Għaliex din id-drawwa fil-belt Valletta waqfet7 Waqt li kont nipprepara din l- artiklu kellimt lil xi nies li għandhom għal qalbhom l-knisja u l-kunvent tal- patrijiet — tad-Dumnikani tal-Belt Valletta. Hawn min hu tal-fehma li billi l-istatwa ta' San Dumniku toħroġ fil-festa tal-qaddis m'għandhiex għalfejn terga' toħroġ fil-purċissjoni: tal-Madonna tar- Rużarju. Hemm oħrajn li huma tal- fehma ta' Louis Vassallo meta kiteb: ' l-vara tar-Rużarju ma għadhiex aktar toħroġ flimkien ma' dik ta' San Dumniku, minħabba li ma jkunx hemm reffiegħa biżżejjed jew għal raġunijiet oħra. Dawn il-purċissjonijiet huma xi ħaġa speċjali. Hija ħasra li jispiċċaw darba għal dejjem. L-istatwi ta' San Duminku jagħmlu sens fil- purċissjonijiet tal-Madonna tar- Rużarju, aktar u aktar jekk dawn joħorġu minn knejjes Dumnikani. Louis Vassallo jikkommenta hekk: 'Dan l-istil devozzjonali hu msensel mill-fatt, li: l-Ordni Duminkana hi mfassla ħaġa waħda ma' dan il-kult (tal-Madonna tar-Rużarju), fejn l- aktar li jispikka hu propju San Duminku li hu l-fundatur ta' din l- Ordni. $ Għalhekk il-patrijiet Dumnikani jridu jagħmlu minn kollox biex (1) iżommu ħajja din id-drawwa fil-Birgu u fir- Rabat, u (2) jqajmu mill-ġdid din id- drawwa fil-Belt Valletta. In-nuqqas tar-reffiegħa forsi kienet problema fl- imgħoddi iżda issa din il-problema baqgħet7 Għaliex għandna nċaħħdu din id-drawwa lill-poplu li aktar ma jgħaddi ż-żmien qed jiddependi fuq it-turiżmu għall-għajxien tiegħu7 Skont ma qal Louis Vassallo dawn il- purċissjonijiet tar-Rużarju huma xi ħaġa rarita. L-uniċi purċissjonijiet li jġorru aktar minn statwa waħda huma tal-Ġimgħa l-Kbira. IL-KARNIVAL F'ĦAL TARXIEN: Il-karnival kien jinħass fl-iskola primarja. Il-bniet ta' Ħal Tarxien kienu jmorru l-iskola ta' Lanzon. Din kienet dar kbira fi Triq Paola. Ħamis qabel il-Karnival il-break iż-żgħir ta' filgħodu kien wieħed twil. Kull tifla kienet iġġib lunch' doppju u ħafna u ħafna ħelu. Din il-waqfa itwal mis- soltu kienet issir għaliex il-Ħamis ta' qabel Ħadd il-Karnival kien ikun Giovedi Grass. Il-Maltin kienu jieklu aktar mis-soltu għaliex dalwaqt kien se jibda r-Randan — żmien ta' sawm u penitenza. L-għada l-Ġimgħa kien ikun jum ta' skola u t-tfal jerġu jidħlu l-iskola l-Erbgħa, l-għada ta' Ras ir- Randan. Skont Lorenza Camilleri l- ikel fost il-bniet kien wieħed ftit aktar min-normali iżda ma tistax tgħid l- istess ħaġa fost is-subien. Hi kienet tiftakar membri tal-familja tagħha li kienu jieħdu l-iskola barzakka żgħira mimlija ħobż u ħelu għal dan il-jum. SIBT IL-KARNIVAL Is-subien kienu jinġabru fl-isqaqien ta' Triq Santa Marija fejn kien ikollhom tappijiet tas-sufra u sulfarini. Kienu jinġabru ġo xi rokna u hemm kienu jaħarqu t-tappijiet bis-sulfarini. Wara kienu iġemmdu wiċċhom. L- aktar komuni kienu l-mustaċċi, il- moħħ - l-aktar in-naħa fuq l-għajnejn u l-ħaddejn. Xi subien kienu jġibu xi ħwejjeġ qodma ta' xi nanna jew żija, xi bastun jew xi biċċa għodda. Min jissellef, min jiddobba u min jieħu mingħajr ma' jgħid lil ommu. Wara issir ġirja mat-toroq ta' Ħal Tarxien. Fl-aħħar jinġabru ħdejn iċ-Ċimiterju MA Dan it-tagħrif kollu nġabar mill-awtur ta' dan l-artiklu wara intervisti li kien għamel lil ommu — Lorenza Camilleri (1921-2013). Lorenza għexet ħajjitha kollha f'Ħal Tarxien sakemm marret toqgħod f'San Vinċenz. tal-Erwieħ, iċ-ċimiterju ta' Ħal Tarxien fost ħafna daħk u burdell. Filgħaxija kienet issir l-aktar ħaġa mistennija tal-Karnival. Minn Wara l- Bjut, wieħed mid-distretti ta' Ħal Tarxien, kienu joħorġu qatta qatta ġuvintur lebsin liżar abjad karti. Fil- qalba tal-liżar kienu jagħmlu żewġ toqob biex meta jpoġġu l-liżar fuq rashom fit-toroq jkunu jistgħu jaraw. Barra mil-liżar kien ikollhom l-ixkupa. Meta kien jidlam sewwa, kienu joħorġu minn xi dar fejn kienu jinġabru u jibdew iduru triq triq, sqaq sqaq. Kienu jieqfu quddiem xi dar fejn kienu jafu li kien hemm xi tfajla li huma kienu jafu sewwa. Kienu jaqbdu l-iskupa u jibdew jħabbtu fuq il-ġalleriji jew it-twieqi. Waqt li kienu jħabbtu kienu jgħajtu l-ismijiet tat- tfajliet u kliem tal-biża. 