Tifkira Ta' għeluq L-alf u disa' mitt sena Mill-miġja Ta' San Pawl F'Malta, L-ART IMQADDS QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAHRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Is-Sitt Sena LULJU - SETTEMBRU, 1960 Għadd 3 X'FIH DAN IL-GĦADD Jeħtieġ li Nafuhulul (Id-Direzzjoni) … ii fil $ ġe el ik 65 L-EwwEeL TAQSIMA — DAWL Il-Martri ta' Damasku (Fra Nikol O:F.M.) …. ti ii fa 483 iet 66 T-Risq ta' Jiem il-Ġimgħa À A kt Ż.3 72 Tttra Apostolika tal-Papa Ġwanni 'XXII Lill 'Ġetteral Pal l-Ordni Franġiskan … Ġi, ka Ai 78 Minn Geriku għal Baħar il Mejjet, (Dun. Tahons e). set i ġia 15 L-Arpa ta' David ŻU ĦT Ir-Tienr TAQSIMA — ĊENTENARJU Kien S. Pawl Raġel f'Saħħtu' (P.P. Sazqon) bida 78 Fejn Niżel Malta S. Pawl … ka ke 79 Il-Grotta ta' S. Pawl tar-Rabat … i ie nia ie ii ħsu 273,188. L-Istorja ta' San Pawl ż tik ES a e Aid sia a a €0 Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa taa ii ġid ad fi żi jeġġ ser 95 Requiescant in Pace … £ i A ka ġe l ii di ka, 96 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il Bet. Is-sejħa ta' niesna l-bikrija, mid-din għajsi tal-Kanghanin għad-Din ħelu ta' Ġest Kristu, tixbaħ wisq lis-sejħa ta' San Pawl, mid-din aħrax tal-Lhud għad-Din ħiemel tal-Iben t'Alla. San Pawl ma qalebx għad-Din Nisrani għax qagħad jaħseb u jifhem kemm kien minnu t-tagħlim. tal- Evanġelju, anqas għax talab dawl 'l Alla li jgħarrfu a'kellu jagħmel; imma kif stqarr huwa n-nifsu, għax Ġest: Kristu, minn rajh, qabdu u ħatfu fit-triq ta' Damasku, u mill-akbar għadu tiegħu, għamlu, l-akbar ħabib. Ġest ħares lejn qalb San Pawl. Taħt l-imġieba ħarxa u demmija tiegħu, lemaħ qalb safja u mħeġġa, u dik il-qalb riedha għalih, għax fis- sewwa kienet tiegħu. U dik il-ħeġġa ried jinqeda biha, f'dak l-ewwel żmien, biex jixgħel id-Dawl tad-Din Nisrani fl-artijiet ta' ma' dwar il- Palestina. Hekk ukoll kienet is-sejħa ta' Malta. San Pawl kien sejjer għal xogħlu Ruma, imma Ġesti raġa' qabdu, bla ma saqsieh, u ġiebu Malta. San Pawl kien qal lil baħrin biex ma jitilqux minn Marsa-l-Ġmila, fi Kreta (Atti, XXVII, 10-11), imma Ġest ġebilhom fehma oħra biex joħorġu minn hemm, u hekk kif ħarġu qajjem ir-riħ u l-baħar, li ħatfu l-ġifen bin-nies ta' fuqu, u ddli ġebuh Malta. Bħal ma Ġest fil-Ġetsemni qal lill-Alla: fM'hux li rrid jien isir, żmma li trid Int,' hekk, bil-maqlub qal lil Pawlu: €M'hux li trid int isir, imma li rrid Jien L' Il-ħniena għal dik il-qalb ta' rieda tajba (moħbija taħt imġieba żorra) li ġiegħlet lil Ġest jaħtaf lil San Pawl fit-triq ta' Damasku, ġiegħlitu mill- ġdid jaħtfu mill-baħar ta' qrib Kreta u jġibu Malta; ħalli jixgħel fost l- imsejkna niesna n-Ndr li jsaħħan u jdawwal tad-Din Nisrani. Kemm kienu nies ta' qalb tajba l-Maltin ta' dak iż-żmien, jidher ċar mill-ħniena li wrew għal meħlusin mill-għarqa. Għax ma qagħdux jibżgħu għal ħatab li kellhom merfugħ għax-xogħol, imma ħarġuh, u ħarquh bil-qalb it- tajba, bla ħadd ma qalilhom, biex jaħju lil dawk li kienu fil-ħtieġa. U kemm. kellhom f'moħhom il-ħsieb tas-sema, jidher ukoll, għax malli lil San Pal gidmitu l-lifgħa, mill-ewwel ħasbu li dak kien għedieb Alla. U meta raw li ma ġralu xejn, ma qalux li kien saħħar, imma li kien xi alla li niżel mis-sema. Il-bidla ta' San Pawl mill-ħażin għat-tajjeb, ġrat bi ħsieb ħanin wieħed ta' Ġest, bħal ma ġrat il-bidla mill-ħażin għat-tajjeb ta' niesna l- bikrija. San Pawl għaraf il-ġid u l-imħabba ta' Ġest għalih, u ħallsu, xogħal b'xogħol u għożża b'għożża. Għal Ġest ġera mad-dinja, inħaqar u bata, u ħamel kull xorta ta' hemm: ġugħ u għera; ħabs u swiàt; taħġir u għarqa, u fl-aħħar il-mewt. Kien raġel San Pawl, għaw għaraf il-ġid u ħela ħajtu 'biex iħallsu. Hekk għamel, għax hekk kien jixraq ta' bil-ħaqq. U aħna l-Maltin, w'sejrin nagħmluf Ma għandniex, bħal San Pawl, nagħrfu l-ġid u l-ġiħ, li għamel magħna Ġestif Ma kienx jewilla ġiħ kbir għalina, li Ġesti jisraq lil San Pawl minn Kreta, gżira kbira u mrawwma, u jġibu Malta, gżira żgħira u barbrija2 Le l Jeħtieġ li nuruh lil Ġest. kemm nafuhulul U jekk ma nagħmlux hekk, ma nkunux irġiell L-EWWEL TAQSIMA — DAWL IL-MARTRI TA' DAMASKU (EGHLUQ L-EWWEL MITT SENA) Sa ftit fuq il-mitt sena ilu, l-Insara li kienu jgħixu fl-artijiet tat-Turkija, ma kellhom ebda jedd ta' beltin, jew ċittadini tal-pajjiż. Kienu jinżammu ħajjin biss bħala nies maħmiila, għax jagħmlu xi ħaġa tal-ġid, bħal ma jinżamm ħaj ħmàr, jew żiemel, jew baqra; l-Insara Ewropin li kienu jgħammru hemm, kienet taqbeż għa- f'Pariġi, fit-80 ta' Marzu tas-sena 1856, das-Sultan kellu, għad li fuq il-qalb, ixandar il-Kostituzjoni l-ġdi- da, li biha n-nies kollha ta' taħt il- ħakma tiegħu, Misilmin u Nsara, kel- lhom xorta waħda jeddijiet u dmiri- jiet bħal xulxin. Il-Misilmin, l-aktar dawk li jgħidu- lhom Druż, dil-ħaġa, li l-Insara jku- Patri Manwel Ruiz, qatgħulu rasu fuq l-artal, qatluh bid-daqqiet ta' mannara. mannara wkoll. Patri Pietru Soler, miet bid-daqqiet ta' sejf. lihom Franza, u l-Insara Griegi kien jaqbeż għalihom il-Kzàr. Xi ftit Ġer- maniżi li kien hemm, kien jieħu ħsieb iħarishom il-Kaiser. Imma l-Imsejkna Insara Għarab ma kellhom lil ħadd, li kellu d-dmir u l-jedd, li jħàmi għalihom. Fi żmien il-bidu tal-ħakma. tas- Sultan Tork Għabd-el-Meġid, bis-saħ- ħa u l-indaħil tal-ħakmiet tal-Ewro- pa, dan il-jasar naqas. U bir-rassa tagħhom ukoll, fit-Trattat li kien sar nu magħduda bħalhom xorta waħda, ma setgħux għaliha. U r-Rjus il-Kbar tad-Din tagħhom mill-Mekka, bdew iħarrxuhom ħalli joqtlu lill-Insara kollha, jew kemm jistgħu minnhom, biex il-jeddijiet jibqgħu bħal ma kie- nu qabel, tal-Misilmin biss. Il-għidut beda ftit ftit jimxi, u l- Misilmin jitħarrxu dejjem aktar. Meta raħal, jew belt, jissaħħan sew- wa, jinbagħtu nies minnu ħalli jsaħ- ħnu lin-nies ta' xi mkien ieħor qrib tiegħu. It-tixwix beda jikber, l-ak- tar fil-pajjiż ta' Libnàn, fejn kien hemm kotra kbira ta' Nsara Għarab Maronija. Beda jistama' li qiegħed isir il-qtil. Il-qtil għall-ewwel kien ftit u fuq l-iġbla, imma ma damx ma niżel ukoll fil-bliet tal-isħla u l-wet- għat. Il-Pulizija Torka billi kienet magħmula minn Misilmin, kienet tagħlaq għajnejha, l-aktar għax is- Sultan kien ħareġ dak il-bandu fuq il-qalb. Għalhekk l-Insara kollha kie- nu qegħdin jgħixu f'biża' kbir u taq- tiq il-qalb, l-aktar f'Libnàn u fis- Surija. jem kienu jinsabu familji sħaħ ġew- wa darhom maqtula. F'Damasku qtajja' ta' Misilmin kienu jieqfu fit-toroq, iħażżu fl-art salib, u lil kull nisrani li jgħaddi minn hemm, kienu jqabbduh jirfes fuqu. Wieħed mix-xjuħ 'tal-Misilmin kien jidher idur mal-belt, b'kelb kbir mar- but minn ħanniqtu u f'għonqu mden- del salib, u qtajja' ta' tfal żgħar u mdaqqsin jgħajjtu warajh: ''Ma eħ- la… ma eħla… ma eħla… debħ in- Nasàra f'' (jiġifieri: Kemm hu ħelu, kemm hu ħelu, kemm hu ħelu qtil l-Insara 1) Patri Nikola Alberca, qatluh b'tiri ta' pistola. Fra Franġisk Pinazo, weħtuh minn fuq il-kanpnar. mejh. Id-damdim tal-kanuni tal-Misilmin fil-bidu tar-Ramadàn tas-sena 1860 kien jittieħed bħala t-tokki tal-ago- nija tal-Insàra. Bħal ma aħna l-Mal- tin fil-Gwerra li għaddiet meta konna nisimgħu n-nafra, jew serena tnew- — waħ, konna ngħidu: ''min jaf jaħas- ra, min sa jmut L hekk ukoll l-Insara tas-Surija, meta kienu jisimgħu l-ka- nun jispara għat-tislija tal-Misilmin fil-għaxija, kienu jgħidu: ''min jaf dal-lejl min fostna sa jisfa maqtul F' U hekk kien ikun, għax fil-għodu dej- Patri Nikanor Ascanio, qatgħulu griż- 8. Fra Ġan-Ġakbu Fernandez, neħtuh minn fuq il-kanpnar ukoll. Id-Dejr tal-Franġiskani ta' Bab Tuma, kien sar il-maħrab ta' għadd kbir ta' Nsara mbeżżgħa. F'dak id- Dejr kien hemm tmien Franġiskani, li kienu lil dawk l-Insàra iqaddsul- hom u jqarbnuhom, u jfarrġuhom mill-aħjar li jistgħu. Imma darba waħda, wieħed Lhudi li kien jaħdem f'dak id-Dejr, u li l-Franġiskani kie- nu waqfu miegħu wisq drabi, lil Misil- min urihom minn fejn setgħu jidħlu bil-lejl, minn bieb żgħir li kien hemm moħbi; u huma tassew daħlu, u hekk bdiet it-taqtiegħa tal-biża', mis-7 sal- 11 ta' Lulju, tas-sena 1860. PATRI MANWEL RUIZ Is-Superjur tad-Dejr, Patri. Manwel Ruiz, kien waħdu fil-knisja, għassa tas-Sagrament. Imma meta sama' lil qattiela Druż ġejjin għan-naħa tie- għu, b'għaġla kbira tqarben bl-ostji kollha kkunsidrati li kien hemm, fit- Tabernaklu biex ma jaqgħux f'idej- hom. Malli l-qattiela waslu, ''Ja kelb V' qalulu, ''jew taqleb Mislem issa-issa, jew naqtgħulek rasek F' Patri Ruiz medd rasu fuq l-artal u il-lingwa Għarbija. Meta tgħallimha mhux ħażin, beda jgħallem it-Tagħ- lim Nisrani lit-tfal żgħar, u hekk ak- tar tħarreġ fiha. Kien kappillan f'Ramleh, f'Ġaffa, u f'Damasku u dam kappillan b'kollox disa' u għox- rin sena. Kien minn tagħna, ċajtier u dħuli, u daqs kemm kien ħanin ma' dawk li jitolbuh. l-għajnuna, il-Għa- rab kienu qalgħuhielu Abuna Sabar, jiġifieri ''Patri Paċenzja.'' IL-ĦABIB TAL-GĦARAB Patri Karm Volta kien il-kappillan ta' tal-Parroċċa Damasku. Id-Dejr u l-knisja tal-Franġiskani f'Damasku. Jidher il-kanpnar li minn fuqu d-Druż xeħtu ż-żewġ ajkijiet Franġiskani. qalilhom: ''Hawn ħi rasi, ħà, aqtgħu- ha l U hekk għamlu; u l-artal ixxar- rab b'demmu u hekk ukoll il-ktieb tal-Evanġelju li kellu f'idu. Patri Ruiz kien twieled f'pajjiż fi Spanja, jismu San Martin de las Ol- las. Daħal Franġiskàn meta kien għadu żgħir ħafna, u meta qaddes ried imur jagħmilha ta' Missjunarju. Meta kellu tmienja u għoxrin sena mar il-Palestina u qabad jitgħallem twieled fis-sena 1808 f'pajjiż jismu Real de Candia, fi Spanja, f'żogħżitu kien mgħallem tajjeb l-iskola u mħej- ji għal kull xorta ta' ħajja. Imma meta kellu tnejn u għoxrin sena, ħal- la kollox u daħal Franġiskan, u fis- sena 1881 telaq lejn l-Art Imqaddsa u sar kappillan tar-raħal żgħir ta' Għajn Karem, u wara għadda għal Parroċċa aktar kbira ta' Damasku. Bis-saħħa tiegħu l-Insara ta' hemm żdiedu, u x-xogħol żdied ukoll; bix- xogħol saħtu naqset, għalhekk kellu jitlob li jibgħatulu lil xi ħadd jgħinu, : għad li kien għad kellu biss sebgħa u ħamsin sena. Kien maħbub u. miġ- jub