Meta' mort jien il-Palestina, l-Ingliżi kien ilhom li ħaduha sentejn biss, u ftit nies kien għad hemm li jafu bl-In- gliż. Għal hekk kif kont hemm staq- sewni jekk ridtx nibqa' f'dak il-paj- — jiż, ngħallem xi ħaġa bl-Ingliż għax kienet għaddiet liġi li l-Ingliż irid ikun mgħallem fl-iskejiel kollha. Jien għedtilhom iwa, għax ii nibqa' hemm kienet l-akbar. xewqa li kont nixtieq. ' Bqajt mela hemm, ngħallem l-Ingliż fi skola żgħira tal-Franġiskani f'raħal ċkejken jismu Għajn Karem, fejn it- tfal kienu ftit — xi sittax-il wieħed bar u żgħar. Hemmhekk għamilt ħabib ma' wie- — ħed Ajk Franġiskan Spanjol, jismu Fra Lwiġi Vega, li konna daqs l-in- sew mill-għomor, għax hu kien akbar — minni għoxrin jum biss. Hu twieled fil-ħmistax ta' Settembru u jien fl-er- bgħa ta' Ottubru ta' sena waħda. Hu ma. kienx jaf jitkellem għajr bl-Ispa- miol u jien kont naf ftit bit-Taljan, im- ma konna niftehmu sewwa, bili l-Is- Ppanjol jixbah lit-Taljan. Konna nit- — kellmu kif ġie'ġie. Jiena kelli draw- wa ngħid: 'Oh, mv Godl'' u huwa malajr dara jgħidha, u jżidha ftit: 'Qh sefior mv Godi' Nhar ta' Ħamis u nhar ta' Ħadd — wara nofs in-nhar ta' żgħażagħ li kon- (na, konna mmorru niġġerrew fuq l-iġ- bla. flimkien (darba rana neżlin minn uq ġebel Patri Felipe Fuentes u qa- ilna: ''Eh, voi duel Avete bisogno di una buona bastonatal), li kienu għadhom miżgħudin bil-fdalijiet tal- gwerra. (Għax fil-gwerra tal-14 - 18, fuq Għajn Karem u ma' dwarha kien sar taqbid kbir, bejn l-Ingliżi min-na- ħa waħda u l-Ġermaniżi u t-Torok — min-naħa l-oħra, u mietu ħafna nies. Fuq l-iġbla kien għad hemm gdies ta' IL-MEWT U S-SERP. skartoċċi, frak u rjus tal-balal ,maskri tal-gass, bajunetti miksura u hekk: Kien hemm ukoll ħafna oqbra tat- Torok'u Ġermaniżi u tal-Ingliżi. Im- ma lill-Ingliżi kienu qalgħuhom u dif- nuhom mill-ġdid fil-Maqbar ta' Mount Scopus, qrib Ġerusalem, u lit-Torok: ħallewhom hemm. Mela kien hemm qabar tat-Torok, fejn kien hemm midfuna ħafna. rġiel fuq xu:xin (hekk qalulna l-Għarab li kienu raw il-gwerra) u meta difnuhom insew ras ta' raġel barra. Ir-ras kie- net għadha hemm, għadam weħedha, imma 'ġewwa, meta tħarsilha minn fejn kien il-għonq, kien għadu jidher il-moħħ, niexef; imwaħħal mas-saqaf tar-ras, donnu qxur. Fix-xitwa, l-ewwel xitwa li kont hemm jien, kienet għamlet il-borra. U darba, meta kien għad hemm il- borra fuq l-iġbla, fettilli mmur waħdi fuq il-ġebel u nieħu dik ir-ras biex in- qegħda fil-kamra tiegħi, fuq il-komo- dina. Mort u tlajt ħdejha. Qagħadt inħares sewwa lejha, u rajt li dak ir- raġel kien għadu żagħżugħ, għax snienu kienu għadhom m'humiex mit- tiekla, u kellu wkoll sinna minnhom imħassra,. Qagħadt naħseb fuqu u għedt bejni u bejn ruħi: ''Dar-raġel aktarx li kellu ommu u missieru ħaj- jin, u aktarx li kien miżżewweġ (għax it-Torok jiżżewġu bikri), u aktarx li bħal issa niesu qegħdin jistennew. li jieħdu xi aħbar tiegħu minn xi mkien, inkella li jarawh ġej quddiemhom għall għarrieda (għax it-Torok ma kienux jibgħatu aħbar lil niesu jekk xi ħadd imut fil-ħarb). . Huma. jistennewh jiġi, u hu mejjet hawn ġismu fil-qabar u rasu barra, mormija fl-art, għax-xemx u x-xital'' ) Qbadt ir-ras u kont sejjer biha, im- ma jew