KARMENU VASSALLO U L-FAMILJA Ta' Ġ. BIEX nitħaddtu fuq Karmenu Vassallo u l-Familja rridu qabel xejn infissru ċar, li fil-poeżija ta' dal-poeta, il-kelma familja għandha żewġ tifsiriet — l-ambjent li fih trabba ma' l-għeżież tiegħu, u l-ħajja ġdida tiegħu wara żożwieġ, meta mar-tabta ta' żewġt iqlub ingħaqdet il-ġabra tad-dar, il- ħlewwa. tal-ulied u t-twemmin sħiħ fil-missjoni tal-bniedem fit-tifsil tal- Hsieb t'Alla. Mingħajr. tal-ewwel ma tistax tifhem tatetieni fil-poeżija ta' Vassallo, uu għalhekk nibdew billi ngħidu xi ħaġa fuq l-aspett tal-familja kif jidher fl-ewwel poeżiji tiegħu miġburin taħt l-isem ta' Nirien (1938), Bħall-biċċa l-kbira tan-nies l-isbaħ tifkiriet huma dawk tal-ewwel żmien tal-ħajja, tat-tfulija, mgħoddijin fil-għożża u l-imħabba tal-omm u tal-mis- sier fil-ġabra tad-dar. Aktarx li f'dan iż-żmien jibda jissawwar — għat- tajjeb jew għall-ħażin — il-karattru tal-bniedem fl-ambjent tal-familja tiegħu. U ħafna poeti meta kibru għannew dan iż-żmien ħelu bi lwien tal- isbaħ sentimenti. jlimma għall-poeta tagħna Vassallo. kien hemm miktub xort'oħra. Għax sa mis-snin ta' tfulitu sab ruħu ltim minn ommu u minsi minn missieru, u, biex tagħqad, kien mhedded ukoll mill-ġuħ u l-faqar. Dan in-nuqqas ta' familja veta bħal fassal f'qalbu l-linji ġenerali tar-reazzjoni tiegħu kontra l-ħajja, reazzjoni li l-ewwel diwi dgħajjef tagħha nsibuh fil- versi jisimhom Fil-Knisja ta' Pinu, meta, mixħut f'riġlejn ilsMadonna, - talabha tisma' l-karba tan-niket tiegħu u qallha: Ommi metitli:z.u jekk missieri għadu mas-snin jitqabad bla mistrieħ, għalija ilu li miet ukoll: ħaqritni d-dinja; u hliet kal tama ma halliet ġo fija. Mazija, ħniena, jien imsejken, jiena iltim u fqajjar u marid u mdejjaq. ;;: Inti għadek kif kont: Ommi w Omm ommi;. u bi froct Ommi jien nixtieq nitrejjaq. : Ommu kienet metitlu, u l-baħħ tagħha baqa' jħossu sa ma kiber. L-ikbar vojt li ħallietlu kien sewwa sew għax iħoss li tilef il-wens tagħha meta ġie wiċċ imbwiċċ mal-ħajja, Għalhekk meta kien għoddu qata' qalbu mid- dinja u minn-nies ħutu, tna kellu 'l ħadd fuq min idur, u avolja mejta lilha sejjaħ biex tħarsu u twennsu;: Iftaħli, mal Se nisfa' triċtaq. iftaħ. ' Eħrex mid-dbejjeb saru n-nies. Iftaħli. ; Iftaħli, mal B'danakollu, ma kenux barranin sa barra dawk it-twajbin li rabbewh. Għax waħda minnhom kienet zitu Rożanna li ħadet ħsiebu flok ommu. Għaliha wara ħafna żmien semma l-ewwel tarbija li kellu, u lilha kiteb waħda mill- isbaħ poeżiji tiegħu jisimha Bla Dawl. Aqtawha ħalli taraw bħali sa fejn tasal imħabbtu għal min tah il-faraġ u l-għożża li hu ma kienx