IL-MALTI L-ewlenin ilsna semin huma ħamsa:—assir, lbudi, aramajk, għarbi, u abissin. Minn dawn il-ħamsa naħseb li l-malti għandu x'jaqsam mal- għarbi. Naraw għaliex, Fil-malti nsibu: I. Il-plurali miksurin: ga/8, q/220. L-a preformativa tal-partiċipji passati tal-verbi ta' l-ewwel għamla: qażel, snaqfill. Il-għamla miksura ta' l-aġġettivi mxebbha: gasfr, iqsar. Dawn it-tlitt irjus. tal-morfoloġija jinsabu biss fil-għarbi, u f'ebda lsien ieħor semi. Għalhekk għidna illi l-malti għandu x'jaqsam mal-għarbi. Biex inkunu għidna kollox, il-plurali miksurin jinsabu fl-abis- sin ukoll; iżda ż-żewġt irjus l-oħra ma jinsabux. U l-feniċjuż L-aqwa filoloġi u glottoloġi igħidu illi l-feniċju jixbah. lil-lħudi u għandu x'jaqsam mal-lħudi, a mħux mal- għarbi. Għalhekk għandna nifhmu illi l-feniċju ma kellux dawn it-tlitt irjus li semmejna. Issa l-ilsien għarbi huwa ta' żewġ suriet:— (a) Il-għarbi klassiku f 47ado C/assico). (b) Il-għarbi mitkellem ( 4vabo. Minn dawn it- tnejn, naħseb Hi l-malti għandu x'jaqsam mal- għarbi mitkellem; ahjar, il-malti, minn għalija, huwa djaleif għardi. Naraw għaliex. IL-GħARBI KLASSIKU U D-DJALETTI GħARBIN Dawk it-tlitt irjus tal-morfoloġija li semmejna jinsabu fid- djaletti għarbin kollha; bħalma buma ta' Malta, tas-Sirja, ta' l-Eġittu, ta' Tripli, ta' l-Alġier, tal-Marokk, etc. 1. Il-għarbi. klassiku għandu tliet każi: Monzinattju, akkiu- żattiv u ġenitiiv: Nominattiv.— dàrun (dar) ad-dàru (id-dar) Akkużaltiv.— dAran.— (dar) ad-dàra — (id-dar) Ġenittiv dàrin. — (ta' dar) ad-dàri (tad-dar) il-malti u. d-djaletti għarbin kollha ma. għandhomx truf (desinenzi) biex bihom jagħżlu l-każi, Fid-djaletti jinsab dak li jgħidulu ''s/a/o costvutto': Għarbi klassiku Malti Alġerin bàbu d-dàri bieb id-dar bàb ed-dàr Għarbi klassiku: miftàħu bàbi d-dàri Jfalti:: muftieħ bieb id-dar Alġerin: meftàħ bab ed-dàr. Il-Għarab ta' Barbarija minnflok 540 ed-dàr, ġie li jgħidu el-bàb mtàgħ ed-dàr, u aħna l-Maltin ngħidu il-Ġied tagħ id-dar. Fil-għarbi klassiku, il-plurali sħaħ maskili għandhom żewġt itruf: tina għall-caso vello—ina għall-caso obliguo Il-malti u d-djaletti għarbin kollha għall-plurali sħaħ. maskili għandhom biss it-truf tal-caso odċ/iguo (2): Obliguo Malti mugħallimfina mugħallimina mgħallmin raqiddna ràqidina reqdin maqtfilina maqtiilina maqtulin sittfina sittina sittin Id-djaletti għarbin ta' Malta, ta' Tripli u ta' l-Alġier ġie ili jagħmlu l-plurali sħaħ maskili bili jżidu 4 mas-singular (3) bħal: . 