Il-vara tal-Madonna taċ-Ċintura fil-Parroċċa tal-Gudja fl-isfond tal-Ikonografija tal-Madonna bil-Bambin u l-vari tagħhom f'Malta Victor Caruana B.A.(Hons), MA Storja tal-Arti Wieħed mill-aktar elementi importanti u sinjifikattivi li jiddistingwi r-reliġjon Nisranija minn reliġjonijiet oħrajn hija l-użu tal-arti fit-tixrid tat-tagħlim tagħha. Sa minn żminijiet imbegħda, il- Knisja Kattolika għamlet użu minn pitturi, skulturi, vari, statwi, riljievi, mużajċi u 'stained glass' sabiex twassal lid-devoti u lill- fidili li jsegwu u jipprattikaw id-duttrina. tagħha ' l-messaġġ mixtieq b'mod viżiv. Is-suġġetti u t-temi li dawn il-forom differenti t'arti jpoġġu quddiem l-ispettatur ivarjaw minn simboliżmu li joħroġ mill-immaġni ta' xi annimal bħal ħamiema, ħaruf jew ħuta sa oġġetti bħal ħobż, għeneb, qamħ u fergħa tal-palm, allegoriji ta' xi virtujiet Insara u anke rappreżentazzjonijiet ta' xi episodji mill-Vanġeli Mqaddsa jew il-ħajja ta' xi qaddis jew qaddisa. Permezz t'hekk, żviluppa repertorju ta' immaġni sagri li kiber u żviluppa mal- kurrenti u l-istili artistiċi li kienu popolari u in voga matul is-snin. Minn dawn kollha, żgur li waħda mir-rappreżentazzjonijiet l-aktar popolari u meqjuma kważi f'kull binja sagra Kattolika hija dik li turi lill-Madonna bil-Bambin fejn nistgħu ngħidu li din ix-xbieha hija komuni u importanti daqs dik tal-Kurċifiss. L-Immaġni tal-Madonna bil- Bambin Matul iż-Żmien Il-Konċilju ta' Efesu li tlaqqa' fis-sena 431 WK kien determinanti sabiex tiġi stabbilita l-ikonografija tal-Madonna bil- Bambin. Dan minħabba li f'dan il-kunsill, ġie uffiċjalment inkluż fid-duttrina Nisranija t-twemmin li l-Madonna hija tassew.omm Alla magħmul bniedem: it-Theotokos. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-arti esperjenzat użu wiesa tal-immaġni tal-omm qaddisa bilqiegħda fuq tron u b'binha fi ħdanha. Dawn nistgħu ngħidu li kienu xbihat li juru lill-Madonna bħala mara umli iżda 'l fuq minn kull ħlejqa oħra umana, intiżi biss għall-aspett devozzjonali lejn din il-figura sagra u mingħajr ebdà konnessjoni narrattiva. Aktar tard — frott it-twemmin li ħareġ minn Efesu — bdew jiżviluppaw rappreżentazzjonijiet tal-mument fejn l-iskop tal-Madonna fuq din l-art laħaq il-qofol tiegħu, jiġifieri t-twelid ta' Ġest f'din id-dinja b'enfasi fuq l-irwol ċentrali tal- Madonna. Il-waqa' politika u ekonomika. tal-Imperu Ruman fisser li l-knisja Kattolika tal- Punent ma setgħetx tlaħħaq mal- iżvilupp ikonografiku li kien qed iseħħ fl-isfera artistika Biżantina li kienet mehdija toħloq kunċetti narrattivi ġodda bbażati fuq sorsi apokrifi u li kienu jitrattaw il- ħajja tal-Madonna sa qabel ir- rakkont tat-tħabbira tal-anġlu- Mdinna taċ-Ċżntfvna l-Annunzjoni. Għaldaqstant, hija bbażat — ir-rappreżentazzjonijiet tagħha fuq dawk Biżantini tant li f'Ruma naraw xbihat f'referenza kbira Biżantina anke matul is-sekli 7Tu8 WK. Id-duttrina Nisranija hekk kif riflessa fl-ikoni Biżantini li kienu qed jinfluwenzaw l-arti Taljana Ikona Biżantina tat-Theotokos. permezz tal-preżenza tagħhom fuq dak il-pajjiż u anke minħabba territorji Biżantini li kienu fil-qrib, apparti t-tqassim ta' manuskritti, avorju, fided, dehebijiet, u drappijiet Biżantini mill-ifjen fil- Punent, kienet qed twassal lid- devot il-messaġġ li s-salvazzjoni tal-bniedem twettqet permezz tal- inkarnazzjoni t'Alla fit-twelid ta' Ġesti Bambin. Allura, peress li dan twettaq bis-saħħa tal-Madonna, hija bdiet tiġi kkunsidrata bħala personaġġ ewlieni u kruċjali f'dan it-twemmin importanti. Ix-xbieha tagħha b'Ġesti f'ħoġorha jew fi ħdanha kien ifakkar dan kollu u għaldaqstant il-figura tagħha ħadet dimensjoni aktar sagra u qaddisa. Dan narawh minn dak li kien qed jiġri fl-Italja tas-Sekli 13 u 14, fejn Ordnijiet reliġjużi, Konfraternitajietuniesaristokratiċi bdew jikkummissjonaw xbihat tal-Madonna għall-binjiet rispettivi tagħhom, kemm għall- użu privat u anke pubbliku. Ir-rappreżentazzjonijiet kienu kkaratterizzati minn sfond dehbi li, fid-dawl tax-xemgħatu l-lampi taż- żejt, kien jillumina l-pittura kollha. Din kienet karatteristika importanti fix-xbihat Gotiċi, li magħha nistgħu nżidu l-espressjonijiet pjuttost serji tal-figuri, l-irfinezza tax- xogħol u l-element qawwi dekorattiv li kien jiddomina dawn. it-tip ta' immaġni. Flimkien mal-użu tal-lapis lażuli — ħaġra prezzjuża li kienet tintuża sabiex tagħti l-kulur kaħlani lill-ilbies tal- biss kien jagħti aktar valur lix-xbieha iżda wkoll kien mezz kif il-kummissjonant kien