ġ IM A ċ-Ċimiterju tal-Lhud Fid-daħla ta' waħda mill-eqdem toroq tal-Kalkara, fil-bidu ta' Triq ir-Rnella, insibu mkien sagru li fl-ibgħad żmenijiet ġie magħżul bħala midfen għall-ġens Lhudi li għammar f'dawn il-gżejjer. Dan l-imkien huwa meqjus bħala l-eq- dem midfen fl-art f'Malta. L-uniku fdal aktar bikri hija ħaġra ta' qabar b'iskrizzjoni Lhudija, probabilment mill- perjodu medjevali tal-komunità li kienet tgħammar l-Imdi- na, illum miżmuma fil-mużew tal-Villa Rumana.' Jingħad ukoll li xi katakombi fir- B Rabat setgħu ġew użati għad-difna tal-Lhud, iżda xejn I mkien ma nsibu dokumentat f'dan ir-rigward. ċkejken, L-għażla tal-Kalkara Ir-raħal tal-Kalkara jħaddan żewġ daħliet u żewġt ilsna madwar 40 ta' art. Meta l-Kavallieri ta' San Ġwann sabu ruħhom 9 c f'Malta fl-1530, huma għażlu t-tielet ilsien ta' art, Cas- b 60 p ied trum Maris, bħala l-imkien fejn jgħammru. Aktar tard żviluppaw l-ilsien l-ieħor, l-Isla, u l-art li tgħaqqadhom, Bormla. Il-Belt Valletta bdiet tinbena fl-1566. Qabel dan iż-żmien, il-Kalkara kienet raħal ċkejken imdawwar bl-għelieqi. Kienu jgħixu fih il-bdiewa u s-sajjieda li fiż- żmien imbiegħed, qabel is-sena 1487, kienu bnew Knisja u ddedikawha lis-Salvatur, fl-inħawi magħrufa bħala la punta sottile della Rinella, illum il-peniżola ta' Bighi. Matul l-Assedju l-Kbir tal-1565, il-Kalkara kienet fil-qalba tal-ġlied li seħħ u serviet bħala l-imkien fejn jistkennu l-Ottomani u minn fejn jissieltu. Dan tixhdu l-ordni tal-Gran Mastru Jean Parisot de Valette sabiex titwaqqa' l-Knisja tas-Salvatur biex ma sserviex bħala difiża għall-armata Ottomana. Jingħad li f'dak il-waqt, il-Kalka- ra ntużat bħala midfen għall- Ottomani mejta. Ir-raħal tal- Kalkara baqa' ħawi u battal għal bosta snin wara. Kien f'dan l-isfond li tnissel iċ-ċimiterju Lhudi fi Triq ir- Rnella fil-qrib tad-daħla tal- Kalkara. Illum dan l-imkien, b'kobor ta' madwar 9 metri bi 12-il metru, imdawwar bid- djar, jinsab magħluq fuq qudd- iem b'ħajt għoli. L-art tinsab merfugħha mit-triq madwar żewġ metri u nofs, ħjiel ta' tibdil fil-binja maż-żminijiet. Id-daħla tal-lum, bieb dejjaq Il-faċċata taċ-ċimiterju fi Triq ir-Rnella. tal-injam, b'taraġ dejjaq u rqiq, mhux dehen ta' funerali u jixhed l-istess tibdil tal- binja. It-twaqqif ta' dan il-midfen jinsab imfakkar permezz ta' rħama fuq il-bieb tad-dħul, b'kitba bil-Latin: Bil-Malti: Dan iċ-ċimiterju tnissel fl-1784 permezz tal-fond ta' Livorno imwaqqaf bl- għan li jifdi l-ilsiera Lhud, bi spejjeż tiegħu, għad-difna tal-mejtin ta' ġensu. L-ewwel darba li din il-kitba ġiet publikata kienet fl-1905 mill-Professur Gotthard Deutsch li wettaq żjara f'dan il-mid- fen fl-istess sena. Huwa jgħid li ma rnexxielux jikseb iċ- ċavetta 'għall-bieb imsaddad tal-ħadid' taċ-ċimiterju, iżda tela' permezz ta' sellum fuq bejt biswit minn fejn ra 'im- kien ċkejken, madwar 40 pied b'6o pied, miżgħud ħaxix ħażin u mingħajr ħjiel