EDWARD FENECH IT-TAQSIM EWLIENI TAL-KITBIET TA' VASSALLI Il-kitbiet ta' Mikiel Anton Vassalli jistgħu jinqasmu taħt żewġt irjus: (a) xogħlijiet lingwistiċi u (b) xogħlijiet letterarji. Ix-xogħlijiet lingwistiċi jerġgħu jinqasmu fi tnejn: (i) xogħlijiet dwar il-fonoloġija, il-grafoloġija, il-morfoloġija u s-sintassi, u dawn iħaddnu l-alfabett Malti tal-1790, il-grammatka tal-Malti bil-Latin tal-1791 u l- grammatka tal-Malti bit-Taljan tal-1827; u (ii) xogħlijiet dwar il-lessiku Malti, u dawn jidhru l-aktar fil-Lexicon tiegħu tal-1796, fl-Appendiċi Etimoloġika u Komparattiva u f'żewġ indiċijiet, wieħed mil-Latin u l-ieħor mit-Taljan, b'riferenza għall-kliem Malti li hemm fil-Lexicon u li jinsabu mitlufa, u fil-ktieb tal-motti, aforiżmi u proverbji Maltin tal-1828. Ix-xogħlijiet letterarji jinqasmu wkoll f'żewġ partijiet, li huma inegwali ħafna: (i) xogħlijiet ta' traduzzjoni ta' tliet epitaffji mill- Għarbi għal-Latin fl-1793, l-istorja tas-Sultan Ċiru fl-1831, u l-erba' Vanġeli u l- Atti tal-Appostli maqlubin mil-Latin tal-Vulgata u stampati fl-1829 ftit xhur wara li miet Vassalli; (ii) kitba oriġinali li hi t-taħdita magħrufa bit-titlu ta' ''Stedina'' u li dehret fl-1841 f'ittra mibgħuta minn George Percv Badger lill-Gvernatur Sir H.F. Bouverie fuq kemm il-Malti jista' jgħin it-tagħlim fl-Iskejjel Primarji. Vassalli kiteb ukoll żewġ manifesti propagandistiċi bl-ilsien Taljan bil-ħsieb li jiġbor l-imseħbin għal-Lexicon u l-Appendiċi Etimoloġika. Xogħlijiet Lingwistiċi Għalkemm għadda ħafna żmien mindu kiteb Mikiel Anton Vassalli, l ix-xogħlijiet lingwistiċi tiegħu xorta waħda baqgħalhom valur kbir. Hu minnu li ħafna mill-prinċipji ta' żmienu sal-lum inbidlu, imma dan ma jfissirx li tilfu l-interess tal-istudjużi ta' żmienna. Anzi meta naraw x'irnexxielu jagħmel fi żminijiet hekk imbiegħda, iktar nifhmu kemm kien bniedem kbir Vassalli, u kemm irnexxielu jikseb għerf lingwistiku fi żmien disa' snin bejn l-1731, meta kien għadu ma jafx b'ilsna barranin,Ż u l-1790, meta beda x-xogħol lingwistiku tiegħu bil-pubblikazzjoni tal-Alfabett Malti. Studji Grammatikali Vassalli beda l-ħidma tiegħu b'riżq il-Malti billi studja l-ħsejjes vokaliċi u konsonantali li kienu jeżistu fil-Malti ta' żmienu, u tahom is-simboli li dehrulu l-aktar xierqa. Hu għamel l-istess għall-konsonanti storiċi li għal xi raġunijiet ta' semantika, morfoloġija u filoġija ħaseb li kellhom jidħlu fil-kitba tal-Malti. B'dan il-mod, waqqaf l-alfabett, jew aħjar l-ewwel alfabett tiegħu. Wara għadda għall-istudju tal-morfoloġija u tas-sintassi. Hawnhekk se niddiskutu fil-qosor ix-xogħlijiet tiegħu f'ordni kronoloġika taħt l- irjus differenti li semmejna qabel. B'dan il-mod wieħed ikun jista' jieħu idea ġenerali tal-kontributi kollha ta' Vassalli qabel ma nistudjaw iktar fid-dettall il-Lexicon u l- Appendiċi Etimoloġika u Komparattiva tiegħu. Alfabet Malti Mfvsser Bvl Malti u Bvt-Tàljan, Ruma, 1790 Il-ktejjeb ta' erbgħa u għoxrin paġna Alfabet Malti Mfisser Bvl Malti u Bvt-Taljan, li għandu wkoll it-titlu Alfabeto Maltese Spiegato in Lingua Maltese e Italiana, iġib l-isem ta' Antonio Fulgoni bħala stampatur, imma ma jgħid xejn dwar min hu l- awtur. Madankollu hu attribwit lil Vassalli għal diversi raġunijiet. Waħda minnhom hi li l-alfabett hu l-istess wieħed li hemm fil-Grammatka tal-Malti bil-Latin pubblikata sena wara. Argument ieħor hu li l-qofol ta' dan il-ktieb jinsab ukoll fil-Grammatka ta' Vassalli. Imma mbagħad hemm ukoll riferenzi mill-awtur ta' l-Alfabet Malti għall- Mbisen Phoenico— Punicum sive Grammatica Melitensis (Ruma 1791). Hekk, per eżempju, insibu riferenza għaliha bħala xogħol mitmum u għal-Lexicon li kien għad irid jintemm: ''…molti simili esempj…si potranno incontrare nella nostra Grammatica Maltese, ed a suo tempo saranno piti osservabili nel Dizionario. ''4 Barra minn dan, fil-Lexicon qal li, wara li kien studja l-Għarbi u ilsna Orjentali oħra fis-Sapientia ta' Ruma, kiteb Alfabett u Grammatka Maltija fl-ilsien Latin. $ Fl-Alfabet Màlti, Vassalli daħħal seba' vokali: a, e, V, i,0, u, x, u sitta u għoxrin konsonanti: b, t, d, f, ġ, ċ, h, ħ, kħ, g, rgħajn (għamla ta' għ ħarxa), għ, j, k, q, 1, m,n, p, f, $, X, W, V, Ż, z, bl-istess ordni kif inhuma mogħtija hawn, għalkemm xi simboli konsonantali kellhom jinbidlu hawn għall-ħeffa tal-istampa. Vassalli, fost ħwejjeġ oħra, ta deskrizzjoni tal-vokali u tal-konsonanti Maltin u tkellem aktar fit-tul dwar il-konsonanti gutturali, ħ, kħ, rgħajn, għ, u q. Hu tkellem ukoll dwar id-differenza (li llum insejħulha fonemika) bejn il-ħsejjes konsonantali u vokaliċi li huma qrib xulxin.6 Hu juri li l-għażla bejn konsonanti u oħra u bejn vokali u oħra hi bażika billi jagħti żewġ kelmiet li jaqblu f'kull ħoss minbarra fil- konsonanti jew fil-vokali li jkun irid juri li hi bażika. Dawn iż-żewġ kelmiet illum insejħulhom 'par minimu'. Hekk, biex wera li l-ħ tingħażel minn kħ ta, fost oħrajn, dawn l-eżempji: ħajt parete kħajt filo ħall sciolse kħall aceto Hekk ukoll, biex juri kif il-vokli à tingħżel minn 6, ta fost eżempji oħra dawn li ġejjin: dàr casa dċr si voltà ħmar si fece rosso ħmġr asino Għalkemm fil-Malti standardizzat ma hemmx dawn id-distinzjonijiet, għadhom jinħassu xorta waħda f'xi djaletti ta' Malta u Għawdex. Barra minn dan hemm tajjeb li Vassalli kien qiegħed jinqeda b'metodu xjentifiku li għadu validu sal-lum billi nqeda bil-par minimu jew bis-sett minimu. Il-Mvisen jibda b'daħla storika dwar il-Malti, u Vassalli jgħid, bħalma kien qal qablu l-Kanonku G.P.F. Aguis de Soldanis, li l-ilsien Malti hu mnissel mill-Feniċju: f. certum est Melitensem linguam a Phoenicibus originem trahere; quum hi primi fuerint, qui per plurima finitima loca peragrarint, et primi, qui navibus Melitam pervenerint…''7 Għalhekk kien jaħseb li l-Feniċi kienu l-ewwel nies li ħallew l- influwenza lingwistika. Vassalli kien iżomm ukoll il-prinċipju tal-proto— lingwa, li hu kien isejjaħ Omm (Mater) l-ilsna. Waqt li l-Malti ġej mill-Feniċju, il-Feniċju kien ġej mill-Kaldajk, li b'differenza djalettali kien mitkellem kemm mill-Kananej, kemm mill-Feniċi, u kemm mil-Lhud. $ Maż-żmien, il-Malti Feniċju kien influwenzat mill-Puniku, imma baqa' ħieles mill- influwenzi tal-Grieg u tal-Latin. Mal-miġja tal-Għarab il-Feniċju — Puniku ta' Malta beda jitħassar bil-Għarbi kemm minħabba l-qrubija ta' bejn il-Malti