Opra Unika fil-Gżejjer Maltin… It-Tużell — 130 Sena taghrif miġbur minn Silvio Cassar Meta tidħol fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan fil-jiem tal-festa fit-tieni Hadd ta' Lulju tara hemm fuq l-artal maġġur it-tużell… eleganti, meravilja, il- ġmiel tiegħu armat għall-festa ta' Marija Annunzjata — Patruna ta' Ħal Balzan. M'hemmx dubju li din l- opra tant artistika tgħaqqad il-kor mal-kappelluni u l-korsija kif ukoll il-knisja tkun tidher ħaġa waħda… kompluta. Dan it-tużell artistiku żżanżan għall-festa ta' l- 1877. Kien sar fuq disinn tal-Perit Enrico Calleja (1847-1939) filwaqt li nħadem minn Salvu Grixti, it-tnejn ulied Ħal Balzan stess. Dan kien inħadem fil-ħanut tax-xogħol ta' l-istess Grixti eżatt faċċata ta' Sqaq Numru 1 ta' Triq it-Tliet Knejjes. Tużell li jispikka fih il-barokk. Hekk jidher li lejn l- aħħar kwart tas-seklu 19, fil-gżejjer Maltin reġgħet ingħatat spinta qawwija f'dik li hi dekorazzjoni tal-knejjes bl-istil barokk l-aktar li jiddomina. Dan it-tużell kien sar fi żmien il-Kappillan Dun Ġużepp Salnitro li mexxa l-parroċċa ta' Ħal Balzan bejn l- 1875 u l-1889. Tajjeb li nkunu nafu xi ħaġa dwar il-proċess kollu ibda minn meta jinħareġ, minn fejn jintrefa' sa ma jitwaħħal f'postu. Wara li jiżżarma l-artal maġġur kollu u jinħarġu l-biċċiet kollha tat-tużell, jibda x-xogħol vera li jitgħaqqad sħiħ. Tajjeb li tkunu tafu li dan it-tużell jintrefa' f'madwar 30 biċċa, barra l-ħadid, id-drapp, il-ġmiemel u l-frenza li fih. S'intendi din l-opra miżmuma b'attenzjoni kbira u kif għandu jkun. Kif jintrama7 Titpoġġa banketta rasha 'l isfel fuqnett ta' l-artal. Jitpoġġa d-drapp l-aħmar fuq il- galletta li tidħol fil-luppa. Wara titpoġġa l-luppa fuq il-banketta. Ikun imiss li tiddaħħal ħadida fil-luppa li teħel mal-ħadid l-ieħor li jkun marbut mal-wire- rope tal-crane. Din il-ħadida li jgħidulha ċ-ċavetta tgħaddi minn toqba ghal taħt il-galletta tal-luppa u għalhekk it-tużell ikun marbut. Hawnhekk il-luppa tibda tielgħa. Jitpoġġa travu fuq l-artal, f'nofs it- travu tintrabat il-ħadida kwadra ħoxna mal-kamin li hemm apposta f'nofs it-travu, jgħaddi d-drapp tal- luppa minn fuqu biex il-ħadida tat-travu taqbad ma' taħt il-luppa. Jitpoġġew il-gwarniċi li jidħlu f'xulxin b'minċott ta' l-injam u jintrabtu bil-boldijiet. Issa t-tużell jerġa' jintrefa' ftit ieħor sabiex jinġieb is- saqaf li hu maqsum f'biċċtejn kif ukoll jitwaħħal id-drapp l-abjad bil-frenza, il-ġmiemel u ornament ta' l-injam fuq id-drapp abjad mad-dawra kollha. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 JW 97 Il-parti ta' fuq tat-tużell qed tintrama mill U Joe Attard. Tajjeb li ninnotaw li fis-saqaf tat-tużell hemm l- Ispirtu s-Santu forma ta' ħamiema f'diversi raġġi ħerġin. Issa l-parti ta' fuq titniżżel sakemm il-gwarniċa tidħol fis-saqaf u jintrabat kollox bil-ganġetti. Jitkomplew jiġu mpoġġija aktar ornamenti fosthom l-erba' disinni kollha skultura f'kull kantuniera tal- gwarniċa. Fl-aħħarnett, meta kollox ikun jidher kif mixtieq, Valent is-Sagristan jagħti l-ordni sabiex it-tużell jibda tiela'. Minn fuq il-bejt tal-knisja eżattament fuq wara tal-koppla f'kamra żgħira hemm makkinarju speċjali li biha, Ġorġ Muscat u Lino Borg jagħmlu ħilithom kollha sabiex itellgħu t-tużell u jġibuh fin-nofs ukoll. Dan il-makkinarju uniku sar mill-magħruf oroloġista Mikelanġ Sapiano (1826-1912) mill- Imqabba. Hu għamel imradd (speċi ta' krejn żgħir) biex it-tużell ikun jista' jitla' f'postu. L-imradd jaħdem b'mod manwali billi jdawwar kamin oħxon li jgħaddi minn snien ta' rota kbira. Marbuta magħha hemm romblu ta' l-injam li fuqu jitkebbeb il-ħabel. Dan il-mekkaniżmu kollu hu mqiegħed fuq żewġ travi tal-ħadid u meta l-ħabel ikun qed jitkebbeb, il- krejn dejjem irid iżomm il-ħabel fin-nofs. Tajjeb li nsemmu li bejn wieħed u ieħor biex il-ħabel idur dawra sħiħa mar-romblu trid issir madwar 80 dawra ta' l-id. Fil-fatt sabiex ikun tela' u qagħad f'postu t-tużell, ikun hemm bżonn ta' madwar 15-il dawra fuq ir-romblu. Dan ix-xogħol hu impossibbli li jagħmlu bniedem wieħed, anzi ġieli ssib mat-3 persuni jdawru li bejniethom jaqsmu t-tidwir. U ma ninsewx il-qilla tax-xemx ta' l-aħħar ġimgħa ta' Ġunjul Imma dan kollu jsir b'imħabba lejn il-festa tal-Lunzjata minn dawk kollha li jkunu qegħdin jgħinu minn qalbhom fil-proċess kollu tat-tużell. Dan il-proċess jieħu l-ħin ukoll… madwar 3 sigħat sħaħ. L-irbit tat-tużell hu xi ħaġa rari ħafna f'pajjiżna għax jintrabat minn nofs biss u mingħajr ventijiet. Dan jista' jsir għax it-toqba u l-fus huma kwadri, b'hekk meta t-tużell jiġi f'postu ma jkunx jista' jdur. Hekk kif it-tużell isib postu, din l-opra artistika tistħajjilha qisha saret mingħajr għajnuna ta' xejn… f'bilanċ assolut mingħajr il-ħtieġa ta' ventijietl Iva… issib dilettanti tal-festa Maltin li fil-jiem tal-Lunzjata jiġu jżuru l-knisja parrokkjali apposta sabiex jaraw dan it-tużell rikk armat. Anke turisti li jiġu l-aktar f'lejlet il-festa jibqgħu mgħaġġbin b'din il-biċċa li turi l-kapaċità, il-ħila u s-sengħa tal-ħaddiem Balzani. Ktieb tal-festa Każin tal-Banda San Gabriel 2001. Mikelanġ Sapiano u t-Tużell tal-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Balzan. Kitba ta' Lino Borg paġna 23 u 25. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 (ff 99