L-ENIGMA TAL-PREŻENZA F'MALTA TA' STRUMENT MUZIKALI BL-ISEM TA' Osservazzjonijiet fuq riċerka li saret minn Ruben Zahra Miġjuba għall-Malti mit-Taljan minn Ġużi Gatt Kontra dak li jiġri s-soltu, it-tagħrif fuq il-preżenza tal-istrument bl-isem ta' 'lira' f'Malta ġie jfittixnu hu; ġie jħabbatli l-bieb tad-dar. Kien bis-saħħa u l-ħila ta' Ruben Zahra, kompożitur u riċerkatur Malti, li sibt ruħi mdaħħal f'avventura ta' riċerka storika u etnografika li, ngħid għalija, sibtha mimlija faxxinu u enigmi. Ruben, li kien ilu żmien ifittex u jirriċerka fuq dan is-suġġett, kien wasal għall-konklużjoni li f'Malta xi darba kien jeżisti strument bil-kordi u li jindaqq bil-qaws, jew bl-ark li, minkejja l-pożizzjoni ġeografika ta' Malta, kien ġej minn familja differenti minn dik li pproduċiet l-istrument famuż ta' nisel Għarbi msejjaħ ''Rabbab'. Tant hu hekk li d-dokumenti li Ruben sab f'Malta kienu jippuntaw lejn l-istrument imsejjaħ 'lira'. L-istrument b'dan l-isem kien imsejjaħ f'dawn id-dokumenti. Imma iktar milli l-isem fih innifsu, li kien importanti l-aktar kien ix-xebħ fit- tipoloġija li jidher li kien hemm mal- istrumenti kklassifikati mill-mużikoloġi bħala 'lira'. — Din il-konvinzjoni ta' Ruben wasslitu biex ifittex li jiltaqa' ma' min diġa' kien għamel riċerka simili, f'pajjiż mhux 'il bogħod, f'post fejn wieħed seta' jerġa' jara b'għajnejh il-lira — fil-Kalabria. Hawnhekk inbdiet mixja ta' esperjenzi u riflessjonijiet, fi triq li nittamaw li twassal biex iseħħ il- qawmien mill-ġdid tal-istrument, u tiġi ċċarata l-istorja tal-lira f'Malta. Din l- avventura żgħira fl-etnografija storika bdiet b'dan il-mod: F'Jannar tal-2013, wara korrispondenza twila, skambju ta' materjal viżiv u awdjo, u diskussjonijiet imqanqla wiċċ'imb wiċċ ma' Ruben, jien ħassejt, mingħajr qatt ma kont għadni rfist l- art f'Malta, li stajt nasal għal xi ipoteżijiet fuq l-istorja tal-lira f'Malta kif se nfisser f'din il-kitba li ġejja. NOTA QASIRA FUQ IL-LIRA FIL- PAJJIŻI TAL-MEDITERRAN Kien diġà magħruf li fil-perjodu Klassiku, l-istrumenti tal-korda li jindaqqu bl-ark ma kinux magħrufa fil-pajjiżi tal-Mediterran u fl-Ewropa tal-Punent. Kien magħruf ukoll li strumenti mill-familja tal-lira, li hi strument tal-korda li jindaqq bil-qaws, daħlu fl-Ewropa fil-Medju Evu. lllum ħafna minn dawn l-istrumenti ntilfu għal kollox, filwaqt li oħrajn ħallew warajhom xi traċċi, tant li llum saru suġġett ta' studju u riċerka fil- mużikoloġija storika. Il-lira nfisha ma taqax taħt dawn iż-żewġ kategoriji, għax hi strument li wasal sa għandna sal-lum, ħafna drabi fil-kultura orali tan-naħa t'isfel u ta' dik ċentrali tal- Mediterran tal-Lvant. L-istorja ta' dan l-istrument turi li l-istruttura ġenerali tiegħu baqgħet bejn wieħed u ieħor ma mbiddlitx matul is-sekli. Mill- ewwel rapreżentazzjonijiet tiegħu sal- lum tidher ċerta kontinwità, mhux biss fl-għamla ġenerali tiegħu, imma wkoll fil-partijiet li jiffurmawh. L-istrument ikollu: ċ Ikun mingħajr Tastiera u mingħajr Għadma (din bl-Ingliż tissejjaħ nut, u 4 kollu l-Krikkijiet (bl-Ingliż tuning pegs) imdaħħlin minn wara, kartabun mal-Pala (headstock); 5 Ikollu Skarnell (bl-Ingliż bridge) u Pilastru (ħafna drabi msejjaħ anima — injama wieqfa, mdaħħla fuq in-naħa ta' ġewwa tal-istrument, magħfusa bejn id-dahar u l-wiċċ, taħt waħda mis-saqajn tal-iskarnell; € L-irfis isir billi timbotta l-korda bil- wiċċ tad-difer, bl-istrument jinżamm wieqaf, iserraħ fuq