IL-ĦARBA TA' NIKOL TURTORA Fi żmien il-gwerer ta' Napuljun Bonaparti, l-Ingilterra, kienet għaqdet ħafna Riġmenti b'nies barranin. Xi wħud minn dawn ir-Riġmenti ġew hawn Malta biex jagħmlu sehem mill-Gwarniġjon ta' din il-Gżira. Fost dawn ir-Riġmenti, l-Ingilterra kellha wieħed im- għaqqad bl-Isqallin. Fuq hekk, lil dan tawh l-isem ta' The Roval Sicilian. Dan ir-Riġment, mill-1808 sal-1816, kien jagħmel sehem mill-Gwarniġjon ta' Malta. Castagna jgħid, fl-Istorja ta' Malta li kiteb, li r-Riġment Sqalli nġieb hawn Malta, imħabba li f'Kapri kien intilef ir- Riġment Malti taħt l-isem ta' The Koval Regiment of Malta. Iżda x-Riġment Sqalli ma ġiex Malta mħabba f'dak li qal Castagna, għax ir-Riġment Malti li semmejna kien ġie mgħaq- qad mill-ewwel bil-ħsieb li jinbgħat jaqdi dmiru barra minn Malta. Tarġa', is-Suldati tar-Riġment Malti kienu marbuta għal mhux anqas minn 10 snin. Għalhekk, ir-Riġment Sqalli ma kellux x'jaqsam mar-rebħ, jew mat-telf, tar-Riġment Malti. Ir-Riġment Sqalli nġieb Malta għal ebda ħaġ'oħra, ħlief, għal biex jagħmel sehem mill-Gwarniġjon ta' dawn il- Gżejjer, bħal dawk ir-Riġmenti l-oħra. li nġiebu hawn sew qablu, kemm ukoll warajh. Castagna jgħid ukoll, li r-Riġment Sqalli ġie mibgħut minn Malta wara dik l-imġieba ħażina ta' dawn is-Suldati waqt l-Arblu ta' Mejju tal-1814, fil-misraħ ta' quddiem il- Palazz. Dawn l-Isqallin bis-saħħa żejda li għamlu biex in-nies ta' kull darba tintefa' l-ura u tagħmel il-wisa' madwar l-Arblu ta' Mejju kienu ħtija li waqgħu l-balavostri li kien hemm għal Strada Vescovo, u magħhom tgerbu ħafna nies. Mietet mara u ndarbu sewwa 32 ruħi, F'dik it-tfixkila li saret, l-Is- qallin bdew jaħtfu kull ma beda jiġi għal idejhom. Iżda r-Riġment Sqalli mhux tassew li minn Malta inbagħat fl-1814, bħalma jrid ifisser Castagna, għax sibna, li sa Marzu tal-1816, dan ir-Riġment kien għadu hawn Malta, ikkwartierat fis- Salvatur. Fost is-Suldati ta' dan ir-Riġment Sqalli, kien hemm wieħed jismu Nikol Turtora. Dan kien mill-Belt ta' Bane- vento li, f'dak iż-żmien kienet tagħmel sehem mis-Saltna ta' Napli u Sqallija. Turtora, wara li daħal Suldat, iddejjaq billi ma satàx isib sabar fil-ħajja li kien fiha. Għialhekk kien ta' sikwit iwarrab mir-Riġment tiegħu u jmur jiġġiera mafirub 'l hemm u 'lhawn biex iderri mis-swied ta' qalb li għamlitlu r-rabta li biha kien marbut. Iżda kull darba jinqabad u tiġi lilu mogħtija xi piena għall-ħtija li jkun għamel. Malli jara li ġietu x-xoqqa f'moxtha, kien jarġa' jaħrab mill-ġdid. Fl-aħħar il-Kapijiet tiegħu ddejqu. Għaddewh Qorti Marzjali Generali, u ġie mwaħħal li jiffuċillawh fix-xagħra ta' wara l-Mall, il-Furjana. Turtora ġie mqiegħed fil-ħabs ta' Sant'Jermu. Il-kamra li fiha ġie maqful Turtora kienet mibnija bis-saqaf ħnejja watida. Il-bibien tagħha bi tnejn, miksijin kollha ħadid. Il- qofol tagħhom ukoll kien tal-ħadid. It-tieqa li minnha kien