ROGER ELLUL-MICALLEF Tobba Maltin matul iż-Żminijiet Meta ġejt mitlub nieħu sehem f'dan il-kungress u nitkellem dwar il-kontribut li tat il-professjoni medika lill-iżvilupp tas-soċjetà Maltija ħassejtni maqbud bejn ħaltejn. Minn naħa waħda deherli li kelli raġunijiet validi biżżejjed biex ma nilqax l-istedina, fosthom pressjoni ta' xogħol u l-fatt li r-riċerka li kien sejjer ikolli nagħmel kienet sejra toħroġni barra għal kollox mit-triq professjonali tiegħi tas-soltu. Iżda mill-banda l-oħra ħassejt li kont inkun ingrat ma' dawk it-tobba, Maltin bħali, li tul medda ta' mijiet ta' snin taw servizz tajjeb lil dan il-poplu li mhux dejjem deher grat lejhom. Dawn it-tobba jiffurmaw katina li l-aħħar ħolqa tagħha huma t-tobba ta' żmienna. Huma kienu dawk li għaddewlna l-għerf u t-tradizzjonijiet tagħhom. kif aħna obbligati li ngħadduhom lil ta' warajna. Kienet din ir-raġuni ewlenija li qiegħed hawn illum biex b'sens kbir ta' gratitudni lejhom nipprova ninseġ l-istorja ta' kif dawn mhux biss għenu kemm setgħu lil min kien marid skond ix-xjenza medika ta' żmienhom, imma taw ukoll kontribut lill- iżvilupp soċjo-politiku ta' pajjiżna, kif ukoll lil dak xjentifiku u dak artistiku-letterarju. Żminijiet bikrin It-tradizzjoni medika f'Malta hija waħda twila sewwa. L-ewwel tabib li jissemma' f'Malta huwa Domesticos. Ftit li xejn nafu fuqu; it-tagħrif hu meħud kollu minn skrizzjoni bil- grieg fuq irħama ta' qabar li l-istoriku Dun Injazju Saverju Mifsud' igħidilna li nstabet fl-1690 taħt l- :Oratorju ta' San Ġużepp ħdejn il-knisja tal-patrijiet ta' l-Ordni minuri fir-Rabat. Isemmih ukoll Fra Giuseppe Zammit li għex fis-seklu sbatax u li sejrin niltaqgħu 236 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET miegħu iżjed 'il quddiem. Zammit jista' jissejjaħ missier il-fakultà medika ta' Malta. Zammit igħid li Domesticos 'Floriut ante dominatum Saracenorum..' u jgħid li wieħed seta' jara l-irħama fid-dar tal-Ġiżwiti fil-kampanja'. Jingħad fuqu li kien nisrani u tabib u li għex għal 73 sena. Ciantar igħid li miet fis-sena 810, biss jidher li din id-data żbaljata żgur. Sfortunatament ħadd ma jaf sewwa fejn tinstab l-irħama. Skond Dr Jovce Revnolds aktarx li l-irħama hi tas-seklu sitta wara Kristu'. Għalkemm Domesticos huwa l-ewwel isem ta' tabib f'Malta żgur li qablu kien hawn oħrajn. Hekk per eżempju, fuq irħama ta' qabar f'katakombi ta' żminijiet Rumani jidhru numru ta' strumenti kirurġiċi. Dawn Sir Temi Zammit kien identifikahom bħala għodod li jintużaw fis-sengħa ta' l-insiġ u iżjed tard it-tabib u storiku Pawlu Cassar wera li dawn ma kienu xejn ħlief għodod kirurġiċi li kienu jintużaw fi żmien ir- Rumanf'. X'kien hawn fi żmien l-Għarab ma nafux imma wieħed jista' jippreżumi li dawn meta ġew Malta x'aktarx minn Sqallija, ġiebu tobba magħhom, wara kollox dak iż-żmien l-Għarab kienu fl-aqwa tagħhom. Lejn iż-żminijiet tan-nofs jidher li f'Malta kien hawn bosta tobba Lhud, jissemmew minn Wettinger fost oħrajn, Abram Safaradi u Xema Girbi'. L-aħwa Lagumina jsemmu numru ta' Lhud Maltin li jidher li marru jistudjaw u jaħdmu Sqallija fis-seklu erbatax u ħmistax bħal Leone da Malta, Simon Maltese u Lia Sabbat'. Xi wħud minnhom, bħal Angelo Anello, ċaħdu twemminhom — conversors — biex setgħu jibqgħu Malta, wara li tkeċċew il-Lhud fl-1492. Ma' dawn kien hawn ukoll tobba nsara; hekk nisimgħu bil-fjorentin lacobus Finus fl-12838, u fis-seklu ħmistax bil-katalan Micheli Ferriolu, b'Gaspar De Monbron, b'Johanni Beniveni, u b'Bartholomeo De Assaldo. Ħafna minn dawn jissemmew fl-istudju li wasal biex jippubblika Fiorini fuq l-isptar ta' Santu Spirtu'. Bosta minnhom kienu jiġu minn Sqallija. Hekk fl-1520 insibu li bħala tabib ewlieni ta' l-Università ta' l- Imdina kien hawn Bernardo de Munda, Sqalli minn Caltagirone li miet madwar l-1540. L-Ewwel Snin ta' l-Ordni Mal-miġja f'Malta tal-Kavallieri ta' San Ġwann fl-1530 ġie magħhom minn Sirakuża, fejn x'aktarx tgħallem u kien qed ROGER ELLUL-MICALLEF 237 jaħdem, Ġużeppi Callus. Callus magħruf b'mod żbaljat bħala Mattew twieled iż-Żurrieq, ingħata l-post ta' medicus fisicus fl-1537 biex igħin lil de Munda li saħħtu kienet bdiet tnin u qasmu bejniet- hom is-somma ta' erbgħin onze. Callus kompla jaqdi l-bżonnijiet ta' l-Università u ta' Santu Spirtu bejn l-1540 u l-1560 meta kiser difru mal-Gran Mastru La Vallette. Dak iż-żmien il-medicus chirurgus ta' l-isptar kien Joan Luca Ferriolo li nsibuh għadu jaħdem waqt il-pesta ta' l-1592 fi żmien il-Gran Mastru de Verdalle. Il-kirurgi Ravneri Bonello, impjegat f'Santu Spirtu sa mill-1517, Mastro Salvo Schembri u Ġużeppi Callus huma l-ewwel tobba Maltin imsemmija f'dokumenti. Callus spiċċa ħażin għax ittra li kiteb lir- Re ta' Spanja biex jipprotesta kontra l-aġir ta' La Vallette inqabdet u Callus spiċċa mgħallaq10. Fuq Schembri ma nafu xejn għajr li miet fl-Imdina fl-1560. Barra milli kienu jiġu tobba mill-Italja biex jaħdmu Malta, mal-Kavallieri ġew ukoll tobba minn Rodi, bħalma kien il-kirurgu Leonardo Mvriti u l-medicus fisicus Joanni Raimundo Calamia li ħa post Callus f'Ottubru tal-1561 u li kien fost ta' l-ewwel li għaraf il-miġja tal-pesta tal-1592-1593. Hekk Russo żżewweġ hawn tliet darbiet u kien l-ewwel rettur tal-Konfraternità tas-Sagrament meta din ġiet imwaqqfa fil-parroċċa tal-Portu Salvu fil-Belt. M'hemmx dubju li Malta kellha bżonn lil dawn it-tobba barranin, hekk naraw lil Pietro Parisi minn Trapani jintbagħat mill-Viċi-Re ta' Sqallija biex imexxi l-ġlieda kontra l-pesta fl-1593 u jibqa' hawn. Iżda jidher li dawn kellhom xi problemi biex jikkomunikaw man- nies. Fis-seklu sittax, u preċiżament fl-ewwel ta' Marzu ta' l-1596 Giovanni Domenico Mangion, li kien jaħdem bħala tabib il-Birgu, għamel talba biex jieħu post Dr Rosario Saura u jibda jaħdem ma' l-Università fl-Imdina u fir-Rabat. Dan Mangion igħid li barra l-kwalifiki u l-esperjenza li kellu, kien jaf ukoll jitkellem tajjeb bil-Malti; 'et quel che importa piu sendo Maltese intende et sa 238 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET Ma' dawn it-tobba barranin, madankollu, kien hawn ukoll tobba Maltin xejn inqas ta' ħila li studjaw u ggradwaw barra bħal, per eżempju, Gregorio Mamo li ġab id-dottorat fil-mediċina mill- Università ta' Salerno fl-1569, Francesco Garibo