Il-75 anniversarju tat-Tieni Gwerra Dinjija Ix-xiri taż-żewġ ajruplani tal-ġlied mill-poplu Malti u Għawdxi biex jirregalawhom lill-Ingilterra minn Toni Calleja Daħla Dwar it-Tieni Gwerra Dinjija li kienet miġġielda bejn l-1939 u l-1945, inkitbu patafjun ta' kotba, mhux l-anqas bil-Malti. Jinsabu kotba dwar kull aspett tal-gwerra, ibda l-istrateġija; il-kronoloġija; il-gwerra fuq il-baħar, l-art u l-ajru; il-bini ta' bastimenti u ajruplani bil-massa; il-għamla tal-armamenti, il-bombi, u l-bullers bil-miljuni; bijografiji tal-esponenti importanti — politiċi, ġenerali ta' stoffa, eċċ.; l-eroj, il-ġakbini, spjunaġġ, u kontro-spjunaġġ; l-internati, ir-refuġjati, il-priġunieri, u l-moħqrija faħxija fil-kampijiet tal-konċentrament; u ma nafx x'aktarl Fortunatament, fost dan il-materjal kollu nsibu wkoll kotba li jittrattaw l-andament tal-gwerra f'Għawdex. Huwa ta' min jirringrazzja lis-Sur Frank Bezzina (taċ-Ċagħki: 1925-1996), mir-Rabat, li allaħares ma kienx hu li ġabar l-informazzjoni għax li kieku f'dan il-qasam tant importanti fi ġrajjet Għawdex kien ikun hawn vakum storiku kbir. 'Permezz tal-kotba: Il-Qilla tal-Għadu fuq u madwar Għawdex (1977) u F'Għawdex fi Żmien il-Gwerra (1981), Bezzina ta sehem imprezzabbli u nkwadra lil Għawdex fl-istorja tat-Tieni Gwerra Dinjija. Sa dak iż-żmien ħadd ma kien għadu mess is-suġġett tal-gwerra f'Għawdex u għalkemm dwar Malta u l-Gwerra nkiteb bir-radam, Għawdex donnu ma kienx jeżisti f'dik l-epoka'.l Barra dawn iż-żewġ pubblikazzjonijiet, Frank Bezzina kiteb ukoll diversi artikli speċjalizzati f'ġurnali lokali. Lejn l-aħħar tal-1996, ibnu Charles, beda jiġbor il-materjal kollu ta' missieru bil-għan li jgħaqqad u jkabbar iż-żewġ kotba u joħroġhom fi ktieb wieħed. Dan it-tragward intlaħaq fis-sena 2000 bil-pubblikazzjoni ta' ktieb ta' 483 paġna: Il-Qilla tal- Gwerra fuq Għawdex 1940-1943 — rivedut u mkabbar minn Charles Bezzina. Illum il-ġurnata, Charles Bezzina huwa kittieb, u kelliem imfittex dwar dak kollu li ġarrab Għawdex fl-aħħar gwerra. Biss inkiteb kemm inkiteb, xorta jifdal aspetti li dwarhom ikun inkiteb biss ftit li xejnl U huwa appuntu dwar dawn l-aspetti, li jekk Alla jrid, għandna l-ħsieb niktbu, fit-ħarġiet li ġejjin, biex nikkommemoraw il-75 sena mit-Tieni Gwerra. Nixtiequ nfakkru li dwar l-istorja tal-Għasri matul it-Tieni Gwerra ġa ktibna fit-tul f'ħarġa preċedenti ta' IL-Konpus. Il-bidu tal-Gwerra Fit-30 ta' Settembru 1938, l-Ingilterra, Franza, l-Italja, u l-Ġermanja Nażista, iffirmaw dak l-hekk imsejjaħ Frehim ta' Munich fejn suppost kellu jikkonserva l-paċi fl-Ewropa u fid-dinja. Deher ċar sa mill-bidu li l-ftehim kien wieħed fażull għax Adolf Hitler, il-Fuhrer Ġermaniż, ma kienx ta' min jafdah. L-Ingilterra kienet wisq konxja minn dan imma xorta ffirmat għax riedet tirbaħ kemm jista' jkun żmien biex tkompli tarma ruħha għax ħdejn il-Ġermanja kien għadha lura wisq. F'dak in-nifs ta' wara Munich, l-Ingilterra tal-Prim Ministru Neville Chamberlain, laħqet żviluppat ir-radar li swielha tant fil-gwerra, u tip ġdid ta' Jfighters li salvaw l-Ingilterra fil- Battle of Britain. L-Avukat Herbert Ganado, fil-famuża bijografija tiegħu Rajt Malta Tinbidel, jgħid li: ' L-esperti militari Ingliżi qatgħu qalbhom minn Malta, qrib tal-Italja, u ma armawhiex bis- serjetà. In-Navp biss baqgħet temmen f'Malta'.