F'Għeluq il-375 Sena Tagħha: Rilevanza Storika, Politika u Soċjali Fit-Twaqqif tal-Kolleġġjata ta' Birkirkara F'Malta tas-Seklu Sbatax Philip Xuereb Fid-Dawl tar-Relazione sopra lo stato, dazii ed altre notizie Curiose dell' Isole di Malta, illum attribwita kważi b' ċertezza lil Dun Filippu Borg, jista' jingħad li t-twaqqif tal-Kolleġġjata ta' Birkirkara ma kienx biss fatt ekkleżjastiku, imma wkoll, u forsi aktar, att politiku. Kien tentattiv. ieħor fil-ġlieda għall-emanċipazzjoni, jekk mhux il-ħelsien, f'dawk iż-żminijiet tas- seklu sbatax, meta l-assolutiżmu kien fl-aqwa tiegħu. Ħafna minna forsi jaħsbu li r- rieda u l-isforzi tal-Maltin għall- indipendenza kienu biss xi ħaġa tas-seklu li għadda, inkella li ma dehrux qabel. it-tieni nofs. tas- seklu dsatax. Forsi jitfakkru wkoll l-isforzi ta' Giorgio Mitrovich u Camillo Sceberras. Hemm min imur lura sat-tentativi ta' xi Mannarinu jew xi Vassalli fl-aħħar żmien tal-ħakma tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Jew inkella għall-qawma kontra l-Franċiżi u l-imblokk ta' sentejn tal-gwarniġġjon imħolli minn Napuljun. Iżda forsi ftit huma dawk li jiġi f'moħhom li x-xenqa tal-Maltin għall-awto-determinazzjoni, imqar jekk fi ħdan ta' saltna oħra, kienet il- preokkupazzjoni u l-ġlieda kontinwa tagħhom sa mill-medjuevu. Speċjalment kull darba li s-slaten Svevi jew Aragoniżi kienu jagħtu l- gżejjer bħala fewdu, l-Maltin kienu jaraw x'jagħmlu biex gżirithom terġa' tkun inkorporata dirett mas- saltna, ħa jgawdu l-privileġġi li kienu ngħataw maż-żmien, fosthom dak tat-tmexxija interna. Dix-xenqa baqgħet ukoll fiż- żmien tal-Kavallieri, sa mill-Ewwel e Programm Festa 9 2005 0 ELvGrzzza Bżar ie snin tal-wasla tagħhom, kif jixhed is-sagrifiċċju ta' Ġużeppi (Mattew) Callus, f'idejn ħadd għajr il- Grammastru La Valette, li fih naraw aktarx l-eroj ta' l-Assedju l-Kbir u l-bennej tal-Belt Valletta u ninsew il-bqija. Jerġa', l-qtil tal-Kaptan ta' l-Armi, il-Kavallier Provenzal Fra Pietro de Rovere u r-rewwixta tal- ji enza Silta mill-Istatuti tal-Kolleġġjata Elenjana milizzja taż-Żurrieq, fl-istess żmien li kien ġustizzjat Ġużeppi Callus, juri l-polz tal-Maltin kif kien qed iħabbat, tletin sena biss wara l-wasla ta' l-Ordni. Inaqqru u Jxejnu d-Drittijiet tal- Maltin Il-Grammastri kollha ma' l- elezzjoni, kienu jieħdu l-pussess ta' l-Imdina, il-kapitali antika, ukoll jekk wara l-bini tal-Belt Valletta, ma baqgħetx hekk de facto Hemm kienu jaħilfu li jħarsu d-drittijiet u l- privileġġi tal-Maltin. Iżda din kienet biss formalità għax kull Grammastru kien jimxi ta' awtokrata. Il- Grammastru Zondadari (1720-22) biss m'għamilx hekk, għax deherlu li m għandux jaħlef dak li aktarx ma setax jagħmel. L-Università jew Consiglio Popolare, kif kien jissejjaħ il- gvern tal-Maltin, ma damx ma tilef kull setgħa li kellu u għalkemm dal-kunsill u l-konnestabili (rappreżentanti) ta' l-irħula baqgħu jeżistu, kien isir manuvrar biex jkunu eletti nies li jogħġbu lill- Grammastri. Dawn: min-naħa tagħhom, fost ħwejjeġ oħra, bdew ukoll jieħdu flus minn taxxi li bi dritt kienu ta' l-Università, waqt li bdew jimponu tassazzjoni oħra kif u meta jkun jidhrilhom. Ta' min isemmi wkoll l-abbużi tal-Kavallieri Kaptani ta' l-armi li kienu joqogħdu fl-irħula: bħat-tixħim għal eżenzjoni