3 LEĦEN IL-MALTI Il-kriżi ta' l-identità fil-poeżija mis-snin sittin 'l hawn Daħla Is-snin sittin ġabu magħhom f'Malta moviment letterarju li, bħalma ġara fi żminijiet oħrajn, kien l-ewwel u qabel kollox effett dirett taż-żmien; mera tal-qagħda soċjali u politika; kumment persunali tal-poeta, kemm jekk pożittiv sew jekk negattiv. tal-qagħda spiritwali tal-bniedem f'dak il-limitu ta' lok u żmien partikulari. Forsi aktar minn qatt qabel, il-poeta sar konxju tal-problemi soċjali u politiċi, fi żmien meta l-Indipendenza ġabet magħha, għall-bidu, speċi ta' ewforija ġdida, iżda anki sens ta' dubju u inċertezza. It-tifrix tal-komunikazzjoni u l-informazzjoni fetaħ lill-gżira għad-dinja ta' barra ħafna aktar minn qabel, biex il-poeta sar konxju tal-fatt li hu ma kienx biss Malti fil-gżira ta' Malta, iżda anki bniedem f'dinja ħafna akbar. Malta kienet biss mikrokożmu f'makrokożmu ħafna aktar wiesa', fejn inġustizzji u tbatija kienu aktar qliel. Il-poeta għalhekk huwa aktar konxju minn dak li jinsab lilhinn mix-xtut tal-gżira, kif juri f'kitbiet bħal Arizona (Achille Mizzi), Odessa (Charles Coleiro), Milied f'Bejrut (Joe Friggieri) jew Munchen 72 (Victor Fenech). Kien minn hemm barra wkoll li, wara kollox, waslu ideat, filosofiji u modi ġodda kif l-istudjuż u l-poeta tgħallem iħares lejn dinjietu, u ħsibijiet ġodda bħal ma kienu ta' Freud, Jung u Nietzsche, kif ukoll modi relattivament ġodda ta' kitba bħalma kienu dawk ta' Apollinare, Pound u Eliot, ħallew l-effett tagħhom fuq il-poeżija Maltija tas-snin sittin u dik li ġiet warajha. Immaturaw għaldaqstant viżjonijiet u interpretazzjonijiet ġodda tal-'jien' fil- poeta, tar-relazzjonijiet tiegħu mal-proxxmu u ma' dak li kien madwaru, u saħansitra tar-relazzjoni tiegħu ma' Alla. Bdiet tidher b'hekk kriżi ta' identità fil-poeżija Maltija li,anki jekk forsi b'xi mod jew ieħor diġà kienet teżisti qabel, tlaħħmet sew u ħadet sura bħala kriżi ġdida sewwasew fiż-żmien meta Malta kisbet l-identità ġdida tagħha bl- Indipendenza. Il-kriżi nazzjonali Bil-miġja ta' l-Indipendenza politika għal Malta bilfors li kellha ssaltan, imqar 4 LEĦEN IL-MALTI jekk għal ftit żmien, dik l-atmosfera ta' twelid ġdid, ta' patrija żagħżugħa bl- ambizzjonijiet partikulari tagħha. Charles Vella jevoka din l-atmosfera f' Settembru, fejn insibu versi ta' tama hekk kif il-poeta, permezz tax-xahar ta' Settembru, juri kontinwità u rabta ma' l-istorja: l-istess Settembru li ġarrab l-Assedju l-Kbir, ir- rewwixta ta' Dun Mikiel Xerri u sħabu u l-bumbardamenti fit-Tieni Gwerra, issa qed jara lil Malta tikseb l-Indipendenza. Il-poeta hawnhekk għadu qed jitkellem f'isem il- poplu, mimli tama u li bi ħġaru jħares 'il quddiem. Bħala għanja hija speċi ta' sekwenza loġika li tkompli fejn ħalliet il-poeżija patrijottika ta' qabel. Wara l-għajta ta' għaqda u solidarjetà kontra l-barrani issa tinstama' l-għanja tas-sodisfazzjon u tar-riżoluzzjoni. Iżda hawnhekk ma għad hawn l-ebda ħjiel ta' dak id-diżordni mentali, dubji u kunflitti lise jkunu l-karatteristika ewlenija tat-tieni ġenerazzjoni tal-poeżija Maltija, kif iqisha Peter Serracino-Inglott.' F'dan is-sens huwa bla dubju ta' xejn li jekk hemm xi ħaġa komuni bejn l- għanja ta' Vella u l-għanja ta' settembru ta' Mario Azzopardi, din hija biss ix-xahar ta' Settembru u t-tifsira storika tiegħu għal Malta. Diġà mill-kliem fil-parentesi li Azzopardi jpoġġi taħt isem il-poeżija, jistgħu jidhru ċerta ironija u mod ċiniku li huma daqstant karatteristiċi fil-vers ta' Azzopardi. Għal Azzopardi dan il-ħelsien politiku huwa biss daħka fil-wiċċ, għax il-moħħ (u għaldaqstant l-ispirtu) għadu marbut, imrażżan. Dak li jħasseb madankollu huwa l-fatt li meta l-poeta jazzarda jiftaħ għajnejn il-poplu dwar dan jingħadd bħala miġnun u jitwarrab. Il-poplu huwa aljenat wisq biex jirrealizza l-verità. Maż-żmien id-diżappunt tal-poeta jsib l-istabbiliment il-ġdid bħala l-għajn tiegħu. F' Burokrazija 2 Victor Fenech jattakka lill-'establishment' li qed joħnoq lill- individwaliżmu tal-poeta. F'Illum l-Istabbiliment jimplika li ftit li xejn hemm tibdil minn sistema ta' tmexxija għal oħra, Hawnhekk m'hawnx aktar għajta politika għal tmexxija indipendenti, iżda d-diżappunt wara l-għarfien ta' illużjoni. Iżda għalkemm hemm din l-ostilità reċiproka bejn il-poeta u l-istabbiliment, jibqa' l-fatt li l-poeta Malti jistmerr ukoll l-atteġġjament passiv għall-aħħar ta' poplu li darba kien iqum faċilment kontra l-barrani. Issa, skond Mario Azzopardi, il-poplu huwa aljenat u indifferenti. Fil-poeżija tiegħu Repubblika jistħajjel lill-poplu Malti' tifel żgħir ferħan b'ġugarell ġdid li għadu kemm kiseb (il-kopp tan-najlon). Kuntent bil-kisba tiegħu xorta waħda t-tifel għadu mhux kapaċi jagħmel użu tajjeb minnha: 'bla ħut mank imzazen ma Ilixka'. Minflok, jintilef wara influwenza barranija (il- bjonda min-nord) anki jekk fil-fatt din l-influwenza ma taqbilx għal kollox mal- karatteristika Maltija u hija żjieda artifiċjali (appendiċi). Ix-xbieha tax-xiħa tirrappreżenta lil Malta awtentika, dik li hi naturali, bil-karatterstiċi l-qodma tagħha (il-qliebi tal-bdiewa u s-sajjieda). L-illużjoni hija li t-tifel jaħseb li bil-kisba ta' dak il- 5 LEĦEN IL-MALTI kopp immatura f'salt ('xjaħ seklu f'daqqa''). Imma n-natura vera tal-Malti, dik li forsi fl-imgħoddi mexxielha tkeċċi lill-barrani billi 'żmuntat l-għelm tal-wisgħa', fil-verità ma mmaturat xejn ('xerqet fis-salm tal-patrija'') u ntelqet f'indifferenza u apatija liema bħalha ('reġgħet torqod ngħas l-ilma'). Din l-istmerrija lejn poplu indifferenti tieħu xejra oħra f'Daniel Massa, li jimplika saħansitra li l-poplu m' għandux rieda tiegħu u li jaċċetta kulma jiġi mogħti lilu mingħajr ma jitniffes. F'Monologu mill-Gżira ta' l-Isponoż huwa ovvju d- diżappunt tal-poeta fil-mod ċiniku li bih il-kliem huwa mqiegħed. Id-diżappunt hawn huwa doppju, u jiġbor fih iż-żewġ aspetti li fil-poeti l-oħrajn rajna għalihom: diżappunt bl-istabbiliment, li huwa ipokrita u jdawwar il-kliem kif jaqbillu; u diżappunt bil-poplu li lest li jibla' kulma jintqal lilu. Bħall-isponoż, il-poplu jixrob kollox u malajr. Permezz tat-ton ċiniku tal-monologu l-poeta jinqata' minn ma' l-istabbiliment, u juri li ma jrid ikollu xejn x'jaqsam miegħu. Mill-banda l-oħra, bil-mod kif juża l-metafora ta' l-isponoż għall-poplu juri biċ-ċar ukoll li lanqas irid ikollu x'jaqsam ma' dan: għaldaqstant il-poeta jiżola ruħu għal kollox mis-soċjetà ta' madwaru. Dan l- atteġġjament ukoll huwa aspett karatteristiku tal-poeżija Maltija moderna. Dan id-diżappunt ġenerali se jsib it-togħma qarsa ta' l-illużjoni. It-tfajla min- nord ta' Azzopardi issir aktar konkreta f''Fenech li f' Din l-Art Ħelwa, Din l-Artli Alla Tana jilmenta l-fatt li deħlin wisq barranin jazzettaw f'Malta waqt li ħafna Maltin qed jemigraw. Permezz ta' teknika partikulari, Fenech joħloq sens ironiku miġjub mill- versi alternati bil-Malti u bl-Ingliż u li juru ż-żewġ uċuħ tal-munita. Waqt li l-Maltin ħerġin mill-gżira, il-flus deħlin, imma għall-kapitalisti barranin biss. Ir-referenza għal Mr. Livingstone timplika spedizzjoni f'art imbiegħda u forsi anki kolonizzazzjoni, tant li fl-aħħar Fenech iġiegħel wieħed