Fl-okkażjoni tas- Sena tal-Fidi (2012-2013) MONS. KARM BORG imur lura fl-istorja u jfittex l-għeruq tal-kult Pawlin f'Ta' Kerċem u Santa Luċija. Jagħtina wkoll tagħrif dwar xi opri tal-arti sagra li sal-lum għadhom ifakkruna fl-Appostlu li xandrilna l-Fidi. SIMBOLI U SINJALI TAL-QIMA LEJN SAN PAWL FIL-PARROĊĊA TA' KERĊEM XVI nhar il-11 ta' Ottubru 2012 tasal fi tmiemha nhar il-Festa ta' Kristu Re li tkun iċċellebrata fil-Knisja Kattolika nhar il-Ħadd 24 ta' Novembru 2013. Permezz tal-Ittra Apostolika Porta Fidei li ppubblika nhar il-11 ta' Ottubru 2011, il-Papa appella lill-Knisja kollha u lill- individwi biex is-Sena tal-Fidi tkun għal kulħadd żmien ta' purifikazzjoni li jwassal għall-konverżjoni awtentika lejn il-Mulej. U hekk waqt li niskopru mill-ġdid id-don prezzjuz tal-fidi, f'għaqda aktar konxja u aktar qawwija mal-Vanġelu, aħna l-insara nistgħu nkunu sinjali ħajjin u xhieda ta' Kristu Rxuxtat fid-dinja tal-lum. Biex naslu għal dan, Benedittu XVI, fost ħwejjeġ oħra jissuġġerixxi lil kull wieħed u kull waħda minna, li nsiru iktar familjari mal-figuri kbar tal-Fidi fosthom il-Madonna, l-Appostli, u l-Qaddisin martri, konfessuri, verġni (Porta Fidei, 13). l s-Sena tal-Fidi li ġiet inawgurata mill-Papa Benedittu Hekk għamlu missirijietna Dan hu wara kollox li għamlu l-antenati tagħna matul sekli sħaħ ta' Kristjaneżmu f'pajjiżna: waqt li ħallew id-dawl tal-Vanġelu jdawwalhom fl-għażliet u fid-deċiżjonijiet Fidi u Arti kitba ta' Mons. Karm Borg tagħhom, huma ħarsu b'fiduċja lejn il-qaddisin protetturi. Tgħallmu ħajjithom u ammirawhom għall-kobor ta' qdusithom. Fuq kollox fittxew li jimitawhom. Lill- Madonna u lill-qaddisin bnew katidrali, knejjes, u kappelli; lilhom iddedikaw artali u niċeċ saħansitra fit- toroq u fl-isqaqien iserrpu f'kull belt u raħal tal-gżejjer tagħna. Bl-immaġni tagħhom huma żejnu kull xorta ta' opri ta' arti sagra skolpita fil-ġebla Maltija, fil-bronż, fil-fidda, fid-deheb. U aktarx qabel dawn kollha, kien hemm ix-xbihat qaddisa fl-affreski li nsibu f'postijiet tal- kult li jmorru lura ħafna sekli bħal dawk tas-seklu XU li jinsabu fil-kappella trogloditika ta' Sant'Agata li hemm fil-katakombi paleokristjani tar-Rabat, Malta. Imbagħad hemm il-pitturi fuq it-tila. L-għadd ta' dawn tal-aħħar hu wisq ikbar u huma wisq iktar imxerrda. Hemm minnhom ukoll li jmorru lura diversi sekli. U iva.. ħafna minn dawn sal-ġurnata tal-lum għadhom hemm. Xi wħud fi stat tajjeb; oħrajn fi statta' deterjorazzjoni, u għandhom bżonn urġenti ta' restawr. Imma għadhom hemm. Ħafna barranin li jżuru pajjiżna jammirawhom għall-arti tagħhom u daqshekk. Forsi b'xi mod jaslu wkoll li japprezzaw ir-religjożita' tal-poplu tagħna. Imma dawn fuq kollox għadhom hemm għalinal Sal-ġurnata