LaSzaOiK MEL JLA5 MAgSĦAJOT TOST għ Meta nharsu lejn bosta stampi tal-kostumi li kienu uzati fil-pajjizi civilizzati ta' l-Ewropa, nindunaw li tista' tghid li in-nisa kollha kienu juzaw mant iswed fuq l-ilbies kollu, izda b'xi differenzi fit-tifsila, izda dejjem li jghatti r-ras u l-ispallejn u xi drabi jibqa' wkoll niezel sa l-irkubtejn,. Nindunaw ukoll li l-għonnella Maltija taqbel hafna ma dawn il- mantijiet suwed, izda ghandha forma specjali li żviluppat tul iz-zminijiet, l-aktar fil-għolja tar-ras, specjalment fis-seklu tmintax. Hekk baqghet fostna sa nofs is-seklu ghoxrin, meta bilfors kellha tinqata'. Fost ir-ragunijiet li ghalihom inqatghet, kienhemm it-traffiku kbir tal-karrozzi bil-mutur li kien sar perikoluz hafna għan-nisa bl-għonnella, li ma kienetx thallihom jaraw sewwa it-triq u il-gnub taghha. Mhux maghruf sewwa meta din il-libsa bdiet tintuza hawn Malta, izda l-ghonnella u l-ilbies iswed aktarx sar moda wara l-assedju l-kbir tal-1565, meta bosta nisa sfaw romol jew tilfu lil-uliedhom fil-glied ahrax li Malta kellha mat-Torok. Il- forma ta' l-għonnella bħal skufja kbira tar-ras. il-Maltin aktarx haduha mill-għamla tal-mant kbir li jghatti x-xbiha mqaddsa tal-Madonna ta' Damaxxena li f' dak iz-zmien kienet wisq meqjuma fil-Birgu, il-post ewlieni ta' l-assedju, Din ix-xbiha ghadna nistghu narawha fil-knisja tal-Griegi fil-Belt Valletta, li turina wkoll kif għandha tkun it-tifsila ta— l- ilbies onest tal-mara nisranija. Madankollu, maz-zmien, l-għonnella Maltija kompliet tizvi—- luppa, sakemm naraw li fis-seklu tmintax, l-iskufja saret aktar ckejkna. izda tilfet l-Ogħamla ta' skufja, u saret ark iebes li jghatti r-ras u z-zewgt ignub ta' l-ispallejn. Genb minn ta' l-ark iebes, waqt li l-iehor bid-drapp imdendel biss, izda iz- zewg nahat jinzammu bl-idejn li jingħaqdu quddiem iz-zaqq. Zvilupp ishor tas-sewklu tmintax, kien li l-iskufja zie- dulha bhal-pizz bhal tal-heritta, u b'hekk ras il-mara giet qisha ras ta' ghasfur hbil-munqar hiereg minn mohhha. Dan il- mudell ta' ghonnelila bil-pizz jew munqar kien uzat f'Malta u wkoll f'Ghawdex, kif rajna f'pitturi antiki li darba kellu s- Sur Ninu Crewmona. Wahda minn dawn il-pitturi kienet turi xi erba' nisa, aktarx ghonja, ipacpeu quddiem is-seminarju f'Għaw- dex, kollha bl-ghonella bil-pizz u bil-libsa sewda. Hawn irridu nghidu, li l-għonnella u l-libsa sewda kienu uzati hafna mill-ghonja biex imorru l-knisja. Ahna niftakru. fost l-ohrajn, oht il-markiz Desain, f'Hal Tarxien, kif ukoll lill-kontessa Sant Fournier fil-Belt Valletta, li kienu jmorru l-knisja b'dan il-kostrum nazzjonali, Dan il-kostum kien jintghogob wisq mill-barranin li kienu ipingu figuri ta' nisa Maltin, u li minnhom saru eluf ta' kartolini fi zmien l-Ingli- zi, li sejhulhom 'Maltese Ladv''. Fis-seklu dsatax saru bosta incizjonijiet li juru dan il-kostum tal-Maitese Ladv, izda it- tpingija li ghamel il-pittur Edward Caruana Dingli,dwar l-1930, intoghgbot wisq minn kulhadd, għax dahhal il-moda ta' dak iz- zmien, billi libbes lis-sinjura Maltija, giekk tal-harir abjad, dublett iswed, għonnella tal-harir iswed, u zejjinha b'coff kbir, aħhnmar madwar ghonqha. Xi nisa tal-klassi medja, bhal ommna stess, kienu aktarx juzaw għonq abjad tal-bizzilla flok dan ic-coff, biex ma jdahh- lux kuluri f'ilbieshom, hlief iswed u abjad. Fl-istess zmien dehru n-nisa u x-xbejbiet imsehbin