Il-Kjostru Imsemmi ta' San Ġlormu Fid-Dejr il-Qadim Tar-Rhieb Franġiskani Qrib il-Bażilka Il-Ħdax-il Sena JANNAR- MARZU, 1965 Għadd 1. QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Il-Ħdax-il Sena JANNAR- MARZU, 1965 Għadd 1. X'FIĦ DAN IL-GĦADD CImxi Warajjal' (Id-Direzzjoni) 1 Żjara lill-Art Imqaddsa (Ġuż. Schembri) a Betlehem il-Lum (Bertu) ; A i 6 Patri Ferdinandu Diotallevi O.F.M. (Wieħed li ab) 8 Iż-Żar (Patri Lino Cappiello O.F.M.) 10 Mamma (P. Awrelju Borkowski O.F.M.) 12 Għaliex il-Festa ta' San Ġużepp issir fid-19 ta' Marzu (Patri Serafin M. Zarb O.P.) 15 Iċ-Ċkejkna Sara (Sac. Tabone) 19 It-Tfal tal-Fellaħin (Macrino) 21 Trab u Rmiedl (P. B. Camilleri) … 26 Liġi u Fariżejiżmu (P. Ġużeppi Cremona) 29 Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa 31 Requiescant in Pace 82 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt. Il-Papa Ġwanni XXIII, bil-ftuħ tal-Konċilju Ekumenku Vatikan II, kien fehem li jqanqal lil Knisja Kattolka sabiex bl-istudji, bil-bdil tal- fehmiet u bit-talb, tfittex aħjar u tgħarbel liema hu ta' bil-ħaqq il-Messaġġ ta' Kristu għall-Kattolki, għall-Insara, għal Ġnus kollha ta' dan is-Seklu XX, u liema hi t-triq utiqa sabiex jiltaħaq dan il-Messaġġ. 'U l-imsemmi Papa kien wera wkoll liema hi r-rieda tal-Mulej għal Knisja Kattolka tal- lum: ''Bidla ġewwenija tar-Ruħ f'kull ma teħtieġ; ħeġġa ta' ħedmal għall- għaqda tal-Insara ; u ħass tas-sew Nisrani fil-ġibdiet u l-egħmejjel tal-bnie- dem tal-lum''. U b'dan il-għan, u b'fiduċja fil-Mulej, Papa Ġwanni fetaħ il-Konċilju, u ħalla lil Papa ta' wrajħ Pawlu VI d-dmir li jissuktaħ u biħ isaħħaħ il-Knisja biex tkun tista' turi lin-nies tal-lum liema hi tas-sew it- triq utiqa għas-salvazzjoni, f'din id-dinja, dejjem sakrana minn sejbiet ġodda, miġbuda biex twarrab u tiċħad 'l Alla, jew toħloq djenijiet għal gost tagħha. F'din it-taħbila, Papa Pawlu VI fehem mill-Konċilju t-tfixkil tal- problema; talab dawl u ħeġġa lil Kristu, u dan dlonk fakkru f'dak li kitbu l-Bassàra tal-Mulej: Exibit lex de Jerusalem (Isajija, II, 3.). U umli Pellegrin, jitlaq jittajjar għall-Art tax-Xerq, ifittex li jiltaqa' ma' Kristu f'dawk l-Imkejjen Imqaddsa, fejn Huwa twieled, għex u miet, u lilu jitlob id-dawl għal Knisja u għad-dinja. U traku fuq l-Għadira ta' Tabarija jistqarr lil Kristu: ''Ja Sidna, għand min immorru Int taf kollox; Int taf li jaħna nħobbuk ' U Ġesu hemm ifakkar il-kliem li darba kien qal lil Pietru: ''Irgħa n-nagħaġ tal-merħla tiegħil IMXI WRAJJA f F'Nażaret il-Papa jieqaf ma' Ġest, ma' Marija, u ma' Ġużeppi. Minn hawn il-Papa kien imnebbaħ biex jistieden lid-dinja tal-lum għat-tagħlim tal-ġabra, ta' skiet, ta' talb, ta' ħajja ġdida ġewwenija magħquda ma' dik is-Sagra Familja, magħrufa biss mill-Mulej. U f'Isem il-Knisja, Ġisem Mistku ta' Kristu, Pawlu VI jtenni lil Ġest: ''Aħna nemmnu, ja Sidna, fil-kelma tiegħekl Aħna nfittxu li nqimuha u ngħixuhal' U liema hi din il-kelma ta' Kristu li l-Knisja għandha tqimha u tgħiehaf Hija din: Et Verbum Caro factum est, li Pawlu VI għar-rkubtejħ fil-Għar ta' Bet- lehem, stqarr bil-qima kollha fit-tmiem tal-Quddiesa. Il-Knis;a għandha tiġġedded, tissaffa, u tinża' minn dak li jfixkilha, biew tidher fid-dinja mingħajr ebda tebgħa; qaddisa, immakulata, spiritwali f'kull dehra: fil- ħsieb, fil-kelma, fit-talb u fir-Riti, fis-sengħa u fil-Liġi Kanonka. U sa- biex id-dinja tasal tifhem u twettaq il-Messaġġ ta' Kristu imfiehem mill- Papa, Pawlu VI, jieħu fuq ktiefu s-Salib, is-Salib tal-Vikarju tiegħu, jim- ri biħ ma' tul it-triq tat-tbatija, fost kotra ta' nies /ta' kull lewn, u jitla fuq il-Kalvarju jħabbat 'fuq sidru u jitlob maħfra għan-nies kollha. Fl- aħħar nett il-Papa, Missier dieher tal-Ġisem Mistku, jidħol fil-Qabar Im- qaddes fejn jitlob lil Ġesu li jilqa' d-difna tad-dnubiet tad-dinja, u jagħmel li kull wieħed jirxoxta għal ħajja ġdida tar-ruħ, bħal ma Huwa rxoxta rebbieħ mid-dnub u l-mewt, ZJARA LILL-ART IMQADDSA (Mill-10 sal-25 ta' Settembru 1964) F'din is-safra għat-Terra Santa ħadu sehem 48 Pellegrini Maltin, l- aktar fosthom imseħbin tal-'Mu- seum,' li ngħaqdu ma' ġemgħa ta' 87 oħra Ingliżi, li ġew mill-Ingilterra. Kienet xorti tas-sew mis-sema, li mes- sitna u ħaditna biex naraw b'għaj- nejna u mmissu b'idejna l-Imkejjen Imqaddsa, fejn ħa l-ġisem l-Iben t'Alla; fejn twieled, trabba, għallem, mexa fuq il-baħar; fejn miet mislub, u mnejn qam minn bejn l-imwiet, u mnejn fl-aħħar tala' s-sema. Mingħajr dubju, l-Pellegrinaġġ tagħna kien l-ewwel Pellegrinaġġ li qatt telaq minn Malta bla ħafna tba- tija u tiġbid; u telaq bl-ajru, m'hux bil-baħar, minn pajjiż għall-ieħor, kif dejjem kellu jsir s'issa. Barra milli dan it-taħbit kien imwarrab kollu, in- nefqa wkoll ma kenitx kbira, għax l- ebda Pellegrinaġġ minn Malta għall- Art Imqaddsa, ħlief dan tagħna, ma sewa qatt anqas minn mitt lira. Minn Malta għal Palestina, bl-ajru- plan, domna sejrin biss ħames siegħat, U fuqu, bejn li wieħed jgħid ħames posti Rużarju u bejn jiekol xi ħaġa, u wkoll jgħid xi ċajta, il-ħin itir; u ħin bla waqt jgħidulek: ''Aħseb biex tinżel, għax wasalna L' Waqafna ftit f'Damasku, il-belt li qrib tagħha bid- del ħajtu san Pawl, u minn hemm bqajna sejrin bl-istess ajruplan, lejn Għammin, il-belt il-kbira tal-Ġordan- ja. U billi l-lejl kien għamel ġmielu, ma kienx jaqbel li nitilqu dak il-ħin lejn Ġerusalem. Għal hekk irqadna f'lukandi sbieħ, f'Għammàn. Il- għada qattajna il-ħin ta' fil-għodu : qalb il-Għarab, li jitkellmu qishom bil-Malti. Dorna. dawra mal-belt, u wara rħejnielha lejn Ġerusalem, Kif wasalna, morna dritt il-lukan- da. Aħna l-Maltin qagħadna f'lu- kanda waħda, mibnija fuq il-Muntan- ja taż-Żebbuġ, li wisq drabi żarha, u qagħad fiha, iljieh u nhàr, Sidna Ġest. Il-lukanda qegħda ftit passi bgħid mill-post li minnu Ġest stess kien tala' s-sema. Minn fuq dik il- għolja għajnejn kull ħadd kienu jgħarrxu fuq il-Belt Imqaddsa. ta' Ġerusalem, mifruxa hemm, quddiem- na, imdawwra bis-swar, u f'moħħ kull ħadd kienu għaddejin ħsebijiet kbar fuq il-Feddej tagħna, Ftit ħin wara tlaqna lejn Ġerusa- lem, u dħalna fiha minn dak il-bieb tagħha li qrib tiegħu l-Lhud kienu ħaġġru lil san Stiefnu. Ftit wara li dħalna l-belt, bdejna t-triq tal-Vija Sagra, li mexa minnha l-Feddej tagħ- na mgħobbi bis-salib, mit-Torri ''An- tonia'' fejn kien il-Pretorju ta' Pilatu, stazzjon wara l-ieħor, telgħin mat- toroq dojoq li minnhom għadda Kris- tu, sa ma wsalna l-post fejn kien mis- lub, fejn miet u wkoll difnuh. Dan il-post, il-Kalvarju, il-lum jinsab mis- swar 'il ġewwa, billi dawn kienu nbnew mill-ġdid, għax fi żmien Kristu l-Kalvarju kien 'il barra mis-swar tal- belt. .U dħalna fil-Qabar Glorjuż li minnu Kristu kien ħareġ ħaj, In-Nisrani li jkun ħaddem u qara l-Vanġelu u l-Kotba Mqaddsa, jħoss fiħ xi ħaġa tal-għaġeb, x'ħin dak li jkun qara fuqu u tkellem fuqu, issa jkun qiegħed jaraħ b'għajnejħ. U jibda jqabbel dak li jkun jaf ħaġa- ħaġa, mal-post fejn kien ta' bil- ħaqq ġara. Wara morna nżuru l-Ġetsemni. Id- dmugħ jaqbeż waħdu min għajnejk x'ħin tinżel tbus il-blata kiesħa, ġew: wa nofs ta' knisja kbira, li fuqha Kristu għaraq l-għaraq tad-demm, fil- Ġnien tal-Ġetsemni. Tara b'għajnejk proprju, tmen siġriet kbar taż-żeb- buġ, xjuħ għakka, li kienu mħarsin sa minn żmien Kristu n-nifsu, li għad- hom iħaddru bi xhieda tal-Agonija tiegħu, fuq dik il-għolja, li mill-quċċata tagħ- ha, erbgħin jum wara li qam mill- mewt, tala' lejn is-sema, u ħalla r- rifsa ta' siequ stampata, fonda, fil- ġebel qawwi, taż-żonqor. Ma' dik il- għol'a tidher ukoll it-trejqa, li bil- kant tal-Osanna, Ġest għadda minnha riekeb fuq il-ħmara, u daħal rebbieħ li kiteb dil-kitba hu t-tieni wieħed Għadu hemm ukoll il-għar kbir, qrib dak il-ġnien, li fiħ min jaf kemm Ġesu qatta' ljieli jitlob. Għadu hemm dak l-istoriku passaġġ; jew 'trejqa, minn fejn għadda awl il-lejl tal- mewt tiegħu. Għadu hemm il-post, fit-telgħa tal-Muntanja taż-Żebbuġ fejn Kristu beka meta tbassar x'kellu jgħaddi minn Ġerusalem. Il-Grupp tal-Pellegrini Maltin fl-Art Imqaddsa. Is-sur Ġużċ Schembri mill-filliera tan-nofs, fiz-wellug. f'Ġerusalem, ftit jiem qabel mewtu, Aħna wkoll, kif konna mexjin sarbut ma' dik it-trejqa, kantajna l-Inni tal- Osanna. Wara l-Muntànja taż-Żeb- buġ rajna r-raħal ta' Betfàġ, u aktar 'l isfel, rajna wkoll lil Betgħanja, fejn kienu jgħammru Marta, Marija, u Lażżru. Il-qabar ta' Lażżru għadu hemm ukoll, u ma' ġenbu hemm knisja. mdaqqsa: tal-Franġiskani, mibnija ġdida. Imbagħad, fil-jiem ta' wara, nsejna t-tbatijiet tal-Kalvarju, meta ħaduna naraw lil Betlehem. Din il-belt għażi- ża, Betlehem, hija belt ċkejkna, mif- ruxa ma' għolja ħelwa, kollha bini, u 'l hawn u 'l hemm, fiha wkoll għadd ta' knejjes. Dħalna wkoll fil- knisja kbira, li hija l-Bażilka l-qadi- ma, mibnija minn Santa Liena fuq il-Għar tat-Twelid, u nżilna isfel, ġew- Wa dan il-Għar qaddis. Tħoss qalbek trid tinqala' u 'toħroġ minn sidrek meta tintafa' b'wiċċek fl-art, tbus dik ir-roqgħa għażiża, mgħottija bi stella kbira tal-fidda, sewwa sew fejn twie- led il-Feddej. Hemm, aħna l-Maltin, kantajna l-koll bil-qalb: ''Ninni, la tibkix iżjed F' U smajna l-quddiesa li saret fl-artal fir-rokna fejn kien hemm il-maxtura, u rċevejna lil Ġest Ostja, lill-istess Feddej, li darba kien twie- led ġewwa dak il-Għar. Żorna wkoll Ġerko u rajna l-Mun- tanja fejn Kristu kien imġarrab mix- xitan. Minn Ġerko ħaduna naraw il-Baħar il-Mejjet (li ġewwa fiħ tferra' l-ilma tagħha x-xmara tal-Ġordan), u billi kienet ħafna sħana, tħajjarna ngħu- mu fiħ. Qalulna li dak il-baħar iżom- mok fil-wiċċ imqar ma tkunx taf tgħum, għax fiħ kotra kbira ta' melħ u affarijiet. kimiki oħra, Imma mis- kin int jekk jidħollok f'għajnejk, l- ilma tiegħu, għax jaħarquk bla ħniena l Minn hemm morna wkoll naraw ix- xmara mqaddsa u storka tal-Ġordàn, fejn-kien san' Ġwann-ixandar il-wasla tas-Saltna t'Alla u l-magħmudija għal maħfra tad-dnubiet, u fejn imbagħad tgħammed Kristu. Inżilna sax-xifer tal-ilma, u ħafna minna ħadu ċagħka mix-xatt: tax-xmara. biex iġebuha magħhom tifkira, Morna wkoll is-Samarija, u żorna l-Bir ta' Ġakobb, fejn Ġest tkellem mal-mara midinba. Kont sa ngħid: f'Tara post, tinsa ieħor'', iżda mhux hekk. Tara post, u ddaħħlu f'qalbek u f'moħħok, u tibqa' żżid wisq oħrajn miegħu. : Imbagħad għaddejna għan-naħa ta' Israċl, minn post jgħidulu Mandel- baum Gate, u morna żorna l-Għolja ta' Sjon, fejn hemm il-post fejn mie- tet il-Madonna, u jmiss miegħu, hemm ukoll iċ-Ċenaklu, is-sala xxurt- jata fejn Kristu Bin Alla, waqqaf il- Quddiesa u t-Tqarbin imqaddes. Morna wkoll ir-raħal ta' Għajn Kà- rem, fejn twieled san Ġwann Battis- ta, u fein il-Madonna ltaqgħet ma' santa Liżabbetta, meta marret: iż- żurha. Dawn il-postijiet kollha li semmej- na s'issa, huma fil-Ġudeja, u qrib ta' Ġerusalem; iżda t-trobbija ta' Kristu, u