Kważi l-istudjużi kollha tat-Testment il-Ġdid jaqblu li l-Evanġelju skont San Mark huwa l-ewwel Evanġelju li ġie miktub u li aktar tard intuża minn San Mattew u minn San Luqa. F'dan l-artiklu ser nippruvaw neżaminaw fil-qosor l-identità u r-rwol tal-gruppi li jissemmew fin-narrattiva ta' San Mark, speċjalment dawk li huma ppreżentati li huma kontra Ġest. 32 ġ L-ART IMQADDSA $t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 Fuq il-bażi ta' din l-analiżi nippruvaw nikkonkludu jekk l-Evanġelju skont San Mark għandux traċċi ta'anti- semitiżmu jew ta' anti- Ġudaiżmu. In-narrattiva tal-Evanġelju skont San Mark tikkonsisti f'numru ta' karattri li jissemmew, xi wħud b'isimhom u oħrajn jibqgħu bla isem, xi wħud jissemmew b'mod individwali u oħrajn bħala grupp ta' persuni.' Mill-mod kif dawn il-karattri jaħsbu jew jitkellmu ma' Ġesu, l-Evanġelista jistieden lill-qarrejja sabiex iwieġbu b'mod pożittiv jew negattiv għar-rwol tagħhom fl- istorja li jirrakkonta. Dan ifisser li l-istudju tal-karattri jipprovdilna mezz ta' kif nistgħu b'xi mod naslu għall-preġudizzji tal-awtur tal-Evanġelju permezz ta' dak li jgħidilna fuqhom jew bil- mod kif jippreżentahom. Wara Ġesu, id-dixxipli huma l-aktar karattri prominenti fl-istorja ta' Marku. Il- prominenza tagħhom toħroġ tajjeb permezz tal-istruttura tan-narrattiva. L-istampa tad-dixxipli f'Marku hija waħda komplessa. Min-naħa, id-dixxipli, speċjalment it-Tnax, huma dawk li jwieġbu għas-sejħa ta' Ġesu biex jimxu warajh. Huma għandhom il-privileġġ li jkunu fil-kumpanija ta' Ġesu (Mk 3,14), li jirċievu tagħlim speċjali (4,13-20), u li jaqsmu fil-ministeru ta' Ġesu (6,7-13). F'kuntrast mal-'folla' huma jafu min hu Ġest (8,27-29), id-dixxipli, iżda, spiss juru li ma jifhmux lil Ġest (ara 4,13; 6,52). Xi drabi saħansitra huma msejħin bi kliem li jintuża għall-għedewwa ta' Ġesti: huma 'moħħhom magħluq' (6,52), 'għomja' huma torox' (8,18) u 'nies bla fidi' Pietru jiġi msejjaħ 'xitan' (8,33). B'danakollu, iżda, m'hemm l-ebda ħjiel ta' anti-Ġudaiżmu fil-mod kif San Mark jitratta lid-dixxipli. It-tieni grupp distint mid-dixxipli f'Marku hija 'l-folla'' Bl-eċċezzjoni ta' meta Ġesli kien ifittex li jevita l-folla (1,35-39), Ġesti kien spiss jgħallem (2,13) u jwettaq mirakli (3,7-12) fil-preżenza tagħhom. Il-folla, għalkemm mhux bilfors magħmula mill-istess persuni, tidher għall-aħħar darba f'15,8-15. Iżda hawn għall-ewwel darba tieħu r-rwol ta' antagoniżmu għal Ġest billi titlob il-ħelsien ta' Barabba filwaqt li tgħajjat biex Ġesu 'is-Sultan tal- Lhud' jiġi msallab (15,11-14). Minħabba li l-kuntest hawnhekk, bħal f'ħafna xeni oħra jissuġġerixxi li l-folla hija magħmula mil-Lhud aktar milli minn persuni pagani, wieħed jista' jasal għall-konklużjoni ta' anti- Ġudaiżmu. Zgur li matul l-istorja tal-Kristjaneżmu l-Lhud ġew akkużati li qatlu lil Ġesti, imma t-test ta' San Mark iqiegħed ir-responsabbilità fuq l-azzjonijiet tal-folla, b'mod espliċitu fuq il-qassisin il- kbar (15,11) li l-kompliċità tagħhom hija waħda kbira fil-mewt ta' Ġest. Minħabba f'hekk, mhux faċli li twaħħal fil-folla biex tasal għall-konklużjoni li l-Evanġelju skont San Mark juri sentimenti ta' anti- Ġudaiżmu. 