il-Mument — il-Ħadd, 9 ta' Jannar, 1994 Għar Gerduf Katakombi 6 ħar Gerduf minn G ċċlem kien ambjent misterjuż, kemm għall-istudjużi u kemm għall- bdiewa ta' dawk l-inħawi, u, bħal kull post ieħor misterjuż, imħolqu dwaru għadd ta' leġġendi. Għalhekk, ġieli sejħulu 'L-Għar tal-Mara l- Bajda', aktarx minħabba i fih, kienu jgħidu, tidher ruħ liebsa l-abjad, jew għax fost l-aħħar li kienu jgħammru fih kien hemm mara liebsa Ibies abjad bħal dak Hi sal-lum għadhom jilbsu nisa bedwin Għarab; u ġieli sejħulu ukoll til-Ġnien ta' Biażi', minħabba li ċertu surġent Biasi darba kien dawru b'ħajt u għamlu ġrien għalih, Kien hemm żmien ukoll li kien jissejjaħ daqqa fil-katakombi, u daqqa 'iċ- ċimiterm', Għal min m'hux midħla tat- topografija ta' dawk l-inħawi, Dari kien jifforma parti mill- ħara tal-Lunzjata, wied taħt ir- riħ tar-Rabat xi nofs mil 'il barra fil-Punent tal-kastell. Fih għejjun ta' ilma ġieri ma jaqta' qatt li jibqa' sejjer u jaqa' f'kaskata fil-wied tax-Xlendi. Sa nofs is- seklu XIV, il-wied kien għadu magħruf bħala issaccava, u kien jinkludi fih ukoll dik il-parti ta' Għar Gerduf. iżda wara l-1347 meta l- kappella tal-Lunżjata benefiċ- ċju lajkali, il-wied ħa isimha. Ilum jagħmel mar-raħal Ta' Kerċem, u jista' jintlaħaq fa- ċilment mit-triq ewlenija li mir- Rabat tieħu lejn dan ir-Raħal. Dari, iżda, dawk li kienu jżuruħ, kienu aktarx jimxu għalih minn triq imħarbta wara Santu Wistin, jinżlu n-niżla ta' Majru u qabel ma jaqbdu t-telgħa ta' Xuxa, isibuh kważi ma' wiċċhom. Dokumentazzjoni L-aktar dokumentazzjoni bikrija ta' Għar Gerduf aktarx hi dik ta' G.F. Abela fl-1647. Skond dan l-istoriku, l-għar kien wieħed mill-Cripte antiche de' Sagri Cimiteri fil-gżejjer Maltin. Saż-żmien li fih kien inkiteb dan il-manuskritt, iżda, il-post tant kien imnaddaf li donnu li qatt ma kien sar dfin fih. G.P.Agius de Soldanis, madwar 70 sena wara, kiteb li 'fl-istess ġnien li fih hemm dan l-ghar jidher zuntier ieħor, jew kif jghidulu dormitorju, mghammar bin-nies, u minna msejjah katakombi'. F'tarf is- seklu XVIH ċertu Comte Bourch, vjaġgatur Franċiz, li probabilment kien qara lil Abela u li f'tarf is-seklu XVIII żar 'l Ghawdex fejn minhabba il- maltemp kellu jibqa' tlett ijiem, jirriferi. għalih ukoll bħala 'katakombi'. L-istess opinjoni ġiċi riptuta minn Mavr (1846). Kittieb iehor Franċiż, Frederic Lacroix, li kien Malta fl-istess żmien, fil-monografija tiegħu Malta cd il-Gozo, stampata fis- sittaxilvolum ta' l-Enċiklopedija jgħidli 'fil-ġnien ta' Biasi, ħdejn ir-Rabat, hemm għarli fih hemm xi sittin qabar kull wieħed twil sitt piedi, kollha maqtugħa fil- ġebel' Jiżgurana, izda, li sa żmienu 'minn dak li baqa' ma jidher li kien hemm fl-oqbra disinni artistiċi'. A.A.Caruana, fir-Rapporto sulle Antichità Feniciee Romane (1882) jiddiskrivi Għar Gerduf bħala qabar Feniċju, u jgħid li kien wieħed minn dawk l- isolated tomb-caves li kien hemm at a distance from earlv inhabited places. Vassallo (1879) jaħsibha l-istess, waqt li Ferris (1856), Beker (1913), Zammit (1916), Ferrua (1953)u Borg (1975) ilkoll huma tal- fehma li d-daħliet fil-blat, għamla ta' oqbra, għandhom xejriet li jixbhu lil dawk ta' katakombijiet insara. Mario Buhagiar(1986) jgħid li ilum, Minħabba l-ħsarat u