbena kunvent) u l-Bażilika ta' Betleħem. Saru diversi restawri tal- Bażilika ta' Betleħem mill- Franġiskani, fosthom dik tal-1448-1452 bil-ħidma ta' Filippu, Duka ta' Borgogne. Imma l-akbar restawr tal-Bażilika sar fl-1479- ta' Betleħem fra Giovanni Tomacelli. Dan ħa ħsieb biex jagħmel mill-ġdid is-saqaf tal-Bażilika Biżantina billi jibdel it-travi tal-injam li kienu tmermru. Il-materjal ġie offrut minn Filippu ta' Borgogne u mir-Re Edward IV tal-Ingilterra, u inġarr fuq il-galeri tar-Repubblika ta' Venezia sal-port ta' Ġaffa, u mbagħad ġarrew l-injam fuq l-art sa Betleħem. Dan is- saqaf għadu jeżisti sal-lum, għalkemm jinsab f'qagħda perikoluża u għandu bżonn ta' restawr urġenti, li suppost li se jibda ma jdumx. Xhieda importanti dwar dan is-saqaf il-ġdid li għamlu l-Franġiskani fil-Bażilika tan-Natività jagħtihielna Francesco Suriano, Kustodju tal-Art Imqaddsa bejn l-1493-1495 u bejn l-1512- 1515 (Trattato de Terra Santa, kap. 'Hawnhekk nitkellmu dwar Betleħem u dwar il-knisja kbira tal-Beata Verġni, fejn welldet lil Kristu. Is-saqaf tal-knisja hu magħmul minn ċipressi u ċedri tal-Monte Libano, u s-saqaf hu kollu miksi biċ-ċomb. L-injam tat-travi fil-fatt kien mikul u maqsum, minħabba n-nuqqas ta' kura fi żmien il-Konventwali, imma issa ġie mġedded fiż-żmien li fih jiena kont ninsab fil-familja reliġjuża fuq l-Għolja ta' Sijon, fl-14807 Dan id-dettall hu importanti. Jgħidilna, qabel xejn, li s-saqaf tal-Bażilika an-Natività sar ġdid mill- Franġiskani. Issa fl-Art Imqaddsa, min jirrestawra hu l-proprjetarju. din hi prova li fis-seklu 14 il-Franġiskani kienu proprjetarji esklużivi al-Bażilika tan-Natività f'Betleħem, fejn damu b'mod mhux interrott proprjetarji paċifiċi sal-1637, meta l-indħil tal-Griegi Ortodossi daħħalhom f'xebgħa inkwiet, u kellhom jitħabtu biex jerġgħu jiġu rrikonoxxuti bħala proprjetarji mit- Torok Ottomani fl-1690 sakemm dan id-dritt ġie usurpat lilhom fir-rewwixta li l-Griegi Ortodossi organizzaw kontra l-Franġiskani nhar Ħadd il-Palm tal-1757, fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, f'dik ta' Betleħem u fil-Qabar tal- Verġni Marija. Il-martirju ta' San Nikola Taveliċ u sħabu, Protomartri tal-Art Imqaddsa (1391) Fl-1391 kien jgħixu fil- kunvent tal-Għolja ta' Sijon L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 23 Il-martirju tagħhom f'idejn is- Saraċini ġie deskritt minn Patri Geraldo Calveti, Kustodju tal-Art Imqaddsa, f'relazzjoni li kiteb xahrejn wara d-data tal-martirju tagħhom fl-14 ta' Novembru 1391 (Geraldo CALVETI, Quattro martiri sul rogo: il martirio del Beato Nicolo Taveliċ e tre compagni uccisi a Gerusalemme nel 1391,a cura di Alberto GHINATO, Edizoni Francescane, Roma 1961). Nikola Taveliċ twieled madwar l-1340 f'Sebenico (Sibenik) fid-Dalmazja (Kroazja). Daħal żagħżugħ mal-patrijiet Minuri. Meta sar saċerdot laqa' l-istedina tal-vigarju ġenerali tal- Ordni, Patri Bartolomeo della Verna, u tal-Papa Girgor XI, biex imur missjunarju fil-Bosnia, fejn ħadem għal 10 snin fl-evanġelizzazzjoni tal- Bogomili (eretiċi Patarini jew Katari li kienu jgħixu fil-Balkani). F'din il-ħidma kien megħjun minn Deodato minn Rodez. Fl-1384, flimkien ma' dan sieħbu u ma' Pietro minn Narbonne u Stefano minn Cuneo hu mar missjunarju fil-Palestina. L-erba' Franġiskani kienu jgħixu fil-kunvent taċ- Ċenaklu. Stefano minn Cuneo kien membru tal-provinċja Franġiskana ta' Genova. Studja t-teoloġija fl-iStudium ta' Pavia u kien lettur tat- teoloġija f'Bologna u Pavia. Wara mar jaqdi l-ministeru tiegħu fil-gżira ta' Corsica, u mbagħad mar Ġerusalemm fil-komunità tal-Għolja ta' Sijon. Deodato minn Rodez twieled fl-Aquitaine fi Franza, post li bil-Latin jissejjaħ Ruticinum. Daħal żagħżugħ mal- patrijiet Minuri. Wara li sar saċerdot ingħaqad ma' Nikola Taveliċ fil-ħidma ta' evanġelizzazzjoni tal-Bosnia, u fl-1384 intbagħat bħala missjunarju fil-Palestina. Pietro minn Narbonne kien membru tal-provinċja Franġiskana ta' Provence. Hu daħal Franġiskan fir- riforma tal-Osservanza li kien beda Paoluccio Trinci 24 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 X'aktarx li ħa l-formazzjoni tiegħu fl- eremitaġġi tal-Umbria, fejn l-Osservanti kienu tferrxu ħafna qabel l-isforz ta' Paoluccio Trinci, sa minn żmien Giovanni da Valle u Gentile da Spoleto fl-1334. Il-preżenza tiegħu f'Ġerusalemm fl-1391 hi interessanti, għax turina kif il- patrijiet Minuri tar-riforma tal- Osservanza kienu tferrxu sew, anke fl-Art Imqaddsa, fi tmiem is-seklu 14. Ir-rakkont tal-martirju jinsab f'diversi fonti storiċi, li ġew editi l-aktar fl-okkażjoni tal- kanonizzazzjoni tal-Martri ta' Ġerusalemm minn Pawlu VI fil-21 ta' Ġunju 1970 (cfr. L-edizzjoni kritika tar- rakkont tal-martirju ta' Nikola Taveliċ u sħabu, skont dak li kiteb Patri Geraldo Calveti, Gwardjan tal-Għolja ta' Sijon, tinsab fi Girolamo GOLUBOVICH, Biblioteca bio- biografica della Terra Santa Golubovich jagħtina wkoll l-edizzjoni tal-ittra akkompanjatorja li Patri Geraldo kiteb lill- Katalani residenti f'Damasku, u bagħtilhom flimkien mal-atti tal-martirju nhar l-20 ta' Jannar 1392. Il-martirju tal-erba' Franġiskani beda nhar il-11 ta' Novembru 1391 festa ta' San Martin, meta ddeċidew li jmorru jxandru lil Kristu u l-Evanġelju quddiem il-Qadi ta' Ġerusalemm, billi jitilgħu fuq l-ispjanata tat- Tempju fil-Haram al-Sharif (ir-Reċint Nobbli) fejn il- Musulmani jitolbu fil-Moskea ta' Al-Aqsa. Dak il-jum kien ir-raba' jum tal-festa Musulmana ta' Għid el-Qurban. Bl-għajnuna ta' interpreti huma qraw quddiem l-awtoritajiet minn trattat miktub bl-Għarbi. Ir-riżultat naturalment kien li ġew immedjatament arrestati u ikkundannati għall-mewt talli ipprofondaw ir-reliġjon Islamika f'post hekk qaddis għaliha. Il-Qadi sejjaħ lill- Gwardjan Patri Geraldo Calveti, bħala responsabbli tal-Franġiskani li kienu jgħixu f'Ġerusalemm, u mbagħad iddeċieda li jikkundanna l-erba' patrijiet għall-piena kapitali. Nhar l-14 ta' Novembru 1391 saret l-esekuzzjoni tas-sentenza kapitali fil-Bieb ta' Ġaffa, quddiem iċ-Ċittadella jew Torri ta' David, fejn il-Franġiskani ġew krudelment maqtulin u l-iġsma tagħhom maħruqin għalkollox, biex hekk l-Insara ma jkunux jistgħu jqimu l-fdalijiet tagħhom. L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 25 —APPOSTILUJU PARA —Tġi MINI ET TAIL-1950 SENA Ġesu biddel l-isem ta' Xmun (bil-Grieg Sumeon) bin Ġona (kif insibu f'Mattew 16:17, bl- Aramajk: 'bar-Xonah; Vonah ifisser 'ħamiema') għal Pietru (isem li jfisser 'blata'; bl-Aramajk: 'kefa, 'cepas'; bil-Grieg: 'petra, ara Mt 10:1-4; Mk 3:13-19 u Lq 6:12-16, b'paragun mill- kelma oħra Griega 