Twelidt fis-7 ta' Jannar 1939 ftit qabel ma bdiet it-tieni gwerra dinjija fid-dar 304, Triq iż-Żewġ Mini magħrufa, dak iż-żmien bħala Strada Due Porte. F'din l-istess dar twieldet ommi Nina u l-erba' ħuti bniet Carmen u Viki qabli u Dolores u l-mejta Maira waraja. Skont ommi u kif qaluli xi storiċi Sengleani, fosthom Johnnie Stanicic f'din l-istess dar kien twieled il-mejjet u wisq maħbub l-Isqof Galea. Ommi kellha ħuwa iżgħar minnha Manuel li kien jaħdem bħala messaġġier it-tarzna u missieri, li kien twieled Ħaż-Żebbuġ, kien jiġi minn familja kbira. Kienu kollox tlettax- il aħwa iżda bosta mietu żgħir min bid-disenterija u min bil-meningite, mard li kien komuni ħafna f'dawk iż-żminijiet. Fosthom kellu ħuh il-kbir, Karmenu, li kien magħruf bħala barbettu għalkemm ta' xi 25 sena kien tfartas għalkollox, li kien għamel ħafna xogħol siewi kemm bħala trejd unjonista fit-tarzna u anke bħala politikant fil-Partit Laburista għalkemm qatt ma ġie elett bħala membru tal-parlament. Kien bniedem ferm kapaċi u għallem lilu nnifsu l-lingwa Franċiża, Russa u Ġermaniża. Kien anke ġurnalista u l-aħħar xogħol kbir tiegħu kienet. it-traduzzjoni tal-bibbja protestanta għall-Malti fejn, naturalment, qala' kritika minn elementi ultra konservattivi kattoliċi. Missieri, Michael, kellu 21 sena meta żżewweġ lil ommi li kellha 24 sena u kien jaħdem bħala nurse l-Isptar Monte Karmeli iżda sena wara li faqqgħet il-gwerra dan ngaġġa fl-armata Ingliża u l-ewwel mar l-Eġittu u wara l-Indja u Cevlon ilum magħrufa bħala Sri-Lanka. Oħtenjia Ġaomibina Aenglta Jiena kelli bis-sena u kienu xi erba' snin wara li sirt naf lil missieri. Meta kelli xi sentejn fl-1941 ommi għabbit lili u ż-żewġ ħuti l-kbar u lil ommha, li dejjem għexet magħna, fuq karrettun miġbud minn ħmara u morna noqogħdu Birkirkara fis-Sqaq Cancella fejn konna naqsmu dar ma' ħu ommi u mal-familja Agius li kienet u baqgħet ħabiba kbira tal- familja tagħna, tant hu hekk li t-tifla tagħhom Rosie kienet bridesmaid ta' ommi u anke parina tal-Griżma ta' oħti Dolores. Sal-lum aħna nistmaw bħala parti mill-familja tagħna. Il- parrina Rosie għadha toqgħod bieb ma' bieb id-dar t'ommi. Għad għandi xi memorji ċari tat- tliet snin li konna evakwati biċċiet ta' niket u oħrajn tad-daħk. Fost dawk ta' niket kienu l-mewt ta' ħu Rosie Agius li tielef ħajtu fil-fjur tagħha meta qatlitu bomba u meta waħda mit-tfal ta' ziju Leli mietet bid-disinterija. Niftakar ukoll meta darba qbiżt xi ċint ta' xi għalqa u nżilt fuq landa tal-konbif u ċarrat il-qiegħ ta' saqqajja u għamluli bosta punti mingħajr ebda loppju. Il-bambin ħellisili għaliex dak iż- żmien li kellna antibijotiċi u lanqas titqib kontra t-tetnu. Niftakar meta għamiltha daqsxejn ta' galantom ukoll u pattejta bil- qares għaliex. wara glajt xebba ġmiela. Konna mmorru skola għand is-Sorijiet Franġiskani u dawn darba ġew jarawna d-dar u naturalment ilmentaw min-nuqqas ta' ħalib, butir u xi affarijiet oħra tal-ikel. Peress li missieri kien fis-servizz ommi kienet tieħu xi razzjonijiet min-NAAFI u jien ħelu ħelu għollejt il-liżar ta' waħda mis-sodod u wrejthom l-ikel tant prezzjuż li kellha ommi u din bħall-ħmar kellha tagħtihom xi ftit Ġlummissjoni Festi Ġeleini L-arma tan-NAAFI (Navv Armv Air Force Institutes) L-organiżazzjoni Brittanika li tipprovdi