'Il-Lhud' hija kelma li tissemma daqs sitt darbiet f'Marku, ħames darbiet fit-titlu 'Is-Sultan tal-Lhud' (15,2.9.12.18.26), titlu li kif wieħed jistenna, insibuh fuq xufftejn persuni li mhumiex Lhud. 'Is-Sultan ta' Iżraef' imbagħad jintuża mil-Lhud f'15,32 meta l-Qassisin il- Kbar, flimkien mal-kittieba, jgħajru lil Ġesu: 'Ħa jinżel issa l-Messija, is-Sultan ta' Iżrael, minn fuq is-salib biex aħna naraw u nemmnu F'7,3 l-Evanġelista jipprovdi kumment biex jispjega lill-qarrejja tiegħu kif: 'Il- Fariżej, u l-Lhud kollha, biex iħarsu t-tradizzjoni ta' missirijiethom, ma jmissux ikel qabel ma jkunu ħaslu idejhom sewwa' Minkejja l-kuntest ta' kwestjonijiet fuq il-liġijiet ritwali tal- Lhud f'7,1-23, nistgħu ngħidu li l-użu ta' 'il-Lhud kollha' hawnhekk, bħal dik ta' 'Sultan tal-Lhud' hija espressjoni newtrali u ma tirriflettix xi ħjiel ta' anti- Ġudaiżmu.' L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 $e 33 Il-Partiti Reliġjuzi Lhud Stampa totalment differenti toħroġ, iżda, meta l-attenzjo- ni tagħna taqa' fuq il-gruppi l-oħra li jisemmew f'Marku: il-kittieba, il-Fariżej, il- Qassisin il-Kbar, ix-Xjuħ, l-Erodjani, is-Sadduċej, u s-Sanedrin. Sebgħa b'kollox. Dawn il-gruppi li huma pjuttost numerużi f'Marku, kellhom il-mod tagħhom kif jinfluwenzaw il-ħajja tal- Lhud l-oħra ta' żmienhom. IL-KITTIEBA nsibuhom ta' spiss f'Marku, kważi d-doppju li jissemmew il-Fariżej, jiġifieri, madwar 21 darba. Huma jidhru wkoll ma' gruppi oħra. Bl-eċċezzjoni tal-istorja ta' 'wieħed mill-kittieba' li Ġest jgħidlu: 'm'intix 'il bogħod mis-Saltna ta' Alla' (12,34), ir-referenzi kollha għall- 'kittieba' huma bħala grupp u Marku jqegħedhom f'dawl negattiv bħala l-antagonisti ta' Ġesti. Hekk, per eżempju, it-tagħlim ta' Ġest huwa ppreżentat f'kuntrast ma' dak tagħhom (1,22; 9,11-13). Huma jeħduha ma' Ġesti fuq is-setgħa tiegħu li jaħfer id-dnubiet (2,6-7) u fuq l-eżorċiżmi (3,22; 9,14). Fuq kollox, f'rabta mal-Qassisin il-Kbar u l-membri tas- Sanedrin, huma għandhom rwol attiv fl-arrest, fil-proċess u fil-mewt ta' Ġesu (11,18.27; 14,1 eċċ). Fuq kollox, Ġesu jwissi lin-nies: 'Tftħu għajnejkom mill-kittieba, li jħobbu jduru mat-toroq bi lbiesi twal, jixtiequ min isellmilhom fil-pjazez ..7 (12,38-40).5 Il-FARIŻEJ ukoll jidhru ta' spiss f'Marku bħala l-antagonisti ta' Ġesti. Huma jissemmew madwar 12-il darba, weħidhom jew ma' gruppi oħra. L-ebda referenza ma tippreżentahom f'dawl tajjeb. Ħafna drabi huma jeħduha kontra Ġesti fuq kwestjonijiet dwar il- ħarsien tal-Liġi, speċjalment il-ħarsien tal-Jum tas-Sibt, fuq liġijiet ritwali u fuq id- divorzju. Ġest jsejħilhom 'nies