IL-PROFESSUR A.CUSCHIERI D.D., Ph.D., O.C. (Bil-kortesija ta' l-editur ta' It-Tarka tat-23 ta' Awwissu, 1962, fejn dil-kitba debret l-ewwel darba) Ta' ĠORĠ ZAMMIT FIL-ĦEMDA ta' ċella fil-kunvent tal-Karmnu l-Belt, ċella mbierka li minnha għal raġunijiet ta' saħħa kien ilu xhur sħaħ ma joħroġ, miet mimli għomor u qima fil-25 ta' Lulju, bniedem li ta ħajtu kollha għall-proxxmu tiegħu, bniedem li ismu jrid jinżel fl-istorja tal-aqwa fost ulied Malta bħala predi- katur, kittieb u professur. Imwieled il-Belt fil-21 ta' jannar 1876, il-Professur Anastasio Cuschieti daħal novizz karmelitan ta' ħmistax-il sena u ordna seba' snin wara. Għamel l-istudji tiegħu f'Malta u fl-Università Gregorjana Ruma, u meta ħa f'Ruma l-Lawrija tal-Filosofija, ġie msejjah f'Malta bħala professur ta' dan is-suġġett fl-Università tagħna. Ħafna huma l-Maltin li kellhom ix-xorti li jkunu studenti tiegħu. Jiena li kelli din ix-xorti, nista' ngħid li l-lezzjonijiet tiegħu kienu jsaħħruk bi ġmielhom u jhennuk bl-għerf li kien joħroġ minn dak il-fomm — l-istess jistgħu jgħiduh l-eluf u eluf li għadhom jiftakru lill-Professur Cuschieri bħala predikatur, fi żmien li l-knejjes ta' Malta kienu jimtlew qtajja' ta nies li kienu jiġru warajh biex jisimgħuh. L-istess impressjoni ħallew id- diskorsi li kien jagħmel bħala senatur — kariga li għaliha ġie magħżul darbtejn. : Bniedem ta' kultura tassew kbira, magħruf bħala filosofu mill-aħjar mhux biss hawn Malta, iżda wkoll barra minn dawn ix-xtajtiet, speċjalment bħala kittieb ta' studji filosofiċi u storiċi fir-Rivista di Filosofija Neo- Scolastica ta' l-Università Kattolika ta' Milan u fir-Rivista Storica Car- melitana. Il-Professur Cuschieri kien ukoll darbtejn provinċjal tal-Ordni tal-Karmnu, u b'dana kollu sab ukoll iż-żmien li jikteb poeżiji mill-isbaħ bit-Taljan u bil-Malti. Bħala poeta Malti, dawn il-gżejjer iridu jagħtuh wieħed mill-ogħla posti- jiet. Hadd daqsu ma għaraf ifisser il-ġmiel u l-qawwa ta' l-ilsien Malti. Araw kif jitkellem fuqu fil-poeżija tiegħu: IL-KELMA MALTIJA Din biss, ħabib ta' qalbi, Min qal li tqila, u timxi Għandi; din Alla tani, bħas-sriep tkaxkar fuq żaqqba' Dil-kelma li bi ġmielba Ħares kemm bi ħafifa Nitgħaxxaq ser tarani. Kif titla' u togħla f'daqqa; Togħla, u minn nofs is-sema, Hi, fix-xemx imħarrġa, Isseqqer fl-isbaħ safa, Tħares lejn l-art, u terġa' Tinżel; ma tafx jekk bajda, Jekk safra, jew jekk kaħla; Tilmaħba biss tidbiddel, Tiċkien, issir bħal naħla: U tidħol ġewwa l-ġonna, Tgħaddi minn qalb il-weraq, Tiddeffes ġo kull warda, Tixrob mill-ward il-meraq; Imbagħad tiġi bil-ħlewwa Tqegħdbuli fuq ilsieni, Iżżanżan ġo widinti, Tagħmilni kbir u bieni. U meta ħajja, iferfer Nilmaħba tgħodd għal ħbiebi, Hemmbekk (għax nistħi ngħidu/) Nitgħaxxaq dlonk bi ħsiebi; U bil-kelma li titla' Minn qalbi għal fuq fommi, Safja, ħelwa, sabiħa, Kif għallmiżbieli ommi, Kif dari l-Belt, kif għadek Fir-rħula llum tismagħha, Bla xniexel fuq sidirba, Fqajra, 'ma kollox tagħha, Din biss, ħabib ta' qalbi, Għandi, din Alla tani, Dil-kelma li bi ġmielba Nitgħaxxaq qed tarani. U mhux biss il-kelma Maltija, iżda wkoll il-għana, t-tqabbil tal-poplu, il- poeta-filosfu tagħna għaraf jinseġ biex minnhom ħareġ versi ta' poeżija tassew sabiħa, kif naraw fil-poeżija tiegħu: IL-MILIED X'qamar abjad ileqq donnu tal: fiddal. Donnhom lejn l-art iħarsu mistagħġbin Bi ġmielba l-kwiekeb, u donnha l-art tħares 'Il fuq titgħaxxaq