jesprimi d-devozzjoni tiegħu lejn il-Madonna hekk kif imfissra mir-rieda tiegħu li jagħmel u jżejjen ix-xbieha li xtaq bl-aqwa u l-ifjen materjal Matul ir-Rinaxximent fl- Italja, fejn il-bniedem beda jitqies bħala ċ-ċentru ta' kollox, fl- arti beda jispikka aktaf l-element uman, inkluż fl-arti sagra li bdiet tiġi prodotta. Għalhekk, naraw qaddisin u xbihat tal-Madonna li juru aktar emozzjonijiet, ħajja u komunikazzjoni bejn il-figuri fil-kompożizzjonijiet artistiċi. L-espressjonijiet tal-uċuħ serji tal-istil Gotiku beda 'jinbidel fi tbissim u ħars mimli devozzjoni li kienu jagħmlu lill-figuri murija aktar reali u umani, u twarrab l-ispirtu aristokratiku u nobbli li kien jintuża qabel. Dan wassal sabiex jiġi żviluppat aktar l-aspett matern fix-xbihat tal-Madonna bil-Bambin billi dawn iż-żewġ personaġġi ma baqgħux iħarsu biss lejn l-ispettatur iżda bdew jidhru wkoll iħarsu lejn xulxin b'qima u mħabba filwaqt li l-ġesti ma baqgħux riġidi iżda bdew juru aktar affezzjoni bejn l-omm u binha. Apparti dan, il-figura tal-Bambin ma baqgħetx waħda ta' tarbija b'wiċċ u espressjoni ta' xi ħadd matur iżda nbidlet f'waħda li minkejja li xi kultant tidher xorta qed tagħmel il-ġest tal-benedizzjoni, bdiet tirrifletti Pittura Rinaxximentali tal-Madonna bil-Bambin, Madonna taċlintena n-natura ta' tarbija li titbissem, tilgħab u tfittex lil ommha għall- wens u l-fsied. Bidla ikonografika li ħadet spinta kbira 'l quddiem matul żmien ir-Rinaxximent kienet dik fejn il-Madonna bdiet tidher aktar waħedha u mhux ma' Ġesti Bambin. Dan huwa punt importanti għax l-attenzjoni u l-importanza ma baqgħetx biss fuq l-irwol tal-Madonna bħala omm Alla kif kien sa minn wara l-Konċilju ta' Efesu iżda bdiet tingħata aktar attenzjoni l-figura awtonoma tal-Madonna hekk kif murija minn bosta episodji ta' ħajjitha u li kienu bdew igawdu attenzjoni partikolari fit- tagħlim tal-Knisja. Fost dawn insemmu t-Tħabbira tal-Anġlu, l-Immakulata Kunċizzjoni u b'mod partikolari, id-Duluri (jew il-Pietà). Dawn. ir-rappreżentazzjonijiet tal-Madonna taħt titlu partikolari kienu kruċjali għal dak li seħħ fi żmien il-Barokk fl-Ewropa. F'dan il-perjodu l-Knisja Kattolika kienet involuta fil-kunflitt dottrinali mal- Protestantiżmu u r-riformi li ried iwettaq, fejn il-Knisja irritaljat għall-attakki fuq it-tagħlim u l-imġiba tagħha billi bdiet il-kontroriforma hekk. kif espressa u mfassla mill- Konċilju ta' Trentu li sar bejn l-1545 u l-1563. Din kienet mewġa ta' enfasi fuq it-tagħlim uffiċjali tal-knisja, intiż sabiex l-Insara jkunu jafu sew dak li kien mistenni minnhom li jemmnu. L-arti kienet mezz u għodda importanti sabiex id- devoti kollha minn madwar l-Ewropa jkunu jafu u jifhmu t-tagħlim tal-Knisja permezz tal-mezzi viżwali li din kienet tipprovdi aktar u aktar minħabba li l-Protestantiżmu kien kontra l-użu ta' xbihat u minħabba f'hekk ħafna xogħol artistiku — spiċċa meqrud jew parzjalment imkisser u vvandalizzat. Il- kontroriforma tal-Knisja ma kinitx biss li żżid l-arti fil-binjiet u t-tempji tagħha iżda wkoll li toħroġ saħansitra anke linji gwida lill-artisti u l-pitturi sabiex dawn jipproduċu xbihat li jkunu konformi mad- duttrina tal-knisja. Dawn. kienu jinkludu anke l-kuluri li ċertu personaġġi kellu jkollhom fl-ilbies tagħhom, kif kellhom jiġu murija u anke liema suġġetti u temi kellhom jieħdu importanza f'dak il-kuntest partikolari li l-Knisja kienet għaddejja minnu. B'hekk naraw produzzjonijiet — aktar spissi ta' temi bħall- Madalena u San Pietru Penitenti sabiex juru s-sens ta' ħtija li wieħed li jiżbalja għandu jkollu u kif dan għandu jpatti għal dnubietu filwaqt li jfittex il-maħfra divina. Naraw anke pitturi li juru qaddisin jiġu mqarbna, bħal pereżempju L-Aħħar Tqarbina ta' San Ġlormu ta' Domenichino u t-Tqarbina u l-Martirju ta' Santa Luċija xogħol ta' Paolo Veronese, intiżi sabiex jippromwovu dan is- sagrament fost il-fidili. Ma setax jonqos li f'dan kollu ma jkunx hemm enfasi qawwija fuq il-figura tal-Madonna. Tajjeb li nsemmu, fil-fatt, li l-Madonna bħala figura sagra kompliet tiżviluppa u tikber wara l-importanza li bdiet tieħu matul ir-Rinaxximent. Eżempju ċar ta' dan jidher fl-istorja tal- ikonografija tal-Immakulata Kunċizzjoni li ġiet definita fi Spanja tas-seklu 17 permezz tal-pittur u teorista Francisco Pacheco. Pacheco: ppreżenta lid-dinja artistika l-immaġni tal- Immakulata li lkoll drajna naraw f'bosta xogħlijiet, jiġifieri bil- 'L-Aħħar Tqarbina ta' San Ġlormu; Domenichino. Madonna b'bixra żagħżugħa