TAGHLIM GĦAT-TFAL DWAR IL-KWIEKEB LI JISTGĦU JIDHRU FIS-SAQAF TAS-SEMA MILL-GŻEJJER TA' MALTA ( Miktub mir-Rev. XBIHAT ĠEWWA L-ĦOLQA TA' TRIQET IX-XEMX (jissokta) Diri il-għaqda kwiekeb hija magħrufa mill-Griegi bl-isem tal-Arpa, iżda billi l-kelma griega għal dil-kelma tfisser ukoll fekruna tissejjaħ ukoll bl-isem ta' fekruna. Soltu, madankollu, il-Għarab kienu jxebħuha lil seqer bi ġwenħajh miġburin flimkien fil-waqt li qiegħed jaħtaf b'ditf- rejh il-priża tiegħu jew ''jaqa'' fuqha. Bil-għarbi il-waqigħ, i jaqa'. A. Wega, dlonk miktuba ħażin Vega, l-isem tax-xbieha kollha kemm hi. Bil-għarbi, al-waqigħ. Is-seqer li jaqa'. Kewkba kbira lewnha jati fl-ikħal. Kelma għarbija tfisser fekruna, li hu l-isem tal-imħalla kollha kemm hi. Kelma għarbija (plural miksur) li tfisser tid-dwiefer' jew ''dwiefer is-Seqer'. Xbieħa ta' Ċinju, iżda mill-Għarab magħrufa dejjem bl-isem ta' Tiġieġa: Ad-daġaġa, mill-Ispanjoli msejħa Adigi- ge, tixbah lill-kelma maltija tiġieġa. A. Denebedegige, jew Deneb li hija l-akbar fost il-ħafna kewkbiet li jġibu dan l-isem. Ħija kewkba bajda fil-għerq ta' denb iċ-Ċinju (l). Kewkba f'munqar iċ-Cinju. im- sejħa munqar. It-Tiġieġa u oħirajn miktubin xort'oħra għall- istess kelma. Kewkba fir-rix tas-sider : D. G.EZ. Erba' kwiekeb qegħdin linja dritta jixxiebhu lil serbut Rikkieba taż-Żwiemel u msejħin al-Fawdris, bil- Malti, il-Firsien. E. Gienaħ, ġewnaħ. W. Kewkba, kewkba fl-irizobba taċ-Ċinju. (1) Munqar it-Tiġieġa. Ma' isem il-kewkba hija drawwa li jżidu wkoll isem ix-xbieha tal-imħalla li fiha tinsab il-kewkba, hekk fl-ittra G hemm il-kewkba Sider it-Tiġieġa, fl-ittra W ir-Rkoppa tat-Tiġieġa u hekk għall- oħrajn kollha. TISWIJA. —Fil-ħarġa ta' qabel, faċċ : 54, fl-ewwel vers ta' wara l-ewwel papograta, il-kelma Alkuccabah riedet tiġi Alruceabah u l-kelma riekda riedet iġi riekba, Cassiope. imsejħa d-Dama ta' fuq is-Siġġu, (is-Sidt ta' fuq il-Manbar) iżda spiss imsejħa l-Id, il-Keff—billi l- ħames kwiekeb ta' din ix-xbieha li jidhru bħal W,mita jaħbtu l-isfel mill-Polu,u bħal M kbira miftuħa, mita l-fuq mill-Polu, xebbiiuhom til id j jew keff ta' l-id bil-ħamest iswaba miftuħa. Dan il-għanqud kwiekeb hu magħiruf biżżejjed u jista' jidher dejjem f'kull lejla għan-naħa tat-Tramuntana. A. Seder, Scheder, kewkba fuq sider id-Dama. Din hija l-kewkba li tidher fl-id, b'isem ta' Keff, għall-id kollha. Kewkba fi rkobbet id-Dama. Xbieha ta' Perseus, soltu msejjaħ ir-Reffiegħ tal-Għul (Ras Medusa), bil-Għarbi magħruf bl-isem ta' Ħammdi al- Għul. Sura ta' raġel b'siequ u b'idu l-lemenija merfugħin il- fuq u b'idu x-xellugija jżomm ras il-għul tistenna d-daqqa tas-sikkina. A. Alġenib, Alchemb, bil-Malti, il-ġenb. Kewkba f'ġenb ir-Reffiegħi. B. Algol, bil-malti, il-għul, ras ix-xitan. Kewkba ħamra li tbiddel fil-lewn. X. Menkib, bil-malti, il-minkeb. Kewkba fil-qasba ftit l-isfel mill-għaksa ta' sieq ir-Reffiegħ. Ir-Raġel li jżomm il-lġiem jew, ir-Ragħiaj tal-mogħoż. A. Fl-Europa iktarx imsejħa Capella, iżda f'xi mappi miktuba Alhavoth u Alhatod, li hija l-kelma għarbija Al- ' għatud