UMeta kont Pariġi… Ħrafa ta' Ivo MuscaT-AZzZOPARDT 2 jMeta kont Pariġi, ħwejjeġ bħal dawn gatt ma rajt. isiru, ' għajjat Ċensu Portelli, u, f'kemm ili ngħidlek, qam minn fuq is-siġġu, ħataf il-kappell u telaq il barra, Sħabu qabdu jidħku kemm jifilħu u kull wieħed minn- hom beda jfendi xi waħda minn tiegħu fuq dak l-imbierek ta' Censu, Dik il-klikka ta' żgħażagħ, kienu ta' kull lejla jiltaqgħu l-Kafċ Reġina — fix-xitwa, ġewwa, f'xi waħda mis-swali jilagħbu l-Iskakki jew id-Dama, u fis-sajf, barra, għall-frisk, jisimgħu l-orkestra. Din il-qatta ħbieb, ta' kuljum, kienu jagħrlu għors wieħied bl-iefior, imma Censu Portelli kien wieħed mill-iżjed li jaqa' għaċ-ċajt minħabba l-għada li kellu li jtenni u jerġa' jtenni: ''Meta kont Pariġi… Mela malli Censu ħareġ, Wiġi Grixti, żagħżugħ fer- rieħi u mqarqaċ għal darba u msemmi għall-ħżunija tiegħu qam u qal: 'lsimgħu. 'l hawn. ĠQensu jrid igħallimna kif għandna nieklu, norqdu, nilagħbu, nitkellmu u x'naf jien għax meta kien Pariġi..; Imma, għiduli ftit, hawn xi ħadd minnkom li emmnu lil Ċensu li qatt mar Pariġi Għax jien, ngħid għalija, din il-bomba ma. tinżillix, u rrid insoddlu ħalqu darba għal dejjem.' UX'inti tgħid, Wiġi' qabeż serju serju ċertu Micallef 'jekk lili n-nifsi kien bagħatli kartolina minn Pariġi. Naf li Censu ftit u xejn fanfarun imma li mar Pariġi żgur daqs kemm hu żgur li dan il-mument ninsabu hawn u jekk trid nagħmlu mħatra nagħmluha. ' UTajjeb, ħabib,' wieġbu Wiġi, 'l-imħatra marret. Kemm afna hawn il-lum, ejja ngħoddu: wieħed, tnejn, tlieta… tnax. Tużżana sewwa sewwa. Lil Censu, li jrid jidħak bina l-koll, toqgħodlu ta' Ġuda. Mela b'kollox niġu tlettax; u min jitlef l-imħatra jkollu jħallas ikla għal tlettax-il-ruħ, żmien tliet xhur. Ara, taf kif nagħmlu, nif- fissaw il-jum ta' l-Imnarja, li taħbat minn hawn u xi tliet xhur olħira, u l-ikla ssir fil-Buskett. Tajjeb 7' Il-ħbieb: bdew iħarsu lejn xulxin. Ħafna minnhom kienu jaħsbuha bħal Micallef, għax Micallef, li kien ftit u xejn lablabi, il-kartolina li Portelli kien bagħatlu minn Pariġi xi sitt xhur qabel, kien uriha lil kulħadd, mhux biss, imma kien ftaħar ukoll li Portelli kien jaf jagħżel lil min għandu jikteb fost ħbiebu kollhal Oħrajn iżda kienu jafu kemm kien ħajjen Grixti u li la kien daħal għall-imħatra, kien żgur minn fattih. Madankollu jirbaħi wieħied jew l-ieħor l-ikla kienet żgura jekk l-imħatra sseħħ u għalhekk bdew iħeġġu lil Micallef biex jidħililha, 'Ara, Johnnie, (hekk kien jismu Micallef), jekk int żgur minn fattik idħlilha'—'Jekk Micallef iridha ta' raġel ma għandux jerġa' lura minn kelmtu'—''Isa, Micallef, fejn hi l-arja ta' ftit ilu'—'Kemm se'r iddum tafisibha, Gann, il- kartolina li għandek mhix l-akbar xhieda 7 Micallef sab ruħu dahru mal-ħajt u ma kienx fadallu jagħmel ħaġ'oħra ħlief igħid iva. UTajjeb, Grixti, l-imħatra tgħodd. Tliet xhur