liebsa l-abjad u l-mant ikħal, b'idejha magħqudin flimkien, xagħarha twil u skur, bil-qamar u s-serp taħtha, tnax-il kewkba ma' rasha u mdawra b'numru ta' puttini jżommu l-ġilji jew il-ward. Din ir- rappreżentazzjoni ġiet meħuda u ppopolarizzata minn artisti oħrajn Spanjoli bħal Murillo, Velàzguez u Zurbaran u baqgħet tinfirex mal- Ewropa kollha. L-akbar impatt Marjan li ħalla l-marka ikonografika tiegħu fuq l-arti Nisranija kien bla dubju dak tad-dehriet u l-konnessjoni tagħhom mal-Ordnijietreliġjużi. Il- kontroriforma utilizzat, kabbret u nefħet it-tradizzjonijiet tad-dehriet tal-Madonna li kienu popolari sa minn qabel u allura, xeni li juru lill-Madonna taħt titli differenti bħal pereżempju l-Madonna taċ- Ċintura, tal-Karmnu u tar-Rużarju Medenna taċ-Ċintura bdew isiru aktar popolari. Dan kellu l-għan li jespandi d-devozzjoni tal-Madonna taħt dawn it-titli rispettivi, jippromwovi l-użu tal- oġġetti devozzjonali partikolari fost il-fidili u anke juża d-dehriet tal- Madonna lill-qaddisin sabiex isaħħu l-awtentiċità tad-duttrina Nisranija. Huwa importanti li ' f'dan. l-istadju, wieħed jirrimarka dwar il-fatt li għalkemm dawn id-dehriet jikkonċernaw lill-Madonna — tant li huma l-qofol tat-titli li hija għadha msejħa bihom sal-lum il- ġurnata - fl-ikonografija tagħhom xorta naraw il- figura ta' Ġest: Bambin jakkumpanja lil- ommu. Dan sabiex kull għan u virti li l-Verġni mbierka hija mogħnija bihom fir- reliġjon Kattolika, jidhru fir-rappreżentazzjonijiet tagħha. Allura, il-knisja rat li dejjem tfakkar li l-Madonna hija omm Alla magħmul bniedem u li permezz tagħha l-bniedem jersaq aktar lejn Alla grazzi għall-interċessjoni li hija tagħmel favur id-devot quddiem binha. Flimkien mal- pompożità, is-saħħa, il-qawwa u l-glorja li jikkaratterizzaw l-istil Barokk,i l-knisja kienet allura qed tipproġetta s-sodezza u l-verità tat-tagħlim tagħha u anke l-kobor tagħha bħala istituzzjoni. Il-Madonna bil-Bambin fil-Vari Proċessjonali f'Malta Waqt li l-knisja Kattolika Nisranija kienet għaddejja tippromwovi t-tagħlim tagħha anke permezz tal-arti Barokka madwar l-Ewropa, f'Malta bdew jidhru l-ewwel xbihat proċessjonali fil- knejjes tagħna. Il-preżenza tal- Ordni Militari u Sovran ta' San Ġwann kien garanzija ta' stabilità politika u reliġjuża f'dawn il- gżejjer u l-kuntatti li l-Kavallieri kellhom ma' pajjiżi fil-kontinent Ewropew, megħjuna mill- kummerċ ma' pajjiżi bħal Spanja u n-naħa t'isfel tal-Italja flimkien mal- ordnijiet reliġjużi li kienu preżenti f'Malta għamilha aktar faċli sabiex ċertu tradizzjonijiet — artistiċi, reliġjużi u soċjali jinbtu u jikbru f'dan il- pajjiż. Huwa fl-ambitu tal-purċissjonijiet u manifestazzjonijiet pubbliċi oħra li l-użu tal-vari proċessjonali beda jrabbi l-għeruq tiegħu fin-nisġa kulturali tagħna. Minn dak li rajna aktar 'l fuq ma kinitx sorpriża li apparti xbihat tridimensjonali ta' qaddisin padruni ta' ċertu rħula u bliet u ta' episodji mill-passjoni u l-mewt ta' Ġest Kristu, bdew isiru wkoll rappreżentazzjonijiet sagri tal-Madonnau li huma fost l-eqdem li nsibu fil-knejjes tagħna kif naraw mill-preżenza tal-Bambina fil-belt tal-Isla (qabel l-1618), u l-vari manikini tal-Madonna tar-Rużarju fil-Knisja tal-Porto Salvo fil-Belt Valletta (xogħol ta' Giuseppe Mazzeo da Vizzini tal-1615)l, dik tal-Madonna tal- Grazzja f'Ħaż Żabbar (c.1696 iżda Ilum mitlufa), il-Madonna taċ-Ċintura li kien hemm fil- knisja tal-Agostinjani tal-Belt Valletta u l-Madonna li nsibu fil- kappella tal-Madonna tal-Ħniena L-aktar vara tal-Madonna li ħalliet impatt fl-arti figurattiva sagra f'pajjiżna, iżda, kienet bla dubju ta' xejn dik tal-Madonna tar-Rużarju li Melchiorre Cafa' naqqax għall-knisja tad- Dumnikani fir-Rabat (Malta) fl- 1661. Il-livell artistiku għoli li fiha wassal sabiex bosta knejjes oħra jikkummissjonaw. vari tal- 'Il-Madonna tar-Rużarju, Melchiorre Cafa; Knisja tad- Dumnikani, Rabat, Malta. Madonna taħt l-imsemmi titlu u li jkunu kopji tagħha. Dan nistgħu narawh minn dak li ġara' f'Birkirkara (Kolleġġjata ta' Santa Liena), Ħal Balzan, Ħaż Żebbuġ, iż-Żejtun u l-Isla (din il-vara llum tinsab fil-parroċċa tal-Imsida). Apparti li din il-vara ta' Cafa' serviet bħala l-prototip għal vari oħra tal-Madonna tar-Rużarju, aspett interessanti ieħor fl-importanza tagħha fl- istorja tal-vari. proċessjonali f'pajjiżna huwa li bdiet isservi wkoll bħala ispirazzjoni għal rappreżentazzjonijiet tal-Madonna taħt titli oħra differenti, bħal pereżempju l-Madonna. tal- Karmnu u anke