QLIB IL-KOTBA MQADDSA BIL-MALTI Studju tal-Prof. IKOTBA Mqaddsa bil-Maltil Hames kelmiet żgħar, żgħar u ħfief, ħfief. Imma min jifhem x'ifissru dawk il-keġmiet l Kemm huma dawk H qagħdu jaħsbu kemm xogħol. taħbit u żmien jeħtieġu biex dawk il-kemiet ma jkunux kelmiet fiergħa, imma jsiru dak li jfissru, kotba li naqrawhom bi jsienna, li nif- hmuhom, li nitgħaxxqu bihom U jekk ma nafux kemm tħabat it-traduttur biex tana f'idejna dik it-traduzzjoni ma jistax ikun li aħna ngħożżu biż-żejjed u kemm ħaqqu x-xogħol tiegħu; u jekk ngħożżuh, tkun għożża għam'a, bla għaqal. bla sens. Xi drabi ngħożżuh bħala ktieb bil-Malti iżda bla ma naqrawh, u din hi għożża. belha; xi drabi ngħożżuh għax tkun għoġbitna xi biċċa l-nkunu qrażna. u din hi għożża tajba imma nieqsa; xi drabi ngħożżuh għax nafu kemm u kif ħadem il-kittieb biex tana dak il-ktieb, u din hi l-għożża li kull kittieb jixtieq li xogħlu jkun milqugħ b'ha, : M'hawnx wieħed li jħobb il-Malti u ma jafx bit-traduzzoni tal-Kotba Mqaddsa bil-Malti li bdejt noħroġ ktieb, ktieb mis-sena 1929. Ħafna huma wkoll dawk li qraw xi ħaġa minnhom. Imma l-kotra tal-qarrejja tal-Malti għadhom xi ftit bierda għa. dawn ; il-kotba; għadhom ma, jurux dik il-għożża li biha kull kittieb jix- tieq jara 'l xogħlu milqugħ. Jekk x'uħud iħajjruni biex nibqa' naqleb il-Kotba Mqaddsa kolha bil-Malti għax tassew igħożżu- hom. il-bruda ta' oħrajn li donnhom ma —ridux jafu bihom taq- tagħli qalbi, tberridli l-ħeġġa u tmewwitli l-ħila li bihom bde't dan ix-xogħol ħm'stax-il sena iu. Lil dawn u lil dawk kollha li jeħożżu l-kotba' tiegħi rrid infisser fi ftit kliem x'jiġifieri taqleb il-Kotba Mqaddsa bil-Malti u kif qiegħed naqlibhom j'en, Traduzzjoni ta' l-Iskrittura bil-Malti tista' ssir mil-Latin kif taqraha l-Kn'sja, jew minn fuq traduzzjoni oħra bl-Ing'iż, bit-Taljan. jew bi lsien ieħor. Dan ifisser li t-traduzzjoni Maltija tkun tiswa daqs kemm tiswa t-traduzzjoni li magħmula minnha, jew xi ft't inqas, għax traduzzjoni qatt ma tiswa daqs l-oriġinal tagħha. Ifisser li :ekk fit-traduzzjoni hemm xi żball. xi kelma li t-traduttur ma fehmiex iew ma fissirhiex ta'jeb, dan in-nuqqas qidħol fit-traduzzjoni Maltija, Barra minn dan traduttur jista' jqis biss li jfisser is-sens mill-aħjar li jista' bla ma jħabbat rasu xejn li jfittex u jagħżel dejjem l-aħjar kelma, waqt'li wieħed ieħor jista' 'fittex li jimxi dejjem kelma b'kelma u jagħżel dejjem l-aħjar kelma u l-aħjar kostruzzjoni Maltija, Għalhekk traduz- ;oni għandha mertu bħala fradu mn mertu bħala xogħol letterarju. Il-mertu tagħha bħala ni jista' jkun kbir iew Żgħir skond ma żżomm ma' bħala xogħol letterarju l-mertu tagħha jitqies bħall-mertu ta' xogħlijiet oħra letterarji. It-traduzzjoni tiegħi magħmula mil-Lhudi u mill- Grieg li bihom kienu miktubin l-ewwel darba l-Kotba Mqaddsa, Barra minn dan, bħalma fissirt fi Ktieb il-Ġienesi (faċċ. viii), il-qlib magħmul kelma b'kelma. iżdu mhu aatt marbut u mjas- sar mal-kelma Lhudija li ma jiftiħomx, Għamilt kemm stajt biex agħti sura kollha Maltija lill-ħsieb tal-kittieb imqaddes hla ma nnaqqas xejn mill-qawwa tal-kelma Ihudija jew griega. Traduzzjoni għandha tknn bħal żġieġa nadifa u safja li tħallik tara ċar x'hemm warajha. Traduzzjoni ħaż' a jew mhix maħduma bir-reqqa hi żġieġa