ELT SENGLEA Waża. L-ISLA FL-ASSEDJU L-KBIR rba' mija u ħamsin sena ilu, l-Isla BGresde minn magħmudija tad-demm meta, bilkemm għadha twieldet, kienet mhedda mill-eħrex għadu li seta jħebb għaliha dak iż-żmien. Wara l-attakk aħrax mit-Torok fuq Għawdex fl-1551, li fih tkaxkru lejn il-jasar tista' tgħid l-Għawdxin kollha, il-Kavallieri ħakkiema ġodda kellhom jaraw x'ser jagħmlu biex isaħħu d-difiża ta' dawn il-gżejjer. Għalhekk, f'Jannar 1552, ġie l-inġinier Pietro Prato li rrakkomanda li jinbnew żewġ fortijiet, wieħed fil-ponta tal- Għolja Xiberras, biex iħares id-daħla tal-Port il-Kbir u dak ta' Marsamxett, u ieħor f'għonq il- penisola ta' San Mikiel, imsejħa wkoll ta' San Ġiljan, jiġifieri l-Isla. Sa tmiem is-sena 1552, il- Forti San Mikiel, fuq pjanta kwadra, kien tela'. Dan kien fejn illum hemm l-arloġġ. IL-FORTI SAN MIKIEL U L-ISLA Mal-miġja tal-Ordni fl-1530, il-kavallieri kollha, bil-ħafna Rodjoti li ġew magħhom, ma damux ma mlew il-Birgu fejn tefgħu l-ankri, u meta ħafna Maltin resqu 'l hemm ukoll, kemm biex ifittxu x-xogħol mal-ħakkiema l-ġodda u kemm għall-kenn ta' Sant'Anġlu, il-Birgu ma damx ma kien ser jixpakka bin-nies hekk li ħafna Maltin bdew ifittxu fejn joqogħdu fil-madwar, f'Bormla u fl-Isla. Għalhekk, meta laħaq il-Gran Mastru Claude de la Sengle, mill-ewwel ħaseb biex tinbena belt ġdida fl-Isla li tkun imsaħħa mis-swar li jdawruha mill-inħawi kollha mhux imħarsa mill-kanuni ta' Sant'Anġlu, ibda mill- Forti l-ġdid ta' San Mikiel sal-Ponta. Il-belt li bena, fuq pjanta (għal dak iż-żmien) moderna baqgħet tissemma' għall-Gran Mastru li ħolomha — Senglea. Il-ħidma taħt dan fuq l-Isla u d-difiża tagħha ma qatgħetx l-aktar meta bdew jiżdiedu x-xnigħat ta' armata Torka qawwija ġejja għal Malta. Ħafna djar f'Bormla twaqqgħu biex il-għadu ma jsibx kenn minnhom meta jaħbat għal San Mikiel. Ir-rivellin li jħares il-forti għollewh, u s-swar li jħarsu lejn Kordin issaħħu billi kienu għadhom baxxi wisq. Tabilħaqq, ix-xnigħat ma kienu xejn fiergħa, għax sbieħ il-jum tal-Ġimgħa, 18 ta' Mejju 1565 flotta bla qjies intlemħet tbajjad fil-bogħod u mliet ix-xefaq kollu. Indaqget in- nafra u l-bdiewa fl-irħula irħewla bi ħġarhom ifittxu l-kenn tas-swar, ikaxkru warajhom kull ma setgħu, bhejjem, nisa, tfal, xjuħ, ikel, ħwejjeġ egħżież u dak li setgħu jġorru, tqassmu bejn il-Birgu u l-Isla. Il-Forti San Mikiel u l-Isla tqiegħdu taħt il- kmand tal-Ammirall Taljan tal-Ordni, Pietro del Monte, li wara laħaq Gran Mastru. Kellu taħtu 140 kavallier, 112 minnhom Taljani; 60 minnhom kellhom iħallu ħajjithom fuq is- swar tal-Isla. Fost is-suldati Taljani kien hemm ċertu Francesco Balbi da Correggio, xwejjaħ avventuruż ta' sittin sena, arkibusier, li ħallielna djarju mitqlu deheb dwar kull ma seħħ matul l-assedju, jum b'jum, minn dak li ra b'għajnejh stess, mill-posta tiegħu fl-Isla. Balbi