L-Ismijiet tat-Toroq tal-Gzira uU Giacinto Tua, huma wħud mill-ismijiet tat-toroq li nsibu fil-Gżira. Imma min kienu dawn in-nies7 Għala ssemmew it-toroq għalihom7 X'rabta kellhom mas-subborg tagħna/ Sa ftit tas-snin ilu ħafna tabelli fi truf ta' kull triq, qajla kienu jagħtu indikazzjoni jew ġieh lil dawk in-nies li għalihom kienet imsemmija t-triq. Meta, bis-saħħa tal-Kunsill Lokali nbidlu t-tabelli, sirna nafu li Sir James Cameron, Sir Patrick Stuart, Sir William Reid, Sir Henrv Bouverie, u Sir Fred C. Ponsombv kienu Gvernaturi ta' Malta. Sir Samuel Coleridge kien Segretarju Pubbliku ta' l-ewwel gvernatur Sir Alexander Ball, kollha xiehda taż-żmien meta pajjiżna kien taħt l-Ingliżi. Barra dawn, insibu ismijiet ta' benefatturi jew nies li ħadmu għall-poplu Gżirjan u għal dak Malti, u li baqgħu mfakkra għal għemilhom. Il-Kappillan Carlo Manche', forsi l-aktar benefattur li baqa' jis- semma', kien twieled il-Belt Valletta fl-1905. Huwa ġie ordnat saċerdot fl-1928, u maħtur Kappillan tal-Gżira fl-1935. Ma' l- ewwel kompla x-xogħol tal-bini tal-knisja li kien fi stat avvan- zat u li kien bdieh qablu l-Kappillan Dun Anton Manche'. Dun Carlo kien umli, twajjeb, u enerġiku fl-istess waqt u baqa magħruf għall-karita' u l-ħidma pastorali kbira li wettaq f'ħajtu. Huwa miet f'Novembru ta' l-1975 u għall-funeral tiegħu attendiet folla enormi. Triq l-Oratorju, dik li tmiss mal- ġenb tal-knisja, kif kien xieraq, inbidlet u ssemmiet għalih. Carmelo Scicluna, (jew aħjar is-Sur Meme', kif kien magħruf), twieled tas-Sliema f'Awissu, 1887, u kien il-bniedem li ħa ħsieb jibni l-'Empire Stadium'. Dal-grawnd għal-logħob tal-ballun u kull attivita' sportiva oħra, għal bosta snin kien iċ-ċentru sportiv nazzjonali. Is-Sur Meme' jibqa' wkoll magħruf għall- għajnuna kbira li kien jagħti lill-Għaqdiet Reliġjużi u t-tfal u l- familji fil-bżonn. Huwa miet f'Diċembru ta' l-1952 u għalih issemmiet Pjazza Meme' Scicluna fejn hemm il-Poliklinika tal- Gvern. Programm tal-jesta Madonna tal-Karmnu Gżira - 2008 91 Turu Rizzo kien sportiv kbir Malti, sinonimu ma' l-għawm fit-tul u tlielaq tal-baħar. Huwa twieled tas-Sliema fis-sena 1894. F'Settembru ta' l-1928, huwa kien l-ewwel Malti li kiser ir-rekord tad-dinja billi dam fil-baħar 57 siegħa u 17-il minuta. Rekord li kiser hu stess sentejn wara, meta dam 68 siegħa u 18 -il minuta. Huwa għam bejn Marsalforn sa Għar id-Dud, u kellu jħassar l- għawma minn Sqallija għal Malta (60mil/96km) minħabba l-mal- temp meta kien jonqsu l-aħħar 10 mili, Huwa miet f'Mejju ta' l- 1961. Luqa Briffa kien jagħmel sehem mid-Dejma Maltija fi żmien ta' l- Assedju l-Kbir ta' l-1565. Huwa kien gwerrier qalbieni, imħarreġ sewwa fil-ġlied bl-armi u fl-irkib taż-żiemel. Xogħol id-Dejma kien Turu Rizzo li tgħasses u tiddefendi x-xtut u l-kosta ta' Malta mill-ħbit tal-fur- bani