Banjijiet għall-għawm Matul Fond Għadir f'Tas-Sliema għad hemm għadd ġmielu ta' banjijietmaqtugħin fil-blat. Hemm minnhom ukoll fl-inħawi ta' Għar id-Dud u kien hemm f'Tignċ quddiem il-knisja tan-Nazzarenu imma spiċċaw bit-twessigħ tat-triq fis-snin tmenin. Għalkemm dawn jista' jużahom kulħadd, qabel il-gwerra u sal-bidu tas-snin ħamsin kien hemm settijiet minnhom li fis-sajf kienu jittiehdu f'idejn il-privat. Dawn kienujwaqqfu bħal gabina tal-injam biex jinkrew minn min kien irid ftit tal-privatezza. Kien hemm żewġ kwalitajiet ta' gabini. Kien hemm dawk li jitwaqqfu direttament fuq il-banju biex min jikrihom jista' jbiddel ħwejġu u jgħum waqt li jibqa' mistur fil-gabina. Imma l-aħħar li niftakar, u li użajt jien stess, kienu filliera ta' xi sitt gabini suwed, Fond Għadir, fuq biċċa siment jew blat lixx, ftit passi bogħod mill-banjijiet. Dawn kienu jinkrew biex familja żgħira tista' toqgħod fihom kennija mix-xemx għall-ikel u biex ibiddlu u jsakkru ħwejjiġhom jekk iridu joħorġu għall-baħar. Fuq ix-xaqliba l-oħra tal-port, tul Triq Marsamxett il-Belt ukoll kien hemm banjijiet għall-kiri. Darba missieri ġietuidea. Lilommi qalilha lil-għada filgħodu kien se jeħodna l-banjijiet ta' Marsamxett qrib il-moll tal-laneċ, il-Belt, bħala avventura sabiħa u mhux tas-soltu. Kmieni filgħodu ommi lestiet ftit ħobż biż-żejt u t-tadam ġo qoffa flimkien ma' xugamani, kappell tax-xemx u flixkun ilma; missieri libes il-bombav hat (elmu) u ġarr banketta li tinfetaħ. Ħriġna, missieri, ommi, jien (8 snin), Antoine (7 snin) u Josie (4 snin) u bdejna l-vjaġġ. Irkibna l-lanċa … Ġa kienet avventura biżżejjed, bil-barkun marbut mal-moll jitbandal, il-ħabel oħxon iżaqżaq, bil-magna tal-lanċa kollha ramm abjad u aħmar, pajpijiet, pistons u vireg, kollox ileqq, jiċċaqlaq, jonfoħ u jċekċek, timxi lura waqt li taqla' minn mal-moll fuq ħabel wieħed li beda jħoll l-assistent. Imbagħad il-kaptan ġibed manku biex qanpiena ċċempel isfel is-sinjal ta' full speed ahead lill-makkinista. Wasalna l-Belt, inżilna u morna ħdejn il-gabini suwed li taħthom kien hemm moħbija l-banjijiet. Missieri ħallas xi ħaġa lir-raġel u dan tah il-muftieħ. Dħalna fil-gabina li fiha kien hemm banju fil-blat jinfed mal-baħar ta' barra li fih kienet jirrifletti d-dawl tax-xemx. Ma ngħidx li kien id-dlam imma ġol-gabina kien kollu dell. Wara li poġġejna kollox fuq it-taqsima blat missieri qalilna nneħħu l-ħwejjeġ ta' fuq … ta' taħt kienet ħetithomlna l-mamà xi żmien qabel. Hi ma kinetx tgħum u baqgħet kif kienet. Fil-gabina kien il-frisk. Theżżiż tas-snieni Missieri beda ftit ftit iniżżel saqajh kemm kemm imiss mal-ilma u wara ħafna ċerimonji fl-aħħar niżel sa fejn kien jilħaqlu sa qaddu. Aħna konna għadna ma nafux ngħumu għax rari konna mmorru l-baħar. 'Ejja, Guidol' qalli missieri b'idejh lesti biex iniżżilni fl-ilma. Ngħid is-sew li fil-gabina kienet il-kesħa, bla xemx, filgħodu kmieni … Wara ħafna bużullotti spiċċajt bilqiegħda b'saqajja mdendlin bilkemm imissu l-ilma … Kien kiesaħ . . Inżel ħa' nżommoki'… Missejt l-ilma b'sieqi … Kiesaħ silġ… Ġibidni fl-ilma u… Qatt ma ħassejt bard daqshekk. Ipprotestajt, għajjat, fajjart b'idejja u saqajja u rġajt tlajt fuq il-blat imterter u snieni jċekċku . . . Skoprejt li mhux fl-infern biss hemm it-theżżiż tas-snien. — Antoine ġralu l-istess. Josie kien eżenti għax taħt l-età. Ommi geżwritni fix-xugaman u wara ħafna ġejt f'tiegħi. Missieri ma baqax fil-banju, ixxotta u libes. Ħadna l-ħobż fil-gabina, bla xemx, bla sħana. Missieri kien ipprova jagħmel mill-aħjar imma deher wisq is-27 Edizzjoni diżappuntat għax milli jidher l-idea ma rnexxietx kif stenniha hu. Wara xi siegħa ngawdu l-magħluq ħriġna fil-ftit xemx dgħajfa li kien hemm u bdejna l-vjaġġ lura kmieni d-dar. Daż-żmien, meta niftakar, ġieli noqgħod naħseb ….. Fejn hi l-loġika li meta tkun qed tħoss il-frisk ta' filgħodu, iġorruk f'gabina biex tiffriska aktar2 Meta kbirt intbaħt li missieri, bħal ħafna ta' żmienu, ma kienx jaqbel li mara għandha titperreċ jew tinża' u tbiddel għall-apert