minn kulħadd, saħansitra mill- Misilmin. Waqt li l-qattiela ġew għa- lih, kien qiegħed jgħallem l-iskola. Wieħed Mislem. Durżi, malli rah tah daqqa u tefgħu fl-art. Żewġ Misilmin oħra ħbieb tiegħu, refgħuh u bdew iżiegħlu bih u jħajjruh jaqleb Mislem. Imma hu berraq għajnejh u b'kemm kellu nifs għajjat: ''Qatt F' Għalhekk il-qattiela temmewlu ħajtu bid-daq- qiet ta' mterqa. Patri Engelbert: Holland huwa l- waħdini li ma kienx Spanjol fost ir- Rhieb Martri ta' Damasku, Kien twieled fis-sena 1827 f'Ramsau, l-Aw- strija, iben ta' nies mogħtija għal — knisja. Kien ta' moħħ tajjeb wisq fuq ruħu u ħafif biex jifhem. Darba waħ- da l-Isqof mar iżur ir-raħal u kif għa- raf x'tifel kien, daħħlu jitgħallem fis- seminarju, bla ma jħallas ħabba, bit- tama li jlaħħqu qassis. Imma dana ma felaħx għal egħluq tas-seminarju, u hekk wara erba' snin raġa' mar għand niesu. Darba ra għaddejjin mit-triq żewġ Franġiskani u ssaħħar għalihom, u l-għada ħalla kollox u mar daħal magħhom. Malli qaddes, talab li jibgħatuh għal Missjoni, u għal dan beda jit- għallem il-Għarbi, u malli qabad mhux ħażin, bagħtuh jgħin lil kap- pillan ta' Damasku, Patri Karm Vol- ta. F'dan ix-xogħol dam għal ftit snin, imma l-imġieba ħelwa tiegħu ġiegħelet lin-nies ta' dik il-belt ilaq- qmuh Abuna Malàk, jiġifieri Patri Anġlu. Lil dan ukoll il-qattiela qabduh u qalulu li jekk ried jibqa' ħaj kellu bla nuqqas jaqleb Mislem, inkella joq- tluh. Patri Malàk weġibhom: €X'għamiltilkom jien biex toqtluni F'' €Xejn ma għamiltilna weġbuh, ċimma noqtluk għax int Nisrani.' Hawn jien, melal' raġa' huwa. €Għax jien Nisrani, immut bil-ferħ F' U mal-kelma neħħewlu ħajtu. Twieled f'belt jisimha Lorca, fi Spanja, fis-sena 1827 u sar Franġis- kan meta kellu disgħa u għoxrin. sena. Minn dejjem kellu xewqa li jidħol raheb, imma għal ħaġa jew oħra dana ma seħħlux, qabel daż-żmien, Sa minn qabel ma sar raheb, kellu mħab- ba kbira lejn il-faqar, u għalhekk meta kien jaħdem, kemm il-darba riedu jżiduh fil-paga u huwa ma riedx. Kien iħobb il-ġabra u s-skiet u t-talb u drabi kien jgħaddi ljieli sħaħ fit-talb 'l Alla. Kien twajjeb hekk, li ftit snin wara li daħal ràħeb kien magħdud b'li jistħoqqlu li jieħu l-qud- diesa. U malli ħadha, talab u qala' li jmur l-Art Imqaddsa fejn kien qie- għed jistennieh il-Martirju. Dan ukoll meta ġew fuqu l-qat- tiela kien qiegħed jgħallem l-iskola. Għall-ewwel dawna rieduh jgħidilhom fejn ir-rhieb kellhom moħbija l-flus, li l-Misilmin kienu jaħsbu li għand- hom. Meta ma. setgħu jieħdu xejn minnu, għax ma kienx hemm x'jieħ- du, qalulu: ''Bil-ħaqq, inti Nisrani l Isa, aqleb Mislem, għax jekk ma taq- lebx noqtluk f' €Jien nisrani, u Nisrani rrid nibqa' sal-mewt L' weġibhom, u hekk kien, għax dak il-ħin qatluh. Dan huwa l-aktar wieħed żagħżugħ fost il-Martri rhieb ta' Damasku. Twieled fis-sena 1880 u meta kellu ħamsa u għoxrin sena, daħal Fran- ġiskan. Kulħadd kien jafu bħala ràheb safi, dħuli u twajjeb, mogħti għal karità. Waqt li d-Dejr u l-knisja kienu jinħarqu, wieħed qattiel inte- baħ bih, kif kien moħbi jitlob 'l Alla, fit-tarf tal-kurridur. Dan għajjat lil sħabu u l-qattiela kollha ġrew għal fuqu u qalulu: ''Ara x'sa tagħmel. Jew taqleb Mislem, jew il-mewt f' Weġibhom: 'Elf darba l-mewt, im- ma qatt ma niċħad lil Kristul' U Mal-kelma naxruh mejjet fl-art. Dan ir-raheb twieled f'Alpuente, fi Spanja, iben ta' familja mill-aktar foqra tar-raħal. Għadda tfulitu u Meta fi Spanja tkeċċew ir-rhieb, kellu jarġa' jitlaq għad-dinja, imma sab xortih billi daħal sagristàn fi knisja. Fis-sena 1848, qala' li jsiefer lejn l-— Art Imqaddsa fejn għadda snin fix- xogħol u l-għemejjel tal-ħniena. Meta kellu sittin sena u ma baqax jiflah, talab il-għajnuna u tawh ajk ieħor jgħinu, li kien fra Ġan-Ġakbu Fernan- dez. Iż-żewġ Franġiskani dejjem għe- nu lil xulxin u l-aktar waqt is-siegħa tal-Martirju. Telgħu jistaħbew ġew- wa l-kanpnar fejn sabuhom id-Druż. In-nies rawhom, minn fuq il-bjut, jix- teħtu għar-rkubtejhom jitolbu maħ- fra għal dawk li kienu sa joqtluhom. Il-qattiela kissrulhom is-sinsla ta' Il-knisja tal-t'ranġiskani f'Damasku, minn' ġewwa, Jidher l-artal li fuqu d-Druż qatgħu ras Patri Manwel Ruiz. żogħżitu jirgħa n-nagħaġ; safa ltim meta kellu tnaxer sena u mar joq- għod mal-parrinu tiegħu li kien raġel tajjeb għall-aħħar. Kiber u ried jiż- żewweġ, u kien għarus; imma f'daq- qa ntebah li kien hemm imħabba oħ- ra, wisq aqwa mill-imħabba tad-din- ja, li kienet l-imħabba t'Alla. Għal- hekk daħal Franġiskan. Meta kien raheb fi Spanja, għex aktar minn tlettaxer sena fix-xogħol u fit-tewba ta' xi ħaġa li kien għa- mel qabel daħal ràheb, li hu kien jgħid li kienet l-akbar dnub tiegħu. daharhom bil-mazza u xeħtuhom' minn fuq il-kampnar għal isfel, PATRI NICANOR ASCANIO Fix-xahar ta' Jannar tas-sena 1859, ġifen Spanjol xeħet l-ankri fil-port ta' Ġaffa. Fost in-nies li niżlu l-art minn ġewwa dgħajsa (għax dak iż-żmien u sa ftit snin ilu l-iġfien kienu jżommu 'l barra, għax quddiem l-art kien kol- lu biċċiet tal-blat) kien hemm erba' Franġiskani li malli waslu qagħdu għar-rkubtejhom u biesu l-art. Nikola Alberca, Patri Pietru Soler u Fra Ġan-Ġakbu Fernandez. Ħadd ma kien jobsor li sittaxer xahar wara kel- lhom f'dik l-art li niżlu fiha jxerrdu demmhom għat-twemmin ta' Ġesu Kristu. Patri Nicanor imma kien jaf, għax kienet ħabritu waħda soru qad- disa, il-Ven. Libes iċ-ċoqqa Franġiskàna meta kel- lu sittaxer sena, imma kellu jarġa' jinżagħha malajr ħtija tal-liġijiet li saru fi Spanja li għandhom ineħħu r- rhieb kollha. Għad li kien barra mid- Dejr, sab kif jista' jagħmel biex jib- qa' sejjer bit-tagħlim għal quddiesa. Il-ħerqa li kellu għal glorja t'Alla ġiegħlitu jxandar it-tagħlim ta' Kris- tu u jqàrar, u hekk iltaqa' ma' soru li ħabbritlu li għad jiġi jum li fih huwa kellu jmut martri. Wara żmien li dam fil-pajjiż tiegħu, telaq lejn l- Art Imqaddsa, fejn, għal kemm ma kienx għadu żagħżugħ, tah biex jit- għallem il-lingwa. Għarbija. Hemm kien mibgħut Damasku biex jitgħal- lem dil-lingwa fl-iskola ta' Patri Karm Volta, ma' Patri Nikol u Patri Pietru. Hemm f'Damasku, kif kien fl-isko- la qabdu wieħed Durżi u silet ix-xab- la u xejjirhielu fuq rasu. ''Jew taq- leb Mislem, jew noqtlok issa L qallu. Patri Nikanor ma fehmux kelma, im- ma basar x'kien qiegħed jgħidlu. Għalhekk urieh b'sebgħu s-sema u radd is-salib bil-għaġla, għax fehem li kien wasal il-jum li kienet ħabbrit- lu dik is-soru l-qaddisa. U d-Durżi qatagħlu grieżmu bil-ħanġar (stallett imgħawweġ). FRA ĠAN-ĠAKBU FERNANDEZ Dan il-Franġiskan twieled f'Moire, fil-Galizja, fi Spanja, fis-sena 1808. Meta kellu tnejn u għoxrin sena da- ħal Franġiskan, imma wara erba' snin kellu jarġa' għad-dinja ħtija tal- liġijiet li kienu saru fi Spanja li sem- mejnihom kemm il-darba; imma hu baqa' jgħix ta' Franġiskan, għad li mingħajr ċoqqa. Wara tlieta u għox- rin sena raġa' libes iċ-ċoqqa u telaq lejn il-Palestina. Hemm il-ħajja tie- għu bħala missjunarju damet bil- kemm ħmistaxer xahar, mgħoddija dejjem fis-skiet u fil-heba, u għal dan fuq ħajtu ftit hemm ħwejjeġ magħ- rufa. Kif kien hemm f'Damasku in-' qalgħet ir-rewwixta li qegħdin ngħi- du. Id-Druż sabuħ u għamlu għalih u qattgħuh bi sjufhom, imma ma mietx. Dan agonija sa fil-għodu, im- bagħad wieħed Mislem intebaħ bih u temmlu ħajtu b'daqqa ta' xibrija. Hekk, il-Martirju, kien qisu Għors fil-Familja, għal Franġiskani kollha li kien hemm fid-Dejr ta' Damasku. Demmhom kien imxerred kullimkien : fil-knisja, fil-mimxiet tad-Dejr, fil-bit- ħa u fl-iskola, saħansitra fuq il-kan- pnàr. L-Anġlu tar-Rebħa niżel mis- Sema, u lill-kull wieħed mir-Rhieb id- dielu Palma. ''Għad li bil- ġisem għajeb, bir-ruħ imma qiegħed magħkom'' (Kol. Dan il-kliem jaqbel li neħduh għalina l-Maltin, għax għad li San Pawl ilu nieqes minn magħna elf u disa' mitt sena, jidher li bir-ruħ kien dejjem magħna, iħares lil pajjiżna mill-għedewwa. IR-RIZQ TA' JIEM IL-GIMGHA Il-Fellaħin tal-Palestina, jiġifieri n-nies tar-rħula u l-bdiewa, jaħsbu li l-aktar jum riżqu tajjeb huwa jum il- Ġimgħa. Għal hekk nhar ta' Ġimgħa jitħamm'mu (jinħaslu ġisimhom kol- lu), imorru jżuru lil qrabathom, imorru jixtru mill-Imdina (l-Imdina jiġifieri Ġerusalem, kif isibuha n-nies tar-rħula tal-qrib), imorru jduru xi dawra u hekk. It-tiġijiet għandhom isiru nhar ta' Ġimgħa wara nofs in- har, u l-ħtin (it-taqsis tal-ġilda tas- subjien żgħar) għandu isir nhar ta' Ġimgħa fil-għodu. Is-Sibt riżqu ħażin. Nhar ta' Sibt m'għandekx tinħasel, l-aktar bis-sa- pun, Tagħmel sewwa ħafna jekk an- qas biss tħalli sapun ġewwa d-dar, li ma jinħaselx xi ħadd minn tiegħek u jiġrilu xi ħaġa. Ara tqassas difrejk nhar ta' Sibt, għax xi ħsara jiġrilek l Jekk imutlek xi ħadd nhar ta' Sibt, istenna li ftit wara jmutlek xi ħadd ieħor. Nhar ta' Sibt fil-għaxija għan- dek tmur iżżur il-mejtin, għax dik inhar ftit qabel inżul ix-xemx il-mej- tin ioħbub jaraw lil qrabathom. Il-Ħadd hu jum bla riżq. La għan- du riżq tajjeb anqas ħażin. Fih tista' tagħmel li trid, u ma għandekx tis- tenna u la ġid anqas deni. Nhar ta' Tnejn hu nhar riżqu taj- jeb, għax nhar ta' Tnejn twieled Mu- ħammed, in-Nebi tal-Misilmin. L-ak- tar nies tajba fost il-Għarab nhar ta' Tnejn u nhar ta' Ħamis isumu, għax f'dawn il-jiem is-sawm jiswa għal ġid tar-ruħ aktar milli f'jiem oħra. Nhar ta' Tlieta riżqu ħażin, Tixtri qatt xejn nhar ta' Tlieta, għax dak li tixtri ma tithenniex bih, għax issib min jgħir għalik u jixtieq jeħodhulek, u jekk ma jseħħlux jeħodhulek tal- anqas, jgħajjinhulek. Nhar t'Erbgħa hu nhar riżqu ħażin wisq għal morda. Qatt ma għandek iżżur marid nhar ta' Erbgħa, anqas issaqsi kif inhu, għax tkattarlu l-mar- da li jkollu, Ara li ma: tagħdabx għal xi ħadd minn uliedek u tidgħilu xi dagħwa nhar t'Erbgħa, għax dik id-dagħwa tasallu. il-Ħamis huwa nhar riżqu tajjeb ukoll, bħal nhar ta' Tnejn xorta waħ- da. Hemm min jgħid li nhar ta' Ħa- mis tajjeb ħafna biex tagħmel il- għors tat-tieġ fih. Is-sawm u l-għaj- nuna lil imsejknin huma milqugħa minn Allàh aktar nhar ta' Ħamis milli f'jiem oħra. Ei