GĦAD BAQA' X'JINĠABAR FIL-FOLKLOR MALTI il-folklor: Malti: mhuwiex eżawrit daqs kemm jaħsbu xi wħud u, tabilħaqq, għad baqa' x'jinġabar. Fil-ktieb tiegħu il-Folklor Malti , (t- tieni edizzjoni miżjuda) stampat mill- Malta Universitv Press 1975, fil- kapitlu XVI, paġna 142 et seq., Guże Cassar Pullicino, mimli bil-għomor, fil-kitba tiegħu f'dan il-ktieb, jagħtina parir, fost kollox, sabiex noqogħdu għal dawk li huma għajdut il-poplu u għal dak li jintqal, u sabiex niktbuh. F'paġna 151 ta' l- istess ktieb ikompli jħeġġiġna: 4 jeħtieġ l- ewwelnett li ssir midħla sewwa tal-poplu u i jirnexxielek titħabbeb biżżejjed biex tkun tista' tisma' minn fomm il-poplu dak l-għerf li sallum għadu bla miktub, Li kieku kulħadd joqgħod b'għajnejh u widnejh miftuħa kull fejn imur fil-gżejjer tagħna u jniżżel dak li jara u jisma' … Dwar il-furbani Fid- distrett t'isfel. ta' Malta, speċjalment fost il-bdiewa ta' madwar il-bajja ta' Marsaxlokk għad baqa' fil-memorja tagħhom għajdut u rakkonti ta' nżul il-furbani fuq l-art għas- serq ta' ħwejjeġ u ħtif ta' nies. Għalkemm din. il-bajja, għal mijiet ta' snin, kienet imħarsa b'fortizza, bi swar u għassiesa, xorta waħda l-furbani kienu kultant jirnexxilhom jinżlu bil- moħbi sabiex jissakkeġġaw u jaħtfu nies għall-jasar, jitilqu nkiss inkiss u jaħarbu fil-beraħ bla tarf tal-baħar. Ftit li xejn kienu jiġu suspettati, u dawn il- furbani kienu jsalpaw u jbaħħru bil-priża tagħhom lejn il-Barbarija. Baqgħu ġrajjiet u leġġendi msawrin mal-verita tal-ħajja ta' dak iż-żmien, u xi ġrajjiet minnhom għadhom magħrufa bħala 'ta' żmien il- furbani'. F'dak iż-żmien, madwar il-Bajja ta' Marsaxlokk, bini kien hemm ftit li xejn, ħlief għal xi rziezet l- hawn u. l-hinn, xi wħud minnhom iffortifikati għalli jista' jinqala' għal għarrieda, u wieħed għadu jara minn dawn sa llum. Katrina Niftakar xi qraba tiegħi minn dik in-naħa tad- Distrett t-Isfel, jirrakkuntaw li xi ħamsin sena ilu ftit jiem qabel mietet iż-zija Ganna (mart iz- ziju Ganni ħu n-nannu Kola) u li kellha qrib il-mitt sena, bdiet thewden: 'Miskinal Min jaf x'sar minnha Katrinaf' Kienet tirrakkonta li, meta kienet daqsxejn ta' tifla ta' xi għaxar snin, darba waħda filgħodu kmieni telqet bil-mixi miż-Żurrieq ma' Katrina, waħda żagħżugħa ħabiba tal- familja u li kienet ftit snin akbar minnha, sabiex jaraw xi qraba tagħhom f'Birżebbuġa. Dik il- ħabta, madwar ir-Ramla ta' Birżebbuġa u d-daħla. ta' Kalafrana ma kienx hemm bini ħlief ftit irziezet u kemm tara b'għajnejk raba', għelieqi, siġar tal-ħarrub u qasab. Iz-zija kienet tkompli tirrakkonta li, kif waslu qrib ir-ramla, lemħu skuna li minn fuqha niżel gaj ta' baħħara li, malli lemħu lil dawn. iż-żewġ tfajliet, bdew jiġru għal warajhom. Dawn it- tfajliet twerwru għax raw lli kienu furbani, telqu jiġru u nħbew. imma l-furbani bdew ifittxuhom u rnexxielhom jaħtfu lil Katrina, u billi z-zija