17 irmiftuħ fis-Seklu Sittax Zmien ta' bidla It-tagħrif dwar Malta qabel il-miġja tal- kavallieri fl-1530 huwa pjuttost skars, għalkemm insibu numru ta' dokumenti tal-Università, jiġifieri l-gvern ta' dak iż-żmien, dokumenti ekkleżjastiċi u oħrajn. Barra minn hekk qajla nsibu informazzjoni dwar in-nies komuni jekk mhux f'xi reġistri tal-qrati, listi tad-dejma u x'naf jien. Mal-miġja tal-kavallieri t-tagħrif jibda jiżdied għax dawn ġabu magħhom sistema ta' gvern li kienu żviluppaw f'Rodi. Kienu jżommu tagħrif dettaljat dwar l-Ordni stess u l-membri tiegħu, dwar finanzi, flotta, festi tagħhom u bosta ħwejjeġ oħra. Barra minn hekk iċ-ċentru politiku ta' Malta sar il-Birgu u l-Imdina bdiet titlef l-importanza tagħha. Il-Gran Mastru waqqaf Università oħra fil-Birgu, u Birmiftuħ, flimkien ma' xi rħula oħra, ġie maqtugħ mill-Imdina. Il-Port il-Kbir beda jiġbed lejh aktar nies. Il-Birgu kiber, inbniet l-Isla, inħolqot belt kapitali ġdida. L-irħula qrib il-Port ukoll bdew jikbru waqt li xi rħula oħrajn bdew jiċkienu. Il-miġja tal-Ordni ta' San Gwann ġabet magħha bidla radikali fil-ħajja tal-Maltin. Fis-seklu sittax anki r-rekords ekkleżjastiċi bdew isiru aktar regolari u eżatti. Dan bla dubju ta' xejn kien effett tal-Konċilju ta' Trentu' illi ta struzzjonijiet lill-isqfijiet biex jinkitbu u jinżammu dettalji dwar il-magħmudija, iż-żwieġ u l-mewt ta' kull persuna. Barra minn hekk, kull sena l-kappillani kellhom jippreparaw listi tan-nies kollha tal parroċċi tagħhom. Għalkemm l-għan kien li l-Isqof ikollu stampa ċara tal-istat spiritwali tan- nies tad-djoċesi tiegħu, fil-fatt dawn kienu jservu għanijiet ċivili ukoll, fosthom bħala ċensiment u biex jiġi kkalkulat kemm qamħ kien hemm bżonn. Sikwit ukoll bdew isiru visti pastorali u kull darba jinkiteb rapport. Dawn u ħafna dokumenti oħra jitfgħu dawl fuq Malta u, importanti, anki fuq in- nies komuni. Barra minn hekk bdew isiru ħafna tibdiliet anki fil-ħajja reliġjuża. Saru regolamenti ġodda u ddaħħlet aktar dixxiplina. Mela kemm mil-lat ta' amministrazzjoni ċivili u kemm mil-lat ta' amministrazzjoni ekkleżjastika, sar progress kbir. Malta, bħal pajjiżi oħra tal-Ewropa, bdiet riesqa lejn ħajja 'moderna'. Waqt dan it-taqlib kollu, għaxar snin wara l-Assedju l-kbir u waqt li kienet qed tinbena l-Belt Valletta, Monsinjur Petro Dusina ġie mibgħut Malta mill-Papa Gregorju XIII (1572-85) biex jagħtih rapport dwar il-Knisja f'Malta u jara x'kien hemm bżonn isir. Insibu bosta informazzjoni dwar il-Maltin fir-rapport li Mons. Petro Dusina għamel dwar Malta fl-1575. Barra mil-listi tal-knejjes u kappelli nsibu l-ismijiet tal-kleru kollu u anki ismijiet ta' bosta lajċi. Xi drabi nsibu anki ħjiel dwar drawwiet u problemi ta' dak