TAHBIT U FERH TA' ĦAJJA Is-sur Tonin Bellizzi ma kienx demm Malti: hu kien 'Valjan. Il-ġibda u l-ħajra kbira li kellu għall-kotba sa minn ċkunitu, dejjem ġibitu l-ewlieni fost sħabu; l-ewwel ma qabad kien studju fuq l-ilsna u, żagħżugħ ta' sbatax, kien ġa jħaddem sewwa l-latin, l-inġliż, u l-grieg qadim; imbagħad taha għall-istudji ta' għert-il-kwiekeb, u wara tħajjar ukoll jaqbad xi ftit filosofija, u moħħu dlonk beda jhewden fuq Sokrati, Platun, Aristotli, Senofonti u filosfi oħrajn: huma kienu, dak iż-żmien, l-ikel ta' ħsebijietu. Kien bin il-għonja, u billi niesu li ma kellhomx għajru, rashom, ma setax jonqos, kienet mimlija bih, u ma kienu jarawha xejn bi kbira jħallsulu l-flejjes is-sbieħ għat-tkattir tal-istudji tiegħu. Kienet is-sena 1848: żmien imwiegħer u ikreh bosta. Missieru kellu sehem kbir fil-ħajja pulitka : tal-pajjiż u, mixgħul b'nar qawwi ta' mliabba għal artu, ma kienx iħal- liha għaddejja lixxa lil Ferdinandu Borbone di taħt il-mad- mad kiefer tiegħu ż-żewġ Sqallijiet kienu jinsabu fin-nar ta' l-infern. Il-kotra, imkebbsa mill-kitba rivoluzzjonarja ta' missieru, mqajma minn nagħsa ħiemda li kienet traqq- dilha demmha, xegħlet kontra Ferdinandu; imma x-xorti kemm kienet ħażina magħhom, imsejknal Is-sena ta' wara Ferdinandu reġa' ġie minn fuq, u kull min ħa xi sehem, kbir jew ċkejken, fl-irvell kellu jfittex idabbar rasu. Dik il-ħabta Toninu, mogħti kollu kemm hu għall-iskola, bla l-iċken ħjiel li jissieħeb, bil-kitba tiegħu, fix-xogħol ta' missieru għall-ġlieda kontra Ferdinandu, kien qiegħed b'im- ħatra ma' ħabib u fl-istess ħin għadu tiegħu, Bertu Caprile, għal min minnhom ġirbali l-ewwel fil-konkors, imniedi mill-Università, għall-isbaħ biċċa xogħol oriġinali mitbugħa b'taljan tajjeb u safi. Ma għandniex xi ngħidu, Toninu ta ruħu u ġismu għaliha, u kull filgħodu kmieni, meta l-lejl ikun għadu ma tkebbisx mill-lieġġa tad-dawl u tax-xemx— tax-xemx li Duhartas, mill-aħjar fis-sengħa ta' l-perifrasi, sejħilha granduea delle candele—hu kien joħroġ minn soddtu, rasu jħossha tqila u ddur bih, donnha titolbu biex jistrieħ mill-ġdid; imma xewqtu kellha mill-ħadid u miż-żonqor u qatt ma fmejlet ħarira għall-għeja u l-kedda ta' ġismu. L-arloġġ li kien qiegħed fuq tavolina ħdeju rasu, kien qieglied idoqq l-erbglia ta' filgħodu meta Toninu nkixef mill- għata u bħala teżħa ġriet ma' ġismu; qabad imnaru f'idejh u jgeżwer ħwejġu telaq għall-kamra ċkejkna fejn, tliet sigħat qabel, kien kollu mitluf u mehdi jikteb, u.. xi ħabtiet jogħinos. Kien Frar fawwàru x-xita barra kienet iċċaqċaq bla heda; daqqiet, ħarsa lejn is-sema sewdieni kienet turih bħal sriep tan-nar joforqu d-dalma, u mbagħad jisma' fuq rasu l-kamra titgħeżżeż u r-ragliad ikarwat, ragħad li jriegħd- lek qalbek, donnu ġej mill-bogħod