izoDImech u Ħa Ftit nahseb jafu li Vincenzo Dimech kien involut f'xogħol ta' skultura ġewwa l-Knisja ta' Haż-Żabbar. Karmenu Bonavia kien ghamel aċċenn għal dan ix-xoghol f'artiklu li kiteb, interessanti hafna, f'Leħen is-Santwarju, No. 82, Festa Settembru 1996. L-isem tal-artiklu kien 'l-Altar Maġġur u l-Kor'. Dwar Vincenzo Dimech, Bonavia kien kiteb hekk: ''Fit-$ ta' Ġunju 1792, naturalment wara li tlesta l-artal bl-irħam l-iskultur magħruf Vincenzo Dimech liadem weraq u mazzettuni għal dan l-artal' (p.24). Dokument li hemm il-Kurja jikkollabora din l-informazzjoni u jaghti aktar dettalji dwar ix- xogħol li kien sar fuq dan l-artal. Anzi juri li dan Dimech kien hadem dan ix-xoghol qabel din id- data. In fatti, kien lejn l-ahhar tas-seklu tmintax, meta l-prokuratur tal-Veneranda Lampada ta' Haż-Żabbar qabbad lil Vincenzo Dimech biex jagħmel xoghol ta' skultura u induratura fuq l-altar maġġur. F'dik il-habta, l-altar maġġur ta' Haż-Żabbar kien għadu kif sar tal-irham. Skont dokumenti li hemm fil-Knisja ta' Haż- Żabbar, marbuta mal-ktieb tal-Veneranda Lampada, jiġifieri r-reġistru tal-Knisja li fih kienu jiġu rreġistrati d-dhul u l-ħruġ ta' flus ta' din l-istituzzjoni, li kienet responsabbli mill- hlasijiet ta' dan l-artal, insibu li l-ġbir ghal dan l-artal kien ilu ghaddej. F'paġna 12, hemm referenza ghall-ġbir li kien sar ghal dan l-artal mill-bejgh tal-qoton fis-sena 1790. Il-prokuratur responsabbli minn dan ix-xogħol kien qassis u kien jismu Dun Ġużepp Briffa. Skont l-istess reġistru tal-Veneranda Lampada, li l-isem tieghu eżatt hu Libro dell'Introito ed Esito e Conti della Veneranda Lampada di Casal Zabbar da Novembre 1783 fine Marzo 1973, Dun Ġużepp Briffa serva bhala Prokuratur tal-Veneranda Lampada ta' Haż-Żabbar bejn is- snin 1783 u 1793 (p.72-79). Fi kliem ichor, dan il-volum ikopri s-snin kollha tal-hidma tieghu bħala prokuratur ta' din l-istituzzjoni. L-att li fuqu nbena dan l-istudju. Dan l-att hu meħud mill-Atti Ċivili tal-Kurja. Skont dokument li hemm il-Kurja, dan l-artal tal-irham ha post artal iehor li jidher li kellu partijiet tieghu tal-injam. Dan nafuh minn dan l-istess l-att li kien irreġistrat il-Kurja tal- Arċisqof li f'dik il-habta kienet il-Belt. Dan l-att hu maghruf bhala Att Ċivili. Ġibidli l-attenzjoni ghal dan l-att Lorenzo Zahra. Jinsab fir-reġistru Numru 151, f. 339. Meta wiehed jitkellem dwar Atti Ċivili, ikun qed jitkellem dwar serje ta' dokumenti jew ahjar deċiżjonijiet meħuda mill- Kurja, eżattament mill-Qorti tal-Isqof li kienet tiehu hsieb kawżi ċivili marbuta mal-Knisja. Kien żmien meta f'Malta kien hawn aktar minn qorti wahda. Il-Knisja stess kellha aktar minn qorti waħda. Kellha dik kriminali u dik ċivili. Fil- qorti kriminali kienu jiġu deċiżi reati maghmula minn membri li kienu jaqghu direttament taħt l-isqof, bhal ma kienu l-qassisin, is-seminaristi u l-kjeriċi. Dawn ir-reati kienu jvarjaw minn Ritratt hu meħud mill-Liber Defunctorum tal- Parroċċa ta' Ħaż-Żabbar