Wara dak kollu li ġibna fuq Lampedusa f'dan il-Qari, ġew f'idejna żewġ kotba oħra: wieħed ta' Ashbv u l-ieħor ta' Sommier. Iżda, għalkemm dawn iż-żewġ kittieba jitħaddtu wkoll fuq ġrajjiet Lampedusa, dak li qalu, ħaduh minn fuq kotba oħira. L-iżjed wieħed li kiteb fuq din il-Gżira, kien Sanvisente, dak il-Kmandant li bil-bastimenti tar-Re ta' Napli fl-1843 mar ħa Lampedusa minn tafħit idejn il-Maltin. F'Lampedusa kien hemm Knisja li ġġib l-isem tal- Madonna. Minn din il-Knisja kont tgħaddi għal Knisja oħra tat-Torok, fejn dawn kienu jqimu l- Profeta tagħhom. Dawk il-bastimenti li kienu jgħaddu minn din il-Gżira, tista' tgħid, kollha kienu jħallu xi ħaġa tal-flus għall-Knisja tal-Madonna. U dan kien isir mhux biss minn dawk li kienu nsara, imma saħansitra wkoll mit-Torok, billi duwn kellhom qima kbira għall-Madonna ta' Lampedusa. Mill-flus li kienu jitħallew f'din il-Gżira għall-Knisja, ġie żmien li ħadd ma kien jittarraf li jmiss minnhom, imħabba li kullħadd kien jibża'. Dan il-biża' tnissel fuq ġrajjiet li jgħidu li saru. Jingħad li mita xi ħadd kien imiss xi flus tal-Madonna, ma kienx jista' jitbiegħed minn Lampedusa. Dan kien isir imħabba r-riħ u tqanqil ta' baħar li kien jiltaqa' miegħu malli dak li jkun jitlaq mill-Gżira, jew imħabba ħwejjeġ oħra li kienu jġagħluh jarġa' l-ura lejn Lampedusa. Jingħad ukoll, li dawk li missew il-flus tal-Madonna ġie li glierqu f'baħar difa. Imħabba dan il-biża' li tnissel, il-flus li kienu jitħallew lill-Madonna, ħadd ma kien imisshom, ħlief il-Kavalieri ta' Malta. Kull xi żmien, ix-Xwieni ta' Malta kienu jgħaddu minn Lampedusa u jiġbru l-flus li jsibu. Xi wħud igħidu li l-Kavalieri kienu jieħldu dawn l-flus għall-ħtieġa tal-morda tal-Isptar li kellhom hawn Malta. Iżda oħrajn, li kienu iżjed imgħurrfa dwar din il-biċċa, igħidu li l-Kavalieri l-flus ta' Lampedusa kienu jeħduhom fil-Belt ta' Trapani u jatuhom lir-rħieb tal-Kunvent fejn kien hemm il-Madonna ta' Trapani. Lampedusa damet għal bosta żmien bla ħadd ma jgħam- mar fiha. Mita Massa fl-1709 mar iżurha, ma sab. lil ħadd. Moreri jgħid, fil-'Grand Dietionaire Historigue,' fl-Edizzjoni tal-1732, li Lampedusa kienet imgħammra minn bniedem wieħed. Hekk ukoll iġġib l-Enciclopedija Brittanica. Din tgħid, li mita fl-1737 għadda minn Lampedusa l-Earl of Sand- wich, sabha mgħammra minn wieħied biss. Fl-1760 f'Lampedusa marru jgħammru sitt Franċiżi b'qassis magħhom. Dan igħiduh Qalcara u Sanvisente, Il-kittieba jgħidu li dawn il-Franċiżi kienu joqogħdu f'Lampedusa taħt il-protezzjoni tal-Balliju de Boccage, wie- fied mill-Kavalieri tal-Ordni. Dan il-Balliju kien joqgħod f'Malta. Biex il-Franċiżi li semmejna