18 Jl Ħabis 15 tal Diċembru pol IL- FORTI SAN MIKIEL FL-ASSEDJU L-KBIR $ -istoriċi jgħidulna li l- Forti San Mikiel u s- swar li jdawru lill-Isla ġarrbu 'l-eqqel bumbarda- menti matul l-Assedju l-Kbir u fuqhom saru l-eħrex taq- tigħat. Il-Forti San Mikiel nbena fi żmien il-Gran Mas- tru Juan D'Homedes fl-1553 u s-swar tal-Isla nbdew fiż- żmien il-Gran Mastru Claude de la Sengle u tlestew. fiż- żmien il-Gran Mastru Jean de la Valette. Fl-Assedju l-Kbir, id-difiża ta' Malta kienet tiddependi fuq il-Forti ta' Sant' Anġlu u s-swar tal-Birgu, il-Forti ta' San Mikiel u s-swar tal-Isla, il-Forti ta' Sant' Jiermu li kien mibni f'ras l-Għolja ta' Xebb- ir-Ras biex iħares id-daħla taż-żewġ portijiet u fuq il- belt antika tal-Imdina. Il-gżira ta' Għawdex kell- ha fortizza waħda, u din kienet iċ-Ċittadella li f'dak iż-żmien kienu jsejħulha l- Kastell. Madwar 600 kavallier u 8,500 suldati bejn Maltin u barranin kienu mqassmin f'dawn il-fortizzi, bl-akbar numru tagħhom fl-Isla u l- Birgu. Ma' dawn, il-Gran Mastru la Valette kien wie- għed il-ħelsien. mill-jasar lil madwar 500 qaddief tax-xwi- eni tal-Ordni jekk dawn jgħinu lill-Ordni fil-bini ta' trunċieri u f'manutenzjoni tas-swar. Il-Gran Mastru la Vallette wara litaordni biex tingħalaq Daħlet ix-Xwieni b'katina kbira li kienet inħadmet f'Ve- nezja, mill-Ponta tal-Isla sa taħt il-Forti ta' Sant' Anġlu, u b'oħra mill-Maċina sas-swar ta' Aragona, ta ordni wkoll biex jitħattu d-djar kollha li kienu nbnew faċċata tal-Forti San Mikiel biex b'hekk jelim- ina l-possibbiltà li t-Torok jistaħbew fihom wara li ġew abbandunati mill-Bormliżi meta dawn daħlu jistkennu fl-Isla. Barra minnhekk, bejn l-Isla u l-Birgu kien intrama pont fuq il-braken u btieti vo- jta: biex minn fuqu jkunu jistgħu jgħaddu r-riforzi bejn iż-żewġt ibliet kull meta tin- qala' l-ħtieġa. Aktar bħala miżura ta' difiża milli att ta' kefrija, il-Gran Mastru ordna li l-klieb kollha li kien hemm ġol-Birgu u ġol-Isla jiġu maq- tula għax instab li l-inbiħ tagħhom kien qed ifixkel ħafna lis-suldati tal-għassa, u biex ikun ta' eżempju u żgur tiġi esegwita l-ordni tiegħu, hu qatel lill-kelb li tant kien għal qalbu. Biex tkompli tissaħħaħ id- difiża tal-Isla, il-Gran Mastru la Valette; fuq il-pariri tal- inġinieri tal-Ordni ordna wkoll li taħt is-swar tal-Isla li jħarsu lejn Kordin jitwaħħlu f'qiegħiil-baħar arbli kbar ta bejn erba' jew ħames metri ' tul u jorbtuhom ma' xulxin b'katina ħoxna li jagħmilha diffiċli li t-Torok jersqu viċin is-swar. Fil-fatt, l-għada li tqiegħdu dawn l-arbli, it-To- rok ippruvaw jaqtgħu l-kati- na, iżda malli l-Maltin indu- naw bihom, niżlu mas-swar u attakkawhom. bi qlubija kbira, tant li t-Torok kellhom jirtiraw lejn it-trunċieri tagħ- hom u jabbandunaw it-ten- tattiv tagħhom. Madankollu, l-istoriċi koll- ha li kitbu fid-dettal dwar dan l-assedju li waqqaf l-av- vanz' tat-Torok fl-Ewropa, (għax wara Malta t-Torok kellhom ħsieb li jattakkaw Sqallija u Korsika) jaqblu, li d-difiża ta' Malta kienet tid- dependi l-aktar fuq is-swar b'saħħithom. tal-Isla u tal- Birgu, u li jekk it-Torok kien jirnexxielhom jirbħu belt minnhom, il-kavallieri kien ikollhom iċedu