Ganna kienet moħbija sewwa ma setgħux isibuha għalkemm damu ftit ħin ieħor ifittxuha. Ftit wara l-furbani telqu lura lejn l-iskuna tagħhom iġorru 'l Katrina. L-iskuna salpat u tbiegħdet fil-beraħ tal- baħar bla ma ħadd. biss induna x'kien qed jiġril Imbilli:— dan il-każ ġie rrappurtat lill-kuntistabbli taż-Żurrieql Bħas-soltu kien tniżżel rapport fl- 'Okkorrenzi tal-pulizija' — tad- distrett, saru t-tfittxijiet, imma kien kollu għalxejn. Kien forsi t-thewdin ta' ziti, jew kienet waħda minn dawk l-għajdut dwar il-furbani7 Kif ġa għedt, l-istejjer kienu ħafna. 'Miskinal Min jaf x'sar minnha Katrini' baqgħet thewden iz- zija Ġanna, qabel ma għalqet għajnejha għal dejjem. Imma baqgħet tiftakar f'dik il- ġrajja kerha ta' tfulitha anke wara dak iż-żmien. kollu. Kienet ġrajja li sseħħ darba kultant u bħala baqgħu leġġendi fil-folklor tagħna. Għalxejn il-poplu ta' dawk l- inħawi, u magħhom kienu ġew oħrajn miż-Żurrieq, ħarġu jfittxu lil Katrina, imma Katrina għebet u baqgħet ma nstabetx misruqa mill-furbani li, sa ftit aktar minn mitt sena ilu kien għad kellhom liberta, mingħajr ħadd ma jżommhom Ili jinżlu f'dik il-bajja; u l-leġġendi baqgħul Għal ħafna nies għad baqa' leġġendi ta' furbani kif ukoll rakkonti ta' ġrajjiet aktar qodma li baqgħu jingħadu madwar dik il-bajja ta' Marsaxlokk, li sa ftit snin ilu kienet għadha miftuħa u esposta għat-traffikar illegali Għar Ħasan Domt ħafna sa ma rnexxieli biex wieħed bidwi minn Bengħisa jtarrafli xi ħaġa ta' folklor minn dak li kien għadu jiftakar. Kien bin ir- raba' joqgħod f'razzett antik xi ftit maqtugħ. Kien bniedem mistħi u sensittiv. Xi ftit snin ilu kien qalli li baqa' jiftakar xi strofi ta' għanja li kien sema' fi tfulitu. Għar Ħasan hu magħruf ħafna bħala post ta' attrazzjoni turistika f'dik in- naħa ta' Malta mimlija leġġendi u rakkonti ta' furbani, imdawwar b'atmosfera ta' sibi. Manwel Grixti (1936-2003) kien baqa' jiftakar dawn il-ftit strofi minn għanja li forsi kienet itwal; forsi wkoll kienet 'għanja tal-fatt' marbuta mal-leġġenda ta' Għar Ħasan, u Manwel kien joqgħod fil-qrib ta' l-għar: Għar Ħasan Din għanja tislet il-ħniena, Dwar tfajliet tant imsejknin, Waqt li kienu jaħdmu r-raba' Għal għarrieda misruqin. Kien jisraqhom mill-għelieqi Ta' l-inħawi ta' Ħal Far, Mill-irdum kien iniżżilhom U jaħbihom ġewwa l-għar. L-ommijiet jibku l-uliedhom Għaliex dawna ma nstabux, U l-irġiel għalxejn ifittxu Għax x'sar minnhom ma jafux. Kien jonsobhom u jisraghom U jaħbihom f'Għar Ħasan, Jeħodhom lejn Barbarija Għotja għall-ħarem tas-Sultan. Razzett iffortifikat, Bur Cassar Triq il-Kartaġiniżi, Birżebbuġa 13 Dan Ħasan kien furban aħrax, Kellu qilla ta' għafrid, 'Ma tagħna sabulu rkaptu Ma ħallewhx jagħmel li jrid. Dawn huma l-ħames strofi li baqa' jiftakar Manwel mill-għanja li kien sema' fi tfulitu, imma ma qallix min kien l-għannej u lanqas il-post fejn kien semagħha.