l-aċ Nilqgħukom Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba e Ħsibijiet dwar ir-Reviżjoni e Bil-Kelma t-Tajba Kelma b'kelma: It-terminoloġija s Ħidmet it-terminologi fid-dipartiment e Tgħid il-preskrizzjoni ġiet preskritta Mill-għatba 'l barra: Aspetti oħra : Il-Konferenza ta' Bremen Tisliba kriptika Nilqgħukom Antoine Cassar Waħda mill-virtujiet klassiċi tal-kultura Għarbija — pre-Iżlamika kienet id-divafah (adluo), kunċett qrib u fl-istess ħin imbiegħed minn dak tal-ospitalità, tal-anqas kif sirna nifhmuha llum f'dawn iż-żminijiet ta' migrazzjoni kotrana u turiżmu tal-massa. Skont il-kodiċi tal-unur tal-Bedwini, id-divafah titlob l- għoti ta' kenn, ikel u kulma jkun meħtieġ, mingħajr kundizzjoni u akkost ta' kollox, mhux biss lill-barrani u lill-vjandant għal għonq it- triq, iżda saħansitra wkoll lill-akbar u l-eħrex għadu. Il-faqar ma jeħles 'il ħadd minn dan id- dmir ta' ġenerożità, anzi jirdoppja l-unur tal- qadi: tant hu hekk li d-divafah fiha wkoll element kbir ta' kompetizzjoni. Sedentarji jew nomadi, l- aktar ospiti fissieda —ngħidu aħna, dawk li jferrgħu l-aqwa nbid jew jifirxu l-isbaħ twapet- kienu jiġu mweġġħa fl-odi tal-poeti Għarbin, bħal dawk tax-xahir Ibn Tarafa mill-Baħrejn li, skumnikat mit-tribti tiegħu, ħarat il-peniżola Għarbija u kanta l-magnanimità ta' kull prinċep u raħħal Bedwin li għoġbu jilqgħu taħt it-tinda tiegħu. Tiftixa siebra fid-dizzjunarji storiċi tindika li l- firxa tal-kliem Għarbi bl-għerq d-j-f donnha ma laħqitx tidħol fil-lessiku Malti (il-kelmiet difa, dgħif, dgħajjef ġejjin minn għeruq differenti). Minflok, bil-ftuħ tat-twieqi u tal- portijiet, sabet postha fil-Malti modern il-kelma Taljana ospitalità msemmija aktar 'il fuq. Dan in-nom għandu storja etimoloġika twila u ftit kumplessa, kif jixhdu t-tifsiriet varji tax-xniexel kollha tiegħu (sptar, ostili, ostaġġ u l-bqija). Tnissel mil-Latin hospes, għaqda min-naħa tagħha tal-kelmtejn hos(tis) (barrani) u pes (setgħan). L-ambivalenza emozzjonali marbuta ma' din il-familja ta' kelmiet hija fiha nfisha sintomu. tal-iżvilupp tagħha: il-verb Latin hostire kien ifisser (a) illivella, ġab ugwali; (b) patta, ivvendika ruħu; kif ukoll (ċ) laqat, sabbat. Meqjusa f'dan l-isfond, l-ospitalità ma tibqax tinftiehem biss bħala ġest lill-proxxmu li jintlaqa' daqslikieku wieħed ta' ġewwa, iżda timplika wkoll ħjiel ta' dnewwa jew vjolenza. Fl- istudju tiegħu Le monolinguisme de l'autre, Jacques Derrida (ħassieb Franko-Alġerin li, bħal Malta, iddakkar mill-kulturi ta' xaqliba u oħra tal-Mediterran) jistħarreġ din l-aporija ta' hostis vs. hospes, u jikkonkludi fost l-oħrajn li ma jistax ikun hemm ospitalità mingħajr il- possibbiltà l-oħra: mhux sempliċement l-għeluq tal-bieb, iżda l-isfidar ta' min jasal bla mistenni. Minbarra l-użu tan-nom ospitalità, u forsi tan- nom inqas stabbilit ospitu (li jinstab l-aktar b'funzjoni aġġettivali, eż. 