ttafa Klabb Ħuttaf Il-maga F'dil-ħarġa… Il-Ħuttafa 43: Marzu- April 2001 Is-sena l-oħra fir-rebbiegħa mort sal-Greċja. Darba qabadni l-ġuħ u waqaft f'raħal żgħir biex nixtri ħobża minn forn. Kif ħriġt mill-karozza, għadda dell kbir minn quddiem ix-xemx. Ħarist 'il fuq u nara biċċa ta' ċikonja bajda (white stork) daqs liżarl Għaddiet slowmowxin fil-baxx minn fuq il-bjut u sparixxiet wara d-djar. Raġel xiħ fuq bank rani niċċassa. Tani tbissima bla snien, għamilli sinjal, u jien mort ħdejh. Imbagħad ippontali b'sebghu u jien ħarist. Kważi kull bejt, arblu u ċumnija fit-triq kellhom fuqhom bejta goffa taz-zkuk, u f'kull bejta kien hemm xi ċikonja jew tnejni Bqajt miblugħ b'din id-dehra tal-ġenn. Skantajt ukoli għax spiss naqra u nisma' li fil-Greċja hemm probiema kbira bil-kaċċal Kif jista' jkun, għedt f'qalbil Kif jista' jkun li hawn problema bil-kaċċa u dawn in-nies għandhom iċ-ċikonji jgħixu ma' saqajhom(jew fuq rashom, imsomma)21 Ara kieku tazzarda tersaq u titbaxxa ċikonja fuq Malta, ara kif iġibuha duħħanll Jekk fil-Greċja hemm problema bil-kaċċa illegali, mela kemm aktar hija serja f'pajjiżna, fejn anke fuq il- ħuttaf jisparaw xi 'kawbojs' Maltin21 Lix-xwejjaħ imbagħad għedtlu Kalimeral (jiġifieri L- għodwa t-tajbal bil-Grieg) u $ ħallejtu jitbissem u f jixxemmex, u mort nixtri l- ħobżal Editorjal 2 Aħbarijiet 3 L Mid-Dinja 4 Victor Falzon Kompetizzjoni 43 4 L-Editur Il-Velleran 5 Gallerija 6 Ċ ason Aloisio, Audre etcuti, Norman Chetcuti, Desirċe Falzon, Victor Kun Berdwoċer 2 7 Jason Al Audrev Ch N Ch D Falzon, V Ħuttafa tas-Sena 8 Falzon, Justin Vassallo Kiiem il-brimb 8 — —— —0— — - ndirizz: Birdlife Walta, riq Higora, la iex In-Nakkra 8 Indirizz: BirdLife Malta, 57/28 Triq Rigord, Ta' Xbiex MSD 12 Attivitajiet 9 Tel: 347646 Fax: 343239 email: info0Obirdlifemalta.org Estinzjoni 10 website: www. birdlifemalta.org Mur aqbad ktieb 11 Materjal minn Il-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li mhux għal skopijiet kummerċjali, dment li ; iċċajtal jissemma' isem il-magażin u dmentli tintbagħat lill-BirdLife kopja tal-materjal fejn ġie kkupjat. Biex niċċajta' ti Pubblikazzjoni: BirdLife Malta Daħħal membru 1 Produzzjoni: Victor Falzon Kif sar Is-Simarl 12 Faċċata ta' quddiem: Zakak Isfar (ritratt ta' Denis Cachia) Faċċata ta' wara: Is-Simar (ritratt ta' Joe Sultana) Films: Gutenberg Press Stampat: Poulton's Print Shop, April 2001 Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt is-sittax. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, serati kraft u anke nagħmlu xogħol ambjentali. Nohorġu l-magażin /l-Ħirtaja Kull xaharejn għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob ghal waqt l-attivitajiet. Shubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm2 fis-sena. Il-mixja li għamilna fit-18 Marzu kienet suċċessun. L-ewwelnett ħadna pjaċir immens bl-attendenza sabiħa ta' 76 ruħi It-tieni u xejn inqas ta' pjaċir kienet is-somma sabiħa ta' Lm314.40 li ġbartulnal Hawn ħi l-lista sħiħa tal- membri li ġabru l-flus. Andrċ Camilleri Lm05.00 .7 Marzu huwa x-xahar li fih jgħaddu l- AmW Gerard jpeg :-aktar borok (papri selvaġġi) minn ħdejn oxanne Testa mMOs. j i i h Dan jafuh sew il-berdwoċers tal- Keith Vassallo Lm04.14 BirdLife, u f'daż-żmien imorru bi ħġarhom Andrew Agius Lm04.00 . max-xtut ta' Malta biex jaraw x'jgħaddi, u fl- Bruce Micallef Evnaud Lm04.00 i im is l LIU ; George Micallef Epnaud LMO4.00 istess hin iżommu l-ghassa biex jekk jaraw Lm04.00 1 kaċċa fuq il-baħar (f'Marzu din hija kontra l- Shaun Grech Lm03.50 bżieq — liġi) jirrappurtawha lill-pulizija. Dis-sena ma Martha Għetouti. —— LmO3.10 : kinitx ħażin. Ghad m'għandniex il-lista John Paul Camilleri Lm03.00 ; A : ; Luke Grech Lm03.00 kollha, imma biss biss bejn 3 Marzu u 16 Eric Pace Lm02.55 Marzu 2001, grupp berdwoċers raw total Andrew Falzon. LmO2.31 :ta' 5500 borok ipassu fil-fliegu bejn Malta Daniel Mangion Lm02.25 : : Bernice Schembri: LmO2.25 u Għawdex. Fost dawn kien hemm xi3000 Rebecca Baldacchino LMO2.00 jieġi sarsella ħamra (garganev), xi 1800 silfjun Franco Farrugia Lm02.00 ġid / ĠŻ LE (pintail), mal-200 palettuna (shoveler), 90 Rvan Bonett 1Lm01.50 f mi l itgi B'dawn il-flus u b'li faddalna matul is-sena l-oħra, issa ġbarna biżżejjed biex nixtru t-teleskopju għar-riserva naturali ta' l- Għadiral Il-BirdLife tgħid grazzi kbira lill-Klabb għażiż tagħhal La nixtruh inħabbrulkom fil-Ħuttafa. il-Ħuti Aktar żejt… aktar perikli ul- à KO ża Dan l-aħħar donnu kulħadd qed jitħajjar ixerred iż-żejt fil-baħar. Kellna l-Erica, NA imbagħad lil Jessica. Issa ftit ilu għereq mhux tanker, imma rigg taż-żejt, anzi KRS ikbar rigg fid-dinjal Fuq dan ir-rigg kien hemm mal-1,500,000 litru żejti Minħabba—aġw — l-fond li qieghed fih, u minħabba l-maltemp, l-inġenji ta' salvataġġ ma tantx irnexxielhom jikkontrollaw it-tixrid ta' żejt u diżil li ħareġ mir-rigg. id-diżgrazzja, li fiha mietu anke 10 ħaddiema tar-rigg, ġrat 120km. fil-grigal ta' Rio de Janeiro (Brażil). Fost tajr tal-baħar li huma fil-periklu li jitniġġsu miż-żejt li ħareġ hemm l-ispectacied petrel, tip ta' kanġu rari li jgħix f'dawk l-inħawi biss, u anke l- vetlow-nosed albatross. il-vittma Naraw niċċappsux did-darbal Kemm taħsbu li hawn xadini f'din l-istampa7 Iktbulna n-numru fuq karta, u flimkien ma' isimkom u l-indirizz, ibaghtuh lill-BirdLife (indirizz paġna 2). Biex inqas titfixklu, tkun idea tajba jekk lix-xadini tagħtuhom il-kulur, jew tikbtu numru fuqhom, jew b'xi mod timmarkawhom intom u tgħodduhom. Nawguralkomli: ma tistordux, u ċans (ċ għandkom sat-30 Ir- rebbieħ jingħata ktieb dwar l- għasafar. It-tweġibiet