Fil-periferija tal-Hamrun, fix-xaqliba tal-Blata l-Bajda, il-Pietà u l-Marsa konna nsibu diversi ċimiterji li wħud minnhom m'għadhomx jeżistu. Fost dawn kien hemm dak tal-kolera li kien jinsab fis-sit fejn illum hemm il-kwartieri ġenerali tal-Museum u l-Kappella tal-Madonna Mirakoluża. Dan iċ-ċimiterju kien għadu jeżisti sas-snin ħamsin sakemm tneħħa biex isir dan l-iżvilupp. Barra minn dan ftit'lisfel lejn il-Marsa, xi snin ilu kienu nstabu fdalijiet ta' ċimiterju Musulman waqt it-tħaffir tal-mina bejn Triq Diċembru 13 u x-xatt tal-Marsa fejn dari kien jinħażen il-faħam. z FE : Fdalijiet simili kienu nstabu wkoll madwar mitt sena ilu meta kienet qed titwessa t-triq li tagħti għall-Belt, li dak iż- żmien kienet magħrufa bħala Strada Croce. X'aktarx li xi wħud minn dawn il-fdalijiet illum jinsabu fiċ-Ċimiterju tat-Torok li kien infetaħ fl-1874 fil-Marsa stess, xogħol il-perit rinomat Emmanuel Luigi Galizia, li aktar tard iddisinja ċ-Ċimiterju tal-Addolorata. It-tielet ċimiterju li kien hemm f'dawn l-inħawi u li għadu hemm sal-lum hu dak magħruf bħala Ta' Braxia. Dan jinsab biswit dik li qabel kienet Via Principessa Melita u li llum hi magħrufa bħala Triq l-Indipendenza, int u sejjer lejn Bieb il-Bomba mill-Pietà. Dan iċ-ċimiterju li għadu jintuża sal-ġurnata tal-lum speċjalment mill-Insara Ortodossi kif ukoll mill-Protestanti, hu wieħed partikolari għas-sempliċi raġuni li kien l-ewwel wieħed f'Malta li kien miftuħ għal dawk bi twemmin differenti. Fih hemm ukoll numru ta' personalitajiet prominenti midfuna fosthom il-ballerina Russa magħrufa il- Prinċipessa Natalie Poutiatine. Dan iċ-ċimiterju ukoll kien disinjat mill-perit Caruana Galizia (1830-1907) u x'aktarx kien fost l-ewwel xogħlijiet li kienu għamel bħala direttur tax-xogħlijiet Iċ-ċimiterju tal-kolera fil-Blata l-Bajda fejn illum hemm il-kappella tal-Museum, x'aktarx fl-ewwel snin tas-seklu għoxrin Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun At AD 1889 Soċjetà Mużikali San Ġużepp Eja pubbliċi. Kien ukoll l-ewwel wieħed li ma kienx wara s-swar, jew f'xi knisja, iżda f'sit apposta li dak iż-żmien kien 'il bogħod mill-abitat. L-unika eċċezzjoni kienu ċimiterji riservati għal xi epidemiji jew mard infettiv bħall-kolera u l-pesta. Fil-fatt id-deċiżjoni tal-gvern kolonjali li jinbena dan iċ-ċimiterju kienet qanqlet oġġezzjonijiet mill-awtoritajiet ekkleżjastiċi Maltin. Madankollu, il-bini Via Principessa Melita (illum Triq l-Indi jendenza) bil-kappella taċ-Cimiterju f'Ta' Braxia kien dedikata i 1adv Hamilton Gordon Chapel tiddomina ċ-ċimiterju ġu stifikat mill-fatt li skont Ta' Braxia f'ritratt ta' madwar is-sena 1900 rapport li kien sar, il-prattiċi tad-dfin kienu qed joħolqu riskji kbar għas-saħħa pubblika. Dawn l-oġġezzjonijiet tista' tgħid għebu għal kollox, għax sa 20 sena wera kien beda x-xogħol fuq il-bini tal-Addolorata. Il-bini f'Ta' Braxia kien idea tal-Gvernatur William Reid u ċ-ċimiterju kien inawgurat fl-1857. Sa mill-bidu nett dan ma kienx jilqa' fih biss Protestanti iżda anki dawk bi twemmin reliġjuż ieħor. L-istess ċimiterju kien tkabbar fl-1880, iżda sfortunatament fit-Tieni