'Stat Membru ospitu'), il-preferenza naturali tal-Malti hija l- użu tal-verb laqa', li jorbot mad-dikotomija semantika ta' Derrida: daqskemm wieħed jista' jilqa' lill-mistieden bid-dirgħajn u l-bibien miftuħa, daqstant ieħor jista' jilqa' problema jew diffikultà. M'hemmx xi ngħidu, aktar milli każ ta' polisemija, iż-żewġ eżempji jaqsmu l-istess tifsira tal-qofol — li dak li jkun jinsab lest li jirreaġixxi għal wieħed jew għall-oħra. Bl-istess spirtu ta' ftuħ, u bit-twieqi mberrħa, nilqgħukom għal dan il-bulettin, u nilqgħu l- isfidi li jġib miegħu u jistedinna nsibu tarfhom. Bulettin ġdid ta' analiżi u diskussjoni, maħsub għat-tradutturi u għal kull min iħaddem l-ilsien Malti b'sengħa, li jiffoka sewwasew fuq l-użu professjonali tal-lingwa, mingħajr. slaleb ta' Ġanni jew Ġorġ jew romantiċiżmi oħra barra minn lokhom. Għaliex il-lingwa, aktar milli bandiera tperper fir-riħ, hija n-nifs profond u kontinwu tal-poplu li jesprimi ruħu bih, tal- istess ċittadini li naqdu f'ħidmitna fid-Direttorat Ġenerali tat-Traduzzjoni fi ħdan il-Kummissjoni Ewropea. Nilqgħukom ilkoll, u nistednukom tibagħtulna l- kontributi tagħkom, b'artikli ta' diskussjoni dwar il-lingwa miktuba (it-taqsima Bir-reqqa), kwistjonijiet. ta' — terminoloġija (Kelma b'kelma), jew kwalunkwe aspett ieħor marbut mal-użu professjonali tal-ilsien Malti (Mill- għatba 'l barra). BIR-REQQA Il-lingwa miktuba Ħsibijiet dwar ir-Reviżjoni Andrew Sammut Ftit tax-xhur ilu ġie mistieden mid-DĠT s-Sur Brian Mossop mill-Canadian Translation Bureau biex jagħti żewġ diskorsi, wieħed fi Brussell u l- ieħor fil-Lussemburgu, dwar ir-Reviżjoni. L- interess kien kbir, u l-attendenza, bejn Brussell u l-Lussemburgu, kienet tgħodd mal-480 traduttur mil-lingwi kollha. Is-Sur Mossop fetaħ id-diskors tiegħu bi kwotazzjoni minn Oscar Wilde: ''Domt nofs ta' nhar sħiħ nirrevedi waħda mill-poeżiji tiegħi, u fl-aħħar neħħejtilha virgola. Wara nofsinhar erġajt daħħaltha.' Bħala tradutturi, aħna Ikoll nikkwalifikaw bħala nies ''li jaħdmu bil-lingwa' u għalhekk għandna tendenza li l-kliem nixtarruh u niffissaw fuq l-irqaqat. Id-dettalji huma importanti, iżda jeħtieġ nitgħallmu biex ma niffittawx iżżejjed. Fost affarijiet oħra, Brian Mossop semma d- distinzjoni bejn l-iċċekkjar u l-korrezzjoni. Għalih, ix-xogħol tar-reviżur għandu jwassal biex it-test li ġie rivedut ikun ''fit-for-purpose', jiġifieri tajjeb biżżejjed. Aktar milli xogħol ta' korrezzjoni, ix-xogħol ta' reviżur huwa wieħed ta' qarrej, mhux ta' kittieb — ta' wieħed li qed jara, aktar milli wieħed li qed jibdel u jbiddel. Fil-fehma tiegħu, ma' kull problema potenzjali li niltaqgħu magħha, għandna nistaqsu lilna nfusna jekk il-bidla hijiex meħtieġa jew le, u jekk le, għandna negħlbu t-tentazzjoni li nbagħbsu dak li jiftiehem u li huwa tajjeb, u nibqgħu għaddejjin. Is-Sur Mossop ta ċerta importanza wkoll lill-fatt li waħda mill-aktar affarijiet li ddejjaq lit- tradutturi hija meta r-reviżur jidhirlu li l-istil tiegħu huwa aħjar minn tat-traduttur. Fi kliem H.G. Wells: 'Ma hemm l-ebda fissazzjoni fid- dinja bħal dik li tibdel it-test ta' xi ħadd ieħor. ' Permezz ta' eżerċizzju, il-kelliem għalaq billi qabbel ir-reviżjoni komparattiva (mat-test oriġinali) u r-reviżjoni unilingwi. Fil-fehma tiegħu r-reviżjoni mhux bilfors għandha ssir minn traduttur ieħor, għax mhux dejjem ikun hemm bżonn tqabbil mat-test oriġinali. Dan jikkuntrasta ferm ma' dak li huwa meħtieġ mit- tradutturi tad-DĠT, li l-obbligu tagħhom huwa l- ewwel nett lejn it-test oriġinali u s-sinifikat tiegħu, partikolarment fejn għandhom x'jaqsmu l-liġijiet. Forsi