Programm tal-Festa 2004 It-Trobbija tan-naħal Ġużi Gatt n-Naħal (bee) mhux. biss tagħtina l-GĦASEL (honev) u x- XAMA' TAN-NAĦAL (beeswax), imma wkoll tgħin lill-bidwi fit- TIDKIR (polination) ta' l-uċuħ tar-raba u tas-sigar. Hafna fjuri jiddependu fuq xi speċi jew oħra a' naħal biex l-GĦABRA TAD- DAKRA (pollen) li jkun hemm uq l-ANTERI (anthers), jew il- parti maskili ta' fjura waħda, ittieħed għal fuq l-ISTIGMA (stigma), jew il-parti femminili ta' jura oħra. Ħafna siġar tal-frott a jagħmlux frott bl-abbundanza jekk ma jiddakkrux minn-naħal. Fost dawn insemmu is-siġar tal- LEWZ (almonds), tat-TUFFIEĦ apple), LANĠAS (pear), ta' l- GĦAJNBAQAR . (plum), tan- NASPLI (medlar) u tal- ĦAWĦ peach). fost il-ħxejjex tar-raba' nsemmu s-SILLA (clover), il- QARA' AĦMAR (pumkin) u l- ĠULBIENA (vetch). Jeżistu, anke f' Malta u Għawdex, ħafna speci ta' naħal, imma l-bniedem indaħal biex irabbi waħda biss minnhom: dik BAGĦAL TAN-NAĦAL li tissejjaħ Apis mellifera, jew NAĦLA TA' L-GĦASEL (honev bee). Fi żmienna in-naħla li qed tissejjaħ bl-isem ta' Apis mellifera rutneri, giet identifikata bħala n-naħla indiġena Maltija. Programm tal-Festa 2004 Dari, l-Maltin kienu jrabbu n- naħal ġo qolla tal-fuħħar, u li allura kienet tissejjaħ QOLLA TAN- NAĦAL. Imma daż-żmien in-naħal jitrabba ġo kaxxi ta' l- injam li jissejjħu KAXXI TAN- NAĦAL (bee hives). Fil-kaxxi hemm ttliet tipi ta' naħal. Ikun hemm ir-REĠINA (queen bee), i hi naħla mara, żviluppata biżżejjed biex tbid il-bajd, u li jkun hemm waħda biss minnha il-kaxxa tan-naħal kollha, il- BGĦULA (drones), naħal irġiel i minnhom ikun hemm ttit, u li jservu biss biex jiffertizzaw u jgħammru lir-reġina, u n- NAĦAL TA' L-GĦASEL (worker bees) naħal nisa li (f'ċirkustanzi normali) m'humiex kapaċi jbidu -bajd, imma jagħmlu x-xogħol ollu li: hemm. bżonn fil- produzzjoni ta' l-għasel u t- trobbija taż-żghar. fil-bejta. Minn dat-tip ta' naħal ikun hemm eluf. Ġol-kaxxa in-naħal jibnu ix- XEHDA (honevcomb) li tkun magħmula mix-xema', u jkun fiha mijiet ta' ĊELEL (cells) jew toqob zgħar b'sitt iġnieb. Iċ- ċelel ikun ta' ħaddiema, u fejn jinħażnu l-għasel u l-għabra tad-dakra li n- naħal jieħdu mill-fjuri; u ċelel kbar, fejn jitqiegħed il-bajd li meta ifaqqas isir bgħula, jew naħal irġiel. Fil- ġranet tar-rebbiegħa u tas-sajf, ir-reġina ddur ċella ċella, u tbid bajda f'kull waħda minnhom. Ġot-toqob iż-żghar tbid bajda ffertilizzata, li meta tfaqqa issir naħla ta' l-għasel, u ġot-toqob il-kbar tbid: bajda MHUX ffertilzzata li meta tfaqqas issir bagħal. Minn. kull bajda li jfaqqas, joħroġ DUDU (larva), u n-naħal ħaddiema iżoqquh u jduru bih waqt li jkun għadu fiċ-ċella. Meta d-dudu jikber biżżejjed, (jiġifieri wara tmienja jew disat ijiem jekk id-dudu jkun ta' naħla komuni jew ta' reġina, u għaxart ijiem jekk id-dudu jkun bagħal), in-naħal JITBQU jew jagħlqu ċ-ċella (capping the cell) b'għatu tax- xema', u