Ghalkemm ommi, Marija Karmela mwielda Cali' tejget f111895 meta kellha tmintax il-sena, nistghu inqisu li id-dota li hadet minn ghand missierha,Mastru Wenzu Cali', illum saret ta' siwi ghall-folklor billi il-hajja u d-drawwiet inbidlu hafna, spec- jalment l-ghamara tad-dar u hwejjeg ohra li dari kienu jinghat- aw b'dota lix-xebbiet, Dawn l-oggetti qodma illum aktarx saru stmati bhala antikitajiet u ki bdew jissejhu xogholijiet vittorjani minn isem ir-regina Vittorja li damet issaltan fuq il-gzejjer taghna snin twal, li ma' tulhom dahlu f'Malta draw- wiet u oggetti Nglizi fit-tizjin tad-dar, Issa ahna ga kellna oggetti ta' nfluwenza Taljana, Franciza, Spanjola, Griega u gfharbija, u ma nghidu xejn, xogholijiet Maltin antiki bhas- senduq u s-siggijiet tal-maqghad tas-soda u sodod tal-hadid lixx bla ornament, Ghalhekk fid-dota ta' ommi kienhemm xogholijiet tradiz- zjonali Maltin fosthom żiggijiet komuni bil-maqghad tas-soda, bhal dawk li kien hawn fil-knejjes sa ftit snin ilu, ukoll banketti, mwejjed u gwardarobba, armarju kif ukoll kradenza, u librerija nofsha bil-kxaxen u nofsha bil-hgieg, versjoni Maltija ta' l-iskrittorju Taljan, u bureau Franciz li xi Maltin isejhulha skansija, Imma ommi kellha wkoll ghamara ta' tip ingliz fosthom ix-mbowcase li dari kienet imsejha vetrina, is- Bideboard li dari kien imsejjah xafunier, u affarijiet ohra li issa naraw kif zejnet id-dar taghha bihom, Ommi kienet mara li kienet thobb tirrakkonta fuq il-hajja taghha, u fost hwejjeg ohra kienet qaltilna fuq it-tieg taghha ma' missieri, Fredu Bonnici, u fuq l-ewwel dar li krew f'Hal Tarxien fejn kien sar it-tieg taghhom, Hi u l-gharus kienu t-tnejn mill-Birgu, F'dak iz-zmien, in-nannu Wenzu, mis- sier ommi, kien qed jahdem, billi jghin lil-huh, il-famuz pittur Guze', fil-pittura tal-kor tal-knisja ta' dan ir-rahal; it-tieg sar f'din il-knisja, u ghalhekk gew bosta mistednin mill- Birgu. . Id-dar tal l-gharajjes f'dan ir-rahal kienet fi triq Lanzun, dar zghira, mhux antika wisq, izda saritilha zieda ta' dik li tisseejjah antiporta wara l-bieb ta' barra, bhall-uzu ta' l- ibliet, Din kienet bieb, li aktarx kienet tissejjah ukoll boxxla, jew bieb tal-bgieb, haga li nghogbot hafna, u u ghalhekk saru ohrajn bhala fi djar ohra tar-rahal, Fl-intrata tad- dar, ommi poggiet il-pozambrella, bicca ghamara moderna ghall- dak iz-zmien, mahsuba biex maghha tiddendel l-umbrella, il- kappell, il-basket u bzonnijiet ohra kemm ghan-nisa kif ukoll ghall-irgiel, Din il-bicca ghamara kellha wkoll tiera biex isservi biex dak li jkun jara wiccu u l-biesu qabel johrog barra, Fl-irkejjen kienhemm qastri tal-gebel, qishom kolonna bil-qsari fuqhom, u fil-genb kienhemm bieb li jaghti ghall-kamra tal- persjana, imsejha hekk, ghax it-tieqa li taghti ghat-triq; ikollha l-putelli mixquqin biex minnhom wiehed jista' jata x'hemm fit-triq bla hadd ma jarah, u jista' jissemma' x'jinghad barra t-triq; ghalhekk kienu laqqmu l-persjana lil-post tas- sindikeri', F'din il-kamra kienhemm sofa' li l-antiki kienu jsejhulu kanape', pultruna, u ghadd ta' siggijiet ghal min izur id-dar, waqt li fin-nofs kienhemm mela zghira, u lampa