L-Imnara Nru.19: 1995 FOLKLOR MILL- BIRGU Is-Sur Ġeraldu Cacciattolo mir-Raħal Ġdid, fl-imgħoddi kien joqgħod il-Birgu. Jiftakar sewwa il-ħajja kif kienet qabel it-Tieni Gwera Dinjija sa mis-snin għoxrin. Guido Lanfranco intervistah fit-3 ta' Diċembru 1995, u dawn li ġejjin huma xi ftit kurżitajiet folkloristiċi mill-Birgu li ġabar minn għandu, iżda nħallu barra il- mistoqsijiet: Il-Maskli €Kienu jużaw maskli tal-ħadid mill-komuni. L-aħħar ħamsa jew sitta kienu jkunu tal- bronż, u bil-widna, xi erbgħa minnhom żgħar, u wieħed kbir ħafna, li kien ikun xi għaxar pulzieri; u kienu jkunu bl-arma tal-kavallieri fuqħom. Kien jispiċċa bihom il- kbar, fit-tarf tal-pjazza. Kienu jisparawkom fejn hemm l-oratorju ta' San Ġużepp, (il- mużew), u l-oratorju tal-Kurċifiss. Kien jiġi raġel, mingħalija miż-Żejtun, jiġi filgħodu, jintefa' taħt il-ħajt ta' l-oratorju tal-Kurċifiss, għall-frisk. Kien ikollu kantun quddiemu, u kien ikollu porvli iswed u ġebel tal-franka. Kien joqgħod bilqegħda fuq xkora, fl-art, u jibda jimla. il-masklu jimlih bil-porvli iswed, minn dik it-toqba ta' fuq, u jippressah bil-ġebel tal- franka…biċċiet tal-ġebel tal-franka żgħar; kellu l-mazza, jibda jsammarhom, jitfarrak kollox, u dak il-porvli iswed jippressa ruħu ġo dik it-toqba. UMbagħad kien ikollu il-porvli paste, pasta, i jimla dik it-toqba żgħira f'ġenb il- masklu, taħt, u jimliha b'sebgħu biex isoddha…u l-masklu jiġi kkargat. Meta jlestihom u jimla kollox, kien jaqbad landa biż-żernuna, bil-porvli iswed, u jagħmel serbut (bil-porvli) minn isfel, minn fejn San Lawrenz, minn fejn iz-zuntier, mal-ġenb tal-awla, l-isfel mill-mużew, u jibda jdur skond kemm ikun għamel maskli….pero', l- aħħar wieħed jispiċċa kif niġu l-pjazza, quddiem l-istatwa tal-Vitorja. —Fin-novena kien jispara tant, u lejlet il-festa tant; mhux dejjem bl-istess kobor. Bis- serbut jasal sal-kantuniera qabel il-Vitorja; hemm jiġi l-aħħar wieħed (masklu)… il- kbir. Jaqbad il-maskli, u jibda jpoġġihom ma' dak is-serbut, ngħidu aħna kull sitt pulzieri. Dik it-toqba li għedtlek isodd (bil-aste tal-porvli), dik jagħmilha fuq il- linja tas-serbut, biex malli jaqbad is-serbut tal-porvli, iservi ta' fuse. Jagħmel kemm irid, sakemma jasal sa fuq,….. kull siti pulzieri jagħmel wieħed; l-aħħar ħamsa jew sitta kienu jkunu l-kbar, Kien ikun hemm aktar minn mija… ħafna… bħal musketterija tal- um tiġi. 'Fejn dik il-pjazzetta, minn fejn jibda, kien jagħmel mhux serbut wieħed….kien jibda jdur, u jibqa tiela' sal-kantuniera quddiem il-Vitorja; …. jispiċċa bil-kbir li jgħidulu tal-widna. Hemm kien hemm daqsxejn ta' ħanut żgħir, kien hemm wieħed ibiegħ il- ħaxix (ngħidulu iċ-ċiċċajun); dan, f'Awwissu kien żmien it-tuffieħ, kien jaqbad tuffieħa, kien ipoġġiha fuq il-kbir…u konna saraw dik it-tuffieħa, x'ħin jispara, togħla. X'ħin iddoqq il-mota, kien iqabbad minn naħa t' isfel, u jibqa tiela ma' dak is-serbut… 7 Il-Ballun tal-Ħamiem Dak li ngħidulu l-ballun, kien ikun f'nofs il-pjazza… fi tfuliti niftakru dejjem, jien…issa