L-Evanġelju skond San Luqa (kompli mill-ħarġa ta' Lulju) Il-munita mitlufa (15,8-10) zz… l It-tagħlima ta' dil-parab- bola hija bħal ta' l-ewwel imma b'din id-differenza: it- tfittxija bil-għaqal tal-mara u l-ferħ tal-mara jfissru l- imħabba sentimentali li għandu Alla għal kull ruħ. Biex tiftiehem tajjeb il-parab- bola, wieħed għandu jġib quddiem għajnejh id- drawwa tan-nisa Palestinjani li meta jiżżewwġu, , ir-raġel jagħtihom għadd ta' muniti li jqegħidu fil-keffa tal-maktur li bih jgħattu wiċċhom; dawn il-muniti għandhom valur sentimentali u personali bħal ma għandu ċ-ċurkett taż- żwieġ għalina. L-iben ħali (15,11-32) A - Din il-parabbola hija silta mill-iktar magħrufa tal- Bibbja u hemm min isejħilha 'il-parabbola tal-Missier ħanin' għax turi l-imħabba bla qies tal-Missier. Fiha dawn l-istadji: a) Id-dnub ta' l-iben li berbaq ġidu man-nisa tat-triq (Il- 13). L-għomor tat-tifel ifis- ser in-nuqaas ta' esperjen- za. L-art imbegħda li mar fiha talludi għal post pagan, jew tad-dnub. In- nisa tat-triq huma figura tad-dnub. Il-ġid li ħela u li kien tah missieru hu xbieha tal-libertà u ta' kull ġid mogħti minn Alla lil kull bniedem. It-tberbieq ifisser l-ħajja moħlija u ħażina 'l bogħod minn Alla. b) il-konverżjoni (14-20a). Il- vrus 14-16 iġibu r-riflessjo- ni ta' l-iben meta waqa' l- ġuħ fil-pajjiz, in-nuqqas ta' mistrieħ fil-qalb tal-mid- neb. Dan il-ġuħ kien deni li sewa ta' ġid. Ix-xogħol fost il-ħnieżer (annimali mniġġsa għal-Lhud) ifisser l-umiljazzjoni kbira li taqa' fuq il-midneb. il-ħarrub, ikel ta' l-annimali, li l-iben kien jixtieq u ma jsibx, ifis- ser il-faqar tal-midneb. Il- ħsieb li jmur lura għand il- missier u jitlob li jkun meqjus bħal lavrant juri l- istqarrija umli ta' vera kon- verżjoni. ċ) Il-laqgħa tal-missier (20b- 24). Din hi l-isbaħ biċċa tal- parabbola u turi l-imħabba bla qies ta' Alla għall-mid- beb. L-ilbies li l-missier ta lill-iben (ilbies ta' veru iben U mhux ta' lavrant) ifisser il- maħfra totali ta' Alla lil min jistqarr dnubietu U jisgħobbieh tassew. L-ikla u l-festa jfissru l-ferħ ta' Alla għal-midneb li jikkonverti. d) Ir-reazzjoni ta' l-iben il-kbir li nkorla għax il-missier għamel festa lil ħuh (25- 32) talludi għall-Fariżej li kienu jikkritikaw lil Ġesu għax ifittex il-midinbin. Il-parabbola ta' l-amministratur ħażin (16,1-13) Barra l-vrus 16-18, il- kapitlu 16 jittratta dwar suġġett wisq għall-qalb ta' Luqa: dak dwar kif Ġesu jħares lejn il-ġid ta' din l-art. Kien hemm sinjur li kellu amministratur li kien mixli li qiegħed iberbaqlu ġidu. Is- sinjur sejjaħlu, talbu kont ta' l- amministrazzjoni u qallu li ma kienx se jibqa' jamministralu ġidu. L-amministratur beda jaħseb x'sejjer jagħmel meta jitlef postu. Billi ma kienx jiflaħ jaħdem xogħol materjali, ħaseb li l-aħjar ikun li jagħmel ħabib ma' dawk li kellhom jagħtu. Għalhekk sejjaħ lil min kellu jagħti lil sidu u naq- silhom id-dejn tagħhom u gegħlhom iħallsu ħafna inqas milli kellhom jagħtu. Is-sid faħħar lill-amministratur diżo- nest mhux għall-att fih innifsu imma għall-għaqal ta' kif għamlu. It-tagħlima tal- parabbola hi li n-Nisrani għandu jisserva bil-għaqal bil-ġid materjali biex 'l qud- diem jingħata l-ġid spiritwali U hena tas-sema. L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Tagħlim ta' Ġesu (14-18) zz… Dawn il-vrus fihom tagħlimiet mhux marbutin flimkien loġikament imma storikament. L-ewwel tagħlima hi dwar l-għemil ħażin tal- Fariżej li bdew jiddieħku b'Ġesu. Kienu nies regħeba; kienu jagħtu karità biex jidh- ru min-nies imma mhux għal Alla li jara l-qalb. It-tieni tagħlima hi dwar id-differenza bejn iż-żmien tat-Testment il-Qadim, meta il-poplu kien iserraħ fuq l- osservanza esterna tal-Liġi, U ż-żmien tat-Testment il- ġdid li jitlob sagrifiċċji kbar (vjolenza) għall-osservanza ta' l-Evanġelju. It-tielet tagħlima hi dwar il-perfezzjoni