IL-'LINGUA NOSTRA' Dramm ta' John F. Marks Kumment ta' Arnold Cassola Il-'Lingua Nostra/ farsa ta' John F. Marks, riprodotta mill-Għaqda tal-Malti — Università għall-ewwel darba bl-ortografija Maltija kurrenti, bil-kunsens tat- tifel ta' Johnnie Marks, il-Maġġur Robert Henrv Marks, u tan-neputijiet tiegħu, Johanna Marks u Arnold Cassola, żgur li ma tistax titqies bħala xogħol ewlieni fil-qasam teatrali Malti. Madankollu, inħoss li — meta tieħdu fil-kuntest ta'żmienu — dan ix-xogħol għandu l-importanza tiegħu inkwantu jirrifletti l-qagħda politika u dik soċjolingwistika tal-perjodu li fih inkiteb u nħadem, jiġifieri l-bidu tas-snin tletin tas-seklu li għadda. Din il-farsa hija parodija ta' kawża fil-qrati Maltin, fejn l-avukati u l-membri tal-Ġudikatura jiddibattu bit-Taljan waqt li l-klijenti tagħhom, Maltin tal-klassi mtaħħita, ma jkunu qed jifhmu xejn minn dak kollu li jkun qed jintqal. Prima facie, din tidher bħala karikatura tal-persuna Maltija sempliċi u mhux edukatali ma tafx skola. Insomma, karikatura fuq l-istilta' Juann Mamo,li ried jikkundanna n-nuqqas ta' ħeġġa għall-edukazzjoni u għat-tagħrif minn sezzjoni mdaqqsa tas-soċjetà Maltija. Fix-xogħol ta'Marks, waqtlijoħroġ biċ-ċar l-iżżuffjettar tal-awtur fil-konfront tal-prużuntużi li ma jifhmux imma jagħmluha tabirruħhomii qed jifhmu kollox, il-kundanna tiegħu tmur għal dawk in-nies ta' poter, Maltin u mhux, li kienu żammu lill-ilsien Malti milli jieħu r-rwol loġiku tiegħu ta' Isien uffiċjali fil-qrati għadd 34. Għalhekk, il-'Lingua Nostra' tinftiehem aħjar fl-isfond tal-fatt li, John F. Marks, flimkien ma' Mosċ Gatt u Ġuże Attard Bezzina, kien fassal l-abbozz, li mbagħad kellu jsir liġi, dwar l-użu tal-Malti fil-qrati Maltin. Element importanti ieħor li tixhed din il-farsa huwa l-panorama soċjolingwistika ta' Malta fl-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin. Fil-fatt, Marks kjippreżentalna karattri li, minħabba l-isfond soċjokulturali li trabbew u jaħdmu fih, jitkellmu b'erba' reġistri lingwistiċi differen Għandna l-klassi kolta tal-maġistrati u l-avukati li titkellem bil-lingwaġġ kanoniku tas-soċjetà għolja Maltija, it-Taljan. Imbagħad, wieħed jiltaqa' mal- allura jitkellem bil-Malti standard. ŻEŻA u XANDRU, rappreżentanti ta jja li mingħalihom jafu l-lingwi, jispiċċaw jitkellmu biss bi 'din il-Belt Magrebina, mingħalih li qiegħed jitkellem bit-Ta fil-fatt qiegħed jirriproduċi biss mudelli lingwistiċi Sqallin. Għamlu għalhekk tajjeb it-traskritturi ta' dan il-manuskritt li ħallew il- vokaliżmu djalettali u/jew Sqalli kif inhu meta ttraskrivew it-test, għa 'din il-farsa ta' nannuwi. Il-pożizzjoni aħħarija ta' Marks fil-konfront ta'dawn l-użi differenti u tal-varjetajiet djalettali2 Pożizzjoni ċara favur l-ilsien Malti (mhux