l-irkoppa, jew magħfus bejn l-irkubbtejn € L-istrument ikun magħmul minn injama waħda, mħaffra u minquxa, b'wiċċ tal-injam inkullat magħha; Magħmul, fil-biċċa l-kbira tal-każi, għamla ta' lanġasa (pear-shaped); 4 U fil-biċċa l-kbira tal-każi ikkurdat fuq is-sistema 4-1-5. Il-lira tinstab f'pajjiżi xi ftit mbegħdin minn xulxin — mid-Dalmazja t'Isfel għal Lokride fil-Kalabria, u mit-Traċja fil-Greċja ta' Fuq sal-mużika klassika li nfluwenzat ir-ritwali tas-Sufi fit- Turkija. Nistgħu nibdew billi ngħidu li l-lira, bil-karatteristiċi li semmejna aktar 'il fuq, għadha teżisti fil-kultura popolari tal-Kalabria (jira), tal-Kroazja (lirica), tar-Rumania (tibulka), tal-Maċedonja (lira), tat-Traċja (lira), tan-naħa ta' fuq tal-Greċja (lira), ta' Kreta l-antika (lira) u tal-gżira ta' Karpatos ta' dari (lira). il-lira tista' tgħid li mietet għal kollox fil-gżira ta' Samotraki (lira) u qiegħda f'qagħda dubjuża fil-gżejjer Griegi ta' Kasos, Kalki, Rodi, Santorini, Lemno, eċċ. Wieħed irid jgħid ukoll ii l-lira għadha preżenti fil- mużika klassika Torka (kemence rumi — isem Ili jfisser 'vjolin tal- Bizantini'), u għadha tintuża minn xi nies tal-Anatolja speċjalment dawk imsejħa Joruk (voruk kemence). Fil- Bulgarija, l-istrument tbiddel ħafna minn kif kien, u hekk ġara wkoll fi Kreta u fil-gżira ta' Karpatos, speċjalment fis-seklu Għoxrin. Il- Bulgari żiedu n-numru. tal-kordi, imma ħallew l-istruttura tal-istrument fl-għamla l-qadima, kif fissirniha aktar 'il fuq. Imma n-nies ta' Kreta, u warahom dawk tal-gżira ta' Karpatos, ġibdu l-lira eqreb lejn dak l-istrument li aħna nafuh bħala 'vjolin', billi żidulu Għadma (nut jew capotasto), żidulu Tastiera, u għamlulu kordi tal-vjolin biex il-lira tindaqq aħjar u tkun tista' tikkompeti, b'xi mod, ma' dan l-istess vjolin. L-isem 'lira' mhux dejjem hu applikat għall-istess strument kullimkien. Anzi, sa minn żminijiet klassiċi, dan l-isem ingħata u ntuża f'ċirkustanzi u applikazzjonijiet differenti. Biżżejjed wieħed isemmi li r-Rumani bil-/ira kienu jifhmu dak l- istrumenti bil-kordi imma li jindaqq bis-swaba', qisu arpa żgħira. L- istampa, xi ftit allegorika u sardonika, ta' Neruni jdoqq il-/ira waqt li Ruma qed taqbad, jafha kulħadd. Għall- finijiet ta' dan l-artiklu se naċċettaw it- tifsira tal-kelma lira kif mifhuma f'postijiet u pajjiżi partiklori — għax l- istrument li se nitkellmu fuqu, b'dak l- isem hu magħruf f'dawk il-pajjiżi u l- lokalitajiet li fihom għadu jeżisti. Meta tqis ix-xebħ kbir li hemm, fil- għamlu u fl-istruttura, bejn l- istrumenti kollha li huma magħrufa bħala lira, f'pajjiżi differenti, għandu joħroġ ċar li hemm rabta bejniethom Jekk l-isem /ira napplikawh għal strumenti b'karatteristiċi differenti nistgħu nitfixkluh ma' strumenti oħra li wkoll jindaqqu bil-qaws. L-aqwa eżempju hu tal-/ira li dari kienet f'idejn il-Griegi ta' Pontus — illum parti mit-Turkjia (u l-kemece Tork, li hu mnissel minnha) — u l-lira l-oħra tal- Kappadoċja. jixbħu ferm iktar lill-vjolin, għandhom struttura differenti u ferm inqas arkajka minn ta' l-istrumenti li qed nitkellmu fuqhom f'din il-kitba. Imma hemm iktar minn hekk. Jien inhoss li l-lira li qed nitkellmu fuqha għandha tissejjaħ 'lira Bizantina' minħabba dawk li għalija jidhru bħala raġunijiet storiċi evidenti. Jekk nieħdu mappa tal-Imperu Bizantin tas-Seklu IX w.K u nimponu fuqha mappa ta' fejn, fil-Mediterran, għadhom jeżistu strumenti tat-tip li qed nitkellmu fuqhom, insibu