Bijonota qsajra Annibale Preca (1832-1901) jitqies bħala wieħed mill-persunaġġi ewlenin Maltin tal-aħħar nofs tas-seklu dsatax. Il-ħidma: tiegħu — fil-qasam : tal- edukazzjoni popolari u dik b'risq dak kollu li hu Malti, nibtet fi żmien meta l- qagħda soċjali tal-pajjiż kienet għadha mudlama u mwiegħra wisq. Il-ħajja ta' Preca; bniedem umli għall- aħħar, u kitbiet letterarji u lingwistiċi tiegħu, ftit u wisq minsija Ilum, kienu, għadhom u jibqgħu ta' fejda kbira f'pajjiż ċkejken bħalma hu Malta. Is-saħħa tal-pinna tiegħu, f'dak li għandu x'jaqsam ma' analiżi tas- soċjetà ta' madwaru tat kontribut siewi lill-ħajja kulturali: Maltija tas-seklu dsatax. L-Ewwel Anniversarju Ġemellaġġ Festa S.Salvatur f'Militello Uffiċjal Edukattiv. u Ħal Lija L-ideal ta' Preca kien li jfiehem lill- poplu li bis-saħħa tal-edukazzjoni, u fuq kollox bis-saħħa tat-tħaddim tal-ilsien popolari: tal-pajjiż, il-Malti, setgħet 7 titwettaq l-ikbar ħolma tal-Malti. lill-ilsien Malti ħabbu u għamel bosta għalih, ħadem biex jarah joħroġ mid- dlam li kien fih;/u li xi ftit għadu miżmum anke sal-lum. Wera: l- importanza li wieħed jikteb u jaqra kotba bil-Malti. Preca darba kiteb li kull min imaqdar il-kotba Maltin, li jixterdu għall-poplu, juri nuqqas ta' għaqal; u mhux dan biss, imma juri wkoll nuqqas ta' mħabba lejn il-poplu. Min-naħa tiegħu, hu wettaq fil- prattika dak li dejjem saħaq fuqu permezz tal-kotba kollha li ppubblika, l- zz 4 Tolqtok il-ħidma fejjieda tiegħu fil-qasam. tal-filoloġija, u l-ammont ta' materjal li analizza biex wasal sal-quċċata tat-teoriji tiegħu, anke jekk illum il-ġurnata m'għandhomx użu. Mhux ta' b'xejn, dawn l-istudji flewhom diversi filologi Maltin u anke barranin. Jekk xejn, dawn l- istudji fetħu l-bibien għall-istudji fil-lingwistika komparattiva u kien għalhekk li Ninu Cremona fl- 1951 sellimlu bħala l-Missier tal-Istudju Filoloġiku tal-Malti. Minkejja x-xogħlijiet li għamel, Preca ġieli sab kritika ħarxa u xi drabi b'mod inġust. Madankollu huwa kellu dak is-sens ta' umoriżmu li jeħtieġlu kull min jieħu l-progress ta' pajjiżu b'mod serju u jitħaddet fuqu bla tlaqliq. Ir-relazzjoni tiegħu ma' Ħal Lija Tagħrif pubbliku jgħid li l-familja Preca, il-ġenituri aktar L-Ewwel Ktieb tal-Qari Malti Għall-iskejjel tal-:— tiegħu Pawlu u Anna flimkien ma' ħames ħutu, Gvern (1884), u Żieda tal-Ewwel Ktieb kellha dar ġewwa Ħal Lija, fi Strada tal-Qari Malti Għall-iskejjel tal-Gvern Molino e Musta, Vicolo 1, dar (1885), kotba maħsubin għal numru 2. Fl-Att tal-Mewt. ta' tagħlim elementari tal-ilsien Malti Annibale Preca, jinsab imniżżel l- bl-alfabett fonetiku, alfabett sostnut indirizz tad-dar fejn miet. Barra mill-membri tax-Xirka Xemija. minn hekk, it-Triq Molino e Musta, L-interess ta' Preca ma kienx fl-4 t'Ottubru, 1929, inbidlet fi Triq jieqaf biss fil-qasam. edukattiv. Kemm. bħala: għalliem kif ukoll Matul ħajtu, Annibale Preca kien bħala kittieb, Annibale Preca serva bniedem soċjevoli ħafna u l- bħala. riformatur soċjali li bir- karattru tiegħu ma kienx rakkonti tiegħu, barra li l-qarrejja jippermettilu li jqatta' ħajtu għaddew daqsxejn. taż-żmien, fl- midfun. fil-kotba biss. Beda istess ħin tahom l-opportunità li jinvolvi ruħu f'diversi oqsma joħorġu emanċipati iktar minn qatt soċjali, ħafna drabi bi ħsieb qabel. Xtaq li jwarrab il-faqar ta' filantropiku. Billi huwa kien skola qalb il-poplu. Dan għamlu miġbud Ħafna lejn ir-reliġjon permezz tal-kitba tal-ħrejjef, f'versi, tat- Nisranija, u għalhekk lejn il- traduzzjonijiet, tal-kitba reliġjuża, u anke ta' ħniena u l-imħabba. tal- dik folkloristika. proxxmu, dejjem ipprova Iżda barra dan kollu, l-isem ta' Annibale jwettaq