'F'Ġerusalem it-taħwid żdied għaliex bet partit ieħor immexxi minn El- ħażar il-qassis, u mlaqqat minn fost wk li nfirdu minn ma' Ġanni ta' is-Ħalab. Kull partit kellu biċċa beit. Elgħażar kellu t-taqsima l- ktar għolja u l-aktar qaddisa tat- mpju. Ganni kellu l-bqija tat-tem- ju u l-inħawi ta' madwaru. Xmun cejlu l-belt il-għolja u biċċa mill-belt l-baxxa. Bejniethom kien ikun hemm it il-ġlied, l-aktar bein Ġanni u ażar, ġot-tempju. stess. G alkemm it- fii kien f'idejn u jsiru. Iżda min biża kemm-il-dar- waqt is-sagrifiċċji l-balal u l-vleġeġ tfugħin minn isfel kienu jolqtu d- oti, joqtluhom ħdejn l-artal u jħall- u f mad-demm . tal-vittmi is-sagrifiċċjil. Fiex ġiebuha l-qdusija i dawk li minn. għalihom ġieldu għal dil-qdusija. Barra nn dan kienu jisirqu 'l xulxin u ja- L ta' ikel li kelihom merfugħin u li ienu jservuhom għal assed'u ta' snin. tar inqerdu b'idejhom stess milli Rumani. Fix-xitwa tas-sena 69-70, qabel ma fespesjanu telaq għal Ruma, Titu ġa- : riġmenti kbar u fil-bidu ta' April mexa għal fuq Ġerusalem. Billi ien qorob il-Għid, Ġerusalem kienet ja bħal bajda bil-Lhud li ġew -Palestina kollha. għall-festa kif obbligati. Ir-Rumani li diġà nu madwar il-belt ħallewhom jid- bla ma fixkluhom, u dawk il-ħażniet kbar ta' qamħ: L-EWWEL TAQSIMA — DAWL BIL- WAQGĦA TA' ĠERUSALEM Fi-aħhar ħarġa, il-Prof. Savdon qalilna kif beda l-ġlied bejn il-Lhud u r- mani. Din id-darba jfissrilna kif kien it-tmiem tal-gwerra u l-ħruq tat- empju ta'Ġerusalem, fid-9 ta' Awissu tas-sena 70 A.D. L-ewwel ħaġa li għamel Titu bagħat kumpanija ta' 600 kavalier biex jit- kixxfu s-swar ta' Ġerusalem. Kienu milqugħin bl-aħrax mil-Lhud, u kell- hom 'erġgħu lura. L-attakk kellu jsir: min-naħa. tat- tramuntana. Titu waqqaf il-kampijiet fuq l-għolja Skopus, li kienet iġġib il- belt taħtha, u waqqaf kampijiet oħra fuq il-għolja taż-żebbuġ. Mela wasal il-Għid. Bil-kemm kienu jingħarfu l-Lhud ta' partit minn dawk ta' par- 'tit ieħor. X'għamel Ġanni ta' Ġis- Ħalab2 Libbes ħafna nies minn tie- għu bħal-Lhud barranin, tahom l-ar- mi, daħlu fit-tempju ma' l-oħrajn, ba- jgħu deħjin sat-taqsima li kienet f'i- dein Elgħażar u hemm għamlu taqti- għa kbira, qerdu l-partit ta' Elgħażar u t-tempju baqa' kollu f'idejn Ġanni ta' Ġis-Ħalab. Titu beda joqrob aktar lejn is-swar. Imma qabel ma jibda l-attakk ried jara jġiegħeix il-Lhud iċiedu mingħajr gwerra. Bħala ambaxxatur bagħat lil Ġużeppi Flav'u, il-Lhudi li issa sar ħaġa waħda mar-Rumani. Mhux biss ma. ridux iċiedu, imma ż-żewġ partiti ngħaqdu flimkien biex. jikkumbattu spalla. ma' spalla. Titu beda' l-attakk. Dak iż-żmien kanuni ma kellhomx. Flok balal tal- kanuni kienu jwaddbu b'makni għal t'apposta vleġeġ kbar u ħaġar kbir li kul; waħda kienet tiżen fuq nofs qan- tar. Makni oħra tal-gwerra: kienu magħmulin minn travi ħoxnin imden- dlin għoli ta' nofs qasba. mill-art u jit- F'tarf wieħed tat-travu kien ikun hemm ras ta' muntun tal-ħadid. Is-suldati kienu jxejru t-travu u jagħ- tu daqqiet qawwija bir-ras tal-ħadid mas-swar biex iġarrfuhom jew iiftħu xi selħa fihom. Biex aktar ikunu jis- tgħu jilħqu