IIS-SAJF' fil-għaxija nkunu donna ta' l-istorja: erba' bdiewa mitfugħin fl-art, Dun Indri jixxengel fuq pultruna qad:ma, pipa taċ-ċaqquf b qasba twila twila f'ħalqu, u jiena aktarx b.l- Kulhadd. igħid xi waħda; jien kien għadni ġej minn : — Dak — qabeż ġal Salvu — is-servizz kien jagħmlu bħal Nikola tax-Xlendi, meta kien Bormla. '— Dan, igħidu, kien darba għassa hemm is-suq ta' Bormla u' l-bejjiegħa hemmhekk ma kenux iħalluhom igħajtu; u dan Nikola qallhom biex igħajtu; ''Għajtu, għajtu'', qalilhom, ''u hekk, bia għajjat tbigħ7 — U mbagħad, Salv2 — Heqq, imbagħad ġie l-ispettur u sab frattarija tad-d:morji. Qallhom, hawn, dan x'inhu2 Qalulu: Aħna l-Għawdxi qabbadna ngħajtu. L-i ispe: tur mar fuq Nikola: hawn x'għamilt, Nikol9 qallu, da x'taħwid hu' Għaliex sinjur2 Mela jien qiegħed hawn għal xejn7 Heqq, Nikola jgħidlek: Mela jiena ma nikkmandax ukoll2 Hekk ukoll dak il-kaptan ; il-ġustizzja tagħtu rotta mnejn igħaddi u hu qabad triq oħ:a. Heqq, ried jikkmanda hu wkoll. — Dak Nikola, għandu jkun, għandu praspar, hux, Salv7 — Dakl Dak minn kolox għadda ; kien skamplu u banavolja prima klassi, — U xħin tgħid għadda minn każijiet tal-mewt. U.. . kieku tirrakkonta l-praspar tiegħu ma, tispiċċa qatt. — Mismagħhom isemmuh ; bu ilu mejjet, Salv, jew — Ilu, ħi, ilu; m'ilux sittin sena tgħid. — Ħeqq, għax hu kien magħġun hekk; xi sold kellu, taf int: kien jista' jitbellah. — U xħin igħidulek, xħin igħidulek kien għadu ged jitfarfar u ommu biex tbeżżgħu, kellha nkwatru mal-ħajt. qaltlu : Nikol, ara, dak jitkellem; jekk tagħmel xi ħaġa jgħid lil missierek u missierek ipattilek; Nikola skumnikat tela' qattgħu. — Ma jitkellimx żgur ' Skumnikat kien. U hu x-Xlendi kien joqgħod, Salv, jew ħ .:— Kien joqgħod hawn fuq ir-riħ tal-wied, Kellhom dak ir- raba' tal-wied, kienu jeħduh minn għand il-patrijiet imbagħad jer- ġgħu jqabbluh. p — Mela kienu jagħmluha tajjeb. — Il-biċċa l-kbira. Darba kellhom jaqsmu u kien qasmilhom is-sur Tonin—das-sur Tonin kien peris. U dan Nikola deherlu li ma kienx qasmilhom sewwa, U das-sur Tonin kellu ġnien hawn fejn San Franġisk, qisu fejn hemm l-isptar il-lum, u dan Nikola qattagħhulu, Frenċ ta' Cangura kien ħabat tajjeb dak in-nhar. — Għaliex, Salv2 — — Għax imbagħad das-sur Tonin pasar per eżempju li aktarx kien xogħol Nikola, u qabbad lil dan Frenċ igħassislu, U Nikola daħal u wara. li qatta' kemm felaħ kien hemm. żewġ plieri tal-bir fettillu jwaqqagħhom. U dawk jagħmlu l-ħoss u dan Frenċ qam u:qallu jiffirma, .U dan Nikola beda jnewwaħ, u Frenċ aħfirli, u-Prenċ dan għaliex 7, u Frenċ jien iktar mis-sur Tonin nagħt'k, u Frenċ tiela' u Frenċ nieżel u kull waħda joqrob lejh u Frenċ skantat bl-ixkuberta f'idu. U dan Nikola xħin rosaq kif deherlu qabeż. fuqu.u kellu sta'lett biċċru bih, : — Is-sakristija l Mela kien jiċċa;ta sabiħ l — Waqt li kien qiegħed jagħtih, l-ieħor jokrob u jingħi bl- uġigħ u Nikol jagħmillu: Rajtx, jien m'għedtlekx li iktar mis- sur Tonin nagħtik; m'għedtlekx 7 — Imbagħad kienx inqabad Salv2 : — Inqabad kien; għax ma laħaqx qatlu għal kollox u l-ieħor kixfu. , - 2 :— Kienx weħel, Salv7 5 '— Ma tantx; għax huma kienu tat-ta'jeb u dak