wasal ukoll iż-żmien li nerġgħu nevalwaw il-mod li bih nirrevedu7 Hu x'inhu l-każ, ta' min dawn il-punti nżommuhom f'moħħna u, naqblu jew ma naqblux magħhom, inkunu miftuħa aktar għal realtajiet u metodi oħra ta' xogħol. Niddiskutuhom2 Dażgur. Kif kien intqal fis- seminar dwar ir-reviżjoni madwar sena ilu, għandna nżommu l-linji tal-komunikazzjoni miftuħa bejn it-traduttur u r-reviżur, mhux biss għal xogħol aħjar, imma għal relazzjonijiet tajba bejnietna. Hekk biss nistgħu nsibu bilanċ tajjeb bejn dak li huwa meħtieġ u dak li huwa żejjed. —6- Bil-Kelma t-Tajba F'din il-pubblikazzjoni ħsibna li nibdew inwasslu xi wħud mill-ispjegi ortografiċi miktuba mill-Professur Manwel Mifsud, Kap tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta u President tal-Kunsill Nazzjonali tal- Ilsien Malti. Dawn l-ispjegi, ċari u loġiċi, kienu ġew ippubblikati fil-ġurnali lokali taħt it-titlu 'Bil-Kelma t-Tajba' u jafu jgħinuna nifhmu aħjar. kwistjonijiet marbuta mal-ortografija. Hawnhekk se nwasslulkom żewġ spjegi. Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti L-isem li għażilna għal din il-kolonna għandu żewġ tifsiriet. Minn naħa jfisser li se tkun mera tal-aħjar użu tal-kelma Maltija, min-naħa l-oħra huwa idjoma Maltija li twassal tajjeb l-attitudni tal-Kunsill, li jixtieq jikkonvinċi bil-ħlewwa, mhux bl-impożizzjoni u biċ-ċensura. Aħna nemmnu li din hija t-triq li tixraq lill- pubbliku Malti intelliġenti, li jħobb u jgħożż ilsien art twelidu. Għal kull mistoqsija se ssib: (1) Tweġiba qasira li turik l-għażla t-tajba, fl- iqsar kliem, kemm tinqeda; (2) Spjega iktar imlaħħma, għal min irid ikun jaf ir-raġuni u jixtieq jitgħarraf aħjar. MISTOQSIJA nru 1: fiex jew fhiex TWEĠIBA: It-tajba hija biss fiex. SPJEGA: Il-kelma fiex hija magħmula mill- prepożizzjoni fi: marbuta mas-suffiss —iex li jfisser 'xi ħaġa', sewwasew bħalma biex hija magħmula minn bi l-iex. Kliem ieħor mibni bl- istess mod huwa għaliex (għal l -iex) u mniex (minn —-iex). Min jikteb fhiex jikteb ħażin, u aktarx ikun iħawwad il-kelma ma' kelmiet oħra bħal ħsibthiex, rahiex, tniżżilhiex, li fihom is-suffiss —hiex huwa magħmul mill-pronom mehmuż —ha (jiġifieri 'lilha') u s-suffiss tan-negattiv —x (eż. iniżżilha (- iniżżel lilha) —-x P iniżżilhiex). MISTOQSIJA nru 2: Għaliex daqqa nsib miktub każ u daqqa kas7 TWEĠIBA: każ u kas it-tnejn jeżistu, imma ma jfissrux u ma jintużawx l-istess: 1. każ(pl. każi jew każijiet) tfisser 'xi ħaġa li tiġri' jew okkażjoni partikolari' u tintuża, pereżempju, meta ngħidu: fil-każ li jiġi ħuk; f'każ ta' ħruq, jew dawn huma każi speċjali. 2. kas tfisser 'attenzjoni' u tintuża biss fl- espressjoni ta kas bħal: qatt ma ta kasi; tagħtux kashom; ma jagħti kas ta' ħadd. SPJEGA: : Din il-kelma ta' nisel Rumanz (Sqalli casu, Taljan caso) daħlet fil-Malti f'żewġ għamliet differenti (u forsi f'żewġ perijodi jew komunitajiet differenti), u għalhekk għandha żewġ tifsiriet u fonetikament iġġib ruħha b'mod differenti. : Il-konsonanti tal-aħħar turina d-differenza. Meta warajha norbtu tarf li jibda b'vokali, tinstema': jew (1) —ż- (bħal: każi, każijiet) jew (2) —s- (bħal: kasek, kasu, kasi, kasna) Għalhekk għandha żewġ suriet differenti fil- kitba. It-terminoloġija Ħidmet it-terminologi