tal-lum għadhom hemm bħala simboli reliġjużi li missirijietna, ħafna drabi b'sagrifiċċji mhux żgħar, għanew bihom il- knejjes u saħansitra t-toroq tagħna. B'tant xbihat qaddisa, li fihom infushom mhumiex għajr sinjali elokwenti ta' twemminhom, l-antenati tagħna għadhom ikellmuna u jappellawlna b'qawwa biex id-don qaddis li għaddewlna huma, ngħadduh lil ta' warajna sħiħ u bla mittiefes kif wassalhulna l-Appostlu San Pawl. Naħseb li ma nkunx qed niżbalja jekk ngħid li llum ma hawnx belt jew raħal f'Malta u Għawdex fejn ma hemmx xi sinjal jew simbolu li jfakkar lil San Pawl. Ħafna xogħlijiet ta' arti sagra mxerrda fil-knejjes tagħna, il-mużika, u l-letteratura b'tema Pawlina huma xhieda ħajja tar-rabta ta' dan il-poplu mal-Appostlu li xandrilna l-Fidi. Kappella meqjuma lil San Pawl f'Ta' Kerċem U jekk dan jgħodd b'mod ġenerali għal pajjiżna, jgħodd ukoll xejn anqas għar-raħal ċkejken Ta' Kerċem. Anke hawn, skont tradizzjoni qadima, fil- Qasam ta' San Pawl, mijiet ta' snin ilu, kien hemm knisja ċkejkna ddedikata lil dan l-Appostlu. De Soldanis fl-istorja tiegħu 1/ Gozo Antico e Moderno Sacro e Profano isemmi fost l-oħrajn kappella meqjuma lil dan il-qaddis li 'kienet tinsab fir-raba' tal-knisja tal-Katidral ta' Malta li għandu dan l-isem', Għalkemm De Soldanis ma jispeċifikax il-post eżatt ta' fejn kienet wieqfa din il-kappella, ftit hemm dubju li hawn kien qed jirreferi għal kappella li xi darba kien hawn fil-Qasam ta' San Pawl. Jgħid biss li kienet teżisti, u ma jgħid xejn iktar fuqha ħlief li (meta kien qed jikteb lejn nofs is- seklu XVIID), din il-knisja kienet waħda mill-ħafna kappelli li kien hawn fl-imgħoddi mbiegħed, u li fi żmienu kienu diġa' mġarrfa u pprofanati. snin wara, f'Ta' Kerċem issemmiet Triq Qasam San . Pawl li propju twassal lejn dan ir-raba' fejn darba skont it-tradizzjoni kien hemm din il-kappella ta' San Pawl Appostlu. San Pawl fin-Niċċa tal-Madonna tal-Patri Imbagħad hemm ħaga li jista' jkun li għandha rabta ma' din il-kappella ta' San Pawl li għadni kif semmejt. Fin-niċċa tal-Kunċizzjoni (magħrufa fost il-poplu bħala l-Madonna tal-Patri) li nsibu propju qabel wieħed jaqbad Triq Qasam San Pawl, flimkien mal-Beatu Johannes Duns Scotus (patri Franġiskan devotissimu tal-Immakulata), fil-parti ta' taħt tan-niċċa hemm ukoll il-figura ta' San Pawl. L-Appostlu jidher f'att ta' qima lejn l-Immakulata skolpita fil-parti superjuri tan- San Pawl fin-niċċa msejħa tal-Madonna tal-Patri niċċa. F'din l-effiġja ċkejkna, San Pawl jidher b'idu l-leminija fuq qalbu bħallikieku qed jesprimi mħabbtu lejn il-Verġni Immakulata, waqt li b'idu l-oħra mifruxa f'direzzjoni lejn ix- xbieha tal-Madonna, donnu jrid jistieden lill-ispettatur iqim lil Marija. Kienet xi ħaġa komuni