L-Armar u t-liżjin tal-Festa Fit-tieni kwart tas-seklu għoxrin bil-mixegħla tad-dawl elettriku, u tiżjin ieħor b'armar mikri L-armar u t-tiżjin tal-festa tal-Imnarja fin-Nadur fit- tieni kwart tas-seklu għoxrin kompla jikber u jinbidel b'ritmu mgħaġġel. Is-sena l-oħra ' rajna kif fis-seklu dsatax, il-mixegħla fil-jiem tal-festa, kienet l-ewwel sinjal ta' tiżjin fin-Nadur. Ma' dan kien żdied it-tiżjin bil- ħbula tal-liedna. Dan kompla jikber bit-tiżjin bit-tazzi taż-żejt, li kienu jintramaw fuq iz-zuntier u kemxejn ftit 'il bogħod minn xulxin mat-toroq prinċipali. Filgħaxija dawn kienu joħolqu spettaklu sabiħ iżda mhux l-ewwel darba f'Gunju li dawn imtlew bl-ilma tax-xita meta kien inzerta l-maltemp ''. Ma' dan ukoll rajna meta sar l-ewwel pedistal fil-Pjazza u statwa tad-Dimostrazzjoni fis-sena 1914, u kif sar l-akkwist tal-palk tal-banda fis-sena 1919. Ma' dan l-armar, kien hemm armar ieħor li ġeneralment kien jinkera li llum ser nagħtu ħarsa lejh aktar mill-qrib. Tmiem l-ewwel kwart tas-seklu għoxrin kien ukoll il-bidu modest tal- mixegħla bid-dawl elettriku permezz ta' ġeneratur li kompla jiżviluppa fis-snin ta' wara. L-Illuminazzjoni fil-jiem tal-festa: Il-lampi tad-dawl jieħdu post it-tazzi taż-żejt Lejn l-aħħar kwart tas-seklu għoxrin għall-festa tal- Imnarja fin-Nadur flimkien mal-użu tat-tazzi taż-żejt, kien beda jsir użu wkoll minn ġeneratur li permezz tiegħu kienet issir il-mixegħla tad-dawl elettriku. F'dan iż-żmien l-użanza tal-mixegħla permezz ta' dan l-apparat kienet bdiet dieħla sewwa f'Għawdex, u bil- mod il-mod fejn kien applikabbli, din bdiet tieħu post l-użu tal-mixegħla bit-tazzi taż-żejt. Bħal.kull ħaġa oħra ġdida, anke f'dan ir-rigward in-Nadurin kienu minn tal-ewwel li bdew jonfqu flejjes kbar għal dan is- servizz ġdid. Mir-rendikont tal-festa tas-sena 1925 nistgħu nieħdu idea ċara dwar kif kien isir l-użu tat-tazzi taż-żejt fil- jiem tal-festa qabel ma' daħal id-dawl elettriku. Naraw li Spiru Mallia, li kif diġa' rajna qabel kien jieħu ħsieb li jikri u jarma dawn it-tazzi, f'din is-sena kien ipprovda ħames t'elef u tlieta u sebgħin tazza taż-żejt. Dawn kienu ġew armati mal-faċċata tal-Knisja Parrokkjali, mal-arkati li kienu jintramaw fuq iz-zuntier, kif ukoll mad-diversi hekk imsejħa piramidi li kienu jintramaw bit-tazzi fil-pjazza u mat-toroq tal-purċissjoni. Is- somma li tħallset f'din is-sena lil Spiru Mallia għal dawn, li kienet tinkludi ukoll il-kiri ta' tmienja u tletin trofew u spejjeż oħra ta' transport, kienet ta' £24.15.2. iii. Iż-żmien li din l-użanza tiġi bil-mod il-mod mibdula ma' oħra ta' mixegħla bid-dawl elettriku kien qorob. Hekk ġara meta fil-festa tal-Imnarja tas-sena 1926 sar użu mill-ġeneratur biex bih jinxtegħlu l-lampi tad-dawl fit-tlett ijiem tal-festa ta' madwar il-palk tal-banda u ta' bnadi oħra fil-qrib. L-ispiża għal din l-illuminazzjoni kienet laħqet £11. F'din is-sena tista' tgħid li l-illuminazzjoni fil-festa tal-Imnarja kienet magħmula mit-tliet ġeneri ta' mixegħla