Fuq. tal-Għolja (ĦSIEBIJIET) Sewwa jgħid il-Malti: ''Drawwa li trabbejt fiha il-kefen ineħħiha'. F'żogħriti, għal ħabta tal-ħarifa, meta Tarja tibred u l-art tibda tiħidar, konna niltaqgħu xi erbgħat itfal, nhar ta' Hadd wara nofs inħar, u mmorru nimirħu. qalb ir-raba', lejn tal- Għolja, il-Buskett, jew Ġnien iż-Żgħir. Meta mmorru fuq tal-Għolja konna nieqfu fuq il-quċċa- ta tagħha, u meta nixbgħu nħarsu fil-bgħid fuq raba' widien u rħula noqogħdu nħażżu isimna b'xi musmar jew xi xafra fuq il-wiċċ tal-liaġar mieles taż-żewġ knejjes li jinsabu hemm. alż-żmien għadda. Is-snin tgerrbu fid-dagħbien tal-im- għoddi, imma d-drawwa ta' żogħriti għadha ħajja. Kull sena għal ħabta tal-ħarifa, inħoss il-ħtieġa li noħroġ xi ħarġa l-barra: li ngħaddi mill-widien, li mitla' fuq xi għolja u nieħu x'erbgħat infies indaf. Hekk għamilt mela nhar ta' Ħadd ftit tal-jiem ilu. Wasalt sas-Siġġiewi bil-karrozza u minn hemm ġbidt għal tal-Għolja bil-mixi. Tlajt it-telgħa bil-qajla, wasalt ħdejn is-Salib u qagħadt bil-qiegħda fuq it-tieni tarġa tal-knisja. Hemm fuq l-ewwel tarġa, jinsab wieħed mill-ismijiet li ħafiirt jien b'xafra ta' mus fi ċkuniti, niftakar, fil-ħarifa tal- 1912—ħamsa u għoxrin sena ilu. Ftit wara li ħażżiżtu xi fiadd rah u ried iħassru. Ħassar chif seta' Tisem u ħalla sħiħ il kunjom. Hemm għadu. It-tarġa swiedet u l-isem intela' bil-ħażiż, imma hemm għadu, fejn ktibtu jiena ħamsa u għoxrin sena ilu. : Bil-qiegħda fuq dik it-tarġa, fis-skiet u fil-beraħ, qagħadt inħares fil-bgħid fuq Malta bil-għajnejn tal-ġisem u fil-bgħid fuq ħajti bil-għajnejn tal-moħħ. X'qabża hemm bejn dak is- sabi ta' dari li ħaffer dak l-isem u r-raġel tal-lum, li huma jiena l Gienirfi ħsiebi il-kliem ta' Seneca: Nescitis qula homo quotidie mori7: u qagħadt nitħassar tfuliti, li mietet għal dejjem, bħal ma kont qagħadt fuq dik it-tarġa n-nfisha, fer- ħan b'rġuliti li għadha ġejja, ħamsa u għoxrin sena ilu 1 Kemm tbiddelt jien u kemm tbiddlet id-dinja ma' tul dawn il-ħamsa u għoxrin senal Minn fuq id-dinja għaddiet gwerra kbira u bosta gwerer żgħar li biddlulha surita; u minn fuqi ukoll għaddiet gwerra kbira u bosta gwerer żgħar li biddluli ħsebijieti. Qabdet il-gwerra il-Europa, għax il-mexxejja tal-ġnus tagħha warrbu r-raġuni u riedu jagħilbu l-xulxin bis-saħħa. Niftakar fil-għoli tal- ħajja; fl-istampi fil-gazzetti fuq il- gwerra; fil-ljeli bla dawl, u fit-tibdil tal-ħinijet. Inktibt suldat f'April 1918 u hekk dħalt fl'ewwel tiġrib tiegħi tal-ħajja. Inħraqt fis-sajf bis-sħana li tixwi tax-xemx, waqt is-sigħat twal tal-għases ta' bin-nhar, taħt is-swar ta' Verdala; u rżafit fix-xitwa bil-kesħa li tqaxxar tar-riħ, waqt is-sigħat twal tal-għases ta' bil-lejl, fuq iċ-ċnut tagħhom. Ħriġt minn suldat u tlaqt minn Malta. Għamiltha ma nies, nista' ngħid, ta' kull ġens li fiha d-dinja: mis-suwed tal- Afrika sas-sofor tas-Siberja. Uħud għal żmien twil, u uħud għal ftit jiem biss, jew għal ftit siegħat—li għaddew minn liajti u għabu bħal ma tgħaddi u tgħib kometa minn wiċċ is-sema. Irġajt lejn Malta wara tnax-il-sena. Sħabi, is-subien ta' dari, sibthom irġiel magħmula—qishom kollha miżżewġin u missirijiet ta' familja. Dari konna subjien aħna u rġiel mis- sirijietna; issa missirijietna xjieħu jeu mietu, aħna. sirna rġiel, u nliedna il-miżżewġin li dari ma kienu ebda, dafilu