LA ġja kemm Ramiro Cali dejjem kien influwenzat minn missieru, ix-xogħlijiet tiegħu qatt ma laħqu l-kwalità għolja ta' dawk ta' Giuseppe Cali. Ħajtu Ramiro Cali twieled fl-18811, u kien it-tielet wild minn tmint itfal ta' Giuseppe Cali u Perigna Pace. Fid-dar ta' Giuseppe Cali kulħadd kien iħobb l-arti u Ramiro Cali beda jitħarreġ fil- pittura ma' missieru. Fost l-istudenti jitħarrġu ma' Giuseppe Cali kien hemm ukoll Edward Caruana Dingli (1876-1950) u ħuh Robert (1882- 1940). Dawn iż-żewġ artisti kien se jkollhom karriera twila fl-istorja ta' l-Iskola ta' l-Arti tal- Gvern, iżda jidher li l-karriera ta' Ramiro Cali ħadet triq oħra. Meta għalaq l-għoxrin sena Ramiro Cali rebaħ borża ta' studju għal Ruma' u hemmhekk sab ruħu taħt id-direzzjoni ta' Domenico Bruschi, Francesco Jacovacci u Giulio ikompli f'paġna 27 L-isem tal-pittur Malti Ramiro Raffaele Cali jidher wisq drabi mehmuż ma' dak ta' missieru l-pittur Giuseppe Cali (1846-1930). Lejn l-aħħar tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu 20 Giuseppe Cali, flimkien ma' artisti oħra bħal Lazzaro Pisani (1854-1932) kien għamel isem fil-qasam tal- pittura f'Malta. Dan ma kienx jinkludi biss xogħlijiet għall-knejjes, iżda wkoll bosta xogħlijiet għall-kollezzjonijiet privati. Il-karriera ta' Ramiro Cali mxiet xi ftit jew wisq fuq l-istess passi ta' missieru. Tul ħajtu dan il- pittur ħadem għal bosta knejjes madwar Malta u Għawdex, kien jgħallem l-arti f'ħafna skejjel u kienu ħafna l-kollezzjonisti li qabbduh jagħmel xi xogħol għalihom. Madankollu t-talent tiegħu ġatt'ma laħaq lil dak ta' Giuseppe Cali. Għal- Hekk kif ġie lura beda jgħallem f'bosta skejjel fil-gżejjer Maltin sakemm fl-aħħar sar l-għalliem tal-pittura fil-Malta Art Amateur Association. Kien sewwasew mal-wasla lura tiegħu li beda jirċievi xogħlijiet għall-knejjes u xi drabi ħadem id f'id ma' missieru jew lesta xi xogħol li missieru ħalla mhux komplut ma' mewtu fl-1930. Kienu ħafna l-Knejjes madwar Malta u Għawdex li fdaw xogħlijiet kbar u importanti f'idejn dan il-pittur. Jista' jkun li dan seħħ minħabba li l-isem Cali kien sar favorit ma' ħafna wara r-reput- azzjoni ta' missieru Giuseppe. Iżda mhux tajjeb li Ramiro Cali ma jingħatax l-għarfien li jistħoqqlu, speċjalment meta tqis li xi xogħlijiet jixhdu t-trawwim akkademiku li ħa fl-arti. Għal- kemm qatt ma'wera li kellu xeħta tajba għall- invenzjoni, xorta seta' jagħmel xogħlijiet ta' kwalità tajba. Barra minn hekk Ramiro Cali jidher li ta s-sehem tiegħu biex tiġi pperfezzjonata t-teknika tat-tila mwaħħla fuq is-soqfa fit-tiżjin artistiku tal-knejjes. Din tissejjaħ it-teknika ta' l-encausto li bdiet tintuża b'mod aktar regolari wara li pperfezzjonaha dan l-artist Din użaha għall-ewwel darba fil-Knisja ta' San Gejtanu l-Ħamrun fl-1919. Minbarra fil-Knejjes Maltin, Ramiro Cali ħadem ukoll għal bosta kollezzjonisti b'xogħlijiet li juru ritratti, xeni u pitturi żgħar ta' devozzjoni. Il-karriera ta' Ramiro Cali ntemmet meta l-artist marad u safa paralizzat. L-aħħar xogħlijiet tiegħu baqgħu dejjem imajnaw fil-kwalità artistika. Filwaqt li kien jgħallem fil-Malta Art Amateur Association, Ramiro Cali ltaqa' ma' Maria Corleo Bħala għalliem, Ramiro Cali jidher li kien jagħti ħafna attenzjoni u kien dejjem jgħid lill-istudenti biex 'jesprimu l-oġġetti li qed ipinġu skond dak li jħossu meta jħarsu lejhom'.7 Ix-xogħol fil-Gudja Fil-Knisja tal-Gudja Ramiro Cali pitter l-Erba' Evanġelisti fil-lunetti ta' taħt il-koppla.5 L-Evan- ġelisti jidhru bilqiegħda fuq għamliet tas-sħab lesti biex jirċievu l-ispirazzjoni divina għall-kitba tagħhom. Il-figuri jixbhu ħafna lit-tip ta' figuri li naraw fl-Erba' Profeti ta' Giuseppe Cali fil-Knisja ta' Ħal Lija. Dan jidher l-iktar