(Jorbot mal-Għadd ta' Settembru paġ. Bniedem ieħor, iżda imsawwat mix-xorti bħal Vassalli għall-waqgħa li kellu jaqa' f'daqqa waħda, kien l-imsejken Wiġi Ovidju Doublet, Prim Skrivan u Kap tas-Segreterija Franċiża ta' l-Ordni u mhagħad Segretarju Generali tal- Gvern Franċiż f'Malta. Dan il-bniedem, bin ġardinar, li għalkemm twieled fi Franza (Orleans), trabba u żżewweġ hawn Malta u b'ħiltu laħaq fl-aqwa kariki, wara li telqu l-Franċiżi, kellu wkoll iħalli lil Malta mingħajr ma sata' jarġa' jiġi ħlief xi darba fil-bogħod, bit-tama illi bit- Trattat ta' Amiens l-Ordni tarġa' tidħol f'Malta u jintrata' mill-ġdid; iżda mar imqarraq. Il-Gvern Ingliż issuspettah u għalhekk għadda mad-9 jew 10 snin f'Ruma jagħti l-lezzjon- ijiet tal-Franċiż, Billi ma satax igħix ħlief bi tbatija, minn Ruma telaq għal Tripli, Barbarija, għand wieħed minn uliedu. Għax ukoll xi ftit ġewwa Marsilja għand wieħed Kavalier ta' l-Ordni ħabib tieeħn, il-Markiż de Panisse li waqaf miegħu, u fl-aħħar ġietu lij j olu jibqa' jgħix hawn Malta sakemm wara ftit snin miet fl-4 ta' Frar, 1826, Meta, Vassalli fl-1820 kien ġejlejn Malta, Doublet kien qiegħed f'Marsilja. Iżda l-aqwa bniedem li wera wiċċ ħanin lejn Vassalli, u dati sabu ta' għajnuna fi żmien il-bqija ta' ħajtu wara li raġa' lejn Malta, kien il-għaref John Ħookham Frere li kien joqgħod fil-villa tiegħu l- Pietà, fejn sal-Inm dik id-dar għadha tissej- jaħ Villa Frere. Dan il-bniedem inzerta ġie joqgħod hawn Malta f'April ta' l-1821, imħabba s-safiha ta' martu Qannina Eliżabetta, il- Kontessa armla Brrol, mas-sena wara l-miġja ta' Vassalli. Hookham Frere (b inalli ħareġ mill-Università daħal il-Uffizzju tal-Ministru Ingliż ta' l-Esteru, imhagħad fil-Parla- ment (1796)u wara laħaq Sotto-Segretarju ta'l-Istat fl-Uffizzju ta' l-Affarijiet Esteri. Fl-1800 ġie maħtur bħala Ambaxxatur Straordinarju Plenipotenzjarju tal-Portugall, imbagħad wara żmien, bħala Ministru Ingliż fi Spanja. Wara li telaq mill- ħajja. diplomatka u żżewweġ, kien ta rnħu għat-traduzzjoni ta' poċti Latini u Griegi, fosthom l-iktar għat-traduzzjoni tal- (1) Fil-Bibijoteka f'tarf is-sala jinsab il-bust tiegħu, mogħti minn wieħed iii neputijiet werrieta tiegħu bħala tifkira tal-ġid ligħamel għall-istudenti altin. kummidji ta' ''Aristofane' li stampahom l-ewwel darba fl-Istamperija tal-Gvern ta' hawn Malta biex iqassamhom fost il-ħbieb. Hookham Frere, bħala bniedem li kien jaf bosta ilsna Klassiċi fosthom il-Latin, il-Grieg, it-Taljan, il-Franċiż n u l-Ispanjol, hawnhekk kien għamel ħbieb ma' bosta nies bħalu fosthom mal-ġiżwita ebrajista Marmora u mal-ġiżwita latinista Rigord li dlonk kienu jżuruh fil-Villa tiegħu. Barra minn dawn, il-Kanonku Caruana u Ċensu Borg kienu wkoll żewġ personaġġi midfila tiegħu. Fi żmien il-Gvernatur Ħastings il-Gvern liatar kummis- sjoni biex tifli fuq it-tagħlim fl-Iskejjel għolja u fl-Università u, wara li din għamlet rapport, il-Gvern għażel il-Kunsill Ġe- perali biex igħiin lir-Rettur ta' l-Università. Fost il-membri tal-Kunsill Hookham Frere ġie magħżul l-ewwel wieħed bħala President ta' l-istess Kunsill, Hawnhekk Frere, bħala bniedem li kien iħobb il-Malti u Lilsna l-oħra ta' l-istess ġebbieda tiegħu, għamel biltu kollba biex imexxi l-quddiem it-tagħlim tal-Malti skond ma trodd il-grammatka kif ukoll it-tagħlim tal-Għarbi flimkien mat- taljan jew latin fost it-tfal ta' 9 jew 10 snin, u talab ukoll li jitwaqqaf fl-Università it-tagħlim tal-Lhudi għall-qassisin. Tistgħu taħsbu għalhekk kif bniedem bħal dan, mixgħul b'ġibda l-iktar kbira għat-tagħlim ta' l-ilsna, mita ġietu li jiltaqa' ma' Vassalli kemm ħabrek biex b'xi mod igħinu sew fl-istudji kemm f'dan ix-xkiel ta' mezzi li dik il-ħabta Vassalli kien jinsab fihom. Frere li, kif għedna, inzerta l-President tal-Kunsill Ġenerali ta' l-Università, dlonk ġietu x-xoqqa f'moxtha u fit-30 ta' Ottubru, 1824, qara fil-Kunsill Proġett għaqli għall-aħħar u kollu għerf fuq il-ftuħ ta' skola ġdida tal-Ilsien Malti. Milli jidher il-Kunsill kiteb lill-Gvern dwar dan il-proġett u talbu biex jinħatar surmast tal-Malti fl-Uni- versità u dana jitħallas bħall-Professuri l-oħra, u s-Segretarju F. Hankev, b'isem il-Gvern, fil-31 ta' Diċembru, 1824, għarraf lill-Kunsill ta' l-Università illi l-Gvern ma jsib ebda oġġezzjoni li jagħti l-kunsens. tiegħu biex is-Surmast tal-Malti jgħallem il-Isien. Malti, iżda għalissa ma jkollux salarju. (l Fl-istess ittra s-Segretarju tal-Gvern għarraf ukoll illi l-Klassi tal- Għarbi tista' tissokta u sakemm isir ftehim ieħor mas-Santa Sede, is-sur- mast jibqa' jitħallas mill-Kaxxa tal-Gvern Malti. Ġie żmien illi r-renti li bihom kienet twaqqfet din l-iskola tal-Għarbi ittieħdu għall-missionijiet sakemm fil-1824 id-Diretturi tal-Propaganda Fide, bil-kunsens tas-Santa Sede, għaddewhom għall-Klassi tal-Għarbi li kienet infetfiet fil-Collegio. Urbano wa ara, i reġgħet infetħet l-Università sminn Ball, il-Klassi tal-Għarbi fl- Università kienet reġgħet twaqqfet fis-sena 1803. Fil-laqgħa tal-Kunsill ta' l-Università tal-21 ta' Frar, 1824 il-membri iddeċidew li titwaqqaf l-iskola l-ġdida tal-Malti illi l-President l-Onorabbli J. H. Frere offra ruħu li jżommha bi flusu, u b'xewqa u talba ta' l-istess F'rere, ħatru bħala Sur- mast ta' l-istess skola lis-Surmast Vassalli, awtur magħruf tajjeb ta' grammatka u ta' dizzjunarju malti. six ik gi Ebda dokument ieħor ma jinsab fir-reġistri tas-Segrete- rija ta' l-Università fejn juri mita Vassalli beda jgħallem il- Malti u kemm dam igħallmu, u jekk dan it-tagħilim baqax jitħallas minn Frere jew mill-Gvern. Fost il-korrispondenza li għandi f'idejja, waħda mill- ittri bid-data tal-20 ta' Mejju, 1825 turi li l-Professorat tal- Lsien malti fl-Università kien diġà twaqqaf. Minnha jidher ukoll illi l-ħlas għal dan it-tagħlim ma satax ikun ta' iżjed minn £25 jew £30 fis-sena, kif soltu kienu jitħallsu l-Profes- . suri ta' l-Università f'dak iż-żmien. Din l-ittra tgħid ukoll: ' illi dan il-Professorat ma kienx megħjun mill-Gvern, iżda minn John Hookham Frere li, ffimkien mas-sinjura tiegħu (Ladv Errol), kien hawn Malta minn xi erbgħa jew ħames snin, u kien President tal-Kunsill ta' l-Università. Dana waqaf ma' Vassalli tissokta tgħid l-ittra; ''illi ma' tul dawn l-aħħar żmenijiet qiegħed jagħti lezzjonijiet publiċi lil studenti maltin'. Minn dak li wieħed jista' jifhem dawn il-lezzjoni- jiet tkomplew għals mill-inqas sena żmien, jew ftit iżjed, ngħidu afina minn Frar jew Marzu tal-1824 sa Mejju tas-sena ta' wara. Setgħu komplew isiru u għalkemm żmien ma ta- fuhx,iżda hija ħaġa mwettqa minn ċirkostanzi tajba illi dawn il-lezzjonijiet baqgħu sejrin sa mill-inqas sena żmien u li iktarx imbagħad tkomplew ukoll