IL-GRAMMATKA MALTIJA FIĊ-ĊOKON (Tissokta ma' ta' qabel u tispiċċa). IL-PARTIĊELLI Il-Partiċelli li jista' jkollhom jingħaqdu mal-kelma ta wrajhom huma : 2. bħal, għal, lil, magħ, tagħ, sa, minn, da(n), di(n), ġo. L-oħrajn jibqgħu għalihom quddiem il-kelma tkun xi tkun. I. a) Mita l-ewwel żewġ ittri tal-kelma ta' wara bi, fi u xi huma waħda vokali u l-oħra konsonanti, l-2 taqa' u. flokha jidħol appostrofu. Eż: B'redħa, f'artna, x'qallek. b) Mita l-ewwel żewġ ittri tal-kelma huma t-tnejn konsonanti, jibqgħu sħaħ u maħlula minnha. Eż: Bż sħab, fi ħdan, xi smajt. ċ) Ma' kliem ta'sillaba waħda u ma' l-artikolu jistgħu jingħaqdu, Eż: fdan, flok, xhin. Blikrah, fis-sema. il-partiċella xż, mita tfisser waħdież, tinkiteb dejjem xż u qatt x', imqar quddiem vokali. Eż: Xiżifel, xi dfal, xi omm, Għalhekk ikteb xi wħud u mhux x'uħud. 2. a) il-partiċelli SŻal, għal, lil magħ, tagħ, sa, minn, da(n) din), ġo jingħaqdu biss ma' l-artikolu u jsiru dŻall-, għall-, lill, mal-, tal-, sal- mill-, dal-, dil- ġol-,.—u dan biss mita l-kelma tkun tibda b'konsonanti. Eż: B'ħall-ħobż, mas-saqajn, dix-xitla, ġol-forn. b) Quddiem kelma bl-artikolu, li tkun tibda b'vo- kali, qatt ma jingħaqdu ma' l-artikolu. Eż: Bħal l-oħrajn, lil l-egħdewwa, ta' l-imzviel, minn l-ilma. il-partiċelli magħ, /agħ, (li jinkitbu smza', ta') mita jingħaqdu ma' l-artikolu, jitilfu l-għ Eż: Mal-fajl, iżda ma' l-ogħla. (Quddiem kelma, bla artikolu, li tibda b'vokali, il-2a', fa' sa isiru sm', $, $. il-partiċella 72/22 ma' l-artikolu ssir veż/l-: iż-żewġ 2222 jixxieb- hu f'żewġ // Eż: Mill-bogħiod, iżda minn l-eqreb, iż-żewġ U ta' bħall, għall-, lill u mill- quddiem kliem li jibda bl-ittri xemxijin (x, ċ, $, 4, 5, 4, 2, 2, 2, 18. 7). jixxiebhu u jsiru ittra waħda. Eż: Bħax-xemx, lis-sinjur, mil-lemin. (Ara t-Tagħrif faċċ. Il-partiċella //2 minn xi daqqiet tinħass żċ jew 2 u din ma għandhiex titħallat ma' l-artikolu d- għalhekk għandha tinkiteb il jew L Sejjaħ il-wieħed, sejħu 'l wieħed. Mita /il tkun bl-artikolu (///) jiġi li tinħass ukoll /7 jew Zu biex tidher li jkollha l-artikolu magħha għandha tinkiteb 'i/l- jew 'l- Eż: Sejjaħ 'ill-mara tiegħi, sejħu 'n-nisa tagħhom. (Ara t-Tagħrif faċċ. Mita l-kliem li jieħu l-partiċella //7 ma jkunx irid l-artikolu, noqogħdu attenti li miegħu niktbu /72 C2/, '2)u mhux Zi/l- Cill., 'l-). Eż: Nitolbu 'l Alla, iżda nisħtu 'l-allat. Alla ma tiħux artikolu: allài, iva, Il-ħwejjeġ ta' bla ruħ, tl-akkużattiv, ma jeħdux il-partiċella lil: 'Rajt lil xi ħadd (lil xi persunaj' iżda rajt xi ħaġa''. Għal- hekk: Rażt'id Karmnu, (lil Karmnu), rajna 'l-maqbud, (liil-maq- bud); iżda rajż klieb, vajna l-klied tiegħek, Biex tkun taf jekk għandekx tikteb dħa/l-ħbżed, għall-fibied, lill-ħbieb (bl-artikolu) jew ċħal 26708, għal ħbied, /il À8ieb (minn- għajr artikolu), quddiem /6żeċ qiegħed il-partiċella że' u jekk din issir żal- ikteb Sħa/l-fiċżeb etc., jekk tibqa ża' ikteb Bħal ħġieġ etc. IL-QAGħDA TAL-GŻ u L-H. Ħafna għiltijiet isiru wkoll l-qagħda tal-konsonanti għu 4. Il-grammatka, bir-rċġuli tagħha, tgħallimna kif niktbuhom sewwa, (Ara t-Tagħrif faċċ. 111), Hawn nistgħu ngħidu kif bla taħbil żejjed tal-moħħ, nistgħu, bxi mod, nagħarfu niktbuhom. Inqabblu dik il-kelma li jkun fiha GŻ jew /7 ma' oħra. li tkun ta' l-ISTESS GħAMLA u li fiha minn flok il-Għ jew il-7 ikun hemm £ (jew konsonanti oħra) u fdik il-kelma nqiegħ- du l-GŻ jew il-7 quddiem jew wara l-vokali kif tkun qiegħda l-7 fil-kelma l-oħra. FIL-BIDU. Bħal Ħamel — aĦmel (ix). — naffnel. — ma fmula ikteb GŻAmel— aGħŻmel G) — nmaGħmel — maGħmula. Bħal Hammel — Ħammel (,) — inffammel — im/fammla ikteb Għammed — Għammed (,,)— inGħammed —im Għammda. Bħal Ħaż — Ħożż ).