SANTA LIENA Il-qaddisa u l-isem tagħha ġewwa l-Belt Cospicua Kitba ta' Sunnv Aquilina B'dedika lill-Bormliżi li marru refuġjati fil-gwerra ġo Birkirkara u baqgħu hemm u lill-Karkariżi li 50 sena ilu u fl-1994 urew tant ospitalità. Tul din is-sena, mill-festa ta' Santa Liena tas-sena l-oħra kellna ġrajja straordinarja billi l-istatwa hekk sabiħa u devota ta' l-Immakulata Kunċizzjoni għal darb oħra nġiebet f'pellegrinaġġ gewwa Birkirkara fejn damet ġimgħa sħiħa u saru bosta attivitajiet li ressqu aktar qrib il-poplu Karkariż u dak Bormliż li ngħaqdu bħal familja waħda kbira jiċċelebraw b'mod reliġjuż u dinjituż flimkien. ĊINKWANTINARJU 1944-1994 Barra funzjonijiet reliġjużi, saru Akkademji, wirjiet f'Birkirkara u f'Bormla, u daqqew il-baned 'Sant'Elena' u 'Duke of Connaught' meta nhar id-19 ta' Novembru, 1994, l-istatwa tal-Kunċizzjoni nħarġet mill- bażilika ta' Birkirkara biex jibda l-pellegrinaġġ lura minn Birkirkara għal Bormla, wara li l-Ġimgħa fil-għaxija kien sar pellegrinaġġ devot mat-toroq ta' Birkirkara. Dan kollu sar fl-okkażjoni unika ta' għeluq il-50 sena mill- pellegrinaġġ devot u storiku li kien sar nhar id-19 ta' Novembru 1944 fi tmiem il-gwerra meta l-istaatwa u l-kwadru inkurunat tal-kunċizzjoni ttieħdu lura lejn Bormla f'pellegrinaġġ bil-mixi. Kienu ilhom miżmuma b'għożża ġewwa l-Kolleġġjata ta' Birkirkara tul il-gwerra, minn Jannar 1941 sa Novembru 1944. Kien xieraq għalhekk li dan iċ-Ċinkwantinarju jiġi ċċelebrat kif jixraq. Il-bażilika ta' Birkirkara rat xeni rrepetibbli. Ix-xbiha tlellex ta' l- Immakulata reġgħet żaret it-tempju maestuż ta' Santa Liena Imperatriċi, rabta li gabet dawn iż-żewġ pajjiżi hekk qrib xulxin; nifhmu li dan kien ta' ġid kbir. Kemm hija isbaħ l-għaqda, id-dinjità u d-devozzjoni mill-piki u l-qsim Min-naħa l-oħra f'Bormla nsibu rabta ma' Santa Liena. Din id-devozzjoni lejn din il-qaddisa kbira ġejja mill-qedem. Biżżejjed ngħidu li l-Kan. Ġużepp Cassar isemmi knisja ġo Bormla n-naħa ta' Santa Liena għall-ħabta tas- seħa 800 W. K.1 ikompli f'paġna 183 KAPPELLA TA' DEVOZZJONI LEJN SANTA LIENA ' F'dawn l-inħawi teżisti kappella oħra żgħira mħaffra fil-blat. Din tinsa midfuna taħt l-art u kienet parti minn knisja li twaqqfet mill-Kavallier Franċiż, il-Balliju ta' Langd Fra Pietro de la Fontaine li kien magħruf bħala' Santarena. Kienet fi ġnien, kellha altar wieħed u kienet iddedikata lil Santa Marija tan-Natività. Fiha kienu tqiegħdu wkoll żewġ kwadri; wieħed tat- twelid ta' Ġest u l-ieħor ta' Sarita Liena. Wara twaqqaf altar ġdid iddedikat lil Santa Liena minn Dun Giovann Antonio Perdicomato. 2 Din il-kappella kienet ċentru ta' devozzjoni lejn Santa Liena u sa tard fis-seklu sbatax kienu jitqassmu domni sbieħ ta' dil-qaddisa ġewwa Bormla. $ Għadha : teżisti l-parti mħaffra fil-blat xi żewġ sulari taħt il-bini fin-naħa ta' fuq ta' Triq il-Ġdida qrib il-bieb ewlieni tas-Swar ta' Bormla, imsejħin ta' Santa Margerita jew ta' Firenzuola għall-Inginier li ppjantahom. IL-BIEB EWLIENI TA' SANTA LIENA Il-bieb prinċipali ta' din il-linja ta' fortifikazzjonijiet huwa dak ta' Santa Liena, bieb imponenti li fuqu nsibu lapida li tfakkar il-bini ta' dawn is- swar. Dan il-bieb qiegħed fil-kortina li twassal għall-bastjun ta' Santa Liena. Kemm it-triq tul is-sur kif ukoll din ix-xaqliba ta' Bormla jġibu l-isem ta' Santa Liena: 'Triq Santa Liena' u Tn-naħa ta' Santa