8I: Ma tħallasx bin-nhar ta' Sibt. Kien lejl li ftit bħalu naraw, lejl tal-biża', ta' ħsara, ta' waħx, ta' deni, ta' riħi qawwi, ta' dagħbien qalil, ta' baħar imqalleb, ta' xafita sħiħa, ta' qerda bla qies. Ir-riħ) kien qawwi fuq li qawwi, jingħi qalb il-friegħi, iħax- wex fil-ġonna, ivenven ma' kullimkien, jagħmel ħsejjes li jdejquk u jxebbgħuk u jmarrduk. Kien donnu ruħ il-ħsara misjuqa mix-xafita u mill-qirda, li riedu tabilħaqq ikissru u jfarrku, imew- wtu u jtemmu. Kien qiegħed igħawweġ u jbandal u jkisser il-friegħi; iħeżheż u jaqla' u jaqleb l-arbli; idawwar u jaħraq u jħarbat l-uċuh; ixengel u jqaċċat u jafisad is-siġar, żgħar u kbar, xirfa u torja; kien qiegħed jiżra' mewt ma' kullimkien, Il-baħar, misjuq minn riħ bħal dan, sar tal-biża' b'ħalel mogħila sur, b'ħalel jirgħu, jitkebbu, iduru; b'ħalel f'pika fost- hom min jogħla l-aktar, min jagħmel l-akbar ħsejjes, min jimxi bl-akbar ħeffa. Kif beda l-mewġ jilgħab bl-iġina, isuqhom fejn irid, igħollihom, ifarrkilhom il-ħġieġ, jeħdilhom id-dgħajjes, jaqtgħalhom il-ħbula, iqaċċtilhom l-arbli, igħargħarhom bl-ilma, jisirqilhom u jgħarrqilhom il-baħrin. Ħadd ma kien jiftakar riħ u baħar bħal dawk. Il-ħsejjes tal-mewġ mal-blat, iridu jaqilgħu l-plajja, iheddu li jibilgħu kullimkien, kienu waħedhom biż-żejjed tal-biża'; flim- kien mal-fisejjes tar-riħ u t-tisfir ta' l-igfna fl-imrasi, f'dak id-dlam taqtgħu b'sikkina, kienu jwaħħixuk u jkexkxuk u jġegħluk tin- ġabar id-dar. It-triqat kienu kollha baħff, ma tarax ruħ, l-aktar 'dawka bgħid mill-ibliet u mill-irħula. 'Għan-naħta tax- Xgħira ta' Ħaż- Żabbar kont tista' toqtol u tidfen. ' Għall-ħabta ta' xi t-tmienja, ix-xemx kienet ilha li għabet xi tliet sigħat, raġel, li ttih l-erbgħin tiegħu, kien bil-qiegħda talit ħajt tas-sejjieħ. f'wafida mit-triqat li jagħtu għax-Xgħira. Billi kien ilu hemm kien mirżuti bil-bard u mejjet bil-guħ. Ma kienx raġel mill-aħjar; ried jaqla' l-għixien tiegħu billi jħeffef il-bwiet ta' għajru. Għamel il-flus bil-bosta b'din il-ħidma. qarrieqa tiegħu, iżda hu n-nifsu kien jistqarrlek li qatt ma sabhom im- berkin, li dejjem tarulu ħin bla waqt, li qatt ġid ma għamlulu, li qatt 'barka ma ġiebu lilu u lil daru. Mhux b'hekk tgħallem u ieda minn ħidmetu. Dejjem baqa' fi. triq waħda, fit-triq il- ażina. - Għedna moqbejl li kien ilu hemm u billi ma kien dabbar xejn f'dik is-sagħra f'lejl bħal dak kien imbaqbaq mhux ftit. Fl-aħħar deherlu li sema' ħoss ta' mixi. Qagħad jissemma. Ftit wara ra raġel ġej, qsajjar, xipli, ftit li xejn ibigħ is-saħħa. Kit qorob sewwa, għarfu —it-tabib ta' dawk l-inħawi, magħruf għall-ħila tiegħu, aktar għal ħnientu u l-aktar għall-gid u l-oqsma li kellu. 