Il- Bolla Kruċj ata Ta' Ġuże' GATT I ILLI fl-artiklu tiegħi dwar l-'Istampa f'Malta', semmejt kemm-il darba l-Bolla Kruċjata, naħseb li l-qarrej daħal f'xewqa kbira li jkun jaf xi haġa fuqba. Għalhekk rajt li hu xie- raq ħafna li nieqaf xi ftit mi ILartiklu li kont ktibt, biex ingħid u. nfisser sewwa din x'kienet. Terġa', dat-tagħrif li sa nagħti l- lum, jaħbat tajjeb ukoll, għax, fiż-żmien li aħra fih, inzertajna qegħdin fis-'Sena Mqaddsa'', fejn ininn dana l-Ġublew ' jin- otrebħu ħafna Indulġenzi, li biċċa. minnhom jaqblu u jixbhu sew- wa lil dawk li dari kienet tagħti l-Bolla Kruċjata, . Dan l-indult, taħt l-isem ta' Bolla Kruċjata, daħal għall-ew- wel darba f'Malta, fl-1744, Il-Gran Mastri kien ilhom bosta snin jitħabtu u jitolbu lil — Ruma għalih, Fl-aħħar, il-Papa Benedittu XIV għoġbu jagħti din il-grazzja lil Gżiritna. U Pintu bagħat jiżżibħajr 1 minn qalbu. Malli l-Gran Mastru wasallu, mingħand il-Balliju De Ten- 'cin, l-Ambaxxatur ta' l-Ordni f'Ruma, it-tagħrif meħtieġ dwar il-Bolla Kruċjata, fil-31 ta' Jannar, 1744, laqqa' l-Kunsill. u qra- hulhom. Imbagħad ħa ħsieb biex jitfittex jixxandar, u b'hekk jista' jservi g għar-Randan li kien ġej. Biex l-imsemmi Papa juri kemm tassew kellu għalfejn jilqa' x-xewqa ta' l-Ordni, meta ħareġ id-Degriet ta' l-Indult, inqeda bi kliem San Ġwann fl-Evanġelju, Kap. XV, fejn isemmi li Alla jgħid: ''Ma tistax tingħata karità akbaw minn dik ta' meta wie- lied jagħti ħajtu għall-ġid ta' għajru.'' U din l-għamla ta' ħnie- jMa-tinsab imwettqa bla hedu mill-qatt imfaħħar biżżejjed Ordni Ġerosolmitan; Għax dan, b' dehwa kbira , qed iżomm kemm xwie- ni u kemm suldati, bil-ħsieb u l-fehma li jħares dejjeni, mhux biss il-Gżira ta' Malta, imma wkoll l-ibħra nsara, mill-ħbit u l- waqgħa tagħhom f'idejn it-Torok. B'hekk ħeles lil-ħafna nies minn jasar 'aħrax u kiefer. Għal din il-ħidma mill-Ordni, il-Papa ra li jistħoqq jagħti lill-insara ta'. din il-Gżira u l-postijiet l-oħra kollha: li jagħmlu magħha, biex jistgħu jistgħallu, minn dawk il-ħafna grazzji, li jissemmew f'din il-Bolla Kruċjata, fil-ħruġ tagħha ta' kull sena. : Biss, wieħed ried joħroġ u jagħti xi ħaġa għaliha bħala elemosi- na, u jikseb waħda minnhom. B'hekk ikun iwieżen u jgħin lill- Ordni fin-nefqa li jeħtieġ għat-tħaddim ta' l-imsemmi xogħol 50 IL-MALTI tiegħu. - Is-siwi ta' kemm għandhom ikunu dawn il-Bolol, kellu jiġi maqtugħ mill-Kummissarju Ġenerali tagħha. Biex jieħdu ħsieb din il-ħaġa jintgħażel dejjem dak li jinzerta jkun Pirjol tal-Kni- sja ta' San Ġwann. Il-grazzji kienu mogħtija mhux biss lill-insara kollha li jgħammru f'dawn il-Gżejjer ta' Malta u Għawdex, imma wkoll lil dawk li jiġu fihom, jew j'nzertaw hawn, Biss dawn iridu jku- nu mqanqla bi ħrara qawwija għat-tixrid u t-tkabbir tal-Fidi Nis- ranija, billi minn flushom imorru jaqdu fuq ix-xwieni ta' l-Ordni, biex jeħduha u jitqabdu