l-Madonna taċ- Ċintura. Ir-raġuni għal dan hija waħda faċli. Is-similaritajiet fil- ġrajjiet tad-dehriet tal-Madonna taħt dawn it-titli huma evidenti ħafna, fejn għandek il-Verġni Mbierka akkumpanjata mill- Bambin li tidher lil xi qaddis u tagħtih oġġett li l-użu tiegħu jkun iwassal għal devozzjoni qawwija lejn il-Madonna, kemm jekk huwa l-kuruna tar-Rużarju, il- labtu Karmelitan jew iċ- Ċintura Agostinjana. Fil- l pittura mdorrijin naraw kif fiċ-ċentru tal-kwadru, il-Madonna u l-Bambin jidhru jikkomunikaw ma' San Duminku u Santa Katarina ta' Siena fil-każ tal-Madonna tar- Rużarju, ma' San Xmun Stock (u xi kultant Santa Tereża ta' Avila) f'rappreżentazzjonijiet tal-Madonna tal-Karmnu u Santu Wistin u Santa Monika fil-Madonna taċ-Ċintura. Fl-arti tridimensjonali tas-seklu sbatax, vari b'ħafna personaġġi ma kinux jiġu kkunsidrati, kemm minħabba spejjeż, gosti artistiċi, diffikultajiet ta' rfigħ u anke diffikultajiet dwar spazju fejn jinżammu. Għalhekk, l-attenzjoni u s-suġġett tax-xbieha kien ikun dejjem il- personaġġ l-aktar importanti — f'dal-każ, il-Madonna. Il-vara. ta' — Cafa' fir- Rabat għaldaqstant turi lill- Madonna wieqfa u bil-Bambin f'idha x-xellugija filwaqt li żżomm. il-kuruna tar-Rużarju f'idha l-leminija. Din il- kompożizzjoni tagħti lok għal żewġ interpretazzjonijiet: l-iskultur jew għamilha fil-waqt li qed tnewwel il-kuruna lil San Duminku, jew inkella tidher qed tistieden lid-devot sabiex jersaq lejha sabiex jieħu dak l-oġġett qaddis li hija qiegħda toffrilu. Din il-kompożizzjoni tagħmilha faċli sabiex tiġi użata għal rappreżentazzjonijiet oħra jekk kemm-il darba jinbidel l-oġġett sagru partikolari f'idejn il-Madonna, kif fil-fatt ġara fil- każijiet tal-Madonna tal-Karmnu fil-Belt u l-Imdina. F'dawn iż- żewġ vari, il-figuri tal- Madonna u l-Bambin huma kopji tal-vara tar-Rabat, kemm mill-pożi tal-figuri, l-uċuħ, il-mod kif huma mlibbsin u anke l-panneġġi tal-libsa, tal-mant, tal- velu u t-terħa tal-Bambin. F'Ħal Luqa nsibu każ fejn saħansitra vara mnaqqxa fl-injam mill-iskultur Gio Antonio: Saliba fis-sena 1692, u li hija wkoll ispirata mill-vara ta' Cafà, tintuża kemm bħala l-Madonna tar-Rużarju kif ukoll bħala l-Madonna taċ-Ċintura. Is-seklu dsatax. kien perjodu importanti ferm fl- istorja tal-vari proċessjonali Maltin. Fih, mhux. biss inħadmu numru sabiħ ta' vari fl-injam grazzi għal skulturi mill-aqwa bħal Vincenzo Dimech, Mariano Gerada u l-alljievi tiegħu Pietro: Paolo: Azzopardi, Alessandro Farrugia u Salvatore Psaila, iżda f'pajjiżna ħadet spinta 'l quddiem t-teknika tal- kartapesta, b'mod: partikolari lejn it-tieni nofs tas-seklu. Din l-epoka kienet sinjifikattiva wkoll għall-ikonografija tal-Madonna u l-Bambin fil-vari. Dan għax, fl-aħħar, bdew jiġu maħduma xbihat li għalkemm ispirati mix- xogħol Rabti ta' Cafà, ma kinux kopja eżatta tal-vara tiegħu kif kien ġara' matul is-snin ta' qabel. Għalhekk, bdew jidhru vari fejn għalkemm il-Madonna baqgħet dejjem tidher wieqfa bil-Bambin f'idha x-xellugija, it-tqassim tal- ilbies kif ukoll il-fattizzi tal-uċuh u l-panneġġi ma kinux jagħmlu referenza diretta lejn il-prototip Il-vari tal-Madonna tar-Rużarju fl-Imqabba u Ħal Għaxaq (Alessandro Farrugia, tal-Karmnu fiż-Żurrieq (Salvatore Psaila, 1842) huma xempju ċar ta' dan. Apparti hekk, inħadmu wkoll vari fejn il-kompożizzjoni 'Il-Madonna tal-Karmnu; Salvatore Psaila, Knisja Arċipretali taż-Żurrieq. tal-Madonna bil-Bambin kienet għalkollox differenti minn dawk ta' qabel. Fil-vara tal-Madonna tar-Rużarju fil-parroċċa tas- Siġġiewi (Mariano Gerada, 1805), pereżempju, naraw lill-Madonna wieqfa u lill-Bambin wieqaf fuq kolonna magħmula mis-sħab maġenbha — kompożizzjoni li użaha wkoll l-istatwarju Carlo Darmanin meta ħadem il-Madonna taċ-Ċintura għall-parroċċa tal- Qrendi fl-1872. Fil-vara tal- Madonna tar-Rużarju (Vincenzo Bonnici, 1864) meqjuma fil-knisja tal-Annunzjata fil-Birgu, min-naħa l-oħra, il-Bambin jidher ibierek lill-ispettatur filwaqt li qiegħed wieqaf fuq banketta baxxa. F' Ħal Għargħur (Alessandro Farrugia, 1823) u Ħad-Dingli (Carlo Darmanin, (1907), imbagħad, il-Madonna tinsab bilqeigħda fuq tron u struttura ta' sħab rispettivament mentri l-Bambin jinsab bilqiegħda f'ħoġorha fix- xbieha ta' Ħal Għargħur u wieqaf quddiemha fl-immaġni Dinglija. Id-ditta Franċiża Galard et Fils u l-Vara tal-Madonna taċ-Ċintura fil-Parroċċa tal-Gudja Minn dan ikonografiku u artistiku f'pajjiżna, toħroġ il-vara tal-Madonna taċ-Ċintura li nsibu meqjuma fil-parroċċa ta' Santa