iż-żmien. Dan ir-rapport jagħtina 'Vritratt' tal-gżejjer Maltin li qatt ma kien sar bħalu qabel. Eżamina bir-reqqa l-qassisin ta' Malta u Għawdex. Għalhekk nistgħu ngħidu li għandna lista sħiħa tal-qassisin u kjeriċi u tagħrif interessanti dwarhom. Iżda mhux dejjem jissemma minn fejn kienu dawn is-saċerdoti jew f'liema parroċċa kienu jservu. Għall-kuntrarju, il- kappillani kellhom jirrispondu għal ħafna domandi dwar il-parroċċi tagħhom. Sena qabel l-1575 kien inħatar kappillan ġdid għal Birmiftuħ u għalhekk insibu żewġ interrogazzjonijiet li jagħtuna tagħrif dwar Birmiftuħ. Il-Kappillani ta' Birmiftuħ Fost l-ewwel qassisin li dehru quddiem Mons. Dusina nsibu lil 'donnus Pankratius Micallef li kien Arċidjaknu tal-Katidral u sa ftit qabel kien kappillan ta' Bir Miftuħ. Fl-ewwel laqgħa rrisponda għall-mistoqsijiet relatati mal- kariga tiegħu ta' Arċidjaknu tal-Katidral. Wara ġie mistoqsi dwar iż-żmien meta kien ukoll kappillan ta' Birmiftuħ. Huwa rrisponda li dam kappillan għal tnejn u tletin sena u fl-istess waqt kien Arċidjaknu tal-Katidral. Dawn kienu żewġ karigi inkompatibbli. Dun Pankrazjo Micallef kien ħa l-Ordni Sagri kollha f'Palermo. Kemm dam kappillan ta' Birmiftuħ kellu kawża mal-Isqof, li ried jeħodlu l-parroċċa wara li sar Arċidjaknu tal-Katidral u ried iqiegħed floku ċertu Don Gorġo Farruġia. Waqt dan it-tilwim Dun Leonardo Michallef ' ġie nkarigat li jamministra s-sagramenti fil-parroċċa. Hekk kien ilu mis-sena tnejn u erbgħin (1542), tnejn u tletin sena, kappillan ta' Birmiftuħ. F'Jannar ta' qabel, jiġifieri fl-1574, iddeċida li jħalli din il-kariga għax kien xjaħ u kien ilu madwar erba' snin ma jistax jiċċelebra. Dwar il-parroċċa nsibu li kien ilu erba' snin juża r-rit Ruman. Waqt il-quddiesa kienu jsiru erba' ġabriet: għall-kappillan, għall-mejtin, għall-knisja u oħra għall-foqra. Meta Dun Pankrazju Micallef ġie eżaminat, il-Viżitatur Appostoliku sab li kien ta' edukazzjoni tajba (literas scit) u li kien iservi bħala Vigarju tal- Kapitlu meta l-Isqof ma kienx ikun fid-djoċesi.5 Fl-1575 il-kappillan ta' Birmiftuħ kien 'donnus Bartholomeus Mangionus', li deher quddiem Mons. Dusina nhar l-għaxra ta' Frar ta' dik is-sena. Huwa kien ħa l-parroċċa wara li l-Kappillan Pankrazju Micallef kien irrinunzja għaliha fl-1574.7 Ix-xiehda tiegħu tagħtina aktar - tagħrif dwar il-ħajja tal-parroċċa. Dun Bartilmew stqarr li kien jieħu ħsieb il-parroċċa waħdu u meta kien jitlaq għal xi żmien kien iħalli 'kappillan' minfloku. Kien obbligat li jqaddes fil-Ħdud u l-festi u li jamministra s-sagramenti. Meta kien imur jiċċelebra fil-knejjes tal-irħula suġġetti għalih, ma kienx imur b'obbligu imma b'devozzjoni ta' min ikun sejjaħlu. Fil-festa ta' xi raħal mis-sebgħa