It-Tempju li Nbena b'Tant Imħabba F'Għeluq il-Mitejn u Ħamsin Sena mit-Tqegħid u t-Tberik tal-Ewwel Ġebla tat-Tempju Monumentali tan-Nadur Mons. Ġużeppi Cauchi Mitejn u ħamsin sena ilu ngħata bidu għall-bini tal- Knisja Parrokkjali preżenti — Tempju Monumentali u ġojjel arkitettoniku mibni minn missirijietna b'imħabba kbira għall-glorja t'Alla u tal-patruni glorjużi tal-parroċċa l-Appostli San Pietru u San Pawl. L-Erezzjoni tal-Parroċċa Lejn qrib it-twaqqif tal-parroċċa tan-Nadur, Dun Karlu Magri l-Arċipriet tal-Matriċi ġewwa l-Kastell li minha in-Nadur kien jagħmel parti, kien imdaħħal sewwa fiż-żmien. Bil-lejl il-Kastell kien jissakkar, u ma tantx kien possibbli li f'każ ta' bżonn, l-Arċipriet Magri jilħaq l-irħula mbegħeda tal-Gżira Għawdxija. Barra dan, in-nies ta' dawn l-irħula, speċjalment fix-xhur tax-xitwa, kienu jsibuha diffiċli ħafna biex imorru fil- Knisja Matriċi ħalli jirċievu s-Sagramenti. Għalhekk minħabba dawn id-diffikultajiet, x'uħud kienu jmutu mingħajr is-sagramenti u l-assistenza tas-saċerdot. Kien għalhekk li l-Isqof David Cocco Palmieri fis- sena 1688, barra ż-żewġ Parroċċi tax-Xewkija u tal-Għarb, li kienu nqatgħu mill-Knisja Matriċi tal-Assunta fis-snin 1678 u 1679 rispettivament mill-Isqof Mikiel Ġilormu Molina, ħass il-ħtieġa li jwaqqaf erbà Parroċċi oħra ġodda; dawk ta' Sannat, Xagħra, Nadur u Żebbuġ. Il-Bini tal-Knisja Parrokkjali fuq l-għolja 'Ta' Nadur' Il-bini tal-Knisja Parrokkjali tan-Nadur jaf il-bidu tiegħu għar-rieda tal-Isqof David Cocco Palmieri, meta fl-istess digriet tat-twaqqif tal-parroċċa tan-Nadur li jġib id-data tat-28 t'April 1688, bil- ġenerożita' tal-Gran Mastru Gregorjo Carafa, ġiet akwistata ukoll biċċa art pubblika fuq l-għolja 'Ta' Nadur' biex hawn tinbena l-Knisja Parrokkjali qalb numru ta' djar li xi wħud minhom kellhom jitwaqqgħu biex jagħmlu aktar spazju għal din il-Knisja Parrokkjali li kellha tinbenna. 'Aħna nordnaw lil Dun Bernard Haber, biex jibni għall- kumdita' tal-poplu, knisja parrokkjali fuq spazju pubbliku fuq l-għolja tan-Nadur, minflok xi djar li qegħdin hemm' ' Minn hawn missirijietna bdew il-ħidma tagħhom, u b'obligu u imħabba spiritwali bdew il-bini tal-Knisja Parrokkjali ta' qabel din preżenti. Huma kif ġew ordnati mill-Isqof Palmieri kellhom minkejja l-faqar tagħhom iġorru u jgħinu b'ħilithom kollha għal ġar tal-ġebel għall-bini tal- knisja mill-barrieri li kien hemm fil-qrib. Intant, sakemm beda jsir użu minn din il-Knisja Parrokkjali, missirijietna għall-kura pastorali tagħhom kifjordna l-imsemmi digriet, għamlu użu mill-kappella ta' Santa Marija tal-Qala li lejha l-parroċċa tagħna tħares b'tant rispett. Kien minn hawn li missirijietna bdew jirċievu l-ewwel sagramenti u kura spiritwali fl-ewwel snin tat-twaqqif tal-parroċċa. Ta' dan, is- Santwarju Nazzjonali tal-Immakulata Kunċizzjoni tal-Qala huwa mhux ħlief 'id materna' li laqgħa fi ħdanu lil tant erwieħ għatxana għall-kura spiritwali fl-ewwel snin tat-twaqqif tal-parroċċa. Lejn dan is- Santwarju, l-parroċċa tan-Nadur tħares b'għożża kbira u tgħożż mhux ftit ir-rabta spiritwali li nibtet miegħu b'tant imħabba matul is-snin. Wara l-ġurnata