Ilum nikkonkludu l-istudju ta' Roderick Pace fuq ''Sistema Eletto- rali Ġdida' li għandu jistimola diskussjoni serja dwar is-suġġett. Mingħajr diskussjoni bħal din, ma tinstab ebda soluzzjoni għall- problemi ta' pajjiżna li, ikunu liema jkunu, nesponuhom f'din ir-ri- vista li għandha isimha magħha. i Saru diversi studji komparattivi bejn is-sistema proporzjo- nali u l-FPTP. Kollha juru s-supremazija tas-sistema propor- zjonali. Hemm per eżempju r-Res varidbles li se niddeskrivi fil-qosor hawnhekk: Fruzzjonaliżmu (Fe) jew il-possibilità li kwalunkwe żewġ votanti magħżulin bl-addoċċ (random) jivvotaw differenti minn xulxin. F'sistema ta' partit wieħed Fe tkun 0. F'sistema estremament mMulti-polari fejn kull votant jivvota għal partit wieħed l-Fe ikun 1. I hu s-simbolu tad-devjazzjoni bejn is-siġġijiet u l-voti li jikseb partit. Fis-sistema proporzjonali l-valur ta' 1 ikun baxx. F'dik tal-FPTP ikun ogħla. In-numru ta' partiti li jikkontestaw l-elezzjoni (Ne) u n-numru ta' partiti li jiksbu siġġijiet fil-par- lament (Np) ikun ogħla fis-sistema proporzjonali. Is-sehem tal- voti ta' l-ikbar partit Pe u s-sehem tas-siġġijiet li jikseb (Pp): Pp hu dejjem ogħla minn Pe imma, fis-sistema proporzjonali d- differenza dejjem hi inqas Dawn l-għodda kollha ntużaw biex jippruvaw jagħtu stam- pa xjentifika tad-differenza bejn iż-żewġ sistemi, Barra minn Malta s-sistema elettorali qed ikunu studjati sewwa u bir-reqqa bl-iskop li jagħtu aktar rappreżentanza xierqa lill-elettorat u jkunu evoluti aktar. KIF TKUN STABBILITA L-KWOTA (a) Fil-First Past the Post (F'PTP) il-kandidat li jġib l- akbar numru ta' voti jirbaħ, B'hekk jekk ikun hemm tliet kandidati A, B,u C u dawn jiksbu 3,000, 3,500, u 3,600 rispetti- vament, jirbaħ il-kandidat 'C' minkejja li dan ikun ġab biss ftit aktar minn terz tal-voti. (b) 'Le plus forte reste'' hi sistema fejn l-ammont ta' voti mitfugħa jkun diviż bin-numru ta' siġġijiet li hemm fil-parla- ment biex tkun stabbilita l-kwota (jew bin-numru ta' siġġijiet f'kull distrett biex tkun stabbilita l-kwota distrettwali). Min ikollu l-kwota jieħu s-siġġijiet u l-kumplament tas-siġġijiet jin- qasam skond min ikollu l-akbar numru ta' voti żejda. Nimma- ġinaw dari il-mudell: Partit A: 1,600 vot KWOTA: (3,000 vot ————— — 1,000 Partit B: 1,400 vot 3 siġġijiet Il-kwota tkun għalhekk ta' 1,000. Partit A jieħu siġġu bil- kwota u siġġu ieħor għax ikollu l-akbar numru ta' voti żejda (600). Imma nimmaġinaw li l-partit B jiddeċiedi li jaqsam il-voti tiegħu ugwalment bejn żewġ kandidati: F'dan il-każ it-tieni partit, jiġifieri B, b'inqas voti jikseb iż-żewġ siġġijiet għax meta A jieħu s-siġġu bil-kwota u l-kum- plament jitqassam skond min ikollu l-aktar voti żejda, allura B jieħu t-tnejn (c) Il-metodu Saint Lague modifikatis) pju ġibtu mis-sistema li hemm fl-Isvezja. Nimmaġinaw li hemm 6 partiti u 10 siġġijiet biex jimtlew. Nimmaġinaw li l- voti li jiksbu l-partiti jkunu dawn: (5) L-eżempju ta' din is-sistema ttieħed mil-Liġi tal-Gvern Svediż Nru 27, 1968, p. 1532. SISTEMA ELETTORALI ĠDIDA iii