għandi 71 sena… Il-kolonna l-istess waħda…kienet tkun fil-pjazza, bejn (l- istawi) tal-Vitorja u San Lawrenz. Kienet tkun kolonna u kien hemm speċi ta' ballun, jinfetaħ f'xi erbgħa flieli jew ħamsa…dan kienu jpoġġu xi żewġ pari ħamiem fih…kont tfal, jien…u jagħlquh fuq bil-miċċa tal-musketterija, u jagħmlu biċċa musketterija minn fuq, minn fejn jingħalaq…(għax jingħalaq minn fuq, kien)… bil-musketterija nieżla l-isfel… Malli jasal il-marċ fil-pjazza, jaħarqu l-musketterija ….mill-art….u tibqa tiela matul il-kolonna sa fejn hemm il-ballun….malli tasal fuq, kien ikun hemm L-Imnara Nru.19:—/ 1995 dik il-miċċa marbuta mal-flieli; kif tinħaraq jaqgħu dawk il-flieli u joħorġu l- ħamiem….titfaċċa statwetta fin-nofs…Għadha tintuża sal-lum, dik… Ħruq tas-Salib f'Sibt il-Għid Sibt il-Għid kien uniku… L-ebda parroċċa (oħra) ma kienet tagħmel il-marċ ta' Kristu Rxoxt f'Sibt il-Għid… F'Sibt il-Għid kien joħroġ Kristu bil-marċ minn San Lawrenz, u jiġru bih; Il-Ħadd filgħodu kienet toħroġ proċessjoni fis-7.00am jew fis-7.30am bi Kristu Rxoxt, terġa…ma kienx ikun hemm banda;….is-Sibt kienet toħroġ il-banda. Il-Ħadd kienu jgħaddu bi Kristu Rxoxt bi proċessjoni żgħira…b'xi żewġ qassisin u abbatini…; idawruh id-dawra, tidħol il-knisja, u ssir il-quddiesa solenni tal-Għid f'xi t- 8.O00am. Is-sibt bil-marċ u jiġru bih, u il-Ħadd bi proċessjoni żgħira. €Dak iż-żmien kienet użanza, li (f'Sibt il-Glorja) il-Lunzjata kienet iddoqq il-Glorja qabel San Lawrenz, f'xi t-8.00am jew it-8.30am. X'ħin iddoqq il-Glorja, il-Lunzjata, tad-Dumnikani, kien ikollhom dak is-salib li kien jiddendel fil-kunvent kif titla't- taraġ,….salib taż-żebbuġ, imbierek is-sena ta' qabel…joħorġuh u jaħarquh quddiem il- knisja, f'nofs it-triq…qabel jasal l-Irxoxt, li kien jgħaddi minn fuqu… L-Għaġuża (Fil-Birgu) f'Sibt il-Għid dejjem jgħidu li kienu jwaddbu l-għaġuża minn fuq il- kampnar tad-Dumnikani; kelli n-nanna, li kieku għadha ħajja, illum għandha xi 130, kienet issemmiha din. Sqallija komuni din…naħseb li kien hemm xi patrijiet li ġabu din ta' l-għaġuża…. It-Trajbu u l-Ħġejjeġ ta' San Ġwann 'Fil-ħġejjeġ, il-Birgu kien imqassam.. .bid-distretti, biex ngħid hekk. Fuq is-sur tal- Kurdara kienu jagħmlu ħuġġieġa ta' din in-naħa…. Mbagħad kien hemm Il- Misraħ…hemm kien hemm bini mwaqqa…ngħidulu Il-Maħruq, aħna… Fuq is-sur tat- Toqba, iż-żagħżagħ tal-Mandraġġ kienu jagħmlu oħra kbira (ħuġġieġa). Dawn kienu jkunu ħġejjeġ kbar ħafna…..kienu jaħsbu għalihom qabel..; (ukoll), minn kellu saqqu bil-baqq kien jeħles minnu…u siġġijiet… Kien hemm oħra dawk il-jumejn… Mara xiħa, filgħaxija, ma kienetx tista' toqgħod barra b'siġġu…għax jgħaddu t-tfal… jekk isibuh jeħduhulha….hekk kienet, kulħadd… 'Kien hemm il-pika bejn id-distretti min jagħmel l-akbar ħuġġieġa… Ma' ġenbi kien hemm mara, Marija iż-Żigolotta, u din kienet tagħmlilhom it-trajbu….miftakarħa tagħmilhom….forma ta' raġel…qalziet imqatta' u ġlekk imqatta'…timlihom bit- tiben…u xi kappell imqatta' f'rasu. Konna nsibu siġġu, npoġġuh fuq nett, fuq il-borġ ta' l-injam… inħalluh bilqegħda hemm….U kulħadd jiġri biex jara it-trajbu jinħaraq… Tat-Tanbur u tal-Flawt f'Sibt il-Għid….. 