USURE AZZJONI AL: L-GRIEGI Noel Muscat OFM l-kwestjoni tal-Postijiet Qaddisa, li baqgħet qatt ma ssolviet għal kollox, hi waħda taħraq u kkumplikata. L-għarfien tal-ġrajjiet storiċi li wasslu biex fis-sena 1860 l-imperu Ottoman Tork jimponi fuq il-Knejjes Insara ta' l-Art Imqaddsa li eStatus Quox, applikabbli għall- qagħda tat-tliet komunitajiet Griega Orotodossa, Latina Kattolika, u Armena Ortodossa fl-1757, għadu sallum liġi li torbot lil dawn il-komunitajiet Insara li huma proprjetarji u li juffiċjaw il-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalemm, il-Bażilika tan-Natività f'Betleħem, u L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2009 e 5 Dħul għall-Qabar tal- Madonna fil-Wied ta' Ġosafat l-Qabar tal-Madonna fil-Wied ta' Ġosafat. Fl-artiklu dwar ir-rewwixta li qamet kontra l-Franġiskani f'Ġerusalemm fl-1746, rajna kif il-Griegi Ortodossi kienu strumentali biex ikebbsu l-mibegħda tal-Musulmani Torok kontra l-Franġiskani. Il-problemi bejn il-Griegi Ortodossi u l-Franġiskani, rappreżentanti tal-Knisja Kattolika fil-Palestina, mhux biss ma naqsux, imma laħqu livelli allarmanti ta' tensjoni fis- sena 1757, li timmarka paġna ta' mistħija fir-relazzjonijiet bejn il-Knejjes Insara u turi l-korruzzjoni sfaċċata ta' l-Imperu Ottoman li kien jaħkem il-Palestina. Mhux biss, imma din il-qagħda inġusta baqgħet qatt ma ssolviet minn ebda gvern li ħakem fl-Art 6 4 L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2009 Imqaddsa, la mill-Ingliżi waqt il-Mandat Brittanniku (1917- 1947), la mir-Renju Ħaxemita tal-Ġordanja li taħtu kienu jaqgħu Ġerusalemm il-qadima u Betleħem (1947-1967), la mill-Istat ta' Israel, li okkupa Ġerusalemm il-qadima u Betleħem fl-1967, u lanqas mill- Awtorità Palestinjana, li llum għandha ġurisdizzjoni politika fuq Betleħem. Fit-18 ta' Frar 1757, Patri Giuseppe da Bergamo, sagristan fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, kien jinsab fuq il-korniċun tal- koppla kbira jew xAnàstasisx, li ddawwar l-Edikola tal-Qabar ta' Kristu, inaddaf xi kwadri, meta waqa' għal isfel u qasam il-qorriegħa ta' rasu ma' l-art u baqa' mejjet. Malli l-Griegi Orotodossi ntebħu x'ġara bdew jakkużaw lill-Franġiskani li kienu qatlu lil Patri Giuseppe da Bergamo. Ġew il-pulizija Torok biex jagħmlu inkjesta u talbu l-ħlas ta' 3933 epjastriv mill- Franġiskani. Sadanittant il-Franġiskani kienu proprjetarji tal-Qabar tal- Madonna fil-Wied ta' Ġosafat, li minnu kien fadal il-kripta Kruċjata li fiha tinżel permezz ta' ħafna turġien fil-qiegħ tal- wied fejn hemm il-Qabar vojt tal-Verġni Marija. Fid-9 ta' Ottubru 1756 huma qalgħu l-permess li jsewwu s-saqaf permezz ta' efirmamx minn Kostantinopli li qamilhom 29050 epjastriv. Il-pretensjonijiet tal-Griegi Ortodossi fuq il-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu u l-Bażilika ta' Betleħem, u fuq il-Qabar tal-Madonna, komplew dejjem jikbru, sa ma laħqu l-quċċata tagħhom fir-rewwixta ta' Ħadd il-Palm 1757. Is-superjur Grieg Ortodoss