Meta wieħed jaqbeż il-Mosta fi triqtu lejn il-Mellieħa jinnota nuqqas ta' rħula meta mqabbel mal-Lvant u l-parti ċentrali ta' Malta. Għalhekk hu aktar faċli nifhmu kif il-Mellieħa ta' mitejn sena ilu kienet meqjusa bħala raħal 'il bogħod li mhux faċli tasal fih minħabba l-kundizzjoni fqira tat-toroq u n-numru ta' tlajja' u nżul. B'popolazzjoni żgħira, minħabba l-fatt li kienet tinsab 'l bogħod mix-xogħol u l-ħajja kummerċjali li wieħed kien isib fl-inħawi tal-portijiet u l-Belt Valletta, il-Mellieħa kienet raħal bi ftit irziezet imxerrdin fil-widien iżda li kellha l-eqdem santwarju f'Malta. Bosta devoti kienu jiġu minn kull parti ta' Malta sabiex jitolbu u jirringrazzjaw lill-Madonna tal-Mellieħa għall-grazzji li jkunu qalgħu fi żmien ta' mard, nuqqas ta' xita jew deni ieħor. Jum it-twelid tal-Bambina kien għalhekk l-ikbar festa f'dan ir-raħal ċkejken. Bejn l-1811 u l-1816 il-festa tal-Bambina kienet tiġi ċċelebrata fuq tlett Ia Fis-6 ta' Settembru tal-Madonna, fis-7 jum il- KAZ AN u fit-8 ta' Settembru kienet issir il-festa Titulari… L-armar għall-festa kien jibda mill-5 jew mis-6 ta' Settembru u jiżżarma kollox fid-9 ta' Settembru.Ż Ir-rettur tas- Santwarju, li f'dawk is-snin aktarx kien joqgħod in- Naxxar, kien iqabbad nies u ħaddiema sabiex iħejju għal din il-festa. Dawn il-ħaddiema kienu jarmaw il-knisja bid-damask, iħejju fjakkoli mimlijin bil-murga jew tip ta' żejt u kienu jieħdu ħsieb il-ħġejjeġ li kienu jsiru sabiex idawwlu madwar is-Santwarju bil-lejl. Kienu wkoll jgħinu fil-ġarr ta' affarijiet speċjalment mill-Għadira, fejn kienu jidħlu d-dgħajjes, sas- Santwarju. Il-ħaddiema kien ikollhom l-ikel imħallas għal matul il-ġranet li kienu jqattgħu fil-Mellieħa u kienu jingħataw kafċ u ċikkulata.' Fl-1815 insibu li r-Rettur xtara tiben sabiex dawn il-ħaddiema jorqdu fuqu,' li juri aktar fiċ-ċar li wħud minnhom ma kinux Melliħin, waqt li fl-1816 insibu li ġew 4 ħaddiema min-Naxxar flimkien mar-rettur. l lill- ħaddiema u lil min ikun għ It-trasport ta' persuni u oġġetti lejn il-Mellieħa u lura kien isir permezz ta' kalessi u dgħajjes. ċar jekk mitejn sena ilu kienx aktar faċli li wieħed — juża meżż ta' transport minflok ieħor iżda filwaqt li jidher li l-merkanzija kienet aktar tinġarr bid-dgħajjes, passiġġieri kienu jaslu l-Mellieħa kemm bid-dgħajjes kif ukoll permezz ta' kalessi. Fil-festa tal-1812 numru ta' nies li xtaqu jaslu l-Mellieħa bid-dgħajsa kellhom jużaw kaless minħabba l-maltemp u l-baħar imqalleb.