li l-lira, bil-karatteristiċi li ddiskutejna aktar 'il fuq, teżisti biss fil-konfini tal-Imperu Bizantin tal-Lvant. M'hemm l-ebda strument bħalu fid-dinja Għarbija (L- Asia Minuri — tħalli barra l-Anatolja — u l-Afrika ta' Fuq kollha). M'hemm l- ebda strument bħalu fl-Ewropa tal- Punent (tneħħi l-Kalabria, li flimkien mal-Puglia kienet thema Bizantina u fis-sustanza 'mhix parti mill-Ewropa tal-Punent'. Dan. il-fatt. li: hu ta' natura etnografika, donnu jinħass lli jikkuntrasta xi ftit ma' fatt ieħor li joħroġ mill-ikinografija: ftit li xejn għandna 'stampi' — tpenġijiet, inċiżjonijiet, eċċ. - li jagħtu prova tal- preżenza ta' dan l-istrument f'dik ir- roqgħa tad-dinja li kienet 'Biżantina'. Mhux hekk biss, imma mis-Seklu XI 'il quddiem, ir-rappreżentazzjonijiet ikonografiċi li jixhdu l-preżenza ta' dan l-istrument fl-Ewropa tal-Punent jiżdiedu sew. Tgħid jista' jkun li l-Lira kienet preżenti fid-dinja tal-Punent qabel ma kienet preżenti fid-dinja Griega tal-Lvant7 Jew forsi l-Ewropa kellha xi rwol fit-tixrid ta' dan l- istrument2 Fatt li diġa kien magħruf hu li fost l-aqwa intermedjaturi biex il- kultura Asjatika, (kultura li fiha l- preżenza ta' strumenti tal-korda li jindaqqu bl-ark tmur lura sekli sħaħ), titaqa' mal-kultura Ewropea, kienu is-Slavi min-naħa tat-Tramuntana, u l-Għarab min-naħa tan-Nofsinhar. Il- preżenza tal-Lira fid-dinja Bizantina X'aktarx turi influwenza mid-dinja Slava. Wieħed jista' jara s-sejbiet arkeoloġiċi f'Novgorod, sejbiet li juruna strumenti mill-familja tal-lira li jmorru lura sas-Seklu XIV, minn din il-prespettiva. L-istess jgħodd għal sejbiet oħra fil-Polonja u qrib ix- xmara Danubju. Fil-waqt li dak l- istrument magħruf bħala r-'Rabab', bil-varjanti kollha tiegħu (ħafna drabi b'korda waħda, x'aktarx magħmula mix-xagħar ta' denb. iż-żiemel, b'qasgħa (bl-Ingliż soundbox) xi kultant magħmula minn xi ħaġa veġetali bħal xi qargħa, imma spiss magħmula mill-injam miksija bil-ġild), u b'dak l-ark tipiku u li jingħaraf malajr, ta' nisel Għarbi, ssibu mifrux mill-Balkani sal-Afrika s-Sewda ta' taħt is-Saħara (ħudu bħala eżempju dak l-istrument imsejjaħ gusla li ssibu fil-Balkani, u l-masinko li ssibu fl-Etjopja, biex insemmu tnejn fost ħafna varjanti), il-lira, mill-banda l- oħra ssibha mifruxa biss f'dawk l- artijiet li darba kienu jagħmlu parti mid-dinja Bizantina. insibiha fil-parti l-kbira ta' dan it-territorju mill-Lvant għall-Punent. Wieħed jista' bir-raġun kollu jippreżenta l-ipoteżi li l- interazzjoni kulturali, ekonomika, reliġjuża, u politika bejn l-Imperu Biżantin u n-nies ta' nisel Slav irriżultat f'dik li tista' tissejjaħ bħala l- interpretazzjoni Slava ta' kif għandu jkun strument bil-korda li jindaqq bl- ark. Permezz tal-Għarab u tas-Slavi, l-Ewropa Medjevali saret taf bi strumenti tal-korda li jindaqqu bl-ark, u saret taf bihom b'mod li llum forsi jisejjaħ 'etniku', jiġifieri permezz tal- kultura tan-nies komuni. L-Ewropa assimilat dawn l-istrumenti imma biddlithom f'għamliet differenti. Illum dawn l-istrumenti tista' tgħid li rebħu d-dinja għax jinkludu mhux biss ir- Rebekk (u l-isem Rebekk, Rebab, Rabbab, Rabbaba, jixhdu l- influwenza Għarbija) imma anke l- vjolin 'paganinjan'. Imma bilfors li din kienet mixja li damet qrib l-elf sena. Fehma xjentifika-etnografika pjuttost riċenti tikkunsidra l-Lira bħala strument 'Grieg', jew li ġej minn nies ta' kultura Griega. Jien inħoss li l- argument jista' jitwessa' iktar. Mingħajr