mat-Torok u ma' dawk li m'humiex in- sara, inkella bħala suldati magħhom, kull fejn jiġu mibgħutin, jew b'xi mod ieħor, jagħtu l-għajnuna tagħhom, fl-imsemmija ħidma, għal sena sħiħa. Dawn jaqilgħu Indulġenza Plenarja ta' dnubiethom kollha, kemi-il darba jqerruhom b'indiema sewwa u mill-qalb. Ukoll meta dan ma jistax isir u jitwettaq bil-kliem, hu biżżejjed li jkoll- hom dik ix-xewqa kbira li jagħmluh. Dil-grazzja hi xorta waħda bħalma kienet tingħata lil dawk il-Kruċjati, li dari jmorru jitqabdu, biex jeħilsu l-Artijiet Imqad- dsa, minn taħt idejn l-egħdewwa tas-Salib u bħal l-oħra li tin- għata wkoll fis-sena tal-Ġublew. Barra li semmejt, hemm ukoll oħrajn li jirbħu l-Indulġenza li għidt, bħalma huma dawn : 1) Dawk li, għalkemm jinkitbu fl-ispedizzjoni ma jilħqux jieħdu sehem fiha, billi jmutu qabel ma titlaq, jew huma u sej- rin, inkella ħtija ta' mard jew xi ħaġ'oħra ta' bżonn kbir li tin- qalgħalhom għal għarrieda, u għalhekk ikollhom iħallu minnha, fil-waqt li din ma tkunx għadha. spiċċat għal kollox mit-thejjija tagħha; 2) Dawk li għalkemm ma jmorrux huma, iżda bil-flus li jistgħu joħorġu jibagħtu lil ħaddieħor, sew jekk dawn ikunu ħaf- na, kemm ukoll jekk wieħed biss: 3) Kull min jixtri Bolla Kruċjata; Dawkli bi flus ħaddieħor imorru bħala, suldati; 5) Sew il-Kapitli tal-Knejjes, kemm il-Patrijiet u Sorijiet ta' l-Ordnijiet kollha, li kull għaxra minnhom joħorġu l-flus biex jibagħtu suldat, wara li dil-biċċa tkun inqatgħet f'Kapitlu li jsir minn qabel; u Dawk il-qassisin u patrijiet li jmorru bla ħlas ma' l-ispe- IL-BorLa KRUĊJATA 51 dizzjoni, iżda bl-ikel biss, u magħha jdumu għal sena, biex jagħtu l-għajnuna tagħhom fil-ħwejjeġ tar-ruħ u tal-ġisem li jinħtieġu s-suldati. Terġa', fi żmien ta' kull interdett mill-Isqof, jew mill-Papa, l-insara, ta' dawn il-Gżejjer setgħu jisimgħu l-Quddiesa fil-knejjes jew f'xi oratorju magħżul għalhekk. Iżda dan kellu jsir bil-bwieb magħluqa u bla daqq ta' qniepen. Biss ma setgħux jidħlu dawk li kienu Interdetti u Skumnikati. Setgħu jitqarbnu wkoll, kemm-il darba jridu, fl-imsemmija knejjes, barra fil-ġranet tal-Għid, billi l-preċett kellu jsir biss fil- Parroċċi. Ukoll il-mejtin tagħhom, li ma kinux skumnikati, set- għu jidfnuhom b Dawk li jix qdew u jieħdu l- net l-oħra ta' ma. barra minn meta, il-fehma tat-tabi laħam. 'funerali żgħar. ru Bolla Kruċjata, kull meta riedu, setgħu jin- bajd u lattiċini, sew fir-Randan u kemm fil-ġra- ' tul is-sena li fihom ma jiswiex dan l-ikel, U dan hekk jitlob il-bżonn, inkella f'xi mard, billi fuq b jew konfessur tagħhom, setgħu jieklu wkoll il- jridx ikun Ras ir-Randan, il-Ġimgħa l-Kbira, il- Vġejjel tal-Milied, ta' Għid il-Hamsin, ta' l-Appostli 8. San Pawl, ta' T Ġwann Battista, Ukoll dawk ma' tul is-sena, lugħ Sidtna Marija fis-Sema, tat-Twelid ta San u l-Kwattru Tempi kollha, li fil-ġranet tar-Randan. jew