Paġna 32 Ulied ta' Malta, Ulied il-Fidi……….. San Publju ta' Malta Kitba ta' Nigel Holland San Publju fit-teatru Malti 'Il Naufragio di San Paolo in Malta osia La /onversione di San Publio e dell'Isola' ta' Vittorio Gristi huwa l-eqdem dramm magħruf miktub minn Malti u anki ambjentat f'xenarju lokali u huwa kkonfermat li ġie mtella' pubblikament fil-gżira, eżattament fit-Teatro Pubblico, it-Teatru Manoel tal-lum, f'Jannar 1749. Id-dramm, li huwa f'ħames atti u b'aktar minn 200 faċċata ta' kitba, tpinġi b'mod ħaj il-konverżjoni ta' Publju u tal-popolazzjoni Maltija fi sfond ta' mħabba, għira, intrigu, mibegħda u t-trijonf finali tal-fidi l-ġdida. Filwaqt li bbażat fuq ir-rakkont tal-Atti, il-karattri prinċipali tad-dramm, partikolarment Publju u Teodorica, l-appostlu Pawlu kif ukoll il-qassisin il-kbar paġani qarrieqa, Severo u Taziano kollha joħorġu bħala individwi ta' veru bl-emozzjonijiet, konvinzjonijiet u mumenti ta' dubji tagħħom. Publju, il-prinċep żagħżugħ tal-gżira li jirreferi għal Malta bħala 'il-patria, tant għażiża għalija', joħroġ bħala l-eroj ewlieni, wieħed li l-lealta' reliġjuża tiegħu u d-devozzjoni għall- ġid tal-poplu tiegħu fil-bidu jirrenduh kawt li jaċċetta t-tagħlim ta' Pawlu, imma li hu lest li jissagrifika kollox ladarba isir konvint mill-veraċita' tal-fidi l-ġdida. Fl-2004 Dr William Zammit ippublika dan id-dramm fi ktieb taħt it-titlu ta' 'Il Naufragio di San Paolo in Malta osia La conversione di San Paolo e dellilsola: opera morale, 1748 : a Maltese eighteenth-centurv plav bv Vittorio Gristi' u minbarra n-noti ta' spjegazzjoni fuq it-test tad-dramm, għamel studju fuq is-sinifikat storiku tiegħu. Miktub fl-eqqel tal-kontroversja rigward il-lok attwali tan- nawfraġju ta' Pawlu, id-dramm kien, essenzjalment, stqarrija patrijottika ta' importanza kbira matul il-perjodu formattiv ta' l- identita' nazzjonali Maltija. L-espressjonijiet differenti tal- patrijottiżmu Malti matul dak iż-żmien huma diskussi fil-kuntest ta' tensjonijiet politiċi li bdew iqumu bejn il-ħakkiema u l- maħkuma. Il-pubblikazzjoni ta' Zammit aktar minn hekk toħroġ għad-dawl l-kontribuzzjoni ta' Vittorio Gristi favur l-assertiment tal-kuxjenza nazzjonali Maltija taħt il-ħakma assolutista dejjem tiżdied tal- Ordni ta' San Ġwann. San Publju fil-filatelija San Publju kien rappreżentat ukoll diversi drabi f'bolol maħruġa mill-awtoritajiet postali Maltin. L-iStatwa titulari ta' San Publju meqjuma fil-Knisja Arċipretali tal-Floriana dehret fuq bolol maħruġa f'dati differenti, l-ewwel darba fuq bolla maħruġa fis-6 ta' April, 1926. Reġgħet dehret fuq bolol maħruġa fl-1 ta' Ottubru, 1928, 10 ta' Ottubru, 1930, 17 ta' Frar, 1938 u l-25 ta' Novembru, 1948. Fis-6 ta' Frar, 1960 u fl-okkażjoni tal-Festi ċentinarji tal-Miġja ta' San Pawl f'Malta