ma wieħed inaqqas l- importanza tal-element 'Grieg' (li kien il-mutur ewlieni tad-dinja Biżantina) wieħed ma jistax. ma jgħidx li kif jiġri fl-imperi kollha, l- Imperu Bizantin kien ukoll imsawwar minn dik li llum tissejjaħ 'diversità kulturali'. Din timplika taħlit bejn diversi kulturi, u ma toħodhiex bi kbira li strument li jista' jitqies li hu Grieg, jista' jkun ukoll Kroat, Bulgaru, Rumen, Tork, u Kalabriż, jew Taljan. il-Kalabria hi eżempju tajjeb ta' dan li qegħdin ngħidu, għax hi art ta' taħlit u skontri bejn d-dinja Griega u dik Latina. Il-Lira kienet intilfet mill- memorja kollettiva ta' dawk. il- komunitajiet tal-Kalabria li kienu ta' nisel Grieg (illum il-lira reġgħet saret magħrufa, imma biss għax iddaħħlet mill-ġdid bħala ri-introduzzjoni ta' 'tradizzjoni qadima'). Fl-istess ħin, imma, il-Lira kienet baqgħet magħrufa f'postijiet fil-Kalabria bħal f'Lokride, post fejn l-element Grieg kien ilu li għeb sekli sħaħ. Il-lira kienet għadha tgħix mal-lirika Latina, u kien hemm traċċi tagħha sa mill- Medju Evu. Qegħdin ngħixu f'Mediterran fejn l-istorja li tinkiteb aktar ħsiebha f'dak li jifridna minn xulxin; imma l-lira Biżantina hi ħjiel tal-għeruq fondi li jħaddnuna flimkien. IL-LIRA F'MALTA Kellu jkun l-istudjuż u filologu Malti Gian Piet Agius De Soldanis (1712- 1770) biex jagħtina l-eqdem referenza u prova tal-preżenza tal- Lira f'Malta. It-tagħrif li tagħna De Soldanis hu ta' ċertu importanza. Fid-dizzjunarju tiegħu li jmur lura għas-seklu sbatax', de Soldanis jgħid hekk fuq il-Lira: Hawnhekk għandna xi ftit tal- konfużjoni, li wieħed jista' forsi jifhimha meta jiftakaki l-formazzjoni kulturali tal-awtur. De Soldanis isejjaħ lill-lira 'cithera', li hu l-isem ta' dak l-istrument Grieg u Ruman illum magħruf bħala 'Ċetra'. Imma kull dubju li wieħed jista' jkollu fuq liema strument kellu f'rasu De Soldanis jgħib fix-xejn meta wieħed jaqra l- kumplament tat-test. Il-kitba tgħid li l- lira daħħluha f'Malta l-Griegi fi żmien li kien qrib ħafna tal-awtur — il-bidu tas-seklu 1700, meta de Soldanis kien qed jikteb lejn nofs dak l-istess seklu. M'hemm l-ebda dettal tekniku, imma hemm fijilijiet — kulturali importanti. Il-lira hi strument Grieg, u daħlet f'Malta fil-bidu tas-seklu 1700. Kienet familjari, għax kienet tagħmel parti mill-kultura mużikali ta' pajjiż viċin, imma fl-istess ħin kienet ' GP.F. Agius De Soldanis, Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fom tal Maltin u Ghaucin, c. 1759, (Librerija Nazzjonali, Il-Belt Valletta Ms. 143(i), f.329v) De Soldanis qed jgħid li l- lira kienet Griega, u allura mhux Maltija, allavolja mbagħad jgħid li kienet magħrufa u mifruxa ħafna anke man-nies tal-irħula Maltin u Għawdxin. Hu interessanti l-fatt li De Soldanis jagħti ż-żmien pjuttost preċiż ta' meta l-lira daħlet f'Malta. Fl-istess ħin ma ta ebda tagħrif ieħor storiku jew ta' natura popolari. Jekk iż-żmien li fih daħlet il-lira f'Malta ma kienx imur lura sal-qedem, allura dan ifisser li: qed nitkelimu fuq il-lira 'Griega' li għandna xhieda oħra tal- preżenza tagħha f'Malta li tmur lura appuntu għas-seklu XVIII. Dan hu fatt relevanti, speċjalment meta wieħed jiftakar li biex issib xi ħaġa miktuba fuq il-lira fil-Kalabria, li mhix daqstant 'il bogħod, trid tistenna sal- ewwel snin tas-seklu għoxrin. L- istrument f'Malta kien allura magħruf sew, u mifrux ħafna, biex ħalla t- traċċi tiegħu anke fl-ikonografija. U jekk ninnutaw sew, il-kitba