tal-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu kien jismu Sofronio, u kien hu flimkien mad-edragomannov tal-Griegi, li kien ukoll raħeb jismu Anania, li kienu sawtu lis-sagristan Franġiskan ftit żmien qabel, u kienu ġew ikkundannati għall-eżilju mill- qorti ta' Kostantinopli, għax kienu jħawdu l-paċi pubblika. Imma mbagħad baqgħu fejn kienu wara li l-Knisja Griega Ortodossa xaħħmet lill- imħallfin bil-flus. L-ewwel inkwiet qam f'Marzu 1757, waqt li l-Franġiskani kienu qed jippruvaw isewwu l-bejt tal-kripta tal-Qabar tal-Madonna. Huma ġew Il-faċċata tal-Qabar tal- Madonna fil-Wied ta' Ġosafat L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2009 e 7 attakkati mill-Griegi, u kellhom jaħarbu Fra Giovanni Ribera u t-Turkomanni li kienu qed isewwu s-soqfa. Talli ndaħlet il-pulizija l-Franġiskani kellhom iħallsu 3500 epjastriv. Fit-2 ta' April 1757, li kien Ħadd il-Palm, il-Griegi Ortodossi ftiehmu li jagħmlu usurpazzjoni organizzata tat-tliet santwarji li riedu jaħkmu taħt idejhom b'kull mod, jiġifieri l-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, il-Bażilika ta' Betleħem, u l-Qabar tal- Madonna. Mill-kronaki ta' l-epoka jirriżulta li f'dak il-lejl tifel Grieg Ortodoss ħall il-ħabel ta' lampier tal-Franġiskani, u dan waqa u tfarrak ma' l-art. Kienet azzjoni li forsi ma kellha l-ebda intenzjoni ta' ħażen ħlief li kien għemil ta' tifel imqareb, imma fit-tensjoni qawwija li kienet issaltan bejn il- komunitajiet Insara kienet qatra 8 $ L-ART IMQADDSA $$ APRIL- ĠUNJU 2009 ilma li ferrgħet il-ġarra. Qamet ġlieda sħiħa li fiha l-Franġiskani urew l-oppożizzjoni tagħhom, u l-Griegi Ortodossi irrispondew bi vjolenza liema bħalha, u bdew ifarrku kull ma sabu li hu tal-Franġiskani fil-Bażilika tal- Qabar ta' Kristu. Il-Franġiskani, li ntebħu bil- periklu ta' azzjonijiet simili għad-drittijiet tal-Knisja Kattolika fl-Art Imqaddsa, bagħtu rapport dettaljat ta' dak li ġara fil-lejl ta' Ħadd il-Palm lill-Papa Benedittu XIV; lill- Kardinal Ferroni, Protettur ta' l-Art Imqaddsa; lill-Ministru Ġeneral ta' l-Ordni, Patri Clemente Guignoni OFM; lir- Re ta' Spanja; lill-Imperatur Awstro-Ungariku; lir-Re ta' Franza, Protettur ta' l-Art Imqaddsa; lir-Re ta' Napli u Sqallija; lir-Repubblika ta' Genova; lill-Eminentissimu Gran Mastru ta' Malta Emmanuel Pinto de Fonseca. Il-Franġiskani urewhom kif huma lkoll ġew insulentati bl-aġir tal-Griegi Ortodossi, li kienu għamlu ħsarat konsiderevoli lil diversi għotjiet li dawn is-sovrani kienu offrew lill-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Biex issir verifika ta' dak li ġara wasal f'Ġerusalemm il- Baxà ta' Damasku. Il-Griegi Ortodossi mill-ewwel ippruvaw jikkonvinċuh li l-inkwiet kienu bdewh il-Franġiskani, u li huma riedu jkissru dik il-knisja li l-Griegi kienu jqisuha bħala tagħhom b'mod esklusiv. Il- Franġiskani kellhom iħallsu 25894 epjastriv tal-proċessi legali, imma l-Griegi Ortodossi xaħħmu lill-imħallfin b'ħafna flus u rebħu l-kawża. Fit-22 ta' Settembru 