'lithon' f'l Piet 2:4). Skont l-Evanġelju apokrifu tal-Lhud missieru kien jissejjaħ Ġwanni (vohanan) kif insibu ukoll f'xi okkażjonijiet fl-Evanġelju ta' San Ġwann 26 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 (1:42 u 21:15). Pietru kien miżżewweġ u sajjied fil- għadira ta' Tiberija jew ta' Ġennesaret jew fil-bahar tal-Galileja fil-Galileja; kien minn Betsajda (li tfisser 'dar tas-sajd' fin-naħa ta' fuq tal- għadira, ara Ġw 1:44 u 12:21, din kienet mibnija mill-ġdid minn Filippu iben Erodi u kienet belt Griega, fil-qrib kien hemm ukoll 'Betsajda Ġulja') u wara mar joqgħod f'Kafarnahum (5km 'il bogħod minn Betsajda) fejn kellha popolazzjoni dakinhar ta' 15,000 ruħu Kristu għażlu biex ikun l-Ewwel Kap tal-Knisja u fdalu f'idejh l-imfietaħ tas-Saltna (ara Matt 16:18; Betsajda, billi kienet belt kummerċjali, kellha influwenza Griega qawwija. Skont San Ġwann 1:44 kien ħuh Indrija li ppreżentah għall-ewwel darba lil Ġesti l-Messija. Huwa għaraf lil Kristu bħala l-Messija fl-istqarrija tal-fidi tiegħu f'Ċesarija ta' Filippi, imsemmija għal Filippu Erodi, (illum Paneion/ Banias) qrib il-muntanja Hermon: 'Tnti l-Messija… (Mk 8:29, ara ukoll Matt 16:18). Tajjeb li ngħidu hawnhekk li l-Għadira tal-Gallilea jew Kinneret (kinnor għaliex għandha forma ta' arpa) fejn kien jistad Pietru, ħuh Indrija u sħabu (il-familja ta' Żebedew missier Ġakbu u Ġwanni), hija twila 21 km u wiegħsa 13 km u fonda madwar medja ta' 85 pied u hija għadira ta' ilma naturali u tibqa' nieżla fix-xmara Ġordan. Josephus jikteb li kien hemm madwar 230 dgħajsa tagħmel is-sajd f'dan l-ilma speċjalment għall- ħuta 'Tilapia' ('Tristramella simonis'). Il-ħuta l-oħra 'Sfamnun' (catfish) kienet meqjusa bħala mniġġsa u riferita bħala 'serp. Fis-sena 2013 fil-qiegħ tal-għadira fin-naħat tal-iskavi ta' Khirbet Kerak instabet piramida misterjuża tal- ġebel tas-sena 2000 Q.K. Pietru kien dejjem ma' Ġest fl-iktar mumenti partikulari bħal dak tat-Trasfigurazzjoni u tal-Ġetsemani. Bħala bniedem dgħajjef ċaħad lil Kristu fil-passjoni għal tliet darbiet imma mill- ewwel nidem. Kien l-ewwel appostlu li daħal fil-qabar ta' Kristu. Għandna żewġ ittri kanoniċi minn tiegħu. Huwa pprietka fil-Palestina, f'Antiokja tas-Sirja fejn kien l-ewwel isqof ta' din il- komunità, fejn id-dixxipli ta' Kristu bdew jissejħu nsara, fl-Asja Minuri, fil-Greċja u wara sar Isqof ta' Ruma u l-Ewwel Papa. B'rabta mal- primat ta' Pietru nsibu dan it-tagħlim ta' Primatus Petro Datur, hanc Petri unitatem u Cathedra Petri ta' Ciprijan ta' Kartaġni. Didimu jsejjaħ lil Pietru bħala mexxej (bil- Grieg: corvphaeus), waqt li San Ambroġġ ta' Milan għandu l-frażi famuża: ubi ergo Petrus ibi ecclesia: ubi ecclesia nulla mors sed vita aeterna. Dati marbuta mal-ħajja ta' San Pietru huma li fis-sena 42 W.K. huwa kien Ruma (l-istoriku Ewsebju jikteb li huwa kien Ruma taħt ir-renju ta' Klawdju li kien beda mis-sena 41 A.D.), kien ġie arrestat imbagħad meħlus mill-ħabs; fis-sena 46 kien Ġerusalemm, fis-sena 48 kien ġewwa Antiokja, fis-sena 49 reġa' kien Ġerusalemm għall- Konċilju u wara reġa' mar Ruma. Żgur li qabel is-sena 49 WK. f'Ruma, kien midħla ta' Akwila u Priska u tad-dar (domus ecclesiae) tagħhom fejn illum hemm il-Knisja ta' Santa Priska tal-5 seklu. Nafu li l-familja aristokratika Pudens li kienet toqgħod fuq l-għolja Esquilina, fejn illum hemm Santa Pudenziana, kienet għenet ħafna lil San Pietru. Skont Tertulljanu f'De Baptismo jgħid li San Pietru kien jgħammed ġewwa Ruma fix-xmara Tevere. Ħa l-martirju f'Ruma fuq l-għolja tal-Vatikan bit-tislib b'rasu 'l isfel madwar is-sena 64 W.K (għalhekk fis-sena 2014 niċċelebraw il-1950 sena tal-martirju tal-Ewwel Papa, bil-probabilità kbira wkoll li kienet l-istess sena tal-martirju ta' San Pawl). Il-post tal-martirju huwa indikat bħala l-pjazza ta' San Pietru fil-ġenb fejn kien hemm iċ-Ċirku ta' Gajju u Neruni. Skont l-arkeologa Margherita Guarducci, li mietet reċentament fl-età ta' 92 sena, u li bdiet tagħmel l-iskavi fin-nekropoli L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 27 fil-Bażilika tal-Vatikan imqabbda mill-Papa Pawlu VI, liema skavi kienu bdew sa mill-1940; San Pietru ġie imsallab fit-13 ta' Ottubru fl-okkażjoni tal-festa ta' Die Imperii tal-Imperatur Neruni fis-sena 64 W.K. fl-okkażjoni tal-10 sena mill-ħatra tiegħu (kif kien qal Taċitu u l-Papa Klement fl-bidu tal-Knisja, b'kuntrast ma' Ewsebju u Ġirolmu li ġew wara u li jiktbu s-sena 67. Is-sena 64 W.K. immarkat il-bidu tal-persekuzzjoni tal-Insara mhux iktar issa mil-Lhud, bħalma naraw fil-ġrajjiet tal-Atti tal-Appostli imma mill- Imperatur Ruman innifsu Neruni. Dan, wara l-istraġi tal-ħruq tal-belt imperjali ta' Ruma fid-19 ta' Lulju tas-sena 64 li għalih tefa' t-tort inġustament fuq l-Insara. Dan il-ħruq ta' Ruma, fejn kienu nqerdu għal kollox għaxar kwartieri mill-erbatax li kienu jeżistu fil-belt, kien mibdi minn Neruni nnifsu sabiex inkun jista' jagħmel proġetti għall- glorja tiegħu. Fil-fatt, Neruni fis-snin 67 u 68 kien involut ħafna fil-Greċja, spiċċa fis- sena 68 u fis-sena 69 kien hemm erba' imperaturi: Galba, Otone, Vitellio u Vespazjanu. Margherita Guarducci kienet sabet il-kelmiet miktuba bil-Grieg Petros eni - Pietru qiegħed hawn. Dan l-avveniment storiku kien mħabbar b'mod definittiv u b'ferħ kbir mill-Papa Pawlu VI fis-26 ta' Gunju 1968. Il-qabar tiegħu jinsab eżattament taħt l-artal tal- Bażilika tal-Vatikan l-ikbar knisja fid-dinja li taf il-bidu tagħha fis-sena 333 fl-era ta' Kostantinu. Insibu fil-Palestina s-Santwarju tal-Primat ta' Pietru, mibni fl-1934 fuq il-ġebla magħrufa bhala Mensa Christi fejn Ġesti wara l-qawmien deher lil Pietru u talbu biex jirgħa n-nagħaġ tiegħu. Skont it- tradizzjoni din il-Knisja hija mibnija fuq il-pedamenti tad-dar vera li kellu San Pietru. Hemm ukoll il-knisja ta' San Pietru in Gallicantu fejn Pietru ċaħad lil Kristu. F'Antakva fit-Turkija (fil- Bibbja: 'Antijokja tas-Sirja') insibu l-eqdem 'għar-knisja' iddedikata lil San Pietru: Knisset Mar Semaan Kefa tat-tielet jew ir-raba' seklu. B'rabta ma' San Pietru nsibu wkoll il-knisja ta' San Pietru u San Pawl Petrova crkva f'Stari Ras, Novi Pazar fis- Serbja li taf il-bidu tagħha fir-raba' seklu u l-Bażilika Saint Pierre aux-Nonnains 28 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 f'Metz fi Franza ta-sena 380. Fl-1968 kienet instabet id- dar - domus-ecclesia ta' San Pietru ġewwa Kafarnahum. Fl-arti Kristjana Pietru kepha għandu rabta ma' Mosċ li ħareġ l-ilma mill- blata — petra. Il-Festa liturġika tiegħu hija flimkien ma' San Pawl l-Appostlu tal- Ġnus, fid-29 ta' Ġunju. L-ittri