differenti. Dawn kienu, dik bikrija bin-nar li għaliha kienet intefqet is-somma ta' qrib £20, dik bit-tazzi taż-żejt, u dik bid-dawl elettriku permezz ta' ġeneratur. ġa L-Arkati: fuq iz-zuntier. tal-Kolleġġjata tan-Nadur armati bit-tazzi taż-żejt qabel ma' fis-sena 1926 daħal l-użu tad- dawl elettriku. Tinxtegħel il-Koppla bid-dawl elettriku Il-festa tas-sena 1927 rat pass ieħor 'il quddiem f'dik li hi illuminazzjoni. F'din is-sena kienet ġiet mixgħula bid-dawl elettriku għall-ewwel darba l-koppla. Din l-inizjattiva flimkien mal-mixegħla l-oħra bit-tazzi taż- żejt u spejjeż oħra marbuta, kienet ġiet tiswa is-somma ta' £ 24.5,6., liema somma kienet titqies mhux żgħira għal dak iż-żmien. Mir-reġistri tal-ispejjeż tal-ħruġ tal- festa ta' din is-sena nafu li fil-ġranet tal-festa l-koppla kienet ġiet mixgħula erba' darbiet. Dan kien sar minn żewġ persuni: Paolo Galea u Vincenzo Farrugia li għal xogħolhom kienu tħallsu erba' xelini. Minn dawn ir- reġistri nafu ukoll li l-lampi użati għal din l-okkażjoni kienu magħmula mid-ditta Wagner li kienu swew £1.0. '. Jidher sewwa li l-illuminazzjoni bid-dawl elettriku wara s-sena 1927 kienet daħlet sewwa fin-Nadur. Fis- sena 1928 kienu saru diversi ħlasijiet konnessi ma' dan ix-xogħol. Dawn kienu flejjes imħallsa lil Salvu Mamo mill-Belt Valletta li kien inġieb apposta biex iħaddem il-ġeneratur, lil Guzeppe Dimech għal xogħol li għamel relatat mas-servizz tad-dawl, lil Angelo Fenech għal dekorazzjonijiet li għamel għad-dawl elettriku, u lil John Borg (Anamo Brothers Ltd) għal xiri ta' petrol Seklu Għoxrin Ritratt antik tal-Kolleġġjata tan-Nadur mixgħula bil-lampi tad-dawl elettriku. ji Fujian fuk bilan. bik bieeżj hunina ISAL.T fjinidzont alba, d 5 d L a i JIIS- ti aa. fee tiku VL. wi mebba ancalaaL/owo jis ħinamid ien $0 biekiniti xo. il-ħamiem Lo bedħini Qbeb f'ħaamr em 35 kuħiuu 199 b'ħbam: ad ħħwenx— F6 f'kamid: welfa (ba 400 edu hop LPE. f'sena ddk milk INZIOI 15 kieħimi 100. jo fkonmiu melħ teħleaq ema 20 Kieħicac kwo. Ġ- TFHG dektu ħina TAĦREBLMAI p ku JIE das Hunt b-4u a bejgħ fl. p iu ha —Bhoz Mir-Rendikont tal-Festa Titulari tas-Sena 1925. Spejjeż ta' illuminazzjoni u kiri ta' armar li tħallsu lil Spiru Mallia. Il-palk tal-banda armat bl-ornamenti tat-tazzi taż-żejt fis-sena 1926. Jidher ukoll il-festun tal-lampi ma' dan l-istess palk li kien jinxtegħel permezz ta' ġeneratur. mingħandu biex jitħaddem il-ġeneratur. F'din is-sena wkoll bħas-sena ta' qabel kienet saret il-mixegħla tal- Iżda kuntrarjament għas-snin ta'qabel, 'Spiru tat-tazzi' 'din is-sena ma kienx ta s-soltu servizz tiegħu bħalma għamel għal tletin sena sħaħ. Dan ġara għal raġuni li minħabba xi armar ġdid li huwa kien għamel, Spiru kien għolla l-ħlas tiegħu. Għalhekk f'din is-sena dan ix-xogħol kien ingħata bi ħlas orħos lil Anglu Fenech min-Naxxar. '', Mis-sena ta' wara, jiġifieri 1929, mir- reġistri tal-ħruġ tal-ispejjeż tal-festa jidher ċar li illuminazzjoni bit-tazzi taż-żejt kienet tista' tgħid waslet biex tiġi