Marija fir-raħal tal-Gudja. Din ix-xbieha devota saret fl-1892 mid- ditta ta' statwi reliġjużi bbażata f'Marsilja -— Franza, bl-isem ta' Galard et Fils. Id-ditta Galard twaqqfet f'Marsilja fl-1830. Matul is- seklu dsatax, Marsilja kienet is-sit ta' innovazzjonijiet industrijali u espansjoni fil- manifattura. — Il-kummerċ marittimu U l-prosperità tal-belt ħadu spinta kbira 'l quddiem hekk kif beda jikber l-Imperu Franċiż u bil-kisbiet Franċiżi t'artijiet imbegħda (speċjalment l-Alġerija) mill-1830 'il quddiem. Meta mbagħad infetaħ il-kanal ta' Suez fl-1869, l-opportunitajiet marittimi . komplew jikbru. Dan l-isfond storiku juri li l-avvenimenti li kienu għaddejjin fi Franza u f'Marsilja kellhom impatt konsiderevoli fuq it-twaqqif u l-iżvilupp ta' din il-fabbrika ta' statwi speċjalment sabiex tesporta x-xogħol tagħha lil hinn mill- ixtut ta' Franza, fosthom appuntu Malta, grazzi għall-preżenza ta' negozjanti u baħħara li ġew f'kuntatt max-xogħlijiet tad-ditta Galard f'din il-belt Franċiża. Il- letterhead ta' din il-kumpanija kienet iġġib dan il-kliem: il-kuntest Apparti d-data tat- ) twaqqif tagħha, din il-kitba turi li kellha l-indirizz f' numru 27, Rue de la Fare li kienet xi kilometru u nofs 'il bogħod mill-port tal-belt. Tgħid ukoll li kien ħanut tax-xogħol li jispeċjalizza 'ateliers' tfisser li l-ħidma kienet issir f'ambjent ta' studjow, fejn numru ta' nies — assistenti, studenti u apprendisti — kienu jaħdmu flimkien u jipproduċu xogħol li kien joħroġ komplut taħt l-isem tal-imgħallem. Il- vari li kienu jsiru f'din il- kumpanija kienu fl-istil reliġjuż Romantiku tipiku tas-seklu dsatax. Il-figuri tal- qaddisin għandhom fughom spirtu ta' devozzjoni u kalma u jispikkaw għall-irfinar li għandhom. Il-ġesti shuma ristretti u l-ftit movimenti tal-idejn u s-swaba' huma ġentili u jesprimu sens qawwi ta' delikatezza. Ġeneralment, l-uċuħ għandhom xeħta Romantika għall-aħħar, b'ħaddejn xi ftit ruxxana, għajnejn ċari, ħalq żgħir u mbexxaq kif ukoll xagħar immudellat pulit u ġeneralment imġiegħed. L-ilbies ukoll huwa nieqes mill-moviment, bi mpjiegi magħmula b'mod sistematiku, ordinat u naturali li jagħtu dehra nadifa lill-vari u li tkompli tenfasizza l-aspett devozzjonali tagħhom. kliem, nistgħu ngħidu li dawn il- vari kienu verżjoni statwarja tal- immaġni li kienu jinsabu fis-santi. L-ewwel vari ta' ċertu importanza tad-ditta — Galard fil-gżejjer Maltin waslu fis-sitt deċenju tas-seklu dsatax. Fil- fatt, fl-1863 waslet f'Għawdex ix-xbieha ta' Santa Marija għall- parroċċa taż-Żebbuġ. Ta' min jgħid li x-xogħol ta' din il-kumpanija sab klijentela b'saħħitha fil-gżira Għawdxija tant li sebgħa mill- ħmistax-il parroċċa li hemm Il-Madonna taċ-Ċintura: Galard et Fils, Knisja Arċipretali tal-Gudja. għandhom il-vara titulari tagħhom li nħadmet mid-ditta Galard. F'dak il-perjodu, il-kartapesta f'Malta kienet għadha ma ħaditx il-popolarità li kellha tgawdi ftit tas-snin wara. Nistgħu ngħidu li x-xena artistika tal-iskultura sagra kienet għaddejja mit-transizzjoni ta' bejn tmiem il-perjodu tal-aqwa skulturi fl-injam (Pietro Paolo Azzopardi, Alessandro Farrugia u Salvatore Psaila) u l-bidu tal- karriera artistika ta' statwarji kbar fil-kartapesta bħal Carlo Darmanin, Giovanni Darmanin, Gerolamo Darmanin u Vincenzo Maria Cremona. Stilistikament, f'Malta wkoll kien beda jiddomina l-Puriżmu u r-Romantiċizmu, b' Giuseppe Hvzler u Giuseppe Calleja jkunu l-aqwa esponenti tiegħu fi gżiritna f'dik li hi pittura Madanakollu, il-preżenza tal-Ingliżi kienet determinanti wkoll sabiex in- Neo-Klassiċiżmu u l-importanza fuq il-perfezzjoni anatomika tal- bniedem tinfluwenza wkoll anke l-arti sagra Maltija — arti li xi ftit jew wisq fiha wkoll l-influwenza dejjiema tal-Barokk. F'dan il-kuntest, ma kienx diffiċli li l-vari tad-ditta Galard jinfiltraw fil-gosti tal-Maltin. Dawn ix-xbihat Franċiżi bdew deħlin Malta eżattament meta l-aqwa esponent tal- kartapesta Maltija, Carlo Darmanin, kien għadu fil- bidu tal-karriera tiegħu u ma kienx għadu ħa l-fama li kellu jgawdi ftit tas-snin wara. Jista' jagħti l-każ li l-kummissjonijiet lejn id- ditta Galard bdew minħabba n-nuqqas ta' statwarji stabbiliti fil-kartapesta. Dan minkejja l-preżenza ta' Giuseppe Vella u Antonio Mifsud li anke jekk ix- xbihat li kienu jipproduċu kienu ta' livell sodisfaċenti ferm, xorta ma jitqisux bħala fost ir-rinomati f'dan il-qasam artistiku. L-irfinezza tax- xogħol li kellhom dawn l-istatwi barranin ħalliet impatt fuq l-ewwel xogħlijiet