ta' De Soldanis mhijiex l-unika waħda li ssemmi strument antik Malti b'rabta mad-dinja Griega. Meta kiteb fuq iż- Żaqq, Roberto Levdi osserva li: Anke Anthonv- Baines kien ikklassifika ż-żaqq Maltija bħala 'Griega' u kiteb li: Għalkemm Baines iddikjara ż-żaqq Maltija bħala offshoot, jew 'fergħa' tal-familja taċ-ċirimelli li jeżistu fil- gżejjer Griegi, ta' min wieħed jgħid li x-xebħ taż-żaqq Maltija ma' dawn iċ- ċirimelli hu kważi totali. Ix-xebħ SBaines A., Bagpipes, editjat minn T.K. Penniman, PittRivers Museum, l- Universita ta' Oxford, B.M. Blackwood, 1979, paġ 46. tinduna bih mal-ewwel daqqa t'għajn. Li kellu l-qarrej jikkonsulta l-immaġini taz-Tsabuona li: hemm fil-ktieb maħruf Ellenika Laika Musika Organa' ma jistax ma jindunax bix- xebħ li hemm. Jiġifieri m'hemmx għalfejn inkunu aħna biex wieħed jikkonvinċi ruħu mill-kuntatti bejn Malta, il-Greċja, u l-baħar Eġew, kuntatti li bilfors li ma kinux żgħar. M'hemmx dubju li aktar riċerka storika tista' tagħti prova ta' dawn il- kuntatti li kienu x'aktarx spissi. Anke jekk biss wieħed iqis il-pożizzjoni ġeografika ta' Malta, u dik ta' Kreta u tal-gżejjer Griegi tal-Eġew, li bħal Malta, għal sekli sħaħ servew ta' sur kontra l-qawwa, l-ewwel tal-Għarab, imbagħad tat-Torok, ma jkunx hemm bżonn ta' ħafna provi oħra. Il-fatt li, dejjem skont De Soldanis, il-lira daħħluha Malta l-Griegi fil-bidu tas- Seklu Tmintax, forsi jista' jiġi spjegat minn mewġa ta' imigrazzjoni, jew forsi anke iktar minn waħda, ta' refuġjati li ħarbu mill-kontrol dejjem jiżdied tat-Torok fuq il-gżejjer Griegi, u fuq Kreta sa mit-tieni nofs tas- Seklu Sbatax. Il-Venezjani tilfu l-belt ta' Kandja fl-1669, u fuq medda ta' tietin sena, it-Torok ħakmu l-gżira ta' Kreta kollha kemm hi, u wettqu vjolenza u ħruxijiet kontra l- popolazzjoni ċivili. M'hemmx dubju li De Soldanis waqa' fis-soltu nasba li studjuż tas-Seklu Tmintax diffiċli biex isib kif joħroġ minnha. In-nies li tkellem magħhom x'aktarx semmewlu strument li kien magħruf li daħal Malta minn barra. ma kienx ilu ħafna li daħal. bniedem jibqa' jiftakar anke dak li jkun qal in-nannu, jiġifieri tliet ġenerazzjonijiet qabel. issa tiliet ġenerazzjonijiet, jekk tagħti ħamsin sena għal kull ġenerazzjoni ta' dak iż-żmien, jistgħu iwassluk sa nofs is- Seklu Sbatax, u mhux sal-bidu tas- Imma allura meta verament waslet il- lira f'Malta2 Fi żmien ħafna 'l bogħod, forsi anke fil-Medju Evu tardiv2 Jew forsi għandu raġun De Soldanis u l-Lira daħlet Malta fi żmien aktar reċenti mar-refuġjati 4 Anovanakis F., Ellenika laika musica organa, Il-Bank Nazzjonali Grieg, Ateni, 1979 Griegi li kienu qed jaħarbu lejn il- Punent7 Il-mistoqsija għalissa jkollha tibqa' mhix imwieġba, u d- data li tissemma fil-kitba ta' De Soldanis jkollha tibqa' bilfors iktar ipotesi milli ċertezza. Imma għandu dritt wieħed isaqsi: kif jista' jkun li Malta akkwistat strument bil-kordi daqstant primittiv, fi żmien meta sa mis-seklu XV fl-Ewropa diġà kien hemm sinjali ċari li l-istrumenti bil- korda li jindaqqu bl-ark kienu qed jiżviluppaw u jersqu dejjem aktar viċin il-vjolin li nafu llum2 Hi mistoqsija li tgħodd ukoll għall- Kalabria, u wieħed jista' biss iweġibha meta t-tagħrif li għandna tal-lira fid-dinja Biżantina ma jibqax daqshekk ftit u frammentat, u jsir iżjed konkret. Iż-żmien li għandna bżonn iżjed tagħrif fuqu hu dak tal- Medju Evu. tardiv, li: mbagħad iwassalna għaż-żmien meta l- istrumenti li jindaqqu bl-ark fl-aħħar waslu wkoll fl-Ewropa. Fl-1791 Francois E. De Guignard, il- Konti Saint Priest, kiteb li l-Maltin, fl- għana jew il-kant tagħhom, kellhom id-drawwa li: jakkumpanjaw lilhom infushom fuq 'speċi ta' vjolin'. 