Kitba tal- Kan. Tifkiriet ta' Tfuliti u Drawwiet li Spiċċaw Niftakrek fl-aħjar tiegħek: kont tarbija meta, belt ċkejkna, rbatt ħajti ma' ħajtek u kbirt fi ħdanek. Bħal żagħżugħ li jqimek imħabbti w qalbi tajtek. Ġużċ Chetcuti Jien twelidt Bormla fit-30 ta' Novembru, 1927, fi Strada Toro (illum Triq il-Gendus) li kienet magħrufa bħala Triq il-Baqar. Missieri Nazzarenu kien ħaddiem it-Tarzna bħala sailmaker (velier). Ommi Maria Antonietta Buhagiar bint il-Marmista Giovanni Buhagiar, dak li fost xogħlijiet tiegħu hemm il-paviment tal-Kolleġġjata ta' Bormla, il-famuż paviment tal-parroċċa taż-Żejtun u diversi lapidi sbieħ fil-Katidral ta' l-Imdina. Bdejt l-iskola għand il-Freres, il-Brothers ta' De la Salle fi Triq Buongiorno (illum Mattv Grima). Lambert eċċ. Fl-1949 dħalt is-Seminarju u sirt saċerdot fis-7 ta' Awissu, 1955, għalhekk niftakar sewwa l-Bormla qabel il-gwerra, Bormla fil- gwerra u Bormla wara l-gwerra. Bormla Qabel il-Gwerra Fl-1938 Bormla kienet ferm differenti minn Bormla ta' Ilum. Qabel il-gwerra Bormla kienet fl-aqwa tagħha. Fis-Suq ta' Bormla kont issib Is-Suq il-Qadim qabel (Paolino Vassallo) il-gwerra ta' l-1940. kollox, l-aktar nhar ta' Ġimgħa meta tat-Tarzna kienu jieħdu l-paga. Ħafna Bormliżi kienu jaħdmu fit-Tarzna li kienet l-akbar industrija f'Malta, fejn ħaddiema minn kull rokna ta' Malta kienu jaqilgħu l-għixien tagħhom. Il-ħwienet kbar li Ilum hemm il-Belt Valletta, bħal Cordina, Gio. A. Caruana, Zammit k Sons — kollha kienu għadhom Bormla. Il-kummerċ kien enormi bi ħwienet sbieħ u kbar bħal Fava, Calleja, ir-Rina, is-Sluta, Toni ta' Santu, Pavia, Gauda eċċ. Kellna tliet swali tat-talkies, ir-Rialto, ir-Rio u l-Windsor li kienu ferm popolari l- aktar man-nies tal-Kottonera. Il-Kapitlu tal-Kolleġġjata tagħna kien full up, 16-il Kanonku: ħafna minnhom magħrufa għall-ħidma pastorali fost il-poplu Bormliż. Il-Banda San Ġorġ kienet waħda mill-aktar imfittxija u popolari ta' Malta. Is-snin tletin kienu snin tad-deheb għall-qaddiefa Bormliżi li ta' spiss kienu r-rebbieħa tar-Regatta tat-8 ta' Settembru. Il-futbol ukoll kien fl-aqwa tiegħu b'pika kbira bejn St. George's u l-Floriana F.C. Niftakru li l-Bormliżi kienu l- ewwel nies li daħħlu l-futbol f'Malta. Dak iż-żmien, meta kont għadni żgħir, f'Bormla l-futbol kien iqanqal interess kbir. Niftakar il-Bagaga, Wenzu Gabarretta, Tagliaferro, il-Masu Hicks, il-Balolu eċċ. Ma rridx inħalli barra l-Karnival. Fil-ġranet tal-Karnival f'Bormla kien ikun hawn ħafna allegrija u kienu jsiru l-ballijiet fir-Rialto. Il-Pjazza Paolino Vassallo (is-Suq) kienet tkun fgata bin-nies. Niftakar il-kostumi a' Cannavo — il-lampi, u l-baħrin tal-Karnival. F'Sibt il-Karnival, ta' tfal li konna, konna niġbru qabda laned u nduru t-toroq bihom b'ħafna għajjat u ħsejjes. Iżda bla dubju l-aktar ġurnata li konna nistennew kienet it-8 ta' Diċembru, festa tal-Kunċizzjoni. L-arja tal-festa kienet tinħass minn ġranet qabel. Għall-festa ħafna mid-djar kienu jitbajdu u jinżebgħu l-bibien u l-galleriji. Kemm kien jiddispjaċina meta tagħmel ix-xital Din il-ħajja Bormliża b'armonija ta' bejnietna spiċċat, nhar l-10 ta' Ġunju, 1940 meta Mussolini ddikjara l-gwerra. L-għada 11 ta' Ġunju matul it-tmien attakki li saru f'dan l-ewwel jum ta' gwerra ħafna bini ġġarraf f'Bormla u mietu n-nies. Dakinhar mhux biss Bormla