IL-MATTI QARI LI TOHROĠ IL-GĦAQDA MARZU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI 1955 Il-Letteratura Maltija fir-Radjo L-PASS li mwiet il-kitba Maltija, u magħha wkoll il-lettera- tura Maltija, minn wi seklu u nofs 'l-hawn. huwa wisq akbar minn kull pass ieħor hi mxiet fit-tliet sekli ta' gabel, jiġifieri mid- data li taoreldet. Ir-raġuni ta' dan il-progress fis-sistema tal- kitba u fil-letteratura Maltija ħija ta' diversi ċirkustanzi; fost- hom l-iktar: svilupp ta' tagħlim popolari, stampa libera, liberta- jiet kostituzzjonali, spirtu. prepagandistiku politiku, reliġjuż, ekonomiku, kummerċjali, u fost dawn il-ħeġġa ġdida ta' xi kit- tieba tal-Malti li f'dawn l-aħħar ħamsin sena fittxew b'reqqa kbira li jorgmu l-kitba tagħhom fuq stil u forma ġdida u jagħtu- ħa post li jivirqilha fost dik ta' kitba oħra ta nazzjonijiet ewropej. Kienu dawn. iċ-ċirkustanzi li fl-aħħar wasslu l-ilsien Malti f'pożizzjoni li jidħol ukoll ma' ilsna oħra skolastiċi u akkademi- ċi fl-iskejjel u fl-università, fil-Qrati u saħansitra fil-korvispon- denza dipartimentali bħala mezz ta' komunikazzjoni mal-poplu B'dana kollu naraw jaħkem l-ispirtu soċjal-demokratiku tal- poplu Malti li fl-ewwel snin tas-Seklu Għoxrin, wara l-Ewwel Gwerra. l-Kbira ħass li mal-libertajiet kostituzzjonali ġodda għandu jkollu wkoll, bħal nazzjonijiet oħra, l-użu ta' Lsienu fl- istat kostituzzjonali tiegħu, meta ma' dan l-ispirtu ġdid nazzjo- nali ngħaqdet ukoll il-ħeġġa tal-ftit kittieba Maltin li fl-istess żmien il-pinna tagħhom bdiet iżżejjen l-ewwel paġni tal-lettera- tura. Maltija taħt il-bandiera. tal-Għaqda tal-Kittieba. tal-Malti ti minnha mbagħad tnisslu xirkiet oħra b'mod li l-lum kollha flimkien ifformaw familja waħda. Dana l-isvilupp fil-ħajja politika, ekonomika u letterarja tal- Malti ħadu u baqgħu jieħdu sehem fih, mill-bidu ta' dan is-Se- klu sal-hum, l-ewwelnett l-istampa, il-palk. u, dan l-aħħar, ir- radjo. Sew l-istampa kemm il-palk, qabel l-epoka li fiha bdew jinbtu l-kittieba tar-Riforma tal-Kitba. Maltija (1914) kienu ik- tanx neqsin minn kull regula ta' morfoloġija, sintassi, stilistika 4 IL-MALTI u teknika, u l-materjal tagħhom kien wisq fqajjar fejn dak ta' ilsna oħra; iżda mid- data tar-Riforma tal-Kitba Maltija, f'inqas żmien ta' ħax sent, l-istampa Maltija, sew ġornalisti- ka, kemm reliġjuża. ski olastika. u letterarja. bdiet tagħtina l-is- baħ eżempji ta' bċejjeċ ta' kitba, li fihom aklar ma jgħaddi ż- żmien, iktar beda jidher fuq kollox is-sens ta' divxiplina fl-użu ta' kliem, kostruzzjoni u frażjaloġija, għalkemm fihom kultant ġie liri kittieba ħarġu barra. mit-trufijiet tas-sens proporzjonali bl-użu ta' ċerti mecloġiżmi u puriżmi barra minn lokhom. Ix-Radjo, ti l-hum. insibuh lejl u nhar fis-salotti, fl-istudju, u. saħansitra ma' ġenb is-soddu fid-djar ta' kull xorta ta' klassi ta' nies sew fl-ibliet kemm fl-irħula, il-khum jirrappreżenta waħda mill-aqwa interpretazzjonijiet propagandistiċi tal-Malti, iżda jis- għobbina ngħidu li, bħalna ġara fl-istampa. għala ġara fil- palk, il-Malti fir-radjo ma kienx: għall-ewwel. għu ngħidu sa ftit ilu, ħlief mezz fqajjar u ċk jen ta' bkpren joni letterarja Maltija. Neħħi xi taħditiet 'l-ħawn u 'l-ħinn minn xi fergħat ta' għaqdiet letterarji, ftit-kien hemm xi tgħożż fit-trasmissjonijiet ta' bċejjeċ oħra tal-programini. fir-radjo lokali, jiġifieri fir- Rediffusion. Kien bis-saħħa ta' tħabrik tal-Għaqda li minn xi sibu l-hawn il-materjal programmatiku tar-radjo lokali ħa dik irerejra ta' trasmissjonijiet li għal dik li hi forma u sostanza let- terarja tistà' tgħid li bdiet tersaq lejn dik ta' programmi li nistin- għu fir-radjo ta' pajjiżi oħra, u ngħidu bdiet tersaq, għar barra mill-forma u s-sostanza letterarja, ir-radjo lokali għadu mhux imżewwaq biżżejjed bi bċejjeċ ta' mużika, kant, soġġetti didat- tiċi, storiċi, klass narrativi, folkloristiċi u taħditiet istrutti- vi, xeni u episodji drammatiċi li jħajru l-widna u jiġbdu l-atten- zjoni ta semmiegħa u jżommhom imxennqin għal ħin kollu, Fuq kollox jinħtieġ ukoll illi f'dawk li jieħdu sehem fit-trasmissjoni- jiet, l-iktar fi produzzjonijiet drammatiċi kif ukoll f'taħditiet ikun hemm taħriġ ta' intonazzjoni u espressjoni fil-kliem li jin- għad, sew jekk reċitativ, kemm jekk deklamatorju jew familjari. Għandna, madankollu, għalfejn nittamaw li dan kollu għad jitwettaq, bħalma tiwreqqet il-fehma tad-Direzzjoni tar-Radjo lo- kali billi s'issa ħasbel biex dejjem trażżan il-materjal tat-tras- inissjonijiet u tagħtih, għall-inqas f'ċerti programmi, ix-xeħta letterarja li jixraq KA A djo. ' jil-1—1H