ĠUŻE BORG PANTALLERESCO Il-Ħadd, 17 ta' Jannar 1965, għal xi l-10.80 p.m., lissen l-aħħar kelmiet tiegħu l-prokuratur legali Ġużċ Borg Pantallereseo meta talab lil dawk madwar is-sodda tal-mewt isellu għal martu, ħutu u ħbiebu kollha ''għax kien sejjer fejn il-għażiża ommu.' Kicn dak in-nhar meta għal xi l-5.99. p.m, ħas- ; L su ħażin u t-tabib wissa lil martu li s-Sur Ġużċ ħtieġlu jfittex l-isptar. Fit-8.30 p.m, ħareġ minn daru għall- aħħar darba. Fl-isptar, fi kliem martu nfisha, is-sinjura Riccarda, kif għarrfitni, ''żewġha għamel mewta ta' qaddis,'' imwennes fil-ħwejjeġ tar- ruħ minn qaribu Patri Franġisk, Kabuċċin; ir-Reverendu Fortunato Mizzi, ħabibu tal-qalb, u l-kappillan tal-isptar. Is-Sur Ġużċ bħallikieku qalbu ħebritu x'kien se jgħaddi minnu, għaliex tlitt ijiem qabel, fil-14 ta' Jannar 1965, kitibli, ''Meta trid inti, jiena nħallilek tifkira ta' leħni.Ż Tabilħaqq: Anton, ma nafx dan il- i leħen kemm sejjer idum jinstama'. Bil-kortesija tal-Union Press Wasalt biex inħalli 'l ħbiebi, u s-Sema kaħlani ta' gżiritna. Mid-dar, speċjalment wara nofs in-nhar, miniex noħroġ, u bosta drabi filgħodu wkoll — illum wieħed minnhom; ' u żied jistqarrli, ''Ma għadnix dak il-bniedem espansiv ta' xi darba. Il-fakoltà mentali bdiet tipparalizza u f'qalbi hemm il-ħemda. Wara kollox għandi 75 sena magħluqa. Niskanta kif għexthom.'' Dawn kienu l-aħħar kliem miktuba minnu lili. Ftit jiem qabel mewtu kien kitibli dwar tagħrif li kont tlabtu, u hekk kien għalaq l-ittra, 'Ma nafx Milied ieħor inkunx għadni hawn għax saħħti sejra lura bis- sigħat. Tkun magħmula l-volontà t'Alla.'' Dawn il-kliem jixhdu bosta fuq is-Sur Ġużċ Borg Pantalleresco. 4 Is-Sur G.B.P. qiegħed jitkellem dwar talba tiegħi sabiex nieħu ''tape- recording' għall-qari ta' xi siltiet letterarji tiegħu, — 24 ' IL-MALTI Kien raġel iħobb 'l Alla u jqimu minn qalbu. Għal art twelidu kellu ġibda kbira. Għall-ħdura, il-ġonna u l-ħlejjaq kien imut. Il- għaxqa tiegħu s-skiet, il-ħemda, il-ġabra, il-għana tal-għasafar, i- ġmiel u l-fwieħa tal-fjuri fil-Ġnien ta' San Anton, fejn kien jogħxa jqatta' ta' kuljum sigħat sħaħ, meta kien jiflaħ. Dal-aħħar, wara nofs in-nhar, ta' kuljum erħilu jfittex il-ġabra fil-ġnien tal-Istitut Vincenzo Bugeja, billi dan jaħbat eqreb lejn daru minn San Anton. L-iltiema minn dejem miġbud lejhom u fosthom u qaib is-sorijiet li jduru bihom kien iħossu ta' ġewwa. Fis-skiet u l-ġabra hejja t-tmiem tal-mawra tiegħu fid-dinja, Il-faqar għalih ma kienx ifisser dak il għajb ta' min il-ġid tad-dinja kollox u dejjem; il-faqar 'franġiskan' kien jifhmu u jħaddnu. Għalih il-ħolqien daru u s-sbula tal-qamħ, tmewweġ mar-riħ, il-ħobża ta' kuljum. Għalih il-bniedem hu l-ħle qa li jimla l-ħolqien bis-sbuħija. L-aktar maċ-ċkejknin u wisq aktar mal-iltiema, erħilu jiftaħ qalbu beraħ u jrid jagħmilha ta' missierhom. Ma jfissirx li l-ħajja għalih kienet xi ħolma sabiħa, għax matul ħajtu hu wkoll ħabbat wiċċu ma' taqtigħ il-qalb u n-niket. Ta' bniedem qalbu żgħira, qalbu kienet tingħafas u jibki dmugħ kiebi, iżda tgħallem jistor u 'ma jurix id-diqa li daqqiet tkiddu. Meta: tifraħ bih kien jifraħ bik sebgħa għal seba' darbiet. Bi kliemu erħilu jix- tieqek tifhem li għandu qalbu miftuħa beraħ għalik. Jekk tagħmillu nitfa ġid, ma jistabarx qabel ifiehmek kemm jafhulek, u jtenni u jtellet il-ħajr tiegħu. Ma kienx jistor qalbu bejn erba' ħitan ta' kamra, għax imqar fi triq maħnuqa bin-nies fommu jinfexx jitbissem u b'leħen għoli ma jiddejjaqx jifraħ bik u jbierkek, lilek, niesek u għemilek. Kellu l-barka ta' dawk it-tfal mingħajr ħ'iena li, bħal dik il-warda tiftaħ fommha għax-xemx tar-rebbiegħa, jifirħu b'għajrhom, ikun min ikun jew ikunu fejn ikunu. Mingħajr ma jaħsibha darbtejn jidħol għalik f'dak li titolbu. U bniedem magħġun hekk kien jistenna bħallikieku d-dinja wkoll għandha tkun imgħammra b'niss li dejjem jiftakru u jħossu għal għajrhom bħalma jafu jiftakru fihom infushom. Bniedem bħalma kien is-Sur Ġużċ kien għalhekk iħoss qalbu aktar tingħafas meta jintebah b'min jagħmel ta' bil ruħu ma rahx, jew bħallikieku ma semgħux, jew ma għarafx x'ried ifissirli. Kien jistenna li ħaddieħor ikun qalbu f'idu bħalma hu dejjem xtaq ikun ma' għajru. Hekk nafu jien lil dan ir-raġel li matul ħajtu xtaq jagħmel il-ġid lil ħaddieħor, kif jaf hu u safen jista'. Għani jew fqir. belti jew ċakkar; tal-iskola jew bla tagħlim: ilkoll għajru; ilkoll ħaqqhom troddilhom qima u ġieh għax għalih ilkoll xbieha ta' Alla. Ħafna huma dawk il-Maltin jafuh kif ktibt dwaru llum. Is-Sur Ġużċ Borg Pantalleresco twieled il-belt Valletta nhar it-28 ta' Novembru 1889 minn Emanuele Borg u Vincenza, imwielda Ġużm' Bona PANTALLERESCO 25 Pantajleresco, Trawwem fl-istudji taħt il-għajnejn tal-Patrijiet Ġiż- witi fis-Seminarju ta' Għawdex. Għadda l-kors ta' Prokuratur Legali fl-Università Rjali ta' Malta. Fl-1917 ħalla l-Qrati u għamel kors ta' Marine Engineering taħt il-professur Nixon u sar Assistant Fitter fit-Tarzna. Għal tul ta' tliet snin is-Sur Ġużċ ra mill-qrib u ġarrab b'idejh il-ħajja tal-ħaddiem tal-id. Iż-żmien li għamel fil-ħanut tax- xogħol ma qabilx miegħu u ħawdu. Wara tliet snin ta' ''morr'', kif sejjaħlu hu, reġa' lura jaħdem ta' prokuratur legali fil-Qrati. Maż- żmien issieħeb fil-Partit tal-Ħaddiema. Meta twebbel joħroġ bħala kandidat f'elezzjoni ġenerali mal-Partit Laburista Malti (Malta Labour Partv), ma telax. Dawn fuq fuq kelmtejn dwar ħajtu, Jonqos iżjed u aqwa x'jin- għad. L-isem ta' Ġużċ Borg Pantalleresco sa jibqgħu jiftakruh il- kotba ta' proża u poeżija li ħareġ. L-ewwel wieħed deher fl-1927 u jiġbor fih, ismu miegħu, ''A Mia Madre: Versi,' damma ta' vrus miktuba lil ommu, bniedma li hu dejjem ħabb u qatt ma nesa, Għad- da ż-żmien u fit-tliet snin, 1950, 1951 u 1952 dehru tiegħu: ''Folji Miġbura'', Weraq Midmum', u Għex. Mbux Bil-Ħobż Biss'. Ħames snin wara l-aħħar wieħed, fl-1957, ħareġ, ''Palpiti, Dmugħ u Tbbissim.'' Il hawn u 'l hinn, fi ''Il-Malti,' It-Torċa, Leħen is-Sewwa, Is-Sebħ, dehru versi u kitba oħra tiegħu. U dal-aħħar, fit-tieni ħar- ġa ta' Il-Muża Maltija, midmuma mill-Professur Ġużċ Aquilina, daħlu żewġ poeżi;i ta' Ġ.B.P. li jisimhom, Bla Dawl u Storja ta' Bufula. Li l-Professur Ġ, Aquilina, bħala l-kompilatur ta' Il-Muża Maltija, .talbu poeżiji sabiex hu jagħżel minnhom u jidħlu wkoll mad-damma, ferrħitu qatigħ lis-Sur Ġużċ, għax barra li wrieni l-ittra tal-Professur, tarrafli kemm ħassu hieni illi versi tiegħu sabu wkoll posthom ħdejn dawk ta' kittieba Maltin oħra sħabu. Hekk, twettaq kliem il-Profes- sur Ġ. Aquilina nnifsu, bħala l-editur tal-'Ġabra Letterarja' — il- programm letterarju mxandar kull ġimgħa fuq ir-Rediffusion, meta ''xandira kollha mogħtija għal kitba ta' Ġ.B.P., stqarr illi dal-poeta għandu hu wkoll in-niċċa tiegħu fil-letteratura Maltija. Tlum, Ġużċ Borg Pantalleresco: ma għadux iżjed madwarna, niltaqgħu miegħu meta jiftlilna iew jiltaqa' magħna meta hu jixtieq. Il-medda tiegħu ta' ħajja fuq din l-art intemmet ukoll, bħalma ntem- met ukoll, ta' dawk li għaxu qablu u għad tintefa dik tal-bnedmin li għaxu qablu, kif ukoll ta' min għad irid jiġi. Din hi l-ġrajja tal- bniedem. Għan-nisrani, mal-mewt hemm it-tama li jitwieled fih għajxien ġdid, ogħna u aqwa. Dan hu l-awgurju li għandi għal Ġużċ Borg Pantalleresco. Għalih qawmien fi Kristu, kif jitlob it-Twemmin Nisrani li hu daqshekk ħaddan minn qalbu; għalina li ngħożżu l-wirt letterarju li ħallielna. Kbir jew żgħir, il-wirt letterarju tiegħu jfisser għotja lill-poplu Malti. 26 IL-MALTI Ġużċ Borg Pantalleresco xtaq hu wkoll iħalli tifkira tiegħu nnifsu f'għamla ta' kitba letterarja, proża u poeżija. Hu jagħmei sehem minn dik il-ġemgħa professjonisti li għaxu matul is-seklu dsatax u dħul il-għoxrin illi tħajru jfissru ħsibijiethom f'għamla mirquma. L-akbar għadd minnhom xorbu minn skola taljana u għalhekk tħajru għall-ewwel imiddu idhom jiktbu versi bit-Talan. Għalihom il-ġibda għall-:mħabba fi żmien iż-żgħożija, is-sbuħija tal-ħolqien, il-ġibda lejn art twelidek, il-ferħ tal-ħajja u l-biża' tal-mewt, kienet ħaġa xierqa — u mal-moda wkoll — ifissru ħsibijiethom billi infexxu f'kitba u f'polemiki politici, kemm f'xi gazzetti u f'xi ktejjeb, aktar iva milli le bit-Taljan. Meta ma tidħolx il-politka, jaqgħu fuq ġrajjiet tal-Istorja ta' Malta, Il-kitba letterarja tagħhom kienet aktarx ta' versi. Hu minnu li Ġużċ Borg Pantalleresco hu wild dak iż-żmien u kiteb ukoll bit-Taljan kemm proża u kemm poeżija. Iżda meta jmidd idu jfiehem ruħu bil-Malti, tħoss aktar il-ġewwieni ta' ruħu; bil-Malti ħassu ma' qaribu u għalhekk il-kelma tinħass ħajja mhux għax imżejna fiha nfisha, iżda għax kif tingħaġen waħda mal-oħra, tħoss il-qalb tal-awtur li trid titkellem. Għalih il- bniċdem u l-ħolqien imlewlu ħsibijietu, u fihom ra '1 Alla illi de'jem talbu jħenn u jbierek, Ġużċ Borg Pantalleresco tafa' ħarstu