tal- pitrolju mdendla mas-saqaf, b'cirku u ktajjen tal-metall, xoghol importat minn Franza, ghax fir-rahal la kellna gass, u lanqas dawl elettriku, Mal-hitan kienhemm xi erba' nkwatri, stampi ta' veduti u xi incizjonijiet fi gwarnic tal-kawba, kif ukoll zewg. brazzi bix-xemgha. Mill-kontra intrata wiehed kien jidhol fil-kamra ta' l-ikel li kienet imzejna b'mejda, sideboard, (xafunier), kif ukoll armarju jew dispensa ghall-harsien tal- hobz, gobon u ikel iehor, kollox ta' l-injam ta' l-abjad mizbugh, Ġa Is-siggijiet kienu tas-soda, u mal-halit kienhemm stampa sabiha ta' l-ahhar Ċena ta' Kristu ma' l-Appostli, inkwatru li ghadu ghantina sallum. - . Mbaghad kienhemm il-kcina bis-situ fuglar kbir tal-gebel, izda kienhemm ukoll il-famuz kenur tal-gebel ukoll, u bl-imre- wha tonda tieghu, mahduma mill-weraq tal-palm, xoghol l-Gharab li jigu mill-Afrika ta' fuq, li kienu jbieghu ukoll zejt tas- zebbuga, helwa tat-tok, karawett, habbgħaziz, pirkanikutri hoxnin tas-suf), tapiti, hsajjar tal-qasab,tajbin ghall-bibien kontra d-dubbien, Fil-kcina kienhemm id-duh mehtieg: garra kbira li ghadha ghandha, qolla, bomblu, lembija, zingla, bwieqi u buqari tal-fuhhar u borom, kzazel u pagni tac-caqquf, Fost affarijiet ohrajn kienhemm borma specjali, tissejjah baqra, bil- ghatu, li fiha kien jissajjar il-fenek, borma kurjuza li ftit ghad fadal minnha, Mill-kcina kienhemm il-bieb ghall-bitha u bicca hamrija, li fiha kienhemm garra kbira li fiha jintefa' l-irmied tal-fuglar u l-kenur halli jithallat ma' l-ilma, u b'hekk fid-dar ikunhemm il-lessija li tintuza flok is-sapun biex il-hwejjeg jitnaddfu ahjar. — Mill-kontra ntrata kien jibda t-tarag ghas-sular ta'l fuq fejn kont issib kamra ta' l-irqad bit-tieqa u l-gallarija ghat- triq, u din kienet imzejna b'l-ahjar ghamara tal-kawba, gwarda- robba, gredenza, kommodina, mejda tat-twaletta, mejda tal- friskatur (lavaman), kollox imzejjen bl-iskultura u bl-ucugh ta' l-irham abjad, Kienu xoghol mill-ahjar tad-ditta Serracino ta' Bormla, Kienhemm ukoll sodda kbita tal-hadid fondut bil-pumi tar-ramm fuq l-erba' pilastri. Tiskantaw meta tkunu tafu li kollha f'sett qamu biss ghoxrin lira, Din is-sodda kellha testiera dekorata u. cielu biex mieghu jiddedlu l-purtieri tal- kurtinagg abjad bil-fnenza u bizzilla, li ghadu ghandna b'tifkira, Ukoll l-ghamara li semmejt ghadha ghandna fi stat tajjeb u turi l-istil Vittorjan Malti, Hawn insibu wkoll ghadd ta' siggijiet tal-qaghqa, bil- maqghad tal-kannadindja, kif ukoll sopraporti ta' l-injam miksija bi pjanci tar-ramm dekorat imqabbez(bassoriliev), li ghadhom ukoll ghandna, Fuq is-sodda kienhemm kwatitu tas-Sagra Familja, u mal-hitan kwadri taz-zejt, fosthom Sant'Anna u San Gakbu li ommi wirtet minn ghand in-nanniet. F'dan is-sular kienhemm ukoll zewg kmamar izghar, b'ghamara aktar setplici, bhal siggijietita' Trieste bil-maqghad kwadru, F'wahda minn dawn il-kmamar kienhemm l-ixkabfa tal-Madonna, imsejha hekk ghax fuqha kienhemm xbieha tal-Madonna bil-Bambin, u tazza taz- zejt tixghel bi ftitia zghira msejha lumina, xkaffa li kont issibha f'kull dar Maltija, sahansitra f'kull hanut tax-xoghol u kummerc, Ahna