'ħaddiem ħaddiema minnflok Maddemżu ħaddied ħaddieda m ħaddedin 3. Fil-għarbi klassiku id-dxale għandu żewġt itruf: dni għallcaso retto—ajni għall-caso. oċiiguo. Il-malti u d-djaletti għarbin kollha għad-dua/e għandhom biss it-tarf tal-caso o6/iguo: (4) Caso Retlo Caso. Obliġuo Malti għajnaini għajnajni għajnejn sżgħatani sàgħatajni. —— sagħtejn Fil-għarbi klassiku, in-nomi, il-pronomi, l-aġġettivi, il- verbi, il-partiċipji passati għandhom id-duade. Fil-malti u fid- djaletti għarbin kollha, in-nomi biss għandhom id-dza/e. (3) Għad-djalett Tripolin, ara P. ALBERTO VACCARI, Z'4d- rabo Seritlo.e l-Arabo Parlato in- Tripolitaniz, p. 76; għad- djalett Alġerin, ara BELKASsSEM BEN SEDIRA, Cours Pratigue de Langue Arabe, p. 226, Fil-għarbi klassiku, il-pronom relattiv a//ad/ż (illi) għandu l-femminil, il-plural u d-duwa/e. Fil-malti u fid-djaletti għarbin kollha ma hemmx ħlief e/Zi għall-ġeneri u. n-numri kollha (5). Aħna l-Maltin ngħidu ż//i. Fid-djaletti għarbin ta' Malta, ta' Tripli u ta' l-Alġier minnflok e//i jew ż//i ġie li jdaħħlu Z, 6. Fil-għarbi klassiku, il-verb għandu ħames modi:— /idi- kativ, soġġuntiv, jussiv, energiku u imperativ: Mdik, Soġġ. Enerġl. — Bnerġ. II. )mp. jaktubu jaktuba jaktub jaktubanna jaktuban uktub Fil-malti u fid-djaletti għarbin kollha, il-verb ma għandux ħlief żewġ modi: Indikattiv u imperativ: Malti. Eġiżżjan Tripolin.— Alġerin Tudik. jilkteb jiktib jektib jekteb Imp. ikteb iktib ektib ekteb 7. Fil-għarbi klassiku, il-verb tat-tieni u tat-tielet persuna plurali, barra mill-maskil, għandu wkoll il-femminil, dana ma jinsab fl-ebda djalett: Għarbi klassiku Malti Eġizzjan Tripolin. Alġerin Fil-għarbi klassiku, il-verb huwa ta' żewġ suriet: ażżiv u passiv. Fil-malti u fid-djaletti għarbin kollha, ma jinsabux il-verbi passivi: Għarbi klassiku Malti attiv qatala qatel passiv qutila kien maqttil ID-DJALETTI GħARBIN TA' MALTA, TA' TRIPLI U TA' L-ALĠIER F'dawn id-djaletti għarbin, il-verb fl-aorislo l-ewwel persuna singular jieħu quddiemu l-ittra x bħall-plural ta' l-ewwel persuna, Il-plural jingħaraf mis-singular biż-żjieda tal-vokali w f'tarf il-verb : (5) W. WRIGHT, LL.D., Adraċic Grammar, Vol. Għarbi klassiku Malti Tripolin Alġerin aktubu nikteb nektib nekteb naktubu niktbu nektbu nektebu F'dawn id-djaletti, il-verb fil-għamla negativa jieħu sza qud- qiemu u x warajh: Għarbi klassiku Malti mà qama ma qamx mà kataba li ma kitiblix Il-partiċella negativa wa mhux dejjem tieħu l-x warajha: Għarbi klassiku Malti mà ra'ajtubu qattu ma rajtu qatt mà kallamani aħadun għajru MĠsa. —— ma kellimni ħadd għajr Musċ F'dawn id-djaletti, in-numri kardinali mill-11 sad-19, il-għa- mla għaxara tal-għarbi klassiku hija mqassra f'dx: Għarbi klassiku Malti Tripolin Alġerin ithnà għaxara tnax tnax tnàx Dawn in-numri meta jkollhom xi nom warajhom, il-Għarab ta' Tripli n ta' l-Alġier iżidulhom, ex warajhom, (6) u aħna l-Maltin din l-e2 ingħiduha ż/: Għarbi klassiku: kħamsata għaxara jawman Malti: ħmistàx-il jim Tripolin: kħamestàx-en jfim Alġerin : kħamsidx-en jiim Il-pronom interrogativ 4 2 x£ 7 li jinsab f'dawn it-tliet djaletti mhux ħaġ'oħra ħlief il-pronom interrogativ ta' l-għarbi klassiku ajju xajin imqassar (7). Dawn il-kelmiet :— Malti Tripolin Alġerin biex bix bàx fiex ' fax fax għaliex għalax għalax xinhu xinhu xinhu (6) Għad-djalett tripolin, ara jisur XALHOB, Grammatica Ttalo-Araba, p. 225; għad-djalett Aiġerin, ara BEL KASSEM BEN SEDIRA, Cours Pratigue de Langue Arabe, p. 91. m'humiex ħaġ'oħra ħlief il-ġabra tal-għarbi klassiku: 6i ajji xajin, fl-ajji xajin, għala ajji xajin, ajju xajin huwa. Minnflok il-konġunzjoni ax tal-għarbi klassiku, aħna l-Maltin ingħidu 2/2, 2Ż, dżex, u l-Għarab ta' Tripli, e2/2, 2£, ddx (8): Għarbi klassiku: Ummi qalat l an aftaħa l-bàba bi l-miftàħi. Malti: Ommi qatli biex niftaħ il-bieb bil-muftieħ. Minnflok il-partiċella ix: tal-għarbi klassiku, aħna l-Maltin ingħidu jekk: Għarbi klassiku Malti in taftaħ jadħul jekk tiftaħ jidħol in tarbaħ tafraħ jekk tirbaħ tifraħ in tagħġal tandam jekk tgħaġġel tindem Minnflok il-partiċella /a tal-għarbi klassiku, aħna l-Maltin ingħidu Żieku: Għarbi klassiku: daw raqada lastarżħa Malti: li raqad kieku strieb Aħna l-Maltin, xi drabi, żewġ kelmiet niġbruhom f'waħda: Għarbi klassiku Malti aj wallahi iva (iwa) kullu xajin kollox ajju. xajin jaktinu lapa 2 xi jkollna 7 min an jaktina laka milli jkollok Aħna l-Maltin bħala partiċella ta' V'imwzġerażizo di proibizione għandna /ż bħal fil-għarbi klassiku; iżda wara l-verb inżidu x: Għarbi klassiku Malti là tażni là tiżnix là taqtul tà toqtolx jà tasriq là tisraqx Aħna l-Maltin, xi daqqiet, wara nom. fil-plural inqiegħdu verb fis-singular femminil, xorta waħda bħal fil-għarbi klassiku : Għarbi klassiku: al-kilabu nabaħat Malti: il-klieb nebħet. Jidhirli jien li b'dawn l-erba' kelmiet urejt illi l-morfolo- ġija tal-malti taqbel mal-morfoloġija tad-djaletti għarbin; għalhekk għedt illi l-malti għandu x'jaqsam mal-għarbi mitkellem, u mhux mal-għarbi klassiku. Fuq l-istorja ta' Malta ma tkellimt xejn; għaliex ma kienx jaħtieġ. Fuq vokabularju anqas ma tkellimt. Il-vokabularju għandu x'jaqsam mal-kultura, mar-Reliġjon, u mal-mentalità tal-poplu, mal-qagħda ġeografika tal-pajjiż u ma' bosta: ħwejjeġ oħra. Il-kelmiet: Spa//a, pubnun, koxxa, milsa, kustilja, slonku, juruna kemm ma jistàx ikun li torbot fuq il-vokabularju biex tara mnejn hu ġej il-Isien. Li kieku qabel ima tħallattna mat- Taljani aħna l-Maltin ma kellniex spa//a u koxxa kont ngħid, saħħa…Fuq razza anqas ina tkellimt, għaliex bejn razza u Isien hemm differenza kbira. Il-biċċa l-kbira tal-Maltin li kitbu fuq in-nisel tal-malti, min faħħru kemm feluħ, u min maqdru kemm ried; jiena la faħħartu u anqas maqdartu, iżda tkellimt skond. kif titlob ix-xjienza tal- glottoloġija. Nati tmiem b'dan l-aħħar xebh : Għarbi klassiku: Wa hum ja'kuliina 'akħadha jastighu kħu- bżan wa bàaraka wa kasara wa 'agħtàhum wa qala kħudii badhà huwa ġasadi, Malti: Huma u jieklu ħa Gesu il-ħobż u bierek u kiser u tahom u qal: Ħudu: hedàn huwa ġismi. Ġanni Vella