' Soċjetà Flaranenifea. L-ARLOĠĠI TAL-FAĊĊATA TAL-KNISJA TAGĦNA iż-żewġ arloġġi hemm x'wiehed jirrakonta kif ser naraw iżjed 'il quddiem f'dan l-artiklu, ghax jekk nibdew bl-arloġġ tax-xellug li jinmarka l-hin, forsi qatt m'ghaddielek minn rosek li f'kull erbgha' u ghoxrin siegha jekk tghodd it-tokki jinstemghu 602 imqassma f' 244 tokk ghall- kwartiet u 358 tokk ghas-sighat. Fl-ambjent li qed nghixu fih illum, ambjent mimli storbju fit-toroq, mhux dejjem jirnexxielek tisma' dawn it-tokki. Darba wiehed anzjan li kien joqghod fil-viċinanza tal-knis- ja, karab mieghi u talabni nwassallu lehnu biex jekk jista' jkun bil-lejl dawn it-tokki ma jin- daqqux ghax ma kienux qed ihalluh jorqod. Biex isahhah kliemu, l-anzjan kompla jghidli li llum l-arloġġi tal-knejjes m'hemx aktar użu għalihom ghax illum kulhadd bl-arloġġi kemm fid-djar u kemm fl-idejn. illum ftit huma dawk li joqoghdu jistennew l-arloġġ tal-knisja jdoqq, wisq iżjed li hafna min- nies l-arloġġ ma jifmuhx ghax qatt ma pprattikawh. Min jaf kemm hawn li l-anqas qatt innutaw li t-tokki li jindaqqu ghal-hin ta' nofs inhar nieqes kwart kif ukoll f'nofs il-lejl nieqes kwart it-tokki li jin- daqqu huma ta' 3 U 13. i Tom Medlev, Furjaniż li kien jafu kulhadd, illum fil-mis- trieh ta' dejjem daqs L ħamsa u għoxrin sena: e. JIT ilu kien kiteb serje ta' l artikli li f'wieħed minnhom isemmi dawn it-tokki ta' 3u 13. Dok iż-żmien jien kont editur tal-gazzetta 'Il-Furjana' u fil-ħarġa Vol, III No. 31, Godwin Camilleri bil-kortesija ta' l-awtur li kien għamel troduz- zjoni ta' l-artiklu mill-Ingliz ghall- Malti u ppublikajnih fil-ħarġa i) msemmija U kont erġajt ippublikajtu fil-ktieb pro- À $ agħel am I Il-Qanpiena tal-Kwartiet gramm tal-festa 1995 ippublikat mill-Grupp Ħidma San Publiju li tiegħu dak iż-żmien kont l-editur. it-tokki li nisimgħu jindaqqu mill-arloġġ, jindaqqu permezz taż-żewġ aniepen li hemm fl- irkejjen tal-kampnar ta' fuq l-arloġġ fejn hemm mill-qanpiena ii sas 7 ta' Awissu 1954 konna nsibuha bil-qanpiena l-kbira sa ma l-għada kienet ittellgħet oħra fil-kampnar l-ieħor u ħaditil- ha postha. Dawn iż-żewġ aniepen żgħar għandhom bħal martell imqabbad mal-magna ta' l- arloġġ u permezz ta' 'wire rope' li meta kull kwarta jasal il-ħin, il-'wire' jinġibed l-isfel u l-martell jissabbat fuq barra tal-qanpiena għall-kwortiet u l-istess jissabbat għal fuq dik tas-sigħat li bejniethom f'kull erba' u għoxrin siegħa jissabtu għal sitt mijja u tnejn. IL-KAMRA TA' L-ARLOĠĠ Wara l-arloġġ kif narawh minn barra hemm kamra magħrufa bħala l-kamra ta' l-arloġġ li fiha hemm il-magna bid-data fuqha li kienet inġiebet mill-Italja fl-1834, propju 100 sena qabel twelidt jien fl-1934. Għal 150 sena, din il-magna kienet titħaddem billi s-sagristan jew xi ħadd imqabbad minnu kull 24 siegħa xien ikollu jitla' jagħti l-ħabel lill-arloġġ. Biex tasal fil-kamra kien ikollok titla' 96 tarġa u 12-il skaluna tas-sellum li mill-art iwasslek sa fuq raff ta' l-injam Ii-min fuqu tkun tista' tagħti l-ħabel lill-arloġġ. Min jaf x'jimmaġina l- qarrej hu u jaqra meta qed ngħid 'jagħti l-ħabel lill-arloġġ'. Din l-operazzjoni tikkonsisti billi dak li jkun jaf jasal fuq ir-raff, diga' b'nifsu maqtugħ, jaqbad l-imrazz u jdaħħlu fil-fus ta' l- ingranaġġ tal-kwartiet u jtella' l-ewwel mażżra , imbagħad jagħmel l-istess għal mażżrat tas-siegħa li dawn jinsabu fiż-żewġ trufijiet tal-magna. Il-mażżra tan-nofs li hi biex tħaddem il-pendlu, titla' bl-istess mod, iżda li ma fihiex ingranaġġ. Għas-sagristan din kienet biċċa xogħol ta' taħbil il-moħħ ghox din ħaġa li kellha ssir kuljum bilfors għax inkella l- arloġġ jieqaf u jekk jieqdf lis- sagristan kienet tinqagħlalu problema oħra għax ikun irid isib lil-xi hadd jifhem ħalli jirrego- lah billi jdawwar il-minutieri u jagħmilhom mal-ħin eżatt. Mhux. is-sogristani kollha kellhom personithom. ittihom q Il-magna ta' l-Arloġġ Seċjelià Flapineniilea Lillena S6.L TSIS biex jitilgħu jagħtu l-ħabel lill-arloġġ. Dawk bħalli li laħqu lis-sagristan Toni Tabone, li kulħadd kien isibu b'Toni l-Fixu, kien tant oħxon li mhux biss is- sellum ma' kienx jifilħu, iżda l-anqas kien jista' jgħaddi minn fuq ir-raff, biex jagħti l-ħabel l- arloġġ. L-aktar sagristan li tela' jagħti l-ħabel lill- arloġġ, almenu minn wara l-gwerra 'lhawn kien Karmenu Zammit li dam f'din il-kariga. għal kważi għoxrin sena. Karmenu biex ngħid hekk ma kien jafda f'ħadd u jekk jista' jkun il-ħabel kien jagħtih hu li ma' jmurx ikun hemm xi ħadd u joagħbas xi ħaġa u jtelliflu l-ħin, għax għal ħin Karmenu kien iffissat. Meta ż-żmien beda jagħfas fuq Karmenu, beda jilmenta li mhux qed jiflaħ aktar għal dawk it-turġien u jgerger illum u jgerger għada, l-Bambin bagħtlu ġenju… u dawk it- turġien għal sena u nofs qabel irtira ma telagħhomx aktar kif ma' telagħhomx Jerrv s- sagristan ta' llum u jibqgħu mMa' jitilgħuhomx ukoll is-sogristani tal-ġejjieni li għad ikollna fil- knisja tagħna. em G TONI BUGEJA ĠENJU Jekk wieħed jagħmel ftit kalkoli bejn wieħed u ieħor minn dak inhar li beda jiffunzjona l-arloġġ fl-1834 sa l-1984 b'din is-sistema, l- arloġġ ingħata l-ħabel għal aktar MINN erba' U ħamsin elf darba u dawk l-'aktar' neħħejthom biex jagħmlu tajjeb għal meta l-arloġġ mhux dejjem ingħata l-ħabel fi żmien il-gwerra U xi drabi meta kellu xi ħsarat. Kellu jkun il-krib ta' Karmenu s-sagristan li qanaol lil Tonv Bugeja li jagħmel din l-opra, opra li tista' tgħidilha opra moħbija iżda li solviet din it-tbatija kollha li diga' rrokuntojt. Fil-ktieb programm tal-Festa 1997, maħruġ mill-grupp Ħidma San Publiju, Tonv Bugeja. jirrakonta din il-biċċa xogħol ġenjuża tiegħu. . $ 'Dorba ġie fuqi: — ŻŻ2 Karmenu. s-sagristan u qalli: Ton ara tagħmilx xi ħoga għax ma' niflaħx nitla' u ninżel aktar mat- toraġ biex nagħti habel lill- arloġġ'. Ħsibt fuq dok li qalli Karmenu u għedt 'Kos sewwa kieku kellu jieħu l-ħabel mill-kamra tas-siġġijiet u bdejt inberren f'moħħi kif dan il-pjan jista jseħħ. Għaddew xi sena U nofs u fl-aħħar kelli idea tajba ta' xjista jsir Seċjetà Frkarmenihe Lilkena b L SSIS L J TonV Bugeja mal-Mekkaniżmu ta' l-Arloġġ GIA Of Ghalhekk mort inkellem lill-Monsinjur Fenech li dak iż-żmien kien l-Arċipriet u ghedtlu b'dan il- proġett. Wora li semgħani qalli: 'Intik risposta aktar tara,' Xi ġimgħatejn wara l-Mons ghajjatti u qalli li kien ħa parir tekniku u qalulu li din il-haġa ma' tistax issir. Jien irrispondejtu li jien kont konvint li din setgħet issir. Il-Mons qagħad jahseb naqra u qalli 'O.K,, tista' tibda', u hawn bdiet tahdem il-providenza tal-Mulej. Biżżejjed ngħid li l-muturi wahedhom kienu jqumu LMABO, barra aċċessorji ohra li kellu bżonn. Somma li l-knisja taghna f'dak iż-żmien ma' setgħetx taffordja. Imma Alla ried li Charlie Camilleri laqqaghni mal-habib tieghu Michael Vella (illum habib tiegħi wkoll u dan issupplixxieni b'hafna materjal li minnu stajt nahdem il- magni ta' l-arloġġ. ix-xogħol attwali beda f' Diċembru ta' l-1983 fil-hanut ta' Charlie fejn konna niltaqghu dak iżżmien u hemm bdejna nirmuntaw il-magni fuq 'plates' tal-hadid. F'dan ix-xoghol kelli l- ghajnuna ferm siewja Minn Charlie, Tonv Debattista, Tonv Formosa u Mike Vella, li minghajrhom żgur li kienet tkun impossibli li nkompli ghax l-uġiegh ta' ras ma naqasx, imma l-inkoraġġament u xi ċajta wkoll ma' naqsitx min-naħa taghhom u dan minbarra l-ghajnuna fiżika, Meta tlestew il-magni, balet l-fażi l-oktar skabruża tax-xogħol. dlik li nirmuntaw il-magni ta' l-arloġġ minghajr ma' mMIissulu xejn mill-oriġinalita' tieghu. Dan ix-xoghol dam sejjer erba' xhur u wara li tlesta bdejna nahamu fuq il-parti elettrika tal-proġett li kienet tikkonsisti fi switch boara' li min fuqu stajt nkun naf x'inhu jiġri fl-orloġġ, bhal per eżempju jekk il-'clutches' dahlux jew le u dan ried jiġi kkumnikat mal-magna ta' l-arloġġ. Bl-għajnuna f'Alla dan ix-xoghol tlesta wkoll u fl- l ta' Ġunju ta' l-1984 ghafast is-'switch' li permezz tieghu możżri telghu ghall-ewwel darba bl-elettriku. Kien jum ta' ferh u sodisfazzjon ghalina li hdimna fuq dan il-proġett li rojnih jintemm b'suċċess'. Illum 13 il-sena wara l-arloġġ bhal Johnnie Walker ' is still going strong'. Bla dubju, Bugeja kien ferm umli f'kitbietu u ma' setax ifahhar lilu nnifsu ghal din il-biċċa xogħol (opra kbira) li mexxielu jaghmel . Jien li hdimt mieghu f'hafna xogħolijiet ohra fil-knisja u l-hitan taghha, irnexxieli niskopri t-talenti li Tonv Bugeja hu mżejjen bihom. Nhar it-Tlieta l-1 ta' Ġunju li ġej din l-opra tkun ghalqet ghoxrin sena li saret. L-ARLOĠĠ FINTA Fil-bidu ta' dan l-artiklu ktibt li ġo dan l-arloġġ finta qed ifakkar ġrajja ta' meta kienet int- i Seċjetti Pitarmentikia Diilkena b. L SSIS Fil-ktieb Programm tal-Festa ppublikat mill-Grupp Hidma San Publiju, qed jidher artiklu tieghi bl-isem 'MANIFESTAZZJONIJIET NAZZJONALI FIL-FURJANA FIS-SEKLU XX' u bhala prepard- menti nhar l-Erogha 22 ta' Jannar li ghadda, festa liturġika ta' San Publiju, filghodu konna fis- sagristija qed nagħżlu xi ritratti tal-manefestazzjonijiet ll saru quddiem il-knisja biex jidhru fl-artikolu li semmejt u dak il-hin ġie Dun Ġużepp Borg Micallef li fil-Furjana jafu kulhadd. L-ARLOĠĠ TAX-XITAN Dun Ġużepp, qabad wiehed mir-ritratti f'idejh u wara li qaghad ihares lejh, rrokuntalna li darba meta kien l-Indja ra ktieb b'ritratt ġo fih tal-faċċata tal-knisja Arċipretali taghna ippublikat minn wiehed studjuż ta' l- arloġġi li jghid li l-knejjes jaghmluhom b'żewġ arloġġi appos- l ta biex ihawdu lix-xitan. w B'kumbinazzjoni tlitt ijiem wara minn dan ir-rakkont ta' Dun Ġużepp, f'wahda mill-gazzetti lokali kien hemm artiklu li qabel kelma b'kelma ma' dak kollu li kien irrakontalna d-Dun. 'BIEX IHAWDU LIX-XITAN LI JDUR MINN POST GHALL-IEHOR, IL- KNEJJES GHANDHOM ŻEWĠ ARLOĠĠI FIL-KAMPNAR TAGĦHOM. WIEHED JAQRA L-HIN VERU U L-IEHOR JINSAB HEMM BHALA DEKO- RAZZJONI U B'ĦIN HAŻIN. SKOND IT-TRADIZZJONI MINĦABBA F'HEKK IX-XITAN JIĠI MQAR- RAQ U PERESS LI MA' JKUNX JAF LIEMA HU L-HIN PRECIŻ, MA' JKUNX JISTA' JIĠBOR L-ERWIEH TA' DAWK LI JKUNU QED IMUTU ' Int qarrej, emminta din72……. Ghax jien kittieb ta' dan l-artikolu m'emmintix.