fid-Dipartiment Mark Vella F'din ir-rokna tal-bulettin tad-Dipartiment, minn żmien għall-ieħor sejrin nibdew nikkontribwixxu kitbiet żgħar dwar it-terminoloġija: il-problemi li niltaqgħu magħhom ta' kuljum, deċiżjonijiet li jkunu ttieħdu fil-qasam, aġġornamenti varji, u diskussjonijiet qosra dwar kurżitajiet marbuta mal-għażla tal-kliem. Did-darba, perċ, nixtieq nintroduċilkom ix- xogħol tat-terminologi tad-Dipartiment. Tkellimna dwar dan f'bosta laqgħat, iżda ta' min nerġgħu nagħtu idea ta' din il-ħidma li għaddejja. Id-Dipartiment bħalissa għandu erba' terminologi, wieħed ġenerali għad-dipartiment (jien), u wieħed għal kull unità (Bernard Cachia - 1, Reuben Sevchell - 2, lan Zammit — 3). Għandna perċentwal tal-ħin ta' ħidmitna allokat apposta għax-xogħol terminoloġiku, li fil-qofol jinqasam il-konsulenza mal-kollegi u l- koordinazzjoni tad-deċiżjonijiet dwar l-użu terminoloġiku, u t-tidħil tat-termini fil-IATE. Fir-rigward tal-IATE, intrabatna fl-aħħar sitt xhur li nagħtu spinta lill-produzzjoni f'dan il- qasam. Ix-xogħol terminoloġiku qiegħed kull ma jmur jakkwista importanza programmatika dejjem akbar, anki mil-lat tal-pjani tad- Direttorat. Ilħaqna l-mira tagħna ta' 6,000 azzjoni IATE, li involviet mhux biss iż-żieda ta' termini ġodda (qrib l-2,000 terminu ġdid), iżda wkoll il-manutenzjoni tad-database, b'azzjonijiet li inkludew l-aġġornament tal-ħoloq għar- referenzi, l-aġġornament ortografiku tal-kontenut kollu bil-Malti li huwa proprjetà tal- Kummissjoni, u l-validazzjoni ta' 1,500 terminu sabiex jiġu jidhru fil-verżjoni għall-pubbliku tal- IATE (IATE Public: http://iate.europa.eu). Fil-klassifika tax-xogħol fuq il-IATE, il-Malti qiegħed l-ewwel mid-dipartimenti tal-UE-15, u r-raba' mill-UE-15 4 24 GA. Iddaħħlu termini dwar oqsma varji taħt il-kappa tax-xemx, minn lista sħiħa ta' mard rari (li kienu dehru f'għadd ta' dokumenti SANCO). għal termini dwar is-sikurezza ferrovjarja, l- avjazzjoni, l-ismijiet ġodda tad-DGs u s-servizzi, u terminoloġija legali varja. Bħalissa għaddejjin ukoll mill-proċess li ntellgħu ammont kbir ta' termini (miġbura fi glossarji li pproċessajna) marbuta mal-inbid, il-karozzi u s-sajd, fost proġetti oħrajn. Dan ix-xogħol involva wkoll għadd ġmielu ta' tradutturi u assistenti (li jew siltu t-termini mil-liġijiet u għejun oħra, jew inkella ħadu sehem fl-ipproċessar u t-trattament tagħhom) u issa li sibna l-metodi u l-formati l- ideali biex inwettqu din il-ħidma, nistgħu nibdew inħarsu lejn il-miri tagħna iktar mil-lat kwalitattiv milli minn dak tal-kwantità, kif ukoll ninvolvu dejjem aktar nies f'dawn il-proġetti. Inħeġġiġkom biex tikkonsultaw il-IATE waqt xogħolkom għaliex kull ma jmur qed jimtela b'kontenut siewi u aġġornat, kif ukoll biex tgħarrfuna b'xi korrezzjonijiet jew żidiet li tqisu li jmisshom isiru fid-database. Tistgħu wkoll toffrulna l-ideat u l-għajnuna tagħkom għal proġetti ġodda li taħsbu li jkunu ta' siwi. L-aċċess għall-IATE huwa possibbli billi tfittxu permezz tal-QUEST (https://webgate.cec.eu- admin.net/questmetasearch/index.php), li jfittex fost l-oħrajn fil-IATE. Tistgħu wkoll taċċessaw il-IATE Public għal tiftixiet usa' u għal tqabbil ma' ilsna oħra. Tgħid il-preskrizzjoni ġiet preskritta2 Alan Xuereb Riċentement