sab fib familja tiegħu: U ziti qiegħda d-dar. ;; Mill-ġmiel tal-bieraħ xejn m'għadha tara llumi Fi ħbub għajnejha Għalxejn, għalxejn madwarha tfittex biex tara tilmaħnix. F'ħarsitha ma tilmaħx aktar dik il-ħarsd kiebja tal-poeta żagħżugħ li b'għożża kbira hi minn. jeddha rabbiet. Gummar u soda iżjed b'idha ma tmissx: għax biex taħdimhom għajnejha ma jtuhiex. ;; Sabiħa l-ħajja tal-bniedem f'saħħtu; iżda kerha u mejta ħajjet il-bniedem mingħajr dawli Imm'inti, : ommi w missieri fl-istess ħin, Rożanna, Għandek lili. jiena lest biex nieħu għajnejk u ntik għajnejja ta' poeta li jien. 'Anzi naħliflek li waħdek, ziti, ma nħallikx fil-qabar: għax jien u int nindifnu t-tnejn flimkieni Mal-mixja tas-snin il-qrusa ta' din iċ-ċaħda fi tfulitu tittaffa, u wara qabża ta' sittax-il sena jikteb poeżija oħra Tifkiriet. ża' Tfuliti, li fiha mhux biss jiftakar b'imħabba f'missieru, imma jsemma' nota kollha kemm hi nostalġika meta jgħid kif kien joqgħod ma' missieru w ommu f'terran, b'bitħa miegħu u roqgħa ħamrija. Nisiltu dil-biċċa mill-poeżija, li tista' tinqara l-a tiegħu Hamiem u Sriep (1959, pp. 77-9)s; Dik id-dwejra kennija kienet għal ħajti, f'dawk is-snin bikrija, ġmiel u kobor id-dinja u Ia Ommi mill-għatba 'l barra qajla kienet tħallini nixref fit-triq għall-beraħ. : Għajr b'wiċċha u b'wiċċ missieri (li kien jagħmilli xi vapur tal-karti, jixtrili xi kandlier taċ-ċomb, xi xemgħa sabiħa tal-kulur, jonkella f'buti iżerżaqli qajla qajl xi ponn perlini), jien ma kont naf b'wiċċ ħadd. ; Ommu, missieru, u zitul F'dawn it-tliet għeżież jiftakar b'affezzjoni ħelwa fil-poeżija l-oħra Lir-Rib Fuq (p. 116) fejn naqraw: Inti, ja Riħ, tfakkarni . fil-ġenna ta' tfuliti; fil-gandlieri . ċkejkna taċ-ċomb; imma jleqqu bħal fidda, u l-fjuretti u x-xemgħat ħelwin imlewna illi bihom missieri. ' kien iħobb iferraħni;. f'ommi t-twajba sikwit titlob u tibki, tibki u titlob tistħajjilha xi Rita oħra minn Cascia jew omm l-għaref Wistin; tfakkarni f'ziti . li ta' kull jum, mad-daqq tal-Pater Noster, bieżla u ħabrieka kienet tqum u tqiegħed il-kafċ fuq in-nar, waqt li ftit wara tqajjem lili biex noħroġ ngħin xi żewġ quddisiet fil-Knisja, tgħaxxqek bil-ġmiel, tar-raħal fejn twelidt. Fuq dan l-isfond psikoloġiku ta' tfulitu nistgħu nifhmu aħjar il-poeżija ta' Karmenu Vassallo li għandha x'taqsam mar-rabta tal-missier u l-omm bejniethom u ma' wliedhom, :fi kliem ieħor mal-familja. jVassallo huwa bniedem sensitiv ta' temperament intellettwali; il-poeżija tiegħu hija soġ- ġettiva għall-aħħar, u dejjem turina, bħal f'ritratt, xi ġenb jew ieħor tal- personalità tiegħu, il-burdati tal-ħsus ta' qalbu, it-twemmin tiegħu — dik li tissejjaħ filosofija tal-ħajja. 