kanoniċi ta' San Pietru huma tnejn. Hemm kitbiet oħra attribwiti lil San Pietru imma dawn huma meqjusa bħala apokrifi. L-Ewwel Ittra ta' San Pietru, għalkemm hija indirizzata lill-komunitajiet nsara ta' Pontu, Galazja, Kappadoċja, Asja u Bitinja, hija meqjusa bħala 'ittra ġenerali' miktuba madwar is-sena 63 W.K. ġewwa l-belt ta' Ruma għall- Knisja kollha, għall-insara kollha mxerrdin speċjalment fl-Asja Minuri. F'dawn il- komunitajiet kien hemm insara ta' oriġini Lhudija Aktarx inkitbet fi żmien Neruni meta l-persekuzzjoni aktar sistemizzata ta' Djoklezzjanu u Trojanu kienet għadha ġejja. Xi wħud mill-biblisti jikbtu li hija prietka batteżimali. Sa mill-bidu nett Klement Ruman jikkwota lil din l-ittra importanti. Fiha nsibu enfasi fuq id-dinjità ta' dawk kollha li jħaddnu r-reliġjon l-ġdida mwaqqfa minn Kristu. dwar id-dmirijiet tal-ħajja nisranija u l-imġiba tan- nisrani fid-dinja pagana. Tkompli tgħid ukoll, li huma jissieħbu mat-tbatijiet ta' Kristu meta jgħaddu mill- prova tat-tbatija speċjalment dik tal-persekuzzjoni u li wara din it-tbatija hemm tassew wirt imħejji għalihom (ara 1,1 u 5,12). Huwa jgħallem dwar is-salvazzjoni, dwar il-miġja ta' Kristu, il- filjolanza tan-nisrani, u fuq kollox dwar il-poplu ġdid ta' Alla fil-knisja u t-tbatija tan-nirani. Rigward it-tieni ittra, insibu li għandha rabta kbira ma' San Pietru u nkitbet qabel il-qerda ta' Ġerusalemm. Din l-ittra għandha ħafna xebh mat-tagħlim ta' San Pawl u t-tagħlim fl-ittra ta' San Guda. Hija tgħallem dwar il-ħajja tan-nisrani u twissi kontra l-għalliema foloz u l-valur tal-Kotba Mqaddsa (1:19-21). Teżisti kitba ohra attribwita lil San Pietru imma din mhix kanonika bħall-Apokalissi ta' Pietru, il-Vanġelu ta' Pietru, il-Predikazzjoni ta' Pietru, l-Atti ta' Pietru, l-Atti ta' Pietru u Pawlu, il-Passjoni ta' Pietru u Pawlu u l-Martirju ta' Pietru. B'hekk tajna ħarsa lejn il- biografija u t-tagħlim ta' San Pietru Apposlu u l-Ewwel Papa: 'Jiena tlabt għalik, biex il-fidi tiegħek ma tiġix nieqsa. Int mbagħad, meta terġa' lura għas-sewwa, wettaq lil ħutek' (Luqa 22:32). L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 29 EA ża FŻNMI INT a u TA'ĠESU Mons. Lawrenz Sciberras Meta ġie Ġesu fid-dinja huwa wriena t-triq u bena komunikazzjoni bejn Alla l-Missier u bejna l-bnedmin. L-awtur tal-Ittra lil-Lhud, b'ton trionfali ħafna, jafferma dan kollu fil- kap 9,11-12. 'Imma Kristu ġie bħala l-qassis il-kbir tal-ġid li ġa ġie. Hu daħal minn tinda 30 $ L-ARr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 aqwa u aktar perfetta li mhijiex maħduma b'idejn il-bnedmin, jiġifieri mhijiex ħolqien ta' din l-art; hu daħal darba għal dejjem fis- Santwarju mhux bis-saħħa tad-demm tal-mogħoż u tal- għoġiela, imma bis-saħħa ta' demmu stess, u hekk kiseb fidwa għal dejjem'. Dan il-kliem, li qed jiġi ppeżentat f'lingwaġġ kultwali, jiġbor fih il-misteru kollu tal-Għid Mogħdija ta' Kristu; li jfisser il- passjoni, mewt, qawmien, u axxensjoni. U dan għaliex is- Santwarju li fih daħal Kristu mhux wieħed materjali imma tas-semal Hekk ikompli jippreċiża l-awtur 'Għax Kristu ma daħalx f'santwarju magħmul b'idejn il-bnedmin'. Meta Kristu daħal tassew fis-santwarju, huwa waqqaf u bena mill- ġdid dik il-komunikazzjoni bejn il-bniedem u Alla, liema komunikazzjoni nkisret għalkollox bid-dnub. Huwa fetħilna t-triq lejn Alla. Anzi huwa stess sar it-TRIQ. 'Jiena it-triq' (Ġw 14,6). Huwa sar it-triq, u laħaq l-għan sħiħ, grazzi għall-mewt u l-qawmien tiegħu. Billi Ġest huwa Iben Alla, Ġesii ma kellux bżonn personalment ta' ebda sagrifiċċju, imma kellu iva bżonn għan-natura umana tiegħu li tixbah lil tagħna: Ġest kien veru bniedem. Minħabba l-offerta ġeneruża tiegħu Ġest kiseb għan- natura tiegħu umana li din tinbidel u hekk tidħol f'aktar intimità ċelesti ma' Alla Missieru. Mezzi li ħaddem Alla Liema huma l-mezzi li Alla ħaddem biex iwaqqaf mill- ġdid din il-komunikazzjoniż L-awtur jitkellem minn żewġ mezzi u b'mod paralleli. (a) Jagħmel użu sħiħ mill- prepożizzjoni Griega dia, li tfiser 'tgħaddi minn', u tista' tfisser ukoll 'per mezz'. Kristu daħal fis-Santwarju billi 'daħal minn tinda aqwa u aktar perfetta… u bis-saħħa ta' demmu stess' (Lhud 9,12). (b) It-tieni mezz huwa wisq aktar faċli biex tinterpretah. Id-demm ta' Kristu li jfisser l-offerta sħiħa tal-ħajja kollha tiegħu. Mela jfisser il-mewt tiegħu, mibdula f'offerta sħiħa ta' mħabba bla ebda kundizzjoni. Meta Kristu, biex jifdi l-bniedem, kellu jagħti demmu kollu — ma ninsewx li hawn għandna demm divin — dan ifisser l-ogħla mezz u l-aqwa prezz għal din il-fidwa sħiħa. Hawn id-demm ta' Kristu qiegħed f'kuntrast mad- demm tal-gidjien u l-għoġiela. Vittmi li ma jafux raġuni, vittmi annimalil Hawn wieħed għandu jammira l-ġenerożità suprema ta' Kristu, l-Qassis il-Kbir tagħna. ma marx ifittex qalb il- merħla xi ħaruf mingħajr tebgħa jew difett, kif jitlob bil-qawwa ir-ritwal tal- Levitiku. Ġest offra l-ħajja proprja tiegħu, billi ħabbat wiċċu mat-tbatija u l-mewt b'ubbidjenza sħiħa għal volontà salvifika tal-Missier flimkien ma' imħabba l-aktar ġeneruża għalina l-bnedmin. Id-demm tiegħu jfisser dan l-aspett ta' mewt vjolenti mibdula f'offerta ta' ubbidjenza filjali u ta' solidarjetà mal-aħwa. 'Kunu afu li intom kontu mifdija mill-ħajja tagħkom fiergħa li ħadtu mingħand missirijietkom, mhux b'xi ħaġa li tintemm, bħalma hi l-fidda jew id-deheb, imma bid-demm għażiż ta' Kristu, li kien bħal ħaruf bla għajb u bla tebgħa' (1 Pt 1,19-20). It-tifsira tat-tinda — għarix L-awtur jitkellem minn 'tinda wisq aktar kbira u perfetta'. Il-fissiera ma tantx jaqblu bejniethom dwar xi jfisser dan il-kliem. It-tifsira l-aktar li jagħtu hija li din it-tinda tirrappreżenta s-smewwiet inferjuri. Kristu kellu jgħaddi s-smewwiet inferjuri biex bin-natura tiegħu umana jidħol fis- sema. Imma din it-tifsira xejn ma hija sodisfaċenti. Għaliex is-smewwiet inferjuri minn dejjem kienu jafu bihom, imma t-triq ġdida ma kenitx magħrufa, ma kenitx murija. Minn naħa l-oħra s-smewwiet ta' taħt jagħmlu parti minn dan il-ħolqien; l-awtur diġà qalu f'kap 1,10-12 u jerġa' jirrepetih fil-kap 12, 26-27. Barra dan il-paralelliżmu L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 31 li jagħmel l-awtur fil-frażi (ISEM jet ia G IA TA A EN MO SG tati etċ ma' smewwiet ta' taħt. San Ġwann Griżostmu ppropona interpretazzjoni aktar profonda, u aktar toqrob u taqbel mat-test. Mill-aspett spiritwali u duttrinali hija wisq aktar fiċ EB Ea Zaza ent jżomm li 'it-Tinda aktar kbira u aktar perfetta li ma tappartjenix għal din il-ħolqien li huwa l-Ġisem ta' Kristu'. Perċà hemm IO