ĠIMGĦA MQADDSA 2019 11068 0BJE9 BIUNONEJ $,EJJEW JIOQB BAXX JND PU 04 jUBLJEMAP Ġunqawewu NO WEJ JO MISQAM JNO IIA TRWIAJJD JBUDNELUEJIUI PUE JEJOA SM 03 UIOCJ PAJJJO SAJJAJS. BU) ISĠUDWB 38. SUF) KAEGH pus ALJOM $ JUBA ĠUNPLEH 'OBJEQ wawdusueji 36, GuSNOJSM PAPWoq SwawsAQ 'ĠuJMS/OD JBUIEUOQ 'WĊP IWAJJAO) SIUBAJAP DUD SJURIEJI SWONJ 'JUBIDI JIĦ/BBS 40, SARIJOES INQ-XEZIEJ sispiodxa pue s18HOdWI (8901 'SEBJE JBLHO UI SEOJAJOS ġ Se (jem se swwaħw ĠUJPJEMJOA pue. SJBPUBJ OSIE KUBHWOX BI 'AJANJE fuddius GupojMss '8U8J5. l BIDUSJO () SUOQJOASU: DdId WA; 'SĠEJOS 06189 J890) QAL AJELJLOP 01 0) SJBJSUBJ jBuvosJad WOI ĠUIJjUE PAJWIT 5400) Ġlipjaosd —Aqsmpuj — JBINWMPHOANSA Si GO) SEDJAJDS JBIJ, WAI JIEAWJ BIE, Lwċ (86 j puo/Aag pue'- EJJEN U JU9HE UMO:AĦNDA Napprezzaw il-Ġimgħa Mqaddsa Dr Philip Sciortino President tal-Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Il-jiem tal-Ġimgħa Mqaddsa huma importanti għal ħafna Maltin li għadhom iħossuhom marbutin ma dawk it-tradizjonijiet li jqarrbuna lejn it-twemmin u lejn xulxin. Ħafna jgħażlu li jieqfu ftit mhux biss għall-misrieħ iżda ukoll għal ftit ħin ta' riflessjoni. Iż-żjajjar ta' dawn il-wirjiet huwa ritwal fil- kalendarju ta' ħafna Maltin. Id-drawwiet marbutin ma dawn il-jiem huma ħafna u għandom tifsira mhux biss spiritwali iżda wkoll għandhom għeruq antropoloġiċi qawwijja għax juruna fil-beraħ kif il-bnedmin jesprimu dak li jħossu u jemmnu internament f' ritwali u ġesti soċjali li naraw madwarna. Il- parteċipazzjoni ta' tant persuni hu wieħed mill-kontributi li wħud iħossu li għandhom l-obbligu li jagħmlu sena wara l-oħra. Il-wirjiet huma biss manifestazzjoni waħda minn ħafna oħrajn li nsibu fil- komunitajiet Maltin mxerrdin ma Malta kollha. L-Għaqda Każin Banda San Filep minn żmien twil ilha torganizza attivitajiet ta' din ix-xorta għaliex din hi parti mill- oġġettiv tagħha, dak li tesprimi u ġġedded kollettivament l-identità ta' din il- komunità f'Ħaż-Żebbuġ. It-tħejjia għal dawn il-wirjiet tieħu ħafna ħin u titlob passjoni li ssibha biss fl-oqsma tal-volontarjat. Il-Ġimgħa l-Kbira mhix assoċjata mal-element tal-pika bejn il-każini u qatt ma kienet riżultat ta' rivalità bħall-bqija tal-festi, iżda xorta waħda il-parteċipazzjoni għadha qawwija. Min jinqata għal kollox ikun x'aktarx inqata minn dik l-identità Maltija. Dan mhux ta' min jieħu gost bih għax qatt daqs dawn iż-żminijiet ma jinħass il-ħtieġa li nikkonservaw dak li hu Malti ġewwa pajjiżna. Għalhekk filwaqt li inħeġġiġkom tgawdu magħna dan l-isforz kollettiv nirringrazzjakom talli ġejtu żżuruna. Il-Kumitat tal-Għaqda Każin Banda San Filep jixtieq l-Għid it-Tajjeb lil kulħadd waqt li jħeġġeġ għall-attendenza fil-funzjonijiet reliġjużi fil-knisja. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 1 Flimkien mal-Viċi-Sindku, Kunsilliera u l-Impjegati kollha Tal-Kunsill Lokali ta' Ħaż-Żebbuġ jixtiequ jagħtu L-isbaħ xewqat lir-residenti kollha ta' Città Rohan Għall-Għid it-Tajjeb Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 2 Ritratti tal-ftuħ tal-wirja tal-2017 jinsabu f'paġna 46. H… Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 3 Il-Mixja tar-Randan Imqaddes Fr. Philip Cutajar, Kapuċċin - Direttur Spiritwali Nhar l-Erbgħa 6 ta' Marzu ilkoll flimkien bħala Knisja tajna bidu għaż-żmien tar-Randan Imqaddes. Dan nagħmlu tajjeb jekk inħarsu lejh bħala mixja li aħna bħala l-Poplu ta' Alla rridu nimxu flimkien. p. Mixja li twassalna sal-Ħadd, 21 t' April, meta flimkien niċċelebraw il-Festa tal-Għid Il- Kbir. Mixja ta' ħames ġimgħat li jippreparawna sabiex niċċelebraw il-Ġimgħa Mqaddsa li ssib il-milja tagħha fit-Tridu tal-Għid il-Kbir. Anke l-istess wirja li l-Każin tal-Banda San Filep ta' kull sena jorganizza fis-sed tiegħu tfakkarna f'dan: il-mixja ta' Ġesu lejn il-Kalvarju bil-għan li jwettaq ir-rieda tal-Missier-Alla u jsalvana. Il-mixja ta' Ġesu ssir il-mixja tagħna. Nimxu flimkien bħala knisja Il-Papa Franġisku fid-diskorsi tiegħu jħobb juża ħafna din il-kelma 'mixja' li magħha hemm marbuta diversi tifsiriet. Lil dan il-Papa jogħġbu ħafna jimxi. Fuq kollox nafu li ħa l-isem ta' qaddis pellegrin, l-isem ta' San Franġisk ta' Assisi, u għalhekk anke hawnhekk irid jixbaħ lil dan il-qaddis billi narawh jimxi qalb in-nies fi Pjazza San Pietru u fid-diversi pjazez oħra fejn imur bħala Pellegrin, akkost ir-riskju li jieħu fuq ħajtu. Dejjem jippreferi li jkun 'bħal ragħaj li jimxi qalb il-merħla…tant li jkollu ir- riħa tan-nagħaġ'. Mixja ta' Konverżjoni 'Li timxi hija arti, l-arti li tgħinek tħares 'l quddiem lejn orizzonti ġodda, arti li tibni fik viżjoni billi filwaqt li tgħarbel fejn wasalt, tħares 'il quddiem lejn fejn trid tasal akkost l-għejja li tista' taħkmek matul il-mixja. Ħafna drabi, il-mixja ssir diffiċii' insista l-Papa Franġisku maż-żgħażagħ nhar is-7 ta' Ġunju 2013. Għalkemm ħajjitna kollha hija mixja lejn is-sema pajjiżna, imma aktar w'aktar żmien ir-Randan Imqaddes joffri l-isfida ta' din il-mixja ta' konverżjoni, ta' 'metanoia', ta' penitenza. U hawnhekk proprju l-Papa Franġisku jħeġġiġna u jgħidilna: 'Tibżgħux timxul' Mixja ta' Ħajja Ġdida Propju Ġesu hekk kif ħareġ jinawgura l-mixja pubblika tiegħu fostna, ħareġ bl- istedina: 'Iż-żmien huwa mitmum, u s-Saltna ta' Alla waslet; indmu u emmnu fl- Evanġelju. ' Il-konverżjoni, li nindmu minn dnubietna huwa proċess fejn nagħtu bidu għall-mixja ta' ħajja ġdida, mixja li biha nerġgħu lura kemm fuq livell personali kif ukoll fuq livell komunitarju lejn l-għeruq ta' l-Evanġelju, lejn Kristu bħala l-Mulej ta' ħajjitna. Din hija l-mixja tar-Randan Imqaddes li Ikoll kemm aħna qed niġu mistiedna sabiex inwettqu. Nawguralkom Randan qaddis li jdaħħalna f'mixja ta' konverżjoni sħiħa. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 4 Programm tal-Ftuħ tal-Wirjiet tal-Ġimgħa Mqaddsa fil-Każin Banda San Filep Jippresiedi l-Arċipriet Dun Daniel Cardona Bis-sehem tal-Banda Taż-Żgħażagħ tal-Banda San Filep Taħt id-direzzjoni ta' l-Assistent surmast Mro Michael Ciantar L-Erbgħa 10 ta' April 2019 e Merħba mill-Kumitat Organizzattiv e Il-Banda Taż-Żgħażagħ o. Crosset Brook Rob Grice o. Żewġ Kanzunetti Folkloristiċi Russi arr. Ralph Gingerv e Taħdita: L-Art Imqaddsa Pauline Attard e Il-Banda Taż-Żgħażagħ o: Marċ Funebru:- Remembrance Garofalo e. Diskorsi tal-Okkażjoni o. Dun Daniel Cardona, Arċipriet ta' Ħaż-Żebbuġ o. Dr Philip Sciortino, President tal-Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 e Inawgurazzjoni u tberik tal-wirjiet minn Dun Daniel Cardona Il-Banda San Filep taħt id-direzzjoni ta' Mro Richard Bugeja takkumpanja l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira li toħroġ mill-Parroċċa ta' San Filep nhar il-Ġimgħa 19 ta' April 2019. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 5 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 Ix-Xena spettakulari tal-Kruċifissjoni al partimill-wirja fil-Każin Banda San illa ġa ħa Tanti Ironmongerv A CHASER, SCOURING MACHINE CONCRETE MIXER, GENERATOR Tanti Ironmongerv ' DRV WALL SANDER, JIGGER F.Caruana Dingli Str, POWER FLOUT Zebbug ATO tel. 21464329 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 7 Ħsibijiet għal Żmien ir-Randan … A, Philip E. Said i- Fi żmien ir-Randan inħobb insib qari marbut mal-misteru tal- Passjoni, il-Mewt u l-Qawmien ta' Sidna Ġesu Kristu — jekk hux storja jew arkeoloġija, bibliku jew ta' natura argumentattiva — jibqa' jinteressani. Dan għaliex il-qari huwa mezz ta' vjaġġ twil, vjaġġ interjuri li jdaħħlek verament fl-ispirtu liturġiku li nkunu qegħdin infakkru. U s-sena l-oħra ġie f'idejja studju tajjeb ta' Andreas J. Kostenberger, professur tat-Testment il-Ġdid, Southeastern Baptist Theological Seminarv, ippubblikat fir-rivista akkademika JETS 48/1, Marzu 2005, 33-62. Kosterberger janalizza il-mistoqsija ta' Pilatu li tiddomina fil-Vanġelu ta' San Ġwann u li jinqara fil-liturġija tal-Ġimgħa l-Kbira, 'X'inhi l-Verita7'. Is-sors tat-tweġiba tal-awtur hu l-Bibbja, it-Teoloġija u l-Filosofija. Minn dawn it-tliet oqsma tal-għerf, Kostenberger joħloq sintesi sabiħ biex iwassalna għal soluzzjoni possibbli tal-mistoqsija klassika fid-djalogu bejn Kristu u Pilatu waqt il-proċess fil-Pretorju. Dan l-istudju jeħtieġ li jinqara bil- mod, preferibbilment bil-Bibbja maġenbek. Biex nifhem il-ħsibijiet profondi u l- konnessjonijiet bejn it-tliet perspettivi li minnhom jikteb l-awtur, deherli li għandi naqsam il-kitba f'ħames aspetti jew temi, u hekk nipprova nassimila, kemm hu possibbli għalija, l-argument tar-riċerka dwar x'inhi l-verità fil-kuntest bibliku. Il-kitbiet qed jipprovaw jinterpretaw l-ideat ta' Kostenberger. L-ewwel osservazzjonijiet huma dwar: Sevenż0 Convenience Shop Vjal il-Ħelsien, Ħaż-Żebbuġ Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 8 X'INHI L-VERITÀ2 — OSSERVAZZJONIJIET PRELIMINARI Hu tassew diffiċli taħseb f'mistoqsija aktar profonda minn din, b'implikazzjonijiet serji u importanti. It-tfittxija għall-verità intrigat bis-sħiħ filosfi kbar bħal Platun u teoloġi influenti bħal Santu Wistin ta' Ippona. 