24. il-Ħadd 22 ta' April 2018 FEATURE IT-TORĊA Għaxar snin minn mewtu IT-TORĊA ) FEATURE Il-Ħadd 22 ta' April2z018 2.8 ment, kienet tfisser l-għaqda tal-Poplu Malti kollu,' kiteb Anton Cassar. Fl-aħħar, wara tant sekli, Malta setgħet tiftaħar: li wieħed minn uliedha denji kien il-Kap tal-Istat u s-sim- bolu tal-unità ' nazzjonali Maltija. jis l-: M8MMMMMMMMMMMAT II JSSAMAS———— 7 MMMN9WAMM AW ġ… B aw ena kħ ġ L-EWWEL DISKORS GP ez TAL-PRESIDENT B'A mm qa ioprvu ej i gar F'dik il-lejla tat-13. ta' kajesj a 4 bl-watik k Diċembru: tal-1974, wara li ieħ ugħek, Si agħan effjol ħa l-ġurament. tal-ħatra, ffwigb b skom akum għadni bix-xita nieżla u l-bard, Sir Anthonv ħareġ. fil-gallarija tal-Palazz flimkien mal-Prim Milożiena, $, Ter0 Akb. żin. A Thar l-1 ta' Mejju (79,12008, ħalla din IN id-dinja Sir Anthonv va — l-ewwel President ta' Malta Repubblika — fl-età ta' 99 sena. Sir Anthonv Mamo. kiseb il-fiduċja ta' min xi darba jew oħra kellu l-poter. Serva taħt il-Kuruna In- gliża u erba' Prim Ministri. Ħadem għall-aktar mumenti importanti kostituzzjonali ta' pajjiżna. Minn ħdejn George Borg Olivier fix- Xagħra tal-Furjana bħala Prim Imħallef fl-1964, sa ħdejn Mintoff fl-1974 f'Mis- raħ San Ġorġ. Skont Lino Spiteri huwa kien 'il-Malti li l-aktar li ssimbolizza dak li jista' jkun hemm tajjeb fi bniedem'. Bin Ġużeppi u Karla, An- thonv jew Ninu Mamo twieled. f'Birkirkara nhar id-9 ta' Jannar 1909. Il-famil- ja tiegħu baqgħet magħrufa bħala ''Ta' Karla'. F'intervis- ta ma' IT-TORĊA ta' għaxar snin ilu, ibnu John, li llum huwa Professur tal-Liġi Kummerċjali u ċ-chairman il-ġdid tal-MFSA, kien qal: Missieri twieled fqir. Kienu ħafna aħwa u. t-tfulija tagħhom kienu jgħixuha fil- faqar. Kien imur .skola f'Birkirkara u ġieli anke f'Ħ' Attard. 'Kien jirrakkontali li fi tfu- litu kienet problema biex ikollhom finanzi biżżejjed biex jixtru sandli jew qorq. Biex jibża' għall-qorq li kel- lu, tant li fit-triq li tagħti lejn l-iskola li fiha ma kienx ikun hemm nies, kien jimxi ħafi. Meta jasal fil-parti ċentrali, kien jilbsu. ' 'Missieru u ommu mhux biss kellhom familja kbira, imma d-dħul tagħhom kien ristrett għax huma kulma kellhom kien ħanut li jbigħu l-ħaxix. Missieri kien ukoll jgħin f'dan ix-xogħol, li l- moħħ wara x-xogħol ta' dan il-ħanut kienet l-omm.' Ibnu John kien qal. lit- TORĊALI ''mindu kien żgħir missieri kien jiġi dejjem minn ta' quddiem fl-eżamiji- et. Kien jiġi l-ewwel u l-oħra- jn warajh. Mill-edukazzjoni tal-bidu kien kompla jistudja s-seminarju. Darba biss ma ġiex l-ewwel. Lil ommu kien iħobbha ħafna u l-mewt tagħha affettwatu.' '4Fl-iskola kien jitqabbad biex: jagħmel il-prietki tal-Milied u aktar tard anke għamel diskorsi waqt xi ok- każjonijiet. Kien jinqala' biex jitkellem u meta kien is-Sem- inarju kien hemm min kien jgħid li għad isir Isqof' Fis-Seminarju kien jiġi l-ew- wel f'kull suġġett, mill-Matematika sal-Latin. Barra l-iskola, Ninu kien iħobb imur il-Museum u kien ikanta fil-kor tal-Bażi- lika ta' Sant'Elena. Kellu ħuh Ġanni li kien soċju tal-Muse- um u jien niftakru dejjem bi tbissima fuq fommu fil- laqgħat ta' nhar t'Erbgħa li s-soċji jkollhom