Il-villa ma kellha xejn li jolqtok, jekk din il-ħaġa li tolqtok għal villa ma kenitx dina: li ma tingħażilx, la fid-daqs, la fit- tifsila, mid-djar imsejkna li kienu, maż-żewġ naħiet tat-triq ta' dak il-pajjiż Frijulan, maqsum salib minn żewġ ferqàt kbar biex juru lin-nies fuq fuq in-naħa ta' l-erbat irjieħ. Kellha il-lewn irmiedi tad-djar ta' ma' ġenbha, it-tiċpis tat-tajn imtajjar mill-karrozzi, il- kisja tat-trab li l-ewwel l-ilma jwaħħal mal-ħitan bħal qoxra u li mbagħad il-kesfia u s-sħana jxoqquha, waqt li fl-art saret bħal frenża ta' Ħaxix aħdar kollha ħotob, u ma' wiċċ l-art, sewwa sew fuq ix-xifer tal-fiondoq, it-tikħil imxaffef ħalla jidher, minn bejn ħanek afimar mitfi, il-ġebel mittiekel. Xejn mela li jolqtok f'din il-villa tal-witgħa frijulana, u dan kien tassew hekk li wieħed ma kienx jintebali biha mit-triq. Is- sabiħ kien meta kont terġa' l-ura fiha wara li tkun ilek nieqes ftit jew wisq fit-trunċieri bejn il-Vippacco u d-dafila ta' Doberddà, u iżjed għax ħafna, wara li kienu jkunu raqdu u strieħu u rtabtu f'dawk il-kmamar mal- Ħajja, ma kenux jerġgħu jidfilu fiha. Min għax ikun mar l-isptar midrub, jew marid, jew id-dinja l-oħra fejn kont tista' tittama għall-inqas li ma jsemmux aktar gwerra, Minn mogħidija twila kont tidħol fil-ġnien u minnu fil-villa li kienet magħmula minn bini fin-nofs u minn bini fiż-żewġt iġnub, imnejn kont tista' tara l-għelieqi sal-ħotob ħodor tal-Karso. Kienet turik x'kienet minnha nfisha dar siekta, kollha arja, sabiħa ta' sid li ried joqgħod ma' ġenb l-oqsma tiegħu. Sidha u martu, ma' l-ewwel Ħoss tal-kanuni kienu telqu, ma għandniex xi ngħidu, iżda ħallew warajhom ix-xbihat dalikana tagħhom l'hawn u l'hemm fil-kmamar, bħal kieku biex juru li huma għadhom hemm. F'ġenb wieħed 'tal-bini: kienet toqgħod il-familja tar-raġel li kien jagħmel mill-oqsma tagħhom, b'għadd ta' tfal ta' wara xulxin, bniet u subien, imqassma b'għaqal skond sninhom bħala xhieda ta' mħabba li ma kienet naqset qatt. Tliet subien kienu qegħdin jitqabdu fl-eżerċtu awstrijak u, li kieku wielied kellu jdur dawra mal-kmamar kien jilmafi ix-xbihat tagħhom u talit kull wieħed bukkett ward: dan bil-libsa ta' kaċċatur, dan ta' Ussaru, dan ta' Ulan; żgħażagħ sbieti li baqgħu ixerrdu daħka ta' żgħożija mad-dar fejn kienu twieldu u fejn ommhom u ħuthom kienu jaqdu bi filewwa kbira l-fizzjali u s- suldati taljani, la darba kellhom jilqgħuhom. X'kienu jħossu qalb dak it-tislim u t-tbissim lejna ħadd ma kien jista' jobsor. Darba walħida l-omm, li aktarx kienet qrat f'għajnejja l-imħabba kbira tiegħi, ħaditni quddiem ix-xbihat ta' wliedha u qaltli waqt li għaqqdet idejha. : AMeta sejra tieqaf din l-imbierka gwerra 7'' U jien, malli smajt dak il-leħen ta' omm muġugħa, u Ħarist ġewwa dawk il-għajnejn li