ib Leħen il- ż BANDA SAN GIRGOR Is-Sqaqien o F'kull belt jew raħal issib diversi sqaqien. Is-sqaq huwa bħal daħla jew trejqa li twassal għal ħàra ta' djar li speċjalment f'raħal tista twassal ukoll għal ġol-għelieqi. F'Ta' Kerċem insibu diversi sqaqien li bejniethom għandhom ħafna għeliem komuni jew karatteristiċi tipiċi. Nibdew billi naqsmu s-sqaqien fi tnejn: dawk miftuħin u oħrajn bit-tisqifa. Sqaq bit-tisqifa nsibuh dejjem meta ma jkunx jagħti biss għal ġor-raba' iżda jkollu bini bis-sular ta' fuq imsaqqaf fuqu u s-sulari t'isfel jagħmlu I'ġnub tiegħu. Eżempju tipiku ta' dan is-sqaq insibuh fi Pjazza San Girgor imsejjaħ is-Sqaq ta' Pilatu. Peress illi s-sqaq jixħet dawl fuq il-ħajja ta' niesna tal-imgħoddi , dan jifforma parti mill-patrimonju arkitettoniku vernakulari ta' pajjiżna u għalhekk huwa wirt kulturali tar-raħal. Jekk nifmhu sewwa t-tifsira tiegħu insibu li soċjalment is-sqaq kien joffri wkoll kenn għal dawk kollha li kellhom id- djar tagħhom fih u kien iservi biex il-ġirien waqt li jitwennsu minn xulxin ikunu jistgħu joffru appoġġ lil xulxin meta jkun hemm il-bżonn. Jekk nidħlu ġewwa s-sqaq l-imsaqqaf f'nofs il- Pjazza San Girgor malajr nindunaw li fih kien hemm diversi djar. Filfatt dawk bin-numri bejn l-erbgħin u l-ħamsin fi Pjazza San Girgor jinsabu kollha f'dan is-sqaq. Dan mhux l-uniku sqaq li nsibu fil-Pjazza pero is-sqaqien l-oħra ma humiex imsaqqfin bħalu. Xi ħaġa oħra interessanti li fih dan l-isqaq hi li fuq ġewwa jinferaq f'żewġ friegħi jew żewġ daħliet żgħar oħra. Sqaqien oħrajn bit-tisqifa nsibuhom tul Triq Santa Luċija u anke fi Pjazza Santa Luċija stess. Fil- fehma tiegħi l-aktar żewġ sqaqien interessanti huma. t-tnejn: 1 WI Fi qabel wieħed jilħaq din il-Pjazza. Jekk naqbdu l-ewwel wieħed li tilħaq qabel tasal quddiem it- torri li llum kważi 'ġġarraf għal kollox int u tiela' minn Ta' Kerċem, jiġifieri dak li qiegħed kantuniera ma' dar numru sebgha u sittin , dwaru hemm xi tgħid ħafna. It-tisqifa tiegħu hija bil-ħnejjiet u x-xorok. Hija maħduma minn diversi ħariet ta' xorok minsuġa tajjeb u b'sengħa maġenb xulxin, bi hnejja mtennija ghan- nofs minhabba s- sahha. Din it- tisqifa qieghda ghal nofsu u sservi biex dar imrekkna fih ghandha t- tieni sular isaqqaf parti mis- sqaq minn genb ghall- iehor. Fid-daħla ta' dan l-isqaq insibu bir bil-ħerża li aktar 'l quddiem ser nitkellmu dwar dan il-mezz ta' fejn missirijietna kienu jaħżnu l-ilma tax-xita (rit.5650 K). Dan is- sqaq bil-lejl ikun imdawwal minn fanal sabiħ li jagħti dehra li tgħaxxaq. Fih erbat'idjar u jagħti għar-raba' fuq in-naħa ta' wara tagħhom. Binhar il-veduti li hemm minn ġo dan l-isqaq speċjalment id-dehra tal-loġoġ li hemm mat-triq Ta' Pinu u l-għoljiet tat-Tramuntana ta' gżiritna jġagħlu. lil kulħadd jissaħħar bis-sura topografika li xena bħal din toffri. Is-Sqaq l-ieħor bit-tisqifa li wkoll jigbed l-attenzjoni ta' kull min għandu għal qalbu l-ġmiel