mill-għassa tax-xtut, jew dak li kienu jisolħu għall-manteniment tagħhom infushom mingħand ir-raħlin. Għalhekk fl-1630, bl-Ordni tal- Kavallieri ilu mitt sena fil-gżira, u kull ma jmur isir iktar awtokrata f'kull livell, ma setgħux ma jħossuhomx injorati u mirfusin. U aktar minn qatt qabel raw titbiegħed minnhom il-possibbiltà li jkollhom rajhom f'idejhom, għallanqas b'mod limitat. Biss jidher li kien ukoll dak iż-żmien li bdiet tinħoloq ċerta kuxjenxa ta' identità Maltija, bil-kumpilazzjoni, kitba u eventwalment il-pubblikazzjoni tax-xogħol ta' Ġanfranġisk Abela: Della Descrittione di Malta (1647). Bih kienu ġew stabbiliti il-miti tal- Maltità, biex ngħidulhom hekk, li għadhom iferfru sa fi żmienna. Fl-imsemmija relazione Dun Filippu jgħid li kien żar lill- Grammastru Luvs Mendes de Vasconcellos (Sett 1622-Marzu 1623)u li dan kien qallu li ried irażżan l-abbużi tal-Kaptani tal-Milizzja. Ried ukoll jagħti lura t-taxxa fuq l-inbid lill-Università ta' l-Imdina għax kien iħoss li l-predeċessuri tiegħu kienu żammewha għalihom inġustament. Iżda Vasconcellosima laħaq għamel xejn qabel ma miet. Mill-banda l-oħra l-Grammastru ta' warajh, de Paule (1623-1636) li fi żmienu nkitbet ir-relazione, ried jibqa' jagħmel kif kienu jagħmlu ta' qablu, għax kien jidhirlu li kiemdritt tiegħu bħala Prinċep. Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom (1934). e Programm Festa 9 2005 9 Baqa' Jagħraf l-Oriġini Popolari Tiegħu Dun Filippu min-naħa tiegħu nistgħu ngħidu li kien baqa' dejjem konsistenti u ma tbigħedx mill-oriġini popolari tiegħu, mhux biss minn dawn l-okkażjonijiet. Kien atteġġament li wera wkoll qabel, bħal meta fl-1608 irrinunzja li jàċetta l-kariga għolja ta' Dekan tal-Katidral li kien ippropnih għaliha l-Grammastru Alof de Wignacourt, u għat-talba tan- nies tal-parroċċa tiegħu,, baqa' kappillan tagħhom. L-argumenti, speċjalment mill- istorja medjevali ta' Malta, li jsemmi fir-relazione juru l-interess li kellu fil-kwistjonijiet ta' żmienu mal-Grammastru, kif kien jarahom hu mill-punto di vista tal-poplu, u mhux bħalma kien jarahom xi ħadd bħal Bosio, l-istoriku uffiċjali ta' l- Ordni jew l-istudjuż Ġan Franġisk Abela, msemmi aktar il fuq, li għalkemm illum meqjus bħala missier l-istorjografija Maltija, kien ġej minn familja għolja u kien ukoll imdaħħal fl-Ordni It-tabxa li kienet inqalgħet fil- purċissjoni l-kbira ta' San Girgor ta' l-1622, meta kien jokkupa l- kariga ta' Vigarju ta' l-Isqof, tista' tiġi interpretata wkoll bħala skontru bejn l-aristokrazija antika Maltija, rappreżentata fl-Arċidjaknu u l- Ħakem, mal-poplu, mnejn wara kollox kien l-oriġni ta' Dun Filippu Borg. Aktar u aktar għalhekk, kellu jittieħed kemm minn dawn, kif ukoll mill-Ordni, bħala usurpazzjoni ta' l- istatus quo, it-twaqqif ta' Kolleġġjata f'Birkirkara fl-1630. Il-Kolleġġjata ta' Birkirkara Kif u Għaliex Għalhekk, it-twaqqif ta' kolleġġjata f Birkirkara jista' jitqies bħala milestone ewlieni, kemm fiż-żmien, kif ukoll fl-importanza, fit-triq ta' Malta lejn il-kisba ta' l- indipendenza jew tad-drittijiet tal- Maltin. Ma kinitx mogħtija minn min kellu s-setgħa diretta, il-Kavallieri jew ir-Re ta' Spanja', iżda mitluba u miksuba minn Maltin stess, forsi permezz ta' żiemel ta' Trojja ieħor, li bħal dak ta' l-epika