Taqsima 4 IL-KWISTJONI TAR-RELIĠJON (i) Il-Protokol S' mmons-Rampollta Il-Partito Unionista twieled fos: kwistjoni politiko-reliġjuża ii kienet imiss mill-qrib lil Strickland, Savona u Mizzi, kif ii lill-Isqof ġdid Pietru Pace. Il-kwistjoni bdiet meta l-Prim Ministru Ingliż Salisburv ħatar lill-ex-Gvernatur ta' Malta, neral Simmons, bħala mibgħut s'raordinarju u Ministru Plenipotenzjarju Ingliż għall-Vatikan fuq missjoni speċjali. L-għan ewlieni kien li jintlaħaq ftehim bejn Ruma u Londra dwar ħatrie: ta' isqfijiet u oħrajn ekkleżjastiċi għoljin f'Malta. Strickland kien diġà witta t-triq meta Simmons kien għadu Gvernatur. F'dak iż-żmien Simmons kien wera ċertu tħassib dwar. ir-relazzjonijiet bejn Knisja u Stat f'Malta Kattolika speċjaiment dwar ħatriet ekkleżjastiċi mill-Papa li ma kinux għal qalb il-Gvern Ingliż, jew għallinqas il-Gvernatur. Bl- għajnuna ta' Strickland, Simmons kien irnexxielu jwaqqaf lil Mons. Buhagiar mili jilħaq flok l-isqof xwejjaħ Scicluna u minfiok kien laħaq Pace. Fl-1888 Salisburv kien aċċetta li s lil Strickland iżur Papa għal taħditiet dwar il-ħatra ta' Buhagiar, bil-patt li jekk jirriżulta Simmons ikoliu jmur Ruma f'kapċità dip.o- matika l-ispejjeż jittieħdu mill-kaxxa ta' Malta. joħroġ kredenzjali li kienu jagħtu permes Dak iż-żmien li Strickland żar il-Vatikan, is-Santa Sede irreżistiet il-proposta tal-Gvern Ingliż u żammet il-ħatra la' Buhagiar,'2) tant li fin-neguzjati tiegħu ma' l-awtoritajie' Strickland kellu juża l-veto tal-Gvern Ingliż kontra l-ħatra ta' Buhagiar. Dan minflok ġie maħtur Nunzju Apposto- liku fl-Amerika Ċentrali fejn ftit wara mie: bil-vellow fever. B'hekk Pace, isqof ta' Għawdex, wiret il-veskovat minn Scic- iuna bħala Isqof ta' Malia. Mid-dehra l-Gvern Ingliz ma x'aqx li l-każ ta' ftit snin qabel jirrepeti ruħu u min-naħa l-oħra l-Papa Ljun XIII kien ħerqan ji jkollu għarfien diplomatiku ma' pajjiżi oħra. Simmons ġjie mitlub ukoll minn Salisburv biex jistħarreġ dwar kemm kien possibbli li tinbidel il-Lifji Xenonika u Ċivili biex titneħħa kull diffiklità dwar il-validità żwiġijiet imħallta u dwar id-dispensi. Barra minn hekk, ;immons kejlu struzzjonijiet biex jasal għal provedimenti defi- niti għat-tagħlim tal-lingwa Ingliża mill-membri tal-kleru Mali In-neguzjati bejn Simmons u l-Kardinal Mariano Rampolia, il-Gvern Ingliż u għall-Vatikan rispettivament, saru fuq bażi ta' kompromess billi ż-żewġ naħat iċedu ftit. Il-Papa kellu i-jedd li jaħtar l-isqfijiet iżda dan jagħmlu b'konsultazzjoni ma' l-Ingilterra. Mill-banda l-oħra l-Ingilterra kellha tiddikiara Ub'Att Leġislattiv' li f'Malta ż-żwiġijiet imħallta jkunu validi biss jekk jiġu ċċelebrati skond. ir-rit Tridentin: dawk li ma nux Kattoliċi setgħu jiżżewġu mingħajr ir-rit Kattoliku, iżda l-Knisja kienet tipprojbixxi li l-Kattoliċi li kienu ser jiżżewġu Protestant iġeddu l-kuntratt taż-żwieġ quddiem ministru tal cnisla mhux Kattoliku.'$' Il-Papa kien lest li jħalli ż-tagħlim l-Ingiiż fost il-kleru Malti bil-patt li l-Gvernatur ta' Mait: jirtira l-patrunaġġ ti kellu fuq xi benefiċċji żgħar u -żmie dawn igħaddu f'idejn is-Seminarju.'$' Il-missjoni ta' Simmons kienet tmiss problemi li kellhom x'jaqsmu ma' Malta, iżda kienet ukoll inħatret mill-Kuruna mingħajr ma r-rappreżentanti Maltin ġew biss ikkonsultati. l-ispejjeż ta' kważi £900 ittieħdu mill-kaxxa ta' Malta permezz ta' dak ii kien ji 1 Reserve Fund' ta' £1000 taħt Taqsima 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, li l-Kunsill issa ma kellux kon- iroli fuqha. F'Malta l-kwistjoni kienet imħawda u tinvolvi fna personalitajiet. In-Nazzjonalisti qatt ma nsew kif Pace għeleb lil Buhagiar. Simmons, li fl-1887 kien tiewwern ma' Savona, stqarr. l-intenzjoni ta' Pace biex jappoġġia l-Gvern Ingliż (a well-known desire to support Her Majestv's Government').06' Biex tagħqad, Simmons kien ukoll qiegħed f'dell ikreh lill-Kleru Malti quddiem il-Papa meta allega li ħafna mill-kappillani f'Malta kienu tant injuranti li bilkemm kienu jafu ii jeżisti Kunsill tal-Gvern.'b' L-Isqof Pace issa kien ii jiċħad dan korlu istorja: aħiika Dbeiel Lili du L-idea ta' assirnilazzjoni permezz tat-tagħlim tal-iingwa issa bdiet tgħodd ukoll għall-kleru. Il-kliem ta' Simmons, 'Dil- tama li tissaħħah l-għaqda bejn il-Maitin u l-Imperu Ingihż permezz tal-Lingwa Ingiiża u t-tixrid ta' ideat Ingliżi fosthom', kien juri li dan ma kienx wiened li jaf jitgħallem misl- imgħoddi. L-edukazzjoni tal-Maltin sew jekk lajċi jew qassisin ma seigħe'x titħaffef bi proċess ta' indottrinizzazzjoni f'dai i hu Ingliż sew jekk lingwa jew mod ta' ħajja. Barra minn hekk ma kienx sewwa li tiġġudika l-qassisin Maltin bi kriterj u għal skopijiet politiċi. F'dan il-każ Simmons, forsi mingħajr ma kien jaf, laqat ir-ruħ. tan-Nazzjonaliżmu Malti. L-isforz min-naħa tal-gvern biex jintensifika l-proċess ta' assimiljazzjoni permezz ta' lin- gwa U reliġjon kellu riperkussjonijie: kontraproduttivi. Il-Maltin keilhom iħallsu għal insuit lejhom stess. Din id-darba l-Kunsill tal-Gvern lanqas biss ġie mitlub jivvota l-fius għaliex Lord Knuisford innifsu seta' jiddisponi minnhom permezz. tar- 'Reserve Fund'. Dan kien l-istat li kienet waqgħet fih il Kostituzzjoni. Il-moviment kontra Simmons beda hekk kif sar maghruf l-għan. tal-missjoni Ingliża fil-Vatikan. Savona mill-ewwel ikkundanna lill-ex-Gvernatur (u għadu persunali tiegħu) bħala ''ġeneral bil-pensjoni u Protestant ferventi 9 Taħrik serju beda meta l-poritikanti Maltin skoprew, minn ari:klu i ii deher f'The Times, li l-ispejjeż kienu ttieħdu mill-kaxxa ta' Maita. Hekk kif ġiet ippubblikaza l-korrispondenza Simmons- Rampolla-Salisburv, f'Mejju 1890 il-kwistjoni bdiet tisħon u tieħu xeħta nazzjonali. L-opinjoni pubblika kompliet titqanqai bl-attenzjoni li l-affari kienet qiegħda tingħata mill-Parlament ingliż. F'Ġunju Savona talab f'riżoluzzjoni li ebda parżi mill-ispiża rna kellha titħallas minn Malta,. Ir-riżoluzzjoni tneħħiet arb'- irarjament u irregolarment min-Notice Book' tal-Kunsill. F'riżoluzzjoni