ta' qa- bar jew imqar kitba fuq il- ħitan li jdaawwruh''$ Għoxrin sena wara, l-istoriku Cecil L-iskrizzjoni bil-Latin fuq l-entratura għaċ-ċimiterju. Roth kiseb il-kitba li kienet tinsab fuq 'bieb imtarraġ' fi 'Strada Rinella, Calcara' mingħand Sir Hannibal Scicluna. Ħadd minnhom ma kien intebaħ li kien hemm midfen, tant li Roth kien iddeċifra ħażin l-istess kitba.5 Fil-Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta nsibu kopja tal-għoti tas-setgħa biex jitwaqqaf dan iċ-ċimiterju, bi pjanta mehmuża. Il-kitba tgħid hekk: L-ewwel jum ta' Marzu 1784. L-Altezza l-Gran Mastru, wara rikors ta' Agostino Formosa de Fremeaux, aġent tal- fond Lhudi ta' Livorno, qed jikkonċedi u ta lill-istess aġent is-sit u l-awtorità għall- bini ta' ċimiterju għad-difna tal-Lhud li jmutu fi żmienu, fuq ix-xtajta tas-Salvatur jew id-Daħla tal-Ingliżi, konformi mal-pjanta mehmuża, 6 qasab (41 pied 3 pulzieri) fit-tul u 5 qasab 5 pali (37 pied 10 pulzieri) fil-wisa, u kif minqux fuq il-pjanta bl- ittri A:A:B:B, dan mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-istess fond fuq is-sit akbar minqux fuq il-pjanta bl-ittri G:G-G:D-D:D-D:A-A:E-E:F, ġaladarba l-istess fond jikseb provi li huwa sid tiegħu. Dr. Samuel Caruana, Avukat Fiskali tal-Qorti Maġġuri tal-Kastellanija.$ Dan il-fond kien il-Hevrat Pidjon Shevumim, is-soċjetà għall-fidwa tal-ilsiera mwaqqfa f'Livorno fl-Italja. Bħas-soċjetà mwaqqfa f'Venezja, din ta' Livorno kienet tiġbor fondi mingħand il-Lhud mxerrda madwar l-Ewropa li permezz tagħhom kienet tħallas għall-fidwa tal-Lhud maħtufa fil-Mediterran mill-galeri tal-Kavallieri jew il-pirati barbari. Il-qbid tal-ilsiera għall-ħlas tal-fidwa, bejgħ jew impjieg kien dħul ta' flus importanti ħafna għall-Kavallieri, tant li dan it-tip ta' kummerċ kellu ċ-ċentru tiegħu madwar il-Port il-Kbir. Fis-seklu 18 is-Sinagoga Bevis Marks ħallset għall-fidwa ta' tmenin ilsier minn Malta, bl-aħħar ħamsa minnhom fl-1789.9 Bejn l-1790 u 1798 il-Kavallieri ħatfu 1463 ruħ bejn Misilmin u Lhud, bl-aħħar Lhudi fl- 1796.77 Dan il-kummerċ baqa' għaddej sas-sena 1798 meta Malta għaddiet f'idejn Napuljun. Fl-1675 is-soċjetà għall-fidwa tal-ilsiera ta' Venezja waqqfet midfen għall-ilsiera li jkunu mietu qabel il-fidwa tagħhom. Fl-1677 fossa għad-dfin tal-mejtin bil-pesta kienet tinsab 'barra l-Birgu'.'' Probabilment kemm il-midfen u anki l-fossa kienu jinsabu l-Kalkara. Dan il-midfen Lhudi kien għadu jeżisti fis-sena 1727,7 iżda jid- her li s-soċjetà ta' Livorno ħadet ir-riedni fuq dik ta' Venezja f'nofs is-seklu 18. Jingħad ukoll li fiċ-ċimiterju kienu jindifnu ukoll Lhud li ma kienux ilsiera. Fl-1633 il-Kavallieri kienu ħarġu digriet ta' kondotta tajba lil Isach Alsech, kummerċjant Lhudi minn Zante, li kien infeda u beda jgħix f'Malta ma' familtu.' Fl-1720 il-Lhudi Samuel Farfara kellu negozju f'Malta,' filwaqt li fl-1740 il-Lhudi Abram di Michele Busnach fl-età ta' 70 sena kellu maħżen fix-xatt tal-Belt taħt Strada Levante u l-ħabs, liema maħżen kien ikun miżgħud 'b'ħafna Lhudi, fosthom kummerċjanti' li kienu jieklu hemm stess. Huwa kellu serv Lhudi, Aron Acris, Ingliż minn Ġibiltà, filwaqt li ibnu kellu ieħor, Raffaele minn Sousse fit-Tuniżija.S Dawn il-kummerċjanti kienu jingħataw il-permess li jimirħu fl-imkien tal-port, iżda għal żmien qasir u taħt kon- troll.'