fil-ġranet l-oħra ta' i f'Ruma jsiru l-Istazzjonijiet, iżuru hawn knisja jew artal għal ħames darbiet, u hemm jitolbu bil-qalb kollha, għall- Ftehim u l-Għaqda bejn il-Ġnus Insara u għar-Rebħa fuq it-To- rok, jaqilgħu Indulġenzi u maħfriet ta' dnubiet xorta waħda bħal dawk li jżuru l-Knejjes ta' Ruma u ta' ma' dwarha. Iżjed. Tagħti lill-insara li jistgħu jaħtru Konfessur, ti jkun mogħġub mill-Isqof ta' fejn joqogħdu, biex iqerru għandu. U dan ikun jista' jagħtihom il-maħfra, darba f'ħajjithom u oħra waqt mewthom, ta' kull dnub u ċensura li jaqgħu fihom. Ukoll jekk dawn ikunu riservat', kemm għall-Isqof, kemm għall-Papa, Iżda dil-ħatra ta' Konfessur, għad-dnubiet riservati, tiswa biss għan- nies ta' l-Ordni Ġerosolmitan, għal kull Kongregazzjoni, għaq- diet u Istituti, kemm Mendikanti, kemm le. Mill-bqija, ma. jgħoddx għall-Patrijiet u Sorijiet ta' kull Ordni. Terġa', l-imsem- mi Konfessur seta' jibdel il-wegħdiet ma' għemejjel oħra ta' ħnie- na. Imqar jekk dawn intgħamlu taħt ġurament. Biss, barra minn dawk li għandhom x'iaqsmu mal-Kastità, li jidħlu Reli- ġjużi, magħdud ukoll l-Ordni Ġerosolmitan, li jżuru l-Artijiet 52 IL-MALTI Imqaddsa jew l-Oqbra ta' San Pietru u San Pawl f'Ruma. Dawn l-Indulġenzi u grazzji kollha li semmejna, kien jaq- lagħhom kull min jixtri Bolla Kruċjata, waqt li jżommha ma' tul is-sena li jkun hemm miġjub fiha. Terġa', barra milli fil-Bolla jinkiteb l-isem ta' min jeħodha, trid tkun ukoll bis-Siġill tal-Kum- missarju Ġenerali tagħha, Inkella, jekk ma tkunx kif għidna, ma tiswa, xejn. Kull min kien irid, wara li jispiċċawlu xi grazzji ta' Bolla waħda, seta' jieħu oħra. Iżda mhux aktar minn tnejn f'sena, Ter- ġa', l-indulġenzi li wieħed jaqla', seta' jgħaddihom ukoll għall- Erwieħ tal-Purgatorju. Minn dan li għidna naraw kemm kienu kbar l-Indulġenzi u l-grazzji li dari kienet tagħti l-Bolla Kruċjata. B'danakollu min irid jikseb tagħrif u tifsir fuqha aktar fil-wisa', jista' jmur il-Bib- ljoteka, u jara ż-żewġ kotba li l-Patri Ġiżwita Malti Nazju Teuma ħareġ dwarha. Għalhekk issa, wara li fissirt fil-qosor kemm stajt, x'kienu l-grazzji tagħha, ngħaddi biex nitħaddet fuqha fi żmien l-Ordni, u kif spiċċat għal kollox minn hawn, tista' tgħid, b'tilwima, fil- bidu tal-ħakma Ingliża f'Malta, Bħalma tarraft fil-bidu ta' dan l-artiklu, għidt li l-Bolla Kru- ċjata daħlet f'Malta fl-1744, It-tħabrik li l-Ordni għamel, biex jirnexxilu jaqla' dan l-Indult minn Ruma, barra milli swielba ħafna xogħol u taħbit, daħħlu f'nefqa kbira wkoll. Ara kemm hu hekk, fl-1746, tħallsu 2287 skud u 6 rbajja' ($) lill-Abbati Arieti. Aġent ta' l-Ordni f'Ruma, billi dan kien ħareġ il-flus li nħtieġu, fix-xogħol l: sar, lill-Balliju Tencin, Ambaxxatur tal-Gram Mas- tru għand il-Papa. Terġa', fl-1760, reġgħu tawh 18308 skud: u 10 rbajja' oħra, bħala bqija l: kien fadallu jieħu. i Lil dana l-Aġent, l-Ordni