li sar tabib Napli fl-1586, u Giovanni Domenico Falzon li studja Ruma u laħaq tabib fl-159311. Gregorio Mamo ħadem flimkien ma' Parisi u Saltalla kemm waqt il-pesta u wara u jingħad li kien 'compagno indivisibile del Parisi' 9. Tul sekli sħaħ, anki ħafna wara li ġiet imwaqqfa skola medika f'Malta, żgħażagħ Maltin kienu jmorru barra sabiex jis- tudjaw il-mediċina. L-aktar li marru kien fl-Università ta' Salerno, minn fejn iggradwaw numru kbir ta' tobba Maltin, bħal Arkangelo Pullicino, imma anki f'Napli bħal Agostino Naudi u Saverio Arpa, u ġo Firenze bħal Henin, Magri u Grima. Tobba oħrajn marru ġo Franza bħal, Giovan Francesco Bonamico li ggradwa mill- Università Aix en Provence; dan ħa dottorat ieħor mill-Università famuża ta' Levden fl-Olanda. Università Franċiża oħra fejn marru bosta Maltin hi dik ta' Montpellier fejn iggradwaw tobba bħal Ġużeppi Demarco li għex fis-seklu tmintax. It-tobba Maltin tul is-snin kienu stmati u meqjusa daqs il-barranin. Ħafna drabi kienu jiġu msejħa biex jagħmlu konsulti flimkien magħhom. Ġieli ġara, kif naraw iżjed 'il quddiem fil-każ tal-pesta ta' l-1675, li l-Maltin batew għax il-Gvern ħa l-parir ta' tabib barrani flok tat-tobba Maltin. Dan is-seklu ra l-bidu ta' tagħlim fil-mediċina f'Malta f'sura ftit jew wisq formali meta fl-1676 il-Gran Mastru Nicola Cotoner ħatar il-Fra Dr Giuseppe Zammit, 'lettore' ta' l-Anatomija u Kirurġija ġewwa l-isptar ta' l-Ordni fil-Belt. Din kienet speċi ta' kattedra u kien unur kbir għal Zammit li kellu biss 33 sena meta ħa l-kariga. Minbarra li kien tabib, Zammit kien ukoll Kappillan ta' l-Ordni fil-Lingwa ta' Aragona. Ħafna jqisu li l-iskola medika Maltija bdiet minn dan iż-żmien, għalkemm it-tagħlim ma kienx xi wieħed strut- turat bħalma sar aktar minn mitt sena wara u lanqas ma kien hemm Università ta' l-istudji. ROGER ELLUL-MICALLEF 239 Fuq Zammit ftit li xejn nafu għajr li kien it-tabib ta' ħames Gran Mastri u kien igawdi fama kbira bħala tabib. Ftit li xejn ħalla kitba warajh, imma forsi kien l-ewwel tabib li deher jinteressa ruħu fil-wirt storiku ta' pajjiżna. Ir-riċerka tiegħu tinsab miġbura f'manuskritt li semmieh 'De Melitensibus Viris Sanctitate et Sapientia Illustribus Elogia'. Għall-kuntrarju tobba oħra ta' żmienu, bħal Bonamico, kif naraw aktar 'il quddiem, kitbu w ippubblikaw ferm iżjed. . Waħda mill-iżjed ġrajjiet importanti tul il-ħajja ta' Zammit żgur li kienet il-pesta li faqqgħet fl-aħħar ta' l-1675. Din kienet l-agħar pesta li qatt nafu li sofriet Malta u hemm min igħid li ddaħħlet minn baħrin Ingliżiżl. Din il-marda ġiet dijanjostikata korrettament mit-tobba Maltin, fosthom il-Protomedicus Gio. Sfortunatament il-Gvern ta' l-Ordni għażel li jemmen lil tabib barrani, Dr Giuseppe del Costo, li qal li ma kienet pesta xejn, imma 'febbre maligna comunicabile, ma non pestilenziale'22, Meta raw hekk it-tobba Maltin qabbdu lit-tabib Gian Francesco Bonamico biex jikteb rapport kliniku u jibagħtu lill-akkademji tal-mediċina ta' Pariġi, Firenze, Pisa, Ruma u Valenzja biex jitlob l-opinjoni tagħhom. Bonamico hu mingħajr dubju wieħed mill-iżjed tobba kolti li kellha Malta''. Ta' tmintax-il sena telaq Franza jistudja l-mediċina u hemm sar tabib. Imbagħad għadda bosta snin oħra jistudja f'ċentri fil-Ġermanja, fl-Olanda, fil-Belġju, fl-Isvizzera u fl-Italja. B'kollox dam għaxar snin barra minn Malta u meta ġie lura nħatar 'medico generale delle galere'. Aktarx li kien minħabba l-kuntatti tiegħu fl-Ewropa li għażluh biex jikteb lid-diversi akkademji. Dawn l-akkademji qablu mat-tobba Maltin imma, sakemm ġew lura r- 240 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET risposti, il-pesta kienet laħqet ħakmet sewwa. F'disa' xhur il-pesta qatlet madwar 11,300 ruħ fosthom sittax-il kirurgu u għaxar mediċi fiżiċi. Deskrizzjoni ta' din il-pesta ħallewhielna t-tobba Fra Filippo Cavallini li kiteb fuqha fl-167677 u L. Hasciac li kiteb dwarha sena wara77. Jingħad li wara li spiċċat il-pesta, Zammit issuġġerixxa lill- Gran Mastru li kellha titwaqqaf akkademja medika fejn setgħu jiġu diskussi affarijiet ta' natura medika u li tiġbor fi ħdanha t-tobba kollha. Din it-talba ġiet milqugħa, Zammit inħatar 'Principe delf Accademia' u t-tobba bdew jiltaqgħu kull nhar ta' Erbgħa. Fl-1690 il-Gran Mastru Gregorju Carafa ta lill-Akkademja l-foss ta' Sant'Iermu biex fih isir ġnien botaniku. Din kienet l-ewwel għaqda formali ta' tobba Maltin b'għanijiet akkademiċi. It-tabib Zammit ippresjeda din l-Akkademja bejn l-1679 u l-1694. Igħidilna l-istoriku Injazju Saverju Mifsud li Zammit ħa ħsieb ukoll iwaqqaf l-ewwel librerija medika, 'eretta dal Dottor Zammit nel Grand'Ospedale'26, Hu miet ta' disgħin sena u jinsab midfun fil- knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan. Hawn forsi ta' min wieħed jieqaf ftit biex jagħti iżjed tagħrif u ġieh lil Bonamico, li Zammit kiteb hekk dwaru fl-Elogia tiegħu: 'Vir latinus et graecis Litteris insigniter ex cultus, arte vero poetica multum claruit'27. Twieled fl-1639 u għex biss għal wieħed u erbgħin sena. Iżda fi żmien daqshekk qasir laħaq għamel isem kbir għalih innifsu mhux biss bħala tabib imma kif igħid CiantarŻS kien 'perito Astronomo, Geografo, Antiqguario, Geometra, Matematico, Medico, Fisico, Meccanico, Poeta et Oratore'. Ta' tmienja u għoxrin sena ġie maħtur tabib ewlieni tal-Flotta ta' l-Ordni. Kiteb fuq diversi suġġetti fosthom il-mediċina bħal 'De Epidemico colli tumore'. Kiteb ukoll fuq il-ġeografija fejn iddeskriva xi wħud mill-vjaġġi tiegħu li ħallielna fil-manuskritt 'Memorie dei Viaggi'. Bonamico hu meqjus bħala l-missier tal- botanisti Maltin. Fl-1670 ġabar tagħrif f'daqsxejn ta' ktejjeb fuq ħxejjex li jikbru Malta li semmieh 'Brevis notitia de plantis quae in Melita et Gaulo observantur' 7. Suġġett ieħor ta' natura botanika li kiteb fuqu kien l-hekk imsejjaħ Fungus melitensis li mhu fungu xejn u lanqas jikber Malta biss, 'Dissertatio de fuco spicato coccineo ROGER ELLUL-MICALLEF 241 Kiteb tliet kollezzjonijiet ta' poeżiji bil-Latin f'versi saffiċi li ddedikahom lill-Gran Mastru Nicola Cotoner; 'Laureae Cotoneriae' ippubblikat f'Lvons fl-1672 u 'Gratulatorii Plausus' f'Ruma sena wara u 'Gaudia Melitensia' li baqa' ma ġiex stampat u jinsab bħala manuskritt fil-Biblijoteka. Qabel ma