Ħjiel dwar il-Parroċċa ta' Bormla fl-1602 Fl-1602 il-parroċċa ta' Bormla kienet waħda żagħżugħa b'komunità attiva. Dan jidher b'mod partikulari mit-tagħrif miġbur minn reġistri parrokkjali u mir-rapport tal- Viżta Pastorali li għamel l-Isqof Tumas Gargallo fil-5 ta' Mejju 1602. Il-parroċċa kienet sa mill-bidu tagħha taħt il-patroċinju ta' Santa Marija Kunċizzjoni tas-Sokkors u mmexxija mill-Kappillan Dun Mikiel Cap. Il-festa kienet tiġi ċċelebrata fit-8 ta' Diċembru. Fil-5 ta' Mejju 1602 l-Isqof Gargallo telaq bil-baħar mill-Belt Valletta lejn Bormla. Ġie milqugħ ix-xatt minn fejn ġie akkumpanjat mill-kleru u l-poplu sal-knisja. Mexa taħt baldakkin. Fil-knisja qaddes Dun Mikiel Cap., waqt li Patri Damiano Taliana għamel priedka. Dakinhar ukoll, ġiet amministrata l-Griżma u wara li l-Isqof ra l- knisja u ġabar xi tagħrif dwarha, żar il-knisja ta' San Pawl u l-knisja ta' Santa Mrija de Nativitate fil-ġnien magħruf bħala Santarena. Tagħrif dwar il-Parroċċa Il-Viżta ta' l-1602 hi importanti għall-istorja ta' Bormla għax fiha hemm l-ewwel deskrizzjoni dettaljata tal-knisja parrokkjali. Il-knisja kellha altar maġġur li kellu tabernaklu u fuqu kwadru qadim ta' Santa Marija mqiegħda f'nofs ħafna qaddisin. Fuq il-lemin, l-altar tat-Trinità Mqaddsa fejn kienet issir iċ-ċelebrazzjoni fit-tieni jum tal- Pentekoste. Dan kellu legat imħolli minn Mro. Simone Zahra li kien għamlu werriet universali tiegħu b'att għand in-Nutar Andrea Albano fit-13 ta' Mejju 1587 — kull tliet snin kellu jipprovdi dota għal xebba qariba jew waħda fqira u onesta. Marija IMMAKulATA — BORMLA TA Imma din bdiet tingħata kull erba' snin. Barra dan kellu legati oħrajn mogħtija minn Francesco Randun, Pietro Zammit alias Tomne ta' Burmula li kellu l-art maghrufa bħala Stamati Galanti f'Bormla, Giuseppe Faella, Andreana u Ventura Cipriotto u oħrajn. Il- prokuratturi kienu Filippo Cap., Matteo Ros u Francesco Randun. Altar ieħor kien iddedikat lil San Pietru u San Pawl li l-kappillan kien sab diġà mwaqqaf imma li ma kellu ebda obbligi jew legati. Altar ieħor kien iddedikat lit-Trasfigurazzjoni. Kien imwaqqaf minn Mro. Leonardo Habela, ħaddied minn Bormla li għal ħafna snin kien jieħu ħsiebu. Fuq in-naħa tax- xellug tal-maġġur kien hemm imbagħad l-altar ta' Santa Marija tal-Preżentazzjoni, imwaqqaf minn Russo de Piombino, Naplitan, li kien ħalla dar fl-Isla bħala legat. Ħdejn il-bieb tal-knisja mbagħad kien hemm l-altar ta' San Dimitri, imwaqqaf mill-ħaddiema li kienu jqallftu x-xwieni f'Malta. l Qrib il-bieb tal-knisja kien hemm il-kappella ta' San Rokku li kienet inbniet fi żmien il-pesta ta' l-1592. Kellha altar bi kwadru kbir tal-qaddis. Il-kappella kienet inbniet fi żmien Dun Salv Burlo u kompla jirranġaha u jieħu ħsiebha l-Kappillan Cap. bil-ġbir tal- elemosina. Qrib il-knisja wkoll kien hemm dar fejn kien joqgħod is-sagristan monaco jeu sacristano. Inventarju u Tagħrif Ieħor Mit-tagħrif dwar il-legati hemm indikati ismijiet ta' nies li kellhom xi rabta ma' Bormla. Per eżempju, Margarita, bint Antonio Habela u mart Don Artale d' Aragona li kienet ħalliet proprjetà tagħha lil-knisja b'att għand in-Nutar Georgio Zilivo, u Cusmano Bonnichi li b'atti għand in-Nutar Henrico Zarb kien ħalla legat marbut ma' l-art magħrufa bħala Ittachbile