jidħol xi ftit tad-dawl, kienet kollha vireg tal-ħadid. Għal- hekk, fejn ġie mqiegħed Turtora, kienet waħda minn dawk il-kmarnar li jneħħulek kull tama ta' ħelsien. Tarġa', dan kollu, barra l-għases li kien hemm mad-dwar biex iħarsu l-ħati minn xi ħarba. Kollox kien imtħiejji biex, fil-għodwa tal-10 ta' Jannar 1811, Turtora jiġi ffuċillat. Ir-Riġmenti tal-Gwarniġjon kienu maġegħila biex kollha jibagħtu fxi Suldati minn tagħhom ħalli filgħodu jkunu fix-xagħira ta' wara l-Mall għal waqt il-ħin tal- fuċillazzjoni. Kien għadu bil-kemm beda jżernaq dak il-jum li kellu jkun l-aħħar għal Turtora, mita l-Provost Marshall mar fil- ħabs ta' Sant'Jermu biex jagħmillu żjara. Iżda mita dan daħal fil-kamra, għalkemm il-bibien kienu kollha msaqqra, iċ-ċella kienet battala. Mita flew il-kamra sewwa, sabu li din, fiż-żmien, kienet tinfed ma' kmamar oħira. Sabu wkoll, kif igħid il-ġurnalett Stenterello tal-1849, dawn il-kelmtejn maħiżuża b'ġebla wara l-bieb tal-ħabs: Tortora vold (il-gamiema taret). U Turtora għasfar tassew, bħalma ħalla miktub, għax fittxewh ma' kull- imkien, u ma sabubx. Kullħadd baqa' mistagtiġeb fuq il-ħarba ta' Turtora. Ħadd ma basar kif dan seta' jiżloq minn Ħabs ta' dik il- għamla li semmejna, u waqt li kien imdawwar bil-għiases. B'da kollu, Turtora ħaddem dehnu u għiaraf isib it-tarf għall- fielsien tiegħu. Tassew li Turtora, waqt il-ħarba tiegħu, ġie mgħejjun minn xorti kbira li baqgħet miegħu sal-aħħar ħanina qatigħ; iżda din il-għajnuna kienet tistħoqqlu, l-aktar im- ħabba l-kbira ħila li wera biex irnexxielu jiżloq minn ħalq il-mewt, kif se'r nuru. Fl-aħħar jum ta' qabel il-fuċillazzjoni ta' Turtora, wieħed qassis mar jagħmillu żjara fiċ-ċella tal-ħabs. Dan beda jsabbru u jhejjih biex jagħmel mewta tajba. Miegħu dam sa kemm daħal il-lejl sewwa. Mita l-qassis ħareġ, ħalla warajh, taparsi nsieh, salib żgħir tal-ħadid bi Kristu msallab li miegħu kien ħa fiċ-ċella ta' Turtora. Dana għamlu bil-fehma biex Turtora joqgħod jaħseb fuq il-mewt li mħabba fina lia l-Feddej tagħna, u b'hekk ma jara bi kbira xejn il-mewt li kienu se'r jatuh. Iżda Turtora mofiħu kien biss ihewden biex jara kif jagħmel u jefiles minn ħalq il-mewt. Wara li 'Turtora baqa' waħdu, intebafi, li l-qassis nesa salib warajh, das-salib kien twil madwar sitt pulzieri. Mal-lemlħa tas-salib, għadda malajr ħsieb minn moħħ Turtora. U dan, bla ma ħalla jaħrab żmien xejn, qabad fis is-salib tal-qassis. Bih beda jobrox it- tikħil tal-ħajt u joħroġ il-ġir mix-xquq li beda jagħmel ma' dwar ġebla kbira. Dil-ġebla kienet tiġi l-fuq, l-aħħar watħida talit il-ħinejja sewwa, u kienet wiesgħa minn sitta sa tmien pulzieri. Mita dil-ġebla kienet waslet biex tinqala' minn fejn kienet imdaħħla, Turtora firex xi ħwejjeġ minn tiegħu fil- qiegħa. Dan għamlu biex, xħin jiġbed il-ġebla minn ġol- fiajt u din taqa' fl-art, ma tagħmel xejn ħoss. (Jissokta) Ġużċ Gatt.