IN-NISĠA TAT-TIXBIHAT fid-Dramm UILLFIDWA TAL-BDIEWA' L-ewwel edizzjoni ta' 'Il-Fidwa tal-Bdiewa' ħarġet madwar 41 sena ilu u minn dak iż-żmien 'l hawn ħafna qiesu dan ix-xogħol bħala importanti storikament għax kien l-ewwel dramm letterarju serju fil- Malti. Għal xi wħud dan jista' jfisser li dan id-dramm mhux għal kollox addattat għal fuq il-palk minkejja li fl-1923 dehru xi partijiet minnu fuq il-palk fit-Teatru Manoel u dan l-aħħar fl-1970 saru rappreżentaz- zjonijiet fil-ġonna tal-palazz Verdala. Hu x'inhu kemm jekk dramm ta' l-istudju, kemm jekk dramm tat- teatru, irridu niftakru li 'Il-Fidwa tal-Bdiewa' hu dramm miktub b'versi metriċi. Id-dramm mill-bidu sa i-aħħar huwa poema waħda. Fil-ħarġa ta' 'Il-Malti' ta' Ġunju 1964, A.M. Cassola f'analiżi estetika ta' ''Il-Fidwa tal-Bdiewa'. kien ċar ħafna: Il-Fidwa tal-Bdiewa' għalkemm biċċa xogħol teatrali. moderna huwa bla ebda dubju poema u ta' valur letterarju, u jekk mhux għal ħaġa oħra għal dik l-umanità u dak is-sens patrijottiku li tilmaħ fil-versi tiegħu. Mhux biss. A.M. Cassola kien konvint li 'Il-Fidwa tal-Bdiewa' huwa dramm li x'aktarx għandu jinqara milli jinħadem fuq il-palk. Għaliex fl-istess riċensjoni li semmejna ta' Ġunju, 1946, kiteb b'ħeġġa li hemm bżonn tinħoloq soċjetà bil-ħsieb li tibda torganiżża 'l-qari ta' xogħlijiet teatrali u l-ewwel ktieb li jinqara għandu ikun ''Il-Fidwa tal- Bdiewa' ta' Ninu Cremona. Kif hu ġa magħruf minn ħafna, il-qawwa ta' ''Il-Fidwa tal-Bdiewa'' qiegħda fil-ġrajja patrijottika u fil-preżentazzjoni ta' żmien l-Aragoneżi. Hafna raw is-sbuħija ta' dan id-dramm fil-folklor li jippreżentalna għaliex b'hekk ħafna drawwiet antiki se jibqgħu ħajjin fil-kitba letter- arja u mhux biss ikunu dehru f'kitba dokumentata jew storiku-soċjali. Naturalment il-letteratura mhix sempliċi dokumentazzjoni. Fil-lettera- tura jidħol is-sens kritiku tal-proċessi tal-ħajja u tal-karattri umani. A. Previ fil-ktieb tiegħu ''Il-Hidma Letterarja ta' Ninu Cremona'' għandu dan xi jgħid fuq ''il-Fidwa tal-Bdiewa'.: Li jolqtok hu l-personifikazzjonijiet tal-karattri, Ngħidu aħna Rożi tippersonifika l-imħabba, Xandra l-mibgħeda, Pietru l-qalbieni, Pedro l-beżżiegħi', 7 72 IL-MALTI A. Previ, bħall-Professur G. Aquilina u oħrajn huwa wkoll tal- fehma li hemm paralelliżmu fil-karattri prinċipali ta 'Il-Fidwa tal- ' Bdiewa' ma' xi karattri fi 'T Promessi Sposi' ta' A. Manzoni. Dan ix-xebh jista' jixħet dawl fuq kif u għala Ninu Cremona nġibed lejn il-karattri H għandna fid-dramm tiegħu. Iżda ħaġa waħda għandna dejjem niftakru. Fil-karatterizzazzjoni Ninu Cremona dejjem kien qiegħed jaħseb fit-termini tal-poeżija għax 'Il-Fidwa tal-Bdiewa' huwa poema drammatiku. B'liema teknika nqeda Ninu Cremona sabiex jippreżentalna l-kar- attri prinċipali u sabiex jurina l-iżvilupp tematiku u psikoloġiku7 L-użu ta' tixbihat li