F'għeluq il-150 sena mill-miġja ta' l-Istatwa ta' Sant'Agata f'Bormla SANT'AGATA U L-FESTA TAGĦNA F'BORMLA Sant'Agata twieldet fi Sqallija minn familja għanja u magħrufa. Ta' età żgħira kkonsagrat ruħha lil Alla. Biex tiddefendi l-fidi u s-safa tagħha mietet martri fi żmien il-persekuzzjoni ta' l- insara mill-Imperatur Decio (249-251). Mietet f'Katanja fil-251 A.D. Fil-Katidral ta' din il-Belt hemm ikkonservat il-fdal tagħha u hi l-Padruna ta' Katanja. Meta l-Griegi keċċew lis-Saraċeni minn Sqallija għall-ħabta ta' l-1040, kienu ħadu l-fdal tagħha f'Kostantinopli, iżda fl-1127 reġgħu ittieħdu lura f'Katanja fi żmien l-Isqof Mauritius. IL-KULT TA' SANT'AGATA Il-kult lejn Sant'Agata beda mhux wisq wara l-martirju tagħha, fl-ewwel żminijiet tal-Knisja. Sa mis-sena 530 isem Sant'Agata ġie mdaħħal fil-'Canone' tal-quddiesa. Jinsab ukoll fil- Litanija tal-Qaddisin kollha, kemm tar-Rit Latin u kemm Grieg u l-Knisja tagħmel it-tifkira tagħha. Għall-ħabta tas-sena 500 dehret fi Triq Aureliana, Ruma, knisja mibnija f'ġieħha mill-Papa Svmmachus (498-514). Il-Papa Gregorju Il (715-731) bena knisja oħra fis-726. Maż-żmien żdiedu aktar knejjes f'diversi pajjiżi. Twaqqfu altari u Konfraternitajiet. U f'Malta wkoll. Fl-1575, id-Delegat Appostoliku Mons. Pietro Dusina żar il-knejjes ta' Sant'Agata ta' l-Imdina, Rabat, Naxxar, Birkirkara, Lija, Safi, Żabbar, Żurrieq u Ħal Xluq. Is-slaten ta' Aragona waqqfu l-Ordni tal-Kullar ta' Sant'Agata fis-seklu XIV, biex dan l- Ordni Militari Reliġjuż jiddefendi lill-insara mill-persekuzzjoni mill-Misilmin. L-istoriċi jgħidu li Sant'Agata, biex teħles mill-persekuzzjoni ta' Decio ġiet Malta u għamlet żmien tgħix fil-Kripta/Katakombi tar-Rabat li wara ħadu isimha. Ix-xjuħ tagħna dejjem qiesu dawn l-imkejjen bħala l-post fejn Sant'Agata kienet tgħix u titlob. Għaldaqstant huma dejjem żammew din it-tradizzjoni ħajja bid-devozzjoni lejn din il-qaddisa. Dan jixhduh il-Kripta u l-Kappella li bnew. Il- Kripta, li qabel kienet għar, żejnuha b'mhux anqas minn tletin biċċa pittura, kollha mpittra dirett fuq il-ħitan, fi stil Biżantin u Grieg. Ħafna minnhom juru lil Sant'Agata. Fuq l-altar qiegħdu statwa sabiħa tal-qaddisa, xogħol fl-alabastru abjad u mogħtija mill-Isqof Luqa Bueno fl-1666. Ftit passi'l hemm mill-Kripta, fl-1504 bnew f'ġieħha knisja jew aħjar kappella. Fl-1670 ġiet mibnija mill-ġdid f'għamla akbar u aħjar u fuq l-altar qiegħdu statwa oħra ta' Sant'Agata, xogħol fl-irħam, attribwit lil Antonio Cagini (1475- 1526). Kienet din il-vara li fl-20 ta' Lulju 1551 il-Maltin ħadu proċessjonalment u qiegħdu fuq is-swar ta' l-Imdina biex Alla jħarishom bl-interċessjoni tagħha mill-Misilmin li ħabtu L-Artal ta' Sant'Agata għal Malta. Sant'Agata daħlet għalihom u l-Misilmin ħallew ix-xtut Maltin. B'radd ta' ħajr ta' dan il-ħelsien, fil-5 ta' Frar, il-jum liturġiku tal-qaddisa kienet issir purċissjoni votiva għal din il- knisja mill-Katidral ta' l-Imdina u ssir quddiesa votiva. Din il-wegħda għadha ssir, imma fl- ewwel Ħadd ta' Frar. Sant'Agata hija Padruna Minuri ta' Malta. Għal darb'oħra l-kappella reġgħet ġiet irrangata fis-snin 1959/60 u l-pittura tal-Kripta ġiet irrestawrata bejn l-1983 u l-1989. B'digriet ta' l-Arċisqof Mauro Caruana, maħruġ fl-24 ta' April 1923 il-Kappella għaddiet lis- Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl imwaqqfa minn Mons. Ġuzeppi De Piro (1877-1933). IL-FRATELLANZA TA' SANT'AGATA - BORMLA It-tieni u l-aħħar fratellanza ta' Sant'Agata f'Malta twaqqfet fil-Parroċċa ta' Bormla f'Mejju 1806, ftit xhur biss wara li dik li hemm fil-knisja ta' San Pawl tal-belt li twaqqfet f'Dicembru 1804 u li għandha l-vara tagħha, xogħol Vincenzo Dimech (1768-1831). Il-fratellanza ta' Bormla twaqqfet mill-ħajjata u d-devoti ta' Sant'Agata fi żmien il-Kappillan Dun Salvatore Montebello (1804-1809) u l-Isqof Vincenzo Labini (1780-1807). Kellha statut u regolamenti li jitkellmu dwar