Il-Kliem ENoz Gode..2 mal-Knejjes tal-Kampanja Of min te A Al pOeliċI al-faċċata ta' xi knejjes tal-kampanja għadna naraw irħama bi kliem Taljan: Din tfisser li dik il-knisja ma tgawdix l-immunità jew protezzjoni tal-Knisja. L-irħama nsibuha normalment mal-faċċata tal-knejjes imma hemm eċċezzjonijiet bħalma naraw waħda ħdejn il-bieb tat- torri ta' San Luċjanu li ġewwa kellu l-kappella u fil-knisja ta' Santa Margerita ta' Burmarrad ħdejn Wied Għajn Riħana li għandha l-irħama ġewwa għax, meta bnewlha l-faċċata ġdida aktar 'il barra biex kabbruha, l-irħama ngħalqet ġewwa. X'kienet l-immunità 2 Hawn Malta fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann kellna tliet awtoritajiet: l-istess Kavallieri li rrenjaw fuq il-poplu Malti, l-Isqof kap tal-Knisja ta' Malta u l-Inkwiżitur li kien rappreżentant tal-Papa. It-tlieta kellhom il-qorti u l-ħabs tagħhom, palazzi, knejjes, bini, impjegati u familjari privileġġjati u allaħares wieħed jirfes fuq l-ieħor bla permess jew jaġixxi kontra xi impjegat, membru jew familjar li mhux tiegħu. Din is-sitwazzjoni kienet iġġib ħafna tilwim bejniethom u, billi t-tlieta kienu ta' bażi reliġjuża, it-tlieta kienu jappellaw Ruma biex jaqtgħu l-kwistjonijiet. L-Isqof Gaspare Gori Mancini kien mar Ruma biex jiddefendi l-immunità tiegħu f'waħda mill- kwistjonijiet u spiċċa miet hemm. Il-Knisja ta' Ruma kienet daħħlet il-kunċett tal-immunità, bi ftehim mar-renjanti taż-żmien li bih il-Knisja u n-nies kollha assoċjati magħha kellhom privileġġi, fosthom li l-awtorità ċivili ma setgħetx tirregola jew tixli'l membri tagħha. Kien hemm għadd ġmielu ta' Maltin li kienu jidħlu kjeriċi minuri, jiġifieri bħal qassisin li ma jamministrawx is-sagramenti, u bosta kienu wkoll miżżewġin, biex jeħilsu mid-dmirijiet fŻ sekulari ta' lieva u obbligi oħra ta' għassa, difiża u qrati. Ukoll is-sagristani ta' ċerti knejjes tal- kampanja kienu jgawdu immunità fil-konfront tal-obbligi ċivili jekk il-knisja li kienu jżommu kien ikollha mill-anqas żewġ quddisiet fil- ġimgħa. Il-knisja ta' San Filippu u San Ġakbu L-irħama fuq il-faċċata tal-Kappella ta' San Nikola Jil-limiti ta' Ħaż-Żabbar limiti tan-Naxxar, ma kienx instab sagristan malajr għax fiha kienet issir quddiesa waħda biss, għalhekk is-sagristan ma kienx ikollu privileġġi. Dan kollu kien ta' xkiel għall-amministrazzjoni ta' żmien l-Ordni, imma l-Knisja ta' Ruma kellha ħaġ'oħra li żiedet ma' dan il-għawġ. Sa mill-Medju Evu l-poplu tal-Ewropa, inkluża Malta, kien ibati ħafna taħt ir-renjanti, sidien, u dittaturi oħra fuq l-art u l-baħar. Nies ta' kull xorta għal kull ħaġa ta' xejn kienu jkunu torturati, mixħutin il-ħabs jew kundannati għall-mewt. Il-Knisja ta' Ruma espandiet