— 16 — TIBDIL TA' L-ALIF FIL-MALTI Studju ta' J. G. MICALLEF L-ewwel ittra ta' l-alfabet għarbi, 'diif, kienet konsonanti, iżda fl-alfabet Grieg saret vokali, alpha. L-alif tnisslet mill- alfabet Feniċju, u l-għamla tagħha kienet b'xi mod tixbah ras ta' gendus, li hu sewwa sew it-tifsir tal-kelma fil-Feniċju. Kienet, tinħass qisha nifs li wieħed jieħu qabel ma jibda jsawwar kelma li tibda b'vokali jew b'żewġ konsonanti qisu spiritus lenis' tal-Grieg. L-istess ħoss għadda fl-alfabet Lhudi taħt l-isem aleph, imma fl-Għarbi klassiku tinqara bħall-g tagħna, billi twaqqaf il-ieħen u mbagħad tħallih joħroġ għall- għarrieda b'ħoss ta' vokali a, i jew u warajh. Iżda il-q fil-kliem Malti qatt m'hi mnissla minn alif. Fil-Grieg u fil-Latin aktarx tinħass bħall-vokali magħrufa fl-alfabet fonetku internazzjonali bħalha 'e', li tinħass bħall-a fil-kelma Ngliża far. Fl-ingliż insibu l-ħoss primitiv fil-pronun- zia Cocknev ta' tt, l-iktar bejn żewġ vokali; hekk: butter: baqer, bottie: boqil. L-alif, meta ma hijiex għelm ta' vokali twila, tieħu fuqha l- għelm q'su ħamża, li donnha tfakkar li l-alif għandha mill-ħoss ta' l-gh. F'dan l-artiklu nuruha bl-għelm '. Fost, ix-xorta ta' l-alif insemmu tnejn: - a) alif al-wasl, li tgħaqqad, u tinsab fil-bidu tal-kelma biss, aktarx bla ħamża, AN b) alif al-qatgħi, li tifred, u nsibuha fil-bidu, fin-nofs u fit- tmiem tal-kelma bil-ħamża fuqha. Alif al-wasl tinkiteb f'sur.et speċjali biss. u tintilef meta qabilha hemm vokali. Hekk tinsab fl-artiklu, 'al, għalhekk ngħi- du: 'al malik (ir-re), imma, bajtu l-malik, (dar ir-re). Għalhekk fil-Malti għandna ngħidu li l-artiklu hu il mhux I, u jkun aktar eżatt jekk tgħid li l-i taqa' jekk il-kelma tibda b'vokali, kif igħid Fr. Sutcliffe 8.J., milli li l-i tieħu vokali tal-leħen ż, jekk il-kelma tibda b'konsonanti, kif igħidu xi kittieba tal-Malti, Fl- aħħar mill-aħħar, iktar hemm kliem jibda b'konsonanti milli b'vokali, u kieku dawn għandhom raġun,: il-każijiet li jaqgħu taħt l-eċċezzjoni jkunu jktar minn dawk li jaqgħu taħt ir-regula, li tkun ħaġa bla sens. Fil-kelma issa, imsawra minn is-sa'għat, l-alif ta' l-artiklu saret vokali aċċentata. L-imperativi tal-ewwel sura tal-Verb regulari wkoll għandu alif il-wasl, hekk: 'isma', li fil-Malti saret vokali aċċentata li ma tistax tintilef, hekk ngħidu: ejja isma', Insibuha wkoll fil-Perfett Attiv, fl-Imperativ, fin-Nomi Verbali tal-verbi mnisslin mis-seba' sura 'l fuq, għaliex jibdew b'żewġ konsonanti li l-Għarab ma kenux jistgħu jaqraw, imma fil-Malti din l-alif intilfet għal kollox. għax- għalina h; ħaġa ħafifa, billi drajna bl-ilsna indo-arjani; hekk: 'inqatala saret (inqatel, In-nomi 'ibn, 'ibnat, 'ithnani, u 'ithnatani, 'imra', imra'at, 'ism ukoll għandhom alif al-wasl. F'l-Malti iben, ibni, u isem żammew il-ħamża bħalha vokali aċċentata, bin, bint, tnejn, u mara tilfuha. 