kbar ta' Carlo Darmanin. Dan nistgħu narawh, pereżempju, f'rappreżentazzjonijiet bħat- Trasfigurazzjoni fil-parroċċa ta' Ħal Lija (1864), il-Madonna tad-Duttrina fil-parroċċa l-antika taż-Żejtun (1865), l-anġli ta' mal- Monument. fil-knisja ta' Santa Marija ta' Ġesti fil-Belt (1868) u l-bust tal-Ecce Homo (1868) fil-knisja ta' Stella Maris f'Tas- il-perjodu. It-tentattiv- u s-suċċess ta' Darmanin li jimita l-istil artistiku tal-vari maħduma minn artisti barranin biex jiġbed il-klijentela lejh — element li huwa preżenti wkoll u saħansitra b'mod aktar qawwi fix-xogħlijiet ta' Gerolamo Darmanin'-- ħalliet l-effett meħtieġ għax il-kummissjonijiet tiegħu baqgħu dejjem jiżdiedu aktar ma għadda ż-żmien għalkemm wara li ħa l-fama huwa warrab l-element ta' rfinar u beda jaħdem bi stil aktar goff u dirett, nieqes xi ftit mid-dettall. Dan peress li dawk il- Maltin li forsi kienu għadhom xi ftit xettiċi fuq l-abiltajiet tal-artist Malti u l-livell artistiku ta' xogħlu raw li fl-aħħar mill-aħħar seta' jkollhom vari simili għal dawk ta' barra imma b'anqas skariġġ, anqas spejjeż u bil-possibilità li jkunu jistgħu jmorru jaraw ix-xbieha ssir fil-ħanut tax-xogħol tal-istatwarju nnifsu. F'Għawdex, Darmanin ma gawdiex l-istess suċċess kbir li kiseb f'Malta. Forsi dan kien dovut għall-kummissjoni sfortunata tal- 1863 fejn huwa kien mqabbad sabiex joħloq xbieha ta' Santa Margerita għar-raħal ta' Sannat — xbieha li kellha tkun it-tieni waħda maħduma. fil-kartapesta Maltija f'Għawdex wara dik tal-Għarb u li sfortunatament llum hija mitlufa. Jingħad li sabiex isawwar ix- xbieha ta' din il-qaddisa, huwa għamel referenza għall-pittura li tinsab fl-istess knisja u li fiha Santa Margerita tidher waqt il- martirju tagħha. Il-mod ta' kif kienet imlibbsa l-figura tat-tfajla qaddisa jidher li kienet ir-raġuni prinċipali għall-oġġezzjoni minn xi wħud waqt il-Viżta Pastorali tal-Isqof Camilleri fl-1890. wassal sabiex sebgħa u għoxrin: sena wara, il-vara ta' Darmanin inbidlet ma' oħra tad-ditta Galard, li kienet is-sitt waħda tagħhom f'Għawdex. Għalkemm il-gosti tal-influwenzi Nazzareni - li kienu jqisu l-ilbies ipotetiku tal-figura femminili bħala wieħed mhux xieraq fl-ambitu sagru - setgħu verament kienu l-instigaturi prinċipali għat-tneħħija tal-vara ta' Darmanin, huwa possibbli wkoll li r-raġuni vera kienet li n-nies ta' Sannat riedu vara bl-istess sens ta' dekor u livell artistiku daqs ta' dawk il-parroċċi l-oħra Għawdxin li sa dak iż-żmien diġà kellhom il-vara titulari tagħhom. Għalkemm sena wara li ħadem ix- xbieha ta' Santa Margerita Carlo Darmanin ħareġ bil-kapolavur tiegħu tat-Trasfigurazzjoni għar- raħal ta' Ħal Lija, il-vari li kien ħadem qabel kellhom ċertu difetti fl-anatomija, il-proporzjon u l-qagħda ġenerali tagħhom kif naraw fil-Madonna tar-Rużarju fil-parroċċa ta' San Ġorġ f'Ħal Qormi (1860), San Ġużepp ta' Ħal Għargħur (1862) u l-ewwel verżjoni tal-Addolorata għal Ħal Għaxaq (18517) li fl-aħħar tal- karriera tiegħu l-istatwarju stess ħass li kellu jbiddel u jimmodifika. Santa Margerita ta' Sannat seta' wkoll kellha dawn in-nuqqasijiet u għalhekk is-Sannatin ħassew il-ħtieġa li jduru għal xbieha tal- padruna li tkun aktar artistika. F'Malta, l-istorja ħadet żvolta differenti hekk kif il-popolarità tad- ditta Galard baqgħet xi ftit ristretta għal xi vari ta' festi sekondarji u vari devozzjonali oħrajn fil- parroċċi. Dan huwa dovut għall- preżenza ta' numru ta' statwarji lokali li kienu jaqdu lil min xtaq jordna rappreżentazzjoni sagra. Mhux talli l-Maltin ġeneralment ippreferew l-artisti lokali, talli huma kienu jfaħħru xogħolhom fil- gazzetti u l-ġurnali lokali kif ukoll imaqdru u jitfgħu l-botti għal min kien jimporta x-xogħol minn barra. Fil-Malta Tagħna tat-12 t' Awwissu - tal-1893, pereżempju, filwaqt li nsibu deskrizzjoni tal-vara ta' San Ġiljan li Carlo Darmanin kien għadu kemm ħadem għall- parroċċa li ġġib l-isem tal-qaddis, il-kittieb qal ukoll, €Taf x'għidna ġo qalbna meta fil-ħanut tas-Sur Darmanin rajnielu lesta Dil-vara tiegħu7 Għidna: Sakemm f'pajjiżna ddum id-drawwa misħuta Illi n-nies tagħna ntuhom il-ġenb u niġġennu lejn il-frustieri, Malta ma — Jixirqilhiex ikollha ulied li jagħmlulha unur bħas-Sur Carlozz Darmanin. Botta oħra diretta kontra l-artisti barranin u min jappoġġjahom permezz tal-kummissjonijiet li jtihom insibuha miktuba minn ċertu 'Patrijott' li fil-Malta Tagħna tas-17 ta' Novembru 1906, kiteb 'Kien imissu kien xi Taljan is-sur Darmanin, ħalli kienu jaraw