Omerika, kien ġab ir-riżultat mixtieq, bil- kompliċità jew il-beneplaċtu ta' l- $ Jidher iżda, li sa l-1638, ir-Rejiet ta' Spanja, ma kienx għadhom interessati f' dil-gżira għax meta Antonio Sardo ppreżenta memorandum lil Filippu IV f'isem il-Maltin, dwar it- tmexxija ħażina ta' l-Ordni, il-Kunsill Irjali ta: Spanja għalaq dan id-dritt ta' appell. e Programm Festa 9 2005 9 allat li dak iż-żmien kienu jgħammru f Ruma, u b'kollox. Għax li Dun Filippu kien talab għat-twaqqif tal-kolleġġjata f Birkirkara minn wara dahar l- Ordni, ma kinitx xi ħaġa ġdida. Jidher li kien metodu użat mill-istess membri ta' l-Ordni meta kienu jkunu jridu xi ħaġa li l-Grammastru jew il-Gran Kunsill ma kinux disposti li jagħtihom. Jekk kien ikollhom xi parrinu tajjeb f'Ruma, kienu jiksbu li jridu b'ordni dirett mill-Papa. U jista' jkun li Dun Filippu kellu parrinu li ma setax ikun aktar fil- għoli. Ta' min jgħid ukoll li fl-1630 hu kien Pro-Inkwiżitur' u allura s- Sant' Uffizzju seta' kien il-mezz li bih bagħat it-talba tiegħu bla ma kienu jafu la l-Grammastru u anqas l-Isqof. Dun Filippu ried iwaqqaf il- Kolleġġjata f'Birkirkara biex joħloq enklavi ta' immunità li la tintlaħaq mill-Ordni u l-anqas mill-Isqof, għax kien qed jara l-beraq fil-bogħod, aktar ma beda jikber l-assolutiżmu, l-arroganza u l-intransiġenza ta' l- 6 Kif għamel il-Kav. A. Zambeccari li ried jilħaq kuġitur tal-Prijur tal-Lingwa ta'-l- Ingilterra — ara: Sciberras K., Roman Baroque Sculpture p.2. Għax dak iż-żmien, anke l- isqfijiet ta' Malta, li minbarra wieħed kienu barranin, kienu jkunu ġejjin mill-Ordni, għalkemm meta jieħdu l-ħatra mbagħad kienu jikkuntrastaw lill-Grammastri. Dun Filippu ried bħal joħloq Free Citv. permezz tal-Papa li fl-aħħar mill-aħħar kien il-Kap Suprem ta' l-Ordni. Għandu mnejn li kien diġà xamm li mar-Renjanti ta' Spanja, li huwa kien irrikonoxxa bl-arma ewlenija fil-faċċata tal- Knisja l-Qadima fl-1617, ma kien jasal li jakkwista xejn. Wara kollox l-Ordni stess jew il-Grammastru, kien jimponi ċerti miżuri fuq il- poplu, bħal tassazzjoni għall-bini ta' fortifikazzjonijiet, permezz tal- Papa. Urbanu VIII u l-Ordni Mill-banda l-oħra jidher li Ordni kellu joqgħod aktar attent mill- istess Papa milli minn xi attakk mit- Torok. Għax Urbanu VIII anqas ma kien jafda lill-Kavallieri. Għalhekk kien waqqaf kongregazzjoni ta' prelati bħala awdituri fuq kulma kellu x'jaqsam u kulma jagħmel l-Ordni. Ried ukoll li l-Inkwiżitur ikun preżenti fil-Kapitlu Ġenerali tagħhom, xi ħaġa li xejn ma kienet tinżlilhom għax kienet turi tnaqqis ta' awtorità, speċjalment tal- Grammastru. Diversi drabi kien kien jagħti kommendi tal-Lingwa ta' l-Italja lil ħbieb jew qraba tiegħu, b detriment għal kavallieri oħra li kellhom dritt aktar għalihom. Kien Urbanu VIII wkoll li ta lill- Grammastru t-titlu ta' Eminenza minflok Altezza Serenissima li l- Ordni kien jidhirlu li l-Kap tiegħu kellu jkollu: Madankollu kien l-istess Urbanu VII li bagħat Malta lill-inġinier militari tiegħu Pietro Paolo Floriani, li ppjana l-fortifikazzjonijiet il barra mill-Belt Valletta li fihom imbagħad telgħet il-Furjana. Għalkemm dan il-pjan ma kienx intlaqa' favorevolment minn esperti oħra tas-slaten Ewropej l-ordni kien iddeċieda li jattwah. Kien l-ordni għall-ġbir ta' taxxi ġodda