1757 wasal minn Kostantinopli d-edragomannov Grieg Anania, li kien mar biex iġib miegħu firmanv kontra l-Franġiskani, ħalli bih il-Griegi jieħdu pussess assolut u esklusiv tal-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu, tal-Bażilika ta' Betleħem, u tal-Qabar tal- Madonna. Minn relazzjoni miktuba mill- Franġiskani f'dak iż-żmien, jirriżulta li l-Griegi Ortodossi kienu ħallsu 500 elf qpjastriv lis-xSublime Portav Ottomana f'Kostantinopli, biex akkwistaw dan il-efirmanv ta' l-1757, wara li ppreżentaw dokumenti foloz li bihom riedu jippruvaw li huma kienu proprjetarji assoluti tal- Postijiet Qaddisa ħafna qabel ma daħlu l-Latini fil-Palestina. B'hekk il-Griegi Ortodossi rnexxielhom jakkwistaw bil- qerq il-pussess tal-Bażilika tan-Natività f'Betleħem, ta' l-Edikola tal-Qabar ta' Kristu, tal-Kalvarju u tal-Blata ta' l-Unzjoni fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalemm, u tal- kripta tal-Qabar tal-Madonna fil-Wied ta' Ġosafat, u ħallew lill-Franġiskani biss parti mill- Kalvarju u l-kappella li fiha kienu jitolbu bil-lejl (illum il- kappella tas-Sagrament). Mhux biss il-Griegi Ortodossi rnexxielhom jakkwistaw privileġġi fuq il-Latini, imma talli ġiet l-ordni li l-Franġiskani fil-kunvent ta' San Salvatur ma setgħux ikunu aktar minn 32 patri. Dan kien ifisser li ma kinux jistgħu iżjed ilaħħqu mas-servizzi liturġiċi bi nhar u bil-lejl fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu. B'xorti tajba għall- Franġiskani l-Baxà ta' Damasku kien mar pellegrinaġġ fil-Mekka u l-imħallef mibgħut minn Kostantinopli, li kellu jaqta' s-sentenza wara l-qari tal- qfirmanv tas-Sultan, kien miet. Fl-aħħar, fit-22 ta' Novembru 1757, wasal Ġerusalemm l-imħallef ġdid mibgħut minn Kostantinopli biex jaqta' l-kawża. Il-Griegi Ortodossi mill-ewwel daru miegħu, biex jippruvaw jikkonvinċuh jagħti l-privileġġi lilhom. L-imħallef mar joqgħod fid-dar privata tas-superjur tal-monaċi Griegi, Sofronio. Fis-26 ta' Novembru l-Griegi rnexxielhom jikkonvinċu lill- imħallef biex jaqra uffiċjalment il-kfirmam tas-Sultan. Għal- laqgħa nġabru l-kapijiet kollha. Meta waslu l-Franġiskani sabu miġburin għadd kbir ta' monaċi Griegi Ortodossi, u magħhom xi Armeni Ortodossi, li wkoll kienu sofrew l-inġustizzja għax il-Griegi riedu jusurpawlhom tliet monasteri f'Ġerusalemm. Imma wara li nġabar kulħadd ġiet kontrordni biex kulħadd imur lura fil-kunvent tiegħu. Il- Franġiskani u l-Armeni obdew, imma l-Griegi għamlu storbju sħiħ bil-protesti tagħhom. Wara ftit ġranet il-Griegi rnexxielhom ixaħħmu lill- imħallef bil-flus, u dan ordna li fit-3 ta' Diċembru jinġabar kulħadd mill-ġdid biex jinqara uffiċjalment il-efirmam tas-Sultan. Il-kontenuti tal- cfirmam kienu għal kollox inġusti, kif naraw aktar 'l isfel meta nagħtu l-lista tal- konċessjonijiet mogħtijin lill-Griegi. Fis-6 ta' Diċembru l-imħallef ordna lill-Franġiskani li jagħtu lill-Griegi l-imfietaħ L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2009 e 9 Il-Blata ta' l-Unzjoni