jiddubita jekk Malta spiċċatx tassew minn kolonja. Alla tana din l-art, ifakkarna Fenech fl-isem tal-poeżija: u aħna lil min qed nagħtuha7 Forsi dan kollu huwa kawża ta' l-indifferenza u l-aljenazzjoni li waqa' fihom il-poplu. Kif jgħid Azzopardi f'assedju stil 67 il-poplu huwa wisq medhi jfakkar kriżijiet storiċi bħall-Assedju l-Kbir milli jara x'jagħmel b'dawk aktar gravi tal- preżent. Oliver Friggieri f' Malta Żagħżugħa josserva li d-dħaħen tas-sagrifiċċji ta' żmien il-qedem m' għadhomx jidhru. Id-dmija ta' min miet fl-Assedju l-Kbir inxtorbu fil-blat. Il-krib tal-feruti m'għadux jidwi: xejn m'għad baqa' għajr eku tat-tbatija taħt il-ħakkiem. Dan hu kollu fil-passat, iżda tant daħal fil-poplu li sar parti naturali mill- ambjent tiegħu, Il-poplu m' għadux iħoss bħal qabel. Donnu l-poplu jinsali l-umanità, kif jimplika J.J. Camilleri f'Lit-Tork, hija aktar importanti mill-patrijottiżmu. Hu x'inhu, jidher sew mill-poeżija Maltija li l-poplu għaddej minn żmien 6 LEĦEN IL-MALTI politiku fejn mhuwiex ċert għal kollox mill-identità tiegħu. Il-poplu huwa mitluf f'duwaliżmu paradossali li ftit li xejn jista' jagħmillu ġid: irid ikun indipendenti u ma jridx; huwa aljenat b'wisq tradizzjonijiet u ftit li xejn konxju minn problemi soċjali; m'huwiex matur biżżejjed biex jagħżel minn jeddu. Ix-xbieha fi Protesta Maltija ta' Oliver Friggieri hija diretta: Malta, friska friska fl-Indipendenza tagħha, hija mitlufa u mgerfxa, ma tafx eżatt fejn sejra, ma tafx għal kollox x'taqbad tagħmel b'dan il- ħelsien ħesrem li ġie fuqha: forsi għadha mhijiex ippreparata biżżejjed għal tmexxija awtonoma: forsi għad għandha bżonn timmatura aktar. Il-konfużjoni f'dan il-każ hija mpinġija anki fil-qagħda tal-versi tal-poeżija. Fejn ġeneralment insibu fi Friggieri endekasillabu b'ritmu regulari, hawnhekk insibu jalternaw kemm l-endekasillabu kif ukoll il-vers tat-tnax. mingħajr ebda regola partikulari u b'ritmu mhux regulari, speċjalment fejn juża x-xbieha tal-poeżija bħala metafora għall-pajjiż. L-aħħar xbieha, il-'vapur bla boxxla' hija bla dubju ta' xejn wisq 'il bogħod minn dik tal-'kaptan li wasal ġewwa l-port wara tempesti ħorox' li biha jiddeskrivi lil Malta Charles Vella f'Settembru. Huwa sentiment ta' iżolament fil-poeta hekk kif iħoss li m'għadux jista' jikkomunika man-nies ta' madwaru. U għalkemm f'Innu lil Tribà b'Żewġ Bnadar jiġi fid-dubju hux forsi tort tiegħu li dan huwa hekk, xorta waħda jħoss li hu lil art twelidu għadu jħobbha b'imħabba reliġjuża: 'F'għajnejk hemm xorta l-bewsa ħamra tixgħel 7. Dan jimplika li fil-fatt huwa l-poplu li forsi nqata' u kulma jmur qed isir aktar indiferrenti, aljenat, rieqed. Ix-xbieha tat-tribi fl-isem tal-poeżija timplika ċiviltà inferjuri li għadha fi stat selvaġġ jew semi-selvaġġ: tribh ambivalenti, indipendenti u mhijiex (żewġ bnadar). Huwa poplu li għadu mħawwad: 'f'fomm in-nies sillaba mgerfxa'. Huwa poplu b'nuqqas ta' interess u mingħajr ebda ħerqa: ''baħar mutu jitniegħes ma' dal-poplu'. Hija t-tama tal-poeta li forsi għad jiġi żmien meta din is- sitwazzjoni tinbidel u l-kotra 'terġa' tlissen lingwa li nifhimha''. Iżda l-kelma ''forsi' mtennija fl-aħħar tagħti l-impressjoni li x'aktarx il-poeta mhuwiex daqstant konvint minn dan. Il-qtigħ-il-qalb f'dan is-sens jidher ukoll f'poeti oħrajn. F' Hemm Raħal Victor Fenech jirrealizza li s-sitwazzjoni reali, il-materjaliżmu (l-Escort) huwa 'l bogħod wisq mill-istat idilliku li qed joħlom hu, fejn issaltan l-imħabba. F' Din l-Omm li Tatna Isimha barra milli talba persunali u mod individwali kif jikkomunika ma' Alla, Fenech joffrilna l-Innu Malti miktub mill-ġdid, iżda b'ironija u diżappunt, hekk kif il-viżjoni romantika qed tispiċċa u qed titlef dak is-seħer tagħha. Maqbuda bejn żewġ estremi- tajiet Malta ghaddejja mill-passjoni tagħha. Iżda l-poeta juri d-dubju tiegħu jekk din il-passjoni tistax twassal għall-irxoxt: irxoxt, f'dan il-każ, mhux biss spiritwali iżda politiku u soċjali wkoll. Hawn huwa eżempju ta' reliġjon u politika magħqudin flimkien b'ħila liema bħalha. 