ta' Kompetizzjoni 42 kienu: Bagħdan Aħmar, Kuluvert Griż, Gallozz Iswed, Ajkla Bajda, Tajra Safra, Vjolin Ħadrani u Daqquqa Kaħla. Ir-rebbieħ huwa Andrea Caruana minn Santa Venera. Andrea mitlub jiġi jiġbor il-premju tiegħu miċ- Ċentru tal-BirdLife f'Ta' Xbiex. Importanti li jġib il-membership card. — Nittrumbjaw fuq.. l Iż-żmien tal-passa huwa i wieħed ta' interess speċjali għall-berdwoċers Maltin. Gżira żgħira f'nofs ta' , baħar toffri kenn għall- għasafar li jkunu qed jagħmlu dan il-vjaġġ twil u mimli perikli. Anke l-berdwoċers jinbidlul Jinsew l-għażż u jtiru mis-sodda kmieni kmieni, ġieli qabel jibda jbexbex, bit-tama li jaraw xi għasfur I mhux tas-soltu. U wieħed mill- għasafar li kull berdwoċer joħlom / j IL- il-velleran huwa skars imma jidher kull sena. Generalment jidher fil-passa tar-rebbiegħa, l- aktar f'Marzu u April; kultant xi waħdiet jidhru wkoll fil-passa tal- ħarifa, x'aktarx f'Settembru. Berdwoċers li ta' spiss imorru lejn in-naħiet tal-majjistral ta' Malta fir- rebbiegħa mhux l-ewwel darba jaraw qtajja' ta' vellerani jpassu minn fuq il-baħar, kważi dejiem jittajru matul ix-xatt. Peress li l- velleran huwa għasfur ta' l-ilma, rari jieqaf fil-gżejjer tagħna. Ir- riserva ta' l-Għadira hija eċċezzjoni, u kull sena jinżel xi wieħed jew tnejn jistrieħ u jfittex l- ikel fit-tajn. il-velleran qajla titfixklu ma' speċi oħrajn. f, iżomm għonqu 'l barra meta jtir fid-daqs: eżatt daqs .' agrett abjad, fil-fatt. Il- kulur huwa skur ħafna u jidher iswed mill- bogħod. Imma huwa ' fil-fatt vjola jiima' fl- aħdar mill-viċin (bħar- rix fuq għonq il- :; ħamiem). Meta itir ' jidher ftit ikbar għax iżomm għonau 'i barra, filwaqt li. l- irsieset iżommuh 'il ġewwa. Dan jgħinna L 3822 biex nagħrfuh. $ : il-velleran huwa l- Xi Ii uniku speċi li naraw f'Malta li hu kbir, skur kważi iswed, u iżomm għonqu 'l barra meta jtir. Wieħed irid joqgħod attent ukoll għall-guriin ( curlew), imma dan huwa iżghar u kannella fil-lewn. Il-velleran għandu ħabta jiġglajdja distanzi qosra waqt li jtir. Karatteristika oħra importanti hija l-mungar, ii hu twil, b'saħħtu, u mgħawweġ 'l isfel - dan jintuża mill-velleran biex isib id-dud u annimali oħra żgħar fit- tajn. Meta jtir fi qtajja', bhal ħafna għasafar oħrajn, hafna drabi jżomm il-famuża formazzjoni 'V'. il-velleran ibejjet fil-pajjiżi ta' madwar il-Mediterran, dejjem fejn isib l-ilma. Il-ħabitat preferit tiegħu huwa l-bur bis-siġar imferrxin-dan l-ambjent jinsab fost l-oħrajn fit- Ingliż: Glossv Ibis tramuntana ta' l-lalja, fil-pajjiżi Baltiċi, u fl-inħawi famużi tal-Ca- margue fi Franza, Kolonji ta' vellerani jibnu bejtiet imdaqgsin fis-siġar, ħafna drabi siġar li jkunu jikbru fl-ilma. Waħda mill-isbaħ memorji li għandi tal-berdwoċing hi qatgħa żgħira ta' vellerani jittajru fil-baxx minn