oħra, li kienet tiliob li -Lispe lil Malta, Savona kellu l-appoġġ (al-biċċa l-kbira jjoż jitħajisu dir l-membri eietti, iżda ħareġ tellief meta Chapelle u ħamsa oħra vvutaw favur il-gvern. Il-kritika tan-Nazzjonalisti kienet aktar pro fonda minn ta' Savona u ma kinitx limitata għall-kwistjoni ta' spejjeż biss. In-Nazzjonalisti attakkaw. il-kunċett li kienet qanqlet din il-missjoni. Għalihom Pace kien ħati daqs Sim- mons. Kienu jakkużawh b'serviliżmu u b'opportuniżmu, u l-aktar Mizzi għaliex l-attakki fuq Pace permezz tal-Malta kienu kontinwi. F'Lulju ta' l-1890 Pace poġġa interdett fuq il- Malta; iżda Mizzi ma kienx jagħlaq ħalqu kif ġieb u laħaq. Malajr biddel l-isem tal-ġurnali f'Gazzetta di Malta u kompla bl-attakki fuq dawk ii hu kien jikkonsidra bħala responsabbli għall-Protokol. Ftit jiem qabel ma kellu jsir meeting ta' Mizzi fil-Belt, folla kbira ta' Nazzjonalisti mxiet f'dimostrazzjoni mat-toroq tal-Belt bil-Malta f'idejhom.'' Kienet turija pub- blika ta' solidarjetà mal-missier tan-Nazzjonaliżmu Malti. Fit- 23 ta' Lulju quddiem ċemgħa mrassa ta' nies, Mizzi stqarr ii kien determinat jerġa' lura għall-ħajja politika għaliex ma felaħx jara lill-Gvern Ingiiż imexxi din il-gżira ''għall-vantaċġi tiegħu. ' ''It-tagħlim ta' l-Ingliż għandu jkun volontarju u mhux obbil- gatorju,' qal, u l-Gvernatur ma kellu ebda jedd jikkontrolla l-ħatriet ekkleżjastiċi u l-benefiċċji. Mizzi mbagħad. ħalla l-palk u kompla Dr. Enrico Zammit li akkuża lill-isqof bħala wieħed ingarżat ma' l-Ingliżi: '' L-isqof m'huwiex ħlief uffiċjal tal-gvern. Għalfejn għandhom jitgħallmu l-Ingliż il-qassisin tagħna2 Bħallikieku ser jisimgħu l-qrar jew ser jippridkaw bl-Ingliż. ''Meta ngħid il-verità ', issokta Zammit, ma nibża' minn xejn. L-isqof ma jirrappreżentax l-interessi tagħna u allura ma. rriduhx. Dan jappoċġja l-interessi tal-Gvern Imper- jali li jrid igħaffeġ fuqna… aħna rġiel u ma nibżgħux mill- kundanni tiegħu għalkemm ma niħdux gost naraw lin-nisa fil familji M'għandkomx tagħalqu ħalqkom għaliex Lkellem i-isqol L-isqof li japprova, bil-firma tiegħu, id-deċiżjonijiet tal-kum- missjoni ta' Simmons ma kienx jgħodd għal dawk li kellhom il-ġid tal-pajjiż għal qalbhom. Meta Zammit staqsa iill-fola jekk riditx lil Pace, din wieġbet bi ħġarha, Le, ma rriduhxi' il-meeting spiċċa b'approvazzjoni unanirna li tintbagħa' petiz- zjoni lis-San:a Sede biex Pace jitneħħa jew jiġi trasferit. Il-Vatikan wera d-diżapprovazzjoni lejn il-politika tal-P.N. tant ii f'ittra li bagħat Iljun Xlil iil Pace, b'riferenza għall- interdett tal-Malta, ikkundanna lin-Nazzjonalisti bħala nies xewwiexa u li jħobbu jqanqiu l-mibegħda tal-popolin 'konira dak li jistħoqqlu unur speċjali'' (contro chi merita special onore). F'din l-istess ittra l-Papa darbtejn irrefera għal Mizzi ħala dak il-bniedem ostili'' (luomo inimico).'10 ''Meta jitkellem il-Papa,' qal l-Arċipriet Xuereb fil-Kunsill tal-Gvern, ''il-Kattoliku m'għandu xejn x'jagħmel ħlief li jbaxxi rasu u jobdi. Ebda argument ma hu ġus: meta tkun tkellmet Ruma. Mhux sewwa taħseb, titkellem, u teħodha kontra dak li jkun iddeċieda l-Papa. Mhux hekk kien jaħsibha Castaldi li uża lill-kleru Irlandiż ;ħala mudell. Fi kwistjonijiet li ma għandhomx x'jaqsmu ma' reliġjon, qal Castaldi, huwa siqarr li jimxu fuq l-eżempju al-kleru Irlandiż vis-a-vis il-politika fl-Irlanda. Il-kieru Irlan- diż kien mexxa kull moviment politiku favur il-jeddijiet ta' -Irlandiżi, Fl-iskema li ġiet proposta minn Simmons kien jara skop ewlieni: li jifred lill-poplu Malti mill-kleru, li bħall-kleru rlandiż dejjem kien lest li jiddefendi l-jeddijiet tal-poplu. Il- missjoni ta' Simmons kienet politika u mhux reliġjuża, kif sostna Cassaldi,'13) Dak li sa ftit xhur qabel lanqas biss kien jinħolom issa sar unika soluzzjoni u b'hekk issawwar il-Partito Unionista. Iż- żewġ partiti resqu lejn xulxin u għal xi żmien għażlu li jinsew ir-rivalitajiet li kienu jifirduhom. Iżda kompromess seta' jseħħ biss meta ma kienx hemm alternattiva. Wieħed jista' tagħna jibku minħabba. l-anatemi li jwaddbulna… MALL smet battiel, il-partiti igħid li ladarba l-kwistjoni politiċi. Maltin. kelihom aklur 6 iesti jammettu l-mexxejja rispettivi tagħhom; iżda. i-Isiorja qatt ma tista' terġa' tmur lura. Savona u Mizzi kienu stabbi lixxew partiti mhux biss separati iżda wkoll rivali. L-egħdew jistgħu jieħdu b'idejn xulxin iżda qa'it ma jistgħu jsiru ħbieb In-Nazzjonalisti qatt ma kelihom fiduċja f'Savona u l-eiez- zjoni ta' l-1891 issoktat tikkonferma dan. Fil-manifest eletio- rali l-P.U. kien wiegħed li ma jaċċettax siġġijiet fl-Eżekutiiv ekk il-Kostituzzjoni ma tiġix irnfassia fuq linji aktar demo: Kratiċi ti jagħtu setgħa akbar lill-membri mhux uffiċjali. (15 Iżda ladarba Savona sab ruħu fil-gvern bħala l-mexxej ta: maġġoranza (u għalhekk bil-jedd ta' post fl-Eżekuttiv), biddei eherntu u influwenza ħafna membri tal-partit il-ġdid biex jagħmlu l-istess. Strickland sab ix-xoqqa f'moxtha biex ma jaħtarx membri fl-Eżeku:tiv bl-iskuża ji kien qiegħed jappoġġja '' id-drittijiet ta' dawk l-eletturi li vvutaw lil Savona taħ' il- remessa li l-P.U. ma kienx ser jaċċetta l-kundizzjonijiet kif ienu.'15' In-Nazzjonalisti issa ġew bejn ħalltejn; l-għażie kienet bejn amministratur despotiku u politikant opportunis: u xekkieki: it-tnejn ma fihomx x'tagħżel. Fl-Uffiċċju tal-Kolonji kien hemm suġġeriment li Strickland jitwarrab u jintbagħat 'kolonja oħra, iżda Lord Knutsford irrimarka li ma kienx faċli jinstablu post ieħor. Min-naħa l-oħra, f'ittra miftuħa, Mizzi għajjar lil Savona ''l-aktar bniedem diżonest u faċċjol fuq wiċċ id-dinja,' u li ma kellux ħjiel ta' x'inhuma prinċipji Kostituzzjonali. Dawk ii ħasbu li meeting ser jirranġa kol- ox, qal ir-Risorgimento, kienu qed jitqarrqu.'16' Il-P.U. ma kienx destinat għal ħajja twila. L-element ta' rivalità u fuq kollox il-politika mħawda ta' Savona, dgħajjfu l-flit għaqdu i kien hemm. Dan ħareġ iktar fil-beraħ meta Mizzi ppropona ii l-partit ikollu żewġ mexxejja