Mifsud Bonnici, il-magħruf kittieb u awtur veteran, fis-sena 1965, fl-okkażjoni tas-Seba' Ċentinarju ta' l-immortali ' Dante Alighieri ippubblika Studju Partikulari fuq Dante, La Divina Commedia u l-ġrajia tagħha f'Malta. Mifsud Bonnici bla ma qagħad iħares lejn it-tagħ- bija ta' 82 sena, inkoraġġit minn awtoritajjiet altru li magħrufin fl- oqsma tax-xjenza u tal-letteratura, mimli tama fil-għajnuna speċjali t'Alla, bla ma qagħad iħares lejm il-ħafna diffikultajjiet, f'Jannar ta' din is-sena medd għonqu u b'enerġija ta' żagħżugħ daħal għal xogħol wisq akbar minn dak li ippubblika fl-1965. Din l-opra kolos- sali tikkonsisti f'PARAFRASI — KUMMENTARJU — TRADUZ- ZJONI — TIFSIR — DESKRIZZJONIJIET — DJALOGI — f'kelmtejn studju estensiv tat-Tliet Kantiċi: INFERN — PUR- GATORJU — ĠENNA tad-Divina Commedia. Din li ġejja hi silta minn dan l-aħħar xogħol tas-Sur Rob. Midinbin żienja' jittajru fl-arja maqbudin f'tempesta. Francesca minn Rimini. Minn dik l-ewwel dawra, il-Limbu, iż-żewġ Poeti niżlu fit-tieni waħda, sabuha iżgħar ħafna mill-oħra imma l-uġigħ jinħass wisq ijżed. Fid-daħla sabu lix-xitan Minosse b'denbu twil twil qiegħed igħarbel l-ħtijiet ta' l-erwieħ, ruħ ruħ u għal kull dnub igħażżaż snienu u jħares ikreh lejha. Wara l-qrara, ix-xitan imħallef jaqta' f'liema dawra ħaqqha dik ir-ruħ, iqum bilwieqfa, idawwar denbu ma' qaddu għal darba tnejn tlieta… u dak il-waqt ir-ruħ, tgħajġat u twerżaq issib ruħha f'postha skond it-twaħħila ta' l-imħallef Minos. Bosta u ibosta kienu l-erwieħ; jistennew waqthom ibiex iqerru dnubiethom u jisimgħu s-sentenza irrevokabbli, meta Minos induna b'Dante tad-demm u l-laħam, u mistagħġeb b'leħen jinħass imgħad- dab beda jsaqsih waħda f'waħda: ''Tnt, min intif Min ġiebek hawn qalb in-niket u l-uġigħ' Attent kif tidħol u tafda f'ħadd; taf kif tidħol imma ma tafx kif toħroġ…' Virgilio b'leħen sħiħ ċanfru u qallu: ''Għalfejn dan il-ħafna tlablib' Taqtagħlux qalbu, imur fejn irid u jagħmel kulma jrid. Tindaħallux u agħlaq fommok.'' Hawn Dante mhux krib sama' imma biki ulfiq, għajat u twerżiq ta' disperazzjoni, niket u wġigħ minn għadd bla' għadd ta' erwieħ indannati f'din it-tieni dawra, Mexjin u deħlin dejjem iżjed il ġewwa fi dlam iwaħħax bdew jinstemgħu irwiefen ivenvnu, xita u silġ i It-tempesta infernali bla xejn mistrieħ, raw l-erwieħ jittajru, jaħbtu ma' xulxin u l-għajat, twerżiq, biki, dagħa u ħalf ma jaq-. ta' xejn. Hawn jitpattew dawk il-pjaċiri karnali moqżieża, dawk il- ħafna waqgħat b'nuqqas ta' reżistenza fil-passjonijiet libidinużi, dak l-impetu ta' l-aptit karnali… issa bi tpattija jinsabu jittajru qatet qatet bħall-isturnell f'dik ir-reżħa, f'dak l-inġazz, f'dawk