ħafna drabi joħolqu 'kwadru' u igħinu fil-għaqda tal- ġraj'a. Nixtieq hawnhekk għalhekk naraw l-oriġini u l-funzjoni tat- tixbihat f' Il-Fidwa tal-Bdiewa'. Meta nafu li d-dramm jinbena fuq ġrajjiet tas-seklu ħmistax, wieħed jistenna li t-tixbihat ikunu jirrit- lettu l-ħajja u d-drawwiet ta' niesna f'dawk iż-żmenijiet. U hekk hu. Imma. jien nixtieq li nistudjaw l-aktar il-funzjoni tat-tixbihat billi, ngħidu aħna, neżaminaw l-aspett partikolari tal-ħajja minn fejn hi me- ħuda t-tixbiha u kemm-il darba nsibuha fid-dramm, Mir-ripetizzjonijiet wieħed ikun jista' jaf aħjar il-tema jew it-tifsira tad-dramm. Kemm xii darba t-tixbihat huma mniżżlin fid-dramm mil-lat tal-kelma u frażi- jiet użati, u nippruvaw niffurmaw stampa ta' kif ħadmet l-immaġinaz- zjoni poetika ta' Ninu Cremona. Il-ġrajia ta' Il-Fidwa tal-Bdiewa' teħodna fis-snin 1427-29 meta l-Maltin kellhom jagħmlu sagrifiċċji kbar biex jeħilsu minn ħakkiema bla qalb u meta, wara dan kollu, kellhom ukoll jiddefendu x-xtut tagħ- na mill-ħallelin tal-baħar. Il-karattri ewlenin li jieħdu sehem fil-ħidma patrijoitika huma Pietru l-Baħħari u l-għarusa tiegħu, Rożi. Pietru jieħu sehem attiv fis-serqa ta' mart Monrov u fil-ġlied biex ieħilsu Iil Malta. Rożi min-naħa tagħha tagħti l-ġhież u kulma għandha lin-nies li qegħ- din jiġbru għall-fidwa ta' Malta. L-imħabba ta' Rożi tidher aktar meta niftakru li l-Ġemgħa tal-Maltin li qiegħda tiġbor ir-rahan tasal għand Rożi fil-jum maħsub ta' meta kellha tiżżewweġ lil Pietru, Fl-aħħar taqsima tad-dramm, lil Pietru nerġgħu narawh minn ta' quddiem mhux biss biex jeħles l-għarusa tiegħu mid-dwiefer ta' Don Carlos iżda wkoll biex juri l-qlubija bidwija kuli meta l-Gżira tagħna ssejjaħ lil uliedna biex jitqabdu għall-ħelsien. Flimkien mal-bdiewa l-oħra Pietru jeħodha kontra Enzo, l-għassies, u kontra l-baħrin Spanjoli, fil- waqt li jgħajjat: Nuru lilkom kif torbtu n-nies ta' Mgita u ssawtuhom, IN-NISĠA TAT-TIXBIHAT 73 nuru lilkom, ja klieb kiefra ta' Spanjal Agħtuni l-aħħar kelma, l-aħħar għajta, ħalli niġborha f'qalbi sabiex biha fil-għanja tar-rebħiet tal-Gżira tagħna il-ħila nfakkar 'ża' dil-qalb bidwija u l-qerda ta' setgħetkoml X'inhuma t-tixbihat ii jolqtu s-sentimenti Hafna drabi huma tix- bihat ta' niket, mewt u tbati'a. Fl-ewwel taqsima nsibu lir-Rożi, lil om- mha, lil missierha u lill-bdiewa jagħtu minn ġidhom sabiex iħallsu t- taxxi lil Monrov. Anni, omm Rożi, lesta tilqa' t-tbatijiet ta' żmienha għalkemm qalbha se tinqasam bl-uġigħ : Il-fqir jidfen ġo fih id-demgħa l-kbira Tal-weġgħat tiegħu biex qalb l-ulied le jikser. Fil ħsieb ta' Anni l-għawġ personali u nazzjonali jfisser ruħu f'tix- bihat ta' dieqa u swied il-qalb. Hekk naraw li fit-Tieni Taqsima, meta tisma' l-aħbar kiefra li Don Carlos għażel li Rożi tiżżewweġ lil Peppu l-ibleh, Anni tgħajjat : Xi sħaba sewda fuqna għaddiet, u