$ Ma' dawn, kien hemm xi wħud li saru nsara u anki ilsiera li ġew mgħammda, li iżda ma kienux jindifnu f'dan iċ-ċimiterju.7 Għalhekk, jid- her li n-numru ta' dfin fis- seklu 18 li sar ġewwa fih kien żgħir. Bil-ħsieb li l-kummerċ tal- ilsiera kien intemm u l-fondi tas-soċjetajiet għall-fidwa kienu batuti, Deutsch stqarr li l-midfen kien jintuża minn kummerċjanti ta' Livorno li jkunu ġew Malta u ''mietu ħabta u sabta'. Mons. Alfred Mifsud kiteb li fi żmien il-Kavallieri kien hawn ġemgħa Lhudija tgħix u li kibret f'Malta, tant li nsibu mkejjen diversi li jagħtu dan il-ħjiel,'$ bħal eżempju Triq il- Lhud fil-Birgu, illum Triq il-Palazz l-Antik tal-Gvernatur, xhieda tat-triq fejn kien isir il-kummerċ bl-ilsiera Lhud ħdejn il-ħabs tal-ilsiera.' Fl-1676 mina fid-daħla ta' Marsamxett saret magħrufa bħala 'la porta dei giudei' jew il-bieb tal-Lhud. Il-pjanta oriġinali li kienet mehmuża mal-permess tal- 1784 għall-bini taċ-ċimiterju fil-Kalkara. wassal biex l-istoriku John Hobson Matthews jistqarr li l-fetħa magħrufa bħala 't- toqba' fis-swar ta' Santa Skolastika kienet magħrufa bħala l-bieb tal-Lhud. Roth, bl-istess ħsieb, jemmen li l-midfen inbena għall-ġemgħa ta' ilsiera ħielsa li kienet tgħammar madwar din it-triq fil-Birgu, u li minna ħarġet komunità fis-seklu 19. Il-midfen tal-Kalkara Jidher li l-midfen ġie mibni skont il-pjanta approvata mill-Gran Mastru fl-1784, għalkemm b'differenzi żgħar fid-daqs. Is-sisien tal-ħajt tat-Tramuntana huma maqtugħa fil-blat u għalhekk mhux mimsusa. Il-ħajt tan-Nofsinhar huwa mat-triq u allura nħaġeb maż-żmien, biex id-daqs preżenti differenti minn dak tal-pjanta. It-tlugħ tal-art huwa lejn it-Tramuntana, u d-daħla oriġinali x'aktarx kienet lejn il-Punent fi Triq ir-Rnella. Jekk it-trejqa li hemm fil-pjanta ġiet mgħoddija, din ġiet meqruda bl-oqbra maż-żmien. Fdalijiet fin-naħa tal-Majjistral jistgħu jkunu dawk tat-tahara (il-kamra mortwarja), jew inkella qabar doppju.'' Il-midfen illum għandu tnax-il qabar identifikabbli (numri 3 u 6-16), erba' oħra li possibilment huma oqbra (numri 1-2 u 4-5), ħaġra ta' qabar (numru 17), u żewġ bċejjeċ tal-ġebel (numri 18 u 19). Seba' oqbra u waħda mill-bċejjeċ għandhom kitba bil-Lhudi fuqhom. L-ak- tar oqbra fi stat tajjeb huma dawk bejn numru 10 sa 16, u tlieta minnhom li jistgħu jin- qraw sew jinsabu wara xulx- in skont id-data ta' fuqhom. Numri 7 u 9 huma mwaħħra, 711 kif inhi l-ħaġra tal-korp ta' M tifel numru 17, li probabilment hija ta' qabar numru 3 jew 6. Ma