mdennsa. Jekk it-traduzzjoni tiegħi hix żġieġa nadifa jew żġieġa mdennsa ħa jgħidu ħaddie- ħor: jien minn għalja għamilt kull ma stuit biex nagħti traduz- zjoni safja, u rrid issa nuri b'liema għodda u b'liema sengħa ħdimt biex ix-xogħol tiegħi joħroġ għallinqas ħla nuqqasijiet kbar. Naqbżu qabża lura fiż-żmien. Il-Kotba Mqaddsa nkitbu biċċa minnhom m'jiet ta' snin qabel Kristu u oħrajn ftit snin wara Kristu. Dak iż-żmien ma kienx hawn stampa.. Kopii tal-kotba kienu jinkitbu bl-id u. bħalma iaf kullħadd, fil-kopji bl-id aktarx dejjem ikun hemm xi żball li l-kittieb ma jintebaħx bih. xi kelma mibdula, xi kelma maqhuża, xi kelma mhix magħrufa. Barrs minn dan il-kopista xi draħi jdaħħal xi kelma żejda għax jidhirlu li hemm bżonnha jew ibiddel xi kelma li hu ma jkunx fehimha sewwa. Aktar ma l-kopji jiżdiedu, aktar jiżdiedu dawn l-iżbalji, willum jew meta kienu statipati l-ew- wel darba l-Kotba Mqaddsa, il-għadd ta' kliem mibdul, maqbuż. miżind tela' ġmieh, Għalkemm b'dan it-taħsir kollu t-tagħlim t'Alla fl-Iskrittura baqa' safi bħalma ħareġ minn fommu, madan- kollu r-reqqa titlob li aħna nagħżlu kemm jista' ikun il-kelma tal-kittieb ewlieni mill-kelma tal-konistà li ġie wara. U dan hu xogħol tqil. għax mhux dejjem tinfehaħ bit-taħsir, u meta tintebaħ. mhux dejiem tista' ssewwih. U kemm ħu xogħol tqil jidher mill-fatt li għalkemm ħafna għorrief ħabbtu rashom u mlew kotba kbar biex jiflu kull kelma. ta' l-Iskrittura u jaraw mekiwainizz. hemmx xi taħsir fiha, għadhom ma waslux biex jiftiehmu ħlief fuq ftit kliem. : U Iżjed. Bil-Lhudi m'għandna xe'n miktub ħ'ief il-biċċa l-kbira tal-kotba. tar-Rabta l-Qadima, u xi ħaġa oħra żgħira ħafna, Ma għandna xejn li nistgħu ngabbluh mal-lingwa tal-Kotba Mqaddsa b'ex inkunu nafu kif kibret u tb'ddiet, kif xi kliem b'del tifsirtu jew żied tifsira oħra ma' dik li kellu. liema kliem miet u liema daħal ġdid. Terġa' x' kliem insibuh darba b'ss fil-kotba Ihudin, u mhux dejjem nistgħu ngħidu iekk.dak il-kliem żammx it-tifsira li kellu sa meta saret l-ewwel traduzzjoni. Minn dan jidher kemm bu tnil li tagħti tifsira tajba til kull kelma tal-Kotba Mqaddsa. Id-Dizz'unarti mhux dejiem igħinuk, għax xi tifsir, li l-għorrief waslu biex jikxfu għadu mhux miġiub fl-ebda Dizzmmarju. Għal- hekk it-traduttur li irid jagħti traduzzjoni maħduma bir-reqqa jaħtieġlu. barra. mid-D'zzjunarii, l-għajnuna ta' ilsna oħra Semin u dak it-tagħrif kolu Tnowistiku li hu mxerred f'ħafna kotba u Rivieti miktubin ħl-Me'iż hil-Fronċiż, bit-ToFan. bil-Ġermaniż u b'ilsna oħra wkoll. Nagħtu eżempiu :Il-kelma Ihudija nefez, bil-Malti pifs, tfisser Urnħ. nifs (liena 101/fsi), persuna, xewqa (ta' l-ikel iew tax-xorb).' Ħekk isħidu d-Dizziunari kollha, Tżda ma' dawn it-t'fsir'et jaħtieġ inżidu għra gerżuma H kixfuha m'ilux l-Or'ental'ati bit-taqbil tal-Iħudi mal-ilsien tal-Assirja. Fi ktieb in-Numri 11.6 naqraw: ''Xewqitna (in-nefer tagħna) niexfa; ħekk aslu l-Tarsel'u meta xehgħu mill-manna u xtaqu ikel ieħor. Tmma. jekk infissru : ''Griżmejna nexfin'', is-sens jif- tiehem aħjar. Barra milli tkum taf tafieb it-tifsira ta' kull kelma jaħtieġ ukoll 'i tkun taf ir-regoli tel-Grammat'ka u l-aktar tas-Sintassi u tal-istil. Dan minn awl jdLAinja, Tżda Mħaħmu xi tifsir ta' kem i kienx magħruf ħlief ft't snin ilu, hekk ukoll xi resoli tal- Grammatika sirna nafu bihom wara ħafna tiftix. u taqbil ma' hena, pħwa Semin, — Naoħtu eżemnmin : Fi'lbċjeh ta' Ġinh 42. 