ta' l-Evanġelju li ma neħħa xejn mill-Liġi imma pperfezzjona kull ma hemm fiha; eżempju ta' dan hu dwar iż-żwieġ li Ġesu reġa' ġiebu għall-purità oriġinali tiegħu. L-għani u Lażżru (19-31) A - Din il-parabbola hi kapo- lavur ieħor tal-pinna ta' Luqa. L-ewwel vrus (19-21) iġibu l- kuntrast kbir bejn is-sinjur U Lażżru. Is-sinjur li kien jilbes il- porpra u l-ilbies ta' taħt tal- għażel li kien jinħadem fl- Eġittu. L-ilbies u l-pranzijiet li kien jagħti juru li kien materjalista mill-ikbar u ma kienx jimpurtah mill-fqir. Lażżru , għall-kuntrarju kien mimli ġrieħi li l-klieb kienu jilagħquhomlu. Kien joqgħod ħdejn il-bieb ta' dar il-għani jistenna li tasal ħdejh xi biċċa bieba tal-ħobż li dawk li jkunu mal-mejda kienu jixxuttaw idejhom biha (kif kienet id- drawwa) u jarmuha. Imma mal-mewt inbidel kollox; Lażżru mar igawdi u l- għani mar ibati. Meta s- sinjur talab lil Abraham li għallinqas jibgħat lil Lażżru jagħmel twissija lill-ħames ħutu biex ma jiġrilhomx bħalu, Abraham wieġbu li jkun għalxejn, għax jekk ma jisimgħux minn Mosċ u l- Profeti mhux se jisimgħu minn xi ħadd ieħor. It-tagħlima ewlenija tal- parabbola tinsab fil-vers 25 li jgħallem li nsibu fid-dinja l- oħra dak li ħejjejna f'din l-art. Fil-persuna tal-għani Luqa juri kemm hu perikoluż il-ġid materjali u kemm hu ta' għajnuna l-faqar għas- salvazzjoni tar-ruħ. Il-kapitlu li jmiss iħaddan tliet taqsimiet bla ebda rabta loġika bejniethom. L-ewwel taqsima wkoll fiha tagħlim differenti bla rabta. Tagħlim divers (17,1-10) Ġesu jaċċetta l-fatt li jingħataw skandii, imma jwissi li min ikun ħtija ta' skandlu jkollu fuqu l-korla ta' Alla. Ikun aħjar għalih li jmut mewta vjolenti (bħal dik ta' min ikun mixħut il-baħar b'ġebla tat-tħin marbuta ma' għonqu). bi Il-maħfra (3b-4). Hawn Ġesu jfakkar dak li jgħallem il-ktieb tal- Levitiku: għandu jiġi mwid- deb dak li jonqos, imma għandu jitwiddeb bi spirtu ta' mħabba u ta' maħfra (Lev 19-17). Luqa jindirizza dan id-dmir lill-individwu, waqt li Mattew jindirizzah lill-Knisja in ġenerali. F'Luqa, il-maħfra għandha tingħata għal seba' dar- biet, waqt li f'Mattew għal sebgħa u sebgħin darba (ara Mt 18,15-21); hawn in-numru divers ma jagħmilx differenza għax ifisser l-istess ħaġa: mingħajr limiti. ċ) Il-qawwa tal-fidi (5-6). Meta l-Appostli talbu lil Ġesu biex ikattrilhom il-fidi, hu weġibhom b'iperbole: qalilhom li anke jekk il-fidi (hawn tfisser fidi-fiduċja) tagħhom tkun żgħira ħafna (bħaż-żerriegħa tal- mustarda) jkunu kapaċi jagħmlu għeġubijiet (bħal ma siġra tat-tut — f'Mattew hemm 'mun- tanja' — tmur tinxteħet il- baħar għar-rieda tagħhom). d) Il-qawwa tiġi minn Alla u mhux mill-opri tagħna (7- 10). Hawn, Luqa jtenni mhux biss tagħlim Kristu imma wkoll dak ta' Pawlu dwar il-qawwa tal-fidi. Meta nagħmlu xi ħaġa tajba, din tkun grazzja ta' L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Alla: 'aħna qaddejja li ma niswew għal xejn'; it-tajjeb li nagħmlu, nagħmluh għax aħna obbligati nagħmluh, u nagħmluh għax jgħina Alla. Ġesu jġib il-figura ta' dak il-qaddej li ta jiekol lil sidu; għamel dak li kien obbligat jagħmel. Fejqan ta' għaxar lebbrużi (17,11-19) Luqa jgħidilna għat-tielet darba li Ġesu kien sejjer lejn Ġerusalemm. Kif kien dieħel f'raħal, għaxar lebbrużi għollew leħinhom u b'fidi kbira talbuh iħenn għalihom. Fosthom kien hemm wieħed Samaritan għax, għalkemm is-Samaritani kienu għedewwa tal-Lhud, il-mard għamilhom ħbieb. Ġesu fejjaqhom mill- bogħod għax il-liġi kienet tipprojbixxi lill-lebbrużi jersqu lejn in-nies. ĠesU qalilhom biex imorru juru ruħhom lill- qassisin biex jiksbu ċ-ċerti- fikat tal-fejqan kif kien jitlob ukoll il-Levitiku. Wara l-fej- qan, is-Samaritan biss mar iqim u jiżżi ħajr lil Ġesu. Lil dan Ġesu qallu li kienet il-fidi tiegħu li salvatu. Iċ-ċanfira lil- Lhud ingrati aktarx għamilha Luqa, għalkemm Ġesu għamilha ndirettament