Il-kelma Ċimiterju ġejja mill-Grieg: ''Koimeterion'', l tfisser ''marqad''. Fil-qedem kien jixraq sewwa dal-isem ta' marqad, għax in-nies kienu jidfnu ġewwa mimxiet taħt l-art, fi kmamar żgħar maqtugħa fil-blat. Imma l-lum, li jidfnu fil-beraħ, donnu aktar jixraq l- isem ta' raħal jew belt, lil dawk il-ġem- għat ta' oqbra ma' ġenb xulxin, li don- nhom djar tal-mejtin, għax ġewwa kull wieħed minnhom ikun hemm mejjet, jew aktar minn wieħed. Meta ċ-Ċimi- terju jkun imdawwar b'ħajt u magħluq b'xatba, jien ngħid għalija, nistħajlu belt imdawwra b'sur; meta jkun mit- tuħ, qisni nistħajlu raħal. Hawn nitkellmu ftit fuq iċ-Ċimiterji jew imqabar tal-Palestina, billi ta' Mal- ta kull ħadd jaf kif inhuma, għax na- rawhom kull jum. Il-Palestina hemm irħula żgħar għal- l-aħħar, li jkun fihom xi għaxra jew tnaxer dar; u hemm bliet imdaqqsin qishom ir-rħula ta' Malta, u hemm u- koll bliet kbar sewwa, bħal Ġerusalem, Ħajfa, Ġaffa u Tel-Aviv. U oħrajn ftit iżgħar minn dawn, imma kbar u- koll. In-nies tàr-rħula ż-żgħar ikunu qis- hom dejjem Misilmin; u l-Misilmin tar- rħula. jkunu foqra u ma jħabblux ras- hom biex jistagħnew. Għalihom. biż- żejjed li jkunu fid-dinja: qishom l-In- sara ta' l-ewwel żmenijiet. Għal dan id-djar tagħhom ikunu kamra waħda, jew l-aqwa kamartejn, żgħar, u egħma- ra baħħ, għajr dak li ma jistgħux igħaddu mingħajru; u ċ-ċimiterji tagħ- hom, kif jiġi minnu, jkunu foqra wkoll. Iċ-ċimiterju tagħhom ikun għalqa: għalqa mdawra b'ħajt tas-sejjieħ, u drabi b'xejn. U ġewwa fiha tara dwa- BLIET U RĦULA TAL-MEJTIN war tal-ħagar, ħaġra ħada ħaġra. Dak il-ħaġar juri li hemm qabar, jiġifieri taħtu hemm xi bniedem midfun. Faqar fil-ħajja u faqar fil-mewt. Fil- ħajja l-egħmara tagħhom naqra. ta' gorboġ; fil-mewt, ħofra ġewwa għalqa; midfuna hemm, fiha, bla tebut. Imsej- kna l-Misilmin tar-rħulal Alla jkollu ħniena minn ruħhom; għax għal kemm dinhom huwa din id-dlam, minn għali- hom qegħdin fis-sewwa. U wħud min- nhom, jew, ħafna. minnhom, fil-ftit li jifhmu, huma nies tajba ta' bil-ħaqq. Iċ-ċimiterji. Misilmin ta' l-ibliet, ma jkunux wisq xorta oħra minn tar-rħu- la. Bħalhom ikunu fil-miftuħ. L-oq- bra jkunu ftit aħjar, għax ikun hemm fuqhom bħal marqad tal-ħaġar minġur. In-naħa tar-ras tal-mejjet, bħal kolon- na żgħira wieqfa, li jgħidulha ''nefes'', u n-naħa tar-riġlejn, ħofra ġewwa ħaġ- ra, li jimlewha bl-ilma nies il-mejjet, biex jixorbu minnha l-għasafar għar- ruħ ta' min ikun hemm midfun. Iċ-ċimiterji ta' l-Insara, sewwa fir- rħula l-kbar (għax Insara, bħal ma għedt qabel, fir-rħula ż-żgħar ma hemmx), ikunu qishom bħal tal-Misil- min, biss li jkunu dejjem imdawwra b'ħajt għoli, u 'l hawn u 'l hemm qalb l-oqbra, xi qabar sabiħ, ta' xi ħadd għani, jew ta' xi ħadd mill-Ewropa, li ried jibqa' l-Palestina sal-mewt. L-oqbra tar-Rħieb Franġiskani rajt- hom kemm-il darba wkoll. Fuq il-qa- bar ikun hemm sodda tal-ħagar, u fir- ras, salib tal-ħadid, għoli ftit anqas minn raġel. Fis-salib ikun hemm im- waħħla. plakka żgħira tar-ram