il-bogħod sa jasal fejnek u jiaqqa' f'daqqa. Toninu liares lejn is-sema mgħajjeb minn sħab magħqud u mimli, ħares lejn is-saħilia tax-xita H kienet tlanġas bil-kif, fuq il-qawwa tas-sajjetti qishom idamdmu ġo qalhek imnixxfa bil-biża, u bejnu u bejn ruħu qal bi kliem il-filosfu: 'ħaġa walida jien naf, u din hili jiena ma naf xejn'. Dak il-ħsieb kebbes f'moħħu ħsebijiet oħra u, miġnun bil-ferħ, issokta fix-xogħol tiegħu. Mill-knisja tal-qrib kienu qed idoqqu s-sitta, tokk wara l-ieħor: il-ħin donnu ma jridx igħaddi daqs kemm kienu dawk it-tokki jħabbtu bil-mod; meta f'daqqa jisma', minn kamra ta' l-indana ta' taħtu, bħal twerżiqa ta' mara, tisbita ta' ġisem, u xejn aktar. L-arloġġ kien għadu jħabbat, ix-xita kienet għadha tagħti. Ta' min setgħet tkun dik it-twerżiqa ħlief ta' ommu 7 Qalbu ħebritu b'xi Ħaġa kbira u kerha, u kemm riġlejh jifilħu ġera lisfel: il-bieb tal-kamra kien magħluq. 'Ma, maf' għajjat, (ma, iftaħl' Ebda tweġiba, ebda ħoss, skiet tal-qabar. Kemmxejn tas-saħħa, u l-bieb sab ruħu ġewwa; 'Ponimu waqaf bħal miblugħ iħares. Id-dawl inemnem wera, mitluq ma' l-art f'telqa tal-mewt, lil missieru, mgħarrar f'demmu li bħal fawwara kien nieżel minn ġerlia wiesgħi f'sidru, u lil ommu, għaxja, safra daqs il-qasra tax-xama fl-aħħar rabta ta' mħabba, ħarsitha għalxejn iħarsu fil-ħars ċass ta' bniedem mejjet. imsejken raġelt Ħadem sfieq u tajjeb, b'imħabba ta' bil-ħaqq safja, għat-tmexxija 'l quddiem ta' pajjiżu, għall-ħelsien mixtieq, ta' poplu mxewlaħ, rasu dejjem im- ħawda b'mitt xorta ta' taħbit. Ir-rebħa ta' Ferdinandu deffset stallett ta' mrar ġo qalbu, u minu ftit taż-żmien 'l-bawn beda jara kollox kontrieh, xejn li jħajru biex jerġa' l-ġlieda, —Mi: Pal X'inħu dan taghkom 7 — għajjat Toninu ftelfa miġnuna ta' biki. Ħareġ jiġri barra, mitluf minn sessih, igħajjat. Ħabtu dak il-waqt għaddejjin xi nies, libieb ta' missieru, u dalilu bilġri ġewwa: f'ħin wieħed id-dar saret ta' talit fuq, ġiri ta' nies, taqlib u agħar: laliqu wkoll, ipitna mhux f'waqtu, it-tabib u l-qassis. Kollox tar f'daqqa waħda minn ħsieb l-imsejken Toninu, u għajnejh bdew idemmgħu bil-moħbi; imma dak il-biki sieket kemm kien qed jagħfaslu qalbu n x'bidla kienet qed tiġri ġo fihl L-għada Toninu qam bħas-soltu, fl-erbgħa ta' filgħodu, iżda ma marx dritt f'kamartu; niżel fil-kamra dejn missieru kull filgħaxija kien jinġabar, u hemm sab, ġo gods karti u ittri oħra, karta, b'taliżiż fuqha mħarbex bis-serqa, li tgħid: Għażiż Toninu, id-dar li int qed tgħix fiha, mu hix taglina, anqas l-għamara, u anqas twejjiġna. Fittex aħrab minu hawn; fittex aħrab jekk ma tridx issib ruliek imsakkar ġo ħabs. Ħu ħsieb u ħobb lil ommok; weġġali il-għadam sieket ta' missierek. Jien mitt għax qatt ma xtaqt, għax qatt ma ridt nara lilek bin