il-kunċett ta' immunità billi ddeċidiet li kull min jaħrab minn idejn il-liġi, mill-ħabsijiet, xwieni, galeri, jasar u oħrajn u jidħol f'art jew f'bini tal-Knisja, bħal knejjes, sptarijiet u kunventi, dan ħadd ma kien ikun jista' għalih, u lanqas jista' jinħareġ bil-forza mill-awtorità lajka. Bħala prinċipju ma kinitx idea ħażina, anzi kienet att ta' karità mal-batut ġenwin li jaħrab mill-moħqrija, imma l-bniedem mis-seba' jieħu l-id u bdew jidħlu jistkennu fil- knejjes tal-kampanja u parrokkjali mhux biss il-batuti ġenwini imma wkoll il-kriminali qattiela u ħallelin biex jaħarbu l-ġustizzja. Kieku ma kienx hawn ħafna knejjes, il-problema kienet tkun inqas, imma kien hawn aktar minn 300 knisja u dan kollu ggrava s-sitwazzjoni tal-pajjiż u nħolqot diżordni u anarkija sħiħa.' Diversi papiet ippruvaw jikkontrollaw din il-problema, bħal Girgor XIV, Beneditt XIII u Klement XII, billi llimitaw l-immunità ekkleżjastika għal każi li mhumiex gravi biex ma jipproteġġux il-kriminal imma xorta baqgħu ħafna konflitti. Għalkemm kulħadd kien jammetti li din l-immunità eżaġerata kien jinħtieġ titrażżan it-tliet awtoritajiet f'Malta baqgħu jinsistu u jimpikaw J fuq id-drittijiet u l-privileġġi. Meta mill-uffiċjali tal-Ordni ħarġu wieħed bonavolja b'forza mill-grotta ta' San Pawl tar-Rabat, l-Isqof ipprotesta. L-Ordni sikwit kienet tikser din l-immunità tal-Knisja għaż-żamma tal-ordni f'każi estremi u perikli meta ma kienx hemm triq oħra; ukoll l-Inkwiżitur ipprotesta mal-Ordni meta kienu jarrestaw kriminali minn L-isptar 'L-isptar tal-Ordni L L L tal-Ordni Ukoll jekk xi ħadd maħrub jew is-sacra infermeria kien jieqaf taħt niċċa jew statwa tat-toroq kien igawdi tal-Belt kienet tgawdi l-immunità tal-Knisja fil-konfront tal-awtorità lajka. $ L-isptar tal-Ordni jew is-sacra infermeria tal-Belt kienet tgawdi l-privileġġ ta' santwarju jew immunità, ħlief i $ di f'każi ta' qtil, u wħud mir-refuġjati kienu jinżammu f'każi ta qtil l-privileġġ ta' santwarju jew immunità, ħlief hemm sakemm ikunu jistgħu jħarrbuhom fuq xi ET ĠSUE GĦADNTASTMI bastiment. Il-knisja ta' Nibbia qrib l-Infermerija d Pinto Ilitika mal-Inkwiżitur tal-Belt kienet tgawdi l-immunità imma kienet daħlet f'tilwim bejn l-Ordni u l-Knisja biex fl- għax skjavi minn tiegħu 1761 tilfet il-privileġġ għal xi sena. ħarbu u marru jieħdu kenn il-Birgu bl-iskuża li riedu Immunità pikuża u ta' tfixkil jsiru Nsara; Fl-1674 il-Gran Mastru kien talab lill-Isqof biex iħalli s-suldati tiegħu jidħlu fil-knisja tal- Karmnu tal-Birgu biex jaqbdu lil wieħed li kien maħrub minn bastiment suspettat bil-pesta waqt kwarantina. Ukoll jekk dan kien jidher sew li hu każ urġenti u serju, l-Isqof ħadha bil-lajma u dam tliet