i ez a huwa l-ġisem ta' Kristu gglorifikat. Għalhekk qabel il-glorifikazzjoni, l-ġisem ta' Kristu kien jappartjeni lil din id-dinja, kien ġisem piċiiċ i EE rat tII EG (og elena (EE Z OnG OI kemm hu ġdid. It-triq il-ġdida JB oni a EB B Ta jisto e te a EN RO jidħol fl-intimità ta' Alla hija peob iz ita Go Ċini mibdula fis-sagrifiċċju tiegħu gglorifikat. Kristu daħal fl-intimità divina grazzi għal ġisem gglorifikat u permezz ta' demmu stess. Dan jaqbel Ga to ie NI IŻ vot Siti ka Kaz nin jikkorrespondi maż-żewġ EOol ae a i aa xerred id-demm proprju tiegħu, offra b'mod ġeneruż il-bdil tan-natura umana tiegħu, ġeddidha u hekk għamilha denja ta' intimità ma' Alla. In-natura tiegħu umana saret it-triq l-aktar żgura li twassal mal-għaqda l-aktar intima ta' Alla. Triq li qabel assolutament ma kenitx teżiżti u anqas qatt pea i A a oj Lo EB Gnien eee Issa ħarġet fil-beraħ grazzi PALIT Ol o a Dan il-ħsieb fl-ittra lil-Lhud jaqbel mat-tagħlim tal- BI SITTART IMQADDSA 9 APRILS ĠUNJU 2014) Vanġelu dejjem bi ftit aktar preċiżazzjoni. Il-Vanġelu diġà jfakkar meta l-Lhud jitolbu sinjal minn għand Ġesu b'liema awtorità huwa keċċa l-bejjiegħa mit-tempju. Ġesti wieġeb: L-evanġelista ikompli jikkummenta: 'Huwa tkellem mit- Il-misteru tal-mewt u l-qawmien ta' Ġesti jiġi ppreżentat fir-raba' Vanġelu bħala il-misteru ta' Santwarju ta' din id-dinja JI Ga MOTA Santwarju ċelesti (tas-sema) u dan grazzi għall-passjoni PE an G B A ċ IO Ke tgti iii a oiiENETAI santwarju, il-Qawmien, jew fi kliem li jagħmel riferenza għal Eżodu, il-Mogħdija tal- Mulej (Eż 12,27) mill-mewt għall-ħajja. Fis-Sinottiċi l-unika akkuża i KEE iri Kor huwa qal: 'Jien inħott dan it-tempju mibni bl-idejn, u fi tlitt ijiem nibni ieħor li ma jkunx mibni bl-idejn' (Mk 14,58). L-awtur tal-ittra lil-Lhud qabad mill-ġdid il-kwalifika dwar it-tinda: 'Mhix magħmula minn idejn ta' bniedem'. Ġesti kien diġà qal minn qabel it- twaqqif tat-tempju u ħabbar il- bini ta' Santwarju ġdid. Il-ġisem igglorifikat ta' Kristu huwa l-vera tinda u jagħmel għalina t-triq biex nidħlu fl-intimità ta' Alla. L-ittra lil-Lhud tat u fissret b'mod oriġinali l-għażla bejn iż-żewġ partijiet tal-post qaddis: Il-mixja u l-abitazzjoni ta' Alla. Dawn il-partijiet huma n-nava ċentrali Hekal u l-qaddis tal- qaddisin jew l-Ulam. Fi kliem aktar sempliċi mixja qasira mill-parti tan-nofs tat-tempju lejn l-aħħar kamra mudlama li hija is-Santwarju. Hawn ġew kien hemm biss l-arka tal-patt sa żmien l-ewwel eżilju, mela s-sena 586. L-għamara ta' Alla minn dejjem kienet teżisti fis-sema, ma kienx hemm bżonn li terġa' tinbena, imma kien hemm iva l-bżonn li jinbena l-Hekal, jiġifieri it-triq l-aktar adattata lejn din l-abitazzjoni tas-sema li ma kenitx magħmula minn idejn ta' bniedem. Din it-triq huwa l-ġisem igglorifikat ta' Kristu, imsejħa bir-raġun 'aktar perfetta' mis-Santwarju qadim: Dan għaliex l-umanità ta' Kristu issa saret aktar perfetta permezz tat-tbatijiet tiegħu. Dan l-awtur diġà kien qalu fil-kapitli ta' qabel. Hawn toħroġ fid-dieher it-teoloġija sħiħa dwar il-medjazzjoni ta' Ġest. Minn naħa l-oħra din it-tinda hija 'aktar kbira' mis-santwarju qadim, għaliex bl-offerta tiegħu stess Kristu kiseb li dawk kollha li jemmnu jistgħu jsiru membri tal-ġisem tiegħu, kif iżomm b'mod espliċitu S. Pawl: 'Intom il-ġisem ta' Kristu u kull wieħed minnkom membru tiegħu' (1 Kor 13,27). 'Minħabba t-tinda aktar kbira u aktar perfetta', jiġifieri permezz tal-ġisem tiegħu gglorifikat 'Kristu daħal darba għal dejjem fis-santwarju tas-sema'. Qabel il-passjoni, il-ġisem tiegħu kien jappartjeni għal dan il-ħolqien, kien ġisem bħal tagħna, imma grazzi għall- passjoni, il-mewt u qawmien dan il-ġisem sar ħolqien ġdid, uli ġie inawgurat bil-qawmien tiegħu. San Pawl iżomm li 'dawk li huma ta' Kristu huma ħolqien ġdid' (2 Kor 5,17), mela wisq aktar a fortiori l-istess Kristu huwa ħolqien ġdid. Mela ż-żewġ mezzi li jwaqqfu mill- ġdid il-komunikazzjoni bejna u bejn Alla u jwaqqfu l-Patt il- Ġdid huma l-ġisem u d-demm ta' Kristu. Aħna nirċievu l-Ewkaristija. Nistgħu nidħlu f'intimità ma' Alla għaliex nagħmlu parti mill- ġisem igglorifikat ta' Kristu, u dan seta' jsir grazzi għad-demm li huwa xerred, mela għal għotja l-aktar ġeneruża fil-passjoni. L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 33 IR-REFERENZI BIBLIĊI GĦ (e ILA :LUMEN FIDET (3) Inxandrilkom dak li rċevejt jien It-Tielet Kapitlu, 'Inxandrilkom dak li rċevejt jien' (1 Kor 15: 3) huwa maqsum f'erba' sezzjonijiet b'dawn it-titli: Il-Knisja, omm il-fidi tagħna (37-39), Is-Sagramenti u 34 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 t-trasmissjoni tal-fidi (40- 45), Fidi, talb u d-Dekaologu (46) u L-unità u l-integrità tal-fidi (47-49). It-tielet kapitlu tal-Enċiklika jiffoka kompletament fuq l-importanza tal- evanġelizzazzjoni: 'min jinfetaħ għall-imħabba ta' Alla, sema' leħnu u rċieva d-dawl tiegħu, ma jistax iżomm dan id-dawl għalih'. Id-dawl ta' Kristu jiddi fuq wiċċ l-insara u hekk jixtered, 'bħalma fil-liturġija tal-Għid id-dawl tal-blandun jixgħel ħafna aktar xemgħat' (37). Ix-xandir tal-fidi jgħaddi wkoll permezz tal-mixja taż-żmien, minn nisel għal nisel, permezz ta' katina mhux maqtugħa ta' xhieda. Dan iwassal għal ħolqa bejn il-fidi u l-memorja għax l-imħabba ta' Alla żżomm magħquda ż-żminijiet kollha, tant li tagħmel minna kontemporanji ta' Ġest: 'L-imħabba li hi l-Ispirtu, u li tgħammar fil- Knisja, iżżomm magħqudin bejniethom iż-żminijiet kollha u tagħmilna nies ta' żmien Ġest' (38). Ma nistgħux nemmnu waħedna għaliex il-fidi mhijiex biss għażla individwali. Il-'Jiena nemmen' isir 'Aħna nemmmu' għax il- fidi tiftiehem dejjem fil- ġemgħa tal-Knisja. 