priġunier, bin ħabsi. Minn hemm Toninu resaq lejn il-kamra tiegħu, wiċċu isfar u mixrub; ħaddejh tilfu slifi mill-ħeġġi: u mill-ħmura, donnhom minn fuqu għaddew f'daqqa għoxrin sena bit- toqol u bl-imqata kollha tagħhom. L-ewwel ma ġiet qud- diem għajnejh kienet il-biċċa xogħol letterarja li kien ġa ta bidu tagħha, u bid-dinugħ fuq in-niket, qabad jaqra :— Insibu fil-kotba tal-ġrajjiet ta' Ruma, il-belt li ma tmutx mal-dewwiema tas-snin, imiktuha l-ħila barranija ta' nies bħal Ġulju Cesri, u l-id tal-Ħadid li raexxiet nofs id-dinja ta' dak iż-żmien, u l-fehma qawwija li qatt ma tgħawġet talit id-daqqiet tal-azzar u fuq l-imrammi mfarrka. Insibu nies bħal Ċiċerun, sebħ u ġieħ ta' artu; bħal Brutus, ħabib ta' ġewwa ma Cesri, mirbuħi minn kliem Kassju u mdaħifial fix-xibka ta' ftehim għall-qtil tiegħu;bħal Antonju li ndegħex u beka fuq il-ġisem tal-akbar mexxej li qatt rat Ruma, u hemm Ħalef fuq dawk il-ġrieħi miftuħa quddiemu li Ruma titħallas minn demm il- qattiela: insibu nies bħal dawn, u moħħna jieqaf fuqhom. €U nsibu wkoll fil-ġrajjiet ta' Greċja u ta' l-Asja nies bħal Ulissi bħal Akilli li, b'dehen barrani u F'ħiila li tgħaġġ- bek, għarfu jgħollu, u jdawru bir-rand, ġieħ arthom, u jkabbru isimha. U għall-għajta ta' art tr elidhom ma qamux jewilla t-Tliet Mija. u bla fijiel ta' biża', bla lewma, bla tnehida, iġġieldu u tqattgħu 7 Jekk il-lum għadamhom issibu f'Maratonu imma isimhom u Ħilithom issibu kullimkien l 'Iżda l-ħila, l-imħabba, u l-qawwa li l-lum jiddu b'leħita barranija quddiem gliajnejna, u jikbsu xrara ta' hsieb u ta' li ,Xx'naf ugħid fuqhom jien 2 X'naf minn dik il-għira li libsillum bil-ħajr u bil-glorja' X'uaf mil-tiġrib li ġarrab għadd ċkejken imma qawwi fit-taqbidiet famużi ta' Salamina u ta' Maratona'7 Xejn: qalbi bierda tħares lejn l-għamil ta' sebħ u ta' qawwa, titgħaxxaq bih, u ma tisseħibx. 'Jekk issa, miġbur f'sikti, nitħaddet ma' qalbi u flim- kien, jien u hi, inħarsu lejn is-sema, ngħarrxu qalb il- kwiekeb, bejn is-sħab, lejn il-qamar sieket, nistħajjel li hi tgħidli: X'taf int mill-qawwa li qed iżżomm dawk il- kwiekeb iduiu dejjem fix-xejn, u ma jaqgħux7 X'taf int mis-seħier li kull waqt iżejjen u jsebbaħi is-sema 7 Imbagħad għajnejna jmorru fuq il-firxa bla tarf ta' għelieqi ħodor, fuq il-ward li jikber imżewwaq, sabiħ u dejjem ifuħ, fuq il-wesgħa u l-blat li jħażżmu l-baħar, fuq il-ħut, kbir jew żgħir, lewn il-fidda, lewn ix-xefaq ma' nżul ix- xemx u elf lewn ieħor, u donni lil qalbi nerġa' nismagħha siekta, tgħidli: X'taf int mis-sbuliija li sawret dik il- warda 7 mill-ħut li jimrali f'għadd bla tmiem, taħt wiċċ il- baħar 7 mill-mewġ, issa b'saħħtu u jrid jibla' l-art u issa ġwejjed u ħanin 7 UFejn huma l-kotba, imbagħad nistaqsi jien, fejn huma l-iljieli ta' sahra' Kif