Il-voti kollha l-ewwel ikunu diviżi b'1.4, imbagħad bi 3, 5, ' u 9. Ir-riżultat ikun dan:- Siġġijiet: 4 4 0 1 0 1 ċ In-numri fil-orackets juru kif ikunu allokati s-siġġijiet lill- V Partiti. (d) Ir-regola D'Hondt Din kienet ivvintata minn Victor d'Hondt ta' l-Università ta' Ghent, Is-sistema taħdem hekk. Nimmaġinaw 4 partiti A, B, C u D li kisbu dawn il-voti: 5,000, 6,000, 4,400 u 4,000. In- numru ta' siġġijiet li jridu jimtlew hu 7, Nibdew billi niddividu l-voti ta' kulħadd b'l u nkomplu bi 2, 3, 4 eċċ. L-ewwel seba' numri (in-numru ta' siġġijiet vakanti) jku- nu: 6,000; 2 5,000; 3 4,400; 4 4,000; 5 3,000; 6 — 2,500; 7 — 2,200. Issa l-voti li jiksbu l-erba' partiti jkunu diviżi bl-inqas fil- lista tas-seba' numri miksuba mit-tabella hawn fuq jiġifieri: Allura A, B u C jiksbu żewġ siġġijiet kull wieħed u D jik- seb 1. Innotaw li f'kull każ il-partiti jibqagħlhom voti żejda. (e) Il-kwota Droop u l-kwota Hare Biex jintrebaħ siġġu f'distrett elettorali jrid jikseb il-kwo- ta. Din tista' tkun iffissata jew skond il-kwota Hare, jiġifieri, Total ta' voti jew bil-kwota Droop, Total ta' voti — d-1 'Fotal ta' siġġijiet (Total ta' siġġijiet d- 1) Jekk tintuża l-ewwel kwota hemm il-periklu li partit b'in- qas voti jtella' aktar siġġijiet minn partit b'aktar voti fl-istess distrett. Dan nistgħu nikkonkluduh minn dan l-eżempju li ġej. Nimmaġinaw 8 kandidati f'distrett biex minnhom jitilgħu 7. It-total ta' voti jkun 700, Skond il-kwota Hare din għandha tkun 700 — 7 — 100. Il-kwota Droop tkun 700 — 8 d-1 — 88. Jidher ovvju li jekk nużaw il-kwota Hare, il-kandidat D ta' Partit 4 li ġab 46 ikun eliminat u l-partit tiegħu jieħu 3 siġ- ġijiet, waqt li l-Partit B li ġab 20 vot anqas mill-Partit 4 itella' 4 siġġijiet. Jekk nużaw il-kwota Droop li hi 88, il-voti żejda tal- kandidati A, B u C tal-partit 4 ikunu trasferiti għall-kandidat D waqt li fil-każ ta' partit B il-voti ta' Z jintużaw biex X u X ukoll ilaħħqu l-kwota u jirbħu siġġu. B'hekk l-ikbar partit jir- baħ 4 siġġijiet u l-ieħor jirbaħ 3 biss. XI TKUN L-AHJAR SISTEMA GĦAL PAJJIŻNA7 Is-sistemi proporzjonali kollha li qed jitħaddmu mill-paj- jiżi demokratiċi għandhom l-istess skop: li l-partit jew il-koaliz- zjoni ta' partiti li jiggvernaw ikunu jgawdu l-maġġoranza, tal- voti, Anki f'Malta dak kien l-iskop tas-sistema proporzjonali; li l-Gvern ikun iffurmat mill-partit li jġib il-maġġoranza tal-voti. SISTEMA ELETTORALI ĠDIDA 113 Dan ma seħħx prinċipalment minħabba li d-distretti elettorali m'humiex indaqs u minħabba li m'hemmx provvedimenti dwar kif il-voti żejda li jibqagħlu kull partit f'kull distrett jissarrfu f'siġġijiet parlamentari. Sa qabel l-1981 is-sistema elettorali Maltija ħadmet u min kellu l-maġġoranza tal-voti kiseb il-maġġoranza tas-siġġijiet. Is- sa l-iskop prinċipali tagħna għandu jkun li nkomplu nevolvu s- sistema proporzjonali li nħaddmu biex din ma tkunx affettwa- ta mit-tbagħbis jew tibdil tad-distretti, u dawn, ikunu kif ikunu, jagħtu riżultat li jkun dejjem: ġust. Fl-opinjoni tiegħi l-aħjar metodu biex inwettqu dan hu