iżda Malta u Għawdex sabu ruħhom f'taħbita ta' l-għaġeb. Bormla bdiet titbattal minnufih. Qamet għagħa kbira. Kulħadd beda jdabbar rasu f'inħawi oħra ta' Malta. Il- gwerra fniet il-kotra tal-Bormliżi fosthom il-familja tiegħi, u morna dakinhar stess lejn iż-Żejtun. B'danakollu l-qalb tal-Bormliżi bogħod minn Bormla baqgħet xorta marbuta u tħobb lil Bormla. Fil-gwerra Bormla tfarrket kollha minbarra xi ftit djar 'l hawn u 'l hemm. Is-sura tagħha kienet tbikkik. Jgħidu li madwar il-parroċċa biss xteħtu mhux inqas minn 200 bomba. Waħda minnhom ħabtet mal-gwarniċ tal-kampnar tal-qanpiena l-kbira, ġarrfet għal kollox il-bini ta' quddiem mingħajr ma ntmesset il-knisja. Fost dik il-ħerba kollha l-knisja kolleġġjata baqgħet wieqfa: żgur li kien miraklu tal-Madonna. Il-knejjes l-oħra tal-Kottonera ntlaqtu bil-bombi, iżda s-Santwarju ta' l-Immakulata baqa' wieqaf fost tant rovini. bdiet tintuża n-niċċa li kien hemm fil-mina ta' Għajn Dwieli, fejn Dun Edward Zerafa u Dun Ġużepp Cassar kienu jqarru f'din in-niċċa. Ta' min jgħid li kien f'din in-niċċa li tgħammed Dun Vinċenz Balzan, li kien il-Kappillan tal-Gudja u l-Arċipriet tal-parroċċa taż-Żurrieq. Il-Pellegrinġġ tad-19 ta' Novembru 1944 Niftakar sewwa l-pellegrinaġġ tad-19 ta' Novembru 1944. Pellegrinaġġ bl-istatwa tal-Kunċizzjoni mill-Bażilka ta' Birkirkara għall- Kolleġġjata ta' Bormla. , a A je ia Monsinjur), Ġużeppi Zammit (illum Kanonku) u Ġużi Vella (li kien Headteacher) ħadna sehem matul il-pelleginaġġ kollu minn Birkirkara għal Bormla. Dan il-pellegrinaġġ, bil- kwadru Santwarju u l-istatwa tal-Kunċizzjoni għadda bil-mixi mill-Ħamrun, Marsa u Raħal Ġdid. It-toroq kollha kienu fgati bin-nies. L-Għaqdiet pubblikament u solennement tat xiehda ta' qima u devozzjoni lejn Marija Immakulata. ' Kien veru trijonf tal-Madonna. Sewwa qal Ġużċ Chetcuti: 'Rajnik taqbad triqtek mill- belt li kennitek, mill-ġdid lura Bormla, il-belt li ħabbitek 7 Tifkiriet Oħra Niftakar il-bulettini parrokkjali li jinbidlu meta kont tmur titqarben fi żmien l-Għid il-Kbir. L-iskop kien biex iżommu record tan-nies li jitqarbnu, u hekk il-Kurat kien ikun jaf kemm kienu ttraskurati li ma jmorrux il-knisja. Din id-drawwa llum spiċċat għal kollox. Niftakar il-ħuġġieġa ta' San Ġwann li kienet issir fit-23 ta' Ġunju, lejlet il-festa ta' San Ġwann, li dak iż-żmien kienet festa kmandata. Kull siġġu qadim u biċċa għamara msewsa dritt għall-ħuġġieġa. Kienet issir ħuġġieġa fi Strada Toro, ħdejn l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu, oħra fi Pjazza Santa Margerita u oħrajn fuq is-sur. F'Lapsi konna nagħmlu l-bandla u f'San Martin f'Novembru t-tfal kien ikollna l-borża ta' San Martin mimlija b'lewż, qastan, rummien, larinġ u xi qagħqa ta' l-għasel. Niftakar il-laneċ li jwassluna mill-Birgu għall-Isla, u minn hemm għax-Xatt tal-Belt Valletta. Il-ħlas kien ikun ta' sold. F'baħar qawwi konna ninqdew bid-dgħajjes, kull dgħajsa tgħabbi 10 passiġġieri u żewġ barklori, iżda l-lanċa kienet iġġorr mal-mitt ruħ bilqiegħda. Sa ftit wara l-gwerra r-rigali lit-tfal kienu jingħataw mhux fil-Milied iżda fl-ewwel tas-sena. Dawn ir-rigali kienu jgħidulhom l-Istrina. Niftakar il-Vjatku. Meta xi ħadd kien ikun wasal fl-aħħar ta' ħajtu kienet issir purċissjoni żgħira bis-Sagrament. Is-saċerdot kien joħroġ mill-knisja biex iqarben lill-marid li