L-EVOLUZZJON FTAL-CASTRUM MARIS FIL-MEDJUEVU Il-Forti Sant'Anġ- lu fil-Birgu evol- va ħafna matul is-sekli tal-eżis- tenza tiegħu. Għalkemm mhux magħruf . eżatta- ment meta beda jinbena. bħala forti- ' fikazzjoni, — jissemma l-ewwel darba: f'doku- menti mill-1241 meta kien jissejjaħ il-castrum maris, jiġifieri l-Kastell ta' Ħdejn il-Baħar. Peress li dan id-dokument ma jsemmix il-kostru- zzjoni tal-kastell, allura jagħti indikazzjoni li l-post tieni ferm eqdem. Fil-fatt, skont l-arkittetura Medjevali li għadha awr tal-post bejn l-2013: u l-2015, il-kastell għandu similaritajiet kbar ma' kastelli oħra mibnija fi Sqallija bejn is-sekli 11 u: 12. In- teressanti iżda, li skont xi leġġendi, il-post kellu saħansitra passat Ruman fejn jista' jkun li Hok kien użat bħala tempju reliġjuż. Fil- fatt, fil-fortizza għadhom jidhru ġebel ta' daqs Ruman. Perd, dan ma jfissirx li dan il-ġebel kien oriġinarjament użat fil-kastell għax seta' kien riċiklat minn xi post ieħor kif kienet l-użanza fil-Medjue- vu. Hemm ukoll il-possibbiltà li l-ewwel fortizza f'dan is-sit inbniet mill-Biżantini jew inkella mill-Għarab. Biss, m'hemm l-ebda kon- ferma ta' dan. Sfortunatament, ma teżisti l-ebda pittura Medjevali li turi eżatt kif kien il-kastell u l-uniċi xhieda tal-forma tal-kastell f'dan il-perjodu tista' tittieħed minn pitturi tas-sekli 16 u 17 meta l-fortizza kienet għadha prattikament fil-forma Medjevali tagħha u minn xi dokumenti storiċi tal-perjodu. Dan it-tagħrif u li ġej ksib- tu minn Matthew Balzan, li hu l-Kuratur Prinċipali tal-Fortifikazz- jonijiet ta' Heritage Malta. tidher ġo fih, fejn saħansitra ġew.skoperti fdalijiet matul ir-rest- Bħala forma tal-kastell, meta nsibu l-ewwel deskrizzjoni tajba tiegħu7 L-ewwel deskrizzjoni .nsibu- ha miktuba fl-1274. Issemmi li l-post kien maqsum fi tnejn: il-castro exteriore, jew il-kastell ta' barra, u l-castro interiore, jew il-kastell ta' ġewwa, li kien ogħla mill-parti Loħa.l Dawn iż- żewġ, sezzjonijiet kienu mdaw- fin bi swar: għoljin li kull tant distanza kienu jinkludu torrijiet tondi sabiex isaħħu l-ħitan u jip- provdu wkoll pjattaformi minn fejn is-suldati setgħu jiddefen- du l-kastell f'każ f'assedju. Din is-sistema ta' kostruzzjoni. hi sinonima tma' fortifikazzjonijiet Medjevali, fejn l-għoli tal-lok kien jipprovdi vantaġġ ta' difiża kontra għadu li jkun iktar 'l isfel. Dan il-metodu ta' livelli dif- ferenti b'diversi bibien minn parti għal oħra kien iżid ukoll id-difiża tal-post iktar ma titla' 'l fuq, bis-sezzjoni ta' fuq nett tkun l-iktar waħda diffiċli li tiġi assedjata. Bħala ostaklu, il-parti ta' fuq kienet mifruda minn dik t'isfel permezz ta' foss. Minn dan kollu, illum għadha tidher parti żgħira minn dan il-foss. Mill-banda l-oħra għalkemm wieħed mit-torrijiet Medjevali għadu relattivament intatt, mat- ul ix-xogħol ta' restawr instabu l-fdalijiet ta' żewġ torrijiet oħra li kienu twaqqgħu fit-tieni nofs ' tas-seklu 18. L-aħħar torri ta' dan it-tip fil-kastell kien inbena fl-1523 taħt is-superviżjoni ta' Antonio Fantino, Matthew, iżda dak iż-żmien il-kastell kien ferm iżgħar mili hu llum, mhux hekk2 Fil-fatt, id-daħla prinċi- pali kienet tinsab iktar 'il fuq minn dik preżenti. ti l-probabbiltà H l-kastell kien. jinkludi waħda mill-eqdem bat- teriji ta' kanuni f'Malta H kienet tħares fuq il-Port il-Kbir. Din tidher f'numru ta' illustrazzjoni- jiet tas-seklu 16 iżda ma tissem- ma fl-ebda dokumenti. storiċi. Fis-seklu 15 komplew jiżdiedu aktar strutturi ta' difiża. Fl-1438 jissemma għall-ew- wel darba l-foss prinċipali li kien jifred il-kastell mill-Birgu, magħruf