żmien, jew aħjar sa l-Imnarja, trid tippruvali, int, mhux hekk, li Portelli qatt ma mar Pariġi 7' fIva, iva, ' tenna Grixti, taħseb xejn, jien nippruvalek. Imma b'patt wieħed, jiġifieri li ħadd minnkom ma jgħid lil Censu b'din l-imħatra u jekk xi ħadd minnkom taf- Tablu kelma waħda biss, jeħel bil-lant kollu huwa u jeħel bl-ispiża. Kollox sew,' wieġbu għalenija l-ħbieb. U f'dik il-għaxija ta' Marzu, f'riħ kiesaħ li jxoqq il- għadam il-ponċijiet tar-rum bdew ġejjin u sejrin tlieta tlieta u iżjed ma beda jaħdem ir-rum iżjed beda jikber id-daħk u l-għajjat li saħansitra l-Kap-Kamrier kellu jwis- sihom, kontra qalbu, biex….. jidħku u jgħajtu ftit anqas. Imma x'seta' jagħmel kontra dawk iż-żgħażagħ li, barra milli kienu l-ħajja tal-Kafċ, kienu wkoll l-akbar konsu- maturi 7 ; Immorru pass lura; jew aħjar ħafna passi lura. Censu Portelli, kien, mindu żgħir ħafna, moħħu fuq il- werqa: dejjem jiġri ma' din u ma' dik sa kemm iltaqa' ma' waħda li kellha missierha ksir ir-ras magħruf, Jum wieħed, kif kien bil-qiegħda fuq bank ma' Karmena (din il-wafida li semmejnaj, fil-Biskuttin, deher ħabta u sabta quddiemhom, raġel daqsiex, iħares ċass lejhoml Kien missierhal Anġlu Degwara, mastrudaxxa mill-Ħamrun kien, magħ- ruf wisq tajjeb kemm f'beltu kif ukoll il-Furjana u l-Belt Valletta, għax kien ''pezzakustjoni '' mill-kbar u kellu xi jgħid ma' ħafna nies. '8ur Anġ…… ' ħabat igħidlu Portelli malli rah impalat quddiemu, imma ma setax ikompli kelma oħra u baqa' bħal mismut. Avvolja Anġlu Degwara qatt qabel ma sama' 'l- min isejjaħlu ''Sur', dak il-kumpliment ma tantx għamel bih. tĦallik mis-swar u mit-trunċieri; fl-aħħar qbadtkom u jekk ma tridx tara għadmek miksur. imxi miegħi l-Ħamrun ħalli titlobha lil ommha u tirranġaw għat-tieġ.' Jekk Ġensu ftit ilu ma. setax jitkellem issa anqas seta' jieħu nifs, ħass ruħu qed jifga u ra kollox qed idur bih u, anqas jaf kif sab ruħu ġewwa karrozzin u, wara ftit, bħallikieku f'ħolma, daħal ġod-dar, tkellem mas-sinjura Degwara, u talabha 'l bintba b'għarusa. Censu kien iltim minn missieru u ommu u għalekk ma kellu 'l ħadd min jaqbeż għalih u ma setax jeħles minn bint Degwara kif kien irnexxielu jeħles mill-għoxrin waħda ta' qabilha. Meta, bi skuża, qal lis-sinjura Degwara li hu għandu paga żgħira ħafna, malajr weġbuh li ma jimpur- tax, li f'darhom kellhom kamra vojta fejn seta' jgħix ma' martu u li wara… seta' jirranġa bil- qajla tiwejġu. imma issa kien jinħtieġlu jiżżewweġ u jiżżewweġ malajr għax isem it-tifla kien qed jiġri minn ħalq għal ħalq u l-ġieħ tal-familja Degwara kien sejjer jiġi mtiefes. U Censu Portelli, anqas jaf kif u l-għala, sab ruħu miżżewweġ. Meta Portelli kellu tletin sena ġa kien missier ta' sitt itfal u għalkemm beda jaqla' xi sold sewwa ma tantx seta' jiehu r-ruħ għax kellu fuq spallejh familja ta' tmienja min-nies; għallanqas kien irnexxielu