IL-VJATKU F'MALTA MIS-SEKLU SITTAX SAS-SEKLU DSATAX GUIDO LANFRANCO Fost id-drawwiet tal-Maltin, l-aktar li dejjem kienu u għadhom jispikkaw huma dawk li: għandhom x'jaqsmu mat-twelid, trobbija tat-tfal, namur, Żwieġ, xogħol u mewt,għax dawn jiffurmaw il-bażi tal-ħajja ta' kuljum u ma tistax taħrabhom. Ma' dawn kollha hemm assoċjat il-lat spiritwali, ħafna drabi kompless, mimli devozzjonijiet, superstizzjonijiet u twemmin ieħor. Billi l-mewt taħkem l-immaġinazzjoni tal-bnedmin kollha tad-dinja minħabba l- misterju tagħha u t-twemmin ta' ħajja spiritwali oħra warajha, kull reliġjon sawret bosta ċerimonji u attivitajiet meqjusin biex jassistu lill-morda u l-agoniżżanti u jwittu t-triq għad- dinja l-oħra. Fost l-aktar importanti għall-Insara f'dawk il-mumenti diffiċli hemm il- vjatku, meta s-S'mu Sagrament jittieħed fit-toroq għal għand il-marid jew moribond. Hemm (i) il-vjatku għat-tqarbina tal-preċett li dejjem ikun binhar fil-Ħdud ta' wara L-Għid il-Kbir, u dejjem solenni, li jwassal biss l-Ewkarestija u (ii) l-vjatku tal-morda moribondi li jsir kemm binhar u billejl skond il-bżonn, u minbarra l-Ewkarestija jinvolvi wkoll il-griżma tal-morda; dan kemm jista' jkun kien ikun ukoll solenni, iżda fil- maltempijiet u fid-dlam kien ikun biss l-essenzjali. Mgħandniex naħsbu li l-vjatku beda biss meta bdew il-fratellanzi tas-Sagrament għax Dan xorta kien jingħata mal-griżma tal-morda minn żmien qabel. Fl-istatut tal-Fratellanza ta' Santa Marija li twaqqfet fil-Birgu fl-1445, kien hemm stipulat li kull membru keltu jikkontribwixxi sitt karlinijiet kull sena għax-xemgħa, u li jakkumpanjaw il-vjatku ta' membri sħabhom bit-torċa mixgħula. Fis-sagristija tal-konkattidral ta' San Ġwann fil-Belt, hemm merfugħ l-istandard li kienu jużaw fil-vjatku tal-gran mastri minn qabel ma l-Ordni ta' San Ġwann ġiet Malta fl- Huwa aħmar bid-damask tal-ħarir u juri kuruni dekorattivi rrakkmati bid- deheb, madwar Ostja u l-ittri JHS. Kien iġorru suddjaknu bid-dalmatika akkumpanjat minu żewġ akkolti.(2) Tista' tgħid li l-Ordni żammet l-istess forma tradizzjonali tal-vjatku. Meta kien qed imut il-gran mastru Perellos il-vjatku ħareġ f'Diċembru 1719 lejn il-palazz, imwassal mill- gran prijur bis-solennita kollha, akkumpanjat mill-assemblea tal-kappillani konventwali u l-kavallieri.(3) Meta l-Gran Mastru De Rohan kien agonizzant, f'Lulju 1797 hareġ il- vjatku minn San Ġwann għall-palazz maġistrali. Il-proċessjoni kienet magħmula minn għadd kbir ta' kavallieri bit-torċa mixgħula, u fuq wara mexa il-gran prijur bis-Sagrament, liebes ilbies pontifikali taħt il-baldakkin merfugħ minn erba' min-nies. Meta l-vjatku daħal il-palazz, bosta uffiċjali, kappillani, paġġi u oħrajn li jkunu fil-palazz, ngħaqdu magħhom.