Zewg minjaturi tal-Grammastru L'Isle Adam. minn KAn. ĠWANN AZZOPARDI, kuratur tal-Musew tal-Katidral. Fir-Rabat insibu diversi tifkiriet ta' l-ewwel Gran Mastru ta' l-Ordni li ħakem lil Malta, Fra Philippe Vil- liers de l'Isle Adam li ħa l-pussess tiegħu ġewwa l-mdina u li ġab l- Ordni tal-Kavallieri minn Rodi u miegħu ġab ukoll bosta tifkiriet ta' l-Ordni. Fit-teżor tal-Kolleġġjata ta' San Pawl, ir-Rabat, hemm kalċi tal-fidda li fis-sieq tiegħu hemm ħaġra ta' l- enamel bl-istemma ta' l'Isle Adam. Dan hu xogħol ta' arġentier ta' Pariġi tas-sena 1530/31 (1). Fil-Kunvent Ta' Ġieżu hemm iċ- ċella fejn dan il-Gran Mastru, li kien midħla tal-Kunvent, miet — fuqha hemm skrizzjoni mnaqqxa. fl-irħam li tfakkar din il-ġrajia. Fil-knisja mbagħad ġo urna fil-ħajt hemm m'dfun il-ġewwieni tiegħu kif tixhed skrizzjoni li qegħda tgħattih. Tifkiriet ħajjin huma l-Każin u l-Banda L'Isie Adam li jġibu ismu u li huma tant marbutin mal-festa li l- Arċikonfraternita ta' Sen Ġużepp tagħmel fl-Oratorju u fil-knisja tal- Patrijiet tal-Franġiskani Minuri. Ħsibt għalhekk li fil-festa ta' San Ġużepp nagħti tagħrif qasir fuq żewġ minjaturi ta' L'Isle Adam li ltqajt ma' slides tagħhom f'Londra u li jinsabu fi Ktieb Korali qadim u artistiku. llum aħna mdorrijin nużaw fit- talb tagħna messalini u Bibbji ta' delqs moderat f'idejna. Iżda qabel ma vvintaw l-istampa, fil-knejjes, is- saċerdoti u l-kantanti kienu jaqraw u jitolbu fuq l-istess ktieb, aktarx ta' daqs enormi, u miktub bl-idejn minn 'kopisti mħarrġin. F'okkażjonijiet speċjali su fi knejjes u istituzzjonijiet għonja, bħal katidrali u knejjes tal-Kawallieri, il- kitba kienet issir mhux fuq karta iżda fuq parċmina (jew ġild ita' ngħaġ ijsw ta'-mogħoż illustrat min- naħa waħda. It-test ta' l Iskrittura, bosta drabi akkumpanjat .min-noti tal-mużika għall-kant kien jiġi in- kwadrat f'bordura mżejna minn kuluri u fjuri, kultant b'figuri ta' persunaġġi konnessi mal-qari. L- ewwel ittrj mbagħad tal-lezzjoni jew ta' l-antifoni kienu jkunu kbar, indu- rati bid-deheb u ġo fihom kien jit- pinġa l-episodju tal-ġrajja. Dawn it- tpinġijiet jissejħu minjaturi. L-istudju tal-minjaturi hu suġ- ġett għal qalb ta' diversi studjużi u matul is-snin studenti w skulari jiv- vjaġġaw f'diversi bliet u pajliżi biex jistudjaw il-minjaturi tal-kotba kora- fi u jiggruppawhom skond l-oriġini tagħhom. Wieħed mill-aħħar studji serji sar milll-Professoressa Angela Daneu Latttanzi u jġib l-isem MANO- SORITTI ED INCUNABULI MINIATI DELLA SICILIA (2). L-awtriċi, qabel mietet, kellha ħsiebu xewqa li tiġi Malta biex tkompli iniċerka tagħha fuq il-min- jaturi ii jinsabu f'Malta. Għax f'Mal- ta wkoll jinsabu diversi kotba kora- li b'minjażuri sbieħ. Hemm korlezz- joni wisq sabiħa fil-Mużew tal-Kat- tidral ta' S. Ġwann. Dawn. il-kotba kollha kienu ġew regalati lill-Iknisja konventwali ta' l-Ordni minn diversi Gran Mastri — fosthom hemm seba' li kienu ġew kummissjonati mill- Gran Mastru L'Isle Adam għall- knisja konventwali ta' l-Ordni meta kien għadu Rodi. il-kavallieri aktar tard ġabuhom magħhom. f'Malta. Fil-katidral ta' l-mdina wkoll hemm xi kotba korali bil-minjaturi, fosthom hemm il-Codex Evangelio- rum Melitensis (3) ew test tal-Van- ġeli b'tant minjażuri żgħar, wieħed minn grupp ta' familja ta' kotba ko- talita' oriġini Siċiljana. Dan