ħarġu żewġ bolol li fihom jidher Publju, b'waħda minnhom tkun proprju l-Ordinazzjoni Episkopali tiegħu minn San Pawl u l-oħra turih liebes l-iblies pontifikali waqt li San Pawl ikun qed iħalli l-gżira. Fis-7 ta' Jannar, 1965, ħarġet bolla li kienet tiġbor fiha l-Patruni ta' Malta, jiġifieri San Publju, San Pawl u Sant'Agata. San Publiju fil-kitbiet sagri Huwa ovvju li l-aktar riferenza importanti għal Publju hija fl- Atti ta' l-Appostli. F'Kapitlu 28, l-10 nsibu l-laqgħa tal-Appostlu Pawlu mal-Prinċep Publju u l-ġrajjiet li seħħew sakemm Pawlu ħalla l-gżira ta' Malta. Kitba oħra li tirreferi għal San Publju hija l-Omelija (kummentarju), li ġġib in-numru 54, fuq din il-parti tal-Atti tal- Appostli, mill-għaref Duttur tal-Knisja San Ġwann Krisostmu. San Publju fil-letteratura Ma setax jonqos li l-poeta nazzjonali Dun Karm Psaila ma jħarbix erba' versi fuq San Publju u dan għamlu fi żmien meta kien għadu jikteb l-aktar bit-Taljan. Is-sunett 'A San Publio' ġie ppublikat fil-'Foglie d'alloro', ġabra ta' poeżiji ta' Dun Karm fl-ilsien Taljan, fl-1896. Riferenza oħra għal Publju fl-istess ġabra qiegħda fil-poeżija li Dun Karm kiteb f'ġieħ l-Isqof ta' Malta Monsinjur Pietro Pace. Soċjeta' Filarmonika Vilhena 14, Triq Sant' Anna Floriana FRN9013 info(ġvilhenabc.com Ulied ta' Malta, Ulied il-Fidi……….. Publju jingħata prominenza wkoll fil-poema mqassra f'sittax- il kant ta' Vincenzo Belloni (1839-78) minn Carpasio bit-titlu 'San Paolo a Malta' (1875). Din il-poema inkitbet minn Belloni tul is-snin li għadda f'Malta, bejn l-1870-75, u hija mqassma f'sittax -il kant li jiffurmaw mijiet ta' ottavi. Hi tagħqida ta' storja, twemmin u fantasija. Fost il-kantijiet insibu — kant VII: Urjel jagħdab għax Publju riesaq lejn il-fidi u kant XVI fejn jaslu messaġġi mis-sema u Publju jinħatar ragħaj tal-ġżira. San Publju f'pubblikazzjonijiet oħra ('San Publju f'dittiku antik fil-Mużew Nazzjonali ta' Firenze' Fi żmien ta' qabel it-Tieni ġwerra Dinjija kien hemm drawwa li l-paniġierki li jsiru waqt il-Quddiesa Solenni tal-Festa, li kienu jkunu bit-Taljan, kienu jiġu ppubblikati f'kotba. (Paniġierku ta' S. Publju Martri, l-ewwel isqof ta' Malta, li sar fil-Knisja msemmija għalih, fil-Floriana, Malta, fl-1 ta' Mejju, 1938'). Il-Liturġija tas-Sigħat tal-Festa ta' San Publju ġie ppublikat fi ktejjeb taħt l-isem ta' 'Officium Proprium S. Pubblii Principis Melitae' (Liturgia horarum) (Uffiċju Proprju ta' S. Publju Prinċep ta' Malta' (Liturġija tas-Sigħat), maħruġ mill-Commissio Liturgica Nationalis Melitae (Kummissjoni tal-Liturġija Nazzjonali ta' Malta) fl-1972. San Publju fil-mużika Ħafna mix-xogħlijiet mużikali marbuta ma' San Publju huma dawk li huma konnessi mal-liturġija tal-Festa tiegħu. Fl-1844, is-sena li fiha twaqqfet il-Parroċċa