GĦAQDA MUŻIKALI SAN LEONARDU KARLU DARMANIN u ĦAL KIRKOP Kitba ta' Dr Horatio Caesar Roger Vella Senior Lecturer fil-Latin u l-Grieg, Università ta' Malta' Karlu Darmanin twieled l-Isla fit-30 ta' Awissu, 1825, minn Ġużeppi u Marija Cumbo, u mgħammed fil-Bażilika ta' l-Isla l-għada, il-31 ta' Awissu 1825, minn Dun Fortunat Costi. Il-parrinijiet tiegħu keinu Vincenz Cumbo, ħu ommu, u Marija Farrugia, mart Karlu, it-tnejn mill-Belt Valletta.'. Kien għalhekk li dan l-istatwarju hekk famuż f'Malta' kollha kien ġie msejjaħ Karlu, għar-raġel ta' parrinietu. Dan Karlu Farrugia probabilment kien sekond kuġin ta' omm Karlu Darmanin. Nafu fiċ-ċert li l- bużnannu tiegħu, Isidor (alias Teodoru) Cumbo żżewweġ lil Roża Farrugia fil-knisja ta' San Pawl Nawfragu, il-Belt Valletta, fit- 8 ta' Jannar, 1736. Qabel ma nkompli nagħti tagħrif fuq dan Karlu Darmanin, nixtieq ngħid għaliex dan il-persunaġġ jinteressani ħafna. L- ewwelnett, Karlu Darmanin: jiġi l- bużbużnannu ta' marti Vivian neċ Caruana, miż-Żejtun. Bint Karlu, Franġiskaf, miżżewġa lil Kostantinu Consiglio mill- Isla$, kellha lil Ġużeppi li żżewweġ lil Verginia Grasso minn Bormla', f'Ħal Tarxienf, u li kellu lil omm Vivian, Marv miżżewġa lil Pawlinu Caruana'9. It-tieni raġuni għaliex jinteressani Karlu Darmanin hi li jien noqgħod Ħal Kirkop fejn l-ewwel statwa titulari ta' San Leonardu li għandna fil-knisja għamilha propju Karlu Darmanin. Din illum tinsab fis-sagristija, u fuqha nixtieq nitkellem aktar tard. għalhekk, mela, li triq fir-raħal, li tagħti bejn Triq San Pietru u Triq Dannv Cremona, kienet imsejħa għal dan l-istatwarju. Missier u omm Karlu Darmanin, Ġużeppi u Marija Cumbo, iżżewġu fil-knisja ta' San Pawl Nawfragu, il-Belt Valletta, fit-13 ta' Lulju, 1807, peress li Marija Cumbo kienet mill-Belt.ll Missierha u ommha kienu Mikielanġ u Beatrice Caruana, li żżewġu fil- knisja ta' San Duminku, il-Belt Valletta, fit- 23 ta' Ġunju, 1765..2. Missier u omm Ġużeppi Darmanin kienu Giovanni Marija u Maddalena Durante, mill-Isla, li żżewġu fit-18 ta' Jannar, 1778.5 Ħut Karlu Darmanin, li nafu bihom, kienu ftit. Dawn kienu Filippu, li twieled fl-1822, Marija Karmela, li twieldet fl-1824, u Maddalena, li twieldet fl-1829.1 Nisimgħu ħafna wkoll fuq Ġanni, li kien skultur u li kien jaħdem ma' Karlu u missierhom Ġużeppi, fid-ditta msejħa Giuseppe Ma nafux eżatt meta u fejn iżżewweġ Karlu Darmanin. Nafu, imma, li l-mara tiegħu kienet Skoċċiża, Anetta Readv, bint John u Eleonora Bvrne,'$ u li żżewġu qabel l-1849. Dan nafuh għaliex l-ewwel tarbija tagħhom twieldet f'dik is-sena, l-Isla, fejn kienu joqogħdu, jiġifieri, f'numri 174-176, Triq il-Vitorja.' It-tfal tagħhom kienu bosta, u ser insemmihom bid-dati tat- twelid magħhom: Emanuel (1849), Franġisku (1850), Marija Karmela (1851), Ġużeppi (1853), Cesare (1855), Ġużeppi (mill-ġdid) (1856), .Giovanni (1858), Guliermu (1859), Ġerardu (1861), Marija Ġosefa (1863), Maria Vittorja (1864), Franġiska (1865), Enriku (1867), Luċija (1868), Renaldu (1870) u Marija Karmela (mill- ġdid) (1875).18 F'xi żmien minnhom, Karlu Darmanin u martu Annetta '— marru joqogħdu f'numru 290, Triq il-Kbira, li qabel kienet magħrufa bħala Strada Reale, il- Ħamrun, fejn kellu ħanut. Miet fl-istess dar ta' 84 sena fis-26 ta' Novembru, 1909, b'attakk tal-qalb, fl- 10.15 ta' filgħodu, u ġie midfun fiċ- Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata,' f'qabar numru 67 tal-Fratellanza tat-Trinità tal-Ħamrun, peress li kien fratell fiha. Annetta mietet qablu, fit-23 ta' Awissu, 1897, fis-1.30 ta' wara nofsinhar 2' Fost il-ħafna statwi li għandna minn Karlu Darmanin, moħħna mill-ewwel jeħodna f'San Gejtanu, il-Ħamrun, jew is- Salvatur, Ħal Lija, fejn ukoll hemm insibu triq imsemmija għalih. Ma ninsewx ukoll statwi oħra famużi ta' Karlu Darmanin, bħal