kienu jgħammru fil-Gżira, kellhom ukoll is-setgħa mill-Gvern Tork. Din il-biċċa kienet tinħtieġ, għax Lampedusa, taħt il-ħakma ta' Boccage, kienet tista' tinżamm li hi wkoll taħt il-ħakma tal-Kavalieri ta' Malta. Fuq hekk, bis-setgħa li ta s-Sultan Tork, Jampedusa ġiet meħlusa minn kull ħbit li fuqha seta' jsir mill Kursari Torok. Kemm damu hemm il-Franżiżi li semmejna, il-kittieba ma jgħidux. Biss nafu, li l-kittieb Torremuzza jgħid, li fl-1781 ma kien hemm ħadd igħammar f'Lampedusa. F'l-1783, xi wħud li waslu f'Lampedusa mill-Affrika, mar- du bil-pesta. Il-Gvern ta' Sqallija bagħat hemm it-tabib Toni Corsi, minn Trapani. Fil-Gżira hemm. kitba li turi li f'dik l-art mietu xi nies bil- pesta fl-1784. Fl-1800, bħalma għedna f'dan il- Qari, Lampedusa ġiet mikrija lil Salv u Gatt. Mita Gatt daħħal sliab miegħu lill-ingħiż Xandru Fernan- dez, dan tal-aħħar ta' bidu sewwa għax-xogħol tar-raba'. Fernandez ħa minn 300 sa 400 ruħ biex jibdew igħammru l- Gżira. Fl-1810 beda jtella' l-kastell bla sengħa li hemu. Dan ġie mibni fuq fejn qabel kien hemm erba' torrijiet qodma mħarbta. Iżda t-tgħammir ta' Lampedusa bin-nies, ma rnexxiex. Mita bejn l-1814 u l-1816 kaptan Smith mar iżur Lampedusa, hemm sab 12 jew 14 il-bidwi Malti biss. Dawn kienu mxerl- din mal-Gżira, igħammru ġo għerien. Nies Fernandez kienu jgħammru f'dar żgħira, qrib għar kbir, bla ebda tħaris mill- kursari jew minn: dawk il-bastimenti mċappsa. bil-mard li jersku l-hemm. : Mita Gussone żar Lampedusa fl-1828, sabha mgħammra minn 24 Malti biss. Dawn liemm. kienu jgħaddu ħajja bil- bosta: mġebbda u. mxuma.. ' Sommier igħid, li mita fl-1843 il-kaptan Sanvisente 'ħa Lampedusa f'idejh fl-isem tar-Re ta' Sqallija, dan sar bi ftehim li ntagħmel qabel ma' sidien il-Gżira u ma' nies Gatt. Iżda, f'din il-biċċa, Ashbv ma qabilx ma'li qal Sommier. Ashbvx igħid, li fl-1843 is-setgħat ta' nies Gatt fuq Lampedusa waqgħu, imħabba li dawn baqgħu l-ura fil-ħlas tal-kera. Fuq hekk, il-Gżira ġiet meħudha mir-Re ta' Sqallija. Mill-24 Malti li kien hemm, xi wħud ġew Malta, oħrajn telqu lejn Sfax. Xi wħud, nissiela ta' dawk il-Maltin li baqgħu f'Lam- pedusa, għadhom jinsabu hemm, għalkemm dawn il-lum ma jafux jitkellmu bil-Malti. Dan li għedna fuq Lampedusa ħadnieh mill-kotba ta' Ashbv u Sommier. Xi darb'ofira nġibu x'sibna f'manuskritti li ġew f'idejna. Bihom nuru, min seta' kien dak il-wieħed li l-Karl of Sandwieh sab igħammar f'Lampedusa; mita kien semma li l-Balliju de Boccage ħia l-Gżira f'idejh; u x'ġens ta' nies kienu dawk li fl-1760 kienu jgħammru f'Lampedusa, nies li minn għala l-kittieba kienu Franċiżi, fil-ħin li dawk aktarx li kienu Maltin. Ġużċ Gatt,