biex isriu dawn il-fortifikazzjonijiet, li fl-1636, qanqal irvellijiet serji li kienu ħassbu lill-Kavallieri. Fil-fatt dawn kienu xeħtu fil-ħabs lill-mexxejja lajċi ta' dawk l-irvellijiet, iżda fuq il-parir ta' l-Inkwiżitur, il-Grammastru qatt ma xela lil dawk il-qassisin li hu kien jemmen li kienu x-xewwiexa ewlenin. B miżuri li kien ħa Urbanu VIII e Programm Festa 9 2005 9 kien intlaqat ukoll l- Isqof li tnaqqaslu d-dritt għal ċerti legati piji. Dawn għall-ewwelkienu bdew imorru fil-fond tal- Fabbrica di San Pietro, B u aktar 'il quddiem B bdew jingħataw lis- Sant Ufficcju jew Imkwiżizzjoni. Il-Grammastru, l- Isqof u r-Reverenda Fabbrica di S. Pietroċ Dik il-ħabta ir- relazzjonijiet bejn. dawn il-kapijiet tal-knisja u ta' l-istat f'Malta xejn ma kienu tajbin, u kienu sikwit jiksru d- drittijiet u l-privileġġi ta' xulxin, u kull darba kienu jappellaw Ruma u jugżaw wieħed lill-ieħor fuq dak li kienu jkunu għamlu. Kien għalhekk li Ruma riedet twaqqaf f Malta t- Tribunal tar-Reverenda Fabbrica di San Pietro. Il-Grammastru De Paule kien favur it-twaqqif ta' dan it- Tribunal, għax permezz tiegħu ried inaqqas il-ġurisdizzjon ta' l-Isqof. damet hawn l-Ordni għall-istess raġuni, xejn ma kien jogħġbu dat- Tribunal il-ġdid, għax b hekk ma setax jibqa' jipproteġi lill-familiares (dipendenti) tiegħu. Allura meta sar jaf bit-twaqqif ta' l-imsemmi Tribunal, oppona bil-qawwa kollha kemm lill-Grammastru kif ukoll lill- Inkwiżitur, mhux biss għat-Tribunal innfisu iżda wkoll għall-persuna tan- Naxxari Dr. Dun Niccolċ Mangione, li s-Santa Sede kienet ħatret biex $ It-tagħrif fuq ir-Rev. e Programm Festa 9 2005 9 iwaqqaf u jmexxi dan it-Tribunal f Settembru tal-1626. Dun Mangione għall-ewwel m accettax, kemm għal raġunijiet familjari li: sadattant kienu nqalgħulu, kif ukoll minħabba diffikultajiet li kien qed jipprevedi li setgħu jinqalgħu b din l-inizjattiva ġdida fi stat tant imbiegħed mis- Santa Sede. Imma l-Grammastru kien diġà aċċetta bi pjaċir il-ħatra ta' Dun Mangione. De Paule esprima wkoll it-tama li ħafna legati piji minsijin jew moħbijin minn werrieta kapriċċużi, issa jitwettqu u li titnaqqas it-tensjoni bejn il-kapijiet tal-gżira. L-Inkwiżitur Mons. Niccold Herrera wkoll wera li kellu pjàir b Mangione u li kien ħassu onorat li se jkun jaħdem miegħu. It-Tribunal tar-Rev. Fabbrica di San Pietro f'Malta eventwalment twaqqaf fl-1627 u ppubblika l-ewwel editt f Marzu ta' l-1628 u qanqal ħafna protesti u reazzjonijiet. Il- kappillani rnexxielhom jipperswadu lill-istess Grammastru, li sadattant kien għadu kuntent bit-twaqqif tat- Tribunal, biex jipprotesta f' isimhom mas-Sacra Congregazione.. — Ir- relazzjonijiet bejn Dun Mangione u Cagliares komplew tgħarrqu, hekk li fil-korrispondenza tiegħu mas-Sagra Kongregazzjoni, xlieh li ried jipprova joħloq mod ta' ħajja għalih innifsu f'Malta, eżenti mill- ġurisdizzjon ta' l-Isqof. Mangion min-naħa tiegħu, fil-korrispondenza lill-istess. Kongregazzjoni kien sikwit juri l-biża' tiegħu li xi darba jerġa' jiġi taħt il-ġurisdizzjon ta' l- Isqof ta' Malta. Protesta qawwija oħra kontra Dun Mangione saret mill-Vigarju Ġenerali (Dun Filippu Borg 7) għaliex kien ħareġ att ta' inibizzjoni li bih, lilu u lill-uffiċjali kollha tal-Kurja, ma ħallihomx jindaħlu fi ħwejjeġ li