nstabet il-Cantilena' ta' Pietro Caxaro minn Wettinger u Fsadni il-poeżija 'Meiju gie bI'UUard, u Zahar' ta' Bonamico kienet l- eqdem biċċa xogħol letterarja miktub bil-Malti. Din il-poeżija waslet għandna għax ġiet ikkupjata minn Agius de Soldanis u tinsab fil-manuskritt tiegħu fuq il-lingwa Maltija'2. Bonamico u x-xogħlijiet tiegħu għadhom ta' interess għal studjużi Maltin bħal Lanfranco'7, Mangion', u Cassola'', kif ukoll barra- nin bħal Reichert'5. Tobba oħra Maltin li kitbu fis-seklu sbatax kienu Giuseppe Cosseo li ppubblika t-teżi tiegħu fl-1636 f'Montpellier u Carlo Cosentino li Fra Girolamo Marulli jgħid li kiteb sunett bit-Taljan b'ġieh il-ktieb, 'T Natali delle Religiose Milizie' 99. Iżda jekk dawn it-tobba ħallew isem għall-għerf tagħhom, tabib Malti li għex f'dan is-seklu ħalla isem għall-karità u l-ħniena tiegħu. Dan it-tabib kien Niccolo Saura, li fir-Rabat waqqaf l-isptar li għall-ewwel issemma għal qaddisu, San Nikola, u aktar tard sar magħruf bħala Saura u għadu jġib ismu sa llum. Ftit nafu dettalji fuq ħajtu għajr li bl-atti tan-nutar Mario Saliba li jġibu d-data ta' 17.9.1654 ħalla ġidu kollu u dak tat-tifla tiegħu Isabella miżżewġa lil Andrea Castelletti kemm-il darba din tmut mingħajr tfal, għall-bini ta' sptar għall-fqar u morda kroniċi. Miet fl-1654 u l-isptar beda jinbena tlettax-il sena wara, ftit xhur biss wara li kienet mietet bintu. Zammit, li lil Saura ma kienx jafu, ikkonsidrah importanti biżżejjed biex daħħlu fil-lista li għamel ta' 140 Maltin distinti. Fil-ktieb ta' Ciantar insibu lil 242 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET L-Aħħar Seklu ta' l-Ordni It-tagħlim mediku f'Malta kompla jissaħħaħ matul dan is-seklu. Wara t-tmexxija ta' Zammit u dak li ġie warajh, il-kirurgu Giuseppe Farrugia, il-Granmastru Zondadori ħaseb u ra li kien hemm bżonn li t-tagħlim ta' natura klinika kellu bżonn bażi soda ta' anatomija u ddeċieda li jdaħħal id-dissezzjoni tal-katavii. Għal dan il-għan Zondadori bagħat lill-kirurgu Gabriele Henin, 'a sue proprie spese'S fir-Regio Arci-Spedale ta' Santa Maria Nuova ġewwa Firenze, biex jistudja l-anatomija. Meta Henin ġie lura Malta fl-1723 il-Granmastru de Vilhena laħħqu kap ta' l-iskola medika bit-titlu ta' 'Professore del Sacro Senocodio'39. Wieħed jista' jqis lil Henin bħala l-ewwel veru anatomista Malti. Michel Angelo Grima, wieħed mill-aqwa kirurgi Maltin ta' kull żmien, u alljev ta' Henin jgħid li Henin, 'in linguaggio Fiorentino esponeva con eleganza e chiarezza', Grima jkompli biex jiddiskrivi l-lezzjonijiet ta' Henin bħala 'veramente assai erudite ed assai intelligibile'38. Henin kien jieħu t-tagħlim bis-serjetà, narawh fl- 1743 igerger ma' l-awtoritajiet li l-istudenti mhux qed jistudjaw anatomija biżżejjed u jitlobhom itejbu l-livell ta' studju fl-iskola li kienet ġiet fdatha lilu''. Għajr li kien kirurgu famuż, tant li anki pazjenti minn Sqallija marru għandu għall-kura, u għalliem tajjeb, ma tantx nafu iżjed fuqu. Meta ġie lura Malta kien jitħallas tnax-il skud kuljum talli jaqdi d-doveri tiegħu kemm ta' kirurgu kif ukoll ta' għalliem. Iżjed tard beda jingħata għaxar skudi ta' kull operazz- joni ta' litotomija u ħames skudi kull meta jneħħi kataretta, imma f'dan il-każ il-ħames skudi kien jeħodhom biss jekk l-operazzjoni kienet tirnexxill, Baqa' jgħallem sa l-1753 meta marad mental- ment. Miet fil-ħmistax ta' Ottubru ta' l-1754. Minbarra lil Grima, li fuqu sejjer nitkellem ftit iżjed 'il quddiem, Henin kellu alljev famuż ieħor, dan kien it-tabib Michelangelo Magri li fl-1740 tawh il-post ta' 'Pubblico Incisore' fl-anatomija fl-isptar ta' Santa Maria Nuova ta' Firenze u tmien snin wara nsibuh ''Maestro' ta' l-Anatomija u l-Fiżjoloġija fir-Regio ROGER ELLUL-MICALLEF 243 Spedali di Messina'S. Magri ma kienx l-uniku professur Malti fi Sqallija fis-seklu tmintax. F'Palermo nsibu li l-Professur ta' l-ostetriċija kien it-tabib Malti Emmanuele Grillet'2. Hawn nixtieq niftaħ parentesi żgħira biex insemmi żewġ tobba li f'dan is-seklu kellhom fama ta' matematiċi tajba. Zahra twieled Malta fl-1730, studja l-mediċina u ggradwa fl-Università ta' Napli. Jidher li lil Zahra iktar kienu jinteressawh ix-xwieni milli l-mediċina għax taħt Pinto sar 'molto esperto nella guida dei vascelli. Zahra għamel xi żmien ir-Russja fejn iż-Żar qabdu jarmalu xi xwieni u fl-aħħar fdalu l-kmand ta' waħda minnhom. F'Petroburgu Zahra ltaqa' ma' matematiċi kbar, fosthom Leonard Euler. Hu ħalla r- Russja fl-1779 u mar Sqallija fejn barra li għallem il-matematika għen ukoll fir-rikostruzzjoni tal-port ta' Catania. Fl-istess żmien bejn wieħed u ieħor ta' Zahra, Malta kien hawn tabib ieħor li kien igawdi fama ta' matematiku kbir. Dan kien Filippo Zammit li twieled fl-1719 fiż-Żurrieq. Kien jaħdem fl-isptar ta' Saura. Miet fl-1796 u jinsab midfun fil-knisja ta' Santu Wistin fir-Rabat. Meta miet ħalla hu wkoll flusu kollha lill-isptar fejn ħadem $. Mal-mewt ta' Henin it-tagħlim tal-mediċina f'Malta mar lura. Għal ftit ta' żmien kien ħa r-riedni f'idejh Dr Enrico Maggi li Grima jsejjaħ 'uno dei piu insigni professori di medicina in questa nostra patria', imma wara ftit dan tatu puplissija u spiċċa nofsu para- lizzat88. Minħabba l-indħil ta' l-Inkiżitur il-post ta' Maggi ma mteliex għax hu ried li dan il-post jieħdu t-tabib personali tiegħu Dr Vincenzo Galli, 'condiscepolo' ta' Grima'8. Hawn jidħol fix-xena dak li ħafna jqisu l-iktar kirurgu ta' fama li qatt kellha Malta, għall-inqas jekk wieħed ma jqisx xi pproduċiet Malta fis-seklu għoxrin. Dan kien il-kirurgu Mikelanġ Grima'5. Bla ebda dubju Grima hu t-tabib Malti li l-aktar inkiteb fuqu. Twieled il-Belt madwar is-sena 1730. Għall-ewwel beda jistudja l-kirurġija taħt Henin fis-Sacra Infermiera u x'aktarx kien l-assistent tal-kirurgu tal-ħabs, it-tabib Lott'f. Grima ħalla Malta fl-għaxra ta' Mejju ta' l-1750 u mar Firenze biex jitħarreġ aħjar fl-isptar fejn qablu kienu marru Henin u Magri, jiġifieri Santa Maria Nuova. Kemm dam Firenze żamm korrispondenza kontinwa ma' Agius de Soldanis, u 244 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET ħafna minn dawn l-ittri għadhom jeżistu. Ikkorrisponda wkoll ma' Injazju Saverju Mifsud. Għall-bidu sabha diffiċli, kif sabuha bosta minn dawk it-tobba li kellhom iħallu