Tifkiriet mill- Qabel il-karozza saret parti mill- ħajja regolari tal-familja Maltija, għal ħafna min-nies tal-Kottonera, speċjalment Bormla u l-Kalkara, l-baj- ja sabiħa tar-Rinella kienet il-post fejn kienu jitgħallmu jgħumu. Faċli biex tintlaħaq u mżejna b'ramla ċkejkna u ħelwa kif ukoll b'inħawi blatin għal min kien irid jitgħallem kif jaqbeż u jgħum f'baħar fond. Matul l-istaġun tas-sajf kont tara gzuz ta' familji bit-tfal mexjin mgħobbija bil-basktijiet bil-ħobż u l-fliexken tal- luminata, u gruppi tal-Mużew niżlin jew telgħin it-telgħa xi ftit jew wisq iebsa li hemm tifred il-bajja min-naħa ta' fuq tal-Kalkara. Għalkemm fil- Port il-Kbir, il-baħar kien ikun nadif biżżejjed u saħansitra joffri svog ukoll lil min kien dilettant tas-sajd taħt wiċċ l-ilma jew li jtella' rizzi, gandoffli, tamar minn ġol-ġebel fil-qiegħ u frott ieħor tal-baħar. Darba kiensaħansitra daħal jiżfen denfil kbir li ġew jarawh l-eluf tan-nies sakemm gerrxuh lura 'l barra mill-bokka tal-port. Għalina tal-Kalkara, l-bajja kienet qisha l-bajja famuża ta' Riol Konna nafuha b'għajnejn —magħluqa:il- Porvlista, r-ramla, t-Tavla, Ħdejn il- Baħri, u Taħt l-Ilsien; kollha ismijiet li x'aktarx kienu jafuhom u jgħiduhom biss il-Kalkariżi. Ma rridux ninsew 7 li jmissu mal-Bajja tar-Rinella dak ' iż-żmien kien hemm inħawi ristretti tas-Servizzi Ingliżi, il-lidos ta' Bighi u taħt ir-Rikażli fejn setgħu jidħlu biss l-Ingliżi. Malta kienet għadha kolonja b'ħafna bċejjeċ minnha miċħudin għal niesha. Niftakar li meta konna nersqu lejhom b'xi ċattra li konna 'nissellfu' mix-Xatt jew mir-Rinella, konna naslu sal-konfini ta' dawn il-lidos imbagħad jiġu mill-ewwel il-baħrin: bil-lanċa jkeċċuna. Iżda r-rabta tal-Kalkara u r-Rinella mal-Ingliżi ma kellhiex l-ikrah biss. Propju fid-daħla għall-istazzjon tal- Wireless li ken hemm fit-tarf tan-niżla (jew telgħa, skont minn fejn tħares lejhal) kien ikun hemm għassa 24 siegħa kuljum baħri. Min jaf, ta' tfal li konna, kemm iffittajnih biex nidħlu nixorbu minn vit fil-kmajra li kellu malli tidħol. Qatt ma qalilna le. Il- Bajja tar-Rinella kienet għadha fi stat selvaġġ u la kont issib ħwienet u lan- qas bejjiegħa bil-vannijiet. L-awtur ta' madwar tnax-il sena qrib it- Tavla fil-Bajja tar-Rinella. Il-baħri. tal-Wireless konna nsibuh ukoll pront jgħinna meta — u mhux rari — kien iweġġa' xi ħadd minna. Min ħġieġa f'saqajh, min qabeż u sab il- blat, min gidmitu brama, min weħlitlu sunnara f'sebgħu…u min qalagħha f'xi ġlieda bejn il-ħbieb. Anki meta kien jinqabad dieħel jew ħiereġ xi fizzjal Ingliz mill-istabbiliment, il-baħri qatt ma naqasna. Kienu jsellmulil xulxinu dlonk jifhmu li kien hemm l-għajnuna x'tingħata lit-tfal. Personalment kont doqt minn dinil- każ MA NI , : z - MI