IR-RAĦAL TA' SAN ĠWANN (24 ta' Ġunju) San Ġwann il-Għammiedi kien iben ta' qassis Lhudi, jismu Zaħarija. Qas- sis dak iż-żmien ma kienx. ifisser li kien iqaddes. Kien wieħed raġel li jie- ħu ħsieb xi xogħol mix-xogħlijiet tal- qadi t'Alla li kienu jsiru ta' kuljum fil- Ħakel, jew Tempju, -ta' Ġerusalem. l-ewwel isem ta' din il-belt, kien bil- Kangħani: Bet-Kàrem, jiġifieri: Dar ta' Karem. Issa, Karem jew Karim tfisser ġeneruż, jiġifieri wieħed ta' qalb tajba li jħobb jagħti ħafna mill-ġid li jkollu. Sata' kien isem ta' xi raġel li bena hemm l-ewwel djar inkella isem Datra ta' Għajn Karem (fix-xellug, il-kanpnar tal-Franġiskani). Kull qassis kien jagħmel ix-xogħol li jmissu, għal ġimgħa żmien. Imbagħad jerġa' jmur lejn daru sakemm jerġa' jmissu jaħdem mill-ġdid. Il-qassisin kellhom fejn: joqogħdu bliet għalihom. Il-belt ta' Zaħarija ma kenitx bgħid wisq minn Ġerusalem. Kif inqisu. l-lum, qiegħda erbat imjiel u nofs in-naħa tal-Qibla, jew Sud tagħ- ha. Jekk tmur bil-mixi minn Ġerusa- lem u ma tgħaġġelx wisq, trid biex ta- sal ftit anqas minn siegħa, Aktarx li ta' xi alla tal-Kangħanin. Il-lum igħidulha Għajn Kàrem, għax fiha għajn ta' l-ilma ħie- reġ minn ġewwa l-art. Nistħajluna mela mmorru nżuru żja- ra lil Għajn Kàrem, ir-raħal fejn twie- lem San Ġwann il-Għammiedi. Immor- ru u niġu bil-għaġia, għax żmien wisq ma għandniex. Nistħajluna li nitilqu minn Ġerusalem, Sakemm indumu nimxu ġewwa. l- belt, ngħaddu dejjem mit-triq li tieħu għal Ġaffa. Imbagħad kif noħorġu mill-belt, nilwu lejn ix-xellug u nib- qgħu nimxu qalb il-egħlieqi u, kull kemm, xi ħarġa blat. Hemm trid tara dak il-ġremxul il-kbir, jekk tkun ix- xemxi Kull gremxula daqs fenek ta' l-Indja. Hawn jgħidulu ħardċn. Nitil- għu naqra ta' telgħa, u fil-bidu tan- niżla ta' warajha nsibu raħal sabiħ u ġdid, mibni mil-Lhud. Nibqgħu nimxu. Fuq il-lemin naraw wied, kollu blat u xi siġra 'l hawn u 'l hinn, u 'l fuq minnu, fil-lemin ukoll, ġebel għoli, u fuqu għadhom jidhru l-ħniedaq jew trinċieri li kienu ħaffru t-Torok għall- gwerra ma' l-Ingliżi, fis-sena 1917. Im- bagħad induru lejn ix-xellug u taħtna naraw ir-raħal ta' Għajn Kàrem, mim- dud bejn il-għoljiet. Għajn Karem mibni donnu nofs qa- mar fuq id-djul ta' l-iġbla. Inti u tħa- res lejh, mit-triq, qabel ma tidħol fih, is-sehem li tara fuq il-lemin, huwa l- ħàra tal-Misilmin u s-sehem tax-xellug l-aktar li joqogħdu fih, Insara. Dan kien sa ftit snin ilu, għax in-nies ta' Għajn Kàrem il-lum kollha Lhud. L- ewwel ma tolqtok id-dehra tal-kanp- nar tal-knisja, għoli u rqiq, bl-arloġġ b'erba' wċuh, u taħtu saqaf tal-kar- mit aħmar u koppla sewda ta' l-irsàs, li huma l-knisja u d-Dejr tar-Rħieb Franġiskani ta' Ġieżu, mibnija fuq l- imkien fejn twieled S. Ġwann. Ir-rjus ta' l-iġbla ta' madwar ir-raħal huma għeri u xorija, blat weħedhom; imma r-raħal in-nifsu, u madwaru u taħtu, kollu siġar: siġar ta' kull ġens. In- naħa t'isfel, siġar tar-rummien, tal- lewż u tal-ħawħ u berquq; u 'l fuq, l- aktar li hemm siġar taż-żnuber u taċ- ċipress. Siġar taż-żejtun, imbagħad, 'il fuq u 'l isfel, kullimkien. Is-siġar lewnhom aħdar sewdieni, daqs kemm huma qawwijin. Induru minn wara d-Dejr tal-Fran- ġiskani u ninżlu niżla, żgħira, li għan- dha fuq il-lemin tagħha bini u fuq ix- xellug raba' u xi ġnien. Nidħlu fir- raħal u niġbdu lejn il-kanpnar. Taħ- — tu naraw daħla għamla ta' ħnejja, — donnha d-daħla tal-mina tal-vapur ta' l-art. Nidħlu minnha u nsibu bitħa kbira u minn ġewwa l-bitħa titla' minn. żewġ tirġien