IL-PROLOGU TA' 'IL-FIDWA. TAL-BDIEWA' ' Studju ta' Ġuże' CHETCUTI kliem il-Professur Aquilina, ''id-dramm li fih jieħdu sehem 22 persunaġġ jiftaħ b'versi marteljjani:b'rima. mbewsa, il- prologu jew b-du tal-ġrajja Maltija li bħala poema oriġinali. fil- letteratura tagħna, mimli xbihat ħajja, waħdu biss, jistħoqqlu jissejjaħ xogħol ta' mgħallem'' Il- Prologu hu. l-ftuħ tad- dramm, epiku-pastorali ta' Ninu Cremona li jiġbor fih ġrajja ta' tbatijiet u sagrifiċċji, ta' ħila u ta' qubija, li minnha għaddew niesna meta kienu taħt il-ħakma tal-fewdatarji Spanjoli. Dan id-dramm li jqiegħed l-ewwel ġebla soda fil-pedament tal-letteratura drammatika, ta' pajjiżna, hu mibni fuq erba' eie- ment: l-element storiku, patrijottiku, reliġjuż, letterarju. L-aw- tur jieħu paġna mill-istorja ta' Malta, paġna. glorjuża li turi l- qa;b sħiħa tal-poplu Malti li, taħt it-theddida tal-ġuħ u tal-mewt, għarfet iżżomm u ma ċċedi qatt. Kien il-bidu tas- seklu XV meta Malta kienet tinsab għaddejja minn żmenijiet koroh fl-istorja ta' ħajjitha, mill-jasar tal-ħakma, tal-fewdatarji, Għalkemm, skond il- ftehim ta' l-1420, il-privileġġi u d-drawwiet tal-Maltin kellhom jibqgħu bla ma jittiefsu, Don Gonsalvo Monrov, li f'idejh Malta kienet fdata mir-Re Alfonso ża' Aragone, ħawwad u ħaqar lill- Maltin kemm felaħ. Il-Maltin li ma felħux jinħaqru aktar qamu kontra Monrov, u lil martu, Donna Costanza, ghalquha fil-Kas- tell ta' Sant'Anġlu. Bi ftehim mar-Re A;fonso ta' Aragona, il- Maltin fdew arthom billi kellhom iħallsu s-somma ta' tletin elf fjorin. Fuq din il-ġrajja Ninu Cremona bena. d-dramm ''Il-Fidwa tal-Bdiewa, interpretazzjoni ħajja tas-sentimenti ta' mħabba u ta' mibegħda ta 'poplu ċkejken, imħabba lejn art twelidu, mi- begħda lejn l-egħdewwa li kienu jaħkmuha u jassruha. F'il- iPro- logu s-Sur Nin jgħidilna : Il-qalb ta' wiied ir-raba' fl-egħkies tal-madmad drat, ħasset mingħajr ma tkellmet kuljum mis-sid is-swat. Il-Prologu fl-arti moderna ma għadux aktar użat. Kif ktibt diġà fi studju ieħor, id-dramatist tal-lum la juża 1 -prologu u lan- qas l-epilogu. Il-prologu hu ta' oriġini Griega, u l-iskop tiegħu IL-PRoLocu. TA' 'IL-FIDWA TAL-BDIEWA 89 kien li jagħti lill-udjenza l-informazzjoni meħtieġa fuq is-suġġett li jkun ser jiġi ittrattat. Il-prologu kien użat b'effett kbir minn Shakespeare bħalma wkoll mid-dramatisti klassiċi Spanjoli Lope de Vega u Calderon. Għamel sewwa s-Sur Nin li fid-dramm tie- għu daħħal il-prologu/ Fil-fehma tiegħi, għamel tajjeb. Għax id- dramm ''Il-Fidwa tal-Bdiewa'' hu mibni fuq tifsila klassika- romantika, u prologu jaddatta ruħu ħafna ma' din ix-xorta, ta' drammi. Ninu Cremona f'dan il-prologu mimli immaġinazzjoni U poe- żija jagħtina ħjiel ta' dak li ispirah biex kiteb dan id-dramm sto- tiku-patrijottiku. Din il-ġrajja, kif igħidilna l-awtur, 'ħadha minn ħalq l-għannej tal-Ġnejna u jrid igħidha kif semagħha, b'xi kliem. tal-lum imżejna'. Cremona jurina b'episodji u kwadri li jimpressjonawk li l-bdiewa ġwejda Maltin ma feħux aktar u qa- mu kontra. Monrov u ġġieldu għall-fidwa tagħhom. : Iżda minbarra li jqanqal l-ispirtu patri;ottiku, il-prologu hu wkoll xogħol ta' immaġinazzjoni sabiħa li teħodna 'l bogħod ngħixu ma' niesna ta' ħames mitt sena ilu fil-ferħ u fin-niket, fid-drawwiet u t-tradizzjonijiet tagħhom. Il-poeta jagħtina wkoll dehriet ta' folklore Malti meta jsemmi ''qasrija minn tal-ħabaq li, dari, kienet titqiegħed fit-tieqa biex tfisser li f'dik id-dar kien hemm xebba għaż-żwieġ, u ''ja rabta ta' maktur', ir-rabta li kienet issir dak in-nhar li l-għarajjes iwiegħdu lil xulxin għaż- żwieġ fil-waqt li jagħtu maktur lil xulxin. It-teknika tal-versi hi tajba : kull vers, imqassam f'żewġ set- tenarji, hu mqabbel mal-vers ta' wrajh. Il-kelma hi safja, kif jaf iħaddimha Cremona, mimlija b'dik il-ħeġġa ta' ħajja u ta' lwien. Is-sengħa artistika, tinħass ukoll fil-ġmel ta' ideat poetiċi: mżewqa u fil-figuri tad-diskors. L-element deskrittiv jagħmel sehem importanti u naraw kif ' l-awtur fid-deskrizzjonijiet tiegħu jitfaghna fil-qalba taż-żmien . u jqiegħed b'mod mill-iżjed artistiku u. naturali d-dehriet li leħ- ħu quddiemu. Intenni dak li ktibt band'oħra : ''Il-ġmiel u l-kulurit tal-kelma flimkien mal-qawwa u l-kobor ta' l-'dea jiġbru fihom l-ideal ta' l-Arti. U dan il-prologu nqisu bħala; biċċa xogħol ta' arti sabiħa għax fih il-kelma hija mħaddma, u mirquma, u l-idea qawwija u oriġinal. Il-fantasija — f'dan il-prologu taħdem daqs kemm taħdem ir-realtà, u l-poeta, jagħtina biċċa xogħol li tqanqal mill-qiegħ il-kuxjenza nazzjo- nali u tagħni fil-ġieh u fil-glorja l-letteratura Maltija '.