tal-10 ta' Ġunju 1689, meta f'dan il- jum il-Kappillan Dun Bernard Haber ħa il-pussess tal-parroċċa, il-bini tal-knisja l-ġdida beda minnufih. Il-knisja proġġettata kienet waħda mdaqqsa għal dawk iż-żmenijiet. Kellha tul ta' 11 il-qasba u wisa ta' 3 qasbiet u erbat ixbar, li jiġu 22 metru tul u 7 metri wiesa bil-qisien tal-lum. Kellha wkoll magħha żewġ sagristiji li sa mis-sena 1698 f'waħda minhom kien diġa' qed isir il-quddies fil-Ħdud u l-Festi. il B'ċertezza, minn Lulju tas-sena 1705 1 quddiem bħala Knisja Parrokkjali, ma jissemmiex iżjed is-Santwarju tal-Qala, imma dik li fir-reġistri parrokkjali hi msemmija għall-''Gloriosissmi Apostoli San Pietro e San Paolo'. Hu żgur għalhekk li f'din is-sena l-bini tal-knisja tista' tgħid li kien lest għal kollox u kienet bdiet tiffunzjona. Mitejn u Ħamsin Sena ilu Titqiegħed l-Ewwel Ġebla tal-Knisja Parrokkjali Preżenti Meta kienu għaddew biss madwar ħamsin sena mill-bini ta' din l-ewwel knisja kien diġa' beda jinħass li hi żgħira għall-popolazzjoni li bdiet tikber sewwa. Fiż-żmien il-Parrokat tal-Kappillan Dun Salv Galea, il-popolazzjoni tan-Nadur kienet żdiedet sewwa, tant li fl-istatus animarum li kien sar fl-Għid il-Kbir tas-sena 1744, il-Kappillan Galea ħalla miktub li l-insara fi ħdan il-parroċċa tiegħu, kienu jammontaw għal 1143 persuna, u li miegħu kellu tliet qassisin li kienu qed jgħinuħ fil-kura pastorali tiegħu. Għalhekk fis-sena 1753 il- Kappillan Galea flimkien mal-poplu Naduri resqu talba lil Gran Mastru Emanuel Pinto de. Foncecca biex tingħata biċċa art pubblika biex tkun tista' titkabar il-Knisja Parrokkjali, liema talba kienet ġiet milqugħa f'Jannar tas-sena ta' wara. 'i Seba' snin wara din it-talba l-Isqof Bartilmew Rull fil-5 ta' Ġunju 1760 meta kien qed jagħmel il-viżta pastorali up ġġikċiġ iċ Il-Knisja Parrokkjali tan-Nadur Ritratt meħud lejn tmiem is-seklu dsatax / bidu tas-seklu għoxrin. tiegħu fin-Nadur kien innota ukoll il-problema taċ- ċokon tal-Knisja Parrokkjali. Kien żmien meta l-bidu tal-bini ta' knisja akbar u monumentali kien fil-qrib. Tliet xhur biss wara din il-viżta pastorali x-xogħol tal-bini ta' knisja ġdida, akbar madwar dik eżistenti kien beda. Fit-28 ta' Settembru tal-imsemmija sena kien ingħata bidu bit-tqegħid u t-tberik tal-ewwel ġebla tagħha. Kienu għadhom ma għaddewx ħafna snin mill-bini tal-ewwel knisja. Uħud mill-benefatturi ta' din il- knisja kienu għadhom ħajjin. Bħal fil-bqija tal-irħula Għawdxin, anke fin-Nadur, kien hawn faqar kbir. Barra dan, l-ġebel biex tinbena l-knisja l-ġdida, kellu kollu jittella' n-Nadur minn postijiet oħra. Imma peress in-Nadurin ta' dak iż-żmien ħassew huma wkoll il-bżonn ta' knisja akbar, allura l-ideja ta' bini ta' knisja ġdida ma nħassitx bħala kapriċċ, u għalhekk waqt li l-ewwel knisja baqgħet toffri servizz pastorali, ġie deċiż li tinbena oħra ġdida fuq l-istess post tal- qadima minflok li din titkabbar. Meta tpoġġa l-artal maġġur preżenti fis-sena 1975, waqt li kienu qed isiru l-pedamenti tiegħu, fuq il-presbiterju inkixfu xi uħud mill-ħitan ta' din l-ewwel knisja. Il-Kappillan Galea konxju mill-bżonn urġenti ta' knisja akbar, xtaq li jibni waħda