li tfisser l-istess bħal kelma maltija Botbot, u wisq krib lejn seħbitha Weżt jew Wott, muntun. Kewkba safra- nija. Xi kwiekeb żgħar ta' din ix-xbieha għandhom ukoll isem il-mogħoż. Waħda minnhom jisimha Al-Anz li hija l- kelma maltija l-għens, oħira miġjuba fuq il-mappi jisimha Mazz, li hija l-kelma maltija mogħża, u tnejn oħra Al-Ġidejn, iż-żewġ gidien. Is-Serp, bil-għarbi, al-ħajja. A. Unukalhai, kewkba f'għonq is-Serp; bil-għarbi: Għunqal-ħajja. Reffiegħi is-Serp. Bil-għarbi: Al-ħawwa, is-Saħħar, A. Rasalague, ras-al-ħawwa miktuba bl-ispanjol, jiġifieri Ras-is-Saħħar, Tidher miktuba Ħażin flok il-kelmiet Kelb- ir-Ragħaj. Jista' jkun li qiegħda flok il-kelmiet: Qalb al- ħawwa, ġab is-Saħħiar. Id is-Saħħar. L. Marfik (spiss miktuba ħażin Marsik): Minkeb. F'xi mappi din l-imħalla msemmija Alance, li donnu żball flok il-kelma Al-ħams, bil-malti, il-ħames. Il-Ħames Kewkbiet. Iżda dlonk tista' tkun iktarx il-kelma għarbija : As-Saħm. It-tifsira tal-kelma maltija sehem, tidher li ġejja mill-vleġeġ billi dawn kienu dari jservu biex itellgħu x-xorti, dak li jarfa' l-itwal vleġġa kien ikollu l-akbar sehem. Fiha fijames kewkbiet żgħajrin qegħdin bejn il-Munqar taċ-Ċinju jew it-Tiġieġa u l-Bies. Għandhom għamla ta' qasba bir-rixa, donnha vleġġa, imxebbħa daqqa lil -Musmar, u daqqa lil Tagħan. Imsejħia Il-għasfur serrieqi li jtir, jew Tajra u mill- Persjani Xahin, il-Bies. Isem ix-xbieha. B. Altshajn : L-isem Persjan inogħti lil kollha kemm hi. Dan huwa annimal li, qabel ma bdew jużaw is-salvauom skond il-lirejjef tal-qedem, kien soltu jġorr fuq dahru l-baħrin li jinnafragaw u jeħlodhom l-art. Fost l-Insara tal-Lvant din il-kostellazzjoni kienet tissejjaħ is-Salib. Tnejn mill-kwiekeh tagħha jġibu fuq il-mappi l-ismijiet strambi ta' Svalocin u Rotanev. Dawn l-ismijiet ġejjin mit-Tifkiriet tal- Osservatorju ta' Palermo ippubblikati fi Vienna, u ma kinux fihom infushom hlief ċajta tal-Kbir Astronomu Piazzili kien għamel lill-assistent tiegħu billi kien qaliblu ismu u kunjo- mu u kitibhomlu bil-maklub. Il-kewkba f'denb id-Denfil, bħal ma hu soltu fi kwiekeb bħal dawn, tissejjaħi Deneb. Iż-Żiemel bil-Gwienaħ (Pegasus). Bil-għarbi: il-Faras- Xbieha b'erbat iġnieb indaqs. Il-kelma għarbija tfisser kull ħaġa li wieħed jista' jirkeb fuqha, soltu dgħajsa, bastiment jew karru, iżda hawnekk tista' tfisser is-Sarġ. Bil-malti, minkeb. Kewkba f'riġ- lejn iż-żiemel. G. Alġenih, u spiss Alġenib. Hija l-kelma għarbija Al- ġenaħ, bil-malti : il-ġewnal. D. Mhix immarkata fl-Istampa għax taqbel mal-A tax- xbieha 20. F'xi mappi msemmija Surra, iżda f'ħafna għand- ha l-isem ta' Alpheratz. Il-veru isem għarbi ta' din il-kew- kba huwa Surrat-al-F'aras. Is-sorra jew żokra tal-Fieres. Il- Gtiarab isejħulha wkoll Ras-al-mara, Ara fin-Numru 20. E. Enif bil-għarbi, anf, imnieħer. Din il-kewkba qiegħda fil-ħartum jew xoffa taż-żiemel. Fil-Iħit u fix- -xagħlar ta' fuq għonq iż-żiemel hemm bosta kwiekeb tal-'fortuna jew riżq''; bil-għarbi Sagħd. Waħida minn dawna hija Sagħd al-Beħuini, il- fortuna tal-bhejjem. Fuq dawn il-kwiekeb tal-fortuna tar- rebbiegħa taqra iżjed il-quddiem fil-kwiekeb immarkati 31 A u 32. Andromeda magħrufa bil-laqam tal-mara marbuta bil-ktajjen,' il-Mara li qatt ma rat lil żewġha, jew l-Armla. L-istess kelma bħal dik tan-numru 2 B. Tissejjaħ ukoll Miżar (Liżar) u Ġenb— Liżar-il-mara, Ġenb il-mara. Bil-malti: id-dejl, id-djul.