kienu jolqtu lir-Rev. Il- Vigarju tant webbes rasu li anqas ried jara l-ittri patenti ta' Mangione meta ppreżentahomlu, kif kien mitlub jagħmel bħala Kummissarju. U fuq rakkomandazzjoni ta' l-Inkwiżitur, Mangione kellu jieħu miegħu żewġ Xhieda meta reġa' mar jippreżenta d- dokumenti lill-Vigarju. L-Inkwiżitur kien ordna wkoll lin-nutar tar-Rev. Fabbrica biex jikteb dikjarazzjoni ta' dan fil-Actuum Civilium Liber u mbagħad jibgħat ir-rapport Ruma. Il-Fabbrica di S. Pietro kellha tħabbat wiċċha ma' diffikultà oħra fil-bidu. In-Nutar ta' l-Isqof Andrea Allegritto u n-Nutar Ferdinandu Zarb kienu għamlu minn kollox biex in-Nutara tal-gżira jissieħbu fi protesta kontra d-digriet tal- Kummissarju Mangione u jitolbu ħlas għax-xogħol li jkunu għamlu konness mal-Fabbrica. Mangione seta' jara f'dan manuvra oħra tal- e Programm Festa 9 2005 9 Kurja Maltija, u għalhekk kiteb Ruma f'dar-rigward. Ta' min jgħid ukoll li inċidentalment, in-Nutar Ferdinandu Zarb kien. l-istess wieħed li kien tqabbad minn Dun Filippu Borg biex jagħmel l-att ta' l-ipoteka u ta' l-ewwel pussess tal- Kolleġġjata Elenjana. Ħaġa oħra li toħroġ mill- korrispondenza bejn il-Kummissarju Malti u s-Sacra Congregazione u li ta' min isemmi hawn huwa t-tfixkil li sab ma' wiċċu Mangione u anke t-theddid. Fost oħrajn kien hemm għajdut li uffiċjali tal-Kurja kienu lesti li jitfgħuh il-ħabs. Minħabba f'hekk Mangione kien talab lill- Kongregazzjoni biex qatt ma jitneħħa minn Kummissarju tal- Fabbrica u jerġa' jiġi suġġett għall- ġurisdizzjoni ta' l-Isqof, li skond l-istess Mangione, kien jipproċedi kontrih u jitfgħu bla ebda ħniena fil- ħabs tal-palazz tiegħu sa ma jmut. Kwistjoni ta' Ġurisdizzjoni Tidher li kienet sewwa sew il- kwistjoni ta' ġurisdizzjoni li l-aktar li laqtet, mhux biss lill-Isqof, iżda wkoll lill-Grammastru. Dan meta eventwalment fl-1635 ipprotesta kontra t-twaqqif tal-Kolleġġjata f'Birkirkara, kiteb lill-Ambaxxatur tiegħu f'Ruma u qallu biex jispjega: lil dawk il-Padruni t'hemmhekk, li fuq dan l-iskoll ċkejken, it-tribunali qed jiżdiedu tant li bħalissa hawn sitta li tgħidx kemm qed joħolqu konfużjoni. Fil-fatt kien hemm it- tribunal ta' l-istess Grammastru, ta' l-Università (il-gvern antik tal- Maltin li l-Kavallieri rrendewh bla saħħa), ta' l-Isqof, ta' l-Inkwiżitur li kien aktarx ikun ukoll id-Delegat Apostoliku, it-Tribunal tar-Rev. Fabbrica u aktar il quddiem, kieku mexxielu jseħħ, dak tal-Kolleġġjata ta' Birkirkara. F dan id-dawl ukoll jidher li l- oppożizzjoni li kellu jkun hemm għall-kolleġġjata f'Birkirkara, kemm min-naħa tal-Grammastru, kif ukoll min-naħa ta' l-Isqof, ma kinitx motivata sempliċement fuq kwistjonijiet ta' preċedenza jew ilbies jew ċerimonji, kif ħafna drabi kienet komunement ippreżentata, għalkemm dak iż-żmien dawn ma kinux affarijiet li kienu jitħallew għaddejjin. L-oppożizzjoni kienet motivata l-aktar minn kwistjoni ta' ġurisdizzjon, ta' setgħa, ta' ħakma, ta' kmand. U l-kolleġġjata kienet sa toħloq enklavi ħieles f'ħafna aspetti mill-ħakma tal-wieħed u ta' l-ieħor. L-Isqof Cagliaresmin-naħatiegħu kiteb hekk lill-Kongregazzjoni, naturalment fil-każ tal-Fabbrica: F'dil-gżira hawn biss 60,0007ruħ, li minnhom m hemmx. .mija —li għandhom dħul fiss; l-oħrajn kollha jiddependu mis-servizzi li jagħtu'lil