u l-flotta Torka. Mattew Pulis kien membru ta' għaqda sigrieta li ħadmet fil-konġura biex Malta teħles mill- ħakma tal-Franċiżi. Immexxija mill-qalbieni Dun Mikiel Xerri, dawn il-qalbiena kienu kkom- plottaw biex f'Jannar ta' l-1799, jidħlu l-Belt Valletta, jaħtfu l-armi u jeħilsu darba għall-dejjem mill-barrani. Mattew, flimkien ma' Dun Mikiel u 43 oħra, inkixfu u ġew iffuċilati f'Misraħ il- Palazz, fejn illum hemm il-monument b'tifkira għalihom. Żebbug - Fażola - Ġbejniet- Kapunata - Bigilla - Qaqoċċ - Qarnit- Tadam -Mushrooms Coleslow — Gobon Maħkuk - Żebbuġ bil-Herbas - Feta Cheese - Kapunata tuna JIXTIEQU L-FESTA T-TAJBA LILL-GZIRJANI KOLLHA Programm tal-Jesta Madonna tal-Karmnu Gżira - 2008 Ġanni Bencini twieled il-Belt Valletta f'Marzu ta' l-1889. Flimkien ma' ħdax oħra, Ġanni kien waqqaf il-Partit tal- ħaddiema fl-1920, u kien ġie maħtur l-ewwel segretarju ta' dak li maż-żmien kellu jkun il-Partit Laburista. Imma s-Sur Ġann kien ukoll sportiv. Fl-istaġun ta' l-1931-32, huwa kien waqqaf it-tim tal-futbol ta' San Ġiljan — 'Melita Amateurs', l-ewwel tim Malti ta' plejers dilettanti. Dawn kienu rebħu l-EA. Trophv fl- istaġun 1938-39, meta rnexxielhom jgħelbu lis-Sliema Wanderers 4-0. Is-Sur Ġann miet f'Diċemru ta' l- 1981 meta kellu 92 sena. Giacinto Tua, sa minn żogħżitu kien mogħti għall-kitba. Kien kit- tieb tal-palk u ħoloq madwar 20 dramm (kitbiet bit-taljan li wara nqalbu għall-Malti) u diversi artikli għall-gażżetta 'Il- ħmar'. Giacint kien waqqaf il-Kumpanija 'Les Amateurs' li rreċtaw diversi drabi fuq il-palk tat-Teatru Rjal, dak tat-Teatru Manoel, u f'ħafna swali ta' l-irħula Maltin. Kien mgħallem il- vjolin, kellu vuċi tajba ta' tenur, u kapaċi jilgħab il-futbol u l- billjard. 94 Programm tal-Jesta Madonna tal-Karmnu Gżira - 2008 Edgar Bernard kien Amministratur tal-Kolonja Ingliża u suldat fis-Servizz Militari. Qatta' servizz twil barra xtutna u wara li għadda l-istudju tiegħu ġewwa l-Ingilterra kien ġie mibgħut is-Sudan bħala Segretarju tal-Finanzi, u wara, mogħti l-unur ta' 'Pasha' ġewwa l-Eġittu. Fl-1923 irtira mis-servizzi Ingliżi u ġie joqgħod f''Villa Portelli', dik li hemm fil-bidu ta' Triq d'Argens, faċċata tas-Savov Hotel. Huwa ġie wkoll maħtur Kummissarju għall-Iscouts ta' Malta fejn, flimkien ma' martu, ħadem u għen kemm felaħ għaż-żgħażagħ imseħbin f'din l-għaqda tant edukattiva. Huwa miet f'Lulju tal-1931. Turu Colombo kien tabib Slimiż li twieled fl-1905, u li aktar tard kien ġie joqgħod il- Ġżira, fi Triq d'Argens. Taħt it-tmexxija tat-tabib Pawlu Boffa, fl-1947 ġie maħtur Ministru tal-Finanzi tal-Gvern Laburista. Fl-1951 ħalla l-politika u daħal novizz u wara fil-1953 sar saċerdot ma' l-Ordni tal-Patrijiet Franġiskani, bl-isem ta' Patri Ferdinandu. Sentejn wara mar l-Awstralja ma' grupp t'emigranti u ġewwa Svdnev għen lil