I QARI LI TOĦROĠ (L-GĦAQDA IT-TIELET KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1932 Wieħed li jrid ifisser bil-kitba dak li jaħseb u dak li jħoss, jekk hu kittieb għaqli, jagħmel ħiltu kollha biex il- kliem li jħaddem ikun ta' qies wieħed mal-ħsebijiet li jissawwru f'moħħu u ta' qawwa wafida mat-tqanqil ta' qalbu; u x-xejra u l-mixja tal għidud tkun waħda max- xejra u mal-mixja tal-ħsieb u ta' ħass-il-qalb; u hekk dak li jikteb ikun tassew xbieha ta' dak li jaħseb u ta' dak li jħoss. Din id-doti, jew għamla, tal-kitba aħna nistgħu nsej- ħulha ''Reqqa''. Issa kullħadd jifhem illi biex wieħed jagħżel u jħad- dem dak il-kliem li jkun jiġi sewwa lill-ħsieb tiegħu jinfitt- ġuliiżewġ ħwejjeġ: a) illi hu jagħraf sewwa l-ħsieb li għandu; b)li jagħraf sewwa xi jfisser il-kliem. Bosta drabi l-ħsieb fil-moħħ ta' min ikun jikteb'rta jixrefx safi biż-żejjed: ikun jixbaħ: Hl ritratt meħud jew mill-qrib iż-żejjed, jew mill-bogħod aktar milli jmiss, fejn ix-xbidha tidher bħal imkeb'ba ġo ċpar, u trid tkun tafha biex tagħrafha. Għalhekk il-kittieb għaqli qatt ma jibda jikteb qabel nia jkun fela tajjeb il-ħsieb li jixgħel ġo' moħħu. Kif jagħmel in-naġġar mal-ġebla, qabel ma jnewwilħa lill-imgħallem, li jdawwarha: minn kull naħa, iħożżha ftiq' l-iskorra, jaqta' x-xtur Bl-imiterqa sa kemm iġibha tal-qies fit-tul, fil-wisa', fil-għoli, hekk jagħmel il kittieb għaqli ma' ħsiebu : iħares lejħ minn kull naħa sa kemm jagħraf bir-reqqa l-meddiet tiegħu kollha. Iżda xejn ma jiswa illi l-kittieb ikun jaf bir-reqqa il- ħsieb li għandu f'moħħu, jekk inbagħad ma jkunx jat is- siwi u t-tifsir tal-kliem li bih għandu jrodd il-ħsieb tiegħu, jew ma jafx jinseġ fuq il-grammatka l-kliem u l-għidud, biex mill-kitba tiegħu jidher safi lil min jakra l-ħsieb li għandu f'moħħu. Għaliex il-kitba hi bħala kristall ta' mera, li fiha għandhom jidhru l-moħħ u l-qalb ta' min jikteb. Jekk il- kristall ikun imdennes, jew immewweġ, jew miżrugħ bżieżaq tal-arja, inkella mxigħer, miksur u x'naf jien, ix- xbieha qatt ma tidher kif tkun il-ħaġa. Hekk minn kitba mdennsa, imċajpra, imgħawwġa, il-ħsieb, għalkemm fih- in-nifsu tajjeb u safi, joħroġ dejjem imdardar, imċajpar, imgħawweġ, imfattar jew tawwali; u jekk tasal li tifhmu, ma jisraqlek qatt minn fommok il-għajta tal-għaxqa u tal- ferħ: Sabiħl Tajjeb Din id-doti jew għelma li tagħżel il-kitba tajba mill- kitba ħażina, u li hi l-ġieħ, il-għana u ż-żina tal-letteraturi li fil-ħaqq jistħoqqilhom dan l-isem, tonqos fil-għadd il- kbir tal-kittieba tal-Malti. Donnhom ma għandhomx sabar la jonġru ħsiebhom anqas jagħżlu l-kelma: kull ma jinbet ġe' moħħhom u kull ma joħroġ mill-pinna merħba bih: xejn lima, xejn għarbiel, Hawn mijjiet il-lum li jħożżu bil-malti: artikoli, boz- zetti, għana, stejjer, ħrejjef, romanzi, ħajjiet ta' qaddisin, ta' għorrief, ta' artisti, dizzjunarji, enċiklopediji ħierġin addoċċ; imma jaħasra minn din il-kitba kollha ma tistàx tagħżel għajr ftit paġni li jkollhom tassew xi ġmiel u xi siwi letterarju, u hekk il-letteratura maltija, bħal għalqa mitluqa, fejn kollox jinbet minn ommu, mingħajr ħadd li jqaċċat u jiżbor il-ħażin u jrawwem it-tajjeb, tibqa' dejjem fqira qalb ir-radam tal-frott. Aħna, il-kittieba tal-Malti jeħtiġilna nifhmu illi fil- kitba inhux il-Żewz;z igħodd, iżda l-Àż/; mhux min jikteb bosta jkun letterat, iżda min jikteb £a//ed. Għalhece, jekk irridu li jkolna daqsxejn ta' letteratura maltija, żgħira