7 LEĦEN IL-MALTI Il-kriżi spiritwali L-identità spiritwali hija fil-fatt kriżi oħra li tidher sew fil-poeżija mis-sittinijiet 'lhawn. Tibda malli l-poeta jibda jħoss li r-reliġjon imħaddna minn dawk ta' madwaru mhijiex daqstant awtentika daqskemm forsi tidher minn barra. Din is-superfiċjalità tar-reliġjon tradizzjonali tista' tieħu għadd ta' xejriet differenti. Skond Niżla ta' Charles Vella, il-bniedem qed iħossu mitluf għax mhux qed ifittex is-soluzzjoni tiegħu fil-fidi. Fi 'Blindfold' Albert Marshall jissuġġerixxi li l- individwu jitlef il-fidi u l-valuri ta' ħajtu permezz tal-maturità u l-indipendenza u issa l-idoli l-ġodda tiegħu huma banalitajiet materjalistiċi bħal dawk ta' l-'Awstralja Bar' u tat-'talkies'. Ir-ruħ tinsab f'qagħda mħawda għall-aħħar (kif murija mill-versi- fikazzjoni kumplessa tal-poeżija). Il-poeta mitluf f'dan il-labirint ta' materjaliżmu, m'għandux skop fil-ħajja ('x'ser nagħmel) u jdur faċilment bħal pinnur ma' l-iċken żiffa li tonfoħ ('mur darb'oħra O.K.'). Il-bniedem huwa dak li għammad għajnejh bil- materjaliżmu u li għaldaqstant ma jistax jara fejn hu sejjer. F'poeżija bħal Milied f'Bejrut ta' Joe Friggieri. imbagħad, wieħed jara kemm iċ-ċiniżmu tal-poeta huwa ovvju hekk kif juża għanja popolari tal-Milied biex juri l- artifiċjalità li kulma tmur qed taħkem iktar il-festa tal-Milied u kull festa reliġjuża oħra, waqt li l-poplu huwa indifferenti għall-inġustizzji u l-qirda li qed iseħħu f'pajjiżi 'l bogħod mill-għajn u daqstant mill-qalb. Sentiment simili jħaddan Victor Fenech f' Milied 70, fejn jiddeskrivi Milied artifiċjali li jbiegħed is-sens jew skop spiritwali aktar milli jagħtih importanza. Hawnhekk il-poeta qed iħossu waħdu, mitluf qalb soċjetà aljenata fejn il-Milied jixbah aktar lill-karnival. F' Il-Bajja ta' San Tumas Daniel Massa juża ħafna xbihat li jagħtu idea ta' kaos li qed joqrob minħabba l-aljenazzjoni tal-bniedem f'materjaliżmu kważi pagan. Jidher li qed jimplika li dan il-kaos huwa viċin, billi jsemmi ż-żwiemel ta' l- apokalissi (darbtejn) u ċ-ċriekt li jduru u jduru fuqhom infushom, bħall-irjieħ ta' uragan li jqaċċtu u jeqirdu minn kull fejn jgħaddu: dawn iċ-ċrieki jfakkru x-xbieha ta' l-ispiralli, il-gvres f'poeżija ta' Xeats bħal The Second Coming, Demon and Beast u appuntu The Gvres. Il-'fidi' tal-bniedem, f'dan is-sens. qiegħda taqa' biċċiet, dekad- enti għall-aħħar, Din l-hekk imsejħa ''fidi' tista' tkun ukoll arida, vojta, mingħajr ebda sentiment ġenwin, kif jissuġġerixxi Achille Mizzi f' La Noche Oscura. Il-metafora ta' l-isponża hawnhekk għandha skopijiet differenti minn dawk ta' Massa. Il-bniedem huwa bħal sponża fil-kapaċità tiegħu li jixrob l-għerf u t-tagħrif li jiskopri bl-intelliġenza u bit- teknoloġija li għandu. Madankollu mhuwiex dan it-tip ta' għerf li jimla r-ruħ tal-poeta; u għaldaqstant din hija biss deżert, waqt li l-poeta għadu jixxennaq għal dik ix-xi ħaġa 8 LEĦEN IL-MALTI li tista' tissodisfah spiritwalment ukoll. Iżda dak li toffri d-dinja huwa biss il-ħall li jnessi u jaljena. imma li bih il-poeta ma jistejqerx. Għall-ewwel, dan is-sentiment