Il-Gadrajja u x-Ship Chandlers Joe Abela Il-preżenza tal-bastimenti tar-Roval Navv fil- Port il-Kbir ħolqot attivita kummerċjali kbira fost il-komunita tal-barklori tal-lokal. Fl-1854 kien hemm 300 gadraj liċenzjati u fis-sena ta' wara dan in-numru kompla jikber. Fost l-għadd kbir ta' dgħajjes tradizzjonali li ħadmu fil-port eżisitiet waħda mill-aktar umli u mhux daqshekk popolari dik tal-bumboat imma l-Maltin ikkorrompew l-isem tagħha għal bumbot u saħansitra bamboo. Dawn id- dgħajjes pjuttost żgħar kienu bħal ħwienet żgħar fuq il-baħar li kienu jkun imballati b'oġġetti maħduma u ta' kull għamla. Peress li uħud mill-bastimenti tal- Flotta Ingliża kienu jorbtu mal-bagi u allura 'l hinn mill-mollijiet allura dawn kienu jużaw id-dgħajjes Maltin partikularment dik tal-pass, terminu fil-qosor għal passiġġieri li l-Ingliżi kienu jirreferu għaliha bħala diso. Kien hemm ukoll id-dgħajsa tal-gadraj jew ix-ship chandler. Il-ħidma tal-gadraj spiċċat fil- bidu tas-seklu għoxrin bl-introduzzjoni f'Malta tan- NAAFI (l-Istituzzjoni tan-Navj, Armp u Àir Force). Il-bagalja tal-injam tipika tal-gadraj Mużew Marittimu ta' Malta, Heritage Malta Minħabba hekk ħafna mill-gadrajja Maltin batew il- ġuħ u bdew idaħħlu anqas flus għaliex riedu jħabbtu wiċċhom u jikkompetu man-NAAFI. Fl-1921 il- Gvern Ingliż ħoloq in-NAAFI biex jorganizza postijiet ta' mgħodija ta' żmien għall-Forzi Armati u biex ibiegħ oġġetti varji lin-nies u tas-Servizzi u lil familji tagħhom. Ħafna qabel in-NAAFI kien hemm il-Victualling Tard jew kif uħud mill-lokal kienu jippronunzjawa 'l-Vitlin Vard' li kienet tul ix-Xatt tal-Birgu, tibda mill-Hran Navali, Ilum il-Mużew Marittimu ta' Malta sal-pont li jagħti għall-quarter deck. Id-dħul għal Victualling Tard kien permezz ta' mina li fuqha hemm ras ta' barri maħduma minn ġebla li tindika li dan l-istabbiliment iforni proviżżjonijiet tal- ikel. Il-Kummissarji tal-Victualling tan-Navv jew il-Board tal-Victualling kien il-korp responsabbli biex iforni ikel lill-bastimenti tar-Roval Navv. Dan kien imexxi l-operazzjoni enormi biex jissupplixxi biżejjed ikel, xorb u ħtiġijiet relatati lin-nies tan- Fil-bagalja jidhru suveniri tal-fidda u xogħol lokali tal-bizzilla maħdum bl-idejn Mużew Marittimu ta' Malta, Heritage Malta navv biex ikunu jistgħu jkomplu b'ħidmiethom għal xhur sħaħ f'kull stazzjon li kellhom u f'kull rokna tal-globu. Il-korp eżista bejn l-1683 sal-1832 meta l-funzjonijiet tiegħu ingħataw lil Uffiċju tal- Kontrollur tal-Victualling u tat-Transport sal-1869 meta ħadlu postu d-Dipartiment tal-Victualling. Għalkemm l-Ammiraljat kien iforni regolarment il-bastimenti tiegħu xorta waħda n-negozjanti Maltin kienu jitħallew ifornu proviżżjonijiet addizzjonali meta wieħed jikkonsidra d-domanda kbira minn ekwipaġġi relattivament numerużi li kienu jgħixu fi spazji limitati. Il-gadraj jew ix-ship chandler kien jinnegozja bl-ingrossa filwaqt li l-bumboatman kien ibiegħ bl-imnut. Il-bumboatman kien joffri għal bejgħ oġġetti maħduma bl-idejn lokalment li kienu jiġbdu l-attenzjoni tal-ekwipaġġi Ngliżi. Fl-aqwa ta' żmienhom il-bumboats fost oħrajn kienu imballati b'bosta oġġetti tad-drapp fosthom bizzilla ta' Malta, pakketti bl-imkatar, qomos, kpiepell, ingwanti u xogħol ieħor tal-ħarir. Għal bejgħ kien hemm ukoll karti tal-ittri, pinen, linka, lapsijiet u kartolini b'tema lokali. Bosta kienu jfittxu xogħol