bħala taglata, filwaqt H matul dan iż-żmien żdiedet struttura interessanti li tissejjaħ barbican. Din il-binja, li l-isem tagħha ġej mill-Għarbi u tfisser 'kenn tal-bieb' kienet speċifika- ment użata biex tgħatti d-daħla prinċipali u tiddefendiha f'każ ta' attakk. Għalkemm normal- ment din kienet tinbena f'for- ma ċilindrika kif kien hemm l-Imdina, f'Sant'Anġlu din kell- ha tinbena f'forma rettangolari minħabba nuqqas ta' spazju. Apparti minn strutturi militari u ta' difiża, il-kastell kien jinkludi wkoll binjiet oħrajn2 Fil-parti ta' fuq nett jinsab il-palazz tal-forti, li jaf il-bidu tiegħu bħala. d-dar Medjeva- li tal-Kastellan. L-arkitettura tiegħu hi bbażata fuq dik Nor- manna u tinkludi waħda mill-is- baħ eżempji ta' twieqi Medjevali f'Malta. Il-Kastellan kien ikun persuna ta' fiduċja appuntata mill-Viċirċ fi Sqallija sabiex jara li l-interessi tal-Kuruna f'Malta jkunu ssorveljati. Dan kien ifisser li l-kastell ma kienx jagħmel parti mit-tmexxi- ja ta' Malta u fil-fatt, il-Kastellan kellu poteri assoluti u ġurisdizz- joni fuq il-kastell u kull min kien jaħdem fih. Din l-użanza kienet prattikata kemm fi żmien il-Ho- henstaufen, l-Anġuvini u l-Ara- goniżi sal-wasla tal-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta fl-1530. Kull sezzjoni tal-kastell kellha kappella. Fil-parti :tis- fel kien hemm il-kappella::ta' Sant'Anġlu li għadha teżisti sal- lum, għalkemm ġiet iddedikata lin-Natività tal-Madonna wara l-Assedju l-Kbir tal-1565. Il-kostruzzjoni ta' din il-kap- pella wkoll hi xhieda tal-qedem tal-kastell hekk kif hi mqattgħa fil-blat bħala binja troglodita. Din it-tip ta' kostruzzjoni hi si- nonima mal-bidu tat-tieni mil- lennju wara Kristu u hi waħda mill-eqdem postijiet reliġjużi f'Malta. Fil-fatt, skont il-leġġen- da, din il-kappella ġiet mibnija mill-Konti Ruġġieru malk ħa t-tme; tal-Gżejjer. Maltin mill-Għarab fl-1091. Fil-parti ta' fuq kien hemm kappella dded- ikata lil Santa Marija. Iżda l-kap- pella oriġinali twaqqgħet matul is-seklu 15 u minflokha nbniet oħra li Ilum hi magħrufa bħala l-kappella ta' Sant'Anna. X'binjiet oħrajn kienu jinsabu fil-kastellż Il-kastell kien jinkludi mtieħen tal-qamħ imħaddma mill-ħmir, imsemmijin l-ewwel darba fl- 1241, u dverna tal-inbid, li kienet is-soss ta' ħafna argumenti bejn il-Kastellan u l-Ħakem tal-Imdi- na rigward jekk kellhiex titħallas taxxa jew le fuq l-inbid li kien jinbiegħ fihal Aktarx li kien hawn ukoll xi ringiela ta' kwart- ieri użati mis-suldati tal-kastell, li wisq probabbli kienet mibal- ja fil-parti t'isfel fuq in-naħa li £ il-parti ta' fuq nett jinsab il-palazz tal-forti, li jaf il-bidu tiegħu bħala d-dar Medjevali tal-Kastellan. L-arkitettura tiegħu hi bbażata fuq dik Normanna u tinkludi waħda mill-isbaħ eżempji ta' twieqi Medjevali f'Malta tħares lejn il-Kalkara u li wara baqgħet użata mill-Kavallieri sakemm inbnew kwartieri ġodda fis-seklu 17. Aktarx li s-sezzjoni t'isfel kienet tinkludi wkoll xi binji- et residenzjali. Dan jirriżulta minn rapport tal-Ordni ta' San Ġwann, li fl-1524 isemmi li 409 tad-djar tal-Birgu kienu jinsa- bu fil-kastell. Jista' jkun ukoll li n-nies li kienu joqogħdu hemm kienu jew familjari tas-suldati stazzjonati fil-kastell jew inkella ħaddiema li jaħdmu fih. Aspett interessanti jirrig- warda tarzna li x'aktarx kienet preżenti taħt il-forti li tissemma' l-ewwel darba fl-1374 bħala tar- sianatus. L-aħħar darba li kienet saret referenza għaliha kien fl- 1478 u sfortunatament ma fadal l-ebda fdalijiet tagħha. Partiji- et mill-kastell kienu saħansitra użati bħala ħabs. Dan jirriżulta wkoll minn dokumenti