sehem kbir mill-ħajja publika tie- għu, kien fl-inħawi ta' fuq, il-bogħod minn Ġerusalem, f'naħa jgħidulha l- Galileja, li biex tmur fiha minn Ġe- rusalem, trid tlieta jew erbgħat ijiem mixi, biex tgħaddi minn post għall- ieħor. F'din ix-xaqliba, li jgħidulha Galileja, hemm Nażaret, belt li fi żmien Kristu sewwa kienu jgħammru fiha biss ftit mijiet ta' nies. F'dan il-post għażiż sar il-Misteru tal-Inkar- nazzjoni. F'dik ir-roqgħa għażiża li tinsab magħluqa ġewwa Santwarju mill akbar, l-Anġlu Gabrijiel ħabbar lil Verġni Mbierka li Alla kien għażel lilha b'Omm tal-Feddej. Rajna l-fdal tad-Dar żgħira tal-Madonna, u l-post tal-Inkarnazzjoni, li sa minn żmien l- Appostli stess, kien meqjum mill-ewle- nin Insara u mill-qraba stess ta' Ma- rija Santissma. Rajna l-għajn: tal- ilma minn fejn Ġesu, tifel, kien imur jimla l-ġarra, għal ħteġiet tad-dar tagħhom. i Għaddejna wkoll mit-triq li minn Nażaret tieħu għal Kana, fejn Ġest għamel l-ewwel miraklu, il-miraklu, tal-inbid. Jekk teħodha bil-mixi għandek l-isbaħ sagħtejn. Tlajna fuq il-Muntanja tat-Tabor, fejn Kristu ttrasfigura ruħu quddiem san Pietru, san Ġwann u san Ġakbu, u fejn hemm knisja kbira u sabiħa, mibnija ġdida fuq il-qadima. Din il-Muntanja taq- ta' nifsek biss tħares lejha, aħseb u ara li kellek titlagħha bil-mixi, kif telagħha sidna Ġest Kristu. Il-Mun- tanja Tabor ukoll qegħda qrib Naża- ret, fil-Galileja. Inżilna mbagħad minn hemm, u rħejnielha għal Baħar tal-Galileja, fejn kien jistad san Pietru, meta Kris- tu qallu biex imur miegħu. Dan il Baħar qiegħed 680: pied iżjed 'l isfel minn wiċċ il-baħar Mediterran; hu kbir armajn daqs Malta. Fuq dan il baħar mexa Kristu, qisu mexa fuq l- art. F'dan ix-xatt min jaf kemm il- darba Ġest ttratta ma' san Pietru, u darba sikket lil dan il-baħar u lir-riħ, waqt tempesta li kienet sa tgħarraq- hom. Fuq dan ix-xatt għad hemm ukoll il-post, ġewwa kappella, li fiħ Kristu ħtàr lil san Pietru bħala kap tal-knisja tiegħu, wara li qam mill- mewt. Qrib dawn ix-xtut hawn ukoll il-għolja fejn Kristu samma' t-Taħ- dita l-Kbira tal-Bejatitudni, u fil- belt ta' Kafar-Nahum, li hija wkoll fuq dan ix-xatt, għad hemm il-fdal tas-Sinagoga l-antika, fejn Kristu' wiegħed l-Ewkaristija, u fejn mar igħallem nhar ta' Sibt kemm il-darba. Rajna l-knisja fen Kristu kien kattar il-ħobż, jiġifieri b'ħames ħob- żiet u ftit ħut, kien xabba' xi ħamest elef ruħ, F'din il-kappella jinsab muż- ajk antik, b'qoffa bil-ħobż u żewġ ħutiet, ħuta kull naħa tal-qoffa, Fil-qosor, meta żżur dawn il-posti- jiet egħżież, donnok lil Kristu ssir tafu aktar mill-qrib, U meta tkun rajt dawn il-postijiet egħżież u tiġi lura b'ħeġġa wisq akbar, tieħu pjaċir taqra u tisma' r-rakkonti tal-Vanġelu, u dak li tkun ħassejt fil-ħin li tkun qiegħed f'dawn il-postijiet, itenni ruħu wisq ħelu wara, fil-memorja tiegħek, li aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar tgħożż dak li tkun rajt. Fl-aħħar nagħlaq din il-kitba xotta- xotta, billi ngħid li n-Nisrani li jista' xi darba f'ħajtu jagħmel dan il-Pel- legrinaġġ, jekk tas-sew jagħmlu, ikun għamel ħaġa wisq u wisq sabiħa u ta' fejda għal ruħu, ĠUS. SCHEMBRI Segretarju Ġenerali tax-Xirka tal-M.U.S.E.U.M. LEĦEN L-ART IMQADDSA TIXTIEQ LIL QARREJJA TAGĦHA LI S-SLIEMA TAL-BAMBIN TA' BETLEHEM TINZEL FUQHOM U TIMLIELHOM QALBHOM BIL-FERĦ U DARHOM BIL-BARKA LI JIBQGĦU MAGĦHOM IS-SENA L-ĠDIDA KOLLHA 1965. PAX ET BONUM mazza Ried ari ek i ġe eh diġa BETLEHEM IL-LUM Il-lum, minn Ġerusalem sa Bet- lehem, bil-karozza tal-linja, iddum sejjer qisek għoxrin minuta. It-triq miksija bl-asfalt, u hi wiesgħa u tajba ġmielha, imma fiha wisq tagħwiġ u tliegħi u nżieli. U ma jistax ikun xorta oħra, għax it-triq il-wàtja li kien hemm qabel ħadu aktar minn nofsha l-Lhud, u minn fejn tgħaddi l-ġdida l-art kollha għoljiet u widjien bejniethom, Betlehem ma hix belt kbira; ftit iżgħar minn belt imdaqqsa. Qegħda mferrxa fuq żewġ għoljiet, xi seba' mija u tmenin metru ogħla mill-baħar Mediterran, u jgħammru fiha ma' dwar id-dsataxer elf ruħ. Billi qegħda fuq il-għoljiet,— fiha. ħafna turġien u tliegħi. Fin-naħa l-qadima tagħha hemm toroq li daqs kemm huma dojoq, karozzi minnhom ma jgħaddux. Imma n-naħa l-ġdida tal- belt, li qegħda fuq ix-xaqliba li tħares lejn il-Qibla, jew Nofs inhar, it-toroq wesgħin sewwa. Id-djar ta' Betlehem, qodma u ġodda, kollha bis-saqaf ċatt, u taan- naħa l-qadima, huma żgħar ħafna, kif kienu jħobbuhom in-nies tal-an- tik. Tħares lejn Betlehem mill-bgħid, tistħajjlek qiegħed tara għadd ta' ka- xex tal-merkanzija, kbar u żgħar, qegħdin fl-art fejn xulxin. Mit-twie- qi ta' dawk id-djar, bil-lejl, jidhru ħafna dwal żgħar, u meta tarahom tistħajjel lil: Betlehem xi Presepju minn dawk li jagħmlu t-tfal għal Milied. F'Betlehem hemm għadd kbir ta' Djura tal-Patrijiet u s-Sorijiet; hemm ukoll sptar tal-Kattolki, kbir u sabiħ, u skejjel, privati u tal-Gvern, tgħidx kemm, Imma l-ħaġa li għaliha Bet- lehem magħrufa mad-din/a kollha, u li kull min imur l-Palestina, jżurha bla nuqqas, huwa l-Għar taħt l-art, Dehra ta' Betlehem, mill-qrib. li ġewwa fiħ twieled Ġesu, Marija, omm Ġesii, u Ġużeppi, ir- raġel tagħha, kienu marru Betlehem, minn Nażaret, aktarx biex-.;ikunu qrib Ġerusalem għall-Għid il-Kbir, u qagħdu f'dar żgħira tagħhom, li kienet kamra waħda u magħha jin- fed għar. Kif kienu hemm, lil Marija għalqilha ż-żmien, u ġiebet fid-dinja lil Ġesu; u fisqietu u leffitu, u billi ma kellhiex benniena fejn tqegħdu, medditu ġewwa maxtura, hemm, għal kenn, f'dak il-għar: Dan il-għar, f'dik il-kamra, baqa' magħruf u miżmum b'qima kbira mil- Lhud-Insara sa mill-ewwel żmenijiet; imma, fis-sena 135, l-Imperatur Adri- janu biex jaqta' l-qima tal-Lhud-In- sara lil Kristu, waqqa' l-kamra u ħa dak l-għar; ġewwa. fiħ waqqaf statwi tal-allat ħżiena biex jagħtuhom qima l-Pagani, u fuqu, ħawwel ġnien, U l-Għar ta' Betlehem baqa' hekk, f'idejn il-Pagani għal xi mitejn sena neqsin ftit. Fis-sena 8330 marret. il-Palestina Elena, omm Kostantinu l-Kbir, Im- peratur ta' Ruma, li kienet saret Nis- ranija. Din ġiegħlet li jinqalgħu s- siġar mill-ġnien ta' fuq il-Għar, u l- Għar in-nifsu jitnaddaf u jinkesa bir- rħam u l-mużajk u ġewwa fiħ tarġa' tibda tingħata qima lil Kristu. Fuq il-Għar bniet Bażilka kbira u sabiħa li għadha wieqfa sal-lum — weħedha, mill-knejjes kollha li bniet hemm din is-sinjura — għad li kienet mimsusa u msewwija ma' tul il-mijiet tas-snin. Il-Għar tat-Twelid ta' Ġest jinsab taħt l-artal il-kbir ta' din il-Bażilka, u n-nies jinżlu fiħ: minn żewġ tirġien, taraġ kull naħa tal-artal. Il-lum, il- Bażilka u l-Għar huma taħt idejn l- Imsara ta' tliet Riti: Franġiskani, għar-Rit Latin (li jirrappreżentaw il- Kattolki tad-dinja kollha); il-Griegi Ortodossi, għar-Rit Biżantin, u l-Ar- meni għar-Rit Armen. Ġewwa l-Għar jinsabu żewġ artali żgħar; artal minnhom qiegħed bejn iż-żewġ tirġien, jgħidulu l-artal tat- Twelid, u għandu taħtu mwaħħla fl- art kewkba kbira tal-fidda, b'kitba mad-dawra tagħha, bil-Latin, u artal ieħor jgħidulu l-artal tal-Maxtura. Wara l-Quddiesa l-Kbira ta' nofs il- lejl tal-Milied (li ma ssirx fil-Għar, imma fil-knisja tal-Franġiskani, qrib tiegħu) jagħmlu Purċissjoni bil-Bam- bin sabiħ li jitqiegħed quddiem dan l-artal, fejn kienet il-Maxtura. Tħal- luħ hemm sa nhar il-Ħammiem, jew Dehra ta' Bet- lehem, mill- bgħid, Epifanija fejn jiġu jżuruħ u jagħtuħ qima eluf ta' nies, Nhar l-Epifanija fil-għodu, fil-knisja tal-Franġiskani ssir Quddiesa Kbira oħra u Purċis- sjoni, u l-Bambin jittieħed: minn hemm għal knisja tal-Paroċċa. Fil-knisja jinżamm f'niċċa fejn jaraħ kull ħadd, u jibqa' hemm is-sena kollha. Għal Milied kull ħadd jixtieq jara Betlehem. Għal hekk ktibna dawn l-enba' kelmiet fuq Betlehem, biex issa, għal Milied, wieħed itaffi xewqtu, la ma jkunx jista' jmur Betlehem u jara kollox b'għajnejh. LI KIEN KUSTODJU TA' L-ART IMQADDSA FFl-14 ta' Jannar ta' din is-sena jagħlaq seba' snin mejjet wieħed mill-aqwa Kustodi tal-Art Imqaddsa li kien hawn fi żmienna. Dan kien ir-Rev.mu Patri Ferdinandu Diotal- levi, l-ewwel Kustodju ta' wara l- Gwerra l-Kbira tal-1914-1918. ' Mill- enerġija u l-qlubija tiegħu, l-Franġis- kani tal-Qabar ta' Kristu ħadu t-tef- għa l-kbira 'l quddiem, li għadhom mexjin biha s'issa fit-titjib ta' kull xorta f'kull xogħol: li għandhom x'jaqsmu miegħu huma. U dan m'hux fil-Palestina biss, imma wkoll fis-Surija u l-Eġittu; f'Libnin u Ċipru. Għal hekk dehrilna li tkun ħaġa xierqa li niktbu f'dan il-Qari kelmtejn fuq ħajtu u x-xogħol tiegħu. Patri Diotallevi twieled fit-2 ta' Settembru tas-sena 1869 f'Montemar- ciano, fin-naħa tal-Italja li jgħidulha Le Marche. Żagħżugħ ħafna libes iċ- ċoqqa ta' san Franġisk fil-Provinċja ta' dak il-pajjiż, u malli temm l-is- tudji u qaddes, mill-ewwel tagħa ruħu għax-xogħol b'għaqal kbir u dehwa kbira. L-aktar li kien iħobb ix-xo- għol li, kellu x'jaqsam mal-Missjoni- jiet. Meta kien għad għandu biss 24 sena, kien diġà Lettur tal-Filosofija u t-Teoloġija u predikatur tajjeb. U fuq dan ix-xogħol ħa wkoll f'idejħ. il- ħidma ta' Kumissar'u tal-Art Im- qaddsa. Hekk, billi ngħarfet il-ħila tiegħu, wara erba' snin, kien magħżul mill- Patri Ġenerali tal-Ordni b'Superjur tal-Missjoni ta' Kostantinopli, u fis- sena 1914 raġa' kien magħżul bħala Provinċjal ta' pajjiżu, Le Marche, u hemm dehru l-ħerqa u l-għerf tiegħu fix-xogħol tal-qasam t'Alla. Għax kien iż-żmien qalil tal-Ewwel Gwerra Kbira, u l-Kunventi ta' dik l-art kienu għoddhom tbattlu mir-Rhieb, għax kull min ma kienx xiħ wisq, sewwa Patri kemm ajk, kien miġbur suldat u mibgħut għal gwerra; il- Provinċjal Diotallevi dejjem sab xi mezz biex jimla l-bàtal, u ma jħallix lil poplu nieqes mill-qadi tal-ħteġiet tar-ruħ, fejn kellhom x'jaqsmu l- Franġiskani, dik in-naħa. F'Novembru tas-sena 1917, meta kemm-kemm laħaq għalaq iż-żmien tiegħu ta' Provinċjal, is-Superjuri tal-Ordni Franġiskan, bil-permess tas-Santa ' Sede, ħatruħ Kustodju tal-Art Imqaddsa, u Patri Diotallevi telaq lejn il-Palestina fl-ewwel xhur tas-sena 1918, meta l-Ingliżi kienu għadhom kif keċċew l-armati Torok mill-Belt Imqaddsa, Ix-xogħol tal-Kustodju l-ġdid fl- Art Imqaddsa, pajjiż ta' ħafna Reli- ġ'onijiet, imgħammar b'nies imħal- lta, ftit jew wisq, tal-Asja, l-Afrika u l-Ewropa, kien tqil minnu n-nifsu, imma kien sar itqal ħtija tal-qagħda mwegħra li fiha kienet tinsab il-Kus- todja dak iż-żmien wara l-gwerra ħarxa li kienet għadha kemm għad- diet minn fuqha. Għadd kbir mill- Franġiskani ta' hemm kienu għad- hom maqtugħin minn sħabhom jew imxerrdin. Għadd ta' Kunventi li żmien il-gwerra kienu meħuda mis- suldati Torok u Ġermaniżi, kull ma kien hemm fihom kien imħarbat jew misruq. U hekk ukoll dawk id- djar li- l-Franġiskani kellhom għal Pellegrini, li jgħidulhom Casa Nova. Il-Kustodja nfisha maqsuma, għax kienet ilha tlet snin mingħajr