kieku taf L-erojiżmu, u t-tbatijiet li jsofru l-bdiewa għal Malta, huma wkoll imfissra fil-ġrajjiet attwali u storiċi. In-nies tal-Gżira jiċċaħħdu mill- egħżeż ħwejjeġ li għandhom biex ikunu jistgħu jiġbru tletin elf fjorin u jifdu lil Malta mill-jasar ta' Monrov. Barra minn dan, l-azzjoni tad- dramm turina l-biża' mill-attakki 'ta' l-Ibirba, speċjalment issa li mhux biss is-sidien fewdali ħallewhom waħedhom iżda l-flus inġabru kollha għall-fidwa, u l-fortifikazzjonijiet jinsabu fi stat ħażin ħafna. Dan kollu, mela, jidher fl-azzjoni pastorali-storika. Iżda, barra dan, it-tbatijiet kuma miġbura fil-karattri ta' Anni li, kif rajna, ħsiebha mhux bogħod mill-ħsieb tal-mewt. U fil-fatt binha, Ġanni, jmut fit-taqbida ta' l-aħħar Taqsima. ; Kif nistgħu nobsru f'dan id-dramm l-imħabba lejn Malta hija ak- koppjata ma' l-imħabba żagħżugħa. U, għalkemm din l-imħabba żagħ- żugħa hija mdella bi ġrajjiet traġiċi tibqa' dejjem imħabba safja u sħiħa. U għalhekk it-tixbihat fuq l-imħabba jieħdu sura speċjali, L-imħabba ta' Rożi u Pietru hija assoċjata ma' ħsibijiet ta' dawl, ta' dija u ta' kwiekeb. Ejjew insemmu xi eżempji. Fl-ewwel Taqsima, Zolli tirrak- konta lil Kozzi x'qalet hi lil Pietru wara l-miġja tiegħu f'Malta minn 74 IL-MALTI Sqallija. U fir-rakkont Zolli tittratta l-iżjed fuq in-natura ta' mħabbet Rożi: Tħobbok ix-xbejba Rożi, tħobbok daqs għajnejha; Anni ferħana bik, kif ommi qaltli, U Matti wkoll missierha, u x-xahar t'Awissu meta jiblieq il-ħawħ u t-tuffieħ jidher bil-ħmura jixgħel tan-nirien tas-sema, Rożi turik 'il wiċċha, f'dawl għajnejha tiddi bl-inwar minn ta' l-imħabba tagħha; għaliex tkun kollha tiegħek, kollha tiegħek. Ejjew naraw issa x'tirrakkonta Betti lil Rożi fuq Pietru: Jiena rajtu jarmi minn għajnu d-dija u bil-ħuġġieġa f'wiċċu minn fommu smajt dan il-kliem ħiereġ: 'Art ta' sbuħija li minn warda waħda, fost ħafna xewk, nissilt ġo fija l-ħajja tal-qalb li ma tixjieħx, għaliex l-imħabba fid-demm li tajtna kbira, ikbar mis-setgħa ta' dal-ħalliel li seraq ġidek kollul tifla ġo fik ħabbejt, u din il-warda li tajtni f'qalbi ħbejt bħall-egħżeż ġawhra għal ħajti kollha…… Hawnhekk it-tixbihat jitnisslu waħda wara l-oħra u naraw it-ton karatteristiku ta' dawk ix-xeni fein jidħol l-element romantiku u sen- timentali. Għandna riferenza għad-dawl, oħra għan-natura (warda fost ħafna xewk) u għandna l-idea li l-imħabba hija xi ħaġa li wieħed jgħożż b'qalbu kollha bħalma wieħed jindokra l-egħżeż ġawhra. Iktar 'il quddiem fl-ewwel Taqsima naraw li għal Rożi wkoll l-im- ħabba hija ġawhra li wieħed igħożż akkost ta' kollox. Imma għal Pietru l-idea ta' ġawhra hija aktar marbuta mal-ħsieb tas-sbuħija u ma' l-emozzjoni ta' l-imħabba li tibqa' mistura sakemm ikun il-waqt. U dan nistgħu narawh meta jgħid 'u din il-warda/li tajtni f'qalbi ħbejt bħall-egħżeż ġawhra/għal ħajti