l-armi, u b'hekk il-gżejjer Maltin kienu jaqgħu taħt il-ħakma Torka. Meta t-Torok żbarkaw par- ti mill-armata tagħhom fil- bajja ta' Marsaxlokk u bdew l-avanzata tagħhom lejn il- Birgu u l-Isla biex juru s-saħ- ħa tagħhom, il-Ġeneral Mus- tafa Baxa kien tal-fehma li jattakka liż-żewġ fortizzi flimkien b'forza kbira, għax skont l-ispjuni tiegħu, l-In- sara ma kellhomx nies biż- żejjed biex jiddefendu tajjeb is-swar li jdawruhom. Iżda l- Ammirall Piali ma qabilx FRAK MILL-ISTORJA TA' MA L- ORIZZONF miegħu, u bl-iskuża li jdaħħal il-flotta Torka għal kenn f'Marsamxett saħaq li jattak- kaw lill-Forti Sant' Iermu. Iżda peress li s-Sultan Su- lejman kien ta ordni li ma jsir xejn qabel ma jasal Dragut f'Malta ddeċidew li jaħbtu għall-Forti ta' Sant'Jiermu. Meta wasal Dragut, dan ma qabilx mad-deċiżjoni ta' ħbit fuq Sant' Jiermu, iżda peress li bil-bumbardamenti mill- batteriji li jdawru lil din il- fortizza kienu diġà ġarrfu partijiet mis-swar tagħha, huwa ordna biex tintrama batterija oħra biex twaqqaf ir-rinforzi Nsara li kienu jas- lu fil-forti Sant' Anġlu matul il-lejl mill-Birgu. Il-Forti Sant'Iermu ntrebaħ mit-Torok fit-23 ta' Gunju wara 30 jum ta' attakki ħorox u mdemmija. Lit-Torok, din ir-rebħa swietilhom. il-ħajja ta' 6,000 suldat u tal-Ġeneral Dragut. Jingħad li Mustafa Baxa huwa u dieħel rebbieħ f'Sant' Jiermu, ta ħarsa lejn Sant' Anġlu u San Mikiel u qal lil dawk ta' madwaru: 'Jekk it-tifla swietilna telf hekk kbir f'suldati maqtula u midruba, x'sejra tiswielna l- omm27 Dak in-nhar stess huwa sejjaħ lill-ġenerali tiegħu u fissrilhom fid-dettal il-pjan tiegħu li jattakka liż-żewġ fortizzi tal-port flimkien, iż- da l-Ammirall Piali, aktar konxju dwar ħajjet is-suldati li jistgħu jintilfu f'attakk ġe- nerali fuq l-Isla u l-Birgu, ip- propona li qabel jagħtu s-sin- jal biex jattakkaw; jitolbu lill- kavallieri jċedu u jitilqu mill- gżira bl-unuri kollha tal-gw- erra. Mustafa kien jaf tajjeb li ż- żewġ fortizzi tal-port kienu b'saħħithom ħafna u mhux faċli li tirbaħhom malajr, iżda huwa: kien konvint li jekk jirbaħ waħda minnhom, l-: oħra taqa' f'idejhom ftit jiem wara. Miż-żewġ fortizzi, Mustafa kien tal-fehma li jikkonċentra l-aktar fuq l-Isla peress. li parti mis-swar tagħha kienu baxxi, u jekk is- suldati tiegħu jirnexxielhom jidħlu fiha, huma setgħu faċilment jaqsmu għal ġol- Birgu u wara jassedjaw lill- kavallieri fil-Forti: — Sant' Anġlu. B'dan il-ħsieb f'moħ- ħu huwa saħħaħ il-batteriji ta' San Ġwann t'Għuxa u ta' Kordin b'kanuni akbar biex jimbumbardjaw lill-Forti San Mikiel u s-swar ta' taħtu, u ordna biex jippustjaw żewġ batteriji oħra, waħda f'Ras Ħanżir biex timbumbardja s- swar tal-Ponta tal-Isla u oħra b'kanuni akbar fuq l-Għolja ta' Xebb-ir-Ras biex jimbum- bardjaw lill-Forti Sant' Anġlu u jilħqu s-swar. tal-Isla li jagħtu għad-Daħlet ix- cXwie- ni. Matul l-assedju l-Isla kie- net taħt il-kmand suprem tal- Balliju Pietro dċl Monte li kien l-ammirall tal-Flotta tal- Ordni, u li kien isegwi l-an- dament tal-ġlied minn fuq torri għoli li kien armat f'nofs l-Isla. Jiddefendu lill-Forti San Mikiel u s-swar tal-Isla kien hemm bosta kavallieri u suldati barranin. Waqt