L-Alfabett ta' l-Għaqda Ħarsa lura -Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ħatret Kummissjoni fl-14 ta' Novembru, 1920, biex tfassal alfabett. Waħda mir-raġunijiet għaliex il-Malti ma kienx jista' jieħu r-ruħ kienet sewwa sew in-nuqqas ta' alfabett stabbilit, uniformi u aċċettat minn kulħadd. Kulħadd kien jikteb kif irid u jfettillu. Xi studjużi u xi għaqdiet ittantaw ifasslu alfabetti tagħhom, iżda l-isforzi tagħhom ma wasslu mkien. Ta' min isemmi t-tentattivi ta' Franġisk Vella fl- 1831, Luigi Rosato fl-1839, is-Soċjetà tal-Propagazzjoni tat-Tagħlim Nisrani fl-1845, Sir George Percv Badger fl-1841, Gio-Batta Falzon fl-1861, Annibale Preca fl-1900, Napuljun Tagliaferro fl-1901, E. Magro fl-1906, Salvu Mamo fl-1901 u Ġ. Muscat-Azzopardi fit-traduzzjoni tiegħu tal- Vanġeli. Il-Kummissjoni mwaqqfa mill-Għaqda ma damitx ma lestiet ix-xogħol tagħha għaliex sejħet laqgħa apposta fit-18 ta' Diċembru, 1921, biex jiġi diskuss abbozz ta' dan l-alfabett. L-alfabett ġie approvat u erbat ijiem wara, is-segretarju ta' l-Għaqda, F.S. Caruana bagħat l-alfabett il-ġdid, flimkien ma' ittra, lill-Kap tal-Ministri Joseph Howard u talbu biex il-gvern jibda juża dan l-alfabett fil-pubblikazzjonijiet bil-Malti. J. Howard għadda l-ittra lill-Ministru ta' l-Istruzzjoni Pubblika, iżda baqa' ma rriżulta xejn. L-istess problema reġgħet qamet fil-5 ta' Diċembru, 1929. F.S. Caruana dik id-darba kiteb lill-Ministru ta' l-Istruzzjoni Pubblika u talbu biex l- alfabett ta' l-Għaqda jibda jintuża fid-dokumenti uffiċjali ta' natura per- manenti. Milli jidher dik id-darba kienu nqalgħu xi differenzi fil-Kunsill ta' l-Għaqda, għaliex fil-laqgħat li saru fis-17 u fl-24 ta' Novembru, 1929, imsejħin biex jiddiskutu l-ittra li kellha tintbagħat, Ninu Cremona ma attendiex. Qal li bħala Editur tal-Pubblikazzjonijiet bil-Malti tal-Gvern seta' jkun ta' xkiel għal dawk li riedu jesprimu l-opinjonijiet tagħhom. Barra minn hekk, wera ruħu bil-miktub flimkien ma' Ġ. Vassallo, li bħala prinċipju ma kienx jaqbel ma' l-azzjoni tal-Kumitat ta' l-Għaqda, dwar dil- ħaġa. Dr. E. Mizzi, il-Ministru ta' l-Istruzzjoni Pubblika, għadda l-ittra ta' F.S. Caruana, lil Ninu Cremona. Cremona kien impjegat tal-gvern bħala Editur tal-Pubblikazzjonijiet bil-Malti, u fl-istess waqt membru tal-Kummissjoni li fasslet l-alfabett il-ġdid. Ninu Cremona kiteb minuta twila lill-Ministru dwar il-proposta ta' l-Għaqda, u wera li kien tal-fehma li l-gvern, għall- L-Alfabett ta' l-Għaqda 29 mument, ma kellux jimmodifika l-alfabett li kien qiegħed jiġi wżat fil- pubblikazzjonijiet tal-gvern. Wara dak kollu li ġara, il-problema baqgħet hemm. Dr. E. Mizzi nnifsu ma kienx ferħan bis-sitwazzjoni għax ilmenta mal-Kap tal-Ministri għaliex il-Malti wżat fil-pubblikazzjonijiet tal-gvern ma kienx uniformi. Għalhekk Cremona kien ingħata istruzzjonijiet biex f'dik il-ħaġa jimxi mad-deċiżjoni meħuda fil-Kabinett u fuq dawk il-prinċipji approvati miż-żewġ Kmamar fil-31 ta' Ottubru u d-9 ta' Novembru, 1932. Bagħatlu wkoll xi kitbiet