18 hemm il-kelma sibaħana, li ma. tinsab irb'en aktor fl-Iskrittura kollha. Tl-aħtar Grammatki tal-T-ħudi igħidu li dil-kelma, aktarx li hi miltuba ħażhm u oħandha tinkitoh rebaħa sebgħa. Tmma kien hemm mn fehimha xort'oħra, F'ilsna oħra araħa tal-Lhudi Ż-Żileda an f'tarf il-kelma jew f'tarf insnom tagħti lil dak in-nom it-tifsira ta' oħadd imtenni. hekk fi'lGħarhi joħidu bitdbfum tktieb'. kitdb'ni Użewġ kotba'', Għalkemm fil-Phudi l-għadd imtenni jitfisser biż-żjieda ta' ajim, jista' jkun li min kiteb il- ktieb ta' Ġob kien jaf ukoll biż-żjieda an u għoġbu jinqeda biha flok iż-żjieda ajfm, Jidhirli li aktar joqrob lejn is-sewwa min iżomm li l-kelma ribgħana mhix żball, imma 3i l-għadd imtenni ta' xebgħa u li fil-Malti ssir sebgħajn jew sebgħejn (xi ħadd forsi aktar togħġbu sebgħażejni, imma nqisu LE ma nħawdux sebgħejn ma' sebgħin) li tfisser sebgħa u sebgħa. Mela ngħidu li l-kelma ribgħana hi kelma mibnija skond il-Grammatka u tfisser erbatax, Is-Sintassi għandha aktar minn rokna waħda li mhix imdawla i Wiżzżejjed. u t-traduttur jaħtieġlu joqgħod b'sebgħa għajnejn li ma i jitfixkilx u juqa' fid-dlam. L-istil hu l-ħajja tal- kitba. Kull ilsien għandu l-b'xra tiegħu u kull kittieb għandu x-xejra tiegħu. It- traduttur li jrid jurina x'ħaseb u x'ħass il-kittieb jaħtieġju l-ewwel- ; nett li jidħol fil-qalba ta' lsien il-kittieb u ġo ruħ il-kittieb innifsu, inkella t-traduzzjoni tkun bħal żġieġa mudennsa, iew bħal daqqa l-mewta li ma tidħolx fil-qalb u ma tqanqalhiex. ' tal-Bibbja għandu ; mal-ħajja fna kliem. mijiet, xbihat meħudin mill-ħajja tagħhom. inid-draw- wiet tagħhom li mhux biss ma jaqblux mad-drawwiet tagħna im- mia xi dr abi ma nafuhomx biżżejjed, U iekk it-traduttur ma jħossx il- ħa ja moħbija f'dik il-kelma jew xbiha jew espressjoni kif jista' l ha fil-qarrej $ Fis-Salmi u 1 'kotba oħra nsibu aktar minn ilarh; ba l-espressjoni ''timmedita l-liġi tal-Mulej''. Xi tfisser jifhem kulħadd. Iżda biex aifhmu tajjeb it-tifsir ta' din l-espressjoni jaħtieġ niftakru li l-Lhud jaqraw il-Kotba Mqaddsa mhux ġo dalbhom, imma b'leħen minn taħt il-lsien, b'leħen kemm kemm jinstema', donnhom qegħdin igedewdu. Il-verb lhudi li minnu ġej il-verb timmedita ' ifisser ''għamel ħoss jew leħen minn taħt iżlsien, gedwed'. u għalhekk insibuh imsieħeb mal-ħamiem ħħala suġġett. Il-ħamiema tagħmel ħoss qisha qiegħda tgedwed. imma mhux timmedita. Mela l-espressjoni ''timmedita, l-liġi tal-Mulej tfisser taqra l-liġi minn taħt il-lsien bħal wieħed li qiegħed isedwed. Min jaqra ktieb il-liġi 'aqrah biex jitgħallem, biex ma jinsiex dak li jkun tgħallem, biex iaħseb dejjem fil-liġi tal-Mulej. Għalhekk l-espressjoni ''ti mmedita, l- liġi' mhix ħażi- na, imma biex nifhmu l-ħajja li hemm miġbura ġo fiha jaħtieġ inkunu nafu kif kienu jaqraw il-Lhud. Ħa ndaħħal hawn daqs- xejn ta' storja. F'dawn is-snin tal-gwerra ltqajt ma' suldat Kien wieħed minn dawk li tassew jemmnu bir-reliġjon tagħhom. Xtie għandi hosta drabi. Urejtu l-Kotba tagħhom bil- afnu ra oħ: a i: t-tradutt xejn li jfittex u jagħżel dejjem l-aħjar kelma, waqt'li wieħed ieħor jista' 'fittex li jimxi dejjem