Siġġiewi Album Nru 13 Donnu jidher, ma' l-ewwel daqqa t'għajn, li l-festa tal-Patrun tagħna ssir kollha kemm hi fil-knisja u fil-misraħ, Dan ikollna nam- mettuh. Iżda festa kbira teħtieġ preparazzjo- ni twila u għalhekk wieħed jinduna li min- barra l-knisja u l-misraħ, għandna wkoll ħafna postijiet li għandhom rabta qawwija mal-festa, bħal ma huma l-każini, l-Għaq- diet u l-post tan-nar. Ma' dawn inżidu wkoll il-Kamrun l nistgħu ngħidu huwa l-ħolqa ta' l-oqsma kollha tal-festa: in-nar, il-mużi- ka u t-tiżjin kemm tal-knisja kif ukoll tat- toroq. Minn meta nbena sallum, il-kamrun ma bidilx wisq l-għan ewlieni tiegħu: li jservi ta' maħżen, ta' sala u ta' dar. Tħalli barra l-aħħar tnejn, tista' tgħid illum xorta waħda għadna ninqdew bih ta' maħżen, u aktar minn qabel, għax it-tagħmir tal-knisja żdied Anzi dan l-aħħar donnu sar dar ukoll, għax ma tgħaddix ġurnata — lanqas fil-Hdud u l-festi — li ma ssibx il-bieb miftuħ u xi erb- għa ġuvintur jinkollaw u jrabbtu l-kartun għall-murtali tal-festa. Iżda għalkemm għan- du sehem daqshekk siewi fil-festa, ftit huma dawk li jagħtu każ tiegħu; l-istorja tiegħu hija minsija kważi għal kollox minkejja li ma. teħodniex 'l bogħod wisq, Il-kamrun beda bħala knisja żgħira dedi- kata lil San Leonardu li aktarx inbniet fl- ewwel snin tas-seklu sbatax, Infatti ma tis- semma fl-ebda waħda miż-żjajjar ta' l-isqfi jiet qabel l-1615 — la f'dik ta' Mons. Duzzi- na (1575) u lanqas f'ta' l-Isqof Gargallo (1588 u 1598) għalkemm fl-aħħar żjara ta' Gargallo nsibu ħafna tagħrif fuq il-knejjes kollha li kienu jeżistu fis-Siġġiewi. Iżda meta fit-8 ta' Diċembru 1615 ġie fostna l- Isqof Cagliares, hu sab fir-raħal tagħna knis- ja żgħira dedikata lil San Leonardu, b'artal tal-ġebel u nkwatru ċkejken tal-Qaddis. Ak- tarx li nbniet minn Duminku Tabone li, wara 4 snin taħt il-madmad tal-Misilmin, irnex- xilu jerġa' jingħaqad mal-familja tiegħu. B'turija ta' qima lejn il-Qaddis li kien ħelsu mill-jasar, wiegħed li minn butu jħallas għal Quddiesa u Vespri fis-6 ta' Novembru, il- festa ta' San Leonardu. Tabone wiegħed ukoll li kull nhar ta' Sibt u fil-Ħdud u l-Fes- ti, huwa jixgħel il-lampier quddiem il-kwad- ru ta' din il-knisja (1). Iżda milli jidher il-kappella tħalliet tiżdin- ga f'qasir żmien, aktarx minħabba li ħadd ma ħallielha propjetà u għalhekk ma setgħux isiru t-tiswijiet meħtieġa. Minħabba. f'hekk, meta l-Isqof Balaguer żar ir-raħal tagħna f'April 1637, Ġużeppi Barbara li kien jieħu ħsiebha talbu jberikha mill-ġdid għaliex kie- net ġiet ipprofanata xi snin qabel, Barbara kellu qima kbira lejn dan il-Qaddis, tant li l-Isqof faħħru talli kien jagħmel ħiltu biex iżommha hekk tajjeb. Fuq l-artal kien jinsab kwadru tal-Madonna tal-Grazzja, San Leo- nardu fuq il-lemin u San Ġużepp fuq ix-xel- lug. L-artal kien jinsab taħt alkova u l-knis- ja kienet tikkonsisti fi tlett ħnejjiet, Il-faċ- ċata tagħha kienet tħares lejn l-Imdina, bħal tal-kamrun. Il-bibien tagħha kienu jingħalqu bis-serratura u kellha t-twieqi fil-baxx bil- grada tal-ħadid