kollha… ' Għal Rożi, l-idea ta' ġawhra hija aktarx marbuta mal-ħsieb tat- tbatija. Hekk naraw li meta, fl-ewwel Taqsima, jasal Ġanni u jxewwex lill-bdiewa biex ikeċċu lil Monrov, oħtu Rożi tgħid: U tajna kulma kellna, il-ħwejjeġ tagħna, Ġanni, ja Ġanni hija, 'l dawk ir-rgħiba IN-NISĠA TAT-TIXBIHAT 75 sabiex l-imħabba lilna jħallu sħiħa, ġawhra tal-faqar tagħna. Mela f'moħħ Rożi l-imħabba ta' bejnha u bejn Pietru hija marbuta mal- faqar li waqa' fuqha u fuq niesha. Ċ F' Il-Fidwa tal-Bdiewa' l-espressjoni ta' 'l-imħabba hija xi drabi murija bħala kewkba jew dawl fejjiedi li jqawwi l-qlub ta' dawk il- bdiewa u nisa li għexu fi żmenijiet hekk imwiegħra u msaħħba, Fl-ew- wel Taqsima, Pietru jgħid li meta kien barra minn Malta jiġġieled f'isem is-Sultan ħsiebu kien sikwit imur fuq art twelidu u fuq il-maħ- buba tiegħu. U d-dar f'għanejja kienet kewkba li tiddi fi dlam qawwi, fil-mewġ ta' l-ibħra li għaddejt. 'Il bogħ'd, 'il bogħ'd fuq xifer ta' dik l-art demmiia iltqajt ma' nies ta' lewn u lsien imħallta. Fit-tieni Taqsima, niltaqgħu man-nies tal-Ġabra. Rożi, bħal xeb- biet oħra f'inħawi oħra ta' Malta, tagħti l-ġhież u kulma għandna biex tgħin fil-fidwa ta' art twelidha. Pietru, preżenti wkoll għal din ix- xena, jiftakar mhux biss fis-sagrifiċċju u fl-erojiżmu patrijottiku ta' l-għarusa tiegħu, imma wkoll fiċ-ċaħda personali tat-tnejn li huma, għaliex dak il-jum tal-Ġabra kellu jkun il-jum tat-tieġ tagħhom, U Gawdenz igħid lil Ċikku: Lejn dak il-wiċċ ta' kewkba tiddi fin-nida u s-swied tal-lejl, iħares sieket iħares Pietru, iħares dejjem. Hawnhekk mela għandna kuntrast: id-dawl f'konflitt mas-swied tal-lejl. Mhux ta' b'xejn li fl-aħħar Taqsima, meta Pietru jirnexxilu jsib lil Rożi wara ħafna taqtigħ ta' qalb u biża' li għandu mnejn kienet. sa- bet ruħha f'xi għawġ taħt idejn Don Carlos, hu jaħtaf il-maktur ta' Rożi li jaqa' mit-tieqa u jgħajjat: Fl-aħħar sibtek, Ja dawl għażiż ta' ħajti, fl-aħħar sibtek. U hawnhekk nistgħu ngħidu li dan il-ħsieb ta' dawl għażiż huwa mar- but mal-ħsieb ta' qawmien mill-mewt jew mal-ħsieb ta' twelid mill- ġdid, il-għaliex Pietru jkompli jgħid: 76 AM IL-MALTI Bkejtek mitlufa, Rożi, infittex leħnek, U ljieli niġri għal għoxrin darba, niġri għamilt għalik, 'ma fl-aħħar sibtek, Rożi. Ja 'twejqa tal-ħelsien, ja twejqa mbierka, li bexxaqtli l-ġebliet ta' qabar kiefer, fejn qalbi dfini max-Xbejba ta' l-Imħabba, Infetaħ beraħ sabiex nosal fejnha. Ix-xbieha ta' kewkba jew ta' dawl kienet fi ħsieb Ninu Cremona kull meta kien jinħtieġ juri Tama jew Fejda. Id-dawl li jissemma' f'dan id-dramm huwa turija ta' Mħabba, xhieda ta' stedin u merħba. Kif rajna ġa, Rożi mhux biss tħobb lil Pietru daqs għajnejha imma f'dawl għajnejha ''tiddi bl-inwar minn ta' l-Imħabba tagħha'. In-nuq- qas ta' dawl jew ta' dija huwa, għalhekk sinjal li n-niket qiegħed idal- lam id-dehra