f'daqqa walħida kienu ntlew bid- dmugħ, xejn ma għamilt filief għafastilha idejha u fisibt li l- gwerra ħadd ma kien sefietha b'daqshekk filewwa bħal din il- mara li kienet sejfiitilha mbierka u tibki. Kull darba li kont nerġa' l-ura, wara li kien imissni mmur fit-trunċiera, l-ewwel żjara kienet lill-familja tal-kaddej li għal kull wiefied minna kienet qisha l-familja tiegħu. Il-bniet kienu jgħidu wasal is-sur tenent'' u jħalluk toħodhom labranzetta fejn kienu jżommu l-inbid u hemmekk wiefied kien ikollu jgħid kull ma kien bata u jisma' l-mistoqsijiet fuq kullħadd, għax moħhom kien mimli b'ismijiet u minn dawn xi drabi kien ikollok tliassar xi wielied bħal fuq xi lavanja. U t-tenent Dard7 Mejjet. Il-kaptan Aloisiof: Mejjet hu wkoll. U dan7 u l-ieħorż min mejjet, min midrub, min mitluf. L-ewwel jum konna ngħadduh hekk: in- qiegħdu flokhom il-mejtin u l-ħajjin. U intom, għidulna ftit, min kellkom urajna 7 L-ewwel, it-tieni taqsima tal-granatieri, imbgħad il-kmand tas-sitt taqsima tal-bersaljeri. Żfintu 7 Għannejtu P Mela 87 Ixxalajna ħafna. Tajjeb, waqt li afina konna hemm fuq. Iżda aħna tlabna ħafna għalikom. Sewwa; tiżfen, tgħanni.u titlob. Issa inti trid triggeż. Le, iżda jien ingħidha kif inħossha. Il-ftit għejra, għal dawn il-ħafna żgħażagħ li waqt li alina konna neqsin ġew isafiħnu dawn it-tfajliet, il-ftit mibegħda kienet tgħaddi wkoll. Kif kienu hekk ferħana fuq il-kanapċ miksi b'xoqqa minsuġa ward u kif kienu hekk fidejna malajr ħifirna lil min kien bgħid minna. Xi drabi d-damdim tal-kanun kien jasal sa dik il-kamra ċkejkna bejn it-tfaqqigħ ta' daħik u ċ-ċekċik ta' tazzi. U kif kien dak il-bersaljer ixqar li mess qalb is-sinjurina Valentina 7 Inti q'ed taqla' minn żniedek. 29 Tabilħaqq, kien granatjer ismar. Jekk tibqa' sejjer hekk, immur. Dak il-ħin jien kont niġbidha waqt li kienet sejra tqum u hi terġa' taqa' fuqi. Ħutha kienu marru. Għaliex kont hekk qalbek tiażina għaxar minuti ilu 7 Biex int tkun iżjed ħelwa għaxar minuti wara…… Kif 7 int qegħda tgħajjar fizzjal taljan 7: Inħarkek lill-korti tal-gwerra 1 Ħarrikni kemm trid. Għandi Ħafna min jaqbeż għalija. Aħseb ftit.., il-kurunell…… Biex ma nismagħhiex issemmi għadd kbir ta' kapijiet, kont insoddilha ħalqha u nfittex nuriha li wieħed sottotenent biss, kif u fejn kont jien, seta' jagħleb qabda ġenerali. Kienu' jiem li fihom il-ferħ ta' minuta kien idub bħal sigar- rett, għax fuq il-għatba tal-mewt il-jeddijiet tal-ħajja kienu mar- susin minn għaġla ta' niket, Ftit sigħat olira u, min jaf, kollox ikun mitmum. Fuq magħqad ġewwa l-ġnien f'rokna dellija —kienu jinstemgħu ġejjin mill-kċina leħnijiet u Ħoss ta' platti— welfidna u aktarx fijemda konna nisimgħu d-damdim dejjem sejjer tal-kanun u minn bejn ix-xeblik tas-siġar kienet tidher dija bajda, ħażż