żgħar għal knisja, qud- diem il-bieb. Nidħiu. Il-knisja maqsuma fi tlieta : korsija kbira fin-nots u żewġ korsijiet dojoq fil-ġnub. L-artal tan-nofs jixbah ħafna lill-artal tal-knisja tal-Kunċiz- zjoni ta' l-Imsida (kull meta nidħol ġo dik il-knisja dejjem naħsibni qiegħed Għajn Kàrem, imħabba f'daqshekk). — Bħalu fuqu hemm niċċa kbira bl-ista- twa tal-Madonna (issa biddluha u għa- mlu San Ġwann), bħalu maqtugħ 'il barra mill-ħajt, u bħalu fih mogħdija minn warajh għal ġewwa s-sagristija. U s-sagristija hija sala kbira fuq il-le- min tal-knisja, bħal ma hi ta' l-Imsi- da wkoll. Ta' Għajn Kàrem mibnija — għal ħabta ta' nofs is-seklu XII u ta' l-Imsida ma hux magħruf meta. Im-— ma nħallu dan fil-ġenb. $ Fil-qiegħ tal-korsija tal-lemin hemm artal żgħir imma fil-qiegħ tal-korsija tax-xellug ma hemmx artal. Hemm xatba, jew kanċell, tal-ħadid sabiħa u warajha taraġ tar-rħam li jinżel għal ġewwa Għar żgħir, miksi bir-rħam — ukoll, li ġewwa fih jingħad li Santa Eliżabetta ġiebet fid-dinja lil S. Ġwann. Noħorġu mill-knisja u naraw qud- diemna bini kbajjar li hu skola tar- — Raħbiet. Imbagħad ninżlu niżla u naq- bdu Strada Rjali ta' Għajn Kàrem: fuq ix-xellug diar b'xi gallarija u fuq il-lemin ħofra, b'ħafna siġar tal-frott, qisha ġnien. Nimxu ftit ieħor u nilħqu — l-Għajn, li minnha ħa l-isem dan ir- raħal ta' Għajn Kàrem. L-ilma ta' din il-għajn ġej) minn ġewwa l-blat, imma issa ħiereġ minn ġewwa mwieżeb, għax l-għajn mibnija u fuqha hemm ħnejja. Ġewwa. fiha hemm il-ħwat biex jaħslu l-ħwejjeġ fi- hom in-nisa, bħal ma hemm f'Għajn il-Ħammiem, barra l-Imdina, hawn Malta. Hemm ukoll qatgħa, maqtugħa ' u magħluqa, fejn jistfew, jiġifieri jin- ħaslu, biex jinħafrulhom dnubiethom, qabel ma jsellu l-Misilmin. Fuqha hemm mejdàn bħal kanpnar tal-Għa- rab li minn fuqu iitla' jwedden ix-Xiħ tagħhom fix-xahar tar-Ramadan. Minn hawn tara l-isbaħ dehra ta' Għa'n Karem. Jekk tħares lejn il- knisia (il-Għarab kienu jsemmuha Dejr il-Kebir), tara quddiemek ġonna, u fuq il-lemin, Strada Rjali li semmejt l-ew- wel, u warajha l-iskola u mbagħad id-Dejr bis-saqaf aħmar u l-koppla tal- knisja sewda u l-kanpnar twil twil. Jekk ikun il-Ħadd, ħada l-kanpnar tara l-bandiera bajda bil-ħames slaleb ħomor, tperper mar-riħ. Mal-lemin, fuq djul il-għolja, għadd kbir ta' siġar u bejniethom knejjes żgħar u kmamar, fejn joqogħdu r-Raħbiet Russi. Iżjed 'il hemm, kanpnar ieħor qalb is-siġar ukoll, u żewġ knejjes, waħda fuq l-oħ- ra, taż-Żjara tal-Madonna lil Santa Eliżabetta, u Dejr ieħor żgħir. tal- Franġiskani wkoll. Warajk għoljiet bil- għelieqi u siġar u djar 'l hawn u 'l hemm, imdawrin bil-ħdura. Dan huwa r-raħal ta' Għajn Kàrem, fein twieled San Ġwann, qiegħed mhux fil-qiegħ, imma fid-djul ta' ħofra bejn l-iġbla, magħmul minn djar u Knejjes qalb is-siġar ta' kull ġens. Xi ħadd semmieħ: Rokna mill-Ġenna, u dan l-isem ma tistax tgħid li ma jixraqlux. t-taħbit—ta'—dik-il-Qalb—għatxana—ta' darba f'ħajtek, e—qarrej—tmiżsek ix- 7 i—li 4 i ik. xorti l-—imur il-Att s-fitel- fes-fihom—niagħajr-ra-tiftakar Ġest, bok-—mir-żit—iima ġabraar-rtiħ, kemm-titwieled; sew bħala-Hajjel-qed il-donnok—titmab—quddiem għajnejk B A, Pedze , pieħa fat RHAI MMiżSjASa ; ħa f. kkani-iżi l-bi l ' di : i jew imdagħdagħ joħodha mal-pro- Ġestiiit-Ġestis-magħfas—minn—ħass-ir- jir-f'danil-każ;o-iwail-Palestina-iktar imti4idħiriek—mkolli—tisimgħt—hemm il- Ġew Hal id. fe i-ħaddan it-tfal iż-żel l , b tA $ : a Ġitika ia-iġi k ; i a A : i idi bel ta għadit-donmii jinstema 1 à