servizz kummerċjali lill-Forzi Armati. minnu. — Naturalment wara qlajt xebba ġmielha. Darba oħra jien u kuġinuwi Lino, li kien sena jew tnejn iċken minni riedna noħorġu barra iżda ma kinux jħalluna kemm għaliex konna żgħar u kemm għaliex f'anqas minn radda ta' salib kienet iddoqq is-sirena u kien ikollna niġru lejn ix-xelter li fortunatament kien faċċata tad-dar tagħna. Ta' għorrief li konna ġietna l-idea li ż-żewġ fniek tal-indi li kellna nitfgħuhom mill-gallarija 'lisfel ħalli jkollna skuża biex noħorġu. Dawn il-provra fniek tal-indi spiċċajna dfinniehom f'għalqa wara xeba oħra u ħafna biki. Ma reġgħax kellna fniek oħra biex nilagħbu. Niftakar ukoll immorru l-Victorv Kitchen f'Birkirkara mmexxija minn kuġina t'ommi ħalli nieħdu r-razzjon tagħna ta' xi brodu jew soppa tal- ħaxix li naturalment ma kellhom togħma ta' xejn ħlief ta' ilma bil- melħ. Il-ġenituri u tlieta minn ħut missieri kienu joqogħdu Fleur- de-Lvs, Birkirkara u konna mmorru spiss narawhom u huma kienu dejjem jieħdu ħsiebna peress li missieri kien imsiefer. Niftakar lil nanti Vittor li mietet, sfortunatament, żgħira bit- tefojde wara li bomba kienet splodiet u faqqgħet kemm il- kanen tal-ilma u kemm tad- dranaġġ li nfetaħ l-ilma u bosta nies kienu mietu ħesrem b'din il-marda. Konna ħafna kuġini u ta' tfal li konna xi ħadd ġietu l-idea brillanti u dħalna taħt is-sodda tal-katavru u għollejnieha b'kollox. Tistgħu timmaġinaw kemm kien ħadha bi kbira nanuwi. Ħaġa li għadni niftakar sew li ftit qabel ma poġġeha fit- tebut in-nannu Bert, li kien irtira minn spettur tal-pulizija, kien irċieva ittra b'ritratt ta' missieri u poġġewhomlha f'idejha. Ommi kellha ġenn kbir li tirritorna lejn l-Isla u ftit wara li għamilt il- preċett f'Birkirkara reġġgħatna lura lejn L-Isla għalkemm kien kontra Oltanija Bambina QAenglta Cfos/ In-nies jistennew fil-kju għall-'Victorv Kitchen'. l-liġi tal-emerġenza ta' dak iż-żmien u kienu għadhom neżlin il-bombi bħax-xita. Morna lura fl-istess dar għalkemm din kellha parti minna mwaqqa' meta niżlet bomba fil- viċinanza tagħha. iż-żmien: Ingliżi li kien hi u biex tgħaxxaqha minnhom wieħed tela' gallarija ta' waħda mi ġirien tagħna, il-familja: t Leli u Marv Bugeja u z-zija Zezz. Dawn xi ftit snin wara emigraw lejn l-Awstralja peress li kien hemm ħafna qgħad wara l-gwerra. Bil- biża' li kellna ommi, peress li missieri kien imsiefer l-Indja jew Cevlon (illum Sri-Lanka) kienet tagħlaq il-bieb ta' barra b'muftieħ kbir u par ganġetti, Alla jberikhom. Barra minn hekk kienet tagħlaqna kmieni, speċjalment fix- xitwa fil-kamra tas-sodda mas-sitta, tagħtina nieklu, ngħidu r-rużarju mqaddes u tagħlaq il-kamra b'muftieħ u ganġetta oħra. Niftakar sew xi inċidenti żgħir dak il-perjodu fosthom li meta morna lura L-Isla ommi meta qagħdet fuq tojlit kien gidima ġurdien fil-warrani Il-faċċata tal-kunvent ta' San Filippu li miegħu tinsab il-knisja ddedikata lill-Madonna tal-Porto Salvo. u tgħidx kemm kienet tieħu għaliha kull meta konna nsemmgħulha dan l-inċident. Il-ħajja tal-mara ta' dak iż-żmien kienet sistemitizzata. It- tnejn kienet issir il-ħasla kbira u l-għada t-tgħollija tal-ħasla fejn kienu jużaw kemm is-soder u l-blu; l-erbgħa kien issir l-inxier fuq il-bejt. U l-Hamis jew l-Ġimgħa l-mogħdija tal-ħwejjeġ. Is-Sibt wara nofsinhar għal xis-siegħa