BIRKIRKARA L-QADIMA: AKTAR MILLI JIDHER MAD-DAQQA T'GħAJN Kitba ta' Philip Xuereb Kemm hi antika Birkirkara bħala raħal, aktarx li ħadd ma jista' jgħid sewwasew minn dak li nafu bħalissa. Iżda li hawn kienu jabitaw nies sa mill-ewwel fażijiet ta' l-istorja tal-gżejjer tagħna, juruh il- fdalijiet megalitici li għadhemm sewwasew fit-tarf tiegħu, fuq it-triq lejn Ħal-Għargħur, u dak li sa xi snin ilu kien għad hemm fil-parti ta' fuq ta' Triq Olaf Gollcher, iż-żewġ siti llum prattikament imissu mal-Bvpass. Xhieda oħra tal-qedem tal-preżenza umana f'dawn l-inħawi huma wkoll l-għadd ta' oqbra puniċi-rumani li nsatbu f'diversi żminijiet, kemm fir-raħal innifsu, l-aktar fil-parti l-qadima ta' Ħas- Sajjied, iżda wkoll fi nħawi oħra. Madankollu ma nistgħux ngħidu li din l-attivita' jew abitazzjoni tal-bniedem fl-inħawi kienet kontinwa u baqgħet ġejja sa fi żmienna. Dan għax nafu li wara ż- żewġ periodi storiċi msemmijin, kien hemm bħal vojt li fih il-gżejjer, għal xi raġuni jew oħra, aktarx li ma kinux abitati. Fdal ta' Tempju Megalitiku li kien fi Triq Olaf Gollcher Għalhekk, illum nistgħu biss ngħidu li l-parti l- aktar antika ta' Birkirkara tmur lura mill-anqas sal-medjuevu. Ma tantx għad fadal x'juri dan, peress li r-raħal innifsu kien tħarbat mill-anqas darbtejn fis-seklu sittax, darba fl-1551 fir-razzia ta' Dragut u Sinan u mbagħad fl-Assedju l-Kbir tal-1565. Iżda l-firxa kkumplikata ta' toroq dojoq u mgħawġin għandha mnejn għadha l-istess. Imma għad hemm f'xi nħawi fir-raħal fejn għadhom jidhru ħnejjiet ta' bibien medjevali b'samrotti fondi, bħal dik ta' Triq Żebbiegħa, oħra f'bitħa fi Triq San Ġiljan u oħra mgħarrqa ferm f' Ħas-Sajjied. Ismijiet ta' toroq Element ieħor importanti li juri l-qedem ta' dan ir-raħal huma l-ismijiet ta' wħud mit-toroq u sqaqien. Dawn huma aktarx ta' oriġini lingwistika Għarbija u wħud minnhom jalludu għal xi snajja' li għandhom mnejn kienu jkunu pprattikati fl-inħawi: Triq Żebbiegħa - aktarx tal-ħajt tas-suf u tal-qoton għall-insiġ; Sqaq Qrejżu - illum aktarx ngħidu kunzar tal-ġlud; Sqaq Magħda - aktarx mit-tabakk li dari kien moda jintmagħad flok jitpejjep; Sqaq Bużawra - dawk li jagħmlu jew ibiegħu qolol u bombli tal-fuħħar, illum forsi għad hawn min jiftakar il-kelma żir li minna ġejja dik li tagħti isem lill-isqaq. Wara kollox Birkirkara sa xi mitt sena ilu kienet imsemmija għall-fuħħar, u l-aħħar fuħħarin kienu għadhom jaħdmu fi Sqaq Ganu sa ftit qabel it-tieni Gwerra Dinjija. Ta' min jgħid ukoll li popolarment, Sqaq Bużawra huwa magħruf aktar fl-inħawi bħala Taħt il-Loġġa minħabba li fil-bidu tiegħu u f'nofsu hemm kmamar jaqsmu fuqu, mibnijin fuq ħnejjiet. Imbagħad hemm Sqaq Bazzaru, Triq l-Imnajjar, Sqaq Matluwa u oħrajn. Jekk nieħdu mbagħad xi ismijiet fil-parti ta' Ħas-Sajjied, malajr jiġu f'moħħok ismijiet bħal dak ta' Sqaq Rajżi, li jfisser kap, u li bħala tali għadu jintuża wkoll fid-djalett