tal-filogranu għax kien ferm popolari. Mal-lista kien hemm ukoll il- kafe, te, ċikkulata, xorb u saħansitra fwejjaħ u sapun. Xhud li kien deher quddiem il-Kumitatt tal- Canteen and Victualling Arrangements kien rapurtat li kien allega li l-bumboatmen Maltin kienu marru fl-estremita li kienu jfornu b'xejn l-għamara fid- djar tal-uffiċjali Ngliżi. Nistgħu ngħidu li dan huwa każ tipiku ta' ħokli dari ħalli nħokklok tiegħi. In- Navv Canteen and Victualling Arrangements kien appuntat biex jistħarreġ kwistjonijiet relatati fil- Flotta Ingliża. Bħal żmiena fl-antik kien hemm numru kbir ta' ship chandlers li xogħolhom kien li jfornu bastimenti kummerċjai u navali fil-port b'ikel u proviżjonijiet essenzjali oħra. Aktar iva milli le ix-ship chandler kien ikun minn tal-ewwel li jagħmel kuntatt mal-kaptan u mal-purser. Ix-ship chandler kien jagħmel l-almu tiegħu biex jimpressjona lil klijent tiegħu u jassigura li fil-futur ikollu aktar ordnijiet billi jqassamhom fl-aktar ħin qasir u bi prezzijiet kompettitivi. Mill-esperjenza kien ikun jaf x'għandu jaħżen u liema kienet l-aktar marka popolari. Ix- ship chandlers lokali kienu jużaw id-dgħajsa jew il- luzzu li kien aktar goff u li ġeneralment kien jintuża għas-sajd jew għat-trasport. Okkazzjonalment il-gadraj Malti bħal barklori tad-dgħajsa tal-pass kienu jimbarkaw fuq il- bastimenti tar-Roval Navv matul il-kruċieri ta' rutina. Żewġ gadrajja Maltin ingħaqdu mal- ekwipaġġ tal-flagship HMS Victoria għall-kruċiera tas-sajf fil-Mediterran fit-22 ta' Ġunju 1893. Din il- kruċiera intemmet fi tradeġa meta l-flagship ħabtet ma' HMS Camperdown waqt il-manuvri b'telf ta' bosta ħajjiet fosthom dawk Maltin u baħħara mill- Isla. Qabel mal-Victoria għerqet l-ekwipaġġ inġabar fuq il-gverta biex meta tingħata l-ordni jabbanduna l-bastiment. Madankollu żewġ gadrajja Maltin għax forsi twerwru qabżu l-baħar qabel il-Master-at- Arms ta l-ordni għil-abbandun tal-bastiment. Ladv Anna Brassev (1839-1887) kittieba u filantropista Ingliża ta' reputazzjoni għamlet ħafna vjaġġi bil-baħar inkluż il-Mediterran bejn 1874 u 1878 abbord il-bastiment merkantili Sunbeam. Nhar it-Tnejn 23 ta' Diċembru 1876 is-Sunbeam daħal fil- Port il-Kbir wara li kien qala' xebgħa baħar. Meta wasal fil-port l-ekwipaġġ innutaw li l-bnadar kollha tal-madwar ittajru mezza lasta u bosta staqsew lil gadraj tagħhom x'kienet ir-raġuni ima dan ma kienx jaf. Wara l-ekwipaġġ u l-passiġġieri saru jafu li kienet mietet il-Prinċipessa Alice. Jidher li l-gadraj kien mistenni li jkollu risposta għal kull mistoqsija. Kien hemm bosta gadrajja u ship chandlers li għexu u ħadmu mill-postijiet tagħhom fl-Isla filwaqt li oħrajn kienu jaħdmu għal negozjanti mill-Belt. Is-Senglean Salvu Formosa magħruf bħala l-Pa Salv li apparti li kien jaħdem bid-dgħajsa tal-pass tiegħu jġorr il-passiġieri kien ukoll jaħdem ma' ship Salvu Borg, il-Pa Salv, bid-dgħajsa tax-xogħol. Fil-pruwa jidher fender għall-ilqugħ meta d-dgħajsa tittrakka mal-bastimenti biex jinħatt ix-xogħol. Ritratt mill-kollezzjoni ta' Ms. Marlene Cordina bint Salvu GARA A 88— xa eċċ Salvu mal-Ġgant bl-imħażen tiegħu jidhru warajhom fix-Xatt tal-Belt. Salvu Borg fuq id-dgħajsa tiegħu mballata bix-xogħol biex iforni l-bastimenti. Ritratt mill-kollezzjoni ta' Ms, Marlene Cordina bint Salvu Ritratt mill-kollezzjoni ta' Ms. Marlene Cordina bint Salvu. Salvu Borg u Naser