Hekk kif ir-Randan jersaq lejn it-tmien tiegħu, tiġi ċċelebrata l-festa ta' Madonna Addolorata, jew kif hi magħrufa fost it- Tarxiniżi d-Duluri. Minn xi jiem qabel din il-festa, tinħareġ il-vara tad-Duluri min-niċċa li tinsab fl-intrata li tgħaqqad il-bieb tal-ġenb mal-kappella ta' San Ġużepp. Din in-niċċa kienet tintuża għall-vara titulari sakemm saret in-niċċa li hemm fil-korsija. Il-vara tad-Duluri saret wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Il-vara hija tal-injam. Jekk wieħed jagħti daqqa t'għajn lejn il-vara tad-Duluri, jinduna li l-artist kien ispirat mill-vara tad- Duluri li hi tal-Arċikonfraternità tal-Kurċifiss tal-Belt Valletta. Il-vara Tarxiniża hija magħmula minn żewġ figuri — il-figura Marjana bilqiegħda, wiċċha mnikket li jispikka f'din il- vara. L-anġlu jinsab bilqiegħda wkoll f'idejh hemm xi simboli tal-passjoni. Il-vara għandha salib tal-kewba. Dan sar minn Ġużeppi Agius, magħruf bħala Ġużeppi tal-Memċ. Dan is-salib jinżamm fis-sagristija ewlenija tal-knisja parrokkjali matul is- sena. Fl-imgħoddi s-salib kien ta' lewn iswed. Il-vara titpoġġa fil-kappella tal-Madonna taċ- Ċintura. Quddiem il-vara wieħed jista' jara xemgħat u Id-devozzjoni lejn il-Madonna tad-Duluri mit-Tarxiniżi Joseph C. Camilleri BA, DEAM, Med (PI ċ' Mgt) fjuri li jġibu magħhom id-devoti tal-Madonna tad-Duluri. Qabel ma ddaħlet il-vara tad- Duluri, ħafna Tarxiniżi kienu jħallu r-raħal tagħhom u kienu jmorru aktarx il-Belt Valletta. Hekk, kienu jingħaqdu ma' ħafna Maltin, f'purċissjoni li kienet tiġi organizzata mill- Arċikonfraternità tal-Kurċifiss. Malli nġiebet il-vara tad- Duluri, din id-drawwa spiċċat u l-familji Tarxiniżi setgħu jattendu l-purċissjoni tad- Duluri f'raħalhom stess. Il- purċissjoni tal-Madonna tad- Duluri tgħaddi minn xi toroq li mhumiex marbutin mal- purċissjonijiet oħra, li joħorġu mill-knisja parrokkjali. Il- purċissjoni toħroġ mill-knisja parrokkjali tgħaddi minn Misraħ is-Suq u parti mit-Triq Paola. Tidħol fil-parti l-ġdida ta' Triq Lanzon u tidħol fi Triq is- Sorijiet. Tibqa' sejra sakemm issib Triq Santa Tereża u tidħol fi Triq it-Tempji Neolitiċi għal Triq Santa Marija. Tgħaddi parti minn Triq Birżebbuġa u tidħol fi triq li tagħti għall- knisja parrokkjali. Xi Tarxiniżi jimxu fil-purċissjoni ħafjin wara l-vara tad-Duluri. Dawn aktarx kienu għamlu wegħda u qalgħu xi grazzi speċjali u bħala ringrazzjament jimxu bla żarbun. Xi oħrajn, barra li jimxu ħafjin, meta l-vara tieqaf għal Il-25 Pubblikazzjoni - 2018 L-artal tad-Duluri fil-knisja Parrokkjali ftit biex ir-reffiegħa jistrieħu, jinżlu għarkuppejhom. F'Ħal Tarxien għandha żewġ altari ddedikata lid-Duluri, wieħed fil-knisja parrokkjali u l-ieħor fil-kappella ta' San Bert u l-Madonna tal-Parir