fil-kwartieri tagħhom fil-Blata l-Bajda. Dan Ġanni kien jieħu ħsieb il-ħanut tal-merċa flimkien ma' tliet ħutu oħra, Ġorġ li kien membru tal-Azzjoni Kattolika, Marija u Foli (Filo- mena). Marija kienet mietet b'attakk tal-qalb waqt il-quddiesa fil-knisja żgħira tal-Vitorja. Ġanni kien miet ukoll kbir, ta' 96 sena. Ommi, li kienet minn Birkirkara, mill-familja 'Tal- Ħaċċ', tiftakar kif meta kienet tifla kienet tmur tixtri l-pitazzi u l-biros mill-ħanut tagħhom. Tiftakarhom bħala nies ħelwin, onesti u ta' qalb ħanina. Tiftakar anke lil Sir Anthonv: bħala. ġentlom. Kienu nies li baqgħu jgħixu ħajja umli. Anthonv kien iżur spiss lil ħutu u forsi għal- hekk min jiftakru qatt ma tilef il-kuntatt miegħu. MIS-SEMINARJU GĦALL-UNIVERSITÀ Anthonv Mamo ħa l-edu- kazzjoni tiegħu fis-Seminar- ju u wara fl-Università Rjali ta' Malta meta fl-1931 ig- gradwa bil-Baċellerat fl-Arti. Għall-ewwel ħass il-vokazz- joni ta' saċerdot u kien daħal fil-Fakultà tat-Teoloġija iżda mbagħad intebaħ li ma ki- nitx triqtu u qaleb għal-Liġi. Minkejja dan, żamm rabta Ħin idl-fkif b'P'Alim p mill-qrib mas-Seminarju fejn baqa' jattendi għall-funz- jonijiet importanti anke meta sar President ta' Malta. Kull meta kellu bżonn xi għajnuna finanzjarja dejjem sab lil ħutu. U hu dejjem baqa' grat lejhom u dan kien jidher ċar fir-rabta intensa li baqa' jżomm magħhom u ma' uliedhom. Kien dejjem juri interess fihom u jgħin- hom kif jista'. Sir: Anthonv: ggradwa bħala avukat fl-1934. Billi ġie l-ewwel fil-kors tiegħu, il- Gvern tah żewġ scholar- ships, it-Travelling Scholar- ship u l-Bugeja Scholarship. Fl-ewwel sena tiegħu ta' avukat, ipprattika privata- ment imma mbagħad beda l-karriera fis-servizz pubbli- ku. L-hekk imsejħa 'Mamo Notes' huma n-noti fuq il- Liġi Kriminali li ħejja Mamo f'dawn is-snin u li għadhom meqjusin bħala sors imprez- zabbli għal kull student tal- liġi. L-Imħallef Toni Abela, f'artiklu li kiteb fl-2008, jid- deskrivi hekk dawn in-noti: 'Meta dħalt għall-kors tal- Liġi fl-1979 kelli nistudja dak li konna nsejħulhom il-Ma- mo Notes. Sett ta' kitbiet fuq il-Liġi Kriminali li kienu es- senzjali jekk ridt li tgħaddi mill-eżami tal-Kriminal. Għadhom essenzjali sal-lum, u sal-lum għadhom ma jde- jqukx, għax bħall-awtur tagħhom, għalkemm pro- fondi, huma sempliċi u mingħajr ebda pompożità. In-noti ta' Sir Anthonv jixh- du l-karattru tiegħu: sempliċi iżda effettivi.' F'Ottubru li għadda, l-Arkivji Nazzjonali akk- wista kollezzjoni ta' doku- menti privati, ritratti u kull xorta ta' materjal ieħor ta' Sir Anthonv Mamo, fosthom il- famużi Mamo Notes. Id-do- kumenti jinkludu wkoll no- tamenti privati, ittri mibgħu- tin fil-ħila personali tiegħu u ritratti li jiddokumentaw il- ħajja privata tiegħu. IŻ-ŻMIEN TAL-QORTI: L-ISBAĦ ŻMIEN Fl-1936, Mamo ta' 27 sena, inħatar. membru tal-kum- missjoni responsabbli mill-edizzjoni riveduta tal-liġijiet, taħt il-gwida tal- Imħallef William Harding. Matul il-Gwerra, Sir Antho- nv kien ta' għajnuna kostanti għar-refuġjati u dawk milqu- tin ħażin mill-air raids li kul- jum kienu jġibu mewt u ħer- ba. Kien fl-1942 li ngħaqad mal-uffiċċju tal-Avukat