IL-MEWĠA Jekk tiftakru sewwa f'San Ġiljan, fit-Trieq li tagħti għal Birkirkara, aktarx in-naħia ta' fuq tat-telgħa u qabel taqbad it- Trieq tal-Mensija—xi għoxrin sena ilu—kien hemm Teatrin. Fih kienu jsiru kull xorta ta' drammi, kummiedji u farsi, u n- nies kollha ta' San Ġiljan, u ħafna minn ta' tas-Sliema, kienu jmorru għal dawn ir-reċti, l-ewwelnett għax id-dilettanti kienu tajbin tassew, imbagħad għax divertimenti oħrajn, dik il- fiabta, ma kienx hemm. Il-Kumpannija, li kien jisimha UŻ.ŻGĦAŻAGĦ BELTIN', kienet magħmula minn tfal tal- puliti li kienu mdorrijin imorru jgħaddu ix-xhur tas-sajf għall- arja tal-baħar; għalhekk id-dilettanti kienu l-koll tfal ta' l-isko- la lijafu l-affarijiet tagħhom sewwa, u jafu jagħmlu l-ħwej- jeġ kif imiss, u dawn ir-reċti kienu mistennijin bi ħrara minn Sibt għal Sibt. Fost dawn id-delettanti kien hemm żewġ żgħażagħ—il- protagonisti ta' din il-ġrajja—li kien jisimhom Ġużeppi Frendo u Frans Chetcuti. Ta' l-ewwel ma tantx kien jinqala' għar- reċti imma kien makkjettist tajjeb u malli kien jidher fuq il- palk kulħadd kien jinqasam bid-daħk mingħajr anqas ma jkun għadu fetafi ħalqu; l-ieħor kien aktarx mistħi imma kellu ħabta kbira biex jirtokka ruħu, u meta kien jinterpreta xi parti żgħira, imma tqila, dejjem kien jagħmel l-isbafi figura. U waqt li qed taraw għaddejjin quddiemkom dawk iż- żminijiet ta' għaxqa u hena—San Ġiljan bil-baħar sabifi tiegħu, miżgħud bil-frejgatini ta' kull daqs u għamla; żgħa- żagħ fl-aħjar tagħhom jiġġerrew mat-triqat f'xemx taqli, jew mixħutin talit xi siġra tal-ħarrub jissajjaw xi werżieq biex jaqbduh; xalati għad-dawl ta' qamar in-nafta tal-Mensija jew il-Qaliet; it-Teatrin ta' Strada Birkirkara mimli bħal bajda għax il-Kumpannija taż-ŻGĦAŻAGĦ BELTIN sejra tagħti għall-ewwel darba f'Malta id-dramm 'Mgħallaq bla ħtija' u wara, il-makkjettist Frendo sejjer igħanni, ukoll għall-ewwel darba, ''Sinjuri, ftit hawn bħali''—sejjer nagħlaq l-ewwel Att ta' din il-ġrajja u nniżżel is-siparju. Id-Destin kien qiegħed jaħżen għal Ġużeppi Frendo ħaġa kbira u l-bomba faqqgħet xi għoxrin sena wara li s-siparju tat-Teatrin ta' San Ġiljan niżel biex itemm il-pro- gramm ta' dik ir-reċta qatt minsija, mita Frendo, wara li għanna l-kanzunetta ''Sinjuri, ftit hawn bħali', kien ġie mgħolli fuq l-idejn u kulħadd xorob miegħu għax, ftit ġra- net wara, kellu jitlaq għall-Awstralja biex ifittex ix-xogħol. Frendo, dik il-ħabta, ma kellux ħlief xi għoxrin sena. Missieru, l-Ispiżjar Frendo, ma seta' qatt jistabar li kellu jitlef lil ibnu fl-aħjar tiegħu. Ġużeppi ma kellux għalfejn isiefer : l-Ispiżerija kienet hemm, lesta biex ikollha werriet, għalfejn, mela, dak is-satar7: Imma Ġużeppi ma ried jisma' b'xejn għax ma setax jifhem kif kellu jgħix ħajja magħluqa wara bank ibigħ xi duwa