L-ETIMOLOĠIJA TAL-KELMA TDGĦAJSA' 'wieħed mill-artikli lingwistiċi tiegħu l-Professur Ġ. Aquilinai jgħid li l-unika evidenza miktuba li għandna tal-kelma ''dgħajsa'' hija iiiċd ; barque, li tinsab f'Supplement Aux Dictionnaires Arabes (Leide, 1927) ta' R. Dozv. Dan mhux eżatt għax ħafna mil- lessikografi bikrin Maltin, kif ukoll xi kittieba oħra ta' qabel l-1927, isemmuha fix-xogħlijiet tagħhom. G.P.F. Agius de Soldanis (c.1750), M.A.Vassalli (1796), F.Vella (1843), G.B.Falzon (1845), V.Azzopardi (1856), G.B.Falzon (1882) kollha jinkluduha fid-dizzjunarji tagħhom u x'uħud minnhom ukoll jagħtu l-plural ''dgħajjes''.2 Fost il-kittieba l-oħra li jużaw il-kelma fix-xogħlijiet letterarji tagħhom insibu lil A.E.Caruana f'Ineż Farruġ (Malta, 1889), A.Preca fi Storja Sagra (Malta, 1895), Dun Xand Cortis f'Fil-Ħabs bla Ħtija (Malta, 1900),5u G. Muscat-Azzopardi f'Nazju Ellul (Malta, 1909). Dan kollu jistab- . bilixxi l-fatt li l-kelma ''dgħajsa'' u l-plural ''dgħajjes'' kienu diġà i jeżistu f'nofs is-seklu tmintax fil-kitbas u jintużaw sew f'kitbiet ta' 'wara. Fl-użu tad-diskors il-kelma tidher li kienet tintuża ġmielha 'mħabba fl-eżistenza ta' żewġ plurali kif mogħtija minn de Soldanis. Cremona jmur aktar 'il bogħod meta jgħid li fis-seklu ħmistax /a bar- ca da passo kienet magħrufa bl-isem ta' ''dgħajsa tal-mogħdija''.s Għalhekk, minkejja li A.Mifsuds ma jagħti ebda ħjiel fuq kif kienet tissejjaħ bil-Malti, skond Cremona ''dgħajsa'' kienet f'ħalq il-poplu diġà fil-medjuevu. Ir-riċerka bikrija li semmejt standardizzat l-għerq D-Għ:-S u l-forma disillabika b'dittong fl-ewwel sillaba u b'sillaba miftuħa fit-tieni. Arabic Influence in the Maltese Language'', f'The Malta News ta' l-20, il-21, il-22, it-23, l-24, il-25, is-26 u s-27 ta' Mejju, 1975. De Soldanis saħansitra jagħti l-plural determinat ''dgħajsiet'', li ħadd aktar mill- oħrajn ma jagħti. Wara evidenza lessikografika bħal din hija kurjuża għaliex V. Busuttil ma jdaħħalx ''dgħajsa'' fid-dizzjunarju tiegħu, Dizzjunarju mill-Malti għall-Ingliż bil-Frażjoloġija (Malta, 1900). Miġjub fil-Kotba għall-Mogħdija taż-Żmien Nru. 5 (Malta, 1900). L-eqdem evidenza miktuba ta' ''dgħajsa'' li stajt insib kienet fil-manuskritt ta' de Soldanis. Il-'mogħdija'' kienet il-feribowt li tiuraġitta bejn il-gżejjer Maltin: ara A.P.Vella, Storja ta' Malta Nol. '10 i il-MALTI Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-lessikografi bikrin, fis-sistemi differenti tagħhom ta' l-ortografija, kienu jiddistingwu bejn il-ħoss velari u dak gutturali li fl-Għarbi huma rrapreżentati fil-kitba bl- 'għajn' u bir-'rgħajn'.7 Dawn kitbu ''dgħajsa'' bi grafema li tikkor- rispondi għar-'rgħajn'. Din hija indikazzjoni għall-etimoloġija tal- kelma billi, fid-diversi tentattivi biex jistandardizzaw l-ortografija, ir- riċerkaturi ewlenin kellhom iqallbu l-lingwi