fil-kumpanija tad-Duttrina Nisranija li waqqaf il-qaddis Dun Gorg Preca li riedhom jilbsu biss iswed, u ghonnells sewda. Dawn kienu l-aktar nisa li juzaw dan il-kostum nazzjonali, għax mal-mewt ta' Dun Gorg, l- ghonnella bdiet issir perikoluza minhabba t-traffiku tat-toroq. Niftakru lil-wahda mara twajba li kienet tigi tbiegh il-bajd f'qoffa, li biex tobdi lil-Dun Gorg kienet torbot l-għonnella ma' genbha minflok tilbisha fuq rasha, ghax ma setghetx izzomm il-qoffa tal-bajd b-id wahda u tarf l-ghonnella bl-oħra. Ommi kienet tirrakkontalna storja ta' zijitha Filomena li bhan-nisa antiki kollha kienet tuza l-għonnella u l-libsa sewda biex tmur il-knisja, izzur xi girien f'xi okkazjoni specjali Insomma, l-ghenienen (plural ta' għonnella) il-glekk u d-dublett suwed, kienu jaghmu l-libsa gala tal-mara Maltija. Alfredo Bonnici. wiehed minn corma tfal li kellha u rabbiet bl- akbar għaqal u tbatija, ghax zewgha Guzeppi, kaptan fuq basti- ment tal-qlugħ. miet kmieni, u l-imsejkna armla ftaqret. Meta xjahet, l-eghnienen li kellha qdiemu u ma kellhiex flus biex tixtri ohra gdida biex bhas-soltu tmur ghall-quddiesa kantata. Kienet mara twajba u devota tal-Papa Piju Nonu, kif l-antiki kienu jsejhu lill-Papa Piju IX. Dan il-Papa, ii kien xerred id-devozzjoni tal-Madonna, billi ghamel id-domma tal-Kuncizzjo— ni Immakolata, kien mizmum qaddis jimxi fl-art, waqt li n-nanna Filomena kienet titolbu biex jaqlaghiha l-grazzji kollha li kellha bzonn. Issa waslet biex titolbu jipprovdilha ghonnella tal-harir ikkurdunat, u titlob illum u titlob ghada, l-ghonnel- la xtratha, u ghalhekk missieri u ommi baqghu isejhu din l- għonnella, 'ir-rigal tal-Papa Piju Nonu'. Bhala ringrazzja— ment, in-nanna Filomena poggiet ix-xbiha tal-Papa ħdejn dik tal-Madonna bil-Bambin li kellha fuq il-kredenza fejn kienet izzomm musbieh jixgħel biz-zejt lejl u nhar, bl-akbar devozzjo— ni. Din l-istress storja dehret fil gazzeta Lehen is-Sewwa ta' Mejju 1990, u xterdet ukoll fost l-emigranti Maltin mad-dinja kollha. Is-Sur Dwardu Zarb, emigrant fil-Kanada, li baqa' wisq marbut ma' art twelidu, ra din il-gazzetta, u kitbilna ittra fejn qalilna storja ohra ta' nantu u l-għonnella Maltija. Din hija silta mill-ittra tieghu: 'niftakar li fi ckuniti, darba mort man-nanna Karmela ghand wahda hajjata prima ta' l- egħhnienen, fil-Hamrun. Tghidx kemm damu jikkurdaw fil-prezz, jitkellmu fuq drapp, satin, kurdun u balieni. Dawn il-balieni kienu bhal fildiferru li jiffurmaw ark li fuqu tieqaf l-ghon- nella' Skantajt kif dan is-sinjur ftakar f'dawn l-irqaqat kollha wara' xi sittin sena, li nofshom ghaddihom fil-Kanada. Il-kartun kien ukun maqtuh biex izomm l-ark, u jkun infur- rat bil-harir iswed, filwaqt li fit-tarf ta' fuq ir-ras ikun migbur u jifforma toqba, li minnha l-mara tista' thares lejn il-genb bla ma hadd jinduna. Fi zmien il-hakma Franciza (1798-1800), is-suldati Francizi kienu jsejhu din it-toqba f'genb l-ghonnella 'il-ghajn ta'-l-ispjuni'. Il-balieni li s- Sur Zarb xebbahhom mal-fildiferru, kienu bhal spagetti twal ta' iewn iswed. Dawn kienu jinhetu sitta hdejn xulxin fit-tarf tal-ark biex jgħinu l-forma tal-kartuna, bicca xoghol delikata għall-hajjatin Maltin. Tista' tghid li f'kull belt jew rahal kbir, kien ikunhemm xi mara li tinqala' ghall-dan ix-xoghol. Nghidu ahna, ommi kienet tmur ghand tliet ahwa f'Ħ'Attard biex tardna għonnella; dawn kienu