'Saħħa,' qallu kif qorob. USaħtħa,' wieġbu t-tabib li baqa' miexi. Tan-Niggieżi, b'hekk kien magħruf minn kulhadd dak li waqqaf it-tabib, resaq fuqu. ''Ma tistax tgħini b'xi ħaġa żgħira 7 Ma nistax nistgħall 'l uliedi biex naqla' bl-għaraq ta' ġbini xi ħaġa żgħira. Bosta huma wliedi, barra l-mard li jaħkimna ta' sikwit imħabba n-nuqqas ta' ikel tajjeb. Għini f'gieh min għan- dek mejjet. ' U Mela le,' wieġbu t-tabib kif daħħal idu f'butu. Bix-xejn kont tqanqallu qalbu. ''Ilqa'/' qallu kif newwillu biċċa ta' tmintax irbiegħi. UNinħitieġ aktar għal dari,' nebaħi Tan-Niggieżi kif ħatfu minn għonqu u Ħonqu u heżhżu u qalbu u Ħħabbatlu rasu ma' l-art, It-tabib ried kieku jrodd lura dak li qala'; jagħti daqqa b'daqqa, iħallas sinna b'sinna. Kellu qlubija daqs kemm kellu mogħidrija, iżda saħħa ma kellux. Wara ftit kollox beda jdur bih, deherlu li kien għoddu se jintilef, ''Bniedem bla qalb li int'' qallu, 'Jien ħennejt għalik u waqaft miegħek u inti saw- wattni u drabtni. Jiena kont sejjer inżur waħda fl-aħħar ta' ħajjitha. Qaluli biex immur għand ix-xiħa Tan-Niggieżi u mbagħad iwassluni huma, Ħadt flusi, talanqas asal wasla sa għandhom biex jafisbu għal tabib ieħor,' Intilef kif temm kliemu. Tan-Niggieżi nħasad kif sema' laqmu. Ma ħax għal kliem it-tabib billi qabelħareġ kien ħallieha qawwija u sħiħa. Rega' ħabbat ras it-tabib darba, darbtejn u aktar. Wara dan, ħafif daqs seqer, rabatlu ħalqu b'ċarruta maħmuġa tinten, idejh wara dahru, u saqajh. Kif ħadlu kull ma kellu fi bwietu u fuqu— flus, arloġġ tad-deheb, lapis tal-fidda, ħatem bi djamant kabbari u ħiannieqa b'salib ukoll tad-deheb, Tan-Niggieżi refgħu minn nofsu għal fuq kitfejh, ġarru f'għalqa ftit jew wisq bgħid mit- triq u ħallih jaqa' hemm taħt il-ħajt fuq il-blat. Ras it-tabib faqqglħiet daqs dolliegħa u tar id-demm minnha. Qajla tħawwad il-kiefer billi ra d-demm jiċċarċar. Daħak daħka qarsa, id-daħika ta' wiefied li t-tir ta' moħħu ma marlux żmerċ. Ħallih hemm minxur minn tulu ma' l-art u rħielha għal għand ommu biex jara x'ġara, Sabha mitluqa, mitlufa, b'deni ta' żiemel fuqha, ma tagħraf 'il ħadd. WXi gralha P' staqsa lin-nies li kienu hemm biex jagħtu daqqa ta' id. ''Qalbha għoddha marret,' wieġbu wieħed, ma felħietx għalli rat-f'dar bintek. Talbitna nwassluha hawn, ħassha ħażin, telgħalha d-deni.' 'Isma' minni, Ħalli 'l ommok f'idejna, nieħidu ħsiebha aħna u mur sa għand bintek. Bagħtu għat-tabib għaliha, talbitu l- qabla, Isma' minni, titlefx ħin hawn, mur hemm,' Miblugħ, Tan-Niggieżi baqa' jħares lejh. ''X'sa nagħmel 7' staqsa, 4Agħmel kif għedtlek,' wieġeb dak ta' qabel. Tan-Niggieżi ħalla 'l ommu u lebbet kemm felaħ. għad-dar ta' bintu. Kien iħobb lil din b'imħabba l-aktar kbira. Hu kien bniedem ħażin, iżda magħha kien raġel fuq l-irġiel. Ma kellux għajrha u meta kellu lilha tilef 'l ommha. Kien rabbieha sewwa ; dejjem żamm bgħid minnha dak kollu li jista' jħassrilha draw- wietha t-tajba, li jista' jsewwsilha qalbha l-ħanina, li jista' jteb- bgħalha s-safa ta' ruħha; dejjem