ta' l-istess razza biex isibu n-nisel.s Perċ, ma hemm ebda speċifikazzjoni etimoloġika fuq ix- xorta ta' 'd' u 's' mħabba li fil-Malti medjevali mitkellem ma jidhirx li kienet issir distinzjoni bejn, ngħidu aħna, il-fonemi Għarbin /d/ u /d/ jew /s/ u /s/.9 Ir-riċerka reċenti tikkonferma r-'rgħajn' bħala r-radikali tan-nofs fl-għerq etimoloġiku ta' ''dgħajsa'', tistabbilixxi d-'dal' fil-pożizzjoni inizjali u tagħti l-alternattivi 'sin' u 'sad' għall-konsonanti finali. Din ir-riċerka stabbilita telimina bosta possibbiltajiet minkejja similarità formali ta' x'uħud minnhom ma ''dgħajsa'',11 u etimoloġikament X'uħud mid-distinzjonijiet li jagħmel l-Għarbi huma fonetikament irrappreżen- tati hekk: t ('għajn') frikattiva faringali mleħħna iċ ('rgħajn') — frikattiva velari mieħħna a ('daP) plossiva dentali mieħħna i ('dhal') frikattiva interdentali mleħħna Ġ ('dad') '— plossiva alveolari mieħħna w ('sin') frikattiva dentali mhux imleħħna e ('sad') frikattiva alveolari mhux imleħħna . ('ħamża') plossiva glottali mhux imleħħna $ ('qaf') plossiva uvulari mhux imleħħna F'dan l-istudju wkoll għall-pronunzja u t-tlissin ta' elementi qiegħed nuża s-sinjali / /, għall-istress ewlieni is-sinjal ', għall-għerq morfoloġiku WT u għat-trasformazzjoni l-għelm — A Timplika wkoll eżistenza fonetika fil-fonoloġija qadima tal-Malti u tagħti ħjiel għall-pronunzja medjevali tal-kelma. Fil-Malti medjevali kienet issir distinzjoni bejn iż-żewġ elementi, /// u /8/, x'aktarx b'xi adattazzjonijiet lokali, u din id- distinzjoni baqgħu għaddejjin xi fdalijiet tagħha f'djaletti reġjonali fis-seklu ta' wara: ara E.F.Sutcliffe. 8 u 9; D.Fenech Lingwistika Ġenerali (Malta, 1980) p. 69-70.Hekk nistgħu naraw il- pronunzja medjevali /di'Baisa/ fejn /3/ hija vokali dgħajfa, fdal ta' /u/. Kieku d-distinzjoni fonetika x'aktarx li kienet b'xi mod tit- faċċa fil-kitba bħal fil-każ ta' l-'għajn' u r-'rgħajn'. 1. — Pereżempju, tista' telimina l-probabbiltà qawwija tat-tnissil minn tLS (S.Kassab u G.Hammam, Arabic and English Dictionarv, Beirut, 1888) li fid- djalett tas-Sirja tfisser ''marka tar-riġel (footprint); passaġġ ftrackj' (ara: J.G.Hava, Al-Faraid Arabic-English Dictionarv, Beirut, 1970). Din it-tifsira setgħet nebbħet l-idea li b'dgħajsa wieħed għandu passaġġ fuq il-baħar. Il-Kelma ''dgħajsa'' 11 tagħti: ii) Uċ-Ż3 Aquilina, Cremona u Serracino-Inglott, fuq l-evidenza ta' Dozv u Frevtag, jagħtu ċisi , barca minn għerq u AIĠ- barque minn għerq i ii. Serracino-Inglott iżid li ''dgħajsa'', diminuttiv ta' t'dgħasa'', , bija mnissla minn: (1205. , ''irkobba'', bil- plural. L-53 ,12 mħabba fl-għamla tal-patella, jiġifieri mill- għerq etimoloġiku. ii. Imma wara jikkwota 'dgħajsi' minn mil ; jiġifieri mill-għerq i biex jerġa' jħalli r-riċerka inkonklużiva. Mid- dizzjunarji kollha kkonsultati, dak ta' Dozv biss