it-Tajjeb. L-eqdem altar hu dak li jinsab fil-kappella ta' San Bert. Fl- 1789, l-Isqof Vincenzo Labini (1735-1807) ta l-permess biex jitwaqqaf artal fil-kappella ta' Bert, li kienet għadha kemm inbniet. Min-naħa l-oħra, l-artal ta' San Rokku, fil-knisja parrokkjali, inbidel f'dak tal- Madonna tad-Duluri. Dan seħħ ikompli f'paġna 57 L-artal tad-Duluri fil-knisja ta' San Bert fi żmien Dr D. Franġisk Feliċ Attard (1876-1921) għall-ħabta tas-sena 18805. Il-kwadru sar mill-pinzell ta' Ġużeppi Cali (1846-1930). Dan. il-kwadru jixbah ħafna l-kwadru li jinsab fil-knisja parrokkjali ta' San Pawl il-Baħar. Din l-inkwadru juri wkoll il-Madonna mnikkta tħares lejn salib vojt. Fiż-żewġ kwadri l-parti ta' fuq hemm biċċa xogħol ta' arti astratta kif kien jaf jagħmel Ġużeppi Cali. Fl-inkwadru tad-Duluri ta' Ħal Tarxien hemm fjura tikber fuq il-blat. Kien hemm żmien meta xi nisa Tarxiniżi kienu jippreżentaw. it-tarbija tagħhom fuq dan l-artal. L-aktar preżentazzjonijiet kienu jsiru wara tqala li kienet spiċċat xi ftit diffiċli. L-isem ta' Doris jew Dolor kienu popolari fost it-Tarxiniżi waqt l-isem. ta' Dolindo ftit li xejn kien jintuża għas-subien. Il-festa tad-Duluri hija l-aktar jum importanti tal-festi Maltin. Minkejja l-jum hu jum tax- xogħol, l-atmosfera tal-jum mhix ta' jum normali tax-xogħol. Il- bnadar jittellgħu mal-arbli tad- djar privati. Il-quddies ikun fl- aħjar tiegħu. Ħafna jorganizzaw quddiesa fuq il-post tax-xogħol. L-iskejjel jorganizzaw ukoll quddiesa għat-tfal tal-iskola. Kull fejn tara kwadri tad-Duluri. Quddiem dawn il-kwadri ssib fjuri u xemgħat. Hemm drawwa fost it-tfal tal-iskola li jġibu xi bukkett fjuri jew xi xemgħa għall-kwadru li jintrama fl- intrata tal-iskola. Bosta ħwienet Tarxiniżi kienu jiftħu biss filgħodu u jibqgħu magħluqa filgħaxija. Hekk kienet tagħmel Dora, li kellha ħanut tal-merċa fil-bidu tat- Triq Birżebbuġa. Hekk kien jagħmel Ġanġu li kien wieħed mill-barbiera tar-raħal, li kellu ħanut ukoll fi Triq Birżebbuġa. L-istess. ħaġa kien jagħmel Kaċija u tat-Tabibu li kellhom il-ħwienet tagħhom fi Triq Santa Marija. Lela tan-Nuċa wkoll ma kinitx tiftaħ filgħaxija tal-festa tad-Duluri. Mad-daqq tal-erba' ta' waranofsinnhar ħafna mill- ħwienet kienu jagħlqu l-bibien għax kulħadd kien irid imur il- purċissjoni tad-Duluri. Kien hemm drawwa fost it- Tarxiniżi fejn il-ġenituri kienu jwissu lil ulied biex ma jidħqux u ma jagħmlux ħsejjes żejda bħala rispett lejn Omm Alla, f'jum tad- duluri tagħha. Niftakar li t-tfal kienu jiġu msikta mill-adulti biex f'dan il-jum ikun hemm skiet u ħemda bħala rispett lil Marija Addorolata. Filgħaxija kulħadd kien jinġabar il-knisja parrokkjali biex jieħu sehem fil-purċissjoni u biex jisima' l-quddies. Ħafna minn dawn il-quddies ikun fih