meta staqsa fejn kienu d-disgħa l- oħra. Il-ġrajja turi li l-fejqan m'huwiex għal-Lhud biss, u li l-barranin kellhom fidi iktar minn dik tal-Fariżej. Il-miġja tas-Saltna ta' Alla (7,20-21) L-għorrief Lhud kienu jid- diskutu dwar il-kif u l-meta se titwaqqaf is-Saltna tal- Messija, u l-Fariżej issa staq- sew lil Ġesu dwar dan. Ġesu weġibhom dwar it-twaqqif tagħha u qalilhom li dan ġa sar: Ġesu hu l-Messija u l- predikazzjoni tiegħu kienet sinjal ċar tal-bidu tagħha. Il-jum ta' Bin il-bniedem (17,22-35) zz… l Issa Ġesu kellem lid- dixxipli tiegħu dwar il-jum tiegħu; skond it-Testment il- Qadim 'jum il-Mulej' hu żmien il-Messija. Il-Lhud kienu qed jistennew dan il- jum b'ħerqa, li jkun jum fil- qrib u li s-Saltna titwaqqaf malajr. Ġesu għallem li s- Saltna tal-Messija tieħu żmien twil biex tasal għat- temma tagħha: tibda bit- twelid tiegħu U ssib il-milja tagħha fit-tieni miġja tiegħu glorjuża. Qal li wara l-mewt tiegħu d-dixxipli jsibu ruħhom fi żminijiet diffiċli. Wara l-qawmien U t-tlugħ fis-sema tiegħu, ikunu jixtie- qu jkomplu jaraw il-glorja tiegħu U ma jarawhiex. Jeħtiegu jgħixu fit-tbatija bil- qawwa tal-fidi u t-tama sat- tieni miġja tiegħu. Din it-tieni miġja sseħħ bħal leħħa ta' berqa (v.24) imma qabel isseħħ hu jkun miċħud minn ħafna (v.25). Iż- żewġ eżempji bibliċi (dak ta' żmien Noe u ta' żmien Lot) ifissru li tieni miġja tal- Messija bħala mħallef taħsad lill-ħżiena imma mhux lit-tajbin (v.27-30). Sa dakinhar, l-Insara għandhom jgħixu biċ-ċaħda tal-ħwejjeġ materjali, ċaħda mxebbħa maż-żewġ eżempji tal-v. 31 u ta' dak li ġara lill-mara ta' Lot li ħarset lura lejn il-ġid li kienet tilfet (v.32). Iċ-ċaħda għandha tkun sħiħa, saħansitra jekk tasal għat-telfien tal-ħajja fuq din l-art (v.33). It-tieni miġja tal-Mulej issa tixxebbaħ mal-lejl. Iż- żewġ eżempji tal-versi 34-35 ifissru x-xorti diversa li tkun tmiss lill-bnedmin: min isalva U min ikun ikkundannat. Il- vers 35 jingħata tifsir diffe- renti. Hawn f'Luqa, aktarx li Ġesu ma riedx jindika l-post, imma ried jgħid li l-ġudizzju jsir fejn ikun hemm il-bned- min Is-suġġetti tal-kapitlu 18, dan li jmiss, huma differenti u jintrabtu mat-tagħlim ta' Ġesu fil-vjaġġ lejn Ġerusa- lemm. Il-parabbola ta' l-imħallef u l-armla (18,1-8) Il-parabbola tgħid li wieħed imħallef, li ma kien jibża' minn ħadd, għamel L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 ħaqq lil waħda armla kontra l-għadu tagħha għax dejqitu ġejja u sejjra titolbu li jsir il- ħaqq. Il-parabbola tgħid li jekk imħallef ħażin għamel ħaqq għax l-armla baqgħet titolbu,' Alla mhux sejjer jagħmel ħaqq lill-magħżulin tiegħu li jgħajjtulu lejl u nharg' It-tagħlima tal-parabbola hija ċara: biex turi li għandna dejjem nitolbu bla ma naqtgħu (v.1). Imma t-tieni parti ta' l-aħħar vers ('Imma taħsbu intom li Bin il-bnie- dem se jsib fidi fuq l-art meta jiġi7') joħloq diffikultà kbira għax donnu ma jintra- batx ma' dak li ntqal qabel. Għalhekk hemm min jgħaqqad din il-parabbola ma' dak li ntqal fil-kapitlu 17 dwar it-tieni miġja ta' Kristu. Jekk hu hekk, il-parabbola għandha titfisser hekk: Il- Mulej idum ma jerġa' jiġi biex jagħmel ħaqq mid- dinja; sadattant il-Knisja, qisha armla, għandha tibqa' titlob. Imbagħad fl-aħħar taż-żminijiet, wara l-aħħar taqbida bejn il-ħżiena (li fosthom tonqos 'il-fidi fuq l- art') u t-tajbin, ĠesU jagħmel il-ħaqq ta' l-aħħar. Il-parabbola tal-Fariżew u l-Pubblikan (18,9-14) l… Il-parabbola hija diretta lill-Fariżej li kienu jaħsbu li huma ġusti u jmaqdru lill- oħrajn. Dawn jixxebħu mal- Fariżew tal-parabbola li mar fit-tempju jitlob u jiftaħar b'dak li kien jagħmel waqt li jmaqdar lill-oħrajn. Ir-raġel l- ieħor tal-parabbola li kien pubblikan, jew midneb, mar ukoll fit-tempju jitlob; qagħad fil-bogħod bilwieqfa, iħabbat fuq sidru u jitlob ħniena. Dan hu l-figura tal- midinbin niedma li huma ħafna aħjar