5: Hu kumment xi ftit vag, imma diġà jixhed li l-istrument użat hu bil-kordi u li jindaqq bl-ark, imma fl-istess ħin 'mhuwiex vjolin'. Daqshekk ieħor hi vaga kitba oħra ta' Agius De Soldanis meta kiteb fuq it-tieġ tradizzjonali Malti u l-mużika li kienet takkumpanjah: Hawnhekk għandna l-fehma ta' xi ħadd 'kolt' li: immankabilment jikkonsidra bħala ''skurdat' kull ripertorju mużikali li ma jirrispettax ir- regoli tal-mużika Ewropea. Ngħaddu issa biex niddiskutu kif kienet l-għamla u x'kienu l- karatteristiċi tal-Lira Maltija. It-traċċi m'humiex ħafna u huma. kollha ikonografiċi — pittura u inċiżjonijiet - għax, s'issa, l-ebda kampjun ta' dan l-istrument għadu ma nstab. L- ikonografija storika, kif diġà hu magħruf, spiss tkun vaga u mhux dejjem tista' toqgħod fuq dak li jkun penġa l-artist. Imma tajjeb jew ħażin, xi indikazzjonijiet għandna u forsi minnhom nistgħu naslu għal xi għamla ta' konklużjoni. L-istrument hu dejjem impenġi li qed jindaqq wieqaf, u bil-qaws. Fi tliet każi minn erbgħa, id-daqqaq hu impenġi wieqaf jew miexi, eżatt kif jindaqq l-istrument sal-ġurnata tal- lum f'kull parti tal-Greċja waqt xi festa. Id-daqqaq jidher wieqaf, u qed iżomm l-istrument fil-keffa tidu x- xellugija. Mill-banda l-oħra, inċiżjoni magħmula minn Luigi Brocktorff, li dehret fil-ktieb ta' George Percv Badger, ippubblikat fl-1838, turi daqqaq, din id-darba bil-qiegħda fuq dik li tidher qisha ġebla jew blata kbira, idoqq strument bil-qaws. Mid- disinn ma tistax tikkonoxxi kemm-il korda għandu l-istrument, imma jidher qisu b'korda waħda. Fil-ktieb tiegħu, Badger jgħid li 'several different shapes Ivres with two or four strings' kienu jindaqqu min-nies tal-irħula u l-kampanja. M'għandniex xi ngħidu, għal min jifhem fil-mużika, bejn tnejn u erba' kordi hemm differenza kbira, u kumment bħal dan ma jgħinx biex itaffi d-dubji fuq kemm hu ta' min jorbot fuqu dak li qal Badger. Forsi wieħed jista' jgħid li fil-gżejjer Egej jeżistu liri li għandhom erba' kordi, imma għalissa dan ftit għandu x'jaqsam ma dak li qegħdin ngħidu. inċiżjoni oħta tas-seklu XIX hi dik ta' George Muir', u din forsi fiha ftit aktar tagħrif. Raġel li jidher li hu bniedem tal-irħula, bil-ħorġa fuq spalltu, jidher wieqaf qed idoqq strument bl-ark. Hu importanti li jingħad li l-inċiżjoni ġġib l-isem: 'Mandoline Plaver', u fil- fatt l-istrument jidher qisu xi għamla ta' mandolina b'sitt kordi li (u din hi ħaġa stramba ħafna) qed jindaqq bl- ark. Jidher ċar li l-artist ma kienx ċert l-istrument x'kien, u forsi għamlu jixbaħ lill-mandolina biex jagħtih aktar 5 Il-Mużew Nazzjonali tal-Arti, Malta, Inv. preġju u dinjità, ħalli ma jibqax qisu xi strument bla grazzja magħmul minn xi ħadd mhux tas-sengħa. Imma l- affarijiet donnhom jibdew jiċċaraw ruħhom b'żewġ disinji oħra, it-tnejn tas-Seklu XIX: L-ewwel disinn iġib l-isem 'Folksinging and merrvmaking on Imnarja Dav'. Hemm żewġ ġmiegħi ta' rġiel jiżfnu u jkantaw. Fl-isfond, fuq in-naħa tal-lemin hemm daqqaq taż-żaqq akkumpanjat minn ieħor fuq it-tanbur. Fin-nofs, mhux 'il bogħod ħafna anzi, kważi fuq quddiem nett, hemm daqqaq tal-Lira u quddiemu għandu tliet irġiel jiżfnu. Is-sounbox għandha għamla li tixbaħ il-mod ta' kif wieħed ipenġi qatra ilma, jew