id-djalett u mhux it-Taljan) li tispikka fl-aħħar rig tal-farsa meta l-poplu għalenija (Lkoll) jistqarr:'Abbasso l-lingwa tal-Kukkanja. Irridu l-Malti biex kulħadd 148: Leħenil-Malti al-UXXIER, li jaħdem fl-ambjent tal-Qrati, iżda mhux professjonist, u l-popolin id-djalett; Malti immigrat f'Bona li, għax kien jagħmilha ma' immigrati oħra luġie standardizzat, kienu jintilfu ħafna min-nvanceslingwistikosoċjali PERSUNAĠĠI MAĠISTRAT AVUKATI AVUKATI XANDRU TABUNI ŻEWĠ ŻEŻA TABUNI NICLETU AGIUS (Jidher b'wiċċu nfaxxat.) PATIST BUTTIGIEG REĠISTRATUR UXXIER PULIZIJA u nies oħra bilqiegħda fuq bank jisimgħu l-kawża IL-PALK Ix-xena turi kamra fil-Qorti t'isfel — Maġistrat bilqiegħda b'mejda quddiemu, bil-klamari, karti eċċ. eċċ. In-naħa tal-lemin tiegħu tidher katedra fejn jitilgħu x-xhieda. Mejda oħra quddiem dika tal-maġistrat, għall-avukati. Siġġijiet eċċ. eċċ. MAĠISTRAT, REĠISTRATU, UXXIER, PULIZIJA u NIES BILQIEGĦDA … wara jidħlu AVUKAT Lu AVUKAT lI. MAĠISTRAT (Lir-Reġistratur.) REĠISTRATUR (Lill-uxxier,) Sejjaħ 'l Alessandro Tabone u 'l Anacleto Agius. UXXIER (Joħroġ u jinstema' jgħajjat.) XENA ll AVUKATI, AVUKAT II, NICLETU AGIUS u l-imsemmija. REĠISTRATUR (Lill-uxxier.) Erġa' sejjaħ lil Alessandro Tabone. 150: Leħenil-Malti UXXIER MAĠISTRAT XANDRU MAĠISTRAT MAĠISTRAT AVUKATI MAĠISTRAT MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT (Joħroġ u jinstema' jgħajjat.) XENA Ili XANDRU TABUNI, L-UXXIER, u l-imsemmija. (Lill-uxxier) Hawn jien ħabejb; ma kienx hamm għalfajn dal- ħafne għajjat. il-ħtejja killha tiegħok, għox jen ir-roħal jgħidowli Xandru Tebuni, mhux Talisandru Saponi, kif għedt enti. Iskot, u oqogħod sewwa quddiem il-Qorti. E questo l'imputato2 Imbuttato2 … Le, Sinjewr, lili ma mbittoni ħadd, u dak el-ħmar (Juri lill-uxxier) għajjotli ħażejn. Li kieku qalli ismi sawwa kieku jewwilla ġejt mill-ewwel; imma lili ħadd ma mbittoni. Ara, issa inti iskot kwiet, għaliex inkella nitfgħak isfel. (Lejn il-mejda tal- avukati.) (Lill-avukat l-ieħor.) (Joħroġ u jinstema' jgħajjat.) XENAIV ŻEŻA TABUNI u l-imsemmija. Inti x'jismek, u ta' min jgħidulek2 Jisimni Żeża, u jgħidauli Ta' Barma. Kunjomok2 Daka li hemm hemmhekk, żewġek7 Iwe, sinjewr. Inti x'taf fuq il-ġlieda bejn żewġek u Anacletu Agius, daka li hemm hemmhekk2 għadd 34 LXXXIV. MAĠISTRAT XANDRU MAĠISTRAT MAĠISTRAT MAĠISTRAT AVUKATI MAĠISTRAT MAĠISTRAT MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT AVUKATI ŻEŻA MAĠISTRAT Sinjewr … Nicletu, għax oħne t-roħol ma ngħidulewx kif għodt ent, ken silefna xi flews. Of Sinjewrl … din tal-imbittato tarġjox tgħidhieli tofx … Ara, jiena diġà għidtlek darb'oħra. inti titkellem xejn, jekk terġa' titkellem nitfgħek isfel. Allewra sinjewr, negħmilha tel-iblah, mhux were li titfogħni isfel inkewn imbittato2 (Lill-Avukat ( li jkun sejjer jindaħal.) Xandru, inti iskot kwiet u ħalli li nitkellem għalik jiena. Kif niskot ser avikot7 Doka ħoseb li jena ma nofx bit-Taljon, u jrejd joqgħod jgħid li jrid hewwa2 Mela jgħidlu li lili ħadd ma mbittoni. U iskot, u isma' minni għaliex sejjer ittellifni kollox. (Lil Żeża.) Allura, sinjewr, żewġi ma kenx komdu biex jagħtihomlu, u Nicletu roġel fett wisq. Fejn tof kemm huwa fett, sinjewr. Kien jgħidlu u jarġa' jgħidlu. (Jagħmel sinjal lil Żeża biex ma tkomplix, u jkellem lir-Reġistratur.) (Kull meta jisma' l-kelma 'imputato' jagħmel xeni ta' wieħed imxebba') (B'arja ta' kuljunata.) Nef sawwa bet-Toljon u bl-Englejż. L-aħjar li tagħmel, inti irrispondi biss għal dak li jistaqsuk, u taqbiżx meta ma nkellmekx. (Lil Żeża.) Ara, Żeż, inti rrispondi biss. Mhix hu seqseni nofx bit-Taljonzl (Lil Żeża,) Kemm kellu jagħti żewġek lil Anacletu Agius2 152 Leħen il-Malti MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT MAĠISTRAT AVUKAT Il ŻEŻA MAĠISTRAT ŻEŻA AVUKAT ll MAĠISTRAT ŻEŻA MAĠISTRAT REĠISTRATUR UXXIER MAĠISTRAT PATIST MAĠISTRAT Jena, Sinjewr, lil dona li sammajt issa mo nafewx. Żewġi killu jogħti lil dak li hemm hemmhekka, lil Nicletu tar-roħol togħna. Tajjeb, għidilna, kemm kellu jagħti żewġek lil Nicletu lihemm hemmhekka2 Bagatella ċkajkna. Iva kemm (B'arja ta' wieħed tilef il-paċenzja.) Għidilna kemm. Brava, hekk sewwa, irrispondi għad-domanda. U hu kien te' sikwit jiġi għondna biex żewġi jegħtihomlu. Belli ma konniex komdi konna għednejlu bex iħolli sa ma tgħoddi l-festa ta' Son Gergor, imma hu ma redx jeħu peċenzja. (Lill-Maġistrat.) Mi permetta una domanda/ (Lil Żeża) Għidli, Żeża, kemm kien ilu li żewġek issellef il-ħamsin lira mingħand Anacletu7 Għalfajn trid tkun tof, ħej2 Għidlu, Żeż. Kemm kien ilu li silfu l-flus, lil żewġek2 Eht Lilek ngħidlek Sinjewr. Imme lil dok żgur li le. Ħames snejn. (Lil Żeża) Tajjeb, Żeż, għalissa tista' tmur. (Toħroġ mill-kamra.) (Lejn ir-reġistratur.) Sejjaħ lil Gio Batta Buttigieg. (Joħroġ u jinstema' minn barra.) XENAV PATIST u l-imsemmija. għadd 34 LXXXIV 153 PATIST MAĠISTRAT PATIST MAĠISTRAT PATIST MAĠISTRAT PATIST MAĠISTRAT PATIST MAĠISTRAT AVUKATI MAĠISTRAT PATIST MAĠISTRAT inti m'għidtlix li taf bit-Taljan2 Kompli bil-Malti, jekk jogħġbok. Li Xandru ssilfu ħamsin liri Ingliżi tar-Re Giurgiu mingħand Nicletu. Dana talabhumlu ħafna, 'afna, 'afna. Daka taha daqqa ta' ponn fuq wiċċu. Daka għamlilha ċitazzjoni. Il-manikomju mur ent. Mela għalfejn għedtilha 'brova' lell-mara tiegħiż Ma ħsebtx li jena ma fhemtx killex, hux2 Hawnhekk kulħadd kumpliċi. Anki dok it-Turk ġej bl-ixplikk, pakk; dana l-isparar fejn semgħu7 Dok għax ħabejb ta' Nicletu. Issa tridu tgħedduni bord2 Il-kawża sejra favur tagħna. Iwel … jena ndinojt għax