b'Castaldi jmexxi kamp u Savona l-ieħor.'1' Mizzi ried jagħmilha ċara li din kienet Koalizzjoni, mhux Għaqda. Il-Malta Standard ta' Ssrickland għamlet kapital minn dan l-intopp u ħarġet bil-qawwa favur S-suġġerimenii ta' Mizzi. Iddeskriviet il-konnessjon: bhua tatta mhux mattiaħi bi żwa dik si MU, DISWAL SESSI ideoloġikament — dan seta' jwassal biss għat-tifrik tal-Kostl- tuzzjoni li s-suċċess tagħha kien jiddependi mis-sistema part: tarja. Naturalment Savona rrifjuta dan kollu biex mingħalih jiġbor ġiehu u akkuża lill-P.N. li kien qiegħed jersaq lejn Strickland. L-Unjoniżmu kien miet fil-benniena. Savona ma ilux dik il-qawwa persunali li jimmobilizza l-elettorat bħalma kellu Mizzi u tista' tgħid li sa l-1893 il-Partito Unionista kien miet għal kollox. (i) il-Kwistjoni taż-Żwiġijiet il-kawża immedjata tal-kwisijoni dwar iż-żwiġijiet inqaigħel minn klawsula fil-Protokol bejn Simmons u Ramporla, li kienet tgħid li żwieġ imħallat għandu jitqies invalidu jekk mhux iċċelebrat skond. ir-rit Kattoliku. Bit-tama ii jdaħħai din il-klawsula malajr kemm jista' jkun, Savona ngħaqad ma' Pace'lS' u ressaq Ordinanza li kienet titlob konferma ta' din il-kiawsula. Barra minn hekk, l-Ordinanza kienet tgħid ukoll li jekk l-għarus jew l-għarusa jirrinunzjaw ir-reliġjon Kattolika biex jaħarbu l-iiġijiet tal-Knisja, iż-żwieġ tagħhom xorta waħda għandu jitqies invalidu. Malli t-test ta' din l-Ordinanza deher fuq il-Gazzetta tal-Gvern ta' Malta, l-Arċisqof ta' Canterburv, Benson, ġibed l-attenzjoni tal-Parlament Ingliż u staqsa jekk din l-Ordinanza. ttiħditx quddiem il-Privv Council biex tiġi eżaminata, bħalma kien ittieħed il-Protokol. (Hawnhekk. ta' min igħid li l-Privv Council kien kumitat speċjali maħtur mir Reġina biex jiddiskuti u jiddeċiedi dwar kwistjonijiet ti jolq:u direttamen: lill-pubbliku). It-tweġiba ta' Lord Knutsford kienet ii anki jekk stess l-Ordinanza jkollha l-kunsens tal-Kunsill tal- Gvern f'Malta ma kinitx ser tirċievi l-approvazzjoni. tal- Majestà Tagħha.' Meta l-Ordinanza waslet fit-tielet qari, il- Kunsill tal-Gvern ġie xolt ħesrem. L-iskużi li ngħataw kienu ii l-membri eletti kienu pposponew. il-vot ta' l-estimi u li taidi kien uża kliem inġurjuż fil-Kunsill meta qal: 'Hawn- hekk niġu biex ngħaddu ż-żmien ' (qui si viene per scher zare), u sfida l-awtorità tas-Segretarju Prinċipali. B'hekk id diskussjonijiet kellhom jerġgħu jibdew mill-bidu neti. Sadanittant Strickland ħa ħsieb ikompli jinnegozja ma' Londra għal aktar restrizzjonijiet fil-Kostituzzjoni. Fil-kam panja ta' l-elezzjoni ta' l-1892 il-P.U. wiegħed li jerġa' jressaq l-Ordinanza għat-tieni darba u li jitlob lura l-ispejjeż taż-żjara ta' Simmons. Il-kandidati ewlenin tal-P.U. (Panzavecchia bħala rappreżentant tal-kleru; Savona għall-ewwel, Castaldi għall-ħames, u Cachia Zammit għad-disa' distrett) kollha reġgħu ġew eletti mingħajr oppożizzjoni. Il-Kunsirl Eżekuttiv iddeċieda li ma jaħtarx membri mhux uffiċjali. It-talba għall- ispejjeż ta' Simmons ġiet miċħuda mis-Segretarju ża' l-Istat għall-Kolonji l-ġdid, il-Markiż Ripon, li qal li ma kienx fi ħsiebu jibdel id-deċiżjoni li kien ħa dak ta' qablu, jiġifieri Knutsford.'19) Il-kwistjoni taż-żwiġijiet kienet għadha ma raq- ditx u Savona reġa' ressaq l-Ordinanza bi ftit tibdiliet fuq parir ta' l-isqof. Il-pożizzjoni ta' l-isqof favur l-Ordinanza deh- ret ċara biżżejjed fl-ittra li bagħat iill-Vigarju Ġenerali u mill- Kampanja għall-firem biex tintbagħat petizzjoni lir-Reġina. Din il-petizzjoni li kienet titlob li ma tgħaddi ebda liġi li tmur kontra l-prinċipji kattoliċi ffirmawha 27,000 ruħ, għalkemm inqas minn 13,000 iffirmaw huma stess — l-oħra kienu kol- Iha illitterati.'29' Il-Kapitlu tal-Kattidral, f'petizzjoni għaliha u aktar diretta, talab li l-ftehim bejn Simmons u Rampolla jsir liġi malajr kemm jista' jkun. Mons. Panzavecchia. rriżenja minn postu fil-Kunsill tal-Gvern ftit wara l-elezzjoni. Huwa stqarr li kien assolutament impossibbli li tkun ta' użu lill- komunità, fil-Kunsill, taħt il-Kostituzzjoni li qed tiggvernana bħalissa. €21 (iii) Il-Politika tar-Reliġjon is-sitwazzjoni bdiet titqanqal kulma jmur u Mizzi reġa' ħareġ għall-politika pubblika. Reġgħu bdew il-meetings u attivitajiet pubbliċi. Il-kwistjoni taż-Żwiġijet, bħall-kwistjoni tal-Lingwa, ħolqot skop għall-poritikanii Maltin biex akiar juru l-indipen- l-l denza tagħhom mmir-redirmi. Dil il-kwistjoni (ikkhekk jii preżenta konfront ta' ridiei: il-lokali kontra l-barrani, ir-rap- preżentanza kontra ċ-ċentralizzazzjoni, il-Kunsill kontra West- minster, it-tradizzjoni kontra l-bidia. Fuq liveli aktar profond kien konfront ta' kulturi u ċiviltajiet imbiegħda minn xulxin. Ir-retorika nbidlet: iżda l-loġika baqgħet, tista' tgħid, l-istess. Iżjed mil-Lingwa, iż-żwiġijiet anzi kellhom dik ix-xi ħaġa speċjali: iż-żwieġ kien Sagrament u f'Malta Kattolika kien jolqot fil laħam il-ħaj. Il-familja kienet in-nukleju tas-soċjetà Maltija u għalhekk iż-żwieġ żgur kien suġġett li jolqot l-imma- ċġinazzjoni tal-popolazzjoni. Iż-żwieġ huwa l-pedament tar- reliġjon tagħna,' qal Panzavecchia waqt meeting, mingħajr iż-żwieġ ma jista' jseħħ ebda sagrament ieħor. Il-familja tidde- pendi miż-żwieġ; u x'inhuma l-Ordni Sagri mingħajr. il- amilja2 Il-familja tal-Knisja hija intom. Hawn. il-politikanti kellhom arma ii biha setgħu jqanqlu l-Mases. Kien f'dan is-sens li l-kwistjoni taż-żwiġijiet kienet kwistjoni aktar nazzjonali minn dik tal-Lingwa: Jekk int Maiti allura int ukoll Kattoliku, iżda jekk taf bit-Taljan int biss membru ta' ċerta klassi. Iżda sa fejn kienet kwistjoni ta' Reliġjon, u sa fejn kienet kwistjoni ta' Politika2 Taħt reġim kolonjali, il-politika u r-reliġjon ma kinux żewġ dinjiet magħżula minn xulxin: għall-kuntrarju kienu insepa- rabbli. Kienu l-politikanti li jiddefendu r-reliġjon sew fil- Kunsill tal-Gvern kif ukoll fil-pjazez. Mizzi u Savona, it-tnejn Kattoliċi prattikanti, ikkommettew irwieħhom għal din. il- kawża, għalkemm. b'tattiċi differenti. It-tnejn kienu