nafux minn liema naħa beda jsir id-dfin fiċ-ċimiterju, anki minħabba l-fatt li qatt ma kien mimli. Jekk nassumu l-preżenza tat-tahara u l-mod ta' kif ċkien maż-żmien, f'dan iċ-ċimiterju kienu jindifnu madwar 30 ruħ fuq medda ta' 50 sena. Bosta mill-ħaġar tal-oqbra huma. tal-franka. Deutsch jistqarr li l-ħaġar tal-oqbra fiċ-ċimiterji l-antiki kienu jitqiegħdu mimduda jew mgħollija ftit 'il fuq, u b'hekk kienet issirilhom ħafna ħsara , bl-elementi naturali fosthom L-oqbra u l-fdalijiet tagħhom fiċ-ċimiterju tal-Kalkara. bil-ħaxix ħażin. Riproduzzjoni ta' pjanta taċ-Ċimiterju Lhudi tal-Kalkara. L-oriġinali magħmulha minn Derek Davis fl-1983 fil-kitba riċerkata tiegħu The Jewish Cemeteru at Kalkara Malta. Ir- referenza għan-numru ta' kull qabar f'dan l-artiklu hija skont din il-pjanta. tilfu għal kollox il-ħaġra tagħhom, l-oqbra numri 7 u 13 għandhom mafkar forma ta' tebut flok il-ħaġra, filwaqt li l-qabar numru 10 għandu disinn sempliċi mit-tebut Vittorjan. Qabar numru 10 għandu ħaġra tal-irħam, filwaqt li dawk b'numru 13 u 17 għandhom kitba fuq blata tal-irħam. Il-ħaġra ta' qabar numru 9 hija mkissra, frott tal-waqa' maż-żmien ta' wieħed mill-ħitan. Il-kitba bikrija, bejn l-1820 u l-1831, hija sħiħa u kompożizzjoni ta' epitafa bir-rima b'suġġett Bibbliku, probabbli xogħol l-istess poeta. Madankollu jidher li ma ġewx minquxa mill-istess id, tant li l-ewwel kitba hija eleganti ħafna, iżda fl-1831 intemm dan ix-xogħol sabiħ ta' kalligrafija u t-tinqix beda jsir ta' kafkaf. Il-persuni midfuna Fil-midfen tal-Kalkara nsibu tmien skrizzjonijiet għal ħames irġiel, żewġ nisa u tifla. Dawn huma: Qabar numru 11 ta' Hannah Sàa de Silva li mietet fl-1820, fl-età ta' 44 waqt li tżs QOħawi 3 Għażeji Ia A A FIL 3/4 Probabilment b'dixxendenza minn Lisbona, hija kienet reġgħet ikkonvertit lura għar-reliġjon Lhudija. Qabar numru 12 ta' Judah LI…) li miet bejn l-1820 u 1825. Qabar numru 13 ta' Menahem Benaċv li miet fl-1825, fl-età ta' 70 sena. Twieled fl-1755 f'Ġibiltà, kien membru importanti tal-ġemgħa Lhudija f'Malta u skarpan. Fl-1799 mar Minorka biex jaqdi t-truppi Brittanniċi, iżda reġa' lura Malta fl-1802. Qabar numru 15 ta' Rika Abeasis (Abiaziz) li mietet fl-1831, fl-età ta' 22 sena. Hija kienet tfajla żgħażugħa miżżewġa fil-familja ta' Moses Abeasis, kummerċjanti u sid tal-bastimenti minn Ġibiltà. Il-bastiment tiegħu Two Brothers kien għamel rebħiet kbar li wasslu għal diversi premji f'Malta fis-snin 1804-05.77 Meta l-bastiment ġie arrestat f'Alġirs f'Ġunju tal-1805, il-Gvernatur ta' Malta Sir Alexander Ball res- saq il-każ lill-awtoritajiet Brittanniċi, li mbagħad ikkumpensaw lil Abeasis f'Malta stess. Qabar numru 7 ta' Jacob Lucena li miet fl-1831, probabilment minn Ragusa. Qabar numru 17 ta' Rebecca Abeafsijs li mietet fl-1831, probabilment tifla tal- istess familja ta' qabar numru 15. Qabar numru 9 ta' Rafael Elieser Sarfati li miet