T; POBTA jitwieled u mhux isir. Mera ta' dan għandna lil Karmenu Vussallo, l-awtur magħruf tan-' Nirien — damma ta' poeżiji liriċi li-kull min irnexxielu jaqrahom bir-reqqa, jifli- hom u jixtarrahom. bil-għaqal, u jidħol fil-qalba tagħhom kif imiss;-Ma naqasx fura fihom dik li wieħed jista' jsejħilha ''anto- bioġratia'' tiegħu. Hemm fin-'Nirien' ta' Vassallo mhux biss il-ħsieb għoli u snirqum, li huwa l-qofol u s-sies ta' kull poeżija, imma wkoll dik il-qawwa fil-għażla tal-kelma u fid-daqqa tal- vers li tagħżlu għalih waħdu. Il-bi l-kbira tal-versi ta' Kar- menu Vassallo, meħudin bħala biċċa waħda, ma humiex ħlief merġ u xhieda ta' ħajtu: ħajja mimlija mrar, diega, għawġ. niket u qtigħ il-qalb; ħajja bla dawl u bla tama; ħajja va' tiċ- ħid, għaks, swat u tbatijiet. Għalhekk, lil-dan il-poeta Malti, jienu nġisu bħala wieħed rivoluzzjonarju fl-idejiet, anzi vulkan qali u tal-biża', għad li mhux ta' natural hekk imqit u iebes li ma ddawru b'xejn jew lÀ-mu twasslux biex iwieġeb għall-ilġiem ħelu tas-Sema. U dan il-krirurju dwar l-awtur tan-TNirien' iwettqu u jsaħħu l- Professur Ġużċ Aquilina F''Il-Muża Maltija '. ''Poeta reliġjuż ħafna igħidilna dan il-għaqli u meqjus ki itliku Malli, f huwa wida tar-ruħ tiegħu mqallba minn dak i; kiddu, minn' dak li dejġu: Bħal Ġorġ Pisani, Karmenu Vassallo. għadda ħafna żmien minn ħaltu fil-kunvent. Fiż-żewġ poeti naraw il-priża tal-kunvent li, maħruġa l-barra mill- ħitan 'aċ-ċe a, taqbad it- irieptul-ħajja ir-tinterpreta r-reliġjon t'Alla kif tolqor. lill- bii ders fis-sigħat koroh tiegħu, l-aktar fis-sigħa: ta' qtigħ il-qalb Il-mnża. tagħhom ħi : għalhokk il-muża Kattolika u reliġjuża ta' żewġ poeti i żgħażugħ li li kellhom f'ħajjithom dawk il-ħinijiet tal- kriżi spiritwali metà l-qalb jinfexx tgerger jew titbekka għax K. VABSALLO U L-POEŻIJA TIEGĦU 81 ma tkunx tiflah iżjed iċ-ċeaħdu sad-dawl'. dmma fil-poċta tan- UNirien ', jissokta jgħidilnu l-Professur Aquilina, in-nota. rell- ġjuża titħallat ħafnu drabi imw' noti oħra ħorox ħafna li bil- kemm a jistonawx bejniethom ,. Fl-aħħarnett, min buwa Karmenu Vassallo, igħidilna. l-poeta nnifsu, hu u jirriferina għall-ewwel ktieb ta' għana tiegħu maħruġ fuq is-sbutux-il se- ug ilu: Jiena huġġieġa nar: u da'l-ktieb tiegħi Da'l-ktieb mera ta' ħajti: da' l-ktieb jixhed min jieni Għedna li poeta nusciur, non fit'.. U tabilħaqq il-poeta jiswieled qabel ma jkun 1a- s-sbuħija tal-ħolqien bid-dawl ta' ħħajnejb; irrid ngħid jien, il-poeta jitwieled hekk qabel mu jmidd riġlejh fuq din l-art, qabel ma- jieħu l-ħajja. U kif ma jistax jitwieled bniedem u jgħix mingħajr ruħ, bekk ukoll ma tistax tingħata poeżija bnina u ħajja ekk min isawwarba ma ikunx ħass u ġurrab su mit-twelid il-bewsa ħanina tal-Mużi. Wieħed baħnan jew rasi qargħa qajla ji sirlek għaref; imma jista' bla sbutija jsir għani jew għax ix-xorti tgħinu jew ghax ikollu stonku li int u jien ma għandniex. Bniedem ġila. u beż- żiegħi jista' biż-żmien jinbidel u jrabbilek ħila ta' sur. Dak li wieħed jikseb b'moħħu, iehor jista' jbasslu u jġibu b'idejh. Għadd tu' nies laħqu fejn huma