imma tajba u bnina kif tixraq lil din il-Gżira —ċkejkna fil- medda, iżda kbira fit-turijiet tas-setgħet kollha tal-qalb u tal-moħħ —jinħtieġ illi l-koll-kemm-aħna li niktbu bil- malti u nixtiequ naqilgħu isem fil-letteratura ta' pajjiżna nitgħalmu dawn iż-żewġ ħwejjeġ: a) niflu bis-sabar il- ħsebijiet tagħna, u ma niktbux ħlief it-tajbin u s-sbieħ; b) linistudjaw bil-ħrara u bl-imħabba l-kelma maltija u l-grammatka tagħħa, biex inkunu nistgħu nfissru sewwa il-ħsebijiet li nagħżlu. F'erba' kelmiet; /e/żiġilna nikibu bir-regqa. KIF JISTAGĦNA L-ILSIEN MALTI (Jaqbad mal-faċċ. Il-lsien Malti nistgħu nkabbruh ukoll bi kliem ġdid li nsawruh minn kliem ieħor li nafuh. Minn kelma wafida jistgħu jitnisslu ħafna olira li jbiddlu t-tifsir ewlieni ta' dik il-kelma; minn daħal nagħmlu da/iħal, indaħal, daħla, dħul, dħuli, dkulija, madħal, midħla li jfissru kollha xi ħaġa li għandha x'taqsam mal-verb daħal. Iżda mhux il-kliem kollu jnissel kliem ieħor minnu, u anqas ma għandu l-kliem imnissel għamla walida, hekk minn fareġ ngħidu ħarreġ, bħal daħħal iżda ma ngħidux inħareġ bħal indaħal, ngħidu ħarġa u hruġ bħal daħla u dħul, imma ma ngħidux ħruġija, maħreġ bħal dħuli, dħulija, madħal, ngħidu karrieġa imma ma ngħidux daħħdla. Dan in-nuqqas fit-tnissil ta' kliem mhux dejjem jinħass fil-kitba, għax mhux kull kelma tista' tnissel minnha l-għamliet kollha li tnissel kelma oħra, iżda bosta. drabi ifixkel il-kitba tagħna, iġiegħilna ninqdew bi kliem barrani jew nfissru b'ħafna kliem dak li stajna nfissruh b'waħda. Dan in-nuqqas ta' kliem ġej min-nuqqas ta' kitba. Jekk il-Malti ma kienx jinkiteb, jekk il-Malti għal mijiet ta' snin qatt ma tħaddem biex jati sura, kisja, tifsira lill-ħedma tal-moħħ, ma sata' qatt jikber bħal ilsna oħra, ma satax inissel kliem minn kliem skond il-ħtieġa kollha tal-ħsieb. Iżda l-Malti għadu lsien ħaj u għalhekk, għalkemm żgħir u dgħajjef, għad għandu fih in-nifsu s-saħħa li jikber u jitqawwa. Bħal xitla żgħira li ma tikberx jekk ma tissaqqàx, il-Malti ma jistax jikber jekk il-moħħ ma jgħinux bil-ħedma tiegħu. Ħafna kittieba jiktbu bla ma jħaddmu moħħom fuq il-kliem, jimlew il-kitba tagħhom bi kliem barrani u b'ħafna tiġbid u tqanżiħ ta' kliem Malti, għax ma jafux jew ma jridux jafisbu, jiktbu l-ewwel kelma li tiġihom fi lsienhom, kienet x'kienet, bla ma jħaddmu moħħhom biex isibu kelma aħijar. Kitba bla ħedma tal-motifi hi kitba mejta, tal-ebda fejda għal-lsien Malti. U kif il-moħħ iħaddem il-kliem7 Mhux dejjem nistgħu natu reguli kif innisslu kliem minn kliem ieħor, għax mhux fuq il-kliem kollu l-moħiħi jaħidem xorta, waħida, għalhekk natu biss xi eżempi ta' kliem ġdid immissel minn kliem ieħor : Mill-verb emmen nistgħu ngħidu emna— fidi, bħalma jikteb Dun Karm, u wemmien—uieħed li jemmen. Mill-kelma nhar Dun Karm ħareġ il-verb nahar. F'poċ- żija miktuba minnu għal 8. Pawl naqraw dal-vers: Għaddew ġranet bla ma nahar, jiġifieri: kienu ġranet bla nhar, kienu ġranet mudlamin bħad-lejl. Ngħid għalija l-verb għoġobni sħiħ. Minn dejjem. nistgħu ngħidu dejjiemi; hekk: ħajja dejje- mija ħajja li ddum għal dejjem. Mill-verb kiteb nistgħu innisslu l-għamla tkieteb. Din l-għamla ta' verb tfisser għamil li jsir bejn tnejn jew aktar; Hekk tqatlu tfisser qatlu 'l xulxin; tqabdu tfisser qabdu f'xul- xin. Mela nistgħu ngħidu tkietbu biex infissru kitbu lil xulxin. U minn ktieb nistgħu ngħidu miktba jiġifieri ġemgħa ta' kotba, bħalma miġfna tfisser ħafna iġfna, flotta. Mill-kelma. ħdtem li tfisser siġill, nistgħu nagħmlu l- verb. ħdtem jew ħattem li jfisser issiġilla. 