MINN ĠRAJJIET IL-MOSTA MATUL IT-TIENI GWERRA DINJIJA Ħamsin sena wara tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija bosta pajjiżi, fosthom dawk li kienu minn ta' quddiem nett fil-ġlied, waqfu biex, waqt li jiċċelebraw, jirriflettu fuq dawkil-ġrajjietimdemma. X'tagħlimietħadu7 X'għaddiet minnu d-dinja f'nofs seklu X'sarli seta' saraħajr7 X'inhuma r-realtajiet ta' issa7 X'ħadna minn ġrajja li swiet tant miljuni ta ħajjiet li setgħu għexu jiemhom fil-kwiet7 Malta sabet ruħha fil-gwerra għax kienet kolonja ta' l-Imperu Ingliż. Meta l-Gran Britannja daħlet fil-gwerra f'Settembru 1939 kontra l-Ġermanja, kaxkret lil Malta magħha awtomatikament. Il-Panzerdivisionen u l- Fliegerkorps kienu għadhom 'il bogħod u hekk baqgħu sakemm Benito Mussolini żżerżaq lejn il- Furer u l- Ġermanja Nażista li ħoloq. Kien l-10 ta' Ġunju, 1940 u l- għada, ftit qabel is-7.00 a.m., sar l-ewwel ħbit mill-ajru mir-Regia Aeronautica, li suppost kellha twaqqa' dalma fuq il- Mediterran malli ttir, u kien hemm l-ewwel vittmi Maltin. Fil-Mosta,jew qribha, kien hawn żewġ postijiet strateġiċi. Ta' Qali kien ajrudrom ġdid għall-ajruplani tal- passiġġieri u t-Taljani kienu jafuh għax kienu jinżlu u minn hemm jitilqu. L-Ala Littoria kienet ittajjar servizz ta' ajruplani minn Malta għall-peniżola Taljana qabel il- gwerra. Kien hawn ukoll il- Fortizza tal- Mosta, post fejn kien jinħażen ħafna materjal splussiv tal-gwerra. L- attenzjoni tal-Ġermaniżi u t-Taljani kienet fuq Ta' Qaliu l-attakki li bdew isiru fuqu bdew jolqtu wkoll dik li darba kienet il-ħajja kwieta ta' poplu rurali okkupat principalment fil- biedja. Haġa li tolqtok hi li r-refuġjati mit-Tlett Ibliet u bnadi oħra ssikkati mill-morsa tal-Luftwaffe ġew joqogħdu l-Mosta qisu din kienet imtarrfa minn kull periklu. Fost dawn ir-refuġjati kien hemm familji sħaħ li rabtu għeruqhom mal-Mosta u ġew joqogħdu hawn għal dejjem biex ma jirritornaw qatt iżjed lejn pajjiżhom ħlief biex iżuru lil qrabathom minn żmien għal żmien. HTIEĠA TA' TAGĦLIM Żminijiet imwiegħra bħal dawk kienu jitolbu tmexxija għaqlija. In-nies ma riduhiex tippanikja u anqas toħloq kriżijiet bla bżonn. Il-mezzi tax-xandir u l-gazzetti kienu jwasslu tagħrif mid-Dipartiment ta' l- Informazzjonidwar il-miżuri li kellhom jittieħdu waqt ħbit mill-ajru sakemm jitħaffru x-xelters. Kienu jgħidulhom biex jistkennu taħt it-taraġ, iżda din kienet miżura biex ittaffi l-biżà. Fil-fatt taraġ kien jiġġaraf b'laqta diretta u min ikun taħtu jintradam, ħaj jew mejjet. Meta tħaffru x-xelterijiet fl-1941 saret propaganda qawwija biex in-nies tużahom u kien obbligatorju li jinżlu fihom, jekk ma jkunux taħt xi saqaf, waqt ħbit mill-ajru. Min jinqabad fit-triq kien ikun qed jikser il-liġi u jfixkel il- Home Guard u t-truppi f'kas ta' invażjoni. Għall- moral u għax hekk kienet il-verità, lill-poplu kien jgħidulu kemm batew in-nies ta' Coventrv bil- bumbardamenti, kemm