ta' materjaliżmu, indifferenza, artifiċjalità, aridità li jidher li hemm fir-reliġjon jista' jwassal għal speċi ta' protesta kontra Alla stess. Għal Achille Mizzi f' Inġiniera Ġenetiċi Alla forsi mhuwiex mejjet bħalma jgħid Nietzsche, iżda jkun tassew passiv u indifferenti jekk jippermetti lill-bniedem li jittanta jagħmel dak li għamel Hu: joħloq il-ħajja. Aktar milli Iment fuq is-soċjetà li kulma tmur qed twarrab il-valuri morali, aktar milli talba lil Alla biex ma jitlaqx lill- moħħ imħawwad tal-poeta, din hija saħansitra protesta kontra Alla għall-indifferenza tiegħu fid-dawl tal-progress-rigress li għaddej minnu l-bniedem. Karba:simili toħroġ minn Victor Fenech f'Telqien, hekk kif il-poeta jħossu iżolat: mhux mill-proxxmu ta' madwaru, iżda minn Alla. Il-poeta hawn ukoll huwa mħawwad: is-sentimenti tiegħu jqabbilhom ma' xejriet tan-natura li huma vjolenti (beraq u ragħad), il-ħin kollu jiċċaqalqu bla sabar (baħar jobrom). Iżda l-poeta jħoss li dan il-moħħ imħawwad huwa iżolat minn Alla wkoll, Fejn hu dak li raqqad it- tempesta2 Fejn hu r-ragħajż F' Tgħid Din Kumbinazzjoni7 (Oliver Friggieri) il-poeta jfittex lil Alla: ifittxu għall-bidu bil-mod tradizzjonali (''fit-triq qadima tiegħi') iżda qatt ma jirnexxilu jilħqu. Wara jibda jfittex b'modi diversi, persunali: iżda hekk ukoll il-poeta mhux sodisfatt, u jsaqsi lil Alla għaliex dan in-nuqqas ta' kuntatt. F'meta jitbaxxa d-dawl ta' Mario Azzopardi l-poeta jħoss il-fidi qed tonqos, u jistħajjel lil Kristu nnifsu għajjien, diżappuntat bħallikieku t-tbatija tiegħu swiet għalxejn hekk kif l-ipokrisija tibqa' teżisti u l-bniedem jibqa' mitluf wara am- bizzjonijiet fiergħa (bħall-avvanzi tat-teknoloġija rrappreżentati mill-Apollo 8) li ma jagħtu l-ebda soluzzjoni għax-'xmara inbid qares' li hija l-ħajja jew għal faraġ spiritwali. U l-poeta, li lanqas jista' jsib kenn psikoloġiku/spiritwali fil-kurċifiss 'għajjien', jidħol fih innifsu, jixtieq li jmur lura f' ġuf ommu. Iżda bħal ''kutra tas-suf, din ix-xewqa ftit li xejn tiswa kontra l-aljenazzjoni u l-ipokrisija li jara madwaru. Fid-dawlta' din il-kriżi l-poeta jħares lejn ir-reliġjon u r-relazzjoni bejnu u bejn Alla bil-ħarsa tiegħu persunali/individwali, lilhinn minn dik 'preskritta' mill-isti- tuzzjoni jew mid-domma. Karola 67ta' Victor Fenech, fil-fatt, hija għanja tal-Milied persunali. Ma tikkonformax mar-ritmu, stil u format stabbiliti. Trid tinqata' mit- tradizzjonijiet. Timplika sens ta' vojt fit-talba tradizzjonali, sens ta' taħlit materjalista u spiritwali li jnaqqas mill-qdusija, mis-sinċerità tat-talba tradizzjonali. Il-poeta jrid ikellem lil Alla bil-mod persunali tiegħu għax iħoss li l-mod tradizzjonali mhuwiex biżżejjed. Madankollu l-poeta jingħaqad mal-proxxmu tiegħu: 'ma nafux x'aħna nagħmiu'. Hija talba persunali, individwali tabilħaqq, iżda f'isem kulħadd. 9 LEĦEN IL-MALTI F'Polifemu Joe Friggieri jqabbel lill-bniedem li jitlef il-fidi mal-ġgant b'għajn waħda li jagħraf it-tradiment ta' Ulisse biss wara li jkun tard wisq u jagħma. 'U ma tarax ħlief dalma / u kollox tifhem'': il-bniedem ukoll, ħafna drabi, irid jiżbalja u jbati biex forsi jifhem. Achille Mizzi jasal għall-konklużjoni (f'Lil Alla Falz) li Alla mhuwiex fix-xbihat ċassi mibnija mill-ġebel u t-tafal u mżejna bi żmeraldi u djamanti: Alla huwa fil-bniedem innifsu, f'ġismu, fir-ruħ, fil-għadam, fin-nifs, fil-moħħ, fid- demm. Huwa Alla persunali u forsi anki individwali. Jista' jkun ukoll li għall-poeta x- xbieha ta' Anubis mhi xejn għajr simbolu tar-reliġjon Nisranija stess li, moħbija wara statwi, xbihat varji u riti kollettivi, ftit li