tal-kripta tal-Qabar tal- Madonna fil-Wied ta' Ġosafat. Issa l-Franġiskani kienu qed jistennew li jkollhom ukoll iħallu l-Bażilika tan-Natività f'Betleħem. Fl-istess ġurnata, iżda, il- Patri Kustodju rċieva l-aħbar minn Damasku li kien miet is-Sultan. Skopra wkoll li l-imħallef diġà kien jaf bil-mewt tas-Sultan fil-5 ta' Diċembru, jiġifieri jum qabel ma qara uffiċjalment il-kfirmanv. Mhux biss, imma talli ġie magħruf li l-ambaxxatur ta' Franza quddiem is-cSublime Portax, De Vergennes, kien akkwista qfirmanv ieħor mis-Sultan, li fih ġie ddikjarat li l-Franġiskani ma kellhomx jitilfu l-privileġġi li kellhom minn żminijiet qodma fis-Santwarji msemmijin. Għalkemm saru diversi petizzjonijiet lill-imħallef biex iwaqqaf il-proċedura ta' konsenji ta' Santwarji lill- Griegi, dan ma tax kas u baqa' għaddej. Fit-12 ta' Diċembru 1757 il-Franġiskani f'Betleħem 10 e L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2009 irċevew l-ordni li jgħaddu l-imfietaħ tal-Bażilika tan- Natività lis-Superjur tal-monaċi Griegi Ortodossi. Imma l-Franġiskani wieġbu li huma kienu obbligati jobdu lill- awtoritajiet Ottomani, li kienu l-proprjetarji tas-Santwarji, u li għalhekk l-imfietaħ kienu lesti li jgħadduhom lilhom u mhux lill-Griegi. B'hekk l-imħallef kellu jaċċetta li jirċievi hu l-imfietaħ tal-Bażilika ta' Betleħem, u jgħaddihom hu lill-Griegi, li ħadu f'idejhom il-Bażilika b'mod inġust wara li l-Franġiskani kienu xtrawha 'somom kbar ta' flus fl-1690, fi żmien meta t-Torok Ottomani kienu jbigħu s-Santwarji bl- irkant lil min joffri l-aktar flusl Il-kontenuti tal-cfirmanv ta' l-1757 Il-kfirmanv hu dokument tas- Sultan Osman III, indirizzat lill-imħallef ta' Ġerusalemm, u li ntbagħat lejn nofs Awwissu 1757, favur il-pretensjonijiet tal-Griegi Ortodossi quddiem is-xSublime Portav ta' Kostantinopli. Il-qfirmanx jgħid li, sa minn żmien il-Kaliff Omar al-Khattab (638), u minn żmien is-Sultan Selim Khan (1517), il-Griegi Ortodossi kienu akkwistaw id-dritt li juffiċjaw fil-knisja tal- Qamamċ (Bażilika tal-Qabar ta' Kristu). L-istudjuż Girolamo Golubovich jipprova li din il- pretensjoni ta' dokumenti favur il-Griegi hi għal kollox falza, u li l-Griegi kienu iffalsifikaw dokumenti estoriċiv, biex jippruvaw li huma biss kellhom id-drittijiet fuq il-Postijiet Wara introduzzjoni storika twila, mimlija inkorrettezzi storiċi, il-kfirmam jagħti l-lista ta' konċessjonijiet mogħtijin lill-Griegi Ortodossi. 1) Il-Blata ta' l-Unzjoni, li kienet iġġib fuqha l-istemma Franġiskana (prova ta' proprjetà tal-Franġiskani), kellha issa sservi ta' post ta' kult ukoll għall-Griegi. Il- Franki (Franġiskani) u l-Griegi kellhom iqiegħdu l-istess numru ta' kandelabri fuq kull naħa tal-Blata ta' l-Unzjoni. 2) L-Edikola tal-Qabar ta' Isa (Ġesu) fiċ-ċentru tal-Bażilika kellha tkun post li fih juffiċjaw kemm il-Franġiskani kif ukoll il-Griegi. Imma billi l-Franġiskani kienu akkwistaw id-dritt li jsewwu l-koppla kbira tal-Bażilika (eAnastasisv) fl-1719, il-Griegi ippretendew li, jekk isiru ħsarat fuq il- koppla ċkejkna ta' l-Edikola, huma issa kellhom id-dritt li jirrestawrawha. Issa l-Edikola kienet reġgħet inbniet mill- Franġiskani fi żmien li kien Kustodju Patri Bonifacio da Ragusa (1555). 