L-Identita' Minsija u Mibdula tal-Knisja f'Bisqallin KE Il-Faċċata tal-Knisja tas-Salvatur fiż-Żejtun Il-Viċi Parroċċa ta' Santa Marija u l-Knisja tas-Salvatur Kitba ta' Sandro Debono B.A. (Hons) ,M.A. Kuratur Mużew Nazzjonali tal-Arti 2 Heritage Malta Tul dawn l-aħħar snin riċerka dettaljata ppublikata fl-okkażjoni tal- festa titulari biddlet u ċċarat l-istorja taż-Zejtun, tal-knisja parrokkjali tiegħu u tal-opri tal-arti li hu mżejjen bihom. Hekk ġara fl-2002 meta ġie diskuss l-kwadru ta' San Girgor fil-knisja parrokkjali l-antika ta' Santa Katarina, fl-2005 meta ġie definit l-awtur tal-vara titulari ta' Santa Katarina u l-istorja tagħha, fl-2006 meta ġie identifikat l-awtur u l-istorja tal-vara tal-Madonna tar-Rużarju u fl-2007 meta ġiet riveduta d-data tal-konsagrazzjoni tal-knisja u diskuss fid-dettall ġrajjet l-artal maġġur tal-knisja parokkjali. Din id-darba jmiss li nagħtu ħarsa mill- qrib lejn il-knisja dedikata lil Santa Marija li serviet bħala viċi-parroċċa tul is-seklu sbatax u mill-arkivji nisiltu informazzjoni u konklużjonijiet li qed jidhru hawnhekk għall-ewwel darba. Il-lok fejn tinsab Tradizzjoni tgħidilna li l-knisja l-qadima ta' Santa Marija kienet dik li Ilum tinsab f'misrah Santa Marija f'tarf pjazza mdaqqsa qrib ħafna tal-proprjeta' li l-familja Bonici kienet bniet fiż-Żejtun. Xi wħud ma jaqblux ma' dan il-ħsieb u filwaqt li jistqarru li ma kienetx dik li lum tinsab f'tarf Misraħ Santa Marija jindikaw minflok l-inħawi ta' Bisqallin qrib ħafna ta' Triq il-Lvant.i Jistqarru wkoll li din il-knisja nqerdet maż-żmien. Jidher ċar li fil-fatt din il-knisja kienet fl-inħawi ta' Bisqallin u dan nsibuh indikat u repetut għal bosta drabi fil-visti pastorali li l-Isqfijiet ta' Malta kienu jagħmlu minn żmien għal żmien fil-parroċċa taż-Żejtun. Kien tabilħaqq maqdes importanti li kien jaqdi lin-nies ta' Bisqallin mbegħda mill-knisja parrokkjali l-antika ta' Santa Katarina (San Girgor). Kien f'din il-knisja li l-Isqof Dusina fl-1575 waqqaf il-fratellanza tas-Ssmu. Sagrament u żamm id-dritt li ż-Zwieten jiċċelebraw fiha l-Erbgħa tal-Irmied u Ħadd il-Palm. L-informazzjoni li toħroġ mill-istess visti pastorali tindika wkoll li l-knisja ta' Santa Marija f'Bisqallin mhix għajr dik li llum hi l-knisja dedikata lit-Trasfigurazzjoni (tas-Salvatur) f'tarf Triq Ħabel ix-Xghir. Il-visti pastorali tas-seklu tmintax jiddeskrivu l-knisja tas-Salvatur bħala dik li qabel kienet dedikata lit-Tlugħ fis-Sema tal-Madonna (l- Assunzjoni jew Santa Marija) u li qabel kienet sservi ta' viċi-parroċċa, l-knisja ta' Santa jinżammu s-sagramenti fiha u tiffunzjona minnha l-fratellanza tas- Marija f'Bisqalli Ssmu. L-ewwel referenzi għal din il-kappella bħala tas- altija £-Bisqalità Salvatur iżda magħrufa bħala ta' Santa Marija nsibuhom fil-vista. mhix għajr dik li pastorali tal-1709, ftit snin wara li tibda tintuża l-korsija tal-knisja llum hi l-knisja parrokkjali l-ġdida.s L-istess jerġa jingħad mill-Isqof Alpheran de dedikata lit- Bussan fil-vista pastorali tal-1729 4 u aktar tard f'dik tal-1737, s AEEGERZONTI. f'tal-1747 6. u f'tal-1754 fejn l-Isqof Alpheran