li minn kull distrett jibdew jitilgħu 4 kandidati flok 5 fil-parla- ment, li l-kwota tinħadem bis-sistema Droop u l-voti żejda ta' kull partit jinġabru f'pool nazzjonali u jkunu allokati t-13-il siġġu li jkun fadal bis-sistema tal-kwota Hare. B'hekk, ikunu kif ikunu d-distretti elettorali, il-partit bil-maġġoranza tal-voti dejjem jirbaħ. : Naturalment. din il-proposta wieħed irid jistudjaha aktar fid-dettal, biss ineta jien applikajtha għall-elezzjoni tal-1981 ħadmet sew. Distrett Voti Voti Kwota Siġġijiet Voti Żejda PN MLP Droop PN MLP PN MLP It-total ta' voti żejda taż-żewġ partiti jkun 44,785. Is-siġġi- jiet li jkunu għadhom vojta jkunu 13. Il-kwota Hare tkun iffis- sata billi n-numru ta' voti żejda jinqasam bin-numru ta' siċ- ġijiet, jiġifieri 44,785 — 13 — 3,445. Issa l-voti żejda tal-partiti jkunu diviżi b'din il-kwota, jiġifieri: PN 17,241 — 3,445 — 5; u MLP 27,544 —- 3,445 — 1.999 (8); it-total finali ta' siġġijiet għaż- żewġ partiti allura jkun hekk: PN 33 : MLP 32 li jirrifietti sew il-perċentwali tal-voti li kisbu ż-żewġ partiti fl-aħħar elezzjoni. Il-vantaġġi ta' din is-sistema huma ħafna. Il-poplu jibqa' jzawdi d-dritt li, barra li jivvota għall-partit, jagħżel ukoll il- kandidat li jixtieq hu. Fl-istess waqt, il-partiti jkollhom ftit tal-libertà li jekk għandhom bżonn fil-parlament ta' xi 'tekni- ku', bniedem espert f'materja, u dan ma jkunx elett, allura, jista' jitla' fil-parlament ''through the partv'. Mhux hekk biss, imma partit żgħir, li ma jirnexxilux jikseb kwota f'distrett elet- torali, filwaqt li jkollu numru sabiħ ta' voti, jista' jakkwista siġ- ġu fil-parlament mill-kwota nazzjonali tal-voti żejda. M'għandu jkun hemm l-ebda oġġezzjoni għaliex jintużaw żewġ tipi ta' kwoti differenti jiġifieri dik Droop u dik Hare. Fl- Italja tintuża s-sistema D'Hondt u dik Imperjali fl-elezzjoni tas-Senat u tal-Kamra tar-Rappreżentanti. L-iktar ħaġa importanti hi li nassiguraw li l-parlament ikun tassew jirrappreżenta r-rieda, tal-votant. Għal dan l-iskop, kif ġa wrejt, is-sistema tal-vot trasferibbli u tar-rappreżen- tazzjoni proporzjonali hi l-aħjar sistema u hi ferm aktar ġusta mill-First Past The Post.' Għax l-iskop m'hux li jkollok Gvern biss, imma li tagħti ċans liċ-ċittadini jesprimu ruħhom sew. Sistema ta' poter li tistrieħ fud elezzjonijiet ħielsa u ġusti i mhux fuq it-terrur, il-biża' u l-qawwa militari ta' min iħad- (6) Richard Rose in ''Demoeraev And filections: Electoral Svstems And Their Political Conseanences' bv Vernon Bogdanor and David Butler, Cambridge Universitv Press, 1983. p. 34. SISTEMA ELETTORALI ĠDIDA 115 Mela ejjew nibba- żaw is-sistema politika tagħna fuq il-vot u mhux l-armi għax dan hu ta' ġid għal kulħadd. Tista' taqra wkoll: GĦALL-IMPJIEGI tminn-n: 108) ċeromdinz ontl-tet dewir l merkat-osonorzii tat-tip Fe iġed fejn—kit-għedt-fil-bid l ta-din il-kitba, ĦOFMAMHERE U Feadiżmit ekonomiku H. jrid ittieħd l-deċiżjoniji i l-kowċ ħtieġ-awtorità H-kun—istal-tmexxild-forzi taċ-ċittadini-kollha tA a fid komuni mhux bħala mogaqa, jandas a manjiera des