Malta biex jistudjaw f'pajjiż ieħor. Barra li kien nieqes mill-flus jidher li kien ukoll xi ftit imdejjaq. Grima ggradwa fil-mediċina u fil-filosofija fl-1754 mill-Università ta' Pisa u mill-ewwel beda jaħdem fl-isptar ta' Santa Maria Nuova. Hawn bdew l-esperimenti tiegħu tuq il-klieb — esperimenti ta' kif tħit ġrieħi fl-imsaren b'mod ġdid — b'sutura spirali. Dan ix-xogħol Grima ppreżentah fil-laqgħa li saret fis-Sacra Accademia Fiorentina fil-5 ta' Ottubru ta' l-1756 u fl-1760 ippub- blikah f'Pariġi bit-titlu ta' ''Del Nuovo e siċuro metodo di cucire g'intestini' u ddedikah lil Pinto. Din hi aktarx l-ewwel biċċa xogħol ibbażata fuq riċerka oriġinali li ġiet ippreżentata barra minn Malta minn tabib Malti. Wara tmien snin Firenze, Grima ħass li kellu jmur Pariġi biex ikompli jitħarreġ fil-kirurġija. Hawnhekk fl-1761 rebaħ kompetizzjoni mnedija mill-Akkademja Kirurġika ta' Pariġi bix-xogħol tiegħu fuq leżjonijiet fil-moħħ wara trawma fir-ras. Dan ix-xogħol, ''De cranii repercussione'' ma nafux jekk qatt ġiex ippubblikat. Hu wieħed mill-ħames xogħlijiet mit- lufin ta' Grima'S. B'dan ix-xogħol Grima rebaħ medalja tad-deheb u ħames mitt lira franċiżif. Fl-1760 Grima mar Kassel, fil- Ġermanja ma' l-armata Franċiża, fejn għal sentejn sħaħ ħadem l-isptar idewwi suldati li ħadu sehem fl-hekk imsejħa gwerra ta' seba' snin (1765 — 1763). Din l-esperjenza Grima jistqarr li tgħallem ħafna minnha. Fl-1773 kiteb dwarha u ppubblika ġo Firenze 'Della Medicina Traumatica'. F'Settembru ta' l-1763 Grima rritorna Malta fejn ma tantx ġie milqugħ tajjeb mit-tobba tas-Sacra Infermeria, għax beżgħu, kif fil-fatt ġara, li Grima sejjer ikun il-kirurgu ewlieni ta' l-isptar. Wara l-mewt ta' Dr Magri fl- ROGER ELLUL-MICALLEF 245 1765, il-Granmastru Cottoner fdalu wkoll it-tmexxija ta' l-iskola medika li Grima jgħid li kienet 'totalmente decaduta'$8. Grima rnexxielu jirriforma l-iskola medika u taħtu laħqet l-ogħla livell għal ħafna snin. Biex igħin lill-istudenti ġabar numru ta' lezzjonijiet ta' l-Anatomija u ppubblika nofshom Venezja fl-1781 bħala 'Institu- zioni d'Anatomia'. Dan kien l-aħħar ktieb tiegħu. Fl-1769, eżatta- ment fl-għoxrin ta' Ottubru, il-Papa Clement XIV ikkonferma t- twaqqif ta' l-Università tagħna mill-Granmastru Pinto'l. Fl-1771 twaqqfu l-fakultajiet tal-liġi u tal-mediċina. Minbarra Grima l-kirurgi li kienu jaħdmu fis-Sacra Infermeria kienu Michele Grillet, Giuseppe Farrugia u Antonio Labini, dawn ukoll x'aktarx kienu jieħdu sehem fit-tagħlim. Giorgio Locano li kien studja u ggradwa Montpellier fl-1749 beda jgħallem il-botanika u s-suġġetti oħra li ma kienx igħallem Grima. Hadem għal xi sentejn u nofs fi Franza u fl-1751 inħatar membru ta' l-Akkademja rjali Franċiża tax-Xjenzi. Locano ma tantx kien jin- gwalaha ma' sħabu u wisq inqas ma' Grima. Mal-mewt ta' Pinto fl-24 ta' Jannar ta' l-1773 Grima tilef protettur importanti. Fi żmien 19-il jum Locano pperswada lill-Granmastru l-ġdid Ximenes de Texada biex jagħti l-post ta' Grima lilu, għax, kif qallu, l-għalliem ta' l-Anatomija u l-'Principe dell Accademia dei Medici' minn dejjem kien tabib fiżiku u mhux kirurgu. It-tobba l-oħra xejn ma laqgħu tajjeb din id-deċiżjoni għax wara li pprotestaw mal- Granmastru, Ximenes reġa' ta l-post lura lil Grima'9. Fid-djarju tiegħu, Agius, ħu Agius de Soldanis, kiteb fit-18 ta' Frar 1773, ''il Gran Maestro ha rimesso nel suo luogo il Sigr. eccellente Grima senza pregiudicarlo niente''S. Jidher li f'daż-żmien Grima kien marid, probabbli bit-tuberkulożi għax talab permess biex imur Pisa għal sitt xhur 'e prendere l'acque minerali'S7. Grima telaq fil-15 ta' Ġunju ta' l-1773 imma ma għamilx is-sitt xhur ta' kura li kellu bżonn għax ġie lura f'Ottubru. Fiż-żmien li Grima kien imsiefer Locano 246 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET reġa' rnexxielu jieħu t-tmexxija ta' l-iskola medika f'idejh u din id-darba żammha 5. Għaddew sentejn u f'Marzu tas-sena 1775 insibu lil Grima jmexxi Istitut ieħor ta' studji għall-'barberotti chirurgi', fundazzjoni simili bħal dik li kien waqqaf oriġinarjament Cottoner. Dan l-Istitut iffinanzjah il-Bali Clemente Ressegnier'. Ximenes miet f'Ottubru ta' l-1775, u l-Granmastru ta' warajh, De Rohan, għaxar xhur wara għaqqad mill-ġdid iż-żewġ skejjel u poġġa għal darb'oħra lil Grima bħala kap'Ċ. Jidher li għal Locano s-sena 1776 ma kienet sena tajba xejn, għax meta sar Protomedicus ġdid il-post ħadu Lorenzo Thein''. Grima rtira f'April ta' l-1797 u warajh għal żmien qasir ħa t-tmexxija ta' l-iskola Aurelio Badat. Grima miet fil-25 ta' Awissu ta' l-1798, u jinsab-midfun fil-knisja tal-Franġiskani Minuri l-Belt fil-kripta tal-konfraternità tas-Sagrament, post li sabu ftit ilu, it- tabib Pawlu Cassar. Grima ra d-disfatta ta' l-Ordni u l-miġja f'Malta ta' Napuljun; kien żmien ta' taqlib kbir. Ġimgħa wara mewtu l-Maltin qamu kontra l-Franċiżi. Hija tassew ħasra li Malta kienet daqshekk xħiħa ma' Grima, kif fil-fatt ma' ħafna minn uliedha li tant għamlulha ġieh u baqgħet ma fakkritu mkien. Tabib Malti ieħor li għex matul dan is-seklu kien Giuseppe Demarco. Għalkemm ma jidhirx li kien involut fl-iskola medika xorta waħda ħalla warajh isem kbir bħala tabib''. Hu twieled Bormla fl-1712 u wara li studja fil-kulleġġ tal-Ġiżwiti mar Montpellier fejn fl-1744 iddefenda b'suċċess it-teżi tal-lawrja tiegħu ''Dissertatio phisiolo- gica de respiratione, ejusque uso primario''60. Dan kien l-ewwel xogħol fuq is-sistema respiratorja miktub minn Malti. Wara li żżewweġ fl-1748 għex u ħadem l-iktar fl-Isla u l-inħawi tagħha. Kiteb bl-iktar mod prolifiku fuq diversi suġġettie' speċjalment fuq il-mard ta' żmienu — mard li jittieħed, imma anki fuq suġġetti anatomiċi, fuq il-grieżem, l-ażma, mard tal-fwied u d-dijabete. Kiteb trattat fuq il-mard li ltaqa' miegħu Malta bejn is-snin 1763 u 1787, l-hekk imsejjaħ, 'Fasci Morborum Melitensis. Barra minn hekk kiteb żewġ trattati fuq il-matematika u ieħor fuq il-fiżika. Fl-1765 jidher li kellu xi tilwim ma' sħabu t-tobba u b'bandu l-Gvern żamm lill-ispiżjara u t-tobba l-oħra milli jiddispensaw ir-riċetti tiegħufŻ. Din it-tilwima ma damitx iżjed minn ġimgħa. Hija ħaġa stramba li għalkemm jidher li Demarco kien studjuż ta' livell għoli ROGER ELLUL-MICALLEF 247 ta' l-inqas daqs