l- mutilazzjonijiet kbar li ġarrab dan l-għar, 'it is impossible to ascertain anvthing about it'.. Minkejja dan, iżda, Rev Dr. Jos. Bezzina xorta jħossu konvint li Għar Għerduf huwa tassew katakombi nisrani, Bla dubbju din il-konvinzjoni ta' Dr. Bezzina m'hix bażata fuq il-ħrejjef. Kważi mitt sena qablu Mons Giuseppe Farrugia iġib elf argument biex jipprova kemm dan Għar Gerduf kien verament katakombi nisrani. Fil- ktieb tiegħu, San Paolo Apostolo e Padre dei Gozitani, (Malta, 1915) ħaqqaqha sew ma' Padre Maestro Luigi M.Muscat ta' l- Agostinjani fuq hekk. U sostna li, minkejja dak kollu li qal qablu kemm-il darba Dr A.A.Caruana fil-Monografie Critiche tieghu, Ghar Gerduf huwa xhieda tanġibbli, ghalkemm mhix prin- ċipali, lif'Għawdex id-drawwiet ta' dfin nisrani dahlu fl-istess żmenijiet li daħlu f'Malta. U, biex isaħħaħ l-argument tieghu, ikkritika lil Abela, lil Ciantar u lil Ferris li stqarrew li ta' Gerduf huwa ċimiteru nisrani ta' l-istess Għar Gerdut, kif jidher illum minn barra. Ritratt bil-kortesija ta' Carm Attard (Għawdex) epoka tal-katabombijiet ta' Malta. Ghar Gerduf donnu kien għal Mastru Muscat il-qofol tal- prova tal-Krisjtaneżmiu fil-gżira, u biex ifarrak kull evidenza li setgħet twaqqa' t-teżi tiegħu, staqsa: 'Imma, kien tassew ċimiteru nisrani dan is-sotterran ta' Għar Gerduf7 Biex iwieġbu għal din id- domanda tiegħu, Padre Mus- cat ipprova jiġbor kull dokumentazzjoni li sab taqdih. Fost kittieba oħrajn, ikkwota erba' arkeologi barranin, Boldetti, Kaufiman, Armellini u Maruċċhi, li għamlu riferenza fil-kitbiet tagħhom għall- katakombijiet ewlenin insara tal- gżejjer Maltin. Ħadd minnhom, iżda, ma jinkludi lil Għar Gerduf. Barra minn hekk, À.A.Caruana jgħid ċar u tond li minħabba l- għamla tiegħu u l-bogħod li hemm mir-Rabat, Għar Gerduf ma seta' qatt kien katakombi nisrani. Din l-asserzjoni kienet il-bidu ta' polemika: li għadha sejra sallum. Xi mitejn u ħamsin sena ilu, meta dan Għar Gerduf kien għadu f'kundizzjoni aħjar milli huillum, kien hemm tassew min isejjaħlu 'katakombi'. Aktarx, imma, b'mod metaforiku għax mhux minnu li tassew kien hekk. Agius de Soldanis jgħid dan l- għar għamla biss kellu ta' katakombi, għax barra li kien 'l fuq mill-art u mhux taħt l-art kellu biss 'zi ftit daħliet li kienu jservu ta' 'dormitorju' u kien 'mgħammar bin-nies'. Fid-daqs tiegħu ma jidhirx li qatt kellu xi estensjoni kbira taħt l-art. Skond Mario Buhagiar, minkejja l- ħsarat li ġarrab matul is-snin, wieħed jista' jgħid li kien jikkonsisti biss f'żewġt 'ikmamar' rettangulari. Kważi ta' l-istess għamla ta' 'għar' ieħor ta' l-istessspeċi f'Pantalica (jew Pentarga) qrib Siracusa. B'xorti tajba, minkejja t- terremot ta' l-1693, dan l-gher ta' Pantalica baqa' ma ġġarrafx u wiehed għadu jista' jarah sallum. Dan l-għar ta' Pantalica kien troglottiku, jiġifieri għar, li kien iservi ta' għorfa fejn kienu jgħammru n-nies. Fi Sqallija, toponimita' l-istess għerq tfissru għerien ghorof fejn jghammru tl-nies', bħalma kien dakta' Għar il-Kbir f'Malta li fih sa nofs is- seklu XVII kienujghixu madwar 27familja. Għerien bħalhom taħt l-art, imsejha għorof, ghadhom sal-lum mgħammra bin-nies fit- Tuneżija, fl-Alġerija u fil- Marokk. L-Etimologija ta' Ġerdu Minhabba f'hekk