PJONIER TAL-GRAMMATIKA MALTIJA MODERNA Ta' P. DWARDU FENECH, B.A. (Gen,, B.A. (Hons), M.A. O.S.A. Fil-ktieb tiegħu ''Antoloġija ta' Proża Maltija' li l-Università stampatlu fl-1970, Ninu Cremona tkellem dwar 'Il-Tagħlim Gramma- tikali' u qalilna li anki fi żminijietna dan għadu meħtieġ(l). Xi wħud mill-kittieba tagħna, ''għalkemm jidhrilhom li l-kitba tagħhom twie- ġeb għal dak li trodd is-sistema grammatikali tal-Għaqda, jagħil.u fl- ortografija ta' xi kliem ta' reqqa, u l-ħtija ta' dan kollu għaliex moħħ- hom għadu ma apprezzax biżżejjed it-tagħlim razzjonali ta' xi, regu- li grammatikali'(2). Imbagħad is-Sur Nin iżid igħid: 'Il-kitba gram- matikali ta' Isien hija l-libsa formali 'al-kitba skolastika, uffiċjali u letterarja ta' pajjiż''(3). Ninu Cremona fehem minn kmieni l-importanza tal-grammatika Maltija. Bis-saħħa ta' Ġuże' Muscat Azzopardi, fl-1912 dan l-istudjuż A. Cremona, Am'oloġija ta' Proża Ma'tija, Malta Universitv — Press, 1970, pp. 5-8. NINU CREMONA 57 beda jikteb bil-Malti għall-ġurnal 'Il-Habib'. U mħabba f'hekk qabad jinteressa ruħu fil-ki.ba xierqa tal-Malti, L-ewwel regoli tgħallimhom minn fuq il-ktieb 'Il-Muftieħ tal-Chitba Maltija' (Malta, 1901) ta' Ġan- ni Vassallo. Kien ma' dan l-awtur li s-Sur Nin ħadem mill-1920 sal- 1923 biex jibni ortografija u grammatika kemm jista' jkun fuq regoli xjentifiċi. Huma kienu mqabbda jagħmlu dan ix-xogħol minn Kum- missjoni fi ħdan l-Għaqda tal-Malti, u ħadmu f'isimha. Fit-18 ta' Di- ċembru 1921 l-Għaqda approvat l-alfabet il-ġdid tagħhom wara li b'd- dlet żewġ simboli minnu. Wieħed minn dawn is-simboli kien jirrap- preżenta l-għ, Ninu Cremona kien xtaq jinqeda bl-ittra g b'sing mim- dud fuqha. L-idea kienet li juża simbolu waħdieni, u mhux digraff kif fil-fatt sar. Minħabba f'hekk xtaqu li jrossu ma' xulxin is-sim- boli g u ħ li jsawru d-digraff għ. Dwar dan hemm nota fil-'Tagħrif Fuq il-Kitba Maltija''(4), li ħareġ mill-Istamperija tal-Gvern bis-saħħa ta' Turu Mifsud li kien membru fil-Parlament, L-ewwel xogħol li għamel Ninu Cremona fuq il-grammatka kien fl-1921, sewwa sew għoxrin sena qabel ma ħareġ it-tieni edizzjoni tat- tieni ktieb tat-Tagħlim Fuq il-Ki.ba Maltija' fejn jidher fl-aqwa tie- għu bħala grammatiku. Fl-1928, ħabibu Ġanni Vassallo ħareġ ''L'Ortografia Maltese' (Malta). Imma Cremona kien għadu qed jaħdem fl-istess qasam, u s-sena 'a' wara ħareġ 'A' Manual of Maltese Orthographv and Grammar'. F'dan il-ktieb, Ninu Cremona ma nqediex bl-alfabet ta' l-Għaqda, Hu ried jilħaq il-ħtieġa tal-mument, l-iżjed ta' l-uffiċjali tal-Gvern u l-membri tal-pulizija, Għalhekk reġa' nqeda bl-alfabet ta' l-Akkademja Filolo- ġika Mat'ija (1840), bl-eċċezzjoni tas-simbolu u li minfloku daħħal