u nezlin it-tarag, niltaqghu ma' kolonna tal- gibs vergni flkull rokna, bi statwi ta' qaddisin, fuqhom, mahd- uma wkoll tal-gibs, li kienu moda hafna, Minn dawn fadlilna l-figura tal San Gwann, Battista, tfalifel mill-isbah, u Statwa Tal- Madonnar tal-Karmnu, it-tnejn ghadhom kif zebaghhom in-nannu Wenzu li kien artist, restawratur tal-pittura u nduratur, Fadlilna wkoll statwi zghar ta' l-Ecce Homo u d-Duluri li kienu jitpog- gew fuq il-gredenza flimkien ma' zewg vazuni bil-fjuri artificjali taht il-bozza tal-hgieg. MNisthajjel li tghidu dinid-dar imzejna qisha knisja, u tabilhaqq il-genituri tieghi kienu jqisu d-dar l-istess bhad-dar t'Alla, biex ,Mla jkun il-padrun tad-djar taghna skond l-ghajdut ta' niesna antiki, Mhux tai min jinsa, li barra l-ghamajjar u oggetti ohra li semmejt, ommi kellha dota akbar, il-hila ta' moħħha u x-xoghol ta' jdejha, bhal hwejjeg u bjankerija li hadmet. b'idejha stess. Kienet tinqala' ghax-xoghol tal-hjata, bizzilla, rakkmu u ghal- hekk zejnet hwejjigha, li minnhom fadlilna xi ftit immarkati bl-inizjali taghha M.G.C. irrakkmati bil-harir minn idejha stess, ghax hekk kienet l-uzanza tax-xbejbiet ta' zmienha, Kellha ghalhekk, magna tal-hjata li ghadha wkoll ghandna, li min jaf kemm hadmet biha biex taghmlilna l-hwejjeg, u kemm iffrankat flus biex setghet izzomm id-dar mill-ahjar li setghet, ghax missieri ma. kellux qliegh kbir, Tifkiriet ohra huma xaqliba u lozor bil-marki taghha irrakkmati fuqhom, u kutri li ghamlet bil-bcejjec tad-drapp qadim, li hetet ma' xulxin, b'bosta kuluri, irhas imma tajbin, Kellha wkoll habta tqatta' il-fdal ta' drappijiet fi bcejjec zghar u thithom fuq drapp ta' l-ixkejjer u tohrog minnhom tapiti ta' l-art, b'disinki mill-isbah li tfassal hi stess. Ghad fadlilna wiehed li ghamlet b'tifkira ta' meta telghet fuq it-tron ir-regina Elizabbetta TI, li juri sfond ikhal u f'nofsu l-ittri E.R,II sofor u borduri sewda, Ix- xoghol ta' jdejha hu l-akbar tifkira taghha, Mad-dota taghha, missieri kien gab mieghu ftit xarbitelli ohra, fosthom arlogg tal-kampnar, imsejjah hekk ghax il-kaxxa tieghu tal-kawba kellha ghamila ta' kampnam ta' knisja bil-ponta, Dan kien jissejjah ukoll arlogg tal-lira, ghax daqsnekk kien jinxtara; kien idoqq is-sieghat fuq molla, u ghadu ghandna, Meta l-familja kibret, missieri ried jikri dar akbar, izda sidha ghazel li ma riedx jikriha lill-genituri tieghi, ghax qal li huma jhobbu jiksu l-hitan bl-inkwatri u ghalhekk bl-imsiemer kienu jaghmlu hsara l-hitan, Kien bniedem injorant u xhih, u ma kellu l-ebda nkwatru f'daru li kienet qisha habs, Dan l- imsejken kien miet bi tbaqbieqa ghaz qribu mar joqghod inliz li dahhal it-telefon, u hadha mal-haddiema.li gew iwahhlu l-linja mal-hajt ghax qal li ser jirrovinawlu l-faccata tad-dar; mur gibu llum meta mad-dar tieghu ghaddew linji mhux biss tat-tele- fon, imma wkoll tal-Cabie Radio u erba' linji ta' l-elettrikul Rajna kif kienet imzejna d-dar tal-genituri tieghi li tixhed il-kultura taghhom; nies tal-medja klassi li kien jisth- oqqilhom igawdu r-rispett tal-girien u tar-rahal kollu, u b'hekk saru bicca wahda maghhom u baqghu mahbubin sa mewthom,