smojtu jgħidilha 'brova' lil marti Żeża. Imme dik il-kilma tal-monikomju ma kellux xi jridha. Dika ħaġ'oħra. Il-Maġistrat qal hekk għal Patist. Ara hux hekk trid tgħid2 Anacletu Agius silef ħamsin lira lil Alessandro Tabone ħames snin ilu. Wara li talabhomlu bosta drabi, u Tabone ma tahomlux, fl-aħħar dana Tabone ħabat għalih u tah daqqa ta' ponn fuq wiċċu. (Lir-Reġistratur) Scriva: Gio. Għedt ħażejn, sinjewr, jen ma tajtux bil-mus. Tassew li killi raġun kif għidt ent, għax ta' kull darba kien jiksirni quddiem in-nies. Sejra favur tagħna. 154 Leħen il-Malti MAĠISTRAT AVUKATI XANDRU MAĠISTRAT MAĠISTRAT AVUKATI (Ikompli jittraduċi bit-Taljan, u mal-ewwel kelmiet, b'kumbinazzjoni iħares ikrah minn fuq in-nuċċali lejn Xandru.) Dina diġà qelhieli darb'oħra, għax jien nifhom bit-Taljon. Ħaqq … x'ħasibni li jen xi arjurant … Jagħmel distorbju.) XENAVI ŻEŻA terġa' tidħol. Xi ġrolek, Xand7 Iridu jibegħtewni frankuni. (tkompli d-distorbju ma' Xandru.) Isma, Ser Avikot, aħna ser inħallusk bil-flus it-tojba tofx. Minn fewq tridu teħduli lil żewġi l-imġienen. (Tarma tibki u twerżaq.) (Lil Żeża.) Int oħroġ 'il barra mis-sala għax ma tistax toqgħod hawn ġew. (Lil Żeża.) Jekk inti ma tmurx 'il barra se nitilfu l-kawża. Ma hemmx għalfejn tagħmel virgonji, żewġek fehem ħażin. (Toħroġ.) Ħsibtewni ma nofx bit-Taljon. Jen nifhem doqskom, għax il-barbier tegħi Taljon u l-iskarpon Taljon ukoll u jen killex niftiehem megħhom. Iva, iżda jekk ma toqgħodx kwiet se nitilfu l-qaleb u l-ġobna. Inti ħalli f'idejja. Allura nħallihom jibegħtuni frankuni, hux2 Il-Maġistrat ma qalx hekk. Inti fhimtu ħażin. Din ma niblogħhiex. Qabel il-kawże inti stess għedtii li t-Taljon bħall-Molti. Issa kif qed tgħidli li fhemt ħażejnz Ara, Xand, hemm bżonn li tiskot għax nitilfu kollox. Tojjeb skitt, forsi jibegħtuni l-imġienen. X'taf iżjed fuq dina l-kwistjoni7 Fejn kien qiegħed Xandru Tabone meta saret il-ġlieda2 Huwa kien għaddejja mill-mogħdija ta' ħdejn l-għalqa ta' Mirabatu. (Lir-Reġistratur.) għadd 34 LXXXIV. MAĠISTRAT AVUKATI MAĠISTRAT AVUKATI MAĠISTRAT PATIST MAĠISTRAT PATIST AVUKATI MAĠISTRAT AVUKATI PATIST MAĠISTRAT AVUKATI Fhimtu x'qal lis-Sur Avukat2 Issa għidilna kif bdiet il-ġlieda. Jiena kunt ma' Alixandru; Nicletu ġiet fuqu, qaltlu kemm sir idum tit… u kellimha ħażin. Alixxandru taha daqqa ta' ponn. (Lill-Maġistrat.) (Jagħmel sinjal ta' iva b'rasu.) Ara, Patist, Xandru kellu jagħti l-flus lil Anacletu. Anacletu mar bil-prudenza kollha jitolbu l-flus, u Xandru, mhux talli ma tahx il-flus, iżda għamel għalih u tah daqqa ta' ponn fuq wiċċu. (Lill-avukat l-ieħor.) (Lejn il-Maġistrat.) Mela Molta hekk saret7 Lil Xandru qalulu miġnun, issa lili qed tgħiduli fis-sakra. Ma rridux nagħmel xhieda xejn. (Jagħmel mossa biex jinżel minn fuq