konna nibdew ngħallu l-ilma fil-bramel biex wara ninħaslu wieħed wara l-ieħor f'banju taż- żingu. Għal xi tlieta konna mmorru l-knisja ta' San Filippu għaliex il-knisja tal-Vitorja kienet ġarbet ħsarat kbar bil-bombardamenti biex inqerru għandna jew ma għandhiex dnubiet u anke meta kellna dawn dejjem kien ikunu jew l-istess jew nivintawhom dak il-ħin stess. Din tal-banju kienet biċċa xogħol iebsa għaliex ma kellniex ilma fid-dar u t-tlieta li aħna bħal ħmir kien ikollna nġorru l-ilma fil-bramel is-Sibt filgħodu mill-għajn fil-kantuniera ma' Triq il-Maċina. Inċident ieħor li niftakar tajjeb Dehra tal-korsija tal-Bażilika mġarrfa wara l-attakki mill-għadu fit-Tieni Gwerra Dinjija. hija kemm konna naqblu u nilagħbu mat-tfal tal-ġirien mingħajr l-ebda ġlied. Niftakarni nilgħab ma' Frans Bugeja u ħuh Leli, Johnnie Stanicic, Flask u oħrajn. Konna nilagħbu logħob sempliċi, sabiħ u attiv bħax- xixu, boċċi jew żibeġ, passju mal- bniet u anke nagħmlu l-atletika fit- triq li dak iż-żmien ma kienx jkun hemm traffiku. Konna nieħdu dawn l-attivitajiet b'ċerta serjetà. Spiss konna nitilgħu fuq xi trakk li kien jkollu tarbija ġebel lejn Raħal il- Ġdid fejn kien inbena l-grawnd tal- futbol, is-Schreiber. L-Isla, kif diġà għidt kienet mimlija baħrin u familji Ingliżi u bosta familji Sengleani gawdew sewwa mirin din bejn fejn kien hemm familji jikrulhom akkomodazzjoni, nisa jaħdmu ta' servi jew child minders u. l-irġiel jaħdmu fis- snajja' tagħhom bħal mastrudaxxi, plumbers jew electricians. Aħna ta' tfal li konna spiss niġru wara dawn l-imbierka baħrin ngħajtu Pennv Joe fejn huma kienu spiss jagħtuna xi skorfina ta' tliet soldi jew inkella xi Olummissjoni ; Gosti Ġaleri ċikkulata tajba jisimha Frv. Waħda mill-aktar attività mistennija u ħabrieka kienet il- famuża ħuġġieġa ta' San Ġwann fl-aħħar ġimgħa ta' Ġunju. Dak iż-żmien, b'ħafna djar mwaqqgħa, konna nsibu injam bir-rimi u arana minn xahar qabel niġru u nitħabtu, niġbru kemm nifilħu dan l-injam. Kellna, iż-żabbarija, waħda mill- ġirien kienet tgħamlilna t-trajbu u din il-ħuġġieġa kienet iddum taqbad xi jumejn. Ippruvajna wkoll it-talent li naħilbu xi mogħoż li sidhom kienu dak iż-żmien jiġu biex jbegħhulna l-ħalib wara l-bieb tad- dar f'bottijiet tal-laned. Bosta drabi dan il-ħalib dirett mill-mogħoż kien iġib il-marda tal-Brucellosis li kellha konsegwenzi serji fuq ċerti morda. Povri mogħoż li ġew taħt idejna għax naħseb li sidirhom dam minfuħ u jweġġagħhom għal żmien twil. Meta kelli xi sitt snin għamilt il- Griżma San Filippu u parrinuwi kien iz-ziju Filip, ħu missieri, li kellu jiġi minn Birkirkara. Dak iż-żmien it-trasport kien ferm irregolari u l-karozza tal-linja kienet tieqaf fuq San Pawl mixja ġmielha għal San Filippu. Iz-ziju ma tfaċċax fil-bidu u missier Andre Cutajar, Karmenu, kien se joqogħdii parrinu minn floku. Iżda ftit minuti qabel wasal l-Isqof Galea daħal zijuhi bla nifs u għarqan xraba. Kien tagħni tmintax-il biegħa rigal. Fl-1948 missieri, li kien baqa' fl-armata Ingliża, fejn kien inkarigat fir-rijabilizzjoni tal-priġunieri taljani lura f'pajjiżhom irritorna Malta għalkollox. Waħda mill-affarijiet li kien wiret mis-servizz Ingliż kienet id-dixxiplina li baqgħet tispikka għomru kollu. Kien, Alla jaħfirlu, ħa għalih li meta jien rajtu l-ewwel darba mindu twelidt