l-Lhud ta' fuq is-swar, ir- Rumani bnew tliet torrijiet għoljin ta' l-injam biex iwaddbu minn fuqhom il- vleġeġ għal fuq is-swar, Fl-aħħar is-sur ta' barra ċieda. In- fetħet selħa u r-Rumani daħlu. Kien il-bidu ta' Mejju 70. Wara ħamest ijiem oħra r-Rumani fetħu t-tieni sur Hawn it-taqbida ħraxċt, imma, għal- kemm. kellu xi tejf, Titu rnexxielu jżomm f'idejh it-tieni sur ukoll. Imbagħad Titu waqqaf it-taqbid għal erbat ijiem biex iserraħ ftit is- suldati. Fl-istess ħin biex aktar ibeż- ża' l-Lhud ġema' s-suldati kollha taħt QOVĦINMA. va VWalġ is-swar biex jurihom il-qawwa tiegħti u jġegħilhom iċiedu. Imma għal xejn. Wara dawk l-erbat ijiem Titu reġa' beda. l-attakk. Din id-darba l-mira. tiegħu kienet il-fortizza Antonja, li kie. net quddiem u li kienet tinfed għat- temp'u. Il-ħsieb ma rnexxiex. Biex ma jkollhomx teif, il-kunsill tal-gwer- ra tar-Rumani ħa d-deċiżjoni li joqtlu n-nies bil-ġuħ, Għalhekk bnew ħajt madwar il-belt kollha. u ħadd ma kien jista' joħroġ. Ġerusalem kienet maħ- nuqa bin-nies; l-ikel spiċċa; ħadd ma seta' jaħrab. Kull ma seta' jittiekel kienu jiekluh, kien x'kien, ħaxix, ħu- xlief, ġlud. Ġużeppi Flavju, li aktar minn darba mar jitlob il-Lhud biex iċiedu jqegħdilna taħt għajnejna kwa- dru tal-biża' ta' Ġerusalem f'dawk .il- ġranet. ''Il-ġuħ kien qiegħed jibla' l- poplu kollu, familja, familja. IŻIWX-XI ĦENSIW BIEB IL-ĦAQQ KIF KIEN IT-TEMPJU TA' ĊERUSALEM LI ĦARQU. (Pjan fuq il-qjies u t-tifsir ta' Jusef Flavjus) mimlijin nisa u trabi għaxja; fis-sqa- qien xjuħ mejta; tfal u żgħażagħ kie- nu jaqgħu mejtin fit-toroq u fl-imsie- raħ. Il-ħajjin ma kellhomx saħħa sa- biex jidfnu 'l qrabathom; u wieħed bil-kemm kien jagħraf lil niesu qa'b il-kotra tal-mejtin. Ħafna kienu jaq- għu mejta fuq dawk li jkunu għadhom kemm difnu; oħrajn kienu jmorru b'saqa/hom lejn il-qabar flok ma jeħ- duhom; dawk li għadhom ma mitux jħarsu lejn dawk li qegħdin imutu. U qalb dawn ix-xeni ta' qsim il-qalb ma. kontx tisma' u la biki u la krib; sikta u ħemda kullimkien. Ġużeppi jgħidilna fatt ieħor li jkex- kex. Waħda mara għanja fil-bidu tal- gwerra. nġabret Ġerusalem biex issal- va rasha. Ħadet magħha l-ftit li set- għet iġġorr. Fl-assedju ta' Ġerusalem sabet ruħha magħluqa l-belt. kellha serquhulha. X'tiekol ma kellha xejn. X'tagħmelż F'telfa ta' moħħ taqbad. it-tarbija tagħha, toqtolha u tixwiha. Jinzerta għaddei minn ħdejn darha. wieħed, xamm ir-riħa u ried jie- kol. Hawn, qaltlu, dak li baqa' mit- tarbija tiegħi. L-aħbar xterdet u kul- ħadd tkexkex. Imqar Titu tkexkex meta sama' b'dan u ħalef li jordom ħajb taħt il-ħerba. tal-belt. Biex ifittex jeħlisha Titu ta ordni biex isir attakk ieħor kontra l-fortizza Wara tiiet ġimgħat xogħol a reġa' beda l-attakk u wara taqbida ħarxa l-fortizza kienet f'idejn ir-Rumani. Mal-waqgħa ta' l-Antonja t-tempju u n-nies li kienu jiddefenduh sabu ruħhom f'periklu kbir. Titu kie- ku ma. xtaqx iġarraf it-tempju, għal- hekk reġa' talab il-Lhud biex iċiedu. Imma dawn rashom iebsa daqs iż-żon- IT-TEMPJU TA' ĠERUSALEM LI ĦARQU R-RUMANI. (Mudell tal-għewwied magħmul minn Dr. Sehiek) qor ma ridux jisimgħu avolia kienu ' qishom mirbuħin għal kollox, Mat-telfa. ta' l-Antonja waqaf għal dejjem is-sagrifiċċju fit-tempju. Wara mijiet ta' snin li 'kien ilu jsir ta' kull ium issa waqaf għal kollox u għal dej- jem, u waqaf ħtija tal-Lhud: mhux tar-Rumani. Wara. l-Antonja Titu ta s-salt għat- tempju. Imma l-ħitan tat-tempju kie- nu jifilħu għad-daqqiet u ma ċedewx. Titu kellu jinqeda b'mezz ieħor. Ħa- raq il-bwieb u fetaħ triq għal ġewwa. Is-suldati daħlu. Għalkemm xi wħud mill-kunsill tal-gwerra dehrilhom li t- tempju, li kien iservi ta' fortizza, kel- lu jkun imġarraf bħall-fortizza. Anto- nja, Titu u oħrajn riedu li t-tempju jibqa' sħiħ, Imma l-ordni ta' Titu ma sewa xejn. Fit-tempju taħwid kbir, ħadd ma jaf xinhu jsir; ħruq, qtil, Lhud u Rumani donnhom mitlu- fin. F'dik it-taħbila: wieħed suldat Ruman jaqbad ħatba mqabbda u jit- fagħha minn tieqa ġo kamra, tat-tem- pju li kienet tagħti għal kmamar oħra, kmamar ta' l-infam li aktarx kienu mimlijin bi ħwejjeġ tal-ħruq meħtieġa għas-sagrifiċċji. F'daqqa waħda qa- met ħuġġieġa kbira. Titu bis-suldati tiegħu ġera biex iġegħilhom jitfu n- nar. Imma f'dik it-telfa ħadd ma kien jaf xinhu jsir, in-nar baqa' jagħti u f'ixtered. Meta ra li ma seta' jagħmel xejn biex jitfi n-nar, Titu ried isalva li jis- ta' mit-tagħmir tat-tempju. Baqa' dieħel sa ġewwa nett, il-parti l-aktar qaddisa tat-tempju, li kienet għadha mhix milħuqha min-nar, fil-waqt li kien iwissi s-suldati beix jirrispettaw dak il-post qaddis, suldat tefa' ħatba oħra mqabbda, fua l-aktar biċċa għa- żiża tat-tempju, il-Qaddis tal-Qaddi- sin, l-għamara ta' Alla fost il-poplu Lhudi għal mi/iet ta' snin, kienet ħuġ- ġieġa nar meqruda għal dejjem, Titu rnexxielu jsalva ħafna ħwejjeġ mit-tempju, bħalma huma l-mejda tad-deheb għall-ħobż ta'. quddiem Al- la, l-gandlieri ta' seba' friegħi, it-trom- bi, li għadhom jidhru sal-lum imnaq- qxin fl-ark ta' Titu f'Ruma. Il-bqi'a waqa' f'idejn is-suldati, li mlew. is- swieq bid-deheb u l-fidda. U hekk inqered għal dejjem it-tem- pju ta' Ġerusalem li għal bosta snin żamm magħqudin flimkien poplu wie- ħed u reliġjon waħda. l-Lhud kollha. Wara. ftit taqbid ieħor ir-Rumani rebħu l-bqija tal-belt. Il-kapijiet tar- rewwixta Xmun bar Gjora u Ġanni ta' Ġis-Ħalab ma redux iċiedu u kie- nu meħudin priġunieri Ruma fern spiċ- ċaw ħajjithom. Fil-belt is-suldati Ru- mani ma sabux ħlief mejtin. Id-deċiżjoni ta' Titu kienet li l-belt kollha tkun imġarrfa, barra mit-tliet torrijiet tal-palazz ta' Erodi, li kienu qawwijin ħafna u setgħu jiswewlu, Il- priġunieri, li laħqu (97,000, ħafna minnhom mietu bil-ġuħ u t-tbatija, oħ. ra'n kienu mibgħutin għax-xogħol fil- minjeri 'bħala lsiera, oħrajn mibju- għin. Mill-Palestina kollha ma kienx ba- qa' f'idejn il-Lhud ħlief tliet fortizzi: il-Herodium, Makeronte u Masada.- Wara taqbid aħrax dawn kienu mir- buħin ukoll xi snin wara. Il-Lhudija kollha saret privata ta' l-imperatur u provinċja imperjali: independenti għal: kollox mill-provinġia tas-Sorija. Baqgħet bl- istess isem ta' Lhudija u kienet f'idejn legat li kien igħammar f'Ċesarea. proprjetà Il-kundizzjonijiet morali tal-Lhud tal-Palestina wara l-waqgħa ta' Ġerusalem: kienu ta' qsim il-qalb kemm. jista' jkun. Il-belt imġarrfa, it-tempju li kien l-għaxqa tagħhom ir- mied, is-sagrifiċċji spiċċaw, il-kapijiet tal-poplu jew maqtulin jew imxerrdin, u l-ebda tama li għada. jkun aħjar m. Imma l-akbar daqqa ta' sejf om kienet it-taxxa ta' disa' bajja fis-sena li qabel kienu iħallsu servizz tat-tempju (Matt. 17, 24) issa kellhom iħallsu għat-tempju Ġove f'Ruma. l-ħtija. tal-ħerba. ta'' Ġerusalem mhix ġejja kollha minn banda waħda. idu kien it-tmexxija. ħażina ta'' l- ħħar gvernijiet; Ċestju Gallo ma għa- afx irażżan il-moħqrija ta' Ġessju ' IL-MARA FIL-LVANT Fil-fehma ta' wlied il-Lvant il-mara jatt ma. kisbet ġieh kbir fost l-irġiel u ħajja soċjali. Sa minn żmien il-qe- em, kienet dejjem meqjusa anqas ir-raġel, u l-Lhud ta' żmien Kristu slu saħansitra biex igħidu li mitt mara. l-anqas jiswew daqs żewġt irġiel (Talmud, Berakoth, 45 b… Mhux hekk biss, imma l-Lhud kienu u għad- hom igħidu sal-lum fit-talb tagħhom kuljum: ''Tkun imfaħħar, ja Al- tagħna, li int minn dejjem, Sultan a tal GĦolqien, għax m'għamiltnix ma- a'' (Rituel des prieres journaliers des : Juives; Ed. B'dana kollu, l-Orjentali u l-Lhud, bħan-nies l-oħra kollha tad-dinja, ħas- ew dejjem ġibda kbira lejn in-nisa. Iż-żagħżugħ Lhudi malli kien iaqbeż it-tfulija u jidħol fl-irġulija kien ifit- 'tex, bħal kull żagħżugħ, is-sieħba tie- għu fil-ħajja. Kien mela jibda jaħ- l għaż-żwieġ u jingħaqad ma' waħ- mit-tfa'liet li, fil-fehma tiegħu, kien pt imaqdar bħala mara. Iżda: MELI Lhudi ma. kienx la lejn is-sieħba tiegħu, Kien i iha wkoll bħala dmir. Kull Lhudi n tabilħaqq jifhem li Alla jrid li Floru; i il-Lhud. maqsumin 'bejnietho joqtlu lil xulxin, u rashom iebsa ma redux jiftiehmu ma' Titu li aktar minn darba ried jiftiehem magħhom: U seħħet il-profezija ta' Kristu: 'idawwruk l-għedewwa tiegħek b'rampa u jagħalquk u irossuk minn kull naħa u jġarrfu lilek u lil uliedek fik u ma jħallux fik ħaġra fuq ħaġra'' (Lq. kulħadd jiżżewweġ biex isawwar fa- milja u minnha jkattar l-ulied. Għax, jgħidu l-Lhud, min ma. jiżżewwiġx ikun ħati ta' dnub hekk kbir. daqs ta' dak li joqtol it-trabi (R. Eliezer, Xe- ibamoth, 63 b.). Għal-Lhud mela ż- iżwieġ kien dmir kbir, dmir li ġej mill- amar li għamel Alla lil Adam u Eva: 'Ikbru u tkattru'', amar li bih il- Lhud kienu jifhmu li Alla ħalaq id- dinja biex tagħti l-frott l-aktar ta' l- ulied (Eduioth, 1, 13), Għalhekk iż- żwieġ kien għal kull Lhudi rabta l-ak- tar qaddisa u għall-qalb t'Alla. Min mela kien jibqa' għażeb ma kienx jit- qies bħala bniedem, u kien jiġbed fu- qu s-saħta u jitqies bla hena, ferħ u barka (Vebamoth, 1, 7). IŻ-ŻWIEĊ LHUDI Fost il-ġnus ta' żmien il-qedem l- aktar li għamlu ġieh liż-żwieġ kienu l- Lhud. Huma de'jem qisuh, kif għed- na qabel, bħala. ħaġa qaddisa u tawh omra l-aktar sbieħ u nobbli. L-għan ewlieni taż-żwieġ hu li jit- kattru l-ulied, .Min kien jonqos minn dan. l-amar tah Alla nnifsu, li l- Lhud kienu jsejħu 'FARIH W RA- BIĦ', kien ikun meqjus bħala qat- tiel, Għax kif Alla ħalaq u għadu