qamet diskussjoni bejn xi kollegi dwar il-verb ''ippreskriva'' u, naturalment, dwar id-derivanti u l- konjugazzjonijiet tiegħu. Il-kwistjoni qamet bħala riżultat ta' dibattitu dwar jekk dan it-terminu għandux jiddaħħal f'lista ta' ħbieb foloz (false friends). Wieħed irid joqgħod attent x'jinkludi f'lista bħal din sabiex ma ssirx inġustizzja ma' termini li jistgħu jgħinuna fl-iddiversikar tal-espressjoni legali. Il-kunċett ta' preskrizzjoni għandu mill-inqas tliet tifsiriet prinċipali: (1) L-ewwel nett hemm dik fil-common parlance, u ċjoċ il-preskrizzjoni tat-tabib: komunement imsejħa ''riċetta''. Imbagħad hemm żewġ tipi ta' preskrizzjoni legali: (2) dik akkwiżittiva (usucapio') u (3) dik estintiva', ċjoċ dik li testingwi azzjoni (u din tista' tkun kemm ċivili kif ukoll kriminali). Madanakollu, il-verb ''tippreskrivi' jista' jkollu wkoll utilità fil-qasam ġuridiku-legali taħt aspett ieħor, jiġifieri f'dak aktar filosofiku ġuridiku bħalma nsibu fid-definizzjoni tal-kunċett tad- Dritt, ċjoċ: 'Id-Dritt jista' jiġi definit bħala dik il-premessa miktuba jew li tista' tinkiteb li tippreskrivi komportament interpersonali ġust'' jew ukoll ''l- Artikolu 52 jippreskrivi l-miżura XVZ ….' Wieħed madanakollu jrid joqgħod attent ħafna għaliex is-sens jinbidel drastikament meta wieħed jgħid ''it-terminu preskrittiv/il- preskrizzjoni msemmi/ja fl-Artikolu 52'. Dan jista' jfisser li hemm terminu ta' validità li qabeż żmienu u għaldaqstant ġie estint, jew preskritt. Naturalment, it-tifsira intiża ħafna drabi tista' tittieħed mis-sens u mill-kuntest. Naf ukoll li jeżistu termini oħrajn (forsi aktar użati) bħal jistabbilixxi, isemmi, jipprevedi li jistgħu jrendu l-idea tajjeb. Iżda minkejja dan, il-kelma 'jippreskrivi' għandha wkoll din il-funzjoni, li mhux ta' min jarmiha. Pereżempju, fis-sentenza tal-Qorti tal-Appell, sede superjuri, fil-każ relattivament riċenti (2005) 'MAGRO RAVMOND ET vs MAGRO RITA ET NOE' il-Qorti (komposta fost l-oħrajn mill-Prim Imħallef DeGaetano) qalet: 'Dan l-Artikolu jippreskrivi illi:'Il-filjazzjoni ta' tifel imwieled matul iż-żwieġ tista' tiġi attakkata wkoll minn kull min ikollu interess jekk jipprova illi fiż-żmien bejn it-tliet mitt ġurnata u l-mija u tmenin ġurnata qabel it-twelid tat-tifel, ir-raġel kien fl-impossibilità fizika li jgħammar ma' martu minħabba li kien bogħod minnha.' Naturalment, fuq dan il-kunċett waħdu jista' jinkiteb volum sħiħ u jista' jkun hawn min jaqbel u min ma jaqbilx, iżda dak hu s-sabiħ tax-xogħol tagħna. 1 Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza 'DIRETTUR TAL-ARTIJIET vs POLIDANO BROTHERS LIMITED' Prim'Awla, Qorti Ċivili — Tonio Mallia 07/07/2004. 2 Ara, fost l-oħrajn, is-sentenza 'TESTAFERRATA MORONI VIANI SALVINO ET vs MONTANARO FRANCIS' Prima'Awla, Qorti Ċivili — Philip Sciberras 27/06/2003. Oriġinarjament tal-Prof. 