Kus- todiu, u l-Patri President, li kien jagħmilha ta' Superjur ma kienx imħolii li jżur jew jikteb lir-Rhieb 'i kienu fl-Eġittu, fl-Armenja u fis- Surija, u anqas lil-dawk li kienu fil- Palestina nfisha, fin-naħa li jgħidulha l-Galilija. Biex għixu ħażin-ħażin il-Franġiskani kellhom jissellfu l-flus, għax fi żmien il-gwerra ebda għaj- nuna ma setgħet tasal mill-pa/jiżi tal- Ewropa, u hekk il-Kustodja kellha ħafna dejn. Kienet qagħda li kellha Mix-xellug għal-lemin, fuq: P. Sabino Marotta Kahout (Awstrijak), u P. John Forest (Ingliz). Ir-Rev.mu: P. Ferdinand Diotalleri O.F.M. Kustodju tal-Art Imqaddsa, ma tas-subjien u tal-bniet, u raġa' daħħal lit-tfal iltiema li kienu nbagħtu lejn djar qrabathom għal biża' tas-sulda- ti Torok. Mar iżur il-Kunventi l-bgħida, tal-Galilija l-ewwel, imba- għad tas-Surija u l-Armen'a u l-Eġit- tu, u ħa ħsiebhom u qeda ħteġiet- hom, mill-aħjar li sata' jkun. meta kollox kien raġa' beda miexi SEWWA, bis-saħħa tal-ħila tiegħu P. Justo Casteu (Spanjol), P. Hermes P. Prosper Viaud (Franċiż), Ir-Rev.mu tbażża' saħansitra lil wieħed li kellu qalb ta' ljun, imma Patri Diotallevi xej ma tħawwad; radd salib għal wiċċu u tagħa ruħu għax-xogħoi, Ħaseb l-ewwel li jarġa' jarma d- djar għaż-żawwara, li wara s-snin tal-gwerra kellhom jerġgħu jibdew ġejjin lejn il-Palestina bl-eluf. Għam- mar mill-ġdid iż-żewġ Orfanatrofji, qabad żewġ xogħlijiet kbar: il- bini tal-Bażilka tal-Agonija, fil- Ġetsemni, u tal-Bażilka l-oħra, tat- Trasfigurazzjoni, fuq it-Tabor. Żewġ Bażilki, li huma miraklu tal-ġenju u tas-sengħa, u fuq kollox miraklu tat- twemmin tal-Patri Diotallevi fil- għajnuna t'Alla. Dawn iż-żewġ Ba- żilki huma biż-żejjed biex tibqa' ħajja għal mijiet ta' snin. it-tifkira ta' Patri Diotallevi. U wara dawn, waqqaf l-Istitut Bibliku, li għadu wieqaf u miexi tajjeb wisq, u jħab- batha mal-aqwa. skejjel għal ħarsien tal-għelm u għal ġiħ tal-Knisja Kattolka. Kabbar ukoll il-kulleġġ ta' Emmaws, u ħeġġeġ lil Patrijiet ku- missarji biex isibu u jibgħatu tfal subjien li jridu jsiru Patrijit fit-Ter- ra Santa, hekk li fi żmien qasir il- Kulleġġ tgħammar. Beda joħroġ ir- Rivista: ''La Terra Santa'', bi tliet lingwi, Taljan Franċiż u Spanjol (u. issa qegħda toħroġ ukoll bil-Għar- bi); u żied l-istazzjon tad-Duluri fuq il-Kalvarju fil-Proċessjoni ta' kull fil- għaxija. Dawn huma kollha monumenti lil Kustodju Patri Ferdinando Dio- tallevi O.F.M., li jdumu jfakkru ismu iktar milli kienu statwi tal-bronż u tar-rħam. Monumenti li twaqqfu bis- saħħa tiegħu ma' tul is-sitt snin Ji dam Kustodju tal-Art Imqaddsa. Wara dan, Patri Diotallevi raġa' telaq lejn pajjiżu l-Italja, fejn ingħa- tawlu f'idejħ, mis-Superjuri tal-Or- dni, xogħlijiet kbar u riedu jagħm- luh Isqof, u hu ma riedx. Fis-sena 1980 raġa' lejn il-Provinċja tiegħu, Le Marche, fejn l-aħħar xogħol tiegħu kienu l-bini ta' Kunvent u knisja kbar. U baqa' hemm sa xjieħ u miet fil-Belt ta' : Ancona, ta' 89 sena, meqjum u mfaħħar minn kull ħadd għall umilta' tiegħu, li bosta drabi rrofta li jsir Isqof, u għax-xogħlijiet sbieħ u kbar u ta' siwi, li għamel ma' tul il-qagħda tiegħu fid-dinja. X'inhu ż-fŻar'P Iż-Żar huwa egħmil, donnu xi sħarijiet; huwa bħal skonġrar, bħal tkeċċija tal-er- wieħ ħżiena li l-Fellaħin (jiġifieri n- nies tar-rħula) tal-Eġittu, jemmnu biħ u jagħmluħ: biex ifejjqu xi mard. Meta xi ħadd ikollu xi marda fil-ġi- sem (jew (fil-moħħ, li l-Fellaħin ma jkunux jafu x'inhi, jibdew jaħsbu li l-marid ikollu fiħ xi ruħ ħażina, għal 'bekk rawmu bħal ritwal, li biħ, minn għaliehom, ikeċċu dik ir-ruħ ħażina li jkun hemm fil-marid. Dan huwa ż-Żarl Ir-raħal kollu kien jaf li kien qie- għed jitħejja ż-Żar, għax id-daqq tal- otbla u r-riħa qawwija tal-lubien li kienu ġejjin mid-dar ta' tarf it-triq, urew ċar x'sejjer isir. Għal hekk dawk in-nies kollha li kienu jaħsbu li huma maħkuma minn xi ruħ ħażi- na, marru hemm, hekk li meta ġiebu l-marid iċ-ċkejken, li minn kemm il- ġimgħa kien jidher li sejjer 'l ura, id- dar kienet laħqet inmtliet b'xi żewġ tużżani nisa, fosthom in-nisa daqqà- qa. Ilkoll kienu bil-qegħda, jew kok- ka, fuq il-ħsajjar, ma' tul il-ħitan, waqt li l-qassisa ta' dan il-kult, jiġi- fieri l-qàdja, kienet wieqfa fin-nofs ma' ġenb kenun, li minnu kien ħiereġ id-duħħan tal-bhur. Ħin minnhom, din il-qassisa qabdet il-marid iż-żgħir u refgħetu fuq il-ke- nun, waqt li bdiet tgħid kliem li ma jiftiehemx. Imbagħad, għall-għarrie- da, waqt li l-otbla qawwew id-daqq ikraħ tagħhom, qalbitu wiċċu 'l isfel fuq id-duħħan tal-lubien, u qabbditu jieħu n-nifs minnu. It-tifel beda jit- ikagħwex, għax ħass ruħu li kien sa jinħanaq. In-nisa li kienu hemm, bid-daqq tal-otbla, bid-duħħan tal-bhur, u bit- twerżiq tal-marid iċ-ċkejken, tahom bħal ferħ ta' ġenn; bdew jaqbżu u jgħollu jdejhom u jgħajjtu; baqgħu sejrin hekk sa kemm tahom il-mejt u xteħtu fl-art bħal bis-sakra, jgħidu kliem li ma tistax tifhmu, waqt li l- otbla baqgħu jdoqqu, bil-ħsejjes tagħhom ta' daqq imdamdam u f'xulxin, bla ma qatgħu. Il-Fellaħin jemnu li dak il-ħin, lill-erwieħ ħżiena tkun tagħthom għaxwa, bir-riħa tal- lubien, bil-ħsejjes tad-daqq tal-otbla, u bil-għajjat u t-twerżiq u l-qbiż u d- dawrien, tagħha, li malajr kienu jaqbduhom u jaqtgħulhom griżmejhom u jħallu d-demm tagħhom nieżel għal ġewwa żinġla. Lin-nisa li kien hemm miġ- bura raġa' tagħom ferħ ta' ġenn, u kull waħda bdiet tittaffa' biex tbill subgħajha fid-demm ta' ġewwa ż-żin- ġla, u ċċappas biħ rasha, wiċċha u ħwejjiġha, Il-bqija tal-iskunġrar sar fit-tielet jum, bil-qari fuq ras it-tifel il-marid Dawn in-nisa ma jemmnux biż-Żarl Ġew huma u ġiebu t-trabi magħ- hom fl-Ispiżerija tal-Franġiskani, biex jieħdu d-duwa meħtieġa. Il-għada dan ir-ritwàl sar mill-ġdid, imma din id-darba sar biex jissaffew il-morda. Ġiebu ħamiem, ħusjien u fniek, u l-qàdja, jew qassisa, bdiet tgħaddihom minn fuq il-kenun tal-lu- bien, u mbagħad tixħethom f'rokna, fejn kien hemm żewġ nisa qaddejja u d-dbiħ tal-bhejjem il-kbar, li kienu ħaruf u għaġol. L-otbla bdew idoqqu bl-oħxon aktar mill-jiem ta' qabel, u l-kenun beda jtalla' d-duħħan u ioħ- noq lil kull ħadd, u ż-żfin tan-nisa aktar ħrax. Il-qàdja reġgħet resqet lejn it-tifel u bdiet taqralu fuq rasu kliem ta' tifsir moħbi, li ma jifhmu ħadd, imbagħad qatgħet griżmejn il- ħaruf u l-għoġol, quddiem l-għajnejn imberqa tat-tfajjel, fost. l-għajjat li jtarrax tan-nisa li kienu hemm, Hekk, l-iskunġrar ħeles, u r-ruħ ħażina li kienet qegħda tmarrad lit- tifel, kif jaħsbu l-Fellaħin, kienet imkeċċija minnu. Imma wara erbgħa u għoxrin siegħa, dak it-tfajjel miet l Pulmunite bla mdewwija kienet qat- litu. Il-fehma tan-nies boloħ li kienu ma' dwaru kienet li kellu fiħ ruħ ħa- żina, li biex ikeċċuhielu kienu għad- dewħ minn dak it-tiġrib ikraħ kollu: tarrxuħ bid-daqq tal-otbla u t-twer- żiq; ħanquħ bid-duħħan; u werwruħ bil-qtil u d-demm tal-bhejjem mid- buha, minn flok ma tawħ ftit anti- bjotki, li kienu jgħinuħ,. U hekk dak il-ġenn kollu ma kien sewa għal xejl Hemm isem isbaħ mill-ismijiet kollha; ohla mill-frott u mill-għasel kollu; egħżeż mill-ġawhar u d-dja- manti kollha; dan l-isem tal-għaġeb hu MAMMAL…- Huwa l-għaqda, ir-rabta, tal- ħajja ta' kull bniedem, għax fiħ jin- ġabru l-uġiegħ, il-għaxqa, il-ferħ u d- dwejjaq, l-imħabba u l-istekkriħ, u l- qawwiet kollha maħżuna u moħbija fil-qalb ta' kull ħaj maħluq. Huwa l-isem li nebbaħ lill-akbar poċti taq- bil tal-ogħla benna, fil-għamla u fir- reqqa tal-ħsus u l-ħsebijiet. Hu li tagħa l-lehma lill-imgħallmin tat-tis- wir fit-naqqix ta' xbieħat għonja, fil- qagħda u fit-taqsim tal-lwien, Isem, li f'kull żmien fost ġins bin àdam kien il-qofol tal-qima u t-tifħir ta' kull xirka, Bil-waqgħa ta' Adam u Eva l-ewwel missier u omm tagħna, Alla, f'daqqa, ċaħħadna mill-wirt tagħna. Il-Ġenna, ISOĠSOSSOSSSSSSL L-artal fil-Grot- ta-Kappella. tal- Madonna tal- Ħalib, f'Betle- hem. Ġewwa n- niċċa fuq l-artal hemm statwa, li tidher fir-rit- tatt li ġej, SSOSESSSSSSSSS bil-hena tagħha kollu, li kienet tkun tagħna wara ftit żmien ta' qagħda f'din id-dinja, tlifnieha; u bħala qsàs, Adam u flimkien miegħu aħna, stħaq- qejna għadab Alla u l-infern. Imma Alla, li Huwa ħin wieħed ħanin bla tarf u tajjeb, li jibqa' jħobbna u jaħ- seb fina saħansitra wara li aħna nkunu dawwarnielu daharna, bħal ma wriena l-egħmil ta' tjubitu- meta ħalaqna, ried jerġa' jurina egħmil ieħor akbar minn ta' qabel, billi jif- dina. U liema kien dan il-egħmilf Lilna aktarx jiġina f'moħħna l-ħsieb ta' xi ħaġa ħafifa u li teħles malajr, jiġifieri dik li Alla jaħfer lill-Adam u Eva d-dnub tagħhom, inkellha ji- bgħat Anġlu mis-sema fl-art biex iħal- las għaliehom il-ħaqq tar-regħxa .li kienu regħxuh bin-nuqqas tagħhom, meta ma ħarsux kliemu. Dawn il- egħmejjel u egħmejjel oħra, Alla sata' tas-sew jagħmilhom, imma kull wie- ħed minna jintebaħ li huma, għal kemm juru, ftit jew wisq, il-qawwa u l-imħabba t'Alla lejna, ma kienux ikunu biżżejjed biex iħallsu kif jixraq u għal kollox il-ħaqq tiegħu. Ried ikun xi xogħol aktar għoli, aktar kbir, wast aktar sabiħ, li m'hux biss jeħ- lisna mid-dejn m'Alla, imma juri wkoll, ħin wieħed, il-qawwa u l-ħaqq u l-imħabba tiegħu lejna. U Alla, dan il-wast, egħmiq u moħbi, fil-għerf bla tarf tiegħu, sabu, Għal hekk ħabbar lin-nies kollha li hu kien bi ħsiebu jibgħat fid-dinja lill-Ibnu l-Waħdani biex jitwieled minn Mara. Imma ż-żmien sewwa li fiħ dan kellu jiġri, baqa' magħruf minn Alla biss, u hekk għaddew eluf ta' snin mit-tħabbira ta' din il-Wegħ- da Kbira sas-seħħ tagħha. Fl-aħħar, Ġesu Kristu, it-Tieni Ras tat-Tletija Mqaddsa, u wkoll Alla, ħa l-ġisem u T-ruħ u twieled u għex fostna bħal wieħed minna, u fl-aħħar miet imsallab, Il-MARA, ''kiebja, imma għolja aktar minn kull haġa oħra maħluqa'', li fil-ġuf tagħha Alla kellu jgħammar għal disa' xhur sħaħ, u li minnha kellu jieħu l-imsejken ġisem li jmut, bħal tagħna, kienet magħżula mill- Dan hu il-għaliex kienet im- nissla mingħajr tebgħa. L-Arkanġlu Gabrijiel, mibgħut minn Alla, deher lil din it-Tifla Safja ta' Nażaret u sell- milha bħala: ''Mimlija bil-ħajr f', u ħabbarha li hi kellha tkun l-Omm tal- Ħellies, l-imwiegħed u mistenni. Betlehem — DNistatwa tal-Madon- na tal-Ħalib, fin-niċċa fuq l-artal. Imma ried, qabel kollox, il-ħalla: u l-għoġba tagħha, biex jingħatalha ġiħ kbir bħal dak. U Marija meta sem- għet dan il-kliem, tħawdet għall-ew- wel, imma: mbagħad baxxiet rasha u qagħdet għar-rieda t'Alla, u wieġbet lil-Anġlu: ''Hawn jiena, qaddejja t'Alla; isir fija dak li jrid Hu f' Bil-ħalla ta dik it-Tifla li ssir Omm Alla, il-Misteru l-Kbir wasal fit-tem-— ma tiegħu, u s-Sliema bejn l-art u s-sema, reġgħet seħħet. Ma baqgħux aktar fid-dinja nies misħuta, milqu- tin minn: għadab Alla, imma seħħet ftehima ġdida, ftehima ta' għaġeb u ta' barka, bejn Alla u wlied Adam, li biha Alla raġa' sar Missierna u aħna