ta' Sqallija, specjalment dak tad- dgħajjes tat-tunnara li jmexxi l-mattanza. Ta' min jinnota iżda, li xi ismijiet maż-żmien inbidlu. Hekk sal-1884, Sqaq Nannuwa kien għadu magħruf bħala Vicolo Mula No. 3, ħaġa li tagħti lil dak li jkun x'jifhem, li allura t-triq li jisbokka fiha wkoll seta' kellha l-stess isem. U min jaf kemm ismijiet oħrajn inbidlu u Ilum daħlu oħrajn flokhom. Hekk ngħidu aħna, dawk li llum għandhom ċerta eta' għandhom mnejn jiftakru li qabel l-aħħar gwerra, Sqaq Sabbella kien magħruf bħala L-Isqaq ta' l-Ostji, għax kemm kien joqgħod xi ħadd li kien jagħmel l-ostji. Għax qabel l-ismjiet tat-toroq ma kinux, biex ngħidu hekk, stabbli, kif inhuma minħabba l-bosta ħtiijiet Imma anqas it-toroq tal-Belt Valletta ma baqgħu bl-ismjiet oriġinali li kienu uffiċjalment tgħammdu bihom ma' twelidha. Għalhekk huwa importanti li nibżgħu ukoll, bħala parti mill-patrimonju tagħna, għal dawn l-ismijiet qodma tat-toroq tagħna u ma nibdluhomx kif ġieb u laħaq, ħafna drabi għal xi motivazzjoni banali jew. xi raġuni oħra li ma tkunx tagħmel sens — kif laħaq ġara. Djar u vilel ta' l-imgħoddi Xi wħud mid-djar f'din il-parti tar-raħal għandhom mnejn jafu s-seklu sittax. Iżda dawk l-aktar kbar u sbieħ huma ġeneralment tas-sekli tmintax u dsatax uħud minn dawn b'ġonna mdaqqsin magħhom peress li ħafna minnhom kienu jkunu djar ta' villeġġatura ta' sinjuri mill-ibliet, fi żminijiet meta dak li jkun ma kienx jiġih f'moħħu li jmur ħdejn il-baħar minħabba l-periklu ta' xi ħbit għall-għarrieda. U dawn il-villeġġaturi, kif ukoll magħhom id-djar ta' Karkariżi għonja jew ta' ċerta qagħda soċjali importanti fil-ħajja Birkirkara tas-sekli sbatax u aktar dawk tas-seklu tmintax malajr jiġbdu l-attenxjoni ta' min ikun idur mat-toroq tal-parti l-antika ta' Birkirkara. Djar aktarx kbar u b'aktar minn sular wieħed u mhud iktar id-djar baxxi bil-kmamar iduru mal-bitħa - li bħalhom għadhom jeżistu wkoll u għandna nibżgħu għalihom xejn anqas. F'dawn id-djar, li ħafna minnhom klGGE Li dndusduati illum jiġu rriklamati mill-aġenziji us uitiiset bħala houses ofcharacter jekk mhux ukoll palazzi, tidħol minn bieb ornat għal ġo intrata bil-kmamar laterali fuq iż-żewġ naħat u aktarx kontra- intrata b'aċċess għat-taraġ għall-kmamar fil-pjan ta' fuq. Aċċess ieħor biswit il-bieb ewlieni kien ikun jieħu għal bitħa u forsi wkoll ġnien, li fil-fond tiegħu li kien ikun jidher malli wieħed jirfes fid-dar, kien ikun hemm bħal niċċa kbira bil-lavur, li ġieli kien ikun fiha l- ħerża tal-bir tad-dar jew xi tip ta' prospettiva dekorattiva oħra. Iżda dawn id-djar il-kbar, barra mid-daqs u s-sura jingħarfu wkoll għad-disinn u t-taqsim arkitettoniku tagħhom, kif ukoll għal-lavur jew xogħol ieħor ta' skultura fil-ġebla li bihim ikunu mżejnin. Jew inkella xogħol tal-ferro-battuto tal-gallarijiet u l-loġġijiet tagħhom. Ma jonqsux anqas ma wħud minn dawn id-djar, xi niċeċ bl-istatwi A TO) tal-ġebel