mdaqqsa u artistika. Għalhekk kien hemm bżonn li jittqabbad arkitett ta' ħila. Hawn, għajnejn il-Kappillan Galea u l-poplu Naduri waqgħu mill-ewwel fuq l-Imgħallem Ġuze' Bonnici (1705-1779), Arkitett tal-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann, u li qabel kien diġa' wera ħila kbira fil-bini tal-Knisja ta' San Pubbliju tal-Furjana, u' knejjes oħra fil-Belt Valletta. Fil-pjanti tiegħu għall- bini tal-knisja ġdida fin-Nadur, l-Arkitett Bonnici għamel użu minn disinji oħra li kienu tħejjew qabel mill-Kapuċċin, Fra Ġużeppi Grech, imlaqqam ''Tal- It-tberik u t-tqegħid tal-ewwel ġebla tal-knisja l-ġdida — dik preżenti, sar nhar il- Ħadd 28 ta' Settembru 1760, preċiżament 250 sena Il-bini ħa numru ta' snin u ra diversi għalliema. L-ewwel wieħed kien in-Naduri Mikiel Pisano, iktar tard dan il-bini tkompla minn Mastru Karlu De Brincat u wara minn Mastru Anton Gafa'. Il-Bini tal-Knisja Kif wieħed jista' jara sal-ġurnata tal-lum, din il-knisja ġiet ipproġettata fuq zuntier għoli, mhux biss biex LE Fra Ġużeppi Grech Li minn fuq disinji tiegħu l-Arkitett Bonnici ippjanta l-Knisja Monumentali tan-Nadur. din il-knisja tidher arjuża u mdawla sewwa minn ġewwa, imma biex iktar 'il quddiem id-dfin li kien beda jsir fl-ewwel knisja, jitkompla issa fil-knisja l-ġdida wkoll. Ma kienx hemm bżonn ta' tħaffir biex jitpoġġew il-pedamenti, għaliex il-blat samm tal-għolja fejn hi mibnija serva propju għal dan il- għan. Dwar il-progress tal-bini nafu li meta saret il- Viżta Pastorali tal-Isqof Ġwanni Pellerano. fis-sena 1774, din il-knisja ġdida kellha l-parti ta' wara tagħha kważi lesta. Waqt din il-vista l-Isqof kien ħeġġeġ biex kulħadd ikompli jagħti sehmu fil-bini tal-knisja ħalli dak li kien nbeda snin qabel jitwassal finalment fi tmiemu. ' Il-Kappillan Dun Salv Galea ħadem bla heda biex ix-xogħol tal-bini tal-knisja jitkompla bla dewmien. L-istoriku Acille Ferres fil-ktieb tiegħu Descrizione delle Chiesa, f'Paġna 600 kiteb hekk;- ''Għall-imħabba li kellu lejn l-Appostli San Pietru u San Pawl Patruni tan-Nadur, fis-sena 1760 hu beda jibni knisja akbar u isbaħ. Il-bini fil-biċċa l-kbira tiegħu tela' bil-ġbir li hu tant tħabat għalih. Għalkemm tħabat bis-sħiħ, biex jibni u jara lesta din il-knisja, il- Kappillan Galea ma rnexxilux jaraha lesta għaliex hu miet fis-26 ta' Frar 1778 fl-età ta' 65 sena. Hu ndifen fl-istess knisja li tmintax il-sena qabel beda jibni, li bla dubju ta' xejn kellha tkun monument għalih fuq qabru għal dejjem. Wara l-mewt tal-Kappillan Galea kompla imexxi il- parroċċa tan-Nadur Dun Franġisk Sapiano bħala Vigarju Parrokkjali fejn aktar tard intagħżel bħala Kappillan tal-istess parroċċa wara konkors li sar. Fid- 19 ta' Ottubru 1778 Dun Franġisk Sapiano ħa il-pussess bħala l-ħames Kappillan tal-Parroċċa tan-Nadur. Iż- żmien li fih il-Kappillan Sapiano ħa t-tmexxija tal- Parroċċa f'idejħ ma kienx xi wieħed sabiħ. Kienu snin li fihom il-gżejjer tagħna raw taqlib kbir, għaliex ġarbu t-toqol ta' tlett għamliet differenti ta' ħakkiema. Waqt li s-setgħa tal-Kavallieri kienet qed tnin ftit ftit, ġew il-Franċiżi u warajhom l-Ingliżi. Dan il-Kappillan kien konxju