kelma b'kelma u jagħżel dejjem l-aħjar kelma u l-aħjar kostruzzjoni Maltija, Għalhekk traduz- ;oni għandha mertu bħala fradu mn mertu bħala xogħol letterarju. Il-mertu tagħha bħala ni jista' jkun kbir iew Żgħir skond ma żżomm ma' bħala xogħol letterarju l-mertu tagħha jitqies bħall-mertu ta' xogħlijiet oħra letterarji. It-traduzzjoni tiegħi magħmula mil-Lhudi u mill- Grieg li bihom kienu miktubin l-ewwel darba l-Kotba Mqaddsa, Barra minn dan, bħalma fissirt fi Ktieb il-Ġienesi (faċċ. viii), il-qlib magħmul kelma b'kelma. iżdu mhu aatt marbut u mjas- sar mal-kelma Lhudija li ma jiftiħomx, Għamilt kemm stajt biex agħti sura kollha Maltija lill-ħsieb tal-kittieb imqaddes hla ma nnaqqas xejn mill-qawwa tal-kelma Ihudija jew griega. Traduzzjoni għandha tknn bħal żġieġa nadifa u safja li tħallik tara ċar x'hemm warajha. Traduzzjoni ħaż' a jew mhix maħduma bir-reqqa hi żġieġa mdennsa. Jekk it-traduzzjoni tiegħi hix żġieġa nadifa jew żġieġa mdennsa ħa jgħidu ħaddie- ħor: jien minn għalja għamilt kull ma stuit biex nagħti traduz- zjoni safja, u rrid issa nuri b'liema għodda u b'liema sengħa ħdimt biex ix-xogħol tiegħi joħroġ għallinqas ħla nuqqasijiet kbar. Naqbżu qabża lura fiż-żmien. Il-Kotba Mqaddsa nkitbu biċċa minnhom m'jiet ta' snin qabel Kristu u oħrajn ftit snin wara Kristu. Dak iż-żmien ma kienx hawn stampa.. Kopii tal-kotba kienu jinkitbu bl-id u. bħalma iaf kullħadd, fil-kopji bl-id aktarx dejjem ikun hemm xi żball li l-kittieb ma jintebaħx bih. xi kelma mibdula, xi kelma maqhuża, xi kelma mhix magħrufa. Barrs minn dan il-kopista xi draħi jdaħħal xi kelma żejda għax jidhirlu li hemm bżonnha jew ibiddel xi kelma li hu ma jkunx fehimha sewwa. Aktar ma l-kopji jiżdiedu, aktar jiżdiedu dawn l-iżbalji, willum jew meta kienu statipati l-ew- wel darba l-Kotba Mqaddsa, il-għadd ta' kliem mibdul, maqbuż. miżind tela' ġmieh, Għalkemm b'dan it-taħsir kollu t-tagħlim t'Alla fl-Iskrittura baqa' safi bħalma ħareġ minn fommu, madan- kollu r-reqqa titlob li aħna nagħżlu kemm jista' ikun il-kelma tal-kittieb ewlieni mill-kelma tal-konistà li ġie wara. U dan hu xogħol tqil. għax mhux dejjem tinfehaħ bit-taħsir, u meta tintebaħ. mhux dejiem tista' ssewwih. U kemm ħu xogħol tqil jidher mill-fatt li għalkemm ħafna għorrief ħabbtu rashom u mlew kotba kbar biex jiflu kull kelma. ta' l-Iskrittura u jaraw mekiwainizz. hemmx xi taħsir fiha, għadhom ma waslux biex jiftiehmu ħlief fuq ftit kliem. : U Iżjed. Bil-Lhudi m'għandna xe'n miktub ħ'ief il-biċċa l-kbira tal-kotba. tar-Rabta l-Qadima, u xi ħaġa oħra żgħira ħafna, Ma għandna xejn li nistgħu ngabbluh mal-lingwa tal-Kotba Mqaddsa b'ex inkunu nafu kif kibret u tb'ddiet, kif xi kliem b'del tifsirtu jew żied tifsira oħra ma' dik li kellu. liema kliem miet u liema daħal ġdid. Terġa' x' kliem insibuh darba b'ss fil-kotba Ihudin, u mhux dejjem nistgħu ngħidu iekk.dak il-kliem żammx it-tifsira li kellu sa meta saret l-ewwel traduzzjoni. Minn dan jidher kemm bu tnil li tagħti tifsira tajba til kull kelma tal-Kotba Mqaddsa. Id-Dizz'unarti mhux dejiem igħinuk, għax xi tifsir, li l-għorrief waslu biex jikxfu għadu mhux miġiub fl-ebda Dizzmmarju. Għal- hekk it-traduttur li irid jagħti traduzzjoni maħduma bir-reqqa jaħtieġlu. barra. mid-D'zzjunarii, l-għajnuna ta' ilsna