li l-is- takkamenti ta' suldati Taljani u Sqallin kienu taħt il-kmand tal-kavallier de Medici, u stakkament kbir ieħor ta' sul- dati Spanjoli kienu mmexxi- jin mill-kavallier Don Carlo Roffo, għexieren ta' baħrin Maltin u barranin li kienu jaħdmu fuq ix-xwieni. tal- Ordni taħt il-kmand tal-ka- ddefendew bi qlubija kbira s- swar li jdawru l-Ponta tal-Is- la sa quddiem Sant' Anġlu. Barra dawn; kien hemm stakkamenti ta' madwar 1,500 suldat Malti, fosthom Bormliżi, Naxxarin, Siġġie- win u magħhom ingħaqad bi ħġaru l-poplu kollu tal-Isla. Ma' dan l-eżerċitu, fil-5 ta' Lulju ngħaqad magħhom il- kavallier Spanjol Melchiorre De Robles li fil-jum ta' qabel kien wasal minn. Sqallija b' kontinġent ta' 40 kavallier u b'700. suldat, fosthom. in- neputi tal-Gran Mastru, Henri Parisot de La Valette. Dan il-kavallier Spanjol li ismu baqa' msemmi b'ġieh kbir: għall-qlubija kbira li wera matul il-ġlied qalil li sar fuq is-swar ta' taħt il-Forti ta' L-ORIZZONT ) FRAK MILL-ISTORJA TA' MALTA Il-Ħamis 15 ta' Diċembru 2016: 119 Il-pittura ta' Giuseppe Cali turi l- San Mikiel, proprju s-swar li jħarsu lejn Bormla fuq ix- xaqliba ta' Kordin. Issa l-attakk ġenerali tat- Torok fuq l-Isla kien eminenti ħafna. Ġara iżda, li peress li x-xwieni Torok kienu ankrati f'Marsamxett u l-ebda basti- ment Tork ma seta' jidħol fil- Port il-Kbir minħabba l- kanuni ta' Sant' Anġlu, huma ma setgħux jattakkaw lill-Isla mill-baħar jekk ma jkollhomx numru kbir ta' dgħajjes biex jgħabbu u jwasslu t-truppi tagħhom taħt is-swar tal-Isla. Għalhekk, biex jagħtu bidu għal dan l-attakk, huma kien jeħtiġilhom — jittrasportaw għexieren ta' dgħajjes minn Marsamxett sal-Marsa. Sadanittant il-bumbarda- menti fuq is-swar tal-Isla, prinċipalment fuq is-swar li jħarsu lejn Bormla u fuq is- swar ta' Kastilja tal-Birgu komplew bla waqfien ta' xejn. Meta Mustafa ra li parti sostanzjali mis-swar tal-Isla kienu ġġarrfu biżżejjed biex jibda l-attakk tiegħu, huwa sejjaħ lill-ġenerali tiegħu u spjegalhom l-aħħar pjani tiegħu. Fil-15 ta' Lulju, it-To- rok attakkaw lill-Isla mill-art u mill-baħar. F'dan l-attakk ħadu sehem madwar 9,000 suldat taħt il- kmand suprem ta' Hasan, li personalment mexxa 5,000 suldat u attakka s-swar ta' taħt il-Forti San Mikiel mill- art, waqt li 4,000 suldat ieħor taħt il-tmexxija ta' Kandlissa attakkaw b'qilla kbira l-kum- plament tas-swar tal-Isla minn fuq il-baħar, minn naħa ta' Kordin. L-istoriċi jgħidulna li l- ġlied aħrax li seħħ matul is- swar kollha tal-Isla minn taħt il-Forti San Mikiel sal-Ponta tal-Isla kien feroċi u tal-biża'. Jekk il-ġlied li seħħ fuq is- swar ta' San Mikiel u l-posta ta' Bormla kien imdemmi u ma qata' xejn għal bosta sigħat fejn l-ebda suldat Tork ma rnexxielu jitla' fuq is- swar u baqa' ħaj, daqshekk ieħor kien aħrax u qalil il- ġlied fuq is-swar li ġew at- takkati minn fuq il-baħar mill-eluf ta' suldati Torok. Fost għajjat li jtarrax, it-To- rok attakkaw is-swar li jdaw- ru l-Ponta tal-Isla bi ħruxija kbira u bla qtugħ ta' xejn. Għal sigħat sħaħ il-Ġan- nizzari u l-Ispahi pprovaw jitilgħu fuq is-swar imġarrfin permezz ta' slielem u armar ieħor, iżda d-difensuri Nsara, bi qlubija