fil-kantunieri tagħhom jew inkella ma' l-opramorta ta' fuq il-bejt. U minn dawn id-djar għandek issib imxerrdin f'bosta mit-toroq taċ-ċentru ta' Birkirkara, bħal ngħidu aħna fi Triq il-Kbira, Triq San Ġużepp, Sqaq Imnajjar, Triq Santa Liena u Triq Santu Rokku, Triq il-Kbira Ħas-Sajjied, Triq Ħal-Għargħur u anke fi Triq San Ġiljan. Jinsabu djar simili wkoll lejn Triq l-Imsida, fejn kien hemm waħda kbira bil-ġnien li nqerdet fit-Tieni Gwerra Dinjija, fl-inħawi fejn illum hemm triq Gazzija. Fost dawn id-djar ma nistgħux ma nsemmux dak li huwa magħruf illum bħala il-palazz ta' Santa Liena, mbilli l-vara tal-qaddisa patruna ta' Birkirkara kienet inħadmet hemmhekk fl-1837. Din id-dar b'sular wieħed kienet inbniet daqs sittin sena qabel minn ċertu Pietru Felice mill-Belt. Il-faċċata ta' din id- dar ukoll imżejna bi skultura rikka. Fost affarijiet oħra, din id-dar għandha jew kellha, arloġġ tax-xemx fuq il-bejt, b'din il-kitba Donec optata veniat - sakemm tiġi l-mixtieqa, kitba li tista' tfisser ħafna meta wieħed jiftakar fiċ-ċirkustanzi soċjali, l-aktar tan-nies tal-ibliet, f'Malta ta' l-aħħar żminijiet ta' l-Ordni ta' San Ġwann. Skrizzjonijiet rari u araldika U la qed insemmu l-iskrizzjonijiet, ta' min isemmi oħra eqdem li tinsab fuq blata ta' tieqa qrib il-knisja tal-Vitorja. Din id-dar taf tmur lura ferm aktar minn mitt sena minn dik li għad kif semmejna u l-kitba fiha dal-vers mill-evanġelju: Non iudicare sed non iudicabimini - tiġġudikax biex ma tkunx iġġudikat (S.Mark u S.Luqa). Kurjuż il-fatt għala ngħażel dak il-vers. Jista' jkun parir jew twiddiba iżda jista' jkun ukoll botta. Fi ftit kliem: ilħaq għasstek jew erfa' salibek. Ta' min jgħid hawn li f'Birkirkara hemm dar oħra bi skrizzjoni simili, ħdejn l-għassa, kantuniera ma' Triq San Ġużepp. Din id-dar aktarx ma nbnietx wara l-ewwel kwart tas-seklu sbatax, kif juri t-tip ta' lavur mad-dawra tal-bieb tal-gallarija. Il-kitba fuq il-blata ta' dal-bieb u li Ilum ma tinqarax kif ġieb u laħaq hija: Initium sapientiae timor Dei - Il-biża' t'Alla hu l-bidu ta' l-għerf. Hawn irid jingħad li skrizzjonijiet oħra bħal dan jinsabu f'postijiet oħra f'Malta stess, fosthom l-Imdina, iż-Żejtun imma ukoll f'pajjiżi oħra fl-Ewropa, minn Spanja għall-Italja u sas-Slovakkja. Hawn ukoll dawn l-iskrizzjonijiet ġieli jkunu bil-Latin, inkella bl-ilsien tal-post, waqt li vers ġieli jkun mill-Iskrittura Mqaddsa u ġieli maħluq apposta. Naturalment l-aktar skrizzjoni magħrufa fir-raħal, kienet u tibqa' dik marbuta mas-salib leġġendarju: Rajt, ma rajtx. Smajt, ma smajtx jew kif minquxa fil-ġebla li kien hemm fil-ħajt tas- sejjieħ ħdejh sewwa: Audi, Vidi, Taci, si voi campati in paci - Isma', Ara, Iskot, jekk trid tgħix fis-sliem. Illum iżda, dan is- salib safa ltim mill-ambjent li minnu nibet nistgħu ngħidu awtoktonikament. Wieħed jittama, li jekk forsi ma jmutx bil- piena, dan is-salib ma jdumx ma jerġa' jsib il-post