tal-1275 u l-1408. Mal-bidu tas-seklu 16, jidher li kien hemm ukoll xi postijiet użati għall-manifattura tal-porvli, li kien għadu fil-bidu tiegħu, bħala għodda tal-gwerta fl-Ewtopa. Il-fatt li dan il-kastell kien ġie deskritt bħala 'rjali' u fsabiħ' ifisset li dejjem kien kollox ward u żahar Hu minnu li kien deskritt b'dan il-mod, iżda fil-bidu tas-seklu 14, xorta waħda għadda minn żminijiet ta' telqa u ħsatat. Fl- 1416 kien hemm saħansitra l-biża' li xi partijiet mill-kastell l Id-Dar tal-Kastellan l fe setgħu jaqgħu tant kemm kien f'kundizzjoni ħażina. Bħala l-unika fortifikazzjoni fil-Port il- Kbir, malajr ittieħdu miżuri biex —'din is-sitwazzjoni. tiġi ttanġata u ġiet imposta taxxa fuq l-inbid biex tagħmel tajjeb għall-ispejjeż : meħtieġa. Nara għamd. xi tiswijiet oħrajn minħabba t-theddida. ta ta' attakk li wasal-fl-istess-sena mill-Mori tal-Afrika ta' Fuq. jidher-illi jew ina sarux xi: tiswijiet kbar fl- 1429, jew inkella l-Mori mnexxie- — lhom jikkawżaw xi ħsarat, għax 7 mill-ġdid, fl-1431 il-kastell kellu bżonn ta' iktar tiswijiet. Tiswiji- set kbar reġgħu saru bejn l-1477 7 'u l-1478, Dawn kienu jinkludu l-bini mill-ġdid ta' ħajt fil-foss u xixogħol fuq wieħed mit-tortiji- iet Medjevali madwat il-kastell, ki :, partijiet minnu kienu kkollassaw. Meta nsibu li nbena ħajt 'imżetżaq mal-faċċataf: — ' Dak il-ħajt tal-kastell jħares fuq il-Birgu, reġa' nbena fl-1485. Kif semmejt, inbena xi ftit imżerżaq : lu din tista' tkun waħda mill-ew- ħ , wel referenzi għall-fortifikazz addattat għal- Sa. kos jii sjonijiet maħsuba kontra l-kanuni ke eda hekk kif ħitan imżerżgin kienu — Biss 7 malli: l-Kavallieri jinbnew hekk apposta sabiex: ddeċidew li jieħdu. l-Gżejjer il-Forti Sant'Anġlu fl-1664 mieta partijiet kbaf minnu kienu għadhom medjevali il-balal ma jagħmlux ħafna ħsara Maltin mill-ewwel indunaw: li Dan. it-tisħiħ. jidher li qata' qalb l-Ottomani li għall-ewwel darba attakkaw li Malta fl-1488. Għalkemm irnexxielhom jidħlu l-Bitgu u ħatfu xi mies bħala lsiera, jidher H żammew lura milli jattakkaw il-castrum maris. Il-bidu tas-seklu 16 kom- pla b'aktar tiswijiet. fil-kastell, fosthom fuq ħafna, mit-tor- tijiet tad-dawra tiegħu, kif ukoll xogħlijiet oħra fil-palazz u s-swali tiegħu. L-ikbar biċċa xogħol ta' dak iż-żmien kienet it-tiswija. — tat-torri f bħala 'ta' Sant'Anġlu, li kel- lu bżonn xejn inqas-minn 130 kantun u 900 salme ta' materjal bħal ramel u ġir. Dan ix-xogħol sar minn mill-inqas 8 mastri, 23 ħaddiem u 6 skjavi. Iżda t-tentattivi kollha li saru biex il-kastell jinżamm f'kundizzjoni tajba, baqgħu jservu għat-tul Ikollna nistqarru Hi t-tiswijiet ma samix tajbin biżżejjed, jew inkel- la l-kastell kien tant qadim (sal: ., 1500 il-kastell diġà kellu 71 fuq minn 300 sena) Hi kien jeħtieġhu manutenzjoni kontinwa. Dan joħtoġ aktat ċat minn tapport tal-Ordni ta' San Ġwann fl- 1524 meta kummissjoni ta' ka- vallieti ġiet Malta biex tiskopri aktar fuq il-gżira li ġiet offruta lilhom mill-Imperatur Karlu V ta' Spanja. Dawn qalu li l-post kien per Tantichità mezzo tovinato' (bil-qedem. tiegħu nofsu mwaqqa') u li ma kienx għalkemm rum 7 maris kien l-aħjar fortifikazzjoni li kien hawn f'Malta u mill-ew- wel bdew jaħsbu biex ikabbruh u jsaħħuh skont it-teknoloġija u l-arkitettura militari tas-seklu 16. Taf forsi tgħidli ta' min kien u liema kien l-ewwel studju fuq l-arkitettura tal-Forti L-ewwel: studju li nsibu hu ta' Giacomo Bosio, li fl-1684 fit- Tielet Volum tiegħu ittratta — Delfistoria Della: Sacra: Reli-. (kollezzjoni Librerija Nazzjonali ta' Vienna) Fdalijiet ta' ħitan medjevali misjuba fl-2013