Zolli, Vangiela u Karmni, Kienu jzommu kampjuni ta' kull kwalita ta' ħarir u minn dawn il-kampjuni ta' galluni kienu joħolqu gmiemen kuluriti mill-isbaħ u jdendiuhom fid-dar tagħhom. Ta' min jghid li in-nisa tal-medja klassi kienu jilbsu l- eghnienen suwed ghat-tieg tagħhhom, biz -—zieda ta' kemm isibu deheb. Dan kien l-aktar fl-irhula, izda fl-ibliet kienu jilbsu biss il-bzonnijiet; id-deheb kien ikun imsielet, brazzuletti, gizirani bis-salib, mi labra u zewg crieket, Kienu jilbsu ukoll kalzetti u zraben suwed, Darba rajt ukoll koppja Ngliza fejn il-mara libset għon- nella la Maltija ghat-tieg taghhom waqt li il-Maltin ga kienu Il-Maltin kienu hdew iwarrbu l-uzu tal-kostum nazzjonali u bdew juzaw libsa tal-kulur bil-kappell u accesorji ohra li jaqblu magħhom. Wara' t-tieni gwerra dinjija, il- Maltin qalbu ghall-uzu ta' l-ilbies internazzjonali bil-libsa bajda u mant u accessorji ohra li jqumu l-flus. Il-kampanjoli Maltin kellhom ukoll l-għonnella, jew ahjar ic-culqana tar-ras bil-kulur; l-aktar popolari kienu kohol mizghuda bit-tikek bojod, qishom is-sema bil-kwiekeb. Dawn kienu uzati l-aktar minn-nisa Zabbarin li jbieghu il-hxejjex, u mix-Xlukkajri ili jbieghu il-hut. Kien hawn ohrajn li juzaw culqana ħadranija iew griza.. kulhadd gostih. Dawn kienu jintlihsu fuq ilbies ta' kull kulur, bla ebda regola; hawn pitturi antiki taghhom tassew sbieh, fost dawn jinsabu bosta akkwarelli fil-bibljoteka nazzjonali tal-Belt, Wara' dan it-taghrif storiku li taghna hija Rafel xtaqt inzid xi haga jiena. Qmmi kienet tuza l-ark ta' l-għonnella fuq in-naha tax-xellug biex tkun tista' zzomm it-tarbija fuq dergħiha tal-lemin, izda mhux kulhadd kien juza l-għonnella bhalha, ghax x'uhud kienu juzaw l-ark fuq il-lemin u jipprotegu lit-trabi taghhom bid-drapp tan-naha xellugija,..kulhadd gos- tih…imma f'xi rhula, dawk li kienu juzaw l-ark xellugi kienu jitqiesu ta' kondotta hazina. Dan kien gudizzju bla sens, bhal kull superstizzjoni ohra. Irrid ukoll nghid, li bosta bniet zgħar, Xienu jhobbu jkollhom ghonnella zghira biex jilgħabu ''tal-mamat' ma' shab- hom, u taht din l-għonnella jzommu il-pupa taghhom. Jiena kelli għonnella u pupa wkoll, u nista' niftahar li wara' dan iz-zmien kollu ghadhom ghandi bla ebda hsara, u nghozzom daqs zewg tezori, Ma' dawn kelli wkoll hafna aghmara zghira tal- kartun, u xi platti u buqari tac-caqquf u armar iehor għad-dar tal-pupa; fost kollox kelli wkoll benniena ta' l-ixkora u l- fettihiet, Mat-tfal girien kont mhux biss nilghab tal-mama' imma wkoll 'tal-hanut' għax kelli mizien zghir; izda flus ma kellix, u konna nixtru u nhallsu biz-zibeg kuluriti. Barra dawn l-affarijiet kelli wkoll kollezzjoni ta' santi li kont naqla' mill-klassi tad-duttrina. u bosta minnhom għadhom għandi Hekk kienet it-trobbija taghna, bniet ta' sittin sena ilu. Forsi ghalhekk kbirt fiz-zmien u bqajt tifla fil- hajja… L-ISTAMPA WARA' DIN IL-PAGNA TURI:- Fuq fix-xellug,kartolina 'Maltese Ladv', warajha stampat pro- gramm tal-Banda La Valette għad-19 Dic.1920 fi pjazza Tezore— ria, l-Belt., b'reklam ta' fipeed's Cigarettes. Fuq fil-lemin, kartolina tal-Union Postale Universelle, fil- bidu tas-seklu. Isfal fix-xellug. kartolina tal-Union Postale Universelle, Malta, bit-timbru tal-posta 16ċ-8-1907, fuq wara'. Isfel fil-lemin, kartolina ta' Raphael Tuck and Co., bit-timbru tal posta 20-l-1906 fuq wara'. MbELa Dranġe-seller