ut fih hemm mniżżla l-mewt ta' Dun Ġużepp Briffa. serq jew xi delitt aktar gravi bhal qtil jew anki xi atti fosthom ta' natura sesswali. Fiċ-ċivili kienu jaqghu kawżi ta' natura mhux mal-kważi kriminali bhalma kienu dawk marbuta ma' hlasijiet jew pagamenti mhux imhallsa jew djun magħmula minn membri li kienu jaqgħu taht l-isqof, Dan kienu jaqghu taht id-diċilura jċalario' Hi kienet kelma Latina li tfisser flus jew il-teżor, Il-kelma teżor hawn qed tintuża bhalma ghandna nsibuha wżata fil-Malti ghall- Ministeru tal-Finanzi. Imbaghad kien hemm il- tribunal taż-Żwieġ li kellu ħafna sezzjonijiet. Il- qrati tal-isqof tnehhew mill-Ingliżi fl-1828, biss il-Knisja kienet żammet il-qorti taż-żwieġ, waqt li ċ-ċensuri li l-Knisja setgħet tibqa' taghmel kienu biss ta' natura spiritwali u mhux aktar temporali. Jiġifieri żammet id-dritt li tohroġ skomuniki, iżda ma setgħetx litfa' persuni l-habs jew tordna hlasijiet f'każijiet li jikkonċernaw kawżi ta' natura ċivili jew kriminali. Dan il-każ imur ghall-ahhar żmien tal-kavallieri f'Malta. Kien żmien meta dawn it-tribunali tal- Knisja kienu ghadhom jiffunzjonaw. Fl-Atti Ċivili tal-Kurja ma jkunx hemm il-proċess, iżda biss tiġi reġistrata s-sentenza moghtija dwar il-proċess li jkun sar. Permezz ta' dan l-att partikolari, insiru nafu li l-iskultur Vincenzo Dimech kien ghamel dan ix-xoghol ta' skultura u induratura fuq l-altar maġġur tal-Knisja ta' Haż-Żabbar. Eżattament, ix-xoghol sar fuq l-iskannell tieghu. Din kienet f'dik parti, speċi ta' xkaffa li wiehed jara fuq wara tal-altari l-qodma, Ghada tidher fuq l-altar maġġur ta' Haż-Żabbar. Fuqha jitpoġġew. il-gandlieri. Jidher li ta' dan ix-xogħol, Vincenzo Dimech kien ghad fadallu jiehu erbatax-il skud. Parti mill-hlasijiet kienu dawk li jiehu l-injam tal- iskannell il-qadim. Ghal xi raġuni jew ohra, il-prokuratur Lampada ma riedx ihallsu jew ahjar jaghtih il-kumplament tal-hlas. Skont dan id-dokument, il-prokuratur tal-Veneranda Lampada kien qed joġġezzjona għat-tip ta' xogħol li kien ghamel Dimech. Il- Veneranda Lampada kien dik l-istruttura fil- Knisja li fil-passat kienet tiehu hsieb il-hlasijiet kollha marbuta mal-allar maġġur, mal-festi marbuta mieghu u max-xoghlijiet ġenerali li kienu jsiru fil-Knisja. Kif rajna, il-prokuratur kien is-Sinjur, Don Giuseppe Briffa. F'dan il-każ il-prokuratur kien qassis. Biss kien hemm perjodi, fejn kontra dak li wiehed jahseb, f'numru ta' knejjes kien isib prokuraturi li ma kinux qassisin. Il-lajċi kienu involuti sew u kien ikollhom rwol ċentrali fl- amministrazzjoni tal-Knisja indipendentament mill-kappillan. Huma kienu jahdmu fi struttura bhalma kienet il-Veneranda Lampada. Bhala prokuratur tal-Verteranda Lampada, Briffa kien jahdem indipendentament mill-kappillan. Kif kien jiġri dejjem, meta kien ikun hemm xi problema marbuta ma' hlasijiet fuq ix-xoghol maghmul minn artisti jew haddiema oħra, kienu jitqabbdu l-periti, biex jiġġudikaw ix-xoghol li jkun sar. Xi drabi dawn