fuq Kemmuna tard wara nofsinhar f'April, meta l-uniku ħoss kien l-għanja tar-rożinjoli fil-wied. April joffri ċ-ċans ta' mumenti msaħħrin bħal dawn, u l-parir tiegħi huwa: aqbdu t-tromba u l- gajd, u titilfuhxi Ċinju Mutu Andrew Gauci Attard (12) Ħuttafa MW Oħristine Galea (7) sisż. Ħut ta' l-ilma ħelu Pitirrossi Maicolm Fiott (10) Matthew Jekk tixtiequ t-tpinġija tagħkom tidher f'Il-Ħuttafa, agħmlu hekk: e pinġu dejjem fuq karta bajda e tpinġux ikbar minn din il-paġna e pinġu b'linka sewda, qatt bil-kulur e tpinġux annimali domestiċi e iktbu isem l-annimal jew pjanta. s iktbu isimkom u l-età Kull tpinġija li nġibu tieħu 3 punti fil-Ħuttafa tas-Sena 2001. Il-Ħuttafa 43 7 Marzu- April 2001 Tajjeb li qabel ma nkompli nagħtikom id- dettalji dwar kif issiru berdwoċers ta' klassi, nitkellmu ftit ukoll dwar l-imġiba tagħna meta nkunu fil- kampanja. Fil-berdwoċing, l- għasafar jiġu l-ewwel, mhux aħna. Jekk irridu nibqgħu ingawdu l- għasafar fis-snin li ġejjin, irridu nieħdu ħsieb u ngħożżu dak li għandna, li wara kollox huwa dak li ħallewina ta' qabilna. L-għasafar jiddejqu jekk aħna nfixkluhom fil-ħajja tagħhom, u faċli ħafna jitgerrxu. Biex ma nfixklux l-għasafar irridu noqogħdu attenti li ma nindaħlulhomx iktar milli jkun hemm bżonn. Thammġux u tarmux barra. Affarijiet li tafu li mhux se jitmermru malajr, bħal plastik, ġablo, aluminju, landa u ħadid tarmuhomx barra, imma sibu landa taż-żibel (jew jekk le, ; ħuduhom lura magħkom id-dar). Imxi fil-mogħdijiet: l Li kieku kulħadd jimxi fejn jogħġbu, 4 nispiċċaw kullimkien passaġġi, ħaxix kollu mgħaffeġ u ħamrija kollha mballta. Mela meta tmorru timxu x'imkien, żommu kemm tistgħu mal-mogħdijiet. Jekk tkunu bilqiegħda fil- kampanja u jkun hemm xi għasfur viċin li jagħmel ħin twil itektek madwarkom, dak possibli li jkun qed jipprova jkeċċikom għax viċin ikun hemm il-bejta I X'għandna nagħmlu biex ingawdu l-għasafar aħjar tiegħu. Sa ma intom titilqu, l- għasfur ma jmurx lura fil-bejta għax jibża' minnkom, u l-povri flieles tiegħu jibqgħu bil-ġuħ. Jekk tinzertaw li ssibu xi bejta, arawha malajr kemm jista' ; jkun u komplu mixjin. tistgħu tagħmlulha l-ħsara jekk tmissuha għax iċċaqalquha minn postha, u din ma tibqax daqshekk b'saħħitha u bir-riħ. tista' taqa'. Jekk ma toqogħdux attenti tistgħu wkoll tikxfuha ż- żejjed (jekk twarrbu xi fergħa bil- weraq eċċ), u b'hekk jaraha xi predatur u jisraq il-flieles. Mela biex teħdulha ritratt jew biex tarawha , ara ma jfettlilkomx taqtgħu weraq jew taqsmu jew tilwu xi zokkl Ħudu paċenzja u ftakru dejjem li l-għasfur huwa iktar importanti mir-ritratt tiegħekl Ftakru wkoll li wara kollox, huwa kontra l-liġi tfixkel bejtiet ta' għasafarl Jekk taraw ksur fil-liġijiet (bħal kaċċa u nsib f'postijiet jew fi żmien jew fuq tajr li mhux suppost) irrappurtaw