kbira bdew jimbut- tawhom lura, u dawk li rnexxielhom jitilgħu fuq. is- sur sabu ruħhom minfudin bil-lanez tas-suldati jew ġew imbiċċra bit-tixjir tax-xwabel jew bl-imnanar tal-kavallieri. F'dan l-assalt imdemmi miet il-kavallier Don Fran- cesco de Sanoguerra li kien il-kmandant tas-suldati li kienu qegħdin jiddefendu dawn. is-swar. Fl-istess at- takk, għaxar dgħajjes mimli- jin Torok resqu lejn il-katina li kienet tagħlaq Daħlet ix- Xwieni bil-ħsieb li jaqtugħha, iżda l-kavallier Francesco de Guiral li kien il-kmandant tal-batterija li kienet mibnija taħt il-Forti Sant' Anġlu ntebaħ bil-ħsieb tagħhom, fetaħ in-nar fuqhom, kisser disa' dgħajjes u qatel bosta minnhom. Wara ħames sigħat ta' ġlied it-Torok qatgħu qalb- hom u rtiraw lejn il-Marsa. F'dan l-attakk it-Torok tilfu madwar 4,000 suldat u l-In- sara tilfu 200 u ndarbu mijiet oħra fosthom għadd ta' ka- vallieri. Issa t-Torok, umiljati bil- telf kbir li huma ġarrbu fl- ewwel attakk ġenerali fuq is- swar tal-Isla bdew jaħsbu f'tattiċi oħrajn li setgħu jin- tużaw biex jinfdu l-ftit swar li baqgħu weqfin wara l- bumbardamenti kbar li saru fuqhom. fil-jiem ta' qabel. Iżda l-aktar ħaġa li bdiet tin- kwieta lit-Torok ma kinux is- swar mġarrfin iżda l-qlubija tal-kavallieri u l-ħeġġa qaw- wija tal-Maltin li ma jċedux. Konxji li l-assedju seta' jtaw- wal sax-xitwa, it-Torok qa- badhom ġenn kbir u riedu li jsibu xi mezz li permezz tiegħu tinħoloq konfużjoni kbira fost id-difensuri Nsara, u waqt dan il-paniku huma jassaltaw b'qawwa kbira s- swar tal-belt u jidħlu fiha. Fl-aħħar huma ddeċidew li jiminaw is-swar. Huma ppjanaw li jħaffru — mina b'żewġ friegħi, waħda tagħti għall-ġewwieni tal-Forti San Mikiel u l-oħra għal taħt il- Posta tal-Kavallier Robles. Meta jlestuha, huma jimle- wha bi kwantità kbira ta' porvli u jagħtuha n-nar meta s-swar ikunu mgħammra bis-suldati. Huma kkalkulaw ukoll li l-qawwa tal-ispluż- joni tiftaħ prexxa kbira fis- swar minfejn is-suldati tagħ- hom jkunu jistgħu jidħlu fil- belt u jirbħuha. Il-pjan kien maħsub li ftit qabel ma jagħtu n-nar lill- mina, il-kap tal-Ġannizzari kellu jsejjaħ lill-Kavallier Ro- bles biex taparsi jkellmu biex meta tisplodi l-mina ma jkunx jista' jagħti l-ordnijiet u b'hekk l-Insara jinfixlu u jaqbadhom paniku kbir. Matul ix-xogħol fuq it- tħaffir tal-mina t-Torok kom- plew bil-bumbardamenti fuq is-swar u bl-isparar ta' xku- betti biex l-Insara ma ji- simgħux it-tħaffir. Ġara iżda, li waqt it-tħaffir tal-mina, it- Torok ma ntebħux li kienu waslu biex jinfdu għal ġol- Forti. Wieħed mill-għassiesa Spanjoli f'ħin minnhom in- nota li f'daqqa waħda parti mill-art bdiet iċċedi u mar jiġri jgħarraf b'kollox lill-ka- vallier De Robles, li minnufih ordna li jitħaffer il-post. Meta ntebaħ x'kien il-ħsieb tat-To- rok, ordna lis-suldati tiegħu jinżlu fil-mina u joqtlu lil min isibu fiha. Wara li l-bennejja Maltin raddmu mill-ġdid il- mina, it-Torok abbandunaw il-pjan tagħhom. L-istoriċi jfakkruna f'di- versi attakki ħorox li saru fuq il-Forti San Mikiel u s-swar tal-Isla, iżda kien hemm jiem oħrajn fejn it-Torok ibbum- bardjaw is-swar għal sigħat sħaħ u ma attakkawx. Iżda kull meta