'X'inhi l-verità7' hi wkoll il- mistoqsija li Pilatu staqsa lil Ġesu', skond il-Vanġelu ta' San Ġwann (18:38). l B'daqshekk Pilatu jista' jingħadd mal-filosfi jew it-teoloġi l-kbar7 Ċertament ħadd qatt mhu se jasal għal konklużjoni bħal din. Il-mistoqsija ta' Pilatu aktar iġġiegħelna nirriflettu u nistaqsu. Hu għalhekk li ġibdet l-attenzjoni ta' kummentaturi matul iż-żmien u għadha tqanqal interess fl-istorja taċ-ċivilta' sal- lum. Is-siwi u l-importanza tagħha mhux daqstant għal min għamilha daqskemm għal min tirreferi u għall-fatt li ġiet minsuġa fil-Vanġelu li jrid juri min hu verament Kristu: 'Il-Veritàfl-essenza tagħha'. Fir-riflessjonijiet tagħna, irridu qabel xejn naraw. il-mistoqsija kif iwassalhielna San Ġwann (18:38) fil-kuntest wiesa' tar-rakkont tal-proċess Ruman ta' Ġesu' (18:28-19:16)2 u tal-aħħar diskorsi ta' Ġesu' lid-dixxipli meta jaħsel saqajn l-Appostli, iħabbar it- tradiment ta' Ġuda u ċ-ċaħda ta' Pietru, meta jitkellem dwaru bħala t-triq għal għand il-Missier u d-dielja vera, u meta Ġesu' jwiegħed l-Ispirtu s-Santu (ara Ġw. Hu f'dan il-kuntest teoloġiku li nistgħu naslu biex nifhmu d-direzzjoni u s- sens tal-mistoqsija ta' Pilatu, 'X'inhi l- verita2' Il-kunċett tal-verità hu tema komuni fil-filosofija Griega, fil-ħsieb Ruman, u fil- mentalita' Lhudija. It-tliet toroq ta' ħsieb huma wkoll riflessi fil-Bibbja. Għall- Griegi, il-verità-'aletheia'- tfisser il-perspettiva eżatta tar-realta' kif inhi, perspettiva ta' dak li jeżisti oġġettivament. Ir-Rumani kienu jitkellmu mill-verità- 'veritas' bħala r-rappreżentazzjoni reali ta' dak li jiġri fl-esperjenza umana. Il- filosfu Ingliż P.F. Strawson (1959) jinkludi l-verità ma' dawk il-kategoriji u 1 Pilatu qallu, 'Il-verita' x'inhi2' 2 Tista' taqra l-proċess Ruman quddiem Pilatu fejn għandna d-djalogu bejn Ġesu' u Pilatu 3 Ġesu jaħsel saqajn id-dixxipli, Ġesu jħabbar it-tradiment ta' Ġuda, Il-Kmandament il-Ġdid, It-tħabbira taċ- ċaħda ta' Pietru (Kap 13); Ġesu hu t-triq għal għand il-Missier, Ġesu jwiegħed l-Ispirtu s-Santu (Kap 14); Ġesu hu d-dielja vera, Id-dinja tobgħodkom (Kap 15); Il-ħidma tal-Ispirtu s-Santu, In-niket tagħkom għad jitbiddel f'ferħ, Jiena rbaħt id-dinja (Kap 16); It-talba ta' Ġesu għad-dixxipli (Kap 17). Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 9 kunċetti li fil-karattru fundamentali tagħhom, ma jinbidlux. Dan ma jfissirx li dak li nifhmu b'veru ma jistax jinbidel fiż-żmien u maż-żmien jew f'kuntest differenti. Ifisser prinċipalment li l-verità bħala kunċett, bħala prinċipju li jmexxi l-eżistenza, kienet teżisti u kienet hemm minn dejjem. Mingħajr it-twemmin f'dan il- prinċipju bażiku hu impossibbli li l-ħajja ikollha sens. Fil-Bibbja, imbagħad, l-idea u l-prattika ta' verità hi l-fedelta' ta' Alla mal-poplu magħżul Tiegħu. Din il-fedelta' ta' Alla tidher fl-istorja ta' Israel u fin-narrattiva tal-istorja kollha tas-salvazzjoni tal-bniedem. Skont San Ġwann din il-fedelta' ssib l-ogħla espressjoni tagħha fil-ħajja, il-ministeru, u l-mewt mirbuħa minn Ġesu' għall-umanita. (Ġw. F'San Ġwann, l-idea ta' verità tintrabat b'mod intimu ma' Alla u mar-relazzjoni ta' Kristu ma' Alla. Fil-Vanġelu ta' San Ġwann, għalhekk, il-verità hi, l-ewwel u qabel kollox, prinċipju teoloġiku, anzi, biex wieħed ikun eżatt, hi prinċipju Kristoloġiku. Aktar milli sempliċiment korrispondenza bejn ir-realta' ta' barra u l-perspettiva mentali tagħha bħal fil-ħsieb Grieg jew bħala stat ta' fatt preċiż kif kienu jsostnu r-Rumani, il-verità fil-Vanġelu ta' San Ġwann hi fundamentalment kunċett personali u relazzjonali li għandu l- għeruq u l-oriġni tiegħu f'ħadd aktar minn Alla. Is-salmista jsejjaħ lil Alla bħala 'Alla tas-Sewwa' (Salm 31:6)', waqt li Isaija jistqarr twemminu f'Alla tal-verità (Is. San Ġwann jiddikjara li Alla hu verità u li għalhekk il-Kelma Tiegħu hi verità. Ġesu Kristu hu l-Kelma t'Alla, Kelma Personali, il- Verita Personali mibgħuta biex tixhed għall-verità. Huwa bis-saħħa ta' dawn l-osservazzjonijiet mibnija prinċipalment fuq il-Bibbja li nistgħu niskopru t-triq għall-verità: li ngħarfu 'l Alla permezz ta' Ġesu' Kristu li hu t-Triq, il-Ħajja u l-Verità (Ġw. Id-deskrizzjonijiet tal-verità mix-xjenzi umani huma biss raġġ dawl fil-vjaġġ ta' tiftix għall-verità imdawwar 4 1))-Verb sar bniedem u għammar fostna, u aħna rajna l-glorja tiegħu, il-glorja li għandu mal-Missier bħala Ibnu l-waħdieni, mimli bil-grazzja u l-verita'' 5 4F'jdejk jien nerħi ruħi: int teħlisni, Mulej, Alla tas-sewwa. 6 Min jitbierek fuq l-art, jitbierek b'Alla tal-verita', u b'Alla tal-verita' jaħlef min jaħlef fuq l-art.' 7 'Jekk iżżommu fil-kelma tiegħi, tkunu tassew dixxipli tiegħi, u tagħrfu l-verita', u l-verita' teħliskom.' Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 10 Id-dawl sħiħ tagħha jurihulna Kristu Nnifsu 'Għax mill-milja tiegħu aħna Ikoll ħadna grazzja fuq grazzja. Alla ta l-liġi permezz ta' Mose', imma l- grazzja u l-verità seħħu permezz ta' Ġesu' Kristu'' (Ġw.1:16-18). Referenza għall-kwotazzjonijiet bibliċi: Pilatu qallu: 'Mela int sultanf' U Ġesu' wieġeb: 'Qiegħed tgħidu int: jien sultan. Jien għalhekk twelidt, u għalhekk ġejt fid-dinja, biex nixhed għall- verità U kull min iħobb il-verità jisma' leħni.' F'dan ir-rakkont tal-proċess Ruman ta' Ġesu' fil-Pretorju, insibu djalogu interessanti bejn Ġesu' (l-interrogat) u Pilatu (il-ġudikant). Ara r-rakkont dwar kif Ġesu' jaħsel saqajn id-dixxipli, Ġesu'jħabbar it- tradiment ta' Ġuda, Il-Kmandament il-Ġdid, It-Tħabbira taċ-ċaħda ta' Pietru (Ġw. 13); Ġesu' hu t-triq għal għand il-Missier, Ġesu' jwiegħed l-Ispirtu s- Santu (Ġw. 14); Ġesu' hu d-dielja vera, Id-dinja tobgħodkom (Ġw. 15); Il- ħidma tal-Ispirtu s-Santu, In-niket tagħkom għad jitbiddel f'hena, Jiena rbaħt id-dinja (Ġw.16); It-talba ta' Ġesu' għad-dixxipli (Ġw. : U l-Verb sar bniedem u għammar fostna, u aħna rajna l-glorja tiegħu, il-glorja li għandu mill-Missier bħala Ibnu l-waħdieni, mimli bil-grazzja u l-verità (Ġw. Wieġeb Ġesu': Jiena t-Triq, il-Veritàu l-Ħajja. Ħadd ma jmur għand il- Missier jekk mhux permezz tiegħi …' (Ġw. F'idejk jien nerħi ruħi; Int teħlisni, Mulej, Alla tas-sewwa. : Min jitbierek fuq l-art, jitbierek b'Alla tal-verità, u b'Alla tal-verità jaħlef min jaħlef fuq l-art. Ġesu' qal lil Lhud li emmnu fih: 'Jekk iżżommu fil-kelma tiegħi, tkunu tassew dixxipli tiegħi, u tagħrfu l-verità, u l-verità teħliskom.' (Ġw. 8:31); Din hi l- ħajja ta' dejjem: li jagħrfu lilek, Alla waħdek veru. (Ġw. 17:3); Kap 14-16 jagħtuna Kristoloġija fil-Vanġelu ta' San Ġwann. Kiri ta' Siġġijiet Gawdi l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira bilqegħda fi Triq Sciortino: ibbukkja;siġġu mill-Bar tal-Każin San Filep jew ċempellil Phvllis Chetcuti fuq 79363706 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 11 e - ai - m ma Bum Man TL-Ż B Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 F'idejk Jien Nerħi Ruħi Hawn ninsab mislub bla ħtija Ukoll l-għażla waslitni s'hawn, mifni, ġejja mewt għalija, meta bejniethom ftehmu dawn, bin-nifs niġġieled għalih; fi proċess li m'għamilx sens biex ġismi mitluq tħallih. biex joqtlu feddej tal-ġens. … F'idejk jien nerħi ruħi. … F'idejk jien nerħi ruħi. Missier wasalt bl-ajjut tiegħek B'dal mod stajt neħles lill-bniedem li għal triqti ġarrejt miegħek, biex maħsul b'demm ikun niedem, biex tmexxini sa hawn fuq kelli bżonn nasal s'hawnhekk fejn ruħi sabet it-tluq. biex il-ħelsien nagħti b'hekk. … F'idejk jien nerħi ruħi. … F'idejk jien nerħi ruħi. Hawn fuq minn kollox imneżża, Iżda hawn fuq sibt il-mistrieħ sa l-aħħar mument imbeżża, mit-tbatija kiefra qatigħ, b'dak li sarli minn niesi bil-Missier isabbarni għalkemm qatt ma qist qiesi. u bil-gieħ ikabbarni. … F'idejk jien nerħi ruħi. ..: F'idejk issa tlaqt ruħi. Express Building', Mdina Road, Żebbuġ ZBG 06, Malta / Tel: 2146 1078 / 2146 5110 : Fax: 2146 5798 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 13 Triq iċ-Ċawsli, Qormi Tel: 2744 2887 (Dolceria), 2144 0373 (Shop) Mob: 9994 3394, 7744 0373 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 14 Nhar il-Ġimgħa l-Kbira sunett ta' Charles Coleiro Għaddejja l-ġilwa mat-triqat b' miġemgħa ta' nies ma taqta' xejn jarawha ġejja isserrep qalb id-dlam, bid-dawl tax-xema' iteptep fuq l-uċuħ, tnejn tnejn għaddejja. U t-tfal ċkejknin ġejjin ikarkru fiha b'serbut ta' lwien u slaleb kull fejn tara, fin-nofs mexjin bil-mod xi sitt reffiegħa jitbandlu ma' xulxin qed jerfgħu vara. Għaddejja n-nies u l-wegħdi ta' min ġarrab, mewġiet t'uċuh sfajrin jittallbu l-ħniena, ulied mal-ommijiet u Kristu msallab ifakkar l-egħżeż ġrajja ta' kif fdiena. Dawn sigħat sbieħ li juru lill-Maltin li għadhom jgħożżu u jħobbu dat-twemmin. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 15 Sciortino Street, Ħaż-Żebbuġ Detiverv Locations: tal Clormi, Ħaż-Żebbuġ, Ħ'Attard and Siġġiewi 97, Triq Frans Sammut Ħaż-Żebbuġ ŻBĠ 1909 me Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 Is-Sepulkru tal-Katidral Mingħajr dubju ta' xejn, Malta u Għawdex jixegħlu bi spettaklu ta' devozzjoni fit-toroq tagħna u ħdejn il-knejjes nhar Ħamis ix-Xirka u l-Ġimgħa l-Kbira. Dan l- aktar li jidher fil-parroċċi l-antiki, iżjed u iżjed f'dawk il-parroċċi li minnhom joħorġu l-vari tal-Ġimgħa l-Kbira. Din id-drawwa. ta' Ħamis ix-Xirka, b'folol kbar ta' nies jinvistaw is-sepulkri u fit-toroq jgħidu r-rużarju u jimmeditaw dwar. il- passjoni ta' Sidna Ġesu Kristu għadha ħajja, għalkemm naqset. xi ftit. Iċ-ċentru ta' dawn il- Visti tas-Seba' Knejjes (kif inhuma magħrufa) huwa l-Altar tar-Repożizzjoni. Ħafna (fl-imgħoddi aktar) isejħu l-Altar tar- Repożizzjoni bħala s-Sepulkru. Is-Sepulkru jkun iċ-ċentru ta' qima nhar Ħamis ix- Xirka u nhar il-Ġimgħa l-Kbira filgħodu. Issa hawn insemmi Altar tar-Repożizzjoni famuż ħafna … qed nirreferi għal dak li jintrama kull sena fil-Katidral tal-Imdina. L-isbaħ dehra tiegħu hija nhar Ħamis ix- Xirka billejl. Dan jinxtegħel wara li tispiċċa l-funzjoni tal-Katidral. Nies minn kull rokna ta' Malta tiġi biex tara u tinvista dan is-Sepulkru tassew artistiku u antik ħafna. Is-Sepulkru tal-Katidral tal-Imdina Dan is-Sepulkru sar fis-seklu tmintax u huwa mfassal b'arkitettura Barokka mill- isbaħ. Id-disinn oriġinali sar fl-1750 minn Pietro Paolo Troisi … iżda ma laħaqx twettaq ix-xogħol għax Troisi miet ftit wara. L-inkarigu ħadu l-pittur Franġisku Zahra fuq id-disinn oriġinali ta' Troisi, iżda Zahra għamel il-pittura u x-xenografija li fih dan is-Sepulkru mill-isbaħ. Hawn insemmi li dan ix-xogħol kollu sar bl-inizjattiva tal-Kapitlu tal-Katidral ta' dawk iż-żminijiet. Ta' min wieħed isemmi wkoll li l-kapsula fejn jitqiegħed is- Sagrament hija xogħol mill-isbaħ tal-fidda. Dan is-Sepulkru tal-Katidral fih aktar majjistrija … fih ix-xogħol mirqum b'sengħa kbira ta' mastrudaxxa li kien l- Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 17 imgħallem Giovanni Farrugia, filwaqt li l-istatwi li hemm fih … statwi tal- kartapesta … huma ta' Saverio Laferla. Hawn wieħed jista' jgħid li ħafna knejjes oħra, fosthom dik ta' Bormla, għamlu sepulkru li jixbah xi ftit lil dak tal-Katidral … dejjem fiċ-ċokon. Sepulkru ieħor li wkoll jixbah xi ftit lil dak tal-Katidral huwa dak tal- Knisja tal-Madonna tal-Għar (il-Knisja San Duminku) fir-Rabat. Dan is-Sepulkru beda jintrama mill-ġdid dan l-aħħar wara waqfa ta' ħafna snin. Hawn. nixtieq insemmi wkoll altar tar- repożizzjoni ieħor, sabiħ u uniku, dak li kien jintrama fil-Knisja tal-Karmelitani fl-Imdina — j2-sepulkru ta' San Pawl, ir-Rabat wkoll. Dan l-altar huwa uniku f'Malta għax id- dehra tiegħu hija waħda Eġizzjana. Dnub li dan l-altar (differenti minn oħrajn) m'għadux jintrama. Sepulkru ieħor interessanti u uniku huwa dak li kien jintrama fil-Grotta ta' San Pawl fir-Rabat. Illum dan is-Sepulkru qiegħed armat is-sena kollha f'waħda mill-kmamar tal-Mużew Wignacourt li hemm biswit il- Knisja ta' San Pawl. Barra. t-tiżjin li: jkollhom dawn l-altari (gandlieri, xemgħat, anġli jinċensaw u bukketti sbieħ ta' fjuri; kollox madwar il- kapsula jew tabernaklu bis-Sagrament espost għall-qima) ikun hemm ukoll dik li tissejjaħ il-Borma tas-Sepulkru. Minn din il- Borma toħroġ riħa l-aktar tfuħ u din issir minn ħwawar li kienu jpoġġu fiha … kollox itektek bil-mod fuq in-nar u kollox moħbi. Is-Sepulkru ta' Bormla Forsi l-Borma li kienet tfuħ l-aktar kienet tkun dik tas-Sepulkru fil-Knisja San Duminku tal- Belt. Hemm kien hemm ajk li kien famuż biex isajjar din il-Borma. Nittama li r- riċetta tagħha ntirtet għand oħrajn biex din id-drawwa tkompli tfewwaħ dawn id-drawwiet sbieħ marbuta mal-Ġimgħa Mqaddsa. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 18 Tislima lil Kristu Sidna Oliver Friġġieri Stenniek bil-qalb muġugħa Ġob, u l-karba Għaddiet minn fomm għal fomm sa Ġeremija. Stennewk profeti li għażilthom Inti Kif frixt fuq fommhom is-sigrieti tiegħek Biex tul is-sekli fetħu dil-mogħdija Minn fejn ridt tgħaddi Int, meta ż-żmien wasal Fil-milja tiegħu. — Għaddi u ibqa' dieħel, Mulej, fit-triq qadima li stennitekl La tinħasadx. Int taf x'se ssib fil-bniedem Li qalbu ssuqu 'l hawn u 'l hinn bla jagħraf Minn fejn se jgħaddi biex jiltaqa' miegħek. In-nies se jistaqsuk mnejn ġejt, min Inti, Min bagħatek biex ġellidt il-lum mal-bieraħ, Sa jemmnu, ma jemmnux, se jiġru miegħek Bil-palm f'idejhom u bl-osanna f'fommhom. Se jitolbuk il-ħobż u int se ttihom Il-kelma li tgħejjixhom, u l-ġuħ tagħhom Se jibqa' jrid il-ħobż għax hekk hu l-bniedem. Se jfittxu fik miraklu, u se jistagħġbu, Imbagħad jinsew u l-għaġeb se jifxilhom. Se jitolbuk ix-xhieda li Int Alla, U se jemmnuk, u se jsejħulek midgħi, U int se tweġibhom bis-slienzju, U s-skiet ikun għalik akkuża ġdida; Tkun ħati li tkellimt, ħati li tiskot. U se jeħduk fi ġnien biex tegħreq demmek, Se tkun mibjugħ bi rħis, u mżeblaħ b'bewsa. Se tfittex kenn fil-ħbieb u m'intx se ssibhom. Il-kotra se tkun taf li int bla ħtija U xorta se tixlik li ksirt il-Liġi, U b'leħen wieħed se tgħajjatlek: Sallbul U se jtellgħuk sal-Golgotha biex waħdek Iġġorr salib li int għażilt minn jeddek Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 19 U stajt m'għażiltx qabel ma nżilt hawn isfel. Se tkun miċħud minn sħabek, waħdek taqa' Għal tliet darbiet u tqum sakemm tintelaq Fuq għuda msallba, se jtellgħuk imdendel Tistenna tliet sigħat biex ruħek toħroġ. Se jieħdok l-għatx, u xejn ħlief ħall ma ttiegħem Se tlissen il-kelmiet tal-aħħar waħdek, U l-kotra tidħak bik u tifhmek kontra. Se ssaqsi' l Alla tiegħek għala telqek, U Truħek trodd f'idejh u tniżżel rasek, U tiskot, u s-skiet tiegħek jibqa' dejjem Minn dak inhar, għal elf, u elfejn sena, Int tgħid:Kollox Mitmumi U l-kelma żżommha. In-nies se jistennew li sseħħ il-wegħda Li tajt li tqum mill-qabar, se jitħawdu Sakemm jinqasmu bejn favur u kontra, Għax nar ġejt tixħet fl-art u ridtu jaqbad, Kont qiegħed taħseb f'dan fin-nieqa f'Betlem U rajt quddiem għajnejk x'kellek tistenna. Għażilt kif xtaqt, u stajt għażilt mod ieħor. Din hi t-triq tqila li terraqt f'did-dinja Li int ridt iġġellidha magħha nfisha. Fuq Betlem dehret kewkba u kienet tnixxi Minn kmieni d-demm, u d-demm snin wara ġera Ma' ġismek mifni, u qattar sa fuq l-għolja Li refgħet is-salib, u Ilum hemm għadu Biex kull min jitla' ħdejk bil-ġrieħi tiegħu Jimtedd hu wkoll ma ġenbek fuq salibu, U minn hemm fuq jistenna l-mewt u l-qawma, Elfejn sen'ilu, illum, u elf sena oħra. Kristu li bdejt tissallab fuq maxtura, Imkeċċi fi twelidek, maħrub, mhedded, Imfaħħar u mibgħud, dal-Milied tiegħek Ma jferraħniex ħlief b'ħafna dmugħ f'għajnejna. Imxejtha waħdek it-triq iebsa kollha U int u tiela' l-Golgota ħsibt f'Betlem, Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 20 U rġajt ftakart li t-tnejn jixxiebhu f'kollox. Sa llum ukoll, minn hawn, għadek tinstema' Titniegħed f'agunija t'elfejn sena, Ħaj dejjem u bla kliem, dejjem imsallab. Matul is-sekli n-nies jgħaddu minn taħtek Jarawk hemm fuq fis-solitudni tiegħek U kollha jistennewk tlissen kelm'oħra Biex il-Kalvarju t'elfejn sena jgħaddi, U jgħaddi kull Kalvarju t'elf sen'oħra. Żammejtha biss għalik din it-tmien kelma. Int skitt għal dejjem, iżda s-skiet jitkellem. Ikun dak li trid Int. F'idejk tintreħa Mulej, dir-ruħ, li toħlom biss bit-Tabor, U Betlem taraha mbegħda mill-Kalvarju. Dir-ruħ, Mulej, tistenna li l-imsiemer Jinqalgħu, u s-salib jiżżarma u jasal It-tielet jum tad-dawl li jbiddel kollox. Int tirkeb fuq iż-żmien u s-sekli jgħaddu Minn taħt għajnejk. Int tibqa' ġdid bħal dejjem. U xorta t-tliet imsiemer hemm ħallejthom, Iqattru d-demm biex din il-fidwa tkompli. Għaliex ma taqlagħhomx wara elfejn senal Imbierek mela tkun f'din l-għażla tiegħek, Mulej li dħalt fl-Istorja biex biddiltha. Jien għandi l-għatx, u tkun ir-rieda tiegħek. Kollox mitmum, u f'idejk nerħi ruħi. Minn mindu skitt kull kelma tiegħek tidwi Biex tiġbor fiha s-sens li jiġbor kollox, Elfejn sen'ilu, illum, u elf sen'oħra. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 21 FOR ALL VOUR STATIONERV NEEDS, GREETING CARDS, TOVS 8 GIFTS FOR ALL OCCASSIONS, PHOTOCOPV, BINDING 8 LAMINATION SERVICE, BOOK COVERING, INK CARTRIDGES… VJAL IL-ĦELSIEN, ŻEBBUĠ TEL: 2146 1500 Shoes, Bags 8 luggage Vjal il-Helsien, Haz-Zebbug 212, Mdina Road, Żebbuġ Fel: Z1460878 Mob: DDIJIO1L3I Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 22 Ir-ritwal fil-Purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira Marlene Mifsud Chircop Parti mill-ispettaklu ritwalistiku marbut mat-twemmin reliġjuż fil-Passjoni ta' Kristu Sidna huma l-purċissjonijiet tal- Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex. Huma element ibbażat fuq sensiela t'attivitajiet fil-kalendarju tal-Knisja, b'ċerimonjal għoli, produzzjoni artistika unifikata u li tgħaqqad poplu sħiħ. Hawn sa nsemmu biss il-purċissjoni, organizzata minn kumitat imwaqqaf apposta mill-Knisja, bl- ispejjeż kollha għaliha. Jintesew ir-rivalitajiet partiġġjani u fil-parti l-kbira l-poplu jipparteċipa bi ħġaru f'din il-prattika reliġjuża. Mhux il-poplu kollu ta' kull lokal fejn issir il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira jipparteċipa fil-preparattivi tal- purċissjoni. Madankollu, għall-kredenti, l-emozzjonijiet immedjati li jitqanqlu f'dawk li jaraw il-purċissjoni direttament minn din it-tifkira ta' elfejn sena ilu, permezz tad-drammatiċità tal-istatwarju u tat-teatriċità tal-persunaġġi parteċipanti bis-sinjifikat tagħhom u l-allegoriji fis-simboli bibbliċi, huma profondi. Il-poplu jidentifika ma' ġrajja li turina, fi kliem Victor Turner, il-passaġġ mill-iskarsezza għall-abbundanza (Turner 1969: 168-169). Min-naħa l-waħda, apparti l-funzjoni tat-tiġdid tat-twemmin fil-valuri Insara, dawn jingħataw tifsira, jerġgħu jqajmu l-emozzjonijiet, jerġgħu jagħtu