ID-DWELL F'MALTA FI ŻMIEN L-INGLIŻI (Jaqbad mal-faċċ. 65 fil-Għadd ta' qabel) Wara dan id-dwell, insibu msemmi dwell ieħor: fil- Folju Malti Mediterraneo ta' l-1842, dwell li sar fl-1813 bejn John Williams, Messman tal-Ġifen tal-Gwerra Ingliż Regulus, u. wiefied ieħor jismu Morton. Dawn kellhom xi jgħidu bejniethom, fejn wara li għajru ħafna lil xulxin, spiċċaw biex ftiehmu li għandhom jiddwellaw. Iltaqgħu fil-jum miftiehem 'il barra mill-Belt, fir-raba', mgħejuna minn par- .rin wieħed, u qatgħu li għandhom jibqgħu jiddwellaw sal- mewt, inkella sa kemm il- -parrin li kellhom magħhom jid- hirlu li huwa biż-żejjed, billi jitfa' l-kappell tiegħu fl-art. Ħadu l-pistoli f'idejhom u, mas-sinjal tal-parrin, bdew jis- paraw għal xulxin; iżda, wara li ħlew il-balal li kellhom fil-pistoli, bla ħadd minnhom ma ġie midrub, u balal aktar ma kellhomx, waqfu mid-dwell. Il-parrin tagħhom riedhom li jissuktaw jiddwellaw, għax qallhom li għadhom ma sfewx ġiehhom, u wiegħdhom li jmur il-Belt u jġibilhom il- . balal huwa. John Williams u Morton qagħdu għalli qallhom il- -parrin, u dan telaq. malajr lejn il-Belt, xtara l-balal, u reġa' lura fejn sħabu. Dawn imlew mill-ġdid il-pistoli, marru qagħdu f'posthom, u mas-sinjal tal-parrin, sparaw għal xulxin, fejn Morton baqa' mejjet: John Williams ġie arrestat u mixli fuq qtil fi dwell. Iżda, wara ħames xhur li dam isir il-proċess tiegħu, in- baglħitet talba lill-Gvernatur, Sir F. Maitland, u dan, wara li tkellem mat-tliet imħallfin tal-Qorti tal-Kriminal, bla ma qagħad jaħseb li l-proċess għadu sejjer u l-anqas qagħad jistenna li jinqata', ġiegħel li Williams jiġi malajr mib- għut 'il barra. Lill-parrin li ħa sehem f'dan id-dwell, ma għamlulu xejn, l-anqas biss arrestawh; iżda mhux hekk ġara lill-parrin li ħa' sehem fid-dwell li sar fl-1842, għax lil dan il-parrin arrestawh flimkien ma' min iddwella u bħala sieħeb fi dwell. Dan id-dwell kien hekk; Fl-aħħar lejla tal-Karnival ta'l-1842, (dik is-sena ħabtet fit-8 ta' Frar), xi wħud minn tal-familja ta' John Levick (1) kienu qegħdin iduru weħidhom fil-Pjazza. Xi erba' jew fiames fizzjali Ingliżi, għamlu għalihom, u bdew jitfulhom il-perlini fuq wiċċhom. Għal l-ewwel, dawn, ma ħabblux moħhom għal dak it-tfigħ, iżda meta l-fizzjali jssuktaw jitfgħulhom li, saħansitra, tefgħulhom sa ġo għonqhom ukoll, bdew jitwarrbu minnhom. Fil-ħin xi ħbieb tagħhom marru jsejħu lil missierhom mill-każin. Dan mar ħidejhom u wara li qallhom biex jieħdu ftit tas-sabar, baqa' sejjer bihom lejn id-dar. Meta Levick u niesu waslu fi Strada Rjali, minkeb ma' Strada Mezzodi, jarġgħu jsibuhom ma' wiċċhom u bdew mill-ġdid jagħtuhom fastidju. Wieħed minnhom (Septimus Adams) wasal sa jdaħħal idu f'ħobb tifla minn ta' Levick biex jitfgħalha l-perlini. Leviek imbuttah l-ura u qallu: ''il-għala għamilt hekk lil bintif' Adams refa' l-bastun u waħħal daqqa bih fuq ras Levick li tajjarlu l-kappell minn rasu. Leviek u martu qabdu l-bastun ta' Adams biex ma jerġax ixejjer bih, u t-tfal ta' Leviek bdew jixhru u jibku; inbagħad, fil-ħin li ntferqu minn xulxin, Levick ta' ismu lil wieħed mill-fizzjali l-oħra li ġew biex iferrquhom u talbu jgħidlu x'jismu sieħbu (għal Adams). Il-fizzjal wie- ġbu li huwa jismu Barlev, u l-għada jkollu isem sieħbu. Malli nfirdu minn xulxin, Leviek baqa' sejjer