'Fil-Birgu, f'Sibt il-Għid f' nofsinhar, kien joħroġ bit-tanbur u bil-flawt idur (mat- toroq)….. u kemm ħalaq tfal jiġru warajh u jgħajtu… Dawk l-istess li kienu jdoqqu l- flawt fil-Ġimgħa l-Kbira; kienu joħorġu jdoqqu f'nofsinhar is-Sibi, u il-Ħadd. F'nofs il-lejl, kien joħroġ it-tanbur waħdu, idur mat-toroq. Kienet użanza, niftakarha, pero' nqatgħet qabel il-gwerra, li kienu jagħmlu l-ġir fuq l-għatba, per eżempju ta' xi avukat, tabib….Fi tfuliti niftakarha…ġie li rajt il-ġir fuq xi għatba fl- ewwel tas-sena. F'nofs il-lejl kien joħroġ tat-tanbur….. idur mat-toroq. L-Imnara Nru.19:—/ 1995 Il-Fratelli tal-Karita' €Qabel il-gwerra kienet għadha ssir (il-proċessjoni) tal-fratellanza tal-Karita', Il- baċir kien jerfgħu fuq rasu wieħed li ma kienx fratell….kien iqabbdu il-fratell. Il- baċir kien ikun proprjeta' tal-fratell. Dak li jerfgħu jilbes ta' fratrell ukoll…ilibbsuh. Il-fratell kien ikollu tifel miegħu, iżommlu ċ-ċinglu….u t-tifel liebes ta; fratrell……. bħalma kienu jlibbsu lit-tfal ta' Santa Rita u ta' l-Aċċjomu….; qabel hekk kienu. Il-fratell bix-xemgħa, it-tifel iżommlu ċ-ċinglu, u l-ieħor bil-baċir, … bil-ħobż ta' l-injam. Meta tidħol il-proċessjoni, waqt il-funzjoni, kienu jqassmu l-ħobż lill- fqar. Il-figolli, dak iż-żmien kienu jkunu is-Sirena, il-Ħuta, il-Qoffa u d-Dgħajsa… (dawk) li kienu l-importanti. Il-bajda ta' fuqhom ma kienetx tkun taċ-ċikkulata. Kienet taz- zokkor, forma ta' nofs bajda… miżbugħa ħamra…Biex tixtri bajda daqsxejn waħda (aħjar) il-Belt kont trid tmur. Nofs bajda fuq il-figolla…m'hemmx fidda magħha… ħamra. Meta konna nagħmluha fil-familja, il-bajda konna niżbgħuha ħamra bil-karta tat-tajr… Ngħamlu bajda mgħollija u niżbugħha ħamra, dejjem; imma l-importanti (kienu) is-Sirena, il-Qoffa, il-Ħuta u id-Dgħajsa… Taċ-Ċippitatu F'Sibt il-Għid, kienu jarmaw fil-pjazza tilari, dawk li jdawwru iċ-ċippitatu. Hemmekk biss kien ikun hemm l-Irxoxt f'Sibt il-Glorja, allura kienu jinġemgħu in- nies….il-Ħadd ma kienux. Iċ-ċippitatu kien ikun ta' l-injam. Kien ikun hemm tilar żgħir bil-figolli, u jdawwru għall-figolla; ittih numru li trid, u jekk jitla' itik figolla jew tnejn, skond kemm tilgħab…..Xi sitt ħabbiet in-numru…. Is-Snajja Spiċċaw… Spiċċaw kollha mill-Birgu. Spiċċa l-Kaldaran (il-coppersmith), kien armat ħdejn il- knisja tal-Karmnu. Kien hemm il-buttar li jagħmel il-btieti, il-ħaddied, skulturi tal- injam, kurdara, induratur…. Is-Sur ta' San Gwann jgħidulu is-Sur tal-Kurdara…L- ewwel kien hemm familja Ferriġġi,…m Bormla… u warajhom ġew Tal-Mosti…sa qabel il-gwerra. Kien hemm il-Kammanajsu, jqabbduh idawwar ir-rota (tal-kurdar), u kien iqabbdu wkoll il-mastrudaxxa, taħt fejn kont noqgħod jien, biex idawwarlu it- torn…ma kienx bil-mutur…kien bl-imrad, idawwru bir-rota…..kien itih xi ħaġa u jdawwar hemm ukoll….. Maskli mill-komuni (ritratt G.Lanfranco)