(4) Hekk kien sar ukoll fil-vjatku tal-G.M.Pinto f'Diċembru 1772 filgħodu; il-qanpiena l-kbira ta' San Ġwann bdiet iddoqq sita sitta. Il-vjatku ħareġ għall-palazz, l-ewwel il-kjeriku bid- dalmatika bis-salib bi tmien ponot f'idu, u warajh il-bandalora, kavallieri bit-torċa mixgħula, il-mazzier, il-kleru tal-Ordni bl-ispellizza u l-muzzetta, erba' konventwali bil- kappa jżommu l-baldakkin li taħtu kien hemm il-prijur bil-kappa u s-SS.Sagrament, ieħor iżomm l-umbrella u wara s-sagru kunsill. Iżda Pinto kien dejjem jerġa' jirpila u miet ta' 91, fl-24 ta' Jannar 1773 wara 32 sena jirrenja. (5) Ta' l-isqof Labini li miet f'April 18// il-vjatku kien ħareġ minn S.Pawl għall-palkazz tiegħu, u kien mill-aktar impontenti. (€ Fl-istess seklu, l-vjatku kien ikun dejjem solenni. Il-qanpiena tal-knisja kieet issejjaħ lin-nies biex jakkumpanjaw, inklużi is-saċerdoti, li erbagħ minnhom kienu 1bsu l- ispellizza. Nies li jkunu fit-triq wkoll jakkumpanjaw. (7) L-umbrellun kienu jġrUb il- qassisin tal-parroċċa, skond min imissu.(8) Fl-1786 L-Isla saret kolleġġjata v fost id- dmirijiet stipulati għall-qassisin kien hemm li għandhom jakkumpanjaw lis aċerdot waqt il-vjatku tal-morda.(9) L-isqof Labini kien ordna li fil-vjatku l-baldakkir Mm jista' jkun jerfgħuh il-qassisin u mhux is-sekulari. Talab ukoll lill-qassisin u t-frelli jħellsu ħames ħabbiet fix-xahar lill-prokoratur tal-vjatku. Ħeġġeġ biex binhar kull r-4 jista' jakkumpanja u bil-lejl jakkumpanjaw irġiel biss filwaqt li n-nisa jixgħelu xemgħ Jew faml wara t-tieqa għat-triq tal-vjatku.(10) F'parroċċi oħrajn kienu jieħdu ħsieb il-:-iku l-fvtelli tas- Sagrament. Meta kien jintalab vjatku jindaqqu ħames tokki sazjati qast; joħroġ tifel bil- qanpiena biex isejjaħ lill-fratelli, u a-nisa tad-dar jagħmlu v/:8 biex jinħu l-indulġenzi bħal min jakkumpanja.(11) Sodalitajiet u Kongregazzjonijiet tal-Vjatku Fis-seklu sbatax ġiet stabbilita is-Sodalita tal-Agunija biex tissoda d-devozzjoni lejn Kristu Kurċifiss. Din kienet ukoll tħeġġeġ id-devozzjoni lejn Id-Duluri; ġie li iż- żewġ devozzjonijiet saru ħaġa waħda. Fl-Imdina din is-sodalita ġa kienet twaqqfat fil- kattiral fl-1640 fuq l-altar tal-Pjeta, u l-istess ġara f'Ħal Qormi. F'Ħal Għaxaq twaqqfet fl-1649.(12) Minħabba li l-fratellanzi tas-Sagrament kienu aktar mixħutin fuq ċelebrazzjonijiet Ewkaristiċi milli fuq servizzi għall-agoniżżanti, l-Isqof Rull ħareġ xi digrieti fl-1760 wara li kien għamel viżta pastorali f'Sannat. Wieħed mid-digrieti kien li fl- irħula t'Għawdex il-kappillani jwaqqfu s-Sodalita ta' l-Agunija fil-parroċċi, magħrufa wkoll bħala tal-Vjatku Mqaddes. F'ċerti postijiet, bħalma kienet f'Sannat, din