$ Kirja ta' dgħajsa fl-1811 kienet 10 skudi waqt li kaless kien jiswa madwar 8 skudi, iżda waqt li kaless kien iġorr madwar erba' min-nies, dgħajsa kienet iġġorr ferm aktar nies u affarijiet.7 Barra l-ħaddiema li diġa' semmejna kienu jiġu aktar nies, fosthom qassisin barranin, sabiex jieħdu. sehem fiċ-ċelebrazzjonijiet tal-festa kif ukoll il- predikatur li kien jagħmel il-paniġierku, li wkoll kien ikun minn barra l-Mellieħa. Fl-1811 il-paniġierku sar mill-kappillan ta' Ħad Dingli, fl-1812 minn patri: Franġiskan, fl-1814 minn ċertu Padre Rizzo, fl-1815 mill-Kanonku Bertis u fl-1816 mill- kappillan tan- Nadur.ċ Dawn kien jinkrielhom kaless jew dgħajsa sabiex jaslu l- Mellieħa u kienu jqattgħu xi ġranet fil-Mellieħa, aktarx bħala mistednin għand ir-rettur tas-Santwarju. Uħud minnhom kienu jingħataw donazzjoni żgħira waqt li oħrajn kienu jagħmlu l-paniġierku bla ħlas. Ġarr ta' merkanzija, armar u affarijiet oħra lejn il-Mellieħa, bħal fil-festi li kienu jsiru matul is-sena, meta nbenà ħanut barra r-rixtellu tas-Santwarju fl- 1811. jew meta sar it-tkabbir tas-Santwarju fl-1814, 10. kien isir permezz ta' dgħajjes li kienu jinkrew sabiex — iġorru affarijiet mill-Belt Valletta sal-Għadira. It-triq li mbagħad kienet tagħti mill-Għadira sas-Santwarju kienet l-aħħar parti li kienet issir, permezz ta' karettuni u bhejjem. Din it-triq ma kinitx f'xi kundizzjoni tajba ħafna speċjalment meta wieħed iqis li-mal-ewwel ħalba xita kienet issirilha ħafna ħsara u kien għalhekk li spiss kien ikollha bżonn ta' tiswija. '' It-tħejjija għall- festa kienet tibda minn Awwissu meta kien isir xi xogħol ta' tindif u tibjid. Fl-1814, ir-Rettur ordna li jsir- it-tindif mill-ġebel u terrapien li kien hemm fil-bitħa. — u barra r-rixtellu tas-Santwarju minħabba x-xogħol ta' tkabbir tas-Santwarju, sabiex l-inħawi jkunu ġew ż għall- festa.'2 Fil-ġranet tal-festa kienet issir ikla f'nofsi fil-għaxija. Dawn l-ikliet kienu jsiru fis-6, 8 ta' Settembru u kienu jservu kemm miċ-ċelebrazzjonijiet tal-festa tal-B bħala ringrazzjament .lill-benefattu i'kienu ġulzNEN gi mir-rettur għaċ-ċena ta' lejlet il-festa flimkien' mal-. qassisin u l-mużiċisti preżenti. Sabiex jiġi ppreparat dan l-ikel kien jitħallas is-servizz ta' kok u erba' persuni oħra.''-Wara l-festa kienet imbagħad titħallas persuna sabiex taħsel tvalji, lożor u affarijiet oħra li kienu ntużaw waqt il-quddies u l-ikliet tal- festa. tiġ Għall-festa, aktarx għal waqt il-quddiesa, kienu jiġu madwar tmien mużiċisti minn barra l-Mellieħa permezz ta' żewġ kalessi. Huma kienu jġibu magħhom kuntrabaxx'S u minkejja li ma jissemmewx strumenti oħra nafu li kienu jużaw ukoll l-orgni li kien hemm fis-Santwarju. Dan l-orgni kellu minfaħ kbir li kien jitħaddem manwalment permezz ta' nies apposta msejħa tiramantici li kienu jippumpjaw l-arja waqt li l-organista jdoqq. '$ Għall-festa tal-Bambina kien ukoll jinħaraq il- logħob tan-nar u murtali tal-ajru. Bejn l-1811 u l-1815 dan