iż-żmien, rigali minn hawn, rigali minn hemm; kien weħel xi sitt snin, għamel t'ieta. — — Imbagħad. meta ħareġ, baqax, Salv2 —U baqa' ngħid. Taf x'qal meta ħareġż Qal jien dak in- nhar żbaliajt, għax jien ma messnix ħallejtu ħaj lill-Frenċ : mes- sni:qtajtlu rasu biex ikun mejjet żgur u mort dendiltha mal-ħab- bata tas-Sur Tonin. Biex tara kemm kellu ndiema għax qatlu l — Dimonju kien; u seta' jitbellah għax kien tat-tajjeb. — U żgur; kellhom.dak ir-raba' tax-Xlendi u dak kienu jaqil- għu l-flus minnu. Darba kien hemm Ġanni ta' Borg, mar igħalli- hulhom, Nikola ħaraqlu l-andar. — U ma jinqabadx, Salv, eh Nikola dak in-nhar stess, jew jekk mhux dak inhar 'l għada, akkwista ħuta ftit ħoxna—qisu xi kelb il-baħar— minn għand is-sajjieda tax-Xlendi, għabbiha fuq karrettun u mar jippassiġġa biha ii-triq fejn kien joqgħod dan ta' Borg. U dan kien hemm : hu f'bieb u l-mara t'ieħo:. Ġanni ma qallu xejn, im- ma mara dejjeni 1 sara: xħin għadda xi darbtejn minn quddiemhom ma ssaportietx, qaltlu: X'ħuta qbadt, Nikol7 Kemm hi kbira. Heqġ. qallha Nikola, dan hekk : il-Bambin lit-tajjeb jibagħtlu u lil-ħażin jaħraqlu' ħwejġu. ' — Ġiebilaa żewġ. Imbagħad kienx ħadulu r-raba', Salv 2 .— Haau kien, għax ftit taż-żmien wara ltaqa' miegħu hemm fit-tixq tal- Munxar u dan Nikola ndafar m' egħu u qallu hiex jerġgħu jagħm'u ħbieb; qallu aħfi:li ta' li kont għaniil-lak; qallu għax issa jien sejjer erbat ijiem il-kususanta, jaqbel nagħ- mhi ħbieb. U ħadu b'id xulxin u għamlu ħbieb, U' Nikola qallu: Fuq din-nixerbu qatra, u fetaħ il ħorġa u kellu flixkun inbid jew ma: nafx x'kien, tah qatra u lluppjah. . L-Hissl L : — lliuppjah kien, U, igħidu, neżżagħlu ħwejġu u u naxru fuq ħajt f'salib it-toroq u ħallieh hemm. Naxru ħi; imbagħad hu qa- għad 'jippassiġġa t'dawk l-akkwati, u jgħajjat. lin-nies : Ara l-ga- lantomi kif ikunu; l-ewwel kemm. kien hemm inbid ir-Rabat xer- bu, issa ġie juri għe: fu hawn. Douna aħna t'hawnhekk m'aħniex nies, noqogħdu għal kollox cm U:dak kien puuzija wkoll. xbin, hux) Ma nafx kif nis- inagħhom igħidu. Dan Feliċ li kien għadu kif ħareġ, : — Iva kien; hu minn kollox għadda. Meta ried jidħol qab- bad kemm: tfal sab jimbutraw għal-ġewwa l-Bankà. Qalulu: hawn x'ġej Nikol7 Qallhom : Għax jien ridt nidħol fis-servizz u ġibt lil dawn jimbuttawni għax nismagħhom jgħidu li biex tid- ħol fis-servizz irid ikollok min jimbuttak. i — Qisu għamel koċċ servizz bħal dak 2 :'— Dak) Darba l-ispettur. qallu: Dan kif hekk, N'kol, qatt ma ġġibli xejn int9 U Nikola. 'l għada, ħadlu żewġt: iħmir ti rabafż hoinlu mal-ħajt tal-Għassa. wieħed kull naħa, jinħru daqs żewġt ixjaten. 1 għandu jkun lanqas kien jaħfirha 'l-Kristu. — U, 'l missieru min jaf kemm ġie li għamillu praspar. . — U x'kien igħidlu, x'kien igħidlu-xbin9 Insejt: bħal'ssa.' — Kien igħidlu l-imgħallem. Imqar liil-ibgħula; hekk kien igħidilhom. Kellhom żewġt ibgħula kbar; illum ma baqax min- mnhom, Kienu jkunu jidirsu. Imxu, kien igħidilhom, imxu, għax l-imgħallem iridkom timxu. — Ħeqq. l-imgħallem. — Iwa; darba kienu qed iġorru d-dulliegħ: kellhom hemm qatgħa l-wilġa kienu għamluha dulliegħ; u dari d-dulliegħ kien jagħmel, mhux