'Rajtx ibni, kemm hu importanti li tkun taf ilsna barranin7 Disinn ta' Ramon Corrado MILL-GĦATBA 'L BARRA Aspetti oħra Konferenza ta' Bremen It-Tieni Konferenza Internazzjonali dwar il- Lingwistika Maltija, 19-21 ta' Settembru '09 It-tieni Konferenza dwar il-Lingwistika Maltija organizzata mill-Għaqda Internazzjonali tal- Lingwistika Maltija fl-Università ta' Bremen, il- Ġermanja, f'Settembru li għadda, kienet tassew fiera ta' studji dwar il-lingwa Maltija. Fiha ħadu sehem akkademiċi u studenti Maltin u barranin li l-interess komuni tagħhom kien li jaqsmu l- istħarriġ li qed jagħmlu dwar aspetti lingwistiċi tal-ilsien Malti. Fil-konferenza ħarġu diversi aħbarijiet interessanti dwar x'riżultati qed iwasslu d-diversi riċerki li saru jew qed isiru. Pereżempju proġett minnhom, li qed isir: minn akkademiċi Amerikani, wassal biex sa llum inġabru mat-3.2 miljun kelma bil-Malti li ttieħdu minn tliet gazzetti onlajn: L-Orizzont, lllum u Maltarightnow. L-iskop tal-proġett huwa biex imbagħad issir riċerka dwar il-kliem l-aktar komuni fost il- Maltin u l-oriġini tal-kliem użat. Riċerka oħra saret dwar kemm-il kelma differenti uża l-poeta nazzjonali Dun Karm Psaila fil-poeżiji tiegħu bil-Malti: mal-65,000. Dan l-istudju jagħti ħjiel dwar it-temi tal-poeżiji li kiteb Dun Karm u anki kemm kellu kliem ta' oriġini semitika, fost affarijiet oħra. Taħdita oħra interessanti kienet fuq x'tip ta' Malti Mgħaġġel (kif qed isejħulu) qed jinkiteb fil-mezzi elettroniċi ta' komunikazzjoni. Diversi kelliema daħlu fid-dettall dwar xi djaletti Maltin bħan-Naduri, ix-Xlukkajr u ż-Żurrieqi u kif dawn jitqabblu bejtniehom. Saħansitra saret analiżi dwar kemm baqa' konsonanti gutturali fl- ilsien Malti ta' Ilum meta mqabbel mal-Malti kif inkiteb fi żmien Pietro Caxaro fis-seklu 15. Taħdita oħra kienet dwar x'tip ta' vokabularju qed jintuża fil-liġijiet Maltin u dawk Ewropej maqluba għall-Malti. Kien hemm ukoll diskussjoni dwar il-kumplimenti li jagħtu l- Maltin bejniethom; dwar it-tlissin tal-vokali u l- pawżiet fit-taħdit; dwar kif il-Maltin jitkellmu bl- Ingliż; u bosta suġġetti oħra. Is-sabiħ tal-konferenza kien f'li wieħed jisma' barranin bħal Ġermaniżi, Franċiżi, Taljani u Amerikani jitkellmu jew ilissnu kliem bil-Malti, uħud minnhom b'ċerta faċilità liema bħalha. Il- konferenza serviet ukoll biex uffiċjali mid- Direttorat Ġenerali tat-Traduzzjoni jibnu kuntatti ma' dawn l-istudjużi u akkademiċi bil-għan li fil- futur qrib tinbeda sensiela ta' skambji, konferenzi u kooperazzjoni mat-tradutturi Maltin fil- Lussemburgu. Diġà saru xi kuntatti u anki ttieħdu xi deċiżjonijiet biex id-Dipartiment tal- Malti jisfrutta dawn. it-talenti esposti fil- konferenza biex. titjieb il-kwalità tat- traduzzjonijiet Maltin u anki jissaħħaħ l-għarfien tal-Malti fost it-tradutturi Maltin. Din kienet it-tieni parteċipazzjoni tiegħi fil- Konferenza tal-Għaqda Internazzjonali tal- Lingwistika Maltija, wara dik li kienet saret sentejn ilu, proprju meta twaqqfet l-għaqda. Ikolli ngħid li fir-rwol tiegħi fi ħdan l-Unità D.l okkażjonijiet bħal dawn huma ta' valur kbir, kemm f'termini ta' kontenut kif ukoll f'termini ta' kuntatti li wieħed jistabbilixxi meta jqatta' 3 ijiem ma' bosta esponenti fil-qasam tal-lingwa. Wara l-perjodu li għamilt fil-Lussemburgu bħala traduttur, illum napprezza aktar kemm hu importanti li wieħed ikun espost għall-iżviluppi fil-lingwa kemm fl-użu ta' kuljum (partikolarment fit-taħdit u fuq il-mezzi tax- xandir u l-komunikazzjoni) kif ukoll fuq livell akkademiku. Minbarra l-għadd ta' taħditiet ta' interess ġenerali għal kull min iħaddem il-lingwa bil-miktub fuq bażi regolari, kien