Cremona u l-Folklor Ġuże Cassar Pullicino Fil-ħin qasir li għandi ma nistax insemmi kulma nixtieq ngħid fuq Cremona u l-Folklor; għalhekk sejjer nitkellem biss fuq l-iżvilupp ta' l- istudju tiegħu xjentifiku, nipprova nuri l-influwenzi u ċ-ċirkostanzi li wassluh għal dan l-istudju, u nħalli barra l-elementi u l-motivi folkloristiċi fil-poeżija bikrija tiegħu, kif ukoll l-isfond rustiku u d-drawwiet u l-karattri fin-novelli u fid-dramm Il-Fidwa tal-Bdiewa, li dwarhom diġà ktibt f'imkien ieħor.' Il-bidu ta' l-interess serju tiegħu fis-suġġett huwa marbut mas-sena 1916, meta Cremona kellu 37 sena. F'dik is-sena, bil-kixfa tat-tempji ta' Ħal Tarxien, Temi Zammit kien wera li l-fdalijiet arkeoloġiċi bħalhom huma wisq eqdem minn żmien il-Feniċi. L-istess sena (1916) ukoll rat lil Cremona jinxteħet għall-istudju serju u komparat tal-ħrejjef li wara snin wasslu biex iwaqqa' l-parti l-oħra tat-teorija Feniċja ta' Patri Magri. Fl- intervista li kelli miegħu fl-4 ta' Awissu, 19597 huwa kien qalli: 'Ebda studju serju madankollu ma kont għamilt qabel l-1916, meta l-Professur Temi Zammit, ma' tul iż-żmien li kien jaħdem fit-Tempju Neolitiku ta' Ħal Tarxien, u miegħu kont inqatta' n-nofs ta' nhari, kien joqgħod ikellimni fuq ix-xebh tal-Malti ma' l-Għarbi u fuq il-kliem Rumanz fil- Malti meħud mill-Isqalli. Sa dak in-nhar jien kont għadni nemmen ukoll fil-puriżmu Malti mnissel mill-Feniċju, u mimli bil-Ħrejjef ta' Patri Magri u bit-teoriji tal-Feniċi bħala l-ewwel ġens li għammar f'dawn il-gżejjer. Il-kotba li l-Prof. Temi Zammit kien jislifni naqra, ta' ħrejjef u leġġendi Sqallin li, kif sibt, kellhom relazzjoni ma' dawk tal-kontinent ta' l-Ewropa, Spanja, l-Italja, Franza u saħansitra l-pajjiżi tan-Nord, kienu l-ewwel xaqq ta' dawl li bih stajt nagħmel l-istudji ta' xebh bejn il-ħrejjef Maltin ma' dawk ta' Sqallija, l-Italja u artijiet oħra. Minn dan l-istudju jien wasalt biex nifhem li t-teorija ta' Patri Magri ma kellha ebda pedament sħiħ, u li aktarx it-tradizzjonijiet leġġendarji tagħna kienu fil-biċċa l-kbira taż- Żminijiet tan-Nofs minn żmien in-Normanni 'l hawn, flimkien ma' drawwiet tal-ħajja soċjali u reliġjuża. B'dan ma rridx ngħid li fil-ħrejjef tagħna ma ssibx xi fdal ta' xi tradizzjonijiet li juru xi relazzjonijiet qodma semitiċi li tagħhom insibu xi ħjiel fis-Surija u fl-Afrika ta' Fuq.' G.CASSAR PULLICINO, Il-Bennejja tal-Folklor Malti, Università ta' Malta, 1964, pp.84-90, 96-97, G.CASSAR PULLICINO, 'Ninu Cremona Folklorista — Intervista', Leħen il-Malti, Għadd 18 (Numru Speċjali), 1973, pp.15-25. Waħda mill-ħrejjef li Cremona kellu f'rasu hawnhekk hija dik ta' dak ir-raħħal li ħadha ma' Jannar għaliex ma għamilx ħlief bard, u xita xejn, u minħabba f'hekk kellu jżomm il-merħla tiegħu ġewwa l-għar. Fuq hekk Jannar għadab u ssellef jumejn mingħand ħuh Frar. Jannar fl-aħħar jiem tiegħu wera snienu u fetaħ bwieb is-sema, u għarraq lil dak ir-raħħal bin- ngħaġ tiegħu fl-għar. Fi studju mxebbah li stampa fl-1950' Cremona wasal biex igħid li ''ix-xebh bejn il-ħrejjef Maltin u dawk tradizzjonali mnisslin mill-Palestina huwa wisq iżjed fil-qrib minn dak ta' bejn il- ħrafa Maltija u dak ta' Sqallija, għalkemm fil-personifikazzjoni tax-xhur ma jaqblux'' (p.15). Ġ. Aquilina fil-ktieb tiegħu tal-Proverbji kompla wessa' l-għalqa tat-tixbih dwar l-istess argument b'eżempji ta' qwiel oħra minn Damasku u mil-Lebanon.' Dak iż-żmien ta' preparazzjoni u ta' qari — l-iżjed tal-kotba ta' Giuseppe Pitre dwar it-tradizzjonijiet popolari ta' Sqallija li għadna nistgħu narawhom fil-librerija tal-Mużew Nazzjonali, kultant b'xi nota fil-marġini minn id Cremona'— dam sejjer ħames snin sakemm imbagħad, matul it-tliet snin 1921-1923, ħareġ l-ewwel frott tiegħu — ħames studji li dehru f'rivisti serji hawn Malta u barra. Din ta' l-aħħar kienet l-iżjed kitba importanti f'dan l-ewwel żmien ta' l-istudji folkloristiċi tiegħu. Kienet konferenza magħmula fl-'Aula Magna' ta' l-Università, fit-22 ta' Frar, 1922, f'laqgħa tal-'Malta Historical and Scientific Societv'. Fiha, kif fissirli fl-1959, kien wera ''ir-rabta li turi r- rifsiet li ħalla fil-moħħ u fir-ruħ tal-poplu Malti r-riġel taċ-Ċiviltà Ewropea li mill-bidu taż-Żminijiet tan-Nofs ħakmet fuqna, saħansitra qalb in-nies tar-raba', l-inqas li setgħet fost il-popolazzjoni tittiefes minn kull drawwa u superstizzjoni ewlenija.'' Fuq dan l-istudju tiegħu kienet saret reċensjoni fil-Folklore ta' Londra, kif ukoll f'xi ġurnali lokali. Fost dawk li marru jisimgħu kien hemm Dun Karm u l-Prof. Fil-minuti ta' din il-laqgħa tas-Soċjetà jinqara dan: ''Mr. Anth. A. CREMONA, 'Folklor Malti — Fdal il-Qwiel Qodma fil-Ħrafa ta' Jannar, Frar u Marzu', Il-Malti, Marzu 1950, pp.13-17. Stilon take prominent part''5 Dwar din iċ-ċirkostanza fl-intervista li kelli miegħu fl-1959 Cremona kien qalli ''… xtaqt insemmi wkoll il-kummenti li għamilli f'ittra l-Prof, Savce, il-magħruf Assirjologu, li nzerta wkoll sama' l-lecture tiegħi meta kien hawn Malta, mistieden mill-Prof. L-ittra msemmija ma ġietx f'idejna, iżda nistgħu nieħdu xi ħjiel ta' x'kien laqtu lill-Prof. Savce minn din is-silta mit-taħdita li saret fl-24 ta' April, 1940 dwar Folklor u Lsien Malti' fejn Cremona kien fakkar x'kien qallu Savece: ''Illi l-Maltin jitkellmu bi Lsien li hu ta' nisel wieħed ma' l-Għarbi fil-waqt illi l-folklor tiegħu huwa, tista' tgħid, kollu kemm hu Ewropew, hi waħda mill-ħwejjeġ illi fuqha stagħġeb il-magħruf Professur Savce meta sama' u qara t-taħdita tiegħi fuq il-Folklor Malti dwar it-Temp u l-Biedja u staqsieni jekk dan kienx imħabba li l-Maltin baqgħu nsara. — Hija ħaġa li ma tistax tiċħadha illi r-Reliġjon kienet waħda mir- raġunijiet qawwija li dejjem għażlet l-ilsien Semitiku-Malti minn dak ta' l-Għarbi fl-Afrika ta' Fuq li ħa x-xejra tal-progress Mawmettan fil-waqt li l-Malti fil-perijodu Biżantin kien laħaq ħa, u baqa' jieħu, l-ewwel ix- xejra tad-drawwiet tal-Knisja Sirijaka, u mbagħad tal-Latina bil-liturġija skond il-kalendarju Ġuljan, u mbagħad Gregorjan. ' Kumment ieħor fuq l-istess studju ''Weather and Husbandrv Lore'' kien dak tal-Prof. Minn dejjem laqatni imma qatt ma stajt nifhem kif u għaliex Cremona stampa żewġ artikli, wieħed Malta u l-ieħor Londra, fuq id-drawwiet fil- Mewt, Vistu u Dfin, b'intervall qasir ta' sena bejniethom u tista' tgħid bl-istess kliem u kontenut. Mat-tagħrif mogħti lil Rob. Mifsud Bonnici, kompilatur tad-Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali (1960), insibu Leħen il-Malti, Għadd 18, 1973, p.18. A. CREMONA, Folklor u Lsien Malti — Taħdita (meħud minn Leħen il-Malti, Nri. 158-160 u Nri. 161-162 ta' l-1944, pp.5-6). 10 Il-Malti li Cremona kien Membru tal-Folklore Societv ta' Londra bejn l-1921 u l-1927 (p.143). Għal bosta snin bqajna ma nafu xejn iżjed dwar ir- relazzjoni tiegħu ma' din is-Soċjetà. Dan l-aħħar, minn ittra (letter-card) li ġiet f'idejja mal-karti tiegħu li jinsabu għandi, sibt illi fis-27 ta' Ġunju, 1920 Cremona kien kiteb lis-Segretarju tal-Folklore Societv ta' Londra u staqsieh jekk jilqagħlux għall-istampa artiklu dwar il-Folklor Malti. It- tweġiba ta' William Crooke,' Editur tar-rivista Folklore, kienet din: Fil-qiegħ ta' din l-ittra Cremona niżżel nota li fil-21 ta' Settembru, 1920 kien bagħat artiklu dwar ''Maltese Funereal Customs''. Għaddiet sena, u għaddiet oħra, u l-artiklu m'hemmx li jidher stampat. Għalhekk fl-1922 Cremona aktarx għax qata' qalbu b'dan id-dewmien kollu, ħareġ l-artiklu ''Maltese Funereal Customs'' fil-Melita, hawn Malta. Imma s-sena ta' wara, l-1923, tal-Folklore Societv waslu biex jistampawh huma wkoll, kif fil-fatt sar (Vol. Naturalment, bejn imħabba t-tul u bejn biex ma jkunx ripetizzjoni ta' dak li deher f'Malta, Cremona għamel xi tibdil u qassru, u l-artiklu deher fir-rivista Ingliża mingħajr id-dokumentazzjoni li kellu fin-noti u fl-appendiċi. Minn dan l-artiklu jidher li Cremona kien ħa l-ispunt biex jikteb fuq id-drawwiet fil-mewt u l-vistu mit-tagħrif dwar ''Beliefs regarding Death in Cumberland'' pubblikat fil-Folk-Lore (Vol. William Crooke (1848-1923), għal ħafna snin impjegat fl-'Indian Civil Service' u serva wkoll bħala District Magistrate, kien meqjus bħala figura ċentrali fir-relazzjonijiet folkloristiċi Anglo-Indjani. Wara li reġa' lura fl-Ingilterra ħa sehem attiv fil-Folklore Societv' ta' Londra, u kien President tagħha fl-1912 u fl-1913. Mill-1915 sakemm miet fl-1923 huwa kellu l-kariga importanti ta' Editur tas-Soċjetà. Għal tagħrif ieħor u apprezzament tal-ħidma tiegħu fl-studji tal-folklor ara R. DORSON, The British Folklorists: A Historv, London, Routledge $ Kegan Paul, 1968, pp.341-346. minn Sir James Frazer, dak iż-żmien awtorità kbira fuq is-suġġett, awtur fost l-oħrajn tax-xogħol klassiku The Golden Bough. F'dawn it-tliet snin, u wara wkoll, jidher li Cremona kien iżomm ruħu aġġornat fix-xogħol tal-Folklore Societv. Barra minn hekk, f'nekroloġija li kiteb ta' Margaret Murrav,il awtorità kbira fuq l-Eġittu li ħadmet fl-iskavi hawn Malta wkoll bejn l-1921 u l-1927, u fl-1932, huwa semma kif kien iltaqa' magħha hawn Malta fil-1932 permezz ta' Temi Zammit u qal: ''Qabel ma ltqajt magħha hawn Malta fl-1932 jien kont naf lil Miss Murrav bħala membru fil-Kunsill tal-Folklore Societv' ta' Londra (1926). Minn dan naraw li, wara l-influwenza ta' Temi Zammit, il-kitbiet awtorevoli ta' membri prominenti tal-'Folklore Societv' ta' Londra komplew saħħu lil Cremona fl-indirizz tax-xjenza tal-folklor kif kienu jifhmuha u jħaddmuha fis-snin għoxrin. Imma nerġgħu għalli konna qed ngħidu. Wara l-ħidma konċentrata ta' dawk it-tliet snin (1921-1923) f'daqqa waħda l-istudji ta' Cremona waqfu għal kollox u għal ħdax-il sena sħaħ baqa' ma kiteb xejn ta' siwi xjentifiku. Għal bosta snin ma stajniex . inkunu nafu x'kienet ir-raġuni, imma llum nistgħu ngħidu li r-raġuni kienet l-indifferenza u n-nuqqas ta' inkoraġġiment jew apprezzament li bihom kien milqugħ ix-xogħol tiegħu mill-klassi suppost kolta tal-gżira. Dan nafuh minn ittra tat-22 t'Awissu 1933 li Cremona bagħat lill-Prof. Leħen il-Malti, Għadd 7, 1964, pp.39-40. Margaret Murrav, flimkien mas-Sinjura L. Galea, kienet ħarġet traduzzjoni bl-Ingliż ta' ħames ħrejjef Maltin bl-isem Maltese Folktales, Malta, Empire Press, 1932, 58p. Madankollu, fl-1931 Cremona kiteb xi ħaġa żgħira li dehret f'Il-Malti (pp.15-17) taħt l-isem 'Ninni' u ta' 'Skunġrar u Riqi'. Fl-intervista ta' l-1959 (Leħen il-Malti, Għadd 18, 1973, p.17) huwa kien għarrafni li t-tħannina ta' Orgod, ibni, orqod kien semagħha mingħand mara xiħa ta' madwar 70 sena minn Ħal Tarxien, li kienet taqdih, waqt li l-formula tradizzjonali ta' l-Iskunġrar u Riqi kien semagħha mingħand mara minn Ħaż-Żabbar. U tabilħaqq, kien sewwasew f'dik il-ħabta li Cremona nxteħet mill-ġdid biex jikteb studju ieħor importanti. Ftit xhur qabel, fir-rivista Lares ta' Settembru, 1932 deher artiklu ta' Ettore Rossi, Direttur tar-rivista ta' kull xahar Oriente Moderno u Professur tat-Tork fl-Università ta' Ruma, bl- isem ta' ''Scibilia Nobili e la leggenda maltese della Sposa della Mosta''. Rossi kien ġie l-ewwel darba Malta fl-1924 u matul miġjiet oħra kien sar jaf ħafna Maltin studjużi, kif ukoll imseħbin prominenti ta' l-Għaqda tal- Kittieba tal-Malti, fosthom lil Cremona. Hawn Malta kien magħruf l-iżjed bħala kittieb dwar l-istorja navali ta' l-Ordni. Fl-istudju tiegħu Rossi kien fisser li l-għanja Maltija m'hix ħlief varjanti ta' 'Scibilia Nobili' ta' Marsala, fi Sqallija, fejn ix-xebba misruqa kien jisimha Scibilia. F'Marzu ta' l-1934, naħseb jien bl-istimulu li nissel fih Corso, Cremona ħareġ studju aktarx bħala tweġiba u kumment għal dak ta' Rossi