l-ħajja lill- għaqda soċjali u jżommu lis-soċjetà Maltija magħquda hu x'inhu l-livell soċjali, huma x'inhuma l-affiljazzjonijiet politiċi tal-parteċipanti. Dawn il-parteċipanti għal ftit sigħat jgħaddu minn rit tal-passaġġ, jinqatgħu mis-soċjetà tagħhom u flimkien ma' oħrajn jidħlu f'oħra liminali t'eluf ta' snin qabel biex jaqdu dmir narċissistiku f'isem Kristu u wara dawn is-sigħat jerġgħu jintegraw fis-soċjetà ta' llum b'valur miżjud, tant li xi wħud jibqgħu jġorru l-isem tal-karattru li jkunu rrappreżentaw bħala laqamhom (Sciortino 2016). Għal ħafna minnhom dan jiġri kull sena, għal għaxriet ta' snin. ; Għalhekk, din il-manifestazzjoni kulturali Maltija ta' kull sena ma tgħaddix biss għall-ġenerazzjonijiet ta' warajna l-valuri morali u soċjali, imma wkoll dawk. kulturali. Fost l-oħrajn insemmu l-element tal-fratelli mgħammdin. Dan huwa fdal ta' dawk li kienu jġorru l-ktajjen għall-ewwel li bdew il-purċissjonijiet, imwaħħad mal-figura tar-Rużarjanti (Zammit 2016: 408) li sal-1943, meta saret l-aħħar eżekuzzjoni ta' Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 23 rmnall: cnarlieċepmaltanest. met Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 żewġt aħwa kkundannati, kien għadhom jakkumpanjaw l-ikkundannati sal-forka. Dan l-għajb tal-piena kapitali għas-soċjetà Maltija dam sakemm Malta baqgħet kolonja Ingliża, minkejja s-snin ta' protesta kontra l-piena kapitali minn ġuristi, ġurnalisti u kittieba (Cumbo 1927: 735). Individwalment u kollettivament, il-Ġimgħa l-Kbira terġa' ddaħħal l-ordni f'ħajjitna, waqt li tegħleb il-kaos naturali u soċjali (Turner 1969: 96-97, 102ff). Fil- Ġimgħa l-Kbira m'hemmx wisa' għall- antagoniżmu tal-partiti tal-festa jew tal- partiti politiċi, għaliex l-għaqda fil- communitas tgħin lill-individwu parteċipi hux sempliċi spettatur, pellegrin jew attiv fil-preparamenti, fost sħabu l-parteċipanti biex temporanjament. jittraxxendi. l-irwoli l soċjali ġerarkiċi li s-soltu jifirduhom fil- ħajja ta' kuljum (Turner 174: 315-327).. — Min-naħa l-oħra, il-purċissjonijiet penitenzjali tal-Ġimgħa l-Kbira, bl-apparat kulturalment ikkodifikat (Muraca 2006: 425), jipprovdu opportunità tanġibbli biex tosserva t-tortura u l-mewt mingħajr ma tbatiha fiżikament, anzi tegħlibha bil-possibbiltà tal-interpretazzjoni simbolika. Lombardi-Satriani josserva li din il- parteċipazzjoni teħles lill-bniedem mill-ħajja prekarja u l-ansjetà marbuta magħha, waqt li ddaħħlu fl-istrateġija tat-tama li hi essenzjali biex ikompli jgħix, kif juri l-Qawmien mill-mewt ta' Kristu, passaġġ mill-għali għall-ferħ. M'iniex sa nidħol iżżejjed fl-istorja tal-Ġimgħa l-Kbira f'pajjiżna li kitbu fuqha fost l-oħrajn Ġużċ Cassar Pullicino, Joseph F. Grima, C. Galea Scannura, Paul Catania u Brian Bonnici (Kittieba diversi 1992) u lanqas f'dik barra minn Malta, imma sa nisħaq iktar fuq il-mobbiltà kulturali tagħha, il-kompożizzjoni, l-effett ta' tibdil soċjali u demografiku, ir-ritwal trasformattiv u l-eku ta' meta Malta kienet kolonja Ingliża. Forsi dawn huma għalikom modi differenti milli wieħed imdorri bihom ta' kif nistgħu nħarsu lejn il-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira. Il-mobbiltà kulturali Element. kulturali jsir: mobbli meta l-espressjoni tiegħu tgħaddi għal espressjonijiet oħra artistiċi fiż-żmien u fl-ispazju. Din il-ġrajja fost il-kbar fl- istorja tal-umanità ilha tiġi riprodotta artistikament minn żmien l-affreski Nsara bikrin fil-katakombi. Il-passjoni ta' Kristu kienet u għadha fost l-iktar forom tal- arti kulturalment mobbli, mill-Bibbja għall-arkitettura, l-iskultura, l-arti, l-arti plastika bit-tafal jew bil-kartapesta, il-ġojjelli tad-deheb jew fidda, il-kotba bl- Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 25 Żebbuġ, Malta Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 26 illuminazzjonijiet, il-mużika sagra, il-mużika tal-baned, it-teatru, il-paġints fit- toroq u l-pjazez, id-drammi tal-Passjoni li jinvolvu l-arti performattiva (Mifsud Chircop 2007: 4-20), il-letteratura, il-letteratura popolari, il-kotba tat-tfal, iċ- ċinema, il-fotografija, ritratti u kartolini antiki, produzzjonijiet tal-għaqda tad- dilettanti mudelli ta' knejjes, il-wirjiet tal-vari ż-żgħar u DVDs tal-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira li maż-żmien mill-1973 'l hawn fihom iddaħħlu u ġew tradotti (Greenblatt 2010: 15) flimkien ma' xi tmien mitt karattru ħaj lebsin ta' Rumani u Lhud (Mizzi: 94), elementi tal-memorja kulturali mill-films ta' Hollvwood u minn Oberammergau (Grima 2003: 76; 2006: 96), akkulturazzjoni li toħloq meta- narrattiva. Dawn. il-purċissjonijiet li ilhom magħna mal-ħames mitt sena jinkorporaw uħud minn dawn il-forom tal-arti li semmejna waqt li jgħaddu l- attwalizzazzjoni tat-tradizzjoni kontinwament. Madankollu, hija primarjament il- pittura tal-Via Sagra (Bonnici 1999: 63-4) li żviluppat fl-arti statika imma drammatika tal-vari l-kbar, huma stess parteċipanti. Il-mobbiltà kulturali għaddiet ukoll permezz tat-trażmissjoni tal-elementi distintivi tal-vari fil-bliet u l-irħula mill-istatwarji (Bonnici 1999: 40-52), kif ukoll tal-karattri bibbliċi bil-kostumi u tas-simboli. Il-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira bdew ir-Rabat, Malta (c. 1590), infirxu għall-belt Valletta (1645), fit-Tlett Ibliet (c. 1700 - c. 1714), f'sitt parroċċi oħra (c. 1742 - c. 1820) u fir-Rabat, Għawdex (c. 1830) u wara fis-seba' lokalitajiet l-oħra (1866-1968). Għall-ewwel, il- purċissjonijiet kien ikun fihom ftit vari tal-injam jew tal-kartapesta, xi wħud impurtati, imma l-parti l-kbira magħmula Malta u xi wħud imlibbsin ħwejjeġ ta' drapp fin (Cassar Pullicino 1956: 4-24). Iddaħħlu wara l- Konċilju ta' Trentu biex jiġu evitati l-atturi fil- purċissjoni. Għal kull wieħed minna, skont x'jappella għar-reliġjożità tal-ispettatur jew tal- parteċipant, l-istatwarju tal-Ġimgħa l-Kbira jkollu sinjifikat 'il barra mill-viżiv u fl-istess ħin miegħu, skont il-mobbiltà kulturali tal-element folkloristiku għall-forom varji tal-arti, popolari jewle. Il-kompożizzjoni tal-misteri Għalkemm il-jum u l-ħin tal-ħruġ tal-vari fil-parti l-kbira sar iktar uniformi matul is-sekli, il-funzjoni annwali żammet ħafna mid-drawwiet antiki tagħha li b'hekk ma ntilfux, filwaqt li ddaħħlu drawwiet oħra (Bonnici 1998: 123-129; 1999: 98- 124). Jekk ninkludu l-parata tal-parteċipanti lebsin ta' suldati Rumani li toħroġ fl- Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 27 4.30 ta' wara nofsinhar, nistgħu ngħidu li l-purċissjoni ta' Ħaż-Żebbuġ itterraq għal kważi ħames sigħat matul il-qalba tar-raħal. Tidħol lura l-knisja parrokkjali billejl, meta l-għeja fiżika tal-parteċipanti tinħass sewwa, kif ukoll dik emozzjonali tal-pubbliku, għax ikunu qasmu xi ftit mit-tbatija ta' Kristu, iċ-ċentru tal- venerazzjoni tagħhom. Madankollu għadni ma Itqajtx ma' DVD li jirrikordja din l- emozzjoni tal-poplu lejn tmiem il-purċissjoni, billi l-parti l-kbira jittieħdu lejn il- bidu tal-purċissjoni, jew ma jiffokawx biżżejjed fuq l-emozzjonijiet tal- parteċipanti u tal-ispettaturi. Purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex maż-żmien rajt kemm-il d Niġi Ta waħda u kemm-il darba. Tinżamm ċerta omoġenjetà, imma ma jonqsux il- varjanti fl-istatwarju u fil-figuri ħajja. Ix-xogħol ta' statwarji magħrufa mxerred ma' Malta u Għawdex matul is-sekli (Cassar Pullicino 1956: 7, 15) bħal ta' Saverio Laferla, Antonio Mifsud 'In-Najċi', Pietro Paolo Azzopardi, Wistin Camilleri, Karlu Darmanin (Mangion, Magro 2010: 42-44), Xandru Farrugia, Abram Gatt, Salvu Dimech, Ġlormu Dingli, Camilleri Cauchi (Gauci 2003: 122-165) u oħrajn juru kemm kontinwità kif ukoll varjazzjoni fl-ikonografija. Kull grupp statwarju/misteri jitmexxa minn konfraternita (Borg 1986: 9: Bonnici 1998: 113). Barra l-istatwi bażiċi — Tal-Ort, Il-Marbut, L-Aċċjomu/Tal-Porpra, Ir- Redentur/L-Imgħobbi, Il-Veronika, Il-Vara l-Kbira, Il-Monument u d-Duluri (Bonnici 1998: 68-111) — maż-żmien f'kull belt u raħal żiedu oħrajn, f'din ix-xena dejjem tevolvi, l-iżjed Ħal Qormi, Iż-Żejtun u Ħaż-Żebbuġ dejjem b'element qawwi teatriku tat-tbatija, akkumpanjat mill-baned idoqqu marċi funebri u l- bnadar jittajru mezz'asta u l-ħoss taċ-ċuqlajta mill-kampnar flok il-qniepen. Dan l-ispirtu tal-communitas fit-tbatija (Turner 1974: 319) jżid iqanqal il-kompassjoni tal-pubbliku li jkun ġa ilu jisma' l-marċi funebri fuq ir-radju. Fl-imgħoddi, il-vistu għal din l-okkażjoni tant kien għadu profond sat-tmeninijiet li libsa sewda u ngravata sewda kienu għadhom de riguer għall-irġiel filgħaxija fil-Ġimgħa l-Kbira. Għalkemm Kristu m'għamel l-ebda delitt, naraw parallelliżmu bejn il-Kalvarju tiegħu u dak, minn żmien il-Kavallieri sal-1878, tal-ikkundannati għall-forka (Zammit 2016: 98-111) li kienu jinħarġu mill-bieb tal-ġenb tal-Kistlanija, sewwa Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 28 sew mill-istess triq mnejn toħroġ il-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt, jiddawru matul it- toroq tal-Belt fost iż-żebliħ tal-poplu miġbur matul it-toroq waqt li tingħata t- tortura retributtiva f'kull salib it-toroq. L-ikkundannati għall-forka kienu jkunu akkumpanjati mir-Rużarjanti mgħammdin sal-post tal-forka barra l-Belt; dan sa