jew xi ftit ilma mħallat bil-velenu. Malta kienet ċkejkna wisq għalih. ,.. it-triqat dojjoq…. il-bini baxx. Il-Missier ma kienx jafisibha bħalu u l-aħħar kliem tiegħu kien: ''Mur, itlaq, siefer, imma hawn għad tispiċċa, għax hawn Art twelidek7' U ftit wara Frendo sab ruħu l-Awstralja, ġewwa Sidnev, bla magħruf minn Ħadd. Il-ħabib tiegħu Chetcuti kien taha għall-kummerċ imma wara xi sitta jew seba' snin tiġrib u tagħdib qata' qalbu u, huwa wkoll, kellu jitlaq minn Malta. Chetcuti siefer għal Port Sajd fejn, wara itit xhur ta' taħbit, irnexxielu jdeffes rasu fil-Kupannija tal-Kanal tas-Swejz—impieg mill-aħijar li għamlu ħieni għal kollox. Iżda mita sab ruħu bgħid minn Malta, bgħid mill-għażiża Malta tiegħu u mill-familja, beda jħoss il- firda minn dik l-imbierka gżira, firda li armajn marditu u biss kieniħoss ruħu mfarraġ mita, magħluq f'kamartu, kien jikteb, bil-Malti xi poeżija, xi grajja qasira, xi taħidita patrijottika u, fuq kollox, xi dramm u kummidja għall-palk, għax il-ġibda għall-palk ma kien tilifha qatt. Jum wieħied kien qiegħed jaqra bl-akbar firara l-ġurnali li kienu għadhom kemm waslulu minn Malta u fl-isbati iltaqa' ma' l-aħbar li ċertu Malti li jinsab f'Hollpwood kien qiegħed jagħmel furur kbir bħala artista taċ-ċinematografu. Għial Joseph Friends kienet qed tinfetaħ karriera kbira, u ħiafna ditti kbar ta' Hollvwood kienu bil-pika bejniethom min minnhom kellu l-ħila jikseb lil Friends. UiImma Friends mhux kunjom Maltif' qal bejnu u bejn ruħu Chetcuti, ''għada nistaqsi lill-ħabib tiegħi, id-Direttur tar-Rivista Ċinematografika, jekk qattx sama' bih $'' U kemm stagħġeb, l-għada, meta sar jaf li Joseph Friends ma kienx ħaddieħor filief il-ħabib tiegħu Ġużċ Frendo l Frendo wara taħibit u twegħir mill-aqwa, wara li kien bata saħansitra l-ġuħi, kien ħalla l-Awstralja u mar l-Amerka, fejn ġera ma' mitt belt, u fl-aħħar spiċċa f'New Vork. Għall-iskola ma tantx kien mill-aħjar imma leħnu patta għan-nuqqas ta' moħħu. Kien ukoll iħobb ħafna li sports u, mita kiber, l-iżvilupp ta' ġismu u ta' lefinu għenuh biex jagħtiha għall- palk mhux iżjed bħala dilettant tat-Teatrin ta' San Ġiljan (b'ribalta wiesgħa sew sew ħames metri) imma artista tal- professjoni tat-Teatri ta' New Vork, minn fejn, tarġa wara tarġa, tela' s-sellum tar-Rebi ta' l-Arti. U mita darba waħda, wieħed mid-Diretturi ta' Dar kbira taċ-ċinemetografu nzerta f'Teatru fejn kien hemm ikanta Friends (għax Frendo, li kif ġa ntbalitu, deherlu li Joseph Friends kien jixraqlu iżjed minn Ġużeppi Frendo) id-destin faqqa' dik il-bomba li kien ilu ħafna jaħiżinlu. U fi ftit xhur ismu sar magħruf minn kul- ħadd u l-arti tiegħu miqjuma. Chetcuti ried itir bil-ferħ, malli sar jaf dan kollu, u, kif rnexxielu ikun jaf fejn kien igħammar il-ħabib antik tiegħu kitiblu ittra