l- għelm w me'a deherlu li kellu valur konsonantali. Dal-ktieb fih ħaf- na xogħol interessanti, bħal ma hu l-istudju li għamel is-Sur Nin dwar il-pożizzjoni tal-konsonanti u tal-vokali tan-nomi verbali. Hekk, fuq il-mudelli: bard, talb, u oħrajn, ħareġ il-forma KVKK (K — Konsonan- ti, V — Vokali). Biss, imbagħad, meta mess il-verbi mnisslin ma tax każ tal-ordni tal-forom verbali Għarbin li fuqhom huma msawrin dawk tagħna fil-qofol tagħhom. Kien minħabba f'hekk li fl-1936 Ed- mund F, Sutcliffe S.J., fil-waqt li daħħal l-isem ta' dil-grammatka fil- bibljografija tiegħu, seta' jgħid: ''Not one of the grammars enumera- Tagħrif Fuq il-Kitba Maltija, Malta, Stamperija tal-Gvern, 1924, p, iii, 58 IL-MALTI Fis-sena 1936 ħarġu żewġ grammatki sal-Malti mil Istamperija ta' l-Università ta' Oxford. Waħda hi dik ta' Sutcliffe, ktieb: ta' 300 paġna, li jħaddan fih mhux biss grammatka (213-il paġna), imma wkoll siltiet ta' proża u poeżija (31 paġna) u vokabclarju (36 paġna), u l-oħra hi .ta' Ninu Cremona: ''Tagħlim Fuq i'-Kitba. Maltija'', l-ewwel ktieb, b'123 paġna. L-istampatur kien John Johnson. Il-ktieb kien jinbiegħ xelin, prezz irħis ħdejn dak tal-'Manual of Maltese Orthographw' li kien xelin u nofs, għal wieħed u sebgħin paġra. F-'Tagħrif' kien jin- biegħ għaxar soldi biss, imma dan kien stampat fl-Istamperija tal- Gvern. It-'Tagħlim Fuq il-Kitba Maltija' hu l-ikbar xogħol ta' fejda li. għamel Ninu Cremona għall-Malti. Għaliex bis-saħħa tiegħu l-Maltin tgħallmu jiktbu sewwa u fl-istess ħin bdew jinqdew bl-alfabet u bl- ortografija l-ġdida fil-k ibiet kollha tagħhom. Hekk, il-ġurnali. bil- Malti li kienu jeżistu bdew jaqilbu ftit ftit għall-kitba l-ġdida, jon- kella waqfu u għamlu wisa' għal ġurnali oħra. Hekk ukoll għamlu r-rivisti reliġjużi u xjentifiċi, U xi ngħidu għall-kotba ġodda bil-Malti li bdew joħorġu dejjem iżjed, sa ma fi żminijietna qegħdin naraw kotba ġodda tista' tgħid kull ġimgħa7 Fid-daħla ta' l-ewwel edizzjoni ta' l-ewwel ktieb tal-grammatika tiegħu, is Sur Nin igħid li ''Fil-metodu, fit-tqassim ta' reguli ta' orto- grafija u fi ħwejjeġ oħra… jien imxejt fuq iż-żewġ xogħlijiet manu- 'skri:ti tas-Surmastrijiet, is-Sur G. Ebejer u s-Sur (G.A. Cilia, Dan ta' l-aħħar għinni wkoll fil-fasla tat-taqsimiet ta' dan il-ktieb'' (6). F'dan il-ktieb jidher li s-Sur Nin fittex li jkun kemm jista' jkun prattiku għal dak iż-żmien. Kien għalhekk li, per eżempju, ħafna drabi qagħad igħidilna kif għandna niktbu l-Malti, u wara jgħid kif m'għandiex niktbuh. Ried ineħħi l-idea tal-ki.ba l-qadima u fl-istess ħin ma jħal- lix jinbtu żbalji ġodda minħabba l-ortografija l-ġdida. Ħwejjeġ bħal dawn il-lum għamlu żmienhom u iżjed ifixxlu milli jgħinu. Il-verbi