'Dan hu għaliex min jemmen qatt mhu waħdu, u għaliex il-fidi għandha t-tendenza li tixtered, li tistieden lill- oħrajn għall-hena tagħha' (39). Il-milja tal-ħajja li nirċievu permezz tal-fidi taslilna b'mod speċjali permezz tas-Sagramenti, iċċelebrati fil-liturġija tal-Knisja. Fihom tixxandar memorja nkarnata, marbuta mal- postijiet u ż-żminijiet tal- ħajja, imsieħba mas-sensi kollha; fihom il-persuna intlaqat, għax hi membru a' suġġett ħaj, f'nisġa ta' relazzjonijiet komunitarji' (40). Fost is-Sagramenti -Papa jsemmi l-ewwel il-Magħmudija, kemm at-trabi kif ukoll tal-adulti: 'il-Magħmudija tfakkarna i l-fidi mhux opra tal- individwu waħdu….iżda trid intlaqa' fi ħdan l-għaqda al-Knisja li tittrasmetti d-don ta' Alla' (41). U fil-każ tat-trabi, huma -ġenituri u l-parrini li jwieżnu miċ-ċkunija l-fidi al-imgħammdin, struttura a' Magħmudija li turi 'l-importanza tal-għaqda bejn il-Knisja u l-familja fit- rasmissjoni tal-fidi' (43). L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 35 Il-Papa jgħaddi biex jitkellem mill-Ewkaristija li fiha l-fidi ssib l-aqwa tifsira tan-natura sagramentali tagħha. Hija 'l-ikel għażiż tal-fidi, laqgħa ma' Kristu preżenti b'mod reali b'att mill-aktar għoli ta' mħabba, għotja tiegħu nnifsu li tnissel il-ħajja. . .attwalizzazzjoni tal-misteru. ..fl-Ewkaristija nitgħallmu naraw il- profondità tar-realtà. Il-ħobż u l-inbid jinbidlu fil-Ġisem u d-Demm tà' Kristu… (44). Il-Papa jistqarr ukoll li fiċ-ċelebrazzjoni tas- Sagramenti, il-Knisja tittrasmeti l-memorja tagħha, l-aktar nett bl- istqarrija tal-fidi, li fiha fil-ħajja kollha tidħol f'mixja lejn il-għaqda sħiħa ma' Alla l-ħaj…fil-kredu min jemmen hu mistieden jidħol fil-misteru li jistqarr u jħalli lilu nnifsu jindbidel minn dak li jistqarr' (45). Elementi essenzjali oħra għat-trasmissjoni tal-fidi huma t-talb u d-Dekalogu. It-talb, b'mod partikulari it- talba ta' Sidna, il-Missierna: b'din it-talba 'n-Nisrani jitgħallem jaqsam l-istess esperjenza spiritwali ta' Kristu u jibda jara b'għajnejn Kristu'; id-Dekalogu (l-għaxar kmandamenti), li 'mhuwiex ġabra ta' 36 $ L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 preċetti negattivi, iżda ta' indikazzjonijiet konkreti biex noħroġu mid-deżert al-'jien'…u nidħlu fi djalogu ma' Alla, u nħallu -ħniena tiegħu tħaddanna' Sabiħa hi l-kelma tal-Papa meta jistqarr: 'Hekk missejt -erba' elementi li jħaddnu -teżor tal-memorja li -Knisja xxandar: l-Istqarrija al-fidi, iċ-ċelebrazzjoni as-Sagramenti, il-mixja tad- Dekalogu, it-talb. Il-katekeżi al-Knisja, tradizzjonalment, kienet mibnija fuqhom, inkluż il-Katekiżmu tal- Knsija Kattolika, għodda fundamentali għal dak l-att unitarju li bih il-Knisja ikkomunika l-kontenut sħiħ al-fidi, 'dak kollu li hi, dak ollu li hi temmen' (46). Il-Papa jgħaddi biex jitkellem fuq l-unità u -integrità tal-fidi. Il-fidi hija waħda 'minħabba -għaqda ta' Alla magħruf u mistqarr…għax iddur fuq Mulej wieħed, fuq il- ħajja ta' Ġesu, fuq l-istorja onkreta tiegħu li taqsamha magħna….għaliex taqsam u tieħu minnha l-Knisja ollha, li hi ġisem wieħed u Spirtu wieħed. Fil- omunjoni tal-uniku suġġett i hu l-Knisja, nirċievu ħarsa omuni. Aħna u nistqarru -istess fidi nistrieħu fuq -istess blata, ninbidlu mill- istess Spirtu tal-imħabba, minna joħroġ dawl waħdieni u għandna ħarsa waħdiena biex ninfdu r-realtà' (47). U la l-fidi hi waħda, għandha tkun mistqarra fis-safa kollu u fis-sħuħija tagħha: 'l-unità tal-fidi hija l-unità tal- Knisja, jekk inħallu barra xi ħaġa mill-fidi nkunu nħallu barra xi ħaġa mill-verità tal-komunjoni'. Hawnhekk il-Papa jikkwota lill-Beatu John Henrv Newman: L-unità tal-fidi hija għalhekk dik ta' organiżmu ħaj; fost il- karatteristiċi tal-kontinwità tad-duttrina fiż-żmien hemm is-setgħa tagħha li tassimila fiha dak kollu li ssib, fl-ambjenti diversi li fihom issib ruħha, fil-kulturi diversi li magħhom tiltaqa, 'hija u ssaffi kollox u ġġorru lejn l-aħħar espressjoni tiegħu. Il-fidi b'hekk tidher universali, kattolika, għaliex id-dawl tagħha jikber biex idawwal l-univers kollu u l-istorja kollha' (49). L-unità tal-fidi u x-xandir sħiħ tagħha huwa garantit mis- suċċessjoni appostolika. F'dan it-Tielet Kapitlu tal-Lumen Fidi, il-Papa jagħmel tlettax-il referenza biblika. Mill-Antik Testment insibu żewġ referenzi, waħda mill-Ktieb ta' Isaija u oħra mill-Ktieb tal-Eżodu. Mill-Ġdid Testment hemm referenza għall-Vanġelu ta' San Ġwann, waħda għal dak ta' San Mattew u waħda mill- Ktieb tal-Atti tal-Appostli. Hemm żewġ referenzi għall-Ittra lir-Rumani, waħda għall-Ewwel Ittra lill-Korintin fit-titlu tal- kapitlu, u tlieta għat-Tieni Ittra lill-Korintin, waħda għall-Ittra lill-Efesin u oħra għall-Ewwel Ittra lil Timotju. Nerġgħu nsegwu dawn ir- referenzi li jgħinuna nerġgħu ntennu xi ideat importanti tal-Enċiklika fuq il-Dawl tal-Fidi. L-ewwel referenza biblika hija għall-Ewwel Ittra lill-Korintin, referenza li tinsab fit-titlu tal-kapitlu: 'Inxandrilkom dak li rċevejt jien' (15: 3). Il-Papa jagħmel din ir-referenza għax, kif rajna, f'dan il-kapitlu jitkellem mit-trasmissjoni tal-fidi. Pawlu jitkellem darbtejn mill-missjoni tiegħu li jxandar u jgħallem dak li hu stess kien irċieva mit-tradizzjoni ħajja tal- Knisja tal-bidu. F15: 3-4 jitkellem mill-kervgma tal-fidi li jgħaddi lill- Korintin: 'Qabel xejn, jien għallimtkom dak li tgħallimt jien, jiġifieri, li Kristu miet minħabba dnubietna, skont l-Iskrittura; difnuh u qam mill-imwiet fit-tielet jum, skont l-Iskrittura'' Qegħdin fil-kapitlu fejn Pawlu jseddaq il-fidi fil-qawmien tal-ġisem mill-imwiet, twemmin imlaqqam fl-istess qawmien ta' Ġest Kristu. F'11: 23-25 meta, fil-kuntest li jistieden lill-Korintin biex jiċċelebraw l-ikla tal-Mulej bid-dehen, ifakkar fit-twaqqif tal- Ewkaristija: 'Jien irċevejt mingħand il-Mulej, it- tagħlim li għaddejt likom, jiġifieri, li l-Mulej Ġest, IB taa tat IA EB Betel BiatI ig EG e BE OD ppro otie al ETA toollal GEiefoġoisi A A ukoll għamel bil-kalċi wara li kiel u qal: Dan il-kalċi iii u sia tija la men agħmlu dan kull meta tixorbu b'tifkira tiegħi'. L-ewwel vers tan-numru 37 jistqarr: 'Min jinfetaħ għall-imħabba ta' Alla, sema' leħnu u rċieva d-dawl tiegħu, ma jistax iżomm dan se L-ART IMQADDSA '$ APRIL jakla hija smigħ u li wieħed jara, hija tixxandar ukoll bħala Lam IE tai IE te l Eta ai Ie fta SIC billi jagħmel tliet referenzi għat-Tieni Ittra lill-Korintin. iNpri za a B AJ jiddefendi l-ministeru appostoliku tiegħu quddiem l-isfida ta' min kien qed jikkalunjah u jgħid li Pawlu jieħu l-okkażjoni biex jiddeskrivi l-ġmiel tal-ministeru tal-appostli. Il-fidi tixxandar bħala LG GTa ge għ bi EVA ĠUNJU 2014) JET A B O 'Imma billi aħna għandna l-istess spirtu ta' fidi li fuqu hemm miktub: Emmint u għalhekk tkellimt, aħna NO In ta oll A II EA A IO G A En A a el teżor fil-fuħħar, ma jistax ma jxandarx il-fidi fil-Mulej Ġesu. Imma l-fidi hija wkoll GEJ i A Bel ca l-ġrajja ta' Mosċ li deher (ui On BI A tali teen jiddi minħabba l-esperjenza EZ IAN Ikteb saħħa tal-fidi, huwa rifless tad-dawl tal-Mulej: 'Aħna Ikoll, li b'wiċċna mikxuf nirriflettu bħal f'mera l-glorja tal-Mulej, qegħdin ninbidlu fl-istess xbieha'. Il-fidi ddawwal u tbiddel lil kull min jemmen fix- xbieha tal-Mulej, bis-saħħa tal-ispirtu s-Santu. Pawlu jżid li bis-saħħa tal-fidi kull min jemmen jiddawwal u jinħoloq mill-ġdid: 'Alla… idda fi qlubna biex jagħtina d-dawl tal-għarfien tal-glorja ta' Alla, li tiddi f'wiċċ Kristu (4: 6). Il-Papa jgħid li l-fidi tiġi mgħoddija lilna mill-Knisja. Hu proprju għalhekk li hija omm il-fidi tagħna. 