Il-Kwadri Titulari tal-Knejjes Parrokkjali ta' Malta u Għawdex Kitba ta' Joseph Grech Nota ta' l-Editur: Fil-bidu tal-Knisja t-tilwima bejn min ried idaħhal fil-knejjes xbihat ta' qaddisin bħal statwi jew pittura u min ried jibqa' miexi fuq il-projbizzjonijiet tat-Testment il-Qadim kienet qalila ħafna. Hekk per eżempju fis-Sinodu ta' Elvira fi Spanja, lejn is-sena 306, ħarġet dikjarazzjoni ħarxa ħafna: ''Ma ghandna naraw ebda pittura fil-knejjes. Lil dak li aħna nqimuh u nadurawh m'għandniex inpittruh mal-ħitan. Dawn il-persekuzzjonijiet lejn ix-xbihat tant żdiedu u ħraxu li lejn is-snin 750 kienet saret ħsara bla qies fil-knejjes insara għax il-qima lejn ix-xbihat kienet meqjusa bħala opra tax-xitan. Kellha tkun mara, l-Imperatriċi Teodora li fis-sena 843 f'sinodu f'Kostantinopli tat l- appoġġ qawwi lill-Patrijarka Metodju biex inħarġet dikjarazzjoni ċara favur il-qima lejn xbihat qaddisa fil-knejjes insara. Hekk maż-żmien tan-nofs kull problema jekk kellhomx ipittru xbihat jew jitnaqqxu statwi kienet għebet. F'dan l-istudju li qed nirrapreżentaw is-Sur Joseph Grech jitfa' ħarstu fuq il-kwadri titulari ta' Malta u Għawdex. Dan hu xogħol twil u estensiv u għalhekk għal raġunijiet ta' spazju se jkollna naqsmuh f'żewġ partijiet. Nissoktaw bit-Tieni Parti fil-ktieb tar-Rużarju — l-ewwel Ħadd ta' Ottubru. L-Editur. Mellieħa, Qormi, u Mdina: Ħjiel ta' Titulari Qodma l Inħallu fil-ġenb l-arkitetti u l-iskulturi. Nitfgħu ħarsitna fuq il-pittura. Mis-seklu tlettax 'il quddiem, il-pitturi saru u baqgħu l-ammirazzjoni tad-dinja. Giotto, dixxiplu ta' Cimabue, Duccio, Simon Martini, u Lorenzetti ma humiex ħlief ftit minn dawk li, fis-seklu erbatax, dehru maħkumin minn ideal ta' sbuħija sopranaturali, imma wkoll b'sens ta' libertà fl- esekuzzjoni ta' l-opri. Minn ta' dan iż-żmien, ma għandna xejn fil-gżira tagħna ħlief l-affresk tal-Madonna tal- Mellieħa. Mill-istil jidher li l-Madonna bil-Bambin huma ta' tmiem is-seklu tlettax jew il- bidu ta' l-erbatax. Fis-seklu ħmistax, fl-Italja jiddominaw pitturi kbar bħal Masaccio, Leonardo da Vinci, Michealangelo,u Raffaello. F'Malta, li ma kienx fiha ħlief ftit eluf ta' nies, tpittret xi Madonna oħra li ħasbuha ta' San Luqa, bħalma hi dik tal-Katidral ta' Malta, impittra fuq il-għuda bi stil sostanzjalment Biżantin b'influss ta' l-arti tat-Toskana jew ta' l-Umbria fl-Italja. Din tista' tkun tal-bidu tas-seklu ħmistax. Kwadri titulari ta' dak iż-żmien m'għandniex fil-parroċċi tagħna. Madankollu, nistgħu nqiegħdu fosthom l-affresk tal-Madonna tal-Mellieħa. Fil-fatt, fis-seklu ħmistax, il-Mellieħa kienet parroċċa, u l-affresk tas-santwarju kien it-titular ta' dik il-parroċċa. Imma l-Mellieħa ma damitx ma bdiet iġarrab ħafna problemi, minħabba l-biża' ta' attakki mill-furbani. Parroċċi oħra ta' qabel l-1436 hi dik ta' San Ġorġ ta' Ħal Qormi. Fl-ewwel żmien tagħha, kien hemm kwadru li juri fih lil San Ġorġ, il-patrun tal-parroċċa. Fih jinħassu l-linji ta' l-arti 52 Soċjetà Filarmenika La Stella — Gudja