hemm ġew, fid- dlam, id-dudu IRABBI IL- FOSDQA (cocoon), u minn sitta sa tnax-il ġurnata wara, jibidel f'naħla ta' Is għasel ħaddiema, bagħal, jew reġina, jgerrem l-għatu tax-xema' u joħroġ minn ġoċ- ċella. Programm tal-Festa 2004 Ċelel tan-naħal 2. Ċella tar-reġina ħaddiem. miftuħa Ċella tar-reġina Ċelel tal-bgħula magħluqa. tan-naħal. Il-ħajja tad-duqqajs. In-numri jindikaw il-ġranet li għaddew minn mindu mbiedet il-bajda. F' ċertu staġuni u f'ċertu kundiz- zjonijiet, in-naħal jibdnu fix- xehda ċelel oħra, differenti mill- oħrajn, weqfin minflok mimdudin, b'fetħa minn quddiem, li jkun maħsuba biex jilqgħu fihom bajda li meta tfaqqas issir reġina tan-naħal. Id- dudu li jfaqqas ikun preċiż bħal dak li jfaqqas minn kull bajda oħra ffertilizzata. Imma n-naħal, lil dan id-dudu iżoqquh b'ikel speċjali li jissejjaħ ĦALIB TAN- NAĦAL. (bee milk/roval jellv) sustanza li n-naħal isajruha ġo l- istonku tagħhom. Dan l-ikel hu sustanzjuz ferm, u bih id-dudu 'jiber f-naħal kompluta minn kollox, u li tissejjaħ reġina tan- naħal. Ħlief fl-ewwel ġranet, id- Programm tal-Festa 2004 dud l-ieħor li jfaqqas minn bajd ieħor jintema' biss għasel u għabra tad-dakra li tkun ittieħdet mill-fjuri. Dan: l-ikel: hu sustanzjuz ukoll, imma mhux biżżejjed biex jipproduċi reġina, imma jagħmel biss jew naħal komuni jew bagħal. Minn meta jfaqqas sa kemm joħrog mill- fosdqa, id-dud tan-naħal jissejjaħ DUQQAJS (brood), u xehda li tkun mimlija bajd, dud u fosdaq tissejjaħ ix-XEHDA: TAD- DUQQAJS (broodcomb). Fil- għabra f tad-dakra 5707 kaxxa tan-naħal ikun hemm xehed oħra li n-naħal juzawhom biex fihom, jaħżnu halli jkollhom x'jieklu huma u jitmgħu id- duqqajs. Wara li. r-reġina tan- naħal tbid bajda f'ħafna mit- toqob tax-xehda tad-duqqajsm in-naħal ħaddiem idawwarha b'qatra ħalib tan- naħal u l-bajda tfaqqas u joħroq id- dudu. Wieħed u għoxrin gurnata wara (24 ġurnata jekk ikun bagħal) in- naħla tkun lesta; toħrog mit- toqba u tibda l-ħajjitha fil-bejta. duqqajs mitbuq jew Issiġiliat Programm tal-Festa 2004 IL-ĦAJJA GOL-KAXXA TAN-NAĦAL Meta jkun fl-aqwa tagħhom, fil- kaxxa tan-naħal jista' jkun bejn tletin u sittin elf naħla ta' l-għasel, ftit mijiet ta' bgħula jew naħal irgiel, regina waħda, xehda mimlija bid-duqqajs, u xehda oħra mimlija bil-ħażna ta' l-għasel u l- għabra tad- dakra. Ix-xogħol li jrid isir ġol-kaxxa, jitqassam bejn in- naħal skond kemm għandhom żmien. In-naħla ta' l-għasel ħaddiema tqatta' l-ewwel jumejn ta' ħajjitha tnaddaf iċ-ċella fix- xehda minn fejn ħarġet biex ir- reġina tkun tista' terġa' tbid bajda oħra fiha. Fit-tielet jum tibda' iżżoqq id-dud li jkun faqqas mill- bajd u li jkun daqsxejn kbir fiz- zmien (aktar minn tlett ijiem). Dan tagħmlu sal-ħames jum, meta mbagħad. in-naħla jikbrulha l- grandoli li bihom tista' tipproduci l-ħalib tan-naħal'', u allura tibda iżżoqq id-dud iż-żgħir nett, li jkollu bżonn dan l-ikel speċjali. It- tmigħ tad-dud tan-naħal, kbir u żgħir, mhix xi bicca xogħol ħafifa, għax jikkalkula li kull dudu jrid jintema' elf u tlett mitt darba kuljum, jew madwar 10,000 darba f'għomru. Fl-għaxar jum. ta' ħajjithom, in-naħal ta' l-għasel jaqbdu xogħol ieħor. Jibdew jilqgħu it-tagħbija ta' provisti li jgib ejn il-bejta n-naħal li jkun iħuf fl- għelieqi qalb il- fjuri. In-naħal iż- żgħir jieħu l-ikel li jġiblu n-naħal il- bir, u jaħżnu f'dawk it-toqob tax- xehda li jservu ta' maħżen. Ta' nax-il ġurnata, taħt żaqq in-naħla jikbru l-glandoli li jippermettu lin- naħal tagħmel ix-xema' li tintuza il-bini tax-xehda. Glandoli oħra jippermentu lin-naħla ġġerrà l-ikel i tieħu mill-fjuri u tagħmlu għasel. Xi naħal jingħataw. l-inkariġu li joqogħdu jrewwħu gwinħajhom ġol-kaxxa, biex it-temperatura ibqa' kif għandha tkun. Ftit ftit, in- naħla tibda tagħmel xi titjira qasira 'l barra mill- kaxxa, biex titgħallem ejn qiegħda, ħalli tkun kapaċi terga' ssibha meta titbiegħed minnha. Ta' sbatax-il ġurnata, in- naħla ta' l-għasel tikbrilha dik li aħna nafuha bħala ix-XEWKA (sting), u tingħata l-inkarigu li tgħasses id-daħla tal-kaxxa, biex tbarri minnha kull għadu li jażżarda jipprova jidhol. Dan tagħmlu sal-21 ġurnata, meta mbagħad titqies li kibret biżżejjed tu ssir naħla ħaddiema li ddur il- ward: u l-fjuri fir-raba' u tieħu l- provisti lejn il- kaxxa. Ma' dan Programm tal-Festa 2004 kollu li għidna, irridu niftakru li n- naħal jipprattika wkoll il-principju tal- ''flessibilità fuq il-post tax- xogħol''. Jekk ikun hemm bżonn, ngħidu aħna jekk jiġi żmien ta' abbundanza. ta' fjuri fir-raba', mhux ħaġa kbira li naħla żgħira fiż-żmien toħroġ qabel il-waqt u tmidd idejha għax-xogħol 'l barra mill-kaxxa. Jew jekk, ngħidu aħna, hemm ħafna bajd fix-xehda tad- duqqajs, naħal kbir fiż-żmien ma jiddarrasx li jgħin fit-tmigħ u l-kura tagħhom. Għomor. in-naħla jiddependi miż-żmien. tas-sena li fih tkun faqqset. Jekk tilħaq fiż-żmien fejn ix-xogħol tal-ġbir ta' l-għabra tad- dahra mill- fjuri jkun fl-aqwa tiegħu, in-naħla tant taħdem u tinkedd li ma twassalx iktar minn ħames jew sitt ġimgħat. Imma jekk tfaqqas fiż-żmien meta x- xogħol fl-għelieqi jkun naqas, tista' tgħix bejn ħames u sitt xhur, tistrieħ ftit fiż-żmien tal- ksieħ, u twassal sa l-istaġun il-ġdid, meta n-natura terġa' tieħu l-ħajja u jerġa' jasal ix-xogħol il-kbir. Ġisem in-naħla qiegħed magħmul apposta biex iserviha għax-xogħol li trid tagħmel. Għanda ILSIEN (tangue) twil li tużah biex tiġbed is-sustanzi li jkollha bżonn mill- fjuri, u meta ma tkunx qed tużah, tista' titwih u tagħlqu f'postu. Għandha bħal XEDAQ (mandibles) żgħir li bih tomgħod u tagħġen ix-xema' li jkollha bżonn għax-xehda. Fuq rasha għandha żewg ANTENNI (antennae), li hawn: min jgħidilhom ''grun'' li bihom in- naħla tista TTIEGĦEM (taste), IXXOMM (smell) u TMISS (touch). Għandha tliet pari saqajn: Fil-par ta' quddiem għandha bħal difer li jissejjah. GĦATLA: (antenna cleaner) li bih in-naħla tnaddaf l- antenni mit-trab u l- oħra li n- naħla tuzaha biex taqla' l-qtar tax- xema' li joħroġu mill-glandoli li n- naħal għandha taħt żaqqha. Ix- xema' tmur dritt fix-xedaq ġo ħalqha, biex in-naħla tomgħodha u tagħginha biex tibni x-xehda. Is-saqajn ta' wara jkollhom bħal MOXT (brush). HI u taqbeż minn fjura ghall-oħra, in-naħla timtela bl-għasel tad- dakra li teħel ma' ġisimha muswaf. Bil-moxt li għandha ma' saqajha, in-naħla 'tomxot l-għabra għal ġol-BUT tpollen basket), u meta l-but jimtela, terġa' ddur lejn il-kaxxa tan-naħal biex taħżnu fix-xehda. Programm tal-Festa 2004 iż-Żaqq (abdomen) Sieq ta' quddiem l-Għatla IR-REĠINA Fil-kaxxa tan-naħal ikun hemm reġina waħda biss. Tkun ikbar minn-naħal l-oħra; ġwinħajha ftit itwal, għalkemm fil-għajn jistgħu jidhru iqsar, imma dan għaliex ir- reġina għandha żaqqha. itwal. Sidirha 'usa u jleqq iktar minn ta' kulħadd; saqajha itwal u ta' lewn iktar jgħajjat. Li kellek taraha tippassiġga u tħuf fuq ix-xehda tistħajjilha qisha… reġina. In- naħal: l-oħra jduru biha, jitimgħuha u jnaddfuha. M'għandiex bwiet fejn iġġor l- il-Glandoli tax- Xema' / Sfoll tax-xema' (wax scales) Sieq ta' wara (minn wara) għabra tad-dakra, u la tipproduċi għasel u lanqas xema'. Ilsienha hu qasir wisq biex terda' mill- fjuri. Dmirha hu wieħed: li tbid il-bajd, u meta dan ix-xogħol ma tibqax tagħmlu sewwa, sħabha jikkonfoffaw biex itajruha minn fuq it-tron. Ir-reġina tfaqqas minn bajda ffertilizzata, l-istess tip ta' bajda li minnha jfaqqsu n-naħal ta' l- għasel ħaddiema. Dil-bajda, imma, titqiegħed f'ċella ikbar u speċjali. Id-dudu li jfaqqas minnha, minflok jintema' l-ħalib Programm tal-Festa 2004 tan-naħal għall-ewwel tlett ijien biss (bħal ma jiġri fil-każ tad-dud l-oħra), in-naħal, lil dan, iżoqquh bil-ħalib tan-naħal il-ħin kollu; sakemm jasal iż-żmien li jitbqu, jissiġillaw jew jagħlqu ċ-ċella ħalli d-dudu jrabbi l-fosdqa. Fi żmien sebat ijiem, ir-reġina l- ġdida tgerrem l-għatu tax-xema' li jkun jagħlaqha ġewwa, u toħroġ biex tibda .saltnatha fuq in-naħal l-oħra. L-ewwel ħaġa li tagħmel hi li tattakka u toqtol l- irġejjen l-oħra li jkunu għadhom ma ħarġux miċ-ċella: għax in- naħal jipprepara aktar minn reġina waħda; imma l-ewwel waħda li toħroġ, toqtol lill-oħrajn billi tagħtihom ix-xewka. Ix-xewka tar-reġina ma' tkunx bħal tan-naħal l-ieħor u r-reġina ma tmutx meta tagħti x-xewka, bħalma jiġri fil-każ tan-naħal ħaddiem. Għall-ħabta tat-tieni ġimgħa ta' ħajjitha, ir-reġina toħroġ mill-bejta u ttir 'l fuq fl- ajru. Dak ikun is-sinjal li hi tkun lesta biex titgħammar. Il-bgħula, jew in-naħal irġiel, meta jintebħu b'dan, itiru b'ġirja waħda għal fuqha. Qabel kienu jaħsbu li r- reġina titgħammar ma' bagħal wieħed biss. Imma llum jafu li r- reġina tista' tilqa' anke sa għaxart ġil irġiel. Dawn. il-bgħula mhux bilfors li jkunu minn tal-kaxxa tagħha, imma jistgħu ikunu irġiel jew bgħula minn kaxex jew bejtiet oħra ġirien. Ir-reġina kapaċi taħżen ġo fiha l-isperma tar-raġel (jew irġiel) u żżommha ħajja għas-snin kollha ta ħajjitha. Wara dit-tgħammira, (jekk ir-reġina tħoss li għandha biżżejjed sperma) ir-reġina tidħol ġol-kaxxa u ma terġa' titgħammar qatt aktar. Tista' tgħid li qatt aktar ma terġa' oħroġ mill-kaxxa, u qatt aktar ma terġa' ttir, ħlief jekk in-naħal jofroħ jew jinqasam (imma fuq dan ngħidu aktar 'l quddiem). Biex ir-reġina titgħammar. trid issib ġurnata ta' bnazzi u xemx. ekk, minħabba l-maltemp, jgħaddu ħafna jiem u r-reġina ibqa' ma tkunx tista' tagħmel it- titjira tagħha biex titgħammar, din tiftaħ tbid xorta waħda. Imma billi ma jkunx ingallat jew ffertilizzat, il-bajd tagħha jfaqqas biss f'bgħula. U jekk jiġri li tiftaħ tbid qabel il-waqt, ma tkunx tista' titgħammar iżjed. r-reġina tgħix għal tlieta jew erba' snin. L-għadd ta' naħal fil- axxa jiddependi minn kemm bid bajd ir-reġina; u r-reġina tbid Programm tal-Festa 2004 il-bajd skond kemm. in-naħal sħabha jżżoquha ħalib tan-naħal. In-naħal ikollhom ħalib skond l- ikel li jsibu 'l barra mill-kaxxa. Jekk in-naħal jibda dieħel fil- kaxxa bl-għabra tad-dakra u n- nektar li jinġabar mill-fjuri, ir- reġina titħajjar tiftaħ tbid, ngħidu aħna ftit mijiet ta' bajd kuljum. imma fl-aqwa ta' l-istaġun, meta n-natura' tkun fl-aqwa tagħha, ir- reġina tbid mqar sa elfejn bajda kuljum. Iktar ma jibda dieħel iż- żmien, ir-reġina tnaqqas mill- bajd, u tista' anke tieqaf għal kollox għal xi żmien fix-xitwa. IL-BGĦULA Il-Bgħula huma l-irġiel tan-naħal. Isem ieħor għalihom hu 'dakar, dkur'. Minnhom jista' jkun hemm xi ftit mijiet, u minn dawn il- mijiet, xi ftit, tgħoddohom fuq is- swaba' ta' jdejk, jirnexxielhom jgħammru (jdakkru) lir-reġina. Ikunu xi ftit ikbar minn-naħal ta' l-għasel ħaddiema, u għandek mnejn titfixkilhom mar-reġina. Imma malajr tinduna bl-iżball meta tilmaħ xi għaxra minnhom, jew iktar, fuq l-istess xehda. Il- bgħula m'għandhomx xewka, u ma ssibhomx is-sena kollha fil- Issibhom. l-aktar bejn Mejju u Settembru. Ma jgħinu xejn fix-xogħol li jrid isir ġewwa l-kaxxa tan-naħal, għax ġisimhom mhux maħluq għalhekk. Jekk iridu, jafu jieklu weħidhom mill- għasel u l-għabra ġot-toqob tax- xehda, imma jippreferu li jħallu lin-naħal l-ieħor jitmagħhom u jżoqqhomi Jekk naħla ta' l-għasel tidħol ġo kaxxa li mhix tagħha, in-naħal l-oħra jkeċċuha 'l barra. Imma l-bgħula jilqgħuhom mqar f'kaxxi li m'humiex tagħhom. In- naħal donnhom li jaħdmu aktar għal qalbhom meta jkollhom il- bgħula jduru magħhom. Imma dan jgħodd biss fiż-żmien ta' l- abbundanza. Kull sena, malli tibda riesqa x-xitwa, in-naħal ta' l-għasel ikeċċu lill-bgħula 'l barra mill-kaxxa bla kliem u bla sliem, u jħalluhom imutu bil-ġuħ. Il-ftit li: jirnexxielhom jitgħammru, jmutu eżatt kif idakkru lir-reġina, u jaqgħu mejta fl-art mill-għoli. META JOFROĦ IN-NAĦAL Meta n-naħal ġol-bejta jizdied b'mod li l-qolla, jew il-kaxxa, sjew il-ħofra li jkunu fiha ma tibqax. tesagħhom, in-naħal JOFROĦ (to swarm); jiġifieri Programm tal-Festa 2004 jinqasam billi nofsu jibqa' fil- kaxxa fejn ikun, imma ma' reġina ġdida, u n-nofs l-ieħor joħroġ mar-reġina x-xiħa biex idabbar rasu x'imkien ieħor. In-nofs li joħroġ 'il barra jgħidulu l-FERĦ swarm). Meta jasal il-waqt li joforħu, l-ewwel ma jagħmlu n- naħal hu li jrabbu reġina ġdida, u jibdew billi jibnu ċella apposta għaliha. Fil-fatt ir-reġina tant hi mportanti, li n-naħal ilestu iktar min ċella rjali waħda: ilestu minn nejn: sa tnax-il: waħda, għalkemm, fl-aħħar mill-aħħar, reġina waħda biss titħalla tgħix. Id-dudu li jfaqqas fiċ-ċella rjali jitrabba fuq il-ħalib tan-naħal kif fissirna aktar 'il fuq. In-naħal ħaddiema jkunu jafu preċiż meta jkun wasal il-ħim li r-reġina l- ġdida tkun lesta biex toħroġ miċ- ċella. lraqqu l-għatu taċ-ċella biex jgħinuha toħroġ. Minn-naħa agħha hi tgerrem tliet kwarti mad-dawra ta' l-għatu li jkun jagħlaqha ġewwa, timbotta, u l- għatu jinfetaħ qisu bieba b'ċappetta. Fil-ħin ta' qabel toħroġ, fil-kaxxa tan-naħal ikun hemm eċċitament mhux. tas- soltu. In-naħal jitraskuraw xi ftit ix-xogħol, isiru nervużi, u jkun aħjar jekk twarrab minn ħdejn il- axxa tagħhom f'ħin bħal dan għax malajr jagħtuk ix-xewka. Malli r-reġina timbotta l-għatu u ixref rasha 'il barra, tittallab l- ikel b'ilsienha barra. In-naħal iħaffu biex iżoqquha. Meta oħroġ 'il barra, tmattar saqajha u itfarfar ftit biex tnixxef ġisimha li jkun għadu niedi, in-naħal, 'kemm ili ngħidlek, iżarmaw iċ- ċella u ta' ġo fiha, għax ċella rjali intuża darba biss. Malli tiġi 'tagħha, r-reġina twerżaq twerżiqa rqiqa u niffieda. L- irġejjen li jkunu għadhom ma ħarġux minn kamrithom jisimgħuha, u boloh li huma, jwieġbuha. Mhux magħruf jekk din tkunx twerżiqa ta' biza' jew ta' sfida, imma hi x'inhi, bit- tweġiba tagħhom, ir-reġina li tkun diġa barra ssib lil min għadu ġewwa u tibda tqatta' fix-xema' taċ-ċella sa kemm toqtol lil ta' ġo fiha. In-naħal ħaddiema jagħtu wkoll daqqa t'id f' dil-biċċa xogħol. Jekk jiġri li żewġ irġejjen joħorġu fl-istess ħin, dawn ifittxu lil xulxin u jiġġieldu għall-mewt; sakemm waħda tagħti x-xewka u toqtol lill-oħra. Imma xi jkun ġara mir-reġina x- xiħaż Din tkun diġa dabbret Programm tal-Festa 2004 rasha u telqet 'il barra ma' nofs in-naħal ta' ġol-kaxxa ftit qabel ma. r-reġina l-ġdida tkun lesta biex tiftaħ l-għatu taċ-ċella u tixref 'il barra. Minn xi ftit jiem qabel, in-naħal ħaddiema jkunu naqqsulha l-ikel li s-soltu jżoqquha bih, biex din tnaqqas xi ftit mill-bajd. Meta tkun mimlija bajd, ir-reġina ma. jkollhiex saħħa ttir. Li kellek twaqqagħha minn ġol-kaxxa, għandha mnejn issib il-ħila li terġa tidħol ġewwa; imma jkollha tidħol bil-mixi għax tkun tqila wisq biex ittir. Hawn min jaħseb li tkun ir-reġina li tmexxi l-ferħ il-ġdid 'il barra mill- kaxxa, imma dan m'hu veru xejn. Ġieli n-naħal ikun imġennen biex joħroġ, b'ħafna minnu jtir barra l-kaxxa, imma r-reġina ma ssibx is-saħħa biex taqbad u ttir. In-naħal ikollu bħal ħmar jerġa' jidħol ġewwa u jittama li forsi l- għada, l-eċċelenza tagħha tkun lesta biex ittir. Jista' jagħti l-każ li mqar wara li jitlaq l-ewwel ferħ, xorta jkun hemm wisq naħal. fil-kaxxa. F'każ bħal dan, l-ewwel reġina ġdida li toħroġ tista' titlaq 'il barra ma' ferħ ieħor, għalkemm x'aktarx li dan ikun iżgħar minn ta' qablu. Qabel ma jitlaq 'il barra mal-ferħ, in-naħal jiffanga fl-ikel, u jimla żaqqu b'kemm tesa' għasel. Dan jagħmlu biex il- glandoli jipproduċu biżżejjed xema' biex in-naħal ikun jista' jibni x-xehda l-ġdida. Jikkalkulaw li n-naħal jikkonsma tliet kilogrammi u nofs ta' għasel biex jipproduċi nofs kilo xema'. Mhux ta b'xejn li x-xema' tan- naħal hi għalja. L-GĦEDEWWA TAN-NAĦAL Hu min ewl id-dinja li ħlejqa li taħdem u taħżen ħazniet kbar ta' għasel: ikollha l-għedewwa tagħha. L-għasel hu tajjeb u bnin, u hawn ħafna ħlejjaq oħra li jħobbuh u jagħmlu għalih. In- naħla tista' tiddefendi ruħha minn ħafna minnhom bl-arma li tatha n-natura: ix-xewka. Imma minn xi għedewwa oħra, in- naħla tista' tiddefendi ruħha bibatija, u spiss ikollha bżonn l- għajnuna ta' min irabbi n-naħal biex ma tispiċċax minn taħt: 1) IN-NEMEL (ants) mhux. biss jisirqu l-għasel jekk jistgħu, imma anke jattakkaw lin-naħal billi jigdmulhom saqajhom u ġwinħajhom. Min irabbi n-naħal Programm tal-Festa 2004 għandu jara li l-kaxxi jkunu b'xi mod maqtugħin mill-art, ngħidu aħna fuq xi trepied. Hawn min iqiegħed is-saqajn tat-trepied f'xi kontenitur mimli pitrolju, jew żift. Qrib il-kaxxi tan-naħal tista' ssib ukoll xi għanqbuta ta' xi brimba. Mhux ħaġa kbira li l- brimba taqbad xi naħla xi kultant, imma l-brimb m'humiex ta' fastidju kbir għan-naħal. 2) IŻ-ŻNAŻAN (wasps) huma għedewwa kbar tan-naħal. L- aktar komuni hu żunżan imsejjaħ QERD IN-NAĦAL (bee-killer), u iż-ŻANZUN (German wasp). Dawn iż-żnażan joqogħdu jirgħu ma' l-art quddiem xi kaxxa tan- naħal sakemm jimmarkaw. xi naħla ġejja lejn il-kaxxa mgħobbija u tqila bl-għabra tad- dakra. Jaqbżu fuq daharha, jigdmuha, jaqtgħuha żaqqha minn qaddha 'l isfel, u jitilqu jiġru b'rasha u sidirha. Jekk isibu li x-xogħol sejjer tajjeb, jgħajtu lil sħabhom biex jiġu wkoll. Jekk jindunaw li: n-naħal huma dgħajfa, jagħtu s-salt biex jidħlulhom mqar ġol-kaxxa. Min irabbi n-naħal għandu jara li d- dħul għal kaxxa jkun żgħir kemm jista' jkun; u joqgħod attent li ma jxerridx għasel jew ilma biz- zokkor madwar il-kaxxa għax dan jistieden kull xorta ta għawġ. 3) Żewġ tipi ta' baħrijiet huma wkoll għedewwa. tan-naħal. Għall-ħabta ta' April u Mejju, u bejn Ottubru u Novembru, il- BAĦRIJA L-GRIŻA TAX-XAMA' (larger wax moth) ittir madwar il- kaxxa tan-naħal u, bis-sewwa jew bid-dnewwa, tidħol ġol- kaxxa u tbid fuq ix-xehed. Meta jfaqqas, ix-XAGĦAT (caterpillar) Programm tal-Festa 2004 jgħawwar ġox-xehda u jiekol ix- xama'. Biex jilqa' ruħu mill- attakki tan-naħal, jiksi l-mina li jkun qed jgħawwar b'kisja ħarir abjad. Wara xi tlett ġimgħat ix- xagħat isib xi rokna mwarrba fil- kaxxa, u jagħmel il-fosdqa, biex imbagħad joħroġ minnha meta jkun laħaq — sar baħrija magħmula. Is-SUSA TAX-XAMA' (lesser wax moth) hi baħrija wkoll, iżgħar mill-baħrija l-griża imma hi aktar komuni minnha. Ittir fl-istess żmien tas-sena, u ġieli tidħol fil- kaxxa anke billi ttaqqab l-injam. Imma l-aktar li tfittex huma dawk ix-xehed li jkunu maħżuna barra mill kaxex tan-naħal. 4) Il-ĠRIEDEN (mice) jitħajru jidħlu fil-kaxxa tan-naħal huma wkoll. Dawn jieklu x-xehed u l- għasel u jkiddu ħafna lin-naħal li bħal donnhom jinfixlu u jibdew jiffangaw fl-ikel u b'hekk jimirdu b'imsarinhom u jmutu. Jekk tagħtih il-lala, l-ġurdien jista' anke jbejjet ġol-kaxxa. Id-dħul għall-kaxxa għandu jkum b'mod li l-ġurdien ma jkunx jista' jidħol. 5) Xi għasafar li jieklu l-insetti huma għedewwa. tan-naħal ukoll. L-GĦASFUR TA' SAN MARTIN (kingfisher) ngħid aħna, jiekol in-naħal, u bħalu tagħmel it-tajra. msejjħa QERD: IN- NAĦAL (bee-eater). Imma billi fi żmienna dan it-tajr skarsa b'mod li jkollok xorti tara xi waħda minnhom f'għomrok, ma nistgħux jgħidu li huma ta' problema għan-naħal f'Malta. Akter huma. ta' fastidju L- GĦASAFAR TAL-BEJT (sparrows), li ma jiddejqux iduqu xi naħla meta jiġihom iċ-ċans. Forsi l-aqwa għadu li għandhom in-naħal hu L-BNIEDEM. Il- bniedem jasal biex joqtol in- naħal bil-ĠUĦ meta jeħdilhom l- għasel. u: ma. jħallilhomx biżżejjed ikel biex jgħixu huma tul iż-żmien meta ma jkollhomx fuq xiex jirgħu. Il-bniedem joqtol in-naħal bil-BEXX. Hawn min jgħid li meta l-bexx isir fi żmienu, jiġifieri qabel ma x-xitla jew is- siġra tiżhar jew traħħas, in-naħal ma jiġrilhom xejn. Imma l-velenu tal-bexx jaqa' wkoll fuq il-weraq, u n-naħal jħobb jieħu mill-qtar s tan-nida. Ikun tajjeb għalhekk li tipprovdi xi sors ta' ilma qrib il- kaxxa tan-naħal. Programm tal-Festa 2004 jista' jkidd lin-naħal ukoll, jekk il-kaxxi li jipprovdilhom. il- bniedem ma jkunux magħmulin sewwa. Teżisti wkoll il-BRIMBA TAN- NAĦAL (bee louse), għalkemm hawn min jgħid li din issa nqerdet minn Malta bid-dħul tal- marda msejjħa Varroa. Hi bħal brimba żgħira ħafna, daqs ir-ras ta' labra tar-ras, ta' lewn ħamrani, u hi xi ftit stramba għax hi assolutament bla għajnejn. Din tirkeb fuq dahar in-naħla u toħdilha l-ikel minn ġo ħalqha. Sensittiva ħafna għad-duħħan tat- tabakk. Jekk iddaħħan il-kaxxa bid-duħħan ta, ngħidu aħna, xi sigarru, il-brimba bħal tistordi u taqa' minn fuq in-naħla għal isfel. Tista' mbagħad tneħħi l- qiegħ u teqred il-brimb li jkun waqa' fuqu. Pastizzi kuljum u żgħar għal kull okkażjoni pastizzi ffriżati