ta' wiċċ b'ieħor' (7,6) u jirrifjuta t-talba tagħhom li jwettaq sinjal fi 8,11-12, filwaqt li jwissi lid-dixxipli kontra 'ħmira tal-Fariżej' (8,15). B'danakollu, f'dan l-Evanġelju, il-Fariżej per se ma għandhom l-ebda rwol fil-qtil ta' Ġest. Huma ma jissemmewx fit-tħabbiriet tal-passjoni ta' Ġesti u ma jidhrux fir-rakkonti tal- passjoni. IL-QASSISIN IL-KBAR. Dawn jissemmew aktar spiss mill-Fariżej, 14-il darba b'kollox. Huma jidhru weħidhom, jew ma' gruppi oħra, għalkemm ma jissemmewx fil-bidu tan-narrattiva iżda lejn l-aħħar, meta Ġesu jasal Ġerusalemm. Huma jippjanaw mal-kittieba kif se joqtlu lil Ġesu (11,18; 14,1), u kif flimkien ma' Ġuda kellhom jaqbdu lil Ġesu. Huma jaħdmu mal-kittieba u x-xjuħ biex jistaqsu lil Ġesu (11,27) u biex jarrestaw lil Ġest (14,43). Bħala 34 $ L-Anr IMQADDSA $ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 membri tal-Sinedriju, huma jinterrogaw lil Ġest filwaqt li jakkużawh (14,53.55) sakemm jgħadduh lil Pilatu (15,1). Huma jħabirku sabiex Pilatu jasal biex jagħti sentenza tal-mewt lil Ġesti (15,13). Fl-aħħar huma jingħaqdu mal-kittieba fit- għajjir taħt is-salib ta' Ġesu (15,31). Fil-fatt, fl-Evanġelju skont San Mark, il-qassisin il- bar huma l-uniku grupp Lhudi, assistit mill-kittieba, i jidhru b'mod dirett responsabbli mill-mewt a' Ġesu. B'danakollu la n-narratur u lanqas Ġesti ma jagħmel l-ebda kumment a' evalwazzjoni fuqhom jew fuq l-imġiba tagħhom. Il-karattru tagħhom jiġi żviluppat biss bil-kompliċità agħhom fil-mewt ta' Ġest. IX-XJUĦ jidhru biss f'rabta mal-qassisin il-kbar u -kittieba għal 5 darbiet. Dawn huma membri oħrajn as-Sinedriju. Huma wkoll jistaqsu (11,27), jarrestaw (14,43), jinterrogaw (14,53), u jgħaddu lil Ġesu lil Pilatu (15,1). Iż-żewġ gruppi l-oħra, jissemmew biss b'mod qasir. L-ewwel, l-ERODJANI li jingħaqdu mal-Fariżej f'żewġ okkażjonijiet L-Erodjani mhumiex magħrufin barra mill-Evanġelju skont San Mark u fit-test parallel li nsibu f'Mattew (12,13, par. Mt 22,16), u wieħed jista' jikkonkludi biss mill-kuntest ta' dawn is-sentenzi li huma kienu jirrappreżentaw Lhud f'konnessjoni ma' Erodi, bħala figura ta' awtorità Rumana, Fl-aħħar, is-SADDUĊEJ jidhru jistaqsu lil Ġesti fuq il-qawmien mill-imwiet f'12,18. Il-kontenut, il-forma u l-kuntest tal-mistoqsija jindikaw li d-dehra tagħhom fl-Evanġelju hija waħda ta' opożizzjoni għal Ġesu. Bil- mistoqsijiet tagħhom fittxew li jaqbdu lil Ġest f'xi nassa.'' Mingħajr eċċezzjoni, il-gruppi differenti li jissemmew f'Marku jilagħbu parti negattiva b'mod konsistenti kontra Ġest. Huma jipprovdu ħafna mill-konflitti kontra Ġesu. Wieħed, għalhekk, faċilment jasal għall-konklużjoni li fin-narrattiva tiegħu, Marku apposta jeħodha kontra dawn il-gruppi ta' Lhud u dan jirrifletti antl-Ġudaiżmu b'mod deliberat. B'danakollu, wieħed irid jistaqsi x'tip ta' anti- Ġudaiżmu qegħdin nifhmu. Wieħed irid iħares tajjeb lejn kif dan ir-rwol