ċkejken fuq il-kisja sewda tal-lejl, u kienet. tidher hekk qrib li donnha sulfarina mixgħula mitfugħa ftit il-hemm mis-siġar. Dak il-ħin hija kienet tgħidli: ''X'inti taħseb Jien kont inweġibha: 'U int x'inti taħseb 7'' Iżda t-tnejn konna nkunu fisibna ħaġa waħida li ma kenitx tista' titfisser. Wasal Mejju tal 1917. Kienet ilha ħafna tiġri x-xniegħa tat- tluq tal-qatgħa tagħna għal ħabta kbira li kellha tiftħilna tl-aħħar it-triq għal Trieste. Għial Ħafna jiem il-kanun ma kellux heda: l-ajruplani kienu jinżlu fost Ħsejjes waħxin fuq il-pajjiż il-ljieli kollha. 'Alla tiegħi, Imbierek Mulej'— kienet tgħid imbikkija x-xilia—li kont nista' ma nismax iżjed dawn il-ħisejjes, ikolli kan- tina, għar fejn nindifen u ma nisma' xejn iżjed. Inħossni qegħda niġġennen.—Valentina kienet issaqsini iżjed b'għajnejha nkella b'lefinha: Meta'—jew għada — jew dal-lejl. Tiġi ssellimli 7 Int tkun rieqda. Għada filgħodu jiġu olirajn jatuk il-jum it- tajjeb: granatjeri, min jaf, bersaljeri, artiljeri, ġenji… U kont nieqaf biss meta kont naraha tibki. Iżda dan ukoll kien għaliha ta' wġigħ. ' Blial kieku rajtha tidħak. , Tabilħaqq qalb dan it-taħwid kollu ma kontx tifhem ħlief dan: li l-ħajja tgħajjat u tolfoq meta jridu jeħduha qabel żmienha. U lejla walida, waqt li jien kont ma' Valentina fil-kantina jinstema' tkaxkir ta' suldati fil-bitħa. Nittawwal: nara l-qatgħa tal-qalbenin jitqassmu kwadrat. Imbagħad kmand xott iwaq- qafhom jistennew. - Il-ġeneral wasal. Irqiq u nervus iħares fiss lejhom wieħied wara l-ieħor u jdurhom kollha. Imbagħad jieqaf f'nofshom saqajh imfettħa, idejh marbuta. Jiena li naf x'leblieba għandu l-kap tiegħi biex jitkellem, qgħadt inħiares biered. Beda bħal drabi offra ifakkarhom fid-dmir, fil-kobor tat-tbatija; im- bagħad beda jgħolli leħnu u jsemmi fuq il-ħabta li kellha ssir dal- waqt. U f'daqqa walida lelinu jfaqqa': ''Tieqfux ma' l-ewwel rebħial Ibqgħu iġru warajhom. Warajhom bil-bajjunetti, bl-istal- letti, bil-bombi. Oqtluhom mingħajr finiena. Ir-rebħa tkun tagli- nal' F'ħin wieħed il-kamra ntliet b'ilfieq ta' dwejjak kbar. 'It.tfal tiegħi bdiet tgħajjat l-omm u xxejjer idejha. UĦutna'' igħajtu magħha l-bniet imbikkija kollha ma' dwari u egħdewwa tiegħi f'daqqa wafħida, Valentina wkoll bdiet tfiares lejja ikraħ u tgiddem il-maktur. ' Isktu, Isktu, tħalluhomx jisimgħukom, bdejt nitlobhom imħawwad u nifsi maqtugħ. Anqas ma tista' tibki7 werżqu l-koll. Ġrejt lejn it-tieqa, għalaqtha u bdejt inħiares lejhom b'ħarsa li tbeżża'. Mela tridu jaqbdukom 7 Għal ħin wieħed beżżajthom, iżda għal ftit ma bdejtx nisttii mill-ħruxija tiegħi. Valentina, għat-talba tiegħi ħalli nerġgħu nissewwew, refgħet spallejha u ħarbet. Qbadt minn qaddha l-omm u ħriġtha mitlufa fil-biki. Iva, kollox kif għedt int. Iskot. Iżda