kien jagħtih xi qligħ, għal dawk il-flus li ta' kull darba joħroġ. L-għoti tal-Bolla Kruċjata mill-Papa lill-Ordni, kien jiswa għal sitt snin biss. Fuq hekk, meta jispiċċa daż-żmien, trid terġa' tiġġedded mill-ġdid, inkella tispiċċa. Għal din il-ħidma, l-Ordni kien iħallas f'Ruma. madwar 350 skud oħra ta' kull darba. Biex jitmexxa t-tixrid u l-bejgħ tagħha, inħoloq Dipartiment tal-Gvern għaliha, billi krew post, għamluh bħala ħanut, u tawh l-isem ta' Kanċellerija tal-Bolla Kruċjata. Ta' dan kienu jitħallsu Rbigħi fih 20 ħabba, u kull tnax-il rbigħi jagħmlu skud, IL-BorLa KRUĊJATA 53 22 skud fis-sena lill-Pirjorat ta' Kastilja. Għalhekk naħsbu li l- ħanut kien aktarx in-naħa ta' dik il-Berġa ta' l-Ordni li ġġib l-isem li hawn fuq semmejna, Maż-żmien bdew iħallsu 29 skud tal-kera, billi kellhom joħor- ġu wkoll il-flus li jmisshom għat-tiswija. tat-triq li fiha tinsab il- Kanċellerija. Għax dari, għall-manutenzjoni tat-toroq, kienu jid- ħlu għaliha sid il-bini, jew il-kerrej. It-tiswija tagħhom kienet issir bil-ġebel tal-franka, u mhux biż-żonqor. Mur ara kemm tjun fix-xitwa u trabijiet fis-sajf l Mela, mhux ta' b'xejn igħidu li dari kien hawn ħafna mard tal-għajnejn. Bħalma għidna, b'Kap fuq kulħadd fid-Dipartiment tal-Bolla. Kruċjata, il-Gran Mastru kien dejjem jaħtar lill-Pirjol ta' San Ġwann, bl-isem ta' Kummissarju Ġenerali. Warajh jiġi t-Teżo- rier u Amministratur Ġenerali. Dan jingħażel minn fost il-Qassi- sin Konventwali ta' l-Ordni. Imsejħa hekk, għax jaqdu fil-Knisja ta' San Ġwann. Magħrufa wkoll bħala l-Qassisin ta' l-Assemblea. L-ewwel wieħed li laħaq Teżorier tal-Bolla Kruċjata, kien Fra Duminku Vargas, Malti. Iżda dan ma damx wisq, għax miet fit-2 ta' April, ma' dwar xahrejn wara li ngħażel, F'loku sar Mal- ti ieħor, Fra Bernard Arniand, imlaqqam ta' Sardina. Maltin ukoll kienu dawk kollha li nħatru 'l quddiem. X L-impjegati mal-Kanċellerija, flimkien mad-distributuri li kellhom jieħdu ħsieb it-tqassim tal-Bolla Kruċjata, intgħażlu mill-Pirjol ta' San Ġwann, fid-9 ta' Frar, 1744, Minn dawn kien hemm imxerrdin fl-ibliet u, tista' tgħid, fl-irħula kollha ta' Mal- ta u Għawdex. Terġa'. f'xi bnadi, l-iżjed fl-ibliet, aktar minn wieħed. Xi wħud qassisin. Oħrajn le. Tal-ħidma tagħhom jieħdu tnejn fil-mija mill-flus li jdaħħlu tal-Bolli li jmexxu. Biex jieħu ħsieb ta' kollox f'Għawdex, jintgħażel qassis, bl- isem ta' Pro Kummissarja, Ma' l-impjegati tal-Kanċellerija, insibu sa Sbirr ta' grad għo- li, imsejjaħ Kaptan, li kellu 6 skudi fix-xahar, Biex dan juri s-set- għa tiegħu kien iġib f'idejh Vi irga.. Hekk ukoll kienu jġibu l-Kap- tani ta' l-Isbirri tal- Qrati ta' dari. Iżda ta' l-ewwel kienet imdieh- ba u bl-arma tal-Bolla Kruċjata, waqt li ta' l-oħrajn le, u bl-arma, tal-Gran Mastru. Sa fergħa fil-Qorti kien hemm, taħt l-isem ta' ''Officium Bul- lae 88. mae Cruciatae'', biex taqta' t-tilwim li jinqala' dwar dak li jkollu x'jaqsam ma' din il-Bolla Kruċjata. Biex jaqdu f'din il-Qorti kien hemm sa Sbirri wkoll għaliha. 