dawk li kienu jgħallmu Sacra Infermerija hu qatt ma ġie mitlub biex jieħu sehem f'din l-iskola. Miet il-Belt f'Awissu ta' l-1789 imma ndifen fil-knisja parrokkjali ta' Bormla. Is-seklu tmintax ra l-bidu ta' tradizzjoni oftalmoloġika Maltija634 li baqgħet ħajja tul is-sekli u għadha valida sa llum. Barth beda l-istudju ta' l-anatomija u tal-kirurġija tiegħu taħt Grima. Minn Malta Barth mar ikompli jistudja fl-isptar ta' Santu Spirtu f'Ruma. Hawnhekk induna bih Fra Francesco Carlo Von Smitmer, Kommendatur ta' l-Ordni u Kanonku fil-Kattidral Metropolita ta' Vjenna. Smitmer ħajjar lil Bartħ imur Vjenna fejn seta' jkompli l-istudji tiegħu aħjar. Fi Vjenna l-fortuna baqgħet tgħinu għax Barth iltaqa' mal-Baruni Van Swieten minn Lejden — belt li dak iż-żmien kellha waħda mill-aqwa skejjel mediċi fl- Ewropa. Van Swieten kien għadu kif ġie mqabbad ftit qabel mill- Imperatriċi Maria Tereża biex jirrijorganizza l-Università u speċjalment. il-fakultà tal-mediċina. Van Swieten mill-ewwel impjega lil Barth ma' l-Università hekk kif intebaħ bit-talenti tiegħu. Jingħad li waqt li kien Vjenna Barth tħarreġ fil-kirurġija ta' l-għajnejn mill-Baruni Wenzel. B'xorti tajba Barth irnexxielu jfejjaq lit-tifel ta' l-Imperatriċi minn marda f'għajnejh. Dan it-tifel wara sar l-Imperatur Ġużeppi II. Fl-1773 Barth ġie maħtur Professur ta' l-Anatomija u tal- Fiżjoloġija u fl-istess waqt Professur ta' l-Oftalmoloġija, kattedra li ġiet maħluqa apposta għalih. Kien l-ewwel Professur ta' l-Oftal- moloġija fl-Università ta' Vjenna u kien għad għandu biss disgħa u għoxrin sena. Barth kellu wkoll it-titlu ta' Oculist ta' l-Imperatur u kien ukoll Kunsillier Imperjali fil-Gvern Awstrijak. Barth mela din il-kattedra b'unur kbir u kienu jmorru jitgħallmu fil-klinika tiegħu tobba mill-Ewropa kollha, fosthom Josef Beer li wara sar oftal- mologu kbir ieħor. Barth kien kollezzjonist kbir ta' l-antikitajiet u kien ħabib ta' l-iskultur famuż Taljan Canova. Meta miet il-kollezzjoni tiegħu spiċċat għand l-Imperatur Leopoldu JIS: 65. Ma għandna xejn x'juri li Barth qatt reġa' żar Malta għalkemm fl-1798 kien wera x-xewqa tiegħu lill-Imperatur li jiġi lura Malta. Forsi t-taqlib li sar Malta mat-telqa tal-Kavallieri u l-miġja tal- Franċiżi ġegħluh ibiddel fehmtu. Miet f'April ta' l-1818, u skond 248 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET il-Filologo Maltese' tfakkar f'laqgħa tas-'Società medica d'incoraggiamento' tnejn u għoxrin sena wara minn Dr Gian Carlo Grech Delicata li sejrin niltaqgħu miegħu ftit iżjed 'il quddiem'6, Tobba Maltin oħra li mxew wara l-passi ta' Barth jistgħu jis- semmew hawnhekk, tobba bħal Lorenzo Manche (1846-1921) li kien l-ewwel professur ta' l-oftalmoloġija fl-Università tagħna bejn l-1880 u l-1907, ibnu Charles (1875-1936) li kien Kurunell fl-Armata Ingliża, il-Professur Alfredo Vassallo, li l-Konti Sir Luigi Preziosi jsejjaħ 'mio insigne predecessore e maestro'S'. Luigi Preziosi laħaq professur fl-1924 u akkwista fama kbira ta' oftalmologu 'l barra minn xtut artna. Il-ġlieda kontra t-trakoma f'Malta mibdija mill- Professur Manche tkompliet b'suċċess mit-tabib Ċensu Tabone li għal xi żmien, bħala Konsulent ta' l-Għaqda dinjija tas-saħħa (WHO), iġġieled lil din il-marda anki fil-lvant mbiegħed, u mit- tabib Francis J. Damato$' li ħalliena biss ftit snin ilu. Żmien il-Franċiżi Sitt ijiem wara li ġie ffirmat l-armistizzju abbord L'Orient bejn Franza u l-Ordni, Napuljun Bonaparte b'digriet tat-18 ta' Ġunju ta' l-1798 abolixxa l-Università/0. Ma' l-Università waqfet ukoll l-iskola medika. Is-Sacra Infermeria ttieħdet bħala sptar militari għall-użu ta' truppi Franċiżi. Il-morda li kien hemm inġarru fil- monasteru tas-sorijiet tal-Maddalena l-Belt li beda jintuża bħala sptar ċivili/l. Għall-bidu nsibu bosta tobba bħala membri tad- diversi muniċipalitajiet li ħolqu l-Franċiżi. Hekk, per eżempju, Dr Manwel Micallef fil-muniċipalità ta' Casal Fornaro (Qormi u Luqa), Dr Franġisk Falzon f'dik tal-Mosta, Dr Alexander Zammit fiż-Zejtun u Dr Saver Bernard fl-Imdina. Xi wħud kienu saħansitra Presidenti bħal Dr Mikelanġ Azzopardi fil-muniċipalità tas- Siġġiewi u Dr Pawlu Mallia f'dik taż-Żejtun/2. Mar-rewwixta tal-Maltin kien hemm tobba li nqabdu assedjati fil-bliet u dawk li għażlu l-kawża Franċiża u tobba oħrajn li ħarbu mill-ibliet u ngħaqdu mal-Maltin fil-kampanja. Hekk insibu fil-bidu ta' Frar ta' l-1799 lit-tobba Franġisku Dimech, Franġisku Leon Gravagna, Ġanni Grech, Saver Micallef u Aurelio Badat jiffurmaw il-Kunsill tas-Saħħa fiż-żmien li kienu assedjati fil-Belt'5. Tabib li jidher li ħaddan il-kawża Franċiża kien Nikola Randon (1764-1837) li studja l-mediċina fl-Università ta' Salerno. ROGER ELLUL-MICALLEF 249 ħadem b'xejn fil-Kottonera tul is-sentejn ta' l-imblokk u meta l- Franċiżi ħallew Malta mar magħhom u serva ta' tabib ma' l-armata Franċiża fl-Italja u fi Spanja. Randon inqabad priġunier mill-Ingliżi f'Pampalona meta baqa' hemm mal-feruti wara l-irtarata tal- Franċiżi f'Novembru ta' l-1813. Nikola Randon ġie lura Malta wara li ġiet iddikjarata l-paċi u ħadem mal-Gvern bħala tabib prinċipali fl-Istituto di Carità sal-ġurnata li miet. Fl-aħbar tal mewt tiegħu fil-Government Gazette ta' 18.1.37, Randon jingħad li kien ''a person of much learning and experience in the medical profession''/4. Igħidilna Dr Testa fil-ktieb tiegħu 'Maż-żewġ Naħat tas-Swar', li biex il-Maltin kienu jkunu żguri li fost dawk li kienu qed iħallu l-bliet ma kienx ikun hemm spiji Franċiżi, il-Maltin mill-ibliet kienu jittieħdu fil-kamp ta' San Ġużepp u mbagħad jintbagħtu Għawdex. Hekk ġralhom għal xi żmien it-tobba Bjaġju Consoli, Lawrenz Cassar u Franġisk Scicluna li kienu ħarġu mill-Belt. Wara ftit il- Kungress kien tahom permess biex jiġu lura Malta u jaħdmu hawn fost il-battaljuni tal-Maltin. Kienu bosta t-tobba li ħarġu mill-ibliet u ħadmu mal-Maltin fil-kampanja fosthom Angelo Pace, Mikiel Adriano, Leopoldo Bernard li kien jieħu ħsieb il-morda ta' Bir- kirkara u li ħafna minnhom daħħalhom f'daru, li bidilha fi sptar żgħir', u Gio Batta Savdon li kien maħtur minn Ball biex jieħu ħsieb il-battaljun taż-Żurrieq'. Storja traġika hi dik tat-tabib Giovanni Spiridione Bruno li hu wkoll ħareġ fil-kampanja. Iżda billi oħtu kienet miżżewġa lil Ġużeppi Maurin, li kien President tal-muniċipalità tal-Lvant (Bormla, Isla, Birgu) il-folla ssuspettat fih. Xlewh bħala spija fil- qorti ta' l-Imdina imma l-Imħallef Ġużeppi Debono ma sabux ħati. Meta l-Maltin riduh xorta waħda jikkundannawh għall-mewt Debono rrifjuta. Bruno nqatel xorta waħda mill-folla hekk kif ħareġ mill-Qorti. Kellu biss tlieta u tletin sena'7. L-Ewwel Seklu ta' Ħakma Ingliża F'Ottubru ta' l-1800, ftit ġimgħat wara li l-Franċiżi kienu ħallew Malta, Sir Alexander Ball reġa' waqqaf l-Università mill- ġdid'6: 77, u bħala parti mill-Università twaqqaf il-Colleghum Medicum b'Ludovico Abela bħala Professur tal-mediċina. It- tagħlim ta' l-anatomija u l-kirurġija tħalla f'idejn Aurelio Badat, li 250 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET kien jaħdem ma' Grima, għalkemm Badat ma jidhirx li qatt sar Professur. Għall-ewwel it-tagħlim xejn ma jidher li kien organizzat għax wara li rtira Badat għall-ħabta ta' l-1810, l-istudenti kienu jmorru jitgħallmu privatament l-ewwel għand Dr Agostino Naudi u aktar tard għand Dr Gavino Portelli. Jingħad li offrewlu l-kattedra tal- mediċina ta' l-Università ta' Napli fejn qabel studja biex sar tabib. Il-pesta li laqgħet lil Malta fl-1813 għamlet ħerba u tefgħet kollox lura'. Mal-mijiet kbar li ġarret magħha qatlet mill-inqas. tlettax-il tabib, fosthom lil Dr Francesco Lorenzo Gravagna li kien iddajanjostika l-ewwel każS)0: 81, Minn ftit wara l-għoxrinijiet ta' dan is-seklu l-affarijiet ġew organizzati aħjar. Ġew mitfugħa mill- ġdid l-egħruq ta' dipartimenti varji fl-iskola medika. Issaħħu u ġġeddu tradizzjonijiet qodma'l. Fil-kattedra tal-mediċina wara Abela nsibu lil Stefano Grillet, Stefano Zerafa, Giorgio Costantino Schinas u Giuseppi O. Galea. Schinas kien Grieg imma għex, ħadem u miet Malta. F'dik tal-kirurġija, l-ewwel professur li ġie appuntat kien Gavinu Patrizju Portelli u warajh Charles Galland, G.L. Engerer, Salvatore Pisani u Teodoro Bonnici. Bħala pro- fessuri tal-maternità nsibu lil Agostino Bonnici, Saverio Arpa, Antonio Mifsud u G.B. Schembri. Kollha kienu tobba validi u li taw sehemhom mhux biss biex ħadu ħsieb il-morda ta' żmienhom imma biex għallmu ġenerazzjoni waħda wara l-oħra ta' tobba li kienu ta' servizz għall-poplu Malti. Mhux possibbli li fil-ħin li għandi nidħol fid-dettal fuq kull tabib li jistħoqqlu li jingħata din l-attenzjoni. Għalhekk sejjer nagħżel xi wħud li ħajjithom tista' titfa' ftit dawl fuq il-ħajja Maltija ta' żmienhom. Il-kirurgu famuż Michel Angelo Grima kien wera x-xewqa li jmur jistudja u anki jaħdem fl-Ingilterra: 'ho fatto pensiero di non ritornare pit ma di restare in Inghilterra', kiteb lil de SoldanisS3, ħsieb li ma wettaqx. Iżda proprju lejn nofs is-seklu dsatax insibu l-ewwel tobba Maltin sejrin biex jistudjaw fir-Renju Unit. L-ewwel tnejn jidhru li kienu Vincent D. Portelli u S.L. Pisani. It-tnejn studjaw f'Edinburgu, it-tnejn ulied tobba oħra, ta' l-ewwel ħa liċenzjat mill-Kulleġġ Irjali tal-kirurgi u l-ieħor dottorat mill-Università. Kif għadni kemm semmejt, Pisani għadda snin twal ROGER ELLUL-MICALLEF 251 professur igħallem il-kirurġija fl-Università tagħna. Din it- tradizzjoni ta' studji fir-Renju Unit ilha sejra għal fuq minn mitt sena, għalkemm dan l-aħħar mhux bil-firxa u n-numri li wieħed jixtieq wara li d-dottorat tagħna ma baqax jiġi rrikonoxxut mill- Kunsill Ġenerali Mediku Ingliż. It-tobba preżenti b'responsabbil- tajiet ta' tmexxija fl-iskola medika jħossu d-dmir li dan il-pont jitwaqqaf mill-ġdid. Minn dik is-sena sal-ġurnata ta' llum marru mijiet ta' tobba Maltin biex jistudjaw u jaħdmu fir-Renju Unit. Naturalment, wieħed m'għandux iħares biss lejn l-Ingilterra imma jkomplu jitħarrġu. Iżda l-Ingilterra tibqa' l-pajjiż li l-aktar għandha x'toffrilna f'dan il-qasam. Meta fuq proposta tat-tabib Gian Carlo Grech Delicata fl-1837 saret l-ewwel laqgħa bejn tobba fid-dar tiegħu stess ġiet rifondata l-akkademja medika li kien bdieha Giuseppe Zammit fis-seklu sbatax, u li kienet sfaxxat fl-1813 meta faqqgħet il-pesta. L-akkademja ssejħet 'Società Medica d'Incoraggiamento'8 u kellha bħala l-ewwel President tagħha lil Giuseppe Maria Stilon u warajh lil Luigi Gravagna, Stefano Zerafa, Tumas Chetcuti u Gavino Patrizio Portelli. Segretarju dejjem kien Delicata. li barra li kien tabib kien ukoll avukat. Fil-laqgħat regolari li kienu jsiru ma kinux jiġu diskussi ħwejjeġ ta' natura medika biss. Hekk, fil-laqgħa tas-16.1.1843 inħatret kummissjoni biex tagħmel regolamenti ħalli tiġi mwaqqfa Società Agraria. Tlieta mill-erba' membri ta' din il-Kummissjoni kienu tobba, Giovanni Gaetano Aquilina, Grech Delicata u Stefano Zerafa. Minn żmien Giuseppe Zammit, li waqqaf l-ewwel ġnien botaniku fil-foss ta' Sant'Iermu u Bonamico li kien l-ewwel tabib Malti li kiteb fuq il-botanika, it-tobba Maltin minn dejjem interessaw irwieħhom b'mod serju fl-istudju tal-flora Maltija. Wara Bonamico, Giorgio Locano, ir-rival kbir ta' Grima, minbarra kitbiet mediċi kien kiteb ukoll fuq il-ħut li jgħix madwar Malta. 252 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET Botanika u ppubblikaw flimkien lista ta' 'l fuq minn 800 pjanta Maltija. Zerafa li fl-1829 laħaq Professur tal-Botanika, u minn żmien għal ieħor kien ukoll Professur tal-mediċina, tal-fiżjoloġija u tal-patoloġija, kiteb l-ewwel flora komprensiva bejn is-snin 1827 u 1831, il-'Florae Melitensis Thesaurus'. Madwar l-1845 Vincenzo Dionisio Portelli kiteb fuq ħxejjex mediċi, il-Flora Medica Maltese'. Fl-1849 Grech Delicata, li laħaq Professur tal-Botanika wara Zerafa, ippubblika lista ta' 400 speċi ta' pjanti Maltin fil- ġurnal speċjalizzat Svediż, 'Transactions of the Academv of Sciences of Stockliolm'. Grech Delicata ppubblika x-xogħol tiegħu 'Flora Melitensis' fl-185386. Tabib Malti ieħor, fit-tieni nofs ta' dan is-seklu, li ħalla isem kbir warajh, kien Gavino Gulia li wkoll kien Professur tal- Botanika. Gulia kien l-editur tal-ġurnal mediku l-Barth u fih ippub- blika numru ta' xogħlijiet fuq aspetti diversi ta' l-istorja naturali. Gavino Gulia kiteb fuq ħafna aspetti mediċi wkoll. Fl-1880 sar Direttur tal-ġonna Argotti wara Grech Delicata. Gulia miet ta' 54 sena qabel ma temm l-aħħar xogħol tiegħu 'Analvtical Flora of Malta'S7. Ibnu Giovanni, li kien tabib