Biżantina ta' l-Italja u sinjali ta' Gotiku tardiv. Ma hux il-kwadru waħdieni tal-qaddis patrun. Xi ieħor tal-qaddis f'taqbida mad-dragun ħalli jeħles prinċipessa jinstab fil-mużew tal- parroċċa. Wieħed minn dawn iż-żewġ kwadri probabilment kien dak titulari ta' l-ewwel knisja parrokkjali li, billi kienet ċkejkna, ma damitx ma kellha bdil sostanzjali fl-istruttura tagħha lejn l-1456. Il-katidral fl-Imdina, il-knisja ewlenija ta' Malta, kellu hu wkoll kwadru ta' lejn tmiem is-seklu erbatax. Kien juri fih lil San Pawl, il-qaddis patrun. Hu kwadru li kien fil-katidral il-qadim li ġġarraf bit-terremot ta' l-1693. Għandu mnejn hu kwadru tal-bottega tal-pittur Luis Borussa (1360-1426). Juri lil San Pawl fiċ-ċentru tiegħu. Imma, mad-dawra kollha min barra figura tal-Madonna biċ-ċkejken Ġest, insibu għadd ta' xeni mill-ħajja ta' San Pawl, u fosthom anki l-miraklu tal-lifgħa. Dan ukoll hu indikazzjoni oħra ta' kwadru titulari li kien hawn f'parroċċa tal-bidu. Għadu jista' jitgawda fil-mużew tal-katidral. Tas-Seklu Tnax: L-Eqdem f'Parroċċa tal-Lum L-eqdem kwadru titulari li għadna narawh fi knisja i parrokkjali tagħna hu dak tal-Madonna ta' Damasku. Hu għadu t-titular tal-parroċċa kattolika ta' rit grieg tal- Belt Valletta. Il-kwadru juri l-Madonna bil-Bambin. Hi ikona li tpittret f'Damasku fis-Sirja fis-seklu ħdax. Għalhekk, insejħulha Ta' Damasku jew Damaxxena. Minn hemm ittieħdet f'Rodi. Il-Kavallieri ġarrewha magħhom minn Rodi meta kellhom iħallu fl-1523,u fl- 1530 ġibuha f'Malta. Hi ta' livell artistiku għoli ħafna. Reċentement, il-kwadru ġie restawrat. Wara r- restawr, il-kuluri ħarġu ħajjin ħafna. F'għeluq l-1500 sena mill-konċilju ta' Efesu, li kien ġie ċċelebrat fis- sena 431, meta Marija ġiet magħrufa bħala omm Alla, il-kwadru ġie inkurunat solennement. Għalhekk, dan kien fl-1931. Ta' sikwit ninsew li din tal-Grieg hi knisja parrokkjali, għalkemm għall-kattoliċi ta' rit grieg. : U . Għalhekk, kemm-il darba ġara li tagħrif dwar dan il- Ikona antika tal-Madonna ta' Damasku, kwadru artistiku ma jingħatax meta jinkiteb fuq il-knejjes. miġjuba Malta minn Rodi mill-Kavallieri parrokkjali ta' San Ġwann fl-1530 u meqjuma fil- , Knisja Griega ġewwa l-belt Valletta Fis-Seklu Sittax: Zewġ Kwadri Titulari Is-seklu sittax jerġa' jeħodna fil-kapitali tagħna. Aktarx li Matteo Perez d'Aleccio (1547- 1616) sab ruħu f'Malta għax ried jiżgiċċa minn xi biċċa inkwiet li kien daħal fiha f'Ruma. L-Isqof Tommaso Gargallo, fl-1579, għafas ma' Perez d' Aleccio biex dan ipitter il-kwadru titulari ta' waħda mill-aqwa knejjes parrokkjali ta' Malta, li hi dik ta' San Pawl tal-Belt: l- ewwel parroċċa tal-kapitali l-ġdida. L-isqof riedha lesta sa l-Għid ta' l-1580. Dan l-artist pitter kwadru għażiż għall-Maltin għax fih wera l-miġja ta' San Pawl fostna, il-laqgħa tajba li għamlulu l-Maltin, u l-miraklu tal-lifgħa. Ħadd ma pitter dik ix-xena tal- bidu tal-Kristjaneżmu f'Malta mingħajr ma kkopja xi ħaġa minn fuq din. Fiha, jidher għarkubbtejh Gargallo: isqof qalil għas-severità tiegħu. Għal ħafna żmien, ħasbu li l-kwadru hu tal-pittur Filippo Paladini. Mill-knisja l-qadima, il-kwadru għadda għall-ġdida, imma kellu jiċċekken fil-ġnub. Għall-Belt ukoll sar kwadru titulari ieħor fl-istess żmien. Ftit wara żmien l-Assedju l-Kbir ta' l-1565, tpitter i kwadruli juri fih lill-Madonna bil-Bambin, imdawra minn għadd ta' anġli. Fuq naħa tqiegħed San Duminku u, fuq in-naħa l-oħra, san Tumas d'Aquino u l-Kavallier Vincenzo Caraffa d'Aquino. Ma nafux b'ċertezza min pittru, għalkemm jidher li hu xogħol Taljan li sar lejn l- 1583. Il-Kavallier Caraffa rregalah lill-parroċċa dumnikana ta' Santa Marija tal-Portu Salvu. Baqa' t-titular ta' dik il-parroċċa sa l-1843. Imbagħad, intelaq, imma nxtara minn Sir Ferdinando Inglott, benemeritu għall-opri Inglott offrieh lill-knisja parrokkjali San Pawl Il-belt Valletta ta' Stella Maris f'Tas-Sliema. B'hekk, parroċċa l relattivament reċenti (għax hi tas-sena 1878) tifraħ li għandna wieħed mill-eqdem kwadri titulari ta' Malta. Kwadri titulari oħrajn tas-seklu sittax ma għandniex. Is-seklu sbatax hu wieħed glorjuż għal Malta. Ma ħarġux kwadri titulari minn idejn l- aqwa pittur li kien Michelangelo Merisi da Caravaggio. Imma nbaxxu rasna quddiem x'uħud li, fit-tieni nofs tas-seklu sbatax, żejnu l-knejjes parrokkjali tagħna. L-ewwel fl-ordni kronoloġiku hu l-Kavallier Franċiż Luca Garnier. Dan, lejn nofs is- seklu sbatax, pitter il-kwadru titulari ta' Ħaż-Żebbuġ li juri fih lil San Filep ikeċċi x-xitan minn żagħżugħ invażat. Lejn l-istess żmien, naraw lil Baskal Buhagiar (1648 -— wara 1698). Dan kien skultur fil- ġebel, imma pittur ukoll. Ismu jintrabat l-iżjed ma' żewġ kwadri ta' l-Assunta. Wieħed sar għall-parroċċa ta' Ħ'Attard lejn 1678. Kwadru tiegħu iżjed magħruf hu dak li hu, fl-1678, pitter għall-Mosta. Il-Madonna tiddomina weħidha, waqt li qed jintrefa' minn sitt puttini fi sfond imdawwal, qalb sħabu u anġli. Id-dirgħajn miftuħa juruha tiela' biex tinqala' minn Binha Ġest. Il-pittur kien ispirat minn Guido Reni (1575-1642). Ġużeppi Hvzler irrestawrah fl-1827 u żied fih xi dettalji. Il-kwadru għadda mill-ewwel knisja parrokkjali għar-rotunda. Għalhekk, fl-1860, tkabbar minn Salvu Barbara. Qabel ma ġie solennement inkurunat fl- 1975, reġa' ġie restawrat minn Maurice Cordina. Qegħdin fl-istess seklu meta niltaqgħu mal-pitturi tal-familja Erardi. Tnejn minnhom, Stefano u Alessio tawna kwadri titulari waqt li Pietro (li kien kanonku tal-Grotta tar-Rabat), li kien inferjuri għat-tnejn l-oħra, irrestawra xi kwadri, li dwar x'uħud ngħidu li kien ikun aħjar li kieku ma misshomx. Stefano biss jista' jitqies tas-seklu sbatax (1630-1716). L- aqwaopra tiegħu li dik li għamel għall-parroċċa ta' San Pawl tar-Rabat. Imma l-ispirazzjoni ħadha, minn dik tal-Belt, għalkemm lill-persunaġġi għamilhom ħafna iżjed ħajjin. Kwadru ieħor ta' San Pawl hu dak ta' Ħal Safi. Juri l-konversjoni tiegħu. Għandu mnejn ħareġ hu wkoll minn idejn Stefano dak li tpitter għal ta' Sannat