ta' l-imħabba. Fit-tielet Taqsima, Pietru juri l-biża' li l- ġrajjiet li waqgħu fuq il-gżira jistgħu b'xi mod itellfu mill-imħabba ta' bejnu u Rożi. Għaliex hawnhekk irridu niftakru li, għalkemm il-Mal- tin jirċievu l-aħbar li s-Sultan lest jaċċetta l-fidwa tal-gżira mill-Mal- tin stess, tasal aħbar li tgħid li l-furbani issa qorbu lejn ix-xtut u qegħ- din iheddu li jattakkaw. Fost dan il-ghawġ kollu, Pietru jdur fuq Rożi u jgħidilha: Wiċċek kif inbidel, Rożi, min-nhar għal-lejl, u f'għajnek nara Mitfija l-kewkba ta' l-Imħabba għalija. Waqt li d-dramm ikompli jiżvolġi ruħu, din l-idea ta' dawl bħala xhieda ta' l-Imħabba tkompli tissaħħaħ, u hija msemmija bosta drabi. Ngħidu aħna, fl-istess Taqsima li semmejna, jiġifieri fit-tielet Taqsima, Kozzi turi l-biża' tagħha li d-dawl ii jiddi fl-imħabba ta' Pietru għandu mnejn jgħaddi bħalma tgħaddi tiġri leħħa ta' berqa. Għalhekk hi tħeġ- ġeġ lil Pietru billi tgħidlu : Din il-ħolma Ta' żmien l-imgħoddi la tħallix minn rasek Tgħaddi bħal leħħa kiefra, għaliex birit Anni Għalik bl-imħabba tixgħel. Kif qed naraw, fejn tidħol l-Imħabba, fost l-aktar tixbihat qaw- wija nsibu dawk li jitkellmu fuq ġawhar, fuq kwiekeb u fuq dwal. Ir- . ridu ngħidu wkoll li fl-aħħar Taqsima Pietru jidher riekeb fuq debba bajda jfittex lil Rożi. Dan il-fatt ifakkarni f'dak li ġara meta, fl-1970, Ninu Cremona kien preżenti għar-rappreżentazzjoni ta' 'Il-Fidwa tal- IN-NISĠA TAT-TIXBIGHAT 77 Bdiewa' li kienet saret fil-ġonna tal-Palazz Verdala, Minn dak lin naq- raw fil-ktieb ''Il-Hidma Letterarja ta' Ninu Cremona'' ta' A. Previ O.P. nafu sewwa li f'dik l-okkażjoni Ninu Cremona gerger fuq xi nuqqasijiet li dehru fil-produzzjoni tad-dramm tiegħu. Skond Ninu Cremona, wieħ- ed min-nuqqasijiet kien ii Pietru ma daħalx riekeb fuq id-debba biex ifittex lil Rożi. Seta' ġara li Ninu Cremona qal hekk minħabba li xtaq iżjed realiżmu. Iżda nista' nissoponi li f'moħħu kellu wkoll il-fatt li d- debba bajda tagħmel parti integrali mhux biss mill-azzjoni iżda wkoll mit-tixbihat li jagħtu tifsira lid-dramm kollu. L-imħabba hija assoċjata wkoll mal-kelma għasfur li tirrepeti ruħ- ha f'diversi partijiet tad-dramm. Ix-xbieha ta' għasfur tikkorrispondi għad-dehra ta' Rożi bħala xebba kwieta u simpatika li bħal ħlejjaq żgħar oħra hija mhedda minn nies bla qalb u ta' ħażen. Fl-ewwel Taq- sima, Guerrino, għassies ta' Don Carlos, jieqaf isaqsi lil Rożi fuq om- mha, missierha u ħutha li dak il-ħin ma kinux d-dar, Rożi twieġeb lima tafx fejn huma. U Guerrino jgħidilha: Ja tfajla tagħna, ismagħni, għalkemm għaqlija din it-tweġiba tiegħek, jiena nagħdrek, bħalma nagħder l-għasfur ta' ġewwa x-xibka, Don Carlos mitluf wara l-ġmiel ta' Rożi u bil-ħsieb li jġegħelha tin- ġibed lejh, juża l-istes xbieha fit-tielet Taqsima: Għasfur imgerrex dina Rożi tagħna, u ċkejken għaqlek fejn il-għaqal