żmien mhux tant bogħod minn tagħna, meta l-kastig lill-kriminali ma kienx riabilitattiv imma retributtiv, meta t-tortura ma kinitx biss biex tislet l- ammissjoni tal-ħtija, imma wkoll parti mill-kundanna biex l-ikkundannat ipatti ta' dnubu u biex jittawwal ir-ritwal tal-mewt kemm jista' jkun, l-istess bħal f'pajjiżi oħra (Foucault 3-69). Din kienet il-proċedura regolari minn qabel ġew l-Ingliżi f'Malta sal-1880 meta t-tgħalliq beda jsir fil-ħabs u mhux iżjed quddiem il-folol. Ta' min isemmi li l-ikkundannati, mhux neċessarjament għat-tgħalliq, damu jissawtu barra fit-toroq mill-inqas sal-1829. L-iffrustar u s-swat tneħħew fl-1850 (Zammit 2016: 78). Matul is-snin sar mutament mill-parteċipanti obbligati. fil-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira għall-fratelli:—mgħammdin: bħar-Rużarjanti (Cassar Pullicino 1956: 11: Zammit 2016: 408). Bidliet demografiċi, soċjali u kulturali Ma nistgħux nitkellmu fuq attività performattiva mingħajr ma nsemmu ċ-ċaqliq fost l-ispettaturi, għax kull rappreżentazzjoni mibnija minn min qed jirrappreżenta (il-Knisja, fil-każ tagħna), x'qed jiġi rrappreżentat (il-purċissjoni tal- Ġimgħa l-Kbira inklużi l-parteċipanti) u min qed jara r-rappreżentazzjoni (l- ispettaturi). L-ibliet u l-irħula f'Malta u Għawdex għadhom impikati biex jipproduċu purċissjonijiet organizzati aħjar minn ta' xulxin kull sena, fost il-kurrenti u s- sottokurrenti fl-organizzazzjoni tagħhom (Mifsud Chircop 2003: 49; Sciortino 2016). Minkejja l-mudelli dejjem jinbidlu tal-ispettaturi u tnaqqis f'ċerti postijiet u f'ċerti snin, il-purċissjonijiet għadhom magħna u jidher li saru kambjamenti għall-aħjar billi f'ċerti nħawi tal-gżejjer Maltin żdiedu l-ispettaturi. Imħabba ċ-ċokon taż-żewġ gżejjer u t-trasport privat u pubbliku, il-folol jiċċaqalqu malajr u l-familji jew gruppi ta' nies għandhom it-tendenza li jaraw żewġ purċissjonijiet fl-istess serata. Barra minn hekk, mhux in-nies kollha tal- lokal jaraw il-purċissjoni tagħhom kull sena, imma jaraw ta' postijiet oħrajn. Għalhekk ma tistax issir stima eżatta tal-għadd ta' spettaturi minn ċerti punti ta' vantaġġ. It-turisti li jiġu jaraw il-purċissjonijiet mingħajr gwida jintgħażlu malajr min-nies tal-lokal, għadd li jvarja ta' kull sena, u l-għadd ta' dawk li jiġu mal- Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 29 gwida jiddependi mil-lokal li jagħżlu l-gwidi. Dawn tal-aħħar normalment ikollhom postijiet fissi riżervati. Ngħidu aħna, tmien mitt post fi gruppi ta' mitejn huma pprovduti biex it-turisti jaraw il-purċissjoni tal-Mosta (Riolo 2014). F'Ħaż- Żebbuġ il-Knisja wkoll tipprovdi l-postijiet għat-turisti u l-każini tal-banda bi ħlas ukoll. Barra mill-osservazzjonijiet li: għamel l-antropologu Jeremv Boissevain fuq ir- raġunijiet soċjali għall- iżviluppi u għaż-żieda fil- parteċipanti (Boissevain 1984: 163; 1991: 92, 94- 97), kien hemm ċaqliq fl- għadd tal-ispettaturi matul is-snin, minn żmien l-emigrazzjoni tal-ħamsinijiet u s-sittinijiet tas-seklu l-ieħor. Ukoll imħabba mudelli ġodda fil-ħajja tal-komunità u r-riżultati ta' dan. L-għadd tal-popolazzjoni f'lokal mhix bilfors indikazzjoni ta' kemm nies jaraw il- purċissjoni. Ngħidu aħna: Iż-żieda kbira fl-oqsma tad-djar tal-gvern rat influss ta' nies minn naħat oħra ta' Malta u l-purċissjoni tista' ma tappellax għal nies li jkunu ġew minn postijiet oħra u li ma jkunux imdorrija biha, jew inkella jkunu mixtiqin minnha u jattendu, jew ikunu ġejjin minn lokal li għandu purċissjoni u jmorru jaraw dik tal-lokal il- ġdid tagħhom, inkella tal-lokal mnejn ġew; It-tliet stazzjonijiet televiżivi prinċipali f'Malta ilhom għaxriet ta' snin jittrażmettu direttament xi purċissjoni kull sena għat-telespettaturi li ma jistgħux jattendu l-purċissjoni jew li jevitaw il-folol u dan jista' jikkontribwixxi biex jonqos l-għadd reali ta' spettaturi; Vidjows u DVDs riċenti faċli takkwistahom u tista' toqgħod tarahom fil-kwiet ta' darek, għalkemm f'dawn il-każijiet ma tkunx parteċipi fil-communitas, imma fl-istess ħin, f'ħajtek tkun rajt diversi kambjamenti fil-produzzjoni tal- purċissjonijiet; A. F'dawn l-aħħar tletin sena żviluppa l-fenomenu li l-ġenerazzjoni żagħżugħa tqatta' tmiem il-ġimgħa tal-Ġimgħa l-Kbira Għawdex jew barra minn Malta, mhux neċessarjament biex jaraw il-purċissjonijiet ta' barra; Mentri l-purċissjonijet simili fi Spanja u fi Sqallija qed jiġbdu iktar u iktar Maltin. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 30 Ir-ritwal trasformattiv Ir-ritwal f'Malta huwa ispirat mit-twemmin. reliġjuż imħallat ma' poteri soprannaturali pożittivi. Barra milli taqdi l-bżonnijiet tas-soċjetà, ir-ritwal tal- purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira jinvolvi azzjoni umanament sinjifikattiva. Fuq il- livell individwali, dawk li jipparteċipaw attivament fil-purċissjonijiet, kif ukoll l- ispettaturi passivi jsibu valur miżjud 'il fuq minn forom oħra sekulari ta' ħsieb. Dan permezz ta' enerġiji inviżibbli, setgħa divina li mhix ta' din id-dinja, bħalma jiġri meta titlob grazzja u taqlagħha (Mifsud Chircop 2004), ukoll jekk it- trasformazzjoni ma tkunx fiżika imma interjuri. Minkejja s-sekularizzazzjoni, għadd kbir ta' Maltin tant huma marbuta ma' dan ir-ritwal li jsibuha diffiċli jaċċettaw ċirkostanzi meta jkollhom jitilfu Ġimgħa l-Kbira waħda mingħajr raġuni validissima, ukoll jekk ma tantx is-soltu jkunu entużjasti fit-twemmin reliġjuż tagħhom. Insibu narrattiva varja tal-kalendarizzazzjoni tat-tpattija għad-dnubiet. Din il- parteċipazzjoni tinvolvi memorja individwali u kollettiva: ngħidu aħna, membri tal-familja li jakkumpanjaw. il-parteċipanti fil-ġenb tal- purċissjoni, reffiegħa tal-itqal vari li jgħidu li kuntenti jsofru dak il-ftit iżjed, oħrajn li jħobbu jisimgħu l-marċi funebri tal-baned, jew idoqqu strument mużikali fil-banda ta' quddiem il- Vara l-Kbira u kummenti oħra bħal ta' Aaron Caruana tal-Belt (Times of Malta 2014: 7) li ġej minn familja li twassal it-tradizzjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira. Ir-ritwal trasformattiv f'din l-era sekulari tagħna, b'referenza għan-nies, iż-żmien u l-ispazju li huma liminali, jidher fl-anonimità u d-distakk tal-għadd ta' fratelli lebsin il-kunfratija u inkapuċċati, b'żewġ toqob għall-għajnejn, liminari (Turner: 1969, 143) bejn vara u oħra, sew jekk, ħafjin jew le, iġorru l-ktajjen marbuta b'biċċa drapp jew ġilda madwar l-għekiesi, jew jekk ma jġorruhomx imma jġorru salib kbir tal-injam. F'biċċiet mill-purċissjonijiet dawn is-slaleb barra milli jkunu mserrħa fuq l-ispalla tal-fratell ikollhom rota żgħira fit-tarf biex is-salib ma jitgħarraqx, imma b'hekk jonqos is-sagrifiċċju fiżiku. Il-mutament tal-ġarr tal- ktajjen huwa fdal minn żmien il-Kavallieri. Iġorru l-ktajjen, u jsawtu lilhom infushom, dak iż-żmien kien ikun hemm ilsiera, ħabsin u qaddiefa battuti jew buonavoglia b'obbligu regolari (Cassar Pullicino 1956: 11). Dan inqata' fl-1845 u baqgħet biss il-funzjoni katartika jew sfida fiżika tal-penitenti mgħammdin iġorru l-ktajjen. Il-purċissjoni tal-Mosta għadha magħrufa għall-ġarr tal-ktajjen. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 31 kont żgħira konna mmorru naraw dawn il-fratelli tal-ktajjen jilbsu għall- purċissjoni 'l ġewwa miz-zuntier, wara l-kolonni tal-knisja tal-Mosta u niftakar li fil-parti l-kbira l-fratelli kienu jkunu nies li nafu, ħaddiema tal-ġebel, b'sagrifiċċju jew b'wegħda, billi x-xogħol tagħhom fih ħafna sogru. Fil-każ tal-purċissjoni ta' Ħaż-Żebbuġ x'wassal biex lejn l-aħħar tas-seklu l-ieħor inqatgħu l-fratelli jġorru l-ktajjen waqt il-purċissjoni (Kittieba 1992: 94)7 Is- sitwazzjoni kienet inbniet mill-element komuni fl-ispettaklu ritwali marbut mat- twemmin reliġjuż li kien ilu hekk iż- żmien u. l-ispettaklu teatrali immedjat marbut mas-sens profan li ddaħħal fir-ritwal permezz tal- piki. Li kieku l-arċipriet ta' dak iż- żmien ma oġġezzjonax, dan l- element profan seta' dgħajjef din it-tradizzjoni reliġjuża kollha kemm hi. Madankollu ma jistax jintgħad b'ċertezza jekk dawn l-abbużi għadhomx isiru f'lokalitajiet oħra. Il-ġarr tal-ktajjen, jew toqol ta' ħadid, ma narawhx biss fil-purċissjonijiet tal- Ġimgħa l-Kbira imma kultant ukoll f'okkażjonijiet oħra storiċi relatati mat-tbatija jew tpattija. Barra s-sinjal ta' sofferenza bħala tpattija, dan il-ġarr tal-ħadid, mifrux ma' pajjiżi oħra fil-Mediterran, kien ukoll sinjal ta' gratitudni għall-grazzji maqlugħa. Insemmu l-wegħda fit-tielet kant ta' il-Ġifen Tork ta' Ġananton Vassallo: il-poeta jgħidilna 'Ħadid kellhom bil-wisq: is-Sultan bagħat/Lilhom minn fuq ix-xwieni kemm iridu' (v. 7-8), is-simbolu tal-jasar megħlub mit-talb, il- wegħdi u l-penitenza. Fl-1760 l-ilsiera Maltin fuq il-ġifen Tork kien irnexxielhom jegħlbu lit-Torok u wasslu l-ġifen Tork Malta mill-ibħra li kienu jikkontrollaw it- Torok. Żammew il-wegħda lill-Madonna tal-Mellieħa li jmorru l-Mellieħa bil-mixi mgħobbija ktajjen mill-Furjana. Għal din ir-referenza għall-ktajjen, ikompli jgħidilna il-poeta Vassallo li l-patri Rosignoli qal lill-pellegrini li Kristu 'ġarrab l- uġigħ Min seta' xejn ma ġarrab'' (v. 26). Fl-istess spirtu ta' communitas nies oħra żdiedu mal-pellegrinaġġ u lill-pellegrini tal-ġifen Tork mat-triq ħarġu jarawhom ħafna