jaraw identifikazzjoni bejn Reliġjon u Politika, anzi l-tnejn għarfu jużaw ta' l-ewwel bi skop li jagħmlu impatt politiku. Il-fatt li Malta hi gżira ċkejkna b'popolazzjoni ffullata u omoġenja etnikament, lingwistikament, kif ukoll fit-twemmin reliġjuż, kien kundizzjoni ideali għal stabbilità politika. Iżda l-istampa kien fiha żewġt uċuh. F'kolonja Ingliża u Kattolika, sakemm. ir-reġim kolonjali kellu l-kleru fuq in-naħa tiegħu, il-fidili ma tantx setgħu jkunu ta' theddida għalih; iżda sa kommi li-komunità kienei magħquda fi-baeramin wiehed, din kienet ukoll maqtugħa u mifruda mir-reġim. Kienet ir-reliġjon Kattolika, aktar mil-Lingwa u n-nemex, li kienet tiddistingwi lill-Malti mill-Ingliż. It-twemmin reliġjuż għall-Malti kien l-ak- tar ħaġa qaddisa li kellu. Il-mod kif jaħseb u l-istess idjoma ii jesprimi ruħu biha kienu magħġuna. fil-Kattoliċiżmu. Il- Kappillan minħabba l-ministeru tiegħu kien il-bniedem li kapaċi jagħmel l-akbar pressjoni politika fuq il-komunità. Bil-Bibbja f'idejh kellu l-jedd jiġġieled f'isem il-poplu. Din l-ideoloġija patrijottika reliġjuża lissinha bl-aktar mod elokwenti Giuseppe Bencini, neguzjant li kien ukoll membru elett Nazzjonalist, meta qal: Il-bniedem m'għandux ħlief ir-Reliġjon u l-Patria. ' f'L'uomo non ħa che la religione e la Patria'').129 Mizzi ħa l-kampanja tiegħu fit-toroq ta' Malta kollha. Il- meet'ng li welled il-'Politika tar-Reliġjon'' ħabat tajjeb ma'- purċissjoni ta' l-Immakulata Kunċizzjoni li għaliha l-Maltin marru bi ħġarhom. Meta l-folol, fosthom dawk li qabel kienu marru għall-purċissjoni, inġabru fil-pjazza, Mizzi, forsi min- għajr ma jaf, ta prova ċara :a' kemm hu faċli għall-politikant li juża r-reliġjon għal skopijiet politiċi. L-ewwel stqarr li kienet in-natura tal-kwistjoni li ġegħlitu jerġa' joħroġ għall- politika pubblika. Għalissa ma kellux ħsieb jitqandel b'politika parlamentari, iżda issa li t-twemmin tiegħu, li kien ukoll iż- twemmin ta' missirijietu u ta' pajjiżu, kien imhedded, ma kellux ħaġa oħra x'jagħmel ħlief li joħroġ jiddefendih: 'Din ma hijiex kwistjoni ta' partiti, ' qal, 'iżda waħda li tolqot lill- Maltin kollha mingħajr distinzjoni, u naf li m'hawnx bniedem wieħed fostkom li ma jħossx interess partikolari fil-kwistjoni, għaliex aħna lkoll Kattoliċi. Jekk ailura aġixxejt f'din l-okkaż- joni, ma hux għal skopijiet politiċi iżda minħabba r-reliġjon tiegħi, li hija r-reliġjon tagħkom ilkoll. Iżda anki b'dan il-kliem, il-mexxej tal-P.N. u Editur tal- Malta kien qed jiġbed appoġġ u jagħmel impatt bħala poli- tkant. Mizzi wkoll kien jaf jappella għall-istint patrijottiku- reliġjuż tal-poplu: L-Arċisqof ta' Canterburv,' qal, mhux il- Papa tagħhom, għaliex ir-Reġina hija l-Papessa tagħhom. Il-folla nfexxet tidħak għal dan is-sarkażmu li baxx baxx kien ikompli jissiġilla l-popolarità ta' Mizzi bħala politikant Kemm kienet imhedda r-reliġjon Kattolika f'din il-kwi It-theddida ma kinitx tant lir-reliġjon innifisha. Kien hawn il-biża' li l-Privv Council, bħala kumitat Ingliż u Protestant, seta' jirrifjuta l-arranġament li kien intlaħaq bejn l-Ingilterra u l-Vatikan. B'hekk iż-żwiġijiet imħallta isiru validi anki jekk iż-żwieġ ma jsirx quddiem qassis, jew isir bil-liċenzja tal- Gvernatur. Fi kiiem ieħor seta' jiġri li b'parir tal-Privv Council il-Gvern arbitrarjament idaħħal iż-żwieġ ċivili f'Malta. . aħna nemmnu li qed niġu mhedda, ii d-deċiżjoni ta' dak it-tribunal ser ikun konċrina,' sostna Mizzi, kontra dak li ddikjara l-Papa — il-Kap tar-reliġjon tagħna, u kontra kull prinċipju Kattoliku. ' Żwieġ imħallat normaiment kien ifisser żwieġ bejn tfajla Maltija li ġejja minn familja Kattolika u baħri jew suldat Ingliż. Il-Knisja kienet tipprova tiskoraġġihom dawn iż-żwiġil- jiet u l-inkwiet fil-familja tat-tfajla ma Kienx jonqos. Ħafna drabi ma kienu jkunu jafu xejn dwar il-passat u l-familja tal- għarus ħlief dak li jkun qalilhom hu. Kien hemm ukoll bosta drabi meta t-tfajla kienet diġà qed tistenna t-tarbija tiegħu u għalhekk żwieġ kien ikollu jsir minħabba l-unur. tal-familja tagħha'21 (sakemm dan kien possibbli u l-'għarus' ma kienx diġà miżżewweġ). Għalhekk aktar minn kollox dan l-Ingiiż kien ukoll riskju u l-problema kienet soċjali xejn inqas milli morali. Mizzi fetaħ il-kampanja tiegħu b'sensiela ta' meetings i:- ibliet u fl-irħula ta' Malta — mar Ħaż-Żabbar, Ħaż-Żebbuġ, is-Siġġiewi, iż-Żejtun, Birkirkara u Ħal-Qormi. Kull fejn mar intlaqa' b'entużjażmu kbir. Il-poplu ma kienx jara fih biss politikant u avukat brillanti li kellu ħila jiġġieled lir-reġim f'isimhom; kien ukoll jafdah, għaliex barra milli kien rispettat, kien ukoll maħbub. Kiiemu kien jixgħel il-qiub ta' dawk ii tjoni jisimgħuh, b'kuraġġ dinjituż, jagħtihom sens ta' identità li tgħaqqadhom. fi tradizzjoni waħda, u jqanqalhom biex jirre- żistu Kull xorta ta' impożizzioni: politika, reliġjuża, kulturali. '' Hemm bżonn li nqumu fuq tagħna, biex nuru li aħna ma begħniex lilna nfusna liil-Ingilterra, iżda tiabna biss il-protez- zjoni tagħha… biex iħarsu r-reliġjon tagħhom, il-Maltin lesti ti jaffrontaw sidirhom għall-ġlied… 77281 Aktar milli politikant u avukat, Mizzi kien iħossu Malti, lest ii jasal għal kollox biex jiddefendi lil art twelidu. Għalkemm 'il bogħod mill-Kamra Kunsill xorta baqa' l-eroj tal-Maltin u barra minn hekk l-entużjażmu tal-folla qa't ma telagħlu għal rasu. Kien ra ħafna għawġ bħala politikant: ra skandlu li seta' qa'el ir-rispett li kien igawdi l-Partit, ra lil uħud minn sħabu jdabbru rashom lejn il-karru tal-patrunaġġ, u saħansitra ssogra li jiġi skumnikat mill-Knisja għall-prinċipji li kien iħaddan Din is-sensiela ta' meetings li għamel issoktaw iseddqu lil Mizzi bħala l-akbar politikant tal-mument. Fost il-membri ża' partit li sikwiet kienu jidhru miegħu f'dawn il-meetings insibu iil Castaldi u lil Cachia Zammit. Dan kollu kien wisq għal Savona li ħassu skartat u umiljat bhala mexxej tal-Partito Unionista għaliex Mizzi ma kienx stiednu għall-meetings, lanqas kien semma xejn dwar. il- ħidma