jerġa jtenni li f'din il- b knisja kienu xi darba jinżammu s-sagramenti 7. Visti pastorali ta'— L777 L wara l-1754 wkoll itennu li l-knisja dedikata lil Santa Marija li serviet. f'tarf Triq Habel ta' viċi-parroċċa kienet l-knisja tas-Salvatur. ix-Xgħir Għaqda Mużikali Beland e Żejtun : Is-27 Pubblikazzjoni e 2008 63 Ħarsa mill-qrib lejn il-knisja tas-Salvatur tixhed li l-qalba tagħha hi mibnija fi stil arkitettoniku tas-seklu sittax. Il-korsija tixbaħ ħafna binjiet oħra bħal, ngħidu aħna, l-korsija tal-knisja parrokkjali l-qadima ta' Santa Katarina ( San Girgor), Santa Marija ta' Bir Miftuħ u knejjes oħra medjevali li nbnew fl-istess żmien. Il-qafas tal-binja fih seba' arkati prinċipali ġejjin kemmxejn għall-ponta li fuqhom jistrieħ xriek imdaqqas li jagħlaq is-saqaf. Bejn kull arkata għadna naraw id-dukkien; spazju fejn in-nies fil-knisja setgħu jpoġġu bilqegħda. Il-kor jidher mibni fi stil akar tardiv b'saqaf fit-tond (Ingliż - barrel vault) iżda l-knisja għaddiet minn numru ta' tibdiliet. Il-faċċata li naraw illum hi dik mibnija fil-bidu tas-seklu għoxrin filwaqt li l-art saret bil-madum fl-1952. Il-Knisja ta' Santa Marija lejn Tmiem is-Seklu Sbatax Id-deskrizzjonijiet tal-knisja viċi-parroċċa ta' Santa Marija tul is-seklu sbatax jagħtuna ħjiel ta' knisja funzjonali mgħammra b'kollox. Minbarra li kienu jinżammu fiha s-sagrament kienet wkoll mgħammra b'fonti tal-magħmudija. Interessanti kif fil-vista tal-1686, ftit snin qabel ma tittiehed d-deċiżjoni ahharija li tinbena knisja parrokkjali ġdida, jissemma kor ġdid li kien għadu kemm inbena a spejjeż tal-Prijur tal- Ordni ta' San Gwann Giovanni Battista Ansidei.s Kemm fil-vista tal- 1686 kif wkoll aktar tard f'dik tal-1699, l-Isqof jiddeskrivi knisja bl- artal prinċipali dedikat lill-Assunzjoni tal-Madonna. 9 Iżda jsemmi wkoll artal dedikat lit-Trasfigurazzjoni ta' Kristu (s-Salvatur) kif wkoll kwadru ieħor tal-misteru tal-V isitazzjoni tal-Madonna lil Santa Eliżabetta fil-kor tal-knisja li t-tnejn kienu nġabu minn knejjes pprofanati li xi darba kienu fl-inħawi ta' Bisqallin. 10 Il-fratellanza tas-sagrament stabbilita f'din il-knisja kienet tgawdi wkoll minn numru ta' fundazzjonijiet għal quddies u obbligazzjonijiet oħrajn. Artal iehor li kellha l-knisja kien dak dedikat lill-Marija Immakulata u li kien jinsab fuq il-lemin tal-artal maġġur. Interessanti r-referenza għall-bini ta' kor ġdid mill-Prijur Ansidei. Fuq dan il-kavalier nafu ftit li xejn għalkemm jidher li twieled f'Perugia (Italja). Hemmhekk, il-kunjom Ansidei hu marbut ma' kappella privata li kellha l-familja fil-knisja ta' San Fiorenzo dei Serviti mżejjna bi kwadru importanti tal-pittur magħruf minn Firenze Raffaello Sanzio. Il-kwadru Ilum jinsab fin-National Gallerv ta' Londra iżda jibqa' magħruf bħala Pala Ansidei. Il-Lapida fuq il-qabar tal-Prijur Ansidei fil-kon-kattidral ta' San Gwann tiddeskrivih bħala bniedem ġeneruż mal-fqar, mexxej grat u suldat karitattevoli iżda r-rabta tiegħu maż- Żejtun u l-għaliex ta' dan il-ġest hekk nobbli jibqgħu xi ftit jew wisq misterjużi. 