tal-Kuruna. Ftit, ftit, tela' l-gradi u fl-1955, inħatar Avukat Ġenerali tal-Kuruna :u sentejn wara nħatar Prim Imħallef u President tal-Qor- ti tal-Appell. Iktar tard, meta l-Kosti- tuzzjoni tal-1964 daħlet fis- seħħ, huwa nħatar l-ewwel President tal-Qorti Kosti- tuzzjonali. Meta f'Ottubru li għadda, ibnu John kien intervistat minn TVM huwa stqarr li jaħseb li proprju l-aktar żmien hieni tiegħu kien meta kien jilbes it-toga għax hu kien avukat bi professjoni, tela' fir-ranks. ''Naturalment li kien Kap ta' Stat kien l-ogħla unur li seta' jkollu. Perd nibqa' ngħid li l-aktar żmien għal qalbu kien meta kien fil-ġudikatura. ' Sadanittant, fl-1943, Mamo ta' 34 sena, inħatar Professur tal-Liġi Kriminali fl-Università ta' Malta, kari- ga li dam fiha sal-1957. Għal ħafna snin huwa kien ukoll President : tal-Kunsill u Pro-Kanċillier tal-Universi- tà. B'apprezzament għal ħid- mietu, l-Università tatu Dot- torat fil-Letteratura (D.Litt.) L-awtur u eks Ministru Lino Spiteri, fil-ktieb tiegħu 'Jienu Għaddej fil-Politika', jgħid li meta Mamo xjaħ sew u hu mar iżuru, ''dwar is- snin li għamel bħala Kap tal- Istat ma semma xejn, iżda semma b'għożża u. kburija meta kien jgħallem il-Liġi fl-Università. 'In-noti li kont nagħtihom kienu jsibuhom ta' siwi l-istudenti/ qalli. 'Għad hemm min jużahom, taf. Mamo Notes — hekk baqgħu jgħidulhom'. Lill-Professur Mamo: sabuh ta' għajnuna ħafna studenti tal-liġi. Mhux huma biss.' Ibnu John jgħid li missieru ''kellu rispett kbir lejn il-liġi miktuba u kien popolari ħaf- -na bħala professur mal-istu- Minn taħt idejh fl-Uni- versità għaddew. tliet eks Presidenti tar-Repubblika, Ugo Mifsud Bonnici u Gui- do de Marco u Eddie Fenech Adami. L-istudenti kien ikollhom rispett kbir lejh'. Sir Anthonv kienu jieħu xogħlu b'serjetà u integrità kbira. Huwa. ħadem ma' erba' Prim Ministri differen- ti: tnejn tal-Partit Laburista: Boffa u Mintoff, u tnejn tal-Partit Nazzjonalista: Ner- ik Mizzi u Borg Olivier, u kien rispettat minn kull sfera politika, għall-integrità u s-serjetà ta' xogħlu. 'Fuq ix-xogħol tiegħu, kemm bħala Avukat Ġenera- li, Prim Imħallef u servizzi oħra li ta, dejjem wera integ- rità. Kull min jiftakru jgħidlek kemm kien punt- wali. Kemm kien jirrabja mal-avukati. li ma: kinux imorru preparati: għall- kawżi. Jgħidulek kif kien jagħmel seduti regolari u dejjem se.ssibu ppreparat,' jgħid ibnu John. Imma fi kliem John; mis- sieru 'kien jiċċajta ukoll. Fl-1 ta' April kien iħobb jagħmel xi ċajt u xi kultant kien ikun goff ukoll. Niftakar kien bel- lagħha lil waħda mara li kienet rebħet somma flus ta- jba fil-lotterija u meta saret taf li ma kienx minnu, tgħidx kemm kienet irrabjat għalih. Kien anke jagħmel xi ċajta lil xi ħadd b'xi problemi. ta' taxxa: L-EWWEL GVERNATUR ĠENERALI MALTI Fl-1955, Mamo nħatar Honorarv Queen's Counsel u sentejn wara ngħata l-Or- der of the British Empire. Fl- 1959, ingħata t-titlu ta' 'Sir'. Fl-1962, nistgħu ngħidu li Sir. Anthonv beda jmidd l-ewwel passi lejn il-kariga li kellha tfisser. il-quċċata tal-karriera. twila tiegħu. Lejn tmiem dik is-sena, meta l-Ammirall Sir Guv Grantham wasal fi tmiem il-ħatra tiegħu ta' Gvernatur