xhur biex tah il-permessii' L-Isqof Alferan ukoll kellu hu stess jitlob il-permess tal-Kongregazzjoni tal-Privileġġi biex jista' joħroġ mill-knejjes refuġjati bil-pesta biex jgħaddihom lis-sanità' Fl- istess knisja tal-Karmnu tal-Birgu, raġel kien ħarab f mill-ħabs tal-Inkwiżitur. Meta l-Inkwiżitur ried jieħdu lura, il-Kurja ma ħallitux u meta appella lill-Kongregazzjoni ta' Ruma ordnawlu biex lil dan ir-raġel iħallih hemm. Il-kotra tal-iskjavi ma kinux Insara imma biex ikollhom privileġġi wħud minnhom kienu jgħidu li jridu jikkonvertu. Fis- seklu dsatax, il-konslu Ingliż kien imur jiċċekkja mal-kunventi ta' Santa Tereża ta' Bormla u ma' tad- Dumnikani tal-Belt biex jara kienx hemm baħrin Ingliżi maħrubin minn fuq il-bastimenti. Biex jibqgħu fil-kenn dawn kienu jgħidu li kienu jridu jikkonvertu. ' Fl-1765 il-Gran Mastru Pinto Ilitika mal-Inkwiżitur għax skjavi minn tiegħu ħarbu u marru jieħdu kenn il-Birgu bl-iskuża li riedu jsiru Nsara. Il-ħafna knejjes imxerrdin mal-kampanja ġa kienu qed jinkuraġġixxu protezzjoni ta' kriminali, imma bis-saħħa tal- crimina excepta l-Isqof kien jista' joħroġhom u jixlihom fil-qorti tiegħu u jekk isibhom ħatja jgħaddihom lill-awtoritajiet lajċi. Madankollu l-akkużat kellu l-faċilità li jappella lill-Kongregazzjoni tal-Immunità f'Ruma u l-każ kien idum iġebbed ix-xhur. Fil-knisja ta' San Ġwann fiċ-ċimiterju tar-Rabat t'Għawdex sikwit kienu jistkennu ħallelin għax kienet tgawdi l-immunità ekkleżjastika. Fl-1639 wieħed qatel lil martu u mar fiha għall- protezzjoni u ħadd ma seta' jagħmillu xejn. Saħansitra kienu jmorru l-ħbieb jeħdulu l-ikell Dawn il-kriminali apertament jgħixu fiċ-ċimiterju u l-knisja kienu jisfidaw l-awtorità taħt il-protezzjoni tal-knisja. Fl-1640, il-Gvernatur t'Għawdex ħareġ bandu biex javża li kull min jinqabad jieħu l-ikel lil dawn il-kriminali kien jeħel multa jew qdif fuq il-galeri. Il-Gran Mastru Lascaris kien ilmenta dwar iż-żieda fil-kriminalità minħabba L-istarwa ta Pio, xogħol Cutajar Zabra Wieħed maħrub mill-galeri mar jistaħba fis-sagristija tal-knisja mitluqa ta' Portu Salvu tal-Isla li kienet isservi ta' mandra għall-majjali. Meta nqabad u ttieħed, l-Isqof ipprotesta għax dik ukoll kienet santwarjul'f Gruppi ta' kriminali kienu mifruxin fil-knejjes tal-kampanja bil-kumdità kollha qishom liberi, saħansitra bin-nisa għall- kumpanijal Nies privileġġjati (mhux reliġjużi) bl-immunità tal-knisja kien hemm xi 6000, mitejn minnhom mal-inkwiżituri' Mhux ta' b'xejn li kultant Pintu kien jinjora l-privileġġi u jagħmel ta' rasu. Każ magħruf huwa dak tal-1775 tar-rewwixta tal-qassisin kontra l-Ordni, meta hawn l-awtorità lajka tal-gvern tal-Ordni kellha bilfors tieħu passi kontra