mix-xewqa tal-poplu Naduri, li kien ħerqan ħafna li l-knisja mibdija mill- Kappillan Galea titkompla u titlesta f'qasir żmien, u għalhekk mhux biss kompla fix-xogħol tal-bini, talli ħaseb ukoll għat-tiżjin tagħha. Ta' min isemmi hawn il-lampier tal-fidda li għadna sal-lum narawh fil-korsija tal-knisja, li huwa wieħed mill-opri tal- Kappillan Sapiano. B'xorti tajba, meta Napuljun invada lil Għawdex u s-suldati tiegħu telgħu n-Nadur, minn fejn serqu diversi paramenti sagri mill-knisja, dan il-lampier flimkien ma' oġġetti oħra tal-fidda ma nsteraqx għaliex l-antenati tagħna kienu għarfu bil- periklu li jista' jinqala' u għalhekk kienu ħbewhom fil-bir li hemm fuq iz-zuntier tal-istess knisja. ' L-Inawgurazzjoni tal-Knisja il-Ġdida fis-sena 1804 Il-bini tal-knisja l-ġdida li nbniet madwar il-qadima, fis-sena 1804 kien kważi tlesta kollu. Kien propju f'din is-sena, wara li kienet inħattet dik qadima li l-Kappillan Sapiano li kien ilu jmexxi l-Parroċċa tan- Nadur għal sitta u għoxrin sena sħaħ, kellu x-xorti li hu stess bħala delegat tal-Arċisqof Vincenzo. Ġuże' Bonnici L-Arkitett tal-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann Arkitett tal-Knisja Parrokkjali tan-Nadur. Il-Knisja Parrokkjali tan-Nadur qabel ma' fis-sena 1907 bdiet titkabbar bil-bini tan-navi, faċċata u koppla. ibierek u jiftaħ solennement din il-knisja ġdida li Il-Bini tan-Navi, Faċċata u Koppla issa kienet bil-bosta akbar u majestuża minn dik ta' qabel. Huwa fatt, li l-iktar li baqa' jissemma mill- Wara din il-ġrajja kellhom tista' tgħid jgħaddu qrib ġenerazzjonijiet ta'wara kien l-Arċipriet Kan. Dun mitt sena meta l-ewwel Arċipriet tan-Nadur, il- U dan għandu mertu kbir, għaliex kien hu li kabbar u sebaħ bil-kbir it-Tempju Monumentali tan-Nadur. Perċ daqs tant ieħor għandhom mertu wkoll ż-żewġ Kappillani li għadna kif semmejna, l-Kappillan Galea li: poġġa l-pedamenti u beda jibni l-knisja, u l-Kappillan Sapiano, li kompla u ġab fi tmiem il-bini tal-knisja. Ma'dawn ir-Rgħajja Spiritwali, ma nistgħux inħallu barra u ma. nsemmux ukoll lill-antenati tagħna, in-Nadurin ta' qabilna, li għalkemm għexu f'faqar kbir, dejjem urew imħabba lejn l-Appostli San Pietru u San Pawl, u b'ħeġġa liema bħala, stinkaw u kkontribwew, biex aħna Ilum i. , mm qegħdin ingawdu s-sbuħija ta' — L. rArċipriet Kan. Martin Cormillori, mma' Dun Anton Camilleri, Dun Ġużepp Haber, flimkien dan it-Tempju. — ma' Prof. Francesco Saverio Sciortino u numru ta' ħaddiema oħra meta fil-bidu tas-seklu għoxrin kienet qed titkabbar il-Knisja Parrokkjali tan-Nadur. Il-Knisja waqt li kienet qed titkabbar. Ritratt meħud fis-sena 1909, Dun Ġwann Camilleri flimkien mal- poplu Naduri urew il-ħtieġa li din il-knisja titkabbar u tkompli ssir iżjed monumentali. Kellu jkun in-neputi ta' dan l-Arċipriet, il-ħabrieki futur Arċipriet Kan. Dun Martin Camilleri, li wara li spiċċa l-istudji tiegħu fl-Università Pontifiċja Gregorjana ġewwa Ruma, li daħal b'enerġija kbira, imbuttat mill-imħabba tiegħu lejn in-Nadur u lejn il- Patruni tiegħu San Pietru u San Pawl, biex avolja bħal dawk ta'qablu b'tant diffikultajiet, beda jkabbar din il-knisja billi żidilha