f'Għawdex lejn l-1675. Jekk jixxebbaħ ma' oħrajn ta' l-istess pittur, lil dan narawh ħafna iżjed sempliċi. Santa Margerita hi l-figura waħdanija; imma magha hemm ħafna dettalji ċkejknin oħrajn. Fost il-kwadri titulari ta' Għawdex, dan hu l-eqdem wieħed. : TI Figura ġgantija tul is-seklu sbatax hi dik ta' Mattia Preti (1613-1699). Tant kien popolari b'mod li m'humiex ftit il-kwadri li dehru f'ismu,imma m'humiex 1 ftit il-kwadri li dehru f'ismu, imma ma humiex ħlief l tal-bottega tiegħu jew sempliċement xi kopja tajba ta' pittura tiegħu. Dan il-kavallier Kalabriż kien wieħed mill-aqwa artisti tan-naħa ta' isfel ta' l-Italja. Ġiet Malta bis-saħħa ta' l-Ordni ta' San Ġwann għax kien kavallier. Bil-preżenza tiegħu gawdew ħafna anki l-knejjes tagħna. Hu stkenn fiż-Żurrieq fil-pesta l-kbira ta' l-1676. Ftit wara, qabel l-1679, għall-knisja parrokkjali, pitter il- kwadru titulari tal-martirju ta' Santa Katarina. Għall-irħula qrib iż-Żurrieq, bħalma huma s-Siġġiewi u Ħal Luqa, Preti pitter kwadri oħrajn. Għas-Siġġiewi, hu pitter lil San Nikola f'wieħed mill-mirakli leġġendarji tiegħu li ma jidhrux fl-istorja ġenwina tal-qaddis. F'dak ta' Ħal Luqa, b'mod ħaj, il-pittur juri l-martirju ta' Sant'Andrija, skond kif twassalhulna t-tradizzjoni. Fl- 1678, il-gvernatur ta' Għawdex, Don Francesco De Cordova, ikkummissjona lil Preti kwadru titulari għall-knisja parrokkjali ta' San Ġorġ tar- Rabat. Il-qaddis jidher rebbieħ fuq id-dragun. Anki jekk Preti telaq kollox f'idejn l-allievi tal-bottega tiegħu, il-kwadru hu wieħed tajjeb għalkemm ma jilħaqx il-livell għoli ta' dawk li l-artist pittirhom meta kien fl-aqwa tiegħu. Ftit wara, lejn l-1682, Preti pitter il-konversjoni ta' San Pawl għall-knisja katidrali ta' Malta li hi fl-Imdina. Żgur li ma setgħux ikunu ta' l-istess livell ta' oħrajn dawk il-kwadri titulari li Preti pittirhom meta kien qrib it-tmenin sena. Nafu li kien beda jbati bir-rogħda, u għalhekk idejh ma kinux sodi biżżejjed. F'dak iż- żmien, il-bottega tiegħu tatu daqqa ta' id sewwa. Ta' xi 76 sena, fl-1689, hu pitter għall- Birgu, l-akbar kwadru titulari, li hu dak tal-martirju ta' San Lawrenz. Proprju lejn l-aħħar żmien ta' ħajtu, meta kien qabeż il-85 sena, Preti pitter il-kwadru tas-Salvatur għal Ħal Lija. Mill-knisja l-qadima, il-kwadru biż-żmien għadda għall-ġdid. Imma tiddiżappuntana l-pittura ta' San Ġorġ li Preti pitter għal Ħal Qormi. Fl-istess ħin, din turina li Preti baqa' jaħdem sa l-aħħar. Minkejja dan, ma kienx għadu iżjed dak li kien meta kien igawdi saħħtu. Ma kinux ftit dawk li ħasbu li l-kwadru msemmi ta' Ħal Qormi ma ħariġx minn idejn Preti. Ta' min josserva li Cianferli, ilsir tal-pittur, kemm-il darba ppożalu bħala xi manigold. L-istil ta' Preti imma wkoll ta' Francesco Zahra jinħass fil-kwadru titulari tan-Naxxar imma l-kwadru hu ta' xi s-sena 1740. Juri fih it-twelid ta' Marija. Pittura ta' Preti tal-knisja tal-Ġiżwiti, il-Belt, turi l-appostli San Pietru u San Pawl qed jittieħdu għall-martirju. Kopja