ta' avversarji kontra Ġest jiġi żviluppat. Bl-eċċezzjoni tat-twissija kontra l-pretensjonijiet tal- kittieba fi 12,38-40, Ġesti qatt ma jieħu l-inizzjattiva biex jitkellem b'mod peġorattiv fuq xi wieħed minn dawn il-gruppi Lhud. Kummenti bħal dawn jiġu bħala tweġiba għal xi ħaġa li jkunu qalu jew għamlu (ara, per eżempju, 3,5; 7,6-13; 10,5). It-tieni, ir-rwol li kull wieħed minn dawn il-gruppi jilgħab fin-narrattiva ta' San Mark tikkorrispondi għal dak li nafu dwarhom minn għejun oħra barra minn dan l-Evanġleju. Dan ir-rwol għandu x'jaqsam ma' kwestjonijiet bażiċi tal- Ġudaiżmu li ħafna drabi kien jinvolvi l-Liġi u t-Tempju. ' It-tielet, wieħed għandu jiddetermina jekk ir- rwol ta' dawn il-gruppi jirrappreżentax b'mod ġenerali lil kull wieħed minn dawn il-gruppi, jew inkella lill-poplu. F'kelma oħra, dawn il-gruppi jirrappreżentaw sezzjonijiet differenti fil-Ġudaiżmu jew inkella lil-Lhud kollha2 B'dan f'moħħna nistaqsu, l-anti-Ġudaiżmu li qed L-ART IMQADDSA $$ OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 $e 35 nassumu li jinsab preżenti f'Marku, huwa intenzjonat kontra ċerti fazzjonijiet fil-Ġudaiżmu ta' żmien l-Evanġelista jew kontra l-Lhud kollha bħala poplu2 Din il-mistoqsija ssir aktar importanti meta nqisu n-numru ta' gruppi involuti fin-narrattiva. Biex niġbru fil-qosor dak li għedna, il-ħarsa ħafifa lejn dawn il-gruppi tipprovdi bażi dgħajfa biex wieħed jikkonkludi li Marku jqis lill-poplu Lhud kollu kemm hu b'mod peġorattiv. B'mod ġenerali, l-istampa li Marku jagħti dwar kull persuna Lhudija u dwar il-poplu Lhudi kollu b'mod ġenerali, ma turi l-ebda sentiment ta' anti-Ġudaiżmu. B'kuntrast ma' dan, iżda dawn il- gruppi huma ppreżentati b'mod konsistenti f'konflitt ma' Ġesu li jwassal għall-mewt tiegħu. Huma jirrappreżentaw 'l-awtoritajiet' li jinteressahom l-elementi fundamentali tal-Ġudaiżmu ta' dak iż-żmien, jiġifieri, il-Liġi u t-Tempju. Nistgħu għalhekk inqisu r-rwol tagħhom li jiddefendu dawn l-elementi fundamentali tal-Ġudaiżmu, u li finalment wassal għall-mewt ta' Ġest, bħala wieħed li jipprovdi bażi għall-anti-Ġudiażmu f'Markuż Jekk iva, fuq liema livell San Mark iva jippreżenta lil Ġest f'konflitt serju ma' bosta gruppi Lhud. F'kull każ, iżda dawn il- konflitti kienu jitrattaw fuq differenzi bejn Ġest u l-gruppi li jissemmew fuq l-interpretazzjoni tal-Liġi jew il-ħarsien tagħha, jew inkella fuq l-Istituzzjonijiet tar-Reliġjon Lhudija, argumenti li kienu komuni fil-Ġudaiżmu tal-Ewwel Seklu. Aktar minn hekk, iżda, il-konflitt mal-awtoritiajiet reliġjużi Lhud juri l-mod kif huma fallew milli jagħrfu l-awtorità ta' Ġesu u allura l-mod kif huma warrbuh u ma aċċettawh 87. ż A ġi ST A bħala 'il-Messija, l-Iben l-Imbierek' (14,61). Dan wassal għas-sentenza tal- mewt tiegħu kemm mis- Sandedrin (14,61-65) kif ukoll minn Pilatu (15,15). B'mod ironiku, iżda, kienet fil-mewt tiegħu li mhux biss twettqet