tal-Floriana, il- kompożitur famuż Vincenzo Bugeja, li kien tant popolari fil- knisja parrokkjali tal-Floriana, ikkompona l-'Antifona per S. Soċjeta' Filarmonika Vilhena 14, Triq Sant' Anna Floriana FRN9013 info(ġvilhenabc.com Publio' magħrufa mill-ewwel vers tagħħa bħala 'O Melitae Diġna Proles' (O Iben Denn ta' Malta). Sittax-il sena wara, fl-1860, Bugeja mbagħad ikkompona 'Antifona per San Publio' oħra bl-istess kliem ta' dik preċedenti. Kien jeżisti wkoll 'Inno a San Publio' tas-Surmast Antonio Pace (1878-1950) li kien ukoll Maestro di Cappella tal-Knisja Arċipretali u Parrokkjali ta' San Publju tal-Floriana, minbarra ta' diversi parroċċi oħra. Il-mużika ta' dan l-innu jidher li hija mitlufa għalkemm għadu jeżisti fuq diska bit-tikketta 'Eaglephone'' li qegħda fil-pussess tas-Soċjeta' Filarmonika Vilhena u li kienet ġiet irrekordjata fid-dar tad-diski bl-isem ta' ''La fonografia nazionale' Milano, f'Milan, l-Italja. L-innu, fuq id-diska, kien ġie interpretat minn Cavaliere (Kavallier) Giuseppe Krismer (1878-1946), tenur Naplitan ta' ċerta statura, bl-akkumpanjament tal-orkestra. Għadhom jeżistu santi kbar bir-ritratt ta' San Publju u fuq wara l-kliem ta' dan l-innu taħt it-titlu ta' 'Inno popolare a S. Publio Martire, Primo vescovo di Malta, Nelle feste Centenarie, 125.- 1925.'e1 (Innu popolari lil San Publju Martri, l-Ewwel isqof ta' Malta, Fil-festi ċentinarji, 125.-1925). Hemm imniżżel ukoll li l-versi tal-innu ġew kkomponuti mid-Dumnikan P. Fr. Ġ. Fl-1932 is-Surmast Pace kiteb ukoll antifona lil San Publju li l-mużika tagħha riċentement sabet ruħha lura fl-arkivji tal- Knisja Arċipretali u Parrokkjali tal-Floriana wara li kienet għosfrot minn hemm. 'Messa in onore di San Publio (1918)' kienet fost l-ammont sostanzjali ta' mużika sagra komposta minn Giuseppe Maġri (12.2.1875-23.1.1947). Il-mużika tiegħu issa tagħmel parti mill-Arkivji Mużikali tal-Katidral tal-iMdina.s2 Innu ieħor bl-isem 'Innu lil S. Pubblju' ġie kompost minn Carmelo Pace (17.8.1906-20.5.1993).s3 €1 Ara APPENDIĊI II San Publju barra minn xtutna Insibu stained glass, riprodotta minn fuq it-titular tal-Knisja Arċipretali ta' San Publju, Floriana, Paġna 33 Paġna 34 Ulied ta' Malta, Ulied il-Fidi……….. f'kappella f'Nairobi fil-Kenja ddedikata lil San Ġuda Taddew. Carlo Gimach, arkitett u poeta Malti, kien ġie kkummissjonat mill-Kardinal Nuno di Cunha de Attavde, li kien ġie maħtur bħala Kardinal bit-titlu ta' Kardinal-Protettur tal-Knisja Rumana ta' Sant'Anastasja, proprju biex jirrestawra l-knisja ta' Sant'Anastasia (illum il-Bażilika ta' Sant'Anastasja) li kienet fi stat deplorevoli meta ngħata l-pussess tagħħa. Ir-restawr vast li kien wettaq Gimach fl-1721-22 salva l-knisja minn distruzzjoni totali. Gimach sa ħoloq kappelluni laterali ġodda u l-aktar ħaġa