is-sodalita kienet taħdem mal-fratellanza tas-Sagrament imma ma kellhiex konfratija. Xtrat it-tużell, umbrella, żewġ fanali, u erba' torċi biex jakkumpanjaw. Minbarra l-fratellanzi tas-Sagrament, f'xi bliet u rħula kien hemm l-hekk imsejħa Sodalita ta' L-Agunija, jew ukoll dik tal-Vjatku Mqaddes. F'post wieħed ġie li kienu jissemmew it-tnejn, bħal f'Ħal-Luqa, fejn fl-1665 saret ta' l-Agunija u fl-1731 tal- Vjatku.(14), iżda dawn l-ismijiet jidher li bdew jużawhom bħala l-istess ħaġa, għax f'Sannat fejn is-sodalita twaqqfet fl-1760 kienet magħrufa bit-tnejn. Ta' L-Agoniżżanti ma kienetx tieħu ħsieb il-vjatku għall-morda f'każ ta' tqarbina ta' L-Għid, imma biss f'każi ta' agunija fil-griżma tal-morda. Ma kienux jilbsu kunfratija, iżda jgħinu fil-vjatku għall- aħħar Sagramenti għax kellhom kollox, jiġifieri żewġ fanali, erba' torċi, tronett u umbrella ta' l-għażel biex jakkumpanjaw lis-saċerdot. Meta l-qassis kien ikollu jmur iqarben fuq karrettun, wara li jidlam, kienu jmorru tnejn miegħu bil-fanal u l-umbrella.(15) Fl-Isla kien hemm is-Sodalita tal-Vjatku, li għalkemm qisha fratellanza u ġie li sejħulha hekk, kienet differenti minn dik tas-Sagrament u ma kienux jilbsu konfratija. Kienu jakkumpanjaw il-vjatku tal-morda, joħorġu l-ispejjeż għax-xemgħa, korporali, tvalji, u purifikaturi għat-tqarbin; madwar l-1749 bdew ukoll jilbsu l-konfratija.(16) Wara li din l- għaqda raqdet xi ftit ġiet stabbilita mill-ġdid fl-1843 bħala l-Kongregazzjooni tal-Vjatku Mqaddes; fl-istess belt, sal-1880 il-parruċċani ddeċidew li jikkontribwixxu għall- qanpiena l-kbira li kienet isservi biex iddoqq kull darba li jsir il-vjatku. (17) Kien hemm Sodalita tal-Vjatku oħra f'San Ġorġ t'Għawdex tagħmel il-preparamenti kollha għall-aħħar Sagramenti mill-knisja sad-dar tal-moribond, bil-baldakkin u bżonnijiet oħra; kienet spiċċat minħabba diffikultajiet finanzjarji, għalkemm kien ipprova jqajjimba l-isqof Mattei. L-irħula l-oħra t'Għawdex kellhom il-fratellanzi jmexxu l-vjatku.(18) Il-Fratellanzi tas-SS.Sagrament u l-Vjatku Fis-snin tletin tas-seklu sittax, saru l-ewwel fratellanzi tas-Sagrament f'Ruma bil- għan prinċipali li jsostnu, jonoraw u jżommu ħajjin id-devozzjonijiet assoċjati ma' l- Ewkarestija Mqaddsa. Fost ir-regolamenti għall-fratelli ta' dak iż-żmien kien hemm li kull fratellanza għandu jkollha baldakkin għal waqt it-trasport tas-Sagrament meta jmorru jqarbnu l-morda fi djarhom. Meta fratelli li joqogħdu qrib il-knisja jisimgħu it-tokki tal- vjatku kellhom imorru jakkumpanjaw bit-torċa jew xemgħa mixgħula, u jekk ma setgħux kellhom jibgħatu minn flokhom membru anzjan tal-familja tagħhom. Meta fl-1575 wasal Malta Mons. Duzina minn għand il-Papa, minbarra li dar il- gżejjer tagħna biex jirrapporta u jissuġġerixxi dwar kullma kellu x'aqsam mal-knisja waqqaf ukoll il-fratellanzi tas-Sagrament bl-istess għamla ta' statuti. Fir-Rabat ġa kien hemm ta' San Ġużepp u ta' San Mark; dawn għaqqadhom biex jakkumpanjaw il-vjatku, li kien dejjem solenni, għat-tqarbin tal-morda.