tal-Ġgant qed jgħabbu d-dgħajsa. Kaxxi ta' kull daqs biex jaqdu l-bżonnijiet tal-bastimenti. Ritratt mill-kollezzjoni ta' Ms. Marlene Cordina bint Salvu Ritratt mill-kollezzjoni ta' Ms. Marlene Cordina bint Salvu Wieħed mill-bastimenti li kienu jfornu bid-dgħajsa ta' Salvu. Dan huwa cutting minn gazzetta mill-album li kellu Salvu. Huma kienu jaħdmu għall-kumpaniji Lambert u Ripard. Waħda mill-kumpaniji kienu laqqmuha Tal-Bajda. Ritratt mill-kollezzjoni ta' Ms. Marlene Cordina bint Salvu Qed jinħatt ix-xogħol għal abbord min fuq id-dghajsa ta' Salvu, Ritratt mill-kollezzjoni ta' Mis. Huwa kien impjegat ma' ċertu individwu mill-Belt jgħidulu l-Ġgant li kellu n-negozju tiegħu ħdejn il-Pixkerija. Permezz tad-dgħajsa tiegħu li kienet miżbugħa ħadra kien jieħu l-proviżżjonijiet lil bastimenti merkantili bħall-Livorno jew tal- Bajda kif imlaqqam mix-ship chandlers. Ċertu Ġanni Pulo mlaqqam il-Lalli ukoll mill- Isla opera bħala ship chandler mill-post tiegħu fi Triq is-Sur ħdejn il-mina ż-żgħra li twassal għal- Ponta. Il-komunita sinjura u devota tal-lokal tat donazzjonijiet ġenerużi lil Knisja u bħala eżempju nsemmu l-kontribuzzjonijiet finanzjarji biex jassistu l-bini tal-knisja tal-Portu Salvu. Ġanni Pulo mexa fuq dan l-eżempju u flimkien ma' ħutu għamel tajjeb għall-induratura tal-fidda tal-globu tal-istatwa tal- Madonna tal-Vitorja jew kif popolarment magħrufa bħala l-Bambina. Fi Triq is-Sirena kien hemm in-negozju ta' Bennv Vella li kien jaħdem bħala gadraj. Ibnu Ġużeppi wiret in-negozju u li mexxieħ sat-Tieni Gwerra Dinjija. Bennv bħal sħabu n-negozjanti marittimi tal-lokal u familtu ma kienux eċċezzjoni għaliex ħallas għan-niċċa tal-Madonna tal-Portu Salvu li tinsab quddiem il-mina immarkata Point Sallv Port kantuniera ma' Triq is-Sirena u wkoll li twassal għat- taraġ tal-Ponta. Jum fost l-oħrajn wieħed Għawdxi kien jaħti għar-rovina tan-negozju tal-familja Vella. Dan l-individwu ġie Malta biex jinnegozja ma' Vella u ftehemu li l-Għawdxi jixtri b'kemm jiswew £500 gvieret u li dawn jitħallsu bid-dejn. Dan il- midjun qatt ma' reġa' ġie lura biex iħallas u meta wieħed iqies l-ammont kbir ta' flus involuti dan il- fatt wassal biex in-negozju ta' Vella falla. Il-familja kellha wkoll ħanut ieħor fi Triq iż-Żewġ Mini ħdejn il-knisja tal-Portu Salvu. Il-Ħanut kien jissupplixxi lil bastimenti kummerċjali u kien jismu Red Star forsi għal waħda mill-kumpaniji marittimi li kienet stabbilita f'Malta. Lura d-dar wara ġurnata xogħol. Ritratt mill-kollezzjoni ta' Ms. Marlene Cordina bint Salvu Fl-istess triq kien hemm gadraj ieħor jismu Ġanni li kellu wkoll laundrv biex isservi l-baħrin. Ftit metri 'l bogħod kien hemm il-ħanut ta' Pietru magħruf bħala Barabba li kien jixtri ż-żebgħa minn abbord. Fil-viċinanza u biswit il-Gardjola kien hemm ship chandlerv ta' tlieta min-nies bl-isħma Bennp Vella, gadraj mill-Isla, jidher fuq id-dgħajsa tax-xogħol tiegħu. Ritratt bil-kortesija ta' Tancred Boldarini. Bennv Vella jiġi il-bużnannu tas-Sur Tanered Boldarini Ii ms ħa sala lttra ta' rakkomandazzjoni lil Ben Vella mill-kaptan ta' HMS Brenizer. Mill-kollezzjoni ta' Tancred Boldarini Timbri tan-negozju ta' Ben Vella £ Son tal-ħanut bl-isem Red Star. Mill-kollezzjoni ta' Tancred Boldarini Li Pfsilizzonbaw. JIAS- Tan lGnaeba da Żdie - ; ella-— lDopermabo , ħiet ; VALLETTA, 2jħ aid , Reeċived. ġ' hu Ken cdvtks TAL Irċevuta