sirna wliedu. SIssir fija r-rieda t'Alla Malli Mari'a lissnet dawn il-kelmiet saret Omm Alla, u omm tagħna fir-ruħ. Meta laqgħet. fil-ġuf safi tagħha lil Dak li jagħti l-grazzja, leqgħet ukoll lilna fir-ruħ :u fis-serr, imma wkoll fil-ħaqq u s-sewwa, bħala wliedha u bħala aħwa ta' Ġesu. ''Mill-ħin: li fiħ Marija nisslet lil Ġest, refgħet ukoll lilna miegħu fil-ġuf tagħha'', kif qal tajjeb wisq san Bernardinu ta' Siena. Bħal ma Ġesu twieled għalina fuq l-art, hekk aħna bis-saħħa tiegħu twelidna għas-sema, għax għal ruħna nfetħet triq wiesgħa u ġdida, u fil- ġnien ta' qalbna reġgħu dehru war- diet il-hena. U Marija li saret omm tagħna bil-jedd fit-tnissil ta' Ġesu, saret ukoll omm tagħna fil-fatt waqt il-mewt ħarxa tiegħu fuq is-salib. Jingħad li t-tbatija hija l-forġa fejn jinħadmu l-ġenji. Omeru sawwar l- akbar żewġ taqbiliet tiegħu, l-Odis- seja u l-Iljadi meta waqgħet fuqu d- dalma tal-għomi; Dante. Alighieri kiteb il-kummiedja li għal ġmielha n-nies ta' wrajħ semmew Divina, ma' tul iż-żmien imdejjaq u twil tan-nefi. Beethoven kiteb l-isbaħ biċċiet tal- mużika tiegħu meta waqgħet fuqu il- għilla tat-truxiżra. U bħal ġenju hija wkoll l-imħabba, għax l-imħabba wkoll tinkixef u tingħaraf waqt id- dwejjaq. U fuq il-Kalvarju dehret b'dehra ċara u tal-għaġeb l-imħabba t'Alla lejna, fil-misteru tas-seħħ tal- helsien ta' nisel ulied Adam. lib ta' min jistħajjlu fanal, jiddi fil- għoli u jdawwal lid-dinja kollha, Kien fil-waqt tal-aħħar nifs ta' Ġest qabel ma miet fuq is-salib li dawwar għajnejħ imdemmgħa lejn l-Omm ħanina tiegħu, u qalilha, waqt li wrieha lil Ġwanni: ''Mara, ara 'l ibnekl'. U mbagħad qal lil Ġwanni: ''Ara 'l ommok f' Jien naħ- seb li ma jistax ikun li tinsab paġna fil-kotba kollha tad-dinja li fiha mik- tub kliem isbaħ minn din il-kelma. Fiż-żagħżugħ li Ġest. ħabb, huma magħduda wlied Adam. kollha ii f'dak il-ħin saru wlieg milqugħa ta' Marija. Għaġeb li ma jinqiesx ta' mħabba, li jsembaħ fina ċaqliq biex infaħħru u niżżu ħajr 'l Alla u nat- daw fil-ħniena tiegħu u nafulu l-ġid bla qjies li għamel magħna. Aħna issa għandna Omm li hija wkoll OMM ALLA. Omm hekk kbira u hekk twajba. Hi għandha qawwa kbira fuq il-qalb tal-Iben tagħha, u tħaris- na u taħmina quddiem il-ħaqq t'Alla. U kemm il-darba wriet imħabbitha lejna sa miż-żmien li kienet għadha tgħix hawn magħna fid-dinjal Araw il-ħniena u l-għajnuna ħelwa tagħha fiż-żjara li żaret lil qaribitha Eliżab- betta. Il-ħniena tagħha maż-żewġ għarajjes ta' Kana u l-qawwa tagħha ma' Binha Ġest, li għal kelma tagħha għamel l-ewwel għaġeb tal-ħajja tiegħu bħala Messija. U wara t-tlugħ tagħha fis-sema, hija ma ħdietx tis- ma' talbna u tgħinna. Kemm grazzi naqilgħu bil-għajnuna tagħhal Kemm fe;qanijiet fil-ġisem u fir-ruħ tagħna, Min jgħin lil Martri li jżommu twemminhom $. . . Min jgħin lil Ver- ġni li jħarsu s-safa tagħhom7… Min jagħti s-saħħa lill-ommijiet u lill- għarajjes u lir-romol, u sabar lix- xjuħ, lil morda, u lil ħabsin7 Ħadd għajr Marija, l-Omm minn tagħna, il-qassàma tal-grazzi' kollha, il-għaj- nuna ta' dawk kollha li jitolbuha. Imma l-ħaġa li tgħaġġeb l-aktar hija l-ħniena u t-tjieba li Marija turi dejjem mal-midinbin. Kemm nies ħżiena biddlu ħajjithom bis-saħħa ta xi naqra ta santa jew xi statwa żgħira, u fuq kollox bis-saħħa tat-talb tagħhal Għad jiġi jum li aħna wkoll inkunu nafu kemm ħa'r għamlet għalina; kemm grazzi tagħtna bla-ma nafu; kemm tnebbiħ fuq x'għandna nagħmlu; kemm tbegħid mit-tiġrib, li, lH kieku ma kenitx hi kien iġibna f'għali kbir jekk ukoll m'hux fit-tel- fien ta' ħajjitna u ta' ruħna l U meta naħsbu f'dan il-ġid kollu, f'din l-imħabba kollha, u dan il-ħsieb kollu, kif għandha tkun l-imġieba tagħna ma' din l-Omm il-Ħanina $ Biex inkunu nafu, għandna nieħdu bħala mera l-imħabba, l-ubbidjienza il-qima, il-ġiħ li joħorġu weħedhom minn qalbna lejn l-omm tagħna tad-dinja li bl-uġiegħ wilditna u bit- tbatija rabbietna. Imma hemm aktar għaliex nuru qima, ġiħ, ħajr u mħab- ba lejn din l-Omm tagħna. tas-sema, li fost l-uġiegħ bla qjies ta' qalbha wilditna għal ħajja tal-grazzja u bit- talb u l-għajnuna tagħha qegħda tmexxina lejn il-ħelsien min-niket ta' din id-dinja u l-wasla bis-sliema fil- hena tal-Ġenna l P. AWRELJU BORKOWSKI O.F.M. (Segretarju tal-Kustodja tat-T.S.) GHALIEX IL-FESTA TA' SAN GUZEPP ISSIR FID-19 TA' MARZU Il-Festa ta' san Ġużepp, Għarus tal-Verġni Marija, u Missier maħsub ta' Sidna Ġesu Kristu, issir daż- żmien, fid-19 ta' Marzu, Monsinjur Righetti f'waħda mill-kitbiet tiegħu fuq il-Festi tal-Knisja, kiteb hekk: f€Għal liema għan mis-seklu XIII 'l hawn kienet magħżula din id-data, ma nafux ngħidu' (1), U mbagħad isemmi dan li ġej: ''Kieku dil-festa kienet wisq aktar qadima, kien jin- sab qbil tagħha mal-festa ta' Minerva, li kienet titħares f'Ruma fid-19 ta' Marzu, u kienet il-festa tan-nies tas- snajja' kollha, bħalli kieku kienet festa kbira tax-xogħol, bħal dik ta' l-Ewwel ta' Mejju. San Ġużepp kien ĦADDIEM, fil-veru tifsir tal-kel- ma'. Aħna ma nifhmux li din it-titrifa għandha tittieħed fil-milja tagħha kollha, u għal hekk sa naraw insibux xi raġuni li taqbel aktar mal-festi tal-knisja. L-ewwel raġuni Liturġka hija li d- 19 ta' Marzu jista jaħbat f'wieħed mill-jiem li jiġu bejn il-Ħamis ta' wara l-Ewwel Ħadd tar-Randan, meta Ħadd il-Għid, imbagħad, jaħbat fil-25 t'April; u Ħamis ix-Xirka, meta Ħadd il-Għid jiġi fit-22 ta' Marzu, Fit-tielet Ġimgħa tar-Randan naqraw l-Istorja tal-Patrijarka san Ġużepp, u fl-ewwel Notturn. tal-Uf- fizzju ta' san Ġużepp, it-tagħlimiet huma meħudin minn dik l-istorja, fejn il-Patrijarka Ġużeppi bin Ġakobb huwa meħud bħala xbiha Profetka ta' san Ġużepp. Għal hekk il-festa ta' san Ġużepp: hija mqegħda f'jum li jiġi dik il-ħabta. Ir-raġuni hija mportanti ħafna u għal hekk jaqbel li nitħaddtu fuqha aktar fit-tul. Ktibna banda oħra (3) u wrejna li l-ordni Liturġka li għandna l-lum hi magħmula minn ordnijiet oħra antiki li tħalltu flimkien, u li sa kemm sar dan, kull ordni tilfet xi ftit minn dak li kien jagħżilha. Ma hemmx għal fejn noqogħdu nitkellmu fuq l-Ordni- jiet kollha, imma nixtiequ nsemmu biss is-sistema tas-Septuagesima, Din l-Ordni weħedha baqgħet iż- żom. it-tifkira tal-Mewt u l-Qawma ta' Sidna Ġest Kristu f'jum fiss, jiġifieri fil-25 u s-27 ta' Marzu, ikun x'ikun dak il-jum. ilt-tħejjija għal din l-akbar fost il-festi bdiet fil-jum li jiġi wara l-Ottava tat-Tre Re, li taħ- bat fl-14 ta' Jannar; u s-Sebgħin Jum (Septuagesima), bejn l-14 ta' Jannar u l-25 ta' Marzu, kienu mqas- smin f'seba' qasmiet, kif jidher mill- ismijiet tagħhom: Septuagesima, Se- xagesima, Quinquagesima, Quadra- gesima, etc. F'kull qasma minn dawn, kien im- fakkar xi Patrijarka, bħala xbiha Profetka ta' Sidna Ġesi Kristu, Dawn is-seba' Patrijarki kienu: Adam, Noċ, Abraham, Iżajija, Ġa- kobb, Ġużeppi u Mosċ. Minn barra l-Patrijarki tat-Testment il-Qadim, insibu wkoll lil san Pawl imfakkar fis-Sevagesima. F'din is-sistema kienu jdaħħlu ħafna festi tal-qaddisin; waqt illi f'sistemi oħra, l-aktar fis-sistema tal- Quadragesima, l-ebda festa tal-qad- disin ma kienet issir fiż-żmien tat- tħejjija għal Għid (4). Din turi il-għaliex il-festa ta' san Pawl (il-Konverżjoni tiegħu), li hi qadima ħafna u li kellha l-bidu tagħha fil-Lvant, (kienet issir fil-25 ta' Jannar. Infatti, din hija l-ordni li hija mħarsa fis-sistema tas-Septua- gesima: Jannar 24, Frar, 2 — Seca- gesima — NOB' u SAN PAWL. (Hekk insibu l-Konverż/oni ta' san Pawl fil-25 ta' Jannar, jum wara s- Seragesima). Frar, 14-28 — Quadragesima — IŻAKK. Marzu, 5-14 — ĠUŻEPPI. Marzu, 25-27 PASSJONI U MEWT TA' SIDNA ĠESU' KRISTU. Minn dan nistgħu naraw li meta żiedu l-Konverżjoni ta' san Pawl fil- Liturġija, tqiegħdet f'jum wara s-Se- wagesima; imma meta din is-sistema tħaltet ma' ordnijiet oħrajn, fejn imbagħad il-Għid ma baqax aktar isir fis-27 ta' Marzu, il-Konverżjoni ta' san Pawl saret independenti mis- Sevagesima. Hekk ukoll sata' ġara mill-Festa ta' san Ġużepp, li hija ffis- sata fid-19 ta' Marzu. Għal kemm din it-tifsira tixxiebaħ ma' tal-Konverżjoni ta' san Pawl hemm ħafna raġunijiet oħra li ma jġiegħluniex naħsbu li l-Festa ta' san Ġużepp ġiet iffissata fid-19 ta' Marzu mħabba l-festa tal-Patrijarka Ġużep- pi bin Ġakobb. Inħossu, għal hekk, li jeħtieġ infissru xi ftit TusUD minn dawn, Kieku l-Festa ta' san Ġużepp kel- lha ssir fid-19 ta' Marzu bħala tif- kira tal-Patrijarka Ġużeppi, il-post xieraq tagħha kellu jkun fis-26 ta' Marzu, jiġifieri fil-jum —ta' wara t- Tħabbira tal-Anġlu. Din id-data, kif sa naraw aktar lura, ma taqbilx mal- Vanġelu. Il-Festa ta' san Ġużepp bdiet issir meta s-sistema tas-Septuagesima kie- net laħqet tilfet id-dati fissi tagħha; u għal hekk, kieku kienet issir minn ħabba l-istorja tal-Patrijarka Ġużep- pi, ma kellhiex tkun iffisata fid-19 ta' Marzu, iżda f'jum wara t-Tielet Ħadd tar-Randan: Għal hekk insibu Viġesima — li l-Vġejjel tar-Rebbiegħa huma ffis- sati fil-ġimgħa li tiġi wara l-ewwel Ħadd tar-Randan, il-festa tad-Duluri fil-Ġimgħa ta' wara Ħadd il-Passjo- ni, u hekk ħafna festi oħra, Għal kemm l-istorja tal-Patri'arka Ġużeppi bin Ġakobb hi msemmija fl- Uifizzju ta' san Ġużepp, naħsbu li d- 19 ta' Marzu kien magħżul bla ħsieb li jkollu x'jaqsam mat-tifkira tal- Patrijarka Ġużeppi fil-Liturġija. Xinhu l-għan tal-Knisja li tagħmel il-Festa ta' san Ġużepp fid-19 ta' Marzu' Fil-kotra l-kbira tal-festi tal-Qaddisin, il-Knisja tfakkar il-jum tal-Martirju jew il-mewt tagħhom, għax dak il-jum ikunu daħlu fis- sebħ tas-Saltna t'Alla. Drabi hija tfakkar xi grazzja tas-sema, jew xi għotja barranija, jew xi miraklu. Hekk il-Knisja tfakkar in-Nisel bla tebgħa ta Sidtna Marija, it-Twelid ta' din il-Verġni Mbierka, u ta' san Ġwann il-Għammiedi, il-Konverżjoni ta' San Pawl u ta'santu Wistin, is- Sede Rumana u Antjokena ta' san Pietru u ħafna oħra, F'dawna l-festi, il-Knisja żżomm, meta jkunu magħru- fa, u fl-istess ħin ikun jista' jkun, il-jum tat-tifkira tal-ġrajja, F'dan li għandu x'jaqsam mal-Festa ta' san Ġużepp, il-Knis'a tfakkar il-Qaddis skond il-Bibbja, jiġifieri fil-Vanġelu tat-Tfulija ta' Ġest (Matt, l-2; Luqa l-2). Meta Ġest beda l-ħajja publika tiegħu jiġifieri meta għmel l-ewwel miraklu f'Kana tal-Galilija (Ġwan- ni, 2, l-12), san Ġużepp ma jissem- miex; għal hekk huwa mifhum li kien laħaq miet. Għal hekk il-mewt ta' san Ġużepp għandha titqiegħed bejn it-tnax u t-tlettax-il sena ta' Ġest. Il-Knisja tfakkar m'hux biss il-ħajja ta' san. Ġużepp kif nafuha mill-Vanġeli Kanonki, iżda wkoll kif nafuha minn passi oħra, U fl-Uffiz- zju ta' san Ġużepp il-mewt tiegħu tissemma wkoll fl-Innu tal-Lawdi, fejn insibu: Aħna ma nafu xejn fuq il-jum, ix- xahar, jew is-sena meta san Ġużepp beda l-ħajja eterna tiegħu; għal hekk l-espressjoni: Hac die Joseph, ma nistgħux neħduha li san Ġużepp miet tas-sew fid-19 ta' Marzu. Aħna