attakkaw, it-taq- tigħat kienu ħorox u ta' qilla kbira. Fil-fatt jissemmew di- versi dati matul ix-xahar ta' Awwissu li fihom it-Torok at- takkaw is-swar tal-Isla b'eluf ta' suldati bit-tama li jirbħu- ha, iżda kull attentat li għam- lu sfuma fix-xejn għax sabu lill-kavallieri u l-Maltin lesti għalihom, u determinati li ma jħallu l-ebda Tork jaqbeż is-swar u jibqa' ħaj. Wieħed mill-aktar attakki ħorox li saru fuq il-Forti San Mikiel u li fih intweriet il- qilla tat-Torok u l-qlubija tal- kavallieri u l-Maltin kien fit-2 ta' Awwissu, meta t-Torok at- takkaw lill-Posti tal-kavallier Robles u tal-kavallier Ruffo li kienu jagħtu għal Bormla. F'dan l-attakk it-Torok attak- kaw is-swar b'6,000 suldat, il-biċċa kbira minnhom Ġan- nizzari taħt il-kmand. ta' Mustafa. F'din il-battalja, li ħadet aktar minn ħames sigħat, rat lis-suldati Torok b'qilla kbira jixxabbtu bis-slielem u jip- pruvaw jitilgħu fuq is-swar, bis-suldati Maltin u l-kavall- ieri jitqabdu sider ma' sider u jitfgħuhom għall-isfel. Kien proprju f'dan l-assalt feroċi li t-Torok kien irnexxielhom jitilgħu fuq is-sur u jwaħħlu l-istandard tagħhom fuq il- quċċata tal-Forti, iżda kif il- Maltin intebħu x'ġara, ġrew għal fuqhom, u wara taqtigħa mdemmija mhux biss irnexx- ielhom iniżżlu l-istandard Tork minn fuq is-swar iżda saħansitra qatlu ħafna minn- hom u rebħu mill-ġdid il- Forti. F'dan l-attakk mietu diver- si kavallieri fosthom Don Carlo Ruffo li ġie milqut minn balla ta' kanun. Sas-7 ta' Settembru t-Torok ma qatgħux qalbhom u kom- plew bil-bumbardamenti fuq l-Isla u l-Birgu minn 14 il-bat- terija ppustati f'forma ta' nofs ċirku min-naħat tas-Sal- vatur sal-Għolja Ta' Kordin, f'Ras Ħanżir u minn fuq l- Għolja ta' Xebb-ir-Ras. Kien il-ħsieb tat-Torok li jerġgħu jattakkaw liż-żewġ fortizzi flimkien, iżda meta waslitil- hom l-aħbar li flotta kbira ta' xwieni Nsara taħt il-kmand ta' Don Garcia kienet daħlet il-Marfa abbandunaw. it- trunċieri tagħhom u rtiraw lejn il-Marsa u l-Għolja ta' Xebb-ir-ras, fejn fost kon- fużjoni kbira mbarkaw fuq ix-xwieni li kellhom f'Mar- samxett u minnufih salpaw lejn San. Pawl il-Baħar. fejn kien miftiehem li kellu jim- barka l-kumplament ta' eżer- ċitu. L-għada t-8 ta' Settembru — Jum it-Twelid tal-Madonna — ġiet iċċelebrata r-rebħa fuq il-Mislem b'solennita kbira fil-knisja ta' San Lawrenz, u jiem wara l-Gran Mastru Jean de la Valette onora lill-belt Senglea bit-titlu ta' 'Citta In- victa — il-Belt Mhix Mirbu- ħa'. Nota: Mal-faċċata tal-knis- ja parrokkjali tal-Isla hemm mwaħħla żewġ lapidi kbar li juruna l-ismijiet tal-kavallieri i mietu fuq is-swar:tal-Isla matul l-Assedju l-Kbir, fos- thom il-kavallier Spanjol Melchiorre De Robles li kien ilef ħajtu fil-11 ta' Awwissu meta. suldat tal-għassa Tork sparalu hekk kif lemħu fuq is-sur iħares lejn il-foss wara i ssuspetta li t-Torok kienu qegħdin iħaffru mina oħra biex itajru s-sur. Hemm ukoll a Valette li fit-18 ta' Lulju oħra niżlu fil-foss tal-Isla bil- ħsieb li jkissru u jeqirdu l- pont li kienu bnew it-Torok, iżda meta s-suldati Torok intebħu bihom ħarġu fuq- hom u qatlu bosta minnhom, fosthom liż-żewġ kavallieri. (jissokta l-ġimgħa d-dieħla)