xejn, xejn ma ħassilt minnhom 7 UDak hu kobor ta' bil-ħaqq: dak hu kobor li ma ssibx fil-kotba. UU reġa' fiha l-Leħien Moħbi, aktar qawwi u aktar niggie- żi:- Ħaġa walida jien naf, u din hi li jiena ma naf xejn i… 7 Sa hawn kien wasal bil-kitba tiegħu Toninu, kitba li ħaseb sa tagħmillu isem kbir, meta ħin-bla-waqt kellu jitlaq kollox mn'idejh u jiġri bħal maħrub lisfel biex, f'kamra mċappsa dbabar ħomor ta' demm imtajjar, jara 'l missieru fit-telqa għajjiena tal-mewt u 'l-ommu, għaxja, mixħuta fejnu. Ħsieb Toninu issa kien jekk jitlaqx minn pajjiżu, skond l-aħħar xewqa ta' missieru, jew jekk bil-ħeġġa ta' mħabba żagħżugħa, jissoktax il-ġlieda hu, fi kliem ieħor, jaqbad il-ħajja pulitka. Ngħiduh minn quddiem, Toninu kien ħaseb li bil-kitba tiegħut sa jilħaq ħdejn Gan Gakmu Rousseau, imma l-ħsieb kemm ifali bosta drabit Kellu, minkejja fih in-nifsu, jaqbad trieq oħra mħawda, aktar imħabbta, aktar ta' dwejjaq, li wasslitu qalb għawġ; lewa dahru għaż- żebliħ u l-kliem iebes ta' min ma jħaddanx il-fehmiet tiegħu, ġibed fuqu l-mibegħda u l-għira ta' ħafna sakemm, fl-aħliarnett, wara rewwixta li kienet se tiswa ħajtu, sab ruħu maqful u msakkar ġo ħabs mudlam, imwarrab mill- ħbieb li, qalb ta' ljun; iġġieldu spalla ma' spalla miegħu. Kienet is-sena 1853 meta ġie maqbud u miżmum kal- grat, iżda f'Mejju ta' dik is-sena kellu jħalli lill-Ħalja bħala priġunier pulitku u jaqbad it-trieq għal Malta, wara li xi ħbieb ħallsulu l-passaport, bla ħabba fil-but, biex igħix ħajja fqira u mikduda, midri minn kultiadd, u bla ħadd ma kien jaħiseb li taħt dak il-faqar kien hemm moħħ li jaf jaliseb u qalb li taf tħobb. Kienu jarawh fil-jiem tax-xitwa tiela' mit-telgħa ta' Bormili għal Ħal Tarxien, b'xi erba' ħutiet irqaq imqartsin f'karta, ikla msejkna kemm jista' jkun imma li għalih kienet sombor. Il-għaksl hi kelma kerha hosta, u min ma ġarrabx jiem mingħajr ikel, irqad barra, u ħars biċ-ċiera ma jistax jagħiti tifsira xierqa tagħha. Min gliex fl-akkarija u fil-faqar ma jistħix jidher b'il- biesu mqattgħa, roqgħa fuq olira; u, għad-dawl tax-xemx, barra t-trieq qalb ir-raba', ikun fejn ikun, leħnu dejjem jin- stama' hieni u ferrieħi. Anqas l-għonja bil-vilel u l-frugħat tagħhom, u s-slaten bil-palazzi, bit-tlellix, u bit-tislim minn kull fejn igħaddu, qatt ma jħossu rwieħhom hienja u ferħana daqsul imma dik li minn jum għall-ieħor trid iġġarrab it- toqol ta' ħsara akbar, igħibu l-ħbieb u jgħibu l-imwejjed imħejjija b'ikel tajjeb, igħibu l-uċuh imdorrija madwarek u tnin bis-sigħat it-tbissima ta' għajnejk, dik li trid tmidd idejk mistħi biex taqla' xi ħaġa kemm tikser il-ġuħi, ahl dik hi tassew kiefra; aktar milli l-karattru qawwi tal-bniedem jiflaħ iġarrab. Nerġgħu fejn konna: għaddiet bit-toqol u l-qrusa tagħha medda