'Dolor, l- Erwieħ ġejna għalik. Oħroġ barra biex neħduk magħna. 'Mari hawn tal-Erwieħ għalik. Karmni oħroġ barra għax ġew għalik. Xi guvni li kien tafa' għajnejh fuq xi tfajla u li hi ftit tat widen, lejla bħal dik kienet tkun okkazzjoni ta' vendetta. Miskina dik it-tfajla matul l-iljieli tal-Karnival. Tħabbat issa u tħabbat imbagħad, fl-aħħar il-missier kien jitilgħulu, u tal-lożor kienu jispiċċaw maħsula b'xi barmil ilma kiesaħ kiesaħ. Din l-istorja 'tal-Erwieħ' bil- lożor kienet issir f'kull lejl tal-Karnival, iżda l-aqwa lejl kien ikunu dak ta' Sibt il-Karnival. JIEM IL-KARNIVAL Il-ġuvintur kienu jgħaddu l-karnival billi kienu jilbsu ta' nisa. Kulħadd kien jiddobba stamina, Ċulqana jew għonella u xi dublett. Dawk li kienu l- aktar imqarbin kienu jiġru wara x- xebbiet. il-ġuvintur kienu jinġabru wkoll flimkien u kienu jduru mar-raħal waqt li kien hemm xi ħadd li jdoqq xi tambur jew flejguta. IL-KARNIVAL BARRA MIR-RAĦAL Xi familji kienu jħallu l-kenn tar-raħal u jirħulha għall-belt jew għall- Kottenera. Biex jaslu kienu jikru xi karrozzin. (Ġieli kienu jieħdu magħhom xi ħadd li jaf jgħanni u xi ħadd ieħor li jaf idoqq il-kitarra. Meta jaslu l-belt kienu jixtri xi perlini jew xi biċċa prinjotata. Wara jaraw in-nies bil-kostum jimxu 'l hawn u 'l hinn. Xi ġuvintur kien ikollhom l-pastizzi u mhux l-ewwel darba fit-toroq tal-belt, l-aktar fi Strada Rjali (illum Triq ir- Repubblika) kien ikun hemm xi battalja tal-pastizzi. Gieli minflok il- pastizzi kien ikun hemm it-tfigħ tal- karti. Anke l-pulizija ġieli kien ikun il- mira tal-karti. Wara nofsinhar kien ikun hemm l- isfilata tal-Karnival. Din kienet purċissjoni ta' karrijiet u karozzini mżejnin apposta. Bejn xi karrijiet kien ikun hemm xi banda li kienet iddoqq marċijiet brijjużi. Meta kien ikun qed jidlam, tal-karrijiet u tal-karrozzini kienu jaħsbu biex imorru lura d-dar. Xi karrozzini kienu jgħaddu mit-toroq ta' Ħal Tarxien. It-tfal tar-raħal kienu jinġabru quddiem id-dar tat-tabib tar- raħal biex jaraw dawn il-karrozzini. Wieħed irid jifhem li s-sidien tal- karrozzini li kienu miż-Żejtun jew Ħal Għaxaq kienu jgħaddu minn hemm. Waqt li kienu għaddejjin kienu jitfgħu l-perlini lit-tfal. IL-KNISJA F'JIEM IL-KARNIVAL Fil-knisja parrokkjali kienet issir l- espożizzjoni tas-Sagrament. Billi kien jintuża l-artal il-maġġur, kienu jżejnu dan l-artal bix-xemgħat u fjuri bojod. Meta fetħu il-qasam tal-Mużew, dawn kienu jiġbru lit-tfal tar-raħal u wara xi ħarġa, it-tfal kienu jispiċċaw il-qasam tagħhom biex jgħidu xi talba. Il-kappillan u l-qassisin kien jinsistu mat-tfal u maż-żgħażagħ li jekk xi ħadd jilbes il-maskra tal- karnival, fil-Ħadd ta' wara kellu jmur sa Ħaż-Żabbar biex f'dak il-jum magħruf bħala Ħadd in-Nies iżur il- knisja parrokkjali tal-Madonna tal- Grazzja mal-pellegrini l-oħra biex jitolbu għad-dnubijiet li kienu għamlu. Għat-Tarxiniżi, Ħaż-Żabbar kien tefgħa ta' ġebla bogħod. Fil-jiem tal-Karnival kulħadd kien jiblieħ. Min kien jilbes tal-Erwieħ - ħaġa tipika Tarxiniża, min jilbes ta' mara, min imur il-knisja biex jitlob, min jibgħat lit-tfal ma' tal-Mużew. Min kien ikollu l-okkazzjoni għal biċċa prinjolata u għal xi żewġ perlini. Kulħadd kien jiblieħ u kulħadd kien kuntent. Wara l-aħħar jum tal- Karnival ikun Ras ir-Randan. Jibda s-sawm, tibda l-penitenza. il-ġmied fuq il-wiċċ jispiċċa, l-lizar bit-toqob jintrefa fil-kexxun tal-gradenza, u kulħadd għal ħajja ta' kuljum. Pittura qadima ta' Il-Parata tal-Belt fis-snin għoxrin. Kulħadd kien jistennieħ il-Karnival kbar u żgħar. Viva viva l-Karnival.