issa, xi wħud b'bilithom, xi wħed bi Hlushom, xi wħud bi żball. Imma l-poeta,u la tagħmlu x-Xorti, la tagħmlu l-ħila, la jagħmluh il-flus, u lanqas ma jsir bi żbull. Il-poeta jitwieled hekk, u biex jibqa' dak li hu la jkol- lu x'jambi vol: mill-elettorat, Ja jkollu x'jambi flus, la jkollu bżonn fuvuri jew xaħam biex jiżloq u jgħaddi, u lanqas ma, jkol- lu għalfejn joqgħod iżiecħel b'dan jew b'dak, itaptap fuq dabar għajru, jadvra allat tar-riħ. Ħafna għorrief jafu għerfhom lill- jsrudji b għamlu, til-għadd a' kotbu kbar, lil-xi kulleġġ magħ- il jonkejla xi università, Bil-maqlub, għalkemm hu wkoll ikun jeħtieġu jitgħallem jew jitħarreġ fil-qasuni tal-għerf, il-poeta jitwieled bil-kosba miegħu, u bla 1 ma jmur l-università, l-univer- sità jsibba fih. Il-poeżija, mela, hija den, don. speċjali, aktarx l-ikbar u l-egl (kif igħid Dun Karm) wara l-qdusija, li jingħata biss il-ftix-b'miraktu tan-Natura. Tista' tgħid, ma hemmx nazzjon 82 : IL-Marrt jew pajjiż wieħed fid-dinja li ma għandux il-poeti tiegħu. Hekk ukoli Malta, għad ii. eżira diqs naqra, sħandha l-poeti tagħha. U ta' qablu, għad li ikkompona bċejjeċ oħra mużikali, rabat i ISMU wieħed minnhom. Minn dak Hi kien qalli u tar tli' icqu huwa mnifsif kenmi domt nitkennen f'dak ir-rufal tul l-aħħar gwerra kbira di kellna, jien. tajt u għaralt biċ-ċar li poetu mhix xi ħaġa H -ġġibla jew iġġus ħathu seħħ b'idejk; anqas m'hi ħaġa li iġri 'proaecidens, irrid ugħid jien, għax taħsel tiġi hekk; imma 'hi haġa li, biex mgħid bekk, tkun miktuba minn qabel, ħaġa don- nha misterjuża li g vall-għajta u għs-sejħu tagħna ma tistilx mi tweġibx. U li Vassillo kien diġà poeta meta l-poeżija. tiegħu kienet għad rid trabbi l-ġwienaħ biex mal-milja taż-żmien tol: roġ tittajjar minn qalbi u minn ruħu għall-beraħ u l-wisu', ju- ruhulna xi kurżitajiet li ġraw f'żgħuritu u fi tfulitu u li qajla jiġ- ġurbu mill-bqija fost ħutna l-bnedmin li ma jkunux bħalu msej- hin sa mill-bidu għall-għana, . Minn dawn l-aneddori kurjużi tieghu ma beħsiebni nsem- mi ebda wieħed milli waqt l xi whud minnhom għandhom im- nejn jixegħlu u ikebbsu l-moħħ :a' min jismagħhom, uħud oħra cħundhom imnejn juru li mm ġarrabhom kellu sa mill-bidu tas m'moħħ akbar minn ġismu. Madankollu, xi lehma 'l-bawn u 'l-bmn ta' kemm Karmenu Vassalo hu figura kurjuża fil-Bajja mħux inqas milli fil-letteratura Maltija, la nonqsu nsibvha f'xi kitba u lanqax f'xi poeżijiet minn tiegħu. Aqraw dak li kiteb. xtarruħ u tegħmuh tajjeb, u saraw weħedkom Karmenu Vas- sallo min hu u x'inhu. L-awtur tan-TNirien'' ġralu bejn wieħed u ieħor dak li ġara lil Pietro iinemgni fil-mużika. u lil-Thomas Grav fil-poe- żija. Dan ta' l-aħħar, għad li kiteb għadd żgħir ta' poeżijiet oħra, kif ukoll xi ittri u jessavs) ta' min Taħħarbom, baqa' ak- tarx magħruf l-aktar għall-'Rlegv in a Countrv Churehvard 7. U ta' qablu, għad li kkompona bċejjeċ oħru mużikali, rabat ismu b'mod speċjali ma' Luipru tiegħu T'Ġavallerta. Hu għalhekk ta' min ikun jaf li barra mill-ktieb tiegħu UNirien 7, Karmenu XV. assallo' kiteb u ippubblika kotba oħra, wieħed fost- hom