trid immela li t-tfal ikunu sewwa sew quddiemna 7: Iva kollu minnu. Iva biżżejjed. Taf li jien intobbkom, U mbagħad dak kollu kliem, taf. Huma wkoll dawk il-qalbiena għandhom ommhom bħall-oħrajn. l Kelli l-ħila noħodha fil-kamra fejn iżżomm ix-xbihat ta' wliedha. Ridt inqegħidha bil-qegħda. Là, l-ewwel riedet tarahom mill-ġdid, imbagħad qagħidet. Iżda l-lfiq kien donnu jrid jaqsmilha sidirha. Kont sejjer naqa' għarkobtejja għax, f'daqqa watida ġiet f'mofifii ommi l-mejta, u għedtilha li t-tfal tagħha kellha tarahom, għax hekk kont natiseb, għax il-gwerra kellha tieqaf ma ddumx; bdejt inġibilha ħafna raġunijiet mingħajr tgħaqqid, bla ma jit- tiehmu, għadd kbir ta' ''għax' li bdiet titbissimli fost id-dmugħ. ġi Bqajt nitkellem fuq in-niket, id-dmirijiet koroti li l-koll kellna, U, min jaf, mingħajr ma ntbafit leħini beda jogħla u jagħleb din l-imsejkna mara li bdiet tħares lejja, mibluha u ġwejda. Waqaft, miġbud mid-dawl ta' dawk il-għajnejn hekk ħelwa u siekta, Fehmitni7: Bdiet tifhem7 Qabditli idi u qegħditha fuq sidirha mingħajr ma waqfet tħares lejja: ''Xejn sinjur, iżda qalbi ferħana, - Miġjuba bil-Malti minn A. VALENZIA. KTIB U TWEĠIB TA' ITTRI ( Jorbot mal-faċċ. Fit-23 ta' Jannar 1933 il-Kumitat reġa' kiteb lir-Rettur u talab tweġiba għall-ittra tas-16 ta' Novembru 1932. U fil-31 ta' Jannar 1933 ir-Rettur wieġeb u qal: 1. Lima għandu xejn x'ibiddel mill-ittra tiegħu tal-10 ta' Novembru 1932 lill-President tal-Għaqda. Li hu jgħożż it-tagħlim tal-Malti, sewwa jekk inhu djalett sewwa jekk inhu lingwa, u li hu ma jindaħialx fil-fehmiet tal-kittieba fuq dil-ħaġa,iżda ma jemmen qatt li t-tagħlim tal-Malti għandu bżonn li tiddefendih il-Għaqda jew ħaddieħor, aktar u aktar meta din id-difiża tista' tiftaħ. għal ħaddielior il-bieb għall-ġlied (might give to others the pretext of violent and- unjust attacks). Li l-Għaqda mhix istituzzjoni tal-Università ( Universifp institutionj) u għalhekk hu ma jistàx igħaddi (approve) l-ittra li nbagħitet lill-Ministru tat-Tagħlim fl-4 ta' Novembru 1932. L-anqas il-Ġemgħia tal-illawrjati kollha, li tagħmel il-laqgħat tagħha fl-Università, qatt ma ppretendiet li hi istituzzjoni tal-Università. Għal din l-ittra l-Għaqda fit-8 ta' Frar 1933 wieġbet hekk: Għalkemm ir-Rettur ma jemminx li l-Malti għandu bżonn li tid- defendili il-Għaqda, għandu jiftakar li l-Għaqda ġiet imwaqqfa biex tmexxi l-kitba tal-Malti u ina tħallix li l-Malti jitħassar, u li r-regolamenti kollha tal-Għaqda kienu mgħoddijin minnu, uli hu accetta li jkun President onorarju. Il-Għaqda dejjem riedet it-tagħlim tal-Malti għalih in-nifsu bla ma Ħarset qatt lejn fehmiet ta' politka u bla ma fetfiet b'idejha ebda bieb għall-ġlied. Ma tistàx id-difiża tal-Ilsien Ingliż jew Taljan tiftafi il-bieb għall-ġlied 2