SAN ĠORĠ MARTRI TA' LIDDA (23 ta' April) Billi Lidda, il-belt li fiha twieled u ħa l-Martirju San Ġorġ, u fejn jinsab il-qa- bar tiegħu, qegħda fil-Palestina, jixraq li f'dan il-Qari ngħidu xi ħaġa fuqu. Ma għandniex xi ngħidu, bħal ma dari, kollox fil-qosor. Martin Luther u Kalvinu u xi nies li mxew warajhom, ma' tul is-snin 1483- 1558, xerrdu x-xniegħa li San Ġorġ qatt ma kien fid-dinja. Imma minn dak iż- żmien 'il hawn, nies għorrief fettxew u flew ħalli jkunu jafu jekk San Ġorġ kienx fid-dinja. tas-sew inkella le. It- tmiem ta' dat-tiftix kien li San Ġorġ kien tas-sew fid-dinja, imma billi għex u ħa l-Martirju f'art u fi żmien li fihom kien hemm ħafna għulija, jew injuran- za, ġraw żewġ ħwejjeġ li wara ġiegħlu lil xi nies li ma jibqgħux jemmnu bih. Dawn iż-żewġ ħwejjeġ huma, l-ewwel: li għabbew l-istorja tiegħu b'ħafna ħrejjef u ġrajjiet tal-għaġeb li qatt ma ġraw; it-tieni: li wara xi snin li ħa l- Martirju dan il-qaddis, wieħed Nisrani ħażin, jismu Ġorġ ukoll, kien maqtul ġewwa Lixandra u mal-insara ħżiena bħalu għadda bħala Martri. U hekk Ġorġ is-suldat, Kattoliku, li miet għal Kristu, qaddis ta' bil-ħaqq, kien im- ħawwad ma' Ġorġ il-ħażin, li kien maq- tul għar-regħba li kellu tal-flus. Ta' min iżomm quddiem għajnejh li Ġorġ ta' Lixandra, eretku Arjan, għa- du ta' Sant'Atanasju, kien maqtul fis- seta 360 w.K. Imma nsabet kitba ta' għaxar snin qabel, li turi li dak iż-żmien San Ġorġ is-suldat kien ilu ħafna li ħa Martirju u kien hemm il-knejjes mibni- jin għalih. Dawn il-kitbiet insabu fis- Surija. Narawhom ftit hawnhekk. L-eqdem kitba tinsab minquxa fuq il-ħaġra, fuq bieb ta' dar imġarrfa u qadima għall-aħħar, misjuba minn wieħed Ġermaniż, Dr. Bruckhardt, f' belt jisimha Xaqqa, fis-Surija. Il-kit- ba hi bil-Grieg u l-kliem tagħha hu dan: Georgiou Kai Ton Svn Auton Hagion li bil-Malti tfisser: ''Id-Dar tal-qaddisin rebbieħa Martri, Ġorġ, u l-qaddisin li huma miegħu '. Ma hux magħruf sewwa dil-kitba me- ta nkitbet, imma minn xi kliem tagħha jidher li nkitbet bejn is-snin 330 u 350. Dan juri li mqar kieku nkitbet fl-aħħar sena, 350, u m'hux qabel, għaxar snin qabel ma kien maqtul Ġorġ l-ieħor, ta' Lixandra, Ġorġ ta' Lidda kien ilu mej- jet bosta snin, għax kienu nbnew il- knejjes tiegħu. Dak li sab il-kitba li għadna kemm semmejna, sab ukoll kitba oħra, fis-Su- rija wkoll, fuq bieb ta' knisja mġarrfa, fil-belt ta' Andra. Inġibu hawn ttit kliem minn dil-kitba li fiha jissemma San Ġorġ. Bil-Malti jiġifieri: ''Wieħed raġel li jħobb lil Kristu, Ġanni bin Djomede, bħala għotja minn flusu għamel lill-Al- la dan il-bini ta' min jarah, u qiegħed ġewwa. fih il-fdal ta' Ġorġ il-qaddis Martri'. Fil-kotba, l-ewwel darba li jissemma San Ġorġ hija fid-Degriet tal-Papa San Gelasju, imxandar f'Ruma fis-sena 494 w.K. F'dan id-Degriet il-Papa jimna' l-qari ta' ktieb li kien jismu ''Passio Georgii' jiġifieri: 'Il-Passjoni S. Ġorġ' li kien jinqara fil-knejjes u li kien fih ħafna ħrejjef fuq il-qaddis, kif qal il-Pa- pa, miktub min-nies bla magħrufa, li jġiegħlu 'l min jidħak u