anzi naħsbu, li l-Knisja żżomm id-19 ta' Marzu bħala tifkira ta' san Ġużepp Għarus ta' Marija Verġni; u waqt li nġibu quddiem għajnejna dak kollu li nafu fuq dan il-qaddis kbir, hija tfakkru f'dak li għandu x'jaqsam mal-festa kbira l- oħra, tat-Tħabbira tal-Anġlu Grabiel lil Verġni Marija, u dan skond il-Van- ġelu ta' san Mattew 1.18. li huma kkwotati bħala r-rjus tal-Għosrien u tal-Matutini, kif ukoll fil-Vanġelu tal- Quddiesa. Hekk insibu f'dawn is-sil- tiet imqaddsa: ''Meta Marija, ommu, kienet imgħarrsa ma' Ġużeppi, qabel ma għammru flimkien, insabet tqila minn Ruħ il-Qodos'', Din il-ġrajja kbira hija hekk: Marija tgħarrset lil Ġużeppi;iżda qabel ma bdew jgħam- mru flimkien, l-Anġlu Gabriel deher lil Marija u taha l-aħbar kbira illi hija kellha tnissel fil-ġuf tagħha u twelled Iben, għax Ruħ il-Qodos kel- lu jiġi fuqha, u l-Qawwa ta'- Dak li jista' kollox (jiġifieri t'Alla) kellha Meta l-miraklu t'Alla sar fiha, hija: marret tgħammar ma' Ġużeppi, li dan kien sar jaf bil-Miste- ru kbir tat-Twelid Verġni tal-għarusa tinżel fuqha. tiegħu. (Qabbel il-Vanġelu ta' san Luqa, 1, 26-35), Il-Knisja tagħmel ħafna festi u tfakkar ħafna ġrajjiet mill-ħajja tal- Verġni. Marija; dawn il-festi jistgħu jitqassmu fi tliet ġemgħat. Tal-ew- wel tiġbor fiha l-Kunċizzjoni, it-Twe- lid, u l-Preżentazzjoni fit-Tempju tal- Verġni Mbierka, imqegħdin kif jaħ- btu wara xulxin; hekk fit-8 ta' Diċembru, in-Nisel bla tebgħa ta' Marija; disa' xhur wara, fit-8 ta' Settembru, it-Twelid tagħha, u fit- 12, l-Isem tagħha; u fl-24 ta' Novem- bru, il-Preżentazzjoni tagħha. fit- Tempju (Lev. Ġemgħa ta' festi oħra hija marbuta mal-Misteru tat-Tlaħħim ta' Sidna Ġesu Kristu, u din il-ġemgħa tibda bit-Tħabbira tal-Anġlu fil-25 ta' Marzu (tnissil ta' Ġesu). It-Twelid tiegħu, fil-25 ta' Diċembru; il-Ħtin tiegħu, tmient ijiem wara, jew fl-1 ta' Jannar (Lev. 12, 3); il-Preżentazzjoni ta' Ġesu fit- Tempju, jew il-Kandlora, 40 jum wara, jew fit-2 ta' Frar (Lev. It-tielet ġemgħa ta' festi jfak- kru l-ħafna devozzjonijiet tal-Insara lejn l-Omm tas-Sema, u dawn ma għandhom ebda ordni kif isiru; hekk il-festa tad-Dehriet ta' Lourdes, fil- ll ta' Frar; Marija, Għajnuna tal- Insara fil-25 ta' Marzu; il-Madonna tal-Karmnu fis-16 ta' Lulju; u tar- Rużarju, fis-7 t'Ottubru. Il-Festa ta' santa Marija, fil-15 t'Awissu, hija festa għaliha wħedha, li tfakkar it-tisbiħ ta' Sidtna Marija, it-tmiem tal-ħajja tagħha fid-dinja, u għandha tkun magħrufa b'magħ- żula mill-oħrajn kollha. Il-festa ta' san Ġużepp tmur mat- tieni ġemgħa tal-festi tal-Verġni, li jfakkru fil-Misteru tat-Tlaħħim, jew Inkarnazzjoni, u huma mqegħda kif jaħbtu wara xulxin, biex hekk jaqblu mal-kliem tal-Vanġelu. Għal hekk il- Festa ta' san Ġużepp fid-19 ta' Marzu tfakkar fl-Egħrusija ta' san Ġużepp mal-Verġni Marija, li ġġib quddiem għajnejn l-Insara dik il-ġrajja tal- għaġeb meta san Ġużepp issieħeb ma' Marija fil-Misteru tat-Tlaħħim ta' Ġest la darba huwa kien il-Għarus tal-Verġni Marija, u b'hekk Missier maħsub ta' Ġest. Din, naħsbu, tfis- ser tajjeb għaliex il-festa ta' san Ġużepp kienet imqegħda ftit qabel il-festa tat-Tħabbira tal-Anġlu, għax il-Vanġelu jistqarr li meta l-Anġlu Gabriel tagħa l-aħbar lil Marija li kellha ssir Omm Alla, hi kienet laħ- qet tgħarrset lil Ġużeppi. Din it-tifsira, naħseb li hija biż- żejjed u hija ċara ħafna; imma wie- ħed jista' jmur aktar 'il quddiem u jistaqsi: għaliex id-19 ta' Marzu, jiġi- fieri għaliex fis-seba' jum qabel it- tħabbira tal-Anġlu 7 M'ilux ħafna snin kien hemm fil- Liturġija tal-Knisja festa speċjali tal-Egħrusija tal-Madonna, u din il- festa kienet issir fil-11 ta' Frar, u li ma beqgħetx issir: meta bdiet issir il-festa tad-Dehriet ta' Lourdes, għa- liex dil-ġrajja sgur li saret fil-11 ta' Frar 1858. Din il-festa tidher, allura l-istess ġrajja kbira li hija mfakkra mill-ġdid fil-festa ta' san Ġużepp. Huwa minnu illi fl-Uffizzju tal- Egħrusija fil-11 ta' Frar san Ġużepp qisu ma jissemmiex: il-ħsieb tal- Knisja kien li tfakkar il-għerf t'Alla li kien ħaseb għal din l-Egħrusija biex jistor minn għajnejn id-demonju il-Misterju tat-Tlaħħim. Ara kemm: hu hekk, li fit-Tieni Notturn it-tagħlimiet kienu meħuda mit-tieni priedka. ta' san Bennard fuq il-kliem tal-Vanġelu ta'- san fil-11 kemm ukoll fid-19 ta' Marzu. Il-p: 300. (3). essav Liturġiku fix-'Scientia', pp. 181-187; 169-186. ''Stvx' fil-ħrejjef tal-qedem kien jingħad li tinsab fl-infern. Tissemma ħafna Klasski. Il-kittieb Juan Escalar juża t-tifsir mitoloġku tagħha u jseħibha ma' san Ġużepp bħala xbiha rettorka biex ifisser li huwa kien rebbieħ fuq il-qawwiet tal-għadu. li hi xmara mill-kittieba L-imsejkna Sara kienet tifla ltima, għax missierha u ommha mietu ftit wara li twieldet. Wieħed bidwi, l-aktar xħiħ u rgħib tar-raħal, kien ħadha: hu biex irabbiha, imma m'hux għax ġietu ħniena minn dik it-tifla, iżda biex meta tikber, ikollu min jagħmillu l-faċendi tad-dar u jgħinu fix-xogħol tar-raba, Waħda mara li kienet tmur issaj- jar xi ħaġa lil dak il-bidwi, kienet għallmet xi ħaġa tat-talb liċ-ċkejkna Sara. Kienet issemmilha wkoll xi ħaġa fuq-fuq mill-ġrajjiet kbar u sbieħ tal-ġens Lhudi, u l-aktar fuq dak li kienu ħabbru l-Profeti fuq il- miġja tal-Messi;a. Xtaqet kieku, dik il-mara, tieħu magħha għal kollox lil dik it-tfajla twajba, imma l-bidwi ma ried jagħtiha lil ħadd, għax issa Sara kienet tfarfret u tgħallmet tir- għa l-merħla, tisqiha u taħlibha wkoll. U hekk Sara, qalb dik il- ħdura tar-raba u s-safa tal-arja, kompliet tikber safja hija wkoll, f'ruħha, f'saħħitha u f'ġisimha, sa- biħa bħas-susan li jiftaħ u jfewwaħ ġewwa l-widjien, tul in-nixxiegħat tal-ilma ġieri, Lejla waħda fil-waqt li dina Sara kienet rieqda fuq il-ħuxlief u t-tiben ta' ġewwa l-għorfa, .qamet f'daqqa, għax dehrilha li kienet tisma' daqq ħelu u sabiħ, li kien donnu nieżel mis-sema, Dehrilha wkoll li qta'ja' kbar t'Anġli kienu jkantaw flimkien u jgħidu: ''Sebħ 'l Alla fil-għoli tas- smewwiet, u s-sliem fl-art lin-nies ta' rieda tajba''; Baqgħet tissamma' t-tfajla: Sara, miblugħa fiha n-nfisha, imnixxfa u mistagħġba bil-ħlewwa ta' dawk l-ilħna li qatt qabel ma kienet semgħet bħalhom, Wara mbagħad, bla ma taf kif, qamet minn fuq il-friex, qagħdet għar- Tkubtejha u għaqqdet wiċċ idejha flimkien quddiem wiċċha, u ma' l-Anġli bdiet tkanta: ''Sebħ 'l Alla fiż-għoli tas-smewwiet, u s-sliem fl-art lin-nies ta' rieda tajba F' Imma Sara fil-waqt li kienet tħoss ġewwa fiha dik il-ħlewwa tas-sema, f'daqqa waħda nħasdet meta sem- għet l-imbeqq ta' xi ħrief li donnhom kienu resqin lejn. ir-razzett tagħha. Xirfet mit-tieqa, u f'dik il-ħemda u s-skiet tal-lejl, Sara semgħet lil wie- ħed bidwi jsejjaħ lil bdiewa l-oħra u jgħidilhom: Ejjew immorru sa Betlehem, u naraw jekk hux minnu dak li qalulna l-ilħna tas-sema; ejjew immorru u naraw jekk hux minnu li dal-lejl twieled il-Messija, Bin Allal'' Mela t-twajba Sara ma kenitx qegħda toħlom, anqas thew- den. Qaluh l-Anġli, u l-Anġli ma jgħidux kelma b'oħra. Twieled il- Bambin, u kien qiegħed fuq it-tiben, fqir, bħal Sara ċ-ċkejkna. U t-tfajla baqgħet tgħasses mit-tieqa, u rat lil wieħed mill-bdiewa għaddej minn taħt it-tieqa b'ħaruf żgħir fuq kitfejh u ħaruf ieħor, kbajjar, jimxi miegħu, Imbagħad Sara ttawlet fil-bitħa u rat lin-nagħaġ u l-ħrief tagħhom, li kienu kollha hemm reqdin, jixtarru. Sidha biss ma kienx hemm; kienet weħedha, u mifxula, għax moħha jhewden biss fuq dik ' it-Tarbija. ċImma għaliex jien ma mmurx narah lil dat-Tifelf'' qalet f'qalbha ċ-ċkej- kna Sara, ''Għaliex ma mmurx narah u nagħtih qima P'' U kif kienet ittal- la' u tniżżel, it-tfajla ħarġet bil-ġiri mir-razzett u qabdet. it-triq li ftit qabel il-bdiewa għaddew minnha. Ġriet, biex tilħaqhom, u għal kemm kienet ħafja, il-ħaġar u ż-żrar ma qatgħulhiex qalbha. Ġriet u ġriet, sa waslet sal-għar, u sabitu mixgħul b'dawl li qatt ma kienet rat bħalu qabel. Semgħet mill-ġdid il-kant u d-daqq tal-arpi, li ma kienetx taf jekk kienx ġej mill-art jew mis-sema. Rat lil bdiewa fil-bieb tal-għar mis- tagħġbin, bla ma setgħet tagħrat- hom, għax wiċċhom tbiddel bil-ferħ u b'dik id-dija li tgħammex. il- għajnejn. Fl-aħħar daħlu, il-bdiewa, u r-rgħajja, ħdejn il-maxtura fejn kien mimdud it-Tifel, u min tah ħaruf, min tah ħalib frisk, min tah suf tan- nagħaġ, u min ħaġa u min oħra. Dan kollu ratu ċ-ċkejkna Sara minn ħada l-bieb; u f'qalbha qalet: ''TIssa jiena x'sejra nagħtih lill-Bambin Għax jien ħriġt mid-dar imgħaġġla daqs hekk, bla ma ġibtlu xej lil dan it-Tifel, Arah, jaħsra, kif inhu jter- ter bil-bard l Ma stajtx inġiblu imqar il-fardal tiegħi ta' nhar ta' Festa, u ngħattilu bih dawk is-swejqiet ċkej- knin tiegħuf'' U bdiet tibki għax stħat mill-Bambin, u ma reditx tid- ħol ħdejh b'idejha battala. Imma, ħaġa tal-għaġebl Hemmekk sewwa, fejn waqa' d-dmugħ li ġelben minn għajnejha, hemmekk sewwa, fl-art, ħdejn riġlejn iċ-ċkejkna Sara, nibtu x-xtieli, kibru f'daqqa, u għamlu l-ward ta' kull lewn, kollu fwieħa. Sara nfisha stagħġbet m'hux ftit, u ma baqgħetx tibki, għax malajr fehmet li dak il-ward kien għamlu Alla l-Missier li jista' kollox, biex hi ma: tibqax tistħi mill-Bambin, u tid- ħol ħdejh, u tagħtih l-isbaħ bukkett, li jisboq fil-ġmiel u l-fwieħa lil ward l-ieħor kollu l U daħlet Sara, ħdejn it-tifel, bil- bukkett f'idha, u bit-tbissima fuq il- qrollin xuftejha; il-ġwienaħ kienu jonqsuha biex ma tkunx tingħaraf mill-Anġlil U resqet kiss-inkiss lejn il-Bambin kif kien mimduġ fil-max- tura, u l-Bambin kif raha riesqa lejh qam bil-qegħda, u kif ħadilha l-buk- kett minn idejha, għannaqh: mie- għu, u biesu lil xulxin, bħal m. jagħ- mlu żewġt aħwa, IT-TFAL TAL-FELLAHIN Hawn, il-Palestina, fix-xitwa tagħ- mel ukoll il-kesħa. U xi snin ix- xitwa tidħol għall-għarrieda, u ġie li jagħmel ksieħ aktar minn snin oħra; ksieħ li n-nies ta' hawn m'humiex imdorrijin biħ, Riħ kiesaħ, irqiq, li jidħol mix-xquq fil-bibien u fil-ħitan tad-djar tal-foqra, u fil-għerien fuq il- għoljiet, li wħud mill-Fellaħin għad- — hom jgħammru fihom, u ġewwa — l-griebeġ tar-rifuġjati, li għadhom 7 hemm, bla dar, dawn is-snin kollha — ħtija ta' dawk li ħallew, jew qabbdu — lil-Lhud u l-Għarab jitqàtlu bejniet- — hom fis-sena 1948. Ksieħ li joqtol u — jixħet fil-qabar lit-trabi' u lix-xjuħ; — imma trabi aktar minn xjuħ. 7 Imsieken dawk it-tfal żgħarl Til- — taqa' magħhom ġemgħa-ġemgħa fit- — toroq, ħafjin, imċerċrin, jiġġerrew u — jħarsu 'l hawn u 'l hemm, ma jafux — fejn jaqbdu jmorru. Drabi jiżolqu u — jaqgħu fuq il-ħaġar li bih iċċangati — t-toroq, ħaġar mieles, li x-xita tkun xarrbitu u sar jiżloq donnu midluk bis-sapun, Jaħasra, dawk iċ-ċkej- —kninl— Subgħajhom iggrunċati u — mneħirhom ikħal bis-sirda, u minn — taħt iċ-ċraret li jiksuhom bħal libsa, 7 tilmaħ jitriegħed dak il-ġisem tari, — li ftit li xejn għandu x'jilqagħlu l- — ksieħ, Ma hemmx