Irsrimodellarujr-restaw iu tal-varajtafSanjGorġifl:1895; Kitba ta' Dr Joseph F. Grima Bejn: l-1883 u l-1889, kien hemm attentat minn diversi Qormin biex tinbidel il-vara titulari ta'San Ġorġ, attentat di spiċċa fix-xejn avolja inġiebu abbozz u wkoll statwa skolpita fl-injam minn Sqallija, xogħol ta' Giuseppe Valenti minn Palermo li ntgħoġobx u allura ntbagħat lura. Dan kollu nafuh minn kitbiet kontemporanji f'gazzetta lokali kif ukoll mir-reminixxenzi tal- qassis Qormi Dun Anton Cachia li miet fl-1945. Għaldaqstant, il- Qormin bidlu l-ħsieb u ddeċidew li jirremodellaw il-vara tal- iskultur Qormi Pietru Felici li kienet iżżanżnet fl-1741 u fl-istess waqt jirrestawrawha u jindurawha mill-ġdid, xogħol li tlesta għall- festa tal-1895. Waħda mill-problemi li dejjem sibt fir-riċerka tal-istorja tal-parroċċa tagħha hi n-nuqqas ta' dokumentazzjoni dwar l-opri li jsiru għax donnu n-nies involuti kienu jiddeċiedu kollox bil-fomm u ma jħallux warajhom kitbiet bl- ispjegazzjonijiet u d-dettalji relevanti. Kultant, jinstab tagħrif f'xi gazzetta u hu b'hekk li kultant inkunu nafu x'ikun sar. Bħalma nafu x'seħħ fl-1883 Il-vara ta' San Ġorġ fl-istat oriġinali tagħha :JJ; i qabel it-tibdil li sar fl-1895 illi. kieku 7 Din is-sena min imur igawdi il-festa popolari ta' San Ġorġ 'Ħal Qormi, li taħbat nhar it- Tnejn u t-Tlieta li ġejjin, 22 u 23 ta' April, jieħu bla dubju pjaċir jara dik il-famuża statwa kif issa ġiet irranġata, li bejn skultura, induratura u pittura, u bradella u kaxxa ta' taħtha tal-kawba, intefqet is-somma ta' madwar il- mija u għoxrin lira. Kif jaf kulħadd, dik il-vara antika, li jgħidu kienet maħduma min idejn imfaħħra, kienet tidher jtit u xejn goffa, u taw kemm-il darba s-salt biex ibiddluha, li saħansitra ġiebu waħda abbuzzata minn barra; iżda l-poplu tar- raħal, li għandu wisq devozzjoni kbira lejn l-istatwa antika, ried tissewwa. mill-aħjar U hekk sar. F'ġimgħa li ħarġu l-Kappillan u l-Prokuratur jiġbru għat-tiswija tal-Vara, għaddew kważi l-ħass tas- somma li kellhom bżonn. Issa nġiebet nhar is-Sibt li għadda, fost il-ferħ ta' kulħadd, ġiet imqegħda dritt fil- knisja, fejn kulmin raha ta l-prosit li dawk kollha li meddew idejhom fiha. Għax-xogħol: tal-iskultura, nuqqas u żieda tal-ħwejjeġ, u affarijiet oħra u fl-1889 mill-istampa kontemporanja, — Il-magħruf pittur Giuseppe Calili:— ġodda, ġie nkarigat l-imfaħħar skultur l-istess. għajn ta insibuh f'rapport fil-ħarġa tal-20 ta' April 1895 tal-gazzetta Il-Ħabbar fejn hemm tagħrif pjuttost estensiv dwar il-ġbir u l-infieq, l-iskultura, it-tiżbiegħ tal-istatwa, l-induratura u wkoll bradella ġdida kompluta. Għaldaqstant, naħseb li aħjar nikkwota dan ir-rapport kelma b'kelma iżda b'ortografija moderna. Ir-rapport jgħid hekk: SAL Fosja Ġan Ġorġ JIT, Ariniz2070. informazzjoni f'idejh tħalliet id-direzzjoni artistika Pawlu Bugeja tat-triq tal-Isqof, li tat-tibdil u r-restawr tal-vara ta' San Ġorġ fl-1895 xogħlu ntgħoġob wisq, u li, taħt id- direzzjoni tal-famuż pittur is-Sur Ġuże Cali, irranġa dik il-vara b'mod li ma seta' qatt ikun aħjar. Kompla ż-żina u l-ġmiel ix-xogħol famuż tal- induratura, magħmul minn idejn is-Sur Gauci, tat-triq ta' San Pawl, li verament wera illi huwa mgħallem tassew, għaliex ħadem ċertu xogħol li faħħarulu Għaqqad imbagħad l-opra l-famuż pittur is-Sur Ġużċ Cali li m'għandux bżonn it-tifħir tagħna. Il-wiċċ tal- arjuż qaddis, b'dawk l-għajnejn maqluba 'l fuq u miksura lejn is-sema, iġiblek — verament venerazzjoni kbira u jmisslek qalbek, l-aktar b'dak il-lewn tant Jin li s-Sur Cali biss donnu jaf jimmaniġġjah. F'kelma waħda Ħal Qormi għandhom issa Vara famuża li tħabbatha mal-isbaħ vari li jinsabu hawn Malta. Għallinqas ibirkuhom il-flus li nefqu fiha, u