(20) Ir-regolamenti li għamlilhom kienu bbażati fuq dawk ta' Ruma, u dwar il-vjatku kien hemm li qabel ma l-kappillan joħroġ iqarben f'każi ta' mard gravi, għandhom jindaqqu ħames tokki bil-qanpiena l-kbira u tifel joħroġ fit-toroq iċempel oħra żgħira biex isejjaħ lill-fratelli biex jinġabru għall-vjatku u jakkumpanjaw bit-torċa mixgħula. Is-saċerdot kellu jilbes spellizza u stola u jekk jista' jkun ukoll kappa, u jimxi bis-Sagrament taħt l-umbrella jew il-baldakkin li kellu jinżamm mill-fratelli. Quddiemhom kellu jkun hemm il-lanterna u dak li jdoqq il-qanpiena ż-żgħira. In-nisa ma kellhomx jissieħbu mal-vjatku, imma meta jisimgħu il-qanpiena kellhom jinżlu għarkobtejhom u jgħidu ħames Missierna u Sliema, (21) Fost oħrajn, twaqqfet f'Birmiftuh biex il-fratelli jakkumpanjaw fil-vjatku tal-morda u jieħdu seħem fil-funerali; meta kien ikun ftit il-bogħod lis-saċerdot kien jakkumpanjah kjeriku bil-fanal u l- qanpiena.(22) Fit-Toroq Tista' tgħid li dari kulħadd kien imut id-dar, u ftit wisq kienu dawk li jmutu fl- isptarijiet, għalhekk l-assistenza lill-moribondi kienet aktar evidenti għax għal kull wieħed ġ4 jew waħda kien joħraġ il-vjatku, u fit-triq nisimgħu lill-qassis u sħabu jkantaw is-Salm tal-Miserere. Waqt ir-ritorn kien jitkanta it-Tantum ergo. Meta tabib kien jagħti l-parir, is-sagristan kien jiġi avżat biex jibda jnaqqar il- qanpiena tal-knisja. Timtela l-knisja bit-tfal biex jekk jista jkun jilħqu t-tronett (jew tużell), u l-qanpiena. It-tronett jew tużell, qisu tabernaklu, biex fuqu fid-djar jitqegħdu l-Ostji; kien ikollu miegġu kexxun għall-korporal,(23) u jkun ta' l-injam indurat jew metall arġentat. Dan it-tronett għadu jintuża sa Ilum fil-vjatku solenni li jsir f'diversi parroċċi fiż- żmien ta' wara l-Għid il-Kbir. F'xi parroċċi nsibu li fix-xita is-Sagrament ġie li kien jinġarr ġewwa suġġetta jew portantina, għamla ta siġġu magħluq f'gabina dekorata li jġorruha żewġ irġiel. Din kienet meżż ta' trasport għal xi familji sinjuri, isqfijiet u gran mastri fejn il-karrozzella jew il- kaless ma jwasslux jew ma jaqblux għal distanzi qosra. Xi gran mastri għamlu donazzjoni ta' suġġetta għall-użu tal-vjatku. Fil-mużew ta' Ħaż-Żabbar naraw waħda li kienet ta' Hompesch u għandha l-armi tiegħu u s-sinmbolu tal-Ostja. Fil-Belt għand il-fratellanza tas- Sagrament tad-Dumnikani hemm waħda li takielhom Pinto fl-1770 minflok