L-Evoluzzjoni tal-knisja tal-Madonna tal-Ħniena f'Ħal Lew Mill-Medjevali għall-Barokk — Kitba ta' Joseph Magro — Introduzzjoni Inkitbu diversi artikli dwar il-Knisja tal-Madonna tal-Ħniena li tinsab f'Ħal Lew fil-limiti tal-Qrendi. Fl-1866, l-istoriku Achille Ferres ippublika tagħrif fuq din il-Knisja. Għalkemm ma kienx sostnut b'dokumenti, l-artiklu kien korrett fil- kontenut tiegħu. Ir-Raħal ta' Ħal Lew Din il-knisja kienet il-maqdes prinċipali tar- raħal ta' Ħal Lew li kien bejn il-Qrendi u ż- Żurrieq. Fiteni jsostni li din il-knisja saret viċi parroċċa taż-Żurrieq meta dan sar parroċċa fl- 14365 Referenza bikrija għal Ħal Lew nsibuha fil- lista tal-Militia tal-1419, fejn tirreferi għas-sebgħa u għoxrin membru minn dan ir raħal 5 L-isem Ħal Lew$ huwa derivazzjoni ta' l-isem Ludi 'Leo'. Dan jikkuntrasta ħafna mal-fatt li Ħal Manin, ir- raħal ġar tiegħu, bil-latin jfisser ir-raħal ta' l-Armeni. L-Isqof Senatore de Mello fil-Vista Pastorali li għamel fl-1436 kiteb li Hal Lew, flimkien ma' Ħal Manin, Ħal Millieri, Bubaqra, Filfla u l-Qrendi, kienu għadhom jagħmlu parti miż-Żurrieq. Referenza oħra għal dan ir-raħal, tidher f'att notarili li jġib id-data ta' l-14877 B'dan l-att, tlett ahwa Lhud mill-Imdina, Semah, Hafes u Josep Levi, biegħu għalqa lil Salvu Calabru minn Ħal Lew. Ritratt antik tal-knisja tal-Madonna tal-Ħniena (Misluf mis-Sur Tonx Terribile) 6 Denominazzjonijiet oħra ta' l-isem Ħal Lew huma: Casal Leu, Casal Leo u Casal Lew fil-pubblikazzjoni 'Malta Illustrata', ta stampa tal-popolazzjoni ta' dan ir-raħal u ż-żewġt irħula viċin tiegħu. Huwa kiteb li fil-villaġġi ta' Ħal Lew, Hal Manin u magħhom il-Qrendi, kien hemm 202 djar u popolazzjoni ta' 10245 Il-Knisja Medjevali Il-Viżitatur Appostoliku f'Malta, Mons. Pietro Dusina, fil-Vista Pastorali ta' l-1575 isemmi li fir-raħal ta' Ħal Lew kien hemm 3 kappelli u 22 familja. Dawn il-kappelli kienu ddedikati lill-Annunzazzjoni tal-Madonna, Santa Katerina u t-Twelid tal-Madonna. Hemm indikazzjoni li kienet il-kappella tat-Twelid tal-Madonna li aktar tard żviluppat fil-knisja tal-Madonna tal-Ħniena, u li x'aktarx nbniet ukoll fuq l-istess post. Din il- kappella kellha artal wieħed u kienet fi stat ħażin ħafna, saħansitra lanqas bieb biex joffri protezzjoni ma kellha. Aktar minn hekk ma kinitx mgħammra għaċ-ċelebrazzjoni tal-quddiesa, la kellha rettur, u lanqas beni u benefiċċji. Mons. Dusina ordna lil Johanellus Psaila, prokuratur ta' din il-kappella, biex jipprovdilha bieb u b'kawża ta' hekk ipprofanaha temporanjament sakemm l-ordni tiegħu kellha tiġi esegwita. Jidher li dan Psaila kien joqgħod fl-inħawi ta' din il-kappella u kien obbligat li jħallas għall-kant tal-vespri u għaċ-ċelebrazzjoni ta' quddiesa fil- ġurnata tal-festa. Kien ukoll obbligat li joffri ikla liċ-ċelebrant u lil erbgħa foqra mir-raħal. Jidher li l-ordni ta' Dusina ġiet esegwita, u l-kappella reġgħet bdiet tintuża mill-ġdid. Dan huwa ndikat fil- Vista Pastorali ta' l-Isqof Balthassar Cagliares, li saret fl-1 ta' Ġunju 1621.0: Deskrizzjoni aktar dettaljata ta' din il-kappella ingħatat fil-Vista Pastorali ta' l-Isqof Miguel Juan Balaguer Camarasa