1: Dan il-membru tal-Ordni ta' San Gwann jiżdied mal- lista ta' personalitajiet fi ħdan l-Ordni li rabtu isimhom maż-Żejtun fosthom il-Gran Kanċillier tal-Ordni Pedro Gonzales de Mendoza li ħallas għall-kwadru ta' San Girgor fil-knisja parrokkjali l-Qadima ta' Santa Katarina 12 u l-kavallier Corrado de Arezzo li kellu r-residenza tiegħu fiż-Zejtun u li kien ta s-suġġetta tiegħu lill-knisja parrokkjali biex tintuża waqt il-vjatku. Il-kor tal-knisja tas-Salvatur 'jissemma kor ġdid li kien għadu kemm inbena a spejjeż tal-Prijur tal-Ordni ta' San Gwann Giovanni Battista Ansidei. L-istemma tal-Prijur Giovanni Battista Ansidei kif tidher fuq il-qabar tieghu fil-kon- kattidral ta' San Gwann Għaqda Mużikali Beland 7 Żejtun 7 Is-27 Pubblikazzjoni 9 2008 65 il-mejtin midfunin f'din il-knisja ġdid tal-knisja Il-Knisja tas-Salvatur magħrufa aħjar bħala ta' Santa Marija tul is-seklu Tmintax Il-knisja tilfet mhux wisq mill-importanza tagħha hekk kif fetħet għall- kult il-korsija tal-knisja parrokkjali l-ġdida fl-1707. Hekk kif gara fil- kas ta' knejjes oħrajn, l-obbligi, l-piżijiet u l-opri tal-arti nġarru lejn il-knisja l-ġdida flimkien mal-fratellanzi prinċipali (dik tas-Sagrament u dik tar-Rużarju) li wkoll bdew jitrasferixxu l-operat tagħhom lejn il-knisja parrokkjali l-ġdida. Sal-1709, il-knisja viċi-parroċċa dedikata lill-Assunzjoni tal-Madonna kienet bidlet d-dedikazzjoni tagħha u tibda tissejjaħ bħala l-knisja tas- Salvatur għalkemm tibqa magħrufa bħala ta' Santa Marija. is L- kwadru titulari tal-Assunta jinbidel ma' dak li kien nġab minn knisja pprofanata taħt l-istess dedikazzjoni (tas-Salvatur) u l-legat marbut maċ-ċelebrazzjoni tal-festa tas-Salvatur jibqa' amministrat mill- fratellanza tas-Sagrament. 1s L-Isqof jirreferi għal artal ieħor fil-knisja tas-Salvatur dedikat lill-Kunċizzjoni, iżda waqt l-istess vista tal-1709, l-prokuratur ta' dan l-artal Dun Frangisk Cassar, talab li jitrasferih lejn il-kannierja tal-knisja parrokkjali l-ġdida. 17 It-talba ta' Dun Frangisk ntlaqgħet, l-artal fil-kannierja nbena u jidher li hu dak li għadna naraw sa llum. Bosta obbligi ta' quddies li kellha l-knisja kienu diġa ttieħdu lejn il-knisja parrokkjali l-ġdida u l-Isqof jidentifikahom hemmhekk waqt il-vista pastorali tiegħu. 1s Fil-knisja l-antika ta' Santa Marija issa dedikata lis-Salvatur ma jissemmiex iżjed il-fonti tal-magħmudija, l-ewkaristija fit-tabernaklu u l-kwadru tal-Visitazzjoni li kien jinsab fil-kor mibni ftit għexieren ta' snin qabel mill-Prijur Ansidei. Il-legat marbut ma' dan il-kwadru tal-visitazzjoni jissemma fid-dettall mill-Isqof iżda marbut mal-artal maġġur tal- knisja parrokkjali l-ġdida.:s Il-festa tat-Tlugħ fis-Sema tal-Madonna knisja parrokkjali l-ġdida. Bidla mportanti sseħħ fl-1737. Il-knisja kellha sa dak iż-żmien presbiterju mdawwar bil-ballavostri u l-kwadru titulari mdendel fuq artal tal-ġebel bi skanell tal-injam kien għadu dik li nġieb minn knisja pprofanata dedikata lis-Salvatur fl-istess inħawi ta' Bisqallin. Dak in- nhar tal-vista pastorali tal-1737, Mattew Bonavia minn Casale Paqualino (Bisqallin) indaħal biex iħallas minn butu kwadru titulari ġdid li jirrapreżenta lit-trasfigurazzjoni ta' Kristu. 