xejn tħalli lok għall-ispirtu awtentiku tal-fidi Nisranija. Il-kriżi ġewwiena Madankollu l-għarfien ta' alla persunali, individwali, jista' biss ikun soluzzjoni aħħarija li kieku l-poeta ma jkollux dik il-kriżi ġewwiena li ħafna drabi tkisser il-'jien' fi tnejn jew anki f'mitt biċċa. Għax wara kollox spiss il-poeta jsib li huwa diffiċli jħossu f'siktu miegħu nnifsu u għaldaqstant mas-soċjetà wkoll. It-tiftixa dejjiema tal-poeta tas-sittinijiet kienet ta' spiss ġewwiena. F'Tiftixa Victor Fenech ifittex promontorju, kuntatt, mal-bnedmin ta' mad- waru, u forsi ma' Alla wkoll, imma mhux b'dak il-mod impost mis-soċjetà, mhux skond ''il-jien illi għaġnuni', Il-poeta jfittex il-mezz persunali tiegħu biex jibni relazzjoni ma' dak li hemm madwaru, u forsi dan il-mezz persunali jista' jkun dak li jgħinu jagħraf sewwasew x'inhu ''il-jien jien'': jittanta jagħraf lilu nnifsu billi jsib mezz individwali kif jingħaqad ma' dak li hemm lilhinn minnu. Din mhijiex ħaġa daqstant possibbli, u ħafna drabi nsibu li l-poeta jisfa iżolat, bħalma diġà deher. Ħafna drabi hija s-soċjetà stess li twarrab lill-poeta. Niftakru l-vers fl-għeluq tal-poeżija ta' Azzopardi għanja ta' settembru: ''bnew ħitan trasparenti bejniethom u bejni'. Ir-raġuni ta' din l-ostilità tas-soċjetà lejn l-individwu hija sewwasew il-punt prinċipali ta' Nistaqsi ta' Bernard Mallia, u li ddur fuq il-problema : tal-komunikazzjoni bejn il-wieħed u l-ħafna. X'hemm li jimbotta lill-folla mill- wieħed7 X'inhu dak li qed jistaqsi2 Mallia ma jidhirx li jsib tweġiba għal dawn il- mistoqsijiet, anzi, fil-poeżija U l-Biki Żomm Għalik isib li tassew m'hemmx ftehim, m'hemmx djalogu, iżda fuq kollox m'hemmx mogħdrija. Fil-poeżija jispikka ton ċiniku, hekk kif il-poeta jikkonkludi li kulħadd jibqa' għal rasu, u ħadd ma jindaħal f'ta' ħadd, Drabi oħra, madankollu, wieħed isib li huwa l-poeta li jagħżel li jwarrab rasu minn mas-soċjetà: ifittex rifuġju fl-'għar' persunali tiegħu bħalma jagħmel Victor 10 LEĦEN IL-MALTI Fenech f'Burokrazija, f'Ittra lis-Sur Mexxej u f'Erġajt fl-Għar. Philip Sciberras isostni dan f' L-Opposi. Hawnhekk huwa l-poetali jinqata' minn mal-folla minn jeddu. Ma jridx jidentifika ruħu mal-folla, anzi jfittex biex ma jkollu ebda rabta magħha. L-identità tal-'jien', fl-aħħar mill-aħħar, hija bilfors marbuta mal-kriżijiet l- oħra ta' identità: politiċi, reliġjużi, soċjali. F'sitwazzjoni 10 battal (Mario Azzopardi) il-poeta jsib ruħu marsus bejn dawn il-lati differenti tal-kriżi ta' l-identità: il-politika (is-suldat), ir-reliġjon forsi wisq ritwalizzata u superstizzjuża (il-qassis), u s-soċjetà aljenata bil-fieragħ (il-kantanta). ''Id-dehen u l-fehmiet ġodda'' l-poeta jixtrihom' billi jagħmel ċaħda. X'inhi eżatt din iċ-ċaħda mhux ċar: forsi hija parti minn dak l-istess ''jien' fiċ-ċentru tal-palk. L-ostilità bejn il-wieħed u l-ħafna tista' tkun wara kollox waħda minn ħafna, fis-sens li l-poeta jagħraf li m'hemmx biss hemm il-kriżi ġewwiena bejn il-'jien' u l- tjien' fihinnifsu: din tista' tkun riflessjoni ta' dak li jinstab barra, il-kriżi bejn bniedem u bniedem, raġel u mara, razza u razza. U forsi anki l-kriżi ġewwiena tista' ssib soluzzjoni mqar jekk is-soċjetà fiha nnifisha tkun kapaċi tirkeb id-differenzi tagħha. Din tidher li hi t-tama ta' xi poeti (Hemm Raħal u Munchen 72 ta' Fenech, Lit-Tork ta' J.J, Camilleri, jew Milied f'Bejrut ta' Joe Friggieri fost oħrajn). F' Minn dal-Vjal l-Utopja Tiegħek ta' Doreen Micallef, ix-xewqa-ħolma tal-poetessa hi utopja fejn m'hemmx razziżmu (tfal suwed b'xagħar isfar) u m'hemmx politika li tifred