fl-1833. Probabilment huwa r-raġel ta' Rachel, kunjom xbubitha Cortissos, li twieldet Londra, iżżewġet fis-Sin- agoga Bevis Marks fl-1802, u mietet Malta fl-1863. Qabar numru 18 ta' (…J) Fano żgħażugħ għażeb li miet fl-1834. Parti mill-kollezz- joni ta' inċiżjonijiet li nsibu fil-Mużew tal-Kattidral tal-Imdina kienu ġew misruqa minn Firenza fl-1796, DA fil-baħar mill-kursari u meħuda Alġirs, u mibgħuta - —— Malta fl-1810 lil żewġ Lhud Cesena u Fano. Fl-1813 ġew 4 mixtrija minn J. R. Stewart li biegħhom lill-Kattidral sentejn wara,23 Dan id-dfin sar kollu fis-sek- lu 19, taħt is-saltna Brittan- nika. Jeżistu ismijiet ta' Lhud oħra li ġew midfuna f'Malta, iżda mhux fil-Kalkara. Fost dawn insemmgħu lil Abram Alves (ċ.1778-1846) u Sara (t 1846) Correa fejn ir-raġel kien meqjus bħala l-ewwel għalliem Il-ħaġra ta' qabar numru 13, Menahem Benadv (1755- tal-Ingliż f'Malta u midfun fiċ- 1825) minn Ġibiltà. ċimiterju ta' Braxia,'4 J. Israel li kien jgħix il-Belt u fl-1814 laqqam lilu nnif- su bħala 'l-Kap tal-Ġens Lhudi'.5 Joseph u Miriam (t 1840) Mamo li waslu Malta fl- 1810 u r-raġel kien sensar, Nessim Nahum (ċ. 1800-60) li twieled Malta u kien sensar, Salamon (ċ. 1775-1860) u Memia (ċ. 1779- 1859) Nataf imwielda Tunes u waslu Malta fl-1820,75 Joseph (t 1850) u Rachel Pariente minn Ġibiltà fejn ir-raġel kien iġġieled kontra l-Franċiżi fl-1801 u ġie Malta fl-1821 mogħti kumpens finanzjarju, u Jacob Sar- fati li probabilment kien l-awtur tal-kitba l fuq il-ħaġar tal-oqbra tal-Kalkara u li ħalla Malta fl-1831. Imbagħad hemm xi persuni oħra li minħabba l-età tagħhom huwa maħsub li waslu Malta għas-sena 1840, għalkemm xejn m'hu ċert. Mill-midfen tal-Kalkara u mkien oħra, jidher li l-ġemgħa Lhudija f'Malta kienet waħda żgħira, li bdiet tikber biss taħt il-ħakma Franċiża u mill-1800 taħt is-saltna Brittannika. Fl-14 ta' Ottubru 1804 wasal Malta kontinġent ta' Lhud fuq il-bastiment HMS Hudra li ġab Malta diversi immigranti minn Ġibiltà. Skont Sir Alexander Ball dawn l-immigranti twasslu Malta għaliex f'Ġibiltà kienet ħakmet is- suffejra, iżda dokumentazzjoni oħra turi li dan ma kienx minnu. $ Il-ħaġra ta' qabar numru 15, Rika Abeasis (ċ1809-31) minn Ġibiltà. Lhud oħra kienu ġew Malta mir-Renju Unit, l-Italja, il-Portugall, Tripli, it-Tuneżija, Korfi, ir-Renju Awstro-Ungaru u r-Russja. Malta kien vantaġġjuża għal Lhud f'diversi aspetti kummerċjali, speċjalment minħabba l-preżenza tal-flotta Ingliża li kellha l-portijiet barra minn xtutna magħluqa minħabba l-Gwerer Napoleoniċi. Malta kienet saret iċ-ċentru kummerċjali tal-Mediterran, tant li huwa stmat li qa- THE bel l-1813 kien hawn xi 35,000 barrani residenti. Wara l-pesta tal-1813, Malta nżammet kwar- antina għal erbatax-il sena. 1 Madankollu, il-preżenza tal- barranin f'Malta wasslet ukoll għal xi inċidenti, fosthom dawk rappurtati fl-1805 fejn xi Lhud ġew mixlija bħala spiji kif ukoll Lejn l-aħħar ta' Mejju tal-1805 il-Maltin wettqu protesta mad- war il-Palazz tal-Gvernatur il- W. H. Smvth fl-1823, turi l-Kalkara f'dak iż-żmien. il-Kalkara, 2019 għajjar lill-Maltin pappagalli talli qed jeħduha kontra l-Lhud. Dan kollu wassal biex jiddaħlu restrizzjonijiet fuq id-dħul f'Malta ta' barranin, u s-sitwazzjoniji ikkalmat almenu sas-sena 1892.29 Il-popolazzjoni tal-Lhud f'Malta kienet dejjem tvarja: fl-1840 kien hawn madwar 70 ruħ, fl-1851 kien hawn 130 ruħ,'' fl-1881 kien hawn 145 ruħ, filwaqt li fl-1905 din niżlet għal 60 ruħ.'' Sal-1798 is-soċjetà għall-fidwa tal-ilsiera ta' Livorno kienet l-unika għaqda rappreżentattiva tal-Lhud f'Malta. F'dawn iż-żminijiet huma fetħu Sinagoga f'numru 155, Strada Reale (illum Triq ir-Repubblika) fil-Belt Valletta,$ fil- waqt li fl-1815 ġie ffurmat il-British Jews' Committee bl-istatut ikun approvat mill- Gvernatur Sir Thomas Maitland b'artikli jipprovdu għal għajnuna finanzjarja lill- foqra. Kien dan il-Kumitat li fl-1827 talab il-permess biex jinfetaħ ċimiterju ieħor, dan għaliex għalkemm dak tal-Kalkara kien nofsu mimli, l-iżvilupp tar-raħal ma kienx qed jippermetti li dan jitkabbar. Disa' snin wara ħareġ il-permess lil Jacob Abeasis biex jinfetaħ il-midfen f'Ta' Braxia, il-Pietà, u b'hekk intemmet għal kollox l-era tal-midfen Kalkariż u l-użu tiegħu. ' Ħafna minn din il-kitba hija msejsa fuq kitba riċerkata ta' Derik Davis bl-isem 'The Jewish cemeterv at Kalkara Malta' ppubblikata fl-1982 mill-Jewish Historical Societu of England. F'din ir-riċerka taw il-pariri tekniċi diversi persuni fosthom Dr. Richard Barnett, George Tavar, Stan- lev Davis, Michael Ellul, Dr. Godfrev Wettinger, A. Schis- cha u Joseph Caruana. 3 Duncan Brincat, 'L-Iżvilupp Storiku tal-Parroċċa tal- Kalkara', Parroċċa San Ġużepp Kalkara, 2000. 4 Jewish Chronicle, 9 ta' Ġunju 1905 5 Il-Kalkara nkluż l-Għolja ta' Bighi jew is-Salvatur. 7 Illum id-Daħla tal-Kalkara. Kienet ħadet dan l-isem minħabba li l-Berġa tal-Kavallieri tal-Lingwa Ingliża kienet viċin ħafna. $ Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta, MS Numru 429 (Volum 7) ff. Traduzzjoni mit-Taljan. '5 Archivium Inquisitionis Melitensis, Mużew tal-Kattidral l-Imdina, Processi Volum 120 C, numru 212 ff. 9 Archivium Inquisitionis Melitensis, Mużew tal-Kattidral l-Imdina, Processi Volum 43 B, numru 14 ff. 4 Fis-sit akbar li s-soċjetà ta' Livorno kienet qegħda tit- lob kienu joqgħodu fih mat-300 qabar. Madankollu jid- her li dan kien attentat għall-kisba lura ta' drittijiet an- tiki li probabbli ma kienux reali. 22 Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta, MS Numru 818. 4 Korrispondenza ta' Correa lill-Uffiċċju Kolonjali fl- 1842, ippubblikata fil-Voice of Jacob, 28 ta' Awwissu 1846. Traduzzjoni mit-Taljan. 38 Ittri ta' Ball tat-30 ta' Jannar 1805 (CO 158/10) u tat-28 ta' Frar 1807 (CO 158/13). 33 Malta Government Gazette, Numru 1671, 31 ta' Lulju 1849.