ta' Savona fil-Kunsill dwar il-kwistjonijiet taż-żwiġijiei. Għalhekk, kontra. l-parir. tal-Mizzjani. fil-Kunsill, Savona qatagħha li jagħmel meeting għal rasu bi sfida.''5' B'hekk il-P.U. ħa l-aħħar nifs tiegħu; l-antagoniżmu ta' l-imgħoddi reġgħu rxuxiaw b'kuntrast u b'enerġija akbar minn qabel. il-meeting ta' Savona kien fjask papali; l-appell tiegħu biex kulħadd jingħaqad u jiġbed habel wieħed ma kellu ebda effett. Mit-tliet membri li atiendew għall-meeting, tnejn kienu Savon;ani: il-Markiż De Piro u Giovanni Vassallo. Waqt il- meeting kien hemm uħud il-bdew itelifu u Savona għaraf jii wieħed bħala ċertu Bondin impjega: fl-istamperija ta' Mizzi li qagħad isaffar tul il-meeting.':7' L-irjus bdew jisħnu U malajr inqala' l-ġiied bejn Mizzjani il Savonjani. ġew arrestati, fosthom ħu Savona stess, Vincenzo, u 'bullv' tal-partit li kellu fuqu arma bil-ponta.'28' Kien f'dan il-meeting ii Savona hedded ii jimxi fuq l-istess passi ta' Panzavecchia u jirriżenja mill-Kunsill jekk il-Ministru tal-Kolonji ma jaċċel- tax l-Ordinanza tiegħu.'19' Iżda Savona ma kellux għalfejn jirriżenja għaliex f'dan iż-żmien inqala' każ li kien jinvolvi Knisja u Stat u li wassal għax-xoljiment tal-Kunsill tal-Gvern ħin bla waqt. Għalkemm ma kienx jolqot direttament il-kwisi joni taż-żwiġijiet, dan il-każ kellu jintrabat miegħu b'mod politiku/ partiġġjan. L-inkwiet beda meta Dr. Goffredo Adami, ir-rappreżentant ta' l-Istudenti ta' l-Università, ressaq Ordinanza biex jittieħdu passi kontra ''l-abbużi skandalużi' li kienu qegħdin isiru bil- legati taż-żwieġ. Dawn kienu jitħallew apposta fil-wirt minn nies għonja biex jintużaw bħala dota għal tfajliet ġejjin minn familji fqar u kienet responsabbli għalihom il-Kurja. Adami għamilha ċara li ma xtaqx li jimponi fuq id-drittijiet tal- Knisja iżda ried jara bidla radikali fl-amministrazzjoni ta' dawn il-legati. L-isqof ħareġ b'saħħtu kollha kontra dak li kien iqis bħala 'ndħil żejjed mil-Leġislatura fid-drittijiet tal-Knisja ' Kull membru elett fil-Kunsill tal-Gvern irċieva ittra ta' twissija ifirmata mis-Segretarju ta' l-isqof li jekk jivvota favur l-Ordi- nanza ta' Adami kien ikun suġġett għal interdett mill-isqof./30) Dan il-pass ta' l-isqof ġibed ħafna kritika, l-aktar mill-ġurnali Jekk l-Ordinanza ta' Adami kinitx tindaħal fil-jeddijiet tal- Knisja jew le kienet ħaġa diskutibbli; imma dwar. il-fatt li l-isqof kien ġieb ruħu b'mod arbitrarju kontra l-jeddijiet tal- Leġislatura ma kienx hemm dubju. Londra kkritikat l-imġiba ta' l-isqof bħala aġir li kellu l-iskop li jxekkel il-ħelsien ta' leġislazzjoni li fuqu huma mibnija l-prinċipji tal-Kostituzzjo- nijiet Rappreżentattivi ta' l-Imperu.' Fil-Kunsill tal-Gvern, l-Avukat. tal-Kuruna, Dr. Carbone, qal li fil-fehma tiegħu l-azzjoni ta' Pace setgħet titqies bħala kriminali. Pace, min- naħa tiegħu, qal li jekk kienu qed isiru xi abbużi fil-Kurja, huwa nnifsu kien lest li jieħu passi biex jinqerdu u jara l-ġustizzja sseħħ. Madankollu s-sitwazzjoni kompliet tag- grava ruħha f'dispaċċ li bagħat il-Markiż Ripon, is-Segretarju ta' l-Istat għall-Kolonji, fejn wissa li ndħil mill-Knisja fil- Leġislatura kien 'intollerabbii' għall-Gvern Ingliż.31) Sa danittant l-Uffiċċju tal-Kolonji f'Malta kien f'qagħda imiba- razzanti u għamel minn kollox biex l-isqof jirtira l-protes:i tiegħu mingħajr ma jwaqqa' d-dinjità tal-qagħda tiegħu. Iżda l-isqof kien diġà jħossu insultat biżżejjed meta tnejn ni ittri ta' protesta li kien bagħat lill-Gvernatur intbagħtu iura. L-opinjoni pubblika nqasme: u nfirxet f'żewġ kampijiet — grupp favur Adami mmexxi minn Castaldi, u l-ieħor favur Pace mmexxi minn Savona u Panzavecchia, li kien telaq il-kamp Mizzjan meta ra li l-at'itudni tal-partit f'dawn il-kwis- tjonijiet ma kinitx dik li ried il-kleru. Il-kontroversja baqgħet ittawwal sakemm fl-aħħar kemm Pace kif ukoll Ripon ċedew ftit. Ripon, li kien Kattoliku, taffa dak li qal qabel. billi esprima li x-xewqa tiegħu kienet ii jħares il-Kunsill tal-Gvern u b'ebda mod ma xtaq inaqqas (il-ġurisdizzjoni spiritwali ta' l-isqof jew l-influwenza leġittima li jistħoqqlu l-Uffiċċju tiegħu. L-amministrazzjoni kolonjali ma xtaqitx. tkompli Laqgrava s-sitwazzjoni għaliex ma kienx jaqbel li tbiegħed lill-kleru mill-gvern. Minkejja dan, il-konfiitt kien seħħ: il- konfront kien bejn il-poter ċiviji u l-poter ekkleżjastiku, u f'Malta Kattolika dan ta' l-aħħar dejjem għaddiet tiegħu. Savona, meta għażel li jappoġġja lill-Isqof, wera li l-lezzjoni kien ħadhal Għalxejn tkun liberali, jew radikali f'soċjetà ċkejkna u kompatta fejn il-Kattoliku kien tajjeb biss biex ibaxxi rasu, membru ta' istituzzjoni monolitika, u ċ-ċittadin kien seftur ta' reġim despotiku. Minn dan. il-konfront, il Knisja (u magħha Savona) ħarġet rebbieħa u f'saħħitha aktar minn qatt qabel wara mobilizzazzjoni politika kontra d-dis- paċċ ta' Ripon. Adami fl-aħħar kellu jċedi. Kien żmien tajjeb, għalkemm qasir, għal Savona li issa kellu l-appoġġ sħiħ ta' Pan l-ind Kien sar id-'Difensur tal-Fidi' ta' Malta kontra il ta' sid Protestanti. Il-kwistjoni politiko/reliġjuża ma raqditx; baqgħu jsiru mistoqsijiet fil-Kunsill, referenzi. fil ġurna;i, u fuq kollox kuiħadd kien jistenna d-deċiżjoni tal- Privv Council dwar il-Protokol Simmons-Rampolla. Sadanittant il-P.N. kien għaddej minn fażi passiva li xi ftit jew wisq kienet ixxaqleb favur il-gvern biex forsi jsalva dak li kien fadal mill-Kostituzzjoni. Każ interessanti kien dak tal-vot għal £34,500 biex jiddaħħal id-dawl elettriku fil-Belt, il-Furjana, u t-Tlett Ibliet. Dan il-vot sab appoġġ mill-membri eletti aktar milli basar Savona.'39' Fil-fatt Savona, appoġġjat minn xi ħames membri biss, issuġġerixxa li l-kuntratt jingħata lil kumpanija privata għaliex il-kaxxa ta' Malta ma kinitx tiflaħ għal spiża bħal dik. Marbut ma' din il-kwistjoni hemm. inċident li ġara waqt meeting (li oriġinarjament kellu jieħu sehem fih Savona) organizzat mis- Savonjan Francesco Saverio de Cesare f'Lulju 1894. Nies imħallsa apposta