xemx, 'u għal hekk iż- żgħar qalbhom sewda. Jiġru 'l hawn u 'l hemm, ifittxu li jaħarbu mill- kesħa, li kull fejn imorru tilħaqhom, Jagħtik li ssaqsi: kif ħadd, anqas 7 ommhom jew missierhom, ma jieħu — ħsiebhom' Għaliex ħadd ma jaħ- seb idaħħalhom għal kenn, imqar kenn ħażin-ħażin, kemm ma joqogħ- — dux iċaflasu b'saqajhom ħafjin fl- — ilma' Donnok ma tridx temmen li — huma wkoll għandu jkollhom mam- ma, u għandu jkollhom dar, imqar naqra ta' gorboġ jew girna żgħira. Imsejkna tfall Jagħfsulek qalbek tarahom hekk, f'xitwa ħarxa, mitlu- qin minn kull ħadd. U b'dan kollu, huma ħelwin u minn tagħna, għal kemm maħmuġin. Għajnejhom sbieħ, kbar u suwed, taħt ħuġbejn irqaq u bellusija; u ħelwa wkoll hija dik it- troffa xagħar ħierġa minn taħt iċ- ċarruta bla lewn li darba kienet ħatta, li tgħattilhom rashom. Ja tfal tal-Fellaħin, sbieħ u bla għadd, bħal kwiekeb tas-sema, u ħfief u ħelsin daqs ir-riħ tax-xori: la tib- żgħuxl Tgħaddi x-xitwa u tarġa' tixref ix-xemx, tiddi u ssaħħan, u fuq xuftejkom u f'għajnejkom tarġa' ti- dher it-tbissima, u t-toroq jinmtlew bil-għajjat u 'bil-qbiż tagħkom. U intom, it-tfal, terġgħu tkunu l-ħaġa waħda ħajja u sabiħa, fid-dehra mej- ta u kerha ta' dawk it-toroq imgħaw- ġin u maħmuġa, b'ħitan imżakkra u mixquqa tal-griebeġ tar-rħula tagħ- kom, Bla għadd, bħal kwiekeb tas-sema. Ma nafx jekk hawnx xi pajjiż ieħor (ċert li le fl-Ewropa) li huwa hekk miżgħud bit-tfal, fuq ruħhom u kol- lha għaġeb, bħal ma hija l-Palesti- na. Tfal fuq tfal; tfal kull imkien. Donnhom bħal fungi tal-bosk, wara l-ewwel xita tal-ħarifa. Issibhom miegħek, tmur fejn tmur. U jekk tkun imgħaġġel, ma tistax tiġġenneb minnhom, għax tagħmel x'tagħmel issibhom quddiem saqajk; trid toq- għod il-ħin kollu tilwi 'l hawn u 'l hemm, li ma taħbatx ma xi wieħed minnhom u titfgħu minn tulu fl-art Huma tas-sew is-sjied tat-toroq u tal-imsieraħ. Imma tgħid għaliex dawn it-tfal kollha f Għal dan li sa ngħidu hawn- hekk: Għax fil-Palestina n-nies qis- hom kollha Misilmin, u t-tnissil tal- ulied kif jifhmu l-Misilmin, huwa l-ewwel għan li għalih Allaħ ħalaq lil Bin-Adam u qegħdu fid-dinja (1). L-ewwel dmir tar-raġel huwa li jagħ- ti lid-dinja wlied kemm jista' jkun, u għal hekk, min jaħsel ma jkollux tfal, jew ikollu ftit, hu magħdud b'għajb kbir u saħta. U biex iġibu ħafna tfal fid-dinja, l-aktar għal Misilmin, xej ma hi ħaġa kbira; għax dawn għandhom fil-liġi tagħhom li jistgħu jżommu magħhom sa erba' nisa f'daqqa; u jekk xi waħda tixjieħ jew timrad, jistgħu jkeċċuha u jiż- żewġu waħda oħra bdielha. Xej ma jħabblu rashom kif sa jrabbuhom-u jgħallmuhom; anqas naqra. Jgħidu- lek: 'AlAħ kbir l Allaħ jaħsebl La darba jaħseb għal għasafar tal-ajru u għal ħut tal-baħar u l-bhejjem tax- xĠri, ma jaħsebx għal Ulied Adam P'' B'dan il-ħsieb lil uliedhom jitilqu- hom barra, jaraw minn fejn idabbru xi ħaġa x'jieklu; jiġru ma' tul is-suq, Xi ħadd iħenn għalihom u jagħtihom xi loqma ħobż, jew x'erba' frottiet. U dan jiġri wkoll għax f'dar ommhom, ikun hemm għaks kbir, billi r-raġel ikun trabba huwa wkoll bla tagħlim u bla sengħa, u la darba ma jkun jaf jagħmel xej, ftit jista' jsib xogħol, U mqar jekk ikollhom xi ħarġa raba', jew x'erba' nagħġiet, fejn sa jilħqu jitimgħu u jlibbsu lil dawk it-tfal kollha 7 Twemmin u drawwiet. L-artijiet tax-Xerq huma pajjiżi tat-twemmin u d-drawwiet għariba. Jidhru għariba aktar f'għajnejna, għax aħna naħsbu xort'oħra minn- hom.(2). Hekk, bħalli kieku, t-twelid ta' tifel, fil-familja hija ġrajja ta' ferħ kbir, għax huwa egħliem tal- barka t'Allàħ: imma jekk titwieled tifla, missiefha' u ommha jeħduha bħala ġrajja ta' niket u swied il-qalb, għal kemm ikollhom ħaġa li ssabbar- hom: isabbarhom il-ħsieb li t-tifla, jekk tgħix u tikber, u tilħaq it-tnax jew erbataxer sena, iżewwġuha u jdabbru kemxa flus sewwa tagħha, Lil bniet, id-drawwa hi li tieħu ħsi- bhom ommhom, u tindukrahom taj- jeb, u sa minn meta jkunu għadhom żgħar ħafna, ma tħallihomx jitbegħe- du minn quddiem il-bieb, u meta jikbru ftit, anqas biss joħorġu weħed- hom barra. Lis-subiien hu maħsub li jieħu ħsieb tagħhom missierhom, L-omm, meta l-ulied ikunu għad- hom trabi, teħodhom magħha. kull fejn tmur. Terfagħhom wara daha- rha ġewwa bħal benniena (3) tad- drap tas-suf imżewqa u mże'na bil- baħbuħ meħjut magħha, bħal berda taż-żwiemel, Meta jikbru ftit teħod- hom ukoll, billi terfagħhom fuq driegħha jew fuq kitfejha; u meta jitilqu jimxu, tibqa' teħodhom ukoll, imma iżżommilhom il-wejda, Kif jaħsbu l-Fellaħin, biex tifel, jik- ber f'saħħtu u jkollu moħħu taj'eb, jeħtieġ li taħslu, ġismu kollu, bil- bewl' tal-iġmla. Jekk tagħmel hekk, ma għandekx għax taħseb: ġismu u moħħu, għal ħajtu kollha, ma jittief- su qatt. Għedna qabel li t-tfal tal-Fellaħin aktarx ikunu maħmuġin. Jekk issaqsi lill-ommijiethom għaliex iżommuhom hekk, jew ma jgħidulekx, u joqogħdu jdurulek bil-kliem minn ħaġa għall- oħra, jew, jekk ikunu drawk, ijgħidu- lek li huma lit-tfal ma' jaħsluhomx, la lilhom anqas ħwejjiġhom, għax jekk ikunu ridaf jista' jkun hemm xi ħadd li jarahom sbieħ u jgħaj inhom- lhom, jew jisraghomlhom; imma l- ħmieġ, ma jagħmlilhom ebda ħsara u jeħlishom minn ħafna tiġrib, Jaħsbu wkoll. il-Fellaħin li mir- rqad tat-tfal tista' tkun taf x'sa jkun il-ġejjien tagħhom. Jekk tifel (jew titfla) jorqod imxaħxaħ u ma jaq- biżx u ma' jitqallibx wisq bil-lejl, dak ikun egħliem li għandu tieħu ħsiebu ċruħ'' tajba, u għal hekk ma'-tul ħajtu tmexxiħ hija u tħarsu minn kull deni u tnebbħu x'għandu jagħ- mel biex ikun tajjeb u għaqli u 'aħ- rab minn kull xorta ta' hemm. ħtin għal Misilmin, fix-Xerq huma żewġ ġrajjiet ta' hemma kbira. L-In- sara tax-Xerq, Kattolki wkoll (m'hux Latini) għadhom jgħammdu t-trabi tas-sena kollha: wara Għid il-Kbir, u jgħammduhom billi, jgħaddsuhom fl-ilma ġisimhom kollu bħal ma kien isir: fl-ewwel żmenijiet tal-Insara; dawk il-għadiet il-qodma, b'għors u festa kbira, għadhom jitħarsu, qisu bir-rqaqat kollha tagħhom, issa wkoll. Jum il-Magħmudija jkun magħdud bħala ġrajja kbira fir- Patri Franġiskan jagħti l-minestra lil foqra, f'Betlehem. ma jekk ikun ta' nagħsu ħafif u għal kull ħoss jinqata', u jhewden fi rqadu, dak ikun taħt ''ruħ'' ħażina, li tagħmel id-deni lilu u biħ tagħmel ukoll il-ħsara lill-oħrajn; għal hekk ikollu jgħaddi ħajtu fit-twegħir u d-dwejjaq. Imma. tista' tnaqqaslu minn dan il-hemm jekk iddendillu f'għonqu ħġdb, jiġifieri borża bil- biċċiet tal-karti li jkun fihom miktub xi kliem tal-Qoran. Magħmudija u ħtin. Il-Magħmudija għall-Insara, u l- raħal, li jieħdu sehem fiha m'hux biss il-qraba tat-trabi, imma r-raħal kol- lu, biex dak il-jum ikun isbaħ u ak- tar għażiż. Festa akbar minn hekk jagħmlu l- Misilmin meta. jasal il-jum tal-ħtin tat-tfal tagħhom, Għal Misilmin, il- ħtin ma hux biss egħmil ta' ħarsien is-saħħa (4) bħal ma aktarx li wieħed jaħseb, imma wkoll egħmil id-Djiena, li x-Xiħ, jew qassis, tagħhom biss jista' jagħmlu. Is-subjien Misilmin ikunu maħtunin meta jkollhom bejn is-sentejn u s-seba' snin. Fir-rħula fejn in-nies għadhom marbutin wisq mad-drawwiet il-qodma, il-festa tal- ħtin jagħmluha aktar bil-kbir milli fl-ibliet. Kull tifel, liebes libsa ġdida bil-karti tal-liri li jkun qala' rigal meħjutin mat-tarbux li jkollu f'rasu, jittieħed lejn il-Moskija riekeb fuq ġemel jew żiemel, jew ħmar, li jkun isuqu missieru jew xi wieħed minn ħutu l-kbar jew zijjietu. Iż-żiemel ukoll ikun imżejjen, u bil-qanpiena mdendla f'għonqu; u quddiemu jim- xu ġemgħa ta' rġiel jagħmlu ''fanta- sija'', jiġifieri jdoqqu, jgħannu, jiż- fnu u jxejjru l-imkatar, u jilgħabu bix-xwabel imsaddin, bħalli kieku jiddwellaw. Wara dawn jimxu n-nisa u t-tfal, lebsin mill-aħjar li jkol- lhom, iċapċpu jdejhom, ikantaw u jgħajjtu kliem ta' tifħir lid-Djiena tal-Misilmin. — Meta jaslu, x-Xiħ tagħhom iniżżel lit-tfal minn fuq il- bhima, idaħħalhom fil-Moskija u jqassilhom farka ġilda minn tarf laħmithom, li jqegħda ġewwa borża żgħira tal-għażel, biex it-tifel, li jkun, idendilha f'għonqu bħala ħġieb, li taqdi bħala tifkira li huwa sar Mis- lem, u biex ukoll tħarsu mid-deni, għax Muħammed iħares u jaraha, u minnha jagħraf li dak it-tifel huwa wieħed minn tad-Din tiegħu, Tlelliv ta' Ismijiet, iBħal ma jsir fil-pajjiżi tal-Ewropa, hekk ukoll fost l-Insara tax-Xerq, l- ismijiet li jingħataw lit-tfal ikunu ismijiet ta' qaddisin. Imma l-Misil- min jagħtu lill-uliedhom ismijiet ta' nies magħrufa fid-Din tagħhom, bħal GhĠmar, Żejd, Ghali, Othmin, u hekk. Inkella ismijiet ta' Patrijarki u Profeti tal-Lhud, bħal Da'ud (David) Musa (Mosċ), Khalil, jew Ibrahim. (Abraham), Ishàk (Iżakk), Ghejjtb (Ġobb), Jisef (Ġużeppi), u oħrajn, billi dawn jemmnu bihom u għandhom għalihom qima. kbira. Barra minn dawn l-ismijiet, in-nies tax-Xerq li dejjem jaħsbu biex juru kollox kbir u sabiħ, iħobbu jagħtu wkoll lil uliedhom ismijiet li jfakkra xi ġrajja, jew xi xewqa tal-missier u l-omm. Għal hekk, jekk fiż-żmien li twieled it-tifel ħabat li għamel is- silġ, aktarx li jsemmuħ Selġi; jekk meta twieled ir-raba' tagħhom ħabat li għamel wiċċ sabiħ, jiġifieri t-tifel ġebilhom ir-riżq, isemmuħ Reżeq, jew Sagħid; jekk it-tifel ta' qablu jkun miet u mjbagħad twieled hu, isemmuh Għawwàd jew Khilaf (minn flok l-ieħor), u dejjem hekk. Hemm imbagħad ismijiet li jingħa- taw lit-tfal sew mill-Misilmin u sew mill-Insara; fost. dawn huma: Għabd-Alla (qaddej t'Alla), Maġdi (glorja tiegħi), Xewqi (xewqa tie- għi), Ġemil (sabiħ) Rafiq (sieħeb), Kerim (ġeneruż); Bàsem (imbissem) Magħażżi (għożża tiegħi) Rubhi (rebħ tiegħi); u naf wieħed, Kat- tolku-Latin, minn raħal ħdejn Naza- ret, jismu Xibli, li jfisser Ferħ ta' Ljun; lil bniet ukoll isemmuhom ismijiet sbieħ, bħal Trajja (linfa, jew ġemgħa kwiekeb) Warda (bħal bil-Malti), Ħadra, (Ġorġa), Tamina (prezzjuża), Ġawhra (bħal Malti wkoll, (fossa tal-ġawhar), Għafifa (kasta), u issa qegħdin isemmu wkoll ismi'iet Ewropin, bħal Olga, Ġulja, Ħaġa oħra, qadima għall-aħħar, issir ukoll fl-artijiet tax-Xerq, li hija li meta jitwieled l-iben il-bikri (u drabi saħansitra qabel), il-missier u l-omm ibiddlu isimhom. Bħalli kieku raġel jismu Jusef, ikollu l-ewwel tifel, u jsemmiħ Jagħqub; ma jibqax jis- mu Jusef, imma kullħadd jibda jsej- jaħlu Abu-Jagħqub, u lil mara tiegħu — Omm-Jagħqub; jekk it-tifel isemmuħ Nur, il-missier isir jjismu Abu-Nur, u l-mara Omm-Nur, u hekk il-bqija. Mill-iskola għal ħajja. Sa ftit żmien ilu, it-tfal tal-Fella- ħin, barra minn għadd żgħir fosthom, kienu jitrabbew jiġru barra fit-toroq, fejn wieħed jista' jaħseb x'kienu jitgħallmu. — Daż-żmien il-qagħda tbiddlet għall-aħjar, bis-saħħa tal- Ħakma tal-pajjiż, li qegħda tagħmel kemm tista' biex kull ħadd jitgħal- lem l-iskola. Hekk issa, saħansitra fl-ibgħad irħula, it-tfal jistgħu, jekk iridu nieshom, jitgħallmu tal-anqas jaqraw u jiktbu m'hux ħażin il-lin- gwa tagħhom, u xi