jaħrab mid-dar ta' ħatnu u jikri, 'għalih, il-Belt, biex ikun eqreb lejn xogħlu. Por- telli kien jaħdem ta' skrivan ma' wieħed neguzjant kbir u minn mindu kien ġie joqgħod il-Belt, ħass ruħu ftit alijar għax kien, ta' kultant, jaħrab ħarba sal-Każin f t'$ fejn kien imsieħeb, jew sal-Kafċ Reġina, biex iqatta' xi siegħa żmien jitkellem ma' xi ħabib. U, mur il-Kafċ l-lum u mur il-għada, fl-aħħar spiċċa biex ingħaqad ma' dik il-klikka li semmejna fil-bidu ta' din il-ħrafa. Għall-ewwel, tal-klikka ma tantx ħadu gost bih għax Ċensu kien magħruf bħala ftit u xejn lablabi, imma bil- ftit il-ftit bdew jidrawh sa kemm.. laħaq wieħed minn tagħhom. Gara, iżda, li biż-żmien bdiet tikber fih bħal speċi ta' għira; għira għal ħafna minnhom li jew kienu jaqilgħu iżjed minnu u għalhekk kienu jistgħu jonfqu tajjeb, jew kienu jaqilgħu daqsu u forsi wkoll anqas minnu imma ma ġellhomx it-toqol tal-familja fuq spallejhom bħal ma kellu uwa, Iżjed: ħafna minn sħabu kienu armajn ta' kull ġim- għa jmorru xi xalata San Pawl il-Baħar, :jew l-Armier, jew Birżebbuġa. Oħrajn, riżghom iżjed tajjeb, kienu jis- tgħu jonfqu xi ħaġa iżjed u ta' kull sena, malli jidħol is-sajf, arahom jerħulek għal Tunes, jew Franza, jew l-Italja; u minn xi daqqiet ftit iżjed il-bogħod ukoll: l-Ingilterra u ħafna bliet oħra mill-isbaħ. U l-imsejken Qensu isma' l-lum u isma' għada, l-għira tikber dejjem u beda jħoss ruħu ċkejken, avvelut, iħares. U beda jaħseb, jaħseb kif għandu jagħmel biex juri lil sħabu li huwa wkoll m'hu xejn anqas minnhom. U jum wieħed meta l-ħbieb tal-klikka kienu miġburin il-koll fl-im- kien, min jilgħab l-Iskakki, min id-Dama, min jitħaddet fuq il-Pulitka… Censu Portelli tahom l-aħbar kiesaħ u biered li huwa wkoll kienet waslet siegħtu biex jara ftit id- dinja : ftit jiem oħra kellu jsiefer. Il-ħbieb, kollha kemm huma, baqgħu bħal statwi tal- melħ. Kien hemm min belagħha u kien hemm minn le. Imma ħadd ma tniffes u xorbu bis-saħħa ta' Censu Por- telli u qabel telaq tawh ''il-vjaġġ it-tajjeb' u għannewlu kFor he is-a jollu good fellowx fost id-daħk ta' dawk il- ħafna nies li dak il-ħin kienu jinsabu l-Kafċ Reġina. Il-bxara ta' Portelli ma kien fiha xejn biex wieħed jistagħġeb, li ma kienx għax il-koll kienu jafu li Censu kellu familja kbira u ma setax jidħol għal spiża bħal dik kif ġieb u leħaq, imma ħadd minnhom ma ssogra jmerih. Is-sħab kien ilu qed jinġabar fuq il-familja ta' Censu Portelli u dik il-lejlattal-bxara, it-tempesta faqqgħet. Mar id-dar b'seddumi:sal-art u anqas kien laħaq għadda l-għat- ba tal-bieb li ma bediex iħabbat u jsabbat u jgħajjat ma' kulħadd. Censu kien imxabba' sal-ponta ta' mnieħru u ma setax jifhem il-għala huwa biss, fost sħabu kollha, ma setax jagħamel il-kapriċċ li joħroġ barra minn Malta u ma jarax ġebla li ma tkunx walida minn ta' Malta jew ta' Għawdex. Portelli ma setax