'L-imgħoddi tal-fidi, dak l-att ta' mħabba ta' Ġesti li nissel fin-dinja ħajja ġdida, jiġina mill-memorja tal-oħrajn, tax-xhieda, miżmum ħaj f'dak is-suġġett waħdieni ta' memorja li hu l-Knisja. Il-Knisja hija Omm li tgħallimna nitkellmu l-lingwaġġ tal- fidi. Hawnhekk il-Papa jagħmel refernza għall- Vanġelu ta' San Ġwann u jgħid li l-evanġelista, filwaqt li jgħaqqad flimkien fidi u memorja, jorbothom it- tnejn mal-azzjoni tal-Ispirtu s-Santu. Ifakkar il-kelma ta' Ġesu: 'ifakkarkom kollox' (Ġw 14: 26). Qegħdin fil-kuntest tad-diskors li Ġesu jagħmel waqt l-aħħar ikla, diskors li fih iwiegħed l-Ispirtu s-Santu: l-Ispirtu Difensur mibgħut f'ismu mill-Misssier 'jgħallimkom kollox u jfakkarkom dak kollu li għedtilkom' Hawnhekk il-Papa jiġbed din il-konklużjoni tant sabiħa: 'L-imħabba li hi l-Ispirtu, u li tgħammar fil- Knisja, iżżomm magħqudin bejniethom iż-żminijiet kollha u tagħmilna nies ta' żmien Ġest, u b'hekk issir il-gwida ta' mixjitna fil-fidi' (38). Is-Sagramenti u t-trasmissjoni tal-fidi Il-fidi tiġi trasmessa peremezz tas-Sagramenti, l-ewwel nett permezz tal- Magħmudija (41). Ma jistax jonqos li hawnhekk il-Papa jagħmel żewġ referenzi għall-Ittra lir-Rumani fejn Pawlu jitkellem mir-realtà tal-Magħmudija. Hija l-Magħmudija li tagħmel minna ħolqien ġdid u wlied adottivi ta' Alla; hija l-Magħmudija, li skont Rumani 6 tagħmilna mejta għad-dnub u ħajja fi Kristu. L-ewwel referenza hija għal 6: 4: 'Tndfinna ma' Kristu permezz tal-magħmudija biex kif Kristu kien imqajjem mill-imwiet permezz tal- qawwa glorjuża tal-Missier, hekk aħna ngħixu ħajja ġdida'. Hija ħajja ġdida li ssir l-eżistenza ta' min jemmen u jitgħammed, fdata f'għamla ta' tagħlim li n-nisrani jobdi mill-qalb. Isir, skont kliem Pawlu, ilsir tal- ġustizzja, jiġifieri, immarkat profondament mill-eżistenza ġdida li jirċievi. Għalhekk isir referiment ieħor: Imma niżżu ħajr lil Alla: intom kontu lsiera tad-dnub, imma issa obdejtu minn qalbkom din il-kwalità ta' tagħlim li ngħatalkom biex timxu fuqu' (Rum 6: 17). Biex ifiehem ir-rabta bejn l-Magħmudija u l-fidi, il-Papa jagħmel referenza għal mill-Profeta Isaija, li ntrabtet mal-Magħmudija fil-letteratura nisranija antika: 'fortizza taż-żonqor il-kenn tiegħu, il-ħobż tiegħu jsibu, u l-ilma qatt ma jonqsu'. Hija silta meħuda minn kantiku ta' Isaija li jikkontempla l-Mulej li jsalva l-poplu tiegħu. 'L-imgħammed, meħlus mill-ilma tal-mewt, seta' jqum fuq saqajh bħala 'blata qawwija', għax ikun sab is-sod li jista' jafdah. Hekk l-ilma tal-mewt inbidel f'ilma tal-ħajja. Grieg isejjaħlu ilma pistos, 'ilma fidil' L-ilma tal- Magħmudija hu fidil għaliex nistgħu nafdawh, għaliex in- nixxiegħa tiegħu ddaħħalna fid-dinamika tal-imħabba ta' Ġest, għajn ta' sikurezza għall-mixja tagħna fil-ħajja' (42). Fidi, talb u Dekalogu Fin-numru 46, meta l-Papa jitkellem mid-Dekalogu bħala element essenzjali fit- trasmissjoni tal-fidi, jagħmel referenza għall-Ktieb tal- Eżodu 20: 2. Huma l-kelmiet li bihom Mosċ jintroduci l-għaxar kelmiet, l-għaxar kmandamenti, bħala t-triq tal-ħelsien, bħala t-triq li biha l-bniedem jintelaq kompletament f'idejn Alla L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 39 JI JG II PIETA AI a mill-art tal-Eġittu'. 'Id- Dekalogu mhuwiex ġabra ta' indikazzjonijiet konkreti IG to o a ata (Z q II G it ni BA ta PM KO Meta li te la TJ KID tGl a ta o IEĦ u nħallu l-ħniena tiegħu tħaddanna biex inġorru l-ħniena tiegħu'. Ma jistax JO Ta TO KO tal-papa jagħlaq b'referenza għal żewġ kapitli sħaħ mill-Vanġelu ta' San Mattew (5 — 7), żewġ kapitli sħaħ li fihom l-evanġelista jiġbor id- Diskors tal-Muntanja. Huwa Diskors ta' Ġest, muri bħala OER G it eżatt imil fa iGni ena nt cint 'Id-Dekalogu jidher bħala l-mixja tal-gratitudni, tat-tweġiba tal-imħabba, possibbli għaliex fil-fidi aħna nftaħna għall-esperjenza tal- imħabba ta' Alla għalina li Lo taa OI a tirċievi dawl ġdid minn dak kollu li Ġesu jgħallem fid- Diskors tal-Muntanja. L-unità u l-integrità tal-fidi Fl-aħħar sezzjoni ta' dan il-kapitlu l-Papa jagħmel żewġ referenzi bibliċi. Fl- ewwel vers jikkwota l-Ittra II SD kO ea 'L-għaqda tal-Knisja, IIA G Bio II marbuta mal-għaqda tal- fidi' (47). Fil-kuntest fejn Pawlu jħeġġeġ lill-insara IO ot ta bir-rabta tas-sliem, jistqarr: 'ġisem wieħed u ruħ waħda, l-istess kif kontu msejħa għal tama waħda; Mulej wieħed, fidi waħda, magħmudija waħda'. B'hekk quddiem id-diffikultà tal-għaqda JI BEN jkompli: 'Iżda l-esperjenza tal-imħabba tgħidilna li sewwasew fl-imħabba jista' jkun hemm viżjoni kO l Baticzjati lot naraw ir-realtà bl-għajnejn LI GO Qatet jfaqqarniex, iżda jagħni jek ta B la loo M Oi eta ti testi bjot iet Alla, trid il-verità u fil-ħarsa Ki ET EZ Kristu, issir soda u profonda. IDEA AQ Bi o doiie ita l-għaqda ta' viżjoni f'ġisem wieħed u ruħ waħda', Referenza biblika fin-numru 48 hija għall-Ewwel Ittra lil Timotju 6: 20. Il-Papa jiġbed il-konklużjoni li 'a l-fidi hi waħda, għandha tkun mistqarra fis-safa kollu u on se L-ART IMQADDSA $ APRIL 'GUNJU2O1I billi jfakkar l-aħħar twissija tal-Appostlu lil Timotju, ragħaj żagħżugħ fil-Knisja tal-bidu, f'din l-Ittra biex iħares id-depositu kollu tal- fidi: 'Timotju, ħares sewwa (CI B OI BEI SA INA BI AG ko tati fieragħ u l-kontradizzjonijiet tal-għerf falz, li xi wħud jitfa la o ea la JIE ZZ£ tTt l KO Ii GG OD ONE għall-kelma tal-Appostlu IAEA GOAR f'Miletu, kif miġjuba minn San Luqa fl-Atti 20: 27. Minn dan it-Testment Pastorali al-Appostlu tal-Ġnus TIENI G Ep Oi EA jikteb fuq l-importanza tas- suċċessjoni appostolika, don al-Mulej, għall-unità tal-fidi u għax-xandir sħiħ tagħha. San Pawl huwa konvint li a fo tort ilu mill-Mulej li jxandar dak kollu li kien skont ir-rieda a' Alla: 'għax jien qatt ma bżajt nurikom dak kollu li Alla jrid minnkom' 'Hu bis-saħħa tal-Maġisteru ista' tasal għandna sħiħa, Tel Jn ntemmuha b'mod sħiħ' (49). Fil-paġni tal-Kotba Mqaddsa ninnutaw kif il-Kelma ta' Alla tasal għand persuni differenti permezz ta' ħolm, viżjonijiet, minn ilħna mis-sħab jew inkella direttament fil-qalb jew fil-moħħ tal-bniedem. Mhux biss, imma din l-istess kelma tasal taħt forom differenti, bħal ngħidu aħna, f'forma ta' twissija, wegħda, ġudizzju, barka jew saħta. Il-ħajja tal-poplu ta' L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2014 $$ 41 Alla kienet kollha kemm hi taħt id-direzzjoni tal-Kelma tal-Mulej. Kien il-Mulej li jmexxi lill-poplu tiegħu permezz tal-Kelma tiegħu fl- għażliet tas-slaten, fil-gwerer li kienu ġġieldu, fil-ħajja soċjali u reliġjuża tagħhom. F'dan l-artiklu se nieqfu fuq xi siltiet meħudin mill-Kotba Mqaddsa li għandhom jgħinuna