ukoll, mexa wara missieru, u ħallielna bosta kitbiet xjentifiċi fuq il-flora u l-fawna Maltin. Post Gavino Gulia, kemm fl-Università bħala Professur tal-Botanika, kif ukoll fl-Argotti, ħadu tabib ieħor, Francesco Debono. L-aħħar xogħol kbir fuq il-flora Maltija miktub minn tabib hu 'Descriptive Flora of the Maltese Islands' ta' John Borg li ħareġ fl-1927. Dan l-interess fil-flora u l-fawna Maltija min-naħa ta' tobba Maltin baqa' jidher tul dan is-seklu fix-xogħol ta' Salvu Vella, Carmelo De Lucca, Joseph Baldacchino u Oscar Zammit. Kien il-Professur Grech Delicata li l-ewwel kejjelix-xita b'mod xjentifiku wara li f'Malta kien hawn tliet snin ta' nixfa kbira bejn l-1839 u l-184188, Grech Delicata beda jkejjel ix-xita mill-Isptar Militari — dak li qabel kien is-Sacra Infermeria. Minn hemm kompla jiġbor informazzjoni fuq ix-xita minn osservatorju żgħir fuq il-bejt ta' l-Università fi Triq San Pawl. Hafna minn dawn il-figuri ppubblikahom fl-1856 fix-xogħol tiegħu ''Della Quantità di Acqua che Cade Annualmente in Malta''7 u oħrajn dehru minn żmien għal ieħor fil-minuti tas-Società medica d'Incoraggiamento bħala ROGER ELLUL-MICALLEF 253 Barra Grech Delicata kienu jiġbru tagħrif meteoroloġiku t-tobba Zerafa, Aquilina, Calleja u GaliziaS'. Il-problema ta' l-ilma interessat ukoll lill-Professur Nicola Zammit li fl-1855 ippubblika l-ħsibijiet tiegħu f''Richerche Idrauliche''70, Delicata u Zammit ma kinux l-uniċi tobba li ħasbu u kitbu fuq problemi meteoroloġiċi għax tul għoxiin sena bejn l-1820 u l-1840 it-tabib Saver Schembri kejjel it-temperatura f'Malta'l. Schembri sar Professur tal-Fiżika u bejn l-1854 u l-1880 kien rettur ta' l-Università'0, Schembri kien l-ewwel tabib li laħaq rettur. Wara Schembri kien hemm erba' tobba oħra li saru retturi ta' l-Università sa l-1964, kollha fis-seklu li qegħdin fih. Minbarra Temi Zammit li kien Professur tal-Kimika, l-oħrajn kollha okkupaw il-kattedra tal-Fiżika. Is-'Società medica d'Incoraggiamento' ma jidhirx li kienet tinvolvi ruħha fi kwistjonijiet mediċi, xjentifiċi u letterarji biss. Jekk forsi mhux is-soċjetà kollha kienet timpenja ruħha politikament, żgur li s-segretarju tagħha Grech Delicata kien politikament attiv ħafna. Lejn nofs is-seklu dsatax fl-Italja kien hemm qawmien ta' nazzjonaliżmu u xewqat ta' unifikazzjoni f'pajjiż indipendenti. Dan iċ-ċaqliq ġab miegħu numru ta' politiċi Taljani li sfaw eżiljati f'Malta. Din il-mewġa ta' nazzjonaliżmu importata mill-Italja ħalliet effett fuq Malta wkoll. Meta Camillo Sceberras waqqaf il-Comitato Nazionale Maltese biex jibda l-ġlieda għad-drittijiet kostituzzjonali tal-Maltin insibu miegħu numru ta' tobba, fosthom Arcangelo Pullicino u Pietru Pawlu Bonavia. Dawn kienu żminijiet meta l-Ingilterra kienet tqis lil Malta bħala fortizza militari u għalhekk ma kienet lesta li tagħtina l-ebda parteċipazzjoni vera fit-tmexxija tal-pajjiż. 254 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET Meta fl-1849 waqgħet ir-'Republica Romana' u waslu Malta numru ta' Taljani eżiljati, il-Gvernatur Richard More O'Ferrall ma ħallihomx jiżbarkaw. Il-firma ta' Grech Delicata nsibuha l-ewwel waħda fost tmienja u erbgħin f'ittra li ntbagħtet fit-13.8.1849 lill-Gvernatur bi protesta talli ma ħalliex lit-Taljani jinżlu l-art'f. F'Ottubru ta' l-1848 kien twaqqaf iċ-'Circolo Maltese' bi Grech Delicata bħala Viċi-President. Fuq mozzjoni ta' Grech Delicata fit-3.7.1849 iddeċidew li jressqu lista ta' kandidati tagħhom biex jikkontestaw l-elezzjoni li kellha ssir f'Awissu'3. Fost dawk magħżula ma' Sceberras kien hemm it-tobba Grech Delicata, Francesco Adami u Salvatore Borg. Mbux il-membri kollha taċ-ċirklu qablu ma' l-idea li ssir lista; fost dawk li ma qablux kien hemm Giuseppe Galizia u Francesco Pullicino. Lill-Gvernatur xejn ma għoġbitu l-idea u ħareġ qatta bla ħabel kontriehom. F'diskors li għamel lill-'Consiglio del Governo' fit-tmienja ta' Awissu, ġimgħa biss qabel l-elezzjoni qal, 'TI dominio dei clubs ċ una anarchia organizzata. Mhux ta' b'xejn li ħadd mil-lista ma tela'. L-uniku tabib li tela' f'din l-elezzjoni kien Arcangelo Pullicino'7. F'Novembru ta' l-1849 grupp radikali ħareġ miċ-'Circolo Maltese' u fformaw għaqda oħra. Naturalment O'Ferrall ma ħax gost bihom u f'ittra li bagħat lis-Segretarju ta' l-Istat għall- Kolonji Ingliż Lord Grev fit-23.12.1850, akkużahom li kienu soċjetà sigrieta bil-għan waħdieni li jxewxu kontra l-gvern. It-tobba Maltin mhux biss ħadu sehem attiv fl-iżvilupp soċjo-politiku ta' pajjiżhom iżda kien hemm minnhom li mar jiġġieled ukoll għall-ħelsien ta' l-Italja. Dan kien it-tabib Giuseppe Xuereb imwieled il-Belt fl- 1825. ROGER ELLUL-MICALLEF 255 Nazionale del Mandamento' ta' Pozzuoli u fl-1863 insibuh seg- retarju tal-'Consiglio di Disciplina'98, Wara ġie Malta u laħaq direttur ta' l-Isptar ċivili tal-Furjana. Tabib li ta sehem kbir lill-iżvilupp politiku ta' pajjiżna kien Filippo Sceberras. Wara l-ewwel gwerra kbira, fil-25 ta' Frar ta' l-1919 laqqa' flimkien rappreżentanti minn diversi għaqdiet biex ifforma L'Assemblea Nazionale bil-għan li jibdew ifasslu talbiet għal Kostituzzjoni ġdida'S3. Il-Kostituzzjoni ġdida twasslet per- mezz ta' Letters Patent fit-12 ta' Ġunju, 1920. L-ewwel Parlament Malti nfetaħ uffiċjalment tl-1 ta' Novembru ta' l-1921 mill-Prinċep ta' Wales. Waqt din iċ-ċerimonja Filippo Sceberras ingħata t-titlu ta' 'Sir'. L-interess fil-ħajja politika mit-tobba Maltin baqa' jidher tul is-snin sa żminijietna u dan jixhduh in-numru kbir ta' tobba li kienu Membri Parlamentari u li ħadu parti bħala Ministri fi Gvernijiet differenti. Irrid insemmi wieħed b'ismu għaliex kien l-uniku tabib li sar Prim Ministru. Dan kien Sir Paul Boffa li kellu l-kariga bejn Novembru ta' l-1947 u Settembru ta' l-195099. Qabel ma nħallu dan is-seklu nixtieq nagħti ġieh lil żewġ tobba oħra. Dawn huma Nikola Zammit u Tumas Chetcuti. Zammit barra li kien tabib kien Professur tal-Filosofija, ġurnalista, editur ta' bosta rivisti kulturali fosthom 'La Fenice', 'La Rivista' u 'L'Arte', kif ukoll awtur ta' ħafna xogħlijiet bħal 'Pensieri d'un retrogrado' 100. Kien ukoll arkitett u xogħlu wieħed jista' jammirah fil-faċċati tal- knejjes tal-Furjana, ta' San Pawl. il-Belt. taż-Żurrieq. kif ukoll fil-knisja ta' raħal