quddiem Alla minn dawk li mingħalihom huma ġusti. Din il-parabbola hija ċanfira oħra għall- Fariżej. Ġesu jbierek it-tfal żgħar (18,15-17) A Din il-ġrajja tat-tberik tat- tfal tista' tintrabat maċ-ċanfi- ra ta' Ġesu lill-Fariżej li kienu jriduha ta' ġusti. IMMA fis- Saltna ta' Alla jidħlu dawk li huma umli bħat-tfal żgħar u jiddependu minn Alla bħalma t-tfal żgħar jidde- pendu mill-ġenituri tagħhom. San Mark iġib l-istess epi- sodju b'iktar dettalji (10,13- 16): iċ-ċanfira ta' Ġesu lill- Appostli li ma riedux iħallu t- tfal jersqu lejh, u li Ġesu għannaq miegħu t-tfal. Luqa jħalli barra dawn id-dettalji għax kienu jdoqqu ħażin f'widnejn il-qarrejja tiegħu li kienu jgħixu f'ambjent pagan. Il-kap għani (18,18-27) A - Bir-rakkont ta' din il-ġrajja Luqa jirritorna għas-suġġett tal-faqar u l-periklu tal- għana. Il-għani tar-rakkont skond San Mark kien żagħżugħ (Mk 10,17-22). Luqa jsejjaħlu 'kap' (prinċep, nobbli ta' rank għoli). Dan resaq lejn Ġesu U tah qima sinċiera; sejjaħlu 'Mgħallem tajjeb', titlu li ma kienx jingħata lil ħadd, lan- qas lir-rabbin. Kien mimli entużjażmu U staqsa x'jagħmel biex jikseb il-ħajja ta' dejjem (għal-Lhud il-glorja tas-sema). Ġesu l-ewwel qallu li Alla biss hu tajjeb; qallu hekk għax f'moħħ iż-żagħżugħ Ġesu kien biss bniedem għaref u qaddis. Imbagħad qallu biex josserva l-kman- damenti. Meta dan qal li kien ġa qed josservahom, Ġesu qallu biex 'jagħti kollox lill-foqra u jimxi warajh'. Hawn għeb l-entużjażmu kollu tan-nobbli u sewwed qalbu. Meta ra hekk, Ġesu tħassru u qal b'esaġerazzjo- ni letterarja li 'eħfef li ġemel jgħaddi minn għajn ta' labra milli wieħed għani jidħol fis- Saltna ta' Alla' (v.25). Hawn, għal darb'oħra, Luqa juri li kien tabib għax għall-kelma 'labra' juża l- klema griega 'belone' (il- labra li jużaw it-tobba) waqt li Mark juża 'rafis' (labra tal- ħjata). Min sema' dan staqsa li, jekk hu hekk, min jista' jsal- va, U Ġesu wieġeb: 'Dak li ma jistax ikun għall-bned- L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 min, għal Alla jista' jkun.' U lil Pietru li ried jaf xi qliegħ se jkollhom dawk li ħallew kol- lox biex jimxu warajh, Ġesu wieġbu li min jagħmel dan jirċievi għal mitt darba iktar f'din id-dinja u l-ħajja ta' dejjem fl-oħra (v.30). Il-ġid ta' 'mitt darba iktar f'din id-dinja' m'għandux jif- tiehem b'ġid materjali imma spiritwali (għaqda ma' Alla, il-grazzja ta' Alla, l-hena ta- qalb). Ġesu ma ried jobbliga lil ħadd biex iħalli kull ġid materjali, imma ried juri dejjem li l-ġid materjali joħloq periklu kbir għal min irid jikseb il-ħajja ta' dejjem. It-tielet taħbira tal-passjoni (18,31-34) L NSS3S8S8OS8SSO8SO8O8SO08SO0S81À Ġesu ħabbar għat-tielet darba li se jseħħ fih dak li ħabbru l-profeti fuq Bin il- bniedem: il-passsjoni, il-mewt U l-qawmien. Naħseb li ma ridux jifhmu li l-Imgħallem kien se jmut, u ma fehemux it-tifsir sħiħ tal-misteru tar- redenzjoni; fehmu dan wara l-qawmien. Il-fejqan tal-għama ta' ġeriko (18,35-43) Ir-rakkont ta' dan il-fej- qan kif inhu fl-eweel tliet Evanġelisti joħloq żewġ dif- fikultajiet żgħar: waħda dwar in-numru tal-għomja li Ġesu fejjaq; l-oħra dwar il-post fejn l-għomja ħadu d-dawl.Mattew jgħid li Ġesu ta d-dawl lil żewġ għomja, waqt li Mark u Luqa jgħidu li kien wieħed l- għama (Mark jgħid li kien jismu Bartimew). Hu veru li Mattew iħobb in-numru tnejn (ara Mt 27-31 dwar 2 għomja; 8,28-34 dwar 2 imxajtna; u 21,1-9 dwar 2 ħmir). Jista' jkun ukoll li Mark u Luqa jitkellmu fuq għama wieħed kif sabu fil- fonti li biha nqdew. Hawn in-numru ma jagħmilx diffe- renza dwar il-miraklu. Dwar il-post fejn sar il- miraklu, Mattew u Mark jgħidu li kien 'il barra minn ġeriko, Luqa jgħid 'huwa U riesaq' lejn ġeriko. Dwar dan ingħataw diversi tifsi- riet. Jidhirli li l-aħjar tifsira hi dik ta' L.Fonċk (Verbum Domini 3, (1923) 34-42): il- kliem grieg li juża Luqa jfis- ser 