u zuntier żgħir quddiemha. Għal dak iż-żmien dawn kienu fatturi mpor- tanti għax b'hekk, għalkemm il-bibien kienu jinżammu magħluqin, id-devoti kienu jistgħu jitolbu xorta waħda quddiem l-artal filwaqt li l-qattiela u l-ħallelin ma kienux jistgħu jistkennu fiha — għax jekk min kien joqtol jew jisraq kien jidħol jistkenn fi knisja, ħadd ma kien jista' għalih. Barbara kien wiegħed ukoll li tul ħajtu jħallas għall-vespri, għall-quddiesa u għaż- żejt tal-lampier u li jqassam xi ikel lil min jieħu sehem fil-quddiesa. Biex żgur il-knisja ta' San Leonardu jkollha dejjem min jieħu ħsiebha, huwa ħalla fit-testment tiegħu ħa- mes skudi, li tlieta minnhom kellhom iservu għat-tibjid u t-tiswija tas-soqfa u għall-bi- bien. Għal dan il-għan, Barbara ħalla lil din il-knisja ġnien kollu siġar ta' madwar 3 itmiem fis-Siġġiewi. B'hekk għal xi żmien ma kien jonqosha xejn (2). Sadanittant fuq dawn il-gżejjer kien waqa' l-għaks minħabba li minn Sqallija ma riedux jibgħatulna qamħ, Għalhekk ma nistagħġbux li meta fl-1658 l-istess isqof Balaguer, waqt li kien fostna għall-festa ta' San Nikola, sab li ħafna mill-knejjes żgħar tas-Siġġiewi kie- nu fi stat ħażin tassew, hekk li 14 minnhom ġew ipprofonati, fosthom ta' San Mikiel (Ta' Brija), ta' San Mattew 9 ħdejn il-knisja l- qadima u dik ta' San Leonardu. L-isqof sab li ċ-ċangaturi tagħha kienu maglugħin fil- waqt l-knisja ma kienx baqa' għajr l-artal u l-kwadru, Minħabba f'hekk ordna li ma jsirx quddies fiha u l-obbligazzjonijiet tagħha i.e. il-Vespri u l-Quddiesa jibdew isiru fl-artal maġġur tal-knisja parrokkjali, L-ikel li soltu kien jitqassam lin-nies li kienu jieħdu sehem fil-quddiesa, issa beda jitqassam lill-fqar Siġġiwin fi flus mill-kappillan. Għalkemm maż-żmien xi knejjes minn dawk li kienu profanati reġgħu nbnew mill- ġdid (Santa Margerita u l-Lunzjata tal-Faw- wara), il-knisja ta' San Leonardu baqgħet sa ma waqgħet għal kollox u l-beni tagħha għaddew għall-artal maġġur. Iżda x-xorti rie- det li meta s-Siġġiwin ftit snin wara qatu- għa li jibnu knisja parrokkjali ġdida, huma għażlu post qrib il-ħerba li kien fadal minn din il-knisja żgħira, Intant meta l-knisja l- ġdida kienet kważi lesta, is-Siġġiwin indu- naw: li s-sagristan ma kinetx biżżejjed biex jinżamm fiha l-armar kollu li jkun meħtieġ għall-festi ta' matul is-sena. Barra minn hekk, f'dawn iż-żminijiet, il-festa ta' San Nikola ħadet xejra oħra; żdiedet in-nefqa u il-mużika ingħatat aktar importanza. Għalhekk il-prokuraturi tal-bini tal-knisja parrokkjali, Indri' Vassallo u Nikol Azzopar- di, f'supplika li għamlu lill-Isqof Cannaves fl-1719, talbu permess biex flok il-knisja ta' San: Leonardu huma jkunu jistgħu jibnu dar biex, filwaqt li sservi bħala maħżen għall- knisja, fiha jkunu jistgħu jilqgħu kemm il- predikaturi fil-ġranet tal-Missjoni fis-Siġġie- wi, kif ukoll lill-mużiċisti fil-festa minħabba li fl-imgħoddi kien dejjem b'taħbit kbir li dawn kienu jsibu fejn jistrieħu f'lejliet u jum il-festa. Il-prokuraturi kellhom f'moħħ- hom li jibnu intrata, żewġ kmamar u kċina żgħira u minħabba li l-art tal-knisja ta' San Leonardu ma kinetx biżżejjed, f'isem is-Siġ- ġiwin huma kienu diġà qalgħu mingħand il- Granmastru l-permess biex jieħdu biċċa mit- triq, Iżda biex jibnu dak kollu kienu jeħtieġu l-flus u l-poplu kien għadu jħallas għax- xogħol tal-knisja l-ġdida. Għalhekk biex jif- frankaw xi ħaġa huma talbu wkoll li x- xogħol isir mill-ġebel tal-kampnar tal-knisja l-qadima, L-isqof, qabel ma tahom. il-permess, ki- teb lill-kappillan, Dun Ewġenju Azzopardi, biex jiġbor aktar tagħrif dwar it-talba tagħ- hom. Infatti, fil-25 ta' Marzu ta' l-istess se- na, il-kappillan wieġbu li l-prokuraturi meta kitbu s-supplika, urew ix-xewqa tal-poplu kollu, li l-knisja l-qadima kienet ilha profa- nata għal ħafna snin u l-kampnar tagħha kien għadu tajjeb iżda ma kienx għadu jser- vi għa' xejn u bil-ġebel tiegħu setgħu jibnu d-dar li xtaqu filwaqt li l-ispejjeż l-oħra kel- jhom jinġabru apposta minn fost is-Siġġiwin, Barra minn hekk, il-prokuraturi kienu lesti li jħallsu 28 tari (4 xelini) għall-għalqa msej- jħa 'Il-mandra l-barranija' mħollija iill-knis- ja ta' San Leonardu, għalkemm il-bidwi li kien jaħdimha dak iż-żmien kien iħallas biss żewġ xelini. Ftit jiem wara l-Kanċellier ta' l-Isqof ta l- permess. biex ix-xogħol jinbeda. Milli jidher, il-bini tal-Kamrun ħa madwar 13-il sena. Wieħed irid iżomm quddiem għajnejh li l- ġebel tal-kampnar kellu jinħatt u jitniżżel waħda waħda u jinġarr bil-bhejjem sal-post. Fl-1733 il-kamrun iżżanżan mill-mużiċisti tal-festa u s-Siġġiwin b'tifkira waħħlu 'l fuq mill-bieb skrizzjoni tal-ġebel li tgħid: IL-KAMRUN PREŻENTI Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-kamrun, bħalma għidna, xorta baqa' jservi għall-is- tess- għanijiet. m'għandhomx għalfejn jużaw aktar il-kċina tiegħu — illum imorru jieklu d-dar, Min- flok, qed jerfgħu l-pjanċier f'waħda miż- żewġ kmamar tas-sotterran, li sa ftit wara l-gwerra kien għadu jintuża minn tan-nar għall-maskli. Għadni niftakar lil Ġużeppi Buhagiar iqegħdhom waħda ħdejn waħda mal-ħajt imtarraġ tal-ġenb u jqabbadhom mill-bogħod b'qasba waqt il-Quddiesa f'jum il-festa. Minn ftit tas-snin 'l hawn, fis-6 ta' Diċembru u fil-Milied, il-Kumitat tan-Nar sar iżejjen dal-ġenb tal-kamrun bil-bozoz b'xi kwadru ta' San Nikola jew bis-siġra tal- Milied, Il-parti ta' fuq hi magħmula minn kamra kbira u wiesgħa, għolja sbatax-il filata, b'sa- qaf tax-xorok li jserrħu fuq sitt ħnejjiet. Il-bieb tal-kamrun, l-aktar li narawh miftuħ hu fil-jiem ta' qabel il-festa meta ħafna żgħażagħ Siġġiwin imiddu jdejhom biex iżejjnu t-toroq u l-misraħ bil-pilandri u l- bandalori. Titla' għalih b'zuntier żgħir li jkompli jagħti dehra imponenti lill-faċċata tiegħu. Quddiemu, madwar mitt sena ilu, Dun Pawl Laferla waqqaf statwa ta' San Pawl u għalhekk aktarx illum, ħadd ma għadu jagħrfu bħala l-kamrun ta' San Leo- mardu, għajr is-sagristan. Viżti Pastorali VIII f. 202 Viżti Pastorali XIII f. 204-205 Viżti Pastorali XVII ff. Kopja ta' Supplika, Arkivju Parrokkja- li, Siġġiewi.