ir-rieda ta' Alla iżda wkoll Ġesu ġie muri fil-fatt bħala 'il-Messija … Iben ta' Alla' (15,32.39).5 Meta dan il-konflitt li wassal għall-mewt ta' Ġest narawh mill-perspettiva tal-awtoritajiet reliġjużi Lhud li warrbu lil Ġest, wieħed kważi bilfors għandu jsib xi forma ta' anti-Ġudaiżmu li jenfasizza l-mod kif il-Lhud warrbu l-messaġġ ta' Ġest u allura l-pjan tas-Salvazzjoni ta' Alla. Iżda wieħed għandu joqgħod attent għal din it-tip ta' konklużjoni meta niġu biex ninterpretaw dan l-Evanġelju. Dan għaliex kif diġà rajna, f'Marku mhumiex il-Lhud kollha iżda biss ċerti awtoritajiet reliġjużi Lhud li warrbu lil Ġest u allura l-pjan ta' salvazzjoni mħejji minn Alla stess. Aktar minn hekk, dan il- ġudizzju ma jgħoddx għall- awtoritajiet reliġjużi Lhud kollha. Dan jidher tajjeb mill-istorja ta' Ġajru, il- Kap tas-Sinagoga f'5,21-43; il-kittieb li Ġest jgħidlu li ma kienx ''il bogħod mis- Saltna ta' Alla' (12,28-34), u Ġużeppi minn Arimatija, li kien 'membru magħruf tal-Kunsill, li hu wkoll kien jistenna s-Saltna ta' Alla' (15,43). Konkluzjoni Mela qari b'attenzjoni storiku-letterarju tal- Evanġelju skont San Mark jurina li wieħed ma jista' bl-ebda mod jitkellem minn anti-Semitiżmu f'dan l-Evanġelju, u biss b'mod attent ħafna, jew bi prudenza kbira, banti-Ġudaiżmu f'dan l-Evanġelju. ' Kull interpretazzjoni tal- Evanġelju skont San Mark li tipprova titfa' r-responsabbiltà tal-mewt ta' Ġest fuq il-poplu Lhudi, hija għalhekk żbaljata. Interpretazzjonijiet bħal dawn waslu biss għall- konsegwenzi diżastrużi matul l-istorja. Fuq kollox, kif ippurvajna nuru f'dan l-artiklu, konklużjonijiet bħal dawn ma jikkorrispondu bl-ebda mod mal-perspettiva tal-Evanġelista San Mark. 1 Fuq dan il-punt ara l-istudju ta' D. RHOADS, Reading Mark, Engaging the Gospel, Minneapolis 2004. 2 Fost il-ħafna studji fuq id-dixxipli f'San Mark, ara, E. BEST, Following Jesus. 4 Fuq it-titlu ta' Ġesti bħala 'Sultan tal-Lhud' fir-rakkonti tal-passjoni fl-Evanġelju skont San Mark, 5 Għal aktar tagħrif fuq dawn il-gruppi ara, E. LOHSE, The New Testament Environment, London 1998, 74-119. 6 Fuq dawn il-kontroversji ara, EJ. 7 Fuq ir-rwol tal-Fariżej fl- Evanġelju skont San Mark ara, E.S. MALBON, Marks Jesus, Characterization as Narrative Christologv, Waco-Texas 2009. 8 Dwar il-konflitti bejn il- Qassisin il-Kbar u Ġesu, ara J.C. NALUPARAVIL, The Identitv of Jesus in Mark, Jerusalem 2000. 9 Dwar ir-rwol tal-Qassisin 10 Għal aktar tagħrif fuq l-Erodjani, ara J.P. MEIER, A Marginal Jew, Rethinking the Historical Jesus, vol. 11 Fuq dan l-episodju ara, 12 Fuq din il-konklużjoni ara, A.J. SALDARINI, Pharisees, Scribes and Sadducees in Palestinian Societv, Wilmington 1988. 14 Ara l-preżentazzjoni pastorali fuq dan is-suġġett ta' D. J. HARRINGTON, The Svnoptic Gospels set free, Preaching without Anti-Judaism, New Xork 2009, 73-146. L-ART IMQADDSA '$t OTTUBRU - DIĊEMBRU 2011 $e 37