apethanete sun Khristo apo ton stikheion tou kosmou, ti os zontes en to kosmo dogmasizesthe' ''Jekk intom mejtin ma' Kristu għal ħajriet tad-dinja, għax tqisu bħalli kieku għadkom ħajjin fid-dinja f'' (Kol. La darba n-Nisrani għandu jqis ruħu mejjet għad-dinja, jiġifieri jagħ- ti hemma jew importanza biss lid-dinja l-oħra, mill-ġid ta' din id-dinja ma għandux irid aktar milli dak li jkun ta' l-akbar ħtieġa. x ċ x it Blepete tous kakous ergatasl ''Ħarsu ruħkom mill-klieb. Ħarsu ruħkom minn dawk li jagħmlu d-deni f' (Filippin, III, 2). Dawk li jgħamlu l-ħsara lill-għajrhom, San Pawl ixebbaħhom mal-klieb, għax il-klieb huma għajjurin għal xulxin, u minn hu qawwi l-iżjed jgħak- kes li min hu dgħajjef. ITTRA APOSTOLIKA TAL-PAPA GWANNI XXIII LILL-GENERAL TAL-ORDNI FRANĠISKAN (F'egħluq l-erba' mitt sena minn meta r-Rhieb tal-Art Imqaddsa marru jgħammru għal kollox fid-Dejr ta' San Salvatur, f'Ġerusalem). Lill-Maħbub Ibni Agostinu Sepinski Ġeneral tal-Ordni tar-Rhieb Minuri, Saħħa u Barka Apostolka. Il-Knisja Kattolka, b'ħeġġa barra- nija u b'qima. l-aktar kbira, f'kull żmien kellha għal qalbha l-Imkejjen Imqaddsa, fejn twieldet ir-Reliġjon Nisranija. U l-Insara, b'ġibda ta' mħabba, dejjem: qiesu dawk it-Tif- kiriet tat-Twelid, tal-Ħajja u l-Mewt tal-Feddej tagħna bħala egħliem tar- Rebħa ta' Sidna (S. Ġrolmu, Ittra 46). Għal hekk m'hux ta' min jinsa dak li hu ta' tifħir għal uliedek, ja Maħbub Ibni, li wara li ndaħlu għal ksib ta' dawk l-Imkejjen, tħabtu bil- wisq u ġarrbu minn kollox biex jib- qa' sħiħ u le ma jiġġarraf, dak li huwa tassew l-akbar Patrimonju tal- Insara kollha. F'dan it-tisbiħ, imniżżel b'kitba tad-deheb fl-istorja tal-Knisja tfak- karkom bla dubju, ma' tul dis-sena, ġrajja oħra mill-aqwa jiġifieri: egħ- luq l-erba' mitt sena minn meta r- Rhieb Franġiskani waqqfu fis-sedqa l-qagħda tagħhom ewlenija fid-Dejr ta' San Salvatur fil-belt ta' Ġerusa- lem. Ma jistax jonqos li dan ma kienx ta' faraġ kbir għar-Rhieb Franġiska- ni, wara li tmien snin qabel, b'sogħba kbira ta' qalbhom, kienu mkeċċijin : mill-qagħda tagħhom fl-Imqaddes Ċe- naklu; u kien ħlas mistħoqq ta' bil- 'ħaqq lis-sħiħa rieda tagħhom, li biha u la l-ebusija tax-xogħol, anqas it- tiġrib tal-ħajja ma qatgħulhom qalb- hom li ma jwettqux u jtemmu sewwa dmirijiethom. Trid tiġbed fit-tul biex issemmi l-ġid kollu li sar minn dik inhar sal-lum, jiġifieri mit-twaqqif tal-Qagħda l-ġdida. tal-Franġiskani, ġid li sar m'hux biss fil-Palestina, im- ma wkoll f'artijiet oħra tax-Xerq il- Qarib. Irridu ngħidu dawk l-egħmej- jel t'Apostolat u ta' karità u wisq ħidmiet oħra, li f'dawk l-inħawi kie- nu maħluqa mill-Franġiskani, u li bi- hom il-lum aktar infirex il-wisa' li fih il-Knisja tista' twettaq ix-xogħol fejjiedi tal-qadi tagħha. Għal hekk, minn għalina, ja Maħ- bub Ibni, jaqbel li dawn il-ġrajja jku- nu mfakkra minnkom kif jistħoqqil- Mulej li jista' kollox, kemm ukoll biex ir-Rhieb tal-lum jitħeġġu dejjem aktar biex jimxu fit-triq ta' dawk ta' qabilhom. Imqanglin mill-ġrajjiet tal- Franġiskani ta' qabilhom, li għal dan ix-xogħol xerrdu demmhom u ħlew ħajjithom, sħabek jifhmu aktar kemm hija kbira din is-sejħa tagħhom, u kemm ġid tista' tittama minn għand- hom il-Knisja Nisranija. U hemm ħaġa wkoll li f'dan il-waqt fuq kollox jeħtieġ li niċċaraw sewwa. La darba qegħdin insemmu il-ħidma kbira tal-Ordni Tiegħek jixraq li nfakkru wkoll kemm nafuhielhom it- tjieba tal-Insara tad-dinja kollha, li bi ħrara kbira dejjem għenu, u għad- hom jgħinu ż-żamma. tal-Imkejjen Imqaddsa. Bil-qalb kollha Aħna nix- tiequ, ja Maħbub Ibni, li dawn il- għemejjel ta' għajnuna, m'hux le jonqsu, imma joktru u jkunu mħeġġa biex aktar jitkattru. Għal daqs hekk fil-waqt li ntennu l-istedina ta' thaj- jir li għamlu wisq drabi fuq dil-ħaġa l-Papiet ta' qabilna, ninqdew b'dan il-waqt biex inwettqu l-omra li amru l-Papiet Ljuni XIII u Beneditt XV li bihom irridu li f'kull Parroċċa ta' kull Djoċesi, tal-anqas darba fis-sena, jiġifieri nhar il-Ġimgħa l-Kbira jew f'jum ieħor magħżul mill-Isqof tad- Djoċesi, ikunu mfissra lill-Insara, u tkun mitluba l-karità tagħhom għal ħteġijiet tal-Imkejjen Imqaddsa (Aeta Apost. U fuq dan imbagħad irridu aktar inħeġġu, billi l-lum, ħtija taż-żmeni- jiet imwegħra, bħal ma kull ħadd jaf, il-għajnuniet ta' karità huma meħtie- ġa aktar milli kienu fiż-żmenijiet im- għoddija. Alla ħares li dawk l-opri u l-Istituzjonijiet li kienu mwaqqfa biex iżommu ħaj l-ispirtu Kattolku f'dawk l-artijiet, li fiż-żmenijiet mgħoddija swew wisq għal ġid tal-Knisja Kat- tolka, kellhom; ħtija tan-nuqqas tal- karità tal-Ġnus Insara, jitnaqqsu jew jiġu fix-xejn l Fuq kollox, Aħna, bil-ħeġġa kollha nitolbu lil Mulej biex jgħinkom u jħa- riskom; u jagħmel li bil-ħidma tagħ- kom, il-kawża tal-Imkejjen Imqaddsa tmur dejjem għall-aħjar. Għal daqs hekk bil-qalb kollha nixtiequ li bħa- la xhieda tal-qima ta' qalbna, tin- għata lil dak il-pajjiż, li fih l-Iben t'Alla sar bniedem, u minn fejn ħareġ ix-xandir tal-Evanġelju, u lilek, ja Maħbub Ibni, u lill-Ulied tal-Familja Franġiskana tiegħek, fl-Isem tal- Mulej, il-Barka Apostolka Tagħna. Mogħtija f'San Pietru, Ruma, fil- XVII tax-xahar t'April, nhar il-Qaw- ma ta' sidna Ġest: Kristu minn bejn l-Imwiet, fit-Tieni sena tal-Papat Tagħna. ĠWANNI XXIII, Papa. GAHAN U L-HBIEB Darba ltaqgħu xi erba t'irġiel, ħbieb ta' Ġaħan u ftehmu li jmorru jagħmlulu żjara, kienu hekk, xi s-sagħtejn ta' wara nofs inhar. Malli rahom Ġaħan saqsihom: ''Intom kiltu, jew ma kiltux f'' CTħabbelx rasek għalina, ''weġbuh dawk, ''aħna kilna.'' Qalilhom Ġaħan: ''Dnub jaħasra, li kiltul Kieku ma kiltux, kont nitmagħkom ikel li qatt ma kiltu bħalu fil-ħajja tagħkom f' Għadda xi xahar u dawk il-ħbieb infushom reġgħu marru jagħmlu żjara lil Ġaħan. Kif rahom Ġaħan raġa' saqsihom: ''Intom kiltu, jew ma. kiltux F' Dawk ftakru x'kien qalilhom l-aħħar darba għal hekk weġbuh: Le, il-lum ma kilniex F' Weġibhom Ġaħan: ''Dnub, jaħasra li ma kiltuxl Kieku killtu, kont nisqikom belgħa nbid li qatt ma xrobtu bħala fil-ħajja tagħkom f' MINN GERIKU GHAL BAHAR IL-MEJJET Ġeriku — il-belt ħienja, li għal sebat ijiem laqgħet fi ħdanha l-Arka tal-Liġi l-Qadima, u f'ħin: wieħed imsejkna, għax kemm il-darba l-ġlied u l-gwerer ġarrfuha — daħlitli hekk f'qalbi, li ma nistax ninsiehal Ħas- sejtni nitnikket meta ħtieġli nitbie- għed minnha. Imma ħallejtha lil Ġe- riku l-għażiża, u ġbidt bil-qajla għan- naħa ta' Wadi l-Qelt sa ma wasalt fir-raħal ta' Gàlgala, xi żewġ mili bgħid minn Ġeriku. Galgala tista' tgħid kienet l-ewwel maqdes tal-Art Imqaddsa, għax hemmhekk l-Arka tal-Għaqda l-Qadima damet għal sitt snin sħiħ. Hemmhekk ukoll, il-Ġens Lhudi għamel l-ewwel Għid il-Kbir tiegħu, wegħda. wara li daħal fl-Art Im- tal-Griegi Ortodossi msemmi. f'dil- kitba, li jinsab ħdejn il-Ġurdan. Ħallejt lil Gàlgala u bqajt miexi mat-trejqa li wasslitni sa Dejr Mar Juhanna, jiġifieri l-Kunvent ta' San Ġwann il-Għammiedi. Dan il-Kun- vent kien imġarraf imma fis-sena 1882 reġgħu bnewh ir-Rħieb Griegi Orto- dossi bħala tifkira ta' kemm dam jgħix hemmekk San Ġwann. Min hawn kien għad baqagħli biss xi erba' mitt pass biex nilħaq ix-xmara tal- Ġurdan. La tgħidx x'ħassejt ġewwa fija meta sibt ruħi quddiem dak l-ilma mqaddes li fih Ġest tgħammed minn san Ġwann. Imma x-xmàra hi twila ħafna, għal hekk l-ewwel ħsieb li jiġi f'moħħok ikun li tfittex l-imkien li fih tgħammed Kristu, Irkibna d-dgħajsa tal-Għarab jien u wieħed Franġiskan li kien għadu kemm wasal mill-Ġermanja biex itemm il-wegħda li kien għamel, meta kien kappillan tas-suldati Ġermaniżi fl-ewwel gwerra dinjija. Dal-Franġis- kan kien wiegħed 'l Alla li jekk jibqa' ħaj wara l-gwerra jmur l-Art Im- qaddsa u jgħaddi hemm il-bqija ta' ħajtu, għal kemm kien għad baqagħ- lu ommu ħajja. Il-qaddief beda jaq- def u jaqdef, sa kemm fl-aħħar qalil- na b'leħen ferrieħi: ''Hawn jingħad minn dejjem li tgħammed Kristu F' Hemmekk f'daqqa ir-Raħeb Ġerma- niż qabeż fl-ilma tax-xmara biċ-ċoq- qa b'kollox, u la tgħidx: x'qatgħa tagħni l Meta saqsejtu għaliex għamel dan, weġibni bid-daħka, għax hekk kienu jagħmlu l-ewwel Insara. Ftit wara tlajt mid-dgħajsa għal fuq ix-xtajta fejn darba nfetah is- sema, u r-Ruh t'Alla niżlet b'għamla ta' ħamiema fuq il-Messija, waqt li kien tiela' mill-ilma, u leħen il-Missier stama' jgħid mis-sema: Dan hu Ibni l-Maħbub, li bih nitgħaxxaq f' Hemmekk ix-xtut tax-xmira mgħottijin bis-siġar, għoljin u dej- jem ħadràna, sajf u xitwa, li l-Pelle- grini li jmorru hemm jistkennew taħthom mis-sirġa tax-xemx qawwi- ja. F'dik ix-xtajta fejn jitbewsu l-art u x-xmira is-siġar u x-xtieli mill- isbaħ jikbru ġewwa xulxin, dornu biex ifakkru minn ġens għall-ieħor l-imħabba Divina tal-Missier u l-Iben. Hemmekk ukoll ħdejn dawn is-si- ġar sbieħ hemm artal taħt baldakkin tal-ħaġar, mibni mill-Franġiskani għaż-żawwarin li jridu jisimgħu l-quddies u jitqarbnu fuq ix-xtajta. U ftit 'il ġewwa hemm ukoll kappella żgħira u Ospizju, ukoll tal-Franġis- kani, mibnijin ftit ilu, għal min ikun irid iqatta' hemmekk xi jumejn jew tlieta. It-Tużell bl-artal taħtu qrib xatt ix- xmara tal-Ġurdan u għadd ta' żaw- warin jisimgħu l-quddies. Xtaqt kieku jiena ngħaddi ftit jiem (m'hux siegħat biss) ħdejn dak l-Ilma Mqaddes, imma fid-dinja ma tistagħx tithenna għal żmien twil b'dak li jkun għażiż għalik. Għal hekk wara li bist ix-xtajta mbierka u raddejt is-salib b'subgħajja miblula fl-ilma tal-Magħ- mudija ta' Ġest, qbadt it-trejqa sa kemm wasalt sal-Baħar il-Mejjet. Il-Baħar il-Mejjetl Dan il-Baħar jissejjaħ mejjet għax ebda ħlejqa ma tista' tgħix fih imħabba l-imrar tie- għu. Ara kemm hu hekk, li l-ħut li jidħol. fih mal-ilma tax-xmàra, imut minnu fih, Saħansitra t-tajr iżomm ruħu bgħid minn dak il-baħar, għax dawk l-inħawi ma jsibx ilma ħelu x'jixrob. Il-Għarab isejħulu Baħar Lit (il-baħar ta' Lot), isem li jfakkar fil-qreda tal-biża' ta' Sodma u Gho- Ingħid għalija bqajt mistagħ- ġeb bis-safa tal-ilma ta' dan il-baħar, ċar kristall, u dejjem sħun, għal kemm fix-xitwa. Jien għomt fih, u kif intlaqt ġewwa l-ilma