HENA U ĠID Setgħu kienu snin oħra, imma għall-ġrajja tagħna naglħ- żlu l-1580 u l-1581. Mela, fl-aħħar lejl ta' l-1580, din is-sena iltaqgħet ma' ta' warajha: SU hekk oħtl Inti donnok wasalt kmieni'; qalet is- sena l-qadima lis-sena l-ġdida. 58 jJaqaw ma tixtieqx tħalli d-dinjaf' wieġbet is-sena, 1381. 'U kemm, u kemm X'hawn fid-dinja li jiġbidni7 Għilt, ġlied, imràr, għiral Nagħdrek oħt, għax ma għaddejtx tnax- il xahar mal-bnedmin bħali'. 'Imħatra ma mortx tajjeb magħhom l' 'Min jista' jifhimhom 7' —Tihom il-ġid'. WTihom ix-xogħol', 4Tihom il-għerf'. —Qatt fid-dinja'. UMilli nara xjieħt mal-bnedimin u għadek ma fhim- thomx'; qalet imżatta s-sena l-ġdida'. 'Min għalija naf kif għandi nagħmilhom henjin'. 'Intihom il-ġid', ULa oħt, jaħasral jekk trid thenni l-bnedmin tagħmilx dan. Fit-366 jum li domt magħhom tgħallimt li l-ġid, fl-aħħar minn l-aħħar, ma jagħmilx ħlief ikabbar il-hemm ta' qalbhom'. 'Jiena ngħid li l-ġid iġib il-hena'. GU jiena ngħidlek li jġib l-imrar'. Kif tista' tgħidu dan2' ĊNaf tifel fqir', qalet is-sena l-qadima, ''m'għandux biex jixtri felu ħalli jmur il-belt fuqu; imma qalbu dejjem hienja u xfar għajnejh qatt ma xxarrbu bid-dmugħ tal- hemm'. i 'Jiena ngħid' wieġbet is-sena l-ġdida; 'li bil-ġid in- kattarlu l-hena tiegħu'. ''Jaħasra ma tagħmilx ħiliet tbiddillu l-hena fi mrar'. ĠTridx naraw min minna għandu raġun 7' Din it-taħdida hejn is-snin saret fid-dinja ta' hemm fuq; imma f'tebqa ta' għajn waslu hawn isfel fid-dinja tagħna. Katald kien żagħżugħ bin ir-raba, ta' xi 16-il sena, mibrum, b'saffejn, fuq ruħu, wiċċu għad-dawl, merfugħ fuq qaddu, bi spallejh wiesgħia, sidru miftuli, wiċċu aħmar maħruq bix-xemx, għajnejh żoroq, ħfief daqs vleġġa u kollhom ħajja, bil-hena ta' qalbu tiddi fuq ħbub għajnejh, u fommu dejjem dafikani. Qatt ma kellu x-xorti li jħoss xufftejn ommu jfaqqgħu bewsa fuq ħaddejh, jew idejn missieru jmelsulu rasu. iltim: missieru kien suldat u ħalla ħajtu għal ġieh art twelidu, u ommu ġiet mirduma tafit il-braġ ta' dar imwaqqgħa sninn balla tal-għadu. Naqra ta' tarbija bil-kemm ta' sena, safa ltim; imma Pawlu, suldat ieħor ħabib ta' missieru, armel u minngħajr tfal, ġabru miegħu, u wara li għadda dak iż-żmien ikrah ta' tqabid qalil, ħadu miegħu fir-razzett. Għalhekk Katald trabba qalb il-ħdura ta' l-egħlieqi mbiegħed mill-hemm u l-għagħa tal-belt. Pawlu kien qisu missieru, u ħbiebu l-agħsafar ta' l-ajru u n-ngħaġ li kien jirgħa minn fil-għodu sa fil-għaxija. Ma kellu xejn mid-dinja, u qatt ma tgħallem għerf; biss sar jaf il fis-sajfaħjar jieħu n-ngħaġ tiegħu fxi witja jew fil-widien fejn aktar isibu jintlew bil-ħidura u jitbaħbħu fl-ilma ġieri; iżda fix-xitwa kien ifittex wara xi għolja, jew xi bfr taħt is iġar, hiex jistkenn mix-xita u