'qrib' mingħajr ma ried jifhem la dħul u lanqas ħruġ. Ġesu ta d-dawl lill- għama għax kellu fidi qawwija tant li ssokta jgħajjat meta kien imsikket U mċanfar (v.39). Il-kapitlu 19 li jmiss fih żewġ taqsimiet: l-aħħar ġrajjiet ta' qabel ma Ġesu wasal Ġerusalemm (19, l- 27), u d-daħla trijonfali f'Ġerusalemm (28-48). Ġesu u żakkew (19,1-10) zz… l Kif kien għaddej f'ġeriko, Ġesu lemaħ wieħed raġel qsajjar li kien kap tal-pub- blikani u għani ħafna; kien jiġbor it-taxxi f'din il-belt importanti u għalhekk kien sinjur kbir għax il-ġbir tat- taxxi kien għajn ta' ġid li spiss kien jinkiseb b'nuqqas ta' onestà. Hu għalhekk li dawk li kienu jiġbru t-taxxi kienu meqjusin b'pubblikani U midinbin. Billi żakkew kien qasir u xtaq jara lil Ġesu, tela' fuq siġra tat-tin selvaġġ biex jarah tajjeb. Ma qagħadx iqis x'se jgħidu n-nies jew li se jgħarraq il-libsa ta' kap li kellu fuqu. Kellu intenzjoni tajba li jara lil Ġesu, kien umli u kellu rieda li jsewwi l- ħażin li seta' għamel. Dawn kollha kienu sinjali ta' kon- verżjoni. U Ġesu ra dan kollu, u qallu biex jinżel minn fejn kien ħalli jgħaddi l-jum għandu. żakkew (isem imqassar ta' żakkarija, 'il- Mulej ftakar') laqa' s-sejħa tal-grazzja u ħa lil Ġesu għandu b'ferħ kbir. Kien tas- sew li l-Mulej ftakar f'dan il- bniedem umli li laqa' l- grazzja bla telf ta' żmien. Bħas-soltu, in-nies bdew igemgmu għax Ġesu daħal għand raġel magħdud b'midneb. Imma Ġesu ta kas tas-salvazzjoni ta' midneb li, mhux biss nidem imma ried irodd dak li seta' seraq għal erba' darbiet iżjed. Tassew li Ġesu 'ġie jfittex u jsalva l- mitluf'l L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Il-parabbola tal-għaxar miniet (19,11-27) Kif kien qrib Ġerusalemm, Ġesu qal din il-parabbola lin- nies, l-iktar lid-dixxipli, li kienu qed jistennew li s-Saltna ta' Alla kienet se tidher minnufiħ. Il-parabbola tixbaħ ħafna lil dik tat-talenti li hemm f'San Mattew 25, 14-30; il-mina kie- net il-munita l-iktar użata fid- dinja griega ta' Luqa, it-talent il-munita komuni fil-Palestina ta' Mattew. Il-parabbola tgħid li raġel nobbli siefer f'pajjiż fil- bogħod biex jagħmluh sul- tan u mbagħad ġie lura. Ġesu alluda jew għal Erodi l- Kbir, jew għal ibnu Arkelaw, it-tnejn mibgħuda mil-Lhud, li marru Ruma biex jieħdu l- kuruna ta' sultan. Dan in- nobbli hu l-figura ta' Ġesu li l-Lhud bagħduh u tela' s- Sema biex jieħu l-kuruna tal- glorja u jerġa' jiġi fl-aħħar taż-żminijiet. U kif ir-raġel nobbli ta ġidu lil 10 qaddejja (numru tond) biex iħaddmuh, hekk għamel Ġesu lilna, qaddejja tiegħu, wara li tela' s-Sema sakemm jerġa' jiġi. It-tagħlima tal-parabbola hi li għandna naħdmu sakemm nerġgħu naraw il- Mulej wara mewtna U fl- aħħar taż-żminijiet. Min ma jħaddimx il-grazzji li Alla tah jiġrilu bħal dak il-qaddej tal- parabbola li ħeba l-mina fdata lilu. Il-mina tiegħu tingħata lil ħaddieħor u jit- tieħidlu dak li ġa għandu. Iżda min iħaddem sewwa dak li fdalu Alla, dan iżid il- merti tiegħu għax kien fidil fil-ftit. L-aħħar vers tal-parab- bola ifisser il-kastig li jingħata lil min ma jilqax lil Ġesu; kemm il-Lhud ta' żmie- nu U kemm dawk li ma jilqgħux tagħlimu bi ħtija tagħhom. IL-ĦAMES TAQSIMA Il-predikazzjoni f'Ġerusalemm (19,28-21,38) Id-daħla messjanika f'Ġerusalemm (19,28-48) L… l Id-daħla fil-belt imqadd- sa jġibuha l-erba' Evanġelisti għax hi ta' importanza kbira: kienet imħabbra mill-profeti u wriet li l-fidwa kienet fil- qrib. Meta Ġesu wasal qrib Betfaġ u Betanja, bagħat tnejn mid-dixxipli biex imorru f'raħal fejn isibu felu marbut li ħadd ma kien għadu rikeb fuqu, iħolluh u jġibuhulu. Betfaġ (Kefer et-tur) u Betanja (el-Lażżarija) jinsabu fuq l-għolja taż-żebbuġ xi 2673 pied fuq il-livell tal- Mediterran u mifrudin minn Ġerusalemm permezz tal- wied Kedron. Mill-għolja tidher tajjeb il-belt ta' Ġeru- L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 