l-aħħar, studjuż ieħor, Valentino Pace ip- pubblika tagħrif siewi fuqhom (4). IŻ-ŻEWĠ MINJATURI TA' L'ISLE ADAM Niġu issa għal dawn iż-żewġ minjaturi. Jiena rajt slides tagħhom fil-Bibljoteka tal-Mużew tal-Kaval- lieri tal-Venerabie Order of St, John, li għandhom is-sede ċentrali tagħhom f'St, John's Gate, Clerk- enweit, Londra. Din hi il-fergħa Pro- testanta ta' l-Ordni. Iżda l-ktieb korali nnifsu qiegħ- ed mhux fi: Cierkenwell iżda fil- British Librarv. Jidher li dan il-ktieb hu l-Evan- ġeljarju għex iġib it-test ta' l-Evan- ġeliu. Iż-żewġ minjaturi ta' L'Isle Alam huma fil-parti li tittratta d-dħul ta' Kristu f'Ġerusalem. F'waħda Kiistu jidher dieħel trijon- fa'ment fil-Belt ta' Ġerusalem im- dawwar minn folla ta' nies jifirxu l- imnatar fl-art biex igħaddi minn fuq- hom waqt li f'rokna jinsab il-Gran Mastru L'Isle Adam bil-wieqfa liebes l-abiti korali bis-salib ta' l-Ordni, f'poża li tagħtik x'tifhem ii hu l-bene- fattur ta' dik l-opra, jiġifieri dak il- ktieb korali lussuż. Mad-dawra tal- paġna hemm girlanda rikka b'or- namenti ta' fjuri u motivi dekorativi oħrajn. Il-Minjatura l-oħra toħodna f'ċirkustanza storika li seħħet ftit wara. d-daħla trijonfali f'Ġerusalem. Kristu bagħat lil xi appostli jhejjulu għall-aħħar ikla ta' l-Għid qabel. il- Passjoni. U qallhom: Morru fir-raħ- aj ta' biswitkom. iżda l-ħaruf veru ta' l-Għid kellu jkun huwa. stess, bħalma kien ħabbar Ġwanni l-Batt- ista: DAN HU L-ĦARUF T'ALLA. Il-minfatura turi lil San Ġwann Battista bil-ħaruf f'idejh, simbolu tal-Ħaruf Veru li ġie sagrifikat fl-ikla ta' l-Għid. Għarkubbtejh f'riġlejh hemm il-Gran Mastru L'Isle Adam, liebes ukoll l-abiti korali u s-salib ta' l-Ordni. X'simboliżmu — il-Gran Mastru ta' l-Ordni ta' San Ġwann għarkubbtejh f'riġlejn il-Patrun Ew- lieni ta' l-Ordni — San Ġwann Battista. Żgur l) fil-kotba korali ta' l-Ord- ni wieħed isib aktar minjaturi fuq l- istorja ta' l-Ordni. Ta' min iqabber per eżempju dawn iż-żewġ minjatu- ri ma' dawk tas-7 volumi ta' kotba koraii li jinsabu fil-Mużew ta' San Ġwann u li kienu ġew regarati lill- knisja tal-Kunvent ta' l-Ordni minn L'Isie Adam innifsu. Dawn. il-kotba korali: hekk sbieħ ta' l-Ordni juru li l-kavallieri kienu jagħmiu kollox bil-propjeta' u ma jixxaħħux fis-servizz ta' Alla. Fuq kollox L'Isie Adam għex fi żmenijiet ta' diffikultajist finanzjarji kbar għall-Ordni, iżda xorta ma naqqas xe'n mill-qima dekoruża fis- servizz tal-Mulej. 1 Dan. il-kalċi jissemma fi studju ta' Charles Oman, The Treasures of the Conventual Church of St. John of Malta, pubblikat f'The Connoisseur ta' Londra, fl-1970 (vol .137), fil-ħarġiet ta' Frar, Marzu, April. Ara wkoll Dun Ġwann Az- zopardi, Il-Kalċi tal-Gran Mestru L'Isle Adam, fi Il-Festi Tagħna, 1979. 2 Dan l-istudju ġie pubblikat f'isem l-As- sessorato ai Beni Culturali ed Ambien- tali ta' Palermo. Kopja tinsab fil-Bibljo- teka ta' l-Arti tal-Mużew tal-Katidral. 3 Illum jinsab fil-Mużew tal-Katidral. Sa ftit ilu, l-Isqfijiet ta' Malta kienu jieħdu l-ġurament tal-ħatra fuqu. Kopja tiegħu tinsab fil-Mużew tal-Katid- ral, l-Imdina. 5 In-nies responsabbli ta' din il-bibljoteka, Pamela Wallis u Stella Dver huma ħbieb kbar ta' Malta. Din ta' l-aħħar għadha kemm ħarġet studju topografiku fuq il- veduti ta' Malta lii għandhom. Nirringraz- zjahom ta' kull għajnuna li tawni.