li saret fit-8 ta' Frar 1636.1' Il-kappella kienet deskritta bħala tipikament medjevali, msaqqfa fuq tliet ħnejjiet għall-ponta, bl-art iċċangata b'ċangaturi tal-ġebel u b'bank tal-ġebel mad-dawra. Dan l-istil huwa simili ma' kappelli oħra medjevali bħal-Lunzjata ta' Ħal Millieri, San Mattew tal-Maqluba u San Ċir ta' Bubaqra. L-istess dokument jurina li l- kappella kellha zuntier quddiemha li kien seta' jintuża bħala ċimiterju, iżda ebda dfin fih ma kien għadu sar sa dak iż-żmien. Jidher li d-devozzjoni u l-grazzji li bdew jinqalgħu permess ta' l-interċessjoni tal-Madonna meqjuma f'din il-kappella kienu kibru tant, li għalkemm il-festa baqgħet issir nhar it-Twelid tal- Madonna, il-kappella bdiet tiġi msejħa bit-titlu tal-Madonna tal- Grazzja. Id-daqs tal-kappella kien sar tant żgħir għan-numru tad-devoti li kienu jiffrekwentawha, li ġie deċiż li l-kappella kellha titwaqqa u flokha tinbena l-knisja li hemm preżenti. Il-Bini mill-Gdid tal-Knisja fl-1650 Il-knisja li teżisti llum nbniet fl-1650. Konferma ta' dan ingħatat fil-Vista Pastorali ta' l-Isqof Balaguer Camarasa li saret fit-28 ta' Novembru 1658.2: Huwa kiteb li l-knisja kienet nbniet tmien snin qabel fuq l-istess post ta' kappella aktar antika ddedikata lill-Madonna tal-Grazzja. S'issa, għadni ma sibt l-ebda dokument li jitfa' dawl fuq min kien l-arkitett u l-bennej ta' din il-knisja u kemm swiet. Sfortunatament, id-dokumenti li ltqajt magħhom fuq din il-knisja fl-Arkivji Arċiveskovili jibdew mit-23 ta' Mejju 1663, għalkemm hemm numru kbir ta' dokumenti oħra li għadhom lanqas biss ġew katagolati. 'Il quddiem jista' jagħti l-każ li xi dokumenti oħra jinstabu u joħroġ aktar dawl fuq dan il-fatt. Id-dokumenti u reġistri tal-kontijiet, jagħtu tagħrif fid-dettal ta' l-ismijiet, snajja' u pagamenti li tħallsu għall-bini tas-sagristija, portiku, zuntier, stalel, kampnar, bir, ġiebja u d-dwejra ta' l-attendent tal-knisja. L-istil ta' din il-knisja huwa tipiku ta' dak iż-żmien, fuq għamla ta' salib latin, i.e. korsija twila, u żewġ kappelluni u kor iqsar maħruġa fi tliet friegħi minn ġo l-artal, li kien sar il-qofol ta' kollox. Il-korsija tal-knisja hija msaqqfa bi troll dritt ittraversat bil-lunetti ta' fuq it-twieqi, filwaqt li l-kappelluni u l-kor huma msaqqfa b'xorok ingaljati ġol-ħnejjiet. It-troll ma ġiex mqatta' b'kaxxettuni kif kienet l-użanza Maltija f'dak iż-żmien. Il-fatt li dan tħalla lixx, imdawwal tajjeb, u lest għall-pittura jixbaħ soqfa oħra ta' knejjes barokki f'Ruma. Dan kien stil pjuttost modern għal dak il-perjodu. Kien għadu qiegħed jiġi ntroddot f'Malta mill-arkitett, Francesco Buonamici (1596-1677)Ħ għall-proġett tal-bini tas-saqaf tal-knisja tal-Ġiżwiti fi Triq il-Merkanti il-belt Valletta, fl-1647. L-artal huwa msaqqaf b'koppla lixxa mingħajr tanbur, merfugħa fuq il-lunetti maqbuda bejn l-erba' arkati tagħha. Santwarju Marjan Popolari u Devot Jidher li din il-knisja kienet waħda mill-aktar santwarji Marjani popolari u devoti. Ferres kiteb li dan is- santwarju kien it-tieni l-aktar frekwentat mill-pellegrini wara s-santwarju tal-Mellieħa.5: Kummenti bħal 'veneratione decente' 36 'frequentata' U) 