bik, ja dawl tas-sema, Imma xi kliem jaqsam il-qalb ġej riesaq Minn siġra tal-ħarrub bemm f'nofs it-raba': Ninu, Ninu tal-Milied, L-ommijiet jibku 'l ulied Mhux hekk, dari mhux hekk, bidwi, kont tgħanni: Tiddi kewkba mis-smewwiet Fuq l-irħula, fuq l-ibliet; In-nies toħroġ minn ġo darba Tisma' l-għana ġej mill-wied: Ninu Ninu tal-Milied. Minn sħab abjad, ileqq donnu tal-fidda, X'int tħares, qamar, bħal wieħed miblugħ' Iva, rajt sewwa, mbux ilma, mhux ilma; Dak dmija tal-aħwa, dawk xmajjar ta' dmugħ. Qalb ta' poeta, ruħ ta' Karmelitan, u nisel l-imħabba bid-demm Malti li għamlu dak li hu, il-professur Cuschieri ħabb lil Malta bl-akbar imħabba li iben jista' qatt iħoss lejn ommu. Iżda ta' veru Malti, ma jafx, ma jistax jaħseb f'Malta jekk mhux Malta Nisranija, kburija bil-fidi tagħna u b'ulied- ha dejjem lesti jitqabdu għal dak il-wirt għażiż li għalih missirijietna ċarċru demmhom. Dan jurihulna fil-poeżija fuq il-Kappella ta' Lourdes ta' ħdejn il-Kapuċċini tal-Furjana li jisimha Quddiem ta' Lourdes il-Ġdida fejn lill-Madonna jgħidilha: Aħjar fuq art twelidi Inkella lejk, fi qlubna, Nar jinżel li jaħraqba, Omm ħelwa ta' kull ġmiel, Jew jitla' l-mewġ għal fuqba Tibred il-ħeġġa u tonqos Jinbaram u jgħarraqha, Bħal warda li titbiel, Poeta tal-ħsieb u poeta tal-ġmiel, Cuschieri jaf ipinġilna bi ftit kliem dehra li ġġibilna tbissima fuq xoftejna, bħal fil-poeżija li l-biċċa l-kbira tat-tfal Maltin jafu bl-amment, fejn waqt li ċ-ċkejken Toninu jkun aljenat, Tiġi n-nanna, nkiss nkiss U ttib bewsa kif imiss; jew fil-poeżija Xbieba Żgħira tal-Madonna li Għandi F'Kamarti. F'din il- poeżija, wara li jgħid li x-xbieha turi lill-Madonna, bil-Bambin qiegħed f'ħoġorha, qed tpoġġi sebagħha fuq xuftejha biex turu lit-tfajjel San Ġwann li ma għandux jitniffes, biex iħalli lill-Bambin rieqed, il-poeta jdur lejn l-Omm Divina: Kemm int ħelwa, o Marija, Le, tħallix lil min imissu, B'dak is-sebgħa fuq xuftejki Ħallih rieqed, o Marija, U xi ħniena, u xi ħlewwa Għax jekk issa għajnejb jiftaħ F'dik il-ħarsa ta' għajnejki Ma jarax ħlief dmugħ u dmija, Ta' veru Karmelitan, il-Professur Cuschieri wera mħabbtu lejn il-Madon- na tal-Karmnu f'għadd kbir ta' poeżiji tal-ogħla ġmiel. Lilha hu offra żgħożitu, saħħtu, il-qawwa ta' lsienu u tal-pinna tiegħu, u dak il-għerf li bih Alla għoġku jżejnu. Hekk insibu miktub fl-aħħar strofa tal-lirika: FIS-SANTWARJU TAL-KARMNU Omm u xbejba ta' kull ħlewwa, Li bik biss il-qalb tithenna, TBallinix aktar nistenna, TBallinix iżjed li nara Dix-xmara Ta' dmugħ għaddejja: Ejja, ejja, Fuq is-sodda tal-mewt tiegħi; Ejja fis agħlaq għajnejja: Lilek, ja xbejba, L-aħħar sejħa, L-aħħar kelma ta' xoftejja. U kien nhar ta' Erbgħa, ġurnata għażiża għall-Madonna tal-Karmnu, li l-Poeta tal-Madonna ħalla d-dinja biex jittajjar lejn is-saltna fejn il-poeta jsib il-mistrieħ. IL-ĦAJJA (ID) Il-ħajja moxa u mergħa fejn jitħarrġu għall-ġiri dwieb u żwiemel, jirgħaw biex jismnu baqar u għoġiela, jagħtu biż-żewġ, jinħqu u joqomsu l-ħmir, Il-ħajja ġnien bil-fjuri fejn iżanżan in-naħal li jħobb l-għasel, iliegħeb il-bebbux maz-zkuk u l-ġebel, iħuf id-dud u friefet ħfief ittir, Il-Bajja nħasa kbira tagħli, tbaqbaq u tfawwar b'min iħobb, b'min jobgħod, b'min isewwi u b'min iħarbat, b'min ibierek, b'min jisħet dak li jsir. Il-ħajja pont li jgħaqqad in-nieqa mat-tebut, mal-bidu t-tmiem, mat-tmiem il-bidu ta' ħajja oħra ġdida li ż-Żmien ma jkiddha u lanqas it-Taħsir.