li kienu jagħmlu parti minn Birmiftuħ kien imur jiċċelebra l-quddiesa hemmhekk daqs li kienet tal-parroċċa tiegħu. Biċċa tagħrif interessanti dwar Birmiftuħ li toħroġ hi li f'din il-parroċċa ma kienx hemm id-drawwa li jiġi mbierek il-bajd fl-Għid il-Kbir, imma kienu jitbierku l-annimali. Dwar iż-żwiġijiet, dan il-kappillan jgħid li kienu jitħallsu ħames karlini lill-qassis u wara l-Konċilju ta' Trentu beda jitħallas karlin ieħor għall-quddiesa. Kienet id-drawwa li għall-festa tat-tieġ in-nies jieħdu magħhom kwantità ta' ħobż u nbid biex jiffesteġġjaw. Jekk kien ikun jogħġobhom kienu jistiednu l-kappillan. (Ma jgħidx jekk meta kien ikun mistieden kellux jieħu l-ikel hu wkolll) Stqarr li fil-ġranet ta' festa, kien jagħmel prietka. Meta kien iqaddes kien jgħid Pater, Ave Maria u l-Kredu lit-tfal, imma ma kienx jagħmlilhom id-duttrina għax ma kinux jattendu. Ir-rapport ma jagħtix raġuni għax kien jiġri dan. Probabbli l-kawża kienet id-distanza għax żgur li ma kinitx ħaġa faċli li tfal minn bosta rħula, min ftit u min wisq 'il bogħod mill-parroċċa, imorru l-knisja u jibqgħu wara l-quddiesa għad-duttrina. Ikollna naħsbu li jew ħafna min-nies kienu jisimgħu l-quddies f'xi kappella filjali u ma jeħdux triq twila kull nhar ta' Hadd, jew meta tispiċċa l-quddiesa kienu jkunu mgħaġġlin biex jergħu lura lejn djarhom. F'dokumenti oħra nsibu li t-triqat kienu ħżiena u fix-xitwa kienu jsiru aktar diffiċli. Dan żgur kien jolqot l-aktar lill-anzjani, lill-morda u anki lit-tfal stess. Barra minn hekk, ix-xogħol tal-bidwi ma jiqafx għal kollox lanqas nhar ta' Ħadd. Dwar il-ħajja ta' dan il-kappillan insibu li kien ħa t-tonsura mill-Isqof Cubelles; l-erba' ordni, id-djakonat u s-sudjakonat kien ħadhom f'Ruma, u s-saċerdozju f'Monreal, jiġifieri fil- kapitali ta' Sqallija''. Jidher li kien qassis istruwit sew. Kien jaqra tajjeb u jifhem. Kien qassis ta' ħajja, kundizzjoni, u fama tajba. Il-viżitatur appostoliku għalhekk aċċettah bħala addattat għal kappillan. Il-Parroċċa ta' Birmiftuħ Birmiftuħ kienet parroċċa estensiva fid- daqs u kienet tikkonsisti f'sebat irħula, pjuttost żgħar u mferrxa. Din il-Parroċċa kienet tmiss maż- Żurrieq, Ħal Qormi, Bormla, u ż-Żejtun u kienet tasal sal-baħar fejn illum hemm Birżebbuġa. Dan żgur li kien jagħmel ix-xogħol tal-kappillani diffiċli Lista tal-irħula u l-knejjes prinċipali tagħhom: Ħal Luqa Sant Andrija, nofs miliare minn Birmiftuħ djar 130. Ħal Farruġ Natività ta' Marija, żewġ miliaria minn Birmiftuħ djar 10. Mqabba San Basilju, tliet miliaria minn Birmiftuħ djar 30 Ħal Safi Konverżjoni ta' San Pawl, tliet miliaria minn Birmiftuħ u tnejn mill-Imqabba djar 50 Ħal Kirkop San Anard, żewġ miliaria kemm minn Birmiftuħ u mill-Imqabba djar 50 