oħra Semin u dak it-tagħrif kolu Tnowistiku li hu mxerred f'ħafna kotba u Rivieti miktubin ħl-Me'iż hil-Fronċiż, bit-ToFan. bil-Ġermaniż u b'ilsna oħra wkoll. Nagħtu eżempiu :Il-kelma Ihudija nefez, bil-Malti pifs, tfisser Urnħ. nifs (liena 101/fsi), persuna, xewqa (ta' l-ikel iew tax-xorb).' Ħekk isħidu d-Dizziunari kollha, Tżda ma' dawn it-t'fsir'et jaħtieġ inżidu għra gerżuma H kixfuha m'ilux l-Or'ental'ati bit-taqbil tal-Iħudi mal-ilsien tal-Assirja. Fi ktieb in-Numri 11.6 naqraw: ''Xewqitna (in-nefer tagħna) niexfa; ħekk aslu l-Tarsel'u meta xehgħu mill-manna u xtaqu ikel ieħor. Tmma. jekk infissru : ''Griżmejna nexfin'', is-sens jif- tiehem aħjar. Barra milli tkum taf tafieb it-tifsira ta' kull kelma jaħtieġ ukoll 'i tkun taf ir-regoli tel-Grammat'ka u l-aktar tas-Sintassi u tal-istil. Dan minn awl jdLAinja, Tżda Mħaħmu xi tifsir ta' kem i kienx magħruf ħlief ft't snin ilu, hekk ukoll xi resoli tal- Grammatika sirna nafu bihom wara ħafna tiftix. u taqbil ma' hena, pħwa Semin, — Naoħtu eżemnmin : Fi'lbċjeh ta' Ġinh 42. 18 hemm il-kelma sibaħana, li ma. tinsab irb'en aktor fl-Iskrittura kollha. Tl-aħtar Grammatki tal-T-ħudi igħidu li dil-kelma, aktarx li hi miltuba ħażhm u oħandha tinkitoh rebaħa sebgħa. Tmma kien hemm mn fehimha xort'oħra, F'ilsna oħra araħa tal-Lhudi Ż-Żileda an f'tarf il-kelma jew f'tarf insnom tagħti lil dak in-nom it-tifsira ta' oħadd imtenni. hekk fi'lGħarhi joħidu bitdbfum tktieb'. kitdb'ni Użewġ kotba'', Għalkemm fil-Phudi l-għadd imtenni jitfisser biż-żjieda ta' ajim, jista' jkun li min kiteb il- ktieb ta' Ġob kien jaf ukoll biż-żjieda an u għoġbu jinqeda biha flok iż-żjieda ajfm, Jidhirli li aktar joqrob lejn is-sewwa min iżomm li l-kelma ribgħana mhix żball, imma 3i l-għadd imtenni ta' xebgħa u li fil-Malti ssir sebgħajn jew sebgħejn (xi ħadd forsi aktar togħġbu sebgħażejni, imma nqisu LE ma nħawdux sebgħejn ma' sebgħin) li tfisser sebgħa u sebgħa. Mela ngħidu li l-kelma ribgħana hi kelma mibnija skond il-Grammatka u tfisser erbatax, Is-Sintassi għandha aktar minn rokna waħda li mhix imdawla i Wiżzżejjed. u t-traduttur jaħtieġlu joqgħod b'sebgħa għajnejn li ma i jitfixkilx u juqa' fid-dlam. L-istil hu l-ħajja tal- kitba. Kull ilsien għandu l-b'xra tiegħu u kull kittieb għandu x-xejra tiegħu. It- traduttur li jrid jurina x'ħaseb u x'ħass il-kittieb jaħtieġju l-ewwel- ; nett li jidħol fil-qalba ta' lsien il-kittieb u ġo ruħ il-kittieb innifsu, inkella t-traduzzjoni tkun bħal żġieġa mudennsa, iew bħal daqqa l-mewta li ma tidħolx fil-qalb u ma tqanqalhiex. ' tal-Bibbja għandu ; mal-ħajja fna kliem. mijiet, xbihat meħudin mill-ħajja tagħhom. inid-draw- wiet tagħhom li mhux biss ma jaqblux mad-drawwiet tagħna im- mia xi dr abi ma nafuhomx biżżejjed, U iekk it-traduttur ma jħossx il- ħa ja moħbija f'dik il-kelma jew xbiha jew espressjoni kif jista' l ha fil-qarrej $ Fis-Salmi u 1 'kotba oħra nsibu aktar minn ilarh; ba l-espressjoni ''timmedita l-liġi tal-Mulej''. Xi tfisser jifhem kulħadd. Iżda biex aifhmu tajjeb it-tifsir ta' din l-espressjoni jaħtieġ niftakru li l-Lhud jaqraw il-Kotba Mqaddsa mhux ġo dalbhom, imma b'leħen minn taħt il-lsien, b'leħen kemm kemm jinstema', donnhom qegħdin igedewdu. Il-verb lhudi li minnu ġej il-verb timmedita ' ifisser ''għamel ħoss