interessanti hija li wieħed minn dawn il- kappelluni, mibnija a spejjeż ta' Gimach innifsu, kien iddedikat lil San Ġorġ'u lil San Publju, San Ġorġ għax kien il-qaddis patrun ta' l-Order of Christ, ta' liema ordni Gimach kien kavallier, u San Publju għax fi kliem Gimach stess kien 'l-isqof u l-konċittadin tiegħi'. Fil-kappellun iddedikat lilhom jinsab kwadru ta' San Publju u San Ġorġ, xogħol ta' Etienne, jew Stefano (kif kien magħruf f'Ruma) Parrocel.si Bħala tifkira tal-75 Anniversarju mit-twaqqif tal- parroċċa Maltija-Kanadiża ta' San Pawl Appostlu, kien deċiż li l-għaxar twieqi l-kbar tal-knisja jsiru painted stained glass. Is-suġġett magħżul għalihom kien il-ħajja tal-Appostlu San Pawl. Wieħed mill-episodji tal-ħajja ta' San Pawl muri f'dawn it-twieqi huwa l-fejqan ta' missier Publju u fl-istess ħin il-konsagrazzjoni ta' Publju bħala l- ewwel Isqof ta' Malta. It-twieqi inħadmu minn Artistic Glass ta' Toronto, ditta ferm magħrufa fil-Kanada u fl-Amerka għal xogħol tal-ħġieġ.s1 41 Borg, Karm, San Pawl f'Toronto f'Il-festi tagħna, Sena 2007, għadd Nru. 31 APPENDIĊI I KOMPENDJU TA' OĠĠETTI, KITBIET, OPRI, ETĊ.., B'RABTA MA' SAN PUBLJU Statwa ta' San Publju (maħruġa 06.04.1926) Statwa ta' San Publju (01.10.1928) Statwa ta' San Publju (10.10.1930) Statwa ta' San Publju (17.02.1938) Statwa ta' San Publju (25.11.1948) Konsagrazzjoni episkopali ta' San Publju (06.02.1960) San Publju waqt it-tluq ta' San Pawl minn Malta (06.02.1960) San Publju, San Pawl u Sant'Agata (07.01.1965) Floriana — Knisja Arċipretali ta' San Publju Għasri (fil-konfini, iżda, tal-Parroċċa tal-Għarb) - Kappella ta' San Publju Rabat, Malta — Knisja ta' San Publju 'Tinsiex, Publius, Tinsiex' PUBBLIKAZZJONIJIET U KITBIET OĦRA Soċjeta' Filarmonika Vilhena 14, Triq Sant' Anna Floriana FRN9013 info(ġvilhenabc.com Ulied ta' Malta, Ulied il-Fidi PITTURI U XBIHAT OĦRA FI KNEJJES U KAPPELLI Attard, Ħ',- Kwadru li fih hemm San Publju, San Pawl u San Franġisk de Paola fil-Knisja ta' San Pawl Nawfraġu. Birkirkara — Pitturi tal-fejqan ta' missier San Publju u l- ordinazzjoni ta' San Publju fis-saqaf tal-Knisja Filjali San Pawl tal-Wied. Fontana — Xbieha fl-abside ta' fuq l-orġni fil-Knisja Parrokkjali tal-Qalb ta' Ġesu. Isla, L-,— Koppla tal-Knisja Arċipretali Kolleġġjata u Bażilika ta' Marija Bambina. Marsa — Mużajk fil-Knisja Parrokkjali tas-Santissima Trinita'. Mdina — Il-Martirju ta' San Publju fil-Katidral Metropolitan. Mellieħa — Kwadru li juri lil San Pawl qed jikkonsagra lil San Publju bħala l-Ewwel Isqof ta' Malta fil-Knisja Parrokkjali ta' Maria Bambina. - Kwadru li juri lil San Pawl qed isellem lil San Publju qabel it-tluq tiegħu minn Malta fis-Santwarju tal- Madonna tal-Mellieħa. Mġarr (Malta) - Kwadru flimkien ma' San Pawl u Sant'Aġata