jagħti. l-għerq i. Hemm, għalhekk, probabbiltà kbira li eisi hija biss varjanti ta' esi : Fl-istess ħin għand- na. evidenza lingwistika qawwija favur din ta' il-aħħar li għandha l-istess għerq ta' u rinforz semantiku minn 7 Kia : L-iżvilupp fonoloġiku wkoll jidher li jinvolvi proċessi komuni fil-Malti djakroniku: telf ta' valuri konsonantali b'konsegwenza ta' riduzzjoni sillabika mħabba fl-assimilazzjoni ta' l-ewwel żewġ sillabi u l-bdil sillabiku finali li wassal għal sillaba miftuħa b'telf ta' l-approssimanti ' Ir-rinforz aċċentwali fuq l-ewwel sillaba kellu jseħħ bilfors imħabba mhux biss f'dan l-addattament fonoloġiku, imma wkoll imħabba fil- passaġġ minn ilsien għal ieħor. L-iżvilupp storiku tal-kelma jmur aktar lura. imħabba n-nuqqas ta' kitba b'Malti medjevali ma jistax ikollna stampa ċara ta' kif inbidlet il-kelma. Iżda fil-lingwistika djakronika wieħed jista' jqabbel ma' lingwi oħra u forsi joħroġ xi konklużjonijiet li l-evidenza letterarja biss tista' tikkonferma. Kieku kellna nwarrbu r-riċerka stabbilita niltaqgħu ma' aktar possibbiltajiet, fosthom dawn: :13 a) it-twaħħidis 58 79 possessur ta'', ma' xi forma .minn hekk għaliex fit-taħdit fl-Eġizzjan u fis-Sirjan il-kelma titlissen bl-'akka' minflok bl-'għajn': Hava op.cit.; Elias u Elias Modern Dictionarv Arabic- English (Cairo, 1979). Seta' fil-Malti kien hemm xi addattazzjoni simili ta' l-'għajn' li wara fixklet lir-riċerkaturi. Fil-każ ta' possibbiltà (a) u (b) nemm ħafna onrajn u fi studju itwal jistgħu jit- qiesu kollha. Ara wkoll nota 11 supra. Dan id-dubju etimoloġiku donnu jindika addattazzjoni lokali bikrija. Twaħħid ibbażat fuq l-istess linji ta' f'bu-'; eż.: f'bubaqra'', ''buċaqq'', fbuċokkra'', ''budebbus'' eċċ. fil-każ ta' ''bugħaddas'' ġie li titlissen /bwad- da:s/. 12 Il-MALTI bħal m-lĠ 5 f'li jogħdos'', biex jinħoloq kunċett li seta' jimplika xi mirkeb il-baħar — l-irbit semantiku li għandu l-għerq. wn wassal għal: 2. 2053, ''sabmarin'',is li jista' jinkoraġġixxi din l-ipotesi; b) it-twaħħid ta' is-55 li fil-Malti tat ''dugħ'' (injama mqawwsa ta' bettija) ma' xi forma bħal —- ; f'biċċa xogħol diffiċii'', seta' wkoll wassal għal xi kunċett li jfisser biċċa marittima — speċjalment meta fl-idjoma Għarbija nsibu ILL zuj Ii, ''Tħielha għal xi biċċa xogħol ieb- sa'';16 — A it-tibdil djalettali li seta' sar fil-kelma kI LG 7 li fl- Eġizzjani hija ''dgħajsa tal-qlugħ kbira li tbaħħar fuq in- NiP'5 — il-plożiva uvulari m'hix imleħħna /q/ tista' tinbidel reġjonalment f'xi velari /g/ jew /g/, imbagħad tgħaddi għall- modifikazzjoni /dij/ fit-tlissin.20 Fl-istudju tat-tnissil ta' kelma, il-ġrajja storika tal-forma mhux dej- jem tkun faċli, l-aktar meta tkun għaddiet minn evoluzzjoni fonoloġika. It-tiftix, pero, jista' jikxef żviluppi semantiċi. Donnu jidher, għalhekk, li ''dgħajsa'' qiegħda ġġarrab tidjiq