jew leħen minn taħt iżlsien, gedwed'. u għalhekk insibuh imsieħeb mal-ħamiem ħħala suġġett. Il-ħamiema tagħmel ħoss qisha qiegħda tgedwed. imma mhux timmedita. Mela l-espressjoni ''timmedita, l-liġi tal-Mulej tfisser taqra l-liġi minn taħt il-lsien bħal wieħed li qiegħed isedwed. Min jaqra ktieb il-liġi 'aqrah biex jitgħallem, biex ma jinsiex dak li jkun tgħallem, biex iaħseb dejjem fil-liġi tal-Mulej. Għalhekk l-espressjoni ''ti mmedita, l- liġi' mhix ħażi- na, imma biex nifhmu l-ħajja li hemm miġbura ġo fiha jaħtieġ inkunu nafu kif kienu jaqraw il-Lhud. Ħa ndaħħal hawn daqs- xejn ta' storja. F'dawn is-snin tal-gwerra ltqajt ma' suldat Kien wieħed minn dawk li tassew jemmnu bir-reliġjon tagħhom. Xtie għandi hosta drabi. Urejtu l-Kotba tagħhom bil- afnu ra oħ: a i: t-tradutt Għoxa, bil-ferħ. Beda jaqra u jgedwed. Daqqet is-sirena u baqa' jgedwed. Inżilt fix-shelter, u xħin tlajt sibtu għadu jgedwed. i S'issa rajna fuq fuq x'jaħtieġ biex tifhem tajjeb il-Lhudi qabel ma taqilbu għal ilsien ieħor. Issa naraw x'jaħtieġ biex wara li tkun fhimtu taqiibu għall-Malti. L-ewwelnett traduzzjoni hi, jew għandha tkun, xogħol letterarju. u għalhekk għandha. toq- għod għal-liġijiet tal-kitba letterar'a, Traduzzjoni tajba għandha tkun letterali u letterarja. Detterali, jiġifieri magħmula kelma. b'kelma; Jetterarja, jiġifieri magħmula b'mod li togħġob bħalma togħġob kitba. oħra letterarja, L-għaqda, ta' dawn iż-żewġ kwali- . tajiet hija l-akbar mertu li jista' jkollha traduzzjoni, u fl-istess ' ħin l-aqwa tfixkil li jiltaqa' miegħu kull traduttur, Għax jew toq- għod iż-żejjed għall-kelma lhudija, titjassar le'ha u ma tiftihemx — sewwa. jew. biex tagħti libsa sabiħa lill-kelma Maltija titbiegħed i iż-żefied mill-kelma Lhudiia, Fit-triq tan-nofs qiegħda s-sengħa, imma li timxi dejjem dritt fin-nofs bla ma tgħawweġ xi ftit mhix ħaġa. ħafifa. It-traduttur Malti għandu jsib deijem il-ke.ma li tfisser taj- jeb il-kelma Iħudija. Kelma li tersaq, li toqrob le'n il-kelma lhu- dija bla ma tasal sa ħdejha. ma tgħoddx. Jekk il-kelma Jħudija tfisser 'frott', ma jistax it-traduttur jagħżel il-kelma ''għalla'' jew ''għalejel', għalkemm iż-żewġ tifsiriet huma qraba ta' xul- xin. Jekk fil-Malti m'hemm l-ebda kelma li tfisser il-kelma Ihu- dija. xi drabi sawwart kelma ġdida minn kelma oħra Maltija. Hekk minn isfel ħriġt siefel, minn Sedqa siedaq, minn ħarb (swerra) tħareb (iggwerra). minn għawġ għawġi, minn xhud vieħed, u ħafna oħrajn. Mhux biż-żetjed li ssib il-kelma Maltija li tfisser ta'ieb il- kelma. lhudija, 'Ir-reqqa tat-traduzzjoni titlob ti verb jitfisser b'verb. u nom jitfisser b'nom. u aġġettiv jitfisser b'aġġettiv. Tif- sir ta'-kelma bi tnein iew aktar itellef ħafna mill-qawwa tal-ori- ġinal; u jekk imbagħad żewġ kelmiet marbutin flimkien bil-kon- ġunzjoni u iitfissru waħda b'kelma waħda u l-oħra bi tnejn iew tlieta s-sengħa tal- kitba titlef u l-ġmiel letterariu i jonqos. Fispre l sjonijiet bħal dawn: ''sabiħ u ta' min iħobbu'. ''ta' min jibża') m'nnu u ta' min jaħarbu'' huma kontra l-liġijiet ta' stil tajeb u ta' traduzzioni taiba. Imma l-Malti sħadu xi ftit iebes biex jista' jiltewa kif irid it-traduttur u jitqabbel kelma b'kelma ma' lsien ieħor. Lhudi jew Grieg. Tfittex kemm ifittex it-traduttur Malti :xi