eliminata għal kollox u sostitwita bid- dawl elettriku, din id-darba mħaddma b'numru akbar a' ġeneraturi pprovduti minn Salvu Mamo tal-Belt Valletta. L-istess Mamo kien ukoll matul il-jiem tal- esta jiġi ukoll ipprovdut fejn joqgħod. Dan għaliex hu ien il-persuna responsabbli għall-mixegħla ġenerali a' dawn il-jiem. F'din is-sena kienu nkrew mingħandu erba' ġeneraturi li għalihom kienet tħallset is-somma a' £ 30. Ma' dan kien hemm ukoll £ 1, 19, 6 bħala spejjeż għall-ġarr tagħhom lejn Malta. Ma' dan nafu i għall-akkomodazzjoni ta' Salvu Mamo fin-Nadur matul il-jiem tal-festa kienu tħallsu 14-il xelin lil Carmela Theuma, OO ċi b: dakk ipuqai20,At bu taż st BIĊ jid Be iku kan A Pnaħeriċo daq dattzun mm jitma Permessi biex seta' jintrama l-Armar Fl-imgħoddi bħalma jiġri anke Ilum, biex seta' jintrama l-armar fil-festa kien jintalab il-permess mingħand l-Awtoritajiet konċernati. Hekk naraw li fis-sena 1900 id-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi kien ħareġ permess lill-Kanonku Dun Martin Camilleri (aktar tard Arċipriet), wara talba li kien għamel fil-kapaċita' tiegħu ta' prokuratur biex fi Strada Xandriku, Strada San Giovanni, u Strada Irjali jagħmel blokok tas-samm bit-toqob biex fihom jitwaħħlu l-antarjoli. Snin ilu meta l-Pjazza kif ukoll Triq Diċembru 13 kienu qed jiġu asfaltati u jsiru l-bankini mill-ġdid, numru minn dawn il-blokok ġew miġbura u ppreservati mill- parroċċa b'tifkira ta' din l-epoka. ' Interessanti hu l-fatt li minn dawn sirna nafu li fihom minflok kienu jitwaħħlu antarjoli kif nafuhom illum, dak iż-żmien kienu jitwaħħlu seratizzi b'forma kwadra. Nafu ukoll li dawk tal-Pjazza kienu ftit akbar minn dawk ta' Triq Diċembru 13 minħabba l-importanza tagħha. Aktar riċenti minn dan, eżempju ieħor minn fost ħafna permessi oħra huwa dak li ħareġ għall-festa ta' tlieta u tmenin sena ilu (1927) fi żmien l-Arċipriet Kan. Dun Ġużepp Cassar li jġib id-data tal-25 ta' Ġunju. Dan il- permess kien ingħata wara talba li kienet saret għat- twaħħil tal-antarjoli u tiżjin ieħor bil-kundizzjonijiet li x-xogħol kollu kellu jsir taħt is-superviżjoni tad- Dipartiment tax-Xogħlijiet, li l-armar kellu jitneħħa fi żmien għaxart ijiem wara l-festa, u li kellhom jissewwew u jingħalqu t-toqob li jkunu saru fit-toroq. Ma' dan kien hemm marbuta piena kemm-il darba li l-armar ma jitneħħix saż-żmien stabbilit. Din kienet multa ta' ħames xelini għal kuljum sakemm l -armar kollu jitneħħa. Kiri ta' Armar minn Malta Fiż-żmien li qed insemmu kienet drawwa, kif rajna aktar 'l quddiem li l-armar tal-festa jiġi mikri minn Malta. Dan kien isir mingħand Spiru Mallia. Minn korrispondenza li Anġlu Fenech, il-kuntrattur il-ġdid li kien ġie mibdul ma' Spiru fis-sena 1928 li jġib id- data tal-11 ta' Ġunju tal-imsemmija sena, għandna idea ta' x'tip ta' armar li kien jinkera għall-festa tal-Imnarja. Waqgħet Lal Kd ħila Batu, e i'ħwema $ iraniita ta. queen domuż Ai Al dbaliva ħaa jitma kk Mir-rendikont tal-festa. L-ispejjeż li saru għall-illuminazzjoni