— inĦażż — maħżuż ikteb Għadd — Għodd (,) — inGħadd — maGħdud, Bħal DiZek — midZuk — midiZka (ż eufonica; ikteb baGħad — mibGħud — mmibeGħjda (e eufonica). Bħal kiSer — kisra. — niksru ikteb fe//em —— fe/ma — nif//mu u mhux xifon/hu, FL-AĦĦAR. Bħal kisek£ — kisRa — niksRu — kisiha ikteb laqaGŻ — laqGħa — nilqGħu — laqaGħha, Għall-kitba ta' cerbgħa, sebgħa, disgżad nimxu fuq il-kitba ta' għamsax u għalhekk mita nħossu li għandna niktbu. qil- ħamess niktbu wkoll cir-rabagħ (raba'), is-sebagż (seba'), id- disagħ (disa'jx. Mela ħames ħobżiet—ħamsa min-nies erbagħ ħobżiet—erbgża min-nies. Mita l-għ tkun l-aħħar ittra tal-kelma u ma tkunx tinħass, jidher minn flokha appostrofu: qa/a', semma', a', ir-raba' iżda mita tieħu l-ħoss ta' Ż għandha dejjem tidher: q/igħ, żebagħ. Fil-bidu tal-kelma, il-gŻ ma titħaxkinx ma' konsonanti oħra. Għad illi niktbu 4/7//ilt minn Ħa/fels ma nistgħux niktbu ZGħMilt minn Għaddels iżda għamill jew agħmill, Hekk ukoll niktbu s//Kieren minn fFekKruns iżda le kGħSafar minn GħaSiurx, Niktbu għasafar jew agħsafar, (Ara t-Zugħrif faċċ. 23 T.ċ (2). EGĦLUQ I. Għandna 5 Verbili għandhom il-għerq jispiċċa bil-konso- nanti /7 għad li fxi tiswir—iżda mhux fit-tiswir kollu —tinħass Ħ (Ara t-Tagħrif faċċ. Għadd 56). Għalhekk xedh, jixbhu, jixbahha. A nebh, nebħahha, stenbaħ. 3: WebaHd. , ġweġlfa. Mi ġieh, weġġahha, weġġhu. BoloH ,,. blużla w ċelha, imbellah, Bellhu. KoRoH, ,, hruĦHa w kerha, mkerraħ, kerrhu. Għandna 2 Verbi li għad li l-għerq tagħhom jispiċċa bil-GŻ fit-tiswir tal-kelma ma jimxux għal kollox ma' sħabhom QaZaGħ, GaMaGħ etc, Dawn huma ŻeBaGħ u FoRoGħ - Fejn ngħidu u niktbu gala' qlajt, qlajna għandna niktbu żabagħ, żbagħi, żbagħna—forogħ, frogħt, frogħna. Dan jiġri għax il-GŻ ta' żaħagħ u forogħ hi iżjed qawwija minn ta' galagħ, ġamagħ, etc. ($). Għalhekk tiktebx żċa/i flok żbagħ/ etċ. Billi l-ħoss twil ta' żjew że quddiem il-konsonanti tal-ger- żuma għ, À, 3, g, jista' jqarraqna, tajjeb li wieħed jiftakar dan; Il-kliem li jfisser l-egħmil ta' xi ħaġa /xomż żnfinitivi) jinki- teb bil-vokali ż qabel l-aħħar konsonanti: u għalhekk bħal ma niktbu qżi/, tqażtir niktbu wkoll ġieżgħ, żmbi/i, tixbih — waqt li l-isem ta' min jagħmel dak l-egħmil jinkiteb bil-ie: ġenzmiegħ, nebbieħ, xebbieh. Mill-bqija ikteb że mita tkun flok £d:— saħħiel flok saħħa-i ħallieh ,,. ħalla-h — hu ħalla (ilu, iżda ħallih 0 Mallih — int ħalli lilu. Hekk ukoll ċiegħ, fieq u l-verbi moħfijin l-oħra kif ukoll blieh, xjieħ, djieq, u l-verbi mnisslin ta' dil-għamla. Barra minn dawn, tajjeb li wieħed jiftakar jew iżomm qud- diem għajnejh l-ortografija ta' dal-kliem fi hi mibnija fuq l-eżż- moloġija tal-kelma. bih-a ħlieqa (ċajta) riħ—rjieħħ sieq bittiħ-a ħliqa (min hu maħluq) riħa tieqa bżieq mistrieħ riq tqiq driegħ musbieħ rqiq-a triq dulliegħ-a nieqa sabifl-a tuffieħ fih-a nixxiegħa sbieħ xbieh-a ġieh qatigħ sħifl-a xħiħ-a għaliha qiegħa siegħ xifi-a siegħa xniegħa Fil-Malti, bħal fil-Għarbi, hemm żewġ Għ: waħda iżjed qawwija minn l-oħra, iżda billi fil-Malti t-tnejn iktarx jinħassu xorta, jinkitbu t-tnejn GŻ. Hekk ukoll hemm żewġ Ħ. Il-2 ta' ħareġ hi izjed qaw- wija mill-À ta' Żarag; iżda fil-Malti t-tnejn jinħassu xorta,