intilfu nies u kemm iġġarraf bini storiku, wirtprezzjuż ta' missirijiethom. Kienu jwissuhom kontra s-suq l-iswed u biex jirrapurtaw lil min ibiegħ bi prezzijiet għoja. Il-Kav. Salv Gatt, Mosti,eks-Direttur ta' l- Edukazzjoni, fl-1940 inħatar sub-editur fid-dipartiment ta' l- Informazzjoni u kien imexxi l-pubblikazzjoni Il-Kav. Gattħalla l-Mosta fis-sajf ta' l-1940. Sa dak iż-żmien hu, u miegħu s-Sur Nazzareno Abela, eks-surmast ta' l-Iskola Primarja tal- Gvern tal-Mostau wara Spettur fl-Iskejjel tal- Gvern, kien Spettur fl-Special Constabularv, li twaqqfet biex tgħin lill-pulizija fi dmirijiethom. Il-Kav. Gatt dam fid- Dipartiment ta' l-Informazzjoni sal-1964 meta ntbagħat lura fid-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni. Kien hemm għalliema oħra li daħlu biex jagħtu servizz marbut mal-gwerra, fosthom wieħed mill- għalliema tiegħi li għallimni fi żminjiet il-paċi, is-Sur Joseph Sciberras. L-għalliema kienu mfittxa minħabba li kienu fost il- mexxejja aċċettati tal-poplu mill-istess poplu. IS-SENA TAL-QILLA It-tieni blizz ta' Malta beda fit-22 ta' Dicembru, 1941. Beda b'rejdijiet li jdejqu u li baqgħu jikbru sakemm waslu għall-Blitzkriegmemorabbli tal-20ta' Marzu, 1942, skond Cajus Bekker l-ewwel carpet bombing li għamlet il- Qawwa ta' l-Ajru Ġermaniża tul il-kors tal-gwerra fuq kwalunkwe front tal-battalja fejn ittajret, issieltet u tqatlet għas-supremazija u r-rebha. Dakinhar Ta' Qali kien sar Id-dawl tax-xemx dieħel mit-toqba tal-bomba fis-saqaf tar-Rotunda tabakk u l-għada, il-bidu tar-rebbiegħa qatt minsi ta' 1942, l-imsejkna fix-Xelter 71 ta' Triq Gafà kellhom iduqu l- qilla tal- balal li splodew fiż-żewġ bokok. Min baqa ħaj kien twieled mill-ġdid; oħrajn raqdu r-raqda ta' dejjem. Kienet l-agħar traġedja fl-istorja tal-gwerra fil-Mosta. Saru ħafna lmenti. Xi nies kienu qegħdin jieħdu ħafna affarijiet żejda fix-xelters. Ħafna nies ma setgħux jistkennu fihom bil-lejl għax ma kienx hemm spazju. Ħaddiema li jiġu mix-xogħol kienu qegħdin isibu x-xelters mimlijin ġa fl-4.00 p.m. Korrispondenti oħra gergru li fix-xelters ma kienx hemm iġjene biżżejjed. Xi nisa weġġgħu huma u neżlin it- taraġ għax ma kiex imħaffer sew. Oħrajn kienu jieħdu reċipjent tad-WC fix-xeltersu dawn kienu ta' inkonvenjent kbir. Xi korrispondenti talbu li jinħarġu biljetti mill- Uffiċjali tal-Protezzjoni biex fihom jinkiteb l-għadd ta' banketti, siġġijiet, imtieraħ u ħwejjeġ oħra li wieħed seta' jżomm fix-xelter. Kellhom ikunu eżentati x-xjuħ, nisa tqal, invalidi u tfal taħt il-ħames snin. L-awtoritajiet kellhom jiżguraw li x-xeltrijiet jinżammu ndaf. Fil-Mosta s-Sur Indri Abela nħatar shelter cleaner. F'Ġunju 1978 Indri semmieli bejn wieħed u ieħor it-triqat fejn jinsabu x-xelters b'ħeffa li għaġġbitni għax ma bsartx li wara madwar 35 sena kien ser jiftakarhom hekk malajr. Kienu dawn: Triq il-Wata (tnejn), Triq San Anard, Triq it- Tama (tnejn), Triq it-Torri (tlieta), Pjazza r-Rotunda, Triq il-Kbira ħdejn il-Cash and Carrv, Triq San Ġużepp, Triq Santa Margerita, Triq il-Pont (tnejn), Triq Gafà, Pjazza l- Oratorju, Triq San Anton, Triq Tonna, Triq Santa Marija u Triq il-Kungress Ewkaristiku (tnejn). Ma' dawn inżidu wieħed fi Triq Callus, ieħor fil- grawnd ta' l-Oratorju Qalb ta' Gesti u dak Nru 144, li kien jinsab fi Triq il-Kostituzzjoni u kien għadu ma tlestiex sa Frar 1942 minkejja li kien ilu erbatax-il xahar jitħaffer. Dawn ix-xelters kienu pubbliċi. Kien hemm oħrajn żgħar li tħaffru mis-sidien ta' djar privati għall-użu personali. Il-kannierja tar-Rotunda wkoll għamlet żmien twil tintuża bħala xelter minn madwar erbà mitt ruħ, li kienu jorqdu fiha bil-lejl. Is-sur Edwin Zammit, organista tal- parroċċa, kien refuġjat ċkejken mit-Tlett Ibliet u nhar id- 9 ta' April, 1942 kien fil-kannierja. Jiftakar il-blast tal- bombi li splodew ftit 'il bogħod jilgħab bid-dawl tax- xemgħat mixgħula quddiem id-Duluri u jbattihom. L-ewwel vittma fost il-pajżana li tilfu ħajjithom u li kienet toqgħod il-Mosta kien Lawrece Tabone ta' 35 sena. Miet fit-8 ta' April, 1941. Fl-1941 mietu wkoll Carmela Cassar ta' 29 sena fil-15 ta' April, Saviour Galea ta' 82 sena fis-7 ta' Mejju u Marv Barberi ta' 74 sena fit-i2 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Jannar, 1942 mietu Carmel Mifsud (55)u Carmel Muscat (58). Fid-19 ta' Jannar, 1942 intlaqtu d- djar tal- familji Riolo u Bugeja, jiġu minn xulxin, fi Triq il-Kungress Ewkaristiku u mietu tmienja min nies. Dakinharukoll intefgħu bombi fi Triq il-Pontu l-pjazza ta' l-Oratorju. Mietu tmienja oħra, sitta dakinhar u tnejn oħra minn erbatax korruti, li mietu wara. Il-bini madwar l- Oratorju Qalb ta' Ġesii kif ukoll il-faċċata l-Oratorju saritlhom ħsara konsidervoli. Il-kanċell inqala' minn postu u ssabbat mill-blast mal-bieb tal- kappella, li ġarrab ħsarat kbar. Għadhom jidhru xi daqqiet żgħar ta' splinters li spiċċaw fil-Kappella ta' l-Oratorju Qalb ta' Ġesi. Dan kien xokk peress li sa dak iż-żmien il-Mosta ma kinitx daqet il-kefrija ta' daqstant imwiet. Fl-istess ħin faħħar lit-tobba, kleru u l-Air Raid Precautions (ARP) għal dak li għamlu. TIQLIEL IL-ĦRUXIJA il-ħbit fuq Malta żdied. Fi Blitz Notes f'Times of Malta tal-14 ta' Frar, 1942 insibu li fil-ġimgħa li kienet għadha kif għalqet il-Mosta kienet fost il-postijiet li l- aktar li sofrew mill-attaki mill-ajru. Minn korrispodenza ta' din il-ħabta jidher li tlieta minn kull erbgħa min-nies kienu jorqdu fix-xeltrjiet minkejja l-inkonvenjenzi kollha. Il-Ġimgħa, 20 ta' Marzu, 1942 wasal l-ewwel ħbit ta' xeħta apokalittika fuq Malta tat-tieni fażi qalila tal- gwerra f'Malta. Il-post li laqqatha kien Ta' Qali. L-għada s-Sibt, 21 ta' Marzu, għas-siegħa, is-sagħtejn ta' wara nofsinhar, intlaqat ix-xelter ta' Triq Gafà fil-bokok tiegħu u ħalla mat-tmienja u tletin ruħ mejta u għadd