$ F'Mejju 1940, Winston Churchill sar Prim Ministru tal-Ingilterra flok Chamberlain u l-importanza strateġika ta' Malta dlonk ħadet dimensjoni ġdida mhux biss għan-Navv iżda wkoll għall-Armv u l-Air Force. Ganado jgħid li dan il-fatt: 'Salva l-Mediterran għall-Ingilterra''. Dik il-ħabta (1939), Ganado kien l-editur ta' Leħen is- Sewwa, u jgħid li: ''F'laqgħa li l-edituri tal-ġurnali kellna mal- Gvernatur Bonham Carter, qalilna li Mussolini hu bniedem foo clever biex jidħol fil-gwerra''. Hu żied jgħid li: ''Malta kienet imbeżżgħa u eċċitata. Imma kienet bdiet tidra tisma' li ġejja gwerra u ma tiġix. Ġralha bħall-istorja tal-lupu. Ma lestietx ruħha għall-gwerra kif imissha għamlet'.5 Fil-21 ta' Marzu 1939, l-Ingilterra u Franza assikuraw lill-Polonja li jaqbżu għaliha fil-każ ta' aggressjoni mill- Ġermanja. Fl-1 ta' Settembru 1939, Hitler, bl-iskuża li ried Danzig, invada l-Polonja. Ganado jgħid li: ''Mussolini, li ma kellux l-Italja lesta għall-gwerra, ma ħax gost. Chamberlain baqa' sal-aħħar jirsisti biex iwaqqaf il-gwerra u ma jħallihiex tinxtered. L-Italja ddikjarat li ma kenitx dieħla. F'Malta fejn kien hawn mobilitazzjoni ġenerali u fejn il-Gvern qassam il-maskri kontra l-gass, ħadna r-ruħ. Konna bogħod mill- gwerra'. Il-Ħadd, 3 ta' Settembru 1939, fil-ħdax ta' filgħodu, l-Ingilterra u Franza ddikjaraw gwerra lill-Ġermanja. Billi Malta kienet kolonja Ingliża, minn dak il-ħin, b'mod awtomatiku daħlet hi wkoll fi stat ta' gwerra mal-Ġermanja Nażista. Ganado jgħid li: 'F'Malta ma ġara xejn. Meta n-nies ħadet l-aħbar tal-gwerra, kulħadd, ħlief xi ftit estremisti rashom sħuna, kien kelma waħda: mnalla li ma daħlitx l-Italja'. Imma s-sulliev ta' dawn it-talin ma tantx tawwal wisq. Nhar l-10 ta' Ġunju 1940, fis-6.00pm, Mussolini ħabbar li minn nofsillejl 'il quddiem l-Italja kienet fi stat ta' gwerra mal-Ingilterra u Franza u 'l għada stess, f'xi s-6.00am twettqu l-ewwel minn sensiela ta' 3,340 allarm mill-ajru li kellhom jiġu wara. Ferm qabel l-ewwel Spitfires taru fuq Malta, f'Marzu 1942, pajjiżna ġa kien ħaseb biex jixtri żewġ ajruplani għar-Rjoval) Ajir) F(orcej. Fis-sajf tal-1940, ir-RAF kienet HEREAS L have LNG iiuitiċi ta Lienteqant-Governor. jazza Venezja Messaġġ Churchill Għaqda Mużikali San Ġużepp impenjata bi sħiħ tiġġieled il-Bartle of Britain (Lul 1940- Ġun 1941). Il-mod erojku u qalbieni li bih kienu qed jiddefendu l-ispazju tal-ajru Ingliż, attiraw fuqhom l-ammirazzjoni tad-dinja ħielsa. Ħafna mid-Dominji u l-Kolonji mhux talli bagħtu n-nies jiġġieldu spalla ma' spalla magħhom, b'difiża tal-Britannja, imma talli kienu qed jiġbru flejjes kbar biex jixtru sa minn skwadra sħiħa,f sa sempliċi ajruplan wieħed biex jibagħtuhomlhom. Għal din ir-raġuni, l-Anglo-Maltese League waqqfet Kumitat kompost minn Mr. Ercole Valenzia (ara ritratt), il- President tal-League, Mr. A.C. Crockford, Segretarju Onorarju u Mr. Joseph Cassar, Teżorier Onorarju. Il-Kumitat