l-irwiefen, xita u silġ… erwieħ oħrajn jittajru fillieri fillieri bħall-għerienaq donn- hom. suldati mhejjin għall-battalja jgħannu għaniiet bil-Franċiż. ta' oriġini ċeltiku… Hawn Dante ġieb quddiem għajnejh nisa mbikkija għall-ħsarat li wettqu fost is-soċjetà, — b'dik l-imġiba skandaluża tagħhom, bil-kliem fieragħ, bil-ħami minn taħt ħtija ta' bosta tixrid ta' dmugħ u ta' demim l… Dante skantat iħares lejhom ġietu l-kurżità u staqsa lil Virġilio jagħrafx lil xi wħud minn dawk l-erwieħ li qegħdin jittajru u jġar- rbu dik it-tbatija kollha. ''Iva,' wieġbu Virgilio, ''Ħares, ara dik il-mara fl-ewwel filliera, l-ewwel waħda, dik kellha l-ħila ġġelled ġnus sħaħ, rebħithom, saret imperatriċi ta' l-Asja u bi tpattija, flok libertà, offritilhom libertinaġġ, inkoraġġiet il-libidini fost is-suġġetti tagħha u b'hekk kisbet l-ikbar għajb ta' min kien jafha u ta' min kien sama' biha. Din hija Semiramide, werrieta ta' żewġha Nino… Ara dik il-mara l-oħra, dik Didone, bint Belo, din kienet kisret il- wiegħda tagħha ma' żewġha mejjet Sickheo… dik l-oħra l-famuża Kleopatra ta' l-Eġittu, mogħtija għad-dnub kontra l-morali, qarqet b'Antonio l-Ġeneralissimu ta' Cesare… din li riesqa lejna hija Elena mlaqqma ''bajda safja daqs iċ-ċinju'', għaxet fi żmien l-assedju ia' Troia; il-waqgħa tagħha u l-eċċidju u li sar wara minħabba fiha… dan i-ieħor huwa l-kbir Ackhille, li pubblikament kien jitbekka fi żmien il-ġid u jidħak fi żmien il-għaks, iħlobb il-ġlied, supperv, kattiv, ma għeija. qatt, tilef għaqlu wara l-imħabba qarrieqa, ġie minsub u assassnat… dan l-ieħor huwa Paris, inkitbu dwaru bosta proża u poeżija u spiċċa biex ħarrab lil Elena… dan bu Tristano ħabb lis- sabiħa u simpatika Isotta, talabha b'għarusa u fil-vjaġġ lura mill- Irlanda tħabbu u wara ħafna peripeżiji ta' l-imħabba mietu t- tnejn flimkien 7. Dante jgħarrafna li Virgilio wrieh b'sebgħu iktar minn elf minn dawk l-erwieħ bosta minnhom kavalieri u dami taż-żmien l-antik u 83 IL-Manri tant impressjonawh li storda u ħabat jintilef minn sensih. Dante ġie f'tiegħu, għall-ewwel darba talab lill-Poeta Virgilio jgħidlu min kienu u li xtaq ikellem lil dawk it-tnejn imgħannqin li qegħdin jittajru b'ħeffa mar-riħ kiesaħ inġazzat. Virgilio qallu: ''Tarahom u meta jaslu qrib kellimhom f'ġieh dik l-imħabba li jinsabu marbutin biha u la tibżax, jersqu u kellimhom. Qabelxejn irrid nagħtik xi tagħrif storiku diwarhom:— €Dik hija Francesca minn Rimini, bint Guido ż-Żgħir ta' Polenta, ċittadin setgħani ta' Ravenna, miżżewġa lil Gianciotto Sciancato de' Malatesta minn Rimini. Dan iż-żwieġ sar biex jitħabbu ż-żewġ familji setgħana u l-Ibliet ta' Ravenna u Rimini li