il-għan, it-tmexxija, id-devozzjonijiet, id-dmirijiet u d-drittijiet tal-fratelli tagħha. Il-fratelli kellhom konfratija bajda, kurdun abjad u muzzetta tal-ħarir kulur il-perla mberfla bl-aħmar u fuq il-lemin tagħha il-monogramma (Pro Christo). Il-fratellanza kienet tgħmel użu mill-altar ta' San Kristofru, magħruf ukoll b'dak ta' Santu Kristu. Il-kwadru oriġinali ta' dan l-altar hu attribwit lill-pittur Francesco Zahra (1710-1773). Maż-żmien żdiedulu diversi persunaġġi biex illum naraw fih lil San Kristofru, il-Madonna u San Ġużepp, lil Sant'Anna u San Ġwakkin, kif ukoll lil Santu Rokku u lil Sant'Agata. Bil-mod il-mod il-fratellanza bdiet tikber u l-prokuraturi ħabirku biex iġibuha 'l quddiem. Ħasbu għat-tagħmir għall-altar. Għamlu standard kbir abjad bil-monogramma (Pro Christo) fin-nofs tiegħu, b'lasta u kruċetta tal-fidda, salib u żewġ lanterni tal-fidda, medaljun u surġentina għar-rettur; u waslu biex għamlu vara tal-qaddisa protettriċi tagħhom. Bil-vara kabbru l-festa. il-vara nħadmet fl-injam mill-iskultur Pietro Paolo Azzopardi (1791-1875) fuq disinn tal-pittur Giuseppe Hvzler (1787-1858). Meta fl-1872 inqata' d-dfin fil-knejjes tal-Belt, Furjana u l-Kottonera, il-fratellanza kisbet oqbra għaliha fl-1888 fiċ- Ċimiterju ta' Marija Addolorata. L-EWWEL FESTA BIL-VARA B'digriet maħruġ mill-Kongregazzjoni tar-Riti tas-7 ta' Awissu 1847 il-festa ta' Sant'Agata f'Bormla bdiet tiġi ċelebrata fir-raba' Ħadd ta' Awissu bil-quddiesa solenni proprja ta' Sant'Agata V.M. Il-quddiesa kienet issir wara l- kant tat-Terza, bil-paramenti ħomor. Meta beda joqrob il-jum għall-ewwel festa bdew isiru t- triqat u naturalment il-knisja. Qiegħdu skrizzjonijiet fuq il- bibien tal-knisja, kitba tad-Djaknu L. Caruana, u s-Sur F. Grech kiteb sunetti ta' tifħir b'tifkira. Il-vara ttieħdet fil-Knisja ta' San Pawl, Bormla, biex minn hemm issirilha translazzjoni solenni għall-Knisja. It-translazzjoni saret is-Sibt, 21 ta' Awissu 1847, wara nofs in-nhar bis-sehem tal-Kapitlu, il- L-istatwa ta' Sant'Agata li tinsab Kleru, il-fratellanzi u l-poplu. Malli l-vara daħlet fil-Knisja fil-parroċċa ta' Bormla tqiegħdet fil-post maħsub għaliha u tkompliet il-funzjoni bil- mużika tas-Sur Luigi Grech diretta minn Dr G.M. Spiteri, il-prim vjolinista ta' Malta. Għall-festa saret mixegħla sabiħa bit-tazzi kuluriti taż-żejt, ġabu banda tajba u fil-għaxija kien hemm ukoll il-logħob tan-nar, għax ebda festa Maltija ma hi kompluta mingħajr il-logħob tan-nar. Il-festa kompliet l-għada l-Ħadd fil-għodu. Wara l-kant tat-Terza ġiet ċelebrata quddiesa Kantata bil-mużika tas-Sur Gius. Malfegiani (1828-1893) diretta minn Dr G.M. Spiteri. Dun Gio Maria Vella għamel il-paneġierku. Wara nofs in-nhar tkanta l-Għasar bil-mużika u ħarġet il-purċissjoni bil-vara bis-sehem tal-Kapitlu, il-kleru u l-fratellanzi. Kienet festa kbira b'vara ġdida. Il-festa baqgħet issir kull sena. IL-FESTA LLUM Bit-tibdil u t-tiġdid li sar fil-Knisja matul iż-żmien, il-festa f'Bormla ma baqgħetx tiġi ċelebrata aktar f'Awissu, iżda t-'Tifkira Obligatorja' tagħa bdiet issir fl-5 ta' Frar, il-jum liturġiku tagħha. Għal madwar 25 sena l-istatwa ma kinitx tinħareġ fil-knisja. Kien fl-1965 li reġgħu ħarġuha fil-knisja għall-festa. Dak in-nhar (5 ta' Frar 1965) fil-għaxija ġiet ċelebrata quddiesa Kantata bil-paneġieku. Kienu ħadu sehem l-Ordni Dinastiku u Militari ta' Sant'Agata di Paternà bl- ilbies uffiċjali tagħhom. Dawn baqgħu jieħdu sehem għal xi snin wara. Minn dik is-sena l-festa baqgħet issir. Għal dak in-nhar jiżżejjen l-altar tagħha (San Kristofru), il-vara tinħareġ fil-knisja u fil-għaxija tiġi konċelebrata quddiesa Kantata bis- sehem tal-Kor 'Tota Pulchra' u ssir omelija. Purċissjoni ma ssirx. GĦELUQ Illum il-vara ta' Sant'Agata V.M. għandha n-niċċa tagħha fil-Kappellun tal-Kurċifiss u għadna ngawdu din l-istatwa sabiħa, xogħol l-iskultur Pietro Paolo Azzopardi. Castagna PP. - Storja ta' Malta 1866 Giaħan — 1847 XGĦAJRA ROAD, ŻABBAR.