ħaqqhom prosit talli għarfu jerħuha għat-tiswija f'idejn imgħallmin mill-aħjar bħalma huma l-iskultur Bugeja, l-induratur. Gauci, u l-famuż pittur Cali. mi Danir-rapportli għadni kemm ikkwotajt jgħid li x-xogħol taż- żebgħa sar mill-magħruf pittur Giuseppe Cali. Iżda hemm min jgħid li dan kien xogħol il-qormi Karmnu Galea (il-Qamru). Hekk sostnew miegħi Monsinjur Gerard Frendo (Arċipriet ta' San Ġorġ bejn l-1955 u l-1978) u l-Kanonku Dun Mikiel Zammit, it- tnejn mejtin, f'komunikazzjonijiet verbali fl-1990 u l-1991 rispettivament. Probabbilment, dan it-tagħrif kisbuh mingħand Dun Anton Cachia u Dun Salv Sammut li mietu fl-1945 u fl-1951 fl-etajiet ta' 70 u 82 sena rispettivament u li kienu ħajjin meta sar dan ix-xogħol. Jista' jkun li x-xogħol sar minn Galea taħt id-direzzjoni artistika ta' Cali. Hawnhekk, ta' min jgħid kelma dwar in-nies li jissemmew b'konnessjoni mal-vara. Il-Kappillan kien Dun Manwel Pace li mexxa l-parroċċa bejn l-1888 u l-1917 meta miet fis-6 ta' Mejju fl-età ta' 70 sena u li fi żmienu ħadet spinta 'l quddiem iċ-ċelebrazzjoni tal-festa titulari. Il- Prokuratur kien Dun Ġużepp Mifsud li miet fil-5 ta' Frar 1903 fl-għomor ta' 72 sena. Giuseppe Cali (1846-1930) kien pittur prolifiku li għall-Knisja ta' San Ġorg pitter il-kwadru titulari tal-altar ta' San Ġużepp għall-ħabta tal-1885, il- Glorja ta' San Ġorġ fl-abside tal-kor fl-1905 u sotto- kwadru li juri lil Sant'Antnin. Ir-rabti Pawlu Bugeja sewwa l-Via Sagra tal-Knisja ta' San Ġorġ. fl-1892 Gosla Ġan Ġor GT arti 20710 Ritratt antik, datat 1910, tal-vara ta' San Ġorġ wara l-intervent tal-1895 l Pi ġ FMQT jA L-arma tal-Isqof Alpheran de Bussan li oriġinarjament kienet imwaħħla fuq quddiem mal- pedistall tal-vara ta' San Ġorġ qabel l-interventi tal-1895 u ħadem. is-sopraporta tal-bieb prinċipali li żżanżnet fl-1893. Ta' Karmnu Galea fil-knisja għandna l-istatwetti żgħar li hemm mal- pulptu. Ma jissemmiex min ħadem il-bradella u l-bankun tal-kawba. Għandi suspett, iżda mingħajr ebda bażi dokumentata, li seta' kien Mastru Ġorġ Cachia (1827-1902), magħruf bħala l-Botna, li ħadem diversi opri tal- injam fil-knisja. Bħalma jidher ċar mir-rapport, ix-xogħol fuq il-vara u l-pedistall sar fil-Belt Valletta. Iżda li dak li semmejna ma kienx kollox għax fil-fatt saru xogħlijiet oħrajn ukoll. L-erba' puttini, jew anġli żgħar, li qegħdin fuq il-mensoli tal- pedistall poġġewlhom skrizzjoni f'idejhom kif nafuhom illum. Qabel kellhom il-ġilju, bukkett tal-ward, il-frott u fjamma tan- nar li kienu jfissru s-safà, il-fwieħa tal- qdusija, it-tjieba u ż-żelu għar-reliġjon. Qabel kien hemm erba' serafini basso- riljevi fuq l-erba' faċċati tal-pedistall; dawn tneħħew u flokhom sar motif ieħor komuni għall-erba' faċċati kif ukoll tneħħiet l-arma tal-Isqof Alpheran de Bussan (li fi żmienu kienet saret l-istatwa) u li llum tinsab fil-Mużew Parrokkjali. Id-dijadema oriġinali kienet waħda sempliċissima forma ta' ċirku; din issa inbiddlet f'dijadema aktar elaborata. Semmejna r-rimodellar, jew aħjar, il-modifiki u allura tajjeb naraw x'kienu eżatt. Dawn saru fix-xagħar tal-qaddis, fil-mantell, fil-pendli tad-dublett u fl- elmu filwaqt li d-dragun sar aktar żnell u ngħata par ġwienaħ li kienu neqsin fl-oriġinal. Il-pedistall ukoll iċċekken xi ftit mill-wisgħa tiegħu. Ir-ritratt tal-vara tas-sena 1910 li qed nirriproduċi ma' dan l-artiklu juri biċ-ċar li l-vara ħadet il- fisjonomija li nafu llum, apparti xi tibdil li nistgħu nsejħulu kosmetiku fil-palma, id-dijadema, żieda ta' ħaġar prezzjuż, u s-sandli li saru bejn l-1939 u l-1991 filwaqt li l-bradella u l-bankun tbiddlu ma' dawk preżenti fl-1985. Iżda dawn iż-żidiet mhumix is-suġġett ta' din il-kitba li tittratta biss dak li sar fl-