ftit kliem minn xi lingwa barranija wkoll, u xi naq- ra tal-imġiba tajba. Dan jiswa ħat- na, għax wisq mit-tfal tal-Palestina jgħaġġbuk kemm jitgħallmu malajr, u kif jaħtfuhom il-lingwi barranija l Sa fejn għandu x'jaqsam it-tagħ- lim, ulied l-Insara kienu minn dejjem f'qagħda aħjar minn ulied il-Misil- — min; għax minn ħafna mijiet ta' snin ''il hawn, ir-Rhieb Franġiskani dej- — jem ħasbu jiftħu naqra ta' skola ġewwa d-Dejr, ma' ġenb il-knisja tal- Parroċċa. Il-Fellaħin, lil bniet aktarx li qatt ma jaħsbu jibgħatuhom skola, imma ommijiethom jgħallmuhom jagħmlu x-xogħlijiet tad-dar: jitħnu l-qamħ u x-xgħir; jaħslu xi biċċa ħwejjeġ; jagħġnu u jaħbżu fit-tabun, (5) u jaħdmu l-ħsajjar. Barra minn hekk, jibgħatuhom ġemgħa-ġemgħa jġibu l- ilma mill-għain, jew jaqtgħu x-xewk niexef u jeħduħ id-dar, għan-nar; jew jiġbru l-ħubbejża, biex inixxfuha għax-xitwa; inkella wkoll, jiġimgħu r-rawt tal-baqar, il-bagħar tal-iħmir u r-redus tal-mogħoż u n-ngħaġ, biex ommhom tagħġnu u tagħmlu ftajjar u tnixxfu biex isaħħan biħ it-tabun, fejn taħmi l-ħobż. Fl-aħħar, darba fil-kemm, meta t-tifla tkun kibret ġmielha, ġie li ommha tibgħatha, wiċċha mgħotti, toqgħod bil-qegħda mal-ħajt fit-triq, titlob il-karità, Lil bniet jimngħuhom bl-aħrax li jkellmu subjien, imqar jekk dawn ikunu qraba tagħhom. Biex jiżżewġu jeħtieġ li jistennew bis-sabar u bla tgemgim li missierhom jaħseb hu għaż-żwieġ tagħhom. U meta l-mis- sier jilqa' lil xi raġel b'għarus ta' bintu, bintu jeħtiġilha toqgħod għar- rieda tiegħu, imqar jekk dan il-għa- rus ikun ħmistax, għoxrin jew tletin sena akbar minnha; u meta jasal jum it-tieġ, ikollha tmur toqgħod miegħu, saħansitra jekk ma tkun qatt ratu b'għajnejha. Is-subjien, fid-dar, jaħbtu aħjar mill-bniet. Fl-ibliet u r-rħula l-kbar, il-lum, għadd kbir ta'subjien imorru l-iskola, u wara li jitgħallmu m'hux ħażin, joħorġu u jaqbdu jaħdmu ma' missierhom, jew ifittxu xi xogħol li jogħġob lilhom. Imma hemm oħrajn, ulied ta' familji foqra: ħafna, li malli jitgħallmu jaqraw u jiktbu kemm jiddubbaw, joħorġu mill-iskola u jmorru jaraw minn fen jaqalgħu xi ħaġa tal-flus billi jagħmlu xi xogħol, ikun xi jkun. Imqar imorru s-suq, bil-qoffa. wara daharhom, iġorru. xi tagħbija xiri, għal tlieta jew erbgħa grux. Imma fir-rħula ż-żgħar, ta' bejn ir-raba', ix-xogħol li l-aktar jagħmlu s-subjien u ż-żgħażagħ, ikun li jirgħu l-merħla: nagħaġ u ħrief; mogħoż u gidjien; jew baqar u għoġiela. Tarahom iqumu bikri, jo- ħorġu l-merħla u jitilqu biha lejn xi wied fejn ikun hemm xi roqgħa ħaxix m'hux ħażin. Jitilqu hemm il-merħla tirgħa u huma mbagħad jintefgħu bil-qegħda fuq xi blata watja; joħorġu minn ħobbhom iż-żummara u jdoqqu biha daqq sabiħ u kiebi, li biħ, jgħidu huma il-merħla tirgħa ak- tar bil-qalb u l-bhejjem ma jitbegħ- dux minnhom, għax dak id-daqq bekkej. U dawn iż-żgħażagħ ukoll, meta jasal iż-żmien tagħhom, jiftiehmu ma' missierhom u jfittxu għarusa u jiżżewġuha, u hekk jitilqu dar omm- hom, u jibdew jagħmlu bħal' ma għamlu ta' qabilhom: iġibu fid-din- ja tfal fuq tfall jogħġobhom (1) Turija ta' dan hija dil-ġrajja żgħira li ġejja. Fis-sena 1981, meta jien kont mgħallem fl-iskola tal-Agrikoltura ta' Rafat, il-Palestina, fir-raħal ta' qrib l-Iskola kien hemm wieħed Għarbi, Mislem, raġel tajjeb għall-aħħar, jismu x-Xiħ Jusef, Dan, għal kemm kelu mara u kien imdaħħal fiż-żmien, smajna li kien sa jiż- żewweġ oħra. Għednielu: ''Int m'għandekx mara' Għal fejn mela sa tiżżewweġ waħda oħraf'' Weġibna: ''Jien m'iniex sa niżżewweġ mara oħra biex nagħmel li jaqbel lili; sa niż- żewweġ oħra biex inġib l-ulied fid-dinja ħalli jkun hawn aktar nies min ifaħħar 'l Aila.' (2) Din, li t-twelid ta' tifla jinqies bħala xorti: ħażina, kienet, u aktarx għadha f'xi rħula, ukoll Malta. Għadu jistama' l-qawl Malti: ''Meta titwieled tifla, sa l-ixkupa tibki F' (3) Meta kont Ġerusalem jien, darba mort sa l-għajn ta' Silwan. Kienet hemm mara Għarbija timla l-ilma u qa'tli: ''Ara twaqqagħli t-tifel ' Ħarist ma' dwari u ma rajtx tfal. Fl-aħħar intbaħt bih: kien imdendel ma' grampun fil- ħajt ġewwa waħda minn dawn il-benniniet. U kemm kien qiegħed kwiet. Anqas biss jitniffesl (4) Il-qtigħ tal-ġilda tal-laħma huwa tajjeb wisq biex iħares lil dak li jkun mill-ħaġra. Billi l-Għarab jgħixu ħafna fir-ramel tad-deżert u jixorbu mill-ilma li jsibu, aktarx li bdew jinħatnu għal daqshekk, biex ma titrabbielhomx il-ħaġra. Naf wieħed Nisrani li kellu l-ħaġra u nħaten, u l-ħaġra ħarġet, u fieq minnu fiħ. (5) Tabun ikun bħall-lenbija bla qiegħ, wiċ- ċha 'l isfel, li jikwuha u jaħmu l-ftajjar tal- għaġin ġewwa fiha, flok forn. Il-Palestina hemm ħafna rħula żgħar li ma fihomx forn, u n-nisa jkojlhom jaraw kif jaħmu l-ħobż, għamla ta' ftajjar, huma. (Ħsebijiet Għar-Ramdiàn) Fi żmien il-Għaqda l-Qadima, ir- mied kien miżmum bħal egħliema ta' niket u ndiema. Mardokaj, meta sama' bil-qàda aħrax tas-sultan As- sweru fuq ħutu l-Lhud, ''Xerred ir- rmied fuq rasu' (Ktieb ta' Ester, IV,1). Hekk ukoll għamlu l-ħbieb ta' Ġobb meta marru jżuruh fil- hemm tiegħu, u riedu jieħdu sehem min-niket li kellu huwa (Ktieb ta' Ġobb, II, 12). U dan ukoll għamlu n-nies ta' Ninwa, meta mar għand- hom Ġona jħabbarhom b'għadab Alla li kien sa jaqa' fuqhom għal kobor ta' dnubiethom: il-koll, mis-sultan sal-anqas wieħed, xteħtu, mnikkta, fuq il-għarma tar-rmied (Ktieb Ġo- na, III, 6). U Sidna Ġest. n-nifsu, liż-żweġt ibliet ħatja ta' Kerża u Bet-Sajda, meta kien sa jħallihom, u ċanfarhom għal jebusi;a ta' qalb- hom, qalilhom: ''Ħażin għalikom l Għax kieku f'Sur u Sajda saru l-egħ- mejjel li saru fikom, kieku ilhom li nidmu u libsu xkora u xteħtu fuq ir- rmied f (Matt. U l-Knisja Mqaddsa meta nhar Ras ir-Ramdàn troxx fuq rasna dak il- ftit irmied u tgħidilna l-kliem: Memento homo, quia pulvis es, et in pulverem reverterisl (Iftakar li int kont trab, u trab tarġa' ssirl), niket u ndiema ta' dnubietna tkun trid tnissel fina. Hawn. il-Knisja donnha trid tgħarrafna u tgħidilna: €Dan ir-rmied li fuq rasek qegħda nxerred, darba kien weraq tal-palm, frisk u aħdar, egħliema ta' rebħ u ġiħ; u issa sar għelm ta' telf u kjie- ba; u dan kollu ħtija ta' dnubietek l Għax int, bħal-Lhud, waqt il-Magħ- mudija għajjatt Osanna quddiem Kristu, meta wegħedtu li trid tiċħad lix-xitan u l-għorsien tiegħu, u wara għajjatt Sallbul meta warrabt lilu minn quddiemek u għamilt id-dnub. litakar, u indem F' Memento l' Iftakarl Din hija l- ewwel tnebbiħa. Mat-tweġiba li nwieġbu għal din it-twiddiba, hija mdendla l-ħajja ta' dejjem tagħna. Nisimgħu, mela, din it-twiddiba u nimxu wara dik is-sejħa ħelwa tal- Profeta Eżekjel: ''Biddlu ħaj itkom l Itilqu l-ħażen tagħkoml Għaliex aħna żgħar, aħnal: U kemm huwa kbir Allal Sata' kieku ried, iħallina mgħajjba fix-xej tagħna, imma ried li min hemm joħroġna, u fina juri x- xbieha tiegħu. U aħna kif ħallasnieħ ta' din it-tjubija kollha tiegħuf Ħal- lasnieħ billi tlaqnieħ, u għamilna dak li ħsibna li kien jaqbel lilna. Ħallej- na lil qalbna tinmtela bil-kobrija, li 'l-Alla qaltlu: ''Għaliex għamiltni hekk 17 (Ittra lir-Rumani, IX, 20). Nindmu, mela, u naħsbuha sewwa, u ma nerġgħux naqgħu fid-dnub. In- baxxu rasna taħt id il-Mulej (L-ewwel Ittra ta' san Pietru, V, 6). Infittxu mela, li f'dan ir-Ramdàn Imqaddes, kemm nistgħu niċċekknu; L-emblema tal-mejtin, kif tbiddlet ma tul iż-żmien. (1: tal-Lhud; 2: tridu .tintilfu 7 (Bżekjel,. Kull wieħed minna, mela, jagħ- mel il-qalb, bħal ma għamel dak il-qaddej ta' Fargħuni (Ktieb in- Nisel, XLI, 9), u nistqarru dnubiet- na. Ma naqtgħux qalbna mit-trab tagħna; nagħmlu bħal ma għamel il- ħabib t'Alla Abraham, meta qal: f'Għal kemm jiena trab u rmied, in- kellem-1il Mulejjal (Ktieb -in-Nisel, XVIII, 27). Bħal Abraham għandna nistqarru x-xej tagħna quddiemu, u m'hux nibżgħu u naħarbu minnu, Iwa, trab u rmied huwa l-bidu tagħ- na; nindmu, mela, u nitkiebu. ta' daż-żmien) nitbaxxew, —-ninħbew, — nitmewwtu; hekk Alla, ma dan iċ-ċokon u x-xej tagħna juri u juża l-ħniena bla tarf tiegħu. Huwa qatt ma jinsa li aħna trab (Salm CII, 14). X'jista' minna jistenna, jekk aħna trab' Hu jaf ibiċ-ċokon tagħna, u għal hekk jimxi magħna bi ħniena tas-sew kbira. Ma naqtgħux qalbna, mela, b'dan ix-xej tagħna, u minn fuq ingħarfuħ u nħobbuħ; m'hux biss, imma nifirħu wkoll biħ, għax b'dan ix-xej tagħna, u biħ biss, nisgħu nuru l-qawwa u l-ħniena ta' Ġest (It-Tieni Ittra lil Korintin, XII, 9). Iżjed ukoll ma nagħarfu dan ix-xej tagħna, iżjed nis- saħħu u nitqawwew (hemm v. 10). tIftakar, ja bniedem, li mit-trab tnissilt, u lejn it-trab rieġa' sejjer l Jasal għalina dak il-jum li fiħ il-ġisem u r-ruħ tagħna jkollhom jinfirdu minn xulxin. Ir-ruħ tmur quddiem Alla, biex jagħmel ħaqq minnha, u l-ġisem jintafa' taħt it-trab. ''Mftakar'', it- tennilna l-Knis/a, ''Titakar fit-tmiem ta' ħajtek. Ibża minnu, u oqgħod għassa tiegħu, biex. ma jieħdokx għall-għarrieda, kif wissiena wkoll Sidna Ġest Kristu (Matt. Nagħtu mela ġiħ lil Mulej Alla tagħna, qabel ma d-dlamijiet jaħk- muna, u qabel ma riġlejna jitfixklu qalb l-iġbla' mudlamal (Geremja, XIII, 16). U ma ninsewx it-twiddiba ta' san Pietru: ''Fil-biża' ngħixu ż- żmien kollu ta' din il-mogħdija tagħ- na'' (L-ewwel ittra ta' san Pietru, I, 17). Trab u rmied jarġa jsir ġi- simna, imma m'hux it-trab ikun l- aħħar dar tiegħu; ma nistgħux in- ħalluħ hawn, fit-trab u r-rmied. Jeħ- tieġ li nifhmu x-xogħol kbir li għandu jwettaq ġisimna fil-ħelsien ta' ruħna, Iwa, nafu li huwa l-qaddej, u m'hux is-sid. Nafu li huwa ''Dar tat-tajn'' (Ġobb, IV, 10), u ''Żir tal-fuħħar (It-Tieni Ittra lil Korintin, IV, 7), imma hi ħaġa minnha li r-ruħ tridu dejjem magħha; mingħajru ma hix sħiħa. It-tnejn iridu lil xulxin. Ir- ruħ kienet maħluqa minn Alla biex tkun il-forma tal-ġisem, u l-ġisem kien maħluq biex ikun il-għemara tar-ruħ. Saħansitra fid-dinja l-oħra l-ġisem għandu x-xogħol ta' ħtieġa kbira xi jwettaq. Dan ġisimna tlib- Oqbra. bil-għa- dam immermer misjub fuq Mon- te Neb'o; il- Ġordan. ------———a— bes huwa wkoll bl-Immortalità, minn dak il-ħin li sar il-Milqgħa tal-Ġisem u d-Demm ta' Kristu. Per mezz ta' dan il-Ġisem Imqaddes, ġisimna ma għadhux iżjed trab u rmied. Huwa wkoll kien mifdi bħal ma kienet mitf- dija ruħna. U l-Qawma hija l-aħ- ħar fidwa tiegħu, u din il-Qawma ta' ġisimna, b'ħerqa kbira tistenna ruħ- na, biex jerġgħu jingħaqdu u jgħixu flimkien (Ittra lir-Rumin, VIII, 28). Ngħollu għajnejna lejn is-Sema, mela, mit-trab u r-rmied tagħna, u b'sabar u b'ferħ nistennew dak il-jum li fiħ lil ġisimna narawħ jinża' u jar- mi x-xej tiegħu, u jitlibbes u jisseb- baħ bil-ġiħ u s-sebħ t'Alla. Narawħ lil ġisimna jsir xbiha sħiħa ta' dak il- Ġisem ta' Ġest, glorjuż u rebbieħ, Din it-tama trid il-Knisja tnissel f'qalb kull wieħed minna, meta tfak- karna fil-bidu u t-tmiem tagħna, jiġi- fieri, li aħna TRAB U RMIED. U qaddis huwa dak il-bniedem