Il-perjodu Ruman fuq l-Għolja tax-Xemxija Fuq l-Għolja tax-Xemxija San Pawl il-Bahar, magħrufa wkoll bħala Xemxija Heights insibu fdalijiet storiċi mill-perjodu neolitiku sal- ġurnata tal-lum. Fost dawn il-fdalijiet jispikkaw ħafna dawk tal-perjodu Ruman u Puniku, li se nikkonċentra l-aktar dwarhom. Fost il-fdalijiet Rumani u Puniċi, insibu triq Rumana. Ta' interess kbir hija binja li fiha kien jinżamm in-naħal u anki ssir il-produzzjoni tal-għasel. Hemm ukoll għerien li kienu jintużaw probabbilment kemm min- neolitiċi kif ukoll mir-Rumani. Insibu oqbra kemm puniċi kif ukoll Rumani; imma forsi l-aktar fdalijiet importanti huma l-banjijiet Rumani. Fdalijiet storiċi oħra f'dawn l-inħawi huma s-silos tal-qamħ tal-perjodu Ruman. Dawn, għalkemm mhux ippruvati mija fil-mija li nbnew f'dan il- perjodu, setgħu kienu antiki aktar, imma baqgħu jintużaw. Insibu ukoll fdalijiet tal-għerien li fihom kienu jgħixu n-nies sal-1930. Nidħlu ftit fid-dettal dwar dawn il-fdalijiet: Bla ebda dubju, ta' interess kbir f'din l-akkwata hija t-Triq Rumana li għadha teżisti sal-lum. Din it-triq, wieħed jista' jsegwiha għal biċċa tul mhux ħażin u l-formazzjoni tagħha għadha tidher sewwa, għalkemm hemm bżonn tindif minn fdalijiet oħra. 'Wieħed jista' jgħid b'ċertezza, li din hija l-unika triq Punika / Rumana li għadna u nistgħu ingawdu sal-lum b'mod speċjali f'dawn l-inħawi. Minkejja li għaddew minn fuqha sekli sħaħ, għadha tinsab f'kundizzjoni tajba. Dia it-triq kienet tgħaqqad dawn l-inħawi mal-faċċata l-oħra Biex jinżamm ħaj il-Kult u d-Devozzjoni lejn San Publju fil-Furjana u Barra tal-bajja tax-Xemxija lejn il-Wardija. Nafu wkoll, li fil-limiti tal- Wardija u Burmarrad kien hemm il-Villa ta' Publju fejn laqa' lill- Appostlu Missierna San Pawl meta ġie salvat. mill-għarqa fi triqtu lejn Ruma. Ma' din il-villa hemm ukoll fdalijiet oħra li għandhom. x'jaqsmu mal-produzzjoni taż- żejtli kienetindustrija importanti ħafna f'dan il-perjodu. Interessanti wkoll, meta wieħed iżur din l-akkwata, jinnota l-inġinerija avvanzata għal dawk iż-żmenijiet li kienu jaħdmu biha r-Rumani. Fuq partijiet mit- triq, insibu l-mod kif kienu jidderieġu l-ilma min- naħa għall-oħra tat-triq permess ta' kanali ftit li xejn fondi, li minnhom kien jgħaddi dan l-ilma. Huwa magħruf li din it-triq kienet tintuża sabiex jinġarru affarijiet ta' ħtieġa ta' kuljum għall-biedja b'mod speċjal minn komunità jew minn irħajja għal ieħor. Barra minn hekk huwa maħsub ukoll li din it-triq kienet twassal lejn il-Mellieħa wkoll. Dan joħroġ mill-fatt, li fil-parti li twassal lejn dan ir-raħal, mill-fdalijiet instabu xi slaleb imnaqqxa fil-blat li nstabu f'toroq oħra barra minn pajjiżna ' li kienu jintużaw mill-pellegrini. Minħabba dawn il-fdaliiet għad hawn minn isejjaħ din it-triq bħala Triq il-Pellegrini. Abitazzjoni. F'għerien fuq din l-għolja ftit il-bogħod mill-oqbra pre istoriċi li hemm, insibu għar kurjuż ħafna li sa ftit tas-snin ilu kien għadu abitat minn xi nies li kienu jgħixu f'dawn l-akkwati. Din il-binja hija separata minn parti għal oħra permezz ta' ħitan tas-sejjiegħ li kienu jiffurmaw bħal speċi ta' kmamar differenti. Meta dan l-aħħar kont qed nitkellem ma' persuna li l-familja tagħha kellha ħafna propjetà