li kien fisser il-fehma li l- ġrajja Maltija hija tas-Seklu Ħmistax. Cremona fit-tweġiba tiegħu fil- Journal of the Malta Universitv Literarv Societv (No. 10, March 1923) wera fuq ix-xhieda ta' l-istoriku Malti G.A. Ciantar fil-Malta Illustrata illi s-serq ta' l-għarusa tal-Mosta kien sar mill-kursari fl-1526. Il-Prof. Corso fis-sena ta' wara kien għamel kummenti favorevoli fuq il-kitba ta' Cremona f'monografija msemmija ''La Canzone della Sposa rapita dai pirati barbareschi' f'La Rivista d'Oriente. F'Awissu ta' l-1933 Corso kien qabad korrispondenza ma' Cremona, fuq suġġeriment tal-Prof. Giovanni Calabritto, għalliem tat-Taljan fil-Liċeo, bil-ħsieb li Cremona jgħinu b'materjal u tagħrif li kien jeħtieġ għal artiklu dwar l-Etnografija u Folklor ta' Malta li Corso kellu jikteb għall- Enciclopedia Treccani. Ta' bniedem ġeneruż li kien, Cremona għenu u pass pass li l-korrispondenza bejniethom issuktat, spiċċat biex inbidlet f'rabta ta' ħbiberija li nqatgħet biss tul iż-żmien tal-gwerra u reġgħet kompliet mill-ġdid wara dawk is-snin koroh. Corso u Cremona kienu ltaqgħu darba, hawn Malta, meta Corso kien għamel waqfa qasira huwa u sejjer lejn Tripli. Dan kien fi Frar jew f'Marzu, ta' l-1935, kif jidher mill-ittra li bagħat lil Cremona fit-18 ta' Marzu, 1935 fejn irringrazzjah ta' l-akkoljenza li għamillu ''tul il-waqfa qasira f'Malta'' u bagħatlu t-tislijiet tiegħu ''col ricordo delle belle ore passate insieme.' F'Settembru ta' l-1949 Cremona kien jinsab f'Napli, N. Cremona u l-Folklor 13 flimkien ma' Anton Buttigieg, u kien irranġa biex jiltaqgħu ma' Corso, iżda dan kellu jitlaq malajr mill-belt imħabba saħħtu u l-laqgħa ma seħħitx. Sa mill-1933 Corso kien dejjem iħeġġu lil Cremona biex jiktiblu artikli. Sa fl-aħħar Cremona qatagħlu xewqtu lil Corso u bagħatlu artiklu, biex ma ngħidx l-aħjar artiklu li qatt kiteb, bl-isem ''Folklore maltese: lingua, credenze e costumi'' li deher fir-rivista internazzjonali Folklore (N.1-2, IX annata, 1954) li tagħha Corso kien id-direttur. Fl-24 paġna ta' dan l- istudju Cremona jagħmel sintesi tal-konklużjonijiet li wasal għalihom fl- Il-kittieb preżenti jieħu pjaċir ifakkar fil-qalb kbira li wera Cremona fl-1954 meta qabbdu mal-Prof. Corso u ħeġġu biex jiktiblu għar-rivista tiegħu, Folklore. B'riħet hekk il-kittieb preżenti kien qabad korrispondenza ma' Corso li damet sejra sa l-1960. Fil-fatt Corso kien ħareġ biss l-introduzzjoni ta' l-istudju ''Antichi Cibi Maltesi'' fir- rivista tiegħu Folklore (Napoli, XI, Fasc. l-IV, 1957 pp. 52-61) u ma laħaqx ippubblika d-dokumentazzjoni dwar l-ikel Malti li kellha magħha. L-Istudju sħiħ jinqara fir-rivista Melita Historica (III, 2, 1961, pp. 31-54, u fil-ktieb Studi di tradizioni popolari maltesi (1989, pp. 58-85). istudji li kiteb matul il-25 sena ta' qabel dwar in-natura u n-nisel tal- folklor ta' dawn il-gżejjer. Fih imiss il-fergħat prinċipali tas-suġġett: il- mitoloġija (bil-Ħares, il-Gawgaw, l-Għafrit, il-Belliegħa eċċ), kliem ir-riqi jew eżorċiżmi, twemmin fieragħ jew superstizzjonijiet (e.g. l-għajn u l- magħmul), qwiel tat-temp u l-biedja, drawwiet ta' żwieġ u mewt, festi u fieri qodma, ħrejjef, logħob tat-tfal, ilbies tar-rġiel u tan-nisa. Ma rridux ninsew li l-interess ta' Cremona fil-folklor tnissel mill-ġibda u mill-istudji tiegħu lingwistiċi dwar l-Ilsien Malti. Ma nistagħġbux għalhekk li erba' snin wara t-tweġiba'il Rossi, fl-24 ta' April, 1940 huwa għamel taħdita lill-istudenti ta' l-Għaqda tal-Malti (Università), f'waħda mil-laqgħat tagħha, dwar Folklor u Lsien Malti. Imħabba li xahar u nofs wara kienet bdiet il-gwerra ma' l-Italja din it-taħdita interessanti ma kenitx stampata f'Leħen il-Malti qabel l-1944. Fiha, kif fissirli Cremona fl-intervista ta' l-1959, huwa wera r-rabta li hemm bejn l-ilsien kif inhu mitħaddet illum u l-Folklor Malti, jiġifieri l-Ilsien Malti fil-frażjoloġija tradizzjonali, twemmin u superstizzjonijiet u fit-terminoloġija folkloristika tiegħu.'' L-aħħar kontribut ta' Cremona, Le relazioni etnografiche del folklore narrativo e leggendario dell'isola di Malta, wassal fit-tmiem il- konklużjonijiet tiegħu dwar il-kurrenti ta' tixbih li nsibu fil-ħrejjef u l- leġġendi tagħna. Għandi l-pjaċir ngħid li kien bl-insistenza tiegħi, meta ridt nibda noħroġ il-Malta Folklore Review fl-1962, li Cremona fl-aħħar qabel li jgħaqqad u jagħti forma ta' artiklu twil lill-materjal komparattiv li kien ġabar bejn l-1916 u l-1920 meta, imħeġġeġ minn Temi Zammit, kien daħal fil-qalba tas-suġġett u beda jinfatam mis-seħer u mill-kitba tat-teorija Feniċja ta' Patri Magri. Wara huwa kien għaraf l-importanza taż-żewġ elementi, Semitiku u Rumanz, sew fl-ilsien sew fil-folklor ta' Malta. Dan l-istudju ta' Cremona qala' kummenti favorevoli mingħand il-Prof. Paolo Toschi ta' Ruma, f'reċensjoni li dehret f'Lares (Frasc. G. CASSAR PULLICIONO, 'Ninu Cremona Folklorista - Intervista', Leħen il-Malti, Għadd 18 (Numru Speċjali) 1973, p. 17. Dawn kienu l-linji ewlenin tal-ħidma ta' Cremona bħala studjuż tal- Folklor.' Nittama li rnexxielna nuru fil-kuntest tagħhom mhux biss l- ismijiet u l-kontenut fil-qosor ta' l-istudji tiegħu, imma dak li hu daqshekk ieħor importanti, iċ-ċirkostanzi u l-istimoli minn studjużi kbar li minn żmien għal ieħor wasslu 'l Cremona biex igħaddi l-materjal folkloristiku tagħna mill-għarbiel ta' kriterji xjentifiċi, u bla ebda passjoni jlaqqgħu, ixebbhu, jorbtu u jurih kif għandu jkun muri, imqabbel mal-folklor ta' pajjiżi oħra tal-Mediterran. Għal apprezzament iktar dettaljat u tagħrif ieħor dwar il-ħidma ta' Cremona ara ż- żewġ kapitli 'Antonio Cremona Folklorista' u 'Un articolo su Malta di Raffaele Corso e il suo carteggio con Antonio Cremona', fil-ktieb ta' G. CASSAR PULLICINO Studi di tradizioni popolari maltesi (Universitv of Malta, 1989, pp. 36-57, 360)