xulxin u l-biċċa l-kbira jgħixu biss billi jittallbu. Jgħid li fit-tmien viżti pastorali li kien għamel, kien sab li l- legati piji jitwettqu kif għandu jkun. Iżda li l-Maltin jippruvaw jgħixu b'ċerta dinjità (aqra jidhru li huma sinjuri meta fil-fatt ma jkunux), u jagħmlu testmenti interessanti, mingħajr ma jkollhom kapital jew propjetà immobbli kemm meħtieġ. Għalhekk, kompla Cagliares, ma setax iwettaq legati bħal dawk. Jidher li fil-każ tat-Tribunal tal-Fabbrica, li t-twaqqif tiegħu kien motivat propju minħabba d- diverġenzi li kien hemm bejn l-Isqof u l-Grammastru, u li kien dan ta' l- aħħar li jekk ma nsistiex, kien favur it-twaqqif tiegħu, fl-aħħar mill- aħħar ġab lil dawn it-tnejn flimkien kontrih. Dan għax skond Mangione, Cagliares irnexxielu jdawwar il- fehma ta' De Paule kontra l-operat tat-Tribunal f Malta, għaliex la l- Isqof u l-anqas il-Grammastru ma kienu jridu li f Malta jkun hemm xi ħadd li ma'jkunx taħt il-ġurisdizzjon tagħhom. Barra mill-Isqof, is-sinjuri, għalkemm mhux xi numru kbir, kienu midħla sew tal-Grammastru, u billi kienu dawk imfittxijin mir-Rev. Fabbrica, irnexxielhom jinfluwenzaw lill-Grammastru bil- kbir. L-istess xi kavallieri għolja ta' l-Ordni, li xejn ma ħadu pjaċir meta kienu msejħin minn dan it- Tribunal. Għalhekk huma wkoll ħadu l-opportunità biex iġiegħlu lill- Grammastru De Paule jibdel fehemtu dwar it-Tribunal u l-Kummissarju Mangione, speċjalmentwarainċident li kien ġara f'Awissu tal-1630, f'każ li kien implikat il-Prokuratur Fiskali tar-Rev. Fabbrica u li b konnessjoni miegħu Mangione kien akkużat b disprezz tal-qorti sekulari. Il- Grammastru għalhekk talab lis- Sacra Congregazione biex tneħħi lil Dun Mangione mill-kariga u qal ukoll li l-Kummissarju kien żied in- numru ta' uffiċjali tat-Tribunal aktar milli kien hemm bżonn, u b'hekk ħafna vassalli (sudditi) ġew eżentati mis-servizz militari, ħaġa li ħolqot diffikultajiet għad-difiża tal-gżira. Dik il-ħabta Dun. Filippu Borg kien Pro-Inkwiżitur u m azzardax jieħu dan il-każ f idejh. Għalhekk, — Grammastru, Isqof u Kummissarju tal-Fabrica ma segħux għajr jikkorrespondu ma' Ruma. Il-każ kien issolva wara li Mangione u l-Prokuratur Fiskali tiegħu ppreżentaw apoloġija lill- Grammastru. Minn dan wieħed jara kemm dak iż-żmien il-kbarat kienu joqogħdu attenti li mhux biss ħadd ma jidħlilhom fl-għalqa, imma aktar u aktar kemm ma kinux iħallu li xi ħadd jgħidilhom li l-għalqa jew parti minnha m għadhiex tagħhom. e Programm Festa 9 2005 0 Wieħed jinnota li kienet is- sena 1630, is-sena li fiha, fil-5 ta' Diċembru, l-Papa Urbanu VIII ta l- Bolla: Sacri Apostolatus Ministerio, biex. titwaqqaf il-Kolleġġjata f'Birkirkara. Qrib il-bidu tagħha nsibu: M'ilux, inġabet quddiemi talba mingħand il-maħbub tagħna Filippu Borg, kappillan tal- knisja parrokkjali ta' Birkirkara. Għalkemm ma jidhirx li min għamel riċerki s'issa rnexxielu jsib it-talba oriġinali ta' Dun Filippu, il-frażi użata fil-Bolla: M'ilux iġġiegħel lil min jaħseb li t-talba kienet saret matul dik is-sena stess u mhux wisq qabel dak ix-xahar ta' Diċembru. Eżenzjonijiet maħsubin għall- Kolleġġjata ta' Birkirkara Fl-imsemmija Bolla kienu għall- bidu ngħataw eżenzjonijiet lil: din il-knisja magħmula kolleġġjata lill-Prepostu tagħha, lill- kanonċi, lill-ministri, lill-qaddejja, bil-prepositura, kanonikati,prependi u uffiċċji; bil-ġid kollu tagħhom u ħwejjiġhom kollha, raba' u bini u dawk li ma humiex, kif ukoll dawk li huma ta' l-imsemmija fabrika u sagristija iżda mhux l-uffiċċju tal- vigarju u min ikun fih fiż-żmien li jkun u anqas ħwejġu. .