oħra li spiċċat li kellhom li kien irregalalhom Rafel Cotoner fl-1661. F'Ħal Qormi hemm waħda minn għand Pinto, u fil-kolleġġjata S.Pawl ta' L-Belt oħra minn għand De Rohan. L-arċipriet ta' L-Imdina kien ikollu ta' sikwit imur iqarben barra t-truf tar-Radat riekeb il-bagħala jew bil-karrettun,iżomm l-Ostji f'kaxxa ċkejkna ta' l-injam. L-issara kienu obbligati li joqgħodu għarkobtejhom meta jgħaddi l-vjatku, u jmorru warajk, dan kien isir ukoll waqt li qed jerġa lura għall-knisja. Għalhekk darba fl-1615 l-qof kien ammonixxa lill-arċipriet għax ma kienx ġarr miegħu Ostji biżżejjed biex ikollu għar-ritorn lejn il-knisja, għax in-nies joqgħodu għarkobtejhom mhux għalih, ima għas- (24) Fost affarijiet oħra li ordna l-isqof Rull fl-1760, lien hemm li fix-xitwa u bil-lejl, meta s-saċerdot kellu jmur bil-karrettun biex jagħmel vjsiku, miegħu kellu jmur wieħed bil-fanal u ieħor bl-umbrella, (25) Fl-1751, Rull ukcil, wara viżta pastorali fin- Nadur, ordna li l-qassisin għandhom dejjem jakkumpanjaw fil-vjatku u jeħduha min imissu kull xahar.(26) Kull belt u raħal f'Maltv 4 Għawdex kellu s-sistema modifikata biex il-vjatku jaqbel ma' l-eżiġenzi tiegħu, Fil-parroċċa ta' San Ġorġ t'Għawdex, bħala eżempju, il-viċi parroku lejliet Ji joħroġ il-3 atku solenni ta' wara l-Għid, kien jgħaddi jqarar lill-morda, u warajh xi ħadd ieħor kien javża l-ħinijiet. Dan il-vjatku kien jibda billi qabel is-7am s-sagristan jibda jnaqqar it-tokki bil-qanpiena meżżana u mbagħad joħroġ l-istandard aħmar tal-vjatku, l- arċipriet bl-ilbies korali, qassisin, baldakkin tat-terza merfugħ minn erba' qassisin, abbatini bl-ispellizza u biż-żimarra u pellegrina ħamra jżommu l-fanali. Daklijġor l-umbrella jimxi fuq ix-xellug tas-Sagrament. Meta l-vjatku fi triqtu jgħaddi minn ħdejn xi knejjes, dawn idoqqu l-qanpiena tagħhom malli jisimgħu il-qanpiena tat-tifel li jkun qed iċempilha tul it-triq; meta l-vjatku jkun ġej lura jerġgħu idoqqu tal-knejjes malli s-sagristani jerġgħu jisimgħuh. Fid-Dar tal-Marid Kitba tas-seklu sbatax turina x'kien isir fid-dar tal-marid. Malli jidħol fid-dar is- saċerdot kien iroxx l-ilma mbieriek waqt li jitlob paċi lill-familja. Lill-marid kien iħeġġu li jżomm is-sabar u l-kalma u jerħi ruħu f'idejn il-Mulej, waqt li jistaqsih jekk riedx iqerr; kien ukoll jara jekk il-moribond kienx irid jiżvela xi ħaġa biex iħaffef il-kuxjenza. Kien jgħid it-talb bil-Latin għat-tqarbin biex jgħid wqarajh il-marid.(28) Fis-seklu tmintax, f'kitba oħra, minbarra dak li rajna, bil-Malti kien jgħid l-atti tal-fidi, tama u mħabba waqt li jsir id-dlik tal-griħma tal-morda.(29) Ħdejn il-marid tintrama mejda jew kommodina li fuqha kien ikun hemm tvalja tad-drapp jew bizzilla bajda u żewġ xemgħat mixgħulin.