tagħha Sabiex fil-mansab lilha ddaħħal bilġri, Il-ħsieb li Rożi, għax kwieta u innoċenti, tista' b'ħeffa tinqabad fil- mansab bħal ma jinqabad għasfur ġwejjed iġiegħel lil Don Jose jagħ- mel imħatra ma' Don Carlos: Ara xi ngħidlek jien, rebbieħ ta' Blanca, Li qabel għada taqleb ix-xemx fuqna, Minn dik il-bejta nġib l-għasfur ta' qalbek, Minn dik il-bejtek. Ninu Cremona jsaħħah l-idea li Rożi hija ġwejda għax twajba meta Enzo għassies ieħor ta' Don Carlos, iqabbel lil Rożi u lil Xandra b'dan il-kliem : Rożi, ja Rożi, xbejba ta' l-egħlieqi, 78 IL-MALTI għadek dubbiena ċkejkna għal din il-brimba li qiegħda tgħarrex ħdejk. Hawnhekk insibu varjazzjoni tat-tixbiha ta' l-għasfur maqbud f'man- sab. Fi ħsieb Enzo u Guerrino, Rożi mhix ħlief ħleiqa żgħira li kapaċi tinqabad ġox-xbiek. Għalhekk naraw li l-għassiesa, Don Carlos u Don Jose, kollha jaħ- sbuha l-istess għax l-iskop tagħhom mhuwiex li jħennu jew jagħdru d-dgħjufija ta' Rożi imma li japprofittaw irwieħhom mill-karattru kwiet ta' Rożi biex jisirquha minn niesha. Xandra wkoll tqarraq b'Rożi, U Xandra nnifisha hija mxebbħa ma' ħlejjaq tan-natura li huma magħ- rufa għall-ħażen tagħhom meta jiġu biex jaħtfu l-vitima tagħhom. Raj- na kif Enzo jirreferi għal Xandra bħala brimba. F'naħa oħra tad-dramm Kozzi tirreferi għal Xandra bħala seqer: Fuq it-tifla Rożi dik ir-ruħ ta' saħħara, il-ħalja Xandra, waqfet bil-ħars ta' seqer mill-Wardija, U tkellmet fil-widnejn 'ta' Peppu l-Ibleh. Binti tissemma' kienet, u lil Xandra dlonk semgħet tgħidlu: ''Dik ix-xbejba Rożi, Bint Matti l-bidwi, għalik Don Carlos jagħżel B'għarusa u: l-ġid jagħtik biex toqgħod magħha.' Xandra, mċla, wkoll għandha l-ħsieb taqbad lil Rożi. Imma fil-każ ta' Xandra m'hemmx dik il-pika moqżieża bħal ta' bejn Don Carlos u Don Josċ. L-oħrajn huma nassaba ta' ħażen, U hekk hu li f'din il-pika, biex jaraw jekk jirrnexxilhomx jaħtfu lil Rożi kontra r-rieda tagħha, tidħol qisha bħal tfittxija jew 'kaċċa li tagħmel kuntrast mat-tfittxija ta' Pietru fl-aħħar Taqsima. U kif rajna, Guerrino huwa msieħeb: mas-sidien tiegħu fil-pjan tagħhom li jaqbdu lil Rożi. Dan l-għassies f'moħħu għandu li jrid jaqdi lis-sid tiegħu u, għalhekk, lil Enzo jgħidlu: Din id-darba, L-għasfur, ja sieħbi, minn ġox-xibka ħarab. Ħaqq l-għajnejn suwed tax-xbejbiet tal-gżira U l-ġenn tas-sidien tagħna 'il Colubrina Jien ma narax f'Sivilja jekk il-lejla Il-ġwienaħ ma nnittifx ta' dil-ħuttafal il-kewkba, il-ġawhra u l-għasfur. Dawn huma l-aktar assoċjati mat-tema ta' l-Imħabba. U rridu nżidu li Ninu Cremona wera l-kobor IN-NISĠA TAT-TIXBIHAT 79 tiegħu meta wera d-differenzi bejn karattru u ieħor mhux biss mill-az- zojni imma wkoll mill-użu ta' l-istess xbieha bażika. Ngħidu aħna, kif rajna ġa f'ħafna episodji tad-dramm, il-maħbubin jiftakru f'xulxin per- mezz ta' xbihat ta' ġawhar. Issa, meta niġu għal