fil-kontrada Tal-Gueden. Il-kappillan kien jingħata 25 skudi fis-sena fl-10 ta' Awissu mill- prokuraturi tal-parroċċa. Kienu jagħtuh ukoll 5 skudi fis-sena flok dar fejn joqgħod. Inventarju ta' apparat u xi ħwejjeġ oħra jindika kemm il-parroċċa kienet qed tiġi attrezzata b'dak kollu meħtieġ għad-dekorazzjoni u funzjonijiet liturġiċi. Jissemmew disa' pjaneti (casule) bil-maniplu u stola, fosthom waħda ta' l-imbrukkat torkin b'ċerti ittri ebrajki u b'salib forma ta' X fuqha. Kien hemm ħdax-il ventaltar fosthom wieħed ħamrani bil-passaman abjad u torkin bl-arma ta' Habela, ieħor tad-damask ħadrani mogħti minn Zani argozzin tal-Capitana, ieħor tad-damask abjad mogħti minn prokuraturi u li kien sewa 28 skud, u ieħor iswed li sewa 8 skudi. Kien hemm ventaltar aħmar imbrukkat bi stilel tad-deheb għall-altar ta' Piombino u ieħor mogħti lill-Madonna minn Mro. Janni Lamperi u tnejn oħra ta' San Rokku. Il-knisja kellha wkoll buscula tal-fidda għas-Santissmu Sagrament għat-tqarbin tal- morda, żewġ kuxxinetti tad-damask, ventaltar abjad bl-immaġni tal-Madonna fin-nofs u pjaneta mogħtija minn Fra Gabriele Rosetto permezz tal-Manifku Geronimo Caccialepre, u żewġalbi. Kellha wkoll żewġ qniepen, waħda ta' qantar u nofs u l-oħra ta' madwar 80 ratal, żewġ anġli għall-altar, żewġ qniepen żgħar u salib tal-fratellanza li kien sewa 6 skudi u żewġ lanterni indurati li wkoll kienu swew 6 skudi. Jissemmew sitt kwadri, ħamsa kbar u wieħed żgħir, kwadru tas-Salvatur u ieħor tal- Madonna, tliet lampieri tal-bronż, kalċi b'koppa tal-fidda, erba' kandlieri indurati, pluvjal u kalċi tal-fidda antik u standard tad-damask torkin b'immaġni tal-Madonna, u dan barra xi affarijiet oħra. żewġ Knejjes Żgħar Fil-Viżta ta' l-1602, l-Isqof żar żwġ knejjes żgħar. L-ewwel kien mar jara l-knisja ddedikata lill-Konverżjoni ta' San Pawl, fil-post magħruf bħala s-Salib ta' Bormla. Dwar din il-knisja li kienet inbniet fl-1590, hemm indikat li kienet bdiet tinbena minn Francesca mart Mro. Angelo Paci li kien prokuratur tagħha. Michalleff kienet ħalliet għalqa qrib il-Knisja, imsejħa Iċċens ta' Bellu, u d-dar li fiha kienet tgħix għall-knisja, waqt li Paci kien jiġbor l-elemosina mingħand Lucretia bint Michalleff biex għamel qanpiena, kwadru u spejjeż oħra fit-tiżjin tal-knisja. Kien jiehu ħsieb li jsir l-ewwel vespri u quddiesa kantata fil-festi u minn ħamsa sa sitt quddisiet letti fil-ġimgħa. Kien ukoll jiġbor minn kaxxa mqiegħda mas-Salib quddiem il-knisja u oħrajn fuq il-ġfien u l-galeri. Dakinhar tal-Viżta, il-viżitaturi ordnaw lill- prokuratur li ma jagħmilx spejjeż straordinarji mingħajr il-permess tal-kappillan. It-tieni knisja żgħira jew kappella li żar l-Isqof kienet dik ta' Santa Marija de Nativitate fil-ġnien ta' Santarena. Kellha altar wieħed b'ikona jew immaġni tal-Madonna u huwa rrapurtat li kellha kollox, inkluż lampier. Il-kappillan irrapporta li kienet inbniet minn Kavallier magħruf bħala Santarena (fil-fatt kien Kavallier Franċiż) li kien padrun tal- ġnien kbir li dak iż-żmien kien f'idejn il-lingwa Franċiża. Il-Kavallier kien ħalla għalqa, Tal-Bilat, qrib il-ġnien biex mir-renti tagħha jitħallsu l- ispejjeż taċ-ċelebrazzjoni ta' quddiesa perpetwa kull Ħadd u l-kant ta' l-ewwel vespri u quddiesa kantata f'jum il-festa tan-Nattività