l-ekkleżjastiċi ' Fis-seklu tmintax, meta l-kriminalità kienet fl-aqwa tagħha, sitt irġiel maħrubin marru biex jistkennu fil-knisja parrokkjali l-qadima ta' Birkirkara imma billi sabuha magħluqa nqabdu, imma gidbu mal-awtoritajiet tal-Knisja u akkużaw lis- suldati li kienu qabduhom meta kienu fil-knisja. Ukoll meta din il-knisja l-qadima kienet abbandunata u mtliet kriminali jabitaw fiha, grupp minnhom ħarġu biex jisirqu mal-lejl imma rawhom is-suldati tal-għassa, sparaw fuqhom, qabdu wieħed u qatlu ieħor; Pinto ordna li ras il-mejjet titwaħħal fuq kolonna bejn Birkirkara u Ħal Lija $ Fl-1777, il-Gran Mastru De Rohan talab Ruma biex ikun jista' joħroġ mill-knejjes suldati, forzati, skjavi, bonavolja u oħrajn maħrubin, imma l-Kongregazzjoni tal-Immunità rrifjutat it-talba tiegħu. Hu kien illimita l-immunità għal ksur minimu tal-liġi Eżempji ta' refuġjati Fl-1667, fl-Imdina, wieħed korra lill-monsinjur tal-Katidral u mar jiġri jistkenn fil- knisja tal-Karmelitani għal diversi jiem. Sikwit kien joħroġ dawra u fi triqtu jistkenn ukoll fil-knisja tas-Salvatur, dejjem fl-Imdina. Meta darba kien barra ħdejn il-knisja tas-Salvatur qabduh l-iżbirri, imma pprotesta għax meta qabduh kien qed iżomm b'idu mal-ħajt tal- knisja P Uħud mir-refuġjati kienu jdumu fit-tul f'xi knisja biex ma jinqabdux. Wieħed kien dam diversi snin fil-knisja ta' Santa Luċija tan-Naxxar sakemm ħarab lejn Sqallija; wara kien bagħat qanpiena tal-bronż bħala ringrazzjament. $ Fl-1741, wieħed qattiel f'Għawdex daħal fi knisja u dam hemm 30 sena; imma ieħor dam igawdi l-immunità għal 48 sena 7 ċE11759, il-Gran Fil-karnival tal-1639, il-Gran Mastru ma riedx £ : li l-kavallieri żgħażagħ idaħħlu n-nisa għal serata Mastru Pinto informa diferti l L AW , ; PrriKirAET ivertiment u qal li l-ewwel ried jitlob il-parir tal-Giżwita lill-Papa li l-kriminali konfessur tiegħu. Dan il-Ġiżwita qabel mal-Gran refuġjati fil-knejjes Mastru. Wieħed kavallier libes ta' Ġiżwita b' tabella kienu qed ixekklu kliem kontrihom u l-Gran Mastru arrestah u xeħtu l-liġi u jżidu d-delitti, f'Sant'Jiermu. Għalhekk klikka kavallieri akkaniti marru jħabbtu l-bieb tal-Ġiżwiti, sfrundaw il-bieb u daħlu ġewwa jkissru u jixħtu barra kulma ġie għal idejhom. Il-Ġiżwiti daħlu jistkennu fil-knisja tagħhom sakemm tkun biss fil-knejjes fejn l-Ordni eskortathom barra minn Malca jinżamm is-Sagrament' Fl-1745, wieħed qattiel ġie arrestat waqt li kien fi u ssuġġerixxa li l-immunità għandha L-Isqof ipprotesta u appella mal-Papa li aċċetta li l-qattiel jibqa' arrestat għal għomru fil-ħabs tal-Imdina. Wara xi għaxar snin appella Ruma. Għaddew is-snin u xeħtuh fil-ħabs tal-Inkwiżitur. Wara aktar snin ġie eżiljat l-Italja biex ma jerġax