tat-taxxa li ħallas Benedetto Vella fl-1909. Mill-kollezzjoni ta' Tancred Boldarini Irċevuta tal-1929 ta' negozju bejn Vella u Mizzi. Mill-kollezzjoni ta' Tancred Boldarini Roll biz-żigarella safra u ħamra, il-kuluri tal-Isla, immarkata bl-isem tal-proprjetarju u tan-negozju inkluż l-indirizz '162, Strada Due Porte, Senglea' u Fil-ġenb tar-romblu tidher xafra biex taqta' ż-żigarella. Għal dak iż-żmien dan kien ikkonsidrat bħala prestiġju. Mill-kollezzjoni ta' Tanered Boldarini Business Card ta' Ben Vella, Mill-kollezzjoni ta' Tancred Boldarini bejniethom li kienu Carmelo Caruana, Sunta Borg u sieħeb ieħor. Għax-xogħol kellhom żewġ bagalji kbat tal-injam li kellhom tul ta' kważi 2 metri li kienu jkunu ippakkjati u lesti għal konsenja. Kienet tkun ta' kedda biex il-bagalji jinġarru minn dan il- post għal fuq id-dgħajsa u wara jittieħdu għal fuq il-bastiment. Ta' min jikkonsidra li minn dan in- negozju sal-moll kien hemm ħafna taraġ u għalhekk ma kienx isir użu mill-karettun. Kien hemm ukoll in-negozju ta' Michele Borg Costanzi li kien joqgħod Triq il-Ponta fejn kienu jsibuh bħala Sqaq il-Bajd. In-negozju tiegħu ta' Ship Chandler kien jinsab fi Triq is-Sirena propju fuq l-Għar tas-Sirena, faċċata ta' Forti Sant' Anġlu. Il-maħżen tiegħu kien f'għar kbir li beda' jissejjaħ l-Għar ta' Mikelin, li kien jindika l-isem tas-sid tan- negozju. Kien hemm ukoll in-negozju ta' Michele Borg Costanzi li kien joqgħod Triq il-Ponta fejn kienu jsibuh bħala Sqaq il-Bajd. In-negozju tiegħu ta' Ship Chandler kien jinsab fi Triq is-Sirena proprju fuq l-Għar tas-Sirena, faċċata ta' Forti Sant'Anġlu. Il-maħżen tiegħu kien f'għar kbir li beda' jissejjaħ l-Għar ta' Mikelin, li kien jindika l-isem tas-sid tan- negozju. Il-barklor John Micallef li joqghod l-Isla dari kien iwassal bid-dghajsa tieghu lil ċertu Toni il-Felu li kien joqgħod il-Kalkara biex ibiegh il-bizzilla lin-nies tal-baħar. Toni kellu l-imħażen tieghu il- Furjana fit-Telgħa tal-Kurcifiss. Huma kienu jmorru ma' ġenb il-bastimenti li kienu marbuta mal-bagi biex iħajruhom jixtru. Toni kellu l-permess biex imur abbord u jinnegozja. In-negozju kien isir mal- bastimenti tar-Ropal Navv, dawk tat-Truppi u tal- passiggieri. dw (den Tella ILI sħaba Dr IZWA 14 prddeman an TUII GA A AM A ħlAeDL ' Ċertifikat maħruġ mill-kaptan ta' HMS Cane li jfaħħar is-servizzi ta' Bennp Vella bejn l-1904 u l-1907 u li saħansitra nibtet ħbiberija personali bejniethom. Dan jidher ċar għaliex il-kaptan Fidler kiteb l-indirizz personali tiegħu fl-aħħar tal-ittra. Mill-kollezzjoni ta' Tancred Boldarini Wara li l-bastiment kien jidħol fil-port u jingħata l-pratka l-gadrajja u x-ship chandlers kienu jkunu minn tal-ewwel li jitilgħu abbord wara li kien ikollhom il-permess tad-dwana. Ġeneralment ma' kienx jitilgħu abbord aktar minn żewġ gadrajja fl-istess ħin imma ma' ġenb il-bastiment setgħu jinġabru kemm kemm riedu. Dawn kienu jixtru oġġetti bi prezzijiet relativament irħas u kienu jgħamlu qligħ tajjeb ħafna wara l-bejgħ tagħhom. Illum il-biċċa l-kbira tal-bastimenti li jżuru Malta jorbtu mal-mollijiet u għalhekk ma' baqagħax użu għal dawn id-dgħajjes. Għalkemm il-bastimenti għadhom jieħdu l-provizzjonijiet mill-portijiet tagħna dan qiegħed isir b'mezzi aktar moderni u b'anqas tbagħatija fiżika. Fl-Isla ma' għadx baqa' dawn it-tipi ta' xogħolijiet iprovduti mill-imħażen tal-lokal tas-Sengleani.