forsi xi demgħa, u ż-żewġ toqbiet nofs tond li wieħed jista' jara f'nofs is- soundbox żgur li jfakkruk fi strument li jixbaħ ferm lill-lira. L-ark, jew il- qaws li qed idoqq bih ma jidhirx sewwa għax nofsu moħbi wara wieħed miż-żeffiena. Il-manku (neck) u l-pala (headstock) jidhru li huma dojoq ħafna, jixbħu lil tal-istrument Persjan imsejjaħ SAZ, u l-krikkijiet (tuning pegs) huma mdaħħlin mill- ġenb. In-numru ta' kordi li għandu l- istrument ma tistax tikkonoxxih VI fkanart beni Thai Mandolin Plaver — skizz ta' George Muir, is-seklu XIX sewwa, imma jien sebgħin fil-mija ċert li l-istrument impenġi hu lira. L-istampa tiċċara ħafna aktar meta naslu għall-iskizz mpenġi fis-seklu XIX minn artist li għalissa għadu anonimu.Ż L-iskizz juri dak li jidher li hu bniedem raħli, anke dan bil-ħorġa fuq spalltu, li qed idoqq dak li issa jintagħraf ċar li hu lira. il-għamla tal- istrument tixbaħ ferm lill-istrumenti li jindaqqu in-naħa tal-Greċja, bil- krikkijiet jidhru ċar daqs il-kristal li qegħdin imdaħħlin minn wara, kartabun mal-manku. Krikkijiet jidhru tnejn, imma mis-simetrija tad-disinn tista' tinduna li t-tielet wieħed qiegħed moħbi wara. l-pala (headstock), u fil-pożizzjoni eżatta li suppost ikun. Barra minn hekk, jidher ċar li l-kordi huma tlieta, u li dawn qegħdin tul l-istrument kollu, sa taħt l-id ix-xellugija. Hawnhekk ta' min jinnota l-id il-leminija, li qed taqbad l-ark bil-mod ta' kif jinżamm u jindaqq fil-Kalbria — bil-wiċċ tal-keffa tal-id iħares lejn l-istrument, mhux iħares 'il fuq kif iżommuh il-Griegi. X'aktarx li r-raġuni għala dan id- disinn hu xi ftit aktar preċiż mill- oħrajn li semmejna hi għax hu skizz li sar ta' malajr. Meta l-artist jagħmel skizz irid jaħdem bil-ħeffa biex ikun jista' jħażżeż malajr dak li qed jara b'għajnejh. it-tliet stampi l-oħra huma inċiżjonijiet jew pitturi lesti, jiġifieri saru wara li kien għadda ftit taż-żmien minn meta l-artist ra lid- daqqaq, u l-prodott finali ma sarx fuq il-post. Hu u jorqom u jirfina x-xogħol tiegħu, l-artist ħafna drabi jkollu t- tentazzjoni li jżejjen id-disinn, u jivvinta d-dettalji li dak il-ħin jidhirlu li huma aktar addattati biex l-istampa tidher isbaħ. Biex iktar ninfurzaw dak li qegħdin ngħidu, nistgħu issa nsemmu disinn ieħor li donnu jurik li fil-fatt hu 'korrezzjoni' ta' disinn li kien sar qabel. Dan id-disinn żgur jgħin biex jikkonferma l-fatt li l-istrument li kien jindaqq f'Malta kien tip ta' lira. Id- disinn jidher fit-tieni edizzjoni tal-ktieb ta' George Percv Badger, li ħarġet fl- $ Dan hu skizz (12 cm x 5 cm) ta' bniedem raħli jdoqq strument bl-ark meħud minn album li x'aktarx kien ta' Alfonso Maria Galea, u li qiegħed fil- kollezzjni ta' riserva tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti, il-Belt- Ħajr lil Patrimonju Malta. 1851, u li diġa semmejnieh aktar 'il fuq. L-istrument li fl-ewwel edizzjoni deher xi ftit 'vag' issa hu impenġi b'mod li jista' jintagħraf aħjar. L- inċiżjoni turi xwejjaħ, bilqiegħda fuq dak li qisu zokk ta' siġra maqtugħ, jew forsi ġebla daqsxejn tonda, idoqq l-istrument b'idu x-xellugija, bl- istrument miżmum wieqaf fuq koxxtu, poża tipika ta' kif tindaqq il-Lira kemm fil-Kalabrija u anke fil-Balkani. L-għamla tal-istrument issa hi ferm eqreb lejn ta' dak muri fl-iskizz tal- artist anonimu li semmejna aktar 'il fuq; u jidher ċar ii l-istrument huwa lira. Mill-bqija, ix-xbieha hi xi ftit nieqsa mid-dettal. Tidher korda waħda biss, u