għall-festa tas-sena 1927. fis bir BAA Pinrrtàeizz Br GBinna mi Kopja tal-permess maħruġ mill-Uffiċċju tax-Xogħlijiet lill-Kanonku Dun Martin Camilleri. bħala Prokuratur fil-21 ta' Settembru 1900 biex dan ikun jista' jagħmel ġebel tas-samm bit-toqob. fihom biex jitwaħħlu l-antarjoli f'Toroq: Xandriku, San Ġwann, u Strada. Irjali, bil-kundizzjonijiet li dawn isiru taħt id-direzzjoni u l-kuntentizza tad-Dipartiment tax- Xogħlijiet u li għandhom jinżammu f'kundizzjoni tajba mill-imsemmi Dun Martin jew is-suċċessuri tiegħu. (Arkioju Parrokkjali, Parroċċa ta' San Pietru u San Pawl, Nadur). Anġlu Fenech f'din l-ittra minbarra li ta dettalji dwar kif kellu jibgħat ix-xogħol tiegħu lejn Għawdex permezz tad-dgħajsa ta' Ġużepp 'Ta' Sinna' fil-ġurnata tat-18 ta' Ġunju, f'din il-korrispondenza huwa staqsa kemm kellu jkun in-numru ta' piramidi u trofej flimkien ma' xi bżonnijiet oħra li kellu jibgħat lejn in-Nadurxi Minn din il-korrispondenza jidher ċar li din il-bidla ma' affettwatx l-armar mikri għaliex dan baqa' xorta waħda tal-istess tip, jiġifieri piramidi u trofej simili għal dawk li kienu jinkrew mingħand 'Spiru tat-tazzi'. Din l-ispiża tista' tgħid hekk imsejħa żejda fis-snin tletin, sena wara sena bdiet tiġi mibdula ma' armar ieħor ġdid li beda jinħadem għall-post. F'dawn is-snin kif għad naraw f'aktar kitba 'l quddiem, it-toroq prinċipali tagħna bdew jilbsu libsa ġdida u jaraw armar ġdid u sabiħ minn dak li kien jiġi mikri, li biċċa minnu għadu jintuża ta' kull sena sal-ġurnata tal-lum. i)- Artikli oħra f'din is-sensiela: 'L-Armar u t-Tiżjin tal-Festa', L-IMNARJA — it-Tieni ħarġa Ġunju 2009. Paġni 52-58. ii) —Tagħrif mogħti lill-awtur minn Ġużeppi Magro (ta' 84 senal li jiftakar sewwa t-tazzi taż-żejt. Ġużeppi jiftakar jisma' lil ommu tirrakkonta kif dawn darba waħda kienu mtlew bl- ilma tax-xita li kienet għamlet bil-qawwa fi żmien il-festa. Hu għadu jara ċar b'għajnejh lil ommu torbot il-weraq tal- ħarrub ma' xulxin. Dan il-weraq kien jinġieb mill-Qortin tan-Nadur permezz ta' żiemel, u kien jitqassam lil numru ta' familji li għal numru ta' ġranet qabel il-festa kienu jorbtuhom ma' xulxin biex jifformaw il-ħbula tal-liedna biex bihom jiżżejnu t-toroq. iii) — Veneranda Lampada Ħruġ Festa 1925. iv)- In-Nadur' Alex Bonnici Vol II Paġna 363. v)— Veneranda Lampada Ħruġ Festa 1927. vi)- Veneranda Lampada Ħruġ Festa 1928. vii) — Ibid. viii) — Veneranda Lampada Ħruġ Festa 1929. ix)— Dawn kienu nġabru fuq inizjattiva ta' Dun Il-faċċata tal-Kolleġġjata tan-Nadur armata fl-ewwel żmien bil-lampi. tad-dawl elettriku minflok. bit-tazzi. taż-żejt. Ritratt meħud qrib is-sena 1930. Duminku Camilleri li wara ġew ippreservati mill-Parroċċa ma' bosta opri oħra tal-imgħoddi. x — Police Office, Victoria, Licence No. 14863 (25/6/1927) / 'In-Nadur' Alex Bonnici Vol II paġna 412. xi- 'In-Nadur' Vol II Alex Bonnici paġna 411/412. 'Il-Pjazzetta', illum Pjazza l-Arċipriet Dun Martin Camilleri fil-jiem tal-festa. Ritratt meħud qrib is-sena 1926.