li ħallew warajhom missirijietna insibuh ma' ġenb dar numru tletin fl-istess triq. It-tisqifa ta' dan l-isqaq maħduma b'xorok itwal mill-oħrajn imsejħa tal- qażba mrekkbin fuq il- kileb , bil- fili mkahhlin b'reqqa ,jghaxxqu lil min jinzerta jkun għaddej u ghandu ghal qalbu gmiel il- bini. Barra min hekk il-fatt li dan l-isqaq jinżamm tant tajjeb sal-ġurnata tal-lum ikompli jagħmlu aktar meraviljuż. Ma' dawn iż-żewġ sqaqien imsaqqfin insibu oħrajn. Jekk nibqgħu sejrin fi Pjazza Santa Luċija insibu ieħor imsqqaf bid-daħla tiegħu minn ma' ġenb dar. bin- numru sebgħa u erbgħin. Jekk wieħed imur lura lejn Ta' Kerċem minn Triq Santa Luċija stess jilmaħ aktar sqaqien imsaqqfin pero inqas elaborati. Insibu wieħed ma' ġenb id-dar numru mija u sitta. Dan is-sqaq fih tisqifa fin-nofs tiegħu biss. Huwa jservi lis-sidien tad-dar li għandha d-daħla għan-naħa ta' wara minnu kif ukoll kif ukoll għar-raba' u r-razzett fuq wara. Iktar l-isfel fit-triq insibu sqaq ieħor bejn id-djar bin-numri mija u sbatax u mija u dsatax rispettivament. Dan huwa sqaq imsaqqaf fil-bidu tiegħu biss b'ħàra waħda ta' xorok. Lura mbgħad hu mikxuf u barra milli jwassal għaż-żewġt idjar li hemm waħda fuq ġewwa U l-oħra fil-ġenb, dan is-sqaq jagħti wkoll għar-raba tal-inħawi magħrufa bħala ta' Sant Anastasja. Iktar 'l isfel lejn Ta' Kerċem kważi qabel inħallu r-raħal fi triqitna lejn ir-Rabat insibu tisqifa oħra bejn id-djar sitta u erbgħin u tmienja u erbgħin rispettivament. Bħal tisqifiet oħrajn li semmejna aktar 'l fuq, dan huwa imsaqqaf bix- xork fuq il- hnejjiet . Is-sidien rispettivi ta' dan is-sqaq jużawh biex jidħlu għan-naħa ta' wara tad-djar tagħhom. Jekk wieħed jidħol fil-fond u jistudja il-bidu ta' dawn is-sqaqien, wieħed jifhem li ħafna drabi dawn kienu jkunu parti minn art privata li tinqasam qtajja ġieli żgħar u hemm fejn ukoll imdaqqsin biex fuqhom jitilgħu postijiet fejn jgħammru familji ġodda. Ħafna drabi dawn is-sidien kienu jkunu tal- istess ġidd. Dawn il-familji kien ikollhom l-għixien tagħhom mir-raba' u t-trobbija tal-bhejjem. Għalhekk dawn, ħafna drabi kienu jservu ta' aċċess ukoll għan-naħa ta' wara tal-istess djar biex minn hemm jinħareġ id-demel tal-bhejjem u jittieħed fl- għelieqi. Il-bhejjem u r-raba' jeħtieġu l-ħażna tal- ilma u għalhekk fil-bidu tal-isqaq konna nsibu l-bir. Peress illi l-ilma huwa meħtieġ u missirijietna ma' kellhomx l-ilma tal-gvern, riedu jagħmlu mezz kif jaħżnuh. Il-bir kienu jsibulu postu għar-rdoss tal- imramma biex ma jċekkinx il-mogħdija u/jew jibqa milħuq minn barra jew ikun mal-faċċata tad-dar tal-isqaq il-ġewwa. Ħafna drabi dan kien ikun bir komuni bejn is-sdien tad-djar tal-isqaq. Hemm fejn barra l-komun, id- dar kien ikollha l-bir privat tagħha wkoll. Dan kien jiddependi minn kemm kienet tkun tista' l-familja biex tħaffer bir privat jew le. Barra milli kien jintuża biex minnu jisqu l-bhejjem, il-bir kien jintuża wkoll