f'imkienna X'inhu dan it-tibdil7: X'inhi din il-ħajja 2: Hija l-ħajja li tagħmel il-ġrajjiet jew il-ġrajjiet li jagħmlu lilha7 Min jista' qatt jaf 7 Ħamsu u għoxrin sena ilu kont sabi nitla' niġri t-telgħa tal-Għolja ma' sliabi subjien bħali—qalbi mimlija bit-tama tli jista' jġib iż-żmien li ġej. Issa sirt raġel; tlajt it-telgħa nfisha qajla qajla, walidi, b'qalbi magħfusa bis-sogħba għal dak li ġieb iż-żmien li mar. Jekk inħares lejn ħajti fil-wiċċ tagħha u nqisha ma' ħajjet il-kotra, nibża u nitnikket, għax inħoss li ma' tul dawn il-ħamsa u għoxrin sena ħajti kienet ħajja nieqsa, ħajja mqita, ħajja ta' talibit għal xejn—gliax ma ħadtx lisieb inhenni lili n-nifsi meta ġietni n-newba u tatni l-jedd. Imma jekk inħares lejn il-qiegħ tagħha nifrafi u nithenna, għaliex inħoss li ma għamiltx ġid lili n-nifsi għal biża' li nagħmel lisara lill- oħrajn. Għax sewwa qal Lawrence of Arabia li n-nies fid- dinja buma bħal kmamar f'xehda tan-naħal: ebda kamra ma tista' tikber jekk ma tieħux il-wisa tal-oħrajn. Kif jista' jasal bniedem li jnikket lill-għajru biex jit- hennashu n-nifsu, hi ħaġa li qatt ma setgħet tidħol f'moħħi. Niket jew hena, mhux erbgħa u għoxrin siegħa fih il-jum 7 Dalik jew biki, ma jagħddux xorta walħida7 Il-liajja tal- bniedem la darba tgħaddi qiesha qari ta' ktieb. Tkun taf biss x'ġara, u milli ġara ma jifdal xejn, Issa qiegħed bil-qiegħda fuq din it-tarġa; ħamsa u għoxrin sena ilu kont bil-qiegħda fuq din it-tarġa. Tgħid, ħamsa u għoxrin sena olira, fejn inkun 7: Inkun għadni ħaj fid-dinja jew mejjet taħit it-trab 7 Kemm nies mietu minn ħamsa u għoxrin senal U sa ħamsa u għoxrin sena kemm għad imutu niesi Minn kemm ili li ktibt dan Tisem kemm ħbieb tiegħi, daqsi, ftit akbar ftit iżgħar. mietul Miet Troisi n miet Cilia, tnejn mill- egħżeż libieb li kelli Malta; miet Orfali u miet Dell' Edera ineju. mill-egħeżeż fibieb li kelli barra. Meta sa jasal riħi wkoll 2 X'ħaġal fil-qiegħ nett ta' qalbu Bin Adam daqs kemm għandu mliabba għandu wkoll mibgħeda, u t-tnejn, daqs li l-insew iċaqalquli u jitġibed għal dak li jħobb mhux anqas milli jinġibed għal dak li jobgħod. Tfittex liabib biex tgħidlu kelma ta' ferħi u tfittex għadu biex tgħidlu kelma ta' tniggiża. Tara żgħażagħ jaqbżu mill-għoli ġol-baħar biex iħiossu huma u nieżlin dik it-tkexkixa tal-biża'. X'inhi il-mewt2 X'inhi qatt dik il-waqfa tal-lBisus kollha Għaliex tmiem il-ħajja hija l-mewt7: U la darba kull ħaj għandu jmut, għalfejn qiegħed jgħix fid-dinja 7 Ngħid għalija, fil-għemiq ta' ruħi inħossni li rrid ngħix għal Ħaġa waħda għal dak il-ħin qasir ta' għafjet mewti. Immut kif immut, bil-mard jew bil-herra, bil-għaġla jew bil-qaji, irrid immut mingħajr indiema, hieni bil-għemil ta' ma' tul Ħajti. Fid-dinja kulħadd emir u kulħadd mamur tiegħu n-nifsu, kulħadd sid u kulħadd qaddej; kulħadd għabid u kulħadd sultan. Waqt mewti ma rridx ngħid bħal Gesti 'EH, lamma żabaktni 7 (Dan ukoll għedtu, ilu żmien) anqas bħar-re Gorġ V, insaqsi 'How is the Empire f' imma rrid nistqarr bis-safa tal-aħħar nifs ta' sidri, bħal ma stqarr Nelson f'siegħet mewtu: 'T am glad to have done mv dutv'. Dawn kienu bejn wieħed u ielior il-fisebijiet li għaddew minn moħħi kif kont bil-qiegħda fuq it-tarġa tas-Salib tal- Għolja, sewwa sewsfejn qagħadt inħaffer ismi, ħamsa u għoxrin sena ilu.