'Iktar milli f'poeżijiet oħra dana narawh: f'dik jisimha Lil Marti fejn juri b'sengħa fina l-kobor tasssagrament taż- żwieġ kif imfassal fid-disinn t'Alla Ħallieq, Il-bidu tal-poeżija huwa hekk: Inti forsi ma tafx, sieħba ta' ħajti, illi fir-rbit u t-twaħħid tagħna għal dejjem hemm saċerdozju ġdidi Anqas ma tifhem kemm kien Alla ħanin u ta' qalb kbira miegħek u miegħi meta seddaq żwieġna u wettaq 'l emmna fihi. 33) Il-ħajja miżżewġa hija iebsa, u mimlija tfixkil u qtigħ il-qalb. Imma iktar m'hemm tfixkil iktar il-poeta jqawwi qalbu u qalbmartu biex flimkien imid- du għonqhom għal kull ma jista' jinqala'. Imkien ieħor forsi ma naraw 'il Vassallo daqshekk konvint li sa jkollu suċċess; daqshekk ottimist, fejn dari aktarx pessimist, għax jaf li b'mod jew ieħor sa jirbaħ dak li jixtieq. j Għax ara xi jgħid: Xorti isbaħ kienet għalina dik li bl-akbar ferħa dħalna għal dal-madmad u ssoktajna lieżma nerfgħuh b'ħila ta' sur. Għax għandu wieħed, : kbira.u tqila kemm tkun b' ġidha tetagħbija, : jibża' u jitbiegħed minnha7…. Il-ħajja. m 'għandu għax jibża' minnha ħadd; jobgħodha biss min jistmerr jarfa' salibha; nkella ma jafx w anqas irid jitfa' għajnejn ruħu 'il fuq mill-kwiekeb: jobgħod biss il-ħajja min b'Alla ma jemminx illi tahielu u ħatru wkoll biex ikattarha.::) Il-mara u t-tfal jagħmlu l-familja u jimlew id-dar, u għalhekk fl-ulied jin- sab il-qofol tal-familja, skond il-ħsieb tal-Ħallieq: : Inkattru mela fil-għadd 'l ultċdna. — ir-rabta, il-qofol, : il-qalb infisha tal-familja, In-nieqa hija l-artal tal-ħajja; fil-familja hemm il-għaqda tal-ġnus, il-knisja mbierka fejn il-missier u l-omm dmirhom li jwettqu l-ewwel għamil t'Alla Ħallieq. j Ma' tul il-Gwerra Vassallo kiteb tliet poeżijiet lil uliedu — l-ewwel waħda lil bintu Rożanna, it-tieni jisimha Lil Ibni Herman: Baruch u oħra Lil Ibni Oliver Paul. Fiż-żewġ poeżijiet lil uliedu s-subien, miktubin bejn l-1942 u l-1944, naraw lil Vassallo l-missier — imma mhux missier ġwejjed li jaħrab u jwarrab mill-inkwiet u l-ġlied, iżda t-tip ta' bniedem li d-dehra ta' wliedu ġġagħlu jaħseb bis-sħiħ u twasslu biex ifissrilhom dak li għandhom jagħmlu biex ma jiġrilhomx bħalu fil-ħajja, ħalli minn kmieni jithejjew għat-taqbida. Sa fl-ismijiet li tahom lil uliedu hemm bħal tifsira speċjali, li Vassallo ma jaħbix, għax waqt li lil Herman-Baruch igħidlu Ftakar, ibni maħbub, ftakar li jismek Gwerrier tal-Paċil Sehmek mela t-taqbid;. dmirek rebħa ta' sliemal lill-ieħor (Oliver Paul) iħeġġu biex ma jagħmilx għajb lil Oliver