ħafna fl-imgħoddi li meta xi kappella tkun ipprofanata, jitwaqqaf salib jew inkella xi niċċa żgħira jew xi statwa, bħala tifkira tagħha. Difatti anke l-istess niċċa tal-Kunċizzjoni mhix għajr tifkira ta' kappella tal- Kunċizzjoni li fis-seklu sbatax kien hemm ftit 'il bogħod mill- istess niċċa fin-naħa magħrufa bħala 'tal-Warda', fl-inħawi ta' Santa Luċija. Mela mhix ħaġa kbira li min, mijiet ta' snin ilu waqqaf din in-niċċa (li qabel kienet tinsab fuq pedistall bejn Triq Santa Luċija u Triq Qasam San Pawl), kellu f'moħħu li flok kappella waħda jfakkar tnejn: dik tal-Kuncizzzjoni u dik ta' San Pawl Appostlu. Naturalment la m'hemm xejn miktub, din tibqa' biss ipotesi. U ngħid għaliex ukoll. Għax ġie li xi drabi lil San Pawl, f'xi opri tal-arti, narawh ippreżentat propju mal-Madonna taħt diversi titoli tagħha. Hawn insemmi żewġ eżempji fost l-oħrajn li għandna f'' Għawdex stess: il-kwadru ta' San Pawl li jinsab fuq wieħed mill-artali laterali fil-bażilika ta' San Ġorġ fir-Rabat. F'dan il-kwadru ta' Stefano Erardi (1630- 1716) li sar madwar is-sena 1699, San Pawl jidher qed iħares'il fuq lejn viżjoni tal-Verġni Immakkulata li tinsab iktar 'il fuq fl-istess kwadru. L-istess ħaġa nsibu fil-Bażilika tal-Għarb, fejn San Pawl jidher flimkien ma' Sant Injazju ta' Lovola, fi kwadru tal-Assunta. Żewġ artali: Wieħed f'Santa Luċija u ieħor fil-Knisja Parrokkjali Niġu issa għall-artali. Bosta huma l-knejjes, kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex, li fihom hemm xi artal iddedikat lil San Pawl Appostlu. U hawn ukoll, kemm f'Ta' Kerċem kifukoll fil-Knisja ta' Santa Luċija nsibu artali meqjuma lill-Appostlu tal-Ġnus. Kwadru ta' San Pietru u San Pawl fil-Knisja ta' Santa Luċija Dan jinsab fil-Knisja ta' Santa Luċija fil-kappellun tan-naħa tat-tramuntana fuq ix-xellug tal- artal maġġur. Dan il-kwadru juri lil San Pietru jirċievi l-primat fuq il-Knisja mill-Ispirtu s-Santu, waqt li San Pawl f'qagħda ta' sottomissjoni jħares lejn din il-viżjoni bil-qima. Dan huwa xogħol ta' artsit mhux magħruf, tipiku ta' tmiem is-seklu XVIII. Fil-knisja parrokkjali ta' San Girgor insibu mbagħad artal iddedikat lin-nawfragju ta' San Pawl f'Malta. Il-kwadru fuq dan l-artal huwa xogħol tal-pittur Ignazio Cortis (1826-1898) li ġie esegwit f'Ruma fis-sena 1869. Sewa s-somma ta' 260 skut. Il-kwadru huwa ddominat mill-figura ta' San Pawl li b'idu merfugħa 'l fuq qed iħabbar l-evanġelju lill-Maltin waqt li f'idu l-oħra qed iżomm ix-xabla, simblu tal-Kelma t'Alla li taqta' minn żewġ naħat u li kapaċi 'tinfed' lill-bniedem. Fl-isfond jidher ix-xini li fuqu wasal San Pawl, inkaljat fuq il-blat ta' Malta. Ma' dan l-artal hemm marbut legat imħolli mill-benfattriċi Tereża Grech biex mid-dħul tiegħu tkun