għall-ħtiġijiet ta' kulljum. Fost dawn insibu l-ilma għax-xorb kif ukoll għall- ħasil. Ma rridux inħallu barra ilma li ried jintuża għat-tkabbir tal-imxietel u l-ħaxix tal-borma, li ħafna drabi kont issibu fl-imnadar tad-djar. L-ilma ħafna drabi kien jinġabar mix-xita li tinżel fuq il-bjut li kien ikollhom miġra għal ġol-bir. Peress li dari kienet tagħmel aktar xita mil-lum, l-ilma tal-ewwel xita tal-istaġun ma kienx jinġabar ġol-bir ħalli jitnaddfu l-bjut u jinħażen ilma kemm jista' jkun nadif. Fi snin mhux tant milwiema, l-bir ġieli kien jispiċċa wkoll. Is-sidien kienu jridu jħokku rashom u jaraw minn fejn ħa jġibu l-ilma. Ħafna drabi kienu jġorru bramel ta' ilma permezz tal- menża minn bjar li jkunu għadhom mimlija fil-viċin u jixħtuh fil-bir komuni. Kienu jsibu mezz kif il-bir komuni tal-isqaq jibqa' dejjem mimli ħalli l-bhejjem u t-trabi jkollhom ilma dejjem. Lefien il- BANDA SAN GIRGOR Is-sens kollettiv u l-ispirtu komunitarju kien qawwi ħafna f'niesna tal-imgħoddi. Peress li kulħadd kien f'baħar wieħed, kulħadd kien lest li jgħin lil xulxin. Barra minhekk għad li xi saram kien dejjem jinqala u mhux l-ewwel darba li kienu jinfixlu xi ftit bejniethom, il-ġirien tal-isqaq qatt ma għamlu ħsara lil xulxin, anzi wieznu dejjem lil xulxin. Jekk ngħaddu għall-isqaqien miftuħa, imbgħad minn dawn insibu ħafna aktar. Fi Pjazza San Girgor insibu ħamsa. It-tnejn il-kbar inisibuhom wieħed f'tarf u l-ieħor f' ieħor tal-pjazza; wieħed qiegħed biswit l-Għassa l-antika u l-ieħor ma' ġenb il-Knisja. L-ewwel wieħed fih diversi djar li jvarjaw minn numri tal-bibien bejn il-mija u tmenin u mija u disgħa u tmenin. Fit-tieni wieħed in-numri tal-bibien ivarjaw minn disgħa u sittin għal sebgħa u sebgħin. Dan is-sqaq huwa tipiku ta' raħal — miżmum sew ħafna u jagħti dehra tassew sabiħa l-lok fejn jinsab. Fi Triq Ġużeppi Briffa nsibu sqaq irranġat pulit ħafna ma' ġenb l-iskola u kantuniera mad-dar wieħed u sebgħin. Fih hemm erbat idjar li fi tlieta minnhom għadhom jgħixu familji anke ta' eta' relattivament żgħira. Jekk wieħed imur aktar għal ġox-Xlokk tar-raħal, fi Triq Għajn Tuta wieħed isib żewġ sqaqien oħra. Ta' ġewwa nett fih xi ħamest idjar u dik bin-numru wieħed u erbgħin tidher li hija binja mill-eqdem tar- raħal. F'tarf dan is-sqaq insibu ħafna raba' xagħri, li ta l-isem lill-inħawi li jibqgħu sejrin sa fuq ir-riħ ta' blat żellieq. Iktar 'il barra fl-istess triq bejn żewġ binjiet kbar li jġibu l-isem ta' Villa Malberrv u St Joseph rispettivament, insibu sqaq ieħor li l-istess jagħti għar-raba' msejjaħ tax-Xagħri. Fl-antik dan is- sqaq kien jagħti għall-andar fejn kien isir id-dris taz- zara' min-nies tal-lokal. Ħaġa oħra interessanti f'dan ir-raba' kienet il-mitħna tar-riħ. Minnhom kien hemm tnejn u bihom il-bdiewa li kienu sidienhom kienu jsaqqu l-uċuh bl-ilma tal-pjan ta' fuq. Nerġgħu naqsmu r-raħal… jekk nerħulha għal ġol- Punent insibu tliet sqaqien