ta' dak iż-żmien u l-Għarbi, u kemm minħabba l-analoġija. Wara d-daħla storika, Vassalli jagħmel diskussjoni dwar it-twaqqif tal-ortografija tal-Malti u jammetti l-prinċipju li l-elementi tal-ilsna huma l-ħsejjes distintivi li bihom jissawwar il-kliem: ''Elementa autem linguarum sunt soni inter se distincti, quibus sermonis dictiones efformantur…'' 10 Dan hu fil-qosor il-prinċipju tat-twaqqif ta' l-allofonijiet (realizzazzjonijiet attwali ta' ħsejjes mhux distinti) f'fonemi. Min-naħa l-oħra, il-ħsejjes distintivi jridu jkunu rappreżentati b'simboli ortografiċi: ''…sed soni cvfris seu litteris describuntur. ' ll B'hekk Vassalli kien miexi xjentifikament mill-fonoloġija għall-grafoloġija. Fl-istudju tal-fonoloġija Vassalli għażel bejn il-vokali u l-konsonanti bħalma kien għamel fl-Alfabet Màlti, imma mbagħad daħal iżjed fid-dettall meta ġie għad- deskrizzjoni tal-ħsejjes. Hu qal li l-ħsejjes konsonantali jissawru bl-organi tal-ħalq, li huma x-xufftejn, is-snien, l-ilsien, il-palat u l-gerżuma. Għalhekk hu qasam il- konsonanti f'ħamsa: konsonanti labjali, b, p, f, w, m, v; konsonanti dentali, s, ż,x,z; konsonanti lingwali, t, d, 1, n, r; konsonanti palatini jew tal-palat (illum imsejħa 'palatali'), j, k, ċ, ġ, g; u konsonanti gutturali, ħ, kħ, għ, rgħajn, q, h. Il-vokali qasamhom fi tnejn: vokali żgħar jew qosra, a, e, V, i, 0, u; u vokali kbar jew twal, aa, vv, ii, 00, uu, u:, ae. Il-vokali t-twal jerġgħu jinqasmu fi tnejn: vokali ta' kwalità ċara, bl-aċċent miftuħ, (ii, uu), u vokali ta' kwalità mħallta, bl-aċċent magħluq (aa, VV, 00, u:, ae). Wara l-istudju fonoloġiku tiegħu, Vassalli żied taqsima żgħira li fiha ta l-alfabett tal-Malti li hu waqqaf fuq dawk il-prinċipji. Il-kontenut ewlieni tal-Mvisen ta' Vassalli hu maqsum fi tliet kotba li jittrattaw il-fonoloġija u l-grafoloġija, il-morfoliġija, u fl-aħħarnett is-sintassi. Fl-ewwel ktieb Vassalli jitkellem dwar dak li hu jsejjaħ l-elementi, jiġifieri l-ittri ta' l-alfabett b'dak li jinkludu kemm bħala ħsejjes u kemm bħala simboli. Għalhekk hu jibda billi jgħidilna li l-elementi tal-ilsien Malti huma tlieta u tletin, u li jinkitbu b'daqstant ittri: ''Elementa Linguae Melitensis sunt numero XXXIII, et totidem literis deseribuntur…'' 14 L-eqreb terminu modern lejn il-kelma 'elementa' kif imħaddma minn Vassalli hi l-kelma 'fonemi', jiġifieri ħsejjes distintivi. Kien Aristotili l-ewwel studjuż li nqeda bit-terminu elementum bit-tifsira ta' fonema. Fl-ewwel kapitlu ta' l-ewwel ktieb Vassalli jitkellem dwar l-alfabett, jagħti deskrizzjoni tal-ħsejjes vokaliċi u konsonantali, u jagħti l-ordni ta' kif għandhom jinkitbu wara xulxin fl-alfabett. Fit-tieni kapitlu jitkellem dwar xi vokali li jixxiebhu bħalma kien għamel qabel fl-Alfabet Malti, u jagħti wkoll eżempji ta' kliem li jaqbel f'kollox minbarra f'konsonanti waħda jew f'vokali waħda u għandu tifsira differenti. Ħafna mill-eżempji huma l-istess bħal tal-A/fabet Malti. Fit-tielet kapitlu jikteb dwar dak li llum insejħu assimilazzjoni parzjali tal-konsonanti b, d, ġ, rgħajn, għ, u ż, li jinstemgħu p, t, ċ, kħ, u s meta jkunu fit-tarf ta' kelma. Hu jgħid li għandhom jibqgħu jinkitbu mhux fil-ħoss imxebbah, imma f'dak oriġinali għaliex huma l-għeruq tal-kelma. Fir-raba' kapitlu jitkellem iktar fit-tul dwar il-vokali. Fil-ħames kapitlu jikteb dwar il-bdil tal-konsonanti anki fil-kitba, bħal 'it-triq' flok 'il-triq'. 5 Fl- aħħarnett, fis-sitt kapitlu jagħti sitt prinċipji dwar il-metodu tal-kitba li hu għażel. Fit-tieni ktieb insibu studju tal-morfoloġija Maltija f'erba' taqsimiet. L-ewwel taqsima tittratta dwar in-nom, li jinqasam fi tnejn: (a) sustantiv, li jista' jkun jew (i) proprju, bħal Adam, Malta, Ruma, jew (ii) appellattiv (jiġifieri nom komuni), bħal bniedem, knisja; jew (b) aġġettiv, bħal nadif, sabiħ. It-tieni taqsima titkellem dwar il-pronom marbut jew affiss man-nomi, verbi u partiċelli (jiġifieri prepożizzjonijiet). It-tielet taqsima tiddeskrivi l-verb bl-għamliet diversi tiegħu u bil- vokalizzazzjonijiet possibbli fil-passat, fil-futur u fl-imperattiv. Ir-raba' taqsima, imbagħad, titkellem dwar il-partiċelli, terminu li skond Vassalli jiġbor fih l-avverb, il-konġunzjonijiet, il-prepożizzjonijiet, u l-esklamazzjonijiet li nsibu fil-binja tal- grammatka Latina. l It-tielet ktieb jitkellem dwar is-sintassi tal-Malti, jiġifieri dwar il-binja tal-kliem fis-sentenza. Hekk insibu kif nom jintrabat ma' nom ieħor, eż. żmien il-ferħ, bin ħija; kif verb jintrabat ma' ieħor, eż. kienet marret, ried imur jixrob, u jerġa' jiġi joqgħod fejn kien; kif verb jinbena ma' nom jew bil-maqlub, eż. il-kbarat ma taħsibx fil-foqra għad li taf illi mingħajrhom ma hi xejn; kif pronom jinbena ma' partijiet oħra tad-diskors, eż. sabni, minni, marti; u fl-aħħarnett kif jinbnew ċerti frażijiet u espressjonijiet magħmula minn diversi partijiet tad-diskors, eż. jien innifsi, għadni, f'għajni, għandi, kelli, hux, ma hux, bija n-ngħas. L-influwenza tal-fonoġija tal-Għarbi, kif ukoll tal-morfoloġija tal-istess ilsien tinħass b'mod iktar ċar minn dik ta' ilsna oħra. Madankollu, minn dak li rajna jidher li kemm dam Ruma jistudja fis-Sapientia, Vassalli kien ħa tħejjija tajba ħafna fil-qasam tal- ilsna Semitiċi. Min-naħa l-oħra nirrealizzaw li Vassalli kien bniedem tassew kapaċi biex applika għall-Malti b'sengħa kbira dak li kien tgħallem b'riferenza għall-ilsna li studja. Grammatica della Lingua Maltese, Malta, 1827 Fil-grammatka tal-Malti miktuba bit-Taljan u stampata hawn Malta fl-1827, Vassalli jagħmel nota li hi t-tieni edizzjoni, imkabbra u preżentata f'ordni aħjar. Fil-fatt, tista' titqies bħala grammatka ġdida mibnija fuq il-linja ġenerali tal-grammatka miktuba bil-Latin u ppubblikata sitta u tletin sena qabel. Vassalli ħalla barra d-daħla storika li kellu fl-ewwel grammatka, imma jidher li ma ċaħad xejn minn dak li kien qal fiha. Anzi hu jagħmel riferenza għaliha fil-kelmtejn qabel ''L'Autore ai Lettori'', 18 Għal dak li hu taqsim, din il-grammatka fiha ħames kapitli, li minnhom l-ewwel wieħed jitkellem dwar l-alfabett u l-ortografija Maltija, it-tliet kapitli ta' wara jitkellmu dwar il-morfoloġija, u l-aħħar kapitlu jitkellem dwar is-sintassi. Vassalli beda l-ewwel kapitlu billi ta xi assjomi bħal dawn li ġejjin: (i) kull ħoss ta' ilsien għandu jinkiteb b'simbolu jew ittra waħda li tkun tingħażel minn kull ittra oħra; (ii) l-ebda ittra ma jista' jkollha iktar minn ħoss wieħed; (iii) l-ebda ħoss ma għandu jinkiteb b'iżjed minn ittra waħda. 