għax bżajt minnha, jew għax ma. nafx, kull ftit passi li nimxi bdejt niżioq fuq il-borra u nkun sa naqa'. Għotort xi tliet darbiet. ''Għandu jkun li dan it-Tork ma jridx jiġi għand l-Insara'', għedt f'qalbi. ''Jew ir-ras ma tridx titbiegħed mill-ġisem''. Għal hekk qegħedtha fuq il-ħajt, qrib mill-qabar, u nżilt il-ġebel mingħajr- ha, u l-mawra tiegħi hemm fuq, ngħaffeġ fit-tajn u fuq il-borra, kienet għal xejn. Darba oħra Fra Lwiġi kien qalli li ra serp fuq għolja, twil xi sitt piedi. Jiena għall-ewwel ma emmintux, għax qatt ma kont smajt li l-Palestina hemm sriep ta' dak il-kobor. Imma wara emmintu, kif sa ngħid hawn. Mela darba kien is-sajf, qabel żmien il-ħsad, u kien wieħed Għarbi, jismu Nasif, li kont nafu, jaħrat bit-traktor. Fettilli mmur naqra sa. ħdejh, nitħad- dtu ftit. Kif kont għaddej minn qalb iż-żara niexef, nisma tħaxwix kbir: XXXX, XxXX… ġej in-naħa tiegħi. ''Dan x'ħoss hu, Ġest Marijal'' għedt f'qal- bi, u waqaft fuq biċċa blata. U nħa- Tes, U ja sidi, nara ġej naqra ta' serp Alla jħarsu mill-għajnl Kien twil fuq sitt piedi, oħxon xi daqs flixkun tal-birra u iswed u jleqq donnu miż- bugħ biż-żift. Rasu kbira xi daqs ras ta' kelb. Għadda minn ma' ġenbi, qalb iż-ża- Ta, waqaf kemm-kemm iħares lejja (u jien qalbi tħabbat) u baqa' sejjer. —Mur, sieħeb, murl'' għedtlu f'qalbi. —Għax werwirtni bil-qatgħa l'' Imma darba oħra rajt ieħor u ma kontx waħdi u ma bżajtx minnu. Għax darba kien nhar ta' Ħamis, u kont bit-tfal ta' l-iskola fil-barr, induru dawra. Wieħed minnhom. Ibraħim, qalli:: ''Mgħallmi, mgħallmi, ħajje, ħajjet'' (ħajje tfisser serp). Għedtlu: 'Fejn hi l-ħajjef'' Qalli: ''Hinak, taħt is-saħra, ħinakl'' U xbin ħarist u nara serp minn dawk il-kbar, qie- għed jiġġebbed biex jistaħba taħt ġeb- la kbira. 'Ttal' għedtilhom jien, ''issa kull wieħed minnkom jaqbad ħafna. ġebel. Oqogħdu wrajja, u jien inċaglaq il- bħata. U kif is-serp joħroġ, tuh bil- ġebel. Malli rajthom li kollha kienu armati b'ħodon ġebel, ersaqt lejn il-blata, qlibtha, u s-serp ħareġ, u huma kol- iha jtuh. Ħabat sa jagħmel għalina, imma daqqa ta' ġebla kisritlu s-sinsla ta' dahru u ma satax jimxi. Tajtu daqqa oħra jien fuq għonqu u mba- għad sħaqtlu rasu b'ħaġra daqshiex. Rasu kienet jiebsa donnha xi biċċa lastku tat-tkaken taż-żarbuni It-tfal għamlu għors bih. Ikarkruh minn denbu u: jiġru bih u jbeżżgħu lil xulxin. Imbagħad għamlulu l-awtop- sja. Wieħed kellu xafra ta' mus tal- leħja (dik li hawn jgħidulha blejd) u fetaħlu żaqqu. (Ġewwa żaqqu kellu ħafna donnha fażola, tal-laħam, għan- du jkun kien bajd, u żewġ ħurbajjiet, kbar. Għax għandu jkun li l-marrara tas- serp tagħmel aċdu wisq, biex li jibla' jgħaddilu malajr. Għal hekk min jiekol ħafna jgħidu li jibla' bħal serp. Imbagħad it-tfal ħadu s-serp lejn l- iskola. u riedu jagħtu qatgħa bih lis- sorijiet, u ħbewhulhom taħt l-għatba tal-kċina, irima jien mort kiss-inkiss u għedtilhom bih (għax inkella ħalli għalihom kemm kienu jgemgmu). Ġew is-sorijiet u rawh u stagħġbu mhux ftit. Xi daqqiet nagħli għalih dak is- serp, għax jien kont il-ħtija tal-qtil tiegħu. Imma issa saret, u ma nistax nagħmlu: ħaj mill-ġdid. U kieku ftit kien ikun fiha xi tgħid. il-ġrajja tal- Mewt u s-Serp.