kien isir minn ċertu Giovanni Vella. Fl-1814 persuna oħra kienet tieħu ħsieb ix-xiri ta' porvli u l-ħruq ta' murtaletti u maskli. Fl-1815 il- murtaletti kienu jinħarqu f'nofs inhar, fl-Ave Maria, waqt il-vespri, u waqt il-quddies iżda, f'dik is-sena u s-sena ta'. wara, wieħed jinnota li ntefqu inqas flus fuq logħob tan-nar mis-snin ta' qabel. Il-festa tal-Bambina. ma saritx fl-1813 peress li f'Malta kien hawn il-pesta. Din l-epidemija waslet Malta f'April tal-istess sena u ttieħdu passi drastiċi mill-gvernatur Thomas Maitland sabiex din il- marda tiġi kkontrollata. F'dak iż-żmien la kienu jafu minn fejn tiġi din il-marda u l-anqas kienu jafu kif jew biex titfejjaq. Il-pesta ħarbtet il-kummerċ u x-xogħol li kien hawn fil-gżejjer fi żmien il-gwerer kontra Napuljun. Il-pesta ħarbtet ukoll il-ħajja soċjali tal-poplu. Il-Gvern Ingliż iddikjara liġi marzjali, fil- Belt ħadd ma setà joħroġ mid-dar u f'xi rħula ħadd ma setà joħroġ mir-raħal. Kien għalhekk li f'dik is- sena l-festa fil-Mellieħa ma saritx.8.— Kif juru l-kontijiet tal-ispejjeż tas-Santwarju ta' bejn l-1811 u l-1816 wieħed jinnota li l-festa tal-Bambina, b'nefqa medja ta' 360 skud, kienet ittul aktar minn dik tal-Madonna tar-Rużarju ċċelebrata f'Ottubru u b'nefqa medja ta' 62 skud fis-sena. Matul is-sena fis-Santwarju tal-Mellieħa kienu jiġu ċċelebrati l-festi tal-Għid u tal-Milied, kif ukoll il-festa tal-Gandlora fi Frar… F'Mejju kienu jsiru l-eżerċizzi u barra l-priedki kien ikun hawn konfessuri barranin. Dawn il-festi, flimkien mal-quddies ta' kull nhar ta' Ħadd, ikomplu juru d-devozzjoni li kien. hawn lejn il-Madonna tal- Mellieħa fil-bidu tal-ħakma Ingliża, devozzjoni li kompliet tiżdied waqt il-pesta tal-1813. Bejn l-1811 u l-1816 is-Santwarju għadda minn bidla kbira kemm bħala żieda fid-devozzjoni kif ukoll bidla strutturali bit-tkabbir tal-istess Santwarju, bini ta' kmamar barra r-rixtellu u funtana f'nofs il-bitħa fl-1815.20 Il-Mellieħa bħala popolazzjoni wkoll bdiet tiżdied f'dak iż-żmieni' u kompliet tikber bħala raħal agrikolu. Mitejn sena ilu, il- festa tal-Bambina, minkejja ċ-ċokon u s-sempliċità tagħha, kienet festa li kienet tiġi ċċelebrata b'ħeġġa u dedikazzjoni. Is-Santwarju ħallas 58 skud u 8 tari għat-tiswija tat-triq li tagħti mill-Għadira sas-Santwarju; Ara wkoll D. Muscat, 'Il- Mellieħa fl-Ewwel Nofs tas-Seklu Dsatax' fil- Il- Mellieħa mal-Milja taż-Żmien. (ed.) (Malta, Kunsill Lokali Mellieħa, 2002), 92. 21: J. Muscat, 'Inħawi Abitattu Toroq fil- Il- Mellieħa mal-Milja taż-Żmien. (ed.) (Malta, Kunsill Lokali Mellieħa, 2002); 122. Fl-1844 il-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet ta' 517, żdiedet għal 675 sal-1851 u kompliet tikber fis-snin ta' wara.