Gwerra Dinjija kien ġarrab ħsarat waqt attakki mill-ajru. Mil-lat arkitettoniku dan il-post għandu valur minħabba l-ikonografija differenti li fih. Barra minn hekk bl-iskop li jinżamm ċertu livell, kull monument funebri kien jeħtieġ li l-ewwel ikun approvat minn kumitat apposta li kienu jevalwa d-disinn, l-artisti, kif ukoll l-artiġjani li 7 kienu se jaħdmu dawn l-opri tal-arti. L-iktar monument li jiddomina dan il-post hi l-kappella dedikata għall- memorja ta' Ladv Hamilton Gordon li nbniet bejn l-1893- 94, Din il-binja fuq stil gotiku kienet inbniet minn żewġha Arthur Charles, li kien ħabib kbir tal-Prim Ministru Ingliż William Ewart Gladstone li serva f'din il-kariga bejn l-1868 l Iċ-ċerimonja tat-tqegħid tal-ewwel ġebla tal-istess kappella, fid-29 u l-1894. ta' Mejju 1893 Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun AD 1889 iBi ċamaSa Ladv Hamilton Gordon kienet mietet Malta waqt li kienet qed tivvjaġġa lura lejn l-Ingilterra minn Cevlon, Illum Sri Lanka, fejn żewġha kien gvernatur bejn l-1883 u l-1890. Il-kappella li teħtieġ restawr urġenti, kienet iddisinjata minn John Loughborough Pearson, li kien fost l-iktar periti rinomati fl-epoka Vittorjana. Jekk wieħed imbagħad jagħti ħarsa lejn il-monumenti funebri l-oħra, jispikka dak dedikat lil Olof Fredrik Gollcher (1829-89) li kien negozjant magħruf Żvediż. Dan il- monument hu xogħol l-iskultur magħruf Taljan Egidio Pozzi. Monument ieħor ta' ċertu importanza hu dak dedikat lil William Stephen Evnaud, li kien ġarrab ħsarat konsiderevoli fil-gwerra. Fatt interessanti, hu li dan il-monument fl- irħam kien inġieb direttament mill-Istati Uniti, u xhieda ta' dan hu l-isem tal-kumpanija Draddv Bros, li hu mnaqqax fl-irħam. Sfortunatament, ħafna mid-disinji ta' dawn il-monument illum intilfu u għalhekk bosta xogħlijiet artistiċi huma anonimi, għax l-artist warajhom mhux magħruf. L-uniċi ftit eċċezzjonijiet huma monumenti funebri ta' J.Darmanin and Sons Marble Works ta' Strada Levante Valletta, Francesco Psaila Vallone ta' Birkirkara, A. Penza ta' Strada Santa Lucia Valletta, u J. McFarlane Dundee fir-Renju Unit. Iċ-ċimiterju Ta' Braxia jispikka wkoll għad-diversi tipi ta' slaleb li hemm fosthom dak tat-Templari, Latin u Ċeltiku. Fl-istess ħin hu rikk ħafna fis- simboliżmu għax fih insibu urni, piramidi żgħar, obeliski, K kolonni miksura, fjammi, torċi rashom 'l isfel, arloġġi tar- ramel bil-ġwienaħ u saħansitra simboli tal-mażunerija. Dawn kollha għandhom tifsira fil- — kuntest ta' ħajja, mewt u spiritwalità. Minkejja li dan iċ-ċimiterju għadu jintuża jeħtieġ restawr urġenti. Għalkemm in-natura tal-post fiha element makabru, jibqa' l-fatt li dan hu wieħed mill-ftit. ċimiterji forma ta' ġonna li hawn f'Malta u għalhekk għandu valur arkitettoniku. Wieħed għalhekk jittama li l-awtoritajiet jidħlu għal dan il-proġett qabel ma jkun tard wisq. Għalina l-Ħamruniżi, dan hu patrimonju ieħor kulturali li għandna ngħożżu. Iċ-ċimiterju ta' Braxia fil-preżent Dan l-artiklu hu bbażat fuq il-ktieb Ta' Braxia Cemeterv, ippubblikat fl-2017 mill-Prof. Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun At AD 1889