1 Prinċipji bħal dawn baqgħu ġejjin sal- grammatki ta' żmienna, għalkemm nistgħu nagħmlu distinzjoni bejn ħsejjes fonemiċi (distintivi) u ħsejjes allofoniċi (mhux distintivi) b'mod li l-prinċipji ta' Vassalli jkunu jeħtieġu tibdil sostanzjali. Meta ġie għall-alfabett ta' din il-grammatka, Vassalli sejjaħlu 'alfabett fonografiku', mibni fuq il-prinċipju ''ikteb kif tisma''', basta tkun tisma' l-ħsejjes distintivi u radikali.20 Dan l-alfabett, imqabbel ma' dak tal-Għarbi u f'xi każijiet ma' dak Persjan, hu dan li ġej. —- c B T ċ G ż $ Il-fatt li Vassalli kien studja l-fonoloġija u ra x'kien l-aħjar li jikteb fis-sistema grafoloġika jidher ukoll minn nota li nsibu fil-kelmtejn qabel fejn qal li kien beħsiebu, fost ħwejjeġ oħra, jikteb taqsima oħra mal-grammatka tiegħu u fiha jqabbel il- 'fonografija' tal-Malti ma' dik tal-Għarbi tas-sitt seklu tal-Ħeġira, li jiġi t-tnax-il seklu wara Kristu. Din ix-xewqa ma rnexxilux itemmha minħabba marda li ġietu għal għarrieda u l-biża' li jekk jibqa' jaħdem fuqha, minħabba xjuħitu, anqas ma kien jirnexxilu jippubblika l-grammatka li kienet tant meħtieġa. Fil-qofol tiegħu, l-alfabett tal-grammatka tal-Malti bit-Taljan hu l-istess bħal dak tal-grammatka bil-Latin. Minkejja li l-għadd ta' simboli kemm għall-vokali u kemm għall-konsonanti baqa' l-istess, inbidlet il-grafija ta' xi wħud minnhom biex ikun hemm iżjed sempliċità. Wara d-daħla dwar l-assjomi regoli ortografiċi u l-alfabett fonografiku, l-ewwel kapitlu fih erba' taqsimiet. L-ewwel waħda tittratta dwar il-vokali (a, e, 1, 0, U, V, li hu ħoss bejn l-i u l-e, u fl-aħħar ae) u taċċetta wkoll il-preżenza ta' e muta bħal fil-kelma 'raqqequhom' li għandha tinqara 'raqquhom';'5 it-tieni taqsima tiddeskrivi l-konsonanti Maltin li huma s-sitta u għoxrin ittra li hemm fl-alfabett ta' Vassalli; it-tielet taqsima tagħti tmien regoli ortografiċi, fosthom dik li għandek tagħmel suffiss biex tkun taf x'inhi l-aħħar konsonanti tal-kelma fil-każ ta' dubju; 24 fl-aħħarnett ir- raba' taqsima titkellem dwar il-ħsejjes jixxiebhu, bħal għu rgħajn, ħu kħ, kuq, àu6,1u ie 25 It-tieni kapitlu jittratta dwar il-partiċelli korrelattivi, jiġifieri l-artiklu, is-senjakaż jew markatur tal-każijiet nominattiv, ġenittiv, dattiv, akkużattiv, vokattiv, ablattiv, il-pronom, il-prepożizzjoni, l-avverb, il-konġunzjoni u l-interjezzjoni jew esklamazzjoni. L-influwenza tal-grammatka Latina hi ċara ħafna hawnhekk. Hekk, ngħidu aħna, Vassalli jitkellem dwar id-deklinazzjoni fil-Malti u jagħti dan l-ewwel eżempju fost ħafna oħra: It-tielet kapitlu jittratta dwar il-verb li jista' jkun jew radikali (ilium ngħidulu ewlieni), jew awmentat (fi kliem ieħor 'imkabbar', jiġifieri dak li llum ngħidulu mnissel). It-tempijiet huma ħamsa: passat, eż. qagħad, futur, eż. joqgħod, preżent, eż. qiegħed, imperfett, eż. kien qiegħed jew kien joqgħod, trapassat jew pjukeperfett, eż. kien qagħad. Il-konsonanti tal-verbi huma maqsumin fi tnejn: (i) konsonanti radikali jew tal-għerq, u huma dawk li jidhru fil-verb radikali, it-tielet persuna, għadd singular, ġens maskil, fi żmien passat. e.g. q-għ-—d fil-verb qagħad; u (ii) konsonanti servili, dawk li llum ngħidulhom konsonanti taż-żidiet morfoloġiċi, eż. t fil-verb qagħdet.27 Barra minn dan, il-verbi jistgħu jkunu dissillabi jew monosillabi u dawn huma studjati għalihom. Ħafna mid-deskrizzjonijiet li nsibu taħt dan l-aspett issa jistgħu jitqiesu bħala antikwati żżejjed u neqsin minn sens xjentifiku. L-iktar interessanti huma dawk il-partijiet li fihom Vassalli studja l-vokalizzazzjoni tal-verbi fil-passat, futur u imperattiv. Ir-raba' kapitlu jiddeskrivi n-nom, li jista' jkun: (i) isem proprju, eż. Malta, (ii) nom komuni jew appellattiv, eż. kewkba, jew (iii) aġġettiv, eż. sabiħ. In-nomi jistgħu jkunu wkoll jew (i) nomi radikali, jiġifieri ewlieni, eż. Alla, xemx, baħar, jew (ii) nomi awmentali, jiġifieri mnisslin, eż. bidwi, Għarbi, mixtla, ħàkem, magħmul. Fl-istess kapitlu nsibu kif nistgħu jitnisslu n-nomi bis-saħħa ta' suffissi, kif jinbnew permezz tal-prefiss m fil-każ tan-nomi mimmati, u kif isiru d- diminuttivi, l-awmentattivi, il-komparattivi u s-superlattivi. Taqsimiet oħra jitkellmu dwar il-ġens, il-plural, l-għadd imtenni u n-numri kardinali u ordinali. Hi ħaġa interessanti li Vassalli kien ġa ħaseb għall-kliem li ssellifna minn ilsna oħra, kliem li hu jsejjaħ barbaru fis-sens ta' barrani. Hekk fir-regoli 195—196 jgħidilna li n-nomi barbari meta jidħlu fil-Malti joqogħdu għal ħafna tibdil u meta jagħmlu l-plural jew jieħdu xi forma tal-kliem Malti (Semitiku), eż. ċens pl. ċnus, sindku pl. sindkijiet; jew jieħdu plural barrani, eż. nutar pl. nutari, sinjur pl. sinjuri. Ir-raba' kapitlu jitkellem dwar is-sintassi Maltija u juri x'relazzjoni hemm bejn il-partijiet tad-diskors bil-binja tagħhom, kif fil-fatt isiru l-affissi, u kif jiffunzjonaw ċerti frażijiet u espressjonijiet, bħall-kelma għandu fis-sens ta' verb. Fid-deskrizzjoni tal-binja tal-komparattivi, Vassalli ta wkoll xi forom li llum huma arkajċi, per eżempju, il-komparattiv li jsir bis-saħħa tal-partiċella. Hekk hu ma, bħal fl-eżempji li ġejjin: min huwa l-maħluq li grandel e chi ċ la creatura jista' jilħaq jagħraf che possa giungere a comprendere x'int) cosa sei tu' Studji Lessikali L-istudju dwar il-lessiku Malti nsibuh l-aktar fil-Lexicon u fil-Motti, Aforismi e Proverbi Maltesi. Bihom Vassalli fetaħ it-triq għal ġbir ġenerali ta' dizzjunarji xjentifiċi kemm għal dak li hu vokabularju ta' bixra ġenerali, u kemm għal dizzjunarju xieraq tal-proverbji. Fil-fatt kien hemm ħafna studjużi Maltin u barranin li direttament jew indirettament imxew fuq il-Lexicon u fuq il-Motti tiegħu. Ktvb XI Kivm Malti 'Mfvsser Bvt-Latin u Bvt-Taljan Sive Liber Dictionum Melitensium Hoc Est Michaelis Antonii Vassalli Lexicon, Ruma, 1796 Il-Lexicon ta' Vassalli għandu wkoll sottotitlu bit-Taljan: ''Vocabolario Maltese recato nelle Lingue Latina e Italiana'', b'nota miżjuda li tgħid li d-dizzjunarju għandu daħla fil-bidu, u li warajh kellu jkun hemm Appendiċi Etimoloġika u Komparattiva u żewġ Indiċijiet, wieħed Latin u l-ieħor Taljan bin-numri li jikkorrispondu mal-kliem Malti. Nafu, madankollu, li s-suppliment li kellu jħaddan fih