ħassejtni mer- rugħ il-fuq, fil-wiċċ, bħal biċċa sufra. Imma ma stajtx inżomm għajnejja miftuħin fil-baħar, għax bdew jaħar- quni wisq b'dak l-ilma mielaħ, U kif ħriġt mill-ilma ħassejt ġildi jaħaraqni u sàr aħmar nar, bid-demm li donnu ried joħroġ minnu. Ġismi kollu nkesa bil-melħ irqiq ileqq, donnu għabra tal-ħġieġ fina. Xtaqt kieku ninsafa bl-ilma ħelu, imma ma kien hemm imkien dik in-naħa. Ilbist u tlaqt mat-trejqa, fix-xtajta tal-Għarb ta' dak il-baħar. L-ewwel ma lħaqt kien Wadi n-Nàr, li minnu fix-xitwa jgħaddi l-ilma tal-wied ta' Cedron, u jitferragħ fil-baħar Mejjet. Bqajt sejjer u rajt Għajn Ġidi, qrib il-belt qadima ta' Engaddi, imsem- Il-Baħar il-Mejjet. La ħtit u la beb- biiw ma jinsab ġewwa fih, anqas siġar jew ħawia ma' dwaru… mija wisq żmien il-qedem għat-tjieba tal-inbit tagħha. Aktar 'l hemm rajt il-fdalijiet tal-fortizza ta' Masda, mib- nija mill-Qassis il-Kbir Jonata, u li ġewwa fiha fi żmien Titu, l-aħħar qawwa tal-Lhud sefgħet mitmuma. Bqajt miexi sa ma wasalt fil-wied ta' Siddim fejn darba kienu jinsabu l-bliet ta' Sodoma, Ghomorra, Adama u Seboin, li ħtija tad-dnubiet faħxin tagħhom sfaw meqruda minn xita ta' nar mis-sema, u miblugħin . fil- għomoq tal-baħar. It-tifkira ta' dawn il-bliet għadha tbażża' u twewer lil kull min jgħaddi minn dik in-naħa. U kemm ħwejjeġ oħra, sbieħ u tal- qedem, kelli x-xorti li nara b'għaj- nejjal U kemm nies jixtiequ jaraw- hom, imma ma jistgħu jaqtgħu xew- qithoml Għal hekk, hieni u ferħan, tlaqt mill-ġdid lejn Ġeriku u minn hemm, bil-karozza, lejn Ġerusalem, li fuqha nikteb darba oħra. L-ARPA TA' DAVID Meta David kien ħaj, qabel jorqod, kien idendel l-arpa ħdejn rasu. F'nofs il-lejl sewwa kienet tiġi r-Ruħ mis- sema, tonfoħ ħafit-ħafif fuq awtàr jew kordi tal-arpa, u jibdew idoqqu ħelu-ħelu. B'dak id-daqq David kien jistenbah, iqum, jaqbad f'idejh l-arpa u jibda jdoqqha u jgħanni b s għana. ta' tifħir 'l Alla. Imbagħad 77 jarġa' jorqod. Fil-għodu David kien iqum, ħafif bħal għażżiela, u qalbieni bħal qasad, biex jaħdem għal ġid tan-nies tiegħu. Wara żmien David miet, u issa jinsab mimdud rieqed ġewwa għar imħaffer taħt l-art fil-qalba ta' Ġebel Sijon. Ħdejn rasu għandu imdendla l-arpa. Meta jarġa jiġi fid-dinja Elija, David jarġa jqum, imma sa dak in- har jibqa' rieqed, sena wara sena. Darba kien hemm żewġt aħwa tewmin Lhud, tfal safja għall-aħħar, u riedu jqajjmu lil David. U ġew mill-bgħid ħafna; qasmu art u baħar u waslu Palestina. Telgħu Ġerusalem, marru Sijon, sabu l-għar ta' David u ttawlu fih. Daħlu, u kif daħlu laqagħhom il-Profeta Elija, xiħ, b'xagħar abjad kbir u leħja twila bajda. Qalilhom: ''Hawn x'ġejtu tagħmlu f'' Weġbuh: ''Ġejna nqajmu lis-sultan tagħna, David, ħalli jieħu ħsiebna u jmexxina f Qalilhom: ''Tbqgħu deħlin 'il ġew- wa, u fejn taraw kamra. bil-bieb mgħotti bi star tal-bellus aħmar, idħlu fiha. Hemm issibu lil David rie- qed u ieqfu wieħed kull naħa ma' ġenbu. Hemm buqar bl-ilma u żingla u ħarqa. Wieħed minnkom iżomm f'idu l-buqar u l-ħarqa, u l-ieħor iżomm iiż-żingla. Wara ftit tal-ħin, David jarfa' jdejh, u kif jerfagħhom tal-buqar isawwablu l-ilma fuqhom, u taż-żingla jilqa' l-ilma tagħthom. Kif David jaħsel idejh, tuh il-ħarqa biex jimsaħhom fiha. Imbagħad newwlulu l-arpa.'' Hakk għamlu ż-żewġt aħwa u daħ- lu 'l ġewwa. Sabu l-kamra u lil Da- vid rieqed fiha fuq sodda tad-deheb. Mal-ħitan tal-kamra kien hemm im- dendla l-għodda ta' David: sjuf u ħriebi, tarkat u sniesel, u x-xedd taż- żiemel tiegħu, ileqq bid-deheb u jlel- lex bid-djamanti. Iż-żgħażagħ qagħdu mitlufin iħar- su lejn dawk il-ġmelijiet kollha, u nsew għal fejn kienu daħlu. David fil-ħin tiegħu, rafa' jdejh, imma huma ma ntebħux. Raġa' niżżilhom u ra- qad, u ż-żgħażagħ tilfu newbithom l Għal hekk David, għad li ħaj għal dejjem, għadu rieqed. U jdum rieqed sa kemm żewġ żgħażagħ Lhud oħra, bla dnub u bla tebgħa, jerġgħu jsibu l-qabar tiegħu u jidħlu fih u jaħslulu jdejh malli jerfagħhom, darba kull elf sena. NATAN BEN ŻOĦAR Dil-mistoqsija tidher ftit u xejn għariba. Imma xejn mhu għarib li għandu x'jaqsam ma' S. Pawl. Im- qar l-iċken tagħrifa fuq S. Pawl għandna ngħożżuha b'imħabba kbira. Għalhekk illum nixtieq nagħti lill-qar- rejja xi tagħrif fuq is-saħħa ta' S. Pawl, mhux bħala kurżità, imma bil- ħsieb li nkunu nafu kull ma nistgħu nkunu nafu fuq S. Pawl. L-ewwel ħsieb li jiġina hu li S. Pawl kien raġel f'saħħtu sewwa. Liema bniedem seta' jterraq daqs kemm ter- raq S. Pawl jekk ma jkunx f'saħħtu sewwa' Eluf u eluf ta' mili mexa S. Pawl, xi drabi f'artijiet ħżiena għall- mixi u ħżiena għas-saħħa tal-ġisem, fis-sajf u fix-xitwa, fuq għoljiet u minn widien, nieqes mill-ikel u minn toqba fejn idaħħal rasu. U barra mill- mixi kemm tbatijiet oħra li hu jsem- mi fl-Ittri tiegħu. Liema bniedem jif- laħ ibati dawk it-tbatijiet kollha jekk ma jkunx f'saħħtu sewwa' Iżda S. Pawl stess itarrfilna xi kelma li ma kienx f'saħħtu ħafna. Lill-Korintin jiktbilhom li hu għallimhom 'b'nuq- qas ta' qawwa' (I Kor. 2, 8) li xi wħud jifhmu b'nuqqas ta' ħila, b'mis- tħija, imma ħafna oħrajn jaħsbu li S. Pawl kien marid u li kien igħallim- hom, għalkemm ma kienx jiflaħ. U biex kien marid S. Pawl7 Ma nafux. Ħafna għorrief jaħsbu li S. Pawl marad bil-malarja u kull tant kien jagħtih attakk bid-deni. Aktarx li kienet dil-marda li hu jsemmi fl-Ittra lill-Galatin (4, 18): ''Tafu li minn- ħabba marda xandartilkom l-ewwel darba l-evanġelju, u, għalkemm saħ- ħti dgħajfa, intom ma maqdartunix''. S. Pawl qabditu l-malarja fit-triq; kellu jieqaf f'art il-Galatin u, għal- kemm ma jiflaħx, xandrilhom l-evan- - ġelju. S. Pawl jerġa' jistqarr il-mard tiegħu fit-tieni Ittra lill-Korintin (12, 7) fejn igħid li kellu 'xewka f'ġismu'. X'kienet dix-xewka' L-għorrief ta' żmien ilu u xi ftit tal-lum ukoll jaħ- 'sbu li dix-xewka kienet dik il-ġibda ħażina li kull wieħed minna jħoss fih innifsu. Jiġifieri S. Pawl, bħall-bned- min kollha, kien iħoss fih dik il-ġibda — għall-ħażen li jħoss kull wieħed min- na. Iżda dit-tifsira hi mibnija fuq it- traduzzjoni ħażina tal-Vulgata Lati- na stimulus carnis 'miggieża tal- ġisem', fil-waqt li fil-Grieg għandna f'niggieża fil-ġisem' jew 'għall-ġisem'. Għalhekk l-Għorrief Griegi tal-Knis- ja, li kienu jaqraw il-Kotba Mqaddsa bil-Grieg, qatt ma fissru l-kelmiet ta' S. Pawl fis-sens ta' ġibdiet tal-ġisem. Dit-tifsira daħħluha l-Għorrief Latini li kienu jaqraw il-Vulgata Latina. Im- ma dit-tifsira, barra milli ma taqbelx mal-Grieg, qiegħda barra minn lokha kemm jista' jkun, Il-belt ta' Korintu kienet magħrufa għall-ħajja tagħha żienja; l-insara Korintin kienu jħos- su qawwija l-ġibdiet tal-ġisem u xi drabi, bħalma nafu minn kas ikrah li jsemmi S. Pawl (I Kor 5, l-5), kie- nu jaqgħu f'dawk id-dnubiet koroh taż-żina. X'kuraġġ kien jagħmlilhom S. Pawl meta igħidilhom li hu wkoll kien iħoss dawk il-ġibdiet ' Terġa' ma nistgħux ngħidu li S. Pawl, qabel jew wara l-konverżjoni, kien igħix skond il-ġibdiet tal-ġisem. Nafu biss li hu skond il-Liġi kien igħix ħajja bla ħti- ja (Fil. U l-Liġi kienet tikkun- dannahom id-dnubiet tal-ġisem. x-xewka fil-ġisem mhix il-ġibda għad- dnub li kull wieħed iħoss fih innifsu. 7 X'uħud jaħsbu li x-xewka fil-ġisem kien it-taħbit ta' S. Pawl fit-tixrid tal-evanġelju. Oħrajn. it-tingiż tal- kuxjenza għal li kien għamel qabel il-konverżjoni. Imma dawn il-fehmiet ma għandhom xejn xi jwettaqhom, u llum mhemm ħadd li jżommhom. Il-kotra l-kbira tal-għorrief illum igħidu li x-xewka fil-ġisem kienet mar- da u marda li tweġġa' bħal niggieża u bħal daqqiet ta' ħarta; kienet marda li tgħakksu u li kienet titilqu u ter- ġa' taqbdu u aktarx li kienet dil-mar- da li fixklitu u żammitu biex ma jmurx iżur it-Tessalonkin (I Tess. Issa jekk S. Pawl kien ibati b'xi marda, nistgħu nkunu nafu x'kienet 7 Le, ma nistgħux inkunu ċerti x'mar- da kellu S. Pawl. Tista' tgħid li kemm mard hawn, kollu waħħluh fuq S. Pawl. Min qal li S. Pawl kien ibati bl-uġigħ ta' ras; min bir-rewmattiż- mu; min bix-xjatka; min bis-snien; min bil-għajnejn; min bil-ħaġra; min igħid li ma tantx kien jisma' jew ma tantx kien jara. Imma dan kollu fan- tasija, bżieżaq tas-sapun li jinfaqgħu weħidhom. l-aktar żewġ mardiet li jwaħħlu f'S. Pawl huma l-mard tal-qamar jew il-mard. tan-nervi u l-mard tad-deni. L-ewwel fehma kienet tant komuni fis-seklu li għadda li kemm kemm ma kienux iżommuha bħala ċerta. Imma għandha ħafna kontra tagħha. Il- mard tal-qamar mhux xewka għax ma jġibx uġigħ, mhux mard tal-mewt bħalma aktarx kienet il -marda ta' S. Pawl. Għalhekk dil-fehma ma togħ- ġobniex. Aktar naħsbu li S. Pawl kien ibati bil-mard tad-deni, deni tal-ma- larja jew b'dak id-deni li dari kienu jgħidulu 'deni ta' Malta' u li kien u għadu komuni ħafna fl-artijiet tax- xtajtiet tal-Mediterran. Marda li ġġib magħha wġigħ ta' ras u wġigħ ieħor, thewdin bil-lejl u tista' ġġib ukoll mard ieħor li jwassal sal-mewt. Dil- marda kienet timxi ħafna fl-Anatol- ja, minn fejn għadda S. Pawl aktar minn darba. Mhi xejn ħaġa kbira li S. Pawl rikeb dil-marda hu u għad- dej minn hemm. Għalhekk ingħidu li għalkemm S. Pawl kien raġel f'saħħtu, marad bil- malarja hu u jaqsam l-Anatolja jew l-Asja ż-Żgħira, u jkkienu kull tant jagħtuh l-attakki u damu jagħtuh ħaj- tu kollha. Il-wasla ta' San Pawl fi xtutna, hi l-akbar ġrajja ta' gżiritna; u kien ikollna wisq biex nithennew kieku nistgħu nerġgħu nagħrfu l-imkien sewwa, fejn ġrat dil-ġrajja mbierka, bla ma ħadd imerina. Ħaġa mil-lewn id-dinja li dak l-im- kien imqaddes kien magħruf minn misserijietna; u dawn bnew kappella qribu fejn jiżżu ħajr 'l Alla għal ħnie- na kbira tiegħu li bagħat hawn lill- Appostlu Pawlu biex jiżra' ż-żerrie- għa tal-Evanġelju f'dil-gżira, fi żmien hekk bikri — xi tletin sena biss wara t-tlugh ta' Kristu fis-sema. Imma fi żmien ir-Rhieb ta' San Ġwann, il-Kommendatur Abela, wie- ħed mill-ftit Maltin li kienu jafu l- iskola dik il-ħabta, deherlu li l-għidut l-ewlieni fuq fejn niżel San Pawl, ma kienx minnu. Għalhekk beda għidut ġdid, imsejjes fuq sisien dgħajfa (li nsemmuhom 'il quddiem) u