bħal-lum, kellhom kull dulliegħa daqs qartalla. U xħin wassluh id-dar kien hemm xi żewġ tlaleb marru jitolbu- hom xi waħda. U billi k'en oħxon missieru ma riedx jagħtihom. U tihom, imgħallem, jagħmillu Nikola: imma l-imgħallem ma riedx, U dan Nikola żarrad il-qafla ta' xkora minnhom u hu u tiela' t-taraġ id-dulliegħ beda, jitgerbeb 'l hawn u l-hemm, sar ħram. U Nikola erħilu jgħajjat: Rajtx, imgħallem, ma ridtx itti- hom. Ġibniehom mill-wilġa ma nqasmetx waħda u issa dal-pass seħet. Heqq, dawk ħadu dulliegħ imbagħad. Mhux bħal dik it- tallaba. : — Għidhielu, xbin. — Dan darba kien hemm tallaba marret tħabbtilhom il bieb : u ommu qisha ma tatha xejn. U jitfaċċa Nikola mill-bieb tal- bitħa u għajtilha 'l dit-tallaba. Qallha ''Ma tagħtek xejn hux dik il-mara7 Daqs kemm hi kelba, Ejja 'l- hawn ħa nagħtik jien.'' U daħal ġewwa sieb aroqqa fuq il-baid—qisha dik l-ewwel ħaġa li ġiet f'ideih—u tahielha. Qallha, ''Ħa, mur sqijar. mur.' Dik telqet : tefgħetha taħt iċ-ċulqana. u l qraqqa erħilha tgħaj'at. U Nikola tela' fen ommu. Mà. qaliha, rajt dik il-mara sejra kemm kellha tiġieġa tixbah 'il dik il-qroqqa tagħna. Dik niżlet fil-bitħa u l-qroaqa ma saħithiex. Marret laħqet lil-dik il-mara u wara ħaf- na għaijat ħadishielha. ''Rajtha'', qallha Nikol, ''twaħħal fija li qed neħodlok it-tiġieġ: naqsuk erbgħa waħħalt fija li qed neħod- hom u nekolhom mal-ħbieh, ''Heqa. emminni Nikola,' qaltlu, 'jien fik kont waħħalt: aħfirli ' ''Ħeqq u inti aħfirli wkoll, qaliha Nikol. — Kien jeħdilha t-tiġieġ lix-xiħa, eh — Kien, ħi. U int aħfirli wkoll, qallha. — Għandu jkun ix-xjuħ tiegħu kienu fidili, hux — Kienu, kienu nies minn dawn l-antiki. Darba qalu 'l mis- sieru li Nikola kien qed imur ir-Rabat jiddeverti divertiment mhux sewwa. U dan missieru beda jagħmillu l-għassa, u darba tela' warajh ir-Rabat. Nikola ttenda—forsix kien qallu xi ħaġa missieru bil-kliem—u kif wasal quddiem Sartu Wistin qagħad għar-rkubtejb wara l-bieb tal-knisja, għax xħin kien jitla' hu l- knejjes kienu jkunu għalqu, u beda jgħid ir-rużarju u jħabbat fuq 'sidru. U beda jdur il-knejjes koliha jħabbat fuq sidru u jgħid ir- rużarju, jġerri 'l missieru wrajħ. Sal -Kabuċċini niżżlu. — Imma x'dimonju kien fili — Missieru niżel lejn ix-Xlendi ,sab il-mara. 'Rażt', qallhi, mur emminhom in-nies; Nikola r-Rabat jinvista jmur: kemm knejjes kien hemm darhom. Mur emminhom l U. aħna għanda qaddis 1777 l : — X'jagħmel : :— Mela ħi, hekk qaliha: U aħna għadna ġiddis l — Issa bħal dak kienx għex ħafna. Salvi — Kien xiħ meta miet. — Kienx tbiddel, Salv9 — Kif kien. baqa'. Meta kien sa jmut ġibulu l-qassis, 'Kif aħna, Nikol9'' qallu. Hawn aħna, Dun Gejt', qallu. ''Għandu: jkun did-darba; qaleb fuqna. U l-qassis biex jgħidlu xi ħaġa: ''X'inti minfuħ, Nikol, donnu għandek l-ilma.' U.Ni- kol: ''Tlma'9 Ilma9 Dan l-ilma mnejn ġie. -Jien ilma. qatt ma xrobt. Jien dejjem xorb irqiq Xrobti', U dan se jmut bil-qassis miegħu. : - s- i ''— Imma kemm praspar kellu; fihom biex timla ktieb, — Kellu, u kieku, tibda tirrakkonta, ma tispiċċa qatt, Ipaspiir kien. — Aħna mmorru nimteddulu, xbin; jew2 J iena. sejjer. : — Immorru; m'għandniex x 'nagħmlu hawn.