IL-ĦAJJA FUQ IL-BLAT TA' XATT IL-BAĦAR Biċċa kbira mill-kosta tal-Gżejjer Maltin hi magħmula minn blat; pajjiżna ftit li xejn għandu kosta mrammia. F'dan l- artiklu sejrin nitkellmu biss fuq il-ħajja li tgħix f'dan it-tipta' ambjent: il-blat ta' xatt il-baħar. Xatt il-baħar huwa ambjent transitorju bejn baħar u art: la hu baħar, għax il-blat kultant jinkixef għall-arja, u lanqas hu art, għax kultant żmien jitgħat- ta mill-ilma. F'dan l-ambjent għalhekk insibu ħlejjaq kemm ta' l-art kif ukoll tal- baħar, għalkemm aktar insibu ħlejjaq tal-baħar. Iż-żewġ tipi, iżda, huma speċjalizzati biex igħixu f'dan l-ambjent pjuttost diffiċli. Dawk il-ħlejjaq ta' l-art li jgħixu fuq ix-xatt huma kapaċi jirreżistu tixrib bl-ilma mielaħ kultant żmien, waqt li dawk tal-baħar huma kapaċi jirreżistu n-nixfa u s-sħana meta jinkixfu mill-ilma, speċjalment fl-eqqel tas-sajf. Minbarra dawn il-fatturi, hemm fattur ieħor importanti ħafna għall-ħlejjaq tax-xatt. Dan huwa l-mewġ li jħabbat fuq il-blat u li għandu forza jaqla' u jkaxkar miegħu dak kollu li mhux imwaħħal sew mal- blat. Il-ħlejjaq ta' xatt il-baħar għalhekk huma adattati speċjalment sabiex ma jiknishomx il-mewġ, aktar u aktar fix- xitwa waqt xi maltempata qawwija. Dawkli jistudjaw il-ħajja tal-baħarjaqsmu x-xatt f'żoni differenti skond kemm dawn jixxarbu mill-ilma. Fuq nett tax-xatt qatt ma jixxarrab direttament mill-baħar iżda jixxarrab biss mir-raxx tal-mewġ. Din iż- żona hija l-aktar waħda diffiċli sabiex igħixu fiha ħlejjaq tal-baħar u fil-fatt hawnhekk ftit li xejn insibu ħajja tal- baħar, iżda aktar insibu ħlejjaq ta' l-art. Taħt din iż-żona, insibu ż-żona tan-nofs fejn ix-xatt jinkixef u jitgħatta il-ħin kollu. Fl-ibħra tad-dinja kważi kollha, dan iċ- ċaqliq ta' l-ilma jiġri minħabba l-marea (tide); fil-Mediterran, il-marea hija żgħira ħafna (sitt ċm biss fil-gżejjer Maltin). Huwa l-mewġ li f'pajjiżna jikkaġuna dan it-tixrib u kxif kontinwu taż-żona tan- nofs. F'din iż-żona nsibu ftit li xejn ħlejjaq ta' l-art iżda nibdew insibu varjeta ta' ħlejjaq tal-baħar. Aktar 'l isfel imbagħadinsibu dik iż-żona li rari tinkixef mill-ilma. Il-blat f'din il-parti tax-xatt jinkixef biss jew meta jkun baħar qawwi u l-ilma jerġa' lura ħafna bejn mewġa u oħra, jew inkella meta kultant ikun baħar fieragħ. F'din iż-żona ta' isfel insibu ħafna iżjedħlejjaq tal-baħar milli jinstabu fiż-żewġ żoni ta' qabel. Hija karatteristika tal-blat ta' xatt il-baħar li l-annimali u l-pjanti li jgħixu fuqu ma ssibhomx igħixu fuq ix-xatt kollu, iżda ssibhom biss fi strixxi tul ix-xatt. Dan il- fenomenu jissejjaħ żonazzjoniu jispjega l-għala xatt il-baħar għandu strixxi ta' Iwiendifferenti:kull strixxa hija magħmula minn grupp ta' ħlejjaq differenti. Per eżempju, in-naħa ta' fuq tax-xatt ikun sewdieni jew safrani minħabba li hemm jikber ħażiż u pjanti primittivi oħra (blue green algae) ta' dan il-lewn; in-nofs tax- xatt aktarx ikun griż għax hemm jinstabu kwantitajiet kbar ta' mħar (limpets) u koċċli (barnacles), waqt li n-naħa t'isfel tax-xatt tkun kanella, ħamranija jew ħadra għax hemm jikbru speċi differenti ta' ħaxix tal-baħar (seaweeds). Faċli wieħed jifhem kif jiġri hekk. Iż-żona ta' fuq ftit li xejn tixxarrab, waqt li ż-żona t'isfel raritkun mikxufa. Għalhekk, dawk il-ħlejjaq tal-baħar li l-aktar kapaċi jirreżistu s-sħana u n-nixfa nsibuhom n- naħa ta' fuq tax-xatt. Mill-banda l-oħra, dawk li mhux kapaċi ħafna jirreżistu s- sħanau n-nixfa nsibuhom in-naħat'isfel. Dawk li la huma reżistenti ħafna, biss lanqas ma huma delikati ħafna nsibuhom fiż-żona tan-nofs. Ħarsa lejn xi annimali u pjanti komuni li jgħixu fuq il-blat tax-xatt turina kif dawn kapaċi jgħixu f'ambjent hekk diffiċli. Fiż- żona ta' fuq tax-xatt ftit li xejn jinstabu speċi differenti. Xi DUBBIEN (flies) u ĦANFUS (beetles) igħixu hawn kif ukoll xi LIKENI (/ichens) li jifformaw dbabar suwed jew sofor fuq il-blat. Hawn igħixu wkoll ħafna tipi differenti ta' ALGI mikroskopiċi (jiġifieri jkunu tant żgħar li trid mikroskopju biex tarahom) li jew jiksu l-blat jew inkella jħaffru ġofih. Huma dawn l-algi mikroskopiċi li jagħtu l-blat taż-żona ta' fuq il-kulur karatteristiku tiegħu. Fiż-żonata' fuq igħix ukollbebbux tal-baħar li bl-Ingliż jissejaħ periwinkles. M'għandux isem bil-Malti, imma nistgħu nsejħulu LITTORINA mill-isem xjentifiku tiegħu. Fil-gżejjer Maltin għandna żewġ speċita' Littorina, il-LITTORINA SEWDA (black periwinkles) li tinstab mall-kosta tal-gżejjer kollha u li tgħix 'il fuq ħafna mill-ilma, safejn ilaħħaq ir-raxx tal-mewġ; u l-LITTORINA TAT-TIKKI (spotted periwinkles) li hija aktar rari għax tinstab biss fi ftit postijiet fil-gżira ta' Malta u li tgħix f'żona eqreb tal-baħar mil-Littorina Sewda. Dawn ill-Littorini huma nteressanti ħafna għax tul is-sħana tas- Għarusa Ċawla Burqax Salib il-Baħar 10. Rizza 12. Granċ tax-Xatt 13. Imħara Komuni 14. Granċ tal-Bebbuxu 15. Granċ tal-Bebbuxu 16. Baħbuħa 17. Ħaxix tal-Baħar (Algi). sajf l-annimal isib xi xaqq delli fil-blat u jistaħba hemm. Jidħol fil-qoxra tiegħu u jagħlaqha bi speċi ta' għatu biex b'hekk ix-xemx ma tnixxfux. Dan il-bebbux jagħmel mas-sitt xhur sħaħ rieqed fuq il- blat; biss hekk kif tibda x-xitwa u r-raxx tal-baħar ixarrabhom, il-Littorini jqumu mir-raqda twila tagħhom, joħorġu mill- moħba, u jibdew jimxu bil-mod il-mod lejn l-ilma. Hemm il-bebbuxu raġel igħammar lill-mara u din tbid il-bajd tagħha ġo l-ilma. Minndan il-bajd ifaqqas iż-żgħir tal-bebbuxu, li jissejjaħ il-larva. Wara li l-larva tagħmel xi żmien tiġġerra mal-kurrenti ta' l-ilma, il-mewġ iwaddabha fuq il-blat tax-xattfejntinbidel u ssir Littorina żgħira. Din tibda mixja twila lejn iż-żona ta' fuq tax-xatt fejn igħixu l-Littorini l-kbar. Matul il-lejl, il- Littorini jħufu fuq il-blat tax-xatt u jieklu l- algi mikrokopiċi li jikbru hemm. Fiż-żona ta' fuq tax-xatt insibu annimal ieħor lihu komuni ħafna max-xtajta kollha tal-gżejjer tagħna. Dan hu d-DUDU TAS-SAJD (sea slaten li fil-fatt hu speċi ta' ħanżir l-art li jgħix ħdejn il-baħar. Jissejjaħ tas-sajd għax hawn min jaqbad minn dan id-dud biex jużah bħala lixka għas-sajd. Matul il-jum sħun, dan id- dud jistaħba taħt xi xifer jew ġo xi xaqq jew taħt xi biċċa njama li jkun tella' l- baħar, jew fi kwalunkwe