54 ' IL-MALTI Dawn issejħu ''Cursori', xorta waħda bħal dawk ta' l-Inkwiżi- tur. Għax, tal-Qrati l-oħra tagħna, ma kinux jgħidulhom hekk. Bħallikieku, ta' l-Imdina : ''Famoli'; tal-Belt: ''Visconti'; ta Għawdex : ''Servienti'. U ta' l-Isqof: ''Alarji'. Il-Pirjol ta' San Ġwann ma sibna li kellu ebda ħlas għall- ħ'dma tiegħu fil-Bolla Kruċjata, waqt li t-Teżorier tawh 50 skud fis-sena, Iż-żewġ skrivani li kien hemm f'dan id-Dipartiment, kellhom 51 skud kull wieħed. L-ewlieni fost dawn it-tnejn, tawh l-isem ta' Kanċellier u l-ieħor Skrivan tal-Kontijiet. Biex jieħdu ħsieb it-tqassim tal-Bolol lid-Distributuri kienu jqabbdu dejjem lit-Teżorier, Għalhekk, il-kontijiet isiru f'ismu. Dawk il-Bolli, li ma' tul is-sena jibqgi għu bla ma jinbiegħu, jerġa' jagħtihom lura lill-Kummissarju Ġenerali. Is-sena tal-Bolla kienet tibda l-Ħadd tas- Settwaġesima. (it- tielet Ħadd ta' qabel ir-Randan). Fuq hekk, min jixtri minnhom xi ġranet jew xhur wara li toħroġ, tibqa' tiswielu għal dak iż- żmien biss li jkun għad fadal biex tagħlaq is-sena tagħha. Min jinzerta ma jkollux flus f'idejh, seta' jikseb waħda wkoll bid-dejn, bil-ftehim li jħallasha ftit ftit fix-xahar. Iżda, min ma jasalx, set- għu jfittxuh fil-Qorti li semmejna, Meta jkun sa jasal iż-żmien biex il-Bolla toħroġ, tinbagħat ittra lill-Kappillani kollha biex iħabbruha fi prietka li jagħmlu, waqt li jfissru fiha l-grazzji u l-indulġenzi li din tagħti lil kull min jixtriha. Għall-ewwel, ta' kull prietka taw skud, Imbagħad bdew jagħtu tnejn. Xi wħud li ma ridux jitħallsu tal-prietki, jagħtuhom xi libbri ta' ċikkulata, flok il-flus. Il-Bolla kienet tixxandar, fil-għodwa tal-Ħadd li semmejna, waqt funzjoni li ssir f'San Ġwann tal-Belt. Wara toħroġ proċes- sjoni. Jieħdu sehem fiha sal-Gran Mastru bil-Kunsill. U fin-naħa u l-oħra, tat-toroq ta' minn fejn din tgħaddi, ikun hemm is-Sul- dati tal-Milizzja tal-Belt, biex isellmu waqt li tkun għaddejja minn nofshom, F'xi snin, wara nofs in-nhar, laħqu għamlu prietka wkoll, dwar din il-Bolla, fl-imsemmija Knisja. Din issir minn dak il- kbir predikatur li jinħatar ta' kull sena, biex jiġi minn barra u jagħmel il-prietki ta' ma' ful ir-Randan kollu f'San Ġwann. Iżda, meta xi drabi dan ma jilħaqx jiġi fil-waqt, jintgħażel wieħed minn hawn, magħruf ħafna għall-għerf tiegħu, li aktarx jinzerta Malti, u jagħmilha hu. Tagħha dejjem ħallsu 10 skudi. Billi l-ewwel darba li ħareġ l-Indult tal-Bolla Kruċjata għal IL-BorLa KRUĊJATA 55 Gżiritna ddawwar ma wasal minn Ruma, u ma, kellhomx żmien jibagħtuh barra biex jistumpawh, kellhom joħorġuh miktub bl- idejn. Fuq hekk ġie jiswa ħafna aktar milli kieku stampawh. Biex hejjew il-Bolol kif għidna, nefqu 418-il skud u rbigħejn, Fl-ewwel sena ma daħlux