3) L-arkati tal-Kalvarju kellhom issa jinqasmu tnejn għall- Griegi (l-altar tal-post li fuqu miet Ġest) u tnejn għal-Latini (l-altar tal-Kurċifissjoni). Il- Franġiskani tilfu kull dritt li juffiċjaw fil-post li fih miet Ġest. 4) Is-7 xArkati tal-Verġniv fis-sular ta' fuq kellhom jibqgħu post ta' abitazzjoni għall-Franġiskani, imma fil- Bażilika l-Griegi kellhom dritt jgħaddu minn taħthom fil-purċissjonijiet. Il-efirmamv jhedded lill-Franġiskani b'kastigi jekk jixħtu ġebel u trab fuq il-Griegi meta jkunu għaddejjin f'din iż-żona tal-Bażilika (akkuża falza li kienu għamlu l-Griegi kontra l-Franġiskani biex jippruvaw jakkwistaw is-sular ta' fuq)l 5) Il-Bażilika tan-Natività f'Betleħem kellha tgħaddi kollha għall-użu tal-Griegi, għax dawn kellhom drittijiet esklusivi fiha sa mill-qedem. Fil-fatt, is-Sultan Murad IV kien tahielhom fl-1637, imma qabel kienet tal-Franġiskani, u fl-1690 il-Franġiskani kienu reġgħu akkwistawha lura wara li ħallsu flejjes kbar. 6) Il-Grotta tan-Natività kellha issa tiġi uffiċjata mill-Griegi Ortodossi u mhux biss mil- Latini, u l-Franġiskani kellhom jagħtu muftieħ ġdid tal-Grotta lill-Patrijarka Grieg u lill- monaċi tiegħu. 7) Il-Qabar tal-Madonna ġie ddikjarat li jappartjeni lill-Griegi u mhux lil-Latini. Għaldaqstant ir-restawri u l-uffiċjatura tiegħu kellhom isiru privileġġ tal-Griegi Ortodossi. Il-ġrajjiet ta' Ħadd il-Palm 1757 kienu għaldaqstant għall- Franġiskani okkażjoni li fiha tilfu ħafna mid-drittijiet li huma kellhom fuq il-Postijiet Qaddisa. Il-fatt li l-Franġiskani baqgħu preżenti fil-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu u li baqgħu juffiċjaw fil-Grotta tan-Natività f'Betleħem, wara li tilfu l-użu tal-Bażilika, hu fil-fatt miraklu ta' l-istorja. Sfortunatament il-Franġiskani tilfu kull dritt fuq il-Qabar tal-Madonna, li sallum il-ġurnata għadu f'idejn il-Griegi Ortodossi. L-Edikola tal-Qabar L-ART IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2009 $e 11 Sadanittant fis-26 ta' Lulju 1758 wasal Kostantinopli Fra Giovanni Rivera, li bl- għajnuna ta' l-ambaxxatur Franċiż quddiem is- eSublime Portav, De Vergennes, ippreżenta l-każ ta' inġustizzja li saret mal-Franġiskani min-naħa tal-Griegi Ortodossi, li usurpaw Santwarji li kienu ilhom żmien twil f'idejn il- Franġiskani billi iffalsifikaw dokumenti li bihom riedu jinsistu li dawn is-Santwarji kienu tagħhom fi żminijiet bikrija. Imma minkejja dawn il-protesti kollha l-Griegi baqgħu minn fuq fil-kwestjoni. Fid-9 ta' Ottubru 1758 wasal il-Kummissarju tas-Sultan f'Ġerusalemm. Dan sejjaħ lill-Prokuratur tal-Franġiskani, li sab quddiemu l-Qadi u l-kapijiet politiċi. Inqara mill-ġdid il-kfirmanv ta' l-1757, favorevoli għall- Griegi. Mhux biss, imma talli żdiedu xi piżijiet fuq il-Franġiskani, fosthom