saqsejt lil ommi min kien dan ir-raġel. L-edukazzjoni tal-era li konna, kienet l-għan ewlieni tiegħu u jien, wara li kont għamilt xi sentejn fl- iskola tal-gvern L-Isla taħt Miss Darmanin mill-Birgu, mort border l-iskola tas-Sorijiet ta' St Joseph ir- Rabat u wara xi tliet snin dħalt St. Albert College l-Belt fejn konna mmorru bil-lanċa. Fuq din il-lanċa kien ikun hemm bosta tfal oħra għall-iskejjel fosthom Rene Perici, l-aħwa Albert u Harrv Degabriele u oħrajn. Dak iż-żmien ix-xatt kien fih dehra ferm sabiħa b'ħafna nġenji tal-baħar tan-navv Ingliża b'cruisers, destrovers, aircrafts carries, frigates u sottomarini. Id-dgħajjes kienu jagħtu spettaklu ferm sabiħ u l-laneċ ġejjin mill-Birgu għall-Isla u għall- Belt kien mezz ferm importanti ta' trasport għan-nies tal-Kottonera lejn il-Belt, Marsamxett jew Tas-Sliema. Ta' tfal li konna nieħdu ferm gost nitilgħu fuq il-bagi kbar ħalli naqbżu l-baħar. Fl-1949 twieldet oħti Dolores meta jien kelli eżatt għaxar snin. Kienet naturalment, daqsxejn ta' fessuda. Konna ningwallaw ħafna għalkemm, meta kellha xi erba' snin qallgħatni xeba fil-Malta għaliex minflok ħatta tara lil Malta tiela' kont mort ix-xatt man-namrata u kixfitni. Missieri ma ħa gost xejn u qattajt il- bqija tal-festa ma qalzitu. Xi sena jew sentejn wara ommi kelli tarbija oħra li diżgrazzjatament mietet ftit qabel twieldet. Kienet imsemmija Maria. Għadni niftakar sewwa għaliex sal-lum inħossni ferm dispjaċut u rrabjat għal żewġ raġunijiet li kienu drawwiet ta' dak iż-żmien. L-ewwel ommi u missieri ma ħallewniex naraw lil din oħtna Inġenji tal-baħar tan-navv Ingliża. Ollatġie BDeormbina dongtċa mejta u qafluha f'tallbov sakemm difnuha l-għada (għalkemm jien ta' kurżita li kont xorta rajta bil-moħbi)u l-oħra kienet id-difna hekk umiljanti u insensittiva li kienet timponi l-knisja dak iż-żmien. Peress li din twieldet mejta ġiet miċħuda id-dritt li tindifen bis-sagrament bħal kull ħolqien ta' Alla. Għadni niftakar sewwa jiġi s-sagristan Mamo fis- sitta ta' filgħodu biex poġġew din il- ħolqien hekk innoċenti u sabiħa ta' Alla f'biċċa kaxxa u ħaduha lejn iċ- ċimiterju nkiss inkiss qisa xi waħda abbandunata. Dan l-atteġġjament tal-knisja kien krudil, bla sens u insensittiv għas-sobgħa u diqa tal- familja ta' trabi li kienu jitwieldu mejta. Waħda mill-okkażjonijiet sbieħ li għaddejt fi tfuliti kienet proprju l-festa tal-Bambina. Din mhux biss kienet il-festa tal-Isla iżda wkoll festa ta' riunjoni tal-familja estensiva. Niftakar xi erba' jew ħames kuġini kienu jiġu minn xi ġimgħa qabel biex jingħaqdu magħna għall-festa. Konna nieħdu gost ferm mmorru nisimgħu — n-novena: fil-ħamsa ta' filgħodu San Filippu. Konna niltaqgħu klikka ġmielha ta' xi għoxrin ruħ u l-familja ta' Zammit, ta' Gerada u ta' Vella Zarb. Ma kienx jonqos id-daħk, il-briju u l-istorbju. Is-surmast tal-orkestra kien is-Sur Tesorieri u kien hekk kor Ġiummissjoni Festi Ġulori sabiħ ukoll: E Konna nagħmlu Kważi xahar nqassqu l-gazzetti santiki: biex nagħmluhom sunetti dak iż-żmien ta' wara l-gwerra ma kellniex. karti oħra. L-aktar mument memorabbli għalija tal-festa kien nharha filgħodu meta konna naqsmu bid-dgħajsa għal Sant'Anġlu u nżuru. Dak iż-żmien kienu jiftuħ għall-pubbliku dik il- ġurnata. Meta kelli tnax-il sena missieri ħassu li kont qiegħed