IL-KATINA TA' L-IKEL u t-Tajr tal-Priża John Azzopardi Il-ħlejjaq kollha li jgħixu fid-dinja tagħna, mill-aktar waħda mikroskopi- ka sa l-akbar baliena, jiddependu waħda fuq l-oħra. Dan il-proċess jissejjaħ il-katina ta' l-ikel u huwa l- qofol tal-ħajja fis-sistema tan-natura. Permezz tiegħu jinżamm il-bilanċ delikat bejn il-ħlejjaq kollha. Kull ħlejqa fid-dinja tiddependi diret- tament jew indirettament mill-pjanti għall-għajxien tagħha. Il-pjanti huma l-produtturi prinċipali ta' l-enerġija fin- natura. Permezz tal-klorofilla (dik is- sustanza ħadra fil-weraq) il-pjanti jużaw l-enerġija tax-xemx biex jip- produċu z-zokkor u l-lamtu. Huma jerdgħu nutrijenti oħrajn mill-ħamrija permezz ta' l-għeruq. Id-dawl tax- xemx u n-nutrijenti flimkien jip- produċu l-enerġija. Bosta tipi ta' insetti, bħall-ġurati, il- ħanfus, il-friefet, id-dubbien u oħrajn, jiddependu direttament fuq il-pjanti għall-għajxien tagħhom. Huma jiehdu l-enerġija li tkun bniet il-pjanta. L- insetti mbagħad jittieklu minn preda- turi akbar bħall-gremxul, iż-żrinġijiet, il-wiżgħa, l-għasafar, kif ukoll il-ħut. Dawn jistgħu jittieklu minn xi sriep jew mammiferi żgħar, imbagħad jaqgħu vittma ta' predaturi oħrajn li huma kbar u b'saħħithom, tant li mid- dieher wieħed jaħseb li ma għandhomx għedewwa naturali. Dawn il-predatu- ri jkunu ġeneralment fil-quċċata tal- katina ta' l-ikel. Madankollu dan ma jfissirx li l-proċess jieqaf hawn, għax meta l-predatur il-kbir fil-quċċata tal- katina ta' l-ikel imut, il-ġisem tiegħu jitmermer, jiddekomponi u jipprovdi nutrijenti li jerġgħu jirritornaw fil- ħamrija biex jintużaw mill-pjanti għall- għajxien tagħhom. U b'hekk il- proċess jerġa' jibda mill-ġdid, għax fin-natura xejn ma jinħela. Fost il-predaturi ewlenin li jokkupaw il-quċċata ta' katina ta' l-ikel insibu t- tajr tal-priża. Dawn l-għasafar għand- hom sehem siewi fil-bilanċ tan-natura peress li jgħinu biex jinżamm kontroll fuq il-ħlejjaq l-oħrajn li magħhom jif- furmaw il-katina ta' l-ikel. Dan il-kon- troll huwa importanti ferm biex il- popolazzjoni ta' dawn l-ispeċi tal-priża tinżamm f'livell effiċjenti biex l- eżistenza tal-pjanti li jiffurmaw il-bażi tal-katina ta' l-ikel ma tiġix mhedda. Dan il-kontroll huwa importanti wkoll biex il-popolazzjoni ta' l-ispeċi tal- priża tissaffa mill-individwi dgħajfa jew morda u b'hekk l-ispeċi tkompli tissaħħah permezz tal-proċess ta' l- għażla naturali. B'hekk naraw kemm huwa siewi s-sehem li t-tajr tal-priża għandhom fil-bilanċ tan-natura. Mill-banda l-oħra, jekk waħda mill- ispeċi predaturi li fuqha tgħix tajra tal- priża tiġi milquta minn xi kawża sew naturali kif ukoll artifiċjali, ngħidu aħna bħal xi epidemija jew kaċċa bla kontroll jew kontaminazzjoni tar- riżorsi ta' l-ikel minħabba t-tniġġis ambjentali, il-predatur ewlieni, jiġifieri t-tajra tal-priża, issofri l-konsegwenzi wkoll. Wara l-1946, l-ornitoloġisti kienu ndunaw li n-numru ta' pari ta' bies kien qed jonqos serjament fil-pajjiżi tat-tramuntana madwar id-dinja. Fl- Istati Uniti n-numru ta' bisien kien diġà naqas sewwa sal-1950 u kompla jonqos sakemm il-bies għeb għalkol- lox minn dan il-pajjiż. Fin-nofsinhar ta' l-Ingilterra, il-popolazzjoni tal-bies bdiet tonqos serjament madwar l-1956 sakemm il-bies