jiddeskrivi kif Del Monte kien imexxi l-operazzjonijiet tiegħu minn torri tond li nbena sewwasew f'nofs l-Isla, fejn darba kien hemm il-Madonna tan-Nofs. Nafu dan bi preċiżjoni għax, taħt it- torri, Balbi qalilna li kien hemm iċ-ċisterna li fiha kien maħżun l-ilma tal-belt, u din il- ġiebja kbira għadha hemm sal-lum. Fit-torri t-tond kien hemm ukoll il-porvlista. Qalilna wkoll kif id-daħla tal-port bejn Sant'Anġlu u l-Ponta tal-Isla tqiegħdet katina ħoxna hekk li l-imbarkazzjonijiet tal-għadu ma setgħux jersqu fejn ix-xwieni tal-Ordni li kienu jistkennu warajha. Katina oħra tqiegħdet bejn il-Birgu u l-Isla fejn jintemmu s-swar (jiġifieri, min-naħa tal-Isla fejn illum hemm il-Maċina). Min-naħa għall-oħra, f'livell tal-Għar ta' Mikelin, aktar tard, sar pont biex iħaffef il-kommunikazzjoni bejn iż-żewġt ibliet. Fuq l-Għolja tal-Ponta (illum San Flippu) kien hemm żewġ imtieħen tar-riħ għat-tħin tal-qamħ. IL-BIDU TAL-ASSEDJU It-Torok sbarkaw Marsaxlokk minn fejn bdew jinfirxu mal-gżira. Stabbilew il-kamp prinċipali tagħhom il-Marsa u ħadu pożizzjonijiet armati b'kanuni qawwija fuq l-Għolja Xiberras (immirati fuq Sant'Jiermu, fuq il-Ponta tal-Isla u fuq Sant'Anġlu), fis-Salvatur, f'Santa Margarita ta' Bormla u f'Kordin, hekk li ż-żewġt ibliet sfaw mgħallqa f'tgħanniqa għall-mewt. Minkejja l-bogħod, il-bażiliski (kanuni mill-ikbar) fuq Xiberras kienu jilħqu sew in-naħa l-oħra tal- port. Fit-22 ta' Mejju it-Torok, wara li stħarrġu l-fortifikazzjonijiet Insara, għamlu kunsill tal- gwerra biex jiddeċiedu kif ser jipproċedu. Ikollna ngħidu li l-Id Divina kienet magħna, għax il- kmandant tal-forzi navali, l-Ammirall Piali Paxà, u l-ieħor, il-Ġeneral tal-armata, Mustafà Paxà, tlewmu u ma qablux, imma għaddiet ta' Piali li ried jieħu l-ewwel lil Sant'Jiermu ken ibbwem - l-Gwn isa qillitai IżmientiL Assedjuġ tAMGS minflok l-Imdina u Għawdex li kienu l-mezz ta' kommunikazzjoni ma' Sqallija. Tħaffru t-trunċieri u tqiegħdu l-kanuni u sad-29 ta' Mejja kollox kien lest għall-assalt. L-attenzjoni kollha tat-Torok issa kienet fuq Sant'Jiermu, u baqgħu jibbumbardjawh sa ma ħaduh fit-23 ta' Ġunju, il-Vġili tal-Festa ta' San Ġwann Battista, protettur tal-Ordni. Fit-18 ta' Ġunju il-Gran Mastru ordna li titqiegħed batterija fuq is-sur tal-Ponta biex jilqa' għall-ħbit li kien jaf li ġej ma jdumx fuq San Mikiel u l-Isla. L-ATTAKK FUQ FORTI SAN MIKIEL Sa mill-għada tal-waqgħa ta' Sant'Jiermu deher biċ-ċar li t-tieni oġġettiv Tork kien San Mikiel għax bdew jippuntaw kanuni ġodda f'Kordin lejn il-firxa kollha tas-swar mill-forti sal-Ponta. Sa nhar it-Tlieta, 3 ta' Lulju, il-pjattaformi bil-kanuni fuqhom, fosthom bażilisk qawwi f'Bormla, kienu lesti għall-bumbardamenti li kellhom jagħmlu fuq il-Birgu u l-Isla. Fis-6 tax- xahar bdew jibbumbardjaw il-Birgu, imma meta raw li ma kienx qed ikollhom