drabi ma: jsib qatt il-kelma li tahtieġlu, u għalhekk jinħass , jmġiegħel iġebbed il-kliem u jagħti parafrasi flok traduzzjoni. Kif jaqleb bil-Malti b'kelma waħda kliem bħal dan : inrnorelità, ċtevelazzjoni, iġġustifika, imkredulità, traditur u ħafna oħra 'Tliet toroq għandu t-traduttur. miftuħin quddiemu. Jew iħalli dal-kliem kif inhu; jew jagħti parafrasi biex jaħrab il-kelma bar- raniija; jew joħloq kelma ġdida Maltija. L-ewwel triq hi tajba biss iheta l-kelma barrani;a daħlet fil-Malti jew għallinqas tiftiehem mill-kotra nu ma hemm l-ebda kelma Maltija li minnha tista' tit- nissel oħra flokha, It-tieni ħażina, It-tielet hi tajba meta l-kelma ġdida maħluqa mit-traduttur mhix ħlief rim;a jew fergħa maħruġa ti mnibbta minn għerq Malti, Imma din it-triq tiżloq, u ma għandux jimxi fiha ħlief min hu mħarreġ. Ħalli nagħti eżempju ta' dan. Fl-ewwel vers tal-Ktieb ta' Ċob naqraw li Ġob kien raġel L'perfett u ġust'. Kif sa nfissru dawn iż-żewġ kelmiet bil-Malti 7 Għalkemm għandhom libsa Maltija u jiftiehmu, ngħid għalija 'ma jogħġbunix. Xi ħadd jaħbat forsi jfisser ''bla tebgħa jew nuq- qas u raġel sewwa''. Anqas u anqas ma togħġobni. ' Perfett hu aġġettiv, u 'bla tebgħa'' huma żewġ kelmiet, preposizzjoni u 'nom, għalkemm fis-sens tagħhom jiswew daqs aġġettiv; terġa', ''perfett'' hu wieħed li għandu kull ma għandu jkollu, ''bla tebgħa jew bla nuqqas' hu wieħed li ma għandux li ma għandux ikollu. Hekk ukoll ''ġust' hu aġġettiv ta' kelma waħda, ''raġel sewwa'' huma żewġ kelmiet, nom u avverbju użat bħala aġġet- tiv. Naraw mela nistgħux noħolqu żewġ kelmiet Maltin. ''Per- fett'' bil-Lhudi hu tam(m) li fil-Malti tagħti l-verb temm u n-nom tmiem. Temm tagħtik l-idea ta' ħaġa kompluta, li ma jonqosha. ' xejn, ''Temmejt il-kitba'' tfisser lestejt il-kitba, spiċċajtha u issa ma jonqosha xejn. Mela ''kitba mitmnma' hi kitba lesta. maħ- duma kollha u ma jonqosha xejn. Hekk ukoll ''raġel mitmum'' hu: raġer lest, li għandu kollox, mgħammar u mżejjen b'kull ma għandu jkollu; fi kliem ieħor raġel perfett. Flok mitmum nistgħu ngħidu tmim, aġġettiv ta' għamla waħda bħal ġdid, rqiq, cħiħ, cħiħ, bnin. U l-kelma ''ġust'7: Il-kelma Ihudija tfisser ''dritt f'għamilu, fi kiemu, fi mġibtu '. Il-kelma sedqa, seddaq taqdina tajjeb. Noħorġu aġġettiv sadig bħal sabiħ, iew siedaq bħal kie- saħ, jew saddig bħal qaddis, It-tlieta tajbin. ngħidu: ''Ġob kien perfett u ġust', ngħidu : ''Ġob kien tmim u Fil-Bibbja bi lsien Sorjan dawn iż-żewġ kelmiet miġ- Tjubin 'tamim u-żaddig''. Meta t-traduttur: ikun sab jew sawwar il-kelma Maltija li tfis- ser tajjeb il-kelma Lhudija jaħtieġlu jqassam il-kliem kif jitlob l-istil Malti. Għax, għandna niftakru, għalkemm il-Malti u l-Lhudi huma ilsna qraba, u jixxiebhu ħafna, għandhom it-tnein xi ħaġa li tagħżilhom wieħed mill-ieħor. Il-Malti mhux Lhudi, u l-Lhudi mhux Malti. U aktar u aktar jingħażel il-Malti mill- Grieg. Jekk wieħed jimxi kelma b'kelma mal-Lhudi jew Grieg, ikun fil-perikolu li jitjassar lejn il-Lhudi jew Grieg u jagħti tra- duzzjoni li ma tiftiehemx, jew tiftiehem u ma tingħoġobx. U hawn intennu dak li għidna qabel, li traduzzioni għandha, tkun letterali u letterarja; għandha timxi kema b' kelma mal-oriġinal i'flistess ħi Toqeħod għar-regoli tal-Grammatka u tal-istil tal- Malti, Ħa