Jikteb il-President Onorarju Il-poeżija ta' Anton Buttigieg 'Il-Kebbies tal-Fanali' tfakkarni fi Grezzju Frendo, żagħżugħ, iħaffef fit-triqat tal-Gudja ta' tfuliti biex jixgħel il-fanali tat-triq. F'dawn is-snin ta' qabel il-gwerra t-triqat tal-Gudja kienu għadhom fi stat kważi primittiv, bla asfalt, bla dawl eletriku, bla dranaġġ u d-djar tan-nies bla ilma tal-vit. Għal ftit dawl bil-lejl kien iku hemm fanal mwaħħal bi brazz mal-ħitan tad-djar u, bħal fir-raħal ta' fejn trabba il-poeta: 'allaħares ma kienx 'Grezzju' illi jagħmel ftit tad-dija' għax kieku, bil-lejl, it-triqat tal-Gudja kienu jibqgħu fi dlam ċappa. Malli tinżel ix-xemx, kuljum, xitwa u sajf, lil Grezzju kont narah ħiereġ jgħaġġel mis-sqaq fejn kien joqgħod — illum Triq il-Kappillan. Kien ikollu sellum twil fuq spaltu u landa tal-pitrolju b'ċarruta dejjem bajda f'idu l-oħra. Kont għadni żgħir ħafna u l-bżulija u l-enerġija tiegħu kienu jimpressjonawni. Illum Grezzju kiber u la hu u lanqas jien m'għadna li konna. Snin ilu ltqajna u tkellimna fuq raħal twelidna u l-ħajja sempliċi tan-nies ta' dak iż-żmien. Naturalment fakkartu fl-ewwel impjieg tiegħu bħala l-kebbies tal-fanali. Qalli li dak iż-żmien ma kien hawn imkien fejn timpjega ruħek u l-familji kienu foqra. Kellu biss tlettax-il sena, għadu ħiereġ minn fuq il-bankijiet ta' l-iskola, meta ħa x- xogħol ta' ħuh Neriku u beda jixgħel il-fanali. Kien fl-1928 u dam sa l-1932. Ta' dan ix-xogħol Grezzju kien imħallas mill-Gvern ħmistax-il xelin (75c) fix-xahar u kienet toħodhomlu kollha ommu Marija għall-bżonnijiet tal-familja. Il-prezzijiet u l-ħajja ta' qabel il-gwerra kienu wisq differeti minn tal-lum. Pensjonijiet u Servizzi Soċjali ma kinux jeżistu. Kien hawn l-injoranza u t-tbatija iżda b'danakollu n-nies kienu kuntenti. Għal 75c fix-xahar, Grezzju kien ikollu kuljum jixgħel il-fanali kollha tal-Gudja qabel jidlam, jitfihom filgħodu permezz ta' qasba twila mtaqqba, inaddaf it-tubu u jimsah il-ħġieġ u jerġa' jimliehom bil-pitrolju. Mhux biss, imma anke bil-lejl, il-pulizija ġieli kien imur iħabbat bil-qawwi l-bieb tad-dar biex Grezzju jerġa' joħroġ jixgħel xi fanal li jkun intefa'. Dan ġieli kien jiġri anki aktar minn darba f'lejl wieħed u aktarx fix-xhur tax-xitwa u fl-iljieli ta' maltemp. Ma kienx hawn worker's union dak iż-żmieni Kultant il-pitrolju li jagħtuh kien ikun imħallat u l-ftila ta' ġol-fanal kienet trabbi l-musmar (parti maħruqa u iebsa f'ras il-ftila li ma ttellax pitrolju) u għalhekk tintefa. Is-sellum kien ta' erbatax-il skaluna. Il-fanali kienu jkunu mwaħħla aktarx fil-kantunieri bejn żewġ toroq. Kien ikun hemm ukoll fanal quddiem id-dar ta' kull qassis. F'dak iż-żmien, fil-Gudja, la Kellna spiżerija u lanqas tabib. Qassisin kellna: il-Kappillan Ascolese, li kien joqgħod bid-dar fi sqaq, dak iż-żmien, jagħlaq; Dun Piet fi Strada S. Marija; Dun Ġużepp fi Strada Annunzjata u Dun Karm fi Strada Reale. B'kollox mal-Gudja kien hemm 27 fanal li, fi kliem Grezzju stess, bil-familja msejħa aktar bil-laqam milli bil-kunjom, kienu qegħdin: Fuq il-bieb tad-dar tal-Kappillan, Fl-isqaq ta' Dawra Ddur, bejn id-dar taċ-Ċejċ u d-dar tal-Fieres, Fi Triq S. Marija, 'l isfel, faċċata tal-liwja minn Bir Miftuħ, kantuniera ma' l-għalqa tal-Hennija, Fi Triq S. Marija, 'il fuq, kantuniera ma' Triq