l-effett li xtaqu, dawru l-kanuni għal fuq San Mikiel. BELT SENGLEA Waża.. istess ħin, ġabu tnax-il dgħajsa li ġarrewhom minn fuq l-art minn Marsamxett għall-Marsa. Id-difensuri malajr fehmu li l-attakk kien ser isir kemm bl-art kif ukoll bil-baħar. Min-naħa tat-Torok, id-dgħajjes baqgħu dejjem jiżdiedu, hekk li sat-8 ta' Lulju l-Insara setgħu jgħoddu 30 minnhom. Min-naħa tal-art, l-għadu seħħlu jikkapparra l-foss ta' taħt San Mikiel u fil-ġlieda li kien hemm biex ifixkluhom, l-Insara tilfu ħafna nies. Billi sal- 10 ta' Lulju in-numru ta' dgħajjes il-Marsa kien żdied sa 60, il-Gran Mastru ordna li tissaħħaħ il- Ponta tal-Isla billi jitwaħħlu fil-baħar, 'il barra mill-blat, arbli ħoxnin marbuta flimkien bil- ħadid u msaħħa b'katina li żżommhom ħaġa waħda. Dan biex l-għadu jinżamm 'il barra mix- xatt kemm jista' jkun, hekk li jkollu jgħum għall- art u jaqa' taħt il-mira tal-arkibusieri Nsara. L-istruttura kollha kienet maħsuba biex tiflaħ għall-impatt ta' galera misjuqa bil-qawwa kollha kontriha. L-għadu li xamm x'kien qed isir, żied fil-qawwa l-bumbardamenti biex ifixkel u tant sparaw bla waqfien li kanun f'Kordin saħnilhom, sploda u tajjar il-porvlista li kien hemm fil-qrib, kif seta' jidher tajjeb minn San Mikiel. Fit-12 ta' Lulju, Balbi da Correggio jirrakkonta kif 'il-għadu bbumbardjana lejl u nhar bil-qawwa kollha minn għaxar batteriji f'daqqa'. Bil-lejl stess, Balbi ntbagħat flimkien ma' 200 suldat ieħor li ħarġu mis-swar lejn Bormla, attakkaw 300 Tork, xeħtuhom lura u qatlu minnhom aktar minn 30; Insara ntilfu erbgħa biss, żewġ suldati Maltin u tnejn Spanjoli. L-għada 13 tax-xahar, il- bumbardament issokta lejl u nhar u issa l-għadd ta' dgħajjes fil-Marsa kien qabeż it-80. L-attakk fl-aħħar seħħ il-Ħadd 15 ta' Lulju. Balbi jgħid li 'wara, sirna nafu li fil-ħbit kienu ħadu sehem 3,000 mill-aqwa truppi Misilmin, fosthom il-fjur tan-nies ta' Dragut u dawk tas-Sultan tal- Alġier'. Il-katina żammet sħiħ kif kien maħsub, u s-suldati tal-għadu kellhom bilfors jgħumu biex jilħqu l-art. Is-60 difensur tal-Ponta ma naġsux li jilqgħuhom b'sider tal-azzar, u niżżlu fughom xita ta' ġebel u nar. Minkejja l-isforzi Nsara, bosta Torok laħqu l-art u xxabbtu mal- ħitan bis-slielem. Meta fil-Birgu raw kif. kienet sejra t-taqbida, għadd ta' kavallieri, fosthom Romegas, qasmu minn fuq il-pont biex jagħtu daqqa t'id. Sadanittant, għaxar dgħajjes mill- ikbar ittantaw jidħlu mill-ġenb bejn l-arbli u l-blat, imma l-Insara kienu lesti għalihom għax fetħu n-nar fuqhom minn trunċiera fil-baxx, għarrqu disgħa dgħajjes u niżżlu magħhom fil- qiegħ 800 ġannissarju. Filwaqt li kien qed jiġri dan kollu, in-naħa l-oħra, f'San Mikiel, il-Kurunell Robles u dawk ta' miegħu kellhom iħabbtu wiċċhom ma' mewġa fuq mewġa ta' attakkanti — xejn anqas minn 8,000 Tork — li ġew għalihom qishom klieb ifferoċjati. Wara