jismu Kwiekeb ta' Qalbi', li he wkoll jiġbor fih damma ta' poeżijiet. Ji jkun, bħal ma jgħidu jew iħaqquħa dawk i qrawwu għarblu ż-żewġ kotba, H. l-poeżija ta' Vassallo fin- n'' bi aktar espressiva u effet'iva fil-qatgħa u x-xejra ori- K. VASSALLO U L-POEŻIJA TIEGHU 83 għha milli bi. dik li nsibu fiżl-Kwiekeb ta'— Qalbi'. Jista' jkun ukoll l għal ħafna, u l-aktar għal dawk li jifhmu, l-aħħar ġabra ta' poe Xasallo ma ifawwarx b'dak ix- xrar ta' lehmiet u ta' tqanqidie ġewwenin bħal ma tagħmel l-ewwel ġabra maħruġa għad-dawl fl-1988. Iżda mbagħad ma nufx liema jew, uħjur, kemm, versi jikwu u jabarqu milli hemm fin-SNirien issibilhom dik il-ħlewwa, dak il-patbos', dik in- nobbiltà. ta' sentimenti u dik il-profondità ca' ħsibijiet u. ta' jdejiet li għundhom xi wħud mill-poeżiji fil-' Kwiekeb ta' Qal- bi. Huwa minnu li fil-poeżija ''Bla Dawl u fl-oħra mgħamm- ida UŻewġ Għidien 7 hemm mhux bi sentiment fin, imma wkoll sensibbiltà li ġġagħlek thoss u tibki mal-poeta ; iżda, min- naħa l-oħra, ma hemmx dik id-delikatezza jew dik ir-reqqa. ta' qalb u ta' ħsieb f'daqqa waħda li wieħed johla u jitgħaxxaq bi- hom. mera' jaqra l-poe ĊPhtbisis' jew TBinti'', li jiena, mn mhux jien biss, inqis ħodd bħala żewġ ġawħrie: liriċi sew għall-ħsieb għoli u delikat li janimahom r sew għal dik li bija arti u teknika li-tbażżimhom. Tina mhux għalhekk biss bu ta' min, barra milli fin- JUNIrien 7, jaqra u jistudja lil-Kurment Vassallo fil-' Kwiekeb ta' Qalbu 7. Hu min hu l-poeta, biex tkun tafu u. tifhmu sew- wa, trid tieħdu kollu u sħiħ, u mhux bin-nofs jew fi: bċejjeċ ġinali iu maqtugħin minn xulxin. U biex ikollok mera jew xbieha tas- sew u ħajja ta' dan il-poeta u letterat Malti, jeħtieġ tkun kemm hu aħrax u ħalil f'xi poeżijiet, daqshekk. ieħor jeb, ġwejjed, ħunin u kollu mħabba f'oħrajn. Ħekk, fil-poeżija tiegħu Lil Marti'' mhux talli naraw kemra Vassallo iħobb u jgħożż il-għaqda u. l-barka. tal-familja, imma, talli na- raw ukoll kemm hu tabilħaqq. nisrani rett u moralment skru- pluż f'dawk Ji-bumu obblizi jew dmirijiet. matrimonjali, Barra mibn dan, f'din il-lirika l-poeta jinseġ wieħed mill-isbaħ —u mill-iprem paneġiriċi iiż-żwieġ nisrani. Il-poeta Si, mhux min- ghajr farka raġun, ikun seħet twelidu u hajtu Bin-' Nirien. i li minn. għażeb ikun safa miżżewweġ mn missier. jinbidel u jsir bniedem ieħor fil-'Kwiekeb ta' Qalbu u, migħaxxaq bi kohor u bil-ħajrita' dak li San Pawl sejjaħlu Sacramentuni Magnum, jinfexx f'għanja mill-oħla b'riżq il-Crescile et multiplicamini ta' l-ewwel ktieb imqaddes tal-Pentatewku, L-opra tat-tkattir ta' il-bniedem hi għal--Vassallo fegħmil ta' għaġeb kbir, ta' 84 IL-Manri mħabba 7, egħmil li l-miżżewġin hmma fid-dmir li jissuktaw iġed- du sakemm 'itul iż-żmien. Għax, kif jargumenta l-poeta teologu, fIl-ħajia m'għandu għax jibżu' minnha ħadd : jobgħodha biss min jistmerr jurta' salibbu; nkella, ma jafx w anqas Im jrid jitta' għajnejn ruħu 'il-fuq mill-kwiekeb…… Hadd, imbagħad, ma jista' jiċħad li. għalkemm m'hemmx war- da bla xewk, l-mlied humu, kif iżid jistqarr u jgħallem il-poeta : ' Ir-rabta, il-qofol, il-qalb