fil-prattika dak li Preca. jistħoqqlu: niftakruh għall-kitba tgħallem u dak li wara kollox lingwistika tiegħu. Fiż-żewġ kotba tiegħu, kien jisħaq ħafna dwaru mill- Saggio Intorno Alla Lingua Maltese Come Af- artikli fid-diversi gazzetti li kien 68 Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905- Festa tas-Salvatur 2017 - Ħal Lija B'dawn l- għemejjel ġibed l-attenzjoni mhux biss tan-nies imma anke CONSILI OPERIN A L FIDEL- INTER L-ADVOĊATONI, A Isqof ta' Malta: Fl-1875 sar Prokuratur tal-Knisja: ta' Ħal Lija. Il-ħidma tiegħu fi ħdan il- parroċċa switilha ħafna lill- Knisja għax fi żmienu saru ħafna opri tajbin. Fl-istess ħin, bis-saħħa ta' din il-ħidma bla heda, huwa kompla jkabbar . il-fehma tiegħu, u tant kien sar imweġġaħ min-nies ta' Ħal Lija, li bdew jgħodduh bħala l- Kap tar-raħal. Fl-aħħar: snin: ta' ħajtu, Annibale Preca kien jinġabar f'daru ġewwa Ħal Lija nhar ta' Sibt filgħaxija, biex jgħaddi l-Ħadd imdawwar minn ħutu u l-ħbieb tiegħu. Ma damx wisq sakemm ġiet fuqu marda kiefra li attakkatlu l-kliewi u li spiċċat billi ħakmitu għal kollox ftit xhur wara. Huwa miet ikkonfortat mis- sagramenti mqaddsa fid-dar ta' Ħal Lija fit-tlieta ta' filgħodu nhar l-20 ta' Novembru 1901, u wara l- funeral tiegħu difnuh fil-Knisja l-Qadima tas-Salvatur f'Ħal Lija. Annibale Preca ftakru fih f'diversi modi wara mewtu għax-xogħlijiet li wettaq matul ħajtu. F'Ħal Lija stess semmew mhux biss triq għalih u oħra għall- ktieb tiegħu Malta Kananea, imma saħansitra l-iskola Primarja tal-istess raħal żejnuha b'ismu. Barra minn hekk ġewwa Ħal Lija wkoll, fl-1951, twaqqaf il-kumitat'Tfakkira Annibale Preca: Il-Kumitat, li kien jinkludi fih il-Kappillan tar-raħal, Dun Karm Lia, L-Ewwel Anniversarju Ġemellaġġ Festa S.Salvatur f'Militello ITALLOQ ; ET IDIOMNTE L XOSTRATE VĦILIX L — CAJVS ; CAELIBEM $ VITAM $ MIEL-ABSULVIT li kien il-President Onorarju tiegħu, is-Sur. Salvu Mifsud, il-Monsinjur G. Xerri, is-Sur Robert Mifsud Bonnici, is-Sur John C. Friggieri, u s-Sur Mario Agius, ħareġ librett li ħallset għalih l-Onor. Mabel Strickland O.B.E. u li tqassam f'kull dar ta' Ħal Lija. Fih, barra li kien hemm ritratt ta' Preca u xi tagħrif qasir dwar ħajtu, kien hemm ukoll programm iddettaljat għal tfakkira li kellha ssir f'għeluq l-ewwel ħamsin sena minn mewtu. Din it-tfakkira ħadet jumejn, jiġifieri nhar l-24 u l-25 ta' Novembru tal-1951. Matul iċ-ċelebrazzjonijiet saret quddiesa solenni għal ruħ Preca, u wara ttella' programm bandistiku. Diversi nies distinti qiegħdu: kuruni mad-dar ta' fejn kien joqgħod Preca, u l- Ministru tal-Edukazzjoni, Dr Fortunat Mizzi L.L.D., akkumpanjat mill-Kappillan u mid-Direttur tal-Edukazzjoni, is-Sur J. P. Vassallo, kixfu lapida kommemorattiva fil-faċċata tad-dar ta' Annibale Preca. Għal din l-okkażjoni t-tliet poeti Lijani, is-Sur Mario Agius, u s-Sur John C. Friggieri kitbu żewġ poeżiji f'ġieħ Annibale Preca, kif ukoll is-Sur Salvu Mifsud kiteb Innu lil Annibale Preca, mużika tas-Surmast G. Pace. Faħħruh bħala wieħed li dejjem radd il-ħaqq u s- sewwa, b'kelmiet il-ħlewwa. Saru diversi diskorsi oħra u t-tfakkira ntemmet bil- kant tal-innu lil Preca, u l-Prof. Ġużċ Aquilina, f'isem l-Għaqda tal-Malti — Università, ta-ritratt żgħir ta' Annibale Preca fi gwarniċ indurat lill-Kappillan għall- Mużew tal-Parroċċa. Agius Muscat, David, Annibale Preca u l-Ħidma Letterarja tiegħu, Teżi tal-Baċ. Bl-Unuri fil-Malti, L-Università ta' Malta, 1998. Cachia, Lawrenz, L-Ilsien Malti, Ilbieraħ u Llum, Malta, SKS, 1994. Galea, Alfons Marija, Annibale Preca, f'Il-Malti, L- Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, Nru 3, Settembru 1928, Sena A, p. 77-79.