l-Appendiċi Etimoloġika u l-Indiċijiet baqa' ma ħariġx, u li x'aktarx intilef wara l-mewt ta' Vassalli. Id-dizzjunarju ta' Vassalli għandu tliet taqsimiet ewlenin: (i) Sejħa lin-Nazzjon Malti, (ii) Diskors Preliminari, u (iii) id-Dizzjunarju Malti — Latin —Taljan li jinfirex fuq 682 kolonna fi 341 paġna. Billi kull taqsima minn dawn għandha l-importanza tagħha, jixraq li ngħidu xi ħaġa fuq kull waħda f'paragrafi għalihom. ċAjla Nazione Maltese'' jew ''Kelmtejn Qabef' tal-Lexicon Vassalli jibda l-Kelmtejn Qabel tiegħu bit-titlu ''Alla Nazione Maltese'' għaliex hu ried li jiddedika d-dizzjunarju tiegħu lin-Nazzjon Malti li hu l-awtur veru tal-parti prinċipali ta' dan ix-xogħol. Fit-tieni paragrafu tal-Kelmtejn Qabel, Vassalli jgħid li biex temm dan ix-xogħol ħela l-aħjar snin ta' ħajtu, u għalhekk jitlob li ma jkunx kritikat bl-addoċċ billi kien jaf li xi wħud jaqbdu u jmaqdru l-kotba hekk kif jaraw il-frontispizju tal-ktieb. Hu jsemmi wkoll il-kritika mhix f'postha li kien qala' meta ħareġ il-grammatka ta' l-1791, u qal li hu ma kienx lest iwieġeb sakemm ma jarax bil-kitba oġġezzjonijiet ġodda mibnija fuq ir-raġuni. Vassalli jitkellem ukoll kontra dawk li kienu jgħidu li l-ilsien Malti ma kien jiswa għal xejn. Hu kien jistenna li, la darba ppreżenta l-fatt li l-Malti kien ta' siwi kbir għall-kultura tagħna, kull min hu għaqli u ġust ma kellux jagħmel ħaġ'oħra jekk mhux ifittex il-verità billi ma jikkritikax jekk mhux biex jiżviluppa dan l-ilsien u jagħtih aspett iktar ċar. Biex ma jiġrilux li jniżżel tifsir jew ideat żbaljati, Vassalli jgħid li hu għamel eżami fit-tul tal-materjal li kellu f'idejh. B'dan il-mod evita li jimxi fuq l-ewwel impressjonijiet, u rnexxielu wkoll jiġbor kliem rari u magħruf ftit. Fl-aħħarnett Vassalli jgħid li kien jistenna li l-Maltin sħabu jilqgħu bil-qalb dan ix-xogħol tiegħu u li jkun jogħġobhom biex hekk ikun mhux biss ta' siwi għar- Repubblika tal-għorrief, imma wkoll għall-Maltin ta' żmienu, għat-tfal tagħhom u dawk li jiġu wara. 'Discorso Preliminare' jew ''Daħla'' tal-Lexicon Fid-daħla tiegħu għad-dizzjunarju, Vassalli jgħid li sa mill-bidu.kien ħass li kellu jistudja l-aspetti kollha tal-Malti, inkluża l-istruttura tiegħu. Minħabba f'hekk studja l-Għarbi, u dan it-tagħlim swielu biex wasal ħalli jagħraf li l-qofol tal-Malti hu għal kollox Orjentali. Imma billi ra differenza kbira bejn il-Malti u l-Għarbi, Vassalli qabad u tgħallem ilsna oħra Orjentali li huma qrib il-Malti. Hekk seta' jeżamina iktar bil-ħeffa il-kostruzzjoni naturali ta' lsienna kif kien fi żmienu, kif ukoll jitkellem dwar in-nisel tal-Malti. Vassalli qal li, kif temm l-istudji lingwistiċi tiegħu fl-oqsma tal-Għarbi u ta' ilsna oħra Orjentali, ippubblika Alfabett u Grammatka tal-Malti miktuba bil-Latin. Semma wkoll li fid-daħla storika ta' dik il-grammatka kien wiegħed li jippubblika dizzjunarju Malti. Fil-fatt il-materjal kien ġa għandu meta għamel din il-wegħda, imma kien jonqsu li jerġa' jiġi Malta minn Ruma biex idur mill-ġdid, kif fil-fatt għamel, l-irħula u l-ibliet ta' Malta u Għawdex, u jistaqsi lill-Maltin u lill-Għawdxin dwar il-lessiku tagħna. Dwar il-ħidma etimoloġika tiegħu, Vassalli qal li rnexxielu wkoll isib il-kliem Malti fl-ilsna Orjentali qrib tiegħu. B'hekk reġa' sab l-etmoloġija mitlufa, billi kellu lista twila ta' kważi l-vokabolarju kollu qadim li kien għadu jintuża fi żmienu. Dan ix- xogħol etimoloġiku kellu jidher fl-Appendiċi Etimoloġika li ntilfet, u li kellha turi x'rabta hemm bejn il-Malti u l-ilsna Orjentali, billi kollox kien imqabbel u msaħħaħ b'eżempji, l-iktar bi kliem ta' forma mhux imnissla kemm mill-Malti u kemm mill- ilsna l-oħra. Vassalli nnota li l-vokabolarju ġie li kien jaqbel biss fil-ħoss, ġie li jaqbel fit-tifsira, u ġie li jaqbel kemm fil-ħoss u kemm fit-tifsira. L-għadd tal-kliem li kien jaqbel kemm fil-ħoss u kemm fit-tifsira kien wisq akbar minn dak li kien jaqbel jew fonoloġikament jew semantikament biss. Vassalli jgħid li hu ħass li kien xieraq li jagħmel it-tiftix meħtieġ biex isib kif il- Malti wasal sa għandna u x'kien tassew in-nisel tiegħu. Tiftix bħal dan iqajjem mhux biss il-kurżità tal-istudjużi, imma wkoll ħafna diffikultajiet minħabba s-sekli mbiegħda li ma jingħaddux u li fihom l-ilsien ta' Malta għadda minn ħafna żviluppi li Ilum ma nistgħux niddeskrivuhom. Minħabba f'hekk Vassalli jgħid li hu studja l- vokabolarju kelma kelma skond il-kritika ġusta ta' żmienu u qabblu mal-kliem korrispondenti fl-ilsna Orjentali qodma. Dan ix-xogħol jgħid li kellu jidher fl- Appendiċi Etimoloġika. L-istorja tal-ilsien hi marbuta mill-qrib mal-istorja tan-nies li jitkellmuh. Għalhekk, biex nitkellmu dwar l-ilsien Malti jkollna mmorru fi żminijiet imbiegħda u mdallma. L-elementi ewlenin tal-Malti żgur li kienu msawra mill-ewwel nies ġew Malta, imma li aħna ma nafux min huma, għalkemm Omeru jsejħilhom Feaċi, u Tuċidide Ċiklopi, 36 u għalhekk anqas ma nafu x'kien l-ilsien tagħhom. Għandna nistennew, madandollu, li minn dak l-ilsien għad baqgħalna xi kliem bħala fdal. Din l-ipotesi Vassalli bnieha fuq il-fatt li xi kliem qadim ma setax isib l-etimoloġija tiegħu fl- ilsna Orjentali. 37 Anqas ma għandna naħsbu li ż-żmien difen darba għal dejjem il- kliem kollu ta' dak l-ilsien qadim. Vassalli jkompli jargumenta li dan ma setax jiġri għaliex meta ġew it-tieni nies, huma sabu hawn l-ewwel nies ta' Malta bħala indiġeni u għalhekk l-ilsna taż-żewġ razez tħalltu b'mod li xi ħaġa minn tat-tnejn ġiet ikkonservata. Dan kien l-ewwel taħlit lingwistiku. Vassalli jgħid li t-tieni nies li ġew Malta kienu ċerti popli mill-Kananea li għal ħafna raġunijiet xterdu mil-Lvant għall-Punent. Hu jfaħħar lill-Feniċi għall-ġenju tagħhom talli ħolqu s-simboli li jirrappreżentaw il-kliem u hekk waqqfu l-alfabett, u talli sabu l-mezz kif setgħu jbaħħru u għal dan inqdew ukoll bl-astronomija. In- navigazzjoni għenet lil dawn in-nies fin-negozju tagħhom hekk li xterdu f'ħafna nħawi fl-Afrika u wara fl-Ewropa. Wara li kellhom progress kbir fis-sengħa tat-tbaħħir, il-Feniċi bdew jitbiegħdu mix-xtajta u hekk sabu ruħhom fil-gżejjer tal-Mediterran li bdew iservuhom bħala emporji għall-kummerċ tagħhom. B'dan il-mod huma ġew ukoll Malta u mhux biss bidluha f'pajjiż kummerċjanti, imma wkoll tawha l-kultura tagħhom u nfluwenzawha xejn inqas bil-lingwa tagħhom. Wara l-miġja tal-Feniċi