li fiħ għandu tgħammar din it-tama l Min jgħix f'Art Israċl bejn il- Lhud, kemm jara ċar li l-kliem ta' Ġesu fil-Vanġelu kontra l-Fariżejiżmu Żewġ Lhud tal-Palestina bil-qegħ- da jistrieħu f'jum is-Sibt. huwa f'lokul Bħala ma nafu, jum is- Sibt huwa l-Jum Imqaddes, għand il-Lhud; huwa l-jum —tal-mistrieħ, Iżda biex jirrispettaw dan il-:um kemm jaqgħu fiċ-ċajt, u kemm issib għandhom. ridikulaġni u ipokrisija l Isajjru nhar il-Ġimgħa, u s-Sibt jiek- lu kollox biered, għax projbit jixegħ- lu n-nar; u hekk ukoll joqogħdu fid- dlam, għax projibit tmiss is-''switeh ' biex tixgħel l-elettriku, X'iagħmlu x'uhud li jkollhom bżonn jixgħelu xi ħaġa: forn, spiritiera, id-dwal, jew sigarrett' Imorru għand wieħed Nis- rani ġar tagħhom u jitolbuħ jixgħel huwa flokhom, Naf tifel Nisrani jis- mu Ġalil, li kemm il-darba jagħtuh xi flus biex imur il-knisja tagħhom jixgħel il-kandlier, u jarġa' jitfiħ wara. t-talb. Il-karozzi ma jistgħux jaħdmu nhar ta' Sibt, għax il-fanat- ki jhaġġruhom, Tabib ma jmurx għand marid; mu jekk fil-każ imur, għax f'periklu, għandu jikteb ir- riċetta b'idu x-xellugija. Hekk ukoll in-'nurses'' fl-isptarijiet, kemm jis- ta' jkun jaħdmu b'idhom ix-xel- lugija, biex ma jmorrux kontra l-liġi tas-Sibt. Jekk iċempel it-telefon dejjem il-widna x-xellugija għandha tisma', Mela isimgħu din. il-praspura biex tifhmu sewwa x'inhu l-Fari- żejiżmu. Din il-ġrajja ġebitha l-gaż- żetta Lhudija u hija vera. Darba l-Pulizija qabdet ħalliel fil-fatt, u kien nhar ta' Sibt. Il-Pulizija riedet iddaħħlu fil-car, imma l-ħalliel ma riedx, u qal: ''Jiena reliġjuż, u l-Liġi tipprojbini nirkeb il-car nhar ta' Sibt.' U kellhom iħalluħ jimxi quddiemhom sa kemm waslu l-għassa, Ħaġa oħra taċ-ċajt huwa l-'Kox- rut''. Din il-kelma tfisser: ''Liġi tal- ikel safi'', Jiġifieri l-Lhud għandhom xi ikel li hu projbit mil-Liġi, bħal ma hu, per eżempju l-laħam tal-ħan- żir; u għandhom ukoll il-Liġi li ma jieklux l-annimali jekk ma jkunux imsoffijin mill-aħħar qatra ta' demm. Hekk, per eżempju, wara li jkunu qatlu baqra, iqegħduha għal xi tliett ijiem fl-ilma mielaħ, sa kemm tkun marret minnha l-aħħar qatra demm, Jekk il-platti jew frieket imissu la- ħam u ħalib flimkien, isiru mniġġsin, u trid għal hekk taħsilhom bil-mis- ħun u s-sapun u jibqgħu tliett ijiem ma jintużawx, u taħsilhom għal darb'oħra, Minn hawn saret dik il- famuża kwistjoni tal-vapur ''Xalċm'' (transatlantku Lhudi) li l-propretarju ried idaħħal fiħ żewġ kċejjen, waħda għal Lhud u waħda għal m'hux Lhud. Imma l-fanatki rnexxew li jdaħħlu kċina waħda lil-Lhud, u l-passiġġeri Nsara li jiġu Israċl għandhom jieklu l-ikel tal-Lhud. Imma fejn ma. tasalx il-liġi tasal l-ipokrisija. Mela darba mort għand biċċier Lhudi, li kont naf li jbiegħ laħam tal-ħanżir.. Malli rani' qalli: t'Tifhem fil-laħam f'' U ġiebli minnu- fih zalzett oħxon tal-mortadella. Qalli: ''Aqra x'hemm miktub fuqu'', u qrajt u għedtlu: ''Hawn miktub li hija mortadella magħmula mil- laħam tal-ġemel', Qalli: 'f:jJista' jkun li nagħmlu mortadella mil- laħam tal-ġemel Dik hija mortadel- la tal-ħanżir, u niktbu hekk biex in- nies ma jagħmlux dnub u jieklu laħam tal-ħanżir; imma jafu żgur li m'hux zalzett tal-ġemel. Darba oħra kont mistieden f'laqgħa uffiċ- ċjali ta' wieħed mill-Ambaxxaturi Nsara, Kien hemm żewġt imwejjed mimlijin b'kull barka t'Alla, minn perżut u ikel ieħor. Il-mejda għal- Lhud kien fiha miktub: ''Koxer'', biex il-Lhud ikunu sguri Hi m'hux ikel projbit mil-Liġi. U l-mejda l-oħra, għal m'hux Lhud. Wieħed impjegat ma'dik l-Ambaxxata ħa- lifli li huwa l-istess ikel bħal tal- mejda l-oħra, imma sabiex ikun hemm l-apparenza tal-Liġi, għamlu hekk, Il-Liġi wkoll tipprojbixxi taħlit ta' Lhud ma' persuni lim'hu- miex Lhud. Xi daqqiet fil-'bus' mimli nkun waħdi fuq is-'seat'', għax ħadd ma jissogra joqgħod ma' ġenb Patri Nisrani, M'hemmx għal fejn ingħidu li ħafna ma jagħtux każ ta' dawn ir-rqaqat u jagħmlu kif iridu. P. ĠUŻEPPI CREMONA (Missjunarju tat-Terra Santa) Ġdrek il-qarib, ħajr minn bajjek il-għarib. ''Il-ġàr tiegħek, li hu fil-qrib, aħjar minn missierek, li hu fil-bgħid''. Għax jekk tkun teħtieġ il-għajnuna, dak li jkun qribek jista' jagħtihielek; imma min hu bgħid minnek, ikun kemm ikun ijgħożżok, ma jistax. Il-għani, bil-għurba, f'pajjiż barrani, watni; w-il faqir, bil-watna, għarib. qisu f'pajjiżu; il-fqir, Il-għani, f'pajjiżu, qisu f'pajjiż barrani.'' Hekk hu, u hekk kien iżjed ftit żmien ilu. Il-għani, jmur fejn imur, u jagħmel x'jagħmel, kull ħadd iqimu u jbiġġlu, għal flusu; imma l-fqir, billi ma fih x'wieħed jisloħ, kull ħadd iwarrbu, u jagħtih il-ġenb. AHBARIJIET TA' Minn Hebron ghall-Bahar Mejjet. Qegħda ssir triq wiesgħa, watja, u miksija bl-asfalt, li mill-belt ta' Heb- rĠn, il-Ġordanja (Palestina) tieħu għall-Baħar il-Mejjet. Billi Hebron hi belt kbira ġmielha, u kull ma jmur qegħda aktar tikber, u n-nies ġejjin u sejrin minnha għal Għammin, dit- triq qegħda ssir biex tqassar il- bogħod u tħaffef il-mawrien bejn dawn iż-żewġt ibliet. Tiswijiet ħdejn l-Ghar ta' Bet- lehem — Imiss mal-Għar tat-Twelid, f'Betlehem, hemm Katakombi qa- dim, li fiħ jinsabu l-oqbra tat-Trabi Martri, ta' san Ġlormu u tal-omm u l-bint, santa Pawla u sant' Ewstok- ja. Ftit ilu l-Franġiskani, li dan il- Katakombi huwa tagħhom, daruħ dawra u żejjnuħ sabiħ, u x-xahar li għadda żanżnuħ u berkuħ. Bierku l-President tal-Kustodja, l-W.R. P. Nazju Mancini, u saret naqra ta' fes- ta u marru għaliha ħafna nies. Knisja Griega f'Betghanja — Il- qassisin Griegi Ortodossi għandhom biċċa raba ma' ġenb il-Qabar ta' Lażżru f'Betgħanja. Kif kienu jħaf- fru fiha ilu ftit sabu l-ħajt ta' knisja qadima, li kienet bniet hemm is-sul- tana Melisenda fis-seklu Tnax. Issa hemm sa jibnu kappella, li tkun qrib il-Qabar ta' Lażżru sew. Id-Dejr ta' Gebel Sinaj — Hemm biża' li d-Dejr antik ta santa Kata- rina fuq Ġebel Sinaj, ikollu jingħalaq għal kollox. Il-ħtija ta' dan hu n- nuqqas ta' Rħieb. Billi m'humiex imorru jgħixu fiħ Irħieb ġodda, meta jmutu x-xjuħ li hemm issa, ma jib- qax min jieħu ħsiebu. L-Arċisqof ta' Sinaj, li jgħammar fl-Eġittu għamel sejħa, minn fuq ir-Radju u l-gazzetti t'Ateni, biex. ir-Rħieb: iż-żgħażagħ L-ART IMQADDSA jaħsbuha ftit, u ma jħallux li l-Knis- ja Griega titlef dak it-teżor kollu. L-ilma tal-Gordan — Xahrejn ilu nbeda x-xogħol biex jittieħed l-ilma mix-xmara tal-Ġordàn għat-tisqi'a tar-raba. Ix-xogħol inbeda qrib raħal jismu l-Għadasija, bgħid dis- għin mil u kwart minn Għammin, Saret festa żgħira u kienu mistiedna ħafna nies. Kien hemm ukoll għadd ta' nies kbar, minn Għamman u minnbliet oħra, u mill-Ewropa wkoll, Ix-xogħol fetħu is-sur Subħi Kaħ- ħala, direttur tax-xogħol tal-Bjiedja fil-Ġordan. Pellegrinagg ta' Tobba — Għadd ta' Tobba Kattolki Taljani marru jżuru żjara bil-għaġla lil Ġerusalem flimkien ma' żewġ 1sqfijiet: l-Eċċ. Tiegħu Mons. Baldini, l-Eċċ, Tiegħu Mons. Angelini u l-Professur Gedda. Dawn it-tobba fiż-żmien li kienu f'Ġerusalem qagħdu f'Casa Nova, jew Lukanda tal-Franġiskani. Għa- mlu l-Vija Sagra fit-toroq tal-belt minn fejn għadda Kristu bis-salib, u taw eżempju tajeb lil kull min rahom għad-devozjoni tagħhom, Minn Nazaret ghal Malta — Ftit hawn nies jafu li s-Sorijiet Klarissi li hemm san Ġiljan, imnisslin minn Nazaret. Hekk hu; u fil-10 ta' Di- ċembru li għadda (1964) għalqu f'Malta Ħamsin Sena. Biex in-nies ikunu jafu kemm batew dawn is-So- rijiet minn meta t-Torok keċċewhom minn Nazaret fl-1914, sa kemm sabu post fejn joqgħodu f'Malta, il-Patri Kummissarju tal-Art Imqaddsa ħareġ ktieb żgħir (66 faċċata barra l-istam- pi) mimli b'tagħrif ħaj, miktub fuq il-post. Min irid jaqraħ, jitolbu mill- Kummisserija tat-T.S., Kunvent ''Ta' Ġieżu ', l-Belt. Ġużeppa Raffaele u Wenza Salerno. Ġużeppi Lisa Feliċ Nintiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej: jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jintiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. MELLIEĦA — Ġovanna Muscat Vittoria Butigieg. Ġuseppi u Michele Fava. Ġużi Ġovanna Grech. Wis- tin Marianna Toni Gauchi. Rosina u Ġużi Attard, BALZAN — Nikola u Lwisa Xerri, Nardu Gregoriu Franġisku Carmela Camilleri. Franġisku Maria u Ġużi Camilleri. William Burridge Ġanna Ġanni Asciak. BIRKIRKARA — Familja Ġużep- pi Zarb. Ġuża Franġisku Mallia. Grezia u Toni Borg. Ġanni Parnis. Anglu Franġisku Borg. Ġużeppi Tonina Car- mela Galea. Ġużi u Carmela Camen- zuli. Mikiel u Ġuditta Camil- leri. Kelina Margherita u Ġovanni Cassar. Ġużeppa Cassar. Ġużeppi Spiteri Censa Pulo. Grezzju Gużeppi Cassar. Toni u Maria Sammut Mikiel u Paw- la Fenech. Ġużi Refalo. Manwel u Tonina Refalo. Ġużi Criseti Carmelo Ġovanna Ġorġ Mimi u Ġanni Galea. Ġanna u Kostantinu Grima. Ġużeppa Mikiel. Eġizia Wiet. Teresa Camil- leri Wenzu Galea Maria Dolores Galea Ġovanni Galea u Ġużi Galea. BIRŻEBBUĠIA — Cetta u-Mikiel Galea.. Franġisku Cassar. Katarin u Baskal Agius. Ġorġ Caruana, SLIEMA — Manwel u Katarin Borg. Ġovanni u Anġla Zammit. Carmela Ġużi Willie u Lilv Vassallo. Ġużi Maria u Katarin Micallef. Wenzu Ġużi u Rosario Falzon. Ġanni u Ġuża Bo- nello. Lina u Dwardu Pellegrini. Wiġi u Eva Falzon. ATTARD — Ġużi Carmela Degab- riele. Ġużi u Lilv Tonna. Ġużeppi Maria Spagnol. 'MARSAXLOK — Saver Margheri- ta Manwela u Ġużeppi Mifsud. GĦAXAQ — Ġużeppi u Maria Attard. SAN ĠILIAN — Anna Pietru Grech. Pawla Mikiel u Maria Grech. Maria Wiġi Grezia Manwel Margheri- ta Vira Spiru u Maria Zammit. Ġu- ditta u Dwardu Zammit, GUDJA — Anġlu Dirjana Pace. F'ranġisku u Anġla Farrugia. Ġużi u Car- mela Barbaro, Franġiska Ġanni Pawlu Farrugia. Katarin u Maria Camilleri Marianna Ġanni Katarin u Ġovanni Bugeża. Pawlu Victor Nestor Katarin Toni u Ġuża Caffiero. Henrv Pace Bonello: Ġovanna Baker. Anġlu u Ġanni Falzon. Ġu- żi Spiteri. Grezju Katarin Vella. Ġużi u Rosina Pulis. Toni Wenza u Gużi Bugelli. Franġisku Mattew Ġużi u Rosa Pullicino. Ġużi Dia- cono. Vitor u Duminka Attard. Anġla u Toni Lia. Pawlu u Ġovanna Mallia. Ġużi Bugeja. Ġuża Ca- lafato. Filippu Anġla u Pawlu Farrugia. Anġlu Annunziata u Ġużi Cauchi. Mikiel u Maria Sciberras. QORMI Erweħ Tal Purgatoriu. Wied Għammiek. SAN SEBASTIAN Erweħ Carmelo u Ġuża Falzon, Ġorġ Rosina Sultana. Toni u Anna Baldacchino. Ġużi Carmela Zammit. Ġużeppi u Ġorġ Farruġia. Ġuża Mev- lak. Anġolina An- ġolinu Ġovanni Sammnt. Franġisku Lukarda Farru- ġia. Franġisku Ma- ria Attard. Feliċ u Ġovanni Borġ. Rokku Lisa u Ġużeppi Zammit. GĦAWDEX GHAINSILEM — Franġiska Fran- ġisku Fredu Rosina Carmelo Pietru Cetta Bugeja. Manwel u Franġisku Sultana. Maria Mi- kiel Ġużi Anġlu u Carmela Curmi. Carmela u Ġanni Formosa. Franġisku Mercieca, Rebecca u Ġuża Galea, Pawlu Debattista. Ġużi Mizzi. Ġużi Cutajar. Ġużi Cikka u Pawlu Vella, Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom deijem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.