nies. Deskrizzjoni simili jagħtihielna l-versifikatur popolari Mikiel Psaila fil- ktejjeb tiegħu tal-letteratura tat-triq Il-Ġifen Tork jew il-Wegħda għall-Mellieħa. L-isfida fiżika fil-Ġimgħa l-Kbira mhix xi ħaġa tal-Maltin biss imma narawha wkoll b'mod eħrex fi tliet irħula tal-Kalabria fejn il-penitenti jqattgħu ġisimhom b'biċċiet ta' ħġieġ imkisser u jkomplu bl-użanza tagħhom sal-knisja tal-post fejn Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 32 ixerrdu qtar minn demmhom, isawtu lilhom infushom u jduru għadd ta' drabi mar-raħal u jżuru knejjes oħra waqt li jserrħu l-pali ta' jdejhom mal-ħitan tat- toroq dojoq biex jimmarkaw mnejn ikunu għaddew, waqt li sħabhom jiddiżinfettawlhom il-feriti bl-inbid (Muraca 2006: 420- 7425), kollu parti minn dan it- teatru ta' krudeltà. Ir-ritwal trasformattiv jidher ukoll fil- għadd kull ma jmur jiżdied ta' parteċipanti bejn vara u oħra, b'kostumi tal-Lhud jew tar-Rumani. Konxjament jew le, dawn il-parteċipanti, fuq seba' mija, jittrasformaw ruħhom temporanjament fil-karattru tal- persunaġġ li jirrappreżentaw. Għal dan ma jistax ikollna informazzjoni aqwa mill-intervisti formali jew informali mal- ispettaturi, mal-parteċipanti u mal- organizzaturi taċ-ċelebrazzjonijiet, speċjalment dawk li jkollhom snin ta' esperjenza fit-tmexxija jew fil- parteċipazzjoni tal-purċissjoni. Fir-riċerka tiegħi ltqajt ma' eżempji varji tar-ritwal trasformattiv b'effett permanenti fuq il-parteċipant. Jista' ma jkollux bażi xjentifika, imma l-importanti x'jemmen il-parteċipant. Wieħed irrakkontahuli Mario Riolo, il-prokuratur tal- purċissjoni tal-Mosta għal ħafna snin, fuq turist li waqt li kien qed jara l- purċissjoni għadda minn trasformazzjoni interjuri u sar Kattoliku, kif turi l-ittra li bagħat lill-arċipriet ta' dak iż-żmien Dun Joe Carabott. Ieħor irrakkontatu omm li kellha lil binha jsofri minn marda terminali u waqt li ħadet sehem fil-purċissjoni snin ilu ftit passi bogħod minni, għalkemm binha ma fieqx, hi sabet ir- rassenjazzjoni tant mixtieqa. Eżempju ieħor, li għandu biss rabta mal-Ġimgħa l- Kbira, huwa dak li jirrakkuntalna l-antropologu Jon Mitchell li għamel riċerka f'Malta għal xi żmien. Dan ġara f'perjodu qasir ħafna ta' liminalità, dak il-perjodu fejn l-individwu jinsab imdendel, qisu f'ġuf, la 'l hemm u lanqas 'l hawn, esperjenza momentanja, waqt li Mitchell kien ġewwa n-niċċa tal-Kurċifiss mirakoluż fil-knisja ta' Ġieżu, il-Belt, mnejn joħorġu l-vari tal-Ġimgħa l-Kbira (Aquilina 1986; Bonnici 1998: 55-59). Dan il-Kurċifiss inħadem tliet mitt sena ilu minn Fra Umile Pintorno minn Petralia, li xogħlu kien popolari ferm fi Sqallija u l- Kalabria. Mitchell jipprova jispjega s-sensazzjoni f'dak il-waqt ma' Kristu (Mitchell 1997:82). Skont leġġenda r-ras perfetta ta' dan il-Kurċifiss saret mill-anġli. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 33 Eki tal-kolonja Ingliża Waqt li nżommu f'moħħna li s-suldati Rumani u ċ- ċenturjuni ġew tradotti mill-qawwa Brittanika għall- ħtieġa lokali (Greenblatt 2010:7-14) u introdotti gradwalment qabel. is-sittinijiet bħala suġġetti kumplementari għall-istatwarju (Gauci 2003: 94, 141) — is-snin tal-Indipendenza — il-parteċipazzjoni ta' figuri ħajja, bħal, ngħidu aħna, s-suldat Ruman Lonġinu fil-purċissjoni ta' Ħal Qormi, tmur lura qabel l-għoxrinijiet (Bonnici 1998: 144: Kittieba 1992: 119, 130), snin sinjifikattivi għall-ilsien Malti u għall- politika Maltija waqt li Malta kienet kolonja Ingliża. Wieħed irid iżomm f'moħħu li l-Maltin qabel ma ġew il-Franċiżi ma kinux kolonja maħkuma, imma parti mir-renju ta' Sqallija. Is-suldati Rumani, ċenturjuni, kontinġenti ta' kavlerija u infanterija, omnipreżenti fil-purċissjoni (Borg 1986: 16, 22, 36; Mifsud Chircop 2007: 17; Schembri 1969: 17, 18, 20, 21, 28), anzi din ta' Ħaż- Żebbuġ tibda b'kontinġent sħiħ, tippreżenta diskors ieħor. Dan hu s-sinjifikat simboliku tal-qawwa tal-fidi fuq is-setgħa megħluba tal-'oħrajn', is-setgħa ta' Ruma mqabbla ma' dik tal-Imperu Ingliż, jew qawwiet oħra li riedu jikkontrollaw il-priża tagħhom, iż-żewġ imperi aġenti tat-tbatija li jsofri poplu maħkum. Is- suldati Rumani jidhru wkoll fil-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira fil-Filippini. Din l- identifikazzjoni ta' ħakkiem ma' ieħor matul iż-żmien u fl-ispazju tidher ukoll fl- identifikazzjoni ta' vittma ma' ieħor iktar qrib żminijietna. Ngħidu aħna, il-każ ta' xi wħud min-naħat tal-Kottonera, l-iżjed mill-Birgu, li jitolbu fuq il-qabar tal-baħri Irlandiż kattoliku Sweenev għall-interċessjoni tiegħu. Dan kien ġie mgħoddi qorti marzjali u mgħallaq fil-Port il-Kbir fl-ewwel snin tal-Ingliżi. Dan hu mod kulturali kif tegħleb il-malaise tal-ikkolonjalizzat b'turija ta' qawwa jew l-għajnuna tas-Sema. Dan is-sens ta' protesta fil-ħamsinijiet u fis-sittinijiet kien jidher permezz tal-kartelluni mdendlin mal-każini bi kliem kontra l-Ingliżi, parti mill-memorja kollettiva. Fuq dawn il-figuri Rumani f'purċissjoni reliġjuża, ukoll fis-sebgħinijiet u wara, li kienu mod sovversiv ta' reżistenza, insaqsu jekk kienx sforz żgħir li wasal tard, jew inkella biex nieħu kliem il-Prof. Mark Anthonv Falzon (Università ta' Malta 2014) xhieda tal-kapaċità tal-ispirtu Malti li jirkupra mill-avversità u daqqa ta' ħarta lill-barranin li jiddubitaw minnu. Inkella, il- preżenza simbolika tas-suldati Rumani setgħet kisbet sinifikat ġdid ta' twissija lill- Maltin biex jgħożżu l-indipendenza li kien għadhom kemm kisbu. Il-funzjoni ta' dawn il-figuri hija wkoll didattika/allegorika f'li l-Imperu Ruman — li kien aġent Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 34 tat-tbatija tal-Insara — waqa', bħalma jiġri lill-imperi kollha, fil-waqt li l- Kristjaneżmu sar waħda mit-tliet reliġjonijiet il-kbar li ħarġu mill-Mediterran u nfirex mad-dinja. Il-Vara l-Kbira, il-Brajbu u l-Vrajs tal-Maddalena F'ħafna mill-purċissjonijiet, il-Vara l-Kbira li jkun fiha Kristu msallab, il-Madonna, San Ġwann u l-Maddalena hi s-seba' waħda, jew iżjed f'purċissjonijiet itwal. Hija l-iktar vara prestiġjuża u l-kontroll tal-parteċipazzjoni fiha jipprova jinżamm mir- reffiegħa. Għalkemm mas-snin saru vari ikbar, din xorta għadha magħrufa bħala l-Vara l-Kbira, għax huwa s-sinjifikat tal-klajmaks li jgħodd, aqwa mill-Monument u aqwa mid-Duluri li jiġu warajha. Wara din il-vara, f'reazzjoni subkonxja, parteċipanti attivi fil-purċissjoni, bħal dawk li jkunu qed iwettqu wegħda — li ma titwettaqx biss fil-purċissjoni tar-Redentur jew tad-Duluri — wara li jkunu qalgħu l- grazzja mitluba, tarahom bi sforz iħaffu l- pass huma u jgħidu l-aħħar talbiet u folol żgħar ta' spettaturi tarahom lesti biex jitilqu lejn id-dar, anki jekk il-purċissjoni ma tkunx għadha daħlet kollha fil-knisja. Minn tfuliti dejjem niftakar il-kumment tan-nies wara li tgħaddi l-Vara l-Kbira mill-pjazza tal-Mosta 'Lestal', u mhux fl-aħħar tal-purċissjoni. Kemm joqogħdu attenti li s-salib ma jaħbatx ma' fuq tal-bieb tal-knisja u jitilqu. Hawn, ta' min isemmi versi reliġjużi folkloristiċi Maltin antiki, fost ħafna oħrajn, marbuta mat-twemmin popolari reliġjuż kif ukoll ma' dan il-mument tal-figuri fil- Vara l-Kbira: il-Brajbu (Cassar Pullicino: 110-111) u l-Vrajs tal-Maddalena (Cassar Pullicino: 86-90). Id-djalogu bejn il-Madonna u Kristu fil-Brajbu rripetut għal ħames darbiet f'ġieh il-ħames pjagi ta' Sidna Ġesu Kristu, li huma l-flaġellazzjoni, il-kuruna tax-xewk, l-imsiemer fl-idejn u s-saqajn u l-kustat minfud, għalkemm popolarment ma jissemmewx l-ewwel tnejn imma jingħaddu l-imsiemer kollha. Dan in-numru ħamsa, fejn tidħol it-tbatija fiżika jew psikoloġika, bi skop redentiv, jista' jkun li influwenza l-istruttura tad-djalogu f'forom oħra ta' narrattiva popolari, bħas-sitt ballati popolari Maltin bikrin, matul tliet mitt sena. Fil-Brajbu Kristu jgħid lil ommu għal ħames darbiet, simbolu tal-Ħames Pjagi, 'Ommi, sa nisħethoml' għal min ġiegħlu jsofri, il-Lhud, imma hi kull darba tgħidlu 'Ibni, tisħethomx,' u tagħtih ħames raġunijiet differenti għala le: '. Imħabba t-tlieta u tletin sena li rabbejtek … Imħabba l-ħalib li tajtek … Imħabba Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 35 l-festa li twelidt fiha … Imħabba l-ħamiem li tgħammidt fih … Imħabba l-Brajbu li qed ngħidlek.'' Dawn l-influwenzi iktar nifhmuhom meta nikkunsidraw il-mod tal- ħsieb fl-antik, fejn kollox kien idur madwar ir-reliġjon, is-sagrifiċċju, it-talb, it- tpattija għad-dnubiet, is-sawm, il-wegħdi, il-fidi, l-gratitudni u t-tħejjija għall- mewt. Id-dehra tal-Maddalena fil-Vara l-Kbira tvarja minn statwarju għall-ieħor. Madankollu dejjem jidher in-niket kbir ta' din il-figura għall-passjoni ta' Kristu. Jidher ukoll ix-xagħar twil tagħha waqt li tkun mixħuta f'riġlejn Kristu Msallab, kif nafuh fl-arti. Jista' jkun li l-motif tax-xagħar twil fl-istatwarju twaħħad ma' dak tal-mara l-midinba (Mattew 26: 6-13, 27, 45-46; Mark 14: 3, 15; Ġwann A, 8, 19, 28-30, Luqa 7:36, 23, 44-49) li skont xi wħud hija l-Maddalena. L-idea popolari tal-funzjoni ta' xagħar il-Maddalena, bl-assoċjazzjoni li mesħet bih riġlejn Kristu li tkun dilket bil-fwieħa, skont ma Kristu semma fil-vanġeli — tmur lura għall-ikla f'Betanja (Ġwann, 11, 12). Luqa 7: 36, Mattew 26: 6-13 u Mark 14: 3-9 isemmu l-episodju tal-mara