f'Malta, l-ilsien tal-indiġeni beda jitħallat ma' dak tal- Feniċi,.u hekk tnisslet lingwa ġdida, li Vassalli sejħilha: ''la vernacula di quell'epoca''.38 Skond Vassalli din il-lingwa indiġena —Feniċja qatt ma setgħet tinqered għal kollox, u dan għaliex ir-razza mħallta ta' Maltin indiġeni u ta' Feniċi baqgħet dejjem nieżla lejna u żammet l-istess ilsien. Għalkemm aktar tard ġew f'Malta ħafna nazzjonijiet, dawn ma rnexxilhomx jibdlu għal kollox l-ilsien lokali minħabba li l-ilsien tagħhom kien differenti ħafna. Hu minħabba f'hekk li l-Grieg ta' żmien il-Griegi f'Malta ma nfluwenzax l-ilsien lokali, u għalkemm insibu xi influwenzi Griegi fil-Malti tal-lum, dawn kollha ġew fi żmien tardiv. L-ilsien Feniċju li ġie Malta kien qrib ħafna l-ilsien Kaldajk minn fejn tnissel. Kien ukoll qrib il-Lhudi, u jista' jitqies bħala ħuh. Il-Malti modern, għalkemm hu differenti ħafna, għad għandu ħafna kliem Feniċju kif kellu jidher fl-Appendiċi Etimoloġika. Minħabba l-kultura u l-kummerċ tagħha, Malta ġibdet l-attenzjoni tal-Feniċi tal- Afrika, jiġifieri l-Puniċi, li kienu s-suċċessuri tal-Feniċi li kienu okkupaw l-Afrika ta' Fuq qabel ma Feniċi oħrajn okkupaw lil Malta. Billi bejn il-Feniċi tal-Afrika ta' Fuq u dawk ta' Malta ma kienx hemm differenza jekk mhux dik taż-żmien ta' meta nfirdu minn xulxin, u tal-influwenzi li kellhom mill-pajjiż il-ġdid li okkupaw, ġara li l-Puniku ma ħassarx l-ilsien indiġenu — Feniċju ta' Malta. Kulma għamel kien li għenu biex seta' jistagħna aktar fil-vokabolarju tiegħu, l-aktar fil-qasam tat-tbaħħir, tal-kummerċ u tal-kultura. Ir-Rumani, wara ħafna gwerer mal-Kartaġiniżi jew Puniċi tal-Afrika ta' Fuq irnexxielhom jirbħu mhux biss Kartaġni u artijiet oħra Afrikani, imma wkoll Malta. Madankollu huma ma kellhomx influwenza fuq l-ilsien indiġenu — Feniċju — Puniku ta' Malta, billi kienu ħsiebhom fit-tifrix tal-imperu u mhux fit-tibdil tar-riti, tar- reliġjonijiet, tal-lingwi u tad-drawwiet lokali l-oħra. Fis-seklu tmienja wara Kristu, Malta waqgħet f'idejn l-Għarab. Kien f'dan iż-żmien li l-ilsien lokali indiġenu — Feniċju —Puniku ta' Malta beda jitħassar billi jitħallat mal- Għarbi. It-tibdil lingwistiku seta' jiġri din id-darba għaliex iż-żewġ ilsna kienu mnissla mill-Kaldajk. Kien hemm fattur ieħor importanti, u dan hu ż-żmien twil li l-Għarab damu hawn. Forsi wieħed kien jistenna li l-Għarbi kellu jeqred għal kollox l-ilsien lokali, imma l-fatti juru li għad għandna fil-Malti xi forom morfoloġiċi u kliem ta' nisel Orjentali li ma humiex Għarbin. B'hekk il-Malti tal-lum għad għandu l-karattru ewlieni tiegħu. Wara l-Għarab ġew Malta ħafna ħakmiet Ewropej. Dawn kienu l-kawża li fil-Malti daħlu ħafna barbariżmi jew kliem missellef mill-ilsna tal-Ewropa. Madankollu n- nies ta' Malta u ta' Għawdex baqgħu jgħaddu minn missier għal iben l-ilsien nazzjonali sa ma wasal fi żmienna, u minħabba f'hekk il-Malti hu ta' min iqisu bħala monument l-iżjed rari u l-iżjed qadim u li jistħoqqlu l-attenzjoni tal-letterati. Il-Malti tal-lum hu tassew differenti mill-Għarbi kemm f'ħafna mill-kliem tiegħu, u kemm fl-inflessjonijiet jew forom morfoloġiċi. Min-naħa l-oħra ma nistgħux ngħidu li l-Malti hu Puniku, kif iridu jgħidu xi wħud, mhux biss għaliex m'għandniex dokumenti biżżejjed tal-ilsien Puniku biex inkunu nistgħu nqabbluh miegħu, imma wkoll għaliex l-Għarab imlewh b'ħafna arabiżmi li ma jħalluniex ngħidu jekk fin- nisel kellniex elementi Puniċi, jew jekk kinux Għarbin. Żgur li l-Malti tal-lum fih ħafna vokabolarju ta' nisel Kaldajk, Samaritan, Lhudi, u bla dubju Feniċju kif kellu jidher fl-Appendiċi Etimoloġika. Hu minnu li daħal xi vokabolarju Ewropew f'ilsienna, imma hu fatt ukoll li l-Malti tal-lum hu Isien għalih, mitkellem biss ġo Malta u Għawdex, u għalhekk għandu jissejjaħ ilsien Malti. Imma billi f'Malta u Għawdex hawn ħafna djaletti u dawn jista' jkollhom influwenzi differenti minn ilsna barranin, hemm bżonn li nistudjawhom ukoll. B'dan il-mod inkunu nistgħu nidħlu iktar fil-fond fit-tiftix tagħna fl-ilsien Malti ta' żmienna. $$ L-ilsna ħajjin anki dawk li huma inqas magħrufa u limitati, għandhom ikunu studjati u kultivati. Fl-Italja, per eżempju, anki d-djaletti jinkitbu u huma studjati. Hekk hemm il-kitba tan-Naplitan, tal-Kalabriż, tal-Bolonjiż, tal-Venezjan, tas-Sardinjan u tal- Isqalli. Anzi l-poeżija tagħhom tant hi prominenti li tgħaġġeb lil min jaqraha. L- istess għandu jsir għall-Malti. Il-kultura tal-lingwa materna hi meħtieġa qabel xejn għall-edukazzjoni. Din hi l- oġġett ewlieni li għandu jfittex li jikseb in-nazzjon għaliex mill-edukazzjoni jiddependi l-ġid komuni tal-poplu. Biex bniedem ikun membru xieraq tas-soċjetà u ta' pajjiżu jrid ikollu morali tajba, tagħlim sod tar-reliġjon, rieda sħiħa li joqgħod għal-liġi, li jħobb lil għajru u li jħares l-ordni u l-interess pubbliku. Irid ukoll jaħrab mill- iżbalji u mill-qerq, u jagħmel lilu nnifsu bniedem li jixraqlu jkun wild ir-repubblika, u jġib ruħu ta' bniedem ċivilizzat u ċittadin tajjeb. Dan ma jistax iseħħ, madankollu, jekk il-lingwa materna ma tkunx studjata u mħaddma sewwa. Ma hemm l-ebda Isien u l-ebda djalett li ma joqgħodx għar-regoli. Imma biex ikunu veri u reali jridu jkunu msawra skond in-natura tal-istess ilsien. Għalkemm il-Malti jiġi mill-ilsna Orjentali, jiġifieri l-Aramajk, is-Samaritan, is-Sirjak, l-Għarbi, l- Etjopiku u oħrajn tal-istess natura, ma jaqbilx dejjem magħhom, u għalhekk jitlob regoli għalih. L-ewwel ħaġa meħtieġa għall-Malti hi t-twaqqif ta' ortografija li tiddeskrivi perfettament l-element jew il-ħsejjes tal-istess ilsien. Il-kitba hi taħdit mejjet, imma dan iqum bil-qari. Minn dan isegwi li kull element jew kull ħoss irid ikun imfisser u miktub b'ittra jew b'simbolu wieħed. Dwar dan Vassalli jgħid li hu mexa fuq il- prinċipji ta' Marku Fabriju Kwintiljanu (c 35-95 W.K.), li kien rettoriku kbir Ruman, awtur ta' De Istitutione Oratoria, u li b'hekk kellu x-xorti li jwaqqaf ortografija perfetta li ma taċċetta l-ebda eċċezzjoni. Vassalli jerġa' jagħti ħafna mit-tagħrif li kien ta fil-grammatka tiegħu tal-1791 dwar ir-regoli ortografiċi li kien waqqaf u dwar l-alfabett li kien daħħal f'dik il- grammatka. Hu għamel distinzjoni bejn il-konsonanti u l-vokali, bejn vokali qasira u vokali twila, u bejn aċċent saqqaf (ċircumfless) jew imħallat u aċċent waqqaf (ċirkumfless maqlub) jew safi. Jidher li