niġu aktar konxji ta' kif l-awturi sagri kienu f'sintonija mal-Kelma li l-Mulej Alla nnifsu kien qed iwasslilhom, biex permezz tagħhom, imbagħad, ikun jista' jasal fi qlub ta' persuni oħra li aktar tard kellhom jaqraw din l-istess kelma. Minkejja li l-Iskrittura hija l-Kelma ta' Alla, din l-istess kelma waslet għandna permezz ta' kelmet il- bniedem. Minħabba f'hekk, meta naqraw l-Iskrittura rridu nżommu f'moħħna kemm il-kliem tagħna l-bnedmin huwa limitat biex jesprimi l-ħsibijiet ta' Alla. Dan jidher b'mod speċjali mill-metafori jew tixbihat li dawn l-awturi sagri jużaw meta jiġu biex jitkellmu jew biex jiddeskrivu l-Kelma tal-Mulej. Il-profeta Hosegħa, per eżempju, ixebbah il-Kelma tal-Mulej ma' arma li toqtol meta jikteb: 'Għalhekk inġarthom jiena bil-profeti, u bi kliem fommi qtilthom' (Hos 6,5). Ġeremija l-profeta jitkellem minn din il-kelma bħala nar: 'Għalhekk dan jgħid il-Mulej, Alla tal- eżerċti: 'Talli għedtu dal- 42 ġ L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2014 kliem, arani, se nagħmel nar minn kelmti fuq xufftejk, u minn dan il-poplu l-ħatab biex jikkunsmaħ' (Ġer 5,14). Din l-istess tixbiha, Ġeremija jerġa' jużaha aktar tard meta jitkellem fuq l-esperjenza profetika tiegħu. Huwa ħass li Alla kien daħak bih. Minkejja l-wegħda li Alla l-Imbierek kien għamillu fis-sejħa tiegħu li minnu kellu jagħmel 'belt fortizza, kolonna tal-ħadid, ħajt tal-bronż, kontra l-pajjiż kollu' (Ġer 2,18), Ġeremija ħass li Alla kien qarraq bih: 'qarraqtni, Mulej, u jien tqarraqt; kont aqwa minni, u għelibtni' (20,7). Quddiem dan is-sentiment, il-profeta jipprotesta ma' Alla u jgħid hekk fuqu: Imma immedjatament wara dan il-kliem, Ġeremija jistqarr: 'Tżda f'qalbi hemm bħal nar jaqbad, magħluq f'għadmi. Għejejt inżommu magħluq ġo fija, ma niflaħx aktar għalih' (v.9). Dan in- nar jaqbad f'qalb il-profeta ma huwa xejn għajr l-istess Kelma ta' Alla li ġabet fil- ħajja tal-profeta tbatija kbira. Mix-xbieha tan-nar, Ġeremija jxebbah il-Kelma ta' Alla ma' mterqa meta jikteb: 'Jaqaw mhijiex kelmti bħan-nar, jew bħal imterqa tfarrak il-blatf' (Ġer 23,29). Bi kliem bħal dan, il-profeta ried juri l-qawwa kbira li l-Kelma tal-Mulej għandha fil-ħajja tal-bniedem. It-tixbiha tal-Kelma ta' Alla ma' arma nsibuha wkoll fit-Testment il-Ġdid. Fl- Ittra lil-Lhud, per eżempju, naqraw: 'Il-kelma ta' Alla hi ħajja u qawwija, taqta' aktar minn xabla b'żewġt ixfar, hija tinfed sa tinfred minn xulxin ir-ruħ u l-ispirtu u l-ġogi u l-mudullun; u tgħarbel il- ħsibijiet u l-fehmiet tal-qalb' (Lhud 4,12). Hekk ukoll l-awtur tal-Ittra lill-Efesin, jerġa' jitkellem mill-Kelma ta' Alla permezz tat-tixbiha tax-xabla meta jikteb: 'aqbdu x-xabla tal-Ispirtu li hi l-kelma ta' Alla' (Efes 6,17). Fis-Salmi, imbagħad, inkomplu naqraw xeffetti tħalli l-Kelma tal-Mulej hekk kif din tasal għand il-bniedem bħal donnha xi messaġġier mis-sema. Fis-Salm 107,20 għalhekk naqraw: 'Bagħat il-kelma tiegħu u fejjaqhom, u ħelishom mit-telfien' Fis-Salm 147,15 inkomplu naqraw: 'Hu jibgħat fuq l-art il-kmand tiegħu; bil-ħeffa tiġri l-kelma tiegħu'; filwaqt li ftit versi 'l isfel insibu: 'Tsamma' keltmu, u jinħall is-silġ' (v.18). Il-qawwa tal-Kelma tal- Mulej li ddewweb is-silġ iebes tkompli toħroġ b'mod tassew sabiħ f'silta klassika li nsibuha fil-ktieb ta' Isaija 55,10-11: 'Bħalma x-xita u s-silġ jinżlu mis-smewwiet, u ma jerġgħux lura mnejn ġew bla ma jsaqqu l-art, imma jġegħluha tnissel u tnibbet, u tagħti ż-żerriegħa 'l min jiżra' u l-ħobż 'il min jiekol, hekk jiġri minn kelmti: hija toħroġ minn fommi, u ma terġax lura vojta, imma tagħmel dak li jogħġob lili, u ttemm dak li nkun bgħattha tagħmel Ħsieb ċentrali li jiġri fil-paġni tat-Testment il-Qadim huwa li Alla ta' Iżrael mhuwiex Alla mutu, imma Alla li jitkellem u li qiegħed f'konversazzjoni kontinwa mal-poplu tiegħu. Hekk jikteb Isaija: 'Jekk biss issejjaħlu, iwieġeb il-Mulej; jekk tgħajjatlu, jgħidlek 'Hawn jien' (Is 58,9), filwaqt li aktar tard l-awtur jikteb: 'Qabel ma jsejħuli, inwieġeb; nismagħhom, meta għadhom ikellmuni' (65,24). Din il-karatteristika tiddistingwi lil Alla ta' Iżrael minn allat oħra tal- popli pagani li 'għandhom il-fomm, u ma jitkellmux' (Salm 115,5; 135,16. Ara wkoll Ġer 10,5). Dan jidher b'mod tassew sabiħ fl-istorja ta' Elija l-profeta li jisfida l-erba' mija u ħamsin profeta ta' Bagħal biex isejħu 'l alla tagħhom filwaqt li hu jsejjaħ lil dak tiegħu biex jaraw liema wieħed kien se jwieġeb. Il-ġrajja tgħidilna kif dawn il-profeti bdew jgħajtu: ''Bagħal, weġibna' Iżda ebda kelma ma kien hemm, u ebda tweġiba' (1 Slat 18,26). Għalhekk Elija beda jiddieħak bihom u jgħidilhom: 'Għajtu b'leħen ogħla, għax tassew hu alla: għandu mnejn jinsab imħasseb, jew imħabbat, jew imsiefer; inkella rieqed, ħa L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2014 $ 43 jistenbaħ' (v.27). Imma ebda tweġiba ma' ħadu mingħand alla Bagħal. Mhux hekk iżda ġara meta Elija l-profeta ressaq it-talba tiegħu lil Alla li kien jadura: 'Weġibni, Mulej, weġibni, ħalli jkun jaf dan il-poplu li int, Mulej, int Alla, u li int dawwartilhom qalbhom lura' (v.27). Huma bosta dawk is-siltiet li juruna kif l-għan li għalih il-Mulej Alla jitkellem hu, biex juri r-rieda tiegħu, jiġifieri, biex ifisser dak li huwa kien qed jistenna mill- poplu tiegħu f'sitwazzjonijiet partikulari u storiċi. Hekk jistqarr is-sultan David meta jfaħħar lil Alla talli kien għarrfu fil-wegħda li kien għamel miegħu li mill-familja tiegħu: 'U issa, Sidi Mulej, int Alla, il-kelma teigħek hi sewwa, u int wegħedt dan il-ġid lill-qaddej tiegħek' (2 Sam 7,28). Hekk ukoll naqraw meta fi żmien Għeli 'l-kelma tal-Mulej kienet rari' (1 Sam 3,1), sakemm il-Mulej sejjaħ liż-żagħżugħ Samwel li għaraf is-sejħa tiegħu permezz ta' Għeli li qallu: 'Mur orqod. Jekk jerġa' jsejjaħlek, wieġeb: 'Tkellem, Mulej, għax il-qaddej tiegħek jisma'' (v.9). F'dan l-istess ktieb naqraw ukoll l-episodju tal- konsagrazzjoni tat-tfajjel David minn Samwel. Kien il-Mulej li bagħat lil Samwel fid-dar ta' Ġesse bordni speċifika: 'Tħarisx lejn is-sura tiegħu, jew it-tul ta' persuntu għax jien diġà warrabtu' (1 Sam 16,7). Hekk ġara meta David wasal quddiem Ġesse. 