r-rwiefen. Qalbu kienet safja u tal-ħelu, kien iħobb in-nagħġiet. bħal ħutu, imma fosthom kien hemm waħda li għaliha kien jinxtefiet qalb in-nar. Kienet għabura, il-ġmiel tagħha, bajda daqs il-ħalib li jigeżż minn ħobbha, ti-Pawlu kien qallu li meta kien għadu żgħir, dik in-nagħġa kienet rabbietu b'ħalibha. Tistgħu taħsbu kemm kien iġibha 'l dik in- nagħġa u hi minn għaliha kienet tħobbu daqs il-ħaruf tagħha: dejjein ma' saqajh, minn ma' dwaru le titbiegħed; kieku qatt kienet tmur tixxabbat mal-għolja, jew taqheż minn blata għal oħra bħal sħabhal Dejjem ħdejh: minn ħdejh ma tiċċaqlaqx. U meta kien jixba' jħares lejn il-għasafar igħannu jew iġorru t-tiben għall-bejta tagħhom, jew lejn il-gremxtil jilaq ix-xemx, iż-żagħżugħ kien jinxteħet għad-dell ta' xi siġra kollha fwieħa, f'xifer in-nixxiegħa u jfawwar il-hena ta' qalbu b'daqq ħelu fuq il-flejguta; u dak id-daqq kien donnu daqq tal-ġenna, u l-widien kienu jqumu mis-skiet tagħhom u jidwu d-daqq tiegħu, u l-għasafar iħallu l-bejta u jittajru għal ma' dwaru, u n-nagħġa ta' qalbu kienet tinxteħiet kobba f'riġlejh u għajnejha ma taqlagħhomx minn għajnejh l Imma darba qalbu ħasset l-imrar tal-ħajja: f'għodwa imċajpra u kollha reżħa, meta daħal fil- maqjel biex. joħroġ in-ngħaġ tiegħu, isib in-nagħġa għażiża ta' qalbu, maqluba fuq ġenb wieħed, u kiesħa u jieħsa. Jaħasra bkieha bil- ħrara ta' qalbu kollha, u xarrab sufha bid-dmugħ safi ta' għajnejh; inbagħad Pawlu sabbru, u t-tfajjel sololi in-nagħi- ġa mejta u'l ġisimha difnu f'roq għa fejn: l-aktar li kien jinbet ward sabili, imma 'l ġilda tagħha qaddidha u kkunzaha, inbagħad ħietha, waħħal il- -flejg uta minn banda u imserka, minn oħra, u għamel żaqq biex fuqha jdoqq il-ferħ jew id-dwejjaq ta' qalbu. U f'lejla sabiħa li tgħaxxak, qabad iċ-ċirimella u mar intasab fuq il-qabar ta' ħabibtu n-nagħġa, nefaħ tajjeb, ġild in-nagħġa mtela bħal meta kienet ħajja, u beda jdoqq. U x'daqqf Stajjilhom ġew l-anġli jdoqqu ma' dwaru: għana ta' tfajliet, tisfir ta' l-agħsafar, ċarċir ta' l-ilma ħelu meta jaqbeż minn blata għal oħra, minn kollox kellu dak id- daqq tiegħu, iżda 'l kollox kien jisboq, u ħlewwa bħal dik ma ġarrab qatt, u qalbu sikret bil-hena. Inbagħad stħiajlu li ma kienx walidu: il-kwiekeb tas-sema bdew jiżfnu fil- għadira ta' quddiemu, l-imsiebafi-il-lejl iduru ma' dwaru, is-siġar imejlu lejh il-friegħi tagħhom u ħass li kullħadd iħobbu, u bu jħobb 'il kulħadd. F'qasir żmien xterdet l-aħibar mal-ħàra li Katald idoqq daqq tal-għaġeb fuq iż-żaqq tiegħu; u kull fil-għaxija wara li jsuq il-merfila d-dar, iż-żgħażagħ tar-raħal kienu jinġabru ma' dwaru, u huwa kien idoqqilhom fuq dik l-imbierka żaqq tiegħu; u huma joħlew ħil-hena, u jħossu riġlejhom iridu jtiru, u kullħadd jibda jiżfen