Vassalli kien jinqeda bis-saqqaf fil-każ ta' vokali dittongalizzata, u bil-waqqaf fil-każ ta' vokali twila. Fid-deskrizzjoni ta' din id-distinzjoni xejn ma kien ċar, u inqas jidher li kien tassew xjentifiku. Hekk, per eżempju, hu kien iqis id-dittong ie bħala vokali waħda, imma mħallta, jiġifieri mhix vokali ċara. Għalhekk kien jiktibha bis-simbolu v, bħal fi bnvdem, u qal li kienet qisha tinstema bniedem, bl-aċċent fuq il-vokali e. Kemm kien żbaljat Vassalli dwar dan nistgħu ngħiduh għaliex f'esperiment li għamilt bl-ispektrograf fl-Università ta' Reading, l-Ingilterra, sibt li l-ispektrogramm li rriżulta għall-kelma kien wera biċ- ċar li l-ħoss ie hu dittong għaliex il-formanti taż-żewġ vokali ma baqgħux paralleli bejn fuq u isfel, u li approssimattivament żewġ terzi tat-tul ta' dan id-dittong hu fuq il-vokali i, u terz biss tat-tul hu fuq il-vokali e ċentralizzata u mbaxxija. Għalhekk l-istress qiegħed iżjed fuq l-i milli fuq l-e, bil-maqlub ta' li qal Vassalli. Ta' min iżid li kelli riżultat bħal dan kemm dwar il-formanti li jitilgħu jew jinżlu fuq it-tieni element dittongali, u kemm dwar it-tul tal-ħin, meta eżaminajt dittongi oħra Maltin. Vassalli, madankollu, ma kellux dawn l-istrumenti għad-dispożizzjoni tiegħu. Hu mexa l-aktar fuq il-fonetika tal-Għarbi Medjevali, li ma setgħetx tgħinu wisq fil-każ tal-ħoss tagħna ie. Kif jidher mill-alfabett tal-grammatka ta' Vassalli tal-1791, mhux l-ittri kollha jinsabu fl-alfabett Latin. Minħabba f'hekk, Vassalli ġabar is-simboli li kienu miktubin b'simboli speċjali, u ttrattahom għalihom. L-ispeċjalità ta' dawn is-simboli ħolqot diffikultà biex l-alfabett ta' Vassalli jkun aċċettat. Hu fatt li kien alfabett sostanzjalment xjentifiku u li bih twaqqfet ortografija tajba, imma t-toqol ta' dawn is-simboli żamm lil ħafna nies milli jitgħallmuhom hekk li Vassalli stess sawwar alfabett ieħor għat- tieni grammatka tiegħu, li hu kien wiegħed fl-1792 fil-manifest tal-Lexicon. Vassalli tkellem ukoll dwar il-punteġġatura, l-aċċenti u sinjali oħra dijakritiċi li, madankollu ma kellhomx il-kruha u d-diffikultà tal-konsonanti l-ġodda li daħħal fl- alfabett tiegħu. $ Billi l-Malti hu differenti kemm mill-ilsna Orjentali u kemm mill-ilsna Ewropej, Vassalli ħaseb biex waqqaf il-grammatka skond ma ħaseb li kien l-aħjar għaliha bla ma ntrabat u la ma' dik tal-ilsna Orjentali u anqas ma' dik tal-ilsna Ewropej. Hekk, per eżempju, hu qal li l-parti tad-diskors huma erbgħa: in-nom, il-pronom, il-verb u l-partiċella. Il-partiċella tħaddan fiha l-avverb, il-prepożizzjoni, il- konġunzjoni u l-interjezzjoni. $ Vassalli, madankollu, kien influwenzat ukoll mill- grammatka Latina u b'hekk, per eżempju, daħħal id-deklinazzjoni fil-Malti. L-għan tad-dizzjunarju hu li jiddeskrivi b'ordni alfabetika l-kliem kollu tal-ilsien billi jingħata t-tifsir kollu li kull kelma jista' jkollha waqt li ssir distinzjoni bejn it- tifsir ewlieni u proprju u dak sekondarju u figurat. Biex iħaffef ix-xogħol tiegħu u jagħmilha ħaġa ħafifa biex idaħħal kliem u tifsir ġdid waqt il-kompilazzjoni tad- dizzjunarju tiegħu, Vassalli nqeda bis-sistema tal-kartonċini. Mhux b'daqshekk ix- xogħol sar ħafif, imma żgur li kien iżjed tekniku minn dak tal-Kanonku Ġ.P.F. Agius de Soldanis li daħħal il-kliem tiegħu fuq karti twal u wara żied bejn il-linji u fil- marġini, u fl-aħħar reġa' kkopja kollox mill-ġdid. Biex jinġabar il-lessiku tiegħu, Vassalli kellu jitħabat mhux ftit. Imma billi l-Malti kien l-ilsien tiegħu hu seta' jibda jikteb dak li kien jiftakar u mbagħad iżid dak li ġabar minn fomm il-poplu wara li għamel tiftix apposta ma' Malta u Għawdex. Fil- fatt jidher li x-xogħol tal-bidu għamlu meta kien Ruma billi qabad dizzjunarji Latini u Taljani u ta t-tifsir tal-kliem li kien jaf bil-Malti. $ Vassalli kellu jistaqsi lin-nies imdaħħla fl-agrikoltura, fil-botanika, fl-insiġ u fi snajja' jew fi xjenzi oħra mhux biss f'Malta, imma wkoll fl-Italja, u wara kien iqabbel dak li jsib mad-dizzjunarji Taljani u Latini. Din kienet għalih biċċa xogħol li bil- fors kellha tkiddu, għaliex minn madwar tmintax —il elf kelma li fih il-Lexicon, ftit kellu kliem li ma setax jagħtih tifsira. Meta ġara dan u ma kienx ċert dwar it-tifsira, kiteb il-kliem Desideratur significatio, bħal fil-każ tal-kelma Qomqàm (Lexicon, kol. Billi Vassalli ried li jagħżel kemm jista' jkun b'mod eżatt l-ewwel tifsira tal-kelma minn tifsiriet oħra li jiġu wara, hu nqeda ta' spiss b'dizzjunarji ta' ilsna Orjentali. Is-sens oriġinali hu preċedut bl-ittri pp., jiġifieri proprjament, fil-waqt li t-tifsiriet l-oħra huma enumerati gradatament bin-numri II, MI, IV, V, VI. Meta mbagħad Vassalli ta l-etimoloġija fl-Appendiċi tiegħu, wara t-tifsiriet niżżel it-taqsiriet Vid. Etvm., jew oħrajn bħalhom, biex il-qarrej ikun jaf li għandu jara l-Appendiċi Etimoloġika. Vassalli kien tal-idea li ladarba l-Malti kellu l-ortografija, il-grammatka u d- dizzjunarju tiegħu, kien jeħtieġ li wieħed jibda jikteb xogħlijiet oriġinali u mhux jaqleb servilment minn ilsna moderni. Imma jekk wieħed iħoss il-ħtieġa ta' traduzzjonijiet għall-Malti, jaqbel iżjed li jinqalbu kotba miktuba oriġinalment bl- ilsna Orjentali. Il-poeżija Maltija għandha wkoll tikber għaliex tgħin lill-kultura tagħna. Billi Vassalli kien waqqaf is-sisien tal-Malti fl-ortografija, il-grammatka u d- dizzjunarju tiegħu, hu ħass li kellu jidħol fl-iskejjel tagħna metodu differenti minn dawk ta' qabel ma kien hawn dawn il-faċilitajiet. Bħal nazzjonijiet oħra ta' kultura kbira, it-tagħlim tagħna kellu jibda jsir b'ilsienna. Hu minnu li kull bidu hu tqil, imma t-tqil ikun megħlub. Li kien jonqos issa kien it-twettiq tal-metodu. Fil-programm għall-edukazzjoni għal kulħadd Vassalli ħaqqaqha li għandu jkun hemm skejjel pubbliċi ma' Malta u Għawdex u li f'dawn it-tfal kellhom jitgħallmu qabel xejn kif jaqraw u jiktbu bil-Malti. Kellhom jitgħallmu wkoll l-Aritmetika, u suġġetti oħra, u l-iktar it-tagħlim nisrani, u kif jagħmlu l-irċevuti u kif jiktbu l-ittri. B'dan il-mod it-tfal ma jkunux jaħlu ż-żmien prezzjuż ta' tfulithom, billi kienu jkunu jistgħu wkoll jitgħallmu ilsna barranin meħtieġa għall-kummerċ jew inkella jkomplu l-istudji fix-xjenzi. $$ 'Lexicon Melitensis— Latino— Italum' It-tielet taqsima tal-Lexicon ta' Vassalli hu d-dizzjunarju nnifsu li għalhekk jifforma l-parti ewlenija ta' dan ix-xogħol. Hu miktub b'ordni alfabetika mogħtija minn Vassalli fid-Diskors Preliminari tiegħu, p. XXXV, u b'dan il-mod hu differenti minn dawk li ġew aktar tard. L-ordni hi din: A, B, T, D, E, F, Ġ, Ċ, H, KĦ, Ħ, V, G, RGĦAJN, GĦ,1,J,K,Q,L, M,N, 0, P,R, S, X, W, U, V, Ż, Z, AE. B'dan il-mod wieħed irid jagħmel ftit attenzjoni biex isib il-kliem li jrid fid-dizzjunarju. Wara li Vassalli kien waqqaf l-ortografija u l-grammatka tal-Malti, u wara li ħareġ id-dizzjunarju tiegħu, jidher li ma waqafx mill-ħidma tiegħu lingwistika hekk li fi xjuħitu, bil-għajnuna ta' John Hookham Frere seta' jippubblika l-proverbji Maltin li hu kien ġabar. Vassalli stess jgħidilna li kien beda jiġbor dawn il-proverbji sa minn madwar is-sena 1783 meta kien beda jaħseb kif seta' jikkoltiva l-ilsien Malti. 