il-periti kienu sahansitra jitniżżlu fil-kuntratti li l-prokuraturi jaghmlu mal-artisti. Jiġifieri meta kien isir kuntratt quddiem xi nutar dwar xoghol artistiku fil-knejjes, il-prokuraturi kienu jniżżlu li huma jhallsu biss wara li jsir ix- xoghol u wara li periti jkun raw u ċċertifikaw li x-xoghol sar skont is-sengha. F'dan il-każ, ix-xoghol sar skont is-sengha. Il- periti iċċertifikaw li sar sewwa. Ghal xi raġuni jew ohra, Briffa ma riedx ikompli jhallas. B'hekk Vincenzo Dimech mar il-qorti tal- isqof biex jitħallas. Kienet kawża dwar il-flus kif l-istess titlu, 'alario' jindika. B'hekk nafu li sa dak ix-xahar, l-altar maġġur ta' Haż-Żabbar kien lest. Kontra dak li jiġri lum, dawn il-kawżi ma kinux jiehdu fit-tul biex jinqatghu. Fil-18 ta' April 1792 il-qorti tat-is-sentenza wara li kienet ordnat lil Briffa biex jidher quddiemha fil-ftuħ jew aħjar fl-ewwel jum tas-sena ġuridika tal-qorti tal-Knisja, jiġifieri fl-ewwel ġurnata tas-sena forensi. Taghtu l-hin, bejn id-disgha u l-ghaxra ta' filghodu. Is-sentenza kienet favur Dimech. B'hekk Briffa ġie ordnat li jhallsu u jekk ma kienx se jhallsu l-istess Qorti qaltlu li hu kien se jkun ''incontumaccia', jiġifieri se jiġi f'disprezz mal-qorti. Mill-ktieb tal-Veneranda Lampada ta' Haż-Żabbar, nafu li Dimech kien thallas fit-8 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena. Dan il-każ, bħal ħafna ohrajn ixejjen ċertu perċezzjonijiet żbaljati li qed jinbnew riċentament minn persuni li ma jifhmux fl-istorja u jiktbu li dawn il-qrati tal-Knisja kienu korrotti u mhux serji. Hawn ghandna każ fejn l-akkużat kien qassis. Il-kawża kontra tieghu nfethet minn artist talli ma hallasx. Il-qorti ekkleżjastika ma kellhiex problema taghti raġun lill-iskultur, la darba kellu raġun, u tordna lil-dan Briffa biex ihallas. Dun Ġużepp Briffa miet iż-Żejtun matul l-imblokk tal-Franċiżi. Matul dan l-imblokk, Haż-Żabbar bata hafna u kien milqut mill-balal tal-kanuni tal-Franċiżi. Numru ta' Żabbarin marru jsibu refuġju fiż-Żejtun. Briffa jidher li kien wiehed minnhom. Skont. il-Liber Defuinctorum, volum IV, ta' Haż-Żabbar, Briffa miet nhar is-16 ta' Marzu 1799 ġewwa ż-Żejtun. Il-ġisem mejjet tieghu kien trasportat lejn Haż- Zabbar fl-istess ġurnata li fiha miet. Hu ġie midfun fil-qabar tal-qassisin li hemm fil-kripta tal-istess Knisja Parrokkjali ta' Haż-Żabbar. Jghidilna li missieru kienu jismu Andrea u li kien mejjet. Briffa miet fl-età ta' madwar 63 sena. Fuq kollox, jurina kif il-Maltin kienu jharsu lejn il-hakma Franċiża. L-att tal-mejtin jiddeskrivi din il-ħakma bhala ż-żmien 'tal- persekuzzjoni Franċiża' jew 'persecutionem Galliorum' Mi Nagħlaq billi nirringrazzja lis- Sur Michael Buhagiar li mingħajr l-għajnuna tiegħu ma kontx inkun f'pożizzjoni li nlesti dan l-artiklu. Is-Sur Buhagiar ġibidli l-attenzjoni ghal dokumenti interessanti dwar dan il-fatt li jinsabu fil-Parroċċa ta' Haż-Żabbar. Dan li ġej huwa transliterazzjoni tad-dokument li hemm fl-atti ċivili tal-Kurja.