Forti Mosta Meta nitkellmu dwar postijiet ta' difiża l-aktar postijiet li wiehed jahseb fihom huma dawk ta' mad- war il-kosta. Fil-fatt hekk ghandu jkun. Il-parti l-kbira ta' kull tip ta' fortifikazzjoni nbniet madwar il-kosta tal-gżejjer Maltin. Dan minhabba l-fatt li meta nbnew l-istess difiżi, is-sahha ta' l-artillerija kienet ferm dif- ferenti minn kif nafuha ahna illum. Minhabba f'hekk, kien kollu ta' xejn li wiehed jibni fortizzi qawwija fuq ġewwa tax-xatt. Il-kanuni ta' dak iż-żmien ma kienx ikollhom is-sahha biex iwasslu l-balal taghhom f'dis- tanzi kbar. Ir-rahal tal-Mosta ghandu d-difiżi tieghu wkoll. Forsi l-aktar li jispikkaw fl-isem huma l-linji tas- swar maghrufa bhala Victoria, kif ukoll il-Forti Mosta. Forsi hafna jahsbu li dawn huma żewġ forti- fikazzjonijiet li m'ghandhomx x'jaqsmu xejn ma' xulxin. Ghalkemm huwa veru li hawnhekk qeghdin nitkellmu dwar żewġ tipi ta' sistemi differenti, fl- Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 istess hin haġa kienet tikkumplimenta l-ohra. Is-seklu dsatax kien wiehed ta' tibdil. It-teknoloġija bdiet tinbidel mil-lejl għan-nhar. Kemm it-teknoloġija fuq il-bahar bdiet tinbidel, kif ukoll fuq l-art. Il-basti- menti bdew isiru aktar hfief, kif ukoll bdew jinbnew bl-azzar. L-istess bastimenti beda jkollhom kanuni kbar u b'sahhithom fuqhom. Sadanittant it-teknoloġ fl-azzar kienet bdiet toffri lill-inġiniera l- possibilitajiet biex isiru kanunu kbar u li jwasslu aktar il-boghod. Dan kollu kien ifisser li s-sistemi ta' ġlied kellhom jin- bidlu wkoll. ' Wahda mill-fortizza l-ġodda, li nbniet b'dawn il- hsibijiet kienet dik tal-Mosta. Moghtija l-isem tar- rahal, din il-fortizza ghadha tgawdi hafna mill-istess disinji u bini oriġinali tagħha. Il-forti nbniet fl-inhawi fejn hu maghruf bhala Misrah Ghonoq. Fl- istess inhawi nsibu fdalijiet arkeoloġiċi ta' importanza. 2 Il- i ikompli paġna 118 il-Forti Mosta ft minn paġna 117 pjan oriġinali taghha kien sempliċiment fortizza b'hames faċċati. Il-post fejn i hija mibnija huwa ideali ghax minn hemm l-għassiesa setghu jikkontrollaw mhux biss l-inhawi, iżda l-istess parti sostanzjali mill-kosta. Minhabba din il- pożizzjoni hekk importanti li l-ghan prinċipali kien li din il-fortizza tkun — armata b'numru ta' kanuni ta' daqsijiet differenti. Il-forti bdiet tinbena fis-sena 1878. 3 Il-hsieb kien li jkollha HI il-kanun ta' 6d-pdr 1 RML. $ Minn dawn erbgha kellhom ikunu impoġġija fuq sis- tema ta' pjattaforma li tinżel 'l isfel wara li tispara. Is- sebgha l-ohra kellhom jitpoġġew fi kmamar, fl-istess swar tal-fortizza. Kellhom jitpoġġew żewġ kanuni RML, iżda ta' 6.6 pulzier. Madwar il-forti kien hemm il-hsieb li jitpoġġew aktar kanuni. 7 Interessanti huwa d-dettal li dawn it-tip ta' kanuni kienu qegħdin mahsuba li jitpoġġew fil-for- tizza, meta fil-verità kienu diġà qeghdin jiġu skartati mill-istess awtoritajiet. $ Forti Mosta ġiet mitmuma fis- sena 1885. Fis-sena 1888 kien hawn f'Malta żewġ uffiċjali Ingliżi, il-Maġġur Ġeneral Goodenough u Lt. Waqt l-ispezzjonar tad-difiżi li ikompli paġna 119 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Il-Forti Mosta me minn paġna 118 kien hawn f'Malta, huma rrimarkaw li jiġ. l-Forti Mosta m'hijiex for 1 sodisfaċenti, ghalkemm il- pożizzjoni taghha hija tajba hafna, u jekk tkun armata mill-ġdid, ghandha toffri difiża ahjar. Fl- istess hin ma' taghmilx sens li titwaqqa' u terġa tin- bena mill-ġdid… 10 Huwa hafna interessanti li l-Forti Mosta spiċċat tinbena fis-sena 1885. Fl-istess sena kien diġà qieghed isir is-suġġerimenti dwar it-tibdil fl-arma- menti taghha. Fil-fatt maż-żmien tpoġġew aktar kanuni, li kienu naturalment aktar moderni. Barra minn hekk kien hemm il-bżonn li tinbena parti ohra quddiem l-istess swar tal-forti oriġinali, biex b'hekk ġiet imkabbra wkoll. Il-kanunu li tpoġġew kienu mpoġġija fil-parti l-ġdida. Huwa interessanti li dawn iż-żewġ kanunu kienu jiddefendu parti sostanzjali mill-istess kosta li kien hemm quddiemhom. B'hekk, bastimewnti ta' l-ghadu li jkun resqin lejn id-dahla tal-Port il-Kbir u l-Port ta' Marsamxett setghu jiġi milqugha bl-isparar minn hafna qabel. Forti Mosta ghaddiet mill-istess esp ghaddew numru ta' fortizzi ohra mibnija mill-Ingliżi. Sakemm waslet it-Tieni Gwerra Dinjija, kemm il-linji tas-Swar Victoria, kif ukoll il-fortizzi mibnija biex jaghmlu parti minn din is-sistema tad-difiża kienu spiċċaw ma jiffurmawx parti mis-sistema. Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 1938 Forti Mosta kienet qeghda tintuża bhala mahżen tal-munizjon. l lI Dwardawn it-tibdiliet u kif influwenzaw il-hsibiji- etta' l-awtoritajiet Ingliżi fil-Mediterran, ara Quentin Heghes Britain in-the Mediterranean and the defence of her naval stations. 2: Minn jaf jekk ma kienx hemm aktar fdalijiet ta' dan it-tip u biex inbniet il-fortizza ġew meqruda bhal ma kien ġara f'inhawi ohra madwar Malta'2 L-abbrevazzjoni 6d-pdr tfisser li dan il-kanun kien jispara balal li jiżnu 64 libbra. 5: L-abbrevazzjoni RML tfisser rifled muzzle loader. Dan kien ifisser li l-balla kienet tiddahhal minn quddiem il-kanun. Dan kien ifisser li l-wisa' ta' l-istess fetha tal- kanun kienet ta' dan daqs.