Kif żviluppat u saret Parroċċa l-Isla Fl-Isla llum il-ġurnata minbarra dawk li hemm fil-privat prinċipalment insibu tliet knejjes, dik ta San Ġiljan li l-ewwel darba nbniet fl-1311, tal-Porto Salvo, magħrufa aktar bħala ta' San Filippu u l-parroċċa ddedikata lil Marija Bambina. F'dan l-ewwel żminijiet sakemm ġew. il-kavallieri din l-akwata ta' Malta kienet tissejjaħ l-Għolja ta' San Ġiljan, iżda meta l-kavallieri ġew Malta u stabbilew ruħhom f'dawn l-inħawi mod speċjali fil-Birgu għażlu li l-inħawi ta' fejn illum hawn l-Isla jiġu mibdula f'post ta' rikreazzjoni. Bnew xi palazzi, ħawlu kwantità kbira ta' siġar, bnew xi mtieħen biex ikunu jistgħu jitħnu l-qamħ tal-Ordni. Fuq din l-għolja kien hemm bosk li kien jintuża għall-kaċċa, tant li l-knisja ewlenija ta' dak iż-żmien kienet iddedikata lil San Ġiljan. il-Knisja Ġiljan fl- Għal ħabta tal-1552 meta bħala Gran Mastru ta' Malta kien Jaun D'Omedes (1536-1553) fit-tarf tagħha fejn illum kważi jmiss ma' Bormla bena l-forti ta' San Mikiel u allura dan il-promontorju beda jissejjaħ l-Isola ta' San Mikiel. Dan il-forti ssemma' għal dan il-qaddis għax kien lest minn kollox fit-8 ta' Mejju meta l-knisja tiċċelebra l-festa ta' dan il-qaddis. Laħaq Gran Mastru Claude De la Sengle u minkejja li dam Gran Mastru ftit aktar minn erba' snin biss, iddeċieda li jibdel wiċċ l-Għolja ta' San Ġiljan f'Belt ġdida. Għal darba oħra bidlet isimha u bdiet tissejjaħ Città Senglea. Il-popolazzjoni dak iż-żmien ma kinitx waħda kbira u n-nies li kienu jabitaw f'dawn l-inħawi kienu għadhom jużaw il-knisja dedikata lil San Ġiljan. Matul l-Assedju l-Kbir is-Sengleani ġġieldu kontra ta' San Isla il-Knisja tal- Porto Salvo fl-Isla il-Gran Mastru Juan D'Homedes ipproġetta li l-isla, jew aħjar, iż-żewġ għoljiet ta' San Ġiljan u tal-Mitħna, jissaħħu bi swar qawwijin. Dan kien il-bidu tal-Forti Sar Mikiel. L-inġinier kien l-Mislem b'qalb kbira flimkien mal-Kavallieri. Tilfu ħafna nies, imma fl-aħħar mill-aħħar il-Forti San Mikiel ħareġ rebbieħ ukoll meta fit-8 ta' Settembru l-għadu ċeda. Kien propju għalhekk kif naraw aktar 'il quddiem li din il-parroċċa ġiet iddedikata lil Vitorja. Insibu dokumentat fil-Viżta Appostolika ta' Monsinjur Pietro Dusina li għamel fil-Birgu u fl-inħawi fid-19 ta' Frar 1575, li żar l-Isla u dik il-knisja ċkejkna. Dak iż- r-residenti ma kinux sodisfatti. Huwa sar jaf li kien hemm xi legati marbuta mal-knisja ta' San Ġiljan u minħabba l-popolazzjoni li bdiet tiżdied, wara li kkonsidra t-talbiet tas-Sengleani, ta l-approvazzjoni tiegħu sabiex fil- Knisja ta' San Ġiljan ikun hemm saċerdot permanenti. Dan sar bl-approvazzjoni tal-Isqof ta' Malta. Dan is- saċerdot ingħata d-dritt li jamministra s-sagramenti imma d-drittijiet parrokkjali u l-ġurisdizzjonijiet jibqgħu f'idejn L-Assedju fuq il-Forti San Mikiel nhar fis-27 ta' Ġunju 1565. hu l-fundatur tal-Isla, imma rabat magħha ismu Hu aktar magħruf bis-saħħa tal-Isla, milli għal dak li għamel bħala Gran Mastru. il-parroċċa tal-Birgu. Dan kien l-ewwel pass li l-belt magħrufa bħala Civitas Invicta ssir parroċċa. Il-poplu tal-Isla maż-żmien kompla jikber u minħabba l-inkonvenjenza li bdiet tinħoloq talbu lill-Isqof sabiex jinqatgħu darba għal dejjem mill-Birgu u ssir parroċċa indipendenti għaliha. Din it-talba ġiet milqugħa propjament sitt snin wara ż-żjara ta' Dusina meta fit-3 ta' Ġunju tal- 1581, l-Isqof Tommaso Gargallo ddikjara l-Parroċċa ta' San Ġiljan bħala Parroċċa indipendentament mill-Birgu, u s-saċerdot Don Antonio Nicolaccio ħa l-pussess bħala l-ewwel kappillan ta' din il- parroċċa. Sakemm l-Isla saret parroċċa nistgħu ngħidu li kienet diġà topera bħala viċi parroċċa għalkemm dak iż-żmien dan it- titlu ma kienx jintuża, minħabba l-fatt li s-saċerdot li kien jieħu ħsieb l-affarijiet spiritwali tas-Sengleani kellu diversi drittijiet, għalkemm xorta waħda l-magħmudijiet riedu jsiru fil-Birgu. Minħabba ċ-ċokon tal-Knisja ta' San Ġiljan wieħed mill-ewwel passi li l-kappillan ħa kien li jinbena maqdes ġdid. Wara konsultazzjoni sħiħa mal-parruċċani u l-arkitetti, ġie deċiż li t-tempju l-ġdid jinbena viċin ħafna ta' fejn kien hemm il-forti ta' San Mikiel. Minħabba li dan il-forti kellu importanza kbira matul ir-rebħa tal-Assedju kontra t-Torok fl-1565, ġie deċiż ukoll li l-knisja l-ġdida tiġi dedikata lil Marija Bambina bit-titlu tal-Vitorja. Malli ġiet akkwistata l-art, u l-pjanti tal-knisja tlestew u ġew approvati mill-Isqof, l-ewwel pass kien li jibdew jinġabru l-fondi għal din il-binja. Minn meta saret parroċċa sakemm tpoġġiet l-ewwel ġebla, għaddew Id- il sena. Kien l-istess Isqof Gargallo li fil-festa tat-twelid tal-Madonna, fit-8 ta' Settembru tal-1595, mexxa din iċ- Deħra minn ġewwa tal-Bażilika Kolleġġjata ta' Marija Bambina. ċerimonja tat-tqegħid tal-ewwel ġebla. Id-data li xi storiċi għajtu li l-Isla saret Parroċċa hija t-3 ta' Ġunju 1581. Tajjeb li ngħidu li l-Isqof Alpheran De Bussan isemmi s-sena imma ma jagħtix id-data eżatta. Biex tlestiet minn kollox il-knisja ħadet ħafna snin u kien propju t-tielet kappillan tagħha Don Kosmo Talavera li fuq ordni tal-Isqof Cagliaries bħala delegat personali tiegħu bierek u trasporta b'akbar sollenità l-Ewkaristija mill- knisja ta' San Ġiljan fil-festa ta' Santa Marija, fil-15 ta' Awwissu tal-1630. Tajjeb ngħidu li fil- kappella ta' San Ġiljan minbarra xi sagramenti u ċelebrazzjoni tal-quddiesa, ingħata d-dritt li tinżamm l-Ewkaristija fit- tabernaklu u żjut imbierka. Dawn kienu jingħalqu f'tieqa tal-ġebel li kienet tinżamm magħluqa sewwa. Il-konsagrazzjoni tal-parroċċa damet ħafna ma saret u huwa dokumentat li fil-15 ta' Ottubru 1743, kien l-Isqof Paolo Alpheran de Bussan li kkonsagra din il-parroċċa. L-awtoritajiet ekklesjastiċi Sengleani ma waqfux hawn. Il-kappillan Salvatore Bonnici għan-nom tal- parruċċani tiegħu talab lill-Papa Piju VI sabiex il-parroċċa tal-Isla issir Kolleġġjata. Dan il-privilleġġ ingħata mill- istess Papa fil-21 ta Mejju 1786. Għal bidu dan kien jikkonsisti f'ħames dinjitajiet u sitt kanonikati iżda ma tantx għadda żmien meta dawn inbidlu u minflok sar sitt dinjitajiet u sittax-il kanonikat. Il-pussess tal-ewwel kanonċi kien sar lejlet il-festa tal-Bambina fl-1786. Insibu li din il-kolleġġjata minn dejjem kellha ċerta privileġġi u onorefiċenzi. Fost dawn hemm is-salib pettorali tal-kanoniċi li huwa dekorat mhux biss bl-arma tal-kolleġġjata dedikat lill-Madonna, imma wkoll b'dik tal-Gran Mastru La Sengle bħala l-persuna li waqfet l-Isla. Hemm ukoll dik tal-Gran Mastru Emmanuele De Rohan li kien għen ħafna sabiex l-Isla saret kolleġġjata. Tajjeb ngħid ukoll li din il-parroċċa bl-għajnuna u rakomandazzjonijiet li għamel l-Isqof Pietro Pace, il- kapitlu jista' jagħmel l-użu tal-mazza. Nagħlaq billi nsemmi żewġ avvenimenti storiċi kbar fl-istorja tal-Isla, li huma meta l-Isqof Mawru Caruana, assistiet mill-Isqof ta' Għawdex Ġwann Marija Camilleri u l-Isqof Angelo Portelli, inkuruna solennement lill- istatwa ta' Marija Bambina fix-Xatt tal-Isla nhar l-4 ta' Settembru 1921 u meta fit-3 ta' Jannar toħroġ l-ittra Appostlika tal-Papa Benedittu XV sabiex il-Kolleġġjata tal-Isla tingħata l-ġieħ ta' Bażilika Minuri. Referenzi Ħajr- Max Farrugia Dip LIS it-Tribuna Bażilikali armata fil-jiem tal-festa. il-Papa Benedittu XV L-ISLA TQIM PERSUNAĠĠI EKKLESJASTIĊI MEJTIN 4 LI KIENU L-PROTAGONISTI TA' L-INKURUNAZZJONI 4 L-E.T. Dom Mauro Caruana O.S.B., Isqof ta' Malta M. Camilleri O.E.S.A., Isqof ta' Għawdex Portelli, Isqof titolari ta' Selinonte, Vigarju Ġenerali ta' nag ala.