fil-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija Mqabba — Kwadru li juri l-konsagrazzjoni ta' San Publju bħala isqof minn San Pawl fil-Knisja Parrokkjali ta' Marija Assunta Msida — Pittura fil-lunetti ta' taħt il-koppla tal-Knisja tal-iMsida. Munxar - Ġrajjiet mill-ħajja ta' San Publju fi kwadri laterali fil- Knisja Parrokkjali tal-għarqa ta' San Pawl f'Malta. Nadur - Xbieha fis-Saqaf, xbieha oħra fl-Awla Kapitulari u pittura oħra fid-daħla tal-knisja, kollha fil-Knisja Arċipretali Matriċi Kolleġġjata Insinji u Bażilika ta' San Pietru u San Pawl. Nairobi, Kenja - Stained Glass fil-Kappella ta' San Ġuda Taddew. Qrendi - Kappella tal-Madonna tal-Ħniena. Rabat - Pittura ta' San Pawl Qed Jgħammed lil San Publju fil- kor tal-knisja tal-Madonna tal-Għar. Ruma, Italja - Kwadru, flimkien ma' San Ġorġ, fil-Bażilika ta' Sant'Anastasja. San Pawl il-Baħar — Vetrata fil-Knisja Parrokkjali ta' Maria Addolorata. - Pittura ta' artal tal-Knisja Parrokkjali tal- Qalb bla Tebgħa ta' Marija, Burmarrad, li turi lil San Pawl ma' San Publju. — Qanpiena bix-xbihat ta' San Publju u l- Kurċifiss fil-Kappella ta' Santa Margerita. Toronto, Kanada - 'Painted Stain Glass' tal-fejqan ta' missier San Publju, u San Pawl qed jikkonsagra lil San Publju bħala l- ewwel Isqof ta' Malta Valletta - Kwadru fil-Knisja tal-Ġiżwiti. - Pendent taħt koppletta fil-Knisja Parrokkjali u Bażilika ta' Sidtna Marija ta' Portu Salvu u San Duminku. - Saqaf tal-Knisja ta' San Franġisk li turi l-glorja tal- Fqajjar ta' Assisi. Victoria - Kwadru fil-kor u ieħor fil-mużew tal-Knisja Kattidrali. —- Xbieha fl-abside tal-kor, kwadru fil-prospettiva ta' l-artal ta' San Pawl, xbieha fil-mużajk fil-koppletta tal-kappella ta' San Pawl, kollha fil-Knisja Arċipretali, Bażilka u Kolleġġjata ta' San Ġorġ. - Kwadru fil-Knisja tal-Madonna ta' Manresa. - Xbieha ta' San Publju fi kwadru fis-saġristija tal- Patrijiet Agostinjani. Żabbar, Ħaż- — Pittura fil-Kappella tal-Madonna tal- Konsolazzjoni fis-Santwarju Madonna tal-Grazzja. Żebbuġ, Ħaż— Kwadru fl-oratorju tal-Knisja Arċipretali ta' San Filep. Żejtun, Iż- Arċipretali ta' Santa Katerina. — Kwadru tal-Magħmudija ta' Publju fil-knisja Atti tal-Appostli Kapitlu 28, l-10 Soċjeta' Filarmonika Vilhena 14, Triq Sant' Anna Floriana FRN9013 info(ġvilhenabc.com Paġna 35 Ulied ta' Malta, Ulied il-Fidi. Omelija 54 fuq l-Atti tal-Appostli ta' San Ġwann Krisostmu STATWI ĠEWWA L-KNEJJES Floriana — Statwa Titulari tal-Knisja Arċipretali ta' San Publju. Mdina — Katidral ta' San Pawl (Katidral Metropolitan). STATWI, NIĊEĊ, EĊĊ… FUQ BARRA Floriana -— Faċċata tal-Knisja tas-Salib Imqaddes -— zuntier tax-xellug tal-Knisja Arċipretali ta' San Publju. Mdina — Basso riliev fuq in-naħa ta' wara tal-bieb prinċipali ta' din il-belt. Paola -— Statwi fiċ-ċimiterju ta' Maria