mnisslin, fl-ewwel edizzjoni ta' l-ewwel ktieb, is-Sur Nin sejħilhom ukoll verbi miżjudin, Din it-terminoloġija tfakkarna f'Vassalli, li fil-grammatka tiegħu, it-tieni edizzjoni, sejħilhom aueti alla Latina, A. Cremona, Tagħlim Fuq il-Kitba Maltija, l-Ewwel Ktieb, Ox- ford Universitv Press, 1936, pp. 5.6. jew aumentati, li trodd bit-Taljan il-kelma Latina. Is-Sur Nin għadd il-għ bħala konsonanti sħiħa, indipendentement mill-pożizzjoni. Għalhekk verbi li jispiċċaw bil-għ, bħal laqa' qal li huma verbi sħaħ(8). Mhux hekk għamel Sutcliffe, li, għalkemm kien professur tal-Lhudi u studjuż tal-ilsna semitiċi, qal li huma verbi dgħajfin (9), L-iżjed ħaġa li setgħet ġagħlitu jiżbalja iil dan 1 għaref Ingliż kienet il-j li tidher flok l-għ fl-ewwel u fit-tieni persuna, għadd singular u għadd plural, taż-żmien passat. Il-verbi mnisslin kemm kemm isemmihom is-Sur Nin fl-ewwel ktieb tal-grammatka tiegħu. Hu ma jagħtiniex il-forom tagħhom. Dan ix-xogħoi ħallieh għat-tieni ktieb. Imma hu kien ġa tkellem dwar-. hom fl-1929 fil-kiieb 'A Manual of Maltese Orthographv'. Hawnhekk qalilna li l-forom imnisslin huma aktarx tmienja, jiġifieri: L-Ewwel Forma: verbi bit-tieni konsonanti tal-għerq imtennija, eż. qabbad, (— it-tieni forma kif nafuha aħna); It-Tieni Forma: verbi li jibdlu l-ewwel vokali f'à jew f'ie, eż. ftiehem (—- it-tielet forma); It-Tielet Forma: verbi li jieħdu N quddiem il-forma ewleni- ja, eż. nqabad, (- is-seba' forma); Ir-Raba' Forma: verbi li jieħdu T qabel l-ewwel forma mnissla, eż. tqatta', (— il-ħames forma), jew qabel it-tieni forma mnissla, eż, Tqa- tel (— is-sitt forma), jew qabel il-kwadrilitteri; eż. tqarben, (— it-tieni forma. tal-kwadrilitteri); Il-Hames Forma: Verbi ewlenin li jieħdu T wara l-ewwel konso- nanti tal-għerq, eż: ftaqar (— it-tmien forma); : Is-Sit Forma: Verbi ewlenin li jieħdu ST qabel il-forma ta' l-impe- rativ, eż. staħba, (— l-għaxar forma); Is-Seba' Forma: Verbi ewlenin li jieħdu NT fil-bidu, eż. ntqal, (—- għamla oħra, varjanti tas-seba' forma); It-Tmien Forma: Verbi ewlenin li tilfu l-ewwe' vokali, u li tawlu l-vokali l-oħra, eż. bjad, (-: id-disa' forma), A, Cremona, Tagħl'm, op. cit., p. 51. 60 , IL-MA-LTI Fl-1938 Ninu Cremona ħareġ it-Tieni Ktieb tat-'Tagħrif Fuq il- Kitba Maltija'. F'dan ix-xogħol, l-awtur tenna xi ħaġa milli kien qal fl-ewwel ktieb, daħħal elementi li kienu jeżistu bnadi oħra, bħal, ingħl- du aħna, fit-'Tagħrif Fuq il-Kitba Maltija', u żied ħwejjeġ ġodda. Hekk, per eżempju, meta tkellem dwar l-alfabet, daħħal regoli li mhux biss kienu ġa sabu posthom fit-'Tagħrif ', imma wkoll kienu ssemmew minn M.A. Vassalli: '1. Fl-ewwel edizzjoni tat-tieni k ieb tal-grammatka tiegħu, Cremona tkellem