n-navi, l-faċċata u l-koppla. Din kienet biċċa xogħol oħra kbira, li Dun Mattin ftit aktar minn mitt sena ilu fdaha f'idejn il-bravu Franġisku Saverju Sciortino, li kien sar jafu fiż-żmien meta kien qed jistudja ġewwa Ruma, biex fl-eta' żgħażugħa tiegħu, ta' 27 sena, irnexxielu jkabbar u jsebbaħ din il-knisja, kif nafuha aħna Ilum għal waħda monumentali. Fis-sena 1907, l-Arċipriet Kan. Dun Ġwann Camilleri ftit xhur qabel mewtu kien ta bidu għal dan il- proġett ambizzjuż bit-tqegħid u t-tberik tal-ewwel ġebla tal-bini tan-navi li wara tkompla bil-bini ġdi tal-faċċata ġdida tal-knisja u l-bini tal-koppla. '' It- Tempju Monumentali tan-Nadur ħa diversi epoki biex inbena kif nafuh illum. Il-mertu kif diġa' ktibna iżjed 'il fuq, prinċipalment imur lura għall- Kappillani Dun Salv Galea u Dun Franġisk Sapiano, imma xejn inqas għall-Arċipriet Kan. Kull ġebla li minnha hi ffurmata din il- Bażilika tgħajjat mhux biss lil dawn, imma ukoll Il-faċċata tal-Knisja fl-aħħar fażi tax-xogħol tagħha. Ritratt meħud ftit żmien qabel ma' kienet lesta għal kollox fis-sena 1915. It-Tempju Monumentali tan-Nadur kif inhuwa illum. Ġojjel arkitettoniku mibni minn missirijietna b'tant imħabba għal glorja t'Alla u tal-Appostli San Pietru u San Pawl. Ritratt meħud ftit żmien wara li fis-sena 1967 il-Papa Pawlu VI għolla l-Kolleġġjata tan-Nadur għal dinjita' ta' Bażilika Minuri. lill-antenati tagħna, in-Nadurin ta' qabilna. Kienu huma, li akkost tal-faqar li fih kienu jgħixu, kellhom il-kapaċita' jibdew u jtemmu opra hekk kbira u sabiħa. Min jaf l-istorja tal-bini ta'dan it-Tempju, jaf kemm dawn batew. Mitt sena ilu meta kienu qed jinbnew in-navi, il-faċċata u l-koppla tal-knisja, ta' kuljum huma kienu jmorru fil-barrieri fil-limiti tax- Xewkija ħalli minn hemm kienu jaqtgħu u jtellgħu fuq karru tal-injam lura lejn in-Nadur il-ġebel biex tinbena l-knisja. Ma' dan huma kienu ukoll jikkontribwixxu mill-aħjar li jistgħu finanzjarjament. Wara dawn il-ġrajjiet li għaddew minnhom missirijietna, dmirna llum hu wieħed li nkomplu nogħżżu u nippreservaw dan. it-Tempju Monumentali. Tempju li nbena mhux ħlief b'imħabba min-Nadurin ta' qabilna. Jeħtieġ li b'rikonoxximent lejn dawk ta' qabilna, aħna inkomplu ngħożżu dan il-patrimonju li ksibna u ngħadduh lil dawk ta' warajna isbaħ u aħjar għall- glorja t'Allau tal-patruni glorjużi tagħna l-Appostli San Pietru u San Pawl. i) Mid-digriet tat-twaqqif tal-parroċċa tan-Nadur - Arkivju Notarili tal-Belt Valletta:- 792/10 (G.B. Dorbes) 28/4/1688. ii) 'In-Nadur' Vol L Alex Bonnici Paġna 145. iii) NAG, UG, Licenze Fabriche 2 11723-1757); ara kronoloġikament wara s-27 ta' Awwissu 1753. / Ara ukoll artiklu dwar din is- supplika fil-pubblikazzjoni L-MNARJA — it-tieni ħarġa Ġunju 2009 f'paġni 12 sa 16. Artiklu miktub mis-Sur Toni Calleja mill-Għasri li waqt riċerka li kien jagħmel fl-Arkivju Nazzjonali (Taqsima t'Għawdex) iltaqa' ma' din is-supplika li kienet tinkludi ukoll pjanta tal-ewwel knisja, liema pjanta kienet ġiet ippubblikata għal ewwel darba mal- artiklu imsemmi. iv) In-Nadur' Vol I-Alex Bonnici paġna 236. v) Ibid paġna 273. vi) In-Nadur' Vol II Alex Bonnici paġna 266.