Meta l-Ħamrun kien fid-dlam F'dan l-artiklu jinteressana minn dak li għadda minn għala l-Ħamrun fl-aħħar tas-seklu dsatax u kważi nofs is-seklu għoxrin, għad li l-irħula tagħna kienu f'sitwazzjoni agħar. Qed nirreferu għal meta l-elettriku ma kienx għadu daħal f'Malta kif nafuh illum. L-ewwel nett irrid nagħti ħajr lill-inventur kbir ġenju Amerikan Thomas Alva Edison li kien hu li vvinta l-ewwel bozza elettrika li llum ħadd ma jista' jgħaddi mingħajrha. Aħna ma jinteressaniex li nirrakkontaw l-evoluzzjoni storika tal-involviment tad-dawl fil-gżejjer tagħna għaliex inkella ntawlu b'kummenti bla bżonn, imma ċertu aċċenn irridu nagħmluh bilfors minħabba li l-artiklu hu fuq dak li għadda minnu l-Ħamrun. Fil-bidu, l-ewwel dawl li rajna fit-toroq tagħna kienu l-fanali tal-pitrolju u dan kien meta l-Gvern fis-6 ta' Novembru 1893 ħareġ l-offerti biex jixgħel l-irħula bil-fanali tal-pitrolju, u dan ma kienx kullimkien. F'xi rħula mbiegħda, kien hemm min qal fil-Kunsill tal-Gvern (il-Parlament) li dak ikun ħalla li ddendel fanal hemm. Ħaddieħor wieġbu li jidher li dan is-sinjur kien idur fi Strada Rjali l-Belt taħt il-fanali tal-gass. Biss nafu li fl-1853, il-Belt diġà kienet imdawla bil-gass kif qed ngħidu. Imma dak kien fil-Belt imma jista' jkun fil-Floriana biss u forsi xi nħawi fil-Kottonera. Il-bqija kulħadd kien fid-dlam u l-Ħamrun ma kienx eċċezzjoni. Dan nifhmu li meta l-knisja tagħna saret parroċċa, id-dawl l iEtA JIU jk oċjetà IŻ Saħi ċliepp Li L fi u ġ x'aktarx li kien bix-xema. Wieħed irid jimmaġina d-dlam li kien fiha u xi kwantità ta' xama trid biex iddawwalha. Meta saret parroċċa fl-1881 l-elettriku kienu għadu għand il-Bambin għaliex fil-Gazzetta tal-Gvern tal-11 ta' Mejju, 1892 il-Gvern approva l-proposta li jdaħħal l-elettriku f'Malta. Dan jindika li qabel l-1893 il- Ħamrun kien fi dlam ċappa. Il-gass kien popolari f'dak iż-żmien f'ċerti lokalitajiet u meta kien hemm attività fl-Argotti l-Floriana, ġie propost li jintuż l-gass u l-elettriku flimkien. Billi n-nies kienet drat il-gass, xi gazzetti kkummentaw li issa li ħa jintefa' l-gass, kienet se tkun opportunità biex wieħed jara l-elettriku waħdu x'ħila kellu jagħmel. Għad li elettriku ma kienx hawn il-festi kienu jsiru xorta waħda. Illum naraw il-faċċati miksija bil-bozoz tal-elettriku, imma dak iż-żmien minflok bozoz kienu jsiru lampi taż-żejt li jien għad għandi xi ftit minnhom. Kienet issir virga tal-injam, kif isir illum, jiddendlu magħha l-lampi lesti biż-żejti u tiddendel. Dan qed nirreferi wkoll għall-Ħamrun bla ma qatt rajt ritratti tagħha mixgħula bit-tazzi taż-żejt. Imma ritratt tal-faċċata tal-knisja tas-Siġġiewi rajt. B'hekk qed nifhem li fil-Ħamrun kien isir hekk ukoll. Issa jonqos insiru nafu kif kienu jinxtegħlu u jintfew fl-istess ħin daqs li kieku kellhom switch li jitfihom. Is-sistema kienet li fit-tazza titqiegħed bħal ċimblor (hekk insejħilha jien) bi ftila fiha. Hekk il-ftila tibqa' fil- wiċċ u hekk jinxtegħlu l-lampi lkoll flimkien u tiddendel il-virga bil- lampi mixgħula. F'ħin qasir il-faċċata kollha tkun mixgħula b'tazzi taż- żejt ikkuluriti differenti skont id-disinn li jixtiequ. U kif jintfew DA pbEġJJNTI L (1889 82014) Jintfew b'mezz naturali billi jispiċċa ż-żejt mit-tazzi u hekk tintefa l-faċċata kollha kważi istantanja. U hekk kienet tispiċċa l-festa. It-tazza kien ikun fiha żejt biex tasal sa ċerti sigħat li