IL-MATTIT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA) ĠUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1951 Għall-Istorja ta' Malta AWN skop kbir għal min irid jistudja tajjeb u bil-għaqal l-istorja ta' Malta. Sal-kum l-istorja tagħna nkitbet aktarx bil-għaġla u fuq fuq, u nġabret dwar xi ftit ġrajjiet li baqgħu jissemmew għall-ħila u għall-qlubija ta' min kellu x'jaqsam fihom. Kull ġrajja minn dawn, jew epopea, nistgħu nikkunsi- drawha bħala ħajra prezzjuża mdawra minn. ħafna ġawhar, iżda ma hemmx qafas b idommhom kollha. flimkien biex ismwru kuru- na għal fuq ir-ras ta' Malta tagħna. Il-lum l-istoriċi qegħdin ifittru li jistudjaw mhux biss il-ġraj- ' jiet magħrufa u kbar fil-medda tas-snin, iżda wkoll il-ġrajjiet żgħar, kif ukoll ix-xejriet u t-tqanqiliet li jagħtu sura u għelm lill-ħajja ta' kuljum. Għar bħalma. bosta fewġiet ħfief jistgħu jin- għaqdu flimkien u jqafmu riefnu li iġarraf u jiknes kulma jsib juddiemu, hekk dawk il-ħafna għadiet, mejriet u ħidmiet ta' kuljum jistgħu iqanqlu taqliba li tħarbat pajjiż, twaqqa' gverni- jiet jew istituzzjonijiet qodma u tnissel bixra ġdida fil-ħajja tal- poplu. Min jaf dak il-kliem li jingħad bil-ħatfa fil-ħwienet, dak il-għadab li jinħass fost il-mexxejja tan-nazzjon dak it-tgemgim li jinstama' fost il-poplu, kemm jaħti għal rewwixti li jġibu 1wa- rajhom twegħir tal-biża. Bosta minn dawk il-ġrajja żgħar u tilwim jinsabu miktubin fi kronaki. dokumenti, atti u arkivji qodma merfugħin f'katti- drali, knejjes, kunventi, bibljoteki u uffiċċji pubbliċi u privati, u huma ta' siwi kbir għal min irid ifittex u jistħarreġ il-motivi tal- ħajja fiż-żmenijiet imgħoddija. Wieħed għandu jistaqħġeb meta jara x'egħiun ta' tagħrif hemm mistura f'dawk ir-reġistri qodma u tomi antiki, u jekk wieħed ikollu ż-żmien u s-sabar jaqra u jqal- Ieb f'dawk il-kotba. għandu jikref dati u ġrajja li jixħtu dawl qawwi fuq il-perijodi mudlama ta' l-istorja tagħna. Għax fil- qedem meta ma kienx hawn. gazzetti u radjo kull ħaġa impor- tanti li kienet tidri kienet titniżżel fil-kronaka miżmuma mill- kunventi jew mill-Ġemgħa tal-Gvern. Bis-saħħa ta' tagħrif li wieħed jista' isib f'dawk il-kronaki, aħna nistaħu nifhmu aħjar ir-raġuni ta' bosta. mill-ġrajjiet li jsawru l-istorja tagħna. 34 IL-Manri Il-lum nafu biss bil-fatti, iżda ftit għandna ħjiel taċ-ċirkiu- stanzi li qanglu dawk il-fatti. Dawk iċ-ċirkustanzi nistgħu nagħar- Juhom jekk inqallbu u ngħarblu fl-arkivji qodma, Dan hu xogħol ta' reqqa u ta' sabar, li jeħtieġ thejjija u studju iżda hu xogħol ta' siwi kbir u, biex ingħid hekk, hu mogħol kreattiv għax minn hafna ntietef jibni ġrajjiet ta' importanza kbira, Dan iż-żmien il-għorrief meta jiktbu l-istorja ta' pajjiż qegħdin jagħtu impor- tanza kbira lill-ħajja ta' kuljum kif tgħixha l-kotra, għax dik il- ħajja tagħti sura u għamla lin-nazzjon. Fil-ġrajjiet kbar jissem- mew xi persunaġġi li finżertaw jidhru huma, żda l-'fons et origo' tal- -ġrajja hi r-riedu jew il- kapriċċ tal-kolr mela jeħtieġ li iċieħed jistudja tajjeb ir-reazzjoni tal-kotra iriet kollha tagħha biex jagħti tagħrif u tifsir loġiku dwar