bil- Malti biex jimxi fuqhom. Cremona ħass li dawk il-kitbiet ma kinux gwida suffiċjenti biex fuqhom ifassal ortografija uniformi, u għalhekk talab għal aktar regoli speċifiċi. Il-Ministru kien wera l-fehmiet tiegħu u sostna illi jekk il-Malti kellu jinkiteb b'mod differenti mit-Taljan, dan xejn ma jkun jaqbel għall-idjoma mitkellma. Fil-laqgħa tal-Kabinett ta' l-1 ta' Settembru, 1932, kien ġie deċiż illi l-Malti kellu jiġi mgħallem kif mitkellem u miktub kif jiġi ppronunzjat. Il-Ministru kien qal ukoll lid-Direttur A. Laferla li hu kien ansjuż li t-tagħlim tal-Malti jkun tali biex aktar 'il quddiem jagħmilha ħaġa possibbli li l-istudenti jitgħallmu bla tbatija t-Taljan. Fl-isfond ta' dan kollu, il-Ministru ordna lil Cremona biex jimxi fuq dawn il-prinċipji. Il-problema ta' l-alfabett ma solvietx ruħha qabel l-1 ta' Jannar, 1934. Ironikament, kellu jkun gvern kolonjali li ta għarfien uffiċjali lill-alfabett u lill-ortografija ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, illum magħrufa bħala l- Akkademja tal-Malti. NOTA: Fil-preżentazzjoni tad-dokumenti f'dawn l-Appendiċi ma saret ebda tiswija, la fl- Ingliż u anqas fl-ortografija tal-Malti. Il-Bord Editorjali. APPENDIĊI A Secretarv, Għaqda tal-Kittieba tal-Malti APPENDIĊI B Maltese ME issued bv the Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. puċika) Lh A ;,0) L-A. ' B'à te Mom Emersftte) /maqda ċi bi (bin) £ Mom. fumelihum /ibiaw' i 0, 0 j D.d Pali) P' 2 Qoifeue) Fe E $a jifta ) Q.4; Del). Qadin F'ħŻRu, tal Ra Gnffa) RAż ik HR) 22. ġ $ Sakiez ġel Biiu as meħieġ (d Hu (Ha) Delu, 25. War Walker) Waħfu i Vi (bf Dati Balal. Żela ($ej). Fm-kaeħn Ben L-Alfabett ta' l-Għaqda 31 APPENDIĊI Ċ GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI Uffiċċju tas-Segretarju, c/o Empire Press, Valletta. Malta, 5 ta' Diċembru, 1929. Għandi l-unur li nqiegħed quddiemek dan li ġej, fl-isem ta' l-Akkademja tal-Lsien Malti. Issa li l-Ilsien malti, bis-saħħa ta' xi disposizzjonijiet mgħoddijin mill-Gvern tal-lum, qiegħed jieħu xejra sabiħa, u billi issa ikun meħtieġ li l-liġijiet tal-Pajjiż jinġiebu fil-lsien malti, il-Membri tal-Kumitat ta' l-Akkademja tal-Lsien Malti, — mgħarufa bl-isem ta' ''Għaqda tal- Kittieba tal-Malti, — fl-aħħar laqgħa li saret fl-24 ta' Novembru li ħareġ, qatgħu qalb waħda u fehma waħda, li jitkellmu mal-Gvern fuq din il-ħaġa ta' ħtieġa hekk kbira, u itarrfu dak li huma jaħsbu li mingħajru il-Isien malti ma jistax jgħaddi l-quddiem, u li fl-istess ħin, hu ta' Għajnuna kbira sewwa lil-Gvern u sewwa lill-istudenti tal-Isien malti. Il-Għaqda — Xirka Filoloġika u Letterarja — kienet imwaqqfa fl-1920, bil-ħsieb li: a/ twaqqaf alfabett malti, mibni kemm jista' jkun fuq sisien xjentifiċi, imqegħdin minn Orjent- alisti, u fl-istess ħin, li jimxi mal-ħtieġ, u għal xejret min jaqra; b/ tiġbor fl-imkien il-kittieba t-tajba kollha tal-Malti, kif ukoll l-edituri u l-istampaturi; c/ tnissel letteratura maltija onesta, fejjieda, sabiħa kif tixraq liċ-ċkejkna Malta. Sabiex thejji Alfabett