li fl- Edikola tal-Qabar ta' Kristu l-Griegi dejjem kellhom permess li jkun hemm wieħed minnhom għassa, li l-Franġiskani kellhom ineħħu l-ħabel u t-tarjola li bihom kienu jtellgħu dak li jkollhom bżonn mill-kArki tal-Verġniv fil-Bażilika għall-gallerija ta' fuq fejn kienu jgħixu. Fil-15 ta' Ottubru 1758 il-Prokuratur issejjaħ biex jassisti għall-konsenja uffiċjali tal-Qabar tal- Madonna lill-Griegi Ortodossi, li setgħu juffiċjawh flimkien ma' l-Armeni Ortodossi. Fid- 19 ta' Ottubru mbagħad kien imiss il-konsenja tal-Bażilika tan-Natività f'Betleħem. Il-Griegi Ortodossi ngħataw il- pussess tal-Bażilika. Lill- Franġiskani ordnawlhom ineħħu t-tiżjin liturġiku Latin minn fuq l-altar tan-Natività fil-Grotta. Saħansitra l-qerq tas- Superjur Grieg Anania wasslu biex jitlob li titneħħa l-istilla tal-fidda fuq il- post tat-twelid tal-Mulej, li fiha l-kliem Latini kHic de Virgine Maria lesus Christus natus est 17179, imma dan il-permess ma ngħatax. Din l-imbierka stilla kellha tkun okkażjoni ta' tilwim anke aktar tard, għax il-Griegi dejjem riedu jneħħuha, billi hi l-aktar sinjal ċar li dak l-altar kien tal-Latini. Lill-Franġiskani ngħata l-permess li juffiċjaw fuq il-Maxtura u fuq l-altar ta' l-Adorazzjoni tal-Maġi, u li jżommu l-bieb li jagħti mill-Grotta għall-Għerien l-oħrajn li huma proprjetà tal-Latini. Il-Franġiskani tħallew iżommu ż-żona tal- kappellun tax-xellug tal- presbiterju tal-Bażilika tan-Natività, biex jgħaddu minnu għall-purċissjoni ta' kuljum lejn il-Grotta. Imma aktar tard, fl-1810, il-Franġiskani żbaljaw meta kkonċedew lill-Armeni li jqiegħdu altar mobbli f'dan il-kappellun, u fl-1814 12 4 L-Arr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2009 l-Armeni akkwistaw id-dritt li juffiċjaw f'din iż-żona tal-Bażilika li bdew iqisuha tagħhom. Lill-Franġiskani ħallewlhom biss passaġġ dejjaq immarkat bl- imsiemer ma' l-art biex jgħaddu minn fuqu meta jmorru fil-Grotta. ftit imbarraw il-bieb tal- kappellun li jinfed mal- kjostru ta' San Ġilormu (illum mal-knisja ta' Santa Katerina). Kien biss fl-1836 li l-Franġiskani akkwsitaw id-dritt li jiftħu l-bieb mill-ġdid, wara l-indħil tal- prinċep ta' Joinville, li kien fuq żjara fl-Art Imqaddsa, u sallum dan il-bieb jissejjaħ il-bieb ta' Joinville. Il-kwestjoni tal-Postijiet Qaddisa għadha għaddejja sallum. Bħala eżempju nsemmu biss li r-restawr tas-soqfa tal-Bażilika tan- Natività, li huma perikolużi, għadu fuq il-mejda tat- trattattivi, għaliex il-Griegi Ortodossi ma jridux jaċċettaw li huma mhumiex waħedhom il-proprjetarji tal-Bażilika, imma huma ko-proprjetarji mal- Franġiskani u l-Armeni Ortodossi, għax fil-fatt li Status Quo antex ta' l-1757 hu mibni fuq pretensjonijiet foloz li huma ippreżentaw. Il-metodi vjolenti tal-Griegi Ortodossi saru mbagħad evidenti fil-ġrajja ta' meta l-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu ħadet in-nar fl-1808, u l-Griegi akkwistaw id-dritt esklusiv li jirrestawrawha huma. Dwar dan nitkellmu fl-artiklu li jmiss.