mexa magħha daqs l-afijar mis- sier; dejjem tieba minnha ħidmetu u fijentu. Ftit dam sa ġera t-tefgħa ta' ġebla li kien hemm bejn dar bintu u dik t'ommu. Sab kollox ta' taħt fuq, taħwida watida, kulħadd imbikki u mħawwad. t'Alla bagħtek,' qalulu għalenija ''bintek qed tilgħabha. Bgħiaatna għat-tabib, qalilna li ġej u ma hemmx li jiġi u bintek qed tgħajjat għajta fl-art u olira fis-sema. ' Dan il-kliem daftallu f'qalbu, nifidhielu, għawwarhielu, qattagħhielu. Għaraf li tiegħu kienet kollha l-ħtija li t-tabib ma deherx, li bintu kienet kif kienet, ħajjitha mdendla minn ħajta. Il-għajjat, it-tnehid, il-krib, il-biki, it-talb ta'' bintu dehxuh, u tiewlu l-lewn ruxxan ta' wiċċu, qatgħulu demmu, qajjmulu ġismu xewk xewk, niżżlulu msarnu f'saqajh. Ma Ħallewhx jidħol jaraha, talbuh imur u jara kif jagħmel iġib miegħu lit-tabib, billi l-irġiel li huma reġgħu bagħtu ma ġewx lura ula b'tabib u anqas mingħajru. Qalulu biex ma jitlajjax jekk ried jafitaf lil bintu minn difrejn il-mewt. Tan-Niggieżi ma qalx kelma, quddiem l-hemm ta' bintu sar ġwejjed daqs fiaruf, Ma laħqux qalulu t-tieni darba biex imur li ma rfiielhiex għal mill-mogħidijet ta' qalb ir-raba' biex iqassar it-triq. Il-għan tiegħu kien li jmur għat-tabib li hu ħalla mitluf taħit il-ħajt u jekk isibu f'sessih, iwasslu d-dar, bis-sewwa jew bid-dnewwa. Sefiet lilu n-nifsu fuq li x-xjafek webbluh jagħmel, fuq li ma ħalliehx sejjer għal triqtu, fuq li serqu u aktar u aktar fuq li stordih u qasamlu rasu u Ħallih mitluf; għajjar lilu n-nifsu kiefer, qattiel, ħalliel; xtaq l-art tinfetaħ u tibilgħu u te- ħilsu minn dak il-baħar ta' għawġ, minn dak is-saram kollu li fih daħħal lilu n-nifsu bis-serq tiegħu. Kif qorob lejn fejn ħalla 'l-midrub sena' l-kliem. Kien għoddu reġa' lura billi beża' li jinqabad, iżda t-tifkira li bintu kienet f'xifer il-qabar għalbet il- biża' li kellu fuqu u fħieġġitu 'l quddiem. Sab żewġt iħbieb tiegħu. ''Ara kif jaħbtu l-ħwejjeġ, qalulu kif għarfu min kien, 'ibagħtuna għat-tabib għal bintek, u ara x'kull wafida, sibnieh hawn mitluf, imgħargħar f'demmu. Għedna li nġibuh f'sessih u neħduh id-dar iżda li għażilna sarilna suf; mitluf sibnieh, hekk għadu u minn li jidher hekk ser jibqa'. Mur int ir-Raħal u ara ssibx lit-tabib l-ieħor,' Tan-Niggieżi baqa' sejjer fejn qalulu, imhewden fuq bintu, moħħu qollieba wafħida fuq li jista' jiġrilha. Ħaffef u għaġġel u ġera kemm felaħ; għeja u qata' nifsu u ħass qalbu trid tin- qasam, iżda ma ħaferhiex lilu n-nifsu. Meta wasal għand it- tabib u fetħitlu l-qaddejja anqas biss felaħ jitkellem u tenna kliemu tliet darbiet sa qabdet x'ried igħid. Ma sabux hemm, anqas fejn bagħititu dik. Reġa' lura d-dar bla nifs, għarqan xraba, għajjien mejjet, qalbu maqtugħa, b'ferħ ta' ġenn fuqu. Sab hemm fil-bieb se jitlaq it-tabib li hu kien mar ifittex; sab ġewwa 'l kulħadd