bil-ferħ u d-daqq jin- żel f'qalbhom bħal għasel. U f'xi lejla sabiħa tas-sajf, in-nies tar-raħal laħqu għaddew lejl sħiħ fuq xi qiegħa mdawrin ma' Katald jitpaxxew b'dik il-ħlewwa ta' daqq. B'hekk sar il-benjamin tar-raħal, kullħadd kien iġibu: ix-xebbiet iħobbuh, iż-żgħażagħ iżommuh b'ħabibhom, ix- xjuħ jidħkulu, u iż-żgħar jittajru għal warajh. It-tfajliet kienu jgħannulu:— Dak Katald ta' għajnejh żoroq Bid-daqq jassar 'ill-qlub tagħna. u ż-żgħażagħ kienu jkomplu :— Dak Katald ta' għajnejb żoroq Kullimkien irriduh magħna. kal kol k F'dan il-baħar kien jinsah Kataldu meta l-1580 u l-1581 niżlu jżuruh. Bħal ma nafu, kien l-aħfiar lejl ta' l-1580; Katald kien għadda biċċa minn dak il-lejl idoqq u jhenni 'l-ħbieb tiegħu, inbagħad inġabar jorqod; u s-snin sabuh fl-aħjar nagħsa, fommu daħkani, mkebbeb qalb it-tiben donnu ħaruf. L-1580 messitu fuq rasu, u t-tifel beda joħlom: stħajlu qiegħed jirgħa n-ngħaġ tiegħu f'wied kollu ward u fidura, idoqq il-għażiża ċirimella, bl-agħsafar igħannu u jittajru ma' dwaru; u tbissima dehret fuq fommu. Imbagħad messitu l-1581, u raġa' beda joħlom: stħajlu liehes bil-kbir bħas- sindku tar-raħal, f'dar kbira u kollha tlellix, karrozzi kemm irid, u jgħum fil-ġid. Wiċċu bħal tqarras, stenbaħ; għorok għajnejh u qam bil-qiegħda. 'Mhux li kelli dak il-ġid kollu', gerger walidu. Iblali TLint x'għamilt b'idejk Ħallejt ir-regħba tirkbekl Ġid ikollok, imma hena 1ċl Malli qalbu xxenqet għal l-ġid, is-sena l-ġdida ħadet ħisie- bu; imma s-sena l-qadima ma telqetux għal kollox, u wara lis- snin ftiehmu li jerġgħu jiltaqgħu, biex jaraw min min- nhom kellu raġun, daqq nofs il-lejl, 1580 tàt tislima d-dinja u ttajret hiex tistrieħ ma' sħabha ta' ghilha. Nhar l-Istrina, Katald iddawwar ma stenbali u qam imċajpar u mitluq; bilkemm mar jati s-sena t-tajba lil Pawlu, u ħareġ jitlajja mar-raħal; saqajh ħaduh quddiem id-dar tas-sindku, u dam qatigħ quddiemha jixxennaq. Wara nofs inhar, sħabu ħajruh idoqq iż-żaqq u għalkemm id- daqq kien sabiħ u jsaħħrek, iżda donnu kien jonqsu xi fiaġa: ma kienx iġib il-hena fil-glub. Il-għada ħareġ jirgħa n-ngħaġ b'qalbu tqila, u jhewden fuq ġid u m'hux ġild, iż-żaqq ħadha miegħu, imma ma xoftejb ma messhiex; u dak inhar għamel ħaġa li qatt ma kien għamel f'għomru: ġie għasfur ipespes u jittajjar minn fergħa għal oħra fuq is-siġra li kien taħtha, Katald deherlu li dak il-għasfur qiegħed jinkih, qabad żrara u venven- hielu; il-għasfur waqa' mejjet, u Katald ħass tingiża f'qalbu. Biex. ma ntawlux, Katald ma baqax dak li kien, tkabbar, qalbn xrafet u dejjem tokrob għall-ġid; id-daqq tiegħu sar ikrah u bla ħajr, ħbiebu telqugħ, u safa waħdu, Pawlu biss kien isabbru, imma ż-żagħżugħ kellu qalbu mogħ- mija wara l-ġid tad-dinja; u kollox sar