skond l-istorja kienu ilhom jitlewmu u jinxtered id-demm bla fejda. Mhux konfermat mill- istorja, li Pawlu ħu Gianciotto fiċ-ċerimonja taż-żwieġ għamilha ta' prokuratur f'isem ħuh; infatti Pawlu kien ilu żmien miksur mal- Knisja ta' Ravenna. Minn dan iż-żwieġ, Francesca saret omm ta' tfajla, Concordia. CPawlu, fi ċkunitu, Pauluccio, iżżewweġ fl-1269 u sar missier ta' żewġ ulied. Milli jidher, dan ta' Pawlu kien żwieġ mhux ta' mħabba imma ta' interess għax bih, il-Malatesta wirtu l-kontea ta' Chiaggiolo, Pawlu kien kaptan tal-poplu f'Firenze minn Marzu 1282 sa Frar 1283. Dante malajr ftakar x'kien isarraf Pawlu Malatesta fil-belt ta' Firenze għax kien fi żmienw', Il-koppja tittajjar waslet ħdejhom u Dante flok maħbubin sejħilhom: ''O żewġt erwieh imnikktin, ejjew hawn ħdejna ħalli nkellmukom''. Bħal żewġ ħamimiet imsejħin minn sidhom, bi ġwin- ħajhom miftuħin u sodi, iduru dawra tnejn madwar il-bejta tant — mixtieqa minnhom u malajr jidħlu fiha; bħalhom għamlu ż-żewġt erwieħ jittajru mgħannqin, dawn inqatgħu mill-oħrajn u minn dik il-forza ta' l-irwiefen, resqu ħdejn Dante, u Francesca qaltlu: $0 bniedem ħaj, minn tagħna sa. minn tfulitek u verament ta' qalb tajba, li għoġbok tiġi hawn f'din l-arja lewn id-demm maħmuġ ifakkarna fid-demm tagħna li xerridna fid-dinja, kieku r-Re ta' l-Univers kien ħabib magħna konna nitolbuh jagħtik il-vera pażi Tiegħu, dik il-paċi, li aħna qatt ma. jista' jkollna. Issa, kun af, li aħna lesti biex inkellmuk kif sewwasew bi grazzja speċjali, ir-riħ issa ikkwieta''. Dante hejja ruħu biex jisma' b'attenzjoni l-iktar kbira l-ġrajja tagħhom. Tkellmet il-mara ta' qalb ġentili:— 'Jien twelidt f'Ravenna fix-xatt tal-Baħar Adrijatiku fejn ix-xmara Po bil-friegħi kollha tagħha tinxteħet bil-kwiet u l-paċi max-xmajjar tributarji l- oħrajn kollha. L-imħabba u l-qalb ġentili, li huma ħaġa waħda, għalbuna u rabtuna qalb waħda. Pawlu ssaħħar wara s-sbuħija tal- persuna tiegħi u dik l-imġiba tiegħu miegħi nħossha għadha tol- fendini; iżda, l-imħabba ġġegħlek taħfer u tħobb lill-maħbub. Dak il-waqt tħabbejna b'imħabba li ma tiġi nieqsa qatt bħalma int qiegħed tarana għadna u nibqgħu fi ħdan xulxin. Din l-imħabba wasslitna nġarrbu mewt l-iktar kiefra u l-lok battal fejn jinsab Cain, qattiel ta' ħuh Abel, qiegħed jistenna lil dak li tfielna ħajjitna. Il- qattiel huwa Gianciotto żewġi, zopp u immankat. Inti tafu, għadu ħajj. Skond it-tradizzjoni, Francesca ġiet imqarrqal Minn għaliha kienet qiegħda tiżżewweġ lis-sabiħ u simpatiku Pawlu ħu Gianciotto immankat waqt li Pawlu kien qiegħed jaġixxi ta' rappreżentant ta' ħuh. Inkixef it-tradiment, Pawlu u Francesca tħabbu għall-ewwel platonikament . . . Dante jisma' r-rakkont qalbu nkisret, qabiżlu d-dmugħ; u meta sama' bil-mewt traġika tagħhom intilef f'degħbien ta' ħsebijiet. Virgilic rah daqstant ħosbien staqsieh x'kien qiegħed. jaħseb. Dante wieġeb bi kliem maqtugħ: ''X'disgrazzjal Min jista' qatt ifisser kemm u kemm ħsebijiet u xewqat sbieħ wasslet lil din il-koppja għal dan il-pass tant u tant dolorużi V' Imbagħad Dante dar lejn Franicesca u nfexx igħidilha: ''Francesca, kemm niket għaddejt minnul Nisma' biss sewwidtli qalbi u bikkejtni. Tarrafli issa x'kien dan tiegħek7 Qatt ma qallek Pawlu li mhux żewġek' l Jekk kont taf, għaliex weġibt għall-imħabba tiegħu meta inti kont għaraft x'kienu x-xewqat dubbjużi tiegħuf'' Francesca wieġbet bi tnehida, imbagħad issuktat bir-rakkont tagħha. Bħalma jaf il-Poeta sieħbek għax hu bħalna jinsab kundannat, l-ikbar dulur tiegħi bu, meta jien niftakar fil-jiem hienja li qattajna fil-ħajja disgrazzjata tagħna. Qabelxejn, jeħtieġ Hi inti tkum taf l-oriġini ta' l-imħabba tagħna, li jien ma nistax nirrakkonta mingħajr ma nibkil Mela ismagħni:— tLejla waħda konna flimkien, it-tnejn uħudna, naqraw ir- rumanz bil-Franċiż ta' Lancellotti del Lago, żagħżugħ, sabiħ, sim- patiku, qalbieni, membru fl-ogħla soċietà aristokratika ta' l-Ingil- terra, ħass qalbu tinħaraq bil-fjamma ta' l-imħabba għar-reġina Ginevra mart ir-Re Arti, Dejjem skond ir-rumanz, Laneellotti u Ginevra ma kinux uħudhom, ftit il-hinn minnhom, fl-istess sala, kien hemm Galeotto l-maġġordom, id-dama ta' Malahault u żewġ damiġelli. Dawn dejqu lil Laneellotti… l-aħħar kelmiet tar-Reġina infatwata :- ''Tva, jiena, jiena, hekk irrid; Lancellotti jkun tiegħi biss u jien tiegħu kollni kemm jien. Dan kien il-frott ita' Galeotto l-maġ- ġurdomu', - ' Dan il-ħin, Francesca, moħha mimli b'dik ix-xena ta' l-imħab- ba, kienet weħedha ma' Pawlu, bla ħadd josservahom. u fuq kollox bla ma jafu kif, għax qatt ma kienu nħabbu b'imħabba ħatja, waqfu mill-qari, għajnejhom iltaqgħu, ħaddejhom. tfawru, fommhom tbis- 84 IL-Marri sem, inxeħtu fi ħdan xulxin, xofftejn Pawlu twaħħlu ma' xofftejn Francesca u t-tnejn imregħdin taw il-bewsa ta' l-imħabba… l-ewwel u l-aħħar… it-nejn mietu taħt id-daqqiet tax-xafra mgħarrin f'demmhom l Galeotto kien il-ħtija ta' Lancellotti u Ġinevra u Galeot- to kien il-ktieb għal Pawlu u Francesca, li kien il-ħtija li sabu ruħ- hom f'dik il-qagħda tant imwiegħra fl-abbissi nfernali l… Waqt li Francesca kienet qiegħda tirrakkonta mbikkija, Pawlu qagħad jisma' il-ħin kollu b'ċerta rassenjazzjoni, u Dante, tant ħass ħniena għalihom it-tnejn b'mod li ħassu bħal qiegħed imut u f'waqt storda u nstabat ma' l-art bħalma jaqa' ġisem bla ruħ,