ta' feruti. Kien l-agħar attakk mil-Luftwaffe minn meta rritornat fi Sqallija taħt li-kmand ta' Albert Kesselring u t-Tieni Diviżjoni ta' l-Ajru tiegħu. Dak kien jum ta' luttu u baqà mfakkar bħala l-agħar traġedja tal-gwerra fil-Mosta. EDUKAZZJONI L-iskejjel primarji fi Triq Grognet ittieħdu biex jintużaw bħala ċentru ta' l-ARP. It-tfal kienu jmorru l- Oratorju Qalb ta' Ġest. Ritratt ta' l-iscouts tal-Mosta meħud sew sew meta spiċċat il-gwerra. Bini mġarraf jidher fuq wara. Araw kemm tagħrfu minnhom It-tfal Mostin li kienu jattendu l-Lija Lvceum żdidilhom il-ħin b'nofs siegħa u kienu qegħdin jaħlu nofs ta' nhar sħiħ minħabba l-attakki spissi. X'uħud ma komplewx l-edukazzjoni sekondarja tagħhom. UFFIĊĊJU TA'L-INFORMAZZJON Is-Sbit, 19 ta' Settebrul-On.G.N.N. Nunn, Assistent tal-Logotenent-Gvernatur u Uffiċjali ta' l-Informazzjoni f'Malta, fetaħ fergħat tal-Branch Information bureau f'Nru 248, High Street, (Triq il-Kbira) fis-6.00 p.m. L-Istring Band tar-Roval Irish Fusiliers ferrħet in-nies għall- okkażjoni. IL-HAMIS, ID-9 TA' APRIL, 1942 JUM LI MA JINTESA QATT Minn qalb ix-xewk toħroġ il-warda bħalma kultant mir- realtà kerha tal-ħajja joħroġ il-balzmu. Hekk ġara fil- Mosta nhar id-9 ta' April, 1942 meta r-Rotunda ntlaqtet darbtejn minn żewġ ajruplani differenti tal-Luftwaffe f'nifs ta' ftit minuti minn xulxin. Għall-ħabta tal-4.30 p.m. Messerschmitt 109 laqat il-kampnar: tal-qanpiena l-kbira b'bomba Sprengbombedickwangdig (SD) 50 ta' 50 kilogramma. Din spiċċat fuq iz-zuntier u ma ħaditx. Fl-istess ħin instemgħettifqigħa żgħira relatattivament ma' splużjonijiet ta' bombi kbar in-naħa tal-koppla fuq San Ġużepp. Din kienet tip ta' bomba żgħira, aktarx bomba-farfett SD 2 kg. Madwar għaxar minuti wara, fl-4.40p.m., ajruplan Junkers 88 xeħet għadd ta' bombi. Sprengbhombe- ejlindrische SC 500 (1100 libbra) daħlet mill-koppla n- naħa ta' San Ġużepp, daret għal fuq il-lunetta ta' Kristu ma' l-Appostli u spiċċat fl-art mingħajr ma ħadet ftit passi bogħod mill-ħajt. Minkejja d-debris li waqa', ħadd ma korra. Dawk fost il-kleru Mosti li ffirmaw il-petizzjoni ta' l-Inkurunazzjoni tal-Kwadu ta' l-Assunta, li ġiet ippreżentata mill-Arċisqof Mikiel Gonzi f'Novembru 1973, issottomettew hekk: ''Ta' min isemmi wkoll il-bomba li waqgħat fuq il-knisja fl-aħħar gwerra dinjija: dinnifdet il- koppla mingħajr ma waqqgħetha… hija l-fehma komuni ta' ħafnali kienet l-Assunta, il-Protettriċi ċelesti tagħhom, li ħelset il-knisja mit-tiġrif. Ma jiġix viżitatur li ma jistagħġibx bil-fatt kif ħelsitha l-knisja u li ma jgħidlekx li kienet grazzja speċjali. ' Żewġ bombi SC 50 kg waqgħu mal-ħajt tal- kannierja n-naħa ta' l-altar ta' Santa Filomena u ma splodewx anqas. Xi tfal li mietu fil-morta matul il-gwerra. Edwin Gatt (ritratt) ta' 12-il sena, Albinu Bezzina (12) u ħuh Franġisku (13). Charlie Vella (l-ewwel mil-lemin) ħa dan ir-ritratt ma' ħbiebu l-jum ta' qabel ma