il-kelma, Gerduf, ingħatat għadd ta' definizzjonijiet u des- krizzjonijiet ettmoloġiċi. Il-Prof. Aquilina jirriferi għal Preca fil- Malta Cananea, Skond dan il- filologu tas-seklu l-ieħor Gerduf ġejja mill-Ebrajk u hija magħmula minn Ġer li tfisser 'stranġier' jew 'oriundota' pajjiż li mar joqgħod f'pajjiż ieħor',u duf li hija korruzzjoni ta' defi jew defah u li tfisser 'ħtija' jew'infamia' Għar Gerduf, għalhekk, f'dan il-każ għandu tifsira ta' post fejn jistkennu kriminali maħrubin minn pajjiżi oħra. Patri Manwel Magri jagħti tifsira kompletament differenti. Hu tal-fehma li Gerduf hu nom kompost minn Ger, dirivattiv ta' għar, u duf li ġejja mill-istess għerq ta' dfin . Għalhekk, Ġerduf, kif jispjega Mons Farrugia, tfisser l-għar tad-dfin'.- Erin Serracino Inglott jikkwota lil Dosv u jgħid li l-isem ġej mill-Għarbi-Spanjol u jfisser 'post fejn wieħed jgħaddi ż- żmien'. , Minn stħarrig komparativ bejn Gerduf tagħna u Gerduf u/jew ismijiet li jixbħuh f'artijiet madwarna, jidher li l- kelma Gerduf għandha l-għeru tagħha fl-Isqalli antik ta' nise Berberu. It-tifsira oriġinali tiegħu dan l-isem f'pajjiżna ntilef, Jidher, imma, li ġej minn żmien meta artna kienet mahkuma mill-Għarab. Fil- Berberu daf jew duf tfisser fospitalità'. Jekk g(hjer huwa, kif jidher li bosta jaqblu, korruzzjoni ta' għar, hija plawsibbli l-ipotesi li gerduf tfisser 'l-għar li jilqgħek' jew 'l- ħar fejn wieħed isib min jilqgħu'. Fl-imgħoddi f'xi pajjiżi fil-Mediterran kellha tifsira ta' 'għerien li fihom kienet tgħix komunità misilma'. Għerien Troglottici Fi Sqallija Gerduf' saret sinonima ma' 'grotte abitate'. Dawn oriġinalment kienu ħerien troglottiċi, li fihom kienu joqogħdu nies ta' nisel Berbru (aktarx. Fil- biċċa l-kbira tagħhom, dawn l- għerien kienu naturali ħafna, iżda, kienu jinqatghu mill-blat f'xifer ta' xi sies jew ta' xi hotba ta' art, ġeneralment 'il bogħod - mill-belt, u f'kampanja fejn PAĠNA 23 Laqtuni l-osser- vazzjonijiet fil-korris- pondenza (l-orizzont, 14 ta' Diċembru 1993) ta' Rev. Dr. Joseph Bezzina. U xtaqt li ngħin ftit lil min hu 'sajjem għal kollox mill-bib- ljografija ta' Għar Gerduf' biex min jikteb l-istorja ma jkollux għalfejn jagħmel ħafnahomeworku ma jibqax aktar 'jipperpetwa xi leġġenda'. hemm ilma ġieri u ħamrija tajba. F'Agrigento, li Michele Amari laqqam 'il-kapitali tal- Berberi', ghad hemm għerien imsejħa ta' Gardufa (jew Gardutah peress li l-aħħar 'b' ippronunzjawha 'f') fejn kienu jgħammru dawn in-nies. L- istoriċi jiddiskrivuhom bhal ambjent troglottiku, li kien jagħmel parti mir-rabbatu ta' Agrigento. El Idrisi jsejħilhom Għ tirfa (kif ghadhom jissejħu sal-lum l-għerien fl-art ġat- Tuneżija) u bħal El Idrisi wkoll, il-kittieba Għarab l-oħra sa Tbn Khaldun, li kollha jsostnu li dawn il-G(ħjurfa jew Gardufa kienu abitazzjonijiet tal-Berberi. Wieħed minn dawn l-għerien f'Malta huwa Għar il-Kbir li hemm lejn nofsinhar tar-Rabat. Fl-1637 kien żaru l-Ġeżwita Atħanasius Kircher u sab li fih kienet tgħix komunità sħiħa ta' Maltin li kienu jitkellmu lingua arabica pura sine ulla Italicae linguae alteriusve mixtura, utuntur. Skond Abela, li kiteb fuqhom xi għaxar snin wara, f'dil-komunità kienu jgħixu xi 27 familja, nies twal u b'saħħithom li kienu jgħixu