Malti, mibni fuq qofol xjentifiku u r-reguli ewlenin tal-Ortografija Maltija, il-Għaqda kienet ħatret kummissjoni magħżula minn fost l-aħjar kittieba tal-Malti: dawn kienu: Il-mejjet Ġużċ Muscat-Azzopardi, P. L., President, Mons. P. Galea, J.C.D., Mons. C, Psaila, is-Sur Ninu Cremona, il-mejjet P. F. Bellanti, u s-Sur F. S. Caruana, Segretarju. Fisbatax-il laqgħa, li ħadulha sentejn żmien, il-Kummissjoni hejjiet alfabett u ortografija għal-Isien malti, u bil-għajnuna tal-Gvern ta' dak iż-żmien, li kien daħal għall-istampa tiegħu, ix-xogħol tal-Kummissjoni (Tagħrif fuq il-Kitba Maltija) deher fl-1924. Wara l-ħruġ tat-Tagħrif, malajr beda ħiereġ 'Il-Maltif' li hu il-Leħen tal-Għaqda; u jogħġobni ngħid li dawk kollha li huma miġbudin għal-Isien malti, qagħdu għall-alfabett tal- Għaqda, u l-għadd ta' l-ismieħbin fil-Il-Malti, għalkemm qajla qajla qiegħed jikber kull sena. Minn mindu ħareġ it-Tagħrif, raw id-dawl bosta xogħolijiet miktuba bl-alfabett tal- Għaqda. Dawn li ġejjin jixraq min isemmihom: a/ Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja tagħhom, tal-Prof. b/ Il-Ktieb tal-Ġenesi, miġjub fil-Malti minn Dun P. P. Sajdun, D.D. c/ L'Ortografia Maltese, ta' Giovanni Vassallo, e/ Tifkira tat-8 ta' Settembru, 1565, u Ġabra ta' poeżijiet ta' Mons. C. Psaila, f/ Imħabba u Mibegħda, ta' Ġużċ Bonnici. L-Alfabett u l-Ortografija tal-Għaqda għoġbu lil ħafna studjusi magħrufa ta' l-ilsna orjentali; fosthom insemmi ir-Rev. C. S. Dessoulavv, li annom ta' l-Għaqda, qara fil-congress tal-Orjentalisti ta' Oxford, fl-1928, Karta fuq il-Lsien Malti, u lir-Rev. Rafel Nakhla, S. J., ta' 'Bevrouth,. li, meta ġie f-idejh Il-Malti, sejjaħ il-Isien tagħna l-iżjed letterarju fost: id-djaletti Għarbin. Imħabba f'dan li semmejt, ikun wisq għall-qalb tal-Għaqda jekk il-Gvern idaħħal l- Alfabett imwaqqaf minnha, għall-inqas f'dawk id-Dokumenti li għandhom karattru permanenti, 32 Il-Malti għar-raġuni li dan l-alfabett hu: a/ l-iżjed sempliċi li qatt deher fil-Malti, b/ imqiegħed fuq prinċipji xentifiċi, u għalhekk internazzjonali f' l-elementi fonetiċi tiegħu, c/ l-eqreb wiħed lejn l-alfabett li juża l-Gvern fil-Kitba bil-malti, u lejn dak ta' l-aħjar perjodiċi u gazetti, la darba id-divrenzja ma hix ħlief ta' żewġ ittri: il-'k'' flok iċ-f'ċh'' u il- sig flok il-FkU. d/ l-eħfef għall-istudenti li bi ħsiebhom jersqu għall-eżamijiet taċ-Ċivil, u għall-istenografija tal-Malti, billi ma għandhiex ħlief ittra waħda għal kull leħen. Il-Għaqda fl-aħħarnett tixtieq li jsir dan, jiġifieri li jiġi adottat l-alfabett li hi ilha tuża seba' snin sħaħ, għaliex hekk hi tkun tista' tgħin, għalkemm indirettament, bil-ħruġ ta' letteratura tajba għall-iskejjel u għal kulħadd, bħal antoloġiji ta' proża u ta' poeżija, kotba għat-tfal, kotba ta' tħarriġ fil-Malti. Fit-tama li jkolli twieġiba għal qalbi, Għandi l-unur ingħodd ruħi, Sinjur, Il-qaddej tiegħek, F. S. Caruana Segretarju ta' l-Akkademja tal-Lsien Malti. APPENDIĊI D L-Alfabett ta' l-Għaqda 33 L-Alfabett ta' l-Għaqda 35 APPENDIĊ E