l-Annunzjata, Fi Triq Annunzjata, faċċata tad-dar ta' Dun Ġużepp Zammit —illum MUSEUM tal-bniet. Fi Triq l-Annunzjata, kantuniera ma' Strada Reale, mal-ħajt ta' l-Għassa tal-Pulizija. Grezzju Festa Madonna tar-Rużarju 2001 p ma kellux x'jaqsam mal-fanal il-blue fuq il-bieb ta' l-għassa. FiStradaReale—illum Triq Ravmond Caruana — mal-kantuniera tad-dar tas-Sinjorina Domenica 'ta' Gemmik', FiStrada Reale, 'l isfel mal-ħajt tad-dar ta' Dun Karm Zammit — illum numru 38, Il-Ħofra, fi Triq S. Katarina, quddiem il-pompa ta' l-ilma — illum hemm il-garaxx ta' Ġużi Baldacchino, Fi Triq S. Katarina, kantuniera ma' sqaq żgħir quddiem id-dar 'taz-Zibri', FiTriq S. Katarina, kantuniera mas-sqaq ta' Ġamri Micallef — quddiem Triq id-Dejqa, FiTriq S. Katarina, kantuniera ma' Triq S. Ciro, quddiem iż-żweġt idjar 'Tax-Xagħbanijiet', Fi Triq S. Ciro, 'lisfel, kantuniera ma' l-għelieqi — illum Triq Bettina, fejn kien jispiċċa l-bini, Fi Triq S. Ciro, 'il fuq, kantuniera mal-misraħ, faċċata tal-knisja, Tnejn stand lanters quddiem il-knisja, Fil-misraħ, 'il fuq, kantuniera ma' Triq S. Marija, Fi Triq S. Marija, mal-ħajt tad-dar ta' Żaru Calleja ''Tal-Forn' — quddiem id-dar ta' Dun Piet Farrugia, Fil-misraħ, kantuniera mas-sqaq tal-'Kuzzu' — illum Sqaq Nru. 6, Triq il-Kbira, Fil-misraħ, quddiem is-Salib, mad-dar 'Tas-Sekkellina' — illum Nru. 53, Fi Strada Reale, 'il ġewwa, ħdejn il-pompa ta' l-ilma, Fi Strada Reale, bejn id-dar 'ta' Kennez' u d-dar ''tat-Tombu', FiTriq iż-Żebbuġa, fuq il-bieb tas-sagristija tal-knisja, FiTriq S. Mark, kantuniera ma' Triq iż-Żebbuġa. Kien hemm xatba ta' l-għalqa 'tat-Torbu' — illum tkompli Triq S. Mark fejn tibda l-iskola. Fi Triq San Mark, quddiem iċ-ċimiterju l-antik tal-Gudja, Fi Triq San Mark, ġewwa s-sqaq ''taż-Żejtuni' Abela, FiTriq Ġlormu Cassar, fuq il-bieb 'ta' Zolla' u l-'Bugrezz'. Ma użajtx il-laqmijiet kolha kif qalhomli Grezzju u, għall-bżonn, nitlob skuża għal-laqmijiet li semmejt, imma x'tifkiriet ġabulit Ftakart fil-ħajja tiegħi fil-Gudja u fil-versi mill-poeżija ta' Ġan Anton Vassallo Kif għaddejtli O żmien ħelu ta' tfuliti, It-tifkira biss ħallejtli Biex l-għira nħoss għalik. Fl-1938, Grezzju daħal suldat fir-reġiment Ingliż tar-Roval Engineers u kellu l-paga ta' tmien xelini (40c) fil-ġimgħa. Juru wkoll xi ftit il-ħajja tar-raħal f'dak iż-żmien, il-fatt li rrakkontali ta' waħda mara li kellha fanal taħt it-tieqa. Kienet tgħidlu, ''Dan il-fanal tnaddfux minn fuq, għax ikun fit-tieqa u ma rridx jidher' — kienet tqatta' il-ħin tissendika. Darba, Grezzju kien fuq sellum qed inaddaf fanal fi Strada Reale. Għadda wieħed minn Ħal Kirkop fuq karettun bil-ħmar u bir-rota ġibidju s-sellum. Grezzju pront ħataf il-brazz tal-fanal u baqa' mdendel fl-ajru sakemm ġew in-nies u reġgħu waqqfulu s-sellum biex seta' jinżel. Dan ir-raġel ta' Ħal Kirkop kien mar Bormla biex jiġbor ir-refuse. Illum iż-żmien għadda u n-nies inbidlet. Wara l-gwerra sar ħafna progress. Lil Grezzju Frendo perġ, u lili, jixirqulna l-versi l-oħra tal-poeżija ta' Anton Buttigieg: —Saħħti wkoll qed inħossha tmut kuljum,' Nota ta' l-Editur: Niżżiħajr lis-Sur Grezzju Frendo ta' 'l- -informazzjoni li għadda lill-awtur u tal-permess ġentili tiegħu biex din l- informazzjoni tkun ippubblikata. Festa Madonna tar-Rużarju 2991 Mm