ta' għoxrin sena sħaħ li dehru sekli twal, mingħajr tmiem, għall-imsejken Toninu. Kif għadda ħajtu ma' tul dawn is-snin kollha, ma nafux, biss, minn tiftix li għamilna stajna niksbu, li hu kien jiġbor xi żgħażagħi tar-raħal, u meta x-xemx tkun nieżla u xogħolhom ikun spiċċa, kienu jmorru f'xi mkien ħiemed u mwarrab, u hu joqgħod, bis-sabar kollu, ifissrilhom is-sbuliijiet tal-Vanġelu, is-sewwa t'Alla, igħidil- hom xi bċejjeċ mill-istorja ta' Ateni u ta' Ruma, igħallimhom ftit taljan u ingliż,u kemm-il-darba xi żagħżugħ tiġih ir-rieda li jitgħallem ilsien ieħor barrani, kien joqgħod b'sabru jurih, ifiehmu, u jgħallmu. Ma għandniex xi ngħidu, iż-żgħażagli bdew iħobbuh b'imħabba ta' wlied, u mill-Ħabba li jħassel minnhom, kien jaqla' l-għajxien. Ma' din il-ġemgħa żgħażagħ dejjem kien jara kif jiddet- fes daqsxejn ta' tfajjel, liebes mill-aħijar u mix-xeħitta tiegħu xejn ma jtik tafiseb li hu bin l-egħlieqi jew bin il-faqar: xagħ- ru mifelfel lewn id-deheb, għajnejh sbieħ użkbar, u moħħu kien jidher iwassal aktar minn ta' l-oħrajn, għad li ċkejken. Hu kien jidher miġbud sliili lejn Toninu, jiġri miegħu qisu dellu, ikellmu bil-ħilewwa tat-tfal għalkemm drabi kliemu donnu l-kliem ta' wieħed kbir. U Toninu, min-nalia l-oħra, kien iħallas l-imġiba tajba tiegħu billi, b'sabar kbir li kienu jtuh il-ħamsin sena li kellu, kien joqgħod, minsub miegħu taħt xi ħajt delli, igħallmu t-taljan, ilsien li t-tifel kien iħobb hosta u li hu malajr qabad. Darba, kien is-Sibt, waqt li fix-xgħila ta' ħisiebu u ta' kliemu Toninu, imsaħħan u mbergħen, kien igħid lit-tifel fuq iż-żmenijiet imħarbta ta' Neruni meta dan, qalb iebsa żon- qor, kien għors tiegħu jsawwat, ibiċċer, jaħqar, u joqtol l-insara, iċ-ċkejken deher xi ftit ħsiebu band'oħra u, kif l-ieħior waqaf mit-taħidita twila, staqsieh illares ħosbien lejh : —Giax ma tasalx wasla sa għand missieri 7 — Missierek 7 stagħġeb Toninu; missierek7 min hu 7 —Il-Markiż Cassar Desain. 'Toninu, lubien fi ħsiebu, ħares fiss, bħal wieħed li ma emminx, f'wiċċ it-tifel, imbagħad bi tmejjila ta' ras qallu iva. L-għada, il-Ħadd, ma' feġġ ix-xemx, b'żewġ kotba taħt għabtu, Toninu qabad it-trieq għall-villa tal-Markiż. Kien jum mill-aħjar ta' Lulju hekk sabiħ li r-raħal ħareġ minn filgħodu kmieni bi fiġaru; ix-xemx, Uastro magġiore dell'universo, kit sejħilha poeta taljan, kienet għadha qed tixref minn bejn l-aħdar fil-bogħod ta' l-egħlieqi u l-ikħal nir u l-aħmar dagħm- ieni tas-sema mraxxax minn deheb maħlul u rubini mfarrka, xliin mix-xerq faxx dawl għodwi kien igħarrar it-twieqi nodfa ta' villa sabiħa u l-wiċċ daħikani tal-Markiż li, waqt li jber- raħ il-purtelli minn fejn kienet dieħla żiffa bierda u ħelwa, beda jsejjaħ lil martu Lwiża u ż-żewġ uliedu, ix-xbejba Ġel- trude, ġmiel ta' warda, u