Cromwell, : jismu bħalu, b'dawn il-kelmiet: iżda ma nitnikketx, u l-ebda ndiema u sogħba ma tiġini jekk jien, qabel i it-tmiem ta' ideat snini,: ikolli x-xorti li narak tiġġieled — bħal dak il-Mexxej Kbir ta' l-Ingilterra Oliver Cromwell, b'dehnu u ħiltu u qilltu — f'isem il-ħaqq u l-jeddijiet ta' ġensek, kontra kull għawġ u għajb li jdellu s-sliema. : Għal min jaf jaqra bejn il-versi, hemm bħal rabta psikoloġika bejn dawn il-poeżijiet u l-ewwel kitbiet ta' żagħżugħ li semmejna fil-bidu, Donnok tistħajjel li Vassallo. ġieb quddiemu dak li għadda minn għalih :meta lil ibnu Herman iwissih biex ma jħallix it-toqol tal-ħajja jegħilbu, u jgħidlu: Għandek, ibni, quddiemek triq bil-wisq iebsa u twila x'timxi w ittettaq sa ma jasal tmiemek, j La tkunx ġifa u beżgħan. Kun qlubi: u l-ħila ma tonqos qatt; ta'tlughek — tiqafx fin-nofs, għax terġa' f'qiegħek; lura m'għandek għax tħares qatt; qalbek u ruħek żommhom f'għajnejk miġbura. j dejjem mitfugħa 'l fuq. ; Inkella ma tirbaħx: u tgħix imjassar u mżeblaħ u misħuq taħt għarqub il-qawwiet tad-dlam u d-dnewwa; u ma ssib qatt id-dawl tal-ħaqq u s-sewwa,;;: Dawn kienu żewġ poeżijiet mill-iktar qliel li qatt inkitbu bil-Malti — versi qliel daqs kemm kienu qliel is-snin tal-gwerra li fihom inkitbu, u qarsa daqs iċ-ċirkostanzi li f'dak iż-żmien sab ruħu fihom Vassallo,li, : iktar minn qabel, ħass ruħu mgħaffeġ u mgħattan mill-ħajja. ; Il-ħajja miżżewġa ġġib magħha dmirijiet li xi .drabi jistgħu jfixklu l- qalb tal-artista jekk ma jkunx hemm fehma tajba miż-żewġ naħat. Il-poeta jtir. bi ħsibijietu, u jinqata' minn din l-art; waqt li r-realtà tal-ħajja, minn naħa l-oħra, m'għandhiex żmien x'taħli fuq il-ħolm. jL-ulied iridu sehem: hom; it-taħbit tagħhom irid jinqasam bejn il-missiet u l-omm. jVassallo jagħtina tarf ta' din il-problema li tolqot kull missier-artist fil-versi tiegħu 'Tbewdin ('Hamiem u Sriep', p. 89). il-poeta kien għadu kemm niżel minn fuq il-bejt, fejn il-ħsieb kien tar bih u ntilef fis-sħab tal-veritajiet tal- Ħolqien u l-kobor t'Alla. Niżel minn fuq il-bejt, u Insibhom jgħajtu, u 'l ommhom aktar minnhom, Biex issikkithom. Bħalma ġamra ħmura Hierġa mill-forġa, meta tiksaħ, tisfa Sewda w iebsa ħadid; hekk ġralha f'qalbi Dik li ftit qabel kienet għanja, Marti, ; Imħabbta dejjem kemm b'uliedi u bija, Ħabtet ser tlumni talli ċ-ċkejken Kola Tiegħi u tagħha ma kontx ħriġtu miegħi Barra bħal dari. Imma xħin ratni ħiemed, Hosbien, u bħal miblugħ, malajr intebħet Li kienet għadha tbaqbaq ħajja fija In-namra lejn bint Alla, il-Poeżija. ; Imma biex naraw titratt ta' Vassallo bħala missier li jħoss bħal kull