mad- waru u ra sbuħija poetika fil-ħwejjeġ li jolqtu l-qalb ta' kull wieħed u waħda li jgħixu l-ħajja ta' kuljum. Kitbietu 'ixhdu li hu wieħed mill-kittieba illi ntebhu bit-tfajjel fqir, bl-iltim ħosbien, bil-qamħa fis-sbula, bil-benna tal-frotta; hu wieħed mill-kittieba li ntebah illi ċ-ċkejken, il-fqir, l-iltim, fih ukoll il-poeżija tiegħu u jħoss, jifhem, ibati l-ġuħ, il-għomma, ir-reżħa tax-xitwa, jifraħ u jibki …… f'kelma waħda jgħix daqs min bu setgħan, qawwi, felħan. Jiġifieri hu wieħed minn dawk il-kittieba li meddew idhom għal kitba soċjali. Kittieb li jaħseb f'għajru, igħallimna ħafna fuq kif inhuma magħġuna ħsi- bijietu. Ġużċ Borg Pantalleresco kien wieħed minn dawk li xtaq il-ġid lil għajru. Dan hu l-qofol ta' kollox biex tifhem il-kitba ta' Ġużċ Borg Pantalleresco, Is-siwi tal-wirt letterarju tiegħu ma kienx għalih il-muftieħ. jew il-bidu u t-tmiem, Għalih l-acwa kien il-ġid li xtaq jagħmel. Jekk int jidhirlek li l-wirt letterarju tiegħu mhux tal-aqwa fost l-imgħallmin, ma ġara xejn. L-aqwa li hu ta sehmu, u sehmu riedu jaqdi ta' ġid lil għajru u ta' riżq lil-letteratura Biex wettaq dan kollu ċċaħħad u medd għonqu għax- xogħol. Dawn' huma dik il-għamla ta' rġiel illi xieraq nieafu għal ftit ħin niftakru f'isimhom u f'għemilhom. Jekk trid tkun taf kif jifhimha ħaddieħor dwar il-prokuratur legali Ġużċ Borg Pantalleresco, tista' taqra x'kiteb l-avukat Edoardo Magri fil-€La Crociata'', il-ħarġa ta' Ottubru 1950, u x'qal in-Nutar Ġuże' Bona PANTALLERESCO 27 Tqalleb iż-żewġ kotba tiegħu 'Palpiti, Dmugħ, Tbissim' u 'Għex Mhux Bil-Ħobż Biss', — illi huma damma ta' ħsebijiet, għajdut u fehmiet — tabilħaqq qajla ssib bħalhom fil-ħorġa ta' kotba bil-Malti; taqra kif ħbiebu tkellmu fuqu, barra li tiltaqa' 'l hawn u 'l hinn ma' tagħrifiet żgħar żgħar li jibnulek dehra li turik sewwa min hu u kif jaħsibha Ġuże Borg Pantalleresco. Mal-mewt tiegħu dehru fil-gazzetti għadd ta' apprezzamenti minn ħbieb li kienu jafuh. Min qal ħaġa u min semma oħra, kif jifhimha hu. Ilkoll jaqblu dwar it-tjieba u l-qalb kbira tiegħu, u x-xewca sħiħa li jwettaq ġid lil għajru bil-pinna tiegħu. Dawn huma t-tifkiriet li hu dmirna, li konna nafuh, u xieraq li niktbu biex ta' warajna jkunu jafuh u jifhmuh, igħożżu t-tifkira tiegħu. Għa'ih ma hemmx, jidhirli, xewqa aqwa minn dik li trodd lil wieħed nisrani din ix-xewqa: J'Alla isib il-mistrieħ tal-hena fi ħdan il-Mulej KOTBA LI RĊEVEJNA GĦAL-LIBRERIJA TAD-DAR TAL-GĦAQDA IL-MARTRI TA' L-UGANDA ta' Ġużċ Diacono — Minn għand l-Awtur. L-EWWEL JIEN — Dramm fi Tliet Atti, ta' Ġ. Minn għand l-Awtur. Minn għand l-Editur P.V. Barbara, O.P. MIRJA TA' QALBI — Poeżiji ta' Charles Coleiro. Minn għand l-Awtur. IL-MONASTERU ''SAN PIETRU AP.' tas-Sorijiet Benedettini ta' L-Imdina — Mons. Gius. Minn għand l-Awtur. DANTE — ID-DIVINA COMMEDIA — L-Infern — Traduzzjoni u Kumment ta' Erin: Serracino-Inglott — Stamperija tal-Gvern, Malta, 1964. Minn għand l-Awtur.