l-midinba mingħajr referenza għal funzjoni ta' xagħarha. Jgħidilna Mons. Pietru Pawl Savdon, it-traduttur tal-Vanġelu bil-Malti, li ma nistgħux ngħidu kinitx il-mara l-midinba li jsemmi San Luqa (7, 36-50, p. 164, nota 36-50); Savdon iżid f'p. 255, nota 11, 1-2 li x'aktarx ma kinitx il-midinba imma Marija Maddalena). Marija ta' Magdala, jew il-Maddalena, hija waħda mit-tliet Marijiet, flimkien ma' Marija ta' Kleofa u Marija omm Ġakbu, li jissoktaw il-leġġenda tal-vjaġġ tal- Maddalena għal Provenza, Franza. Hija l-istess Marija jgħidulha l-Madliena li minnha Ġesu ħareġ seba' xjaten (Mark 16: 9, Luqa, 8: 2). Jekk wieħed jinterpreta s- seba' xjaten bħala dnubiet, allura jista' jkun hemm rabta bejn min setgħet kienet il-Maddalena qabel ma Kristu keċċa minnha x-xjaten u l-Maddalena mitfugħa f'riġlejn Kristu taħt is-salib. Kienet l-ewwel waħda li dehrilha Kristu wara li qam mill-mewt (Peresso 2014: 73-97). Bla isem tibqa' f''Waħda biss' tal-poeżija ta' Dun Karm Psaila: Waħda biss,waħda u f'niket bla kliem, li kienet il-mara tad-dnub, imgħannqa mal-għuda mifdija, li ħabbet, li xehret,li nħafret, fuq ir-riġlejn tal-Mejjet wennsitu lil dak il-Mislub aktar mill-balzmu jfuħ sal-aħħar, sat-tmiem, xerrdet qalbha fi dmugħ. li l-poeta ddedika lil Rużar Briffa, li kiteb il-poeżija Wieħed Biss u tibqa' bla isem ukoll il-mara l-midinba fil-poeżija ta' Rużar Briffa, li Kristu ħafrilha dnubietha u ta' dan: tkexkxet il-kotra miġmugħa fil-qrib, u ħolmot għal Wieħed il-mewt fuq Salib. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 36 Permezz tal-mobbiltà kulturali Dun Karm jittraduċi l-figura tal-mara taż-żina f'dik tal-Maddalena kif nafuha fil-Vara l-Kbira, ħaġa li Rużar Briffa ma kienx semma. In-niket tal-Maddalena jgħinna nifhmu l-penitenza estrema li tesperjenza, skont il-Vrajs. Fil-leġġenda f'versi fil-vrajs li kien ġabar Ġużċ Cassar Pullicino minn Malta u minn Għawdex, il-Maddalena li fil-vanġeli u fil-Vrajs titħawwad ma' Marija oħt Lażżru u Marta (li fuq il-vjaġġi tagħha nħolqot leġġenda li mmansat dragun, bħal San Ġorġ u t-tfajla li salva, iż-żewġ qaddisin biex jaqdu l-missjoni tagħhom u jxerrdu l-Kristjaneżmu). Il-Vrajs juri li qabel iltaqgħet ma' Kristu l- Maddalena kienet sinjura imma għaliH tabbanduna kollox: '… kissret id-deheb minn tagħha;/ biċċa għamltu fil-kejla/ biċċa tatu lill-fqajrin/ Marret iddur mad- dinja/ … Tiekol il-ħaxix aħdar/ Tixrob l-ilma tal-għejjun./ Kif qatgħetha dik xuxithal/ Kif kissrithom dawk l-imxati' taqbila magħmula minn elementi varji, inklużi motivi mill-ħrafa Maltija. Wara l-mewt u l-qawmien ta' Kristu, li mhumiex imsemmija fil-Vrajs, il-Maddalena tingħata mill-anġlu penitenza għal seba' snin billi ssum, tiekol mill-ħaxix tat-trejjaq, tixrob l-ilma tal-għadajjar, torqod fuq żraġen/tiben u tagħmel kantun flok imħadda. Dawn il-penitenzi redentivi huma s-simbolu tal-ħames pjagi, waqt li l-Maddalena tkun ħarġet ixxandar il-kelma ta' Kristu f'pajjiżi bogħod, imwennsa biss min-natura selvaġġa. Wara l-ewwel seba' snin tkun tixtieq il-ħajja l-antika u l-anġlu jagħtiha penitenza ta' seba' snin oħra. Il-leġġenda tal-Maddalena flimkien mat-tagħrif fuqha fil-vanġeli twaħħdu flimkien biex ispiraw xogħlijiet artistiċi matul is-sekli. Il-konklużjoni Il-jiem li jwasslu għall-Ġimgħa l-Kbira. huma esperjenza organizzata li suppost twassal għall-klajlmaks: tal-Qawmien mill-Mewt ta' Kristu skont ir- riformi tal-Konċilju Vatikan. Madankollu, skont il- kattoliċeżmu popolari Malti dan il-klajlmaks dam is-snin jintlaħaq fil-Ġimgħa l-Kbira. Is-sehem attwali esperjenzjali tal-purċissjonijiet tal- Ġimgħa l-Kbira fir-ritwali ta' qabel il-Konċilju Vatikan kien jippredomina fuq ir- Ritwal ta' Ħadd il-Għid. Kien Kristu msallab li jirbaħ il-post ċentrali ta' qima. Il- Ġimgħa l-Kbira fil-konxjetà kollettiva hija eqreb għall-emozzjonijiet tal-poplu minn kwalunkwe festa oħra (forsi bl-eċċezzjoni ta' xi festa titulari fl-ibliet u fl- irħula). Konxji tal-problemi personali tagħhom, il-parteċipanti u l-ispettaturi Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 37 jidentifikaw mat-tbatija ta' Kristu. Il-kwalità ta' kattoliċeżmu popolari Malti jindika li l-gosti popolari tal-pubbliku, parteċipanti attivi u spettaturi passivi, għandhom jintlaħqu. Paradossalment, quddiem il-vara tar-Redentur/L-Imgħobbi, membri tal-Bov Scouts — simbolu tal-Imperu Ingliż jekk qatt kien hemm wieħed, ambivalenti (Bhabha 2004: 145ff, 311; Kennedv 2000: 135-137; Mitchell 2002: 1-33) la ġie assimilat fix-xena Maltija — ilhom l-għaxriet tas-snin idoqqu l-bjugil waqt li l-fifri u t- tamburlini jindaqqu quddiem il-vara tal-Ort (Kittieba 1992: 123; Borg 1986: 8, 41), bis-sehem tal-Girl Guides ukoll, minflok ma jindaqqu strumenti popolari Maltin bħal dari, għalkemm f'xi lokalitajiet dawn reġgħu tqajmu. Hawnhekk nerġgħu naraw parallelliżmu mat-tgħalliq tal-kriminali. L-istatwa tar-Redentur tieqaf f'kull salib it-toroq tal-Belt, istess bħalma kienu jingħataw is-swat f'kull salib it-toroq l-ikkundannati fi triqithom għall-forka u bħalma kien jinstema' ż-żarżir kull għaxar sekondi minn qarn ta' barri biex iħabbar l-eżekuzzjoni imminenti tal-ikkundannati (Zammit 2016: 407). Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, l-avukat Herbert Ganado, awtur, politiku u editur, li kien ġie lura mis-snin tal-internament mill-Ingliżi fl-Afrika, qassar din il-forza emottiva tal- istennija fi ftit kliem. Dan permezz tal-esperjenza tiegħu ta' strument mużikali wieħed, il-bjugil, li kif għedna ġie assimilat fix-xena Maltija, quddiem ir-Redentur, u jġegħelna naħsbu, b'dan il-kliem: Għal għarrieda dik it-trumbetta, b'dawk in- noti li, ta' kull sena tismagħhom, preċiżi bħas-sena ta' qabel, bħal tqanqlek u ssammrek (Ganado 1984: 269). U hekk sal-lum. Aquilina, Ġorġ. Il-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt. Tagħrif Storiku dwar il-Kurċifiss Mirakoluż. Malta: Edizzjoni Tau. Awturi, L-. Il-Poeżija Maltija, b'daħla ta' Oliver Friggieri,prod.Toni Cortis. Il-Ġimgħa l-Kbira f'Malta, l-Istorja, it-Tradizzjoni u l-Folklor. Malta: SKS, Sensiela Kotba Soċjalisti, Id-Dipartiment tat-Tagħrif, Partit Laburista, Marsa Press: 52-67. Dell is-Salib fil-gżejjer Maltin. Malta: SKS, Sensiela Kotba Soċjalisti, Id-Dipartiment tat-Tagħrif, Partit Laburista, Marsa Press. Cardona, Rev. Daniel (Ħaż-Żebbuġ archpriest).2017. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 38 Il-Ġurijiet Kapitali li saru fi żmien l-Ingliżi. Jien inħobb nitkellem magħkom l. Malta: Maxprint Limited,Marsa. In Edward Said. Karlu Darmanin — Ħajtu u Ħidmietu. Malta: Xirka L-Isem Imqaddes t'Alla. Mifsud Chircop, Ġorġ. 2003. il-Folklor Malti. 2007. (local SMART project co-ordinator and text translator, Il-Knisja Arċipretali tal-Mosta with Ragusa, Sicilv), Kiffu/X'Ġara. Malta: Il-Kunsill Lokali tal-Mosta. Mizzi, Joseph. 'F'Ħaż-Żebbuġ', Il-Purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex. Awturi Diversi. Malta: PIN Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Stamperija Indipendenza, Il-Pietà: 89-106. Peresso, Ġorġ. Il-Mara ta' dlielha twil. Antoloġija. Psaila, Mikiel. b.d. il-Ġifen Tork jew il-Wegħda għall-Mellieħa. Bibbja, It-Testment il-Ġdid. Malta: Soċjetà tad-Duttrina Nisranija, M.U.S.E.U.M., Veritas Press, Żabbar. Vanġeli Vassallo, Ġananton. Il-Ġifen Tork. Malta: Klabb Kotba Maltin. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 39 'Il-Leġġenda tax-Xewk u l-fjuri tal-Passjoni' miktuba minn William Camilleri't 'Jien se nsallab lis-Sultan tagħkoml' Iżda l-ġemgħa iktar bdiet għajjat: 'Sallbu, Sallbul' Il-qagħda li kien qiegħed fiha Kristu kienet tassew iġġiblek ħniena. Fuq ġismu kellu biċċa drapp mixħuta bl-addoċċ fuqu, b'sidru barra kollu dmija u fuq rasu kuruna tax-xewk ippuntat. Kienu ġabuh minn fuq waħda mill-arkati li hemm taħt l-istess bini. Għalhekk meta Pilatu ra lin-nies ma tridx iċċedi, aktar u aktar meta heddewk li jiksirha ma' Ċesri, ta lin-Nazzarenu f'idejn in-nies biex jaqtgħu xewqithom billi jaħslu idejhom b'demmu. Is-suldati Rumani kienu ilhom li lestewh dak is-salib kbir u goff, kien jonqsu biss li jiġi merfugħ u mwassal fil-post ħalli hemm hekk isir ħaġa waħda ma' ġisem kollu dmija u għaraq; fuq dan is-salib goff Kristu kellu jieħu l-aħħar nifsijiet tiegħu. Wara li s-salib inqata' mill-art u nofs l-għuda orizzontali inqabdet minn par idejn goffi, bdiet il-mixja qalb ħafna ġebel u xewk li kien hemm fit-triq imħarbta ta' dak il-post. Ix- xewk mat-triq ma kienx biżżejjed, kien hemm ukoll xewk ma' ras il-vittma li ma' kull skoss beda jofroq ix-xagħar u jidħol fir-ras. In-nies preżenti kellhom xalata dak il-ħin; bdew jgħaddu ż-żmien bih hu u għaddej minn quddiemhom. Kien hemm min saħansitra garalu l-ġebel f'sidru u f'saqajh biex isibha bi tqila jkompli t-triq, iżda kien hemm oħrajn. li tħassruh meta rawh f'dik is-sura tant li kienu bdew jibkuh, iżda dik il-persuna li kienet mgħobbija bis-salib rathom u qaltilhom biex ma jibkux lilu iżda lilhom stess u lil uliedhom. Aktar ma l-ħin beda jgħaddi, aktar inġabru nies biex jaraw l-ikkundannat tiela' għall-mewt. Tant kien kbir in-numru tan- nies preżenti li s-suldati kellhom iżommuhom bil-forza, iżda ma rnexxilhomx iżommu lil kulħadd. Dik li skappat minn taħt idejn is-suldati kienet mara li baqgħet