ħames siegħat ta' taqtiegħa, it- Torok kellhom jirtiraw b'telfien ta' 4,000 kontra xi 200 Insara li ħallew ġildhom hemm. Dotanmo tMDanħto Mnffen ma' Sem (Lunettafstorika) Bixaijjn BEfitr tal-Kunventatal Patrijiet; L-GĦADU JITLAQ TELLIEF It-Torok kienu tilfu l-battalja, imma mhux il- gwerra. Il-bumbardamenti fuq San Mikiel ma qatgħu xejn u saru ħafna attentati biex jeħduh għax kienu jafu li kieku kellhom jieħdu l-Isla, il-Birgu kien jisfa bla kenn min-naħa tax-xatt. Fost l-eħrex attakki li saru kien hemm wieħed fuq il-Posta ta' Kastilja fil-Birgu fl-istess ħin li attakkaw lil San Mikiel. Dan seħħ nhar it-Tlieta, 7 ta' Awwissu. Tmint elef Tork daru fuq San Mikiel u 4,000 fuq il-Birgu, imma sabu l-Insara imħejjija sa snienhom bil-kanuni, ġebel, ċrieki tal-qatran jaqbad u kull ma ġie għal idejhom li niżżlu fuq l-għadu u għamlu minnu ħerba sħiħa. Ixxerred ħafna demm dakinhar imma 'ir-rebħa kienet tagħna' jgħid Balbi, imma żied 'bl-għajnuna Divina aktarx milli bl-isforzi tal- bniedem' għax Alla ried li fl-eqqel tat-taqtiegħa toħroġ il-kavallerija mill-Imdina u tattakka l-kamp tal-Marsa. L-għadu ħaseb li kienu ġew ir-rinforzi li kienu ilhom mistennija minn Sqallija. irtiraw mill-ġlied f'konfużjoni kbira meta kienu għoddhom daħlu 'l ġewwa mis- swar. Il-momentum tal-attakk kien intilef. It- Torok kienu tilfu aktar minn 2,000 f'San Mikiel u d-doppju ta' dan midruba, filwaqt li fil-Posta ta' Kastilja kienu mietu 200. L-Insara kienu tilfu 60 mejta imma ħafna ħafna iżjed midruba. ajiel d San Dtiman a LT B 'dnseb (fix ilntur Salem im EEI (ILHA itranġiskanifKonventwali Rabat) Wara dan l-attakk li t-Torok ħasbu kellu jkun tal-aħħar, saru għadd ta' assalti oħra kemm fuq San Mikiel kif ukoll fuq il-Birgu b'telfien ta' bosta nies miż-żewġ naħat. It-tmiem ta' kollox wasal nhar it-8 ta' Settembru, il-Festa tal-Bambina u Tal-Vitorja, għax sewwasew dakinhar, sbarkat fil-Mellieħa l-armata ta' Don Garcia, jiġifieri s-sokkors li f'Malta kienu ilu mistenni x-xhur. It-Torok malajr dabbru rashom, l-aktar wara taptipa oħra li qalgħu f'San Pawl il-Baħar. Fi kliem il-Poeta Nazzjonali: Mas-sebħ tat-8 ta' Settembru, il-qniepen tal-knejjes daqqew bil-kbir; minn fuq is-swar imkissra sparaw il-kanuni; mid-djar imħarbta, mill-egħlieqi miknusa, ħarġet bħal tnehida ta' mistrieħ; mill-pjazez miżgħuda stemgħet qisha ragħda qawwija l-għajta tar-rebħa, u mill-Knisja ta' San Lawrenz tal-Birgu, b'leħen ta' ferħ għalkemm imbikki, xterdet ma' l-ajru niedi l-innu tal-ħajr lil Alla u lill-Bambina Marija, li minn dak in-nhar il-Għid tat-Twelid Tagħha rtabat hekk sewwa mal-Għid tar-Rebħa. Kemm għandha tabilħaqq, l-Isla tibqa' għal dejjem rikonoxxenti lejn il-Bambina li ħelsitha minn qirda ċertal Kemm kien ferm xieraq li t-tempju li ttella' hawn kellu jkun dedikat lilha bħala tifkira dejjiema ta' dil-ġrajja glorjuża.