jwaqqa' għaċ- ċajt id-Din Nisrani fost dawk li ma ke- nux Insara. Mena' wkoll ħafna qari ie- ħor ta' dik ix-xorta, imma fid-Digriet isemmi biss b'isimhom il-ktieb ta' San Kiriku u ommu, Santa Ġuditta, u l-Pas- sjoni ta' San Ġorġ. Insemmu hawn wieħed biss mill- għeġubijiet miżjuda li fil-ktieb tal-Mar- tirju hemm miktuba fuq San Ġorġ. Dan hu: lil San Ġorġ sallbuħ ma' salib u l-manigoldi ċarrtulu ġismu kollu bi mxat tal-ħadid. Wara dan niżżluh mis- salib u daħħluh ġewwa makna bis-skie- ken li qattagħtu kollu biċċiet-biċċiet. Dawn il-biċċiet xeħtuhom ġewwa bir u fuq il-bir qegħdu ħaġra kbira. Dak il- ħin għamlet teħżiża u l-iġbla bdew jin- qalbu u fuq id-dinja waqgħet dalma. Imbagħad niżel Kristu mis-sema ġew- wa karru tan-nar u waqaf ħada l-bir u amar lill-Anġlu Grabiel li jaqleb il-ħaġ- ra minn fuqu, u jinżel fih u jġib il-biċ- ċiet tal-ġisem ta' San Ġorġ. L-Anġlu ġiebhom u Kristu nefaħ fuqhom u għaqdu ma' xulxin u San Ġorġ reġa' sar ħaj u qawwi sħiħ. Billi, kif għidna, l-istorja ta' San Ġorġ miżjuda bi ġrajjiet imgħaġġba, li m'humiex minnhom, hija ħaġa tajba, jekk jista' jkun, li wieħed jagħżel dak li hu minnu minn dak li ma hux. Jekk naqtgħu barra l-ġrajjiet tal-għaġeb, in- sibu li l-istorja tiegħu hija, bejn wieħed u ieħor din: 5 San Ġorġ twieled f'Lidda, il-Palesti- na, għal-ħabta tal-aħħar nofs tas-seklu II w.K. Kien iben ta' raġel għani u f' żogħżitu kien xi ħaġa - suldat jew fiz- zjal - fit-tajfa Rumana. . siefer mat-tajfa, u kien jinsab xi mkien fejn illum jgħidulu t-Turkija, waslitlu l-aħbar li missieru miet u għal hekk bagħtuh lejn art twelidu, l-Palestina. Dak iż-żmien, il-ħakem Ruman tal- Persja, li kien jismu Dadjanu, jew Da- ċjanu, jew Tazjanu (għax fil-kotba tal- antik daqqa msemmi hekk u daqqa hekk) kien ħa jaħqar lill-Insara, u kif kienu jagħmlu dak iż-żmien, kien ħa- reġ amar li kull ħadd kellu jagħti qima lill-allat, Heraklis u Apollon, biex l-In- sara jew jiċħdu l-Kristu, inkella jmutu għalih. F'Lidda wisq Insara qagħdu għall-amar u ħarqu l-bħur quddiem l- allat pagani, għax beżgħu juru ruħhom x'kienu. Għal hekk, kif San Ġorġ kien jinsab Lidda u ra dan kollu, ġabar il- ġid li kien ħallielu missieru u ferrqu lil foqra, u mar minn rajh quddiem il- qadi ta' dik il-belt u stqarr li hu Nis- rani. Il-qadi għall-ewwel beda jżie- għel bih biex jagħti qima lill-allat bħan- nies l-oħra, imma San Ġorġ b'xejn ma ried jisma'. Għal hekk. il-qadi qata' qalbu u amar li jagħtuh it-torturi f'nofs il-misraħ tal-belt. San Ġorġ, bid-demm nieżel minnu, baqa' jżomm jiebes u jfaħħar lil Kris- tu. Għadd kbir ta' Insara, li qabel kie- nu beżgħu, issa għamlu bħal San Ġorġ, u marru minn rajhom jistqarru li huma Insara. Għadd kbir ta' Pagani wkoll, jaraw lil dawk in-nies imutu ferħana, marru sabu lil min jgħammidhom u ġew jiġru jistqarru li huma Nsara. Fost dawn kienet hemm Xandra, il-ma- ra tal-qadi ta' Lidda. Lil din bdew ja- għtuha t-torturi ukoll imma metitilhom qabel ma laħqu qatgħulha rasha. Lil San Ġorġ, fl-aħħar, wara ħafna moħ- qrija, qatgħulu rasu wkoll. Dan kien fit-23 t'April