Addolarata. Qormi, Ħal - Fuq iz-zuntier tal-Knisja Arċipretali ta' San Ġorġ Martri Rabat — Faċċata tal-Knisja Kolleġġjata ta' San Pawl Valletta — Statwa fejn id-Dwana l-antika Xewkija — Niċċa fi Triq San Pupulju Żebbuġ, Ħaż-, — Faċċata tal-Knisja Arċipretali ta' San Filep TOROQ, PJAZEZ, EĊĊ… Floriana - Pjazza San Publju - Triq San Publju Għasri — Trejqet San Pupulju Mdina - Pjazza San Publju Mellieħa - Triq San Publiju Naxxar - Triq San Publju Rabat - Triq San Publju San Pawl il-Baħar - Triq San Publiju San Pawl il-Baħar (Burmarrad) - Triq San Publju Sliema, Tas- - Triq San Publju Xewkija — Triq San Pupulju Żejtun — Sqaq San Publju TRADIZZJONIJIET Mellieħa — Konsagrazzjoni tal-knisja-għar (illum Santwarju) tal-Madonna tal-Mellieħa XOGĦLIJIET MUŻIKALI 'Antifonalil San Publju' 'Innu lil S. Pubblju' XOGĦLIJIET TEATRALI XOGĦLIJIET OĦRA Sliema, Tas- - Gallariji bl-arma ta' San Publju fi Triq San Trofimu APPENDIĊI II ĠABRA TA' KITBIET VARJI FUQ SAN PUBLJU Soċjeta' Filarmonika Vilhena 14, Triq Sant' Anna Floriana FRN9013 Paġna 36 info(ġvilhenabc.com Ulied ta' Malta, Ulied il-Fidi……….. Versi ta' P. Fr. :. Dun Dovik Mifsud Tommasi kien qassis magħruf ħafna għall- kitba tal-kurunelli u poeżiji. Fost affarijiet oħra kien kiteb Innu lil San Publju. Dan l-/nnu kien deher fit-tielet numru ta' Il- Kawlata Maltija tad-29 ta' Jannar, 18391 Jekk dan l-Innu kienx inkiteb minn Mifsud Tommasi (li, kif għidna, kien magħruf għall-kurunelli tal-qaddisin) sa mill- bidunett bħala kurunella ad unur ta' San Publju ma nafx, iżda fil-fatt ilu adottat bħala tali għal żmien twil ħafna. Nistagħġeb ukoll, għalhekk, kif Cassar Pulliċino, fl-1964 kiteb li '… ftit s'issa kienu jafu bih …'. Jekk kienu ftit li jafu bih, kif iissetixita hu, żgur li dan ma me jgħodd għal dawk il- Festa ta' San Publju. Il-versi tal-Innu/Kurunella ta' Mifsud Tommasi jaqraw hekk: Publju mqaddes, inti kont Li ġo fis lqajt Lill-Appostlu salv mill-għarqa, Soċjeta' Filarmonika Vilhena 14, Triq Sant' Anna Floriana FRN9013 info(ġvilhenabe.com U ma' sħabu lilu stmajt. Int stqarrejt il-vera fidi Illi ħaddnet din il-gżira, U 'I missierek rajt imfejjaq B'għaġeb kbir minn marda kbira. Hawn f'pajjiżek kont il-prinċep: 'Ma kif Isqof inti sfajt, Din il-merħla wisq għażiża Bl-akbar għaqal indukrajt. L-Atenjeżi tant għorrief gżira biss ġiethom għalina, ħaduk b'Isqof, għamluk martri, Biex ikollok akbar żina'2 41 Cassar Pulli/ino, :, Kitba u kittieba tal-Malti, it-tieni ktieb, Universita' Rjali ta' Malta, 1964, p. 32, 35-36 42 Ibid., p. 36 Bibljografija u Riferenzi Dawl Fran;iskan : lefen il-Kapu//ini Maltin Friggieri Oliver, Dizzjunarju ta' termini letterarji : teorija, metrika, stilistika b'elempji mil-Letteratura Maltija, Publishers Enterprises Group (PEG) Ltd., San Ġwann, Malta, 1996 Paġna 37