jifhem li l-ħitija li huwa ma kienx jista' jagħmel dawk il-kapriċċi kienet kollha tiegħu. Għaliex meta kien żgħir, b'moħħu fuq il-werqa, qatt ma Ħaseb biex ifaddal sold 7: Għaliex meta kiber xi ftit u beda jifhem biżżejjed, flok li rabba l-għaqal, baqa' dejjem bl-istess għada li jiġri wara d-dbielet, kellu jiżżewweġ, bdew ġejjin it- tfal, bdew jikbru l-ispejjeż, it-toqol tal-familja beda dejjem jiżdied. Imma l-iżjed li kienet qiegħda tagħamel bih ma ke- nitx ix-xewqa li jsiefer daqs kemm l-għira għall-oħrajn u l-avveliment li ma jistax jagħmel bħalhom. Għalhekk mela kien qata' li jsiefer… biċ-ċajt. Meta ta l-aħbar lill-mara bil-ħsieb li kellu ma daħ- ketx ftit bih imma ma sewa għalxejn. Kulħadd issa kien jaf li Portelli kien sejjer isiefer u għalhekk kien marbut b'kelmtu li għandn jsiefer. imma fejn7 Franza jew l-Italja' Xejn affattu. Għawdexlli Il-pitgħada kellu jitlaq għal Għawdex. L-għada, l-ewwel ma għamel, mela, qalleb kemm kotba sab sa kemm sab mapep u kotba li jitkellmu fuq Pariġi; imbagħad wara ħafna taħbit irnexxielu jsib jixtri qabda kar- tolini mhux użati u għażel tnejn jew tlieta minnhom. Il-bagoll lestieh f'kemm ili ngħidlek biex l-għada fil-għodu jit- laq, kmieni kmieni, ma l-ewwel vapur għal Pariġi… ta' Għawdex, mimli bit-tama li… ma jiltaqa' ma' ħadd li jafu, inklelà kull ma għażel kien isirlu suf, Din id-darba x-xorti għenitu u ġietu tajba għax pe- ress li issa kulħadd imur Għawdex mill-Marfa, il-vapur kien armajn fieragħ. Dar minn hemm u dar minn hawn biex jara min kien hemm abbord. L-aktar biċċa tqila kien għaddiha. Għawdex ma kien hemm ħadd li jafu u ma kien sejjer ikollu ebda xkiel għall-proġett kbir tiegħu. Malli wasal qabad awtomobbli u mar dritt għar-Rabat fil-lukanda l-kbira. Peress li kien fi ħisiebu jgħaddi iż- żmien kollu kemm idum Għawdex f'dik il-lukanda, tliet ġimgħat, is-sid għamillu prezz tajjeb ħafna. Imma wara xi jumejn, dment li kien qiegħed għall-frisk fil-gallarija tas-Salun, lemaħ ġej karrozzin, qalbu bdiet it-taqtag…. igħammex ftit għajnejh biex jara min kien nieżel min- nu: Niżel il-Perit Cutajar l tIx-xjaten,' qal bejnuj;u bejn ruħu Portelli 'x'ġie jagħmel 'l hawn, dan il-fergħun.'' U f'kemm ili ngħidlek mar inqafel f'kamartu. Bil-biża', fil-għaxija, anqas niżel jiekol għax, kif qal lil tal-lukanda, kellu wġigħ u dardir. U l-għada fil-għodu qal lis-sid li kien biddel ħsiebu u xtaq imur għall-arja tal-baħar; u bikri bikri telaq lejn ix-Xlendi. Ix-Xlendi ma tħabatx ftit biex isib fejn joqgħod imma fl-aħħar sab daqsxejn ta' kamra ma' wafida familja u baqa' fiha sa kemm għaddew il-jiem tal-btala li kien fadallu. F'dik il-kamra kien hemm tieqa kbira u sabiħa fejn Censu kien joqgħod għal sigħat sħaħ jitgħaxxaq b'dik is- sbuħiija ta' sema, ta' baħar, ta' għoljiet, ta' egħlieqi: kol- lox ħaj, kollox igħaxxaq. F'dik il-ħemda, Portelli seta' jqalleb