'Il-Mulej qal lil Samwel: Qum u idilku, għax dan hu' (v.12). Il-Kelma ta' Alla miktuba turina wkoll li din il- Kelma waslet lill-poplu sabiex iqiegħed it-tama u l-fiduċja tiegħu f'dan Alla li kien tant qrib tiegħu. Dan jidher l-aktar fis-Salmi. Is- Salmista jfaħħar lil Alla u jgħid: 'Bl-għajnuna ta' Alla nfaħħar kelmtu; f'Alla nafda, m'għandix għax nibża' (Salm 56,5). Fis-Salm 116, li huwa stqarrija tal-poplu ta' 4A ġe l-ARr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 Alla għal dak li kien għamel magħhom fl-Eġittu u kif kien ħelishom mill-jasar tal- Fargħun naqraw: 'Imbagħad emmnu fi kliemu, u għana ta' tifħir għannewlu' (Salm 106,12). Fis-Salm 119 insibu bosta referenzi għall-fiduċja tas- Salmista fil-kelma ta' Alla. Fil-v.42 is-Salmista b'ton ta' persważjoni jistqarr: 'Imbagħad nagħti tweġiba lil min jgħajjarni, għax jien nafda fil-kelma tiegħek' Hekk ukoll fil-v.74 huwa jkompli bdan it-ton ta' tifħir: 'Jarani u jifraħ min għandu l-biża' tiegħek, għax jiena ttamajt fil-kelma tiegħek' Din il-litanija ta' fiduċja fil- kelma ta' Alla tkompli tidher fil-v.81 meta s-Salmista jistqarr: 'Ninfena bix-xewqa tas-salvazzjoni tiegħek; jien nittama fil-kelma tiegħek Fil-v.114, imbagħad, naqraw: 'Tnti l-kenn u t-tarka tiegħi; fil-kelma tiegħek jien nittama', filwaqt li fil-v.147 insibu dan il-kliem: 'Sa minn qabel is-sebħ nitlob l-għajnuna; u fi kliemek jien nittama' Mhuwiex biżżejjed li l-Mulej Alla jitkellem u jikkomunika r-rieda tiegħu. Il-Kelma ta' Alla titlob tweġiba min- naħa tal-bniedem. Hekk, meta Alla għamel Patt mal- poplu tiegħu taħt is-Sinaj, il-poplu kollu wieġeb b'ton solenni u stqarr: 'Kulma qalilna l-Mulej nagħmluh, u nisimgħu minnu' (Eżod 24,7). Hekk twieġeb ukoll Marija għall-kliem li waslilha l-anġlu Gabriel: 'Ara, jiena l-qaddejja tal-Mulej; ħa jsir minni skont kelmtek' (Lq 1,38), f'kuntrast ma' Żakkarija li ddubita quddiem il-kelma mwassla lilu mill-istess messaġġier ta' Alla li qal lil Żakkarija: 'U issa, talli int ma emmintx kliemi, li għad iseħħ meta jasal il-waqt, ara, int tibqa' mbikkem u ma tkunx tista' titkellem sa dakinhar li jiġri kull ma ħabbartlek' (v.20). It-Testment il-Qadim hu miżgħud b'eżempji li fihom naraw kif it-tweġiba għall- Kelma ta' Alla mhux dejjem kienet tweġiba pożittiva min-naħa tal-poplu tiegħu. Fil-bidu tal-ktieb ta' Eżekjel naqraw kif Alla kellem ill-profeta u bagħtu għand ulied Iżrael biex jgħidilhom kliemu, imma fl-istess ħin il-Mulej Alla jfakkar lill- profeta li dawn 'huma nies a' rashom iebsa' (Eżek 2,7). Il-Profeta Ġeremija imwerwer quddiem is-sejħa i jagħmillu Alla għax għaraf i kien għadu żgħir wisq biex iwettaq din il-missjoni, jirċievi kelma ta' twissija: L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2014 $ 45 'Tgħidx, 'Għadni żgħir Inti tmur kull fejn nibagħtek, u tgħid kulma nordnalek' (Ġer 1,7). Il-profeta Żakkarija juri kif il-kelma tal-Mulej ġiet imwarrba mill-poplu meta jikteb: 'Iżda huma ma ridux jagħtu widen, tawni daharhom, saddew widnejhom li ma jmorrux jisimgħu, u webbsu qalbhom daqs id-djamant biex ma jobdux il-liġi u l-kelma tal-Mulej tal-eżerċti' (Żak 711-12). Bi kliem tassew qawwi, il-profeta Ġeremija jurina wkoll ir-reżistenza li sabet il- kelma tal-Mulej, meta jgħid: 'Lil min se nkellem£ Lil min inwiddeb li jismagħniż Bla ħtin widnejhom, u ma jistgħux jisimgħu. Araw, il-kelma tal-Mulej żebliħ għalihom, gost biha ma jeħduxi' (Ġer 6,10). Quddiem atteġjament daqshekk negattiv min-naħa tal-poplu, il-profeta Amos jikteb: 'Ara, għad jiġi żmien, oraklu ta' Sidi l-Mulej, meta nibgħat il-ġuħ fl-art; mhux il-ġuħ tal-ħobż, lanqas l-għatx għall-ilma, iżda għas-smigħ tal-kelma tal- Mulej' (Amos 8,11). B'dan il-kliem qawwi, il-Profeta jhedded lill-poplu ta' Alla wara li dan l-istess poplu kien sadd widnejh u għalaq qalbu għall-Kelma ta' Alla imwassla lilu mill-profeta. Il-Mulej Alla kien se jċaħħad lill-poplu tiegħu mill-Kelma tiegħu. Dan il-poplu kien se jagħmel esperjenza tal-ġuħ u l-għatx ta' din l-istess kelma li kienet ser tgħib minn ġo nofsul Iżda, x'seta' jagħmel il-poplu ta' Alla mingħajr il- gwida tal-Kelma tal-Mulejż Kelma li għandha l-qawwa li toħloq L-Iskrittura tiftaħ fuq nota li tlaqqagħna direttament mal- Kelma ta' Alla. Din id-darba din hija kelma li toħloq. Alla jtenni kelma, u l-kelma ssir dak li Alla stess ikun qal: 'U qal Alla: 'Ħa jkun id-dawl U d-dawl sar' (Ġen 1,3). Jekk inkomplu naqraw dan l-ewwel Kapitlu tal-ewwel ktieb tal-Iskrittura naraw kif l-awtur sagru jagħmel użu kontinwu minn dan l-istess lingwaġġ biex jurina kif il- ħolqien huwa kollu kemm hu frott tal-kelma setgħana ta' Alla. Huwa għalhekk li s-Salmista jfaħħar lil Alla meta jgħid: 'Bil-kelma tal-Mulej saru s-smewwiet, u b'nifs fommu t-tiżjin kollu tagħhom … Ħa tibża' mill-Mulej l-art kollha, għax hu tkellem, u hi saret; hu ordna, u hi twaqqfet' (Salm 33,6.8-9). Hekk ukoll fis-Salm 148, is-Salmista jistieden lill-ħolqien biex jingħaqad fit-tifħir lil Alla: 'Faħħruh, smewwiet l-aktar għolja, u intom ilmijiet ta' fuq is-smewwietl Ħa jfaħħru dawn kollha isem il-Mulej: għax hu kkmanda, u huma nħolqu' (vv 4-5). Din l-idea titkompla fil- paġni tat-Testment il- Ġdid permezz ta' Ġesu, il-mibgħut tal-Missier. 46 e L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2014 jidher b'mod speċjali fil- mirakli li Ġesti jwettaq u li permezz tagħhom ried jirrestawra s-sbuħija tal- ħolqien permezz tal-kelma setgħana tiegħu. Lir-raġel bi spirtu ħażin, Ġesti jordnalu 'Iskot u oħroġ minnu' (Mk 1,25) u hekk sar. Għat- talba tar-raġel lebbruż biex jiġi mfejjaq, Ġest jwieġeb: 'Trrid, kun imnaddaf' (Mk 1,41). Lir-raġel b'idu niexfa, Ġest jordnalu: 'Midd idek' (Mk 3,5) u idu reġgħet ġiet f'saħħitha. Lir-riħ qawwi li hedded lid-dgħajsa tal- appostli, Ġesti jordnalu: 'Iskotl Biżżejjedi' U r-riħ waqaf u waqgħet kalma kbira' (Mk 4,39). Dawn l-episodji nkitbu għalina, sabiex aħna u naqrawhom nerġgħu inlaħħmu din il-Kelma fil-ħajja tagħna. Alla huwa tassew ħaj fil-kelma tiegħu. Tassew l-espressjoni li ngħidu fil-bidu tal-qari tal- Evanġelju f'dak iż-żmien' issir 'illum' aħna u naqraw din il-kelma. Hekk jurina San Luqa meta jirrakkonta l-ġrajja ta' Ġest f'jum is-Sibt meta daħal fis-Sinagoga ta' Nazaret u beda jaqra mill-profeta Isaija. 'Din il-kelma seħħet illum, intom u tisimgħu' (Lq 4,21). Hekk jiġri fil-ħajja tagħna jekk nersqu lejn din il-kelma mhux bħala kelma ta' bniedem, iżda bħala kelma ta' Alla bħalma tassew hil ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK i TIĠDID i L-ART IMQADDSA Kunjom €10 fis-sena l €15 jew aktar Sostenitur i tawni TOĦROĠ KULL 3 XHUR Kummissarjat tal-Art Imqaddsa q qr 8, Triq Santa Luċija, if iġ Tel: 2124 2254 E-mail: comalt0ofm.org.mt Kodiċi Postali Qed nibgħat €. — bħal abbonament għall-2014 mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa kl tirċiviha. Fl-Art Imqaddsa mal-Franġiskani Pellegrinaġġi 2014 Art Imqaddsa 16 Lulju - 24 Lulju 6 Awwissu - 14 Awwissu Art Imqaddsa u Sinaj 3 Novembru-13 Novembru Ikteb jew ċempel: Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija,