- RĠULIJA TA' ĠAKBU Mio ma kienx jafu lil-Ġikbu l Wara x-xogħol kien igħaddi kull jum xi sagħtejn jew tlieta għand tal-ħanut tal-kafe qrib id-dar tiegħu. Minn dejjem kien ħluqi; imma mindu kienet bdiet il-gwerra tal-Krimċa l-ebda leħen fost l-għajjat ta' dik il-qatta' rġiel. ma kien jinstema' aktar minn tiegħu. Jekk kienu jixorbu xi pinta. flimkien, Ġakbu, ma kienx jaf jixrob għas-saħħa ta' sħabu jekk ma jgħajjatx; jekk kienu jgħidu xi ġrajja ta' dak in-nhar, Ġakbu, meta ma kienx itarraf hu, ma kienx jaf ma jsemmàx leħnu, jew biex jidħak, jew biex igiddeb; jew jekk kienu jilagħbu, erħilu jmieri meta ma jkunx jirbaħ hu. U x'ma jsemmax leħnu Dik. il-ħabta tal-gwerra kien jagħmilha tajjeb: kellu bagħal u karettun, u kien jaħdem ima' wieħed furnar, iġorru l-ħobż jew għal Sant' Jermu għand. is-suldati, jew għal bnadi oħra. U kien ilaqqatha tajjeb: għalhekk dejjem ferħan u jitħielaq, Ma kienx hemm maħluq f'dawk l-inħawi li ma kienx jafu. . U, biex ingħidu s-sewwa, hemmhekk ma kienx jista' ma jkunx magħruf, għax in-nies kollha taf lil xulxin. Kien joqgħod f'waħda mir-rkejjen tal-belt fejn in-nies issibhom bla għadd bħal nemmelija. Kullħadd qisu familja waħda, Ġo dawk il-kmamar mudlamin taħt saqaf baxx ftitli xejn kienu joqogħdu. Biex isajjru joħorġu l-kenur barra, biex jieklu jintasbu fuq l-għatba, u meta ma jkol- lhomx x'jagħmlu, in-nisa erħilhom ilabalbu u r-rġiel igħad- dulek siegħa l-ħanut. Mela Ġakbu kien jafu u jħobbu kullħadd. U dak in-nhar, kollu daħk, kien qiegħed itarfilhom x'waħda kien għamel lis-suldati filgħodu. Ma kenitx. l-ewwel darba li semgħu lil Ġakbu jħarref xi waħda fuq is-sul- dati u baħrin ingliżi u billi kellu ħabta l-biċċa jżejjina, kullħadd kien jogħxa jisimgħu. l 4 — Mela dalgħodu għabbejt bħas-soltu għand il- furnar ta' ma' ġenbna,.,, — — Il-Ħemsi 7— staqsa żagħżugħ ta' xi għoxrin sena li kien lavrant ma' tal-ħanut, u malli sema' lil Gakbu sa jibda jitħaddet, telaq: il-kikkri li kien jaħsel, mesaħ idejh f'biċċa kollha mdennsa u miblula bix-xogħol tal-ġurnata kollha u ġie jisma'. — Iva, l-Ħemsi… Isma' jekk toqogħdu twaq- funi naqbad u ma ngħid xejn, tafux l —wieġeb Ġakbu, u reġa' qabad igħid :— Mela, għabbejt u tlaqt ċaqlem ċaqlem lejn Sant'Jermu. bidt għal taħt San Duminku biex inbgħad nilwi għal Strada Rjali l-isfel u. niġi fuq Il-xprun; hemm nilwi nibqa dieħel Sant'jermu mill-bieb ta' fuq is-sur. Imma sewwa jgħidu li x-xemx minn filgħodu tidher, għax donnha mill-ewwel bdiet ġejja bil-għawġ l Malli wasalt taħt San Duminku narahom qegħdin idaħħlu bettija mbid f'ħanut, din tiżolqilhom u għal daqsxejn ma ġietx fuq il-karettun tiegħi. il-bagħal nafar u għal ftit ma ħarablix. Jien għedtlu xi ħaġa lil tal-ħanut, u ma ġejniex fl-idejn għax ma ridtx nibda l-ġurnata ħażin; u jien, jaħasra, allavolja l-patri ta' San Duminku wissieni biex ma nemminx dawn il-ħmerijiet, meta nibda l-ġurnata bil- għawġ dejjem għandu jiġrili xi ħaġa dak in-nhar. Għalhekk, ma ġibthiex bi-kbira, qbadt il-bhima u bqajt sejjer; u issa inġebbed il-bagħal meta l-karettun kien jeħilli f'xi ħofra, issa natih xi' daqqa ta' frosta meta jaħ- bat sa jgħawweġ fil-mixi, fl-aħħar wasalt bis-sliema. Tal-għassa kien drani, u b''Ej Jack'' ħallieni ngħad- di l-quddiem—''Jack' kienu jgħiduli dawk l-ingliżi, forsi għax l-ewwel biċċa ta' ismi tinstema' hekk, Bqajt għaddej u fil-quċċata tar-rampa waqqaft il-ka- rettun biex inħott il-qfief tal-ħobż u n-niżżilhom isfel għax il- karettun ma jinżilx dik in-niżla hekk wieqfa; fit-tarf tagħha kont inferra' l-qfief, u. mbagħad, intellagħhom battala, Il-lum kelli disat ikfief, u, billi kienu twal u tqal, niżżilthom waħda waħda, u, bil-għajnuna tas-suldati fer- rajthom bħas-soltu. Mbagħad billi dawk il-qfief huma tqal imqar battala, is-suldati, bħal drabi oħra għenuni ner- fagħhom fuq spalti u, hekk, intellagħhom waħda waħda sa fejn il-karettun. Imma dalgħodu x-xitan ried idaħt- ħal denbu. Tatu dawn l-ingliżi x'kull waħda jagħmlu; riedu jidħku daħka, imma jien għamilthielhom b'irġulija. Mhux li jeħduni fuq demm id-dars, anzi, mil-lum, iktar jibdew iduru miegħi. Mela, x'għamlul Fil-waqt li tiela' bit-tieni qoffa fuq spallejja, ftehmu bejniethom u wieħed minnhom, daqsxejn ta' żagħżugħ ta' xi tmienja u għoxrin sena, il- ġmiel tiegħu— mhux għax meta kont bħalu jien ma kienx fini ġolf daqsu—imma ħallini minn dan; mela dax-xitan ta' suldat megħjun mina sħabu li kienu jidħku minn taħt daħal f'waħda mill-qfief li kien għad baqa isfel biex jien inħossha itqal it-telgħa kollha, u, jekk hawn xi ħadd min- kom li ra din it-telgħa jaf x'iġifieri titlagħha mgħobbi b'qoffa hekk kbira u b'ġolf bħal dak ġo fiha. Jien, meta tellajt dik li kelli fuq spalti, inżilt għal oħra; u sajjem sajjem, għax s'issa ma kont naf b'xejn, inżilt fuq riġli l-wieħed, ħaddant il-qoffa li huma newluli, battejtha għal fuq spalti, u b'rasi mmejla n-naħa l-oħra qomt biex nibda tiela'. Jiena mill-ewwel rajthom donnhom ma jistgħux iżom- mu bid-daħk, fl-istess ħin ma jridux juru li qegħdin jidħku, imma billi ma ninqalàx wisq bl-ingliż ma kellimthom xejn u bqajt tiela' nitbissem ġo fija għad-ċ daħk li smajthom ifaqqgħu warajja. Ma l-iskossi li bdejt nieħu jien u tiela', ħassejt li dak li kien ġewwa, kienet xi ħaġa ħajja. Minnufih ġieni wkoll quddiem għajnejja li wieħed mis-suldati meta nżilt għal din il-qoffa ma kienx hemm u, f'kelma waħda għa- raft il-borma kollha, imma ma tkellimt xejn u bqat tiela', 1Ċf68 Malli wasalt fuq il-quċċata battejt il-qoffa għal l-art mhux ħdejn l-oħrajn imma iktar l-isfel fejn kienet tibda n-niżla, u-x'waħda din, b'dak it-toqol li kellha ġo fiha baqgħet nieżla titgerbeb l-isfel qisha sajjetta, u f'kemm trodd salib kienet isfel. Kieku dawk' is-suldali kienu maltin, forsi kien jis- piċċalhom id-daħk kollu; imma kienu ngliżi, u meta raw il-qoffa nieżla titgerbeb, iktar: bdew igħajjtu u jidħku; mhux bija, imma b'dak il-miskin li ried jagħmilha tal-ħelu. Ix-xorti riedet li l-qoffa meta kienet għoddha waslet isfel ħabtet ma' xi żrar, ilwiet fil-ġiri tagħha, u flok baqgħet sejra tistabat b'dik is-saħħa kollha mal-ħajt, baqgħet dieħla fil-bitħa, u hemm waqfet. Dik il qoffa minn ġewwa kienet kollha ponot tal-qasab, u ma ngħil- dilkomx kif ħareġ, jew aħjar, kif ħarġuh lil dak is-suldat minn hemm ġew. Ħlomt li mitt, Dun Karm, Posta; Ma naħsebx li hekk tassew: Bosta nies f'fiajjithom mietu, U fil-mewt bil-ħajja ntlew. Ħiomt li mitt, Dun Karm, Posta; U quddiemi vrusek ġewl Mhux iż-żmien li jqis il-Ħajja ; Mhux iż-żmien li jrodd l-għajxien ; Mhux kull tàl itawwal l-għomor; Mhux kull għoli, tlugħ qalbien Aktar m'huma l-fuq il-qċaċet, Aktar Visfel il-widien.