għajr 8708 skudi, 7 rbajja' u 7 ħabbiet mill-bejgħ tagħha. Iżda, bejn in-nefqa għall-Bolol u bejn ukoll biex xtraw xi ħwejjeġ ta' bżonn għat-twaqqif ta' l-imsemmi Dipartiment, kellhom joħorġu 1188 skud, 4 rbajja' u 10 ħabbiet. Għalhekk baqa' qligħ 2520 skud, irbigħejn u 18-il ħabba. Mill-1745 bdew jistampaw il-Bolla Kruċjata ta' kull sena. Dax-xogħol kien isir f'Katanja għand l-istampatur Dun Anton Bisagn:. Tagħha jħallsu 3 skudi l-elf barra n-nefqa tal-karta u ta' xi ħwejjeġ żgħar oħra, Bħallikieku, biex bagħtu 4 kaxxi u nofs karta f'Katanja, u minn hemm ġiebu l-Bolli stampati f'erba' kax- xi oħra għal Malta, taw 10 skudi lil wieħed padrun ta' frejgata (bastiment żgħir ta' dak iż-Żmien). Terġa', fil-ġarr ta' dawn u xi nfiq ieħor, ħallsu wkoli 5 skudi u 8 ħabbiet, Il-Bolla Kruċjata kienet toħroġ b'folja karta waħda f'kobor ta' 16-il pulzier tul u bi 12 wisa'. Fiha wieħed isib miġjub dawk il-grazzji u indulġenzi kollba li tagħti, flimkien mal-ġranet li kie- nu jsiru l-Istazzjonijiet f'Ruma. Billi l-Bolol mhux kollha kienu ta' siwi ndaqs, dwar dik li hi elemosina biex wieħed jiksibhom, sa nsemmu dawk biss li taw f'idejn it-Teżorier fl-1745, jiġifieri fl-ewwel sena li dehru stam- pati, u b'hekk il-qarrej jista' jkollu ħjiel sewwa dwarhom : 40 ta' 2 skudi l-waħda; 80 ta' skud u nofs; 500 ta' skud; 250 ta' 10 rbajja' ; 200 ta' 8 rbajja' ; 200 ta' 6 rbajja' ; 22,319 ta' 4 rbajja', imsejħa de' Viventi; 4,400 ta' 4 rbajja', de' Defonti; u 1,560 ta' 4 rbajja', di Composizione. Minn dan li tarraft, naraw li l-aktar li jistampaw huma dawk ta' l-4 rbajja', u lanqas ta' 2 skudi. B'danakollu, għalkemm wie- ħed jista' jieħu u jagħżel minn liema jrid, il-grazzji u l-indulġen- zi kienu xorta waħda għal kulħadd. Il-Gran Mastru kien iħallas 20 skud ta' dik li jieħu għalih, billi tiegħu jistampawbielu fuq il-ħarir, barra milli jagħmluhielu wkoll li tiddendel b:l-lazz u mdawra bil-frenża tad-deheb, Bħalma tajna, il-qligħ fl-ewwel sena ma kienx wisq, billi din kienet għadha fil-bidu tagħha u għax ukoll iddawret ma dehret. Iżda, mat-tieni sena, żdied ħafna, li baqa' 5,488 skud, 6 rbajja' u 18-il ħabba. Terġa', aktar ma beda jgħaddi ż-żmien, issoktat 56 IL-Manti toktor iżjed, kemm fit-tixrid tagħha, kemm ukoll fid-dħul minnha. Minn dak li tfaddal fl-1744 u fl-1745, intefqu 5925 skud, biex marru għall-ħlas tan-nies ta' fuq ix-xwieni ta' l-Ordni. U dawn baqgħu jinżammu dejjem mill-flus li jibqa' qligħ mill-bejgħ tal- Bolla Kruċjata, sakemm l-Ordni dam isaltan f'Malta, bħalma hekk ukoll ried li jsir il-Papa Beneditt XIV, meta għoġbu joħroġ id-Digriet tiegħu dwar l-imsemmi Indult, Dawk il-Bolol li jibqgħu bla ma jinbiegħu, ma jarmuhomx, imma biss ibiddlulhom is-sena li jkollhom, biex jagħmluhom jis- wew għal xi oħra li tkun ġejja. Dan isir bil-kitba. Fl-1746, talli għamlu sena ġdida f'20,000 waħda, ħallsu 15-il skud