ma' niesu lejn daru, u nbagħad reġa' ħareġ wafidu jfittex lill-ħabib tiegħu Toni Mattei, Tenent fir-Riġment tal-Maltin, biex igħarrfu billi ġralu u jitolbu jmur il-Kwartier tal-Furjana, ħalli jsib lil dak il-fizzjal li nsolenta lil bintu u jitolbu sodisfazzjon għalih; iżda, billi 'l Mattei ma sabux, reġa' lura lejn daru. Septimus Adams (Tenent fir-Riġment Connought Rangers) baqa' sejjer lejn il-Kwartier flimkien ma' sħabu. Fit-triq qal lil sħabu li fit-taqbida li kellu ma' Leviek, qala' daġqa fuq xofftu, u saqsihom x'jidhirlhom li għandu jagħmel. Sħabu qalulu, li aħjar jitkellem ma' l-Kaptan Jeffries, il- Fizzjal anzjan tar-Riġment tagħhom. (1); John Levick, Ingliż, kien ilu hawn Malta mal-20 sena flimkien mal- familja kħira li kellu. Għal l-ewwel kien Tenent f'Riġmeut tal-Fanterija; kien ukoll fid-Dipartiment tas-Segretarju Militari hawn Malta, u bħala Aj- jutant fir-Riġment Malti. Inbgħad ġie magħmul Kaptan fir-Riġment East Lancashire, minn fejn irtira bil-pensjoni. iċi Hekk għamel Adams. Mar sab lil Jeffries, u fehmu kollox fuq il-ġlieda li kellu. Jeffries sejjaħ lill Bavlev, talbu biex igħidlu fejn joqgħod Leviek, kitiblu biljett u bagħathulu. F'dal-biljett, Jeffries, talbu jgħidlu xħin jistgħu jiltaqgħu għada fil-għodu, għax għandu xi jgħidlu għat-Tenent Adams, fuq li kien sawtu fi Strada Rjali. Leviek wasallu l-biljett dak inhar fil-għaxija, u l-għada fil-għodu sab lit-Tenent Toni Mattei u talbu biex imurlu bit- tweġiba għand Jeffries. Bagħat igħidlu li kien bil-ħsieb li jitħallas minn dak l-insult li għamlulu f'waħda minn uliedu, u ried illi Adams, jitlob maħfra ta' kull ma għa- mel. Bagħat igħidlu wkoll, li mhux tas-sew li sawwat lil Adams, iżda nbuttah biss bil-herra. Leviek falla f'idejn Mattei, li kif jagħmel huwa f'din il-biċċa, ikunu kollox sewwa. Mattei mar u ltaqa' ma' Jeffries, u wara li tkellmu fiimkien fuq il-ġlieda, mar hit-tweġiba għand Levick, li ma sata' jagħmel xejn biex isewwi l-biċċa, għax il-Kaptan Jeffries baqa' jrid bil-fors li l-biċċa tispiċċa bi dwell. Mattei ukoll ried id-dwell, la darba ma ġietx mitluba l-ebda maħfra talli kien sar, Ftiehmu li d-dwell kellu jsir dak inhar stess, f'nofs inhar, wara r-Rikażli. John Leviek u l-parrin tiegħu, it-Tenent Mattei iltaqgħu mat-Tenent Septimus Adams u l-parrin tiegħu il-Kaptan Jetfries, f'nofs inhar sewwa tad-9 ta' Frar 1842, wara r-Rikażli, in-naħa ta' Wied Għammieq. Magħhom kien hemm ukoll l-Assistent Tabib tar-Riġment Connought Kangers, Dr. Crosse, mitlub minn Jeffries biex ikun fejn isir id-dwell għal dak li jista jinqala. Billi ftiehmu li Jeffries għandu jagħmel is-sinjal hiex jibda d-dwell, dan beda jqis l-art bil-passi, u qies minn tnax sa tlittax-il pass tul. Imbagħad Adams u Leviek marru qagħdu fi truf dawn il-passi, quddiem xulxin u kif kienu hekk imhejjija, qabeż Leviek u qal: ''jekk minn dil-laqgħa tinqala' xi ħaġa kerha, din tkun ħitija li missier ta' ħdax l-ulied jiġi fil-għali'. Iżda Jeffries wieġeb u qal: 'nittama li ma tiġri l-ebda ħsara'. Inbagħad, kif Levick u Adams kienu quddiem xulxin bil-pistoli f'idejhom, Jeffries qallhom : Sinjuri, kunu lesti—wieħed, tnejn, tlieta, għamlu i-nar. Walida. mill-pistoli ħadet in-nar, iżda l-oħra, ta' Adams, ma ħaditx; b'dan kollu Adams, ma ġiex milqut. Adams baqa' fejn kien u Leviek mar fuq