(30) L-abbatini li kienu jidħlu fil-kamra tal-marid kienu dawk it-tnejn li kienu jżommu f'idhom it-tużell (jew tron, bħal tabernaklu li fih jitqiegħed il-pissidi) u tal-qnpiena. Lil dawn kienu jagħtuhom xi sitt ħabbiet in-nies tad-dar, għalhekk meta kienet tinstema' l-qanpiena tal-knisja tħabbar il- vjatku, ħafna tfal kienu jiġru minn ta' quddiem biex jilħqu t-tużell (ġie li kienu jgħidulu wkoll ġirandla) u l-qanpiena biex jistgħġu jidħlu fid-dar; l-oħrajn kienu jieħdu l-fanali. (31) F'postijiet oħra, bħar-Rabat Għawdex, wara l-vjatku solenni tal-morda ta' wara l-Għid, meta l-vjatku jidħol lura u tingħata l-benedizzjoni, l-abbatini kollha kienu jibqgħu fis- sagristija u Iflus li kienu jinġabru mid-djar jitqassmu bejniethom.(32) Fisa-seklu dsatax il-vjatku kompla jsir fuq l-istess linji ta' qabel, iżda s-Sodalita tal- Agunija bdiet jispiċċa u żdiedu l-fratellanzi tas-Sagrament. It-tqarbin għall-morda biss u dawk li ma jistgħux joħorġu minn djarhom biex jitqarbnu tal-preċett tal-Għid kien ikollhom il-vjatku filgħodu, iżda għall-moribondi kien isir ukoll bil-lejl għall-griżma tal- morda. Sakemm ma kienx ikun każ urġenti, il-vjatku kien ikun dejjem solenni bl- akkumpanjament tal-qassisin u sitt fanali.(33) Għalkemm it-torċa jew xemgħa kbira mixgħula baqgħġet tintuża, żdiedu l-fanali ta' l-idejn bix-xemgħa fihom, u għall-ewwel kienu jużawhom f'każi ta' maltemp minflok it-torċi; wara bdew jmorru jiġbruhom tfal u kbar malli jisimgħu it-tokki biex jakkumpanjaw. — Meta kien qed imut xi ħadd importanti, fejn kien hemm, kienu jakkumpanjaw ukoll tal-Kapitlu, (34) u meta jkun qed imut xi qassis ġie li kienu joħorġu l-baldakkin li ssoltu kien joħroġ aktar fuiż-żminijiet tal-Għid. Normalment kienu jdoqqu tliet tokki tal-knisja biex javżaw il-vjatku, imma dawn kienu jvarjaw ħafna minħabba li kien hemm għadd ta' tokki differenti skond jekk il-moribond kienx fratell u ta' liema fratellanzi, jekk kienx saċerdot, jekk kienx barra mir-raħal jew id- dar; il-qniepen kienu l-messaġġiera u ħabbara ta' żmienhom. Tard filgħaxija jew bil-lejl xorta kienu jakkumpanjaw ħafna rġiel, min jagħġlaq il- ħanut, min joħroġ mill-każini u min joħroġ mis-sodda. Oħrajn kienu jibqgħġu wara t- twuieqi jew fil-bieb tad-dar, jixgħelu x-xemgħa, fanal, lampa tal-pitrolju jew musbieħ, jitolbu għall-moribond.