u jistudja b'reqqa kbira dawk il-ħafna kotba li kien ġieb miegħu minn Malta u meta wasallu ż-żmien biex jitlaq lura lejn Malta kien jaf ħafna fuq Pariġi, kien jaf bit-triqat wesgħin tagħha kollha mberfla bis-siġar, bil-ħafna Teatri u Ċinejiet, bil- ġonna u bil-mijiet ta' lukandi ta' kull daqs u sura, mhux anqas minn dawk li kienu marru fiha tassew. Ċensu kien ħaseb ukoll fl-irqaqat kollha u ried li kieku jagħti f'idejn sħabu xi prova tal-vjaġġ tiegħu. Kien għalhekk li għamel minn kollox biex kiseb dawk il-kartolini, kiteb fuqhom ''it-tislijiet tiegħu '' u bagħathom magħluqin f'ittra lil wieħed ħabib tiegħu, li kien ilu Pariġi bosta snin, u talbu li jqegħedilhom fuqhom bolla u jimpustahom minn hemm. Dawn il-kartolini li kienu tlieta, kienu indi- rizzati walida lil martu, l-oħra lin-Neguzjant ma' min kien jaħdem u t-tielet waħda lil Johnnie Micallef. Il-ħabib ta' Pariġi għad li kien ilu ma jirċievi aħbarijiet ta' Portelli minn żmien twil, ma qagħadx iħabbel rasu u għamel kif kien talbu tant bi ħrara Portelli. Ħsieb Portelli mela kien seħħ għal kollox u meta, wara tliet ġimgħat li kien ilu nieqes minn Malta, reġa' deher fil-Kafċ Reġina, ġie milqugħ b'mitt elf mistoqsija u Portelli, moralment soddisfatt, wiġibhom għal kull waħda minnhom, b'reqqa liema bħalha. Qensu kien jaf tassew juri ħaġa b'oħra, u kulħadd emmen il-mawra tiegħu f'Pariġi. U minn dak in-nhar inħolqot il-famuża frażi: ''Meta kont Pariġi…… n Imma, kif igħid il-Malti, 'il-ħajt għandu widnu u l-ajru għandu għajnu '', u Grixti, dak is-seksieki, li l-affari ta' Pariġi kienet baqgħatlu fuq l-istonku u ma setgħetx tinżillu, berren minn hawn u staqsi minn hinn, spiċċa biex kixef kollox. Sab min fejn ġieb il-kartolini, sab fejn kien mar Għawdex, l-ewwel ir-Rabat, u mbaghad ix-Xlendi, għaraf ma' liema vapur kien siefer u ma liema ġie l-ura; f'kel- ma waħda ġabar kull aħbar li setgħet tiswielu…… biex jirbaħ l-imħatra u jiffranka dik l-ikla għal tlittax-il-ruħ. Tlitt ijiem sewwa qabel l-Imnarja, meta kienu l-koll miġburin flimkien sew sew taħt l-Istatwa tar-Reġina, jisimgħu ma nafx liema Fox-Trot, Grixti, bla ħadd ma kien jistennieha, qabeż u qal: —Bħalma tafu, tlitt ijiem oħra taħbat l-Imnarja. Jien u Micallef ftehemna biex nistidnukom il-koll għand Barabanja, San Pawl il-Baħar. Fil-għodu kmieni mmorru l-Buskett għall-Fiera u wara dritt għal San Pawl għall- ikla. Hawn xi ħadd tant baħnan li jirrofta ikla b'xejnf' Għalkemm ħadd ma kien qed jistenna din il-bxara; kulħadd kien jaf li l-ikla, hekk jew hekk, għanda ssir. Għalhekk kulħadd wera ruħu ferħan. Meta telaq Portelli kulħadd xtaq jaf kif kienet il-biċċa imma minn fomm Grixti ma ħarġetx kelma waħda. ''Tkunu tafu kollox waqt l-ikla għand Barabanja,' weġibhom. Dawk. it-tlitt ijiem li kien fadal għall-Imnarja debru twal daqs xahar imma fl-aħħar għaddew ukoll. Id-29 ta' Ġunju