'Imra' m'għandux għamla mnissla minnu fil- Malti. Ġa fl-Għarbi klassiku 'imra' u 'imra'at ma l-artiklu jsiru 'ghnaru u almar'atu. Ism fil-frażi bismillahi wkoll titlef il- ħamża, 'ibn meta turi qrubija ssir bin, hekk Akmadu bnu Zajdi. Hekk fid-djaletti l-oħra Għarbin tal-Afrika ta' fuq insibu, biħ, bint, thnejn, thintejn, mardàt li tilfu l-ħamża, waqt li 'athnejn, 'ethnetejn u 'ism żammewha, iżda jgħidu wkoll bism jew bi'ism. Dan juri l; l-ħamża hija ''prostetika'' jew miżjuda u mhux 'radikali'' jew tal-għerq. Hekk l-għerq ta' bin hu banaw, u l-ħamża żdiedet fit-tibdil tal-kelma (Lane). Dan insibuh imwettaq f'ilsna semin oħra; hekk fl-Assirjan sani-e, sa-ne-tu (tnejn, mask u fem.), fis-Sirjak trejn, tartejn, fl- Aramajk tirejn, tartejn, li hi s-sura mqassra ta' terajin u taqbel mal-lhudi xenajim, xetajim. It-tibdil ta' t f'z, u ta' mn f'r hu soltu. Fil-Berber għandna snet. Ukoll, isem fil-Lhudi xem, fis- Sirjak xmo. Alif al-qatgħ aktarx issir vokali aċċentata, jew tintilef, jew tixx'ebah, jew titbiddel f'j jew f'w. Hekk insibu 'akbar issir akbar, 'aħmar issir aħmar. Fid-djaletti l-oħra jibqgħu 'akbar, aħmar. '/Umm issir omm u fid-djaletti l-oħra 'omm jew jomm (qabbel il-Malti ajma jommi, li aktarx hija ja ommi mgħaqqdin flimkien), fil-Berber jemma. Fl-ilsna oħra Semin insibu 'ummu fl-Assirjan, 'em fil-Lhudi, 'emo fis-Sirjak, fejn naraw li l-alif ma ntilfitx. F'xi kliem ieħor intilfet. Hekk fl-Għarbi klassiku 'anas; plural ta' 'insan, Malti nies, u fid-djaletti l-oħra nas, jew 'anas; qabbel il-Lhudi 'ex, bniedem, fejn l-1 waqgħet minħabba l-£, kif jidher aħjar fil-femminil 'ixxa: (mara), fejn l-x tittenna biex tpatti għat-telfa tal-n.. Daqqa saret w, u daqqa ntilfet, għal kol- lox fil-kliem 'għad, 'iħda, li saru wieħed, waħda, (qabbel ħadd,) u fid-djaletti l-oħra waħid, waħdah, 'aħda, Lhud; 'aħad, eħad, Sirjak ħdo, had, Aramajk ħad, Assirjan 'e-di-it, e-du, es-tin (wieħed), u is-te-ni-it (waħda), 'Akħ, 'ikħwat, isiru ħu, aħwa, ħut(i), u fid-djalett l-oħra akħh, 'akhu, khu, 'okhuan, 'okhuat, khut, khjuah, fejn naraw H f'xi suriet intilfet, u f'xi oħrajn baq- ghet. 'Akal issir kiel, u fid-djaletti l-oħra 'akal, kela; qabbel Lhudi 'akhal, Sirjak 'ehal, 'akhadh issir ħa (ħadu) u fid-djaletti l-oħra ħadha. Il-ħamża saret vokali aċċentata fin-nomi verbali uħid, uħida, ikel, ikla, u l-Imperativ, iiekol, ieklu, waqt li fis-sitt sura l-alif ixxiebhet u sareq, Ż: ittiekel, ittieħed, u hekk saru jixbhu lit-tmien sura (cf. Sutcliffe, p, 134). F'xi kliem ieħor l-alif tixxiebah ma' l-artiklu, bħal 'asir issir ilsir, imbagħad terġa' tieħu l-artiklu, l-ilsir; 'iżar saret liżar, 'ibrat, pl. 'ibar, isiru labra, labar; 'awwal issir l-ewwel. Il-verbi stenna, stieden, u stienes li huma ta' l-għaxar sura kienu fil-bidu stina, sta'dan sta'nas, Fl-ewwel wieħed l-alif ix- xiebhet, u fl-aħħar tnejn intilfet u l-vokali ttawlet biex tpatti għat-telfa ta' l-alif, kif ġara wkoll f'jiekol u f'jieħu (cf. Sut- cl ffe, p.135). Stalla, Sutcliffe bi sball joħrogħa minn sta'law) (1). Qabbel il-Lhudi 'aw, Sirjak 'aw. 'Ana saret jiena, naħnu saret aħna, u fid-djaletti l-oħra 'ana, nahana, 'eħena, 'aħna, ħanna, naħna, fil-Berber nukni. Hawn ħarġet volaki aċċentata fejn fl-Għarbi mhemmx ħamża, iżda dan jaqbel mal-ilsna semin l-oħra fejn insibu fl-Assirjan anaku (jiena), u anini (aħna), fil-Lhudi ani, anaħnu, fis-Sirjak €10, hnan, naħnan, fl-Etjopiku ana, nehna, u fl-Amhariku onji, ogna, li juru li biċċa jżommu l-ħamża u biċċa jwaqqgħuha. Fil-komparativi, fil-lwien u f'xi kliem ieħor ħarġet vokali aċċentata, hekk 'akbar issir akbar, 'aħmar issir aħmar, 'addan sar 'idden. 