ta' Malta, ir-Reġina, fuq parir tal-Prim Ministru Borg Olivier, ħatritu Aġent Gver- natur sakemm wasal Sir Maurice Dorman. Iżjed tard sar Viċi Gvernatur, u wara l-Indipendenza, Aġent Gver- natur Ġenerali, sakemm fl- 1971, Sir Anthonv: Mamo nħatar l-ewwel Gvernatur Ġenerali Malti. Kien fil-leġislatura ta' bejn l-1971 u l-1976 li bdew taħdi- diet bejn il-partiti politiċi biex tinbidel il-kostituzzjoni tal-Indipendenza b'wieħed mill-għanijiet ewlenija jkun li Malta minn monarkija ssir repubblika. Biex: isiru l-emendi kostituzzjonali proposti, kienet tenħtieġ maġġoranza ta' żewġ terzi, u mhux kull deputat parlam- entari kien jaqbel li. minn monarkija Malta ssir Repub- blika fosthom George Borg Olivier. Waqt. it-trattattivi bejn il-partiti politiċi, Sir Antho- nv offra li jlaqqa' hu ż-żewġ partiti flimkien bil-għan. li jinnegozjaw bejniethom ħal- li jaslu fi ftehim. Sir Anthonv ma llimitax ruħu li jospita d-delegazzjonijiet fir-resi- denza. uffiċjali tiegħu f'Sant'Anton imma kien ukoll ikun preżenti għad-di- skussjoni u kien isemma leħnu billi jagħti pariri ta' natura kostituzzjonali u jesprimi l-veduti tiegħu. Ak- tar. tard, wara numru ta' laqgħat, it-taħdidiet ma baqgħux isiru għand Sir An- thonv u: d-delegazzjonijiet tal-partiti bdew jiltaqgħu fil-Palazz tal-Belt. Wara xi żmien, intlaħaq ftehim u l-kostituzzjoni nbidlet. Bħala l-ewwel Presi- dent tar-Repubblika, il-Par- lament Malti għadda riżolu- zzjoni biex jinħatar Sir An- thonv Mamo. Fl-2008, il-ġur- nalist veteran Anton Cassar kien kiteb li darba Lino Cas- sar, ġurnalist ieħor li kien ikun dejjem ma' Mintoff, kien staqsa lill-Perit Mintoff: ''Min se jkun l-ewwel Presi- dent tar-Repubblika ta' Mal- ta2' Mintoff qallu 'Mhux Ninu'' 'Ninu ma kien ħadd ħlief Sir Anthonv Mamo, li l-għażla. tiegħu, approvata unanimament mill-Parla- Ministru: Mintoff. u. ma' għadd. ta' Membri Parlam- entari u indirizza l-folla kbi- ra Maltija. li kienet marret biex tifraħ miegħu li,'sa fl- aħħar, Malta kienet saret 'kull sens 'Malta Maltija'. B'Anton Buttigieg fuq naħa u b'Mintoff fuq l-oħra, din kienet xena storika li baqgħet immortalizzata fuq sett bolol li kienu ħarġu għall-okkażjoni. Fid-diskors lill-folla fi Pjazza San Ġorġ, il-President Mamo. irringrazzja lill- miġemgħa u qal: 'Hemm mod wieħed, u mod wieħed biss, kif jien nista' nurikom -għożża tiegħi u b'xi mod inpattilkom għat-tjubija ta' qalbkom. U dan il-mod hu billi nwiegħedkom li da par- i tiegħi nagħmel dak kollu li nista' biex inkun tassew nistħoqq it-turija ta' rispett u fiduċja tagħkom'. Issokta jgħid: ''Aħna lkoll li qegħdin ngħixu f'din is- siegħa solenni aħna xhieda ta' ġrajja importanti fl-evolu- zzjoni Kostituzzjonali tagħ- na li żgur titniżżel u tibqa' mfakkra fl-istorja ta' ġens- na… filwaqt li, kif ta' sikwit sfortunatament naqraw jew nisimgħu fuq il-mezzi tal-komunikazzjoni, f'pajjiżi oħra tibdil kostituzzjonali spiss jagħti lok għal rewwix- ti, ġlied, u ħafna drabi anke tixrid ta' demm, hu ta' min jifraħ li f'pajjiżna, dan it-tib- dil importanti sar fil-paċi, fl-ordni u bil-kwiet, bi spirtu ta' koperazzjoni reċiproka, kif titlob id-demokrazija'. (jissokta)