fil-ktieb tiegħu Deserittione di Malta, maħruġ fis-sena 1647 qal li l-imkien fejn San Pawl niżel l-art, u fejn waħal il-ġifen li ġie fuqu, ma kienx ħada l-knisja ż- żgħira, bħalma kienu jgħidu l-Maltin minn dejjem, imma taħt il-blat għoli ta' quddiemha, jiġifieri fi Rdum il- Bies, ħada l-Mistra. Biex naraw li l-fehma tal-Maltin ewlenija kienet tajba u tal-Kommen- datur Abela ħażina, ma hix wisq ħaġa tqila. Dak li għandna nagħmlu huwa San Luqa jgħid (Atti, XXVII, 28) li l-baħar fejn waqqfu l-ġifen għal ħabta ta' nofs il-lejl, kien egħmiq xi ħmistaxer qàma. Issa fil-mappa ta' San Pawl il-Baħar imxandra minn Kaptan Smith fil-ktieb tiegħu Vovage and Shipwreck of St. Paul, in-naħat li fihom ħmistaxer qama, qegħdin maħżuża bejn il-Gżejjer u Buġibba. Billi Kaptan Smith: kien raġel tal- baħar u mħarreġ tajjeb f'xogħlu, hu- Mappa ta' San Pawl il-Baħar, jejn niżel Malta San Pawl. A-B: mixja tal- ġifen. C: id-Daħla ta' Buġibba, fejn riedu jaħarbu l-baħrin. D: id-daħla żgħira bil-blat ċatt mal-baħar, fejn il-kaptan ried idaħħal il-ġifen. daħla Tal-Għażżenin, fejn ir-riħ tafa' l-ġifen u nkalja. In-numri juru l- fond tal-baħar. li nqabblu ma' xulxin dik il-biċċa mill- Atti tal-Appostli fejn hu mfisser kif wasal u waħal il-ġifen, u l-għamla tad-daħla li ngħidulha San Pawl il- Baħar. Ir-rqaqat li għandna naħdmu fuqhom, huma mogħtija minn San Luqa fl-Atti, il-ktieb miktub minnu (taqsima XXVII), li hu rahom b'għajnejh, għax kien ma' San Pawl. wa ta' min jorbot fuqu; għalhekk minn hemm — bejn il-Gżejjersu Bu- ġibba — għandna nibdew ix-xogħol tagħna. San Luqa jgħid ukoll (vers 80) li l-baħrin niżżlu d-dgħajsa tal- ġifen fil-baħar bil-ħsieb li jaħarbu lejn l-art. Dan juri li l-ġifen kien wieqaf qrib ħafna tal-art; għax li ma kienx hekk, kif setgħu jittamaw li jaqbdu l-art bis-sliema, f'dgħajsa żgħira, f'baħar jagħli, fid-dlam ta' bil-lejl Issa, billi l-art ma hix ħlief kwart ta' mil bogħod minn fejn hu maħżuż ħmistaxer qama, l-imkien fejn waqaf il-ġifen bil-lejl, għandu jkun bil-fors hemmhekk. Id-daħla ta' Buġibba, im- kenna mir-riħ Grigal, li jista' jkun li l-baħrin lemħuha fid-dawl ta' xi ber- qa (għax fil-Grigal qisu dejjem jagħ- mel il-beraq) setgħet kienet il-ħtija li ġiegħlet lil baħrin li jagħmlu. l-ħsieb Minn fejn hemm ħmistaxer qama ilma (min qiegħed jikteb mar hemm darbtejn; u min qiegħed jaqra jista' jmur ukoll u jara), għafsa waħda tid- her li għandha xatt wàti: il-għafsa ta' quddiem il-knisja ż-żgħira ta' San Pawl, fejn issa hemm ħajt mibni fil- baħar biex jistkennu warajh id-dgħaj- jes tas-sajd. Dan jaqbel sew ma dak li kiteb San Luqa, u hu msaħħah minn dak li ġej. San Luqa kiteb mill-ġdid (fil- vers imsemmi qabel) li l-baħrin riedu li jsuqu l-ġifen lejn dik l-għafsa u San Pawl il-Baħar. Id-daħla Tal-Għażżenin; jidher il-blat ftit għoli, fejn il-kaptan ried jittrakka l-ġifen, imma ma seħħlua, għax inkalja ftit 'il barra bejn żewġ blatiet tajlija. li jaħarbu, billi d-dgħajsa kienet bl- imqadef, u setgħu jsuquha lejn dik in-naħa. Fil-għodu bikri, kiteb San Luqa (vers 29), in-nies ta' fuq il-ġi- fen, lemħu daħla żgħira b'xatt wàti mal-baħar. Kif turi l-kelma Griega miktuba minn San Luqa, kolpos (mhux limen), jiġifieri ħoġor, dak li raw minn fuq il-ġifen, ma kienx il- marsa ta' San Pawl il-Baħar kollha, kif kien hemm min ħaseb, imma għat- sa żgħira fil-blat ġewwa l-marsa nfis- ha. jdaħħluh fiha kieku setgħu. Il-kliem kieku setgħu juri wkoll li l-għafsa li raw ma kenitx għal wiċċ ir-riħ, bħal ma tassew ma hix għal wiċċ il-Grigal il-għafsa ta' quddiem il-knisja ż-żgħi- ra ta' San Pawl il-Baħar. Kieku l- għafsa kienet għal wiċċ ir-riħ, il-ġifen kien jidħol fiha waħdu, u l-baħrin ma kien ikollhom għal fejn jibżgħu li r- riħ ikarkarhom 'il barra. Kif wasal il-waqt, il-baħrin niżżlu s-sikkejn (jiġifieri ż-żewġ tmu- nijiet li kellu l-ġifen, waħda kull naħa tal-poppa) u tellgħu l-qala' . ż-żgħir tal-pruwa (vers 40). Dan ukoll juri li l-għafsa jew daħla li riedu jidħlu fiha ma kenitx għal wiċċ ir-riħ Grigàl, għax li kienet, il-ġifen kif iħolluh kien imur waħdu għal ġewwa fiha, bla ma jeħtiġilhom iħaddmu s-sikkejn tal- poppa u l-qala' ż-żgħir tal-pruwa, li kien ukoll jaqdi ta' tmun (u aktarx li l-isem tiegħu Grieg artemon ġej mill-Kangħani al-tem0n, jiġifieri t- tmin). Il-baħrin saqu l-ġifen lejn dik id-daħla imma ma seħħilhomx idaħ- ħluh fiha, għax ir-riħ għalibhom u jiġifieri baħar, u t-tieni biċċa, ejn, hija l-egħliema ta' tnejn, bil-Kan- ghani (bħal xagħrejn, xibrejn, ġim- għatejn, sentejn). Mill-isem ta' dak iż-żmien Thalassanejn aktarx li għadu ġej l-isem li dik id-daħla għandha l- lum: Tal-Għażżenin, u dan. juri kemm kellu għalfejn San Luqa jsejjaħ barbrin lill-għammàra ta' dik in- naħa, fejn kellha x'taqsam il-lingwa ; għax wara hu nnifsu jfaħħar l-imġiba tajba tagħhom. Kull min kien fuq il-ġifen, kiteb San Luqa (vers 44) saħansitra San Pawl il-Baħar. Tal-Għażżenin; jidhru ż-żewġ għerien imsemmija fil- verżjoni Għarbija tal-Atti. kaxkar il-ġifen miegħu (versi 40 u 41). Il-ġifen daħal f'daħla oħra, fejn kienu jaħbtu żewġ kurrenti, u waħal hemm ġewwa. Billi bħal ma rajna fuq, il-għafsa li riedu jidħlu fiha kienet dik ta' qud- diem il-knisja ż-żgħira, l-imkien ta' żewġt ibħra, ftit aktar 'il ġewwa, ma jistax ikun ħlief Tal-Għażżenin, ftit '1 hemm mit-Torri. Donnu jidher li saħansitra minn dak iż-żmien dik id- daħla kellha l-isem Grieg-Kanghani Thalassanejn, li l-ewwel biċċa tiegħu hi bil-Grieg fl-akkustativ, thalassan dawk li ma kienux jafu jgħumu, qab- du l-art bis-sliema. Għalhekk jidher li d-daħla li fiha waħal il-ġifen kienet xi baħar dejjaq, bl-ilma baxx, qrib tal-art sewwa, bħal ma tassew hija d- daħla Tal-Għażżenin. U dak li fixkil- hom jaqbdu l-art, ma. kienx il-baħar għemiq, imma l-mewġ qawwi tiegħu, x ż X Li kien il-Kommendatur Abela li bil-kitba tiegħu daħħal f'ras in-nies li San Pawl niżel Malta n-naħa tal-Mis- tra, jidher malajr, għax sewwa Quin- tinus Haeduus fis-sen 1580 (mija u sbataxer sena qabel Abela) kif ukoll Monsinjur Duzina fis-sena 1575 (tnejn u sebgħin sena-qablu) jgħidu li l-ħab- ta tal-ġifen ta' San Pawl, ġràt qrib fejn hemm il-knisja ż-żgħira. Abela n- nifsu jistqarr li ħafna nies (u li kien raġel kien jgħid kull ħadd), jemmnu li l-ħabta tal-ġifen ġrat ħdejn il-knisja l-qadima ; L-akbar ħtija li ġiegħlet lill-Abela jegħlet, kienu l-kelmiet fl-Atti bil- San Pawl il-Baħar, Tal-Għażżenin. Biex tagħmel dan, fi żmienu ma kenitx ħàġa ħafifa. Biex mill-belt tmur San Pawl il-Baħar ma kienx hemm karrozzi ħfief u toroq wàtja, kif hawn il-lum. Biex tmur San Pawl il-Baħar waqt Grigàl qawwi, riekeb fuq żiemel, mingħajr rain coat, bir- riħ kiesah u x-xita rqiqa jagħtu fuqek, jew ġewwa xi karozza tal-ħa- did tqila (bħal dik li hemm fl-Arme- rija l-Palazz) miġbuda minn bgħula f'toroq ħżiena, kollha ħofor u ħtiebi, ma kenitx ħaġa ta' min jidħlilha. Imma kieku għamel hekk, Abela, u Dak li għadu jidher mit-'Topos Dithalassos'' li semma iSan Luqa: triq tar-ragħwa fejn jaħbtu ż-żewġ kur- renti, waqt il-Grigdl. Latin, locum dithalassum, jiġifieri mkien ta' żewġt ibħra. Għax in-naħa ta' Rdum il-Bies, ħada l-Mistra, fejn Abela ħaseb li daħal il-ġifen, jista' tassew jissejjaħ imkien ta' żewġt ib- ħra, imma, kif jidher mix-xbiha li ġieb hu fil-ktieb tiegħu (faċċata 223), hu nnifsu jemmen li l-ħuġġieġa biex jisħnu u jinxfu San Pawl u sħabu, il- Maltin xegħluha f'Tal-Għażżenin. Minn hekk jista' wieħed jifhem li Abela qatt ma mar San Pawl il-Baħar waqt Grigal; anqas qatt ma dar ma' San Pawl il-Baħar u mar il-Mistra bil- ħà s-sabar u mar, kien jara b'għaj- nejh li n-naħa tal-Mistra ebda bnie- dem fil-baħar ma jista' jeħles mill- għarqa, anqas jekk ikun jaf jgħum daqs ħuta, aħseb u ara min ma jafx. Min ikun fil-baħar, kien jitqatta' mal- 'blat aħrax ta' dik in-naħa. Anqas ma hu ta' min jemmnu li l-Maltin ta' dak iż-żmien ġiegħlu lil San Pawl u sħàbu jimxu xi siegħa mixi, ħafjin u mxarr- ba, fix-xita u fuq art ħarxa, u jqab- bdulhom il-ħuġġieġa fuq ix-xatt tan- naħa l-oħra. Kienu jixgħelulhom il- ħuġġieġa hemm fejn niżlu, waqt li kienu l-aktar jeħtiġuha. Id-daħla Tal-Għażżenin, fi żmien San Pawl, kienet aktar naħa ta' żewġt ibħra milli kien il-kanal ta' Ser- mul, ħada l-Mistra. F'Tal-Għażżenin . kien hemm bħal driegħ tal-blat, twil, mimdud fil-baħar, jibda minn fejn issa baqa' l-iskolli, u jibqa sejjer għal wiċċ il-Grigal xi kwart ta' mil il-bar- ra. Meta l-baħar ikun hiedi, jekk tie- qaf quddiem it-Torri ta' San Pawl, il- fdàl ta' dan id-driegħ tal-blàt abjad għadu jidher taħt l-ilma. Fil-Grigàl qawwi, il-mewġ għadu jaħbat ma' dal-ħajt tal-blat taħt l-ilma, u fil-wiċċ jagħmel triq tar-ragħwa, tielgħa u nieżla, imma tibqa' dejjem fi mkien- ha. Għalhekk dak l-imkien kien tas- sew jixraqlu l-isem ta' topos dithalas- sos, għax ma' dak is-sarbut blat kie- Xbiha meħuda mill-ktieb maandar fis-sena 1647, li fiha tidher il-fehma tiegħu ta' kif ġara n-Nawfraġju. Kif deherlu hu, il-ġifen inkalja fi Rdum il-Bies u l-ħuġġieġa saret f'Tal-Għażżenin, xi nofs siegħa mixi, fix-xita, fuq art kollha tajn u ġebel. tal-Kommendatur Abela nu jaħbtu żewġ kurrenti. U dan hu msaħħah mill-isem Tal-Għażżenin, li hu t-taħsira ta' Thalassanejn, jiġifieri ż-żewġt ibħra. Abela kien imgħaġġel wisq biex ixandar il-fehma tiegħu, u ma qagħadx minn qabel iqisha u jiżinha. Kif jista' jingħaraf mill-ktieb ta' Abela (Deserittione di Malta), faċċata 235, ir-raġunijiet li ġiegħluh jemmen li l-ġifen ta' San Pawl waħal il-Mis- tra, huma (1): il-qlib ħażin mill- Grieg għal-Latin tal-kliem tal-Atti, fejn hemm miktub li l-baħrin telqu lilhom infushom mal-baħar (commit- tebant SE mari) u mhux kif kellu jin- kiteb, li telqu l-ANKRI fil-baħar, bħal ma hemm miktub fil-Grieg. U (2): it-tismija fil-manuskritt tal-Atti bil-Għarbi li hemm Ruma (fil-Propa- ganda Fide), li l-ġifen ta' San Pawl, f'Malta, ħabat bejn żewġ għerien. Imma (1), imqar li kieku l-qlib bil- Latin kien tajjeb, il-qofol huwa l-im- kien fejn kien marbut il-ġifen bil-leji. Kieku l-ġifen kien marbut aktar qrib Buġibba milli qrib il-Gżejjer, u