tagħha saret minn xi ħadd li jinqala' għan-Nadur f'Għawdex. Żgur li kienet f'postha sa l- 1712. Kopja oħra ta' pittura ta' Preti hi Santa Katarina taż-Żejtun. Soċjetà Filarmonika La Stella — Gudja Ħarsitna tibqa' mitfugħa fuq il-kwadri titulari biss. Il-magħruf Stefano Erardi kien għadu ħaj sa l-1716. Imma, fis-seklu tmintax, minn tal-familja Erardi m'għandniex ħlief kwadru titulari wieħed. Hu dak li sar għal Ħaż-Żabbar minn Alessio Erardi (c. 167l- 1727). Hu ma ġiex apprezzat għax rawh jimita wisq l-istil ta' missieru. Il-kwadru titulari tal-Madonna tal-Grazzja aktarx li kien ġie kummissjonat lil Stefano. Imma tpitter minn Alessio, għalkemm ħafna, għal żmien twil, baqgħu jaħsbu li hu ta' Stefano. Hu kwadru tal- Madonna meqjum ħafna. Għalhekk, fl-1951, ġie f inkururnat solennement mill-Arċisqof Gonzi, bħala delegat tal-Vatikan. Fl-1726, iż-Żebbuġin Ġann-Nikol Buhagiar (1698- 1752) pitter il-kwadru titulari ta' l-Għarb f'Għawdex. Juri fih il-Viżitazzjoni ta' Marija. Għalkemm Buhagiar għandu opri tajbin ħafna, il-kwadru ta' l-Għarb mhux fost l-aħjar li għandu. Lil dan ġieli sejħulu 'patri',imma kien miżżewweġ. L-aqwa pittur tas-seklu tmintax, u wieħed mill-aqwa ta' kull żmien, hu Francesco Zahra (1710-1773), Senglean iben Pietro Zahra (1685-1747), skultur magħruf fil-ġebla. Żewġ parroċċi jiftaħru bil-kwadru titulari mpitter minnu. L-ewwel ma pitter kien dak ta' l-Assunta għal Ħal Għaxaq fl-1745. Iżjed tard, fil-1763, Zahra pitter għal Birkirkara lil Sant'Elena, :waqt li nstab salib ta' Kristu. Abbozz tiegħu narawh fil-mużew tal-Katidral ta' Malta. Fi żmien Zahra, għex fin-Nadur qassis Malti li kien Dun Karlu Zimech. Kien hawn min ħalltu ma' Karlu Gimach. Kien pittur medjokri u arkajku għal żmienu. Imma f'Għawdex fl- 1744 tqabbad ipitter il-kwadru titulari tax-Xagħra li juri t-twelid ta' Marija. Qassis Malti ieħor, Dun Franġisk De Dominicis, pitter għaż-Żebbuġ ta' Għawdex il- kwadru titulari li juri l-inkoronazzjoni tal-Madonna mit-Trinità Qaddisa. B'digriet ta' l- Isqof Cauchi ta' Għawdex, il-kwadru fl-1980 ġie inkurunat. Imma kwadri titulari tiegħu ma għandniex. Kien beda dak ta' San Publju tal-Furjana. Imma l-kwadru tkompla u tlesta fl-1773 minn Filippo-Vincenzo Pace, pittur mhux magħruf. Madankollu, dan hu kwadru artistiku li jolqot lil għajn. Għal ħafna żmien żammewh bħala ta' Favrav. Lejn l-aħħar tas-seklu tmintax, kien hemm il-pittur Mikiel Busuttil (1762-1831). Dan iż- Żejtuni ma kienx pittur kbir, imma għandu opri tajbin. Kien professur fl-iskola ta' l-art, il- Belt. Żgur li l-aħjar fost l-opri tiegħu hu l-kwadru titulari ta' l-Assunta li, fl-1791, pitter għall-Katidral ta' Għawdex. Dan hu kwadru li, fl-1975, ġie inkurunat mill-Kardinal Francesco Seper. Iżjed tard, fl- 1820, u għalhekk fis-seklu dsatax, Busuttil pitter għal Għajnsielem il-kwadru titulari tal- Madonna b'rabta mad-Dar tagħha li ġiet trasportata lejn Loretu fl-Italja. Meta nbniet knisja ġdida, il-kwadru tħalla fil-qadima. El - Il-Madonna Tal-Grazzja — Zabbar