48 Xi wħud minn dawn il-proverbji hu kien daħħalhom fil-Lexicon tiegħu meta setgħu jgħinu biex jagħtu xi tifsira ġdida jew differenti. Il-proverbji Maltin huma mogħtija f'ordni alfabetika u huma Ikoll maqlubin għat- Taljan. Dawk li baqgħu ma jiftehmux bi traduzzjoni litterali, iġibu wkoll tifsira tas- sens skond l-użu tagħhom. Barra minn dan, xi proverbji huma msaħħin bl-istorja tagħhom, u kultant b'noti grammatikali u filoloġiċi. Xi proverbji, fl-aħħarnett, għandhom ukoll il-korrispondenti tagħhom bil-Għarbi. Ta' min iżid li tnax-il proverbju biss minn 863 li hemm f'dan il-ktieb għandhom l-ekwivalenza fl-ilsien Għarbi Klassiku jew Djalettali. Xogħlijiet Letterarji Vassalli ta wkoll xi kontributi letterarji. Hu minnu li Vassalli hu l-bniedem kbir kif nafuh aħna mhux għal dawn ix-xogħlijiet, imma xorta waħda ma nistgħux inwarrbu għal kollox minn quddiem għajnejna l-isforz li għamel f'dan is-sens. Jeħtieġ li ninnutaw, madankollu, li fil-waqt li x-xogħlijiet lingwistiċi għamilhom minn rajh għax ħass il-ħtieġa tagħhom għall-fejda tal-Malti, hu ndaħal għax-xogħlijiet ta' bixra letterarja iktar minħabba l-okkażjoni. Hekk, per eżempju, it-traduzzjonijiet mit- Testment il-Ġdid għamilhom għax kien imqabbad jagħmel dak il-qlib u fl-istess ħin għen ftit ruħu finanzjarjament. Xogħlijiet ta' Traduzzjoni Vassalli ħadem ukoll fil-qasam tat-traduzzjoni. Hekk hu qaleb tliet epitaffji mill- Għarbi Kufiku għal-Latin (1793) meta kien għaddej minn Palermu, u wara qaleb mil-Latin għall-Malti l-Erba' Vanġeli u l-Atti ta' l-Appostli (1829). Traduzzjoni oħra li għamel kienet dik tal-istorja tas-Sultan Ċiru (1831). F'Awissu tas-sena 1792, Vassalli kien għaddej minn Palermu fejn ra ħafna skrizzjonijiet kufiċi. Fost dawn kien hemm tliet lapidi tal-oqbra Għarab li kienu għadhom kemm instabu, u kienu miktuba b'ittri sbieħ karamatiċi. Fil-Lexicon tiegħu, Vassalli jgħid li dawn kienu waħda magħmula fis-sena 531 tal-Ħeġira (-1136 W.K.), oħra fis-sena 467 (- 1074 W.K), u t-tielet fis-sena 517 (-1123 W.K.). 9 Hu studja dawn l-iskrizzjonijiet kufiċi, jew b'ittri tal-Għarbi qadim, ittraskriviehom bl-ittri neski tal-Għarbi modern u qalibhom għal-Latin. Wara stampahom fl-1793 għand Antonio Fulgoni fi ktejjeb ċkejken ta' tmien faċċati li jġib dan it-titlu twil: ''Tria Monumenta Lapidea Sepuralia Kufico— Arabico —Sicula Characteribus Kufico— Arabicis utrinque insculpta Panormi in domo D.ni Antonini Magnasco Septembris superioris an. Kif jidher mit-titlu, Vassalli sejjaħ lilu nifsu ''Professur tal-Ilsna Orjentali'', u x'aktarx li kien jgħallem l-Għarbi meta kien Ruma. Żgur, madankollu, li hu kellu taħriġ kbir mhux biss fl-Għarbi Klassiku u Djalettali, imma wkoll fl-Għarbi tal- iskrizzjonijiet sepulkrali b'kitba Kufika. Fil-fatt hu jsemmi fost ħwejjeġ oħra li fi żmienu waslu biex iddeċifraw għal kollox l-Għarbi Kufiku. Il-Kardinal Stefano Borgia kien l-ewwel wieħed li ta spinta u mexxa 'l quddiem dan il-għerf, minħabba li fil- Mużew Borġjan ta' Velletri kellu kollezzjoni rari ta' flus u ta' monumenti Kufiċi li xi wħud minnhom kienu pubblikati minn Adler u Assemani. Vassalli jgħid li dawn l-iskrizzjonijiet Kufiċi kienu mfissra bil-għaqal kollu hekk li l-qari tal-alfabett Kufiku kien għal kollox stabbilit b'mod ċar. 50 Jidher li għalhekk l-istess Vassalli wasal biex jagħmel it-traduzzjonijiet tat-tliet lapidi sepulkrali ta' Palermu. Vassalli miet fit-12 ta' Jannar 1829 meta l-Erba' Vanġeli u l-Atti tal-Appostli kienu għadhom ma ħarġux. Meta mbagħad ħarġu, aktar tard fl-istess sena, bl-isem Quatuor Evangelia, et Actus Apostolorum, juxta Vulgatam, Romae A.D. M.D.XCII. Editam: necnon eorundem Versio Melitensis, R. Watts, Londra, 1829, isem Mikiel Anton Vassalli baqa' ma deherx fil-frontispizju. Madankollu hemm dokumenti biżżejjed biex ngħidu li t-traduzzjoni hi tiegħu. Ix-xogħol tat-traduzzjoni tal-Vanġelu kien ħadlu munn Jannar 1823, meta qabbdu jagħmel il-qlib għall-Malti r-Reverendu William Joweu, direttur Anglikan tal-għaqda Church Missionarv Societv, sa Awissu 1828 meta beda jaqleb l-Atti u temmhom f'Jannar 1829 ftit qabel ma miet. Ix-xogħol kollu kien stampat fi ktieb wieħed u kien ippubblikat xhur wara l-mewt tat-traduttur. Kif juri t-titlu tal-ktieb, il-Vanġelu u l-Atti kienu mogħtija kemm bil-Latin tal- Vulgata u kemm bit-traduzzjoni Maltija. Jidher ukoll li t-traduzzjoni tiegħu Vassalli għamilha mill-istess test Latin b'mod li fejn il-Protestanti jużaw verżjoni u l-Vulgata tuża oħra, il-verżjoni Maltija torbot ma' dik Kattolika. Fit-traduzzjoni tat-testi Bibliċi, Vassalli għamel ħiltu biex jagħmel xogħol litterali u letterarju billi pprova jżomm mat-test oriġinali kemm jista' jkun, jagħżel il-kliem Semitiku biex jagħti bixra ta' Malti li ħaqqu rispett, u jinqeda b'sintassi li deherlu li kienet taqbel għall-Malti. L-Istorja tas-Sultan Ċiru, Malta, 1831 Sentejn wara l-mewt ta' Vassalli ħarġet it-traduzzjoni tiegħu ta' L-Istorja tas-Sultan Ċiru li oriġnarjament kienet miktuba bil-Franċiż minn Charles Rollin u stampata f'Pariġi fl-1740 bit-titlu Histoire de Cvrus, l-ewwel wieħed minn sitt volumi mgħammdin Histoire Ancienne des Egvptiens, des Carthaginois, des Assvriens, des Babvloniens, des Medes et des Perses, des Macedoniens, des Grees, u li kien maqlub għall-Ingliż fis-seklu dsatax u stampat Londra bla data bl-isem The Historv and Travels of Cvrus, xogħol li fih 245 -- xvi paġni. It-traduzzjoni Maltija ħarġet mingħajr isem it-traduttur, imma l-ktieb kien attribwit lil Vassalli fuq dak li qal ir-Rev. Kitba Letterarja Oriġinali Fil-Lexicon tiegħu Vassalli ssuġġerixxa