quddiem kulħadd ħdejn il-baħar u għalhekk l-aktar ġietu l-idea li ji- kri dik il-gabina. Sadattant tajjeb ngħid li b'mod ġenerali n-nisa tad-dar, fis-snin tletin, ma kinux jilbsu malji imma jinżlu jċafċfu fil-baħar bil-libsa b'kollox li kienet tinfetaħ madwarhom qisha um- brella tal-bażilka. Imma fis-snin ħamsin il-kappil- lan Ġużepp Inguanez kien ġa beda jitbaqbaq u jil- minta minn fuq il-presbiterju li kien hemm wisq nies f'Tas-Sliema jinxteħtu 'ħorrox borrox' fuq xulxin ħdejn il-baħar. Mindu konna ċkejknin, kull meta konna ma nifilħux, il-papà kien dejjem iġib lit-tabib Manwel Caruana li kien minn Tas-Sliema. Dan kien tabib tal-familja, dejjem kwiet, qatt ma rajtu jgħaġġel, u kien jitkellem dejjem b'leħen baxx. Meta kbirt sirt naf li kien tenur, mużiċista u kompożitur. Meta darba ġie jarana għax kellna l-ħożba, fuq is-sodda ra ċimblu (ksilofonu) tal-logħob, qabad il-martell ċkejken u beda jdoqq noti li kienu ta' xi melodija tal-widna ta' dak iż-żmien. Fost diversi kompożizzjonijiet kellu l-mużika Għad-Dell tas-Salib għall-kitba ta' Karmenu Galea Salesjan. Konna morna narawha fid-Domus tas-Salesjani. Kien tabib tal-kuxjenza u jfittex l-ewwel il-bżonn tal-pazjent u l-flus jiġu wara. Kienet sistema ġenerali li t-tabib tal-familja jibgħat il-kont darba fis-sena b'lura, f'Jannar. Imma t-tabib Caruana ma kienx ikun mgħaġġel għall-ħlas. F'Jannar tal-1953 missieri rċieva kont mingħandu għas-sena 19481 Kien kont ta' 15s għal sitt attendenzi bit-tmintax rbiegħi (2s/6d.) kull viżta. Mal-kont kellu nota li tgħid: 'Ġuż, m'hemmx għalfejn tħallas dan il-kont jekk m'intix f'pożizzjoni li tħallas. Nispera li jħossok OKI Awguri għas-sena 19531' Fis-snin ħamsin, meta kont bdejt nistudja u nikteb dwar in-natura, kont mort id-dar tiegħu biex jurini is-27 Edizzjoni kollezzjoni ta' bebbux u xi qroll tropikali li kellu fil-vetrina. Miet fl-1981. Missieri kisser l-irjus tal-kbarati Fl-ewwel żminijiet ta' dan is-seklu, sa qabel it-tieni gwerra, fit-toroq kont issib tixtri kollox minn fuq il-karrettuni jew mill-idejn, mhux biss kull xorta ta' ikel, iżda wkoll kulma trid biex iżżejjen id-dar. Fost dawn kien jgħaddi wieħed bl-istatwetti u rjus jew busti bojod tal-ġibs. Tista' tgħid li kull dar kellha minn dawn għax kienu moda sewwa. Xi drabi kienu wkoll miżbugħin kuluriti, u juru xi par uċuh ta' skjavi, ir-Re Dwardu, ir-Re Emanuele tal-Italja, Cavour, kif ukoll Petrarca, Dante, Mussolini, ir-Reġina Victoria, Garibaldi u oħrajn. Id-dar kellna l-aħħar erbgħa minn dawn fil-kamra ta' fuq fejn missieri kien iżomm l-affarijiet tiegħu. Darba filgħodu missieri kien id-dar bil-leave u, waqt li aħna konna isfel, baqa' jċekner f'kamartu kif kien jagħmel is-soltu. F'daqqa waħda smajna ħsejjes goffi li qatt ma konna smajna bħalhom. Jien u Antoine tlajna niġru u nsibu lil papà b'investa f'idu jżommha bħallikieku xkora. Meta staqsejt x'kien ġara qalilna 'Ma ġara xejn; inżlu 'l isfelf' u għalqilna l-bieb. Imma m'għalqux sew u stajt nara x'kien qed jagħmel. Poġġa gazzetta miftuħa fuq l-iskrivanija u battal fiha dak li kien hemm fl-investa. Dehru qishom ġebel u trab abjad. Geżwer kollox pakkett, ħareġ mill-kamra u b'wiċċ ta' rebbieħ u mingħajr kliem niżel isfel. Inżilna warajh u rajnieh jarmi kollox fil-barmil tal-iskart fil-kċina. Qisu ma ġara xejn; kollox kompla sejjer bħas-soltu. Il-kurżità għelbitni u wara ftit tal-ħin mort inkiss inqalleb fil-barmil tal-iskart u ftaħt il-pakkett mormi. Kienu ħafna biċċiet ta' rjus tal-ġibs li missieri kellu fuq il-kredenza; fosthom għaraft biċċa minn ras Dante Alighieri. Ta' tifel żgħir li kont dik il-ġrajja ma kienet tfisser xejn ħlief li missieri kisser jew inkisrulu l-irjus tal-ġibs. Meta kbirt sirt naf li kien kissirhom biex ma jkunx hemm xi ħadd spjun li jirrappurtah li kellu simpatija lejn it-Taljani fi żmien ta' nkwiet politiku u l-gwerra mdendla. Kienet moda dak iż-żmien ta' qabel il-gwerra li f'ħafna djar kont issib busti u statwetti tal-ġibs. Imma kien hemm oħrajn ta' natura politika bħal Mussolini, Garibaldi u Cavour.