DEHEN TA' ĠEMEL Ramel, ramel, ramel: kull fejn tixħet għajnejk ramel, Ramel safrani, qisu baħar tad-deheb imewweġ jikwi taħt ix- xemx ta' nofs-inhar sa fejn fl-aħħar donnu jitħallat mal-ikħal safi tas-smewwiet fix-xifer tax-xefaq. Fil-bogħod, min-naħa ta' ftit għerejjex, li kienu mgeddsin ma dwar nixxiegħa żgħira, kienu ġejjin erba' iġmla midfuna taħt tagħbija xaqaq u ħwa- war gal Vant li kienu qegħdin i iġorru lejn belt fil-qrib. Kienu ftit 'blat safrani kien jintilef 'qalb ir- ramel, imbagħad qajmu l-iġmla tagħhom, u reġgħu qabdu triġthom.' Ma kienx ilhom mixjin wisq, meta tfajjel ta' xi ħdax il-sena li kien riekeb fuq il-ħodba ta' wieħed mill-iġmla għajjat lir- raġel li kien qiegħed isuq, u b'leħen imbeżża qallu—Missier, qiegħed iħares lejja ikraħ, il-ġemel.—U tassew; għax kultant dak il-ġemel kien idawwar kemm kemm rasu, u jitfa' fuqu ħarsa li ma tgħidx li kienet ta' bhima. —Għamiltlu xi ħaġal—staqsieh l-għarbi, li kien imdaħħal ftit fiż-żmien. —Jien ma naf li għamiltlu xejn. Biss, l-ewwel, meta konna fidejn il-għajn għad-dell tas-siġar tat-tamal jien u ħija Maħdi konna qed nirraġġaw flimkien, u jien tfajt ftit ilma lil ħija u lqatt il-ġemel li kien qiegħed jistrieħi għad-dell — Dak il-għarbi, meta sema' hekk waqqaf l-erba iġmla, niżżel lil ibnu, u rikkbu fuq il-ġemel ta' wara; f'loku sejjaħli lit-tfajjel li kien fuq dal-ġemel ta' l-aħħar. U, kulftant xi tfaqqija ta' xi frosta il-karwana reġgħiet għal trieqtha fuq dik il-wilġa tikwi ta' ramel. Kien wara nofs inhar, mita f'bitħa ta' lukanda tal-Kajr dafħilu erbat iġmla kollha mgħobbija. Is-sikta tal-mewt li kienet mifruxa ma kullimkien għabet minnufih: il-lukanda ntliet bil- għajjat maħtuf tal-Għarab, li, wara li niżżlu għarkobtejhom l-iġmla tagħhom bdew iħottuhom u jiġġerrew l-hawn u l-hemm mal-wisa' kollu tal-bitħa. Kien tassew fihom x'tara dawk l-iġmla, bil-ħarsa ħiemda tagħhom idawru bil-mod il-mod: rashom issa l-hawn u issa l-hemm, u kultant ixommu il-balal tal-ħwejjeġ u affarijiet oħra mifruxin mal-art li l-għarab kienu ħattew minn fuqhom. Il- għarab imgeżwrin fil-gvieret bojjod tagħhom, wara li ħattew kull ma kellhom, daħħlu l-ġmula fl-imqawel, u marru fil-kma- mar i tal-lukanda kien ħejjielhom biex jistrieħu mit-taħbit tas-safra. 101 Iżda wieħed minnhom, meta daħal, sejjati lil ibnu, u—Inża ħwejġek, qallu, u ilbes dawn—, fil-waqt li newwillu tibdila ħwej- jeġ oħra. Ibnu għamel kif qallu missiern; dan mela dawk il- ħwejjeġ bit-tiben li sab hemm imgeddes f'rokna. Min-naħa ta' l-għonq daħħal biċċa ċarruta u geżwirha b'sura ta' ràs; inbagħad ħa biċċa ħabel minn ħiżiemu, u minn tarf wieħed rabat lil dik ix-xbiha ta' tifel minn qaddu. It-tifel qagħad il-ħin kollu iħares lejn missieru mistagħġeb b'dak li kien q 'ed jagħmel. Missieru rih f'dik il-qagħda, imma ma kellmu xejn; xħin temm, qallu biex imur miegħu, u ħareġ mill-kamra bit-tifel tat-tiben li kien għamel. L-għarbi, b'ibnu warajh, baqa' sejjer lejn l-imqawel. Xħin waslu, il-missier niżżel minn mal-ħajt żewġ slielem, qegħid- hom mal-ħajt ta' wieħed mill-imqawel, u qal lit-tifel biex jitla' fuq wieħed minnhom fil-waqt li hu tela' fuq l-iħor. F'dak il-maqjel kien il-ġemel li fix-xagħri kien xeħet dik dik il-ħarsa fuq it-tfajjel. Kien mixħut donnu ġebla, iserraħ ġismu wara l-mixja. L-għarbi ġagħal lit-tfajjel iħares l-isfel bla ma jħalli lil ġemel jarah. Hu, imbgħad, qabad il-ħabel minn tarf wieħed, u bih niżżel fidejn il-ġemel dik ix-xbiha ta' tifel li kien għamel bil-ħwejjeġ t'ibnu. Dan minnufih qam b'qabża mill-qagħda ta' serħan li kien fiba, u b'għajta ta' qilla li twaħi- ħax intefa fuqha, u f'ħin wieħed għamilha ċraret. Meta l-Għarbi ra' dan, —Eh, qallu bil-herra, hekk mela kont tagħmillu kieku kien ibni—. Għal għajta ta' sidu, il-ġe- mel ħa ħasda; waqaf u nstabat ma' l-art mejjet. Hekk kbira kienet id-dehxa li ħa għaċ-ċanfira ta' sidul L-għarbi dar fuq ibnu u,—ibni, qallu, int li għad tgħaddi ħajtek qalb l-iġmla, ara li ma tinbixx lil xi ġemel; dan hu fost il-bhejjem kollha l-iktar li jieħu għalih u jżomm f'qalbu. Meta, aħna u ġejjin beda jħares lejk ikraħ, ma kellux f'qalbu li jagħmel minnek għajr dak li għamel minn din ix-xbiha tiegħek. Il-biċċa l-kbira tal-kittieba ma jagħżlux bejniethom dawn iż-żewġ għamliet ta' verbi u jiktbu l-waħda meta jmisshom jiktbu l-oħra. Ħażin. Taqlib ġejja minn qalleb, tqallib ġejja minn (hu) tqalleb. Mela għandna niktbu taqlib kull meta rridu nfissru għamil ġejj minn qalleb, u tqallib kull meta rridu nfissru għamil ġejj minn tqalleb. Għalhekk għandna ngħidu: dik taqliba li qalleb id-darl. Kien rieqed, tqalleb tqalliba u sten- bak. Hekk ukoll għandna ngħidu: Qabbel taqbila sabiħa, u mhux: tqabbila sabiħa. Mela qabel ma niktbu taqbil jew tqabbil jew verbi olira tal-għamla tagħhom, naraw sewwa x'irridu nfissru biex ina jiġrix li nfissru. haġa b'oħra. Qabbel u taqbil ifissru għamil jli jgħaddi minn min jagħmlu għal ħaddieħor; tqabbel u tqabbil ifissru għamil li jibqa' f'min jagħmlu.