Liena'. X'aktarx li dan kollu kellu l-bidu tiegħu mad-devozzjoni li xxettlet fil-knisja li semmejna. Sa ftit tas-snin ilu ġewwa l-Mina ta' Santa Liena, kif inhu popolarment magħruf dan il-bieb li semmejna, kien hemm kwadru tax-xbiha tal-qaddisa. L-Arċisqof Mons. Carmelo Conte Scicluna kien ta' 40 jum indulġenza għal min jgħid b'devozzjoni, Pater, Ave u Gloria quddiem ix-xbiha ta' Santa Liena, b'digriet tad-19 ta' Settembru, 1884. f Ilum flok dan il-kwadru hemm pittura kbir li turi allegorija ta' l-ordni ta' San Ġwann li fi żmienu Bormla kibret, kotrot u saret belt li l-Gran Mastru Mark Antonio Zondadari (1720-1722) taha t-titlu ta' Città Cospicua. L-Imperatriċi Santa Liena, bħal binha Kostantinu hija marbuta mas-Salib ta' Kristu. Hija magħrufa għas-sejba tas-Salib Imqaddes Ġewwa Bormla nsibu devozzjoni partikolari lejn is-Salib l-aktar permezz tal-Fratellanza ħabrieka tal-Kurċifiss li bniet Oratorju artistiku. Insibu wkoll devozzjoni lejn il-Kurċifiss ta' Kandja u fil-koppla ta' quddiem il-kappellun fejn hu meqjum dan il-Kurċifiss naraw pittura ta' Santa Liena bis-Salib, xogħol l- artist il-Kav. ikompli f'paġna 185 Każin Sant'Elena — Banda Duke of Connaugħt 183 ID-DGĦAJSA SANTA LIENA Meta għedna dan kollu ma niskantawx li fil-qasam sportiv ukoll niltaqgħu ma' l-isem ta' Santa Liena. Id-dgħajsa tal-Midalji Santa Liena, bin-numru S 4508, inbniet mill-imgħallem magħruf Ġużeppi Cassar 5 Din id- dgħajsa mhux biss kompliet fejn ħallew id-dgħajjes ta' qabilha 'Malta' u 'Tereża' li fi tmien snin ħadu l-ewwel ħames darbiet, imma b'diversi qaddiefa mill- 'aqwa żammet rekord impressjonanti. Fit-Tigrija tal- Vitorja din id-dgħajsa rebħet il- palju ta' l-ewwel fil-korsa tal- Midalji għal 9 darbiet (1971, 72, 74, 78, 80, 86, 87, 88, 90), tat-tieni 6 darbiet u tat-tielet 5 darbiet. Bid-dgħajsa Santa Liena sar ir- rekord ta'. l-inqas ħin f'din il- korsa darbtejn; fl-1971 - 4 min. 13 sek. u fl-1990 - 4 min. Fir-Regatta ta' jum il-Helsien is- Santa Liena rebħet il-korsa tagħha 7 darbiet (81, 83, 84, 87, 90, 91) barra paljijiet tat-tieni u t-tielet. Fl-1988 ħadet l-ewwel fl- unika darba li saret ir-Regatta ta' Jum il-Ħaddiem. Id-dgħajsa sabiħa u ħafifa Santa Liena tat ħafna sodisfazzjon lill-partitarji numeruzi Bormliżi, fil-fatt Il-Bieb Prinċipali tas-swar ta' Bormla ta' Bormla hija d-distrett bir-rekord ta' l-aktar rebħiet ta' l-'Aggregate shield' prestiġjuża fir-Regatta Nazzjonali, 160 darbà. Tassew nistgħu ngħidu li bħall-qaddisa li hija msemmija għaliha, id-dgħajsa Santa Liena hija l- 'Imperatriċi' fit-tiġrija meta niġu għall-korsa tad-dgħajjes tal-Midalji. Għadha tieħu sehem fit-tiġrijiet. IL-VARA TA' SANTA LIENA U SALVU PSAILA Imma jekk hemm teżor li jorbot lil Bormla ma' Birkirkara, dan hu l- ikompli f'paġna 186 kapolavur artistiku ta' Salvu Psaila, il-vara ta' Santa Liena meqjuma bl- akbar għożża fil-bażilika tagħha ġewwa Birkirkara. Salvatore Psaila twieled Bormla nhar l-20 ta' jannar, 1798 u tgħammed l-għada fil-Parroċċa tal- Kunċizzjoni ġewwa Bormla. Il-ġenituri tiegħu kienu Tumas Psaila u Margerita, xebba Galea. Ingħata l-ismijiet ta' Salvatore, Josef u Giovanni. Minn ċkunitu wera ħeġġa għall-arti u studja taħt l-iskultur magħruf Marjanu Gerada. F'kuntratt li sar għand in-Nutar Gużeppi Gatt Testaferrata, l-iskultur Salvu Psaila obbliga ruħu mal-Kavallier ta' l-ordni ta' San Mikiel u