madwar 16,000 Malti kemm spiritwalment kif ukoll soċjalment. Lura f'Malta fl-1974, Turu miet fi Frar ta' erba' snin wara. : Il-Baruni Pietro Paolo Testaferrata Moroni Viani, kien sinjurun li fi żmienu kien għamel ħafna karitajiet, kemm mal-poplu, kif ukoll ma' l-għaqdiet reliġjużi. Huwa kien twieled il-Belt Valletta f'Novembru ta' l-1886. Triq Moroni li ssemmiet għal parti minn ismu (fil- fatt, f'tas-Sliema ftit 'il bogħod hemm Triq Viani, u l-Imsida insibu Triq Testaferrata), Programm tal-Jesta Madonna tal-Karmnu Gżira - 2008 99 mhix mibnija fuq il-propjeta' tal-Baruni, imma l-art qiegħda ftit l-isfel. Il-Baruni miet f'Marzu 1958 fid-dar li kellu Raħal Ġdid. Nazju Ellul kien patrijott Malti mill-Birgu, li għex fi żmien il-Franċiżi (bejn 1898 u 1900) u li kien jaħdem ta qaddief f'tal-Pieta'. Minkejja li ħadem biex jittkeċċew il-ħakkiema, huwa ġie mressaq minn sħabu quddiem il-Qorti Franċiża u mixli bħala traditur u spjun, fejn ingħata s-sentenza tal-mewt. Huwa ġie xkubettjat f'Misraħ it-Turretta, ġewwa Sta. Venera (fejn kien hemm l-Iskola Umberto Calosso), fi Frar ta' l-1799. Wara mewtu, il-Maltin indunaw li mhux talli Nazju Ellul ma kienx spjun, imma kien eroj qal- bieni. Il-Gran Mastru Antonio Manoel de Vilhena, kien twieled ġewwa Lisbona, l-Portugall f'Ġunju ta' l-1663, u f'Ġunju ta' l-1722 ġie elett Gran Mastru ta' l-Ordni. Peress li kien iħobb ħafna l-kultura bena t-Teatru Manoel, ġewwa l-Belt Valletta. Fuq il-ġżira li ssem- miet għalih, (u li minnha ħa l-isem is-subborg tagħna), bena fortizza biex tħares kon- tra kull għadu. L-istatwa artistika li tfakkarna fih u li kienet tinsab fil-fortizza, tpoġġiet l-ewwel ġewwa Misraħ ir-Reġina, u wara ittieħdet il-Mall. Illum tinsab ħdejn l-Istitut Kattoliku. Huwa miet f'Diċembru, 1736. Programm tal-Jesta Madonna tal-Karmnu Gżira - 2008 Il-Kavallier Chev. Bover d'Argens kien bena villa fil-quċċata (fejn hemm Triq Belvedere u Triq Cuschieri u li għadha hemm sal-lum), għall-ħabta ta' l-1780. Din it-triq twila u mportanti, kienet saret mill-Gvernatur Sir Patrick Stuart fil-1845, u li mill-Imsida kienet tieħu sa tas-Sliema. Din l-unika triq f'Malta li baqgħet bl-isem Franċiż (Rue d'Argens) u għall-ewwel kien jisimha Triq San Ġiljan. Triq San Albert, għalkemm imsemmija għall-qaddis, ta' min jgħid li kienet ukoll b'dedi- ka għas-Sur Bert Grixti li kien ħa hsieb jibni l-knisja li hemm f'din it-triq u li hi ddedika- ta lil Ġesu' Redentur. Huwa bena wkoll kunvent lis-Sorijiet Agostinjani u li, snin wara, fetħu l-Iskola Santa Monika, fi Triq Ponsonbrv. Huwa ta' ġieħ għalina l-poplu Gżirjan, jekk inkunu nafu l-istorja tal-Parroċċa u tas- subborg, dwar il-bini, it-toroq u l-pjazez li minnha aħna nagħmlu parti. ENotre Reve' 28, Mobile: 9947 4085 Triq il-Feniċi Fax: 21418867 Programm tal-Jesta Madonna tal-Karmnu Gżira - 2008 33