f'dawn l-inħawi, qaltli li sa 40 sena ilu jiftakar sewwa li dawn l-għerien kienu għadhom jintużaw, u min kien jużahom, kellu numru mhux ħażin ta' tfal. Wieħed jinnota, li fuq in-naħa ta' barra ta' dawn l-għerien, kienu jinbnew ħitan sabiex iservu ta' privatezza minn dawk li jkunu għadejjin u fl-istess ħin jilqgħu ix- xemx, kesħa u anki xita. Tajjeb li ngħid li f'dawn l-inħawi u partijiet oħra ta' fuq ta' Malta, insibu diversi minn dawn l-għerien naturali li kienu jintużaw minn żmien antik sa riċenti. Min jgħaddi f'dawn l-inħawi, il-Manikata, u anki l-Mellieħa u l-Pwales, insibu ħafna minnhom u jissejħu. għarukaża, li tfisser għar u dar. Dawn l-għerien, matul l-aħħar gwerra, kienu jintużaw ukoll bħala shelters waqt l-attakki tal-għadu. Xiehda ta' dawn huma xi għerien li jiena żort personalment viċin il-kappella li hemm il-Pwales, illum il-ġurnata ddedikata lil Sant'Anna, imma fl-antik kienet iddedikata lill-Madonna (Santa Marija). Għar partikulari li għad fadal hawnhekk huwa struttura li tixbaħ ħafna lil dik li kienet tintuża fi żmien ir-Rumani. Bħalu jista' jkun li kien hemm oħrajn li nqerdu minħabba l-iżvilupp li sar fuq din l-għolja matul iż-żmenijiet b'mod speċjali f'dawn l-aħħar 70 sena. Imma, li hemm ta' interess fuq xi ġebel ta' dan l-għar huma żewġ affarijiet. Graffit ta' bastiment u graffit ta' salib. Għaliex dawn iż-żewġ graffiti jinsabu fuq dan l-għar, huwa ftit diffiċli li wieħed jgħid b'ċertezza. Imma nafu li sa mill-bidu tas-seklu 17, graffiti simili kienu jinsabu l-aktar ma' xi knisja, kappella, ma' xi swar u postiiet simili ħafna. Is-salib jista' jagħti l-każ li sar minn xi pellegrin fi triqtu lejn jew mill-Mellieha; imma l-bastiment bil qlugħ għalfejn sar hawnhekk7 Dan jista' jkun li sar bħala ex voto, minn xi baħri jew xi ħadd tal-baħar li salva minn xi għarqa jew mill- pirati bl-interċessjoni tal-Madonna. Allura jekk dan kien il-każ, dan l-għar kien hemm xi żmien li kien jintuża bħala maqdes reliġjuż Dan huwa misteru kbir li għadu ma ġiex solvut. Oqbra tad-dfin Puniċi u Rumani. Interessanti li f'din l-akkwata tax-Xemxija insibu l-uniku qabar Puniku. Dan jista' jwassal għat- jħaffru l-oqbra tagħhom kienu jagħmlu użu minn oqbra oħra li kienu jinsabu f'dawn l-akkwati u li kienu ta' perjodi differenti. Dan il-qabar jinsab fi stat tajjeb ħafna bħal binjiet oħra. Jiddispjaċini ngħid li hemm bżonn li tittieħed azzjoni sabiex din iż-żona ma tibqgħax tingħata idea ta' post abbandunt meta jżuruh ħafna nies mod speċjali turisti. Il-qabar għandu entratura rektangulari u xaft li jagħti għall-kamra tad-dfin. Minn ġewwa, huwa madwar żewg metri u kwart twil. Dan il- qabar huwa xogħol maħdum b'sengħa kbira. Il- mod kif huwa disinjat jixbaħ ħafna lil dawk l-aktar komuni ta' dan il-perjodu li nsibu fil-gżejjer Maltin. Industrija tal-għasel. F'dawn l-inħawi nsibu wkollli kien hawn industrija qawwija ħafna tal-produzzjoni tal-għasel sa minn żmien ir-Rumani. Malta, minn dejjem kienet magħruf għall-produzzjoni tal-għasel tant li nsibu, li fis-sena 72 qabel Kristu huwa dokumentat li l-Gvernatur Ruman f'pajjiżna Caius Verres, kien akkużat li seraq 400 ġarra għasel mit-empju ta Juno. Viċin ħafna ta'-Triq ir-Rumani nsibu xejn inqas minn erba' binjiet li