San Ġorġ, il-Karkariż Ċensu Borg (Brared) li jiskolpi fl-injam ta' l-arżnu statwa tal-Glorjuża Imperatriċi Sant'Elena, titular ta' l-Insinji Kollegġjata ta' Birkirkara, kompluta bis-Salib u l-pedestall. Ċensu Borg kellu jħallas minn butu 600 skud. ' Ix-xhieda ta' dan il-kuntratt kienu l-Karkariżi Dun Ġwann Grech iben Pawlu u l-ispiżjar Ġanni Mallia iben il-mejjet Ċikku. Sal-1835 l-iskultur kien mar joqgħod Birkirkara u l-istatwa meta tlestiet ingħoġbot tassew. Ċensu Borg ħallas kollox qabel miet u wkoll ta' rigal lil- iskultur kif kien wieghdu. Sfortunatament ma laħagx ra l-ħolma tiegħu mwettqa billi kien diġà miet meta fis-17 tal Lulju, 1838 saret l- inawgurazzjoni tal-vara ta' Santa Liena. Eugene F. Montanaro dwar din l- istawa artistika jikteb hekk 'B'din l-istatwa Salvatore ġibed lejh ir-rispett u l-gratitudni ta' Parroċċa ta' Birkirkara'. Xi snin wara Psaila ħadem ukoll mezzo bust ta' Ċensu Borg li huwa mifhum li għadu jeżisti fl-Awla Kapitolari tal-Kolleġġjata Bażilika ta' Birkirkara. Maż-żmien kera mezzanin u dar fil-Pjazza ewlenija ta' Birkirkara li kellhom in-numri 53 u 54 u baqa' jgħammar f'Birkirkara sakemm miet. Imma x-xogħol kollu fuq il-vara ta' Santa Liena sar' fil-palazz Santa Liena fit-triq li tieħu għal Tal-Balal. L- imgħallem rispettat Salvu Psaila miet f'Birkirkara nhar it-12 ta' Novembru, 1871 u jumejn wara sar il-funeral mill-Kapitlu u l-Kleru ta' Birkirkara. Indifen fil-kannierja tal-bażilika u fil-kursija taħt il-presbiterju hemm lapida b'tifkira tiegħu'' Triq Psaila f'Birkirkara wkoll tfakkarna f'dan l-iskultur. Barra din ir-rabta kbira ta' l-iskultur Bormliż ma' Birkirkara u l-istatwa ta' Santa Liena, tkompliet l-istorja meta fl-eqqel tal-gwerra l-Bormliżi tellgħu l-għeżież teżori tagħhom, il-kwadru inkurnat u l-istatwa devota tal- Kunċizzjoni Immakulata ġewwa l-kolleġġjata ta' Birkirkara. Hawn ta' min jgħid li Salvu Psaila kien ħadem statwa sabiħa tal-Kunċizzjoni għall- Franġiskani ta' Għawdex. Wara l-gwerra sar dak il-Pellegrinaġġ kolassali tad-19 ta' Novembru, 1944 minn Birkirkara għal Bormla bil-mixi. Dan issiġilla r-rabta bejn dawn iż-żewġ pajjiżi ewlenin f'Malta u l-popli tagħhom. Dan erġajna rajnieh jitwettaq b'devozzjoni u ħbiberija kbira fil-ġimgħat ta' bejn it-12 ta' Novembru u t-8 ta' Diċembru, 1994; fl-okkażjoni taċ- Ċinkwantinarju, li għal darb oħra reġa' ġibed lill-Bormliżi u l-Karkariżi hekk qrib xulxin fl-okkażjoni straordinarja ta' għeluq il-50 sena mill- Pellegrinaġġ u t-tieni żjara ta' l-Immakulata ġewwa Birkirkara. Id-dgħajsa tar-Regatta 'tal-Midalji' bl-isem 'Santa Liena' tirbaħ l-korsa tagħha fl-1980. Kan.Ġuż. Cassar — Ktieb 'Żvilupp tal-Qima lejn Marija Verġni Immakulata f'Bormla' — Giov. Charles Galea Scannura — Artiklu Tl-Knisja ta' Santarena' Leħen il-Banda San Ġorġ Skrizzjoni fuq il-lapida mal-Bieb ta' Santa Liena. Joseph Serracino — Ktieb L-Istorja tat-Tiġrija tal-Vitorja' (It-tielet parti 1970-1984 p. SAL- Artiklu 'Il-Vara ta' Santa Liena' — Programm mill-Kummissjoni Kapitolari — Festa 1994 p. 68. Joseph Camilleri — Artiklu 'L-Artist u l-Vara tal-Madonna tal-Karmnu taż-Żurrieq' fl-Antenna Lulju, 1994, li jikkwota lil Eugene F. Montanaro. Eugene F. Montanaro — ARtiklu 'Salvatore Psaila, skultur u marmista 1978 - 18717 — Leħen il-Għaqda Karmelitana, Banda Queen Victoria, Żurrieq, Festa tal-Madonna tal-Karmnu 1986. SAL-op.cit. p. 69.