21 Il-kwadru, li probabbilment huwa dak li għadna naraw sa llum il-ġurnata bħala titular ta' din il- knisja, jiġi deskrit ferm tajjeb bil-qisien tiegħu u l-Isqof jagħti wkoll l-kunsens tiegħu biex jsir. L-awtur tal-kwadru jibqa' mhux daqstant magħruf iżda nsibu xebħ interessanti max-xogħlijiet ta' (ian Nikola Buħaġiar li ftit aktar tard tqabbad ipitter l-arzella tal-kappellun tal- kurċifiss fil-knisja parrokkjali l-ġdida. Il-kwadru hu ispirat mill- kwadru ta' Raffaello Sanzio fil-Vatikan li kien kwadru rappreżentattiv ħafna ta' din il-ġrajja. Il-knisja tibqa tintuża u jibqgħu jsiru xi tibdiliet. Artal ieħor barra dak titulari jerġa jissemma li qiegħed fil-knisja fl-1747. 22 Aktar tard jissemma kwadru ieħor mill-Isqof Rull fil-Vista Pastorali tal-1759 li Lapida quddiem l-artal maggur li tfakkar Lapida li tfakkar il-pavimentar mill- ' L-kwadru titulari tal-Assunta jinbidel ma' dak li kien nġab minn knisja pprofanata taħt l-istess dedikazzjoni (tas-Salvatur)' Għaqda Mużikali Beland - Żejtun : Is-27 Pubblikazzjoni 9 2008 67 jirrapreżenta lit-tlugħ fis-sema tal-Madonna li aktarx kien fil-kor taħt il-kwadru titulari. 2: Madanokollu, ma nsibu l-ebda referenza li l- knisja twaqqgħet biex tinbena mill-ġdid jew li sar xi xogħol konsiderevoli fl-istruttura. Kollox jibqa' jindika li l-korsija hi binja antika li d-dokumentazzjoni turi li ma ntmessitx radikalment tul is- seklu tmintax kif konna naħsbu sa ftit taż-żmien ilu. Konklużjoni Il-knisja tas-Salvatur hi għaldaqstant knisja ta' importanza li jeħtieġilha tkun apprezzata ħafna aktar. Hi l-knisja li serviet ta' viċi-parroċċa u li għad għandha elementi arkitettoniċi ta' interess storiku. L-identita' mibdula ma għandha ttellef xejn mill-apprezzament ta' dan il-wirt storiku Żejtuni. Mġa) P(astorali), 1709, fol. L-Isqof Alpheran jistqarr li qed iżur l-knisja l-antika ta' Santa Marija iżda li fil-fatt ddedikata lis-Salvatur, zjoni tal-l IĊIFQVI fuq ka al tal-Prijur ġuside del ighid hekk. hekk ' FRATRIS JOANNIS BAPTISTAZ ANSIDEL, PERGSINI 'ATRICI GLOR ANTEPOSITA, BIS COMENDATARIVS TER FRVGI FILIVSIM£ ATI. Kwadru u Ġrajj; Katarina, Programm Festa Ghaqda Mi Hekk ġara, per eżempju fil kas tal-artal ta' Sant'Andrija li qabel kien jinsab fil-knisj fl-1709 kien diġa ġie ttrasferit fil-knisja parrokkjali l-ġdida. 7 L-istess ġ: ġara bil- rtal tal-madonna tar-l il-knisja l-ġdida. 3729. '…ejus jcona ab antiguq ecclesia translata. wadru tal-Artal ta' San Girgor fil-Knisja Parrokkjali l-Antika ta' Santa ali Beland, 2002. spirtu s-Santu u li im sib ecclesiam arju li kien ittiehed lejn V.P., 1709, fol, 376. il-knisja L-Isqof jirreferi għa lista ta bliet u piżijiet oħrajn bħala l kienu ġew nrasferid tas-Salvatur hi mll-knija paroli -anik ta'Santa Karina kif wkol et dua inSupramelhorieta Belesta Be sub ha, 371. knisja ta' jeħtieġilha tkun 21. Deskrizzjoni tat-titlu tal-artal tissemma fil-vista tal-1754. Jidher li l-artal tal-visit; as reġa nġieb lejn il-knisja ta-Salvatur flimkien mal-piżijiet u l-obbligi li kellu. Għaqda Mużikali Beland 7 Żejtun e Is-27 Pubblikazzjoni 9 2008