$ Ekkleżjastikament, l- eżenzjonijiet mogħtija kienu minn kull: ġurisdizzjon, superjorità, żjara, twiddib, ħakma u setgħa ta' l-Arċisqof ta' Palermu, li hu Metropolitan, u ta' l-Isqof ta' Malta, kif ukoll tal-Vigarju li jsir mill-kapitlu u l-kanonċi tal-Knisja ta' Malta meta s-Sede ta' l-Isqof tkun battala, u ta' kull Isqfijiet u l- Vigarji Ġenerali tagħhom li għad ikun hemm, u minn kull ġbir, dmir u wiegħda u piż ta' żjara ġenerali tal-veskovat ta' Malta — IŻDA mhux f'dawk il-ħwejjeġ li fihom il- Metropolitani u l-Isqfijiet, skond il- liġijiet ta' l-Imqaddes Konċilju ta' Trentu, jimxu bħala Delegati tas- Sede Apostolika anki kontra dawk li huma eżenti. Barra minn hekk, jew aħjar minħabba f'hekk, li dawk kollha u dak kollu msemmi ftit aktar 'il fuq, Urbanu VIII ordna lill-Inkwiżitur, bħala esekutur tal-Bolla: Qiegħdhom dritt taħt is-setgħa Tagħna u tal-Papa li Jkun, u ta' l-imsemmija Sede Appostolika, 9 Vella E. B. Storja ta' Birkirkara. … (1934) p.114 10 Malta dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-Arċidjoċesi ta' Sqallija għal-hekk l- Arċisqof ta' Palermo kien il-Metropolitan. e Programm Festa 9 2005 0 u ilqagħhom taħt il-protezzjoni ta' San Pietru u ta' l-istess Sede Appostolika.'Ż Mil-lat ċivili jew sekulari, billi l- Papa kien wara kollox il-kap suprem ta' l-Ordni li kien jaħkem f'Malta, bħala ordni reliġjuż, għalkemm ukoll militari u ospedalier, il-bolla ssemmi dan li ġej: Lill-istess knisja kolleġġjata u lill-prepostu, kanonċi u ministri tagħha agħtihom is-setgħa li jgawdu kollha kemm huma l-privileġġi, libertà, immunitajiet, eżenzjonijiet, preminenzi, prerogattivi, preferenzi, konċessjonijiet, favuri, setgħat, indulti u l-grazzi kollha spiritwali u temporali bħalma għandhom u jgawdu l-imsemmi Sptar'u l-fratelli u l-kappillani konventwali. L-Isqof u l-Grammastru ma Jċedux Ma kienx ta' b'xejn li dawk l- ogħla żewġ mexxejja fil-gżira, kienu libtu għat-twaqqif tal-kolleġġjata f'Birkirkara, u bdew jitħabtu f'Ruma, sewwasew minħabba l- eżenżjoni mill-ġurisdizzjon tagħhom li l-Bolla ta' Urbanu VIII kienet tagħtiha. Il-Grammastru De Paule kiteb lill-ambaxxatur tiegħu li kien ittieħed il-pussess tal-kolleġġjata u li jekk l-Isqof u l-kapitlu tal-Katidral kienu se jħallu lil dal-kapitlu l-ġdid jieħu d-drittijiet ta' eżenzjoni mill- ġurisdizzjon, kien se jieħu għalih bil-kbir. Ftit jiem wara kien kiteb ukoll li l-pussess kien ingħata b'mod sigriet, u li 'l għada, Dun Filippu deher ma' sitt kanonċi lebsin bil-kappamanja, u bi preżunzjoni kbira (kliem il- Grammastru) waqqaf tribunalu neħħa l-parroċċa, mingħajr ma għarraf lilu, lill-Isqof u lill-Inkwiżitur (skond ma qal hu). Inħossuna ferm iddisgustati b'din in-novità - li twettqet quddiem wiċċna meta l-anqas li konna nistennewha. Jekk inti hemmhekk u l-aġent tagħna Rosa ma ssibux mezz biex nitħallsu minn din it-tustaġni, se nibgħu nħossuna l-ħin kollu offiżi minn dan ix-xiħ ambizzjuz, li jirnexxilu jgħaddi tiegħu kontra l- awtorità tagħna… Imbagħad De Paule kompla b' ħafna tgħajjir kontra l-lokalità u l- knisja fejn twaqqfet il-kolleġġjata u r-renti tal-kanonikati, u jiskanta kif dawn ingħataw tant privileġġi ta' ilbies u eżenzjonijiet li jkunu perikolużi anke f'belt kbira. 