li, wara li hu kien waqqaf il-Malti fuq sisien sodi billi tah l-ortografija tiegħu, ġabarlu fi ktieb ir-regoli grammatikali u bnielu d-dizzunarju tiegħu, kien jeħtieġ li wieħed jibda jikteb xogħlijiet oriġinali. F'ħajtu, madankollu, Vassalli ma ppubblika l-ebda biċċa kitba kreattiva bil-Malti. Dan m'għandux għalfejn jaħsadna, għax anki jekk inħarsu lejn it-traduzzjonijiet li għamel, għandna nsibu li hu qaleb mill-Għarbi għal-Latin, mil-Latin għall-Malti, u mill- Franċiż jew l-Ingliż għall-Malti wkoll, bil-kuntrarju ta' dak li kien ipproġetta li jew niktbu mill-ewwel bil-Malti, jonkella naqilbu mill-ilsna Orjentali.5$ Terġa', meta kien jikteb xi ittra, manifest jew memorjal kien x'aktarx jinqeda jew bil-Franċiż, jew b'xi Isien ieħor barrani bħalma hu t-Taljan. Stedina, Malta, 1841 Il-biċċa xogħol waħdanija ta' kitba ta' proża bil-Malti ta' Vassalli hi t-taħdita li ġġib it-titlu ''Stedina'', u li kienet stampata għall-ewwel darba tnax —il sena wara l-mewt tal-awtur. F'din il-kitba Vassalli jitkellem dwar l-importanza li għandu jkollu l-Malti fl- edukazzjoni tal-Maltin biex huma jistgħu jimxu 'l quddiem. L-ideat imfissra fiha kienu ġa dehru f'ħafna kitbiet ta' Vassalli, bħalma hu fid-Diskors Preliminari tal- Lexicon. Bħalma jagħmel fit-traduzzjoni tal-Vanġeli u tal-Atti, it-traduttur fittex li jkollu Malti mirqum kemm f'dik li hi kostruzzjoni sintattika, inkluż it-tħaddim morfoloġiku, u kemm f'dak li hu lessiku. Il-Manifest ta' Vassalli Vassalli ħareġ il-ktejjeb l-Alfabet Malti mfisser bvi Malti u bvt-Taljan fl-1790. Dan kien xogħol ċkejken biex iħejji t-triq għall-Grammatka tal-Malti bil-Latin Mvisen Phoenico— Punicum sive Grammatica Melitensis li ġiet stampata Ruma sena wara, jiġifieri fl-1791. L-iskop jidher li kien propagandistiku biex Vassalli jkun jaf x'suq seta' jkollu. F'dan is-sens, l-Alfabet Mditi jista' jitqies bħala l-ewwel manifest ta' Vassalli. Iżda, minbarra dan, l-istess studjuż ħareġ żewġ manifesti oħra taħt għamla ta' karti volanti stampati fuq naħa waħda l-istess bħalma ġie li kienu jkunu stampati l-folji tal-aħbarijiet li kienu l-prekursuri tal-ġurnali ta' żmienna. Dawn kienu: (i) il-manifest tal-Lexicon, li jġib it-titlu Associazione al Dizionario Maltese— Italo—Latino, u (ii) il-manifest tal-Appendiċi Etimoloġika u Komparattiva u żewġ Indiċijiet tal-Kliem Latin u Taljan li jġib it-titlu Avviso dell'Autore. Associazione al Dizionario Maltese — Italo— Latino, Malta, 1792 Fl-1792 Vasssalli stampa l-manifest Associazione al Dizionario Maltese — Italo —Latino bħala propoganda għal-Lexicon tiegħu hawn Malta stess fl- Istamperija tal-Palazz tal-Gran Mastru li kellha bħala stampatur lil Fra Giovanni Mallia, u ħarġu bil-permess tas-Superjuri. Fih tkellem dwar l-importanza tad- dizzjunarju u ta ħafna tagħrif biex iħajjar lill-qarrejja ħalli jixxierku fil-pubblikazzjoni tiegħu. Hu żied iħabbar li kien se jagħmel edizzjoni ġdida tal-Grammatka tiegħu tal-Malti u li, fuq talba ta' ħafna nies, kien se jagħmilha bit-Taljan. Avviso Dell Autore, Ruma, 1796 Fi tmiem il-Lessiku tiegħu, Vassalli ħareġ avviż lill-imseħbin tal-Lexicon u għamel riferenza għall-manifest tiegħu tal-1792 fejn qal li ma setax iwettaq ix-xewqa tiegħu li jistampa l-ktieb, kif kien wiegħed, fi tliet taqsimiet f'żewġ volumi ta' format sesto. Hu qal li kien beħsiebu joħroġ suppliment għall-vokabolarju Malti, minbarra l- Appendiċi Etimoloġika u Żewġ Indiċijiet ta' Kliem Latin u Taljan. Tkellem ukoll dwar il-prezz. Fl-avviż oriġinali, li x'aktarx kien stampat Ruma fl-1796, kien qal li minkejja li żdidulu l-ispejjeż ma kienx se jġegħlhom iħalisu aktar. Wara, madankollu, biddel il-ħsieb, u stampa x'aktarx hawn Malta fl-istamperija tal-Gran Mastru nota żgħira li tgħid li l-prezz kien se jogħla skud għall-opra sħiħa għall- abbonati. Hekk dawn kellhom iħallsu erba' skudi għal-Lexicon u żewġ skudi għall- Appendiċi. Għal min ma kienx membru, il-prezz kien ħames skudi għal-Lexicon u żewġ skudi u nofs għall-Appendiċi. Il-karta li twaħħlet fuq il-manifest oriġinali ġġib l-isem ta' Vassalli, mingħajr it-titlu ta' Abate li kien deher fl-ewwel manifest, imma tagħrif ieħor dwar fejn, meta u minn min kienet stampata ma hemm xejn. Il-kwalità tal-karta u tat-tipi wżati jagħtuna ħjiel li tal-ewwel kienet stampata Ruma wara li ħareġ il-Lexicon (Ecco finalmente venuto alla luce il promesso Vocabolario Maltese), fil-waqt li l-karta l-miżjuda kienet stampata Malta qabel ma tqassam il-manifest. A. Cremona, Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu, 2ni Edizzjoni, Klabb Kotba Maltin, Malta, 1975, p. 7. M.A. Vassalli, Alfabet Malti 'Mfvsser Bvl Malti u bvt-Taljan, stampat għand Antonio Fulgoni, Ruma, 1790, p. 16. Għall-vokali, ata Alfaber Màiti, pp. 14 ss; għall-konsonanti, ara pp. 17ss.; għall-guttutali, ara pp. 19 ss.; u għall-ħsejjes (konsonanti u vokali) qrib xulxin, ara pp. 21 ss. Vassalli, op. ċit., pp. 69—77. Din il-grammatka tissejjaħ it-Tieni Edizzjoni mhux għax kien hemm edizzjoni oħra bit-Taljan, imma għaliex Vassalli qies il-grammatka tal-1791 bħala l-ewwel edizzjoni. Meta Vassalli jagħżel bejn il-konsonanti radikali u dawk servili, jgħid li l-injoranza dwar il-forma radikali tal-verb Malti minn dejjem kienet tnissel taħwid fil-kitba tagħna. Żball bħal dan kien waqa' fih il-Kanonku Ġ.P.F. Agius de Soldanis li daħħal, per eżempju, l-istess verb kemm fil-perfett u kemm fl- imperfett. Biex wieħed jifhem l-importanza ta' dan l-istudju dwar il-vokalizzazzjoni tal-verb Malti irid iġib quddiem għajnejh li fi żmienna studji bħal dawn saru wkoll minn studjużi kbar. 40: Vassalli, op. cit., xx—xxvii. Vassalli, op. cit., pp. xxvii—xxxii. Fil-paġna xxviii, paragrafu xi, Vassalli jgħid b'mod ċar li hu kien qiegħed juża t-terminu 'element' fis-sens ta' 'ħoss lingwistiku', hekk li nistgħu ngħidu li kien l- ekwivalenti tal-'fonema' li nsibu fil-lingwistika ta' żmienna. Vassalli, op. cit., pp. xxxii—xxxiv. Vassalli, op. cit., pp. xxxiv-—xxxv. 44, Vassalli, op. cit., pp. xxv—xxxvii. Vassalli, op. cit., pp. xxxvii. Għal iżjed tagħrif fuq Vassalli u t-traduzzjoni Biblika tiegħu, ara t-teżi ta' Edward Fenech, A Comparative Linguistic Studv in the Translations of the Gospel According to Saint John in Maltese and Arabic, 1969, kopja ttajpjata fil-Librerija tal-Università ta' Malta, fit-taqsima tal-Melitensia. Vassalli, Lexicon, pp. xxxviii—xxxix.