kieku l-baħrin telqu l-ġifen imur mal-baħar, kien jibqa' dieħel il-ġewwa, mhux jin- tafa' mir-riħ għan-naħa tal-Mistra. U (2) f'Tal-Għażżenin ukoll hemm żewġ għerien; jekk il-manuskritt Għarbi hu ta' min jorbot fuqu, kif jista' juri Abela li l-għerien tal-Mistra, mhux l- għerien Tal-Għażżenin, li huma msemmija P Għalhekk u la l-Mistra anqas il- Gżejjer ma għandhom x'jaqsmu mal- Miġja ta' San Pawl f'Malta. Abela kiteb fis-sena 1647, u huwa ta' min jagħdru, imma l-Maltin tal-lum, li jibqgħu jimxu: fuq l-għelt tiegħu, mhumiex ta' min jagħdirhom. U meta jwebbsu rashom f'dan il-għelt u jgħi- du dan lil barranin, xejn ma jkunu jgħinu biex iżidu l-prestiġju ta' dil- Gżira. IL-GROTTA TA' SAN PAWL TAR-RABAT 1 — JEKK SAN PAWL ĠIEX TASSEW MALTA Ġie żmien li l-għorrief tmerew bl- aħrax bejniethom fuq jekk San Pawl ġiex hawn, f'Malta tal-Mediterran, in- kella marx fi gżira oħra, Meleda, li qegħda fil-baħar Adrijatku. Dak iż- żmien, il-kittieba, jew l-għorrief kie- nu jiġbdu lejhom wisq, aktar milli jiġbdu lejhom il-kittieba tal-lum. Kie- nu jqabbdu dufrejhom f'sifja, biex iġiegħlu lil min jemmen li għandhom raġun, għal kemm drabi jkunu jafu li ma għandhomx. Il-lum ma għadux wisq hekk. Is-sewwa tal-istorja hu wisq aktar meqjum milli kien dak iż- Għal dan, illum, kulħadd jemmen li San Pawl ġie Malta tal-Mediterran għax ta' dan hemm raġunijiet sħaħ. Li sata' mar Meleda hemm kemm ir- raġuni wkoll, imma m'humiex raġu- nijiet sħaħ, għax kollha b'xi biċċa nieqsa. Bħalli kieku San Luqa kiteb li kienu jbaħħru f'baħar jgħidulu Ad- rija, jiġifieri l-Adrijatku, fejn hemm il-gżira ta' Meleda; imma din ma hix raġuni sħiħa, għax dak iż-żmien kie- nu jgħidulu Adrija l-baħar kollu, minn hemm fuq sa Sqallija u Malta, u ta' dan hemm id-dokumenti. Biċċa raġuni oħra hi tal-lifgħa: għax Malta ma hawnx issa, anqas qatt ma kien hawn, lifgħat. Imma l-lifgħa mhux b'saħħa li kienet ta' Malta. Setgħet ġiet mal-ħatab li xtraw il-Maltin ta' dak iż-żmien minn Tripli jew mill- Greċja; bħal ma' jiġu l-ġrieden fl-im- riekeb, jistgħu wkoll jiġu s-sriep u l- lifgħat. Castagna, fl-Istorja ta' Malta li kiteb (faċċata 6) isemmi li darba hawn Malta, mal-merkanzija, ġie serp minn Venezja mhux kbir bi ftit. U ftit snin ilu ġewwa ajruplan, Ħal- Luqa, sabu serp li ma hawnx bħal- hom Malta; u wieħed minn dawk li jagħmlu l-għamara, il-Hamrun, ftit żmien ilu, sab serp ħaj, jew lifgħa Malta għal ħabta ta' nofs Novembru, u s-sriep u l-lifgħat malli jibda l-ksieħ jidħlu ġewwa xi ħaġa biex jgħaddu x-xitwa reqdin), hi ħaġa żgħira kemm tista' tkun. Raġuni sħiħa li San Pawl ġie Malta hi, li kif kiteb San Luqa wkoll, mill- gżira li kienu fiha, siefru fuq ġifen li kien ġie minn Lixandra u sejjer Ruma. Imma ġifen li mill-Eġittu jkun sejjer Ruma ma jgħaddix mill- Jugoslavja fejn qiegħda Meleda, għax hemm mhix triqtu. Jgħaddi minn Malta tal-Mediterran. San Luqa kiteb Pjanta tal-Grotta ta' San Pawl tar-Rabat. a-a: taraġ li jieħu għall-Grot- ta; b: taraġ li jitla' għall-knisja; c-c-c: grotta minn fejn jittieħed il- frak tal-ħaġar; d: statwa ta' San Pawl; e: pilastru mibni; f: nifs fis- saqaf; g: artal ta' San Pawl; h: artal ta' San Luqa; i: artal San Trofi- mu; j: sagristija. x'kienet, mal-injam li ġieh minn bar- ra. Mela li dik il-lifgħa li gidmet lil San Pawl li kienet ġewwa l-qatta tal- ħatab li hu xeħet fin-nar, li kien miġ- jub minn barra (il-lifgħa kienet daħ- let torqod fiha, għax. San Pawl ġie ukoll li huma u sejrin Ruma, l-ewwel għaddew Serqusa mbagħad Reġġu. Imma kieku kienu ġejjin minn Mele- da, l-ewwel kienu jgħaddu Reġġu mbagħad Serqusa, jew aħjar, Serqusa ma kienu jgħaddu xejn, għax mhix Għaliex jibqgħu neżlin s'hemm isfel bla ma jkun meħtieġ 2 Mela San Pawl, l-akbar Appostlu fost kollha, ġie hawn Malta. U mhux ġie biss, imma għadda hawnhekk xejn inqas minn tliet xhur. Tliet xhur, għal San Pawl, bniedem li ma għandux heda, dejjem jiġri min- naħa għall-oħra jaħdem ix-xogħol tie- jħabbar għu li il-Vanġelu, huwa It-Taraġ Imqaddes li minnu kien jitla' u jinżel san Pawl meta jmur jgħallem lil Maltin u jfejj- qilhom il-morda. Jinsab ħada l-istat- wa tal-qaddis, maġenb il-Grotta. żmien twil sewwa. X'għamel mela f'Malta San Pawl, ma' tul dawk it- tliet xhur 7 Qagħad xi mkien sieket u hiedi f Ma jistax ikun l Min jaf kemm xogħol għamel u kemm ħidma ħadem, għad li San Luqa li kien miegħu, Żewġ ħwejjeġ biss kitbilna San Luqa; żewġ ħwejjeġ qosra u maħsuba, u mdaħħlin ġewwa xulxin: San Pawl għamel il-ġid lil Maltin għax fejqil- hom il-morda kollha (Atti, XXVIII, 9) u l-Maltin għamlu l-ġid lil San Pawl, għax qabel ma siefer għabbew lilu u lil sħabu b'kull ma kienu jeħ- tieġu għat-triq (hemm ukoll, vers 10); jiġifieri San Pawl u l-Maltin saru be- nefatturi ta' xulxin. Imma għalkemm irqaqat San Luqa na kitbilniex, fuq kif għadda t-tliet xhur tiegħu San Pawl f'Malta, fuq dam nistgħu niġbru qatigħ frak u aqegħduh ħada xulxin u nqabbluh u nkunu nafu ħafna. Niftiehmu sewwa: il-frak irid ikun jaqbel, għax jekk ma jkunx, ma jiswilna xejn. Bħallikieku, nafu tajjeb il-karattru ta' San Pawl, għax hu kiteb għadd ta' ittri, li għad- hom fid-dinja, u naqrawhom kull meta rridu, u fihom wisq drabi semma lilu n-nifsu. U nafu wkoll l-istorja dak iż-żmien. U għandna kotra kbira ta' għidut jew tradizzjonijiet, fuqu, jiġri f'Malta. Jekk dan il-għidut jaq- bel mal-karattru ta' San Pawl u mad- drawwiet u mal-liġijiet u mal-istorja ta' dak iż-żmien, hu ta' min jemmnu; jekk le, ta' min iħallih. Waħda mit-tradizzjonijiet il-kbar li hawn Malta, hi li San Pawl meta kien hawn kien jgħammar ġewwa grotta mħaffra fil-blat fil-ġenb il-barrani tal- foss tal-belt il-kbira ta' dak iż-żmien. U fuq dan sa naraw xi ħaġa fil-qosor f'dil-kitba ta' hawnhekk. II — L-IMDINA FI ŻMIEN SAN PAWL Ir-Rumani ħadu Malta minn għand il-Kanghanin ta' Kartaġni fis-sena qabel Kristu 216, fiż-żmien li Kartaġ- ni kienet tħabbatha ma' Ruma fis- saħħa u fiċ-ċiviltà. Billi Malta qegħ- da qrib sewwa minn Kartaġni, kienet ukoll 'il quddiem ħafna fiċ-ċiviltà, u għal dik li hi saħħa kienet torbot fuq ommha, Kartaġni. Għal dan ir-Ru- mani wara li ħadu Malta kienu jgħod- duha bħala sieħba ta' Ruma, m'hux bħala mirbuħa minnha, u ħallewha taħkem lilha nfisha bil-liġijiet li tagħ- mel hi. Għal kemm Titu Sempronju dak li minn dak il-ġidd. Għalhekk ir-Ru- meta ħadu Malta ma kellhomx x'jib- dlu wisq; l-aqwa li għamlu semmew l-allat Kanghanin bl-ismijiet tal-allat tagħhom, jiġifieri Melqart semmewh Jupiter u Astart semmewha Juno, u hekk. i Għeliem ieħor ta' kemm kienet 'il quddiem Malta meta ħaduha r-Ru- mani huwa l-kobor tal-belt ewlenija jew kapitali ta' Malta ta' dak iż- Ħabs antik qrib il-Grotta ta' San Pawl. Jidhru l-imràbat fil-belt fejn kienu jorbtu l-priġunieri. ħa Malta, għadd ta' suldati li qabad li ma kellhomx biex jinfdew, ħadhom u biegħhom kif kienet id-drawwa, jid- her li n-nies ta' darhom ma nibix- homx, u baqgħu hawn għal xogħol- hom, min hu għani, jegħna, u min hu ħaddiem, jaħdem. Ara kemm hu ; hekk, li għal ħabta ta' xi erbgħin sena qabel Kristu, wieħed Grieg ta' Sqal- lija li ġie żar Malta u kiteb fuqha, qal li kienet kolonja Kanghanija, ara kemm in-nies kienu qishom kollha żmien, Il-bliet ewlenija dak iż-żmien kienu jkunu żgħar, saħansitra meta l- pajjiż ikun kbir, waqt li għad li Mal- ta żgħira, il-belt ewlenija tagħha kie- net imsawra sewwa, u kbira mill-ew- wel tagħha. Li l-Imdina kienu bnew- ha l-Kanghanin, m'hux ir-Rumani, jidher għax qegħda fuq ras ta' ħanek ġebli fuq għolja, kif kienu jibnu bliethom il-Kanghanin u n-nies tal- ġidd tagħhom, waqt li r-Rumani kie- nu jħobbu jibnu bliethom fl-ishla u l- wetgħat. Li l-Imdina kienet kbira mill-ewwel tagħha, m'hux kabbruha wara, jidher l-ewwel, għax foss wie- ħed għandha, u t-tieni għax minn dal-foss 'il ġewwa qatt ma ngħad li nsabu qbur. Biex insemmu belt waħ- da, Ġerusalemm minn David sa Kris- tu, medda ta' xi elf sena, kabbruha naqra naqra, erba' jew ħames dar- biet. Issa l-kobor tal-belt ewlenija jfis- ser li kien hawn għadd kbir ġmielu ta' nies għonja, għax il-belt il-kbira kienet tkun l-aktar għan-nies l-għon- ja, m'hux għall-bdiewa u r-rgħajja u s-sajjadin. Kemm kienet kbira l-Imdina (il- Griegi u r-Rumani kienu jsemmuha Melita, imma hawn insemmuha Im- dina, biex naqtgħu qasir) fi żmien ir- Rumani, dejjem kif ħallewha l-Kan- ghanin, għadu sal-lum magħruf sew- wa, għax il-foss tagħha għadu jidher minn tarf sa tarf. It-tul tiegħu, kif jgħid Manwel Caruana (għax jien ngħid għalija ma qistux) hu ta' el- fejn u sitt mitt xiber (2,600) u l-wisa' tiegħu tnejn u tmenin (82) u l-għomq jew fond tiegħu tnax (12). Il-foss ma kienx mad-dawra tagħha kollha, għax ma kienx hemm għal fejn billi n-naħa tax-Xmiel, tax-Xerq u tal-Għarb is- sur tagħha kien mibni fuq blat għoli. Il-foss kien biss in-naħa tal-Qibla, jew Nofsinhar, għax hemm is-sur kien mibni fuq is-sehel, m'hux fuq il-blat għoli, billi l-ħanek ġebli li semmejna l-ewwel kien jibqa' sejjer, għoli wie- ħed lejn Binġemma u Wied-il-Luq kif għadu jidher sal-lum. Il-foss, kif għa- du jidher jibda minn wara l-isptar ta' Sawra f'naħa jgħidulna t-Tribuna, u jibqa' sejjer għal ġnien ta' Buleben u hemm jaqta' ftit, għax hemm, fejn issa hemm it-trik tal-Buskett, kien hemm wieħed mill-bibien tal-belt. Jarġa' jibda minn fejn issa d-Dar tal- Azzjoni Kattolika u jibqa' sejjer għan-naħa tal-Knisja ta' San Pawl, li hi mibnija ġewwa dak il-foss. Hemm kien jarġa' jaqta' għax kien hemm il-bieb tan-nofs, u aktarx il- bieb l-ewlieni, tal-belt, li 'l ġewwa minnu kien hemm il-misraħ u minnu 'l ġewwa l-''cardo maximus,'' jiġifieri t-triq ewlenija, li fil-misraħ u fiha kie- nu jagħmlu s-suq tal-biegħa ż-żgħira, bħal frott u ħaxix u hekk, u 'l barra mill-misraħ (jiġifieri barra l-bieb tal- belt), is-suq tal-biegħa kbira, bħal ngħaġ u mogħoż u baqar u xkejjer ta' qamħ, kif għadhom jagħmlu fi bliet oħra ta' ġidd il-Kanghanija. Il-foss hemm kien jarġa' jibda, minn fejn issa jgħidulu l-Ħofra, quddiem il-Knisja ta' San Pawl, u jibqa' sejjer lejn l-Egħriexem, u nofs triq fejn il- lum