prominenti li jixraqlu fl-arranġamenti li qed isiru madwar l-isptar il-ġdid. U għaliex m'għandux ukoll jagħti ismu lill-istess sptar - dan l- aħħar kien hemm diskors fuq dan fil-ġurnali lokali u ma narax għaliex minn hawnhekk m'għandux isir ukoll dan is-suġġeriment. Wara kollox ir-raba' kważi kollu, fejn inbena l-isptar kien magħruf bħala TAS-SALIB. Triq Għargħur 'Palazz ta' Sta. U la qed insemmu dawn it-tifkiriet tas-seklu sbatax, mhux ta' min ma jsemmix l-armi araldiċi li jeżistu ma xi bini f'xi nħawi. Fost dawn, qrib il-knisja tal-Vitorja wkoll hemm arma ta' l-isqof Cagliaris, li kien l-uniku isqof Malti fi żmien il-Kavallieri. Arma bħalha sew ta' l-istess prelat, u oħra ta' l-isqof Gargallo, jinsabu ma' bini fi Triq Vittorio Cassar, qrib il-Knisja l-Qadima. Imbagħad f'bitħa f'dar fi Triq Brared li llum hi propjeta' tas-Sorijiet Franġiskani, hemm ukoll arma tal-Bali' Solaro, kavallier ta' l-Ordni ta' San Ġwann, mhix kbira bħal dawk imsemmija qabel, minquxa fil-ġebel ma' ħajt fil-għoli. Mhux magħruf aħjar għalfejn kienu saru dawn l-armi u x'konnessjoni partikulari seta' kellhom dawk il-persunaġġi ma' Birkirkara. Kunsiderazzjonijiet oħra Imbagħad hemm il-knejjes iż-żgħar. Lil dawn dan l-aħħar kollha ingħatatilhom ċerta attenzjoni xierqa fiż-żamma tagħhom, b'konsiderazzjonijiet ta' restawr kemm jista' jkun skond kriterji aċċettabli fi żmienna. Dawn il-knejjes għadhom punti ta' riferment għall-inħawi tagħhom kif kienu għal dawn l-aħħar erba' jew ħames sekli, minkejja ċerti interventi goffi fin-nisġa tar-raħal f'diversi epoki tas-seklu li għadda. Fl-istess ħin l-arkitettura tagħhom hija ta' kuntrast ma' l-arkitettura domestika li huma mdawrin biha. Tabilħaqq, waqtiet, meta tkun tippassiġġa fil-parti l-qadima ta' Birkirkara, tistħajlek għaddej fil-parti l-antika ta' xi belt, forsi provinċjali ta' l-Italja taċ-ċentru jew ta' Spanja. Wara kollox anke Barċellona, belt b'għadd ġmielu ta' attrazzjonijiet, tirriklama l-BarriċGotic jew il-parti l-antika u medjevali tagħha, il-bliet ta' l-Afrika ta' fuq, jew dawk medjo-orjentali, li dan l-aħħar il-Maltin saru iktar midħla tagħhom turistikament, jagħmlu kapital minn fuq il-medina tagħhom. Jew inkella kif tagħmel il-belt kapitali Portugiża ta' Lisbona bl-Alfama, jew Ateni bil-kwartier Monastiraki u b' dak tal-Plaka. Il-Knisja tal-Vitorja minn naħa ta' fuq — il-kampnar imbena wara U mhux impossibbli li dawn it-tipi ta' ambjenti tipiċi, jiġifieri l-partijiet il-qodma tal-gżejjer tagħna, jkunu wkoll ta' attrazzjoni, u joffru alternattiva turistika, f'suq li hawn ukoll qed ifittex diversifikazzjonijiet. Iżda qabel ma ma jkun tard wisq, irridu noqogħdu attenti għal ċerti interventi li qed jitħallew isiru fihom u li bin-naqra n-naqra, jħassru għal dejjem il-karattru tagħhom. Wara kollox importanti li jkunu u jinżammu ambjenti tipiċi iva, iżda wkoll ambjenti ħajjin għar-residenti li jgħixu kuljum fihom.