jibki; sab f'kamritha lil bintu mejta, b'tar- bija kbira, ħelwa, kollha laħam, imbaċċa, iżda bla ħajja ħada saqajha. Anqas ried jemmen lil għajnejh, anqas ried jemmen lil widnejh li n-nies kienu qed igħidulu kliem ta' faraġ fuq il-mewt ta' bintu. Jaħasra,' qallu t-tabib, ''li lħaqtha jien jew tabib ieħor itit qabel, ma kinetx tintilef u la hi u anqas it-tarbija. Għax ma bgħattux qabel għat-tabib9 '' ''Bgħatna, iżda ma deherx, UGħandu dnub mejjet jekk seta' ġie u ma ġiex,' qal it- tabib. 4ien naħti għal mewt tagħha, jien qtiltha/' għajjat Tan- Niggieżi, miġnun bil-għali, ''Jien qtiltha. It-tabib kien ġej, ħbatt għalih, sraqtu u ħallejtu nofsu mejjet f'għalqa. Jien qtilt 'il binti, qtiltha jien, jien, ħadd ħiliefi. Hu qalli li kien gej.' B'hekk telaq 'il barra. Erbat irġiel ħarġu wrajh biex jiġbruh id-dar. Kienu għarfu li r-raġel ma kienx jaf x'inhu jagħmel. Rawh jiġri lejn ix-xatt f'naħjat milħuqa sewwa mill-mewġ: rawh jaqbeż minn blata għall-ofira, jogħdos fl-ilma, jitfixkel, jaqa', iqum; semgħuh jaħilef, jisħet, jidgħi, jibki, jidħak; beżgħu jmorru fejn kien hu mħabba fil-qilla tal-baħar; għajtulu biex imur lura; talbuh imur jara 'l bintu; wissewh li l-baħar kien se jgħarrqu. Ma tahomx widen, anqas biss ħares lejhom. Minnflok sema' minnhom aktar għamel, aktar qorob lejn il-baħtar, aktar tbellah, aktar ġera, aktar qabeż, aktar xejjer idejh, aktar għajjat, aktar daħak, aktar tbiegħed minnhom, aktar ġera 'l hawn u 'l hemm, Sar qisu wieħed imxajtan. Kif kexkixhom lil dawk l-irġiel l-għajjat tiegħu mal-tisejjes tal-baħjar u tar-riħl: Kif reżħu b'dak ir-raxx kiesaħi ġej dejjem għal fuqhom l Kemm-il darba kienu għoddhom Ħallewh waħdu l X'ma qalulux biex jerġa' lura għal darul Għalxejn qalulu li kien ġa għasra u li l-baħar kien ġa qalbu darbtejn. — ''Ara xi ġmiel, dan ġmiel, ' semgħuh: iwerżaq f'ferħi kbir, miġnun, ''Ara daqshiex inhi din il-mewġal Ġejja, ġejja l Ara xi tgerbeb, x'tiġbor kollox magħha. Waslet, waslet, isma' x'ħoss'' Wara dan ina semgħux leħnu aktar. Fehmu li l-baħar kien ħadu u barmu u għarrqu. Tan-Niggieżi tħallas bl-ikrah tas-serq li għamel u tad-demm li xerred. Ma tfiallasx bin-nhar ta' sibt. . i K. GĦAĠUŻ Nisel il-kliem BEBBUX, LULA, LAWŻAR Dr. Dessoulavv jara fl-ewwel kelma li, kif qalulu mgħallmin il-għarbi Tunes tingħad hemm ukoll, ''most likelv a variant of ma għandha x'taqsam xejn ma babuġ. Destaing jagħtiha bħala bellelux fix-xogħol tiegħu ''Etude sur le dialecte des Ait Seghrou- ' chen' u sew sew bħal fil-Malti (bebbux—escargots), bebbuxa n. d'unitċ) fix-xogħol l-ieħor tiegħu ''Textes Arabes en Parler Iż-żewġ kelmiet l-ofira mhumiex ċari daqshekk. illum /ul (guaio, malanno— Caruana) u Lzla qajla jinstemgħu, jekk jinstem- għu xejn. Dil-kelma tidħol f'għajdut bħal ''Kulħadd għandu xi lula'' jew fit-theddid ''Lula għalikom jekk ma tisimgħux minni F'