tibda Triq Manwel Vitale kien hemm bieb ieħor. Imbagħad jarġa' jibda u jintemm għal kollox qrib fejn hemm il-lum il-knisja żgħira ta' Santa Marija ta' Qasgħa, għax hemm is-sur kien jarġa' jkun mibni fil-għoli, fuq il-blat. Mis-sena 216 qabel Kristu, meta r-Rumani ħadu Malta, sas-sena 60 wara, meta ġie Malta San Pawl, tgħodd l-erba' snin nieqsa li hemm, jagħmlu 280 sena, Ma' tul dawn is- snin kienu ġew joqogħdu hawn għadd kbir ġmielu ta' Rumani għonja, kif jixhdu l-fdalijiet tad-djar sbieħ tagħ- hom li nsabu kemm-il naħa. Bis-saħ- ħa ta' dawn kienu nbnew xi knejjes lill-allat ta' Ruma u kien hemm xi niċeċ u xi ġonna bi statwi tar-rħam li uħud minnhom insabu u qegħdin għal wiri fil-Mużewijiet. Imma l-qofol tan-nies kienu għadhom Kangħanija, għal hekk meta ġie San Pawl, in-nies li għenuh jeħles mill-għarqa, lilu u 'l sħabu, San Luqa li kienu miegħu semmihom barbrin. Nies li jaħdmu fir-raba' u rgħajja u sajjieda, kienu jitħaddtu bil-lsien Kanghani mħallat b'xi kelma Griega u Latina, mhux bl- ilsien mirqum tal-Ellenin. L-Istorja ta' (Torbot mal-għadd ta' Meta Pawlu u Bar-Naba waslu Antjokja, tas-Surija, wissew lill-Insa- ra kollha ta' dik il-belt (kif kien jixraq), biex f'jum u ħin imgħajjna, jiltaqgħu u jgħidulhom x'kienu għamlu u ma għamlux u x'kien għadda minn għalihom ma' tul dik is-safra ta' tħabbir. L-Insara marru bi ħġarhom u ż-żewġ Appostli qalul- hom fit-tul fuq kif ftit Lhud u ħafna Pagani emmnu fi Kristu, Qalulhom ukoll li l-Lhud, li kien imisshom ikunu l-ewwel nies li jemmnu, fil- kotra tagħhom, mhux talli ma emm- nux, talli kienu huma li l-aktar fix- kluhom u xewwxu l-barranin għali- hom. Billi l-Insara ta' Antjokja tas- Surija qabel kienu fil-qofol Pagani, meta semgħu li sħabhom u nieshom kienu milqugħa fil-knisja Nisranija, ferħu ferħ kbir wisq. L-aħbar li Pawlu u Bar-Naba kienu ġew mill-ġdid f'Antjokja tas-Surija mid-dawra tagħhom, u li kienu ġiegħ- lu għadd kbir ta' Pagani jemmnu bi Kristu, waslet ukoll lill-Insara Lhud ta' Ġerusalem. Għadd kbir minn dawn kienu Farisin u mogħtijin għal ħarsien tal-Liġi ta' Mosċ, li Ġest Kristu miet fiha u qatt ma ċaħadha. Għadd ta' Nsara minn dawn ta' Ġerusalem marru Antjokja tas-Surija jkellmu lil Pawlu u lil: Bar-Naba. ħalli jaraw x'kienu għallmuhom lil dawk li emmnu fost il-Pagani, qa- lulhom jew le li jinħatnu u jħarsu l-Liġi ta' Mosċ. Pawlu u Bar-Naba qalulhom li le; għal hekk dawk b'ħalq daqsiex bdew jgħajtu li jekk dawk li kienu Pagani ma jinħatnux, mal-magħmudija, u qabel, faċċata 62) ma jħarsux il-Liġi ta' Mosċ, ma set- għux jeħelsu ruħhom. Pawlu u Bar-Naba waqfulhom u tlewmu tilwim kbir magħhom, u ma setgħux jiftiehmu. Għal hekk baqgħu li jitilgħu Ġerusalem quddiem l-Ap- postli l-oħra, Pietru u Ġakbu, u jo- qogħdu fuq dak li jgħidulhom huma. Dan kien fil-Ħarifa tas-sena disgħa u erbgħin, jew fir-Rebbiegħa tas-sena Ħamsin. Għalhekk it-taqsima tal-Insara ta' Pawlu u Bar-Naba telqu minn Ant- jokja tas-Surija, għaddew min-naħa tal-baħar, min-nofs il-Feniċja, għas- Samarija u minn hemm għal Ġerusa- lem. Minn kull fejn għaddew kienu jlaqqgħu lill-Insara ta' kull belt u jgħarrfuhom bid-dawra li kienu għam- lu għat-taħbir tal-Evanġelju u bil- għadd kbir ta' dawk li kienu Pagani u qalbu Nsara; u li mħabba fihom, biex iħarsuhom mit-toqol tal-Liġi ta' Mosċ, kienu telgħin Ġerusalem, F'Ġe- rusalem ix-Xirka Nisranija kienet magħmula minn tliet tarġiet: fuq kulħadd kienu t-tliet Appostli, Piet- Tu, Ġakbu u Ġwanni; wara dawn kien hemm. ix-Xjuħ irġiel aktarx imdaħħla fiż-żmien, magħrufa għal għelm, għat-tjieba u għat-tiġrib tagħhom; u fl-aħħar, il-bqija tal- Insara. Dawn lakgħu bil-ferħa liż- żewġ naħat u ftiehmu meta kellhom jiltaqgħu biex jitħaddtu. Il-jum wasal u l-laqgħa bdiet, u kien hemm qatiegħ tilwim, min-naħa l-waħda u l-oħra. Meta sama' kemm deherlu, Pietru qam juri l-fehma tiegħu u jagħti kelmtu. Pietru ftit snin qabel, fuq twissija mis-sema kien daħħal fix-Xirka Nisranija lil Kornelju u lil nies daru, bla ma għab- bihom bil-ħarsien tal-Liġi ta' Mosċ (ara Atti, X, 20-45). Għal hekk qal lil ġemgħa li dak li jamar Alla ma kellux iħassru l-bniedem. La Alla amar lilu li jdaħħal wieħed Pagan fix-Xirka tal-Insara u jisfih bit-twem- min fir-ruħ; ma kienx hemm għal fejn huma jġiegħlu lil Pagani li ja- qilbu Nsara u jissaffew bil-ħtin, fil- ġisem. U hekk ukoll qal Ġakbu, Ħu Kristu, li urihom ukoll li dak kienu 'PIŻOJA ħabbruh minn qabel il-profeti. Ġwan- ni ma hux miktub li tkellem, imma għandna naħsbu li xi ħaġa f'dan is- sens qal ukoll. Inqata' mela, li għas-serħan ta' moħħ l-Insara l-ġodda, kellha tint- bgħat ittra ċirkulari fejn iwissuhom li bħala omra li ma jistgħux jonqsu kellhom iħarsu biss dan: ma jagħtux qima. lill-allat qarrieqa; (ma joqtlux) u ma jiżnux; ma jieklux laħam maħ- nuq u demm; (ma jisirqux u ma jigdbux) u ma jagħmlux lil ħadd KAPPADOĊJA ĠERUSALEM L-ewwel safra ta' San Pawl għat-tħabbir tal-Evanġelju. ieħor dak li ma jridux li jingħamel lilhom. Jiġifieri jgħixu ħajja ta' nies sewwa u bil-għaqal, u jieħdu ħsieb jgħinu lil foqra u lill-imsejknin (ara Atti, XV, 6-29; Galatin, II, l-16). Din iċ-ċirkulari bagħtuha ma' Je- huda u Silas, żewġ kbarat Insara f'Ġerusalem, li marru Antjokja tas- Surija ma' Bar-Naba u Pawlu. Meta waslu qrawha lill-Insara ta' hemm u hennewhom b'wisq kliem ta' faraġ. Imbagħad Jehuda raġa' lejn Ġerusa- lem u Silas baqa' f'Antjokja. Ftit żmien wara ċ-ċirkulari Pietru n-nifsu mar Antjokja u għall-ewwel kien jissieħeb u jiekol mal-Insara li qabel kienu Pagani, bla ma jqis id- drawwiet il-qodma tal-Lhud. Ftit wara li kien ilu hemm, ġew Insara Lhud minn Ġerusalem u Pietru baża' minnhom, u nfired minn dawk li kienu Pagani qabel, u beda jagħ- milha u jiekol mal-Lhud bħalu biss. Għal dan Pawlu sogħob bih u te- It-Tieni Safra ta' San Pawl għat-tħabbir tal-Evanġelju. lagħlu, għax b'egħmilu Pietru kien ġieb fix-xejn kull ma kien għallem u għamel Pawlu, u miera wkoll iċ-ċir- kulari, li kienet inbagħtet minnu u mill-Appostli l-oħra li kienu Ġerusa- lem. Pawlu, quddiem l-Insara kollha, liem lil Pietru fuq dal-egħmil tiegħu, u qallu: ''Jekk inti, li int: Lhudi, għext ħajja bħal tal-Insara li kienu Pagani, kif trid li l-Insara, li kienu Pagani, jgħixu ħajja bħal tal-Lhud 7 Mela b'egħmilek, donnok trid turi li dak li ma tiflaħx tagħmel int, għad li BAHAR L-ISWED int imħarreġ, għandu jagħmlu ħadd ieħor, li ma hux imħarreġ bħalek L Kif baqgħu Pawlu u Pietru wara din it-tilwima, fil-Kotba Mqaddsa ma hux miktub; magħruf sewwa imma li baqgħu ħbieb, għax huma ma kienux jaħdmu kull wieħed għal dak li jaqbel lilu, imma għal dak li kien jaqbel lil Ġest Kristu, li kien għajtil- hom għal dak ix-xogħol: lil Pietru qabel il-mewt: u lil Pawlu wara l-qawma. Ftit wara dil-ġrajja Pawlu raġa' kellu xi jgħid ma' Appostlu ieħor: ma' sieħbu, jew aħjar ma dak li fil- bidu kien il-mexxej tiegħu: l-Ap- postlu Bar-Naba. Il-biċċa kienet hekk: Pawlu wara xi żmien li kien ilu f'Antjokja tas-Surija, qal lil Bar- Naba biex jerġgħu jmorru jżuru żjara lil ġemgħat tal-Insara li kienu raw- wmu qabel, f'Ċipru u fit-Turkija. Ġwanni-Marku, bin oħt Bar-Naba, dak iż-żmien kien jinsab Antjokja wkoll, u zijuh, Bar-Naba, qal lil Pawlu biex f'dit-tieni dawra jerġgħu jeħduh magħhom. Pawlu deherlu li huma ma kienux tażżejjed u n-nieqes, u la darba Ġwanni-Marku, id-darba l-oħra kien telaqgħom f'nofs leħja, ma kellhomx jerġgħu jeħduh issa. Bar-Naba deherlu li kellhom jaħ- frulu, u Pawlu baqa' jżomm jiebes li ma kellhomx. Għal dan infirdu wie- ħed mill-ieħor; Bar-Naba mar Ċipru u ħa miegħu lil Ġwanni-Marku, u Pawlu ħa miegħu lil Silas u telaq lejn il-Kilikja, jiġifieri t-Turkija. Kien għal ħabta tal-aħħar sena 49 jew l-ewwel tas-sena 50 W.K. Minn Antjokja tas-Surija, Pawlu ma' Silas baqa' tiela' 'l fuq u mar żar il-belt tiegħu, Tarsu, fil-Kilikja, u għadda Derbe u Listra, fejn kien rawwem qabel Xirka ta' l-Insara, meta kien hemm ma' Bar-Naba, is- sena ta' qabel. Hemm, f'Listra kien hemm żagħżugħ jismu Timotju, ommu Lhudija, li kien tifel tajjeb għall-aħħar, kif xehdulu l-Insara kollha ta' dawk in-naħat. Lil dan Pawlu ħadu miegħu minn bdiel Ġwanni-Marku. Minn kull belt li kienu jgħaddu kienu jagħtu lill-In- sara kopja taċ-ċirkulari ftuq x'għand- hom iħarsu; maħruġa mit-Tliet Ap- postli l-Kbar u x-Xjuħ tal-Insara f'Ġerusalem. U bis-saħħa tagħħom il- Knisja wtieqet fit-twemmin u żdiedet fil-għadd. Baqgħu sejrin Antjokja tal-Pisidja u minn hemm telgħu lejn ix-Xmiel, għax Ruħ il-Qodos mengħathom ixandru Kelmet Alla fl-Asja lejn il- Għarb, (aktarx: għax hemm kien hemm ixandar l-Evanġelju xi ħadd ieħor). Hekk għaddew minn pajjiż jgħidulu Galatja, u hemm Pawlu marad, imma n-nies ta' hemm daru bih u għamel ħafna minnhom Insara (ara Ittra lil Galatin, IV, 18-15). Minn hemm wara li Pawlu fieq, għad- dew għal pajjiż ieħor jismu Frigja, għall-ieħor jgħidulu Misja, u minn hemm niżlu Troas, fejn Pawlu ltaqa' ma Luqa, li wara kiteb l-'Għemil tal- Appostli'', l-aktar ta' Pawlu. Hemm fi Troas, darba bil-lejl, kif Pawlu kien mimdud, lemaħ raġel mill-Makedon- ja, li talbu u qallu ''Għaddi ftit fl-art tagħna, u għinnal' U kif ra dan, Pawlu qata' li Alla riedu jmur hemm. Dan kien l-aħħar tas-sena, 50, jew l-ewwel tal-51. Telqu minn Troas bil-baħar u was- lu fi gżira jisimha Samotraki, u l-għa- da laħqu Neapli, li l-lum jgħidulha Kavalla; safra, minn Troas ta' 144 mil. Minn hemm ġew f'belt jisimha Filippi. Il-Lhud ta' Filippi, daqs kemm kienu ftit, anqas biss kellhom sinagoga, għalhekk kienu jmorru jiltaqgħu u jsellu barra mill-belt, qrib għajn tal-ilma. Pawlu bħala ma dari, fittex l-ewwel lil-Lhud, l-ewwel Sibt li ġie. Hemm, ħada l-għajn, ma sabx għajr nisa, u wħud minnhom anqas kienu Lhud, imma nisa Griegi, im- xerkin magħhom. Pawlu qabad ifiss- rilhom fuq Kristu, u mara minnhom, għanja, bejjiegħa tal-porpra, jisimha Lidja, emmnet, u qatgħet li 'l qud- diem tgħix fuq dak li kien jgħallem Pawlu. Din tgħammdet u talbet lill- erba' xandàra — Pawlu u Silas, Ti- motju u Luqa — li kemm idumu hemm, jgħammru ġewwa darha. Damu Filippi ftit żmien, u