salemm, speċjalment it- tempju. Il-felu li fuqu ried jirkeb Ġesu iwettaq il-profe- zija ta' żakkarija dwar id- daħla tal-Messija fil-belt qaddisa (żak 9,9). Ġesu rikeb fuq il-felu U d- dixxipli firxu l-mantar tiegħhom fit-triq bħala sinjal ta' qima. Meta l-kortew qorob lejn in-niżla tal-għolja, il-folla laqgħetu b'għajjat ta' ferħ. Il-Fariżej ma felħux jaraw din-dehra u talbu lil Ġesu isikket lid-dixxipli. Imma Ġesu qalilhom li 'jekk jisktu huma, jgħajjat il- ġebel'. Imbagħad Ġesu wasal quddiem il-belt u beda jibkiha u bassar il-qerda tagħha u ta' wliedha għax ma lagħetx iż-żjara ta' sal- vazzjoni li saritilha. Il-qerda saret fis-sena 70 mir- Rumani. It-tisfija tat-tempju (19,45-48) Meta daħal fil-belt, Ġesu keċċa mit-tempju il-bejjiegħa tal-bhejjem, għemil li ġwanni jġib fil-bidu ta' l-Evanġelju tiegħu minħabba raġuni teoloġika u ġeografika. Hawn Luqa jgħaqqad żewġ episodi flimkien: it-tisfija tat- tempju u t-tagħlim ta' Ġesu fil-pjazza tat-tempju waqt li l-kbarat Lhud bdew ifittxu kif jeqirduh. Fil-kapitlu 20 li jmiss Luqa jirrakkonta diversi episodji tal-ħidma ta' Ġesu f'Ġerusa- lemm. Ġesu mistoqsi dwar is-setgħa tiegħu (20,1-8) L NNSNSNS3808SO080O0OuGO08GO0O8O8OOSOSO8O8O080O8O0O00AAAAAÀ Meta Ġesu kien qiegħed jgħallem fit-tempju, il-qassi- sin il-kbar mal-kittieba U x- xjuħ, jiġifieri r-rappreżentanti kollha tas-Sinedriju resqu lejh u staqsewh b'liema setgħa kien qed jagħmel dak kollu, u min tahielu dis- setgħa. Imma Ġesu minflok ma weġibhom direttament, fixkilhom b'mistoqsija tiegħu: staqsiehom jekk il- magħmudija tal-Battista kinitx ġejja minn Alla jew mill-bnedmin. Huma wieġbu li ma jafux mnejn kienet ġejja, għax fehmu tajjeb li jekk jgħidulu li kienet ġejja minn Alla kienu jwaqqgħu l- ġebla fuq saqajhom (kien jgħidilkom: mela għax ma emmintuhx9) u jekk jgħidulu li kienet ġejja mill-bnedmin kienu jdawwru kontrihom in- nies li kienu jżommu l- Battista bi profeta kbir. Il-parabbola tal-għalqa u l-bdiewa (20,9-19) B'ċanfira kbira lir-rap- preżentanti tas-Sinedriju Ġesu qal parabbola dwar wieħed li ħawwel għalqa dwieli, siefer fil-bogħod u L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 qabbel l-għalqa lil xi bdiewa. Meta wasal iż-żmien, bagħat qaddej wara l-ieħor biex jagħtuh is-sehem li kien imis- su mill-għalqa, imma l- bdiewa sawwtu u keċċew lil kull wieħed minnhom. Fl- aħħar bagħat lil ibnu l-wer- riet bit-tama li jġibu ruħhom tajjeb miegħu; imma lil dan mhux biss sawwtuh imma qatluh ukoll. Issa s-sid ma kellux ħaġ'oħra x'jagħmel ħlief li jqabbel l-għalqa lil ħaddieħor. Is-semmiegħa fehmu li Ġesu kien qed jgħid għalihom għax id-dielja kie- net is-simbolu ta' Iżrael (ara Isaija kap 5). Qalu lil Ġesu li dak it-tqabbil ma jsir qatt billi huma kienu l-poplu magħżul. Issa Ġesu weġibhom bil-kliem tas-Salm 117,22 (Salm mogħti tifsira messjanika mill-għorrief Lhudi li l-bennejja warrbu l- ġebla tax-xewka (jiġifieri lilu- Messija), u qalihom li fuq min taqa' din il-ġebla jkun imgħaffeġ. Dawk tas- Sinedriju fehmu dan kollu u xtaqu jmiddu idejhom fuq Ġesu dak il-ħin stess, imma beżgħu mill-poplu. L-istess nies fittxew jon- sbu lil ĠesU b'mistoqsija li t- tweġiba tagħha setgħet tixlih quddiem l-awtorità Rumana. Bdew bi kliem ħelu ta' malizzjużi li kienu u staq- sewh jekk huwiex sewwa jew le li tingħata t-taxxa lil 7esare. Il-Lhud stess ma kinux jaqblu bejniethom dwar dan minħabba li l- imperatur kien pagan; min kien iħallasha kien jagħmel hekk jew biex jogħġob lir- Rumani (bħas-Sadduċej) jew bil-fors għax kien jibża'. tweġiba ta' Ġesu kienet, bħas-soltu, indiretta. Qalilhom biex jagħtuh muni- ta. Il-muniti li kienu jinqdew bihom (id-dinar ruman) kel- lhom fuqhom il-wiċċ ta' l- imperatur Tiberju; mela huma stess kienu qed jirriko- nuxxu l-awtorità tal-kap tal- pagani Rumani. Għalhekk qalilhom li għandhom jagħtu lil 'esare (li kienu qed jirriko- noxxu) dak