il-katedra.) Sa nappellawha hux2 … Dan żgur li nappellawha, jena mill- ewwel iddispjaċieni li ġejt hawn ġewwa. Bit-Taljon iħawdu li jridu u jgħidu li m'eħniex nifhmuhom. Imma aħna nofu bit-Taljon, għax morna l-iskola tal-Gvern sa ma rabbajna l-mistoċċi. Imma dawn l-avikoti jridu jgħaddu 'l kulħadd b'miġnun. Jgħidewlek sa terbaħ u mbagħad iridu jippillawha. Leħenil-Malti MAĠISTRAT AVUKATI MAĠISTRAT AVUKATI MAĠISTRAT XANDRU REĠISTRATUR UXXIER MAĠISTRAT AVUKATI AVUKATI ŻEŻA MAĠISTRAT Irrid nof x'qallek għall-mara tiegħi' Fissirli dik il- kilma, Ser Avikot. U xejn ma qal, dik kelma tal-Liġi. Qed taħbili. Lili mill-ewwel riedu jibagħtuni frankewni, lil sieħbi Patist għidtewlu fis-sakra, u issa żgewr qal xi waħda ħoxna għal marti Żeża. (Lill-avukat l-ieħor.) Abboti ma kont qatt. Imma bit-Taljon nof daqsek u lili u 'l morti ħadd ma jgħaddina biż-żmien. Erġa' sejjaħ lil Teresa Tabone. (Minn barra.) XENA VI ŻEŻA u l-imsemmija. Żeża, għidilna meta Anacletu mar fuq żewġek jitolbu l-flus, huwa ma ħadux bil-herra2 (Jagħmlilha sinjal b'għajnejh u b'rasu biex tgħid iva.) Dażgewr. Nicletu beda jgħajjat u żewġi, billi ftit kemm xejn waħda nirvuż, kħe, kħċ, ma tofx Sinjewr Tilef, ngħidu oħna, kemxejn weħda l-peċenzje. U teh daqqa ta' punn fuq wiċċew. Imma Anacietu beda l-ġlieda, hux tassew Minn doqshekk, Xandru tiegħi qatt ma ħella men jagħmillu l-bżieq fuq imnieħru. X'qalli, sinjewr għax ma smajtx, hux2 Irbaħnieha jaqaw Jen killex nifhem bit-Taljon, għax kif jgħid il-Kappillon togħna, it-Taljon dunnu Molti, doqskemm hi sabejħa dil-lingwe. Xejn, xejn, Żeż. Tista' tmur. (Titkellem bil-mod.) Sinjur, ara ma jibagħtuhx tal-imġienen, tofx. (Tinżel minn postha u tibqa' in xena) għadd 34 LXXXIV. MAĠISTRAT XANDRU u ŻEŻA AVUKATI WIEĦED MIN-NIES AVUKATI XANDRU XANDRU, NICLETU, ŻEŻA, U OĦRAJN: WIEĦED MIN-NIES ILKOLL (Il-Maġistrat iqum bil- pompa kollha u joħroġ.) Erbaħnieha, hux, Ser Avikot7 Ma rbaħnihiex għaliex hekk fehemħa l-Maġistrat. Imma aħna għandna raġun. Jen indinojt għax nof bit-Taljon. Imma ent m'entejx roġel, Sor Avikot. Erbaħnieha bl-ispejjeż u kollox. Jiena kemm se nieħu tad-daqqa li qlajt fuq geddumi2 Agħmel ir-ritratti u bigħhom, ah ħaħa, jaħsbuk is-Sur Gugu. Għandek xorti li ma bagħtekx frankuni. Ta' frankuni jibgħat 'l ommu 'k għandu. Nat'relment inti trejd titħollos, hux tessew, Sor Avikot2 Sigur, jiena x-xogħol tiegħi għamiltu. Xend, l-aħjar ħallsu bħalma ħallost lil Nicletu. Balleċ, tabilħeqq, jekk tgħid kelm'oħra nibda l-ħlos essa dol- moment. (Joħroġ flimkien ma' Avukati.) Ah ħallelin, għalhekk ġibtuna hawn. Qegħdin titkellmu bejniethom b'xi lingwa oħra, biex ma nifhmukomx. Dawk tkellmu bit-Taljan u ħadd minnkom ma fehem xejn. Abbasso l-lingwa tal-kukkanja. Irridu l-Malti biex kulħadd jifhemli 158 Leħen il-Malti