f'din il- belt kollox kien miexi ħajt ħarir, sakemm inqala' l-għawġ, kif sa ngħi- du hawnhekk. Kien hemm f'dil belt xebba b'ruħ bassàra, li lil sjedha b'tibsirha kienet tqallagħhom ħafna flus. Din, kull meta kienet tara lil Pawlu u lil sħabu mexjin, kienet tmur warajhom, u tgħajjat: ''Dawn ir-rġiel qaddejja t'Alla l-Għolil Dawn ' jgħallmukom it-Triq tas-sewwa l Pawlu ħenn għall-imsejkna xebba u ma felaħx aktar. Darba dar u resaq lejha u qal lil ruħ il-basar: ''Nam- rek b'Isem Gesi Kristu li titlaq minnha l U r-ruħ telqet minnha u hi ma bakgħetx tbassar, Sjied ix-xebba dil-ħaġa ħaduha bi ħsara, għax b'hekk ma baqgħux ja- qalgħu flus minn fuqha. Għal dan, kif Pawlu u Silas kienu barra, qab- duhom u ressquhom quddiem l-im- ħallfin, f'nofs il-misraħ. Xlewhom li Pawlu u Silas kienu Lhud u kienu jgħallmu Din li ma jaqbelx lil dik il-belt, fejn in-nies kienu Rumin. dal-ħin in-nies inġemgħet u bdiet tgħajjarhom u tmaqdarhom, għal hekk l-Imħallfin ġiegħlet lis-suldati jneżżgħuhom u jagħtuhom is-swat quddiem kulħadd, u wara xeħtuhom il-ħabs. Wissew lil tal-għassa li jgħas- silhom sewwa, u dan xeħethom fil- ħabs ta' ġewwa nett, u rabtilhom sa- qajhom bil-felqa. Imma f'xi nofs il-lejl l-art theżżet u bieb il-ħabs infetaħ u rbat il-maħ- busin inħall. Il-għassies qam bid-deh- xa U ra bieb il-ħabs miftuħ, u ħaseb li l-maħbusin ħarbu, u kien hekk u kollox sa jinfed sidru b'sejf. Pawlu lemħu u għajjatlu u qallu joqgħod qagħdu, għax ma kien ħarab ħadd. Il-għassies intebah li dik it-tehżiża kienet saret minn Alla għal ħelsien ta' Pawlu u Silas, għalhekk ħariġhom mill-ħabs u ħadhom id-dar tiegħu, u emmen fi Kristu u nies daru. Temagħ- hom u sqiehom u reġa' daħħalhom il-ħabs qabel ma sebaħ. Sa dal-ħin l-Imħallfin kienu semgħu li Pawlu u Silas kienu Cives Romani, għalhekk ġew u ħarġuhom mill-ħabs bil-kelma t-tajba u talbuhom jitilqu minn dik il-belt. Huma sabbru u far- rġu lill-Insara u telqu minn hemm. Telqu minn hemm u għaddew minn pajjiż jismu Amfipolis u ieħor jismu Appolonja, u waslu Salonki (safra ta' 94 mil), fejn kien hemm sinagoga tal- Lhud. Qagħadu f'dar wieħed raġel jis- mu Jason, u hemm Pawlu qabad jin- seġ, u nhar ta' Sibt kien imur jgħal- lem is-sinagoga, u mar tliet Sibtijiet wara xulxin. Hemm kien jitħaddet mal-Lhud u jfiehmhom bil-Kotba Mqaddsa li l-Messija kellu jbati u jmut u fit-tielet jum jerġa' jkum mill- mewt. U dak kien Ġesu li hu kien ixandar, Uħud mil-Lhud emmnu u għadd kbir ta' Pagani mxerkin: mal-Lhud, emmnu wkoll. U nisa wkoll emmnu mhux ftit. Imma hemm ukoll it-ten- niet il-ġrajja ta' dari: il-Lhud xaħħmu għadd ta' rġiel mill-agħar li kien hemm fil-belt, u qajmu tixwixa. Ħab- tu għal dar Jason fejn kienu l-Appos- tli u fetħuha u ma sabuhomx hemm. Qabdu lil Jason u lil xi Nsara oħra u ħaduhom il-misraħ quddiem l-Imħall- fin. Dawn stħarrġu lil Jason u lill- Insara l-oħra u wara telquhom. U biex ma jinqalax għawġ, l-Insara ħar- rbu lill-Pawlu u lil Silas bil-lejl u bagħtuhom f'belt jisimha Bereja, mixja minn Salonki, ta' tliet ijiem. (Ikompli f'ħarġa oħra) AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Għid il-Kbir f'Ġerusalem — Dis- sena Għid il-Kbir tal-Kattolki ġie jum wieħed ma' Għid il-Kbir tal-Insàra l- oħra (Griegi, Armeni, Qoptin, Suri- jin u Abissini) Ortodossi, li għandhom sehem, kbr jew żgħir, fil-jedd, ġew- wa l-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalem. Dan jiġri darba kull ħamsa jew sitt snin, billi Għid il-Kbir jimxi mal-qamar; u meta jaħbat hekk jeħtieġ ftehim kbir bejn dawn l-In- sara kollha, biex waqt il-ħafliet jew funzjonijiet tagħhom ma jidħlux f'xulxin. Billi ħabat hekk dis-sena, f'Ġerusalem, għal Għid il-Kbir, kien hemm għadd ta' żawwàra wisq akbar minn ta' dari, għax jinħaseb li kien hemm ma' dwar tmintaxer elf (18,000) ruħ barranin. Il-Vija Sàgra fit-toroq tal-belt nhar il-Ġimgħa. l- Kbira, bi slaleb kbar fuq il-kitfejn, saret mill-Kattolki wkoll. Għal ħnie- na t'Alla mar kollox sewwa u ma nqala' ebda ġlied. Usdum u Għamċra f'Qiegħ il-Baħar — Wieħed għaref Amerikan, Dr. Ralph Benev stqarr li xi għaddàsa li jaħdmu miegħu, huma u jgħoddsu f'qiegħ il-Baħar il-Mejjet, qrib Qum- rin, raw il-ħerba taż-żewġt ibliet, Us- dum u Għamċra (bit-Taljan: Sodoma ' u Gomorra) li kif hu msemmi fil-Kot- ba Mqaddsa kienu nħarqu eluf ta' snin ilu b'egħdieb Alla. Imma Dr. Benev ma kellux il-ħila juri ritratti ta' dak li qal li raw il-għaddàsa tie- għu f'qiegħ il-baħar, għax, qal hu, l-ilma ta' dak il-baħar ma hux ċàr biżżejjed biex jittieħdu ritratti fih. Hu x'inhu la darba ma weriex provi, dak li qal u la twemmen anqas inċa- ħad, tal-anqas għal issa. WEreżija'' ta' Ben Gurion — Il- Kbir tal-Lhud ta' Israel David Ben Gurion, f'Mejju li għadda ħareġ b'waħda ħoxna għall-aħħar, għad li għal-Lhud għandha s-siwi tagħha. Qal li ma jistax ikun minnu li Mosċ ħareġ mill-Eġittu żewġ miljuni Lhud (2,000,000) kif inhu miktub fil-Bib- bja, u ħadhom fil-barr tas-Sinaj u minn hemm daħħalhom fil-Palestina. Qal li l-Lhud li ħarġu mill-Eġittu ma' Mosċ ma setgħux kienu aktar minn xi sitt mija (600). Il-fehma tiegħu hi li għadd kbir ta' Lhud qatt ma kienu marru l-Eġittu, imma baqgħu il-Pa- lestina. Dawk is-sitt mija ta' Mosċ (dejjem kif qal Ben Gurion) meta daħlu l-Palestina saru l-mexxejja tal- Lhud l-oħra li kienu hemm, u għal- Imuhom Din ġdid u ġiegħluhom iqu- mu għal Kanghanin ta' dik l-art u jegħlbuhom u jeħdulhom pajjiżhom, u hekk inħoloq il-Ġens Lhudi. Ir-ra- ġunijiet li ġieb huwa huma dawn: li żewġ miljun nies ma jistgħux igħixu f'dak il-barr; hu mar jara l-għajn tal- ilma li fetah Mosċ; l-ilma li tagħti kemm-kemm hu biżżejjed biex jixor- bu sitt mitt ruħ u l-bhejjem tagħ- hom. Terġa', kieku tassew li kien hemm żewġ miljuni Lhud fl-Eġittu, ma kienux joħorġu minn hemm, im- ma kienu jaħbtu għall-Eġizzjani u jeħdulhom arthom u ma joqogħdux imorru fl-art ta' Kanghan, art kollha blat, bi ftit wisq ilma u ħamrija. Ir- Rabbin Lhud ta' Ġerusalem ħadu dan l-għidut ta' Ben Gurion bħala ''ere- żija,' u uħud mit-taqsima tagħhom riedu saħansitra li jkun ''skomnikat'. Imma ma hemmx tama li jegħlbuh, għax hemm żewġ taqsimiet tal-poplu li jaqblu miegħu. Nietiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, u li nieshom jintiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. L-IMSIDA — George Micallef, Ġio- vanna Zammit, Michele Zammit, Catarina Sciberras, Rużar Sciberras, Ġiovanni Sciberras, Luigi Sciberras, Marianna Portelli, Rużar Camilleri, Grezju Camilleri, Anġela Zammit, Salvu Bonello, Ersilia. Ħ'ATTARD — Nikola Mallia, Mar- ianna Mallia, Ġiużeppi Mallia, An- ġiolina. TAS-SIEMA —- Vinċenza Grech, Saverio Grech, Angelo Caruana, Sal- vatore Muscat, Maria Debono, Ġiu- żeppi Mifsud, Ġiovanni Mifsud, Ġiu- żeppe Attard, Rachela Vitteboro, Ġiovanni Azzopardi, Ġeorgina Azzo- pardi, Paolo Abela, Carmela Abela, Annetta Tavlor, Ġeorgina Bonnici, Kalċedon Caruana, Carmela Caruana, George Mifsud, Marv Mifsud, James Cousin, Dolores Bartolo, Emilia Mi- callet, Emmanuele Mifsud, Rosarja Leonardi, Antonio Brincat, Enrico Leonardi, Antnio Leonardi, Luigi Mifsud. Carmela Mifsud, Georgina Mifsud, Maria Sant, Elena Felice, Ġiużeppa Felice, Ġiużeppi Vella, Grezia Vella, Angelo Vella, Elena Bu- geja, Ġiużeppi Bugeja, Lucija Attard, Karmela Calleja, Massimo Cassar, Ċensina Cassar George Cassar, Kar- mela Pace, Ġiużeppi Pace, Katarina Pace, Maria Gauci. Ġiużeppi Gauci, Antonio (Gauci, Marijanna Micallef, Bert Bezzina, Katarina Aquilina, Bertu Aquilina, Annunziata Aquilina, Salvu Mifsud, Ġiużeppi Mallia, Suor Battistina Camilleri. BORMLA — Mariroż Grech, Salvu Grech, Dante Grech, Rożina Sciber- ras Ġiużeppi Galea, Pawla Galea, David Agius, Konċetta Agius, Kar- melo Agius, Ġiuseppi Bonello, Toni Grima, Ġuża Bonello, Pawlu Portel- li, Marija Portelli, Ġeswarda Portelli, Karmenu Portelli, Zolli Portelli, Ġu- żeppi Cauchi, Ġanni Cauchi, Ġużeppi Ellul, Tereża Ellul, Katarina Ellul, Toni Ellul, Konċetta Ellul, Ċensu El- jul u Karmenu Ellul. L-ISLA — Ġanna Block, Ġużeppi Block, David Borg, Manwel Despott, Ċetta Despott, Toni Farrugia, Nata Farrugia, Toni Mallia Manwel Mac- kartv, Fredu Farrugia, Karmelu Sali- ba, Lela Saliba, Emilja Micallef, Kar- mena Micallef, Mikiel Micallef, Agnes Ashmore, Irene Ashmore, Tomasu Ashmore. IŻ-ŻEJTUN — Karmena Bianco, Karmena Mercieca, Zarenu Mercieca, Franġiska Mercieca, Maria Bianco, Kristcfru Bianco, Virginja Consiglio, Kestant Consiglio, Franġiska Consigl- io, Wenza Grasso, Marija Grasso, Wistina Consiglio, Karlu Caruana, Ester Tabone, Ġużeppi Tabone, Paw- lina Tabone, Toninu Tabone, Ġuża Sevchell Wenzu Sevehell, Katarina Gatt, Ġużeppi Gatt, Tereża Gatt, Manwel Gatt, Mananni Sevchell, Wenzu Attard, Ċensa Attard. IŻ-ŻEJTUN — Gabriel Orland, Konsilja Galea, Ġużeppi Zahra, Toni Zahra, Bertu Orland, Karmena Or- land, Golina Orland, Ġanna Monte- bello, Konċetta Muscat, Wistina Bal- dacchino, Feliċ Seicluna, Ċetta Gri- ma. ĦAL-LUQA — Mari Camilleri, Fe- liċ Baldacchino. IN-NAXXAR — Ġanni Borg, Man- wel Attard, Ġużeppi Cachia, Bertu Sciberras, Pietru Cilia, Lunzjatu Mus- IL-MARSA — Ġiovanna Vella, Wiġi Benkuzzi, Karmenu Cauchi, Ġanni Buttigieg, Ġanni Grech, Car- rie Buthbert. SAN PAWL IL-BAĦAR — Ġużep- pa Zahra, Nikol Zahra, Karmenu Az- zopardi, Marija Azzopardi, Lwiża Cauchi. IL-BELT VALLETTA — Ġużeppi HamptonFenech, Fra Antonio Ama- to, Spiru Gatt, Elisabet Lowell, Te- reża Doblesin, Pawlu Galea. GĦAWDEX IL-GĦASRI — Salvu Vella, Toni Vella, Feliċ Mizzi, Pawlu Mallia, Ke- linu Mallia, Marija Mallia,Pawlu Cur- mi, Toni Camilleri, Mikiel Camilleri, Salvu Galea, Mikelina Galea, Karme- nu Sultana, Salvu Vella, Toni Vella, Ġużeppa Theuma, Klement Cauchi, Franġiska Cauchi, Mikiel Cauchi. SAN LAWRENZ — Marija Grima, Angela Grima, Ġanna Asciaq, Frans Asciaq, Karmena Vella, Ġużeppi Vella, Katarina Vella, Lonza Cauchi. IŻ-ŻEBBUĠ — Ġużeppi Calleja, Margerita Calleja, Margerita Vella, Toni Vella, Ġużeppa Vella, Wiġi Vel- la, Marija Vella. Min-naħa tagħna niżguraw qrabat- hom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.