20 Mawra sa Tal-ĦHorr. Kollox irid ikun, imqar ġewaqtijiet, mawra saċ-Cimiterju. Kull min igħix ħajja mqita, il-mewt ma jibżax minnha, u l-mejtin bħal kieku jħobbhom. Għalhekk, ngħid għalija, bħala wieħed li d-dinja ma kellhiex għalih ħlief xewk, xi mawra sa belt l-imwiet ma nistax nistkerrahha. L-ewwel ma ġibditli għajnejja kif dħalt iċ-Ċimiterju, kie- net irħama kbira, imżejna, qabel ma titla' t-taraġ il-kbir. Fiha kitba bil-latin li tgħid li hi tifkira ta' wieħed imħallef, li kien raġel għaref, tajjeb, meqjum, imweġġah u mfaħħar; u li tħallas sewwa ta' egħmilu mis-sultan. Twaħħaxt naqraha, għax rajt ix-xejn tiegħi fejn kburija bħal dik, kburija li mhux talli ma ngħirx għaliha imma li nistkerrahha. Ersaqt lejn irħama oħra, wieqfa mal-ħajt, bħal ta' qabilha, Bdejt naqraha u nsibha tifkira ta' ras kbira, bħal ta' qabel. Ersaqt lejn oħra u nsibha li kienet hekk ukoll, In-naħa tax-xellug jien u tiela' t-taraġ, ilmaħt irħama bajda, kiebja. Ersaqt ħalli nara x'kienet, Fin-nofs il-fuqani tagħha tidher xbiha ta' qassis. Qbadt naqra l-kitba ta' taħtu, li b'għa- ġeb sibt li kienet bil-Malti, u minn xi rqaqat tagħha, tidher li hi xogħol is-sur Fons. Il-kitba kienet tgħid dan :— Patri Manwel Magri S. J. twieled il-Belt fl-1851, miet Sfax fl-1907; għadda ħajtu fil-ħidma għal ġieh Alla u għal ġid għajru. Miġbud dejjem lejn Malta, fittex kiteb kemm sata' fuq il-Isien u l-ġrajja tagħha. Din ir-rħama waqqfu ħbiebu b'tifkira tiegħu. Kemm jinżel ħelu l-Ilsien Malti ġewwa qalb maltija, wara t-taqtiq iebes tal-Ilsien Latin l Qisu fewġa bierda ta' nfilt il- baħar f'xi lejla ħarra sajfija. Tlajt it-taraġ u Iwejt lejn il-lemin, fuq l-oqbra, Qrajt l'hawn u l'hemm xi kitba bla ma lagtitni ebda waħda. Mawsolew żgħir tar-rħam abjad ġibidni. Kien magħmul minn piramda, wieqfa fuq kagħba u erba' għamudiet żgħar. Fil- fuqani tal-wiċċ ta' barra xbiha ta' tarbija fuq luħ tal-por- ċellana u taħt ix-xbiha kitba li tgħid dan :— L-iben waħdani tagħhom, għidt f'qalbi, u ta' ħames snin biss (l-oħla żmien taċ-ċkunija)u mitilhoml Nagħmel imħatra li ftit wara mietu huma wkoll. Kif jista' jkun li tgħix ix-xitla jekk taqtgħalha l-qalba tagħha 7 It-tokk, il ''focus' tal-imħabba t'omm u missier itneħħa; kif jista' jkun li jibqgħu ħajjin 7 Dort in-naħa l-oħra tal-qabar fejn kien hemm żewġ ir- ' ħamiet kbar, bil-kitba, u stennejt li nsib fuqhom l-isem tal- omm u l-missier. Tqarraqt, għax sibt li kienu l-oqbra ta' żewġ raħbiet tal-foqra, u għal ħin ħsibt li kieku għamilt imħatra kienet tmurli mar-riħ. Kif kont sa nitlaq minn hemm, imħanfes nara fuq il-wiċċ l-ieħor tal-kagħba xbiha ta' mara 'żagħżugħa u taħtha kitba li tgħid hekk :— Hekk mela, ma kienx fallielil: Nofs l-imħiatra kont nir- baliha. Kemm iġġib ruħha ħażin id-dinja ma' x'uħudi Imsejkna ta' omm, mietet sena wara. Mietet minfuda u maqtula mis-sejf aħrax tal-mogħdrija. Fuq il-qabar kien hemm imferrxa xi erbgħa jew ħames wardiet tal-margarit abjad midbiela. Xi ħadd qarib tal-mejta kien ġie jżur qaharhom m'ilux wisq. Bqajt dieħel il-ġewwa bil-qajl, inħares lejn l-oqbra, naqra xi kitba fihom u nitgħaxxaq bis-sengħa li biha magħmula xi surien jew statwi ta' fuqhom. Sabiħa s-sura ta' fuq il-qabar ta' Licari, imma fiha nfisha ma tgħidx ħwejjeġ kbar, għax min iħares lejha ma jilmaħx, jekk ma