mill-pulizija ħabtu għall-folla u sfrattaw il-meeting. Wara dan l-inċident wieħed minn dawn l-aġenti stess siqarr li kellna struzzjonijiet li nkissru l-palk, nis- frattaw lill-kelliema u nsawtu lil min jirritalja. Minkejja din l-intimidazzjoni mir-reġim, taħt. l-istruzzjo- nijiet ta' Strickland, Savona ma rnexxilux jiġbed simpatija lejh personalment jew appoġġ. fil-Kunsilli. Ir-rappreżentant Nazzjonalista F.S. Musu darbtejn ivvota favur il-Gvern waqt li xi erba' membri oħra, fosthom Castaldi u Adami, ma attendewx għas-seduti. L-a'takki ta' Savona permezz tal- ġurnal ġdid bil-Malti Malta Tagħna kontra Castaldi wasslu għar-riżenja ta' dan mill-politika. F'ittra li bagħat iil Mizzi, fejn iddikjara r-riżenja tiegħu, Castaldi rrefera għal Savona bħala ''L-Alla tar-Reliġjon u l-Opportuniżmu. Dawk li ma jivvutawx favurih ikunu qed jivvutaw kontra pajjiżhom u għalhekk huma. tradituri. Il-pajjiż u hu huma sinonimi. Il-falliment tiegħu stess biex ilaqqat maġġoranza fil-Kun- sill wassal għar-riżenja ta' Savona nnifsu. Miegħu rriżenjaw tliet membri biss — De Piro, Vassallo u Giuseppe Bonavia. Din kienet turija ta' kemm Savona ma kienx għadu l-mex- xej ta' partit li jgawdi maġġoranza fil-Kunsill; issa kien sar biss mexxej ta' l-'Oppożizzjoni. ' (iv) Il-Partito Popolare (P.P.) u l-Għajta għal Gvern Responsabbli F'Awissu 1885 twieled partit ġdid li kien essenzjulment altinjament bejn il-fazzjoni ta' Savona u ta' Panzavecchia. Savona għal darb'oħra sab ruħu barra mill-Kunsiil iżda l-ġlieda baqgħet sejra. Il-kwistjoni taż-żwiġijiet kienet ħolqot nazzjonaliżmu ġdid, differenti minn dak tal-P.N., għalhekk issa dan it-terminu ma jistax jibqa' jintuża mingħajr. tifsir ieħor. In-Nazzjonaliżmu ta' Savona kien idur madwar. ir- rieda ġenerali. B'hekk irnexxielu jimmobilizza l-kleru u l-massa, saħansitra l-klassi tal-bdiewa wara. l-'Kawża Kattolika. '' Iċ-ċirkustanzi li wasslu għal dan l-allinjament kienu kka- ratterizzati minn bidla sħiħa fit-tattika ta' Savona. Dan kellu jdur għall-istess strateġija li kien uża qabiu Mizzi fit-tmenl- nijiet, dik li jirriżenja u jwiegħed ii jerġa' jirriżenja wara l-eezzjoni. '95' Fil-fatt hekk għamel. Ftit xhur wara li reġa' ġie elett, irriżenja (Diċembru 1894) u barra mill-Kamra tal- Kunsill kompla jipperfezzjona t-tattika Mizzjana għall-elez- zjoni. Dak li ftit snin qabel kien tant ikkundanna kellu jaqa' għalih huwa. stess. F'attentat biex jippreċipita x-xoljiment tal-Kunsill, Savona ressaq. tliet kandidati ridikoli. Tnejn minnhom ġew. eletti:'36): Wieħed kien Antonio Deidun, bejjiegħ tal-laħam imlaqqam ''Gavirru', bniedem semi- litterat li kien qatta' xi żmien fl-isptar tal-moħħ. L-ieħor kien Paolo Busuttil, ġojjellier li kien jiddikjara lilu nnifsu Komunist u fl-istess nifs jiftaħar li kien dixxendent tar- Rejiet ta' Sqallija. Waħda mill-ħwejjeġ li ppropona Busuttil fil-manifest tiegħu kienet li fil-ħwienet tax-xorb għandu jkun hemm mill-inqas erba' nisa, imlibbsin 'à la jardiniġre' biex jattendu għall-klijenti. It-tielet kandidat ġie megħlub għal ftit minn avukat Għawdxi, Dr. Annetto Montanaro, ii kien jopponi bis-sħiħ il-politika ta' Savona u cideskrivieha bħala ''suwiċidali', Ladarba sabu rwieħhom fil-Kunsill, kemm Deidun kif ukoll Busuttil abbandunaw il-kelma li taw li jitolbu x-xoljiment tal-Kunsill, iżda tant bdew jagħmlu farsa minn din. l-istituzzjoni u jgħidu ħmerijiet li l-proċedura tħarbtet u l-Kunsill sfratta. Savona issa kellu arma ġdida, il-Malta Tagħna, li biha beda kampanja soda għall-elezzjoni li kien imiss. Iżda għal din il-kampanja ma kienx hemm 'issue' immedjata fuqhiex seta' jqabbad difru. L-attakk ta' Savona waqa' fuq l-Ordinanza sqa minn Roberto de Cesare appoġġjat mill-P.N. Din kienet dwar il-kwalifika għall-vot. Fl-1883 kien sar li kull min kellu qligħ jew renta ta' £6 fis-sena jew aktar kien jista' iivvota. Dak iż-żmien wieħed Ingliż kien qal li dan kien l-ikbar żball li qatt kien għamel il-Gvern Ingliż kemm ilu jokkupa lil Malta. Ħafna illitterati, qal De Cesare, kienu qed jiġu mġiegħla jmorru jivvutaw 'bħal qatgħa ngħaġ ' u kien hemm bosta każi- iet meta minflok iċ-ċertifikat tal-vot dawn urew. il-Malta Tagħna ia' Savona u qalu li riedu jivvutaw għaliha.'37' Barra minn hexk fl-1892 il-House of Commons kienet għaddiet riżoluzzjoni li fl-interess ta' ħelsien ġenwin fl-elezzjoni ' kienet tipprojbixxi. lill-iHlitterati mili jivvutaw. Ir-riżoluzzjoni a' De Cesare kienet il-mira ta' l-attakk ta' Savona li b'hekk E ' joqtol żewġ agħsafar b'ġebia waħda. L-ewwelnett seta' ikseb bil-ħeffa l-appoġġ ta' dawk kollha li kienu ser jiġu mċaħħda mill-vot, u t-tieni seta' jattakka lill-P.N. li l-edukaz- zjoni ma titkejjilx b'kemm taf Ingliż jew Taljan. 'Il-Malzi,' qal, Thuwa l-Ilsien tan-Nazzjon. 735) Għalhekk inħatar kumitat b'Savona bħala President, u Antonio Dalli bħala Segre'arju, biex jopponi l-Ordinanza ta' De Cesare. Reġgħet bdiet mewġa ta' meetings i-aktar fil-Belt u l-Furjana rejn Panzavecchia u xi ekkleżjastiċi oħrajn dejjem kienu fuq l-istess palk ma' Savona. Il-Banda La Vincitrice ta' l-Isia, il-belt ta' Panzavecchia, qatt ma naqset mill-meet- ings. L-għaqda bejn Savona u Panzavecchia seħħet f'wieħed minn dawn il-meetings nhar it-2 ta' Ġunju 1895. F'meeting ieħor nhar il-11 ta' Awissu 1895 il-Kandidati tal-P.P. kollha ħalfu fuq kurċifiss li jimxu skond il-programm. tal-partit li l-fattur prominenti fih kienet it-talba għal Gvern Respon- sabbli.39. Panzavechia stqarr li kien lest li jappoġġja lil Savona sakemm dan jibqa' jżomm l-indipendenza tiegħu mill- Kunsill, inkella jitlaq lill-Partito Popolare bħalma kien għamel lill-partit ta' Mizzi. Bħall-P.U. qablu, il-P.P. kien fih taħlit ta' ideat u uċuh. Fost il-membri ġodda kien hemm Antonio Dalli u Dr. Andrea Pullicino. Kien hemm ukoll Dr. Ernesto Manara li fiż-żmien kien an'tl-Savonjan aħrax u l-editur tal- ġurnal ''Diritto di Malta'. Bejn dan iż-żmien u l-1898 il-kwistjoni ewlenija kienet il-Kostituzzjoni. Ladarba l-gvern rappreżentattiv ma kienx irnexxa, It-talba