waqqaf fond speċifiku msejjaħ The Fighter 'Plane Fund Malta bl- iskop li jiġbor il-finanzjament meħtieġ għax-xiri ta' ajruplan tal-ġlied għas-servizz fuq Malta, biex jingħata bħala kontribut tal-Poplu Malti u Għawdxi lill-Gvern Ingliż. L-editorjal jiżvela li ajruplan tal- ġlied kien jiswa madwar £7,000. Kumbinazzjoni fl-istess jum dehret ittra ta' ċertu William Bamber mill-Ħamrun, intitulata A Fighter Fund, jitlob lit-Times of Malta tuża l-influwenza tagħha li jinbeda fond biex jinġabru flus biżżejjed għax-xiri ta' ajruplan tal-ġlied, jew aktar, b'difiża ta' Malta u l-Imperu. F'xandira, nhar it-3 ta' Awwissu 1940, is-Sur Ercole Valenzia, qal li: ''Aħna, bl-abbiltà u l-ħila tagħna, nibqgħu mhux mirbuħa għal dejjem. Irridu nżommu sod, mhux inqas milli għamlu pajjiżi oħra tal-Imperu Ingliż. X'uħud iddubitaw jekk qattx l-Anglo-Maltese League jirnexxilu jiġbor is-£7,000 biex jixtri ajruplan tal-ġlied. Jien li naf ben tajjeb kif il-poplu jirreaġixxi għall-patrijottiżmu, nista' ngħid lil dawn il-ftit li l-Maltin mhux biss jirnexxilhom jixtru ajruplan wieħed, imma tnejn, u jekk jitfaċċa l-bżonn, anki tlieta'. Biex wieħed jifhem aħjar l-implikazzjoni tat-twaqqif ta' dan il-fond, u kif kien jimpinġi fuq il-popolazzjoni, ma jridx iħares lejh biss bħala tali; at face value, imma fid-dawl tax- xenarju politiku lokali. Irrid infisser il-Kwistjoni tal-Lingwa li sa qabel faqqgħet il-gwerra kienet qed taqsam il-partiti politiċi u l-pajjiż. Biex inkunu sempliċi ngħidu biss li din il-kwistjoni kienet li min kien favur l-Ingliż u pro-Ingilterra sat-toqba ta' għajnu, u min favur it-Taljan u pro-Italja sa ruħ ommu. Herbert Ganado jgħid li: 'l-kwistjoni kulturali tal-lingwa kienu qatluha, kif kien intqal, il-Bombi Taljani stess'.7 L-opinjoni ta' Ganado tagħmel ħafna sens, imma dan ma setax ġara ċumm bumm malli nhar il-11 ta' Ġunju 1940, l-ajruplani Taljani, Savoia Marchetti SM. 79, żergħu l-ewwel bombi fuq Malta. Il-prinċipji u s-simpatiji tan-nies ma jaħdmux bis- switch. Nistgħu nimmaġinaw kif ħassewhom dawk li fil-fond ta' qalbhom kienu ġenwinament iħobbu l-Italja u l-kultura tagħha, u li 'ssa, din, kienet qed tibbumbardjawhomi U allura, diffiċli nimmaġinaw kif setgħu ħassewhom dawn it-talin meta ntalbu jikkontribwixxu għax-xiri ta' ajruplani tal-ġlied intiżi biex jintużaw kontra l-istess Taljani Meta faqqgħet il-gwerra, speċjalment meta daħlet ukoll l-Italja ta' Mussolini, dawn in- nies, anki jekk f'dak li ġara ma kellhom l-ebda ħtija, għaddew minn żmien ikrah ta' intolleranza. Uħud sofrew ukoll, l-ewwel l-internament f'Malta stess, imbagħad d-deportazzjoni fl- Uganda; anki jekk il-Qorti tal-Appell, f'Sentenza tal-4 ta' Mejju 1942, esprimiet li dan kien illegalil Il-fond għax-xiri ta' fighter 'plane L-għada stess li xxandar l-appell, il-31 ta' Lulju 1940, is-somma laħqet it-£300.4s. (€699.28). Sat-3 ta' Awwissu l-kontribuzzjonijiet telgħu għal £999.4s.6d. waqt li l-lista li segwiet, aktar minn irduppjat: £2,180.3s.5d. Fost diversi oħrajn, din l-aħħar lista kienet tinkludi donazzjoni ta' £20 mill-Arċisqof ta' Malta, u £5 mill-Isqof ta' Għawdex. $ Dawn iż-żewġ donazzjonijiet kienu mill-aktar sinjifikattivi u ċert li kienu nnotati pożittivament mill-pubbliku inġenerali. Il-pajjiż kien għadu ħiereġ mill-kwistjoni politika-reliġjuża tas-snin tletinijiet, waqt li l-kwistjoni kulturali tal-lingwa kien għadha ma mititx. Ftit aktar minn sena qabel, wieħed mill- aqwa ġurnali Ingliżi, meqjus bħala kważi l-portavuċi tal-Gvern Ingliż, f'editorjal akkuża l-Kleru Malti li kien qiegħed jintriga biex il-Maltin jibdlu l-lealtà tagħhom mill-Ingilterra għall- Italja) Naturalment dan kien kumment frivolu u loġiku li jrid jittieħed biss fis-saħna tal-kontroversja politika tal-epoka. Intant, l-ammont li kienu qed jaspiraw għalih inqabeż fil-21 ta' Awwissu. Fil-fatt kienet inġabret is-somma ta' £6,781.6s. Tlett ijiem wara, fl-24 tax-xahar, l-ewwel somma ta' £6,000 — il-prezz ta' Spitfire, kien telegrafat lil Lord Beaverbrook, il-Ministru nkarigat mill-produzzjoni tal- ajruplani. Sadattant tħabbar li l-fond ser jissokta miftuħ sa kemm jinġabru sitt elef lira oħra biex jinxtara t-tieni ajruplan. Naturalment it-tieni sitt elef ħadu ftit aktar żmien biex inġabru u kellu jsir sforz mhux żgħir. Biss l-organizzaturi kienu ottimisti u sodisfatti mill-andament tal-ġbir. donazzjonijiet kienu jvarjaw minn £500 mogħtija minn ċerta ditta kummerċjali għal sold maqsum f'żewġ sitħabbitijiet. Kulħadd kien jivvinta x'ser jagħmel biex jiġbor il-fondi. Ċertu A.A. li kiteb fit-Times tal-5 ta' Awwissu issuġġerixxa ''Fighter 'Plane'' badge jew flag dav biex dawk li ma tantx jistgħu, ikollhom l-opportunità li jikkontribwixxu imqar is- soldi u s-sikspensi. Fil-fatt saru ammont ta' Concert Partv Collections, Talkie Shows u partiti tal-football fost affarijiet oħra. F'Għawdex biss sibna li saru minn tal-inqas tnejn: Victoria (Athletics jew Citv2) vs Għajnsielem F.C. li minnha nġabru £2.6s.2d; u Xewkija (fl-oriġinal miktuba Għ'Sieleml) Tigers vs Xagħra Blue Stars li ntlagħbet fis-Si/ver Jubilee Sports Ground nhar il-Ħadd, 20 ta' Ottubru 1940. Fl-14 ta' Settembru 1940, l-organizzaturi ħabbru li l-fond kien laħaq l-ammont ta' £10,682.13s.2//d. u li kienu bagħtu £4,000 oħra lil Lord Beaverbrook, il-Ministru għall- produzzjoni tal-ajruplani bħala parti mill-ħlas tat-tieni fighter 'Plane. Il-qarrej jitqarraq jekk jaħseb li l-Fighter Fund kien qed ibati biex jingħalaq minħabba li l-poplu kienet naqsitu l-ħeġġal Ir-raġuni kienet li fl-istess żmien il-pubbliku kien qed jikkontribwixxi wkoll fil-Malta Relief Fund imwaqqaf mill-Gvernatur Ġenerali, Lord Dobbie, nhar il-15 ta' Ġunju 1940. L-iskop ta' dan il-fond kien li jgħin lil dawk il-Maltin li l-aktar kienu qed ibatu kaġun tal-gwerra. Kien fond b'saħħtu ħafna tant li per eżempju, sal-11 ta' Ottubru 1940, kien fih aktar minn £16,500. Fis-17 ta' Ottubru 1940 inbeda fond ieħor ġdid bl-isem ta' Mobile Canteen (London) Fund li sal-aħħar tax-xahar laħaq kważi s-£600. Fit-30 ta' Ottubru 1940, il-Kunsill tal-Ang/o-Maltese League iddikjara l-Fighter 'Plane Fund b'total ta' £12,090, magħluq. Interessanti ngħidu li l-aħħar donazzjoni msemmija fil-fond kienet waħda ta' 5s. (€0.58) appuntu ġejja minn Għajnsielem, Għawdex. Għandi konvinzjoni morali