imur fil-ħabs tal- Ordni fejn kien ikompli jiġi maħqur 7 Fl-istess seklu kien hemm dejjem konflitti bejn in-nobbli u l-Ordni ta' San Ġwann dwar privileġġi, titoli u drittijiet u diversi drabi xi nobbli ħa kenn fi knisja. Barunissa bint il- Markiż Testaferrata kienet daħlet f'xi kwistjoni u meta ġew għaliha biex tidher fil-qorti tal-Gran Mastru marret ħadet refuġju fil-knisja ta' San Pawl tal-Belt. Fl-1773 wieħed qassis arluġġar li kellu ħafna dejn, li kien joqgħod fil-Kamerata l-Belt, irranġa li jistaħba ġo altar mobbli li jingħalaq qisu biċċa għamara u jinġarr fuq karrettun lejn il-kunvent ta' Santa Tereża ta' Bormla għall-kenn immunitarju.j' Skultura dekorattiva fil-ġebel tal-knisja parrokkjali l-antika tax-Xewkija jingħad li saret minn żewġ Sqallin li kienu ħarbu lejn Malta u, waqt li ħadu refuġju bl-immunità tal-knisja fix-Xewkija, ħadmu dak ix-xogħol b'radd ta' ħajr Fil-karnival tal-1752, ħalliel li seraq minn diversi ħwienet mar jistaħba fil-knisja tal- Erwieħ tal-Belt, imma tant kien hemm serq dik il-ħabta li l-Isqof ordna li dan jingħata f'idejn il-qrati tal-Ordni.5ċ Bl-arroganza tal-Ordni, żagħżugħ kien ilu s-snin jiġi sfurzat kontra r-rieda tiegħu biex isir kappillan konventwali; meta ma riedx xeħtuh fil-ħabs ta' Sant'Jiermu. Ħarab u mar fil-knisja ta' San Franġisk tal-Belt. Il-Gran Mastru arrestah mill-ġdid għal Sant'Jiermu. Fl-1768 reġa' ħarab u stkenn fil-Knisja ta' Sant'Anna fl-istess fortizza. Inqabad mill-ġdid u tefgħuh f'ħofra. Sas-sena ta' wara ħaffer toqba fil-ġenb b'xi biċċa ħadida u ħarab lejn il-Birgu għall-immunità tal-Inkwiżitur. Sadattant sar appell lill- Papa li dam sejjer tant li miet il-Papa u tela' ieħor. Il-biċċa baqgħet tkaxkar is-snin sakemm eskortawh eżiljat f'pajjiż barrani. ' Tispiċċa l-immunità Fl-1759, il-Gran Mastru Pinto informa lill-Papa li l-kriminali refuġjati fil-knejjes kienu qed ixekklu l-liġi u jżidu d-delitti, u ssuġġerixxa li l-immunità għandha tkun biss fil-knejjes fejn jinżamm is-Sagrament u li jsir xi ħaġa biex tinstab soluzzjoni għal dik il- problema serja. L-Inkwiżitur Passionei qabel ma' Pinto. Il-Papa ta struzzjonijiet lill-Isqof Rull biex lill-kriminali fil-knejjes jagħtihom tlitt ijiem żmien biex jaħarbu mill-knejjes jew imorru l-ħabs tal-Isqof. F'Ħal Qormi kien hemm klikka kriminali refuġjati u l-Isqof ried jittrasferihom fi knisja oħra, imma Pinto ssuġġerielu va sr jibagħtom jaqdfu fuq il-galeri.