Gudja Annunzjata, mhux bogħod ħafna minn Birmiftuħ djar 80 Ħal Tarxien Annunzjata, żewġ miliaria minn Birmiftuħ djar 100 Mela b'kollox kien hemm 450 dar, jiġifieri daqshekk familji. Għalkemm id-daqs tal-familji jista' jvarja ħafna, ngħidu aħna tista' ssib dar b'persuna waħda u dar oħra li jkollha nanniet, zijiet u tfal, dan itina idea tal-kobor tal-irħula. Ħal Luqa kien l-akbar u warajh Ħal Tarxien u l-Gudja. L-iċken kien Ħal Farruġ u ftit akbar l-Imqabba. L-eqreb irħula, Ħal Luqa u l-Gudja, kellhom 210 familji, ftit anqas minn nofs. L-aktar ilmenti saru min-nies ta' Ħal Safi u tal-Imqabba, irħula li kienu żgħar u bogħod mill-parroċċa. Diffikultajiet Milli jidher ħafna min-nies ta' Birmiftuħ ma kinux kuntenti bil-mod kif kienet sejra l-parroċċa. Xi problemi diġà ġew imsemmija. Il- parroċċa kienet imferrxa ħafna. Dun Pankrazju Micallef, li għamel żmien twil kappillan, kien irid ikun l-Imdina biex iservi ta' Arċidjaknu. Meta l-Isqof kien ikun barra minn Malta, li ma kenitx xi ħaġa rari, kien jamministra floku bħala Vigarju. Żgur li ma kienx jista' jlaħħaq ma' dan kollu u mal- parroċċa tiegħu. Fl-aħħar snin kien kappillan ta' parroċċa diffiċli waqt li ma kienx jiflaħ jiċċelebra. Naraw xi lmenti li n-nies ressqu quddiem Mons. Dusina. In-nies ilmentaw illi kellhom iħallsu kemm Programm Festa Santa Marija - 2009 mill-prodotti tagħhom (l-għexur) u anki għall-amministrazzjoni tas-sagramenti. Waqt li kien qiegħed iżur iż-Żurrieq dehru xi nies minn Birmiftuħ li talbu li jingħatalhom permess li jqabbdu qassis biex iqaddes u jagħmel prietka fir-Randan, għax il-kappillan ma kellux żmien jagħmel dan. Probabbli dawn in-nies kienu minn irħula qrib iż-Żurrieq u kienu sabuha diffiċli biex imorru l-parroċċa tagħhom anki biex ikellmu lill-viżitatur appostoliku. In-nies tal-Imqabba talbu li għax il-knisja ta' Birmiftuħ kienet 'il bogħod tiġi mwaqqfa parroċċa ġdida, flimkien ma' Ħal Kirkop u Ħal Farruġ, li tkun (kbira) biżżejjed biex iżżomm kappillan, jew għallinqas jingħataw viċi kappillan li jkun jirċievi d-dħul straordinarju kollu. Huma wkoll ilmentaw illi barra milli kien jieħu l-għexur, ir-rettur kien ukoll iżomm il-flus għall- amministrazzjoni tas-Sagramenti. Din it-talba tikxef il-qalba tal-problema: dawn l-irħula kienu żgħar wisq biex jiffurmaw parroċċa. Hekk in-nies tal-Imqabba talbu li jingħaqdu ma' żewġ irħula oħra, li b'kollox kienu jiffurmaw 90 dar biss. Imma Ħal Kirkop kien bogħod mill-Imqabba daqskemm kien minn Birmiftuħ, jiġifieri n-nies tiegħu ma kienu se jiggwadanjaw xejn jekk l-Imqabba ssir parroċċa. In-nies ta' Ħal Safi Imentaw mid-distanza kbira mill-parroċċa u talbu li jingħaqdu mal- parroċċa taż-Żurrieq. Kienu soltu jattendu għall- quddies ġo Ħal Kirkop