il-prietka minkejja li jum id-Duluri hu jum tax-xogħol. Taqbiliet F'dan il-jum. it-Tarxiniżi Il-25 Pubblikazzjoni - 2018 — kellhom id-drawwa li jgħidu ġakulatorja bħala talba qasira lil Marija Addolorata. Din kienet tgħid: CMarija tad-Duluri, imbikkija bla ma turi.' Din il- ġakulatorja kienet biċċa żgħira minn taqbila qadima li tgħid: O Marija Omm id-Duluri Imbikkija bla ma turi, Tara l-Ibnek mislub, Biex tarana mingħajr dnub. L-aktar ħaġa importanti f'jum id-Duluri kien is-sawm. Kien hemm diversi forom ta' sawm. Kien hemm min kien isum billi joqgħod mingħajr ħelu, ħalib, bajd u laħam. Dawn aktarx ma kinux jieklu xejn bejn ikla u oħra ħlief kikkra kafċ. Tant li jiftakar li f'dar in-nanna, kien ikun hemm. stanjata mimlija kafċ, tagħli l-jum kollu. Ir-riħa tal-kafċ kienet timla d-dar tan- nanna kif ukoll il-ħanut li kienet fetħet hi, (Ġużeppa tan-Nuċa) ħanut tal-ħwejjeġ li kien bieb ma' bieb mad-dar. Kien hemm oħrajn li kienu jagħmlu s-sawm tas-seba' bukkuni. Niftakar liz-zijiet jitolbu seba' bukkuni ħobż biex jieklu lilhom biss f'dan il-jum. Il-Kavallier Rafel Bonniċi Cali kiteb hekk fuq din it-tip ta' sawma: 'Is-sawma ssir billi fil-festa tad-Duluri dak li jsum irid jiekol biss bukkuni li jmur jittallab mingħand il-ħbieb jew barranin, bukkuni ta' ħobż u mhux platt tisjir tajjeb li joffrulu tal-familja jew ħbieb'' Il- kavallier Bonnici Cali jispjega tajjeb ħafna l-kelma bukkun. Hu jgħid li din il-kelma tfisser: 4 (ħobż)… kemm jesa' ħalq ta' bniedem u mhux ħobża'.' Din is-sawma fiha żewġ tipi ta' sagrifiċji - li wieħed joqgħod ikompli f'paġna 58 Il-vara tad-Duluri maħduma f'Bolzano nieqes mill-ikel tas-soltu u l-mistħija li wieħed għandu jmur jittallab bukkun mingħand Xi barrani. Ħal Tarxien kellu d-drawwa tipika tiegħu fejn tidħol is- sawma tas-seba' bukkuni. L-ewwel ħaġa n-nisa Tarxiniżi kienu jagħmlu siġġu eżatti wara l-bieb ta' barra. Kienu jħallu waħda mill-bibien marbuta bil-ganġetta biex. min. irid jħalli biċċa ħobż fuq is-siġġu. Il-mara tad-dar kienet tiekol biss dak il-ħobż li ssib fuq is- siġġu. Ħafna nisa kienu jmorru għand il-furnar u jixtru xi ħobża biex wara li kienu jqattgħuha kienu jqassmuha bejn il-ġirien u l-ħbieb tal-qalba. Jekk mara kienet issib kwantità ta' ħobż kienet xorta waħda tiekol biss seba' bukkuni u tqassam il- bqija tal-ħobż mal-ġirien u qraba tagħha. Ftit kienu dawk it-Tarxiniżi li kienu jittalbu l-bukkuni. Ħafna minnhom kienu jkunu xjuħ. Niftakar it- taqbila li kienu jgħidu dawn it- 'tallaba': Għandkom ġejt f'ġieħ id-Duluri Logma ħobż nitlob agħtuni F'din is-sawma ħobż u ilma Għandi bżonn seba' bukkuni Oħrajn kienu jgħidu: 'F'ġieħ il-festa tad-Duluri, biċċa ħobż nitolbok tini. Xi Tarxiniżi kellhom id- drawwa li matul dan il-jum, barra l-purċissjoni