dwar il-forom tal-verbi, u qassamhom b'mod differenti minn li kien għamel fil-''Manual of Maltese Orthographwv''. Il-verbi mnis- slin ġabarhom f'suriet jew forom għalihom, indipendentement mill-ew- wel forma, ''Il-metodu magħżul minni li jifred is-Sura jew il-Forma Ewlenija mill-Imnissla jimxi ma' dak. ta' Vassalli u Panzavecchia…' qalilna Ninu Cremona (11), Il-forom infushom tbiegħdu ftit mill-or- dni li fihom kienu dehru fil-gramma ka ta' Sutcliffe u minn kif jidhru fil-Grammatki Għarbin. Hekk ġara li t-tieni forma sejħilha lewwel sura mnissla, il-ħames forma sejħilha t-tielet sura mnissla, is-sitt for- ma sejħilha r-raba' sura mnissla, is-seba' forma bil-prefiss N sejħilha l-ħames sura mnissla, it-tmien forma sejħilha s-sitt sura mnissla, is- seba' forma bil-prefiss NT sejħilha s-seba' sura mnissla, id-disa' for- ma sejħilha t-tmien sura mnissla, u l-għaxar forma sejħilha d-disa' sura mnissla. Fl-1941 Ninu Cremona ħareġ it-tieni edizzjoni tat-tieni ktieb tal- grammatka tiegħu. F'din l-edizzjoni għamel ħafna tibdil għall-aħjar. Ta' min isemmi li kien f'din l-edizzjoni li ppreżenta tajjeb il-forom tal- verbi, b'mod li sostanzjalment ġew jaqblu mal-forom tal-verbi Għar- bin. Id-differenza ewlenija qiegħda fid-disa' forma tal-verbi Maltin li taqbel mal-ħdax-il forma tal-verbi Għarbin. Id-disa' forma tal-verbi Għarbin ma 'teżistix fil-Malti, u għalhekk għamlu sewwa kemm Sut- cliffe u kemm Ninu Cremona li l-verbi mibnijin fuq il-mudell KKVK (bħal: bjad) sejħulhom verbi tad-disa' forma. A. Cremona, Tagħlim Fuq il-Kitba Maltija, it-Tieni Ktieb, Malta, 1938, nota għar-regola 171, p. 75. Bit-tiswijiet li għamel Ninu Cremona fit-tieni edizzjoni tat-tieni ktieb tat-Tagħrif Fuq il-Kitba Maltija', hu wera li kien laħaq il-ma- turita' iiegħu fil-qasam grammatikali f'Settembru 1940, id-data li fiha kiteb id-daħla għal din l-edizzjoni. Xi tibdil ieħor sar fl-edizzjonijiet diversi li ħareġ wara, kemm ta' l-ewwel ktieb, u kemm tat-tieni ktieb. Imma ma kienx tibdil kbir, Wieħed forsi kien jistenna li jiżdied xi studju fuq l-influwenzi grammatikali li kellu l-Malti miil-gramma'.ka Romanza. Xi ħaġa ta' din il-għamla ġa saret fit-'Teach Xourself Mal- tese'' (Progress Press Malta, 1965) tal-Prof. Ġ. Wara Ninu Cremona kien hemm diversi studjużi oħra li kitbu grammatki tal-Malti. Dawn, imma, kellhom il-vantaġġ li sabu t-iriq imwittija. X'kellhom jittrattaw kienu jafu, x'kellhom igħidu kienu ja- fu. Li kien jonqos hu l-kif jittrattawh, il-kif igħiduh. Kit.ieba oħra għad jistgħu jmiddu għonqhom biex jagħtu libsa ġdida, fuq linji lin- gwistiċi moderni, lill-grammatka tagħna. Imma dejjem jibqa' l-fatt li Ninu Cremona kien il-pjonier tal-Grammatka Maltija ta' żmienna.