twelidu, is-Siġġiewi. Chetcuti studja f'Napli u kien wieħed mit-tobba ewlenin ta' żmienu. Għalkemm mhux l-ewwel tabib Malti li interessa ruħu fil-mard mentali, għax fis-seklu tmintax kemm Giorgio Imbert kif ukoll Salvatore Bernard kitbu fuq dan is-suġġett, hu meqjus bħala l-ewwel psikjatra Maltil01. Chetcuti għamel ħafna biex itejjeb il- kundizzjonijiet tal-biża' li kienu jinsabu fi żmienu dawk morda mentalment. Ħariġhom mill-kmamar mudlama fejn kienu jin- żammu marbutin bil-ktajjen u msawta u beda jikkurahom b'mod xjentifiku f'Villa Franconi. Meta f'Malta fl-1837 waslet il-kolera, Chetcuti kien minn ta' quddiem fil-ġlieda kontra din il-marda qerrieda u ħallielna kitba dwarha'02. Igħidilna Gulia li t-tobba Ingliżi meta raw l-ewwel każi, insistew li ma kinetx kolera u 'l 256 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET Chetcuti żar minn butu bosta sptarijiet tal-moħħ fl-Italja, fi Franza u fl-Ingilterra biex akkwista esperjenza f'dan il-qasam. Meta kien President, tas- Società Medica, involva ruħu fi kwistjoni ma' l-għaqda u ma' Grech Delicata, għax jidher li Chetcuti kien jissimpatizza mal-Gvern Ingliż u spiċċa mkeċċi mill-għaqda f'Mejju ta' l-18481024, Is-Seklu Għoxrin: 1900-1964 F'dan is-seklu x-xjenza fl-oqsma kollha tagħha mxiet 'il quddiem b'passi li ma jitwemmnux. Fost dawn l-oqsma mxiet ukoll il-mediċina. Minħabba mezzi dejjem aħjar ta' komunikazzjoni numru ta' tobba li dejjem baqa' jikber żammew irwieħhom iżjed aġġornati mal-progress kbir li kien qed isir fil-mediċina. Iżjed tobba speċjalizzaw barra minn Malta u l-livell tat-tagħlim hawn Malta baqa' dejjem jogħla. Mhux possibbli li hawn wieħed isemmi lit-tobba kollha li ħadu sehem f'dan l-iżvilupp fil-qasam mediku, wisq inqas ma nista' nagħti tagħrif dettaljat fuqhom. Hafna minna għadhom jiftakru bosta minnhom sewwa. Insemmi xi wħud li għallmu l-Università, fil- qasam tal-mediċina; lill-Professuri Carmelo Mifsud, Alphonse Portelli Carbone, E.H. Ferro, Petrin Xuereb, J.E. Debono u Walter Ganado, li ħalliena sentejn ilu. Fil-kamp tal-kirurġija lil Salvu Cassar, Pietru Pawl Debono u Alfred J. Craig. Fuq Pietru Pawl Debono, wieħed mill-kirurġi ewlenin Maltin, inkiteb ħafna 10S- 105. F'dan il-qasam nixtieq insemmi lit-tabib Alfred Mifsud li. għalkemm ma jidhirx li kien igħallem fl-Università, għandu l-mertu li kien l-ewwel Malti li ħa l-'Fellowship' fil-kirurġija (FROS) mill- Kulleġġ ta' Edinburgu fil-bidu nett ta' dan is-seklu 06. Fl-ostetriċija kien hawn igħallmu S. Grech, G. Debono, Joe Ellul u Oscar Zammit. Numru kbir ta' tobba validissimi jixirqilhom jissemmew iżda jkolli nieqaf hawn. Qabel nagħlaq irrid insellem lill-Professur Sir Themistocles Zammit li barra milli kien Professur tal-Kimika u wara rettur ta' l-Università, kien fl-opinjoni tiegħi t-tabib Malti, jekk mhux l-akkademiku Malti, li f'dan is-seklu l-aktar li jistħoqqlu ġieħ. L- istorja ta' kif Temi Zammit flimkien ma' David Bruce u Giuseppe Caruana Scicluna solvew il-problema tal-kawża tad-deni rqiq - ROGER ELLUL-MICALLEF 257 il-Bruċellożi - kif din tiġi trasmessa, jafha kulħadd u wieħed irid iżjed minn siegħa biex igħidha 107. Minbarra l-isem li għamel fil-qasam mediku, Temi Zammit akkwista fama internazzjonali fil-kamp arkeoloġiku meta skava u kiteb dwar it-tempji neolitiċi ta' Hal Tarxien u l-Hvpogeum. Kienu biss kwistjonijiet ta' pensjoni li jidhru li żammewh hawnlll. Meta għalaq is-sittin sena Zammit kellu jirtira mill-post ta' rettur għalkemm kellu reputazzjoni internazzjonali, ibbażata fuq riċerka soda u pubblikazzjonijiet xjentifiċi, li ħadd għadu ma laħaq tul dan is-seklu; iżda kompla bħala Direttur tal- Mużew. Sir Hannibal Scicluna jsejjaħlu ''Uomo di vero ingegno e di grande intelligenza 11, Kiteb bosta xogħlijiet kemm ta' natura medika, arkeoloġikall3 u storikallf kif ukoll għadd ta' stejjer bil- Maltil 15. U la qegħdin insemmu l-Malti jixraq li nagħti ftit ħjiel fuq dawk it-tobba li ħabbew ilsien arthom. Fis-seklu l-ieħor insibu li fil-minuti tas-Società Medica d'Incoraggiamento hemm inkluż alfabett propost minn Stefano Zerafal10. Fis-seklu dsatax it-tabib Cleardo Naudi, li kien Professur tal-Kimika, ukoll kiteb bil-Malti. Flimkien ma' Mikiel Anton Vassalli u l-ex qassis Mikiel Camilleri qaleb bosta xogħlijiet ta' natura reliġjuża protestanta mill-Ingliż għall-Maltill7- 118. Kienu żewġ studenti tal-mediċina, Rużar Briffa u Ġużċ Bonnici li fl-1931 waqqfu l-Għaqda tal-Malti (Università) li fost l-ewwel sostenituri tagħha kellha diversi tobbal 7. Dawn flimkien ma' Ġużċ Galea ħallewlna warajhom bosta xogħlijiet letterarji bil-Malti/20. F'dan is-seklu wkoll għex Robert Samut, ħu l-Professur Carmelo Samut. Samut studja l-mediċina f'Edinburgu u bejn l-1904 u l-1926 kien Professur l-ewwel tal-Fiżjoloġija u aktar tard tal-Patoloġija. Imma Robert Samut jibqa' mfakkar l-iżjed 258 TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET għall-mużika li kiteb biex flimkien mal-versi ta' Dun Karm sawwar l-Innu Nazzjonali tagħna, Minn din il-ħarsa mgħaġġla tul medda ta' sekli nittama li rnexxieli nurikom li f'kull żmien tobba Maltin taw kontributi sinjifi- kanti mhux biss fil-ġlieda kontra l-mard imma wkoll f'oqsma xjen- tifiċi, letterarji u politiċi. Ħalluni biex nagħlaq, naqra silta mill- poeżija 'Ġens il-Malti' tat-tabib pocta Rużar Briffa: Trid taf mnejn ġejja l-ħila fix-xogħ'liebes, ix-xeħta għaqlija, il-għerf fil-Isien barrani, mnejn ġejja l-ġibda lejn allat pajjiżek, u mħabbet darek7 Kollox minn ġensek: ġens li jaf elf ġrajja, u kien ewlieni fost il-ġnus bikrin, ġens illi bennen għerf u ġieh l-Ewropa fis-snin minsija. Ma hemm l-ebda dubju li l-ġenerazzjoni preżenti ta' tobba wirtet minn ta' qabilha tradizzjonijiet kbar li fi dmirha għandha tgħożż u tgħaddi msaħħa u mhux mittiefsa lil ta' warajha. Fsadni,M. Id-Dumnikani fir-Rabat u fil-Birgu sa l-1620, Malta, 1974. ROGER ELLUL-MICALLEF (Dan l-artiklu ġie ġentilment misluf lill-awtur mill-Professur A. Bonanno). TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET Manchċ, L. La prima cattedra oftalmoloġica. C. Maż-żewġ Naħat tas-Swar, Malta. Klabb Kotba Maltin. ROGER ELLUL-MICALLEF TOBBA MALTIN MATUL IŻ-ŻMINIJIET T. Nies bla Sabar u Stejjer Oħra. Leħen il-Malti. 1931.1,pp. Il-12. G. Dun Karm ħajtit u ħidmietu, Klabb Kotba Maltin.