tista' ssir il-festa ta' San Pawl. Fl-Iskola Santa Tereża Kwadru ieħor ta' San Pawl Nawfragu jinsab fl-Iskola Santa Tereża tas-Sorijiet Karmelitani. Lanqas mhu xi kwadru antik. Imma la qed insemmu l-kwadri żgur li mhux ta' min iħallih barra. Dan il-kwadru li jinsab f'wieħed mill-kurituri tal-iskola kien tbierek minn Monsinjur Karm Borg nhar l-1 ta' Ġunju 2009 fl-okkażjoni ta'ċelebrazzjoni reliġjuża- kulturali li kienet inżammet f'dik l-Iskola fl-okkażjoni tas-Sena Pawlina 2008-2009. Kwadru li jinsab fl-Iskola Santa Tereża Mix-xellug għal-lemin: il-qanpiena ż-żgħira tas-sett l-antik tal-1881; tas-sett tal-Knisja ta' Santa Luċija tal-1948. Tliet Qniepen Mal-kappella, mal-artali u l-kwadri, hemm imbaghad ukoll għadd ta' figuri u simboli oħra li għalkemm l-ispazju ma jippermettix nidħol fid-dettal dwarhom żgur li għall- inqas huma ta' min isemmihom għax fihom kollha hemm sinjal, żgħir kemm hu żgħir, tal-imħabba tal-poplu tagħna lejn l-Appostlu missierna San Pawl. Fost dawn insemmi x-xbieha ta' San Pawl bil-lifgħa mqabbda ma' idu (altoriljev) fuq il-qanpiena ż-żgħira tas-sett l-antik tal-qniepen li kien sar għall-knisja ta' San Girgor fis-sena 1881. Fis-sett tal-qniepen il-ġdid li sar għall-istess knisja fl-1992, iż-żgħira hija msemmija wkoll għal San Pawl. Flimkien max-xbieha ta' San Pawl fuq din il-qanpiena hemm simboli oħrajn: l-Alfa u l-Omega, l-Ostensorju, u s-Salib ta' Malta. Anke fis-sett qniepen li sar għall-Knisja ta' Santa Luċija fis-sena 1948, hemm it-tielet waħda (it- tan) li ġiet mgħammda bl-isem ta' 'Paula'. Fuq l-Għatu tal-Fonti tal-Magħmudija U la semmejna x-xbieha U . ta' San Pawl minquxa fil- bronż li sawwar il-qniepen il-qodma u l-ġodda tal- Parroċċa, ma rridx inħalli barra xbieha oħra (altoriljev) tal-Appostlu li xandrilna l-Fidi skolpita wkoll fil-bronż (flimkien ma' persunaġġi u xeni j bibliċi oħrajn), fuq l-għatu 8 tal-fonti tal-magħmudija fil-battisteru tal-parroċċa ta' Kerċem. Hawn San Pawl jidher qed jgħammed lil Publiju, prinċep tal-gżira. Dettal mill-Għatu tal-Fonti l-qanpiena ż-żgħira tas-sett il-ġdid tal-1992; u l-qanpiena tal-lifgħa ħierga minn ġon-nar li jkompli jpoġġi x-xena fil-kuntest Malti. Dan l-għatu tal-fonti tal-magħmudija nħadem fis-sena 2009 fil-fonderija ta' Joe Cetchuti (Malta), fuq disinn ta' Dun Roberto Gauci. Mhux l-ewwel darba, anzi sa minn żminijiet ferm qodma nsibu l-figura ta' San Pawl minquxa fuq xi fonti hawn f'pajjiżna. Minn dawn insemmi wieħed li jmur lura għas-seklu ħmistax li barra valur artistiku kbir, għandu wkoll valur storiku: dan hu l-fonti tal-magħmudija li kien hemm qabel fil-Parroċċa tal- Għarb. Illum jinsab fil-Mużew tal-istess Parroċċa. Skolpit fin-nofs ta' dan il-fonti tal-irħam li nħadem f'Palermo minn Domenico