minnufih lill-pulizija fuq 191. M'hemmx għalfejn tagħtu isimkom. Importanti li tispjegaw sew il- ' post, u xi ksur ta' liġi rajtu', biex i b'hekk il-pulizija tkun tista tieħu l- passi meħtieġa b'ikbar ħeffa u suċċess. idea tajba wkoll li jekk / il-ksur ta' liġi jkollu x'jaqsam ma' l-għasafar, iċċemplu wkoll lill BirdLife fuq 347646 ħalli nkunu nafu x'ġara u nkunu nistgħu nsegwu fuq ir-rapport. Agħmlu dan kollu, u tkunu fost l-aktar berdwoċers bil- għaqal ta' Malta. , Jekk ma tafux x'tgħid il-liġi dwar kaċċa u nsib, tistgħu tiġbru fuljett b'xejn mid- Dipartiment għall-Ħarsien ta' l-Ambjent. B — - U Il-Ħuttafa 43. i Marzu- April 2001 Dawn t'hawn taħt mhux xi ċajta, imma mossi ta' veru li jagħmlu ħafna speċi brimb, bħall-brimb qabbieżi (jumping spiders) biex jikkomunikaw bejniethomi Tgħid x'ikunu qed jgħidu hux2 Dawn huma l-ewwel 15 fit-tellieq għall-Ħuttafa tas-Sena 2001 kif qegħdin bħalissa. if qed ngħid, Cliff Sacco Decelis 63 X Damian Micallef 63 iċifiari $ Marco Calleja 44 Hawnhekk jiġina g Danielle Busuttil 43 kollu privat, 'lbarral $ James Micallef Shaw 38 f ż Darren Dalli 38 L £ David Chircop 36 $ Clavton Borg 35 g Andv Attard 35 $ Karl Damato 33 ż Il-molluski huma annimali aktarx bil-qoxra u b'ġisem artab, bħall-bebbux li naraw fil-kampanja. Issibhom f'diversi ambjenti, anke fuq il-bjut tad-djar tagħna. JASON ALOISIO S'issa f'pajjiżna nstabu madwar 100 speċi ta' l-art, u xi 700 oħra tal-baħar. Fost dawn hemm l-arzell, molluski b'ġisimhom magħluq bejn żewġ qoxriet. U l-ikbar fost dawn l-arzell hija: n- nakkra. In-nakkra (bl-Ingliż fan musseħ kapaċi tikber sa metru u għandha l-għamla ta' mrewħa dejqa u tawwalija. Dan l-annimal iqatta' ħajtu nofsu midfun fir-ramel. il-qoxra tan-nakkra tkun harxa minn barra, imma lixxa u tleqq minn ġewwa. Milt-tarf t'isfel joħorġu bħal għeruq b'saħħithom li jankraw lin-nakkra mal- qiegħ biex ma tinġarrx mal-kurrent. Minħabba f'dawn ix-xniexel jgħidulha wkollinakkra tal-ħarira. Fl-antik in-nakkra kienet tinġabar biex minn dawn l-ispeċi ta' gheruq jinħadmu xalel u ngwanti għan-nobbli u s- sinjuri. ilum min jiflaħ iħallas jiddandan b'affarijiet oħral Imma sfortunatament in-nakkra xorta waħda tinġabar mill-ghaddasa, li jintlaqtu mid-daqs kbir tagħha. U aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar in- nakkra qiegħda tonqos fin-numru u anke fid-daqs, għax l-eżemplari l- kbar huma l-aktar li jinġabru. Tant hu hekk li Hum diffiċli ssib nakkra akbar minn 35ċmi Il-Ħuttalu 437 Mars April2005 Hawn ħbieb, L-eżamijiet għaddew, il-passa bdiet, x'irridu aktarżi U dawk li ġew l- $ attivitajiet li kellna jafu. Fl-attività tal- Qammiegh, borok rajna xi 400 b'kolloxi Ghaddew ftit 'il barra u kellna nużaw teleskopju biex narawhom sew. Sabiħ tara dawk l- għasafar kollha f'nofs ta' baħar tafuxl Ħasra li rajna