li hu tiegħu, u lil Alla dak li hu ta' Alla. Quddiem dan l-għerf ta' Ġesu ma kellhomx ħaġ'oħra ħlief jaghlqu ħalqhom. Il-qawmien mill-imwiet (20,27-40) L-istess għedewwa ta' Ġesu issa riedu jwaqqgħuh għaċ-ċajt b'mistoqsija ridiko- la, imma urew kemm kienu ridikoli u moħhom qasir huma. ġiebulu każ ta' waħda mara li mietilha żewġha u, minħabba l-liġi ta' Moss, ħut ir-raġel, li kienu sebgħa, kellhom jiżżewġuha wieħed wara l-ieħor għax s- sebat aħwa mietu kollha. U staqsew lil Ġesu: 'Issa din, fil-qawmien mill-imwiet, mart min minnhom tkun7 Għax is-sebgħa jkunu żżewwġuha7' Ġesu weġibhom li fis- sema nkunu bħall-anġli li la jżewwġu u lanqas jiżżewwġu għax ma jkunx hemm bżonn li joktru ladar- ba kisbu l-hena ta' dejjem. U billi l-Lhud tal-Palestina ma kinux jifhmu kif ir-ruħ immor- tali jista' jkollha l-milja tal- ħajja mingħajr ġisem, qalilhom li kif Alla hu spirtu u jgħix mingħajr ġisem, hekk ukoll jagħti l-milja tal-ħajja fis-sema lil dawk li jsalva, kif talil Abraham, lil Iżakk u lil ġakobb, għax 'hu m'huwiex Alla tal-mejtin, iżda tal-ħajjin, għax għalih kulħadd jgħix.' B'dan il-kliem Ġesu sikket l- għedewwa. Mistoqsija dwar Bin David (20,41-44) Wara li fixkel lill- għedewwa, Ġesu dar għall- attakk kontrihom. Ikkwotalhom il-kliem tas- Salm messjaniku 109,1 dwar l-Messija jkun l-iben ta' L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 David u fl-istess ħin sidu, ħaġa misterjuża li hi ogħla minn dak li jiġri fost il-bned- min. B'hekk qalilhom indiret- tament li hu l-Messija mistenni u tagħlimu U Saltnatu huma ta' natura spi- ritwali u ogħla minn dak li l- bniedem materjali, bħal ma kienu huma, jista' jifhem. Il- Knisja tal-bidu kienet tuża dan it-test biex tgħallem il- glorja ta' Kristu u ta' Saltnatu (ara Atti 2,34; Rumani 1,3). Il-kundanna tal-kittieba (20,45-47) Ġesu għalaq id-disputa bejnu l-kbarat Lhud bil-kun- danna tal-kittieba tagħhom li kienu bħal avukati-għorrief tagħhom. Wissa lis-sem- miegħa biex joqogħdu atten- ti minnhom għax il-Fariżej kienu juru wiċċ b'ieħor, iħobbu jidhru, idumu jitolbu għal għajnejn in-nies U jberbqu flus ir-romol; waqt li s-Sadduċej kienu saru materjalisti (dawn ta' l-aħħar ma kinux jemmnu fl-ispirti u fil-qawmien tal-ġisem fl- aħħar taż-żminijiet). Ġesu ħabbar il-kundanna iebsa li Alla kien sejjer jagħtihom. L-offerta ta' l-armla (21,1-4) L-ewwel versi ta' dan il- kapitlu jitkellmu fuq l-offerta ta' l-armla li xi studjużi jeħduha bi kritika ndiretta lill- Fariżej. Il-bqija tal-kapitlu tit- tratta fuq il-qerda tat-tempju u ta' Ġerusalemm u tintrabat mat-tieni miġja ta' Ġesu, kif hemm fl-Evanġelisti l-oħra. Fuq it-tieni miġja Luqa ġa ttratta qabel imma jerġa jmiss hawn l-istess suġġett minħabba li kellu quddiemu dak li kiteb qal S.Mark. Kif wieħed kien jidħol fit- tempju, fit-taqsima tan-nisa kien hemm il-post ta' l-offerti mifrud fi tliet partijiet. l-offer- ta kienet tingħata lill-qassis, U dan jixħetha f'waħda minn dawn it-tliet partijiet skond kemm kien jingħata. Kull parti kienet mikxufa biex kulħadd ikun jaf kemm wieħed tefa' flus fiha. Din kienet stedina biex wieħed jimxi għal għajnejn in-nies. L- armla li minnha jitkellem Ġesu tefgħet fit-'teżor' żewġ leptiet (il-lepta kienet munita zgħira griega), dak kollu li kellha u li bieħ setgħet tgħix għal ġurnata. Tat dak kollu li setgħet u għemilha kien jim- merita ħafna. Il-qerda tat-tempju u l-persekuzzjonijiet (21,5-18) Għalkemm dawn il-versi jinsabu wkoll f'Marku, Luqa jifred il-materjal fil-grajja sto- rika kontemporanea (il- qerda tat-tempju u tal-belt, u r-rebħa ta' l-Evanġelju) minn dik eskatoloġika (it-tieni miġja ta' Kristu bis-sinjali li jkun hemm qabel). a) Il-qerda tat-tempju (5- 6). Meta xi wħud urew lil Ġesu s-sbuħija tat-tempju, li kien wieħed mill-għeġubijiet ta' żmienhom, hu bassar il- qerda tiegħu li ġrat xi erbgħin sena wara. Kif