il-parrin tiegħu Mattei, u talbu biex igħid lil Jeffries ħalli jaraw isewwux dil-biċċa b'kull għamla ta' ġieh. Mattei mar fuq Jeffries u qallu, li l-biċċa ta' l-insult issewwiet la darba sparaw għal xulxin; iżda Jeffries ried jissokta u qal, li kemm- il darba ma jissuktawx id-dwell imur igħid li huma żewġt iġwejjef. Għal dan il-kliem, Leviek qal lil Mattei biex jarġa' jikkarga l-pistola mill-ġdid u reġa' mar qagħad biswit Adams. U, malli Jeffries għamel is-sinjal, ġibdu għal xulxin. Did-darba iż-żewġ pistoli ħadu n-nar: iżda Leviek baqa' meħlus u Adams ġie milqut fi driegħu, ġie malajr im- dewwi u nfaxxat mit-Tabib Crosse. Leviek u Mattei baqgħu għal xi lin fejn sar id-dwell biex jatu l-għajnuna li tkun tinħtieġ, u nbagħad, wara li urew il-għali tagħħom għal li ġara', telqu lejn l-Irnella u minn hemm baqgħu sejrin għall-Belt. Qabel telqu minn fejn sħabhom, Leviek dar fnq Adams u qallu: li hu (Leviek) ma kellu ebda ħitija milli ġara. Adams, il-Kaptan Jeffries u t-tabib Crosse, baqgħu sejrin fil-Forti Rikażli, minn fejn bagħtu jfittxu l-Belt lit-tabib Connel, jew lil Pavnter, u dawn ġew it-tnejn u dewwew lil Adams. Imbagħad ħaduh fuq dgħajsa, niżżluh il-Kurċifiss, u baqgħu sejrin bih lejn il-Kwartier tal-Furjana, fejn ġie mqiegħed fuq sodda biex jistrieħ. Iżda l-għada, fis-sebgħa ta' fil-għaxija, Adams miet, għax il-balla, minn driegħu, baqgħet dieħla 'l ġewwa, u nifditlu fwiedu. Ix-xniegħa ta' dana d-dwell li sar, xterdet f'leħħa ta' berqa ma' kullimkien, u, wara ftit taż-żmien, Leviek u Mattei ġew arrestati. Lil Jeffries ma arrestawhx, għax laħaq ħarab u siefer (jew ħallewh jaħrab) ftit tal-ħin qabel ma ħareġ l-arrest għalih. Lit-tabib Grosse tawh il-Proklama, ta' l-Im- punità, biex jixhed sewwa u jgħid il-biċċa kollha tad-dwell kif kienet. Leviek u Mattei għaddew Ġuri fil-15 ta' Marzu 1842, fejn l-ewwel wieħed ġie mixli li qatel lil Septimus Adams, u l-ieħor bħala sieħeb fil-qtil, billi għamilha ta' parrin fid-dwell, u għalhekk intalbet il-mewt minnhom fuq il-paragrafu 21 u 22 tal-Libro V, Cap. IV tad-dritt Muniċipali; Leviek id- defendieh Dr. Griffiths, Mattei iddefendieh Dr. Mariani. L Il-Ġuri tagħhom dam sejjer tlitt ijiem, u l-Gurati (kif igħid Folju ta' dak iż-żmien) billi l-provi li tawhom dehrul- hom li mhumiex biżżejjed biex iwaħħluhom, ħarġuhom il- koll, m'humiex ħatja. ' Il-verdett tal-Ġurati ġie milqugħ b'agħjàt ta' ferħ u ċapċip kbir, mhux biss min-nies li kien hemm fis-sala tal- Ġuri, iżda wkoll minn dawk li kienu fit-taraġ tal-Qorti u fit-toroq ta' ma' dwarha, li kienu maħnuqa b'kotra kbira ta' nies jistennew it-tmiem ta' dal-Ġuri. Kull ma ġibna fuq dan id-dwell ħadnieh mill-Ġuri li sar u milli Mattei u Leviek kitbu wara. Mattei kiteb ukoll, li wara xi żmien siefer bil-leave, u kif kien Ruma ltaqa' ma' Kaptan Jetfries, fejn dan, wara li għaraf kif kien baqa' l-Ġuri, wera l-għali tiegħu lil Mattei fuq li huwa (Jeffries) kien il-ħtija ' tal-mewt. ta' Septimus Adams, għax li sama' minn Mattei kieku Adams ma ġralu xejn. Iżda, għalkemm Mattei u Levick ma weħlu xejn, dil- biċċa tal-Ġuri tagħhom għamlet ħoss hekk kbir li tefgħet biża' kbir f'Artna, billi kullħadd intebah li l-Ħaqq irid jagħmel tiegħu ma' min jikser il-Liġi ta' fuq id-dwell; u għalhekk, mill-1842 'il hawn, ħadd aktar ma ttarraf jiddwella. Ġużċ Gatt