u oħrajn f'jum it-tifkira tat- Twelid tas-Sinjur Tagħna. Dak iż-żmien dan kien qed jitwettaq minn Dun Luisi Bonnici u l-għalqa kienet imqabbla b'seba' skudi fis-sena. Lampa mixgħula dejjem fil-Ħdud u l-festi tal-preċett kien responsabbli għaliha min kien iżomm il- ġnien. Twelid, Żwiġijiet, Imwiet u Tagħrif Ieħor Minn kitbiet oħra joħroġ tagħrif ieħor dwar il-komunità Bormliża fl-1602. Kien hemm il-Fratellanza tas-Sagrament, li kienet twaqqfet fis-6 ta' Diċembru 1581 u dik tal-Kunċizzjoni, li hija msemmija fil-Viżta, li kienet twaqqfet f'Ottubru 1581. Fl-1602, b'inizjattiva tal-kappillan u nies oħra, twaqqfet il-Fratellanza tar- Rużarju. Fl-1602 hemm irreġistrati tmient imwiet, tnejn u sittin magħmudija u L-istatwa tal-Madonna, ta' Pawlu Azzopardi fl-1828, tal-Fratellanza tar-Rużarju li twaqqfet fl-1602. erbgħa u għoxrin żwieġ. Minn dawn wieħed jista' jikseb bosta tagħrif, ngħidu aħna li fost l-ismijiet popolari tal-bniet insibu Caterina, Angelina, Florentia, Margarita, Domenica, Imperia, Maria jew Marietta u oħrajn, waqt li għas-subien kien hemm varjetà oħra bħal Carlo, Giuseppi, Bartolomeo, Giovanni, Geronimo, Filippo, Giovanni, Angelo, Giorgio u oħrajn. L-ewwel tarbija li kienet mgħammda fl-1602, kien tifel jismu Carlo, li kien iben Antonio u Sperantia Bianco, li tgħammed fl-14 ta' Jannar u kellu lil Mro. Valerio Farrugia u Nardo Savona bħala parrinijiet. Fost il-parrinijiet u missirijiet issib għadd imsejħa Mro. (mastru) li tista' tindika bniedem tas-sengħa jew kap ta' xi biċċa tal-baħar. Oħrajn juru rabtiet ma' nies ta' klassi bħal Domenica Barbara li tgħammdet fis-26 ta' Frar u li bħala parrinu kellha lill-Balliju Della Morea u Catherina bint Mro. Valerio, u Imperia Farrugia li bħala parrinijiet kellha lis-Sinjura Angelina Corogna u l-Fra Giuseppi De Govara. Fost dawk li żżewġu fl-1602, hemm uħud li żżewġu barranin — Sperantia bint Mariano u Margarita Psajle żżewġet lil Antonio Biancho, fis-6 ta' Mejju 1602, Paulina armla ta' Vincentio de Costantino żżewġet lil Jacobo de Arbori, Venezjan, Margarita bint Jacobo Borg iżżewġet wieħed jismu Andrea Escot u Caterina bint Giuseppe Zammit iżżewġet lil Mro. Imbagħad hemm oħrajn li żżewġu rġiel minn parroċċi oħra bħal Lucretia bint Jacobo Geronimo li żżewġet lil Stefano Calleija minn Hal Safi, Francesca Ros li żżewġet lil Vincentio Ciantar mill-Belt Valletta, Imperia Bellie li żżewġet lil Michele Laurer minn Senglea, Joanetta Desira li żżewġet lil Giorgio Dibono minn Ħ' Attard, Catarinella bint Mattheo Sapiano li żżewġet lil Marco Bonello u Margarita Scembri li żżewġet lil Lorenzo iben Salvu, it-tnejn minn Vittoriosa. Żwieġ partikulari li sar fil-5 ta' Diċembru 1602 bejn Catherina Fiteni u Antonio di Milo, sar per ordine di Mons. Fra Thomas Gargallo. Forsi interessanti wkoll il-fatt li ċertu Salvo Cassar jidher xi għaxar darbiet xhud. Minn dawn ir-reġistri wieħed jista' jiġbor aktar tagħrif li jitfa' dawl fuq l-għadd ta' familji li kienu jgħixu f'Bormla dak iż-żmien. B'dak li rajna hawn fil-qosor, nistgħu ngħidu li l-parroċċa ta' Bormla fl-1602, erba' mitt sena ilu, kienet qed tikber u li n-nies kienet qed tikkonkorri biex tieħu sehem fl-attivitajiet tal-parroċċa, fis-sagramenti u fiċ- ċelebrazzjonijiet li kienu jsiru. 282, Żabbar Road, Fgura