post ieħor għad- dell. L-istess bħal-Littorina, d-Dud tas- Sajd joħroġ iħuf bil-lejl u jiekol l-algi tax- xatt jew xi skart ieħor li jsib. Fiż-żona tan-nofs tax-xatt insibu żewġ tipi ta' annimali: dawk li ma tantx jiċċaqalqu minn posthom u li għalhekk għandhom xi mezz sabiex jeħlu mal-blat biex il-mewġ ma jiknishomx; u oħrajn li ma jibqgħux f'post wieħed. Dawn ta' l- aħħar joħorġu jiġru max-xatt biss meta jkun baħar kalm: meta jkun il-maltemp, jaħarbu l-qilla tal-mewġ billi jistaħbew f'xi ħofra fonda fil-blat jew inkelli jinżlu 'l isfel fil-baħar fejn l-effett tal-mewġ ikun anqas. Fost l-annimali.ta' l-ewwel tip insibu l-IMĦAR (/impets), il-ĦANŻIR IL- BAĦAR (chiton), il-KOĊĊLI (barnacles) u l-FARRETT TAX-XATT (worm shelħ. Fost dawk tat-tieni tip insibu diversi speċi ta' BEBBUX TAX-XATT (sea snails) kif ukoll il-GRANĊ TAX-XATT (Mediterra- nean shore crab). Imħara u Ħanżir il-Baħar Fil-gżejjer Maltin hemm tliet speċi differenti ta' mħar li jgħix fuq ix-xatt, fosthom l-IMĦAR TAS-SAMMA (Blue limpet) u l-IMĦAR TAL-FURĦAN (Rough limpeħ. L-imħar tax-xatt kollu għandu qoxra forma ta' tarka tonda b'għamla ċatta u lixxa sabiex il-mewġ ma jaħkimx fuqha u b'hekk ma jaqlax l-imħara minn mal-blat. Fin-naħa ta' taħt ta' l-annimal hemm suckerli jeħel sew mal-blat, tant li mhux faċli li wieħed jaqla' mħara minn mal-blat. Il-ĦANŻIR IL-BAĦAR (Chiton) jixbaħ ħafna l-imħar fil-għamla tiegħu għax ukoll għandu qoxra baxxa qisha tarka u sucker sabiex jeħel mal-blat. Iżda l-qoxra ta' dan l-annimal hija magħmula minn tmien biċċiet imwaħħlin flimkien u li kapaċi jiċċaqalqu. Għalhekk il-Ħanżir il-Baħar kapaċi jgħawweġ il-qoxra tiegħu forma ta' V, ħaġa li l-imħar ma jistgħux jagħmlu għax il-qoxra tagħhom hija biċċa waħda. Minħabba li jista' jgħawweġ il- qoxra il-Ħanżir il-Baħar jista' jgħix ġo ħofor u xquq fil-blat fejn aktar hu protett mis-saħħa tal-mewġ. Kemm l-imħar tax- xatt kif ukoll il-Ħanżir il-Baħar jimxu biss distanzi żgħar minn fejn ikunu mwaħħlin u jigirfu l-algi mikroskopiċi li jikbru fuq il- blat permezzta' Isien mgħammar b'ħafna snien żgħar qisu raspa. Hija ħaġa nteressanti ħafna li dawn l-annimali aktarx jerġgħu lura lejn il-post oriġinali tagħhom wara kull dawra żgħira li jagħmlu fuq il-blat. Għalkemm l-għamla tiegħu mhix bħal dik tal-bebbux tal-baħar, il-FARRETT TAX-XATT fil-fatt huwa bebbuxu. Biex ma jaqilgħux il-mewġ, dan il-bebbuxu jwaħħal il-qoxra tiegħu mal-blat. Għalhekk malli l-larva ta' dan l-annimal tieqaf mill-għawn u titla' fuq il-blat, il- bebbuxu jeħel mal-blat fejn jagħżel u ma' fejn jeħel ma jiċċaqlaqx iżjed. Il- qoxra tal-Farrett, flok tkun imkebba bħal garigor kif inhi f'ħafna bebbux tal-baħar, tieħu l-forma ta' tubu maħlul. Kultant, tant ikun hemm minn dawn il-bebbux imwaħħal mal-blat, li l-blat ma jidhirx għax ikun miksi kollu kemm hu bil-qxur ta' dan il-bebbux. Kultant ukoll, il-qxur tal-farretti mejta jerġgħu jeħlu fuqhom oħrajn ġodda u jibqa' jiġri hekk sakemm jifforma skoll żgħir fuq il-blat. Fil-gżejjer Maltin għandna mill-anqas żewġ speċi ta' farrett differenti li jgħixu fuq il-blat tax- Il-KOĊĊLI mhumiex mir-razza tal- bebbux