tad-Duluri kienu jieklu ħobż bl-użin. Kull persuna, jekk issum is-seba' bukkuni jew le kienet tieħu biss kwart ħobż. Minflok is-sawma tas-seba' bukkuni, it-Tarxiniżi kienu jsumu s-sawma tas-seba' Il-mara kienet tixtri seba' galletti mingħand tal- ħanut tal-merċa jew mingħand xi furnar. Matul il-jum kienet tiekol biss seba' galletti u tixrob ma' kull galletta tazza ilma. It-tfal Tarxiniżi. ma kienux jieħdu ħelu f'dan il-jum. Xi wħud mill-ġenituri jew nanniet kienu jgħidu lit-tfal li jekk issumu fid-Duluri l-Bambin kien iġibilhom il-ħelu l-għada. Matul il-lejl il-missier kien idur kamra kamra fejn kienu qed joqogħdu t-tfal u jqassam il-ħelu li kien xtara ftit qabel. Is-soltu dan il-ħelu kien ikun wieħed fin u tal-aqwa kwalità. Il-ġenituri kienu jemmnu li permezz din id-drawwa jderru lit-tfal biex jibdew isumu f'jum id-Duluri. Niftakar lill-anzjani Tarxiniżi jgħidu lit-tfal li l-ħelu li sabu taħt l-imħadda jew taħt is-sodda kien ġabulhom il-Bambin. Dan it-twemmin jixbah ħafna dak li kienu jgħidu x-xjuħ Għawdxin dwar il-lejl maġiku tal-Milied. Oħrajn kienu jgħidu li l-ħelu kien ser iġibu l-anġlu: 'L-anġlu ġej bil-lejl) Kienu jgħidu. F'dan il-każ it-tfal Tarxiniżi kienu jaħsbu li l-ħelu kien ġabu l-anġlu tal-vara tad-Duluri' Il-festa tad-Duluri bija festa li tinħass f'kull parti ta' Malta. Ħal Tarxien hu wieħed mill- irħula fejn il-festa tista' tħossha. Il-poplu ħoloq drawwiet li maż-żmien inxterdu — mal- erba' irjieħat tal-pajjiż. Iżda hemm drawwiet li t-Tarxiniż biddilhom u għamilhom tiegħu. Hekk mid-drawwa ta' seba' bukkuni ħoloq id-drawwa tas- seba' galletti. Barra minn hekk, mid-drawwa li wieħed jittallab għall-bukkuni t-Tarxiniżi bdew ipoġġu siġġu viċin il-bieb ta' barra biex jitpoġġew il-bċejjeċ ħobż li jiġu mogħtija bħala karità f'dan il-jum qaddis għall- poplu Malti u Għawdxi kollu. Mhux ta' b'xejn tara kwadri tal-Madonna tad-Duluri kull fejn tħares, l-aktar fejn tgħaddi l-purċissjoni tal-Madonna tad- Duluri. Xi wħud ipoġġu xi statwa żgħira tal-Madonna tad- Duluri fit-tieqa qalb il-fjuri u xemgħat. Xi ħwienet joħorġu xi kwadru tal-Madonna tad-Duluri b'xi xemgħat tixgħel u ftit fjuri. l Bonnici Cali R., f'Il-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien, Malta 1973, p 80. Ta' min jgħid li f'Balzano saru żewġ vari oħra f'Bolzano — ta' San Gużepp u ta' San Franġsik t'Assisi. 3 Battistino V., Ħal Tarxien, Mid-Med Bank, Printwell Ltd Fgura, 1993, p 57. i Bonnici Cali R., KitbieT imżewqa, twemmin, storja, arti u folklor, Pubblikazzjoni Leħen is-Sew- Is-Segretarju Parlamentari għall-Gvern Lokaliu Komunitajiet DEJJEM QRIB TIEGĦEK Għal appuntament ċempel fuq 21672830-22478400 Silvio Parnis u l-familja tiegħu jixtiequ jawguralkom il-festa t-tajba Il-25 Pubblikazzjoni - 2018