hemm taħditiet oħrajn li kienu aktar speċjalizzati fejn tidħol il-lingwistika. Forsi ta' interess partikolari għalina fid-DĠT kienet taħdita dwar il-varjetajiet lingwisitiċi użati fil- leġiżlazzjoni tal-UE meta mqabbla mal- istrumenti legali lokali li jittrasponuha. B'hekk wieħed seta' jara, ngħidu aħna, jeżistux differenzi bejn il-verżjonijiet bil-Malti tad-direttivi tal-UE u l-liġijiet domestiċi li jimplimentawhom. Minn eżerċizzju bħal dan wieħed jista' jikkumpara fuq liema livelli jvarjaw dawn iż-żewġ 'stili' ta' abbozzar (lessikali, sintattiku, eċċ.) u, fuq kollox, jekk jinfluwenzawx lil xulxin. Imbagħad ġie spjegat ukoll kemm xogħol qed isir, f'direzzjonijiet differenti, li jista' jwassal għal għarfien u għodod lingwistiċi utli. Ngħidu aħna, il-ħolqien ta' korpus lingwistiku f'format diġitali - sforzi li qed isiru kemm fl-Università ta' Malta kif ukoll f'università Amerikana -— huwa essenzjali biex tkun faċilitata r-riċerka u jiġu żviluppati għodod anki teknoloġiċi bħal ċekkjatur. Daqstant ieħor kienu importanti d-diskussjonijiet li jiżvolġu b'mod informali mal-parteċipanti l- oħra, li jgħinu mhux ftit biex xogħolna u l- prattiki li nħaddmu jitfissrulhom b'mod konkret. B'hekk tinkiseb aktar fiduċja fil- prodott li joħroġ mid-DĠT u jinħolqu sinerġiji għal aktar kooperazzjoni mad-dinja akkademika, li tant hi importanti biex inżommu l-pass mal-iżviluppi fil-lingwa u biex il-kwalità ta' dak li niktbu tibqa' għolja. Matul il-konferenza, ir-riċerkaturi u x-xjenzati preżenti tkellmu dwar diversi temi u kwistjonijiet li għandhom x'jaqsmu mal-lingwistika Maltija, fosthom dwar. il-lessiku, il-lingwaġġ taż- żgħażagħ u t-tibdil fil-lingwa, il-varjazzjonijiet fonetiċi fil-Malti matul is-snin, u suġġetti oħrajn. Jien kont fost dawk li taw sehemhom matul il- konferenza, mhux biss billi ħadt sehem b'mod attiv fid-diskussjonijiet, iżda wkoll billi tkellimt, flimkien ma' Alexandra Vella, Sarah Grech u Michael Spagnol, dwar ir-riċerka li għamilt magħhom f'dak li għandu x'jaqsam mal-hekk imsejħa ''filled pauses' (waqfiet li minflok is- skiet ikun fihom xi tip ta' espressjoni mitħaddta) fil-Malti. Din ir-riċerka, ippreżentata waqt il- konferenza mill-erba' riċerkaturi fi preżentazzjoni, imsejħa ''Interspeaker variation in the tvpe and prosodv of filled pauses in Maltese', kienet imsejsa fuq dejta minn korpus ta' Malti mitkellem li l-erbgħa li aħna ttraskrivejna u għamilna annotazzjoni tiegħu flimkien fil-qafas ta' proġett imsejjaħ 'SPAN'. Din l-annotazzjoni kienet tinkludi, fost affarijiet oħra, livell li fih huma indikati l-'filled pauses'. L-istudjużi mhux kollha jaqblu dwar x'inhuma l- 'filled pauses' eżatt, iżda kollha jaqblu dwar il- fatt li huma elementi tat-taħdit li jservu bħala mezz kif jimtlew is-silenzji li jiġu minħabba xi waqfa ta' xi tip, iktar milli biex jingħadda xi tagħrif, li jistgħu jkollhom xi tifsira jew iservu bħala mezz ta' komunikazzjoni, imma li mhux bilfors ikunu qed jaqdu dejjem din il-funzjoni; u li għandhom rwol importanti fl-organizzazzjoni tat-taħdit. It-taħdita li aħna l-erbgħa tajna matul din il- konferenza kellha żewġ għanijiet prinċipali: (1) li jiġu identifikati l-'filled pauses' misjubin fid- dejta analizzata; u (2) li jiġu eżaminati t-tip