idejqu. Darba ftacar fin-nagħiġa ħabibtu, u qabad iż-żaqq u beda jonfoħ, inġabru xi erbgħa ma' dwaru; għal l-ewwel mar tajjeb, iżda nbagħad, fl-aħjar, fettillu jxebbah id-daqq tiegħu mal-Ħħsejjes tal- flus u ċċekċik taz-zekkini; kienet it-telfa tiegħu: ħarġu fisejjes li tarrxu l-widnejh, kullħadd inqasam bid-dafik, Katald wiċċu waqa' fl-art….Qam b'saħħna, waddab iż-żaqq… u da kliem u la sliem, telaq għal għonq it-triq. kal jk K U mexa u mexa. Mar f'artijiet fejn ħadd ma kien mar qablu; fired għoljiet u niżel f'widien, wasal fejn art ittajjar in-nar, għadda mnejn l-ilma jibbies daqs il-ġebel, ra nies suwed faħam u mhumiex twal daqs ħatar ta' l-imgħal- lem ta' l-iskola, Ta oħrajn homor nar, u mogħla ħawn. F'l-afi- ħar wasal f'art fejn l-ifqar tifel għandu libsa tal-ħarir u x-xjuħ iqaxxru l-larinġ bi skieken tad-deheb. U waqaf hemm, beda jixtri u jbiegħ. Mar tajjeb: wara ftit xtara dar; wara itit oħra, xtara xini, inbagħad tnejn; f'qasir żmien stagħna, u ġidu kien bla qies. Kullħadd iqimu, imma m'hux għax iħobbu, iżda għax irid xi ħaġa minnu. U l-ġid dieħel dejjem. Is-Sultan ried iżewġu 'l-bintu, imma qalb Katald kienet mitbuqa għal l-imħabba; u fost dak il-għana kollu, kieku qatt kellu ħin mistrieħl Imma x'kien fiha dik qalbhu'f Dejjem imdejqa; dejjem magħsura; u qatt tbissima ma dehret fuq fommu. Is-snin reġgħu ltaqgħu. 'Tara, oħt, kif il-ġid ma jġibx hena/' qalet l-1580. —Irbaħtli' wieġhet l-1581. TMela ħalli nieħu ħsieb Katald' tenniet is-sena l-qadima. Minn dak inhar, qalb Katald reġgħet għalli kienet: stmerret il-ġid u xxenqet għal hena tal-lidura u r-raba' fejn kollox safi, fejn kollox imħabba. Biegħ kull ma kellu; sal- ħwietem ta' subajh, qassam kollox lill-fqar, u toħroġ il- għaġeb kemm ħass ruħu ħafiff Xi filewwa ħass ma' qalbul Raġa' sab ruħu fqir; iżda fqir u hieni, fqir u twajjeb, kif kien dari. U raġa' telaq għal għonq it-triq, biex imur f'art tfulitu, ħabba ma kellux, imma minn kull fejn għadda, ma sabx ħlief ħlewwa u mħabba. Fl-aħħar ħassu għajjien, riġlejh ħallewh, u nxteħet jistrieħ fuq xifer ta' xmara. Ħass xi ħaġa ratba taħbat ma' riġlejh, u refagħha. Kienet iż-żaqq għażiża tiegħu, magħmula minn gild in-nagħġa ta' qalbu, iż-żaqq li kien rema qabel telaq biex sar għani. Xejn ma stagħġeb: ladarba qalhu reġgħet saret ta' tifel, kellu jarġa' jsib il-hena ta' tfulitu. Nefaħ fiż-żaqq u beda jdoqq daqq tas-sema, inbagħad ħass qalbu mgħaxxqa bil-hena u l-ferħ, ħass ruħu ttir 'il fuq 'il fuq, deherlu għaddej minn qalb il-kwiekeb, inhagħad sab li kienu anġli ta' dawl li ma bħalu li bdew ibusuh u jifirħu bih u jiżfnu ma' dwaru. …… — il-għada, xi raħħala sabu ġisem ta' mejjet fuq xifer ix-xmara. Ad Ġużċ Galea 217, Bda. Rjali Ħal-Qormi It-tnejn l-oħra nġibuhom fil-ħarġa li ġejja,