ċ-ċkejken Aldo li ma hemmx għal- fejn ngħidu min hu għax il-qarrej jafu sewwa. Geltrude, xebba li qabżithom it-tletin, merfugħa f'mixjitha imma mhix imkabbra, wieqfa u b'ħarsa, li titlob serjetà, kellha bixra li tiġbdek, kliemha kien ħelu u jħollok. Hi waqqgħet b'saħħa l-qlajja' mxerrda minn tfajliet għajjura lijriedu jżorn- mu li hi ħabbet b'imħabba, li tagħti xebh il-ġenn lil bin il- baruni Depiro, u dan ma għarafx, jew ma riedx, iwieġeb għas- sejħa ta' mħabbitha. Hu minnu li għaddiet xi mħabba bejn dawn it-tnejn, ix-xbejba u bin il-baruni, xi għaxar snin ilu, iżda s-sewwa hu li, billi hu ġietu l-ħajra li jkattar l-istudji tiegħu barra, kellu jitlaq minn Malta, u, kif igħid il-Malti, togħod mill-għajn, bogħod mill-qalb'. Wara li damu xi ftit iwieġbu l-ittri ta' xulxin, waqgħet ukoll il-bruda f'pinnit- hom, u bdew, issa tiddawwar ma tikteb il-waħda, issa jiddaw- war l-ieħor, sa ma mħabbithom intemmet fix-xejn. Il-Markiż qagħad bil-qiegħda fuq siġġu tad-dirgħajn ħdejn martu, ħaddejh dennhom mimlija bid-dawl għodwi, u qabad ikellimha, qishom żewġ għarajjes friski, fuq ix-xemx, ix-xefaq, l-egħlieqi u sbnħithom. Geltrude xirfet fit-tiequ u b'mewġa ta' hena ġo qalbha, qagħdet titgħaxxaq b'dik il- medda raha', bil-ħarġa siġar fit-trieq li sserrep bejn għalqa u oħra, u bl-għana ħlejju tal-għasafar li donnu nixxiegħa tfaw- war minn bur, ma kien jehda qatt; u Aldo, b'ħarstu mixgħula bil-ferħ ta' ċkunitu, intasub minn tulu fl-art fuq tapit bellusi mżewwaq bi lwien igħajtu u sbieħi. fejn, b'sengħa kbira, kien hemm minsuġa d-dehra ta' nofs qamar tal-fidda ġo sema lewn griż kaħlani. l —il-lum tafli għandu jiġi, papà, beda jgħid imbagħad Aldo; dak ir-raġel xwejjali li qed igħallimni t-taljan 7 —iIva; dak ir-raġel li semmejtli l-bieraħ hux7 saqsa l- Markiż. —U xħin qallek li jiġi7 żiedet is-sinjura Liża. —Ma nafx, qalli biss li jiġi, reġa' t-tifel. —U x'għidt li jismu 7 saqsiet Ġeltrude biex, hi wkoll, tkun qalet xi ħaġa. Waqt li din it-taħdita kienet sejra, Toninu kien wieqaf quddiem biebhom jaqra biċċa kitba daqsiex imnaqqxa fir- ram: MARKIŻ CASSAR DESAIN. Ftit wara qabad il-ħabbata tleqq kif mewġa dija tax-xemx kienet tilma fuqha, u ħabbat kemm jista' jkun bil-mod, imma għat-taħbita tiegħu, liadd ma wieġeb; reġġa' t-taħbita aktar bil-qawwi u mbagliad sama' l-ġiri fit-taraġ u agħjat ta' ''għaddi l għaddil' taċ-ċkejken Aldo. Biex ma ntawlux Toninu ġie milqugħ tajjeb wisq minn- hom u talbuh biex ikompli magħhom kif niżlu għall-mejda, u hu. donnu ma setax isib kliem biex ifisser it-tqanqil ħelu ta' qalbu u jiżżiħajr lilhom għal li għamlu miegħu. Ibiesu kien fqir, u għall-ewwel staħa jidher b'dik ix-xeħta fqira qud- diemhom, imma meta rahom ikellmuħ bid-dħulija bħalkieku wieħed minnhom u ra li fisiebhom ma kienx