— Dajl jew djul il- mara. F'din ix-xbieha hemm is-sħajba (għanqud kwiekeb magħqudin ma' xulxin, jidhru bħal ċpar) illi kixifha l-ewwel darba l-astronomu Al-Sufi. It-Trijanglu jew l-Imtellet. Tlitt kwiekeb f'għamla ta' tlitt-irkejjen. A. Ras el-Mutħallet. Ir-ras tax-xbieha. Ir-ras tal-Imtel- let. Kewkba fil-quċċata tat-trijanglu. Dawn it-Tnax il-Għanqud kwiekeb ta' Triqet ix-Xemx, kull walida taħbat f'wieħed jew ieħor mix-xhur tas-sena, għandhom il-biċċa l-kbira isimhom bil-malti wkoll u nsibu- hom f''X'jgħid il-Malti jew l'Għerf bla miktub tal-Maltin'' ta' Patri Manuel Magri, 8.J. (1929). paġ. Għal min m'għandux dan il-ktieb, inġibu hawn il-lista ta' dawn l-ismijiet Maltin bil-Lhudi li jwieġeb għalihom. Il-Wott jew it-Tieni Teli (Tali) 2. It-Tawr jew il-Fart jew il-Gendus Xor 2, Iż-Żewġ Tewmin Tawmin 3. Il-Ljun (dari, id-Dorbies) Arje Il-Mara jew ix-Xebba Btula Il-Miżien (tifel bil-miżien) Możinajm 8. Il-Għarkub jew l-Imqass Għaqrob 9. Il-Qawwis Qoxċt Taż-Żir (tifel jarfa' Żir) jew iż-Żir Dii-Deli Il-Għens jew il-Botbot denbu ta' Ħuta Gidi 12. Il-Ħutiet Dagem. Magħrufa hl-isem ta' Ħaruf, il-Kibx jew il-Kibx il- mans. Wiċċu mdawwar l-ura. Bil-għarbi an-natih, il-ħaġa li biha tati daqqa. Bil-malti, nataħ, tati'daqqa bir-ras. , - Bil-għarbi xaratajn. Żewġ sinjali (tas- sena l-ġdida). Il-plural xurtit dlonk jingħad.biex ifisser ħaġa fis-smewwiet li-tħabbar jew sinjal ta' pronostku fis-sema. Kelina għarbija fis-sura 'diminutiva' li tfisser, żaqq jew botna. - A. Dlonk' imsejħa Għajn it-Tawr, u xi mindaqqiet is- sewwieqa tas-Seba' kwiekeb: jew tat-Trajja, iżda, wisq spiss magħrufa bl-isem ta' Aldebaran, li bil-għarbi tfisser ''dik li timxi wara t-Trajja'. Hija kewkba ħamra mxuma: li ġġib hemm kbir u tnissel il-pesta u d-dbabar. Xehbah il-kelma dabarajn mal-kelma maltija dabra. L-istess kelma bħal dik tan-numru 224, il- ħaġa li biha tati daqqa. Ukoll tissejjaħ Qarn it-Tawr jew il-Qarn tat-Tramuntana. : H. Dan hu gozz ta' seba' kwiekeb magħqudin flimkien fuq il-ħiotba tat-Tawr u mxebbah ma' għanqud għeneb, magħ- ruf f'Malta bl-isem qadim ta' Trajja. Spiss imsejjuħ it-Tiġie- ġa tas-Sema u l-Bniet tagħha, iżda mill-Għarab, l-iktar magħ- rufa bl-isem ta' neġm, li tfisser ''Kewkba'. Fil-Malti l-iktar kelma qrib hija dik ta' niġem, ħaxixa selvaġġa li skond xi vokabolarji qodma tal-Għarbi għandha dan l-isem il-għaliex malli tinhet, il-weraq tagħha jidhru f'wiċċ 'l-art bħal kewkba. Xi mindaqqiet isejħulhom al-ġewż, illi jmissha tfisser il-frotta tal-ġewż, iżda iktarx hija kelma li fuq il-mappi ġiet miktuba ħażin flok żewġ, u minn hekk l-isem ta' Tewmin. Jista' wieħed hawnhekk ifakkar illi x-xbieha tat-Tewmin kienet il-pulena tal-bastiment li xeħet lil San Pawl fuq ix-xtut ta' Malta.