'una delle chiese piu frequentate dalla Diocesi'$, huma komuni. Skrizzjoni mikxufa riċenti fuq il-bieb maġġur tal-knisja taqra 'Spes Unica Afflictorum', li tfisser 'it-tama waħdanija ta' l-imnikktin, tindika d-devozzjoni kbira lejn il-Madonna. Prova oħra tad-devozzjoni u tal-grazzji li kienu jinqalgħu bl-interċessjoni tal-Madonna huma n-numru kbir ta' kwadri ex-voto li sa ftit taż-żmien ilu kienu mdendlin fil-knisja. Dawn il-kwadri kienu juru xeni ta' inċidenti marittimi, fejqan mill-mard u xeni oħra drammatiċi. Fuq ħafna minnhom, f'xi rokna, hemm ix-xbieha tal-Madonna bil-Bambin u l-kelmiet VFEGA abbrevjazzjoni tal-kelmiet 'VOTUM FECIT GRATIAM ACCEPIT' li jfissru 'għamel wegħda qala' l-grazzja. Uħud mill-kwadri Ex-voto Fost il-ħafna devoti, nsibu lil Baliff Wolfgang, Philippus von Guttenburg u Joaqufn Canaves minn Majorca li kien ordnat Isqof ta' Malta mill-Papa Clement XI fit-30 ta' Awwissu 17170: Guttenberg, benefattur kbir ta' l-Ordni ta' San Ġwann, kellu dar tal-kampanja ma' ġenb din il-knisja. Fost id-donazzjonijiet li rregala lill- Madonna f'dan is-santwarju hemm numru ta' kwadri (seba' għadhom jeżistu u jġibu l-istemma tal-familja Guttenburg), kurċifiss ta' l-injam, fonti ta' l-ilma mbierek u statwa tal-kartapesta stil spanjol li turi x-xbiha tal- Madonna liebsa libsa bajda b'velu ċelesti fuq rasha. Fl-inventarju tal-beni li sar wara l-mewt tal-Mons. Canaves f'Ġunju 1721, jidhru numru ta' ventaltari, tvalji, pjaneti, missal, kalċijiet, pittura, għamara u ornamenti oħra li ġew irregalati lil din il-Knisja 2 4 Francesco Buonamici, arkitett minn Lucca, ġie Malta fl-1635 bħala assistent ta' Pietro Paolo Floriani għall-bini tas-swar li jdawru l- Floriana. Huwa kien strumentali biex daħal l-istil barokk f'Malta. Huwa attribwit bil-bini tal-knisja ta' San Nikola (mibdija fl-1652), il-knisja u kulleġġ tal-Ġiżwiti (1647), id-djar bin-numri 24 u 28, Triq l-Ifran (c. 1635) u Hostel de Verdelin (c. 1650) kollha fil-belt Valletta, il-Palazz ta' l-inkwiżitur, fil-Birgu (qabel 1660), Palazz ieħor fuq ix-xatt tal-Birgu, u l-knisja ta' San Pawl u l-kulleġġ ta' Wignacourt fir-Rabat. L-Evoluzzjoni tal-Knisja wara l-1670 Disinn tal-faċċata ta' quddiem Disinn tal-faċċata tal-ġenb Fl-1670 tħaffer il-bir li hemm fiz-zuntier/' biex minnu jkunu jistgħu jixorbu l-pellegrini u l-bhejjem tagħhom. Dan it-tħaffir sewa s-somma ta' 7 skudi u 10 tari. Għax-xiri tal-materjal li ntuża għat-tbattim ta' l-istess bir u x- xogħol, li sar minn Alberto Farrugia, Gratio Griech (sic), Giuseppe Psaila u Damiano Schicluna (sic) intefqet is-somma ta' 1 skud u 6 tari. Id-data 1873 li hemm fuq il-ħorża tal-bir tindika s-sena ta' meta saret din il-ħorża. Mibni għall-kenn tal-pellegrini, il-portiku ta' quddiem il-knisja tlesta fl-1672.7: Inbena fuq l-inizjattiva ta' Mro. Giovanni Schembri mill-Imqabba, $ prokuratur ta' l-istess knisja. L-istil tal-portiku huwa sempliċi, ħames arkati mserrħin fuq pilastri rqaq, tlieta minnhom jħarsu lejn il-punent u t-tnejn l-oħra lejn it-tramuntana. Il- kantunieri tiegħu huma mżejna b'erba' niċeċ bi statwi ġo fihom. Tlieta minn dawn l-istatwi jidhru ċari li jirrappreżentaw lil