missier ieħor li għandu l-familja, naqraw issa dal-versi li fihom tinstema' bħal karba jew tnehida misluta minn qalb il-poeta għall-mewta ta' bintu — l-ewwel waħda fost uliedu — li mietet wara anqas biss xahrejn li kienet ġiet fid-dinja biex magħha ġibitlu l-barka u s-sliem fil-familja: Ma domtx ma nitpaxxa bik, għaxqa ta' qalbi. u l-akbar hena ta' żgħużiti mżewġal Kont drajtek tabilħaqq; kont sirt inħobbok bi mħabba ta' missier u ta' poeta li jħossu tiela' l-ġenna meta jara tittenna, bħalkieku f'mera, ix-xbieha tiegħu f'bintu. ; Nifsek ħelu, bħal fewġa, : U kont inħossu jimlieli l-qlugħ ta' ħajti u jġagħalni nirbaħ kull tfixkil. ;:; Imm'int issa m'għadekx: waqajt bħal warda li biha ttaqqal ġuf il-ġnien ta' mħabbti biex raġa' tgħarwen hekk malajri Rożanna, : għaliex għoġbok tħallini, wara li ġejt tisqini ftit ħelu u ħafna mrar2 Int kont il-għaxqa t'ommok il-faraġ ta' missierek, : il-ġid kollu tad-dari Sentimentali għall-aħħar, għalkemm inqas profonda, hija l-poeżija Il- Pupu, miktuba żmien wara l-gwerra, Il-versi jinbnew fuq il-kuntrast bejn pupu-ġugarell, ħelu imma bla ħajja, u tarbija ġdida, : id-Pupu ġdid, mogħni b'seħer il-ħajja, kollu tferfir u ħajr, ħelu kemm trid. ; Jiġrilu x'jiġrilu l-pupu — jaqa', siequ titqaċċat, eċċ — ma jimpurtax. Imma t-tifel7 It-tifel wara li 'beda jikber minn jum għal jum, minn xahar għal xahar, ħin bla waqt darba waħda intefa' mitluq għall-mewt uu ġarrewh l- Isptar, fejn intemm ħesrem. Il-pupu 'k titqaċċatlu siequ tista' terġa' twaħ- ħalhielu, imma għat-tifel xejn ma sewa: Talbi, : ħilet kemm tobba rawh, ta' marti d-dmugħ ma swewlu xejn. Qrib rasu Joev lill-pupu aktar ma jarax: bl-agħjat: ma jtajjarx ngħasu: mill-ġdid għall-ħajja Joev.ma jarġaxi — (Ħamiem u Sriep, p. 91) U fuq din-nota ta' poeta-missier nagħilqu l-kitba tagħna dwar Karmenu Vassallo, poeta mill-aħjar li sawwar ħafna versi tiegħu minn tqanqil im- nissel jew miċ-ċaħda ta' familja fl-ewwel żmien ta' ħajtu, jonkella mill- bini ta' familja wara ż-żwieġ tiegħu li fih jara lilu nnifsu bħala għodda tal-ħsieb tal-Ħallieq. : Kienu jippassi ġġaw kull filgħaxija u wara l-ħġieġ jaraw in-nies miġbura għall-kenn ta' djarhom. ;- Huma bla dar itawwlu l-egħrusija u jimxu mat-triqat u 'Alla jgħinbom'. ; Biex ma jdejjqux lil nieshom. ;;; kienu jiltaqgħu barra — u jinħabbu fil-beraħ fuq bank f'xi ġnien imwarrab, imma minn dar u żwieġ bħal qatgħu jiesbom. ; Hekk dejjem jiġġerrew għad-dawl tas-sema joħolmu li xi darba forsi jkollhom saqaf fuq rashom, jew jixtiequ, la ħadd ma jagħti każhom, li kienu bħall-għasafar li ma jafux bi ċnus u lanqas b'kera, ; M. Mizzi