STUDJU ĠENERALI TAS-SUNETT F'IDEJN DUN KARM Ta' VICTOR SPITERI JEKK hawn poeta Malti li jistħoqqlu jkun meqjus bħala l-aqwa sunettier fil-letteratura Maltija dan hu Dun Karm, Dun Karm, bħall-aqwa poeti Ew- ropej: Dante, Petrarca, Shakespeare, Milton, Wordsworth u Keats, kiteb ħafna sunetti. Il-fatt li poeti mondjali barranin kitbu sunetti mill-aqwa juri l-importanza li għandu s-sunett fil-karriera letterarja. Fil-ktieb Anto- loġija nsibu tmienja u tletin sunett li huma mfassla fuq is-sunetti ta' Petrarca li għandhom ir-rima, abab — abab — cdc — ede. Hekk huma mfas- sla s-sunetti: Għal Dun Mikiel Xerri u Lil Mikiel Anton Vassalli. jew bit- terzini li jispiċċaw ede — ede, bħal ma huma: Lil Madonna ta' Lourdesu Lill-Pjaċir, jonkella fuq it-tifsila abba — abba — cdc — ede, Dun Karm juża din ir-rima ta' l-aħħar fis-sunett Nhar San'Ġwann, Dun Karm makitibx sunetti Shakesperjani bħal ma kiteb Ġorġ Pisani, imma s-sunetti ta' dan ta' l-aħħar huma anqas qawwija minn ta' Dun Karm, Jien naħseb li Dun Karm ma kitibx sunetti Shakesperjani għaliex meta kien għadu student, hawn Malta t-tagħlim kien aktar mitfugħ fuq il-letteratura Taljana milli Ingliża; għaldaqstant, Dun Karm kien imdorri b'poeżiji ta' tifsila Taljana, Dun Kamm tant kien mgħallem ta' l-ilsien Taljan li kiteb poeżiji bit- Taljan wkoll bħal ma hu s-sunett A Mio Padre Morto, X'suġġetti għażel Dun Karm fis-sunetti tiegħu) Il-patrijottiżmu, ir-reli ġ- jon u l-istorja ta' Malta huma suġġetti li ħeġġewh jikteb sunetti mill- isbaħ, Fis-sunett Lil Malta — fuq il-fruntiera, il-qarrej mill-ewwel jintebaħ: bl-imħabba tal-poeta għal pajjiżu, Fl-ewwel vers kiteb: Dejjem rajtek sabiħa, O Malta tiegħi Il-poeta tant iħobb lil Malta li dejjem raha sabiħa anki meta kienet kerha, jiġifieri meta ħafna postijiet f'Malta kienu mġarrfa bl-attakki mill-ajru ta' l-għadu fit-tieni gwerra dinjija, Ara xi jgħid il-poeta fl-aħħar terzina: 'Mma jien ma tajtek qatt bħall-lum sabiħa Sunetti patrijottiċi huma wkoll Il-Bandiera Maltija u Lil Malta, Fl-ewwel wieħed Dun Karm bi kliem sod juri li ma jrid l-ebda kulur jitħallat mal- bandieta nazzjonali tagħna — jridha bajda u. ħamra biss, Dan l-artist hekk ixebbah l-abjad u l-aħmar tal-bandiera Maltija: Bajda u safja bħas-sema fil-Libiena, Meta f'Novembru sajf ieħor jiġina, Ħamra bħad-demm fuq wiċċ ta' xebba rżina, Fis-sunett Lil Malta Dun Karm jistqarr bis-sinċerità kollha mħabbtu għal art twelidu. Ara kemm hu espressiv u emfatiku: 'Iżda daqshekk lil ħadd'. Din il-frażi jtennieha tliet darbiet. Il-poeta jħobb 'il Malta aktar mill- Italja u mill-Ingilterra għalkemm jammirahom it-tnejn: ta' l-ewwel għax hi fl-omm tal-poeżija' u l-oħra għax 'għandha fehma daqs l-azzar qawwija'. Fost is-sunetti storiċi li kiteb Dun Karm insibu, Għal Dun Mikiel Xerri, Lil Mikiel Anton Vassalli u Debra ta' VIII ta' Settembru 1965. L-ewwel tnejn huma dedikati lil żewġ patrijotti Maltin li ssieltu mal-barranin għall- jeddijiet tal-Maltin. Fl-ewwel sunett il-poeta hu emozzjonali għax ma sab l-ebda monument li jfakkar l-għemil ta' Dun Mikiel Xerri: U fittixt, imm'għalxejn, fuq l-art Maltija ħaġra li turi fejn hu l-qabar tiegħek jien regħ'xt u bkejt, għax rajt kemm kienet xħiħa miegħek din l-Art, Fit-tieni sunett Dun Karm ifaħħar lil Mikiel Anton Vassalli għax ħabb l-ilsien Malti u għaliex kien l-ewwel wieħed li ħolom li jara 'l Malta magħ- quda bħala nazzjon wieħed. It-tielet sunett f'dan il-qasam ta' sunetti storiċi kitbu fuq wieħed mill-akbar ġrajjiet fl-istorja ta' Malta — l-Assed- ju l-Kbir, u l-protagonista ta' din il-ġrajja, il-Gran Mastru La Valette, Dun Karm faħħar lil Dun Mikiel Xerri u lil Vassalli hekk wkoll għolla lil dan il-barrani li tqabad biex pajjiżna jibqa' ħieles. Naqraw x'qal il-poeta fuq La Valette: Sidru ta' ljun, ħarstu bin-nhar mimlija, bix-xabla f'idu li ma tafx mistrieħ. Dun Karm, b'sengħa ta' mgħallem letterarju iddeskriva tajjeb ħafna lil dan