fil-bixra ta' wiċċ San Ġwann meta mqabbla ma' dik tal-Profeta Daniel impitter mill-missier f'Ħal Lija. Il-figuri kbar u tqal jimlew l-ispazju kollu tal- kompożizzjoni, speċjalment permezz ta' l-użu ta' drappeġġ folt. L-istil ta' drappeġġ li Ramiro Cali uża fil-Gudja huwa tassew tipiku ta' dan l-artist u jidher sikwit fix-xogħlijiet tiegħu. Jista' jkun li l-iktar figura interessanti minn dawn l-erbgħa huwa San Mattew. L-Evanġelist jinsab bilqiegħda fuq is-sħab, iħares 'il fuq b'anġlu ma' ġenbu li jidher qed iħares dritt lejn l-ispettatur. Cali bħal donnu jħalli żiffa ħafifa għaddejja fil-kompoż- izzjoni tiegħu u din tagħti bixra iktar qaddisa lill- Evanġelist. Id-drappeġġ ta' San Mattew, folt iżda kemmxejn mitluq, jagħti lok għal tiżjin fil- kompożizzjoni. Ix-xogħol li Ramiro Cali għamel fil-Gudja ġej minn żmien meta l-pittur kien diġà ħadem sew f'Malta u Għawdex u għaldaqstant kien diġà bena isem għalih innifsu. Ix-xogħlijiet jixhdu stil akka- demiku li żgur kien aċċettat u apprezzat dak iż- żmien. Madankollu jidher li hemm nuqqas ta' invenzjoni fil-mod kif l-artist ħares lejn is-suġġett, xi ħaġa li bdiet tidher fil-karriera artistika tiegħu sewwasew fl-istess żmien li beda l-Evanġelisti fil-Gudja. Konklużjoni Fis-snin għoxrin il-livell ta' l-artist Ramiro Cali beda jmur lura sakemm naqas qatigħ lejn l-aħħar 1F'xi pubblikazzjonijiet is-sena tat-twelid ta' Ramiro Cali tidher imniżżla bħala 1882. Madankollu ċ-ċertifikat tat-twelid li l- pittur stess ippreżenta lir-Regia Accademia di Belle Arti ta' Ruma fl-1901 juri d-data tas-7 ta' Settembru 1881. Din id-data tidher ukoll fil-kitba ta' Rafel Bonniċi Cali Artisti li Niftakar (1), Leħen is-Sewwa, Malta 1982, p.5 2Ara R. Bonniċi Cali, op.cit, p.S iDan seħħ meta Ramiro Cali lesta x-xogħol tal-kupletti fil- Knisja ta' Porto Salvo fil-Belt Valletta bejn l-1931 u l-1932. Ix- xogħol kien bdieh Giuseppe Cali fl-1898. Ara Il-Risorgimento ta' l-4 ta' Jannar 1898. SAra R. Bonniċi Cali, op. cit. Dan it-tagħrif ingħata wkoll b'komunikazzjoni verbali minn Rafel Bonnici Cali stess f'intervista li saret waqt iż-żmien tar-riċerka (2001-2002) SFil-kitba ta' Rafel Bonniċi Cali, Artisti li Niftakar, Leħen is- Sewwa, 1982, jidher li dan ix-xogħol sar fl-1905, madankollu dokument fil-Kurja ta' l-Arċisqof fis-Supplichi Vol. Jista' jkun li dan seħħ minħabba l-mewt ta' missieru Giuseppe Cali, li seta' għen u anke medd idejh fix-xogħlijiet ta' ibnu. Dan l-artist jidher li żamm 'il bogħod mill-ideat moderni li bdew jidhru fl-arti Maltija fil-bidu tas-seklu għoxrin. Għaldaqstant huwa ma setax iħalli r- reputazzjoni li ħallew kontemporanji tiegħu bħall- aħwa Caruana Dingli li kienu sabu ambjent ġdid u komdu fix-xena artistika Maltija. Għalkemm Ramiro Cali kellu talent artistiku, ma jidhirx li sfruttah fl-aħjar mod possibli tul is-snin. € jidher li x-xogħol ingħata lill-artist fl-1919. TTagħrif mogħti f'komunikazzjoni verbali ma' Alfred Zammit (student ta' Ramiro Cali għal madwar sena u nofs). iSkond komunikazzjoni verbali ma' Mario Gatt, jingħad li Ramiro Cali tħallas £10 għal kull pittura, u dawn il-flus kienu nġabru mill-parruċċani tal-Gudja stess. Madankollu fl-arkivji tal-parroċċa tal-Gudja ma nstab xejn waqt iż-żmien tar-riċerka, li jagħti sisien għal dan l-għajdut. WSkond Rafel Bonniċi Cali f'komunikazzjoni verbali huwa diffiċli li ngħidu li Giuseppe Cali kien imiss ix-xogħlijiet ta' ibnu Ramiro. Iżda Bonnici (li kien student u kuġin ta' Ramiro Cali) jikkonferma kemm l-iben safa influwenzat mill-missier. L-ulied ħajjin ta' Ramiro Cali, Bianca Cheeswright u Nello Cali Corleo ma jiftakrux iżda ma jistgħux ikunu ċerti jekk dan kienx iseħħ. Dan kollu ntqal f'komunikazzjoni verbali waqt iż-żmien tar-riċerka.