jkun wasal fl-aħħar, bandiera ħamra quddiem, tifel iċenċel qanpiena żgħira Funeral fi Triq Oratorju. f'idejh, għadd ta' tfal tnejn, tnejn bil-fanali f'idejhom, u ħafna rġiel wara l-qassis jgħidu r-Rużarju. Xita jew bnazzi, bil-lejl jew filgħodu, il-Vjatku kien joħroġ xorta, iżda meta tkun ix-xita s-saċerdot ikun fuq is-suġġetta merfugħ minn erba' rġiel. Is- suġġetta għadha tinsab fl-Awla tal-Kapitlu tal-Kolleġġjata tagħna. Meta jmut xi ħadd tal-familja l-ħabbata tinqala' mill-bieb li jkun jinżamm magħluq għal tlett ijiem. Mal-bieb kienet titwaħħal xi faxxa sewda u hekk kien isir ukoll mal- bibien tal-ħwienet tal-viċin. Il-funeral kien isir ferm differenti wieħed mill-ieħor. Tas- sinjuri kien isir bil-karru tal-prima klassi Kollu skultura u ornamenti, jieħu sehem il- Kapitlu bil-mazza u fuq it-tebut ikun hemm faldrappa (biċċa bellus imżejna bil-gallun tad-deheb). Il-karru tal-mejtin kien ikun miġbud mill-inqas żewġ żwiemel. Mhux hekk tan-nies mhux sinjuri. Lanqas kienu jġibuhom il-knisja ta' Bormla iżda kollox kien isir fil-kappella taċ-ċimiterju ta' l- Addolorata. Kien hemm ukoll il-funeral imsejjaħ Tal-Povri. Dan il-funeral kien iħallsu l-Gvern. Għall-grazzja ta' Alla din id-differenza tal-funerali tas-sinjuri u tal-fqar spiċċat u llum il-funerali jsiru kollha xorta. Kienu żminijiet oħra. Fil-Ġimgħa l-Kbira kienu jdoqqu ċ- ċuglajta b'dak il-ħoss imkarkar tagħha. Din id-drawwa m' għadhiex issir. Ukoll f'Ħamis ix-Xirka fil-quddiesa flok il- qanpiena ż-żgħira kienet tindaqq ċuglajta żgħira. Is-Sepulkru tal-lum huwa l-istess ta' qabel il-gwerra, iżda ż-żewġ anġli l-kbar huma dawk li kienu jintramaw fil-knisja ta' San Pawl. L-anġli l-antiki L-artal tar-Ripożizzjoni (is-Sepulkru) kif jintrama nhar Ħamis ix-Xirka. spiċċaw bil-gwerra. Niftakar ukoll il-viżti tas-seba' knejjes f'Ħamis ix-Xirka li kienu ħafna popolari f'Bormla. Nhar il-Ġimgħa l-Kbira minn nofsinhar sat-tlieta kienet issir il-priedka tat-tliet sigħat fuq il-Passjoni ta' Kristu. Qabelil-Konċilju Vatikan II il-Glorja kienet tingħad is-Sibt filgħodu meta jinkixfu l-kwadri u jerġgħu jibdew idoqqu l-qniepen. L-Irxoxt kien joħroġ il-Ħadd filgħodu kmieni wara l-quddiesa tal-5.00am u jidħol għall-ħabta tad-9.00am għall-quddiesa kantata ta' l-Għid. Illum il-purċissjoni ta' l-Għid issir f'ħinijiet differenti imma xorta għadha popolari ħafna. Festaoħra f'Bormla devota u sabiħa kienet dik tal-Pentekoste. Kienet tibda b'Novena, disat ijiem b'kant tal-Veni Creator u bi priedka minn predikatur magħruf. Il-knisja tintrama bid-damask kollu, bil-linef tal-Kurċifiss. L-artal armat b'mod tassew sabiħ bil-famuża girlanda tal-fidda fin-nofs. L-adorazzjoni kienet tibda l-Ħadd b' purċissjoni żgħira filgħodu. Matul it-tlett ijiem ta' l-adorazzjoni kien isir il-mattutin kantat, quddiesa kantata u fl-aħħar isir paneġierku bit-Taljan. Il-purċissjoni kienet tkun ferm isbaħ mil-lum. Kienu jieħdu sehem l-Għaqdiet kollha tal-parroċċa u għadd kbir ta' saċerdoti barranin, il-Kapuċċini, il-Banda San Ġorġ u għadd kbir ta' fratelli. Dawn huma ftit mit-tifkiriet ta' tfuliti. Nixtieq inżid aktar, iżda għal-lum biżżejjed. Jalla l-Bormliżi ta' warajna jkunu bħalna jgħożżu l-wirt li tawna missirijietna, bħalna jiddefendu dak kollu li hu Bormliż biex jikber dak li huwa sabiħ, ġust u nisrani. Marija Immakulata — Bormla a jnrġuġjiġjn