twila twila fejn fiha talbu ritratt iffirmat minnu, fakkru fil-jiem imgħoddija, qallu kemm huwa baqa' jiddelitta bit-teatru, kemm kiteb drammi u kummidji u żellaqlu xi kelma li kien jixtieq jibgħatlu xi dramm jew kummiedja Ħalli, jekk jista' ikun, imexxihomlu ma' xi dar magħrufa u, ma għandna xi ngħidu xein, jinterpretahomlu huwa n-nifsu. Għal ġimgħa, tnejn, tlieta… Chetcuti stenna t-tweġiba, imma għalxejn l, stabar u ħaseb: f'Min jaf kemm hu mħabbat artist bħal dak; imbagħad l-Amerka qiegħda tant bogħod mill-Eġittu 1… Reġa' kitiblu u reġa' stenna, imma għalxejn. Fl-aħħar, biex iħajru jwieġeb, bagħatlu xi programmi ta' Festi li fihom kien jidher isem Chetcuti jew bħala awtur ta' xi poeżija, jew bħala awtur ta' xi dramm jew kummiedja; imma anqas din id-darba ma ġiet it-tweġiba. Chetcuti beda jitfantas u ma setax jifhem il-għala l-ħabib tiegħu Frendo kien insieh. Li kien għadu f'Holljwood kien żgur għax kien jaqra fuqu ta' sikwit. Mela .reġa' għamel filtu u kitiblu ittra sabiħa fejn fiha reġa' fakkru f'ħafna ħwejjeġ ta' l-imgħoddi u fieġġu biex ma jinsiex il-libieb antiki tiegħu li kienu tant igħożżuh. Wara xi xahar u nofs waslitlu ittra mill-Amerka; en- velopp kbir. Chetcuti qabditu r-rogħda mita rah quddiemu. Mela, fl-aħħar, xewqtu kienet sejra tinqata'l-— Fl-aħħar waslitlu t-tweġiba minn għand il-ħabib tiegħu, minn għand Friends, l-artist kbir ta' Hollvwoodi Fl-aħħar kien ikun jista' juri ' 1 kulħadd ir-ritratt ta' Frendo. b'dedika twila u sabiħa u, bla dubju xejn, żgur li Frendo talbu biex jib- għatlu malajr. xi kummiedja tiegħu fialli jinterpretahielu huwa n-nifsu l U, b'dawn il-ħsibijiet f'rasu, Chetcuti, fetaħ l-ittra. Li kieku nzerta bil-wieqfa żgur li kien jistabat ma' l-art. L-ittra kien fiha l-programmi u l-ittri kollha li kien bagħatlu Chetcuti u kienu marbutin flimkien ma' ittra qasira, mik- tuba bl-ingliż, mis-Segretarju ta' Joseph Friends fejn fiha talbu biex ma jiktebx iżjed ittri stupidi u biex ma jdejjaqx iżjed lil-M. Is-Segretarju spiċċa l-ittra tiegħu hekk. UMr, Friends qalli biex ingħidlek li huwa, bħala Amerikan li hu, ma hux bi fisiebu jagħiti kas tal-kliem żejjed u l- ħolm ta' rasek l Chetcuti baqa' bla nifs; poġġa rasu bejn idejh u beda jibki bħal tarbija. U s-siparju tal-…. ħajja… . niżel b'għaġla kbira biex jagħmel final mudern u jaqta' l-bikja li kienet ħierġa minn qiegħ qalb Chetcuti. Mita s-siparju tal-Ħzjja reġa' tela', kienu għaddew minn fuq id-dinja, u minn fuq niesha, xi fimistax-il-sena u l-prim- attur tagħna, is-sur Chetcuti, kien qata' xewqtu u re- ġa' l-ura. Malta għal kollox, b'pensjoni tajba u kapital ġmielu. Issa kellu ftit fuq il-ħamsin sena imma kien jidher ta' anqas. Chetcuti kien raġel bil-għaqal u dejjem baża' għal saħħtu, u, bl-impieg tajjeb li kellu u xogħol ta' bla