Gagini (1420-1492), hemm propju l-effiġja ta' San Pawl bl-awreola madwar rasu u bix-xabla f'idu. Dan, oriġinarjament kien sar bħala fonti tal-ilma mbierek għall-Katidral tal-Imdina fis-sena 1474; imbaghad kmieni fis-seklu XVIII il-Kapitlu tal-Kanonċi tal-Imdina kien irregalah lill-parroċċa tal-Għarb li ma kinitx ilha wisq li twaqqfet. Hawn beda jintuża bħala fonti tal-magħmudija. Fil-fidda u fl-irħam Insibu mbagħad is- simbolu Pawlin (il- lifgħa ħierġa min-nar) skolpit fuq il-lampier tal-fidda li jżejjen it- tempju ta' San Girgor fil- ġranet tal-festi titulari. Dan huwa xogħol artistiku prestiġġjuż tal-argentier Ġużeppi Cassar ta' Bormla li sar fis-sena 1956 fuq disinn ta' Emmanuel Buhagiar. Ma jonqosx l-istess simbolu bibliku Rużun fin-nofs tal-artal ta' San Pawl fil-Knisja Parrokkjali (1948) fuq il-bażi taħt il-mensa tal-artal ta' San Pawl fil-knisja parrokkjali, artal tal-irħam tassew sabiħ li nħadem mid-Ditta Monte Catini Carrara fl-Italja, fis-sena 1947. Dan l-artal li tpoġġa f'postu fl-1948 kien ikkonsagrat mill- E.T. Mons. Isqof Ġużeppi Pace nhar id-29 ta' April 1962. Żewġ statwi tal-Qaddis Ma' dawn kollha nsemmi wkoll l-istatwa ta' San Pawl li tintrama fuq l-iskannel tal-artal maġġur fil-festi ta' San Girgor u tal-Madonna tas-Sokkors. Din hija waħda mis-sett tal- appostli li kienu ġew akkwistati mill-parroċċa tal-Isla fis-sena 1921. Hemm min jgħid li dan is-sett tal-appostli huwa xogħol ta' Mariano Gerada (1766-1823), li jmur lura għal żmien il- Kavallieri. U la qed insemmi l-istatwi, ma rridx ninsa l-istatwa ta' San Pawl, waħda mis-sett sħiħ tal-appostolat, li jżejjen Pjazza San Girgor fil-festa tal-Madonna tas-Sokkors, xogħol l-istatwarju Pawlu Aquilina ta' Victoria. Din l-istatwa li żżanżnet fil-festa tas-sena 2006, ħadet post statwa oħra li kien hemm qabel li kienet xogħol tal-artist Għawdxi Wistinu Camilleri. Konklużjoni Ma nafx, imma jista' jkun ukoll li bi żvista ħallejt xi ħaġa barra minn din il-lista ta' sinjali u simboli Pawlini li kien hawn fl-imgħoddi u li ħafna minnhom insibuhom sal-lum fil-parroċċa ta' Kerċem. Pero xorta waħda semmejt numru Mis-sett tal-Appostolat ta' Pawlu Aquilina (2006) sostanzjali ta' sinjali. Ħaġa sabiħa li dawn is-simboli li għandna fuq it-tila, fil-kartapesta, fil-bronż, fil-fidda, fl-irħam, nieħdu ħsiebhom b'manutenzjoni f'waqtha. U rrid ngħid li kważi dawk kollha li waslu sa għandna jinsabu fi stat tajjeb ta' konservazzjoni. Hekk għandu jkun. Imma — u hawn nixtieq nagħmel appell qawwi — ejjew bħala komunità parrokkjali naħdmu iktar biex inżommu sħiħ u fl-aħjar stat possibbli, dak li dawn is-simboli jfakkruna fih: id-Don tal-Fidi li ġabilna San Pawl. F'dan ir-rigward, fil-fehma tiegħi, għad baqa' x'nistgħu nagħmlul X'taħseb7