l-istorja: dawk ir- zzjonijiet tal-kotra aktarx isibu espressjoni fil-ħafna. rqaqat u iet imniżżlin fil-kronaki ta' żminijiethom. F'Malta għandna ħafna minn darwn il-kronaki u arkieji min- sijin li qegħdin qishom. bil-ħniena jistiednu l-iskulari ħalli jqal- Ibu fihom. F'dawk l-arkivji jinsab il-qofol ta' l-istorja tagħna. Kull min fetaħhom u qagħad wi ftit iqalleb fihom stagħġeb bl- informazzjonijiet interessanti li hemm miġbura jiem. Dr. A. A. Caruana, il-Professur Ġ. A. Vassallo, Mons, A, Mifsud, P. P. Bellanti, Sir T. Zammit, li nqdew b'dawk l-arkivji, jixhdu s-siwi bla tarf ta' dawk id-dokumenti qodma. Għorrief barranin ġew f'Malta bil-ħsieb li jfiżtru f'dawk l-arkivji u sabu fihom minjieri ta' informazzjoni storika li jitfgħu dawl mhux biss fuq il-ġrajja ta' Malta. iżda fuq dawk ta' l-Ħurropa kollha u aktarx fuq tal- Lvant ukoll, Ma nafx kif sal-lum. fost l-istudjużi tagħna ħadd għadu ma tħajjar biex jinxteħet bil-ħrara kollha għal dan ix-xogħol ta' tfittix u tgħarbil fl-arkivji qodma tagħna; xogħol tant utili u interessanti, xogħol meħtieġ għall-ġieħ ta' pajjiżna u għat-tirqim ta' l-istorja tagħna. Dan mhux ogħol li awwieħed jindaħal għalih b'nofs ħajra, Tanqas li jista' jintemm ħorrox borrox jew bil-għaġ- la. Min jindaħal għal din il-ħidma. jrid jiddedika ħajtu għaliha biss; ma hix ħidma ta' qligħ, iżda hi tikseb ġieħ kbir u isem dej- jiemi lil min itemmha, Tgħid għad ikollna din is-xorti li naras Maltin. bħalna jikxfu għall-ammirazzjoni tal-popli u jqiegħdu għall-użu ta' l-umanità, it-teżori li għandna merfugħin fl-arkivji qodma tagħna' Tekk ma nitħajrur aħna, jersqu l-barranin u jagħmlu huma dak li jmissna mvettqu aħna, Tassew li jagħmlu — ġa min jagħmlu, l-aqwa li dan iż-xogħol iseħħ, iżda jixraq ħafna li jindaħal xi Malti għalih, u l-Gvern għandu mnejn jitħajjar ukoll joħroġ zi somma biex igħin f'din il-biċċa xogħol ta' importanza nazzjonali kbira, —-—-—-—— NIFIRĦU Għandna l-pjaċir in- ħabbru li l-Wisq Emi- nenti Altezza Tiegħu, il-Prinċep Chigi della Rovere, Gran Mastru ta' l-Ordni Suvran u Militari ta' $. Ġwann, għoġbu jżejjen lill- Kav. Dr. Ġużà Galea, M.B.B., M.D., D.P.H., 'Donato' ta' l-Ew- wel Klassi, bit-titlu ta' Kavalier Maġiste- r'ali ta' l-Ordni. Il-Kav, Dr. Gużàċ Galea l-lum hu magħ- ruf mhux biss bħala bniedem ta' ħila u ta' merti fil-pożizzjoni tiegħu ta' Tabib An- zjan Sanitarju, iżda wkoll bħala persunaġġ li kemm ilu li ħareġ mill-ħieb ta' l-Univer- sità, kollu ħeġġa għall- istudji u movimenti kulturali, kabbar ismu bil-ħidma tiegħu fil-kamp storiku, lettera- rju, filantropiku, patrijottiku u reliġjuż sew fi żmenijiet ta' emer- ġenza kemm ukoll fi żmenijiet normali fil-Gżejjer ta' Malta. Aħna, membri u mseħbin fil-'Għaqda', għandna raġun, iżjed minn ħaddieħor, li nifinrħulu bil-qalb kollha u nixtiqulu kull risq fil-ġieh ġdid li bih ismu żżejjen, għaliex ġieh bħal dan, barra milli jolqot l-isem tal-Gżira, jolqot ukoll, u b'mod parti- kulari, lill-'Għaqda'' li kellha x-xorti tilqgħu fi ħdanha bħala wieħed mill-ewlenin fost il-membri tagħha minn mindu kien student universitarju, u fl-aħħar tagħżlu bħala President tagħha.