u s- 'sura' fonetika tad-diversi tipi ta' ''filled pauses', flimkien mad-distribuzzjoni tagħhom. L-analiżi wriet li kien hemm tliet tipi ta' forom li kienu ''filled pauses' ta' veru, li kienu ''eee', 'emm' u 'mmm', U li kien hemm ukoll waqfiet oħrajn li kienu jinvolvu forom li huma kważi kliem, bħal pereżempju 'eħe' u ''mhm', flimkien ma' waqfiet oħra li kienu jinvolvu forom b'funzjoni kważi paralingwistika bħal teqq'u 'tsk7. Mill-analiżi ħareġ il-bżonn li tiġi standardizzata l-annotazzjoni tal-forom sabiex forom li jkunu tal-istess tip ta' 'filled pause' jinkitbu bl-istess mod. Barra minn hekk, l-analiżi tad- distribuzzjoni tal-'filled pauses' uriet li hemm tendenza qawwija li qabel jew wara l-'filled pauses' jew inkella qabilhom u warajhom, ikun hemm waqfa (jiġifieri mument ta' silenzju). L-erbgħa li aħna ħassejna li l-konferenza kienet interessanti u li serviet bħala opportunità biex naġġornaw ruħna dwar dak li qed isir dan l-aħħar b'rabta mal-lingwistika Maltija, u biex nibnu u nseddqu r-rabtiet tagħna ma' dawk l-istudjużi li qed isawru l-qasam tal-lingwistika Maltija dal- ħin. Din il-pubblikazzjoni se tkun disponibbli wkoll f' Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, iktbilna fuq: l-accent(Żec.europa.eu Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bullettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni, u lanqas is-servizzi tagħha, ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu. Eżempju: 2- Fuq l-iskrivanija jispjega r-rit, imbagħad idawwar il-vit (10) Is-sentenza kif inhi ma tantx tagħmel sens… li rridu nagħmlu hu li nanalizzaw il-kliem individwali. It-tweġiba f'dan il-każ hija deskrittiv : mill-kelma cskrivanijaw nġibu l-kelma desk, imbagħad insibu l-ittri qritb, u jekk indawru l-kelma cvitx ikollna s-sekwenza tiv; b'hekk naslu sal-kelma desk 4 rit 4 tiv, li tfisser xi ħaga li tiddeskrivi jew li k(t)ispjegaw. 2 Fuq l-iskrivanija jispjega r-rit, imbagħad idawwar il-vit (10) 6 Waqa' bl-aħjar mod possibbli u tilef denbu (4) 7 Sar, spiċċa jew daħal f'nofs ix-xarabank, anzi ġol-baħar (9) 12 X'jagħmel Ian Bugeja meta jiġi ta' l-aħħar2 (7) 13 Għaxxaq lix-xerrej u nqaleb ta' taħt fuq (6) 15 Xejn ma tiftakar wara dak l-episodju tal-każin, imma nobbli tibqa' (9) 16 Hemm min jgħid li ma jitkellimx sew, imma m'għandux dritt (8) 18 Sajru l-ikel, hu telaq, hi saret stramba (7) 20 Biċċa ħamrija, maqluba u mdemmija (7) 21 Jaf għaxar kelmiet bil-Latin, jaf jesprimi ruħu, u jaf iżejjen (9) 22 Kien aktar ħabrieki, imma nbidel u issa ħadd ma jridu (5) 23 Għaref iżda mgerfex, skond l-għasluġ (6) 24 Dari kellha alki: bidla kbira kellha bżonni (8) 1 Bhima mistħija2 (4) 3 Dak li hu veru rabba l-ġwienaħ, telaq u sar ċatt (7) 4 Skappaw tnejn minn taħt ix-xemx (5) 5 Stat li fih in-nida tersaq lejn il-karma (9) 8 Tara waħda biss, imma taqdi (8) 9 Veru li żarma s-sodda72 Ma nafx, imma b'xi mod irid jitgħatta (5) 10 Qal il-ħmerijiet, rabba ta' l-ewwel, imbagħad ittiekel (7) 11 Fiċ-Ċina mingħajr kapitali, il-laħam forsi mhux favur il-kafċ (8) 14 Appik li jipprova xortih, tgħid ifendi l-lant7 (9) 16 Żewġ karamelli Ingliżi, waħda bla tarf, Ingliżi m'għadhomx (7) 17 Sar isfar7 Le, tkaxkar u telaq (6) 19 Kważi stilla, iżul min-nofs, jikber 'l isfel (6)