jgħidulux, l-aqwa ħaġa: li l-iben kien għadu ġej mis- safar— għalhekk is-sura, bi ġmielha kollu, ma tolqotx il-qalb. Ħelwa u tas-sengħa s-sura tas-sebgħa ta' Ġunju, imma anqas din ma tolqot sewwa; għax min jaraha bla ma titfissirlu jaħseb li dik hi s-sura ta' xi bint li qiegħda tibki fuq il-ġisem mejjet ta' missierha. L-aktar sura sabiħa, magħmula tajjeb u tolqot qalb min jaraha, hi naħseb jien dik li tinsab fuq il-qabar ta' Teresa Lambertini. Turi mara żagħżugħa, bil-qiegħda, liebsa libsa ħiafifa, twila sa fuq uċuh riġlejha, u mantar fuq kitfejha li jgħattilha sa nofs dirgħajha. Xuxitha mitluqa fuq għonqha, u wiċċha mdaw- war ftit il-fuq, lejn is-sema. M'hix tħares, għax għajnejha magħ- luqa, imma qiegħda tafiseb xi ħsieb ta' mħabba, għax xuftejha itit imbissmin. Dirgħajha mimduda fuq in-naħa l-waħida u l-oħra, u b'idejha qiegħda taghad ir-rjus tal-ħajt tal-ħaġar li qiegħda fuqu. Fuq ħoġorha tarbija tat-twelid, għarwiena, mim- duda wiċċha Ffuq, rasha mitluqa l-ura, mejta. F'kollox, dik is-sura fiha mwaħħad flimkien u magħżul ħajja u mewt, imħabba, u niket. Għajnejn iż-żagħżugħa magħluqa li juru l-mewt, waqt li wiċċha merfug il-fuq, li juri l-ħajja. F'ħoġorha tarbija mejta, li turi n-niket, u fuq xuftejha tbissima ħelwa, li turi mħabba. Fil-qasir, is-sura titkellem għaliha n-nfisha, omm, imżejna bil-ġmiel u mimlija bl-imħabba, mititilħha t-tarbija, il-għożża tagħha. U l-imħabba u n-niket ta' qalbha kienu hekk qaw- wija, u ħabtu hekk bl-aħrax għal xulxin li qatluha fis-salinu tal-ġlieda tagħhom. Mela, il-kitba li hemm talit is-sura, barra mill-isem u jum il-mewt, tista' tgħid li m'hix meħlieġa. ħħ Tlaqt minn hemm u tlajt il-fuq u ġbidt lejn l-ogbra tal- mejtin tal-gwerra. Jekk trid tara l-kruha tal-gwerra mur fuq l-oqbra ta' dawn il-mejtin u ħares ħarsa wtiqa lejhom. Aqra l-kitba ta' fuq qabarhoni; qishom kollha żgħażagħ ta' ftit fuq il-għoxrin sena: O. H. Roberts, ta' 20 sena; Jolin Broder ta' 23. B. Freebairn ta' 21. T. Me Grath ta' 22, F. Edmunds ta' 18..u l-bqija. Aħseb, għidt lili n-nifsi, x'jinsab midfun mal-għadam ta' dawn iż-żgħażagħ, taħt din ir-rħama. Aħseb fil-għożża għajjura ta' omm, u l-ħsieb ħabrieki ta' missier, fit-torbija ta' dan bin- hom. Aħseb fit-tagħlim lieżem tal-imgħallem fl-iskola. Aħseb, fl-aħħar, fit-tamiet tal-hena tal-ħajja fil-qalb ta' dawn iż-żgħa- żagħ infushom. Nifda ta' balla ssaffar, jew tiċrita ta' sejf ileqq minn idejn ta' żagħżugħ ieħor, qatgħiet il-ħajja fl-isbaħi tagħha u tefgħet kollox f'qiegħ ta' qabar, Imsejken bin Adami Jiġi fid-dinja darba waħda: għaliex teħodlu ħajtu, fl-aħjar tal-hena tagħha 7 Tlaqt minn hemm u ġbidt għal wara l-knisja, lejn xi oqbra qodma in-naħa tax-xruq tagħha. Hemm ġibidli l-ħarsa naqra ta' qabar, kollu ħażiż u ndewwa, b'għamuda fuqu, u fuq il-għamuda kitba li tgħid dan:— 'Il Sacerdote Salvatore Agius, della città. X'ħaġal għedt f'qalbi. Min jaf x'sar minn dal-qassis, li għa- mel qabar għalih walidu ħamsin sena ilu, u baqa' ma ndifenx tih2 Milli jidher kien qassis xiħ, la darba, kif turi l-kitba, kellu l-fehma li jmut qabel l-1900. X'sata' sar minnu tgħid, la ma udifenx fejn kellu f'moħħu 7 Tgħid siefer fi xjuħitu u miet barra minn Malta 7 Min jista' jaf ' Immafħiħaħ fuq hekk ħriġt miċ-ĊCimiterju u ktibt xi ħaġa fud din żjarti, biex tibqa' tifkira.