infisbu tal-familja ; u li 'jIn-nieċja hija l-artal tal-ħajja . - Ta' qatgħa u sura waħda ma' U Dil-Marti'' huma l-poeżijiet li Karikenu Vassallo kiteb lit-tliet uliedu : Rożanna (li mietet ta' Itit xhur, Herman-Baruch u Oliver-Paul. Il-Professur Aqwvilina, fi studju kritiku-letterarju dwar Ġużċ Chetcuti bħala ''Il-Poeta tal-Familja L wara li jafferma li ebda poeta Malti ma jinter 'pre- ta r-rabta tal-missier u l-omm ma' l-ulied daqs Cheteuti, żied igħid li xi ħadd iista' jistaqsi: K. Vassallo ma kitibx poeżiji Jil ulie- du wkoll7 U jwieġeb hekk : Kiteb, u l-poeżijiet tiegħu 'Lil-Ib- nu Ħerman-Baruch', 'Til-Ibni Oliver-Paul' u oħra 'Til-Marti' huma sbieħ tassew; imma, tneħħi xi versi fil-poeżija 'Binti'. mu tistax issejħilhom interpretazzjoni tal-maternità u tal-paternità, imma espressjoni tat-temperament intellettwali tal-poeta, aktar ritratt tal-personalità tiegħu ħajja u bosta drabi qalila milli ritratt tiegħu bħala missier. Hawn il-Professur Aguilina wera għaqal u reqqa ta' studjuż u kritiku kbir. Madankollu, jidhirli jien, f'kermm-il poeżija kiteb Karmenu Vassallo dwar il-familia. qatt DIL VAAS jonqox u jħalli messaġġ li jiswa għal kulħadd, niessaġġ ta' dawl u ta' għerf li għandu mill- qawwa u mis-saħħa ta' Dori- iha tal-Fidi. Mhux jien biss ingħidu dan, imma oħrajn ukoll. Fost dawn, is-Sur G. Cassar Pullicino, Bibljotekarju fl-Univer- sità Rjali u wieħed mill-aqwa studjużi Maltin tal- Folklore, hekk kiteb fil-11 ta' Marzu, 1944. dwar il-poeżija Lil Ibni Ċliver- Paul jussallo': f… Barra dikeli hi sengħa ta' versi u għaż- la ta' klieni, hemm xi Taġ'oħra fiha li għan dha tifsira għal kol- Iha kemm imma l-ulied ta' Malta Għalija. din il-poeżija mhix K. VASSALLO U L-PoEżiJa TIEGĦU 85 dedikata lil ibnek daqs kemm iiż-żgħar kollha ta' Gżiritna: ib- nek. jirrappreżenta biss it-tip tal-ġenerazzjoni Maltija li għadha anqas biss fetħet għainejha għar-realtà qarsa u għat- tfixkil iebes tal-ħajja. Għalhekk. il-versi tiegħek fil Om. messaġġ lill-poplu Malti biex ma jorqodx fuq is-sliem li jiġi wara t-taqbid, għax dawk iknnn snin agħar bil-bosta minn dawk li għadhom kemm għaddew minn dawk li għadhom kemm għaddew minn fuqna. Fi ftit kliem, hemm il-problema tar-rikostruzzjoni — morali u materjali — li għaliha l-Maltin iridu joqogħdu b'seba' għajnejn: biex ma jkunx ta' xejn li ġiet is-sliema…… Jogħġobni wkoll il- ħsieb tiegħek li trid ittalla' 'l ibnek taħt dixxiplina (għalkemm ma tistax tistenna li togħġob lil-kulħadd b biex imbagħad, billi jkun dara kollox, ma jurix ruħu bla sinsla, imma jġib ruħu sew- wa fit-taqbid ma' l-egħdewwu 'tiegħu, t'Artu u ta' niesu'.7 Tagħlima oħra xejn inqas ta' fejda għall-ulieg kollha ta' Malta. nsibuha wkoll fil-poeżija ii Vassallo kiteb lil ibnu Herman Baruch fl-10 ta' Ottubru, 1942. Isimgħu ftit xi twissijiet sbieħ u tassew għaqlin jagħti iil-ibnu dan il-poeta, filosfu u surmast : C'Għandek, ibni, quddiemek triq bil-wisq iebsa u twila x'timxi w-itterraq sa ma jasal tmiemek, La tkunx ġifa u beżgħan: kun qlubi n l-ħila. ma tonqsok qatt; ta' tlugħek tiqafx fin-nofs, għax