ħal, su A taħ e — m'a qe a A ġenerożita meta darba jien u l-kuġin Victor, li kien jiġi jqatta' xi jiem magħna miż-Żejtun, iddeċidejna li ninżlu għall-bajja b'kemm kellna saħħa fuq il-biċikletta tiegħi, iżda meta ġejna biex nagħfsu l-brejkijiet dawn ma ħadmux u t-tnejn spiċċajna ġol- baħar quddiem il-baħri tal-għassa. Il- baħar f'dik il-parti kien baxx u mimli ċnagen kbar u blatiet li nqalgħu minn mal-ħajt u min rana naqgħu żgur li ma stenniniex nibqgħu f'sensina: Il-baħri kien qabeż mill-ewwel jagħtina l-ew- wel għajnuna waqfli nies oħra nġabru madwarna jaraw x'kien baqa' minna. Fortunatament, kemm Victor ukemm jien qomna fuq saqajna mill-ewwel u, bil-għajnuna tal-baħri; tlajna lura fit- triq fejn kien hemm il-biċikletta li, bħalna, baqgħet kważi intatta. Fil-Porvlista (msemmija ovvjament għall-bini tal-porvlista storika li għad hemm sal-lum) tgħallimt naqbeż fil- baħar: Propjament qabbiżni missieri għal ġol-ilma, imma tgħallimt. Qa- bel dik il-magħmudija tan-nar, kont ngħum biss. fir-Ramla fejn kienet teħodni ommi li ma kinitx taf tgħum. Ma ninsa qatt is-salvawomu tan-Navv Ingliża li kelli qisu serp oħxon imdaw- war ma' żaqqi b'ħafna ħbula u pajpi- jiet. Fit-Tavla, mbagħad, bħala żgħażagħ u adoloxxenti, konna 'niggradwaw' għall-għawm flimkien, ' tfajliet u ġuvintur. Kien hemm qatgħa. ta' blat — kbira biżżejjed biex tilqagħna hekk kif ' konna ninfexxew ngħumu u naqbżu, nilagħbu u nixxemxu. Dan il-post — iżda; eventwalment: kien tilef ħafna mill-faxxinu tiegħu meta sar il-proġett tat-tank-cleaning' farm tar-Rikażli u bdew 'isorġu fil-qrib it-tankers kbar: 1 taż-żejt; b'detriment għall-kwalità tal-1772 1973: L-awtur fil-bajja meta kienet għadha fl-istat selvaġġ ta' tfulitna. Ftit passi bogħod mit-Tavla kien hemm Taħt l-Ilsien. Minn hemm- hekk, l-aktar avventurużi fostna kienu jmorru fl-aħħar tal-ħadid li kien hemm fit-telgħa li tagħti għall-fortizza tar-Rikażli biex jaqbżu minn fuq l-ils- ien ta' blat ħiereġ minn għoli ġmielu, dejjem bir-riskju li ma jirnexxilhomx jevitaw il-parti baxxa tal-baħar. L- unika darba li niftakar li ġrat kienet meta baħri Ċiniż minn fuq tanker li kien sorġut fil-bajja ipprova jagħmel bħalna u spiċċa b'qiegħ ta' flixkun tal- ħġieġ f'rasu. Konna tellajnih it-Tavla u morna. niġru għand il-baħri tal- Wireless.di ċempel mill-ewwel għall- għajnuna mill-Isptar Bighi li dak iż- żmien kien għadu qed jiffunzjona. Dak l-inċident imdemmi kien urieni kemm kont għaqli li ma kontx naqbeż għal rasi minn fuq l-ilsien, bħallikieku li waqajt fil-parti baxxa saqajja kienu se jibqgħu f'posthom…….. Il-Bajja tar-Rinella, iżda, ma kinitx baħar biss. nħobbu mmorru ta' sikwit nesploraw il-katakombi ta' taħt ir-rampa kbira li hemm tħares għal fuq il-bajja. Kienet avventura oħra tat-tfal għax il-kata- 7 kombi mhux biss kienu perikolużi i Snin 60: Żewġ waqtiet akkaniti minn logħba futbol f''Ditch Park' fil-foss tar-Rikażli. minħabba l-istat tagħhom, iżda anki minħabba li faċli nimmarkaw b'xi taħżiża minn kull fejn konna ngħaddu, bit-torċ f'idejna u ngħassu sew għall-partijiet b'soqfa esaġeratament baxxi. 