bl-isem tar-Raħeb il-midfun u l-jum li miet. Meta jaqalgħuh u jidfnu ieħor f'dak, il-qabar (għax l-Insara jaqalgħu l-mej- tin, għad li l-Misilmin u l-Lhud ma ja- qalgħuhomx), iwaħħlu plakka oħra, bl-isem tar-Raħeb li ndifen l-aħħar. L-oqbra jkunu sarbut-sarbut, qabar ma' ġenb qabar. Rajt ukoll darba ċ- ċimiterju tar-Rħieb Assunzjonisti ta' Ġerusalem, li hu xorta oħra. Magħmul bħal sala kbira taħt l-art, u fil-ħitan tagħha mħaffrin donnhom fran, fil-għo- li u fil-baxx. Il-mejjet idaħħluh ġew- wa forn minn dawka l-fran u jagħlquh hemma bi rħama; nmbagħad fuq ir- Ġerusalem. — Il-Qabar ta' Ab-Xalom, bin David, fil-Wied ta' Josafat. rħama jiktbu ismu u l-jum li fih miet. L-oqbra tal-Lhud qegħdin ġewwa l- Wied ta' Ġosafat, taħt ir-riħ ta' fejn kien it-tempju. Dawn iħaffru ħofra żgħira, jiksru saqajn il-mejjet u jaqal- buhomlu għal fuq żaqqu. u jidfnuh hemm. Jordmu l-qabar u fuqu jagħm- lu ħaġra waħda kbira, drabi bl-isem tal-mejjet u xi kliem ieħor, u drabi b' xejn. Fil-Palestina kien hemm gwerra kbi- ra fis-sena 1917, u mietu fiha għadd kbir ġmielu ta' suldati Ingliżi. Għall- ewwel lil dawna difnuhom fejn mietu, fil-għelieqi u fuq l-għoljiet. Imma wa- ra ġabruhom, u għarfu isimhom mill- medalja 1; kienu jidfnu magħhom, u għamlu għalihom ċ'miterji tal-Gwerra. Hemm ċimiterju minn dawn, kbir ħaf- na u sabiħ, qrib Ġerusalem, fuq ħanek ta' art għoli, li l-Għarab ta' hemm igħi- dulu Ġebel iż-Żejtun, imma l-Ewropin igħidulu ''Mount Scopus'. Imdawwar b'sur għoli ġmielu, tal-ħaġar tal-qawwi u l-oqbra minn ġewwa mqassmin qat- għa-qatgħa, u fuq nett, tidher minn kull imkien, hemm kappella, għad- Djiniet kollha. Il-kappella tkun mit- tuħa dejjem, u gewwa fiha, ħada l-bieb hemm mejda bi ktieb fuqha, biex min iżur iċ-ċimiterju, jekk irid, jikteb ismu fih, tifkira. Fit-tokk tiegħu hemm wie- qaf salib b'xabla mwaħħla f'nofsu (sewwa sew bħal dak li hemm fit-taq- sma tal-mejtin tal-Gwerra. fiċ-Ċimiterju tal-Ħorr, hawn Malta). L-oqbra qegħ- din kollha saff-saff, u minn kull fejn tħares, tarahom wara xulxin. Bejniet- hom imħawwel xitel tal-ward u' nwar minn kull ġens l; jikber fil-Palestina. Ah, jaħasral Il-Mewt, il-Mewtl Meta nkunu żgħażagħ ma naħsbux wisq fi- ha, imma meta nikbru fiż-żmien, dej- jem quddiem għajnejna. Għal hemm aħna, u jeħtieġ li naħsbu fiha, bħal ma naħsbu fuq il-pajjiż li nkunu sejrin fih, biex ma nintilfux fit-triq. Għal taħt it- trab, melal Ma narawx u ma nisimgħux u ma nitkellmux aktar; għal hekk jaq- bel wieħed jagħmel il-ġid fejn. jista', għax ftit snin oħra u jintemm kollox. Bħal ma qal San Ġwann li qal Ġesu darba: ''Waqt li għandkom id-dawl, aħdmu fid-dawll Għax jiġi l-lejl li fih ħadd ma jista' jaħdem. '' Ben Jeħuża. Ġerusalem, — Il-maqbar tal-maqtulin fil-gwerra tal-Palestina fl-1917. Ritratt meħud mill-kittieb. In-niġaħ ma biddu xitara. — (Biex tirnexxi mhux meħtieġ tkun bravu). Biż-żejjed li jkollok xi ħadd qawwi biex jitfgħek 'il quddiem, bħal ma jiġri bosta drabi. nafuha, Mhux meħtieġ ta' tifsir, għax id-dinja