53 Kif kien magħruf ukoll l-Ordni ta' San Ġwann bħala ordni ospedalier. e Programm Festa 9 2005 9 hawn ukoll li pprotesta kontra l-proliferazzjoni tat-tribunali fi gżira żgħira bħal Malta. Meta dan il-Grammastru miet f'Ġunju tal- 1636, fil-ġlieda kontra l-kolleġġjata ta' Birkirkara daħal ukoll il- Ġrammastru li laħaq ġdid Ġanpawl Lascaris Castellar. Anqas l-Isqof Cagliares. ma qagħad għaliha li kien se jkollu roqgħa oħra li ma jkollux ħakma fuqha, kif diġà ma kellux fuq kulma kellu x'jaqsam ma' l-Ordni. Iżda miet f'Awissu ta' l-1633, u fl-aħħar sentejn kien marad, żammlu lsienu u beda jitlef il-fakultajiet mentali. Minfloku tħabtu l-Vigarju tiegħu Fra Salvatore Imbroll u l-Vigarju Kapitulari Pierfranġisk Pontremoli li laħaq fis-sede vacante. Imbagħad kompla l-isqof il-ġdid Mikiel Balaguer Camarasa. Minkejja li Dun Filippu Borg, bħala Prepostu u l-kanonċi kienu ħadu l-pussess f'Mejju tal-1635, il- kawżi kienu bagħgu jġebbdu sa nofs l-1638 u kienu swew lill-fundatur aktar minn 4000 skud. 5 Madankollu b'deċiżjoni tad-9 ta' Diċembru 1637, ta' kawża li kienet saret f' Ruma mill-Grammastru u l-Isqof, kienet intilfet l-eżenzjoni mill-ġurisdizzjon tagħhom. '$ e Programm Festa 9 2005 0 Minkejja dan u tibdil ieħor li seħħ minn dak iż-żmien sal-lum, fiż-żmien li sirna aktar konxji u li bdejna nagħtu każ tal-wirt kulturali tagħna, ikun ta' liema sura jkun. M'għandniex inkunu ikonoklasti bħal min ħarbex biż-żebgħa t-tempji megalitiċi jew barbari bħal min ħarbat l-Imnajdra. F'pajjiżna għall- grazzja t'Alla, ma nħattewx is-swar għax ma baqgħux meħtieġa għad- difiża, anzi sibna fihom investiment għal industrija li tant niddependu minnha. U fiż-żmien li l-vilel qed ifaqqsu iżjed mill-faqqiegħ, qed ngħożżu wkoll il-giren. Fil-każ tal-Kolleġġjata Elenjana wkoll għandna nimxu bħalma mxejna mal-Caravaggio u l-Ipoġew. Ir-riabilitazzjoni m'għandhiex issir biss ma' oġġett fiżiku, iżda wkoll ma' istituzzjonijiet, speċjalment dawk li fil-ġeneru tagħhom, huma monument sa mill-bidu tagħhom, u mhux sempliċement għax għadda ż-żmien minn fuqhom. Għaliex il- Kolleġġjata Elenjana ta' Birkirkara u l-Prepositura tagħha huma monument ieħor tax-xewqa u l- istinkar tal-Maltin għall-kisba tal- ħelsien mill-ħakma tal-barrani imqar jekk b'mod parzjali u relattiv. Għax il-ġrajja tat-twaqqif stal- kolleġġjata, għal żmienha, kienet ta' importanza akbar mill-hekk imsejjaħ Irvell tal-Qassisin ta' seklu u nofs wara. Kien ta' l-istess kalibru tista' tgħid tal-qawmien kontra l-Franċiżi u tas-Sette Giugno. Għalhekk meta maż-żmien, fil-pajjiż, u mhux f'pajjiżna biss, kibret ix- xewqa għall-awto-determinazzjoni, pass pass mal-kuxjenza ta' l- etos nazzjonali, bdejna nagħmlu monumenti li jfakkru fi ġrajjiet u kisbiet ta' l-imgħoddi u li fuqhom fhimna u għadna nifhmu li nsejsu l-preżent u l-futur. Il-Kolleġġjata Elenjana tà' Birkirkara mhix xi monument li sar wara fiż-żmien. Iżda monument li għadu u jinħtieġ, għall-istess raġunijiet, li jibqa' ħaj. Niftaħ il-ġimgħa kollha minn barra it-Tnejn filgħodu u l-Ħamis filgħaxija