m'hemmx fijiel ta' toqba (soundhole). Mill-banda l-oħra mal-Pala tista' tikkonoxxi bħal żewġ linji simetriċi li jagħtuk x'tifhem li huma żewġ krikkijiet (tuning pegs). Imma hemm żewġ dettalji li jaqblu mal-istrument impenġi mill-artist anonimu: l-għamla tal-Pala (a rombo tronco), u l-għamla tal-ark jew tal- qaws, li hawn ukoll qed jinżamm bl- istil Kalabriż. Ta' min isemmi wkoll li Skizz impenġi minn artist mhux magħruf, fis-seklu XIX x-xwejjaħ jidher b'ħalqu miftuħ, qisu qed ikanta, u allura jfakkrek f'dik il- kelma qadima Maltija, li Ilum tinstab biss fid-dizzjunarju - IRATTAL — li tfisser idoqq u jkanta fl-istess ħin. Ejja nsemmu wkol il-fatt li f'din it-tieni edizzjoni, l-unika korrezzjoni li hemm fl-inċiżjoni hi l-figura tad-daqqaq innifsu, qisu l-artist ħass il-bżonn li jirranġa dak li kien penġa qabel, għax ma kienx preċiż biżżejjed. Qisu ħass il-bżonn li jagħmel korrezzjoni ta' dak li kien penġa qabel mill-memorja. Bla dubju għamel biċċa xogħol ta' ċertu siwi storiku, u li tkompli tikkonferma t-teżi tagħna. Kien biss dan il-ftit tagħrif li stajna nużaw meta ppruvajna nmiddu jdejna biex nagħmlu rikostruzzjoni ta' dak l- istrument li kien jindaqq f'Malta. Ix- xogħol fdajnieh f'idejn Piero Forlani, liutaio Taljan b'esperjenza kbira fil- bini tal-lira Kalabriża u tal-lira Griega. Imma hawnhekk ħabbatna wiċċna ma' żewġ problemi li ridna bilfors insolvu: il-qies tal-istrument, u kif kien ikkurdat. Fuq l-akkurdatura, billi xejn ma kellna tagħrif, iddeċidejna li nżommu dik l- aktar komuni fost dan it-tip ta' strument — jiġifieri S-1-4. il-lira tat- Traċja, dik Kalabriża, dik tad- Dalmazja, u anke l-lira l-qadima ta' Kreta, kollha għandhom din l-istess akkurdatura. F'dak li: għandu x'jaqsam mal-qies tal-istrument, erġajna mxejna mal-prattika komuni. Il-biċċa l-kbira tal-istrumenti tat-tip tal-lira Biżantina li: għadhom magħrufa sa żmienna huma kollha ta', bejn wieħed u ieħor, l-istess qies. L-aqwa eżempju x'aktarx li hu l- kemence rumi, li l-qisien tiegħu baqgħu l-istess għal sekli sħaħ — l- istrument qatt ma jkun itwal minn 43 sa 44 ċentimetru. Iddeċidejna wkoll li l-aqwa indikazzjoni u l-aħjar ħjiel li kellna dwar il-kobor tal-istrument kien l-iskizz tal-artist anonimu, fejn il- figura tar-raġel hi bejn tlieta u erba' darbiet itwal mit-tul tal-istrument li qed idoqq. Jekk wieħed jikkalkula li t-tul ta' raġel Mediterranju ta' dari kien ta' madwar metru u nofs, allura strument ta' madwar 44 ċentimetru tul għandu jkun kalkolu tajjeb. Wieħed irid jgħid ukoll li strument b'tul bħal dan jista' faċilment ikollu n- nota 'la' (A) bħala t-tonalità ċentrali. Iż-żaqq Maltija hi wkoll intunata qrib l-istess tonalità mużikali. Dawn iż- żewġ strumenti eżistew it-tnejn flimkien fiż-żmien meta f'Malta kienet tindaqq il-lira, u bilfors li kellhom ripertorju jixxiebah — għax hekk hi s- sitwazzjoni kulfejn fid-dinja l-lira kienet teżisti flimkien ma' xi tip ta' ċirimella. Jekk l-istrumenti xi darba daqqew flimkien, kif jiġri fil-gżejjer Karpatos, f'Santorini, fil-Maċedonja u fit-Traċja, allura l-bżonn li jkollhom tonalita kompatibbli joħroġ iktar ċar. Nota qasira: Din il-Bibljografija (u diskografija) tista' tkompli tikber. imma biex ma neħdux ħafna fit-tul qed inniżlu dawn is-sorsi essenzjali. L-Inċiżjoni ta' Brocktorf li dehret fl- 1838 'RIL.S.., Catanzaro, 1993, ara wkol it-tieni edizzjoni aġġomata, Nota Records, San Daniele del Friuli, CD623, 2008 U dik li dehret fl-1858