Kif jitħallsu opri hekk. dejjem tkasbar minn ħuh Malti, U għalhekk sirna sbieħ/' 1 Kumment ieħor li jiġbor fih is- sentiment ta' bosta Maltin reġa' nkiteb minn 'Patrijott' fil-Malta Tagħna tad-19 t'Ottubru tal-1907, fejn qal €U dawn il-vari jiftaħru u jissemmew minn kull min jarahom, Għad-devozzjoni u għax-xogħol tal-arti li tidher fihom, għad Li xi wħud, daż-żmien, bdew itellfu x-xogħol lill-Maltin u qegħdin Iġibu l-istatwi u l-vari minn barral Aħna l-Maltin dejjem konna klieb ta' xulxin U għarukażalf' $ Din il-kritika ma kinitx issir biss mid-dilettanti tal-arti sagra Maltija. F' L'Ordine numru 640 tal-4 t'Ottubru tal-1861, il-pittur Giuseppe Calleja (1828-1915) li kien wieħed mill-akbar promoturi tal-arti Purista f'Malta, jikteb kontra l-poplu tal-Furjana wara li kienet iżżanżnet il-vara tal- Madonna. tar-Rużarju li kienet inġiebet minn Franza ftit taż- żmien qabel u li stilistikament jidher li hija vara maħduma mid- ditta Galard. Huwa jirrimarka fuq id- difetti li fiha din il-vara u jagħlaq billi jqabbel ix-xogħol Malti, speċjalment dak ta' Carlo Darmanin (li kien għadu fil-bidu tal-karriera artistika tiegħu) ma' dak barrani. Huwa jtemm il-kritika tiegħu billi jgħid, Meta fl-1892 l-fratellenza tal-Madonna taċ-Ċintura fil- Gudja ddeċidiet li tordna statwa singulari tal-Madonna taħt it-titlu msemmi, din id- ditta kienet ilha kważi. tletin sena timporta okkażjonalment xi statwa lejn Malta u allura l-kummissjonanti kienu jafu sew x'tip ta' xogħol kienet tipproduċi. Biżżejjed ngħidu li sentejn qabel — fl-1890, kienu żżanżnu l-vari ta' San Ġużepp tal- Qala u tar-Rabat (Malta) filwaqt li sena qabel waslet il-vara tal- Madonna. taċ-Ċintura fil-Gudja, kienu waslu Malta żewġ vari oħra, jiġifieri Stella Maris għal Tas-Sliema u Santa Margerita għal Sannat. Hija probabilità kbira li l-fratelli Ċinturanti xtaqu xi ħaġa speċjali fil-vara tagħhom. F'Malta ta' tmiem is- seklu dsatax ma kienx hawn min jaħdem vari fl-injam għaldaqstant l-għażla kienet bejn li ssir xbieha tal-kartapesta minn artist Malti jew inkella tinġieb minn barra. L-għażla, kif nafu, waqgħet fuq tal-aħħar forsi kemm għax kienu jafu xi kwalità u tip ta' xogħol id- ditta Galard kienet tipproduċi u għalhekk ma kellhomx biża' ta' xi diżappunt jew inkella għax ma ridux vara li tkun qisha statwa tat- tiżjin fit-toroq — li dak iż-żmien il- 'Il-Madonna ta' Loreto; Galard et Fils, Parroċċa t'Għajnsielem, Għawdex. 'Il-Madonna bil-Bambin; Galard et Fils, Cċtċ d'Azur, Franza.(Ħajr lill-paġna ta' Facebook 'Fabriquċ en Marseille') Mdenna taċ-Ċintura produzzjoni tagħhom kienet fl-aqwa tagħha. Il-vara hija tipika kemm għal xbieha tal-Madonna bil-Bambin u anke għax- xogħlijiet Romantiċi tad-ditta Galard hekk kif deskritti aktar 'il fuq. Il-vara turi lill-Madonna wieqfa fuq is- sħab, bil-Bambin ibierek lill- ispettatur fuq dirgħajha tax- xellug u biċ-Ċintura f'idha l-leminija. Il-kuluri tal-ilbies huwa tradizzjonali, bil-velu twil, bajdani li jinżel minn mal-ġnub ta' ras il-Madonna u jibqa' nieżel warajha filwaqt li mant ikħal jinżel m'idha l-leminija, idur ma' qaddha u jgħatti parti kbira mill-libsa ħamranija u jinġema' maċ- ċintorin tagħha, wara l-figura tal-Bambin. Dan iwassal sabiex il-mant jinżel f'numru ta' panneġġi kbar u vertikali man-naħa xellugija tal-figura. Il-bqija tal-mant, imbagħad, jgħatti idha l-leminija kif ukoll il-parti ta' wara tal-vara. Il- modellatura tal-ilbies hija pulita u sempliċi, mingħajr ebda aċċenn għal xi moviment li jtellef mill- ispirtu kwiet, seren u kalm li jiddomina din il-kompożizzjoni. Anke. l-ġesti tal-figuri huma ristretti immens, b'mod partikolari dak tal-Madonna, fejn bil-kontra tal-vari Barokki li ġew wara l-vara tal-Madonna. tar-Rużarju ta' Cafa' fir-Rabat, din ix-xbieha m'għandhiex id maħruġa 'l barra -— minħabba li l-Madonna aktar qisha bħal donnha qed iżżomm iċ-Ċintura mqaddsa milli tagħtiha lid-devot — u lanqas pożizzjoni ta' contrapposto li tagħti ċertu qagħda ħajja lill-figura prinċipali. Minflok, il-Madonna tispikka għall-vertikalità — tal- qagħda tagħha, li tinkiser biss bl- inklinazzjoni ħafifa u ġentili ta' rasha lejn il-figura tal-Bambin. Min-naħa tiegħu, dan jipprovdi l-aktar sens ta' moviment fil-vara permezz ta' jdejh il-leminija li tinsab mgħollija 'l fuq f'ġest ta' benedizzjoni u l-oħra qiegħda mniżżla 'l isfel għall-bilanċ. Madanakollu, dan xorta ma jistax jitqies bħala xi moviment li jtellef is-sens ta' ġabra u devozzjoni li din ix-xbieha twassal lid-devot. Kif huwa komuni