tarġa' f'qiegħek; lura m'għandek għax tħares qatt : qalbek u ruħek żommhom f'għajnejk miġbnra dejjem mitfugħa 'l fuq. L Tnkella ma tirbaħx : u tgħix imjassar u mżeblah u. misħuq taħt għarquh il-qawwiet tad-dlam u d-dnewwa; u Mi ssib qatt id-dawl tal-ħaqq u s-sewwa; 'u għomrok jisfa' qabar ħajtek mejta; u ktieb ir-rebħ u l-ħelsien tiegħek, ibni, jibqa' għal dejjem mitbuq.' Minn hawn niġu issa għall-poeżija ''Binti', ta' 98 vers, li fl-ewwel 16 minnhom naraw lill-poeta hieni a ferħan ' f'jum twe- lidha'', u fit-52 l-oħra narawh imnikket u mbikki 'f'j jum mewt- ha'.-— Kull waħdu miż-żewġ taqsimiet tagħha fiha erba' strofi Il-metru ta' kull strofa huwa mħallat, jiġifieri msawwar minn 86 ' IL-MALTI versi tal-ħdax, tas-sebgħa u tal-ħamsa. Kull waħda mill-istrofi fiha wieħed minn dawn il-ħsibijiet ewlenin : (i) waqtiet it-twe- lid; (i) ġlieda' bejn il-ġisem u r-ruħ; (iii) Alla u'l-ħolqien; (iv il-kobor t'Alla: (v) ħolma ta' missier u poeta; (vi) il-għaqda. u s-sliem fil-familja; (vil) l-imħabba bla tarf ta' l-omm u tal-Mis- 7 (lil) it-tama jew taret H sfaw fix-xejn. B'dawn i l bijiet Karmenu Vassallo għana mżejjen il-Dietteratura Mnis meta rabathom u nisiġhom flimkien b'sengħa hekk ki bira b'minn hom ħarġet waħdu mill-isbaħ poeżijiet li tħabbatha ma' ta' l-aq- wa barkanin, Din il- poeżija jifhimha l-aktar min hu poeta il mis- sier bħal Xassallo; iżda naħseb li trid-tkun Wisq ieħsu mn ħirrxa dik il- qab il-ma tinħallx jew għallinqas ma thoxxx, hi ti taqra jew tisma' Joeżija bħal din, Araw i daqsxejn x 'qawwa u x'orl- ċinulità ta' versi, x'kohor ta' twemmin F'Alla u ta' mħabba lejn bintu, xi ġmiel ta' kwadru plastiku hemm fil- ftuħ u fl-egħluq ta' i fil-milja kollha tiegħu, i; Alla ta' l-Insara : t'Rajt dak in-nhar il-kobor ta' Dri u minn għajnejja għal fuq ħaddejja ħassejt għaddejj : il- ewwel bil-ħiża' ; imbagħad bil-ferħ) bħal xmara taħraq ta'- dmugħ. Kull min hu missier u rnexxielu xi darba. jkun xhud f'ħin it-twelid ta' tarbija, malajr jifhem x'ried ifisser u jgħid Karme- nu Vassallo b'dan il-kliem li jiġbor fih kull ma jiġri u jseħħ fid- djar tal-miżżewġin waqt dan il-misteru — dil-ġrajja hekk tal- għaġeb, li ftit huma dawk li joqogħdu jaħsbu x'miraklu kbir ikun qed isir f'ħinha, il-ħin li fih Alla l-Imbierek ikun qed juri u jnew- wel il-kobor tal-għaġeb ta' Driegħu. mi Aktar 'il quddiem niltaqgħu mat-taqbida. bejn. it-trab u t- tajn li bihom hu msawwar il-ġisem: minn naħa, u l-għodod sħaħ tar-ruħ min-naħa l-oħra, waqt li naraw kif il-poeta, li jidher reb- bieħ f'din it-taqbida, jissokta jgħanni : B iii Iżda l-għ dod ta' ruħi 0 ; i a— li daf i L ma-skaddr qatt sal-lum :/ baqgħu misnuma: sabiex jitqabdu Annuna alla ma' ġismi w irażżnuh, K. VASSALLO U L-POEŻIJA TIEGĦU 87: Wara li t-taqbida tkun saret u jkun tħassel ukoll il-frott tar- rebħa, naraw li l-kittieb jikseb dak li jkun xtaq u-ttama; iżda, kif jistqarr hu nnifsu, mhux bil-ħila tiegħu U'Tnt għamiltni mis- siet', igħid il-poeta liċ -ċkejkna bintu Rożanna. imma MMAU- fih jissokta : : : VIżda, ja binti, ma kinitx il-ħila ta' missiċrek u t'ommok li ħbub għajnejk