lill-popli ('vankees' idoqqu l-balalakja). Biss wieħed ma jistax ma jissuspettax li l-poetessa stess taf li din hija biss ħolma, xi ħaġa impossibbli: utopja tfisser 'l-imkien', u l-insistenza tagħha li tibqa' ssejjaħ dan l-istat ta' ħajja b'dak l-isem tista' tagħti wieħed x'jaħseb li din is- sitwazzjoni x'aktarx għadha remota wisq mir-realtà ta' madwarna. Il-'jien' hawnhekk huwa maqsum fi tnejn: dak li jissielet u dak li jixtieq. Kemm l-azzjoni kif ukoll ir-rieda qawwija huma importanti għall-individwu biex iwassluh għal din il-ħolma. Iżda jista' jkun ukoll li l-fiduċja li għandu fih innifsu l-bniedem hija biss, daħka fil-wiċċ. Achille Mizzi jistħarreġ dan fi Duende bil-konklużjoni li anki l-'jien' stess jista' xi darba jgħib għal kollox. Kemm tassew huwa qawwi l-bniedem, bid- dehen u l-kapaċità tiegħu kollha jekk, fl-aħħar mill-aħħar, hemm il-mewt li ma jistax jirbaħha7 Għaldaqstant it-tiftixa tal-poeta tibqa' sejra. F'Sangraal ta' Victor Fenech it- tiftixa ssir għal dak l-oġġett sagru li jista' jeħles lill-bniedem mid-dubji u t-tbatijiet tiegħu billi jagħtih il-verità assoluta. Iżda l-bniedem għadu Isir tat-tensjonijiet psikoloġiċi (ix-xabla ta' Damokle), tat-tbatija u l-inġustizzja (l-ort u l-għaraq) u tal-kum- plikazzjonijiet bla skop tal-ħajja (is-sriep lakuni), L-indifferenza għadha qawwija 11 LEĦEN IL-MALTI wisq fil-bniedem: ''jien ngħid mhux / jien / u nkompli neżisti' quddiem it-tbatija ta' ħaddieħor; għalhekk il-poeta jirrealizza li huwa paradoss li jibqa' jittama f' ġustizzja u f'paċi (fiżika u spiritwali). Il-frażi Pirandelljana ''wieħed, xejn, jew mitt elf' tkisser il-'jien' f'elf dubju u mistoqsija u timplika li kollox huwa relattiv u għaldaqstant paradossali: f'dan il-każ anki l-valuri. Quddiem dan id-diżappunt aħħari l-poeta jintelaq u jħalli kollox f'idejn id-destin, jew forsi f'idejn Alla: 'fi ħdanek nitlaq l- ispirtu tiegħi'. Huwa bħallikieku jaqta' qalbu mit-tiftixa f'din id-dinja, bit-tama li forsi dak li qed ifittex isibu fl-'eternità' lilhinn mill-ħajja. Għeluq — struttura ġdida għal identità ġdida Il-paradoss u n-nuqqas ta' sens li l-poeti tas-sittinijiet sabu madwarhom ippruvaw jenfasizzawhom permezz ta' strutturi moderni fil-kitba tal-poeżija li fil-fatt kienu diġà ilhom jeżistu mis-seklu ta' qabel fil-kontinent Ewropew. Kienet ma- dankollu l-qagħda soċjali u psikoloġika tas-snin ta' wara l-Indipendenza li kienet tixraq sewwa għal dawn l-istrutturi ġodda. Kull poeta msemmi hawn fuq b'xi mod jew ieħor wassal il-ħsieb tiegħu mhux biss bl-użu ta' metafori differenti minn dawk tal- poeti tal-ġenerazzjonijiet ta' qabel, iżda anki permezz tal-binja grammatikali u saħansitra viżiva tal-poeżija kif miktuba fuq il-karta. Wieħed jista josserva l-użu tal-vers libre f'poeżiji bħal Monologu mill-Gżira ta' l-Isponoż ta' Massa, jew Inġiniera Ġenetiċi ta' Mizzi, fejn ir-rima hija mwarrba għal kollox, u versi b'tul differenti huma mqegħdin flimkien. Tista' tgħid li l-parti l- kbira tal-poeżiji msemmija jagħmlu użu minn din it-teknika. Dak li jolqot l-aktar l-għajn huwa bla dubju ta' xejn il-projective verse, fejn il- poeta jqiegħed il-kliem tal-poeżija fuq il-karta b'tali mod li 'jpinġi' s-sitwazzjoni li jkun irid iwassal għaliha bil-ħsieb. F'sitwazzjoni 10 battal ta' Azzopardi, ngħidu aħna, għandna x-xbieha tal-''jien' tal-poeta f'nofs il-palk, li fiha nnifisha diġà timplika ċ-ċentru ta' l-attenzjoni. Il-poeta jenfasizza din is-sitwazzjoni billi jqiegħed il-kliem b'mod li viżwalment jevoka d-dwal tal-palk neżlin u ċċentrati fuq il-'jien': blue beat fil-plateja filliera siġġijiet battala