San Alwiġi Gonzaga, San Duminku u San Franġisk t'Assisi. Ir-raba' waħda mhix ċara lil min tirrappreżenta imma x'aktarx tirrappreżenta lil San Gejtanu. L-iskultur ta' dawn l-istatwi mhux magħruf, iżda mill-istil tagħhom jidhru li huma xogħol tas-seklu tmintax. Skarpellini li jissemmew mal-bini tal-portiku huma Mro. Silvo u Gio. Jidher li l-portiku u dawn l-istatwi kienu jinżebgħu fil-passat għax għad għandhom traċċi ta' tibjid fuqhom. Mir-reġistru tal-kontijiet joħroġ ċar li l-bennej jew kuntrattur ta' dan il-portiku kien l-istess prokuratur Mro. L-istess reġistru jagħti l-ismijiet tal-ħaddiema li għenuh, is-snajja' tagħhom u kemm tħallsu. Tissemma wkoll l-ispiża għall-materjali, fosthom ix-xiri tal-ġir, l-injam għall-ilqugħ tal-ħnejjiet u t- travi tas-saqaf. Il-ġebel inqata' mill-barriera ta' Pasquale Zahra u uliedu. Il-Knisja hija xuxxata fuq zuntier, skond it-teżi ta' l-arkitett Taljan Leon Battista Alberti. Dan u warajh il- konċilju ta' Trentu saħqu li l-knejjes kellhom jintlaħqu b'indana taraġ. L-Isqof ta' Milan San Carlo Borromeo indika li l-knejjes kellhom jintlaħqu minn ħames tarġiet. Fil-każ tal-knisja tal-Madonna tal-Ħniena, din it- teorija kienet osservata. Illum minħabba tibdil fil-livell tat-triq, iż-żewġ tarġiet ta' quddiem ma għadhomx jidhru. Jidher li l-balavostrada li hemm illum mhix l-originali li nbniet fil-167077 iżda kienet inbidlet fl-17137 mill-aħwa Matteolo u Michele Farrugia. L-ispiża totali għall-bini tal-portiku, zuntier u l-bir laħqet is-somma ta' 121skudi, 8 tari u 18 grani $ Fl-1680-81 inbniet dwejra żgħira għall-attendent tal-knisja u stalla għall-bhejjem tal-pellegrini. 7: L-ispiża ta' dawn iż-żewġt ikmamar laħqet is-somma ta' 97 skudi, 6 tari u 1 grano'' Giovanni Schembri prokuratur tal-knisja miet fit-8 ta' Diċembru 1702, festa ta' l-Immakulata Kunċizzjoni fl-età ta' 89. 4 AAM, Conti, Vol 16, 1663-1726, L- Chiesa S. Maria Tal-Ħniena, ff. Fażi importanti fil-bini tal-kumpless tal-knisja kienet il-bini tas-sagristija bejn l-1686-88 għal spiża li laħqet is-somma ta' 127 skudi u 1 tari 2 Is-sagristija hija msaqqfa b'volta bil-kaxxettuni. Għandha tliet entraturi, tnejn minnhom minn ġol-knisja u l-oħra minn taħt il-portiku. Il-kampnar, li qiegħed fuq il-kappellun tat-tramuntana, nbena fl-1697.5 Jidher li fuqu kellu salib żgħir tal- ġebel. Il-bini tal-kampnar ħa minn tmienja sa disat ijiem biex tlesta u x-xogħol sar min Gio. Farrugia, Vincenso Zahra, Paulino Magro u Matteo Mizzi. Huma kienu mħallsin 12 skudi u 4 tari għal dan ix-xogħol. Barra minn hekk il-prokuratur tal-knisja offrielhom tliet ikliet b'xejn biex jikkumpensahom talli ħadmu fi tlett ijiem festivi bla ħlas. Skond l-att notarili tan-Nutar Bartolomeo di Pasquali, iddatat 31 ta' Ottubru 1697, il-qanpiena tal- bronż li hemm fil-kampnar saret mill-arġentier magħruf Malti Antonio Famucelli, għall-prezz ta' 45 skudi u 6 tari. Il-ħadida li magħha hija mdendla l-qanpiena ħadimha l-ħaddied Dumink miż-Żurrieq u swiet 4 skudi. Ħaddied ieħor bl-isem ta' Francesco mill-Birgu kellu x'jaqsam ukoll u ġie mħallas 1 skud. L-ispiża totali laħqet is-somma ta' 51 skudi u 4 tari. Fl-istess sena saret