semantiku. Vassalli jagħti exigua navicula, ''bastiment ċkejken', bħala waħda mit-tifsirietżi u Cremona bħalu jagħti parva navis, ''vapur żgħir''.22 Dan ta' l-aħħar ukoll jimplika li d-dgħajsa medjevali kienet daqs lanċa kbira, u xi rumanzieri tas-seklu dsatax ukoll użawha bħala lanċa tal- passiġġieri (tal-pass). Xi oħrajn ippreferew jużaw il-kelma ''kajjikk' f'kuntest fejn illum forsi nużaw ''dgħajsa''. De Soldanis jiddistingwi bejn ''dgħajsa żgħira'' li jsejjah ''ferilla'' u dgħajsa tas-sajd'' speċi ta' 16… Havaop.cċil. 17. —1— ; bit-tifsira bażika ta' ''qies, kejl, x'aktarx li għandu xi relazzjoni mal-Latin capsa, ''kaxxa, reċipjent, senduq'', li tat il-Provenzal Qadim caisa u l-Franċiż Qadim casse. 18. — Fl-Ingliż hija gaiassa. Il-gajjassa tan-Nil hija speċi ta' barġ bi qlugħ latin, irrigg- jata b'żewġ arbli jew tlieta, u bħal biċċiet oħra ta' fuq in-Nil (eż. il-markab u n-nuggar) għandha pixkata baxxa. Għandha Imun qawwi u tintuża għal kollox. Il-gajjassa tbaħħar mar-riħ u mhux kontra, għalhekk ikollha tiddriftja lura mal-kurrent. Din l-ipotesi ssib appoġġ mill-proċess ta' palatalizzazz- joni li twettaq fil-lingwi Indo-Ewropej għall-ħabta tat-tielet seklu W.K.: ara R.Lord, Comparative Linguisties (Londra, 1966) p.114. Il-Kelma ''dgħajsa''— 13 luzzu.23 Filwaqt li Falzon ifisser ''dgħajsa qadima'' bħala o/d bark, 'tdgħajsa tat-tagħbija'' bħala /ong boat u ''dgħajsa żgħira'' bħala wherrp.2 Fit-terminoloġija marittima writna wkoll, fost oħrajn: t'dgħajsa bir-roti' vapurett misjuq minn roti forma ta' pali lanċa tal-ġbid, tagbowt bħal gondola għal għaxra min-nies skuna tat-tagħbija, tragett mirkeb li jġorr tagħbijiet tqal għal stabbilità aktar fit-tbaħħir lanċa tal-merkanzija u tal- passiġġieri, il-mogħdija. — Minn din il-lista jidher li l-medda semantika ta' ''dgħajsa'' fl-antik kienet usa', u llum din il-medda djieqet minħabba l-użu ta' ismijiet alternattivi bħal ''skuna'', ''lanċa'', ''vapur', ''bastiment'' u 'jott', li x'uħud minnhom huma aktar reċenti minn ''dgħajsa''. Illum, f'Malti sitwazzjonali, ''dgħajsa'' jista' jkollha sens ta' mirkeb daqs- xejn kbir: pereżempju ''dgħajsa ta' Kemmuna'' minflok ''lanċa ta' Kemmuna'' u li fil-fatt hija ''vapurett'' — kelma ħafna anqas komuni llum minn ''lanċa''. Barra minn hekk, illum ġabret konnotazzjonijiet turistiċi tant li d-''dgħajsa tat-turisti'', speċi ta' gondola dekorattiva b'kuluri varji, hija karatteristika tax-xtut Maltin. F'dan il-kuntest hija aċċettata fl-Ingliż u tinkiteb dghaisa bil-plural dghaisas.25 Dan iwassalna għal definizzjoni li tieħu in konsiderazzjoni l-iżvilupp semantiku mill-imgħoddi sal-lum:26 ''dgħajsa ta' l-irmonk dgħajsa tal-pass' t'dgħajsa ta' Sqallija'' tdgħajsa tas-saborra'' ttdgħajsa t'Għawdex ' DGĦAJSA /'daisa/ 1.f.s., pl. det. dgħajsiet, pl. indet. dgħajjes D-Għ-S (Għarbi to—533 (2), li ġejja minn: — fili ; tgħaġġel biex jagħmel xi ħaġa'', li hi derivazzjoni ta' ES , f'faga bl-ikel jew bir-rabja'') f.mar.: terminu ġenerali għal mirkeb żgħir ta' l-injam, tal-lasktu jew tal- fajberglass, miftuħ jew b'xi biċċa gverta, jinsaq bl-imqadef jew De Soldanis, Damma tal-Kliem Kartaġiniż, Librerija Nazzjonali ta' Malta, librerija manuskritt 143, Vol. Dan id-dizzjunarju internazzjonali, magħruf għall-etimoloġiji approfonditi, jgħid li hija Maltija fl-etimoloġija tagħha. Dr.A.Shivtiel u Dr.B.S.J.Isserlin, tad-Dipartiment ta' l-Istudji Semitiċi fl-Università ta' Leeds, ma jiċħdux dak li jingħad f'Webster op.cit. (korrispondenza privata). F'din id-definizzjoni għandna l-kelma, il-pronunzja, n(om), f(emminil), s(ingular), il-pl(ural) determinat) u indet(erminat), l-għerq, l-etimoloġija C 3, t(erminu) mar(ittimu). L-ismijiet alternattivi u l-kollokazzjonijiet jistabbilixxu l-kelma f'medda semantika wiesa'. Il-misluta (7) tindika dubju etimoloġiku għaliex nara xebh kbir ma' $ 21735 ju Wpas 14 Il-MALTI bil-palelli, bil-qlugħ jew bil-mutur u x'aktarx mhux akbar minn 13-il metru, użat għal skopijiet ġenerali ta' fuq il-baħar kemm fix-xogħol u kemm fid-divertiment; ismijiet alternattivi — biċċa, inġenju, mirkeb, opra, qoxra. IL-MALTI Kopji tas-snin mgħoddija għall-bejgħ Prezz: Numru wieħed — 25c Numru Speċjali — 50c Żewġ/Tliet/Erba' numri flimkien — 50c : Marzu; Gunju; Sett. Diċ. (flimkien) : Marzu, Settembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembri bru : Marzu; Gunju; Settembru; Dicembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċen bru : Marzu; Settembru; Diċemibru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċenbru : Marzu; Ġunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju: Sett.;Diċ. (fuumkren) : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu: Gunju (Numru Speċjali N. : Marzu; Ġunju; Settembru; Diċembru Cremona) Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Ġunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu; Gunju; Settembru: Diċembru : Marzu; Gunju; : Marzu: Gunju: Settembru: Diċembru : Marzu; Ġunju; Sett; Diċ. (flimkien) : Marzu; Gunju; Settembru; Diċembru : Marzu/Gunju/ Sett./Diċ. flimkre. : Marzu; Gunju; Sett. /Diċ.(fmkien) (numru wieħed biss) : Marzu; Ġunju; Sett.; Diċ. (flimkien) : Marzu/Gunju (flimkien); Sett. Diċ. : Marzu; Gunju; Sett./Diċ.(flimkien) (flimkien) : Marzu; Ġunju/Sett.(ffimkien),Diċ. : Jannar Diċembru (numru wieħed : Marzu; Ġunju; Settembru; Diċembru biss) : Marzu; Ġunju; Settembru; Diċembru : Jannar/Diċembru (Muriru Speċjali : Marzu; Ġunju (Mumru Speċjali R. G. Galea) ett./Diċ.(ffimkien) : Jannar/Gunju (Murmru Speċjali unju; Settembru; Diċembru Zieda mat Tagħrif) Ibgħat sħall-kopir meħtieġa KHUkIeN mat ċekk għall-ammiesni tal-is li jiswew il- kopi Is-Sur Bawdir Mifsud (Feb: 40733), 24, Triq il-Linj: B'ħarsa,