$ Fl-1761, (fi żmien meta F'Ħal Qormi kien fil-gżejjer tagħna kien hawn 327 knisjal) l-Isqof irċieva hemm klikka kriminali struzzjonijiet minn Ruma biex jirrestrinġi l-immunità refuġjati u l-Isqof ried għall-knejjes li fihom is-Sagrament. Ir-refuġjati ingħataw jittrasferihom fi knisja ġimagħtejn żmien biex jitolbu lill-Isqof jittrasferihom knisja oħra. L-editt tal-Isqof ried li fuq il-bieb ta madwar 255 knejjes żgħar li tilfu l-privileġġ tissammar plakka tal- ' 3 injam bin-'201 gode…. Imma nstab li kien hemm xi jaqdfu fuq il-galeri: TGĦIN AA oħra, imma Pinto ssuġġerielu jibagħtom intoppi, għax il-knisja żgħira tad-Duluri li hemm f'Ħaż- Żebbuġ ma kinetx tal-Knisja, imma ġuspatronat lajkali affiljata ma' dik tal-Lateran. Għalhekk l-Isqof ħareġ editt ieħor f'Ġunju 1762 biex dawk il-knejjes tal-bliet u l-irħula li għadhom frekwentati sewwa jibqgħalhom l-immunità u spiċċa biex xi 90 Knisja biss tilfu l-privileġġ. 7 Fl-1764, il-Papa abolixxa l-immunità fil-każi ta' delitti serji. $ Bil- motu proprio tal-25 ta' Ġunju 1777 il-Papa Piju VI għamel aktar restrizzjonijiet fl-immunità, fost oħrajn lill-kjeriċi li baqgħu ħielsa mit-tribunali lajċi imma mhux il-mara u t-tfal tagħhom. L-immunità bdiet tapplika biss għall- knejjes parrokkjali u dawk li fihom is-Sagrament u għar- residenzi tal-kappillani u qassisin. Il-maġistrat ingħata d-dritt li jarresta individwi waqt ir-refuġju imma bil- kunsens tal-Isqof. Qattiela u dawk li jaħarqu, jirrikattaw, jaħtfu persuni, jisirqu fid-djar u fit-toroq ġew esklużi mill-immunità. $ Meta l-Franċiżi daħlu Malta, abolixxew id-dritt tas-santwarju jew immunità ekkleżjastika u ħadu d-dritt li jistgħu jarrestaw nies ukoll fil-knejjes 7 Ir- riformi tal-gvernatur Thomas Maitland kienu jinkludu l-abolizzjoni tal-immunità tal-knisja f'każi ta' atti kriminali u li l-gvern jista' jarrestahom ukoll mir-refuġju li jkunu fih'l Wara ftehim ma' Ruma, il-gvern Ingliż f'Malta bil-proklama tal-10 ta' April 1828 tal-Gvernatur Frederick Ponsonbv, abolixxa d-dritt tal-immunità fil-każi kriminali imma ta ċans lill-Isqof jgħaddi lir-refuġjati hu lill-awtoritajiet ċivili qabel jinħarġu bil-forza u stabbilixxa li l-ġuriżdizzjoni tal-Knisja f'Malta u Għawdex tkun tapplika biss għal dak li hu spiritwali. $ Il-Gvernatur Fredrick Ponsonbv ' Bonnici, Alexander Storja tal-Inkiżizzjoni f'Malta III (1994) p.43. i Bonnici, Alexander Storja tal-Inkiżizzjoni f'Malta II (1992) p.35, 301 8c III (1994) p.251, 445; Galea, Mich. $ Pace, Francis Il-Gargur, in-Nies u Knejjes Tiegħu (2000) p.84. 'ċ Callus, Philip op.cit. p.9. 7 Mizzi, Pawlu Il-Parroċċa t'Għawdex (1997) p.298, 393-394. 1 Bonnici, Alexander Malta u L-Inkiżizzjoni f'Nof is-Seklu Sbatax (1977) p.33. 2 SAL kt Xuereb, Paul Birkirkara — Storja, Kolleġġjata, Knejjes Filjali (2005) p.107. 32 Zammit, Vincent Il-Mużewijiet f'Malta (2002) p.145. 9 Bezzina, Joseph L-Istorja tal-Knisja f'Malta (2002) p.179-180; Laferla, AN. 12 Gauci, Anton Pajjiżi Taħt l-Ingliżi (1993) p.8; Laferla, AN.