oħra. L-ewwel wieħed huwa s-sqaq ta' Ġanton kantuniera mal-Kunvent tas-Sorijiet ta' Santa Tereża. Dan is-sqaq ħa l-isem li bih huwa magħruf fost il-kerċmin mit-torri li hemm in-naħħa ta' ġewwa tiegħu. Illum f'dan is-sqaq hemm diversi binjiet ġodda iżda fl-antik kien hemm xi seba' postijiet biss xi wħud b'imnadar kbar magħhom li kienu ta' familja waħda bil-laqam ta' Pantu li maż- żmien tħalltet mal-familja ta' Dajsi. Din kienet waħda mill-familji li fir-raħal tagħna kellha ħafna artijiet speċjalment lejn ta' Berrini u tal-Warda. Djar qodma bin-numri mija u erbgħin u mija u tlieta u erbgħin li fl-antik kienu jagħmlu ma' Triq Santa Luċija, illum jagħmlu parti minn Triq it-Torri ta' Ġanton. Sqaq ieħor magħruf bħala tal-Qass, insibuħ qabel tispiċċa Triq l-Avukat Anton Calleja u tibda Triq Santa Luċija. F'dan is-sqaq kien hemm żewġt idjar biss għall-bidu, bin-numri tal-bieb mija u erbgħa u għoxrin u mija u sebgħa u għoxrin rispettivament. Maż-żmien żdiedu għal tlieta u illum hemm tlett idjar jew erbgħa oħra ġodda. Raba' li l-istess familja kellha f'tarf dan l-isqaq kellu d-daħla tiegħu minn hawn fl-antik. Illum dan spiċċa. L-ikbar sqaq li nsibu f'Ta Kerċem huwa Sqaq Xirfi. Kif juri l-isem tiegħu stess, dan mhux sqaq magħluq, iżda minnu wieħed jista jixref għal fuq ir-raba' taċ-Ċnus u jkollu dehra mill-għoli tar-raħal kollu. Dari Triq Santa Luċija kienet tibda hekk kif tintemm Triq San Girgor. Allura mill-Knisja lfuq, ħlief dawk ta' Triq Qasam San Pawl, id-djar kollha kienu jagħmlu parti minn Triq Santa Luċija. Anke dawk li kienu fis-sqaqien tul din it-triq, fosthom Sqaq Xirfi. Fil-fatt djar qodma li kellhom in-numri minn sitta sa tmintax kienu jagħmlu parti minn Triq Santa Luċija għad illi jinsabu fi Sqaq Xirfi. Illum fi Sqaq Xirfi żdiedu bosta djar oħrajn. Sal-ġurnata tallum dan is-sqaq għadu jintuża mill-bdiewa li għandhom ir-raba' tagħhom fl-inħawi msejħa taċ- Ċnus, kif ukoll minn dawk li jghixu hemm. Waqt li fadal ħafna xi ngħidu dwar Sqaqien miftuħa oħrajn, l-ispazju ma jippermettix inkomplu niktbu fuqhom f'din il-ħarġa. Iżda ma' nixtieqx nagħlaq din il-kitba u ma nsemmix sqaqien antiki li tilfu l-forma tagħhom għal kollox. Fost dawn insibu wieħed fi Triq Qasam San Pawl. Sqaqien oħrajn spiċċaw għax saru toroq peress li r-raba' li kienu jagħtu għalih ikun ingħata għall-bini. Fost dawn ta' min isemmi s-sqaq ta' Xewka li 'llum sar parti minn Triq Franġisk u Rosa Camilleri. L-istess ġralu Sqaq numru wieħed fi Triq Sarġ li fih kien hemm dar numru tletin. Illum dan is- Sqaq sar parti minn Triq ix-Xagħri. L-isqaq jitfa dawl fuq il-ħajja soċjali tal-bniedem ta' dari. Ħafna drabi s-sqaqien huma nukleji tal-bidu tal-bniedem li jgħix f'komunita'. Iktar ma' jgerbeb iż- żmien, iktar isir ċaqlieq fil-popolazzjoni u għalhekk il-forom ta' fejn il-bniedem jibni daru u jżomm ma' oħrajn jinbidlu wkoll. Dan hu xhieda ta' komunita' ħajja li tikber u tinbidel maż-żmien.