il-qalbieni ta' l-Assedju. Fil-fehma tiegħi dawn it-tliet sunetti huma mo- numenti letterarji fuq individwi li ħabbew lil din l-Art Helwa. Suġġett ieħor għażiż għal Dun Karm kien ir-reliġjon. Fuq dan il-poeta kiteb sunetti sbieħ u mill-aħjar li għandna fil-letteratura Maltija. Insemmi bħal Lill-Knisja, Mater Purissima, u Bjuda. Il-Professur Aquilina jgħid li huma 'ġawhar ta' ġmiel fil-ħsieb u fit-teknika', Jekk taqrahom sewwa tin- duna u taqbel ma' dak li qal Aquilina fuq it-teknika li uża l-poeta. L-isbaħ vers fis-sunett Lill-Knisja hu dan: 7 Dak li dejjem miegħek Jarmi l-imperi biex iwettaq lilek F'din is-silta Dun Karm qiegħed igħid li Alla hu l-għassies tal-Knisja Kattolika. Dan is-sunett fih l-istess idea bħas-sunett ta' qablu, Roma Immortalis, Fit-tnejn il-poeta jsemmi l-immortalità tal-Knisja. F'Roma Immortalis Dun Karm kiteb: ''Ruma li ma tmut qatt, u qatt mhi xiħa'. Fis- sunett, Lill-Knisja hu jgħid wkoll 'Tat biss ta' dejjem, u qaddis għamilek'. Il-lehma taż-żewġ sunetti l-oħra, Mdter Purissma u Bjuda hi l-Madonna. Fil-fehma tiegħi Mater Purissma hu isbaħ minn Bjuda, F'Mater Purissma Dun Karm jitħaddet mill-bidu sa l-aħħar fuq il-Madonna u li meta jaħseb fuqha l-poeta jitfarraġ u jitnissel fih hena spiritwali. F'dan is-sunett insibu tixbiha sabiħa ħafna: għax inti safja bħala qatra nida Li tinżel mis-smewwiet fuq fomm ta' warda U fis-smewwiet ix-xemx terġa tiġbidha Simili miktuba fi kliem sempliċi tassew u li tagħti ġmiel lil dan is-sunett. Fis-sunett Bjuda l-aktar vers li laqatni kien l-aħħar wieħed: Li kienet xebba u kellha 'l binha f'idha. Vers majestuż ħafna li jfakkami fil-vers li kiteb John Milton fil-poeżija; On the Mording of Christ's Nativitv: Of wedded maid and virgin mother born. Fiż-żewġ poeti naraw il-ġmiel ta' l-espressjoni tal-kelma, Minbarra dawn li semmejt, Dun Karm kiteb sunetti oħra fuq diversi suġ- ġetti, sunetti sbieħ daqs dawk li tħadditt fuqhom għal ħsieb, it-teknika, ir-riflessjoni u l-fantasija li fihom: Insemmi: Wied Qirda, Nhar San Ġwann, u Univers Ieħor, L-ewwel kwadru ta' Wied Qirda nqisu bħal 'snapshot' meħud f'inżul ix-xemx. Trid tkun tabilħaqq artist biex f'erba versi tiddes- krivi kwadri bħal dan: Meta ninżel hawnhekk fil-waqt li ħamra ix-xemx tistaħba wara l-Fuqqanija u nara d-djaru 'l fuq mid-djar xi tamra isewdu fuq il-ward ta' dik id-dija, Is-sunett, Nhar San Ġwann jogħġobni għas-solennità li fih. Il-poeta jik- seb din is-solennità permezz tal-Malti li juża, Nieħdu l-ewwel kwartina u malajr tinduna b'din is-solennità: Għaddew mijiet ta' snin u leħnek baqa' Sabiħ u qawwi nhar il-Għid ewlieni Tal-kbir Battista jidwi kmieni kmieni Fuq din il-Belt li nbniet biex qatt ma taqa, Wallace Gulia, f'essav li kiteb fuq il-poeżija ta' Dun Karm, jikkunsidra dawn iż-żewġ ġawhriet letterarji (Wied Qirda u Nhar San Ġwann) bħala tpoeżiji sublimi'. Is-sunett l-ieħor, Univers leħor, jistħoqqlu kull tifħir għaliex hu realistiku u fantastiku fl-istess ħin. F'din il-poeżija Dun Karm jigglorifika l-maternità. L-aktar żewġ siltiet li għoġbuni huma dawn: U waqt li l-għonq taqbdilha jew il-komma Tiġbed minn sider bain l-ogħna matmura Dawn iż-żewġ versi huma naturali u realistiċi; huma jiffurmaw kwadru sabiħ: t'omm u t-tarbija tagħha. Xena meħuda mill-ħajja ta' kuljim. Is- silta l-oħra hi oriġinali u fantastika ħafna: U minn dak l-univers ta' tjieba u dija Li jiddi ħelu fuq wiċċ ta' mara Alla jixref u jidħak lit-tarbija. Il-poeta jimmaġina 'l Alla jittawwal u jitbissem lit-tarbija innoċenti, Kwadru ieħor ta' ġmiel u fantasija. Il-fatt li Dun Karm kiteb ħafna sunetti ta' livell għoli hu xhieda li kien mgħallem tas-sunett. Dun Karm kien jaf tajjeb it-teknika tas-sunett. Fis- sunetti, kif ukoll fil-poeżija kollha ta' Dun Karm, il-karatteristiċi huma r-riflessjoni, il-patrijottiżmu, l-espressjoni tal-kelma u l-għażla tal-kliem. Il-kritiku Malti, ir-Rev. P. Grech, igħid dan fuq il-kitba ta' Dun Kam: