..: U kitbiet oħra interessanti jew kurjużi ma' bini, aktarx ċivili. Kitba ta' Philip Xuereb Fost diversi kurżitajiet mill-imgħoddi li għadhom jidhru fi żmienna 'l hawn u 'l hinn mar-Raħal tagħna, hemm għallanqas żewġ kitbiet ma' bini jdew djar, li jmorru lura xi erba' sekli, mbarra oħra ta' nofs is-seklu tmintax. It-tlieta huma kitbiet bil-Latin. iżda l-ewwel tnejn huma versi mill-Bibbja — wieħed mir-Rabta l-qadima u l- ieħor mill-Ġdida. It-tnejn jinsabu fuq blajjet, waħda ta' tieqa u oħra ta' gallarija, ta' djar, jew li fadal minnhom, li l-istil tagħhom, jidher li setgħu kienu sinjorili għal dak iż-żmien. Il-fatt li kellhom dawn il-kitbiet juri li saru minn nies ta' ċertu livell ta' tagħlim u kultura, meta ftit li xejn min-nies tar-Raħal ma kellhom, u allura anqas biss setgħu jaqrawhom. Madankollu l-kitbiet setgħu kienu intiżi għal dawk il-waħdiet, li mhux biss kienu jafu jaqraw, imma kienu jafu wkoll il-Latin li kien għodda essenzjali fl-edukazzjoni ta' dak iż-żmien daqs l-Ingliż illum, sew jekk kienu nies mir-Raħal innfisu, sew jekk viżitaturi. U għalhekk dawn ma setgħux ma jkunux ħlief dawk li kellhom pożizzjoni għolja fis-soċjeta' ta' żmienhom. Waħda mill-kitbiet tinsab fuq il-gallarija, li hemm x'juri li kienet iddur mal-kantuniera tad-dar, illum ħanut tal- ħwejjeġ, fi Triq il-Kbira ma' Triq San Ġużepp, in-naħa l-oħra ta' l-għassa tal-pulizija. Il-bieb tagħha, imċekken wara, għandu lavur li jdur miegħu li kien komuni fl-aħħar nofs tas-seklu sittax, is-seklu ta' l-Assedju l-Kbir, u l-bidu tas-seklu sbatax. Quentin Hugħes isejjaħlu: Melitan moulding(1) Dan il-lavur għandu għamla ta' tliet bsaten jew rombli li jduru mal-kuxbiniet u l-blata. Il-kitba llum bilkemm tinduna biha u bilkemm tinqara. Iżda wara diversi tentativi u bi ftit għajnuna rnexxieli naqraha hekk: INITIUM SAPIENTIAE TIMOR DEI Tfisser: Il-biża' t'Alla hu l-bidu ta' l-għerf u meħuda mill-Ktieb ta' Bin Sirak. Il-kitba l-oħra tinsab fuq il-blata ta' tieqa li kienet tagħmel parti minn dar li minflokha llum inbena l-mużew ta' ħdejn il-Vitorja. F' Ħas-Sajjied. Il-lavur ta' mat-tieqa hawn hu aktar sofistikat u għandu mnejn juri li d- dar kienet inbniet xi żmien wara l-oħra li semmejna. Il-kitba hi vers mill-Evanġelju: NOLITE IUDICARE ET NON IUDICABIMINI i Tiġġudikax u ma tkunx iġġudikat. Għalfejn jew b'liema għan setgħu saru dal-kitbiet mhux magħruf, għalkemm wieħed jista' jispekula, jekk ikun magħruf aħjar l-ambjent li fih saru u n-nies involuti. Imma jidher li dak iż-żmien, u ħafna qabel ukoll, kienet xi ħaġa in voga fost nies ta' ċerta klassi mhux biss f'Malta, iżda wkoll fil-kontinent. Hekk fi Placa del Pi, fil-Barri Gotik tà' Barċellona, fuq il-blata ta' bieb ta' palazz medjevali datat 1342, hemm arma ġentilizzja u vers mill-Ktieb ta' l-Esodu: U d-demm ikun għalikom sinjal mad-djar fejn tkunu 10 Snin Sezzjoni Armar u Żgħażagħ Elenjani 2 85 Sena Banda tal-Patruna Issa tajjeb li nsemmu li sa mid-data msemmija, Malta seta' kellha rabtiet ġmielhom ma' din il-belt-port ewlieni tal-Katalunja, minħabba li kienet tagħmel parti mir-renju Aragoniż, u possibbilment ukoll minħabba l-kummerċ. Madankollu jeżistu skrizzjonijiet simili, ta' żminijiet varji aktar lejna, f'diversi nħawi ta' l-Italja (4), fi Franza (5), kif ukoll aktar 'il fuq fis-Slovakkja. Sadattant , 'l hawn u 'l hinn fil-gżejjer tagħna jinsabb għadd mhux traskurabbli ta' kitbiet ta' dix-xorta, databbli mill-aħħar tas-seklu sittax 'l hawn, imma bosta minnhom saru fis-seklu sbatax. Fost tal-bidu hemm dik fuq blata ta' tieqa fi Pjazza Mezquita fl-Imdina: FORTUNA NUNQUAÀ PERPETUA BONA Ir-risq ma jibqax dejjem tajjeb, u jekk tinqara sew, hemm id-data 1586. Imbagħad hemm dawk fil-palazz Verdala fil-Buskett, li nbena li għad kif semmejna. Fuq barra naqraw: Fuq l-għolja ta' Verdala nida u xita Wieħed jifhem għaliex il-Grammastru xtaq dan fuq il-proġett ta' ma Mitazi ; ijiet Ħ Il-gallarija fl-iskrizzjoni fuq il-blata tal- afforestazzjoni li kien qed jagħmel, fi gżira xotta bħalma taf tkun dik. (jien tagħha, li tinsab fi Triq il-Kbira tagħna. Fuq ġewwa mbagħad hemm miktub: kantuniera ma' Triq San Ġużepp, ħdejn CEDANT CURAE LOCO l-Għassa tal-pulizija. L-inkwiet jieqaf f'dal-post U kien propju biex iderri ftit mit-taħbit tal-ħajja ta' kuljum li Verdala bena dak il-palazz u għamel il-masġar madwaru li għadna ngawduh sa llum. Kien hemm imbagħad diversi skrizzjonijiet oħra, bil-Latin ukoll, ma' l-akwedott tal-Grammastru Wignacourt, ħabta tal-1615. Tnejn minnhom kienu ma' l-ark tal-Fleur-de-Ivs, oħra mat-turretta f'Santa Vendra, oħra ma' dik f'Tas-Samra u ma ta' Sarria l-Furjana. Imbagħad mal-funtana li kienet kif tidħol putirjal, illum taħt il-kavallier San Ġakbu u l-aħħar waħda mal-miżieb fil-port, taħt ta' Liesse, mnejn kienu l-ilma gax-xwieni. Dawn ifaħħru l- ħajja li ngħatat lill-Belt Valletta permezz ta' l-ilma mwassal minn Wignacourt permezz tal-bini ta' l-akwedott u bil-ħila ta' l-inġinier Bontadini. Aktar 'il bogħod fil-kampanja, bejn Ħal Għaxaq x u Birżebbuġa, fl-1664 kien bena dar kavallier It-tieqa (xellug) ħdejn il-knisja tal-Vitorja f'Ħ ' Bsijied TĦIK i Sqalli ta' l-Ordni ta' San Gwann. Illum li fadal t-tieqa (xellug) ħdejn il-knisja tal-Vitorja f Ħas-Sajjied li tiha minnha magħruf bħala Id-dar ta' Pultu. Fuq il- l-ki 'dan l- , i ila: msemmija: f'dan l-artiklu bieb hu rrapurtat li kellha din l-iskrizzjoni, did- darba bit-Taljan: Din id-dar t'Ippolito (Pultu )Novantieri, li għamel illum dak li kellu jagħmel il-bieraħ. Mat-Torri ta' Bubaqra, dar tal-kampanja fortifikata fl-inħawi taż-Żurrieq, li nbena fl-1679, naqraw: PER SIGNUM CRUCIS DE INIMICIS NOSTRIS LIBERA NOS DEUS NOSTER Bis-Sinjal tas-Salib eħlisna mill-għedewwa tagħna, Alla tagħna. 10 Snin Sezzjoni Armar u Żgħażagħ Elenjani 7 85 Sena Banda tal-Patruna Kien hemm ukoll diversi skrizzjonijiet bil-Latin fuq it-Torri Gourgion, li sat-Tieni Gwerra Dinjija kien hemm fil-limiti tax-Xewkija, Għawdex. Kien inawgurat fl-1690 kif kienet tfakkar waħda minnhom. Oħrajn kienu versi mill-Evanġelji jew xi parir siewi. Iżda waħda minnhom: AUDIERUNT CREDIDERUNT CUSTODIERUNT Semgħu Emmnu Għożżew talludi għal-leġġenda li San Pawl kien instema' jippriedka minn hemmhekk. Xi ħames snin wara kien sar arloġġ tax-xemx mal-ħajt ta' wara tal-knisja tal-Ġiżwiti l-Belt. Jinsab fil-għoli fi Triq San Pawl, qrib id-daħla ta' l-Universita' l-qadima. Ma tarahx malajr u jinħtieġ attenzjoni. Fih kitba bil-Latin li tgħid: NOX SINE FINE MALIS 13 AUGUSTUS 1695 Għad jiġi żmien meta ż-żmien jispicca Ikun hemm dawl ta' dejjem għat-tajbin. Dlam bla tmiem għall-ħżiena Hija twiddiba oħra serja kif ħafna drabi kienu jkunu skrizzjonijiet bħal dawn. U fiż-żmien meta ma kienx hemm Il-gallarija fi Pjazza Mesquita fl-Imdina li wkoll arloġġi tal-but jew ta' l-idejn, inkella inġenji diġitalic, fiha skrizzjoni bħal dawk imsemmija li jinsabu mqiegħda f'post li minkejja hu fejn hu, kienet taqa' taħt J f'Birkirkara u fi bnadi oħra ta' Malta u barra. il-ħarsa ta' kulmin kif ifittex ikun jaf il-ħin — u dawn aktarx kienu jkunu jafu u jifhmu jaqrawha għax kienu midħla tal-Kulleġġ tal-Ġiżwiti li kien hemm fil-post. Iżda għalkemm jeżistu oħrajn imxerrdin fi nħawi differenti, nagħlaq b'kitba oħra mir-Raħal, li wkoll tinsab, jew kienet, ma' arloġġ tax-xemx fil-villeġġatura tas-seklu tmintax, illum magħrufa bħala il-Palazz ta' Santa Liena: DONEC OPTATA VENIAT Sakemm tiġi l-mixtieqa E.B. Vella (10) fisser li dan qed jingħad għax-xemx, mbilli l-kitba tinsab ma' meridjana. Iżda din tagħmel użu minnha sakemm ix-xemx tkun għadha magħna. Mela l-istennija qiegħda, jew kienet, sakemm kien ikun għadu l-jum. Allura x'jista' jkun li kien jistenna min għamel dak l-arloġġ, wara li tinżel ix-xemx2 Aktarx mhux dak li ħaseb Vella. U jekk wieħed iżomm f'moħħu l-ispirtu taż-żmien li fih saret, il-post u fejn hu qiegħed, u speċjalment kif seta' kien dak iż-żmien, altru li mhux ix-xemx kienet il-mixtieqal Referenżi Ħajr għal dan lill-Kan. Luqa VI jew Mattew VII. Eż: f'Padova, Vicenza, Verona u Ruma — Ikoll bil-Latin. Ez: fil-belt antika ta' Baux, fin-Nofsinhar tal-pajjiż. F'Levoca, fuq bieb ta' dar, hemm kitba bil-Ġermaniż, bid-data 1605. Storja ta' Birkirkara… (1984) p.247. 10 Snin Sezzjoni Armar u Żgħażagħ Elenjani e 85 Sena Banda tal-Patruna