bas- sar hu, kontra r-rieda tal- kmandant Ruman, Titus, fi ftit sigħat ma baqgħetx fih ġebla fuq oħra. b) is-sinjali ta' qabel il- qerda (7-11). Għall-mistoq- sija li saret lil Ġesu dwar meta ssir il-qerda (f'moħħhom kien hemm il- qerda tat-tempju), it-tweġiba tiegħu kienet fuq l-aħħar tad-dinja għax il-qerda tat- tempju u tal-belt kienet bħal figura ta' dak li għad jiġri fl- aħħar taż-żmien (dan il-mod ta' tifsir jissejjaħ 'perspettiva profetika'). Fil-kapitlu 17, vers 23, Luqa ġa' qal li l- aħħar tad-dinja hu fil- bogħod. ċjil-persekuzzjonijiet (12- 19). Bħal Marku li minnu ħa Luqa, id-diskors jerġa jmiss iż-żmien kontemporanju, il- persekuzzjonijiet ta' l-Insara mil-Lhud U r-Rumani. Imma t- ton hu iktar ottimist minn L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002 Marku billi hu għex meta l- Evanġelju kien għamel rebħa kbira fid-dinja. Il-per- sekuzzjonijiet ikun hemm, imma dawn jiswew ta' ġid. Minkejja l-mibegħda u l- martirju, 'xagħra waħda minn raskom ma tintilifx'. Min jibqa' sħiħ sa l-aħħar isalva ruħu. d) il-qerda tal-belt ta' Ġerusalemm (20-24). Dawn il-versi għandhom bħala bażi l-Evanġelju ta' San Mark, imma Luqa ħadimhom profondament mgħejjun minn dak li kien ġa seħħ fis-snin li għaddew bejn Marku u bejnu. Il-qerda saret fl-istess jum ta' dik tat- tempju. L-assedju ta' qabel kien twil u dam xhur twal. Dawk li ma laħqux ħarbu qabel ma r-Rumani waslu, ġew magħluqin fis-swar fejn naqas l-ikel u l-ilma. ġużep- pi Flavju, l-istoriku Lhudi, jgħid li l-istorja ma tiftakarx assedju agħar minnu: mard, ġuħ u ġenn li wassal l- ommijiet jieklu t-trabi tagħhom. It-tmiem kien li ħafna 'jaqgħu taħt il-qilla tas-sejf, u jittieħdu lsiera fost il-pagani; u Ġerusalemm tibqa' tintrifes taħt saqajn il- ġnus sa ma jkun għadda żmien il-ġnus.' 'żmien il- ġnus' hu dettal oskur; aktarx jalludi għal meta Iżrael jilqa' lil Ġesu b'Messija. Iż-żmien li ninsa- bu fiħ hu żmien il-ġnus għax 'l-għalqa tad-dwieli' (Iżrael) is-Sid 'qabbilha lil ħaddieħor' (Luqa 20,16), jiġifieri lill-ġnus, jew pagani. Il-miġja ta' Bin il-bniedem (21,25-28) Luqa hawn jifred b'mod ċar it-tieni miġja ta' Ġesu mill-qerda ta' Ġerusalemm, mhux bħal ma hemm f'Marku. Is-sinjali ta' qabel il- miġja jirriflettu dak li qalu l- profeti imma Ġesu jiddeskri- vihom b'mod universalistiku U ma jgħidx meta se jsir dan kollu. Il-vers 28 iqawwi qalb l-Insarra għax għalihom it- tieni miġja tkun ta' 'redenzjoni' (kelma 'pawli- na' li tinsab hawn biss fost l- erba' Evanġelji). Hawn Luqa juri li kien dixxiplu ta' San Pawl. Id-dehra ta' Ġesu ġej fi sħaba (v.27) tfisser il-glorja divina tiegħu u hi allużjoni għall-ktieb ta' Danjel 7,13. Tagħlima mis-siġra tat tin (21,29-33) Dawn il-versi għandhom jintrabtu ma' dak li hemm fil-versi 25-26 u jitfissru f'dak il-kontest; jiġifieri li ż- żmien tat-tieni miġja tal- Mulej jintgħaraf mis-sinjali li jsiru qabel, kif is-siġar juru li s-sajf ikun qrib meta jibdew jarmu. Il-kliem 'dan in-nisel' jitfisser minn ħafna kum- mentaturu fis-sens ta' l- umanità kollha. Twiisija biex nishru (21,34-36) Dawn il-versi dwar li nishru bil-penitenzi u t-talb juru li t-tieni miġja tal-Mulej isseħħ wara żmien twil. L- aħjar tifsir ta' dak li qal Ġesu fuq il-jum li jasal għal għarrieda jinsab fl-ewwel ittra ta' San Pawl 5,1-11: in- Nisrani li jgħix ħajja tajba ma jinħasadx meta jsib ruħu quddiem il-Mulej; jinħasad dak li jgħix ħajja ħażina. Għeluq tal-ministeru f'Ġerusalemm (21,36-38) zz… l F'dawn iż-żewġ versi Luqa jagħlaq il-ministeru ta' Ġesu f'Ġerusalemm b'desk- rizzjoni qasira ħafna ta' kif Ġesu għadda dak iż-żmien: jgħallem fit-tempju matul il- jum, jgħaddi l-lejl barra mill- belt ħdejn l-Għolja taż- żebbuġ (aktarx fl-għerien li hemm taħt l-Għolja); u l- għada jerġa' jmur jgħallem fit-tempju fejn il-poplu kollu kien imur kmieni biex jisimgħu. L-ART IMQADDSA Novembru - Diċembru 2002