għall-maġġoranza tal-vari tad-ditta Galard et Fils, din id-deskrizzjoni turina li l-vara ma tokkupax xi volum kbir ta' spazju, l-istess bħax-xbihat Puristi li kienu jiddominaw l-arti tat-tieni nofs tas-seklu dsatax f'Malta. L-uċuħ taż-żewġ figuri li jsawru din l-immaġni huma komuni għal min huwa familjari max-xogħol ta' din il-kumpanija Franċiza, tant li narawhom f'bosta vari oħra kemm barra u anke f'Malta, bħall-Madonna tas-Sokkors f'Kerċem, il-Madonna ta' Loreto f'Għajnsielem u l-Madonna bil- Bambin f'Cċte d' Azur, Franza. Konklużjoni Kif rajna, ir- rappreżentazzjonijiet tal-Madonna bil-Bambin huma xbihat ewlenin fl-arti sagra. Huma xbihat li jiġbdu lid-devot lejhom minħabba l-aspett matern li l-artisti esprimew f'ħidmiethom u li fl-istess ħin, jaraw fil-Madonna dik il-mara ħanina, twajba u umli li tressqek lejn binha Ġest. L-irwol tal- Verġni Mbierka bħala medjatriċi kien fattur li l-knisja Kattolika u r-reliġjon Nisranija eżawrew mal- milja taż-żmien, b'mod partikolari f'każijiet fejn il-Madonna tuża xi oġġett sagru li min iżommu miegħu jkollu garanzija ta' salvazzjoni meta jtemm il-ħajja tiegħu fuq din l-art. Il-vara tal-Madonna taċ- Ċintura fil-Gudja hija waħda li Il-preżenza tal- Bambin Ġest li fil-mod kif inhu muri — b'ħarstu lejn in-nies filwaqt li jbierek lil min qed jersaq lejh — jieħu prattikament l-aktar parti importanti tal-kompożizzjoni. Il- Madonna qed iżżommu fi ħdanha u tmejjel rasha lejh kemm b'qima u anke mħabba u dan ipoġġi fil-kompożizzjoni l-emozzjoni materna li ma setax jonqos li tispikka f'vara Romantika u Purista bħal din. Apparti hekk, din l-immaġni għandha tiġi apprezzata wkoll għall-fatt li hija parti minn kullana ta' vari Marjani bi stili differenti li nsibu fl-istorja tal-vari proċessjonali f'pajjiżna u li tipprovdi eżempju ieħor tal- varjetà fl-eżekuzzjoni bejn il-vari tal-kartapesta li nħadmu Malta u li dawk li nġiebu minn barra pajjiżna. Referenzi l Ivan D.Aquilina, 'Valletta — San Duminku', Il-Knejjes. ta' Malta u l-Festi Tagħhom, VollIL, Malta 1994, p202. 2 Karm Bonavia, 'Żabbar — Il-Madonna tal-Grazzja', Il-Knejjes Parrokkjali ta' Malta u l-Festi Tagħhom, Vol JIL, Malta 1994, p.256. 3 Mark Cauchi, L-Istorja tal-Knisja ta' $ Jingħad li dan kien dovut għall- preżenza ta' komunità żgħira ta' Għawdxin li kienu jgħixu f'Marsilja. Il-parroċċi li għandhom il-vari titulari tagħhom li kienu nħadmu fil-fabbrika Galard huwa ż-Żebbuġ, Għajnsielem, Kerċem, in-Nadur, il-Qala, is-Sannat u x-Xagħra. F'Kerċem, anke l-vara ta' San Girgor li huwa l-ko-titular mal- Madonna tas-Sokkors saret minn din il-kumpanija Franċiża. 5 Dawn. iż-żewġ. pitturi 116 Madonna taċlietena jagħmlu disinji għal vari li mbagħad kienu jinħadmu fl-injam jew fil- kartapesta. 7 Dan l-istatwarju baqa' jżomm ħafna mal-istil tal-vari barranin u ma kienx eċċessiv. fid-dożi Romantiċi jew forsi f'xi ġesti aktar movimentati kif xi drabi kien jagħmel zijuh Carlo Darmanin. B'mod partikolari, l-vari ta' Gerolamo Darmanin għandhom l-istess kompożizzjoni u arja devozzjonali tal- vari tad-ditta Galard. $ Anton: Mizzi, 'Sannat — Santa Margerita', Il-Knejjes. Parrokkjali ta' Malta u l-Festi Tagħhom, Nol. 9 A.Mizzi, 1994, p.201. 0 Ta' min isemmi wkoll li kieku r-raġuni għat-tibdil tal-vara kien biss għall-mod ta' kif il-qaddisa kienet imlibbsa, dan seta' ġie rrimarkat lil Darmanin possibilment waqt il-fażi tal-preparazzjoni tal-abbozz jew waqt li l-vara kienet qed tinħadem. ll Is-suġġett tal-ittra li parti minnha qed tiġi kkwotata hija l-vara tal-Madonna tal-Erwieħ fil-Bażilika ta' Santa Liena, Birkirkara li kienet għadha kemm ġiet imżanżna. 42 Ir-referenza fil-kwotazzjoni tal-ittra msemmija hija għal numru ta' vari tal-Madonna tar-Rużarju li Carlo Darmanin ħadem għal xi parroċċi Maltin. 5 Vara simili għal dik tal-Madonna tar- Rużarju fil-Furjana u li tindika sew li din saret mill-fabbrika msemmija tinsab fil-knisja Parrokkjali ta' Santu Wistin f'Olivese, Korsika. 4ċIn-nies.— intelliġenti — tal-Furjana jippreferu id barranija u jmorru jsibu minn Franza dak li aħjar u irħas jistgħu jsibu minn Malta — tista' sempliċiment tqabbel il-pedestall bl-istatwa u mbagħad għid jekk l-induraturi artisti tagħna jistħoqqilhomx jiġu mwarrba a favur ta' oħrajn anqas minn medjokri, u li għandhom biss il-vantaġġ li minflok f'Malta joqogħdu Pariġi jew Londra.' 5 Wieħed jista' jidħol fil-paġna ta Facebook bl-isem 'Fabriquċ en Marseille' sabiex jara mhux biss lil din il-vara imma anke oħrajn li nħadmu mid-ditta Galard.