lil tlieta min- uies. Imbagħad, meta jibqa' li jiqdiemu, li ma jistgħux jinqdew bihom iżjed, kienu jbigħuhom bħala karti tas-sarr. Biex kemm jista' jingħata tagħrif, ħalli jitfisser kemm hu kbir is-siwi tal-Bolla Kruċjata, għal kull min igħin b'xi elemo- sina, billi jixtri waħda minnhom, fl-1750, f'Palermu stampaw fuqha ktieb bil-latin. Kitbu l-Patri Ġiżwita Malti Nazju Teuma. Minnu għamlu 400 wieħed, B'kollox sewa 136 skud, 9 rbajja' u ħabbtejn, Terġa', sentejn wara, fl-1752. Teuma qaleb dan il- ktieb bit-taljan, fil-qosor, u stampawh f'Katanja. Għalih intefqu 95 skud. irbiegħi u id-il ħabba. Ma għandniex xi ngħidu, in-nefqa taż-żewġ kotba tħallset mid-Dipartiment tal-Bolla Kruċjata, Mhux biss. Imma għax- xogħol li għumel Patri Teuma l-Gran Mastru ordna li jagħtuh 50 wieħed minnhom b'xejn, li swew 22 skud u 6 rbajja'. Il-Bolla baqgħu jistampawha dejjem f'Katanja, għand Bisa- gni. Iżda dan issokta jsir sa l-1753. Għax, għas-sena ta' wara ma laħqu stampawha mkien, la f'Katanja u lanqas f'band'oħra, billi nqala' ħafna taħwid bejn ir-Re ta' Napli u l-Gran Mastru, fuq li ta' l-ewwel ried jibgħat Viżitatur tiegħu hawn, u l-Ordni ma riedx joqgħod għal dan. Minħabba din it-tilwima, ir-Re ta' Sqallija qata' l-kummerċ kollu ma' Gżiritna, waqt li qabad a żamm il-bastimenti Maltin li nzertaw fil-portijiet tiegħu. Fuq hekk, l-Ordni kellu 19,000 Bolla qodma, sewwielhom is-sena tagħhom'u għamilhom li jistgħu jservu għall-1754. Għas-sena 1755 stampaw 22,055 waħda f'Ruma. B'kollox qamu 287 skud, 8 rbajja' u ħabbtejn. U biex reġgħu sewwew .5,000: qodma u għamlu s-sena fi 15,000 Bolla ta' Ruma, nefqu 8 skud:. Terġa' ftit wara li spiċċat it-tilwima ta' bejn l-Ordni u Sqallija, stampaw 22,000 oħra f'Palermu, biex iservu għall-1766, li swew 174 skud, 4 rbajja' u 9 ħabbiet. Barra dawn li semmejna, għamlu wkoll 11,000 Bolla f'Mal- ta. Għalihoju intefqu 52 skud u 6 rbajja'. Meta. daħlet l-Istampa f'Malta, bdew isiru dejjem hawn, fl- Istamperija ta' l-Ordni. L-ewwel darba li ħarġuha minn Malta, kien fl-1756. Minnha għamlu 718-il waħda. biss. Iżda minn kif nistgħu naqbdu, saru dawn il-ftit, billi aktarx li spiċċaw xi Bolol li stampaw barra, minn Malta. Għidna li ħsibna hekk, għax, la wara dak il-għadd żgħir ta' Bolli li semmejna, lanqas fl-1757 ma nsibu, fil-kotba ta' l-Istamperija ta' l-Ordni, li għamlu xi oħrajn ġodda, fil-ħin li mill-1756 sa l-1759, mexxew dejjem xi ftit 'il fuq minn 14,000 sa. taħt is-16,000 ta' 'kull sena. U dan seta' jsir, kif jidher mill- kotba tal-Bolla Kruċjata, billi qabbdu u ħallsu xi nies biex sew- wew il-qodma u għamluhom igħoddu għaż-żmien li kien ġej. Biss, ininħabba til dawk li fadal ma kinux biżżejjed weħidhom għall-bżonn tal-Gżira, kellhom iżidu magħhom 7,000 fl-1758 u 3,700 oħra fl-1759 li stampawhom ġodda. Wara li ħelsu mill-qodnia li fadlilhom, reġgħu bdew jistam- paw ta' kull sena,