xegħlet bid-dawl, u 'l-fommok għuniet bil- qawwa tal- tbissim u l-biki; kienet l-Id t'Alla twila, twila, twilani…7 U wara li jfisser x'tagħnief u safejn tilħaq din l-Id, il-poeta missier Hemm din l-istrofa sublimi b'dawn il-versejt : fodi taħkem kullimkien, nu żżomm si tmexxi id-dgħajsu tal-ħolqien. fl-poeta jżid jagħraf u jgħarraf li l-bidu nm s-sies ta' kollox huwa l-Mulej Alla, li mingħajru xejn ma kien ikun minn dak li hu: : t'Kollox minn Wieħed sar: u l-Ħlejjaq kollha lil Wieħed biss u 'l-Wieħed waħdu jafu il-bidu ta' nisilhom ' Il-bniedem għodda f'idejn Sidu: Alla jaqta', ifussal, idomm. jibni u jtalla' F' B'versi li jixhdu ħiltu fis-sengħa tal-poeżija u fit-tiżwiq rit- miku u melodjuż tal-kliem, juri mbagħad il-posta kif u għalfejn Alla ħalaq il-bniedem, u jfisser b'inod konċiż daqskemm ċir kif ix-xogħlijiet li għamel Hu jixhdu l-qawwa ta'. Setgħatu, : U din il-qawwa sovrumana l-poeta ġarrabha hu nnifsu. fit-twelid ta' bintu, Iżda ma jsibx kliem biex ifissirha. U għalhekk jistqarr: UNaf biss li bżajt u fraħt u qalbi nqasmet, għax ma felħitx iżżomm għal dal- mister u li fil-lamilta ġiebli l-barka u s-sliem. mt Dawn il-vers jifhimhom u jħosslom l-aktar minn għadda, u daq mill-kwies ta' din il-ġrajja. Jekk nistħarrġu fuġ fuq il-ħaj- ja miżżewġa ta' poeti kbar barranin, għandna. nsibu li għadd mimnhom qajla saħw xorti ieġ, jew aħjar huma a n-nisa tagħhom qajla seħħilhom jistabru bil-fehmiet ta' xulxin fi wisq drabi ma. kienn jaqblit xejn bejniċthom. . Bil- -maqlub ta'. dawn, l-awtur aħrax u ġalil tan-'Nirien'' sab fis-sieħba ta' ħajta ħena' it-taraġ u sliem li meta kien għażeb ma'nafx jekk ħolomx bihom. 88 IL-MALTI Imma hawn jidhirli li għandi u nista' mmiss nota għal kollox personali. Hu ta' min ikmn juf H Karmenu Vassallo mhix xi wiehed imqit fir-relazzjonijiet tiegħu ma' għajru, Anzi bil-maq- lub, U biex naqtagħha fil-qasir, irvid u nixtieq infakkar dak li. kif kien qalli darba hu stess, kien qallu bil-forim il-mibki tabib u rumanzier Ġuże Bonnici metu Itaqa' l-ewwel darba mal-poeta fi triq ewlenija, il-Belt. Wara li qagħdu jpaċpċu ftit bejniethom, 7 t-tabib ra kemm kien dħuli, ċajtier u minn tagħna dan Va lo, Dr. Bonnici. bi tbissima ħelwa f'fommu, qabeż u qallu b'si ċerjtà. kbira daqs dik tal-poeta: ''Tl-verxi qliel u ħerox tiegħek tawni nifhem li int minn waqt għal ieħor kont ser tkejjilha minn hdejn il-Lift… Qatt m'għaddieli minn moħħi, qabel ma rajtek u kellimtek, l int daqshekk simpatiku n ferrieħi fi mġiebtek. U U ż-żgħażugħ poeta ta' dak in-nhar wieġbu pront pront: 7 Mal- Mużi nimxi mod, u mal-ħbieb xort'oħra. Ma jidhirlix, 7 żied igħidlu ġbini Karmenu, ''li lil min jirrispettani u jġibni għandi nsieħbu miegħi fil-hemm u n-niket tiegħi L7 U dan jurinu kemm hu raġel u galantom ma' għajru l-poeta-filosfu, kif kiemi sġarru li hu, ħabta ta' 21 sena ilu (jiġifieri f'Lulju ta' l-1938), tliet Bża- minaturt Taljani f'Konkors ta' Poeżija Taljana li fih Vassallo kien ħa l-ewwel premju, flimkien ma' Oddone Metelli minn Bin- ma, għall-versi tiegħu 'Ricordanda Giacomo Teopardi'. Mhux għalhekk ta' min