sejra dritt fuq Kristu u bil- velu tagħha stess mesħet wiċċu mid-demm, bżieq u tajn li kien imwaħħal miegħu. Iżda dik ix-xebba qsajra li kienet tgħodd il-ħamsin sena baqgħet b'ħalqha miftuħ mhux ftit meta mal-velu rat stampat qisu ritratt ta' dak il-wiċċ imsejken hu u jħares lejha bi tbissima ta' ħajr. It-triq li tagħti għall-għolja li kienet magħrufa bħala l-post fejn isallbu lill-priġunieri kienet iebsa mhux ħażin, aktar u aktar għal dik il-vittma mgħobbija bil- għuda. Biex tkompli tagħqad, ix-xemx kienet fl-aqwa tagħha, għaliex dik kienet il-ħdax-il siegħa tal-ġurnata. Ġieli kienu s-suldati stess li għenuh iqum mill-art, wara li jkun waqa' u ma jkollux saħħa biex jerġa' jqum fuq saqajh. Il-libsa tan-Nazzarenu kienet kollha mqattgħa u mċarrta kemm bil-waqgħat kif ukoll bis-swat li bih ippruvaw jgħaġġlu l-pass tar-raġel maħsul bid-demm. Kienu kważi waslu lejn l-għolja meta Kristu waqa' għal tulu fl-art ħdejn ġebla kbira u ma setax iqum; kien stordut, kemm bil-għeja li kellu, kif ukoll bit-tisbita li kien ħa mal-ġebla l-kbira. Mal-ġemgħa kien hemm tifel żgħir li tħassru tgħidx kemm meta rah hekk; għalhekk mar jiġri ħdejn nixxiegħa żgħira li kienet viċin u ġabar ftit ilma kif seta'. Kien biżżejjed għan-Nazzarenu biex iqum mit-telfa tiegħu. X Din il-kitba ipprovdihielna l-Kav Joe M Attard Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 40 Darba meta Kristu kien qed jgħallem lill-ġemgħa miġbura, ġiet omm li kellha t-tifel tagħha marid sewwa u b'fidi kbira marret fejn kien Kristu għaliex kienet temmen illi lil binha seta' jfejqu. Kristu ħares lejh u kien biżżejjed għat-tifel, għaliex fieq u niżel minn fuq ommu. Kien dak l-istess tifel illi waqt li n-Nazzarenu kien mitluf minn sensih, għamel dik l-azzjoni ta' mħabba u ringrazzjament. Il-kuruna tax-xewk waqgħet minn fuq rasu wara li kienet qattgħetlu moħħu kollu. Dak il-ħin ġiet Omm Kristu, Marija, mara twajba u kwieta, li marret biss tkellem lil binha, iżda s-suldati ma riedu bl-ebda mod li jħalluha tieqaf miegħu. Mit-triq kien għaddej bidwi li kien sejjer lura lejn daru mill-għalqa biex jiekol, iżda meta ra lil Kristu f'dik is-sura, tħassru, għaliex kien jaf x'raġel kien, għalhekk komplielu l-biċċa tat-triq bis-salib huwa stess. Hemmhekk fuq dik il-għolja kien hemm xena li ġġiblek ħniena. In-Nazzarenu li tant kien għamel ġid kien imsallab. Imsallbin miegħu kien hemm. tnejn oħra, iżda n-nies iktar kellha għajnejha fuq Kristu, jisimgħuh jitkellem b'dak in-nifs tqil li kien qiegħed jispiċċa. Huwa kien hemmhekk merfugħ bejn sema u art bħas-serp tal-bronż li kellu Mose' u li kull min kien iħares lejh kien ifiq. Taħt is-salib ta' Kristu kien hemm ommu u oħrajn jafuh mill-qrib, ilkoll minsuba hemm iħarsu mbikkma lejh. Iżda fil-ħmistax-il siegħa tal-ġurnata ta l-aħħar nifs u ntelaq fuq l-imsiemer u l-ħbula li kienu qegħdin iżommuh. Dawk is- swat kollha ma kenux biżżejjed. Meta raw li kien diġa mejjet is-suldati ma kissrulux saqajh bħall-oħrajn, iżda b'lanza xi ħadd fetaħlu sidru u minnu ħareġ demm u ilma. Wara li niżżluh minn fuq is-salib, poġġewh fuq ommu li bdiet tħares lejh u lejn id-daqqiet immarkati fuqu. Bdiet iġġib quddiem għajnejha meta kien għadu d-dar magħha, u issa n-nies stess li fejjaq qamu kontrieh u baqgħu sakemm rawh mitluq u mejjet fuq għuda. Wara ħadu lil dak il-ġisem mejjet f'qabar ġdid, u li ma kienx 'l bogħod mill-għolja, u difnuh. Dan il-qabar kien ta' ċertu wieħed jismu Gużeppi li kien ħabib kbir ta' Ġesu. Wara d-difna kollha nġabru f'darhom minbarra Gwanni u Marija li bdew mexjn bil-mod sabiex Gwanni jeħodha lura f'daru. Iżda f'daqqa waħda Gwanni waqaf ħesrem. Ma riedx jemmen lil għajnejh b'dak li kien qiegħed jara, u baqa' skantat mingħajr ma lissen kelma waħda. Hemmhekk, ħdejn dik il- ġebla l-kbira fejn Kristu kien waqa' għall-aħħar darba u storda, kienet kibret siġra tax- xewk miż-żerriegħa li waqgħet mill-kuruna fuq ras Kristu. Eżatt mix-xewk ixxebilket siġra li tagħmel fjuri vjola u li fuq ġewwa tagħmel forma ta' msiemer u martell. Dik is-siġra tax-xewk u dik is-siġra bil-fjuri tal-passjoni għadhom hemm sallum. Wara elfejn sena jinsabu mxerrdin mad-dinja kollha ifakkru f'din l-istess storja. Din il-pjanta għadha sallum tissejjaħ Il-Fjur tal-Passjoni. Ħsieb tal-għeluq mill-Kav. Nirreferikom għall-poeżiji Tislima lil Kristu Sidna' ta' Oliver Friġġieri u s-sunett ta' Charles Coleiro 'Nhar il-Ġimgħa l-Kbira' li dehru f'paġni 19 u 15 rispettivament. Minn dan kollu li ktibna naraw li l-ġrajjiet ewlenin fil-ħajja ta' Sidna Ġesu Kristu għadhom imfakkrin sew għalkemm għaddew u tgerbu 'l fuq minn elfejn sena. Dawn it-tifkiriet ta' (… ikompli f'paġna 44) Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 41 L-Aħħar Ċena ta' Vincent Van Gogh2 It-terrazza tal-Kafe bil-Lejl (1888) Skont ir-riċerkatur tal-arti Jared Baxter, din il-pittura ta' Vincent Van Gogh hija speċi ta' rappreżentazzjoni ta' l-Aħħar Ċena. L-aktar figura prominenti hija seftur li jinsab imdawwar bi tnax min-nies. Wara l-figura tas-seftur jidher salib, bħal moħbi fil-forma ta' bieb. Jekk niftakru li Kristu nnifsu kien għadu kemm ħasel saqajn l-appostli qabel iċ-ċena u kien ukoll qalilhom li l-akbar fosthom kellu jservi lill-oħrajn, allura nifhmu aħjar is-simboliżmu f'din il-pittura. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 42 Me : Din is-senail- Ek p Ba 8. Bl Banda San Filep $ rojg /. tieħusehem fil-— Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 43 (… ikompli minn paġna 41) kull sena għadhom mistennija bħala parti mportanti mill-mixja tas-sena. L-aqwa tifkira fosthom hi tal-qawmien mill-mewt tal-Imgħallem Divin. L-oħrajn huma festi kbar u sbieħ u Ikoll għandhom tifsira mportanti ħafna għal min jemmen. Iżda l-Għid il-Kbir huwa tassew l-aqwa għaliex kollox hu marbut miegħu. Bħalma jgħid San Pawl: Kieku Kristu ma qamx mill-mewt, il-fidi tagħna ma kienet tiswa xejn. Kristu twieled fid-dinja, għex u bata u mbagħad miet. Iżda qabel ma miet, wiegħed lill- kotra li fi tlett ijiem kellu jqum mill-ġdid. U nafu li hekk ġara, b'għaġeb ta' kulħadd. Minn din ir-rebħa fuq il-mewt, titnissel it-tama Ikoll, bħala bnedmin, li għad inqumu bħal aħwa madwar Missier wieħed. Minn hawn ġej il-ferħ tan-nisrani, il-konvinzjoni tiegħu, li t- tbatijiet ta' issa fuq din l-art, għad iridu jitbiddlu f'ferħ. Kif jistqarr Victor Fenech, dan il-Għid il-Kbir in-nisrani jgħixu kuljum billi jistabar, jaħfer, jittollera, ma jpattihiex, ma jaqtax qalbu, anzi jittama u jara kollox fid-dawl ta' dejjem, il- ħajja mqajma mingħajr tmiem fejn il-mewt ma tkunx teżisti iktar. Jekk Miegħu nbatu, Miegħu nqumul Din hija x-xrara nar li tħeġġeġ fil-qlub ta' miljuni u miljuni kbar imxerrdin madwar id-dinja li għadhom jemmnu fil-wegħda ta' Kristu. Għaddew daqshekk snin u din il-wegħda baqgħet in-nifs tal-ħajja ta' ħafna bnedmin. Il-bank tiegħek fil-qalb tal-komunità ĊEMPEL 2380 2380 ŻUR hsbe.com.mi MUR fl-oqrab fergħa Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 44 'Programm tal-Ftuħ tal-Wirjiet tal-Ġimgħa Mqaddsa fil-Każin Banda San Filep Bis-sehem tal-Banda Taż-Żgħażagħ tal-Banda San Filep Taħt id-direzzjoni ta' l-Assistent surmast Mro Michael Ciantar L-Erbgħa 21 ta' Marzu 2018 e Merħba mill-Kumitat Organizzattiv e Il-Banda Taż-Żgħażagħ o. Jupiter Gustav Holst (Solo Kurunetta: - Francesco Musu) o: Marcia Funebre ''A Miei Cari Genitori' - Michael Ciantar e Taħdita: L-Art Imqaddsa Philip Balzan e Il-Banda Taż-Żgħażagħ o: Gabriel's Oboe Ennio Morricone (Solo Trumopet:- Elena Gatt) o: Marċ Funebru:- Remembrance Garofalo e Diskors tal-Għeluq Dr Philip Sciortino, President tal-Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 e Inawgurazzjoni Dr Marthese Sciortino u Ms Maria Zerafa President Onorarja / l-iżgħar membru fil-Kumitat Ġenerali e. Tberik tal-wirjiet minn Fr. Philip Cutajar - Direttur Spiritwali Compere: Graziella Attard XDan il-programm qiegħed jidher f'dan il-ktejjeb tal-2019 minħabba li l-ktejjeb tal-2018 ma kienx stampat. Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 45 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 Dawk li inawgurati l-Wirjiet tal-Ġimgħa Mqaddsa fil-Każin Banda San Filep AD 1851 Dr. Ugo Mifsud Bonnici President tar-Repubblika Mons. Sebastian Laboa Nunzju Apostoliku Mons. Annetto Depasquale Vigarju Ġenerali Dr. John Attard Montalto Ministru tal-Industrija M. Patrick Amiot Ambaxxatur Franċis Dun Karm Gatt Direttur Spiritwali tal-Każin Is-Sur Anton Tabone Speaker tal-Parlament Tal-Ambaxxatur Amerikan ma saritx ċerimonja tal-ftuħ minħabba l-elezzjoni ġenerali M. Patrick Chrismant Ambaxxatur Franċis Mr Brian Bonnici Sindku ta' Ħaż-Żebbuġ Presidenta Onorarja tal-Każin Patri Luċjan Borg Provinċjal tal-Agostinjani Mons Ġużeppi Mercieca Isqof Emeritus ta' Malta Mons Karm Attard eks-Kappillan tal-Qrendi L-Onor Dolores Cristina Ministru tal-Edukazzjoni Mons Ġwann Azzopardi Kuratur tal-Mużew Wignacourt Oliver Friġġieri Kap tad-Dipartiment tal-Malti fl-Universita Is-Sur Alfred Grixti Sindku ta' Ħaż-Żebbuġ L-Onor Dr Godfrev Farrugia Membru Parlamentari u President Onorarju L-Onor Elena Dalli: — Ministru: Djalogu Soċjali, Konsumatur u Libertajiet Ċivili Dr Marthese Sciortino u Maria Zerafa Membri tal-Kumitati Nisa u Żgħażagħ Għaqda Każin Banda San Filep AD1851 48