kellha bilfors tmur pass 'il quddiem u tim- mira lejn gvern responsabbli. L-esperjenza qarsa tal-Kos:ituz- zjoni kif imħaddma minn Strickland qanqlet ġibda lejn forma ta' gvern aktar ħielsa. Il-kamp Mizzjan baqa' ma jafdax f'Savona u oppona t-talba għal gvern responsabbli, l-ewwelnett għaliex tant kien ħadem għal Kostituzzjoni Rappreżentattiva u t-tieni għaliex kellu dubji serji kemm Malta kienet lesta għal din il-forma ta' gvern. Fost l-elettorat il-P.N. kien għadu jgawdi maġġoranza iżda issa l-Partito Popolare beda j:ellef il-ħakma li l-P.N. minn dejjem kien igawdi fost l-elettorat ġenerali. Li ġara kien li waqt li l-P.N. kellu appoġġ parlamentari, il-P.P. beda iiġbed iżjed is-simpatija tal-folol bħala minn ta' quddiem fil- moviment nazzjonali. Għalhekk, bejn l-1895 u l-1898 il-partit ii kellu għajta nazzjonalistika kien il-P.P., li kien sar jappella għall-mases. Madankollu, waqt li kien jiġbed l-appoġġ tal- mases, il-P.P. ma kellu ebda kontroll fil-Leġislatura minħabba l-maġġoranza li kien igawdi l-P.N. Dan jidher ċar minn kif kien imqassam ġeografikament l-appoġġ bejn iż-żewġ partiti. Jidher li l-ibliet (Valletta, l-Isla, Bormla u l-Birgu) kienu jxaqiibu sewwa lejn il-P.P. u wħud mill-irħula kbar bħal Birkirkara u Ħal Qormi wkoll tellgħu kandidati Savonjani. Inħawi li kienu kollhom kemm huma rurali bħar-Rabat, is- Siġġiewi, iż-Żejjun u Għawdex. tellgħu kandidati tal-P.N Interessanti li wieħel jinnota li s-subborgi tal-Beli, jiġifieri l-Furjana, il-Ħamrun, Tal-Pietà u l-Imsida tellgħu fil-Parla- ment kandidat Mizzjan. Il-vot ta' i-eletturi speċjali wkoll baqa' favur il-P.N.: bħala rappreżentant ekkleżjastiku Mons. Mifsud għeleb lil Panzavecchia b'maġġoranza sostanzjali u l-membri l-oħra tal-P.P. li kkontestaw l-elezzjoni speċjali kollha ġew megħluba. Iżda mill-elezzjoni ġeneraii l-P.P. irnex- xielu jirbaħ minn erbgħa sa si:ta mill-għaxar postijiet fil-Kun- sill tal-Gvern. Għal dak li hu bażi popolari ta' appoġġ, il-P.P. kellu iżjed xejriet populisti. Kellu tliet elementi importanti li kienu neqsin fil-P.N. f'dan iż-żmien: it-tmexxija ta' Savona, li kien l-uniku bniedem kapaċi jimla l-vojt li ħalla Mizzi fil-Kunsill; il-pażru- naġġ ta' Panzavecchia u l-kleru; u l-Malta Tagħna li kienet toħroġ regolarment u li għamlet effett kbir fuq il-popolin. L-użu effettiv li għamel il-P.P. mill-ġurnaliżmu bil-Malti kien ħaġa ġdida għal Malta u ta bixra speċjali lill-partit il-ġdid. Il-Malta Tagħna rnexxielha timmobilizza dik it-taqsima tal- pubbliku li kienet taqra bil-Malti, bħalma l-Malta kienet tikkontrolla dik it-taqsima li kienet taqra bit-Taljan. Ħafna nies li kienu marru l-iskola għal ftit snin kienu jafu sewwa bil-Malti iżda Taljan ma kienu jafu xejn. Oħrajn aktarx kienu jsibuha eħfef jaqraw bil-Malti, għalkemm bit-Taljan kienu jinqdew ukoll. Il-messaġġ ta' Savona għalhekk kien jilħaq lill- poplu bħal leħħa ta' berqa. Fil-ħwienet tax-xorb, fit-titotli, f'xi kantuniera, il-ġurnaliżmu sab udjenza ġdida, udjenza li, għalkemm wiesgħa, ma kinitx effettiva għaliex ma kellhiex vot u għalhekk l-appell li ħoloq Savona qa't ma seta' jinħass f'termini elettorali. Iżda fit-toroq il-ferment issokta jiżdied b'Savona jrewwaħ in-nar tas-saħna pubblika, megħjun minn Panzavecchia bil-kleru warajh. Bil-barka ta' l-isqof, il-Malta Tagħna setgħet tippubblika innu miktub anonimament, b'es- pressjonijiet bħal: 'Aħna nistgħu nagħmlu li rridu, ħadd ma ghandu l-jedd fuqna; ir-rieda tagħna hija r-rieda UAija. 7 Kieku dan il-kliem deher f'xi ġurnal ieħor, min jaf għal liema rokna ta' l-infern kien jiġi kkundannat l-editur tiegħu. Il-bomba dwar. il-kwistjoni taż-żwiġijiet faqqgħet fi Frar 1896. Ir-rapport tant mistenni tal-Privv Council sar f'Lulju 1895 iżda għal xi raġuni (li qatt ma ħarġet ċara), il-Gvern Malti talab li l-pubblikazzjoni tiegħu tinżamm sa wara i-e;ez- zjoni ġenerali, 'AM' Il-kumitat ġudizzjarju tal-Privv. Council kien sama' żewġ każijiet: dik tal-Gvern Malti u l-oħra f'isern id-denominazzjonijiet Protestanti fl-Ingilterra. Id-deċiżjoni tal-kumitat, għalkemm mhux uffiċjali, kienet ċara biżżejjed — wiġijiet imħallta kellhom jitqiesu validi anki jekk mhux iċċelebrati skond ir-rit Kattoliku. Din id-deċiżjoni ħasdet lill- Maltin kollha mingħajr distinzjoni kemm politika u kemm ta' klassi. Għal darb'oħra Mizzi reġa' deher fuq l-istess palk ma' Savona u Panzavecchia; id-dinamika kolonjali għal żmien qasir ħafna reġgħet telgħet fil-wiċċ. Id-dikjarazzjoni tal-Privv Coun cil kienet tmur kontra l-liġijiet kanoniċi u ċivili. Barra minn hekk kienet ksur skandaluż tal-Protokol bejn Simmons u Rampolla; kienet ksur ta' privileġġ u ndħil sfaċċat f'affarijiet Is-suspetti antiki li l-Ingilterra kellha l-ħsieb li tipprotestantizza lil Malta issa donnhom dehru ċari u kel- lhom konferma. Biex l-għadab tal-Maltin ikompli jiżdied, l-aħbar ta' din id-deċiżjoni waslet waqt kampanja li kienet qiegħda ssir kontra l-Mażunerija. Avviżi ta' attivitajiet ta' l-imseħbin fil-Mażunerija kienu dehru fil-ġurnal Stricklandjan Dailv Malta Chronicle; il-funeral ta' wieħed Malti, magħruf li kien Mażun, ġibed dimostrazzjoni ostili;'49' u fizzjal Ingliż kien ġie miżmum għaliex għadda biż-żiemel minn nofs pur- ċissjoni reliġjuża. Pace ħareġ ittra Pastorali li kienet tikkun- danna l-Mażunerija u lil dawk li b'xi mod kienu jgħinu fit- tixrid tagħha. Ir-rappor' tal-Privv Council wasal l-ewwel għand Pace mingħand Dr. Alfredo Mattei, avukat Malti li kien joqgħod Londra u li attenda t-taħditiet tal-Kumitat Ġudizzjarju bħala osservatur. L-isqof malajr laqqa' kumitat tal-kunsistieri tiegħu biex jaraw x'passi setgħu jittieħdu. Bħalma ġara 1892, tfassiet petizzjoni lir-Reġina li kienet tisħaq fuq il- kriżi reliġjuża li kienet tinsab fiha Malta. L-aġitazzjoni kienet fl-aqwa tagħha meta saru tliet meetings Ħadd wara l-ieħor fuq il-Fosos tal-Furjana fit-8, il-15 u t-22 ta' Marzu 1896. Dawn seħħu fi żmien meta Savona kien qiegħed jipprova jgħaddi l-Ordinanza tiegħu mill-Kunsill Għalkemm nominalment