jistagħġeb kif il-poeta u martu, ma' tul kważi sbatax-il sena li ilhom miżżewġin, dejjem għexu f'għaqda u rab- ta ta' sliem u barka kif irid Alla u kif jiena u ħafna oħrajn nix- tiqulhom minn qalbna li jkomplu fiha kemm idumu ħajjin. Il-ferħ li nisslet fih l-ewwel tarbija li twilditla xejn ma kel- lu għomru twil. Bintu Rożanna bil-kemm damet ħajja xahrejn. U għalhekk il-poeta jgħidilha : CMa domtx nitpaxxa bik, għaxqa ta' qalbi, u l-akbar hena ta' żgħużiti mżewġa l Kont drajtek t abilħaqq; kont sirt inħobbok bi mħabba ta' missier u ta' poeta, li jħossu tiela' l-ġenna…… Għaliex iħossu tiela' l-ġenna 2 Għaliex f'bintu, kif igħid hu, kien jistħajlu jara. bħallikiekir f'mera x-xbieha tiegħu stess, U biha fid-dinja kien jinsa kull għawġ u jirbaħ kull tfixkil, U tabil- ħaqq l-omm u l-missier isibu f'uledhom is-serħ u l-faraġ tagħ- hom. Anzi Vassallo, ta' poeta li hi, iġarrab ferħ li donnu jisboq K. VASSALLO U L-POEŻIJA TiEGHU lil dak ta' missirijiet oħra, hu u jistħajjel lil-bintu kbira diġà biż- żejjed, qiegħda tifraħ u titkabbar b'missierha Vhu u jgħolli Lsienu, li fuqu ħela l-egħżeż żmien ta' żmienu. Dik il-ħabta l-poeta kien igħallem til-Kulleġġ tal-Ġiżwiti, Birkirkara. Imma jkna Rożanna ma kellhiex iddum wisq iferraħ, thenni u tfarraġ lil-min kien hekk iħobbha li kien għod- du ġġennen warajha, Bħal warda kurja u friska li għadha kemm hexxqet għodu għodu, bintu kellha tidbiel, żaqa' u tinut taħt l- isbaħ sema tar xebbiegha. Għalhekk kif jista' snissierha ma jib- il-faraġ ta' , il-ġid kol U tabilħaqq jġibu l-ferħ u l-paċi, hejn ji lu saħansitra. iniktub lit-Testuient il-f da ħaġa ta' għa, ulied ' jitniehed u jgħidilha kollu mnikket : t l-għaxqa ta' ommok, u tad-dar U 1. bosta u bosta drabi, huma l-ulied li fil-funilja waqt li jżidu jsaħħu u jkattru r-rabta' ta' Mlux ta' b'xejn Il-imgħoddi, kif insibu adlim, kienet magħduda bħiu- ġel miżżewġin ma jkollhomx jb dik li mara u ra B'danakollu, issa. li bintu kienet t għalqet għajnejha darba għal dejjem dar il-poeta sfat baħħ u xejn nia kien baqa' fiha xi jlerrħu, xi isertbu, xi jhennih, Xejn ma swielu 'l missierha: jagħ- inel minn kollox hiex jeħlisha minn dwiefer il-niewt : CI isbaħ għalik, ja quddiem igħidilba, mbik il-versi jdonmin għodod ta' mħabbti u mħubbet ommok binti, ma swew xejn u tfarrku l-għadu qalil tal-ġmiel ta' ħajtek, ki u qalbu Maqsuma, U mifnija bil-għali. Dawn fihom taħbit, ġwi, għali u niket li ma jitfissrux, għaliex biex issalva 'l uliedek tagħmel aktar milli tista' u tiflaħ, Met u taf ll huma, bħalina jistqarr wisq tajjeb il-poeta mġarrab, jbiċċa minn ħa r moħħi, qisu l- ha f Planto Anti tu Ġiuseppe GI jtek um minn ħajjet martek. Bħalissa, qed NI iż żewġ poeżijiet bit-Taljan, waħda, jisim- ico' ' Giosue Carducci, u l-oħr a TLacrvimae' armi. 