(35) Waqt il-lejl kienet ukoll tindaqq l-agunija kull siegħa u xi qassisin kienu jibqgħu jitolbu fil-knisja; l-bieb tal-ġenb kien jibqa' mbexxaq biex min irid jista' jidħol jitlob. Sas-snin ħamsin konna għadna nistgħu nisimgħu din il-qanpiena. Billi d-devozzjonijiet kienu mifruxa ħafna u tista' tgħid li kulħadd kien fratell jew konsorella f'xi fratellanza jew aktar minn waħda, kienu jidhru ħafna aktar vjatki, proċessjonijiet u fratelli fit-toroq, u diversi tpinġijiet tagħhom deheru minn żmien għal żmien. Tal-vjatku niltaqgħu ma' karakatura akkwarella ta' George Whitmore (36) u litografija ta' Brocktorff. Lejn it-tmiem L-istess stil ta' vjatku bejn wieħed u ieħor kien baqa' jsir sa nofs is-seklu għoxrin, iżda billi wara t-tieni gwerra dinjija bdiet tinbidel lis-struttura soċjali, beda jiżdied it-traffiku u jonqsu l-fratelli il-vjatku solenni beda jonqos mit-toroq u jsir biss għal żmien l-Għid il-kbir. Sas-snin ħamsin konna għadna nisimgħu xi ftit il-qanpiena tal-knisja u tat-triq tħabbar il- vjatku, iżda din siktet għal kollox. It-tibdil drasatiku li ġab warajh il-Konċilju Vatikan it- Tieni li sar fis-snin sittin kompla naqqas mill-manifestazzjonijiet tal-vjatku, u ftit ftit wasalna biex dan isir minn qassis jew patri waħdu mingħajr ma jakkumpanjah ħadd, mingħajr suttana, bl-Ostja moħbija f'kaxxa ċkejkna mdendla m'għonqu, bilkemm jindunaw bih in-nies tat-triq. U fl-aħħarnett, fis-snin disgħin, ngħataw permess u inkarigu li joħorġu jqarbnu rġiel lajċi li aktar komplew naqqsu mis-solennita li darba kien hemm. Teknikament dan xorta jibqa' jissejjah vjatku u jilħaq l-għan essenzjali tiegħu, imma m'hu xejn ħdejn dak li konna nafu ftit sa ftit ilu; il-bniedem mhux ruħ biss għandu, u aktar jitħeġġeġ kieku jkollu wkoll manifestazzjonijiet li jistimulaw l-interess u d-devozzjoni. (1) BUGEJA, L., BUħAGIAR, M., FIORINI, S.(Edit.) Birgu A Maritime Citv II-1993 p666; (2) SCICLUNA, H. The Church of St. JOhn in Valletta (1955) p.210; (3) BONNICI, ALEXANDER Storja ta' L-Inkiżizzjoni f'Malta II (1992) p377; (4) GALEA, MICHAEL Grand Master Emm.De Rohan (1996) p113; (5) TESTA, CARMELO The Life and Times of Grand Master Pinto (1989) p325; ALEA, MICHAEL 1773: Il-Mewt tal-Granmastru Pinto (Pronostku Malti 1974) p.156; (6) GALEA, MICHAEL Mons.Labini bħala Isqof Ta' Malta (Pronostku Malti 1980 p.164); (7) BONNICI, ALEXANDER L-Isla II (1986) p.186; (8) BONNICI, ALEXANDER In-Nadur I (1984) p.257; (9) BONNICI, ALEXANDER L-Isla JI (1986) p.241; (10) MICALLEF, ĠUŻEPP Ħal Luqa Niesha u Ġrajjietha (1975) p.207; (11) BEZZINA, JOS. Il-Vjatku (Leħen is-Sewwa 14-6-1986); (28) AZZOPARDI OP.CIT. P.42; (29) BEZZINA Sannat p.257; (30) TAURUS Il-Vjatku (Mument 5-4-1992); (31) BONNICI CALI, RAFEL (Leħen is-Sewwa 16-4-1983); (31) VELLA APAP op.cit.; (33) BEZZINA Sannat p.404; (34) BONNICI CALI op.cit; (35) SPITERI, R. Il- Vjatku bil-lejl (Berqa 14-2-1967), PORSELLA FLORES, J.F. Drawwiet fil-Birgu u r- Rabat (L-Imnara No.11 1988) (36) Treasures of Malta III 1(1996 p.41, JOHNSON, JOAN(EdIt.) Vjatku; (tpinġija ta' mill-awtur)