mietu t-tlieta fix-xelter ta' Triq Gafà, Mosta. ID-DIFIŻA FIL-MOSTA Ta' Qali kien target militari ta' l-akbar importanza u l-Ġermaniż kienu jiġu għalih b'ħilithom kollha. Il- Mosta batiet ħafna minħabba dan l-ajrudrom, li kien l- uniku ajrudrom ta' fighters li kellhom l-Ingliżi fil- Mediterran f'din il-ħabta mwiergħa ta' l-istorja ta' artna u ta' arthom. Kien hemm id-Dwejra Lines, il-quċċata ta' l-għolja hekk imsejħa Dwejra li tieħu mill-Mosta għaż-Żebbiegħ. Kien hemm il-batterija tal-Biżbiżija u kanuni madwar l- ajrudrom li kien jwasslu lil hinn minn Triq Valletta u Vjal l-Indipendenza u jibqgħu sejrin sal-inħawi magħrufa bħal Tas-Sgħajtar. Kien hemm batterija ta' searehlights f'dik il-parti ta' Triq Gafà li tisab in-naħa ta' Triq l-Għarusa tal- Mosta. Kienet ġiet mina u, meta kont żgħir, kien għadha tidher l- għamla tal-krejter li għamlet. Fl-inħawi fejn illum Triq Santa Marija taqsam ma' Triq Cali kien hemm trunċieri u sptar tar-Roval Armv Medical corps. Kien hemm ħażna ta' munizzjon fil-fortizza tal-Mosta. Kurjuża li qatt ma smajna li saru attakki fuq din il fortizza. inkarigati mid-difiża ta' l-artillerija kien hemm, minn barra s-suldati Maltin maqbudin bil-lieva, suldati tar-Roval Irih Fusiliers. Qabel il-gwerra kien inbena maħżen tal-munizzjon għar-Roval Armv Ordnance Corps. L-iskop kien li jikkomplimenta l-Fortizza tal-Mosta. Il- Maltin kollha batew il-ġuħu l-Mostin ma naqsux li jbatu bħalhom, kif tixhed korrispondenza ta' dak iż- żmien. Żgurli fil-Mosta kien hawn erba' Victorv Kitchens bil-limitazzjonijiet kollha tagħhom. Waħda kienet f'36a, Triq it-Torri, oħra f'90a,Triq il-Ġnien, u oħra fi Triq il- Kungress Ewkaristiku u Triq il-Pont. Ħafna Mostin kienu jterrqu lejn Burmarrad biex jixtru l-ħaxix. Xi nisa kienu jissugraw jersqu lejn Ta' Qali biex jaqtgħu t-tfief biex jagħlfuh lill-bhejjem tagħhom. X'uħud jgħalluh biex jieħdu xi ħaġa meta l-ikel jiskarsalhom sewwa. Is-Sur Emanuel Bajada kien inkarigat miċ-ċentru li l-Gvern fetaħ biex jgħallem in-nies jkabbru l-uċuh tar- raba' tagħhom. Dan il-programm kellu l-għajta Dig for Victorv. IT-TRAĠEDJA TAT-TLITT ITFAL Bħala parti minn kampanja biex jinżergħu terrur u tfixkil, bdew jinxteħtu bombi anti-personnel waqt l-attakki mill-ajru. Nhar id-29 ta' Mejju, 1942 tlett itfal Mostin, l- aħwa Franġisku Bezzina ta' ħdax -il sena u Albinu ta' għaxar snin u ħabibhomEdwin Gatt ta' tnax-il sena, kienu f'għalqa fl-inħawi fejn illum hemm il-Kunvent tas-sorijiet Agostinjani fi Triq Ponsonbv. Fetlilhomm jilagħbu b' bomba anti-personnel, li ma ħafrithilhomx, għax ħalliethom mejta. Dik il-ħabta saret propaganda kbira biex oġġetti ssuspettati ma jintmessux; iżda vittmi baqa' jkun hemm. Fl-10 ta' Mejju, 1942 is-sema Malti mtela bil- ħsejjes tal-magni ta' 62 Spitfire MK V B, li ntelqu minn fuq il-USS Wasp u HMS Eagle. Kien il-bidu tat-tmiem għas-supremazija Tedeska fl-ajru ta' Malta. Hafna