u jirċievu s-sagramenti fil-parroċċa ta' Birmiftuħ. Anki huma dehrilhom li ma kellhomx iħallsu kemm l-għexur kemm għas-sagramenti. Qalu li dan il-ħlas kollu kien jakkishom. Talbu wkoll illi nies li jkunu ġenwinament foqra ħafna ma jkunux obbligati jħallsu l-għexur. , i Fil-vista tiegħu fiż-Zurrieq, il-Viżitatur Appostoliku wkoll innota li Ħal Safi jmiss ma' dan ir-raħal. Bħalma għamel fil-parroċċi l-oħra, Monsinjur Dusina waqqaf il-Konfraternità tas-Sagramentil. Din kienet l-ewwel konfraternità li nsibu f'Birmiftuħ. Il-Membri kienu wieħed u għoxrin raġel. Dawn kellhom iwasslu s-Sagrament Imqaddes għand il-morda, jiġifieri jakkumpanjaw il-Vjatku, u jakkumpanjaw il-mejtin għad-difna lebsin ,,, bajda. Il-lista ta' dawn il-fratelli ma turix mil-liema raħal kienu, iżda xi ismijiet minnhom jissemmew bnadioħra. Hekk Pawlu Bonavia kien mill-Gudja waqt li Salvu Borg kien jippossedi art fil-Gudja fl-inħawi ta' 'Huaradur'5. Pietru Schembri kellu għalqa, imsejħa Telludi' f'Birmiftuh u kellu obbligi lejn il-Kappella tan-Natività tal-Beata Maria ħdejn Bir Miftuħ'. Kien ukoll jipprovdi għaċ- ċelebrazzjoni tal-għasar u quddies fil-knisja ta' Loreto fil-festa tagħha.5 Kellu wkoll art fil-Gudja fl-inħawi ta' 'Huaradur''$. Jissemma Baskal Burlo mill-Birgu li kien jieħu ħsieb kappella fiż-Żejtun (jista' jkun li kien l-istess raġel li jissemma fil-lista tal-fratelli ta' Birmiftuħ). (Nixtieq nirringrazzja lid-diretturi u l-istaff tal-Kanċellerija tal-Kurja Arċiveskovili u tal- Arkivji tal-Mużew tal-Katidral tal-Imdina u lill- Arċipriet tal-Parroċċa tal-Gudja għall-għajnuna tagħhom fir-riċerki tiegħi.) N.B. Ir-referenzi għar-rapport ta' Mons. Dusina huma meħuda minn Visita Apostolica no. 51 Mgr Petrus Dusina, 1575. 1 Dan il-konċilju beda fl-1545 u għalaq fl-1563, sentejn qabel l-Assedju l-Kbir u tnax-il sena qabel il-Vista ta' Mons. Dusina. 2 Wara l-1575 il-visti pastorali bdew isiru sikwit. Fl-1585 saret waħda mill-inkiżitur ta' Mons. isqfijiet. Fl-1575 insibu lil dan il-qassis eżaminat. jaqra tajjeb u ma jifhem xejn għax ma kienx jaf L-isqfijiet ta' Malta kienu barranin u kienu jgħaddu ħfna żmien barra mid-djoċesi tagħhom. Dan kien jagħmel ix-xogħol tal-vigarju aktar impenjattiv. 7 F'manuskritt ieħor insibu li fl-1567 Dun B. Mangion kien viċi parroku ta' Birmiftuħ. 8 Dan it-tagħrif dwar tiġijiet huwa repetut f'parroċċi oħra, iżda jidher li mhux f'kull raħal kien isir eżatt l-istess. 9 Dan kien kuntrarju għal dak li kien jiġri fil- parroċċi l-oħra għax il-kappillani tagħhom stqarrew li kienu jgħallmu d-duttrina lit-tfal. 12 Dusina f. 440v p 366. p. F'dokumenti differenti nsibu li dan il-bidwi kien sofra ħafna ħsara fl-Assedju l-Kbir. Parroċċa Arċimatriċi u Arċipretali - Gudja