il-palk jixgħel is-sistema ta' l-egoċentriżmu f'nofs il-palk hemm jien 12 LEĦEN IL-MALTI, Fenech juża din it-teknika f'Sangraal biex jevoka l-passjoni ta' Kristu anki f'dawn iż-żminijiet fost l-indifferenza tal-bniedem. Il-kliem huwa mqiegħed forma ta' salib: u fil- bogħod jinstema' damdim ta' xi msiemer fuq laħam imtertaq ma' zokk isserrat Albert Marshall huwa saħansitra aktar stravaganti fi 'Blindfold', hekk kif jaqsam il-kliem stess ittra ittra. Ta' min josserva wkoll l-enjambement modern kif użat minn dawn il-poeti, fejn is-sens ta' vers ikompli fil-vers ta' warajh mingħajr ebda waqfa, bħal, ngħidu aħna, fi Protesta Maltija ta' Oliver Friggieri. Victor Fenech jagħmel dan bil-partijiet gramma- tikali tal-kelma bl-effett li jħalli iktar impatt fuq il-ħsieb wara l-kelma: 'u ma / jeħodhielek'. Jekk wieħed jerġa' jħares lejn 'Blindfold' ta' Marshall isib eżempju aktar estrem: ''tiddanda / n': eżempju viżiv tal-konfużjoni psikoloġika li l-poeta qed jipprova jittrasmetti. Wieħed m' għandux jonqosli jsemmi wkoll il-poeproża karatteristika ta' Victor Fenech. Għalkemm miktuba forma ta' proża, maqsuma f'paragrafi u ftit li xejn versifikata, hija madankollu poeżija fil-metafora tagħha u fuq kollox fir-ritmu u s- sillabazzjoni, kif jista' juri l-istudju dettaljat ta' Oliver Friggieri fl-antoloġija ta' Fenech F'Altarira, fejn hemm l-istħarriġ tat-terminu poeproża. Barra mill-versi- fikazzjoni studjata Fenech għandu t-tendenza wkoll li jżellaq xi rima biex jenfasizza l-idea ċentrali tal-poeproża tiegħu, kif jidher f'dawn is-siltiet: għax rajt ġuvni tal-bronż iħobb tfajla pepprina; u baqra b'żewġt irjus u silla u tina. (Hemm Raħal) bla ħdura bla muntanji, bla xmajjar bla wesgħat; bi blat bħal ras il-poplu mix-xemx ipnotizzat. (Din l-Omm li Tatna Isimha) 13 LEĦEN IL-MALTI Jekk wieħed jaqsam is-siltiet f'versi, bil-kliem fil-korsiv (tiegħi) fit-tarf, dawn jagħmlu versi rimati b'ritmu regolari. Eżempji oħrajn jinsabu f' Emikranja, Dik is- Sena il-'Luftwaffe', Ribell u Milied 70 fost oħrajn. Il-poeti tas-snin sittin u tas-snin ta' wara kellhom tista' tgħid l-istess temi x'jiżvolġu bħall-poeti tal-ġenerazzjoni ta' qabilhom: patrijottiżmu, imħabba, reliġjon. Biss il-ħsibijiet tagħhom dwar is-suġġetti kienu bil-wisq differenti. Kellhom quddiemhom realtà oħra li bilfors kellha tbiddel il-viżjoni tagħhom tal-ħajja u li għaldaqstant ġabet magħha ħafna mistoqsijiet. Daħal id-dubju anki f'dak li darba kien sagru u l-identità ma baqgħetx daqshekk ċara: la nazzjonali, la soċjali, la spiritwali u daqstant persunali. Iżda madankollu sforz biex tiġi stabbilita ċerta identità sar permezz ta' l-istrutturi ġodda li daħlu fil-poeżija. Dawn l-istrutturi servew biex jagħtu identità kollettiva lill-poeti moderni, li setgħet tifridhom mill-poeti aktar tradizzjonali. Fuq kollox servew biex jagħtu identità individwali anki lil kull poeta, identità li setgħet tifridhom wieħed minn ieħor. Arad-daħla għall-parti msemmija ''Il-Jien Taħt Azzopardi juża l-kelma 'akkwist' (ara l- il-Martell', f'Linji Ġodda, ed, P. Serracino- kumment tiegħu għall-poeżija f'Linji Ġodda). Jien managbilx għal kollox. Is-sekwenza loġika tan-narrattiva ta' din il- aktar tagħti sens ta' xi ħaġa mixtrija bil-flus: kitba tkompli f' Ittra lis-Sur Mexxej u f' Erġajt f'dan il-każ 'fil-flus taċ-ċaħda',u għaldaqstant fl-Għar, fil-ġabra F'Altamira. takkwist' qiegħda f'lokha. ''Kisba' kienet aktar Peter Serracino-Inglott jissuġġerixxi li forsi l- tagħti sens ta' xi ħaġa mirbuħa jew mogħtija bi kelma ''kisba'' seta' kellha l-istess effett fejn dritt milli mixtrija.