is-sistema tal-katusi biex jitwassal l-ilma tax-xita li jinġabar fuq il-bejt tal-knisja għal ġol-ġiebja. Parti mis-sistema hija midfuna ġol-ħajt tal-knisja u taħt l-art. L-ispiża laħqet is-somma ta' 3 skudi u 6 tari, u kienet tinkludi x-xiri tal-ġir u l-katusi flimkien max-xogħol neċessarju. Fuq in-naħa ta' ġewwa tal-bieb il-principali tal-knisja, hemm gallerija ta' l-injam. Tintlaħaq minn garigor, ċelebrazzjonijiet festivi. Festi li kienu jkunu ċċelebrati f'din il-knisja kienu: il-Kunċizzjoni, it-Tlugħ fis-Sema, il-Purifikazzjoni, l-Annunzazzjoni, in-Natività, il-Visitazzjoni u l-Preżentazzjoni tal-Madonna. Ma' dawn il- festi Marjani, kienet tkun ukoll iċċelebrata l-festa ta' Sant' Antnin. Din il-gallerija saret fl-1702, fi żmien il-prokuratur Mro. Giovanni Schembri, u hija magħmula minn twavel u serratizzi ta' l-aħmar: Skond il-kontijiet li ppreżenta Dun Gregorio Schembri, iben l-imsemmi prokuratur, l-injam biex saret il-gallerija nxtara mingħand Mro. Salvo Bartolo għall-prezz ta' 14-il skud, filwaqt li t-travu ta' l-injam li fuqu sserraħ il-gallerija nxtara mingħand Giuseppe ta' Bormla għall-prezz ta' 5 skudi, 6 tari. Il- mastrudaxxa li ħadem din il-gallerija kien Mro. Domenico u tħallas 21 skud skond stima li kien għamel Mro. Il-bieb tal-gallerija nħadem minn twavel ta' l-injam li nxtraw għall-prezz ta' 5 tari, u sewa 2 tari biex inħadem. Jidher li biex saret din il-gallerija kellha titwaqqa' xi struttura li kien hemm qabilha. Illum għadek tista' tara erba' saqajn ta' ħnejjiet. Anke l-istruttura tal-garigor saret mat-twaqqif ta' din il-gallerija u tidher li hija xi ħaġa miżjuda. L-istess reġistru tal-kontijiet jikkonferma dan. Hemm referenzi għax-xiri ta' diversi ġebel u xogħol tal-bini li sar mill-bennej Natale Hagijus (sic), megħjun minn Eugenio Formosa, Mro. Dettall tas-saqajn tal-Ħnejjiet Skond l-att notarili tan-Nutar Giuseppe Psaila, il-pittur Mro. Giocchino Loretta, alliev tal-pittur magħruf Mattia Preti, tħallas 32 skud għall-erba' kwadri li pitter biex iżejnu l-lunetti. Tnejn minnhom għadhom jeżistu għalkemm qegħdin fi stat ħażin ħafna. Dawn juru l-Adorazzjoni tar-Ragħajja u l-Adorazzjoni tal-Maġi lil Ġesti Bambin. Fl-1710-11,fi żmien il-prokuratur Giuseppe Camilleri, b'digriet ta' l-Isqof, tkabbret id-dwejra ta' l-attendent u nbniet stalla oħra. $ Dan ix-xogħol sar minn Mro. Maria Farruġia u sewa 7 skud u 2 tari skond stima li Ritratt ta' l-1968 juri ż-żewġ stalel faċċata ta' xulxin. (Misluf Survev heet n0.128 ta' l-1911. MIA mill-uffiċċju taċ-Chief mill-Professur Mario Buhagiar bil-permess ta' Heritage Malta) Draughtsman — Dipartiment tax-Xogħilijiet) kien għamel Mro. Salvatore Borg.$ Tilum waħda miż-żewġ stalel u d-dar ta' l-attendent twaqqgħu biex inbnew xi djar privati. L-istalla l-oħra hija dik l-istruttura bi tliet ħnejjiet fuq il-faċċata, nofsha mwaqqa' maġenb il- knisja. Xogħol Li Mhux Iddokumentat bejn Ottubru 1715 u Mejju Bejn Ottubru 1715 u Mejju 1716 fi żmien l-istess prokuratur, sar xogħol ġ , estensiv fil-knisja tal-Madonna tal-Ħniena. Ir-reġistri tal-kontijiet jagħtu mi ħafna dettalji fuq l-ismijiet tal-ħaddiema nvoluti, is-snajja' tagħhom, u , FI kemm tħallsu iżda ma jispeċifikax x'kien sar xogħol. Ħafna mis-snajja' ż k msemmija kienu ta' baccugnieri, peritore, manuali, scarpellini,muratori, 4 A £ lavoratori u bordnari. Minn dawn is-snajja' tista' tikkonkludi li kien sar xi xogħol ta' skultura u xogħol estensiv ta' bini. Dan iwasslek biex tikkonkludi li f'dan il-perjodu saret il-prospettiva barokka ta' madwar fa il-kwadru fuq l-artal maġġur u l-iskultura tal-pilastri tal-balovostrada li hemm fuq iz-zuntier. Din l-iskultura hija attribwita lil Mro. Pietro Paolo Zahra missier il-pittur famuż, Francesco Zahra.7 S'issa għadni ma sibtx dokumenti li jsostnu din l-attribuzzjoni. Scarpellini li huma msemmija f b'konnessjoni max-xogħol li sar huma Mro. Din il-prospettiva saret flok oħra aktar sempliċi, u (i li tissemma fil-Vista Pastorali ta' l-Isqof Michele Giovanni Molina li j, . saret fit-3 ta' Mejju 1679.9: Huwa jiddeskrivi li l-kwadru tal-Madonna L ; bil-Bambin u San Gejtanu, kien imdawwar bi gwarniċ tal-ġebel, i— b'partijiet miżbugħa ċelesti u partijiet indurati. Taħt il-kwadru kien emm hemm niċċa ovali magħluqa bi gradilja tal-ħadid. l l F'dan il-perjodu seta' sar ukoll l-ilqugħ li qed idawwar il-knisja minn barra minħabba xi ċaqliq li kien inħass fl-istruttura. Dan huwa evidenti minn konsenturi li fiha l-knisja. Prospettiva barokka ta' madwar il-kwadru fuq l-artal maġġur. iċ Mro. Salvatore Borg twieled is-Siġġiewi nhar is-17 ta' Novembru 1662 u miet fit-18 ta' Settembru 1733. Bħal Lorenzo Gafà u Giovanni Barbara kien kapaċi kemm bħala bennej u arkitett. Huwa ddisinja u bena l-faċċata tal-knisja tad-Dumnikani magħrufa bħala tal-Madonna tal-Għar fir-Rabat. Kellu x'jaqsam fil-kappella ta' San Publiju li tiġi fuq il-grotta ta' San Pawl ukoll fir-Rabat, u fil-bini tal-knisja ta' Sant Elena f'Birkirkara. 37 Is-Sur Tonv Mangion issuġġerixxa li l-iskultura ta' madwar il-kwadru titulari kienet ta' Pietro Paolo Zahra. $ APQ, Djarju tal-Knisja tal-Madonna tal-Ħniena, pp. 187, 189. 110 Snin mit-Twaqqif tas-Soċjetà Mużikali Lourdes Xogħol Li Sar fl-1968 Fl-1968 sar attentat biex tiġi restawrata l-knisja minn ġewwa. Peress li dan ix-xogħol ma sarx b'mod xjentifiku, dan ir-restawr għamel aktar ħsara milli ġid. Minħabba li l-parti t'isfel bdiet tfarfar u tmermer b'konsegwenza ta' l-umdità, kien deċiż li l-knisja kellha tinkesa b'kisja ta' siment u ramel għolja tliet metri u tinżeba' minn ġewwa bi Plastic Emulsion Paint kulur Magnolia. Din il-kisja ma swiet xejn ħlief biex kompliet tgħolli aktar il-livell ta' l-umdità, filwaqt li ż-żebgħa għattiet darba għal dejjem il-polikromija li kien hemm fl-altar maġġur u fil-koppla. Ritratti ta' l-1968 juru l- polikromija li kien hemm fl-altar maġġur u fil- koppla qabel inżebgħu. (Mislufa mis-Sur Pinu Axiak u mill-Professur Mario Buhagiar bil- permess ta' Heritage Malta) Nixtieq nagħlaq dan l-artiklu b'appell, biex jingħaqdu l-assoċjazzjonijiet kollha tal-Qrendi biex nerġgħu nagħtu lil din il-knisja d-dinjità li kellha u li jixraqilha. Sfortunatament din il-knisja kienet rikka ħafna u armata b'kollox iżda llum tinsab f'telqa kbira u żarmata minn kollox. użikali Lourdes — Qrendi.