mill- iSpitfires spiċċaw Ta' Qali u kienu ġa qegħdin jittajru wara għaxar minuti b'piloti li ħadu post dawk li ġabuhom ħalli jeħduha kontra l-ajruplani Ġermaniżi li ħasbu li kienu ser jeqirduhom fl-art bħalma kien għamlu ix-xahar ta' qabel lill-kunsinna oħra. IX-XAHAR TA' SANTA MARIJA OPERAZZJONI PEDESTALL Suppost li skond il-pjani Italo-Tedeski Lulju jew Awissu kellhom jaraw lil Malta magħuda mat-territorju maqbuda mill- Assi. Hitier baqa' suspettuż mit-telf li kien jġarrbu f'każ ta' invażjoni wara dak li ġara fi Kreta. L- invażjoni ma ġrat qatt u Erkole, jew Operazione €3, tgħattan taħt il-pedestall. (Operation pedestal), li sar magħruf aħjar fl-istorja popolari bħala l-Konvoj ta' Santa element l-aktar importanti tiegħu, it- tanker Ohio, daħal fil-Port il-Kbir nhar Santa Marija, il-festa l-aktar popolari fost il-Maltin. Min jaf x'ħassew missirjientnal ĊENTRI GĦAR-REFUĠJATI L-Oratorju Qalb ta' Ġesi fetaħ il-bibien tiegħuu ma kienx hemm kamra li tħalliet vojta. Dan l-Oratorju sewa wkoll bħala skola primarja tal-Gvern u tħaffer xelter fil- grawnd. L-Oratorju tal-Bniet, li kien jinsab fi Triq il-Kbira fejn l-istatwa ta' San Ġużepp, ittieħed ukoll għar-refuġjati. Kien għalhekk li t-tagħlim tad-duttrina beda jsir fid-darli s-Sorijiet Agostinjani kellhom wara l-knisja arċipretali. Il-Każin tal-Banda Nicold Isouard u dak ta' Santa Marija nbidlu f'ċentri għar-refuġjati. Kienu bosta l-familji Mostin li laqgħu refuġjati għandhom. Maż-żmien u mal-wasla tas-sliem xi refuġjati marru lura mnejn ġew; iżda oħrajn tefgħu l-ankri hawnu baqgħu jgħixu fostna. Is-sena 1943 ġabet titjib f'dik li kellu x'jaqsam mat- tbatija kawżata mill-bumbardimenti. Il-Ġermaniżi baqgħu jnaqqsu u fit-8 ta' Settebru,1943 il-flotta Taljana ċediet u nġabet Malta taħt il-ħarsien tal-kanuni tagħna. Baqgħu jsiru attakki minn żmien għal żmien, iżda aktar kemm l- Anglo-Amerikani bdew telgħin 'il fuq fl-Italja, aktarbdew jonqsu l-attakki. Dawn sfumaw u fl-aħħar waslet il- ġurnata tat-8 ta' Mejju, 1945. Kien jum ir-rebħa fl-Ewropa - VE, Vittorja fl-Ewropa. Il-qagħda ekonomika u soċjali bdiet titjieb b'passi żgħar ħafna. Malta kellha bżonn ta' programm ta' rikostruzzjoni. Kien hemm il-kwisjoni ta' l-għarfien tas- sehem li Malta tat għall-isforz tal-gwerra. Sal-1949 kienet ħaġa ta' lussu u sinjal li wieħed qiegħed jistmak ħafna meta joffrilek landa gallettini li jkun ġab miegħu minn barra. Kien għad fadal ħafna skarsizzi ta' materjal u ikel. Madanakollu kienu qegħdin jitqiegħdu l-pedamenti ta' Malta ġdidau t-tibdilietkellhom ikun ġmielhom uprofondi, imqar jekk l-ispirtu tat-tradizzjonijiet u l-istorja baqa' jinfluwenza, b'modi u b'effetti varji, l-ethosu l-identita ta' pajjiżna. IL-BAR MAN TAL-KAZIN TA' SANTA MARIJA TAL-MOSTA Fejn issib ATMOSFERA ta' hbiberija u ambjent familjari. Kif ukoll kull xorta ta-Snacks, Xorb Genwin u Appetizers. frans u il- Familja jixtiqulkom il-Festa Tajba.