San Ġiljan ta' San Ġiljan, il-biċċa l-kbira tal- vari tal-Ġimgħa l-Kbira tal-Mosta, Ġest fil- Ġetsemani ta' Bormla, il-Madonna tar- Rużarju tal-Mellieħa, tan-Naxxar u taż- Żurrieq, il-Madonna ta' Lourdes tal-Qrendi, Dan ir-ritratt bil-kortesija tas-Sinjura Marv Caruana, li Il-Kumitat jirringrazzjaha tal-koperazzjoni. il-Madonna tal-Qalb ta' Ġest: ta' Ħ' Attard, u ħafna statwi għat-toroq u pjazez għal żmien il- festi, u l- Kunċizzjoni ta' Ħal Tarxien, li ftit isemmuha bħala ta' Karlu Darmanin. Fuq din l-istatwa tal-Kunċizzjoni li tinsab fil-knisja ta' Ħal Tarxien, nixtieq ngħid xi ħaġa li ftit jafu biha. Madwar sentejn ilu ġiet imbierka fid-dar tiegħi replika fuq ġebla sħiħa ta' din l- istatwa tal-kartapesta hemm Ħal Tarxien, kif tidħol, fuq ix-xellug. L- iskultur żgħażugħ tagħha kien is-Sur Aldo Consiglio, li hu l-kuġin ta' marti Vivian, u allura, peress li missieru, Ġużeppi, kien ħu Marv, omm Vivian, (it-tnejn ulied Ġużeppi ieħor Consiglio), Karlu Darmanin jiġi wkoll il-bużbużnannu tiegħu. Għażilt lilu bħala skultur kemm għall-kapaċità tiegħu,u kemm ebiex nuri kemm verament il-bniedem qatt ma jmut kompletament. Mhux ta' b'xejn li l- poeta Ruman Orazju, kiteb fil-famuża poeżija tiegħu, non omnis moriar (3.30), li fiha ried juri li iva, il-poeta jmut, imma mhux xogħlu. Fuq l-istatwa tal-Kunċizzjoni ta' Karlu Darmanin, nixtieq inżid li l-abbozz tagħha għadu jeżisti, u dan kienet wirtitu Marv, omm marti Vivian, mingħand Franġiska Consiglio neċ Darmanin, bint Karlu. Dan jinsab fid-dar tagħhom, f'118, Triq il-Kbira, iż-Żejtun. L-istatwa ta' San Leonardu minn Karlu Darmanin Nagħlaq billi ngħid xi ħaġa fuq l-istatwa ta' San Leonardu li hemm fis-sagristija fil- knisja ta' Ħal Kirkop. Jidher ċar li min ordna l-istatwa l-ġdida li hemm fin-niċċa, ipprova jżomm kemm il-karatteristiċi u kemm il- fattizzi ta' l-istatwa ta' qabel. Id-differenzi li nara, barra l-fatt li l-ġdida hi ta' l-injam u l-qadima hi tal-kartapesta, huma li San Leonardu l-ġdid hu ftit aktar żagħżugħ u serju, waqt li San Leonardu ta' Karlu Darmanin, bħall-istatwi l-oħra tiegħu, juri ċertu moviment, espressa b'dik il-kemmxejn ta' tidwira tal-ġisem lejn il-lemin, waqt li wiċċu hu ftit aktar espressiv. Imma dwar liema statwa hi l-isbaħ, de gustibus non disputandum est. Wieħed ma jafx għaliex din l-istatwa kienet ġiet mibdula. Hi tinsab f'kundizzjoni tajba, 'il fuq mill-mess tan-nies, għalkemm mhux f'niċċa. Huwa tajjeb li din l-istatwa tibqa' mgħożża, kemm għax hija xbieha ta' qaddis kbir, kemm għax hi sabiħa, u kemm għax għamilha Karlu Darmanin. B'xorti tajba għadha fil-knisja tagħna, u jista' jaraha kulħadd. L-awgurju tiegħi hu li fis-sena 2025, 27 sena oħra u mitt sena mit-twelid ta' Karlu Darmanin, noħorġu bil-vara tiegħu. F'Michael J. Schiavone u Louis J. Scerri, ed., Maltese Biographies of the twentieth centurv, Malta; Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 1997, s.v., jgħid li '' Darmanin was known as the prince of statuaries', u li l-istatwa ta' San Leonardu hija waħda mill-isbaħ erba tiegħu. Qablu, Patri Alessandu Bonnici, l-Isla, Parroċċa ta' l-Isla, 1991,3.163, jirreferi għalih bħala fl-aqwa statwarju tal-kartapesta''. 4 Imwielda l-Isla fl-24 ta' Novembru, 1865. $ Imwieled l-Isla fit-22 ta' Settembru, 1855. $ Imwieled l-Isla fil-31 ta' Jannar, 1897. 7 Imwielda Bormla fil-21 ta' Awissu, 1899. $ Iżżewġu f'Ħal Tarxien fis-26 ta' Ġunju, 1920. Imwielda f'Ħal Tarxien fid-9 ta' Novembru, 1921. 1 Iżżewġu fil-knisja Mater Boni Consilii, iż-Żejtun, fl- 1 ta' Awissu, 1943. W Libri baptizzatorum, Senglea, sub annis. '6 Liber defunctorum, Ħamrun, 23 ta' Awissu, 1897. V Il-Liber defunctorum tal-Ħamrun ma jġib xejn fuq il-mewt ta' Karlu Darmanin. Imma d-dettalji ta' mewtu ġibthom mir-Reġistru Pubbliku, Valletta, Liber defunctorum, sub anno.