FTIT MID-DIVERTIMENT TA' GABEL IL-GWERRA GTUZI M. BUONTEMPO Meta kont ghadni ċaqsxejn ta' tifel bil-qalziet qasir sa taht l-irkobba kont spiss nisma lix-xjux taghna jghidu: TIz-zminijiet jinbidlu, u ahna bid-drawwiet taghna ninbidlu maghhom', Dak iz-zmien ma kontx nista' nifhem ghaliex, izda llum nghid kemm kellhom ragun jitkellmu hekk, Mur gibhom illum jaraw id-dinja Bif tbiddleti Xi ghaxar snin ilu, il-gurnalista Herbert Ganado, gabar f'erba' volumi l-impressjonijiet tieghu fuq il-bidla li gab mieghu is-seklu ghoxrin f'Malta u fid-dinja, Semmgha l-opra tieghu Rajt Melta Tinbidel' Kemm kellu raguni F'kemm ili nghidlek, dawn il-kotba nhatfu, ghax kulhadd ha gost jaqrhom; Jien ghafni sallum, kull meta naqra xi silta minnhom nhoss nostalgija kbira, u ngib quddiem ghajnejja dawk id-drawwiet semplici ta' tfuliti li lium ghebu ghall-kollox, Jien ghalhekk illum fettilli nigbox xi ftit mill hsibijiet tieghi, biex dawn id-drawwiet ma jintesewx ghal kollox, u naqbad dwar il-moghdija taz-zmien, Dari hawn Malta ma kellniex wisq fhiex wiehed jghaddi z-zmien, Il-bicca l-kbira ta' niesna kienet gktarx meghdija bix-xoghol, bid-dar, u bil-knisja, Missirijietna ix- xoghol kienu jehduh bis-serjeta' u bl-imhabba; fih kienu jqeghdu hiliċżhom kollha bla ma jahsbu kemm idumu jahdmu, Il- bicca l-kħira kienu jibqghu jahdmu sa ma jidlam u jergghu lura ddar ghajjiena mejta. Ghalhekk meta kienu jieklu bukkun u jghidu r-ruzarju mal-familja, aktarx li kienu jmorru jorqdu biex ibakkru ghax-xoghol, u hafna, dari, qabel ix-xoghol, kienu jmorru jisimghu quddiesa, In-nisa kienu jeghdew bil-facendi tad-dar; ma kellhomx noftanharijiet fil-'coffee mornings' jew loghob tal-karti, Minn filghodu sa filghaxija kienu dejjem sejrin bit-tisjir, bil- hasil tal-hwejjeg jew iraqqghu xi bicca lbies, Meta kien jifdlilhom xi ftit zmien, kienu jahdmu l-kalzetti bil-labar tal-hadid, u bilqeghda fuq l-ghatba tal-bieb biex ilabalbu ftit, It-tfal, wara l-iskola u d-duttrina, kienu johorgu barra lil- ghabu; is-subien b'xi ballun tac-craret li konna nixtruh xi tliet habbiet, Dan il-ballun, ix-xjuh, fi zmien, kienu jsejhulu 'ballabrott', Tfal ohrajn jigru mat-toroq bic-cirku, aktarx tal-btamel tax-xaham, jew biz-zugraga, jew bil-bocci tal-fuhhar jew tal-hgieg minn kull lewn, F'Novembru, fi zmien San Mamtin, konna nilghabu bil-lews u l-gellewz, il- bniet kienu jippreferu jilghabu bil-pupa , jilghabu tal-mama'. jew bil-passju, B'dan kollu, fi zmieni, ta' spiss kont tara xi tifla fuq l-ghatba tal-bieb, tahdem il-bizzilla bic-combini fuq it-trajbu, Illum trid tmur Ghawdex biex tara l-xi wahda tahdem il-bizzilla, Bhar il-hadd filkhodu, naturalment, dak iz-zmien kullhadd kien imur jisma' l-quddiesa, Dawk li ma jmorrux kienu jinghaddu fuq is-smaba, Il-Hadd wara' nofsinhar, wara li konna mmorru nisimghu l-ispjega tal-vangelu, konna