::m:m:am:a:babam:bm:.bm:mdhħ b FDALIJIET ARKEOLOĠIĊI FIL-MELLIEĦA Tg q Minn Ernest Vella L-art hija bħal ktieb kbir antik, li fih insibu storja sħiħa. L-art fiha r-rakkonti tan-natura bil-ħlejjaq tagħha u l-istejjer tal-bniedem li għex u sawwar l- art kif illum nesperjenzawha aħna. Bħal kull ktieb ieħor, l-art trid tkun taf taqraha. Meta titgħallem taqra l-ittri imbagħad is-sentenzi, tkun tista' taqra l-istejjer affaxxinanti li hemm moħbija fil-paġni tal- ktieb. Għalhekk dak li ma tgħallimx jaqra, jew ma jinterresahx li jaqra l-ktieb, ma jistax igawdi l-istorja li hemm miktuba u wisq aktar japprezza l-ktieb. Anke l-art li fuqha ngħixu, kemm-il-darba ma nitgħallmux naqrawha u nifhmuha ma nistgħux naslu sabiex napprezzawha u ngawduha. Biss, qabel, jeħtieġ li nieħdu l-interess li nibdew naqrawha. Bosta drabi hafna minna l-anqas interess m'għandhom fl-istorja ta' l-art li ngħixu fuqha. u bħal bosta kotba li jaqgħu f'idejn l-istupidu għax ma riedx jitgħallem, jispiċċa jħażżeż il-paġni u jtertaq il-karta. B'hekk mhux talli hu ma gawdiex l-istorja tal-ktieb, iżda għarrqu u lanqas ħalla lil min jaf jaqra jkun jista' jaqrah. L-art bħala ktieb sfortunat ukoll tisfa vittma ta l-egoiżmu u l-istupidaġni ta' xi wħud. Jekk inharsu lejn l-art tal-Mellieħa naraw bosta abbużi, bħal bini bl-addoċċ, miżbliet u tfigħ ta' radam fuq ix-xagħri u anke fuq monumenti storiċi bħal fdalijiet ta' tempji preistoriċi. Sa llum stess wieħed għadu jilmaħ trakkijiet mimlija radam jew Għal ħafna nies il- fdalijiet arkeoloġiċi, jiġifieri l-fadalijiet li ħallew dawk ta' qabilna, huma l- monumenti kbar u magħrufa bħat-Tempji tal- ġgantija, ta' Ħaġar Qim u ohrajn. Biss il-fdalijeit m'humiex dawn biss. U kontra dak li jaħsbu xi wħud il-Mellieħa m'hix nieqsa mill-fdalijiet antiki tal-bniedem. Hekk wieħed isib bosta oqbra Puniċi ta' l-aħħar sekli Qabel Kristu u ta' l-ewwel sekli Wara Kristu. Barra dawn sa ftit snin ilu wieħed seta' jsib il-fdalijiet ta' tliet Tempji li jmorru lura għal madwar tliet elef sena Q. K. Tnejn minnhom huma meqruda, dak li kien hemm il-Marfa, u ieħor Għajn Żejtuna. It-tielet wieħed li llum il-ġurnata jintuża bħala mansab qiegħed fil-masġar tal-Miżieb. Dawn il-fdalijiet ta' tempji, għerien u oqbra mħaffra fil-blat juru li din il-parti ta' Malta fi żminijiet imbiegħda kienet ukoll abitata, għalkemm ftit hawn studju dwar il-fdalijiet ta' din ix-xaqliba. Meta nħarsu lejn il-widien, bħal dak ta' San Niklaw (inti u nieżel mill-baj pass għall-Għadira), il-Wied ta' Ġnien Ingraw (minn fejn jaħarqu l- tafli neżlin jixħtuh Qasam Barrani u l- Aħrax. Min qiegħed jordom ma jafx x'inhu jeqred. Għalhekk in-Nixxiegħa Kulturali tisħaq li jsir l-istudju meħtieġ qabel biċċa art tintradam. Minħabba li s'issa ħadd ma ta każ, tlifna bosta fdalijiet importanti. Hekk il-Marfa, inti u sejjer lejn iċ- Ċirkewwa, fejn fl-1916 Temi Zammit sab il-fdalijiet ta' Tempju ', ftit snin ilu wieħed għaref radam kollox u Ilum baqa' biss pjanura ta' radam mwittil Addijo l-istorja tagħna, u l-injorant għax egoist u ma jridx japprezza l-istorja tagħna, li tagħġen l-identità tagħna bħala poplu Mellieħi u Malti jeqred darba għal dejjem il-paġni ta' l-istorja t'artna, l-istorja tagħna stessi Is-sit arkeoloġiku f'Selmun qabel ma tnaddaf minn Nixxiegħa Kulturali. XIħ Soċ. La Vittoria 1907-1998 Mellieħa — Malta f'forma ta' arkata. Faċċata ta' din il-kmajra, nsibu fetħa oħra. Xi oqbra kienu mċarrta biex mal-ħajt tħaffer qabar Lokulus għal xi tifel jew tifla. Dan jixħed mid-daqs żgħir tal-qabar. Taħt dan il-qabar insibu l-unika dekorazzjoni f'dan il-kumpless. Id- dekorazzjonijiet fl-oqbra huma mportanti għaliex igħinuna nagħrfu aktar lin-nies midfuan hemmhekk. Mela hawnhekk, fil- blat insibu mnaqqax salib b'nofs tundjatura fil-parti t'isfel li tgħaqqad il-parti mimduda mal-wieqfa'. Kemm-il darba dan is-salib hu ta' l-istess żmien tal-qabar, allura min kien midfun hemm kien ta' twemmin Kristjan. B'hekk dan il-qabar huwa Paleokristjan jiġifieri minn ta' l-ewwel Insara. Ta' min L-Entratura ta' wieħed mill-oqbra Puniko Rumani f'Selmun, mikxuf minn Nixxiegħa Kulturali. murtali tal-Knisja), kif ukoll tas-Sellum, wieħed jilmaħ bosta għerien imħaffra mal-ġnub tax-xifer. Bosta minn dawn l-għerien kienu joqogħdu fihom in-nies. Barra dawn l-għerien wieħed isib ukoll għadd ta' oqbra mħaffra fil-blat. Wieħed mill-isbaħ eżempji ta' oqbra Puniko Rumani huma dawk li hemm f'San Niklaw. Dan il- kumpless li qiegħed maġenb it-triq fih tmien oqbra mħaffra fil-blat. Kif tidħol fil-għar, issib żewġ oqbra fuq xulxin. Dak ta' taħ għandu pjanta rettangolari, filwaqt lil-art tiegħu him aqsuma b'trinka maħaffra fin-nofs. Din hi fonda mal-50 ċm u kienet tintuża sabiex fiha jitfgħu l-fdalijiet ta' l-ewwel difna, għaliex l-oqbra kienu jintużaw għal aktar minn difna waħda. Fuqu nsibu dak li jissejjaħ Lokulus. Il-qabar Lokulus qisu 'cup board' inħaffer fil- blat.Dawn it-tip t'oqbra għal kbar huma jiftakar li fuq in-naħa l-oħra tal-wied hemm l-għar li kien użat bħala knisja, li fih baqa' l-fdalijiet t'affresk. Għalkemm it-tpinġija hi medjevali, jiġifieri mijiet ta' snin wara dawn l-oqbra, wieħed jista' jqis il-possibiltà li fil-Wied ta' San Niklaw kienet tgħix komunità li kellha l-knisja mħaffra f'għar. Imkien ieħor ta' valur arkeoloġiku huwa l- kumpless t'oqbra, barriera u kalati f'Selmun, li n- Nixxiegħa Kulturali kixfet sentejn ilu u li flimkien mal-mużew ta'l-Arkeoloġija qiegħda tagħmel l- istudju meħtieġ u pjan biex jibqa' prottett. Hawnhekk insibu tliet oqbra mħaffra fil-ġnub ta' miġbel, jew barriera tal-qawwi. Wieħed minn dawn l-oqbra baqa' biss l-art tiegħu minħabba li tqatta' mill-barriera. Dan il-kumpless juri li l-inħawi ta' Selmun kienu abitati fi żmien ir-Rumani. Din id- darba l-oqbra m'humiex imħaffra ġo għar iżda huma forma ta' għar żgħir. L-ewwel qabar bħat- Fih insibu mħadda tal-blat f bi tliet ħofriet, tnejn minnhom kwadri fejn tistrieħ ir-ras. Dan il-qabar kien maħsub għal tnejn min-nies. Bħall-oqbra l-oħra nsibu niċeċ fejn kienu jitpoġġew kemm msiebaħ għad-dawl, kif ukoll xi fliexken bil-fwieħa. Ma ninsewx li dawn kienu jemmnu fil-ħajja wara l-mewt. Biss din il- ħajja wara l-mewt kienet ukoll materjali għaliex min iqum kellu bżonn id-dawl ħalli jkun jista' jara fil-vjaġġ ta' wara l-mewt, kif ukoll ikel sabiex jitrejjaq. Fuq il-lemin ta' dawn l-oqbra nsibu kamra mħaffra fil-blat. Il-faċcata tagħha hi mkissra, biss mat-tliet ħitan nsibu tliet oqbra oħra. Dawn jissejħu Arkosolja, għaliex huma bħal sodda tal-ġebel bis-saqaf L-Arkosolja fil-Kumpless t'Oqbra f'San Niklaw. Ernest Vella — Settlement Pattern in teh Mellieħa Area pg. FESTA MARIJA BAMBINA 1998 Soċ. La Vittoria 1907-1998 Mellieħa — Malta tnejn l-oħra għandu l-imħadda tal-ġebel, bil-postijiet għar-ras. B'hekk il-mejjet kien jitpoġga mimdud donnu rieqed. Hawnhekk insibu daħla fejn joqogħdu s-saqajn. Fil-ħajt insibu n-niċeċ għall- imsiebaħ u l-fliexken tal-fwieħa. Bħall-oqbra l-oħra, anke dawk ta' San Niklaw, il-bieb kien jingħalaq b'tirxa, jiġifieri ġebla li timblokka l-bieb żgħir li mbagħad kienet tiġi mkaħħla. Qrib dawn l-oqbra, fil-miġbel instabu biċċiet tal-fuħħar. Il- Puniċi kienu l-Maltin ta' nisel Feniċi li bejn is-seklu 8 u 7 ġew Malta minn fejn illum hu magħruf bħala l-Lebanon. Il-Feniċi kienu d-dixxindenti tal-Kananej, li jissemmew fil-Bibbja. Dawn l-oqbra huma ftit mill-ħafna li hawn imxerrdin mal-Mellieħa bħal fil-Mistra, il-Miżieb, l-Imġiebaħ, id-Dahar u l-Aħrax. Dan juri li kien hawn komunitajiet żgħar ta' nies imxerrda qrib il-widien. L-oqbra huma biss parti mill-fdalijiet ta' dawn il-Melleħin tal-qedem, biex insejħilhom hekk, ghaliex dawn riedu saqaf fuq rashom dment li kienu ħajjin. Biss l-oqbra huma importanti mhux biss għax huma l-aktar fdalijiet ċari li baqgħalna fil-Mellieħa, iżda għaliex jitfgħu dawl dwar kif dawn in-nies kienu jħarsu lejn il-ħajja, it-twemmin tagħhom dwar il-ħajja wara l-mewt u r-rispett ul-importanza li kienu jagħtu lil qrabathom il-mejta. It-tħaffir ta' dawn l-oqbra juri ċerta sengħa u għalkemm nieqsa mit-tiżjin hemm raffinattezza fix- xogħol. B'hekk nistgħu naraw dedikazzjoni minn naħa ta' dawn in-nies lejn id-dfin tal-mejtin. Ir-reqqa sabiex iħaffru l-imħaded fejn tistrieħ ir-ras, jikkopja l-mudell tas-sodda fejn il-midfun donnu bniedem rieqed. Dan jixhed il-ħsieb fejn il-mewt hija biss raqda twila, li minnha l-bniedem iqum għal ħajja ta' dejjem. . Hekk rajna kif l-Arkeoloġija, jiġifieri l-istudju tal- fdalijiet antiki li ħalla l-bniedem, tagħraf taqra l-art bħallikieku ktieb. Għalhekk huwa bil-bosta importanti li nibżgħu għal dan il-ktieb, li huwa artna. Għax fiha nsibu l-istorja tagħna minquxa fil- blat u l-ġebel. DAVID CILIA GĦALL-ĦIDMA PASTORALI LI WETTAQ FIL-PARROĊĊA TAL-MELLIEĦA U NAWGURAWLU KULL SUĊĊESS F IL-ĦIDMA L-ĠDIDA TIEGĦU. NIFIRĦU LIL FR. EMMANUEL CAMILLERI FIX-XOGĦOL PASTORALI LI SER JIBDA FIL-PARROĊĊA TAGĦNA FL-OKKAŻJONI TAL-FESTA. Soċ. Fil, La Vittoria 1907-1998: Mellieħa — Malta