wkoll xi dingis bil-kaċċaturi fihom… għax dawk il-jumejn kien hemm l-elezzjonijiet tal- kunsilli lokali u l-awtoritajiet irraġunaw li ma setgħux 'jaħlu' pulizija biex jipproteġu l- għasafarl Imnalla li l-Ħadd inzerta m'għaddewx wisq għasafar, għax ħerba kienu jagħmlu, mhux billi l-istaġun maghluqi i il-Ħadd xorta hadna pjaċir u biex inpattu ta' l-ghasafar li ma rajniex, rajna żewġ dniefel għaddejjin ħelu ħelu minn max-xatti Tiskanta, meta jinżlu lanqas mewġa ma jħallu f'wiċċ l-ilmal L-għasafar rajniehom viċin fil-ħarġa ta' Għawdex, sakemm ma kinux mirax, b'dik is- shana li ghamletl Ġbidna lejn il-Ivant tal- gżira. Ghall-ewwel għaddejna mit-triq, imma l-bqija niżgurakom illi mhux mit-triq i L-appuntament ta' kull sena ma' Kemmuna reġa' wasal. Tlaqna ngawdu nofs ta' nhar kwiet u natura, 'il bogħod mit-traffiku, mill-bini, mill-istorbju, mill-kaċċal Bħas- soltu, se nagħmlu żewġ ħarġiet f'dati differenti. Dati: Ħarġa À- 298 April 2001 Ħarġa B- 1 Mejju 2001 Prezz: Żgħar: Lm1.25 Kbar: Lm1.75 Età: Under 13 vrs Aktar dettalji iil min jibbukkja B ibbukkjaw bit-telefon (347646 Mon-Fri 9am-1pm) mhux wara s-27 April 2001. G Aħsbu kmieni il-lanċa tieħu numru limitat ta' nies. G Tibagħtux flus -— ħallsu dakinhar stess tal-ħarġa. Ġibu magħkom ikel, xorb, beritta, nowtbuk, lapes, basket tad-dahar u (jekk għandkom) tromba u gajd. Iġġibux radjijiet, blalen eċċi għaddejnaf Tassew ħadna gost għaddejjin £ Għeżież ġenituri… mill-kampanja nadifa u idillika Għawdxijal — (4, l- Nixtiequ li għal dil-ħarġa ma jiġix aktar minn Għal xi nofsinhar wasalna Ħondoq ir- ,. ġenitur wieħed minn kull familja. Dan Rummien, u bejn is-sħana u bejn il-baħar 7) nagħmluh biex inħallu aktar post għall-membri kalm, ma flahniex ma ninżlux ngħumu, ghall- stess, peress li n-numru limitat. Membri ta' taħt inqas dawk minna li kellna l-malja' À it-8 snin irid jiġi xi ħadd kbir (144) magħhom. Wara komplejna mixjin, u hawn bdejna Grazzi hafnal naraw l-għasafar. L-ewwel rajna daqquqa tat-toppu, imbagħad kuda, xi bgħadan u spanjuletti, u meta wasalna fil-fortizza mijiet ta' vrieden u ġojjini… fil-gaġeġili X'ħasra f'dik is-sħana kollhal Imbaghad in-nassab jaħliflek $ li l-ghasafar il-mimmi t'ghajnejhl Mur emmnu: Straħna, kilna u ħadna xi ritratti fil- fortizza. Wara tiajna telgħa iebsa u twila sal- ż Qala. Xtaqna nimxu sax-Xagħra, imma l-ilma kien spiċċalna u kienu saru l-4pm. Ċempilna B lil ħabib joqgħod Ghawdex, li ġie għalina u A. wassalna bil-karozza sad-dar tiegħu. Hemm 5. Aħna tat-134 ukoli se naħarbu ħarba sa xrobna u straħna ftit jeħor, imma ma stajniex Kemmuna. Għalkemm se tkun dakinhar ta' indumu (avolja l-frieħ tal-qtates li kellu kienu L L ki ; veru helwin) għax il-ħih issa kien qed jagħfas Ġ wahda mill-harġiet taż-żgħar, ser inkunu Wasalna x-xatt, imma l-vapur tlifnieh.