7 L-aħħar darba li morna fihom kien propju meta lħaqna dik l-eta' li kienet tagħtina l-lib- erta' noħorġu mill-konfini tal-Kalkara u nibdew niskopru d-dinja ta' mad- warna. Mhux immorru f'xi ġungla jew deżert, iżda l-Birgu, Bormla, l-Isla u, meta kien ikollna flus biżżejjed, il- Belt jew Raħal Ġdid. F'dik l-aħħar żjara lill-katakombi (ak- tar 'il ġewwa minnhom kien hemm il- famuż katakombi 'Ta' Ġużeppi' fejn kien jingħad li nqatel żagħżugħ minn kuġinuh stess) konna ħaffirna toqba fl-art ta' waħda mill-kmajriet qishom igloos tal-Eskimos li hemm fil-kata- kombi u fiha poġġejna landa żgħira b'karta ffirmata minna lkoll, apparti li Ikoll kemm konna, erbgħa jew ħamsa, tfajna wkoll sold kull wieħed, de- jjem bil-għan li xi darba..xi darba… nerġgħu mmorru u, billi nużaw il- mappa li ħażżiżna ta' malajr, insibu dik il-landa midfuna: Safejn naf jien, hemm għadhal Ma tistax tikteb dwar il-Bajja tar- Rinella mingħajr ma ssemmi wkoll il-kwartieri tas-suldati Ingliżi li kienu jgħixu hemm bil-familji tagħhom, iċ- ċimiterju ta' Wied Għammieq u l-foss taħt ir-Rikażli fejn, qabel sar il-proġett tat-tank-cleaning, kien hemm simenta li minnha għamilna speċi ta' grawnd tal-futbol: Konna nsejħulu Ditch Park (ara ritratti). ieled il-Kalkara, huwa attenda GIE ili ndir tal- jġiħiizan a tiv i Beni qatla) Bondin ibqa ta 0) A G Kal 1974) u l-aħħar Il-Fortizza tar-Rikażli kienet bħal ka- lamita għalina. Apparti li fiha kien hemm grawnd tajjeb tal-futbol li fih lgħabt mat-tim tal-Azzjoni Kattolika li kien imexxi l-mibki Dun Salv Mallia. Kellna flokijiet bil-kaxxi kbar ħodoru bojod qishom tar-Rugbv. Waħda mil- logħbiet memorabbli kienet kontra t-tfal tas-suldati u fizzjali stazzjonati hemmekk. . Konna 'rbaħnilhom 6-1, iżda kellna naħarbu minn hemm bil- ġiri hekk-kif is-suldati, xurbana sew, bdew jixħtulna' l-fliexken tal-birra mit-terazzini: li kien hemm iħarsu għal -fuqs il-grawnd. Dun Salv ma damx jaħsibha, kien qalilna jgħajjat: 'kulħadd jiġri b'kemm jiflaħ għall- Kalkaral' Wara xi snin ta' ab- bandun, illum: il- Bajja: tar-Rinella reġgħet ħadet il- ħajja. Il-proġetti ta' tisbiħ li saru fiha u għenu mhux. ftit biex in-nies reġgħet bdiet issib l-isvog tagħha — fiha… bħal dari. Iż-żgħażagħ:tal-lum qed igawdu l-faċilitajiet tat-tennis fejn qabel kien hemm l-istabbiliment. tal-Wireless. Meta ngħaddi minn hemm għadni sal-lum nittawwal u nistenna li senara lill-baħri għassa……………