LEHEN IL-MALTI. MAĦRUĠ MILL-'GĦAQDA TAL-MALTI' (UNIVERSITÀ) LULJU u AWISSU 1936) IS-SITT SENA (Ghadd 65 u 68 Il-kitba hija Sengħa tal-Ġmiel, u bħas-Snajja tal- Ġmiel l-oħra taħtieġ, biex tikber u tirtaqam, żmien, xogħol u ħedma ta' moħħ. Il-qalb tħoss, ir-ruħ tara, u l-moħħ jaħdem kollox u jfissru bi kliem sabiħ. Iżda mhux il- qarrejja kollha jifhmu kull ma tħoss qalb il- kittieb, mhux kullħadd jilmaħ taħt il-ħżuż ta' ittri mejta dawk id-dehriet, kbar u sbieħ li darba xegħlu t'moħħ. il-kittieb, mhux kullħadd iħoss it-tregħid u t-tqanqil ta' qalb moħbi taħt il-kisja ħafifa tal-kitba, għalhekk il-qarrejja jaħtieġu l- għajnuna ta' kittieba oħra b'qalb aktar ħajja, b'għajn aktar rajja, b'moħħ aktar irqiq li juruhom il-ġmiel u l- kobor tad-dinja maħluqa mill-kittieb u minnu mistura taħt l-istar ħafif tal-kilba Min-naħa l-oħra, xi drabi l- kittieb ma jfisserx tajjeb dak li jħoss, jew ma jarax ġewwa ruħu ħlief dehriet mitfija, bla lewn u bla ħajja, jew ma jħossx ġewwa qalbu ħlief tqanqil dgħajjef u mejjet. Għal kitba bħal din il-qarrej jaħtieġ ukoll il-għajnuna ta' ħaddieħor li jiftaħlu għajnejh u jnebbħu biex ma jieħux b'tajjeb dak li hu ħażin, biex ma jfaħħarx bħala sabiħ dak li ħaqqu t-tmegħir bħala ikrah. Minn hawn tnisslet il-evz/żka. Kritika tfisser tgħar- bila, għażla tat-tajjeb mill-ħażin, tad-dqiq min -nuħħala. Mela kritika letterarja hija dik it- tgħarbila li biha nagħ- żlu dak li hu tajjeb u sabiħ fil-kitba minn dak li hu ħażin, ikrah, jew għallinqas, li mhux tajjeb u sabiħ biż- żejjed. Mingħajr kritika u la l-kitba u lanqas is-Snajja tal-Ġmiel l-oħra ma jimxu 'l quddiem, U għalhekk ma hawnx poplu, li għandu fih xi ftit ta' ħajja letterarja, li ma għarafx il-ħtieġa tal-kritika, u li ma ħaddemx il- kritika kemm seta'. Il-ħajja letterarja tal-Malti għadha kemm bdiet, imma, jaħtieġ li titqawwa bis-saħħa tal-kritika, jekk ma rriduhiex tmut ħesrem. S'issa l-kritika bil-kemm nafu biha, u l- kotra aktarx tħares lejha ikrah, bħallikieku lejn għadu għajjur li jrid ifixkel il-kitba, Fostna kritika aktarx tfisser għira, mibegħda, tfixkil… U min jittarraf igħid nofs ta' kelma ta' kritika, mqar bħala ħbieb, ikollu jnew- wel wiċċu għad-daqqiet ta' ħarta ta' kittieba b'moħħ qasir. Kull min iħarbex erba' kelmiet bil-Malti, jrid l-isem u l-ġieh ta' kittieb; kull min jikteb żewġ versi ħziena, jrid l-isem u l-ġieh ta' poeta, u miskin hu min jitniffes u jgħid kelma waħda biss li ma tkunx taħraq b'tifħir fieragħ u giddieb. Jekk il-ktieb, li jidħol ġo l-għarbiel tal-kritika, jaħsel ikun xi ħajja ta' qaddis, jew xi ktieb ta' tagħlim reliġjuż, igħidu li int trid tfixkel it- tixrid tal-qari tajjeb; ,ekk ikun ktieb miktub minn xi qassis, tisma' min igħidlek li int ma tħobbx il-qassisin; jekk min jagħmel il-kritika jkun qassis, dawk li jfittxu ż-xagħra fil-għaġina (u ma jarawx zokk ta' siġra) igħidu li dan hu nuqqas ta' mħabba lejn għajrna. U fuq kol- lox aktarx li tisma' dejjem din il-għanja: min jagħmel il-kritika hu kburi u għajjur, għax jaħseb li ma hawn ħadd bħalu u jrid li ma jkun hemm ħadd bħalu u jgħir għal kull min jaf jikteb kelmtejn. Dan kollu nafuh mill-esperjenza tagħna, u għalhekk ħadd ma jista' jmerina. Marda qalila ta' poplu li għadu mhux imwieled għal ħajja letterarja. Imma ma tbeżża- għniex. Biex infejjquha, ma nistmellux u lali nqiegħdu l-ħadida tikwi fuq il-ġerħa u l-anqas li naqtgħu laħam ħażin jew nisqu duwa morra. Ħa jibki l-marid kemm irid, iżda wara, meta jfiq, jiżżiħajr lit-tabib li fejjqu. Il-kritika letterarja, biex iddawwal it-triq tal-kitba, jaħtieġ li tkun mibnija fuq dawn is-sisien : Il-kritika għandha tikxef u turi t-tajjeb u l-ħażin, it-tajjeb biex nimxu miegħu u l-ħażin biex nitbiegħdu minnu. Aktarx li ma hawnx kittieb wieħed, tajjeb kemm hu tajjeb, li ma. ssiblux xi żelluma żgħira, jew ħażin kemm hu ħażin, li ma ssiblux xi ħaġa tajba. Għalhekk ikun jonqos mill-ħaqq il-kritiku li jfaħħar kollox, jew ifaħħar biss bla ma jsemmi n-nuqqasijiet, jew inkella jmaqdar bla ma jsemmi t-tajjeb, Il-kritika għandha tħares lejn il-kitba u mhux lejn il-kittieb. Kien min kien il-kittieb, magħruf jew le, mweġġah jew le, ħabib jew le, ix-xogħol tal-kritika għandu jkun dejjem xorta waħda: dejjem għarbiel wieħed li jagħ : żel 'l-istess nuqqasijiet; dejjem għajn waħda li tifli l-istess għiltijiet; dejjem miżien wieħed li jiżen l-istess ħtijiet. Jekk infaħħru l-kittieb, infaħħruh imħabba xogħlu u mhux għax ħabib tagħna, jew għax persuna magħrufa, mweġ- (gha, li rridu minnha; u jekk inmaqdruh jew insawwtuh, inqisu li ma noħorġux barra mit-triq billi nħarsu lejn il- persuna aktar milli lejn il-ktieb. Tifħir kemm hu xieraq, u kxif ta' nuqqasijiet bil-qjies, b'fehma tajba u bi ħbe- berija ma' kullħadd. Meta kittieb ikollu fehma li ma taqbelx mal-fehma tal-kritiku, jekk din il-fehma tista' tinżamm, il-kritiku ma għandu l-ebda jedd idawwar il-kittieb għall-fehma tiegħu. Għandu biss juri l-għala ma jaqbelx mal-kittieb, juri liema jidhirlu li hu l-aħjar, u jħalli 'l kullħadd b'rajh f'idejh jimxi ma' min irid. Fuq dawn is-sisien jidhrilna li nistgħu nibnu kritika tajba, li tolqot bla ma tweġġa' 'l ħadd, li tneħħi l-feh- miet ħżiena ta' mħuħ dgħajfa u ddawwal it-triq tal-kitba. Nifhmuha tajjeb; bla kritika ma nimxux 'il quddiem; jekk irridu li l-kitba tal-Malti togħla fil-ġieh, naqbżu u nitkel- lmu bla mistħija u bla biża' fuq kull ktieb li joħroġ u prażżnu s-sefqa ta' wiċċ ta' dawk il-kittieba li bit-tħarbix tagħhom qegħdin jitfgħu l-ikrah għajb fuq il-kitba tal- Malti. L-imgħoddi għadda; il-lum twelidna għal ħajja ġdida, ħajja letterarja, ħajja li tgħollina u ddaqqasna ma' ġnus oħra, Għalhekk ninżgħu l-fehmiet qodma, u niftħu għajnejna għad-dawl tal-ġmiel li jiddi fil-: etteratura. Taf, ħelwa Marija, Bid-dieqa ta' mħabba ġo fija 7 Dik ħarstek kburija Tweġġagħni, Marija : Int risqi, int hemmi. Tgħidha l-poeżija, O ħelwa Marija, Il-bikja qawwija Li tokrob ġo demmi. Taf, ħelwa Marija, — B'did-dieqa ta' mħabba ġo fija 7 Ġużż CHETCUTI.