tkagħbir, għenuh biex, wara tletin sena li kien ilu nieqes minn pajjiżu, li qatt ma nesa, jerġa' l-ura fih ħieni u kollu saħħa, Jum minn dawn, iżda, kien għaddej minn Strada Rjali u għajnejh waqgħu fuq tabella ta' Spiżerija: ''L-ISPIZERIJA FRENDO'. Ħafna fisibijiet ta' mrar bdew għaddejjin minn moħħu… Ftakar fl-Ispiżjar Frendo, f'ibnu, fil-karriera tiegħu bħala artist, fl-ittri li kien kitiblu u f'dik l-ittra misħuta li kienet tant weġġgħetlu qalbu. Wara dik l-ittra hu kien Ħalef li ma jikteb qatt iżjed lil Frendo. Mita kien jara ismu x'imkien kien idawwar wiċċu band'oħra. Mita jaqra b'xi trijonf tiegħu iqatta' l-ġurnal bċejjeċ bċejjeċ żgħar… u mita għadda ftit taż-żmien u l-isem ta' Friends kien għab għal kollox mid-dinja tat-Teatru u taċ-Ċinematografu, kif jgħibu l-kwiekeb kollha tas-sema… , u ta' l-art, Chetcuti kien insieh għal kollox. Imma issa huwa u għaddej minn quddiem dik l-ispiżerija ftakar wisq tajjeb dak li kien ħass fl-imgħoddi u ried kieku jibqa' għaddej dritt imma ħass ruħu bħallikieku msammar mal-bankina tu wara itit, mingħajr anqas jaf kif, sab ruħu ġewwa l-ispiżerija. UMLispiżjar Frendo hawn jekk jogħġbok 7 '' staqsa lill-ewwel wiefied li ġie quddiem wiċċu, qisu qed jistaqsi għal xi ħadd li kien għadu kif rah xi jumejn qabel. L-ispiżjar Frendo ilu li mietl u din l-Ispiżerija, għal- kemm għadha ġġib ismu, mhix iżjed tal-familja Frendo,' wieġbu b'nofs dalika l-impjegat bħallikieku ried igħidlu : UInt trid tiċċajta f' UTassewtl Miskinl Alla jaħfirlu. Taf kemm kien iħobbni liliu…. ibnu x'sar minnu 7' Chetcuti kien nesa li Ġużeppi Frendo kellu żewġt atiwa ofira u kieku xtaq li ma jsemmix ismu u baqa' bħal imbik- kem iħares lejn l-impjegat. U iema minnhom 7' tenna l-impjegat mita rah hekk. ULoartist, dak li kien l-Amerka 7'' Chetcuti ħass qalbu tferfer. 'Iva,' wieġeb. UDak, miskin ma tantx jinsab tajjeb. Jekk tridu mur saqsi għalih il-Furjana, għandu Ħanut tax-xorb taftt il-Loġoġ.' UKfP1 Mela Ġużeppi kien reġa' lura mill-Amerka 7: U kif kien il-ġurnali ma kienu kitbu xejn fuqu':— Danżguri Mela l-ġurnali Maltin kienu sejrin jiktbu kontra wieħed Malti li niżel is-sellum tal-glorja bl-akbar għajb avolja dak il-Malti ma kienx jistħoqqlu ebda mogħidrija għal kif mexa ma'Art twelidu, u… ..ma' ħbiebu. U, b'dawn il-ħsibijiet iberrnulu rasu telaq ilbarra, bla kliem u bla sliem, qalbu mnikkta u b'demgħa nieżla fuq ħaddejh. L-impjegat ma seta' jifhem xejn u qal bejnu u bejn ruħu: ''Dan x'miġnun hu f' Imma li kieku seta' jaqra f'moħti is-sur Chetcuti żgur li kien jagħdru. Chetcuti baqa' ma jaix kif sieħbu minn dak l-isem kollu li kien għamel u dawk il-flus kollha li kien qala' kien ġie fix-xejn u kull mita kien imur sal-Furjana ma kien igħaddi qatt minn taħt il-Loġoġ, li Alla ħares qatt ma jiltaqax ma' Frendo wiċċ ma' wiċċ. …