L-ISKEJJEL TAL-GVERN ' It-Tagħlim f'Malta Minn Ġużf Garr (Ara għadd 69-70 paġ. Barra milli l-Università ta' l-Imdina kienet toħroġ il-flus għaż-żamma ta' dina l-Iskola, kienet tgħin ukoll lil xi żgħa- żagħ li jridu jmorru barra, Ħalli jissuktaw fit-Tagħlim, iżda ma kienx ikollhom biex. Għal dina l-biċċa, fil-15 ta' Diċembru 1467, il-Kunsill Popolari ħareġ sitt egħwieq mill-flus ta' l-Uni- versità. Bihom, iż-żagħżugħ Toni de Surdo setgħa jmur Sqallija biex hemm jibqa jitgħallem għall-dawra ta' sentejn. Għall-ewwel, it-tagħlim fl-Iskola ta' l-Imdina ma kienx isir bla ħlas; iżda, meta jinzerta min ma jistax iħallas, xi drabi kienu jgħallmuh ukoll b'xejn. Fuq hekk, fil-laqgħa li saret fis-6 ta' April 1526, il-Kunsill Popolari qata', li seba' minn dawk li jmorru f'dina l-Iskola, ma jħallsux flus. Il-flus li kienu jħallsu dawk li jmorru jitgħallmu fl-Iskola ta' l-Imdina, ma sibniex min kien joħodhom. Naħsbu li kien jeħodhom dak is-Surmast li kien iżomm dina l-iskola fl-Imdina jew fir-Rabat. Għall-bidu, dina l-Iskola x'aktarx li kienet tinżamm fid-dar ta' dak li jkun Surmaast. Fl-Iskola ta' l-Università kien isir dak it-Tagħlim kollu biex wieħed jista' jaqbad x'impieg. Ukoll biex wieħed jil- ħaq għall-qassis, jew jaqbad it-trieq għall-nutar. Għalhekk, billi t-Tagħlim fiha kien ta' xeħta għoli (klassiku), xi drabi sibna li kienet imsemmiha bħala l-Iskola ta' l-Umanità B'din l-Iskola, il-Maltin ftit kien jinħtieġilhom li jitwar- rbu mill-Gżira biex imorru jitgħallmu f'art oħra. Fiha wieħed kien jista' jikseb tagħlim sewwa, imdaqqas u li jaqdih tajjeb biex jaqbad xogħol li jista' jgħix bih. Imbgħad, min kien irid isiefer għal xi art oħra biex jissokta jitħarreġ u jitwet- taq aktar fit-Tagħlim, kien jista' jagħmlu kemm irid, ħaġa li għadha issir ukoll sal-lum. ' Min kienu s-Surmastrijiet ta' l-Iskola fi żmien l-Aragoniżi ma sibnihomx imsemmija kollha. Xi wħud minnhom isem- mihom is-sur G. Darmanin Demajo P.L. f'Leħen is-Sewwa tas- 17 ta' Mejju 1936. Dan igħid li bħala Surmast fl-Iskola ta' Kniversità fl-1470 kien Ġorġ La Habico, u fl-1471 Ġulju de Ċ) Fil-għadd 69-70 ħarġilna għelt ta l-istampa. Karlu II irid jiġi Karlu V, dak l-Imperatur li fl-1520 ta setgħa oħra ġdida lill-Maltin, Fil-għadd tal-Gażżetta li semmejna, is-sur Demajo kiteb xi ħaġa żgħira dwar 'L-ewwel Tagħlim f'Malta'' 1żda, f'xi bnadi ta' dak li dana qalima jaqbel xejn mas-sewwa. Is-sur Demajo jgħid li, qabel l-1470, l-Università u l-Isqof waqqfu Skola fl-Imdina u li għaż-żamma tagħha kienu joħorġu l-flus it-tnejn: nofs kull wieħed. U biex jgħallmu fiha ġiebu Sur- mastrijiet minn barra. Biex is-sur Demajo qal dak li hawn fuq ġibna, x'aktarx li sejjes kliemu fuq laqgħa tal-Kunsill Popolari li saret fl- 1537, jiġifieri fi żmien l-Ordni. Iżda f'dik il-laqgħa ma ġiex maqtugħ li jġibu Surmastrijiet minn barra għall-Iskola ta' l-Università. Kienu kabbru biss il-ħlas tas-Surmast. U dan għamluh biex iħajjru lil xi wħud ta' barra ħalli jiġu u jgħallmu hawn. Imma bil-ħlas kollu li żiedu, mu kien ġie l-ebda Surmast Għalhekk, is'Surmastrijiet ta' l-Università baqgħu Maltin, jew xi niesofira li nzertaw jgħammru hawn Malta, ħaġa li ma taqbilx ma' dak li qal is-Sur Demajo. Barra mill-biċċa tas-Surmastrijiet li semmejna, is-sur De- majo ma jaqbilx mas-sewwa f'ħaġ'oħra wkoll, fejn isemmi dwar l-Iskola li kienet issir fil-Knisja tas-Salvatur fl-Imdina. Kif inhu msawwar kliem is-sur Demajo ''f'Leħen is-Sewwa' li l-fuq semmejna, din l-Iskola hi muriha bħala li ma għan- dha x'taqsam xejn ma' l-Dniversità. Naraw bejn wieħed u ieħor xi jgħid is-sur Demajo: ''Wisq żmien qabel ma ġiet l-Ordni fi Gżiritna, ma kienx hawn Skejjel f'Malta. Għal- hekk insibu li l-Knisja tas-Salvatur