'It- ejn sbieħ. u kommoventi, ta' Ghis- rini'iżjed minn ma tisboq lil-ta' tiġbor u tħaddan fiha għadd ikbur ta' ġi j dawn it-tnejn. Qabbluħomi it- tliet finukien bħalma għ: u taraw, a' Carducei, B'danakollu, ebda waħda minnhom Vassallo. Anzi nħossni żgur u ċert li Binti p lebterarji milli fihom amilt jien, 90 IL-Marri Intant, il-biki n 1 ilfiq u l-għali tal-poeta tagħna għal bintu ina jiswewdux biex jerġ jagħtiha l-ħajja kil kieku jixtieq, u tan- qas ma jillruttuwiu t-tamiet li jkun bena u fassal fil-ħohna rnsaħ- hra ta' frugħatu. —Kont inħobbok tassew u ħlift li mħabbti nissokta nkattar, kull ma jmur, għalik : ħlift Ji nagħmel minn kollox għall-ġid tiegħek, għax l-isbaħ tamiet tiegħi kienu fik, Imma d-deir ta' tamieti u ta' xewqati sibt li bnejtu fir-ramel: hu ġġartat minnufih ma' l-ewwel żiffa riħ: u jiena bqajt fil-ħolma ta' frugħati…… , Hekk jagħlaq u jtemm il-poeżija tiegħu —Binti' Karmenu Vassallo — poeżija li ma fistux ma tibqax għal din u għal kemm. il-ġenera; joni oħra ta' ħala dokument ħaj ta' fidi għi- ħal f'Alla, ta' qima u għo ħaż-żwieġ Nisrani, ta' mħabba u għaqda bejn ir-raġel u wartu, m ta' ġibda u ħerqa għan-nieqa fil-kenn u s-sliem tad- dar. Għalkemm naf li stajt ġbidt inqas fil-tul, naf ukoll li kien baqagħli ħafna xi ngħid fuq dan il-poeta u m'għedtux. Ibda biex, barra miż-żewġ kotba ta' poeżiji U Nirien u T'Kwiekeb ta' Qal- bi, Karmenu Vassallo kiteb u ħareġ għad-dawl ukoll ktieb ħa- fif ta' proża mżewqa jismu alla taż-żgħażagħ u ktejjeb ieħor ta' prosodija jismu fMetrika Maltija li l-Professur Aqwilina, dil-'Kelmtejn Qabel' tiegħu, jirrikkmanda bil-qalb lil-kull min iħoss ruħu mxejjer lejn il-Għanja Maltija sew bħala kittieb ta' poeżijiet u sew bħala qarrej. Barra minn dawn l-erba' kotba tiegħu, Vassallo qaleb ukoll mill-Ingħż għall-Malti r-rumanz fa: muż ta' Charles Diek TA. Tale of Two Cities — Ġrajja ta' Żewġt Ibliet'. Sadattant lanqas ma heda jikteb xi poeżijiet oħra ġodda li, għall-ġmiel u l-qawwa. oriġinali tagħhom. inhux biss ma jagħmlux għajb lil-ta' qabilhom, imma. aktarx igħiddu- hom ukoll. Il-Għanja ta' Poeta tal-Bieraħ'', CTssa li…… 7 —Tifkiriet Tfuliti' li dehru f'Il-Malti ma' 'Il-Wied taż-Żeb buġ', 'Il-Għeneb taz-Ziia'. UUnknown Island' u oħrajn li dehru f'Lelien il-Malti, huma xi-wħud minnhom, Fl-istess ħin. eluf ta' semmiegħa kienu semgħul jaqra minn fuq i ediffu- sion'' sensiela ta' disa' taħditiet fuq Il-Malti u Ħajr Ġmielu' K. VASSALLO U L-PorżiJa TinGĦU 91 u sensiela ta' taħditiet oħra fuq Is-Salib Imqaddes fl-Arti'. Sew il-waħda u kemm l-oħra miż-żewġ sensiliet kienu mhux biss ingħoġbu, imma qanqlu saħansitra lil-għadd ta' ammiraturi tie- għu jf sru l-għoġba u l-għaxqa tagħhom f'diversi ġurnali tal- (sżira. Mudankollu, fuq kollox u qabet kollox, kienet u tibqa' l-poe- żija tiegħu dik li tagħmel lil-Karmenu Vassallo dak li hu, jiġi- fieri, bħalma kien stqarr u kiteb fi Afrique ' ta' Frar 1939 ir- rurpanzier u kittieb magħruf Franċiż ta' nisel Multi, M. Lau- rent Ropa, ' 'wieħed minn dawk il-ftit li jogħlew fuq l-oħrajn u li jissejħu ġenji'. U tabilħaqq, bħalma jżid igħd l-istess awtur. fil-ġmiel tal-poeżija oriġmali tiegħu, u l-ħeġġa tal-għaġeb ta' mħabbtu — dik imħabbtu fejn hemm jaħraq u jixgħel nar ta' xelx li ssibu biss fi ftit erwieħ magħżula — jagħmlu minn Kar- menu Vassallo wieħed mill-aqwa poeti ta' żmienna : wieħed mill- iqwa poeti ta' Malta, u mhux ta' Malta biss