nohorgu, Ahna tal-Kottonera konna nhobbu naslu wasla sal-Kalkara, sal-Kapuccini u nghaddu fejn illum hemm il-Kullegg ta' Strickland, u fi zmien il-bajtar Wonna nghaddu ghand Frakass biex iqaxxarhomina mix- xewk, Fis-sajf, bosta kienu dawk li jippreferu il-bahar. Kullhadd kellu x-xtajta preferita tieghu; ghalina ir-rokna preferita kienet l-Irnella, l-Kalkara, izda ohrajn kienu jikkunt- entaw ruhhom bil-bahar taghhom, bhal Ponta ta' L-Isla, iż-Toqba tal-Birgu, ta' Mezzu Mortu, l-Fossa, ecc. Hafna nisa, wara' l-ikel, kienu jingabru f'xi rokna barra t-triq, u jilghabu t-tombla, min bilqeghda fuq xi banketta, min fuq it-tarag, u min jinxtehet ma' l-art, Ix-xjuh taghna kellhom id-drawwa jlaqqmu n-numri tat-tombla; l-unu —- il- pixxlu; id-disgħin - ix-xiha; l-erbghatax — ta' Doru, ecc,. Mhux darba jew tnejn it-tombla tispicca bil-glied, Fiz-zmien li qed nikteb dwaru, il-bicca l-kbira tal-Maltin ftit li xejn kienu jhobbu jaqraw. Ftit kienu li jafu jameaw, u ftit kien hawn x'taqra bil-Malti, hlef dawk ir-rumanzi li kienu johorgu faxxikli kull gimgha, bis-sold (-4 mils) il- wiehed. Fost dawn ir-rumanzi kienhemm Marija Bint is-Sajjied Malti, Ulied in-Nanna Venut, Genoveffa, ecc,. Kienhemm ukoll il-kotba tal-mghodija taz-zmien mahrugin serje mis-Sur Fons M, Galea, biex jghallem il-poplu, Il-gazzetti li kellna fi zmieni kienu il-Chronicle, Il-Malte(bit-taljan), il-Malta Taghna, Il-Gahan, il-flmar, u ohrajn, izda ftit wisq kienu jaqrawhom, Minhabba li ma kienx hawn radjo, rediffusion jew telecizjoni id-dilettanti tal-muzika kienu jikkuntentaw ruhhom billi kultant jisimghu xi programm tal-banda minn fuq plancier, jew xi marc ta' festa, Meta fil-bidu tas-seklu Thomas Edison ivvinta le kaxxa tad-daqq (-fonograf jew gramofon), il-muzika bdiet issir aktar popolari. Hafna bdew jixtru minn dawn il-kaxxi, bi tromba daqshiex, u diski His Master's Voice, jdoqqu kanxunetti preferiti, Dawn dari ma kienux johorgu bil-mijiet bhallum, imma xi wahda kultant ki kienet iddum iddur seklu, L-aktar li kienu lin voga' fi zmieni, kienu O Sole Mio, Gigulett, Tango Delle Rose, Tango delle Capinere, Paloma, Valencia, Waves of Dawk iz-zminijiet ukoll, fil-Kottoniera kienhemm ukoll kumplesbi zghar mandolinistici, li fis-sajf, bil-lejl ghad-dawl ta' qamar, kienu johorgu mat-triqat idoqqu xi serenata bil- mandolini, kitarri u strumenti ohra tal-korda, Kienu jiehdu gost bihom u n-nies kienu jqumu mis-sodda, jixirfu mitżtwiequ ii l-gallarijiet, biex jisimghuhom, Ild-daqq tal-kordi, dak il- hin, kien igibli hleww ta' qalb, ta' zghir li kont, Fix-xitwa, biex jaraw xi opra, min kien jista' kien ikħur it- Tejatru Rjal. Is-sinjuri kienu jmorru matul il-gimgha ghas- 'seratil u ohrajn kienu jmorru fil-Hdud Tmatinee' Izda tridu taraw il-lussu ta' lbies, kulhadd, nisa u rgiel bl-'evening' u specjalment l-ufficjali tas-servizzi