bil- ħobż, il-ħalib u l-ġbejniet li kienu jagħmlu. Il-laħam ma kenux jikluh u l-bhejjem li kienu jkabbru kienu jeħduhom is-suq u bi flushom jixtru ħtiġiet oħra għalihom. Kircher jgħid li komunità bħal din kien hemm oħra f'Għawdex ukoll. Fejn kienet ma jgħidx, imma, Agius de Soldanis fl-1775 ħalla miktub li Għar Gerduf kien mgħammar bin-nies. Kappelli Medjoevali Il-kappelli 'medjocvali' tikien hemm ħdejn Għar Gerduf ma jidhirx likellhom x'jaqsmu ma' xidevozzjonili kellu l-għar bħala f'katakombinisrani'. Dawnkienu succelle jew knejjes żgħar marbuta ma' benefiċċji fl-oqsma jew fil-feudi, u kienu nbnew wara s-seklu XIV, jiġifieri aktar minn elf sena wara li dan l-għar suppost li serva ta' katakombi. il-kappelta tal-Lunzjata, li hija aktar minn 400 pass bogħod minn Għar Gerduf, kienet inbniet fl-ewwel nofs tas-seklu XIV. Fl- 1347 Donna Sibilla D'Aragona waqqfet fiha beneficium b'titlu ta' jus patronatus regiiu bħala l- ewwel rettur tagħha kienet ghamlet lil Dun Pietro Barba. Kappella oħra kienet ta' San Girgor, li nbniet fl-1580 fil- Ġnien ta' Għar Gerduf stess u li magħha kien hemm ukoll ċi- miteru. Kappella oħra ta' San Ġużepp kienet mibnija ftit 'il boghod minnha. Din, iżda, kienet ġiet profanata fl-1654. Bħalu jgħid ukoll Rev. Dr. J. Bezzina, Dan aktarx, imma, kien żball oriġinat minn lapsus calami ta' xi nutar li kien jikkopja ir- rapporti ta' Visti Pastorali. : għal paġna 30 PAĠNA 30 il-Mument — il-Ħadd, 9 ta' Jannar, 1994 e minn paġna 23 L-Eqdem Fdal Minkejja l-iskarsezza ta' dokumentazzjoni bikrija dwar Għar Gerduf, il-lista biblijografika, kif wieħed jista' jara minn dil-ġabra ta' tagħrif, tista'. tkun biżżejjed twila għal min irid jagħmel il-homework tiegħu bil-għaqal. Mhux faċli, izda, li wieħed jgħid x'kien tassew dan l-għar u għal xiex serva tuliż-żmenijiet. Jista' jkun li Rev Dr. Joseph Bezzina għandu raġun. U għalhekk ma hemm xejn hazin li jsostni l- argument tiegħu li Għar Gerduf kien tassew katakombi nisrani. Hawn hafna bħalu li jixtiequ li kien hekk. Fosthom jien. Nittama' lixi darba l-arkeoloġija taghnina b'xi sejba ta' fdal nisrani aktar bikri minn dak li sab Dr. Trunp fit-Tokk. Dan il-fdal, imma, m'ghandux jitfittex lejn il- Lunzjata, li hija kważi mil 'il bogħod minn fejn l-ewlenin insara kienu jgħammru. Imma, għandna nfittxuh f'postijiet immedjatament taħt il-hitan tal- belt l-antika, fejn normalment il-Feniċiu r-Rumani kienu jidfnu l-mejtin tagħhom. Għar Gerduf stess lil A.A.Caruana: jewFuq it-Tomba, fejn fl-1870 kienet instabet diġà lapida b'ismijiet insara; jew tul il-Vajrinġa, mnejn tfaċċaw l-aqwa ħġieġ u fuħħar Puniku-Ruman li għandna fil-mużewijiet tagħna; u fejn San Franġisk li kien miżgħud b'ipogej Rumani. Fuq kollox, iżda, ma' xfar l-għolja tal-kastell, li bħal inħawi bħalu 'l barra miċ-Civitas.ta' Malta, kien il-post ideali ghan- necropoli ta' dawk l-ewwel żminijiet tal-Kristjaneżmu. Kieku l-iskavi komplew dak iż-zmien, kellu mnejn ma kienx ikun hemm bżonn ta' daqshekk insistenza Ilum fuq jekk Għar Gerduf kienx katakombi nisrani jew le. Notata' l-Editur: Dan l-artiklu hu ġabra filMEAT ta' materjal itwal li għandu jidher aktar 'il quddiem f'pubblikazzjoni għaliha. Minħabba n-nuqqas ta' spazju r-riferenzi kellhom jitħallew barra.