fl-Imdina kienet taqdi bħala Skola għat-tfal tal-fqar. Is-Surmast tagħha kien qassis, u dax- xogħol kien jagħmlu minn rajhu minn għajr ħlas. It-tfal kienu jiġu mgħallma jaqraw bit-taljan u l-aritmetka kif kienu jgħallmuha f'dak iż-żmien. ' Mela, minn kif irid igħid is-sur Demajo, l-Iskola fis-Sal- vatur kienet hemm qabel ma l-Università u l-Isqof waqqfu tagħhom fl-Imdina (qabel 1470). Iżda l-skola fil-Knisja li semma s-sur Demajo, m'hix; ħaġ'oħra ħlief dik l-Iskola li kienet miżmuma mill-Università u mill-Isqof. Terġa' l-Iskola fis-Salvatur kienet hemm, f'dik il-Knisja, fi żmien li kien hawn l-Ordni, u mhux qabel ma dan ġie f'Malta bħalma bi ħsiebna nuru 'l quddiem. Is-Surmast tagħha ma kienx lanqas jgħallem b'xejn, iżda ta' dan ix-xogħol kien imħallas mill-Università u mill-Isqof. Barra minn hekk is-Surmast xi drabi kien ikun qassis jew patri, minn xi daqqiet kien jinzerta li ma jkunx wieħed minn dawn ukoll. B'dana kollu, bl-għeltijiet kollha li ġieb is-sur Demajo fil-Gazzetta li semmejna, ta' min jiżżiħħajr ukoll, għax f'dawk il-ħwejjeġ li qal sewwa, dejjem xeħiet u zied xaqq dawl ieħor dwar l-Iskejjel tal-Gvern u t-Tagħlim f'Malta. Bħalma f'Malta kien hawn Università biex tieħu ħsieb il-ħarsien ta' din il-Gżira, hekk ukoll f'Għawdex kien hemm Università oħra biex tieħu ħsieb ta' dik il-Gżira. Għalhekk nafisbu, li bħalma fi żmien l-Araguniżi kien hemm Skola fl-Imdina tal-Gvern Malti, fir-Rabat ta' Għawdex kien hemm oħra miżmuma mill-Gvern t'hemm. Tassew li Malta u Għawdex kienu ħaġa waħda, iżda kull Università kienet għaliha. B'dana kollu, dil-biċċa, ta' Skola oħra f'Għawdexf ma nistgħux nagħtuha b'minnha għal kollox, billi f'Arkivji ta' din l-Uni- versijà huma mitlufa, ħtija li dik il-Gżira kienet waqgtħiet taħt idejn it-Torok fl-1551. : Wielied kittieb Għawdxi, Dr. Ganni Gużċ Qaxaro (Cassar') għamel ġabra ta' aħbarijiet fuq Oħawdex. Fihom sibna li meta t-Torok ħadu Għawdex fl-1551 ħarqu l-karti u l-kot- ba kollha li sabu fl-Arkivju. Iżda Għawdxi ieħor, Agius de Soldanis, igħid li fi żmienu (kiteb fl-1746) fl-Arkivju ta' Kostantinopli kien għad hemm miġbura kitba qadima u bosta reġistri ta Nutari Għawdxin. Dawn ġarrewhom l-hemm it- Torok fl-1551. Għall-ewwel, it-Torok kienu sa jeqerduhom, iżda kien hemm wiefied franċiż magħhom u ħiajjarhom biex ma jaħarquhomx, billi aktar wieħed jaqbel li jeħodhom miegħu f'Kotantinopli. B'hekk, igħid De Soldanis, dawn baqgħu meħlusa min-nirien. Għalkemm De Soldanis qal li t-Torok ma ħiarquhomx, iżda ħaduhom magħhom, meta fl-1849 il-Gvern ta' Malta qabbad l-Ambaxxatur Ingliż f'Kostantinopli biex jara jiksibx dik il- kitba Għawdxija, dan bagħat igħid, li ħadd ma jaf bihom hemm. Ħekk ukoll kien qal Lewis Mizzi, li għamel żmien twil fit-Turkija. Dan għamel tfittix. kbir għal dik il-kitba, iżda ma setgħa jiltaqa magħhom imkien. Tgħid, mela, mhux tassew li dawn nġarru lejn Kostan- tinopli, bħalma qal De Soldanis, iżda nħarqu mit-Torok fl-1551, bħalma qal Caxaro7: Ma dankollu, il-biċċa kienet x'kienet, dawn il-lum ħuma mitlufa għalina, bi ħsara kbira ta' Ġrajjetna, la darba fi zmienna ħadd aktar ma sama' b'aħbarhom. Minn dan li għedna sa hawn dwar l-Iskejjel tal-Gvern, jidher, li min igħid li Napuljun kien l-ewwel wieħed li ried idaħħal f'Malta t-Tagħlim għall-ulied il-fqar, ikun sejjer il- bogħod mis-sewwa qatigħ. Tassew li l-Iskola ta' l-Università ta' l-Imdina għall-ewwel kienet bil-ħlas; iżda, minn kif qata' ' l-Kunsill Popolari tas-6 ta' April 1526, jidherili kien hemm min ma jħallasx ukoll. U dan kien fi żmien l-Araguniżi, meta l-ħarsien tal-Gżira kien taħt il-ħsieb tal-Gvern Malti: jiġifieri mijiet ta' snin qabel ma Napuljun tħajjar li jiġi biex jieħu Gżiritna taħt idejh.