lebsin in-Number one' bil-kapep tal-pannu infurrati bis-satin ikkulurit skond ir- regiment u r-rank taghhom, Kienu jingabru hafna nies biex operetti fl-istagun taghhom, li kienu moda hafna, Ohrajn jienu jmorru ghal xi vaudville jew kummidja fit-tejatri ta' l-ibliet u rhula taghhom. Kienhemm hafna kumpaniji tajbin ta' dilettanti, Baqghet tissemma l-Indipendenza' tas-sur Borg, u ahna ta' l-Isla kellna l-kumpanija La Sengle, li kienu dilett- anti tajbin u helwin hafna, f-eghluq is-seklu dsatax, l-ahwa Lumiere ivvintaw ic-cinema (1895), invenzjoni li f'qasir zmien gibdet il-massa warajha, Hawn Halta bdew jinfethu is-swali tac-cinema, fosthom ghadni niftakar, fil-Belt infethu wahda wara l-ohra il-Commercio, l- Iverja, l-Olvmpia, hdejn xulxin fi Steada Rjali, T'Bormla kien hemm tnejn, is-San Gorg u Ta' Velanz. FL-Isla, l-ewwel inf- et.h dak ta' Kariu Cachia, fix-xatt, u warajh dak ta' Mabbli li kien jismu Teatru Nazzionale li kien spazjuż u arjuz hafna, Fil Hamrun kienu nfethu it-irianon u l-Odeon, u nfethu ohrajn f'Tas- Sliema, minbarra hafna tejatrini zghar li kienhemm. Ma damux ma bdew jidhru l-ewwel 'films' li ahna, f'dak iz-zmien konna nsejhulhom 'pellikoli'; dawn kienu 'silent' u 'black and white', Waqt il-fil kien ikun ghaddej, spiss kien jinqata' minhabba li kien ikun antik u uzat, ilaqt li tata l-film, kienet tidher kitba bit-taljan(dicituri) biex tfisser x'suppost kienu qed jghidu, In-nies kienu jippruvaw jaqraw jghatu; min ma kienx jaf jaqra kien jersaq hdejn ta' ma gembu biex jispjegalu x'qal, Waqt il-film ġien ikunhemm xi pjanista jew ukoll vjolinista, jdoqqu xi haga bl-amment skond il-mument. -10L- kien idoqq il-pjanu is-Surmast F,Parisi, Fil-belt, qabel jibda l-film, kien ikunhemm ragel idoqq il-qanpiena biex jist- ieden lin-nies jidhlu,,,,''Ghaddu ghax se jibda'',..''Ghaddu ghal- ta' l-ahhariii,,, Il-filma kienu jispiccaw bil-kelma FINE, Gra- Il-bicca l- kbira tal-filma kienu jkunu drammi serji bhal Re dei Re, Rasput- in, u bhrajn tad-dahaq, bhal Harold Llovd, Tom Mix, u Charlie Xi kultant kien jidher xi film twil li jkompli f'xi erba' u sitt partijiet, vriehed jintwera differenti kuljum, u films ta' Maciste, Kull nhar ta' Hadd, fl-Isla, wara l-film, kienu jaghmlu farsa brillanti mill-kumpaniji dilettanti taghna La Sengle; kellna lil-Karmenu Zerafa li kien jaqsam lil kulhadd bid-dahq bla ma jitbaxxa; ta' Bormla kellhom lil f'elic il-Hemda, Hekk konna nghaddu z-zmien fi tfuliti, Min ma kellux biex jew belghani,,.,Izda llum din il-kwalita' pe.sonali spiccat, u hawn aktar milli trid biex timpla l-hini KUMITAT TAL-GHAQDA TAL-FOLKOR GHAS-SENA 1985 Segretarja Onorarja: Sin'a Jessie Grech,B.A,,29, Narrow Street, Lija, Tezorier: Sur Marcel Zammit Harmaraf, Minhabba nuqqas ta' spazju, il-Bibljografija ta' din is-sena ser tithalla ghal harga ohra u tinghaqad ma dik li jmiss,