kienu jintużaw għall-produzzjoni tal-għasel. Waħda minn dawn m'għadhiex teżisti, oħra tinsab fi stat ħażin ħafna u tnejn oħra ġew restawrati u konservati. Dawn il- binjiet huma xogħol sabiħ ħafna ta' dan il-perjodu u minn ġewwa huwa bini fuq speċi ta' ħnejjiet, li magħhom issib bħal xkafef tal-ġebel u fuq waħda minn dawn, hemm il-qolla li kienet tintuża biex in-naħal jipproduċi l-għasel ġo fiha, In-naħal kien jidħol mit-toqob li naraw fuq barra. Fuq in- naħa ta' wara, il-qolla kienet tingħalaq permezz ta' biċċa njama. Biex il-bidwi kien jaqta' l-għasel. kien ineħħi din l-injama li n-naħla kienet tissiġilla permeżż tax-xema li tagħmel. Tajjeb ngħidu li fuq din l-għolja insibu siġar tal-ħarrub antik ħafna, u diversi speċi ta' fjuri li n-naħal kien jira' fuqu. Is-silos tal-qamħ. Fuq din l-għolja ftit il-bogħod fuq il-lemin tat-triq, imbiegħed mill-biċċa l-kbira tal-oqbra, insibu ħofra fonda ferm aktar minn sular. Din tinsab fiċ- ċentru fejn jidher li kien hemm komunità ta' nies jgħixu, kemm qabel kif ukoll matul il-perjodu Ruman. Imma milli jidher, fl-inħawi tiegħu, fil- perjodu Ruman, il-blat viċin ġie llixxat sabiex jifforma il-qiegħa fejn jintgħażel il-qamħ. Dan is-silo kien jintuża sabiex jinħażen il-qamħ fih jew żrieragħ oħra li kienu jintużaw kemm għall- konsum tal-bniedem kif ukoll tal-annimali. Il- mod kif huwa maħdum dan is-silo jidher li kien jiġi magħluq permezz ta' xi njama kbira jew zkuk magħquda flimkien. Wara li spiċċa l-użu tiegħu għall-iskop li ġie mħaffer, fi żmenijiet aktar riċenti kien jintuża sabiex jinġabar l-ilma fih. 5 Snin mill-Produzzjoni 'Noster Pvblivs' Biex jinżamm ħaj il-Kult u d-Devozzjoni lejn San Publju fil-Furjana u Barra Il-Banjijiet Rumani. Prova li din l-akkwata kellha użu importanti ħafna u li kien hemm anki konċentrazzjoni ta' residenti fil-madwar, huma bla dubju ta' xejn il-Banjijiet Rumani. Dawn kienu nstabu fis-sena 2000 meta kienu qed isiru xi xogħolijiet f'din iż-żona. Dawn il-banjijiet huma fost l-aħjar li hawn konservati fil-pajjiż. Il-banjijiet, flimkien mal-ħofor tal-ilma - pools- għandhom il-kmamar fejn kien ikun hemm ilma kiesaħ u ilma sħun imħaffra fil-ħajt. Kif wieħed jidħol f'din il-binja li kien sar tibdil fuqha fis-seklu sbatax, isib dak li jissejjaħ. tepidarium. Hawnhekk wieħed għadu jara traċċi ta' żebgħa ħamra li kienet tintuża dak iż-żmien. Minn ġo passaġġ ftit li xejn dejjaq, wieħed kien jgħaddi għal caldarium. Struttura żgħirali wieħed m'għadux jista' jaraminħabba li tinsab mirduma, kienet possibilment tintuża biex fiha jkun hemm mezzi biex jissaħħan l-ilma. Arkeoloġisti mhux mija fil-mija ċerta li l-pools kienu msaqqfa kollha jew inkella parti minnhom. Jirriżulta wkoll li dawn kienu jiġu servuti bl- ilma minn nixxijiet naturali li kien hemm f'dawn l-inħawi, Minn dawn il-fdalijiet kollha wieħed jinnota li kemm dawk li ġew qabel il-perjodu Ruman kif ukoll ir-Rumani u li ġew warajhom kienu jagħżlu postijiet viċin xi bajja sabiex jiffaċilitaw il-ħajja tagħhom. Din is-sena, qed infakkru wkoll il-ħames sena mill-produzzjoni 'Noster Pvblivs' — Ta' Malta Kbir Protettur. Parti kbira minn din il-produzzjoni ġiet iffilmjata fix-Xemxija, f'dawn il-postijiet imsemmijja fl-artiklu. Dawn huma xi tifkiriet: