I Żmien il-Gwerra fil-Mosta — iċ-Ċentru ta' l-ARP Minn George Cassar Bħal f postijiet oħra, l-Air Raid Pracautions kellhom ukoll Ċentru fil-Mosta. Dan kien fl-iskola primarja tal-gvern fi Triq Grognet. Din l-iskola' kienet tintuża bħala post ta' dekontaminazzjoni u l-ewwel għajnuna, fost funzjonijiet oħra.' Il-bini ta' l-iskola kellu jittieħed fil-bidu tal-gwerra u ġie imqassam f'sezzjonijiet biex jaqdi bżonnijiet mediċi u kliniċi li setgħu jinqalgħu matul l-attakki u l-konsegwenzi tagħhom. Pjanta fl-Arkivju Nazzjonali ta' Malta turi dan b'mod ċar.3 Ma dan iċ-Ċentru tħaffer ukoll xelter għall- użu mill-istess staff ta' l-ARP. Ix-xogħol nbeda fis-16 ta' Awissu 1940 u kien lest sal-15 ta' Diċembru ta' l-istess sena. Ix-xogħol ta' tħaffir sar mill-iskwadra 'D', waħda mill-iskwadri ta' l-ewwel għajnuna u dekontaminazzjoni. Dan ix-xelter tħaffer fil-bitħa viċin il-loġġa ta' l-iskola. Il-ħaddiema involuti kienu nies li kellhom is-sengħa ta' minaturi u kienu ħadmu mal-militar qabel ingaġġaw ma' l-ARP. Ħadmu waqt il-ħin liberu tagħhom u wżaw l-għodda personali tagħhom. B'hekk l-ispejjeż kienu minimi u kien ikkalkolat li għalkemm intefqu biss £7, ix-xogħol li sar, kien fil-fatt jiswa £120. Is-Supretendent Galea li kien l-uffiċjal fil-kmand ta' l-ARP tal-Mosta talab lill-awtoritajiet biex juru xi forma ta' apprezzament lejn dawn in-nies. Issuġġerixxa li jingħataw tlitt ijiem vaganza bi ħlas. Jidher li din il-proposta ġiet aċċettata mill-awtorità. Dan ix-xelter, li d-daħla tiegħu kellha forma ta' kurutur imħaffer fl-art b'saqaf oħxon forma ta' arkata fuqu, ma kienx proġett għal xejn, għax il-Mosta ħadet sehemha mill-bombi ta' l-għadu u lanqas l- L-iskwadra ta' l-Air Raid Precautions stazzjonata fiċ-Ċentru tal-Mosta (ħajr Charles J. Vella) 62 Ħarġa Nru. 4 (2007) Format Ġdid ġ p' ġ 1 TE ġimiu A. imirami l Aqa, Ġina Dion is b l B. ku Il-pjanta ta' kif kienet imqassma l-iskola primarja tal-Mosta li kienet isservi bħala Ċentru ta' FARP iskola, li issa kienet qed isservi bħala Ċentru ta' l-ARP, ma ħelsitha. Kien nhar it-12 ta' Ġunju 1942 fit-3.20 p.m. li ċ-Ċentru ta' l-ARP intlaqat b'bomba High Explosive (HE). Sewa x-xelter għax, ftit qabel, is-supretendent taċ-Ċentru kien ta ordni lill-istaff biex jinżlu fih. Ftit ħin wara bomba laqtet l- iskola u farrket parti minnha. Ma' l-inċident is-supretendent ssejjaħ lill-PDR Nru 59 E. Sammut, li kien qiegħed fuq il-bejt jaqdi dmiru ta' spotter, biex jara jekk dan kienx intlaqat. Sammut irrisponda lura u b'hekk wera li ma kellu xejn. Wara, l-ARP daħlu fil-bini ta' l-iskola u sabu żewġt irġiel ta' l-iskwadra tad-demolizzjoni mirduma. Dawn inħarġu u ngħataw l-ewwel għajnuna mill-uffiċjal mediku. Wieħed miż-żewġ midruba miet aktar tard fl-isptar.$ F'dan l-istess attakk iċ-Ċentru ħa n-nar u għalhekk l-istaff ta' l-ARP organnizzaw katina ta' bramel u tfew in-nar f'qasir żmien. Minħabba t-tiġrif il-klinika kienet inaċċessibbli, iżda wara li tnaddaf il- passaġġ għaliha, reġgħet bdiet tiffunzjona. F'dan l-istess inċident inqerdu wkoll l-ambulanza u karozza taċ-Ċentru. L-iskola tal-Mosta baqgħet tintuża bħala Ċentru ta' l-ARP sat-30 ta' Settembru 1943. Minn dik id- data l-iskola reġgħet bdiet taqdi l-funzjonjiet edukattivi li kienet inbniet għalihom. Inżammu biss temporanjament żewġ kmamar biex jitpoġġa xi ekwipaġġament fihom. Sadattant, in-nies ta' l-ARP ġew provduti b'post alternattiv f'dar privata.$ Ftit wara li l-ARP taw lura l-iskola lis-surmast Sammut, dan irrapporta lid-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni xi tkissir li kien sab. Hu osserva li kien hemm seba' toilet seats nieqsa, w.c. minnhom kien miksur, u kważi l-fittings kollha ta' l-elettriku, bħal swiċċijiet u apparat ieħor, kienu nieqsa. Żewġ ritratti li juru suldati stazzjonati madwar il-Mosta għad-difiża kontra l-ajruplani (ħajr Charles J Vella) 64 Ħarġa Nru. 4 (2007) Format Ġdid Naturalment dan l-ilment spiċċa fid-Dipartiment ta' l-ARP fl-Istitut ta' Fra Diegu fil-Ħamrun. Dan id- Dipartiment ċċara l-pożizzjoni tiegħu. Dwar is-sedili tad-w.c., qal li dawn is-seba' kienu se jitħallsu. Dwar id-w.c. miksur, dan ġralu hekk għax bomba splodiet 20 jarda 'l bogħod minnu. Ix-xogħol ta' tiswija kellu jsir mid-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi (PWD). Dwar il-fittings ta' l-elettriku, skond id-Dipartiment ta' l-ARP, dawn kienu ttajru meta l-post infetaħ bil-qawwa tal-bumbardament li sofra. U fuq kollox, żied l-uffiċjal ta' l-ARP, l-iskola kienet intużat ukoll mill-militar u min-nies tad-Demolition and Clearance.'0 Suldati mir-Roval Artillerv kienu jużaw l-iskola biex jistrieħu u jorqdu meta ma kinux dutv. Stakkament żgħir minn dan ir-riġment kienu jagħtu servizz fil-Mosta fejn, fost xogħol ieħor, kienu jieħdu ħsieb pożizzjoni tal-maxingan li kienet tinsab fuq art viċin fejn illum hemm Vjal Indipendenza u li fi żmien il-gwerra ma kenitx mibnija. Dwar tad-Demolition and Clearance, dawn kienu jokkupaw ukoll dar fi Triq il-Kungress Ewkaristiku. Meta daħlu fiha l-ewwel darba sabu nassa kbira li min kien hemm qabel għamilha għall kontra s-serq. Kienet nassa tonda maqsuma fi tnejn u bis-snin li meta tintrifes tingħalaq fuq dak li jkun u jinqabad hemm fiha. L-iskola primarja ġiet meħlusa għal kollox mill-użu tal-gwerra fit-8 ta' Jannar 1944, meta l-aħħar żewġ kmamar ġew żvojtati wkoll.'2 Hekk l-iskola issa kienet kollha ta' l-għalliema u l-istudenti tagħhom. Kien propizju li dawn iż-żewġ kmamar ġew mogħtija lura għax in-nuqqas tagħhom kien qed joħloq inkonvenjent kbir lit-tfal u uġiegħ ta' ras ikbar lis-surmast. Dan jidher ċar min rapport li kiteb E.B. Vella wara żjara lill-iskola tas-subien tal-Mosta fl-14 ta' Diċembru 1943. Emmanuel Benjamin Vella, li dak iż-żmien kien spettur ta' l-iskejjel, dar ma' l-iskola u għen lill-għalliema f'xi diffikultajiet li kellhom. Għamel ukoll taħdita lill-istudenti kollha dwar l-Ingliż mitkellem, l-indafa u l-imġieba tajba. Vella mbagħad għadda biex jispeċifika d-diffikultà kbira li kienu qed jesperjenzaw l-istudenti. Sostna li s- surmast kien jonqsu żewġ kmamar li kienu għadhom okkupati skond l-esiġenzi tal-gwerra. Madankollu, minħabba f'hekk, żewġ klassijiet ta' studenti kienu joqogħdu jew fil-bitħa jew ippakkjati fil-kurituri. Din is-sitwazzjoni kienet issir ħafna aktar diffiċli meta jkun il-maltemp. E.B. Vella żied jgħid li waħda mill-ommijiet ilmentat mas-surmast li ma riditx li binha, li kien ibati mill-mard tal-kliewi, jingħata tagħlim fil-bitħa ta' l-iskola. Is-soluzzjoni, jgħid Vella, kienet waħda, dik li l-kmamar użati bħala mħażen jingħataw lura mill-Uffiċċju ta' l-ARP.' Appuntu hekk ġara f'Jannar 1944, forsi wkoll bis-saħħa ta' dan ir-rapport. Ta' min jgħid li l-ARP tal-Mosta meta ħallew l-iskola, fetħu ċ-Ċentru tagħhom f'131 Eucharistic Congress Road, post li qabel kien maħżen ta' l-ARP.'$ l Dwar l-iskola fis-snin tal-gwerra, ara, G. Cassar, Ġrajja ta' Skola: L-iskola primarja tal-Mosta fis-sekli dsatax u għoxrin (Malta: 1999), pp. 90-101. ĦNAM, ARP Bundle 41, n. 4, A/ZARPO - ALG (Mr Nunn), 12.x.1943. Ħarġa Nru. 4 (2007) Format Ġdid 65