fil-faqar tiegħu, għamel il-ħila lilu n-nifsu, nesa għal kollox faqru, u qabad jitħaddet magħhom, isemmilhom fuq ħajtu mgħoddija, fuq l-edukazzjoni li rawwem meta kien l-Italja, l-istudji li għa- mel, u l-ġibda kbira għal-letteratura li kellu, Qeltrude qagħ- 6Ġ det b'wiċċħa bejn idejha u b'ħarsitha f'għajnejh, tisma'; Aldo, bil-ħlewwa taċ-ċkejknin, qagħad jitbissem fuq imgħallmu; is-sinjura Lwiża, mistrieħa u mgħaxxqa fuq pultruna, qagħ- det hija wkoll tisma', għalkemm ħabtiet ikun se jitilgħelha; u l-Markiż iqejjes il-kamra b'passi mgħaġġla, ma kienx qed jistagħġeb ftit meta għaraf li dan il-bniedem għaref, ta' ħila li ma beżgħietx mill-ħabs u mill-mewt, u li darba ismu kien miqjum u mweġġali bosta, hu dak l-istess wieħed li kien jara, mikdud u fqajjar, għajnejh mixrubin u mnikkta, sejjer filgħodu kmieni lejn Bormla jew dietiel f'xi għalqa jaħdem ma' l-ibdiewa, joħortilhom il-weraq, ilaqqmilhom is-siġar, jew jirgħalhom il-mertila. Minn dak in-nhar il-quddiem Toninu sar midħla sewwa tad-dar tal-Markiż; u dejjem jiġri, sa minn sbieħ Alla, ġo darhom, ikellimhom, jurihom u jfehemhom fuq l-egħġubijiet li jsaħħru l-iljieli sajfija, fuq ix-xitel kif jissawwar u jikber, fuq il-friefet u n-naħal, kif huma jieħdu mill-ward dak it-trab tad-deheb imbagħad, jittajru fuq ward ieħor, imorru jfarfruh hemmhekk. Barra minn dan, l-għors tiegħu kien meta jagħti l-lezzjonijiet ta' l-ilsna lis-sbejħa Geltrude li, imġibtu l-ħelwa u għamilu t-tajjeb, laqtuha bosta u, bil- fiabi, bdiet tħoss bħal ħaġa tagħfsilha qalbha, tmissilha ruħha: ngħiduha bla nitnikkru, dik il-ħbiberija tagħhom seħiħet imbagħad f'imħabba, Ma għandniex xi ngħidu l-omm u l-missies ħadmu ħafna biex dik l-imħabba ma żżidx; iżda kemm tqarrqu bil-ikrahl Ma kinux jafu jewwilla li meta l-imħabba tkun ġejja mill-qalb ma jistax ikun li titħassar 7 Fil-villa tiegħu, villa mibnija fuq għaqba għariba kif taqbad Ħal Tarxien, bla djar fejnha, biss raba' u ħdura, imbewsa minn l-oħla mewġa dawl tax-xemx hi u tielgħa, imħarsa mis-siġar ħodor li telgħu ħdejha u mid-dwieli mtaq- qla b'egħnieqed tal-għeneb, li jixxabbtu mal-fiitan tal-ġonna tagħha, wara għoxrin sena ta' ħajja ħienja, bla qatt riħ in- niket ma nefaħ fuqha, afina stajna naraw lis-Sur Tonin Bel- lizzi, raġel qrib is-sebgħin, qalbu miftuħa għal kull min jitlob l-għajnuna, u lis-sinjura Geltrude, bint il-Markiż, mistura dejjem fl-iswed, ħanina xejn inqas minn żewġha u idejha miftuħa ma' kulliadd, imma l-iżjed mal-foqra. Biex iferraħ xjuħithom il-Bambin ħallashom tal-ġid li għamlu, bi tfajla ħelwa 'u rżina, tagħti lemħa lil ommha fi xbubitha, tfajla, għandha t-tmintax il-sena tagħha u, ukoll, l-għarus. Qatt ma kisret fehmiet missierha u ommha, u dawn kienu jħobbnha daqs il-mimmi ta' għajnejhom. Ġużi CĦETCUTI