nqabblu hawn bejniethom żewġ. traduzzjonijiet tal- Ktieb ta' Rut. waħda marbuta ftit iż-żejed mal-Lhudi u l-oħra marbuta mal-Malti bla ma hi maħlula minn mal-Dhudi : 8 U qal Booż lil Ruth: 'Te ma smajt, binti9 La tit- laqx biex tlaqqat f'għalqa oħra, u, terġa' la tgħaddix il qud- diem minn hawnhekka imma ibqa' mat-tfajliet tiegħi. : 9: Għajnejk fil-għalqa fejn jaħsdu. u itlaq warajhom, ma wisseftx (jien) lit-tfal biex ma jweċġġgħukx7 jekk jieħdok l- għatx, itlaq lejn il-qliel u ixrob mnejn jimiew (l-ilma) it-tfal. U qal Bogħoż lil fQiegħda tisma' binti7 La tmurx tlaqqat f'għalqa oħra u l-anqas twarrab minn hawn, imma ibqa' mqabbda wara l- ħaddiema tiegħi, Għajnejk fl-għalqa li huma jaħsdu. u imxi 'warajhom; ara wisseit lill-ħaddiema b'ex ma jmissukx. U meta jkun bik il- għatx, mur ħdejn il-ġarar u ix- rob' milli jimlew il-ħaddiema. Naoħtu eżempju ieħor mill-Vanġelu ta' San Ġwann : 1 Meta Ġest sar jaf li l- Farise' semgħu H Ġesħ kellu. x-xirka u jgħammed bħal Ġwanni, 2 Għalkemm Ġesti ma kienx jeħammed imma ix-xirka. tie- għu, kd 3 Ħalla l-Lhudija u reġa' mar fil-Gajilea. 5 Ġie mela fil-belt ta' Sama- rija. jisimha. Sikar, ħdejn il- għalqa li Ġakobb ta lil-ibnu Ċriżeppi. Meta għaraf il-Mulej li l-Fa- risej kienu semgħu li Ġest kien jagħmetf u isħammed dixxipli aktar minn Ġwanni, Għalkemm Ġest nnifsu ma — kienx igħammed imma. d-dix- xipli tiegħu. Ħalla l-Lħudija u telaq lejn il-Galilija. Ġie mola f'be't tas-Samarija jisimha Sikar, ħdejn il-għalqa. li kien ta Ġakobb lil Ġużepp ibnu, U b'dawn l-għodda kollha f'idejh it-traduttur Malti tal-Bib- bja aktar minn darba fix-xogħol tiegħu jiltaqa' ma' ngroppi iebsa iebsa li ma jistgħu jinħadmu bl-ebda għodda. Xi drabi għalxejn tfittex kelma Maltija għax ma ssibhiex; kelma ġdida li tiftiehem ' mhux de'jem tista' toħloq; u kelma barranija xi daqqiet ma tkunx. flokha. U hawn jaħtieġ li t-traduttur iħaddem għerfu kol- hu biex ma jħallix li dawk l-ingroppi jħassrulu xogħlu. Ngħid bla ħahi xejn li xi versi u xi kliem ħaduli żmien twil u ġegħluni nħabbat rasi u nqaleb kotba mhux ftit b'ex stajt naqlibhom bil- Malti sewwa. Bħala żjieda ta' dan it-tagħrif qasir sa nagħti biċċa traduz- zjoni mill-ktieb ta' Ġob, li bil-għajnuna t'Alla nittama li nkun nista' noħroġ ma ndumx, : Mhux li kont nerġa' għaż-żmien ta' dari, bħal meta kien Ala jħarisni. meta kienet tiddi l-imnara tiegħu fuq rasi, u fid-dawl tiegħu kont nimxi fid-dlam; bħalma kont f'jiem il-ħarifa ta' ħajti. meta kien jirfed Ala l-għamara tiegħi, meta kien għadu Dak li jista' kollox miegħi, u madwari kienu iduru ż-żgħażagħ tiegħi; meta kont naħsel fil-ħalib riġlejja, u l-blat isawwabli g'iegel ta' żejt' Meta kont noħroġ għal bieb il-belt u fil-misraħ inhejji fejn noqgħod bil-qiegħda. malli jarawni kienu jinħbew iż-żgħażagħ, u x-xjuħ iqumu bil-wieqfa. Il-kbarat kienu jżommu l-kliem u jqiegħdu idhom fuq fommhom; leħen il-kbar kien jiskot u lsienhom ma' ħalqhom kien jeħel. Min kien jismani. kien igħidli hieni; min kien jarani. kien igħid il-ġid fija, għax kont neħles l-imsejken li jitlob għajnuna, l-iltim u 'l-min ma għandux min igħinu, Il-barka ta' min sa jintilef kienet tinżel fuqi, u qalb l-armla jien kont inferraħha. Għajn jien kont lill-agħma u riġel lill-agħraġ kont U missier jien kont tal-foqra.