u mħar iżda huma krustaċji, jiġifieri annimali mir-razza tal-ħnieżer l- art, gambli u l-granċi. Il-larva tal-koċċli għandha l-istess għamla ta' ħafna krustaċji oħra, iżda meta din tinżel fuq il- blat tax-xatt, tinbidel għal kollox għax teħel mal-blat permezz ta' sustanzaqisha siment, u madwar il-ġisem tagħha tibni bħal ħajt magħmul minn qxur imwaħħlin flimkien tant li tispiċċa tgħix qisha ġo fortizza. Il-bieb ta' din il-fortizza, li qiegħed in-naħa ta' fuq, jingħalaq permezz ta' erba' qoxriet oħra. Ġol- qoxra tiegħu l-annimal igħix b'dahru jmiss mal-blat u b'saqajh 'il fuq taħt il-bieb. Meta l-koċċla titgħatta bl-ilma baħar, tiftaħ il-bieb, toħroġ saqajha li huma muswafa ħafna, u tferfirhom fl-ilma. Tagħmel dan sabiex dawk l-organiżmi mikorskopiċi li jkun hemm igħumu fl- ilma jitħabblu mas-suf ta' saqajha, li mbagħad tiġbidhom 'il ġewwa fejn tkun tista' tikolhom. Il-Koċċli għalhekk jistadu fl-ilma billi jużaw saqajhom bħala xbiek. Meta l-baħar ikun kalm u għalhekk il- koċċli ma jkunux mgħottija bl-ilma, dawn jagħlqu l-bieb tagħhom sewwa, wara li taħtu jkunu ħażnu ftit ilma. Dan l-ilma jżommhom nidjin sakemm jerġgħu jixxarbu. Fix-xtut Maltin għandna żewġ speċi ta' Koċċii. It-tnejn li huma jinstabu aktar fuq il-kosta miftuħa fejn il-baħar ikun salvaġġ, milli fil-bajjiet fejn il-baħar ikun kwiet. Diġa semmejna li hemm bebbux tax-xatt li ma jibqax post wieħed iżda jiġġerra fuq il-blat meta l-baħar ikun kalm. L-aktar komuni minn dawn huma żewġ speċi ta' MONODONTA (Top shell). Dawn jieklu l-algi li jgħixu fuq il-blat, u meta jagħmel baħar qawwi jistaħbew ġo ħofor fil-blat fjen il-mewġ ma jistgħax għalihom. Il- GRANĊ TAX-XATT jagħmel l-istess u jistaħba fi xquq u ħofor. Biex jidħol fi xquq dojoq, il-granċ huwa magħmul ċatt ħafna u kapaċi jimxi kemm 'il quddiem, lura u laġenbabiex jimmanuvrafl-ispazju dejjaq ġox-xaqq. Għalkemm fiż-żona tan-nofs tax-xatt jikbru diversi tipita' ĦAXIX TAL-BAĦAR, l-aktar li nsibu minn dawn huwa fiż-żona ta' isfel. Il-Ħaxix tal-Baħar li jikber fuq ix- xatt ukoll għandu mekkaniżmi speċjali sabiex la jinxef meta jkun mikxuf għas- sħana tax-xemx, u lanqas jinkines mill- mewġ. Il-Ħaxix tal-Baħar għandu kisja jellv madwaru li jnaqqas ħafna mill- evaporazzjoni ta' l-ilma mill-pjanta. Dak il-ħaxix li jikber fejnjaħkem il-mewġ huwa baxx ħafna kważi sbrixx mal-blat sabiex il-mewġ ma jsibx fejn jaqbad. Ħaxix ieħor ikun qisu ħajt irqiq li jrewwaħ 'il fuq u 'l isfel mal-mewġ bla ma jirreżisti l-qawwa tiegħu. B'din is-sistema il-mewġ ma jaqilgħux minn mal-blat. Aktar 'l isfel, il- Ħaxix il-Baħar għandu forma aktar robusta bi zkuk ħoxnin imwaħħlin sewwa mal-blat. Iżda l-istess, dawn il-pjanti jmilu mal-kurrent sabiex dan ma jġorrhomx miegħu. Hemm ħafna aktar annimali u ħxejjex li jgħixu fuq il-blat f'xatt il-baħar u hemm ħafna x'wieħed jista' jgħid fuq il-ħajja tagħhom. Iżda minn dan il-ftit tagħrif wieħed jista' jifhem kif b'aktar osservazzjoni u attenzjoni wieħed jista' meta jmur il-baħar, jara dawn il-ħlejjaq komuni u li forsi qatt ma ra qabel. Dawn huma ta' nteress kbir għal dawk kollha li jħobbu n-natura ta' pajjiżna.