nisfratta mill- iskola u allura ttrasferini l-Kulleġġ ta' St Edward li kien magħruf ukoll bħala l-Kulleġġ ta' Strickland fejn ta' Hawli l-Birgu. Għamilt sitt snin b'kollox inklużi l-aħħar sena fis- sixth form din kienet xi ħaġa ġdida għal dawk iż-żminijiet. Għalija dan it-trasferiment swieli ferm tajjeb għal ħajti u għall-futur edukattiv u formattiv tiegħi. Barra li tgħallimt l-iskola fejn għaddejt mill-Oxford (il-GCE. tal-lum), u l-Matrikola biex dħalt l-Università Rjali ta' Malta) kelli l-opportunità li nifforma l-karattru tiegħi. Hafna mit-tfal li kienu jmorrru f'dan il-kulleġġ kienu jew tfal ta' negozjani jew ta' uffiċjali fl-RMA —armatali kellha affilazzjoni qawwija mas-servizz Inġliż. Dawn it-tfal allura diġà kellhom il-futur tagħhom assigurat. Kellhom ħajja soċjali differenti minn tiegħi u kienu tat-tajjeb. Jien mill-ewwel indunajt li ridt naqdef sew għal rasi u għaraft li rrid nistudja bis-serjetà jekk irrid nagħmel użu minn opportunità ta' edukazzjoni bħal din fejn il-ġenituri tiegħi kienu għamlu sagrifiċċju kbir tant hu hekk li missieri kien jagħmel xogħol part time sal-ħdax ta' bil-lejl biex kien iħallasli l-miżati. Għaldaqstant bdejt nieħu l-istudju b'serjetà kbira u għalkemm ma kontx niġi l-ewwel dejjem kont wieħed minn ta' quddiem fil-klassi. Kont, perċ, inħobb ħafna l-isports, kif għadni sal-lum u kont nirrapreżenta lill-kulleġġ kemm fil-futbol, fil- cross. countrv, table tennis u fl- atletika. Kont irbaħt ħafna medalji u tazzi li għadni ferħan bihom sal- Kont ukoll membru attiv tas- soċjetà istorika taħt is-surmast Ingliż ferm kapaċi. Kien dawwarna ma' bosta postijiet storiċi ta' Malta u għallimna ħafna l-istorja ta' pajjiżna. L-unika żvantaġġ li kien hemm kien li konna mmorru d-dar darba fix- xahar biss u kont inħossni mbiegħed mill-familja wisq. Meta kont immur id-dar kont inħossni bħal ħuta barra mill-ilma. Nanti, li kienet toqgħod magħna kienet tfissidni ferm meta kont mmur id-dar fl-aħħar tax-xahar u dejjem kienet tagħtini żewġ liri pocket monev li kien jkunu jridu jservuni x-xahar sħiħ. Ollatijar Garnbirie - Arnglċa Għ, bj A W(J(ĠO Fl-1956 tajt l-eżami tal-Oxford fejn kont mort tajjeb ħafna u sena wara għaddejt l-eżami tal-Matrikola biex bdejt il-karriera tiegħi ta' student fil-mediċina. Jien kont ħassejt il- ġibda lejn din il-professjoni meta kelli erbatax u kienet ħajritni għaliex rajta kemm bħala vokazzjoni u l-iżjed bħala mezz fejn wieħed jista' jagħmel ħafna ġid u kuntatti kontinwi ma' tant nies differenti fil-ħajja. Wara ħamsa u erbgħin sena xorta għadni nħobb din il-professjoni bl- istess intensità sal-lum u għalkemm dejjem ngħid li wasalt biex nirtira nsibha ferm nieħu din id-deċiżjoni. Wieħed min uliedi jgħidli li destinat li mmut fil-klikka tiegħil Għal-lum se nieqaf hawn u forsi xi darba oħra nikteb fuq iż-żgħożija tiegħi. Nawgura minn qalbi l-festa t-tajba lil kulħadd speċjalment lis- Sengleani kemm dawk li joqogħdu l-Isla u kemm dawk li għalkemm joqogħdu barra mill-Isla xorta waħda għad għandhom qalbhom marbuta ma' din il-belt hekk żgħira, sabiħa glorjuża u bi storja antika marbuta sew mal-istorja ta' Malta. Demicoli Garage 26, triq il-Merill, Dingli Paola Hill, Paola PLA 08 Tel: 21 806 866 - 27 806 866 Tel/Fax: 21 824 388 E-mail: frizoll 0 maltanet.net Ġiummissjoni ; ali; Ġuletri