wasal, kif jasal jum ieħor tas-sena. Il-ħbieb iltaqgħu fil-għodu kmieni; intrassu ġewwa żewġ ''motor cars' tal-kiri u telqu għall-Buskett. Hemm għamlu għors sħiħ. Iż-żjara fil-Buskett u fil-Fiera fejn kien hemm l-isbaħ frottijiet, ħxejjex u bhejjem litaf tagħti Malta, kif ukoll ħafna tfajliet ta' l-irħula, godlin u magħquda u b'wiċċhom afimar daqs il-pepprin kif tahulhom AÀlla—għaddiet tajjeb ferm. F'xi l-ħdax, bejn għax il-ġuli kien beda jaqbadhom u bejn li x-xemx bdiet tisreġ sewwa, qatgħuha li jitilqu għal San Pawl il-Baħar Waslu f'kemm ili ngħidlek. Sa kemm Barabanja lesta l-ikel marru daru dawra żgħira. Ħadu vermit fl-ewwel ħanut li sabu, marru sa Għajn Rażul biex jixorbu qatra ilma friska u reġgħu l-ura għand Barabanja. L-ikel beda ġej platt wara platt. Imqarrun biz-zalza tal-fniek, imbagħad il-fniek biz-zalza. Wara, majjal fil-forn li kien qisu dundjan u li għoġob ferm lil kulħadd minn barra lil Micallef li, ma tantx kien jidher f'siktu, u li, kif qal, l-imqarrun kien baqagħlu fuq l-istonku tiegħu. Wara, insalata u ġobon, u fl-aħħar tin u bajtar, ħelwin daqs il-għasel, kien hemm bir-rimi. Kulħadd kien jistenna li Grixti kien sejjer igħiidilhom, mill-bidu sal-aħħar x'sab u ma sabx fuq il-mawra, biċ-ċajt jew bis-sod, ta' Portelli f'Pariġi imma, minn dan kollu, xejn. Grixti baqa sieket sa kemm ġietu x-xoqqa f'moxtha. Waqt li kienu waslu fil-frott wieħed mill-ħbieb malli lemaħ dawk l-erba' tiniet kollha għasel ma' dwarhom, beda jixħethom ġewwa tialqu tnejn tnejn, bla ma jqaxxarhom u bla ma jaħsilhom. Portelli:lemħu u sar qisu xitan: '' Meta kont Pariġi…… beda; imma Grixti, li kien ilu jistadu minn żmien, ħadlu l-kelma minn fommu. ' Hawn ridtek, ħabib. Kemm domt ma qlajtha minn fommok, illum 7: Metajkort Pariġi jew meta kont Għaw- dex' X'Pariġi Pariġi ta' qattus nanntekli Għidilna x-Xlendi, fiabibll ' Meta kont ix-Xlendi…… n Portelli sar aħmar daqs in-nar; imbagħad isfar daqs il-qarsattax-xemgħa, u ma qalx kelma waħda. Anqas tniffes. Qam bil-mod, u lewwet il barra. Il-ħbieb kollha, u 'l-iżjed'Micallef, baqgħu mistagħġba u malajr fehmu li Grixti kellu raġun. Meta wara ftit xi wħud minnhom qamu biex ifittxu lil Portelli ma. setgħux isibuh imkien. Kien qabad l-ewwel char-a-bane u telaq lejn il-Belt. Reġgħu l-ura fuq il-mejda u flimkien ma' l-oħrajn riedu jafu minn: 'għand Grixti l-ħrafa kollha u Grixti, bejn tazza nbid użoħra, qalilhom :kollox. Il-Perit Cutajar, li kien lemaħ lil Portelli fil-lukanda ta' Għawdex kien il-bidu tal-kxif cal-ħrafa kollha u, im- bagħad, 'ħaġa ġġib lil oħra, is-seksieki Grixti għaraf kollox, kollox, kollox. Micallef, ma għandna xi ngħidu'/xejn, kellu jitqanna bil-kont kollu u Portelli ma deherx iżjed fil-Kafe Reġina, imma l-frażi tiegħu ''Meta kont Pariġi….' baqgħet, għal ħafna żmien wara, tissemma' bejniidawk it-tnax-il-Babib, Lixandra, 1 ta' Ġunju, 1936.