Don Carlos, dan ukoll fl-imħabba qarrieqa tiegħu jaħseb b'Rożi permezz ta' xbihat ta' ġaw- har. Hekk li fit-tielet Taqsima, Don Josċ, li bħal sieħbu ssaħħar wara l-ġmiel ta' Rożi, iħeġġeġ lil Don Carlos jara kif jagħmel u jisraq lil Rożi: Din ġawhra għalik mitlufa f'dawn l-egħlieqi. Fittex ħabib iġborha, Għal Don Carlos, bniedem kapriċċuż, li bil-flus u l-pożizzjoni tiegħu jaħseb li se jħajjar lil Rożi, l-Imħabba tidher għalih bħala ġaw- hra li jixtiegha — u mix-xewqa jaqa' għall-għemil — u għalhekk dnubu jidher agħar. F'dan il-kuntest, il-kelma ''iġborha'' għandha mnejn tidher li hija bla ebda ħażen imma fil-fatt turi li Rożi se 'tinġabar' bil- moħbi bħal ġawhra meħuda b'qerq, bil-kwiet u bil-moħbi ta' sidha. il-valur mogħti lit-tixbihat jiddependi mill-persuna li tkun qed tagħmilha. Meta Pietru jxebbah lil Rożi mad-dawl, nafu li jrid ifisser il- ġmiel u l-glorja ta' l-Imħabba. Imma meta Xandra tfaħħar lil Rożi billi xxebbaha ma' dawl jew nar li jixgħel, naraw li ħsieb Xandra hu li tagħ- mel id-deni lil Rożi: Wiċċek jixhed sewwa binti. Huġġieġa nar, ħuġġieġa nar f'did-dalma Ta fil-għaxija tixgħel donni nara, Dal-ħin, inħares lejk, xbejba tal-hena. Għalhekk l-istess tixbihat huma xi drabi assoċjati kemm ma' karattri twajba u kemm ma' karattri viljakki, Kif rajna, it-tixbihat igħinu sabiex l-awtur jesprimi l-ħsibijiet pat- rijottiċi, erċjċi u romantiċi tad-dramm. Imma raina wkoll li l-element romantiku jidher ħafna fit-tixbihat. Riferenzi għal dawl, għasfur u ġaw- har insibuhom kull darba li tissemma' l-Imħabba ta' bejn Rożi u Pietru. Nistgħu, għalhekk, ngħidu li 'Il Fidwa tal-Bdiewa' ma jiġborx fih biss il-fidwa tan-nies tar-raba' jew il-fidwa ta' Malta iżda wkoll il-fidwa ta' l-Imħabba. L-apoteosi jew id-dehra ta' l-aħħar jixhduh dan. Ir-rahan tal-fidwa hija Rożi li kulħadd ħaseb li hi mitlufa għal kollox, iżda issa li hija magħquda mill-ġdid mal-maħbub tagħha, Rożi tista' toffri l-ħel- sien. L-Imħabba safja u sħiħa twassal għall-ħelsien ta' pajjiżna, 80 IL-MALTI It-tfassil ta' tixbihat biex jinħoloq xi xorta ta' moviment fid- dramm huwa importanti daqs il-ġrajja nnifisha u daqs il-preżentaz- zjoni tal-karattri. U hawnhekk forsi li wieħed jista' jħoss li l-apoteosi mhix effettiva biżżejjed. U dan għaliex id-dehra hija qasira ħafna u m'hemmx rabta qawwija bejn il-lingwa wżata fid-dehra u dik mitħad- dta fit-tixbihat, Kif għedna fil-bidu, 'il-Fidwa tal-Bdiewa' huwa poema u ma jis- tax jonqos li ma nsibux il-ħsieb poetiku jew it-tema poetika li magħhom ġrajja, karattri u sitwazzjonijiet huma marbuta, Il-karattri f'dan id- dramm huma ħajjin biżżej'ed fil-preżentazzjoni realistika tad-dramm. Imma rridu ngħidu wkoll li dik il-ħajta ta' tixbihat minsuġa ġod-dramm turi wkoll li l-karattri huma frott ta' l-imaġinazzjoni poetika (u mhux biss drammatika) ta' l-awtur Ninu Cremona.