il-moviment kien immexxi minn l-isqof bl-inkuraġġiment tal-Vatikan, li kien iċaqlaq 'il-mer- ħla'. Ngħidu aħna, id-djaknu Vassallo, il-kap tal-Kapitlu tal- Kattidral, fl-ewwel meeting li sar, radd ħajr lill-forla żalli mxiet wara 's-sejħa tar-Ragħaj,' b'riferenza għall-isqof, u dan minkejja li Savona kien wieqaf fuq il-palk ħdejn Vassallo. Panzavecchia nnifsu ddikjara ii l-meeting kien qiegħed isir ''taħt id-dell tas-Salib.' Barra minn hekk Pace ħa ħsieb juri ill-poplu li mhux Savona biss keiiu simpatija mal-kawża tal- nisja u, permezz ta' Vassallo, stieden lil Fortunat Mizzi jieħu sehem fil-meetings. Dan aċċetta xott xott u attenda biss -ewwel meeting li sar waqt li Mons. Alfredo Mifsud lanqas għal dan ma mar minkejja l-insistenza ta' Mizzi u tan-neputi ta' l-isqof. Fit-tieni meeting l-atmosfera kienet aktar sekulari, u Savona prova jaħtaf it-tmun ta' dan il-moviment politiku/reliġjuż. Flimkien miegħu u ma' Panzavecchia kien hemm ukoll Fran- cesco Wettinger u Cesare Darmanin, l-aktar żewġ Savonjani 10rox li kien hemm fil-Kunsill. Għal dan il-meeting jingħad li attendew bejn 10 u 12-il elf ruħ fil-pjazza, b'ħafna eluf oħra it-toroq li jwasslu għall-Belt u li b'kollox iteligħu ċ-ċifra għal 60 jew 70 elf skond ir-rapport tal-pulizija. Skond il- iguri aktar minn nofs il-popolazzjoni ta' Malta attendiet dan il-meeting. Ix-xejra ta' l-aħħar meeting kienet kollha kemm hi politika fejn spikkat l-oratorija ta' Savona. Il-mira tiegħu kien F.S. De Cesare li l-ġurnal tiegħu La Voce del Popolo kien akkuża lil Savona b'fanatiżmu u nuqqas ta' responsabbiltà. Il-folla bdiet turi entużjażmu kull darba li Savona kien isemmi lil De Cesare, sakemm fl-aħħar qabad kopja tal-Voce del Popolo u taha n-nar. ''Dan in-nar huwa simbolu ta' l-infern, qal. Għal dan il-meeting ġew nies minn Malta kollha, qassisin u baned bi standardi u statwi tal-Papa u ta' Ġesu Kristu. Inqalgħu inċidenti ta' ġlied bejn Maliin u Ingliżi f'xi rħula. L-agħar wieħed kien dak ta' Bormla fejn seba' baħrin ġew attakkati u maqfula f'dar għal tlitt sigħat minn folia ta' ma- dwar elfejn ruħ. L-aġitazzjoni li kien qed iqajjem Savona kienet ta' ''periklu għall-paċi pubblika,' qal il-Gvernatur Freman:le li wissa lil Pace li, f'każ li l-qagħda titlef il-kontroll, kien lest li jieħu passi drastiċi u jżomm lill-isqof respon- sabbli.41 Wara din it-twissija, il-Ministru tal-Kolonji, Joseph Chamberlain, kiteb lil Pace biex jiċċara s-sitwazzjoni tal- Gvern Ingliż. Hu sostna li d-deċiżjoni tal-Privv Council ma kinitx ġudizzjarja jew leġislattiva, u li dan il-moviment imsaħ- ħan f'Malta kien kollu riżultat ta' nuqqas ta' ftehim. Kier iball, qal, li taħseb li l-Gvern Ingliż kien ser jasal biex igħaddi liġijiet dwar iż-żwieġ f'Malta. Pace kkalma għal dawn l-assigurazzjo- nijiet u baqa' jittama li l-liġi kanonika tibqa' tgħodd permezz ta' Att Leġislattiv.45' Għalhekk. il-petizzjoni ffirmata minn kważi 38,000 ruħ, xorta ntbagħtet Londra. Ir-riżultat aħħari ta' din l-aġitazzjoni, li kienet iddominat id-disgħinijiet sa mill-bidu nett, kien li kemm il-Vatikan kif ukoll il-Gvern Ingliż qablu fuq status quo u ma kellha ssir ebda leġislazzjoni favur jew kontra ż-żwiġijiet imħallta. Żwiġijiet bejn Kattoliċi kellhom jibqgħu jsiru skond it-tradizzjoni waqt li żwiġijiet imħallta ma jitqisux validi jekk mhux iċċelebrati skond kif kien speċifikat fil-Kunsill ta' Trentu. Madankollu Savona kompla jagħmel pressjoni biex igħaddi l-Ordinanza tiegħu bit-tema li din tikseb l-approvazzjoni tar-Reġina. ' 16) Iżda mhux tali ma impressjonax lill-Ingilterra imma lanqas irnexxielu jdawwar favurih lill-kolleggi tiegħu fil-Kunsill tal Gvern li ħafna minnhom ivvutaw kontra l-Ordinanza. Hekk if l-aġitazzjoni min-naħa tal-kleru naqset, l-appoġġ li kien gawda Savona għal dawk l-aħħar tliet snin għeb mil-lejl għan- nhar. Kienet popolarità minfuħa u fuq kollox transitorja min- għajr egħruq sodi. Hekk Savona reġa' sab ruħu waħdu, iżolat ħall-Erbgħa fost il-ġimgħa bi klikka żgħira tappoġġjah aktar arra l-Kunsill milli ġewwa. Fl-1898, meta l-Ordinanza tiegħu ġiet rifjutata għal darba oħra, Savona qam u telaq 'il barra mill-Kamra tal-Kunsill bi proteseta. L-għada bagħat ir-riżenja tiegħu 47 u wera li kien ser jirtira għal kollox mill-politika. Fi żmien tliet snin biss aħaq tela' fil-quċċata tal-popolarità u waqa' fl-abbiss tad- deżolazzjoni: fl-1896 kien il-bniedem tad-deheb ', fl-1898 bilkemm seta' jlaqqat appoġġ. fil-Kunsill. Madankollu, il- wistjoni taż-żwiġijiet kellha effett mill-akbar fuq il-politika okali, effett li hejja t-triq għal dak li kellu jiġri fil-ftit snin ta' wara sakemm il-Kostituzzjoni ġiet revokata fl-1903. Il- kwistjoni kienet uriet x'qawwa seta' juri l-poplu meta jiġi mmobilizzat sew mill-pulptu kif ukoll mill-pjazez. Xeni bħal dawn ta' aġitazzjoni organizzata, fejn il-Maltin inqalgħu mill- aktar irkejjen imbiegħda tal-gżira juru li minkejja kollox, il- Maltin kienu politikament konxji. Ir-rieda għall-ħelsien ħadet ir-ruħ u l-ġisem; ''leħen il-poplu'' ma baqax biss titlu ta' ġurnal li ħadd ma kien jaqra, iżda dan sar realtà — il-poplu beda jieħu azzjoni fit-toroq u fil-pjazez, ixejjer standardi u jkanta 'slogans' u innijiet. Il-kampanja kompliet ukoll iżżid u ssaħħaħ ix-xewqa għall- awtonomija. Kienet żvilupp sorprendenti li nissel fil-Maltin kuxjenza tal-jeddijiet tagħhom. F'ċerti kwartieri, l-iżjed min- naħa tal-gvern, feġġet il-biża' ta' x'saħħa jista' jkollu l-poplu meta l-għadab tiegħu jieħu xejra vjolenti. Għal xi żmien deher bħallikieku l-Liġi kienet ġiet sospiża u ma kien hemm xejn i l-folol ma setgħux jaslu għalih. Dan kollu kellu effetti serji u sa l-1898 ix-xewqa għal gvern responsabbli kienet infirxet mal-pajjiż kollu, Il-P.N. ukoll ikkonverta ruhu għal din l-idea speċjalment fid-dawl ta' sensiela ta' ġrajjiet li seħħu wara li kienu battew id-dimostrazzjonijiet dwar iż-żwiġijiet. Il-Gvern Kolonjali fehem li f'każ li l-poplu jirrikorri għall-vjolenza l-forzi tal-pull- zja ma kinux kapaċi jikkontrollaw is-sitwazzjoni.