kważi għeb għal kol- lox. Sal-1961, il-bies fit-tramuntana ta' l-Ingilterra kien naqas ħafna wkoll. Mill-1955 'il quddiem kien hemm nuq- qas serju tal-popolazzjoni tal-bies fl- Iskozja, fl-Irlanda, fi Franza, fil-Ġer- manja, fl-Iżvizzera u fil-pajjiżi Skandinavi. Minn studji li saru nstab illi n-nuqqas ta' bisien kien ikkaġunat minn akkumulazzjoni ta' pestiċidi li kienu jintużaw mill-bdiewa biex ibixxu l-uċuħ tar-raba kontra l-insetti. Il-bies kien qed jiġi kontaminat meta jiekol għasafar li kellhom doża ta' fdalijiet ta' L-insetti jiċċappsu bil-bexx velenuż li jintbexx fuq il-pjanti. L-għasafar jieklu l-insetti mċappsin bil-velenu. Dan il-velenu jgħaddi ġot-tajr tal-priża meta dawn jieklu l-għasafar. kimiċi velenużi li nġemgħu ġo fihom permezz taż-żrieragħ imbexxa mill- pestiċidi, li huma kienu jieklu mill- għelieqi. L-effetti ta' dawn il-fdalijiet kemikali li nġemgħu fil-bies kienu prinċipalment tlieta: e il-qoxra tal-bajda tant tkun irqiqa li tinfaqa' taħt il-piż tal-bies fil-bejta; e: majkunx hemm fertilizzazzjoni u l- bies ma jbidx; c id-doża ta' fdalijiet kemikali miġmugħa fil-bies tant tkun qaw- wija li toqtol lill-adulti. B'hekk naraw kemm il-ħlejjaq kollha fis-sistema tan-natura huma marbutin ma' xulxin qishom katina, ħolqa msensla ma' l-oħra. IT-TAJR TAL-PRIŻA F'MALTA Bħala riżultat tal-progress, il- konsumiżmu u l-egoiżmu, f'pajjiżna żdied ħafna l-iskart u miegħu l-ġrieden u l-firien. Minħabba li t-tajr tal-priża m'għadux ibejjet f'pajjiżna, ma hemm l-ebda kontroll naturali għal din il- problema. Li kieku dawk li l-gost tagħhom huwa li joqtlu l-għasafar ma qerdux għal kollox lill-Barbaġann u lill-Ispanjulett li kienu jbejtu fil-gżejjer Maltin, kieku din il-problema tista' tiġi kkontrollata mingħajr l-użu ta' mezzi artifiċjali. Ikun tassew faċli għall- Barbaġann u l-Ispanjulett li joktru u jinxterdu fil-gżejjer Maltin għaliex isibu ikel biżżejjed biex irabbu aktar frieħ mis-soltu, sakemm jintlaħaq ek- wilibriju bejn il-predatur u l-priża, f'dan il-każ, bejn it-tajr tal-priża u l- ġrieden. Għalkemm pajjiżna huwa żgħir, għad hawn ħafna nħawi fejn dan it-tajr tal-priża jista' jbejjet peress li dawn iż-żewġ speċi kapaċi jadattaw ruħhom ħafna għal ambjent differenti, saħansitra anke f'dak mibni. Kieku dawk li jħobbu joqtlu l-għasafar juru daqsxejn ta' maturita' u respon- sabbilta' u ma joqtlux it-tajr tal-priża, li wara kollox huwa mħares bil-liġi, biex jibbalzmawhom, kieku nistgħu nerġgħu naraw il-Barbaġann u l-Ispan- julett ibejtu fil-gżejjer Maltin, jekk mhux ukoll il-Kokka tax-Xagħri li ġieli bejtet u wkoll ippruvat tbejjet fl- imgħoddi. Is-sitwazzjoni f'pajjiżna hija eżempju ċar ta' kif il-bilanċ tan- natura tħassar bħala riżultat ta' ndħil dirett mill-bniedem li kisser il-katina ta' l-ikel billi qered il-predatur ewlieni f'dan il-proċess. Mela minn dan kollu nintebħu kemm huwa delikat il-bilanċ tan-natura u kemm huwa siewi u kruċjali s-sehem tat-tajr tal-priża f'dan il-proċess natu- rali. Jekk il-bniedem ma jagħrafx jieħu ħsieb l-ambjent naturali jispiċċa biex jeqred dan il-bilanċ delikat li n-natura ħolqot wara tant miljuni ta' snin ta' evoluzzjoni. U jekk dan il-bilanċ jin- qered, allura anke l-bniedem ibati l- konsegwenzi, kif wieħed jista' jara diġà. q