'Asfal issir isfel, safali, waqt li fid-djaletti l-oħra ntilfet. 'Akħar issir ieħor li tibqa' akhar fid-djaletti l-ohra. Qabbel 'akher fil-Lhudi, Sirjak ħrino. 'Amma issir imma, U tibqa' 'amma fid- djaletti l-oħra. Qabbel 'im, li tfisser jekk, fil-Lhudi u fis-Sirjak; 'udn tat widna, widen, u fid-djaletti l-oħra edn, e2zn u wadn, Lhudi 'ozen, Sirjak edno. L-istess xorta ta' tibdil insibuh fi kliem bl-alif fin-nofs u fl- aħħar. Hekk bi'r, 'ibjar, jagħti bir, biar, u fid-djaletti l-oħra bir, bajr, 'abjar, bjar; Lhudi be'er, Sirjak bif'ro. Ra's, pl. 'ar'us tagħti ras, rjus, u fid-djaletti l-oħra ras, ruus, rus, fejn il-ħamża saret vokali twila. Qabbel il-Lhudi 7o'x, ra'xim, Sirjak rixo; qabbel ukoll mnaida, Malti mejda, djaletti oħrajn mejdah. (b) Stullu: ix-xebh mil-Għaurbi huwa aċċidentali. Dal-verħ, li l-Participju Passit tiegħu huwa stallat: jingħad l-iktar fil-Kottonera. jidher ħi ġej mill-fsqalti stallari. (l-editur). Fl-isem David, Lhudi Dawid, Sirjak Daw:d, bl-GħarbiDe'udu, il-w, saret ħamża, bil-maqlub tal-Malti, fi kliem ieħor. Samw, samawat saru sema, smewwiet, u fid-djaletti l-oħra sema, samawat, fil-Lhudi ramajrim, fis-Sirjak xmajo, fein naraw li fl-Għarbi u fil-Malti l-ħamża saret w u fil-Lhudi u s-Sirjak saret j. F'khat'at, Malti ħtija, djaletti oħra khatta, khattjat, Lhudi hatt'at, Sirjak htoho, naraw l-alif tbiddlet f'h fis-Sirjak, u f'j fil-Malti. Fi kliem ieħor intilfet għal kollox; hekk qara'a saret qara, f'djaletti oħra qara', fil-Lhudi qara', Sirjak qro'. Ġa' saret ġie, f'djaletti oħra ġa. Idda tagħtina għamla mgerfxa, Dessoulavv jnissilha minn 'adda', Sutcliffe u Cremona jagħtu l-għerq d w alif u jgħodduha tat-tmien sura, idta, bit-t mxebbha mad-d u l-alif intilfet. Ir- raba' sura ta' dan il-verb 'ad'a'a tfisser 'it gave light, it shone' (Lane), imma t-tmien sura mhix imniżżla fil-Lane. Iżda fil- kelma dija, mill-istess għerq, il-w saret j, l-alif waqgħet, Qabbel l-Għarbi dija'a'. Raa tati rq u fid-djaletti l-oħra rwa, fil-Lhudi ra'ah. Wura'a saret wara, u l-komparativ l-ura, minn sura qabilha 'ipotetika' li ntilfet, l-awra, hekk l-alif tal-bidu tbiddlet f'vokali twila, kif fil-kelma 'use', minn 'awsa. Aktarz it-titwil tal-vokali jpatti għat-telfa tal-w mhux għat-telfa tal-ħamża. Għalhekk ma naħsibx li għandu raġun Dessoulavv li jnissilha minn 'ala wara'a. Ma' saret, ilma, bl-artiklu mwaħħal magħha. Fid-djaletti l-oħra naraw ma', mjah, 'amjah, majeh, mujeh; fil-Lhudi majum, fis-Sirjak majo. Konsegwenzi: Minħabba li l-vokali aċċentata fil-bidu ta' ħafna kliem tnisslet minn alif, ma tistax tintilef jekk ikollha vokali oħra qabilha u biex ma jkollniex 'hiatus', li fil-Malti jin- sema' ikrah, għandna nwaqqgħu l-vokali f'tarf il-kelma ta' qa- bilha. Hekk ħaġa oħra tinkiteb ħaġ'oħra, kif kulħadd igħid fit- taħdit. Jekk imbagħad il-kelma ta' qabel ukoll tispiċċa b'vokali aċċentata li tnisslet minn alif, allura bil-fors jibqgħu żewġ vokali ħdejn xulxin. Hekk: ra oħra, L-aħjar ma tlaqqax ħdejn xulxin kliem bħal dawn.