— 3), 9ĦUPP għal rasna U fil-fatt lanqas l-istess eżatt, u kellna nistennew ta' warajh. U 4, lanċa m'aħna ser naqbdul Hawn huma d- mn'alla għax aħna u nistennew rajna qatgħa gf dettalji… ta' xi 25 russett griżi Biex nagħlaq bis-sabiħ, rajna wkoll k qatgħa ċief jiġru wara trowler fil-port taċ- kl Ċirkewwal Wasalna d-dar imfarrkin, imma I Data: 29 April 2001 Niltaqgħu: Bieb il-Belt 6.20am jew jiet sifawanii A : ta Il-Marfa 7.20am ċerti li l-ħarġa li jmiss nerġgħu niltaqghul Ta , Narakom , 99 99 f Naslu lura: Il-Marfa f'xi 6pm 4, Età: 13vrs- N Min ġej irid iċempel l-uffiċċju 347646 (Mon-Fri Sam-1pm) u jħalli ismu u t-telefon, u jgħidilna fejn ser jiltaqa' magħna. Li annimali u pjanti jispiċċaw biż- żmien hija ħaġa naturali. L- estinzjonijiet il-kbar tal-qedem ġraw minħabba xi katastrofi naturali li biddlet it-temperatura jew ħawdet l- atmosfera. Meta jiġri dan f'daqqa, l- annimali u l-pjanti ma jkollhomx iż- żmien li jevolvu u jidraw dan il-bdil, u għalhekk jibdew imutu bil-miljuni. Hekk ġralhom id-dinożawri meta kesħitilhom l-arja. Ix-xjenzati jaħsbu li iktar minn 9996 ta' l-ispeċi kollha li qatt għexu huma llum estinti, u ħafna minnhom spiċċaw qabel ma kien jeżisti l-bniedem. Imma l-problemi li qegħdin jiffaċċjaw xi 11,000 speċi ta' annimali u pjanti llum mhumiex problemi naturali, imma probiemi li qegħdin noħolqu aħna n-nies. Ħafna speċi huma mhedda minħabba ii mhux qed ikollhom iktar fejn jgħixu. Il-qtugħ tal-foresti tropikali, per eżempju, qed iġib miegħu qerda ta' ħafna u ħafna speċi li jgħixu fiha, uħud minnhom għadhom lanqas biss ġew studjati, fosthom mijiet ta' pjanti u insetti. Il-panda, per eżempju, għandu bżonn foresti sħaħ ta' bambu, għax dan l-annimal bambu biss jiekol. Jispiċċa l-bambli, ċaw ċaw il-pandal Jekk neqirduh minn Malta, jiġi estint mid-dinjal Ilkoll tafu bid-dinożawril Forsi tafu wkoll kif spiċċaw. Kien xi diżastru kbir, u mad-dinożawri spiċċaw ukoll ħafna annimali u pjanti oħrajn. Fl-istorja tad-dinja seħħew ħames estinzjonijiet kbar. Tgħid illum id-dinja għaddejja mis-sitt waħda7 Għax jekk hu hekk, did- darba d-diżastru huwa xogħol il-bniedemi Id-dodo kien għasfur daqs dundjan li kien jgħix fuq il- gżira Mauritius. illum m'għadux jeżisti: qerduh il- baħħara lejn tmiem is- Seklu 17, li kienu jinżlu u Tniġġis Bit-tniġġis tax-xmajjar, għadajjar u l-baħar, il-bniedem qiegħed jeqred ukoll l-ambjent ta' ħafna annimali u pjanti li jgħixu fl-ilma, fost dawn ħafna ħut, dniefel u balieni. Bid-dħaħen. fl-arja qegħdin inġiegħlu t-temperatura tad-dinja togħla, u jista' jkun li qed nikkawżaw il-qerda ta' mijiet ta' speċi tà' żrinġijiet. Eżotiku Problema oħra hija l-introduzzjoni ta' speċi eżotiċi, jiġifieri speċi minn inħawi oħrajn. F'ħafna każijiet ġara ii dawn l-ispeċi ġodda ħadu posi l-ispeċi indiġeni, għax ikunu