għal xi żmien ieħor. Schlienz C. F. isemmi illi Vassalli kien maħtur mill- Gvernatur Ponsonbv bħala Professur ta' l-Ilsna Orjentali (Professor linguarum Orientalium) u li għal xi żmien kien ta xi lezzjonijiet fuq il-lsien malti fl-Università (Ara Views on the improvement of the Maltese Language etc. 1838 paġ. Iżda dan it-titlu ta' Professur ta' l-Ilsna Orjentali mogħti lil Vassalli s'issa ma jidher imwettaq minn ebda dokument. Għal din il-ħabta (Mejju 1825) Vassalli kien hejja ediz- zjoni ġdida bit-taljan tal-Grammatka Maltija (li għall-ewwel kien għamel bil-latin f'Ruma fl-1791). F'din il-grammatka ġdida kien hemm miġburin il-lezzjonijiet kollha li hu kien lafiaq ta fil-kors tal-Malti l-Università. Barra minn dan, sa dak iż-żmien kien kiteb il-Qwiel Maltin idi ħarġu stampati tliet snin wara, kif ukoll Dizzjunarju mit-Taljan għall-Malti (li jwieġeb glial Lexicon ta' qabel li kien mill-Malti għal-Latin u Taljan) xogħol li Vassalli kellu ħajra kbira li jistampa u jippublika. Qabel ma nsemmu iżjed fuq dawn ix-xogħlijiet, sabhiex il-qarrej jista' jorbot is-sensiela tal-ħidma letterarja. ta' Vassalli fl-aħħar snin ta' ħajtu, jaqbel li mmorru xi sentejn lura, jiġifieri mat-tlitt snin wara li Vassalli kien raġa' lejn Malta. Fil-bidu tal-1823 Vassalli kienu qabbduh jaqleb għall- Malti l-Vanġelji u l-ewwel ma qaleb għall-Malti kien dak ta' San Mattew. Għal ħabta ta' April 1823 heda, t-traduzzjoni tal-Vanġelju ta' San Mark. F'ittra tat-28 ta' Marzu, 1823, ir-Rev: William Jowett (1) li kien id-Direttur tal-pubbli- kazzjonijet taċ-'Chureh Missionarv Societv' f'Malta, kien fisser ruħu illi 'huwa rnexxielu fl-aħħar iqabbad traduttur ġdid għall-Malti, li fejn l-oħrajn hu l-aħjar wieħed fil-Gżira, sew għal dik li bi ħila kemm għal dak li hu isem, u dan hu xejn inqas ħlief il-għaref Antonio Vassallo (sic), awtur ta' dizzjunarju malti, li kien qiegħed igħix f'faqar kbir… Għal dak li hu ħlas hu kien qiegħed jagħtih xi ħaġa inqas mill- kwart ta' dak li talab. L-istil tiegħu', jissokta jgħid Jowett, Ċhuwa wisq aħjar minn dak ta' Cannolo u tat-tabib Naudi u jien inħossni wisq ferħan bih.' Qabel Vassalli jidher illi ċ-'Qhurch Missionarv Societv' kienet qabbdet f'dan ix-xogħol ta' traduzzjonijiet lil (fiu- seppe Marin Canolo li skond ma jgħid ir-Reverend C. F, Sehlienz, (2; li kien laħaq għal xi żmien flok Jowett, ''kien isinn is-skieken, tgħallem walidu u għal dak li hu tagħrif ta' ilsna orjentali kien jisboq iktarx lill-pajjżani tiegħu kollha. Bil-Malti kiteb dawn il-ħwejjeġ. Il-Liġi jew il-Għaqda l-Qa- dima, Thomas d Kempis u Grammatka Maltija, manuskritti, Għandna tiegħu stampat il-Vanġelju ta' San Ġwann It-Tabib Cleardo Naudi kien Professur tal-Kimika (1805- 1834: u Professur ta' l-Istorja Naturali (1824-1829: l-Università. Dan kien qaleb għall-Malti bosta ħwejjeġ mill-Ingliż fosthom, biċċa, mill-Katekiżmu ta' Fleurv, biċċa min-noti ta' Weslev fuq il-Liġi jew Għaqda l-Gdida u ħwejjeġ oħra għat-tagħlim reliġjuż u morali, stejjer, ħirejjef eċċ. (jissokta) (1) Kien ''Fellow of St. John's College'', Cambridge, ordna qassis Ap- glikan fl-1814, u f'Malta, ħlief għal xi ftit intervalli, qagħad mill-1820 sal- 1830. (2) Christoph-Friedriek Sehlienz, kien Luteran ta' Wiierttemberg mill- Kulleġġ ta' Basle; kien raġa' ordna bħala qassis Anglikan f'Londra, F'Malta qagħad mill-1827 sal-1842.