huma jkunu draw bl-amment. Il-magħruf kittieb ħabib tiegħi (Alla jaħfirlu) Robbie Mifsud Bonnici fil-ktieb tiegħu 'Ġrajja ta' baned f'Malta u Għawdex' Vol 1 f'paġna 62 tana dettal ħaj ta' kif kien il-Ħamrun fi żmienu meta fl-1889 twaqqaf il- Każin San Ġużepp u qal hekk: 'Daqskemm hu ħaj il-Ħamrun fi żmienna (1955), kien mejjet fl-1889. Ftit bini, ftit nies, eċċ. Dik il-lampa tal-pitrolju bil-ftila tonda u tubu duplex wiesa' u twil mdendla mas-saqaf f'nofs il-kamra ta' barra (tal- każin) tarmi d-dawl għat-triq kienet tikser sewwa dak id-dlam iswed fit-triq; l-ilħna tas-soċi u l-bandisti jiksru dak is-skiet ta' barra kienu jwennsu, u l-kunċerti tal-banda jferrħu l-qlub tal-Ħamruniżi' Dan naturalment meta l-Każin tal-Banda Filarmonika San Ġużepp kien biswit il-knisja ta' Santunnuzzu. Dak kien il-Ħamrun qabel ma daħal l-elettriku. Nifhem li meta kienet toħroġ iddoqq il-banda, kienu joħorġu l-fanali magħhom. Ħafna familju kienu jarmaw u jixgħelu l-gallarijiet tagħhom bil-lampi taż-żejt ukoll u dawn naturalment kienu fi Strada Rjali. Il-gallarijiet tat- toroq l-oħrajn ma naħsibx li kienu jkunu armati. Dan nafuh billi f'ħafna gallarijiet, u llum nara l-biċċa l-kbira minnhom inqalgħu, kellhom bħal anella xi tlieta minnhom, u fihom kien jiddeffes bracket, bħal dawk li naraw quddiem xi niċeċ, u fihom kienu jitqiegħdu l-lampi taż-żejt li għadna kemm semmejna li kienu jiddendlu mal-knejjes. Brackets kien ikun hemm tlieta, u anki iżjed li llum ma tantx għadek tara minnhom mal-gallarijiet, billi kif għedna, in-nies rawhom imbarazz imwaħħlin mal-faċċata fl-g EN iri i ħ W) IR ħ N Imma kultant għadek tiltaqa' ma' xi gallarija li ħallewhom imwaħħlin u jien inħajjarhom għal ġieħ l-istorja, jħalluhom hemm. Li kieku kelli gallarija fi Strada Rjali kont nixgħela bil-lampi taż-żejt bħala attrazzjoni u tifkira. Meta nannuhi kellu ċ-ċinematografu fi Strada Rjali, kellu jġib ġeneratur minn barra biex iħaddem il-magna. Fid-dar kien jixgħel bil-gass. L-affarijiet kienu differenti milli narawhom illum. Fi tfuliti, jiġifieri qabel il-gwerra, aħna t-tfal konna nilagħbu taħt id-dawl tal-fanali tal-pitrolju kif kellna anki d-dar. Konna naraw lil tal-fanali kull filgħaxija b'sellum, landa tal-pitrolju, inaddaf it-tubu, iżid il-pitrolju u jixgħel. Insomma ċerimonja sabiħa. Għalhekk ngħid li tixraqlu talba għal ruħu Thomas Alva Edison li b'għafsa ta' switch tara d-dawl li ma jintefiex fir-riħ. Illum iż-żgħar ma tgħaddilhom qatt minn rashom dik il-ħajja x'kienet tfisser. Dik il-ħajja kienet tfisser ċaħda minn kull lat. Kienet tfisser li ma kellna xejn. U dik il-kelma xejn, kienet tfisser għal xi wħud, biki għax ma kellux x'jitma lil uliedu. It-tbexbix tal-ġid beda ġej mill-ewwel Gvern ta' wara l-gwerra. Dik hi l-verità, dik hi l-istorja, u din ma jista' jmeriha ħadd. Forsi ħriġt barra l-iskop ta' dan l-artiklu, imma ridt nuri li mhux dawl biss ma kellniex, imma anke bżonnijiet oħra. ij RI użepp Ħamri ÀD 1889 U l-verità ħarġet minn fomm Alla. U ma temmnunix meta ngħidilkom tagħfas is-switch u tixgħel il-bozza u ddawwal kullimkien, toħroġli, kif diġà għidt, talba għal ruħ min ivvinta l-bozza — dan għax aħna niftakru meta konna nixegħlu bil-pirtolju. U meta xi darba jkolli nixgħel il-lampa tal-pitrolju, ma nkun irrid nemmen li qattajna snin twal f'dak id-dawl baxx. U x'ma nitlobx għalihl Iċ-ċaħda trid iġġarrabha biex tkun taf xi tfisser.