ħelsu mill- predaturi li kienu jikkontrollawhom fl- art naturali tagħhom. Per eżempju, meta daħħlu n-Nile perch (tip ta' ħuta) fl-għadajjar ta' l-Afrika tal-Lvant, din qerdet ħafna mill-popolazzjonijiet ta' ħut li kienu jgħixu hemm oriġinarjament. Parti mill-probiema hi li diffiċii ħafna tkun taf x'effett se jkollha ċerta speċi jekk iddaħħalha f'ambjent ġdid (ara wkoll Il-Ħuttafa 41) Kaċċa il-kaċċa u s-sajd huma kawża oħra ta' estinzjoni. F'ammonti kkontrollati, il-kaċċa u s-sajd (u hawn qed nitkellmu fuq kaċċa u sajd veru għall- ikel. mhux: għall-passatempl) m'humiex problema serja, imma meta mhux ikkontrollati jistgħu jwasslu għall-qerda ta' ħafna speċi. Il-Ħuttafa 43: Marzu- April 2001 L l e jan ji AT, i anċi Per eżempju sal-bidu tas-Seklu 19 fl-Amerka ta' Fuq kienet komuni ħafna l-passenger pigeon - in-naturalista JJ Audubon kiteb li darba ra qatgħa ta' biljun (1000,000,000) għasfur għaddejjin ma jaqtgħu xejn qishom sħaba jgħattu d-dawl tax-xemxi X'ġara7 Bdew joqtlu minnhom għall- gost u bl-addoċċ… U llum7 Ma baqax waħdal Kaċċa ssir ukoll għal xi annimali biex jeħdulhom xi partijiet minn ġisimhom. Eżempju t-tigra li jeħdulha l-għadam u l-ġilda, u l-iljunfant ti joqtluh għan-nejbiet. Ħafna annimali, bħal pappagalli, fkieren, sriep u wiżgħat spiċċaw mid- dinja għax inqabdu f'ammonti kbar mis-selvaġġ biex jinbiegħu bħala petsi Bl-istess mod ħafna pjanti bħall- kaktus u orkidi jinqalgħu mis-selvaġġ biex jinbiegħu fil-ħwienet tal-ġonna. L-estinzjoni hija ħasra kbira, u bi ftit ħsieb nistgħu nevitaw li ssir. Aħna l-bnedmin, fl-intelliġenza tagħna, imissna naraw sew x'aħna nagħmlu, nibdew inħossuna responsabbli għad-dinja li qegħdin infaqqru, u nitgħallmu mill-iżbalji li saru. Malta 357/28 Triq k il-Birelife ibgħat kollox Il-Ħuttafa 43 7 Marzu- April 2001 ilu żjijul kiħab x'taqraw dwar in-natura. Għażla ta' k Miktub minn Elisabeth Beresford, bi tpenġijiet kbar u ħelwin ta' Susan Field (Orchard 1997) Ġrajja vera li seħħet qrib il-gżira ta' Aidernav fiċ- Channel Islands. Darba fost l-oħrajn familja balieni kienu qed jgħumu flimkien fil-baħar fond. il-baliena omm bdiet tagħmel ħsejjes bhal kant biex iż-żgħir tagħha jibqa' jgħum warajha. F'ħin minnhom iż-żgħir tant baqa' lura li ma baqax jisma' lehen ommu, u bi żball beda jgħum wara dgħajsa tas-sajd li kienet riesqa lejn ix-xatt. B'hekk spiċċa biex inkalja fil-baxx, u ma setax jerġa' johroġ fil-baħar… Daħħal membru ġdid fi Kla Ħuttaf u inti tieħu… lel Tliet pitazzi (e) Stiker bil-kulur (e) 8 punti fil-Ħuttafa tas-Sena Ħajjar hbieb, aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, agħtihom kopja ta' dil-formola biex jimlewha, imla isfel nett id-dettalji tiegħek stess, u ibgħathomina, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. dLife Malta) jew 34 bolla tas-6ċ Tibgħatx flus