tas-sena 303 w. Kristu. Billi San Ġorġ bil-qlubija u t-twem- min tiegħu ħarbat ix-xogħol tal-qadi, li għal ħżunitu kien magħdud bħala bhi- fuġ ma, beda jingħad li San Ġorġ għeleb il- bhima, jew ''dragun'. U billi ħeles minn taħt idejh liż-żagħżugħa Xandra, għax għamilha Nisranija u rebbaħha l- ġenna, ingħad li kien ħeles xebba minn dufrejn id-''dragun'. Qtugħ ir-Ras ta' San Ġorġ. Pittura fil-Kor tal-Knisja ta' Ħal Qormi. biħa ħasbuha ġrajja minna u bdew jgħidu li San Ġorġ ħeles xebba minn f'dragun'', bħal ma Perseus kien ħeles mis-serp tal-baħar ta' Ġaffa lil Andro- meda. Għedna qabel li wara San Ġorġ ta' Lidda kien hemm Ġorġ ieħor, ta' Li- xandra li kienu ħatfuh u qatluh ġem- għa ta'nies, li mbagħad tħawwad mal- qaddis. Hawn sa ngħidu wkoll fuq fuq il-ġrajja ta' dan. Ġorġ l-ieħor twieled f'belt jisimha Epifanja, fiċ-Ċiliċja u kien bin raġel jaħdem il-fuħħar. Minn ċkunitu kien moħħu tajjeb u rgħib għal flus. Meta kiber kien iħobb iżiegħel bin-nies kbar biex jieħu li jrid minnhom. Wieħed ras kbira Rumi, biex: Ġorġ jaqla' l-flus, li kienu l-hena tiegħu, ħajjru jibda jrabbi l-ħnieżer, joqtolhom u jmellaħhom u jbiegħhom. lit-tajfa, għas-suldati. Ix- xogħol mar tajjeb u Ġorġ qala' flus kemm ried. Imma darba nkixef li kien qiegħed iqarraq bihom u mal-laħam tal- ħnieżer kien iħalltilhom. il-laħam tal- klieb. Bagħtu jfittxuh, imma xi ħadd kien nebbħu minn qabel, għax laħaq ħarab u qabad xini u rħielha lejn Li- xandra siksnijiet. F'Lixandra ltaqa' mal-Insara 'eret- ki', li jgħidulhom Arjani u sar Nisrani 'eretku', bħalhom. Billi miegħu kien ħa ħafna flus, xtara qatiegħ kotba u rawwam bibljoteka kbira ġmielha u ħa l-isem li kien raġel mill-aktar għorrief. Għal hekk, meta l-Arjani seħħilhom li jkeċċu lill-Isqof Sant'Atanasju minn Lixandra, għażlu lilu b'Isqof minn bdielu. Dan kien għal ħabta tas-sena 336. Malli Ġorġ, l-Isqof 'eretku' ra li kellu siequ fil-falka, beda jagħfas lin- nies ta' taħtu, Pagani u Nsara, u jis- loħ minnhom flus, bis-sewwa jew bid- dnewwa. In-nies ta' Lixandra xebgħu minn dak il-għaks, għal hekk darba għamlu għalih u għal sħabu, Djodoru u Drakonzju, u karkruhom u għalqu- hom f'ħabs. Ftit jiem wara ġemgħa kbira ta' nies ħabtu għal ħabs, kissru l-bieb, ħarġu minn hemm lil Ġorġ u lil sħabu u qatluhom u ħarquhom barra Żmien wara, ħafna 'eretki' qalbu Kattolki. U billi Ġorġ, l-Isqof Arjan kien magħdud fosthom bħala Martri, baqgħu jagħtuh qima bħala qaddis. Hekk, billi kien hemm żewġ Ġorġijiet Martri, Ġorġ it-tajjeb u Ġorġ il-ħażin, l-Insara bdew jitfixkluhom, u ma jagħ- żlux lil Ġorġ l-Isqof 'eretku' minn Ġorġ il-Kattolku, li kien suldat. Imma ż-żejt jitla f'wiċċ l-ilma. U bit-tiftix ta' nies għorrief, deher ċar li qabel Ġorġ ta' Lixandra, 'kien hemm Ġorġ il-Martri, qaddis tas-sew. ELSIE (Ħaż-Żebbuġ, Marzu, 1958) IL-FRANĠISKANI. FIL-PALESFINA ka FiareHji ki fem A , Ke jen Żijj me fun SE tu Av żt A hi i i-M. ik fii it-kien-jgħaddi-qabel. Il-mill-ikel-k-- Riedet-tkun-il ta'-Dante-ÀAligħieti xorb-żejjed,—taħa—għas-sawm;—mix-xa- id4-tqanqil-td-ħeġġa tà Hiberttt—ta'