32, 34 ktibt maħtum li tfisser issiġilldi. Ħattem tista' tfisser ukoll xedd ċurkett (ħatem) lil-xi ħadd; hekk nistgħu ngħidu: ħattem l-għarusa. jiġifieri xeddilha ċ-ċurkett, Mill-kliem teriia, terrieħa, mitraħ, mitruli nistgħu noħorġu l-verb teraħ. li jfisser tefa', xeħet. Mill-kelma mżerqa nistgħu nagħmlu mitraq li jfisser martell, u minn mitraq noħorġu l-verb żeraq, terraq li jifisser ħabbat fuq xi ħaġa biex irattabha jew iraqqagha. Il-ħaddied jitraq jew iterraq il-ħadid. Fi Ktieb in-Nfimri 17, 3 ktibt mitruq jiġifieri mraqqaq bħal werqa bid-daqqiet ta' martell. Minn waqt nistgħu ngħidu waqqat li tfisser iffissa l- waqt li fih għandha ssir xi ħaġa; hekk: il-miġja tiegħi mwaqqta għal għada, jiġifieri : iffissata għal għada. Minn fuq il-poċti ż-żgħażagħ għamlu fuqani li tfisser 'l-fuq fil-għoli; hekk: sema 'Fuqani, shab fuqani, ħsieb fuqani. Kelma maħduma tajjeb u għandha l-jedd kollu li tibqa' fil-Malti. U kliem ieħor bħal dan nistgħu nsemmu wisq aktar. Fi ktieb Malti tas-sena 1845 insibu ħafna kliem magħmul minn kliem ieħor fuq il-mera li qegħidna hawn. Hekk: bejjina (minn bejn), mistennija (minn stenna,) tiżżija ħajr (-ringrazjament), misthoqqien (—-meritu), wemmien (minn emmen), taħħat (minn taħt), ruftani (—-spiritwali, minn ruħ), dgħufija (minn dgħif) u olirajn. Iżda dan ix-xogħol irid ħsieb, dehen u għaqal kbir. Jeħtieġ l-ewwelnett li wieħed ikun jaf tajjeb il-lsien Malti, kif titnissel kelma minn ofira u kif jitbiddel it-tifsir mat- tibdil tal-għamla tal-kelma. Kliem imsawwar ħażin iħassar il-Malti u jfixkel il-qari. It-tieni jeħtieġ li kull kelma ġdida li ndaħħlu fil-kitba tal-Malti tkun tista' tiftiehem bla taħbit, jew inkella nfissru x'irridu ngħidu b'dik il-kelma. Jaqbeż igħid xi ħadd: Kliem li ma ngħidux kif nistgħu niktbuh2 Naf li l-kotra l-kbira tal-kittieba tal-Malti għand- hom dil-fehma, li ma jiktbu l-ebda kelma li ma tkunx ġejja minn fomm il-piplu. Fehma mgħawwġa. Li kien hekk, ma kienx imisshom idaħħlu fil-kitba tal-Malti ħafna kliem ta' nisel barrani li l-biċċa l-kbira tal-qarrejja u la jgħiduh u l-anqas jafu x'ifisser. Biex niftiehmu tajjeb: l-ilsna kollha kemm huma għandhom għadd kbir ta' kliem li jidħol fil- kitba biss, fit-taħdit ma jidħol qatt u min ma tgħallemx ma jafx x'ifisser. Jekk wieħed ibarri dan il-kliem kitba dgħajfa jikteb, u jekk wieħed jitkellem biss il-kliem tal-kotba, mhux kullħadd jifhmu. Mela fl-ilsna kollha hemm żewġ qtajja ta' kliem : kliem tat-taħidit u kliem tal-kitba. Il-kliem tat-taħdit tnissel mill-litieġa li nfissru kull ma naraw madwarna u twieled l-ewwel f'fomm il-poplu u nbagħad daħal fil-ktib. Il-kliem tal-kitba tnissel bil-ħedma tal-moħħ mill-ħtieġa li nfissru kull ma naħsbu u kull ma nħossu, u twieled l-ewwel fil-kotba, u fit-taħdit ma daħal qatt. Għal- hekk ma għandu ħadd jitmeżmeż minn kliem li qatt ma semgħu, minn kliem li ħadd ma jgħidu; jekk kelma tfisser tajjeb il-ħsieb tagħina għandha l-jedd kollu li tinkiteb, bla ma, nħarsu jekk dik il-kelma tidħol jew le fit-taħdit. L-ilsna jimxu l-quddiem u jikbru bil-ħedma tal-moħħ, li aktar ma jaħseb aktar irid kliem ġdid biex ifisser ħisebijietu. Mela jekk irridu nkabbru lsienna, nħaddmu moħħna, nħaddmu l-kliem li għandna u nibqgħu nħaddmuh sakemm kull ħsieb li jiġina jkun jista' jitfisser bi kliem Malti.