IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ IL-GRAQDA L-EWWEL KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1935 Santu Wistin bans kien jaf il-Pfiniku (il-Isien kar- taġiniż) li flimkien, mal-Latin kien il-Isien ta' tfulitu ; u kliem puniku jinsab 'l hawn u 'l-hinn imxerred fil- kitba tiegħu. U darba li xi ħadd qabad jiddieħek b'xi kliem u xi għajdut tal-pajżani tiegħu, hu qam fuq qaddu jiddefendi l-Isien ta' missirijietu, u qal illi 'twieħed affrikan li jitkellem ma' affrikani: ma għandux jistħi mil-lsien tiegħu, bħalma m'għandux jistħi mill-art li fiha twieled. ' Hekk kiteb Giovanni Papini (1); u Papini jfaħ- ħru, lil Santu Wistin, talli mwieled .affrikan baqa' f'qalbu u f'fehmtu affrikan, ukoll meta tgħallem ilsna oħra, għandu mnejn aktar sbieħ u aktar għonja minn tiegħu. —Min jitkellem u jaqla' fuq ilsien li hu ma jifhemx dan jidher li ma għandux mistħija''. Hekk kiteb Ugo Foscolo; (2) u għan-nies ta' din il-qatgħa kellu kliem aħrax bil-bosta. Tal-wieħed u ta' l-ieħor donnu kliem miktub għalina: u kliem li fib x'tiżen sewwa, għaliex megħud minn nies ta' għerf u ta' għaqal, ta' fehma qawwija daqs l-azzar u ta' qalb mixgħula bl-imħabba tal-pajjiż. Għandna fostna nies illi jiddiefħiku bil-lsien ta' mis- sirijiethom, u flok ma jfittxu li jitgħallmuh, iżiduħ, jor- qmub u jagħtuh xejra ħafifa u fuq ruħha, jagħmlu kemm jistgħu biex iċekknuh, iħassruh, ifaqqruh, billi jwarrbu minnu l-kliem—ġawhar malti — u jdaħħlu l-kliem xaqquf ta' ilsna oħra. U bosta aktar qawwijin idoqqu f'widnejna l-kel- miet tal-filosofu qaddis ta' Tagaste, għaliex fil-waqt li, bħal ma jidher minbejn kelma u oħra, il-flien li maqdar u ddicħek bil-puniku kien aktarx barrani, u ġieb ruħu kif ġieb, għaliex. ma kienx jifhem il-lsien kartaġiniż-—u dan jista' jna:;qaslu mill-ħtija; — ill-maltin li jmaqdru u jitfgħu taħt riġlejhom il-lsien ta' missiri- jiethom, ma hemm xejn xi jnaqqsilhom id-dnub, u ċ- ċanfira ta' Wistin— l-affrikan qalbieci — tistħoqqilhom kollha kemm hi. Għidna fuq ''inaqqaslu mill-ħtija', inaqqaslu, iva; iżda jneħħihielu għal kollox le; għaliex l-ebda barrani, imqar jekk ogħla minn dawk tal-pajjiż u ogħna minn- hom u għandu lsien isbaħ minn tagħhom, ma jista' qatt ikollu l-jedd imaqdar u jiddieħek b'dak li mhux tiegħu; bosta iżjed, meta hu ma jafx sewwa x'qiegħed iżeblaħ: u għalhekk lill-barrani li jġib ruħu b'dan il- mod joqogħdulu tajjeb il-kelmiet ta' Ugo Foscolo ''ma għandux mistħija''.