qawwija li mill-ammont finali, l-Għawdxin kellhom sehem tajjeb. Huwa diffiċli tikkwantifika bl-eżatt is-sehem tagħhom. Il-mijiet ta' Għawdxin li kienu jaħdmu Malta u ikkontribwew waqt li kienu hemm, id-donazzjonijiet tagħhom, naturalment ingħaddu ma' tal-Maltin. Fit-Times tat-13 ta' Awwissu 1940 tħabbar li sa dakinhar, is-sottoskrizzjonijiet minn Għawdex kienu laħħqu l-£539.19s.0//d.1 Barra din iċ-ċifra li tħabbret b'mod kollettiv, kien hemm ammont ta' donazzjonijiet oħta minn Għawdxin li ssemmew personalment. Għall-kurżità tal-qarrejja, inġibu għotjiet minn organizzazzjonijiet u postijiet tax-xogħol: Staff Elementarv Schools, Districts: Nadur, Qala and Għajnsielem, Għaqda Mużikali San Ġużepp Konklużjoni Fis-snin ħamsinijiet tas-seklu l-ieħor, ġurnal lokali kien joffri servizz lill-qarrejja li setgħu jistaqsu dwar kull suġġett li xtaqu jafu dwaru u kienu jingħataw risposta. Ċertu Kurjuż miż-Żejtun, fl-1951, approfitta ruħu u fost l-oħrajn staqsa dwar fejn jinsabu dawk iż-żewġ ajruplani li Malta kienet irregalat lill-Ingilterra fl-aħħar gwerra. L-espert wieġbu li: ''Dawn iż-żewġ ajruplani ma nafux x'sar minnhom''. Mela nafu li ż-żewġ ajruplani kien jisimhom, wieħed Matta u l-ieħor Għawdex. L-isem kien miktub b'tip script fuq iż-żaqq tal-ajruplan, eżatt bejn il-kabina tal-pilota u l-ġwienaħ. In-numri ta' identifikazzjoni kienu: Malta W3210 u Għawdex W3212. L-ebda wieħed miż-żewġ ajruplani ma qatt iġġieled fuq Malta. Iż-żewġ ajruplani nħarġu f'Mejju 1941 u kienu jiffurmaw parti mill-iSkwadra nru. Malta twaqqa' ftit biss wara waqt missjoni militari fuq Franza, fis-27 ta' Ġunju 1941. Il-pilota tiegħu, PI. Officer W.J. Sandman, minn New Zealand, inqabad priġunier. Għawdex serva aktar. Fl-10 ta' Frar 1943, Festa tan- Nawfraġju ta' San Pawl, wara li kien telaq mill-RAF Station Colerne f'Wiltshire, ħtieġlu jagħmel inżul ta' emerġenza f'għalqa. Kien irranġat u aktar tard modifikat f'Seafire Mk Ib b'numru ta' identifikazzjoni ġdid: NX 883, u mgħoddi lir- Roval Navv f'April 1943.1$ 1: A. F. ATTARD, Frank Bezzina — il-kittieb li poġġa lil Għawdex fl-istorja tat-Tieni Gwerra, f It-Torċa (29 Nov 199821. 2: Ara iL-Koppus 10 (1993), pp. 44-56, u 60-87. 3: H. GANADO, Rajt Malta Tinbidel, LI (it-tieni edizzjoni), Malta 1977, p. 140. 6: Skwadra, bl-Ingliż squadron, tikkonsisti f'minn għaxra sa tmintax-il ajruplan militari li fir-RAF jagħmlu unità. 7: H. GANADO, Rajt Malta Tinbidel, III (it-tieni edizzjoni), Malta 1977, p. 141. 8: Il-qarrej huwa mitlub jinnota li d-donazzjoni tal-Isqfijiet ma dehritx fuq isimhom proprju, iżda f'isem l-Uffiċju Ekkleżjastiku li kienu jokkupaw biex il-mertu tad-donazzjoni jmur fuq il-Knisja u mhux fuq il-persuna tagħhom. Iż-żmien kien wieħed delikat u huma riedu jwasslu messaġġ. Anki l-fatt li d-donazzjoni tħabbret f'Jum Santa Marija, lanqas naħsbu li kienet kumbinazzjonil 11: Din id-donazzjoni kienet ġejja minn Ladv Strickland O.B.E. b'tifkira tal-memorja ta' żewġha Lord Gerald Strickland li miet fit-22 ta' Aw- wissu 1940. 12: one farthing hija munita ta' tliet ħabbiet, jiġifieri A ta' sold, jew ċirka VA ta' €0.01. 17: Il-Berqa (04 Diċ 195113.