L-Evanġelju skont San Luqa huwa l-itwal fost l-erba' Evanġelji kanoniċi. Huwa wkoll l-uniku Evanġelju segwit mit-tieni volum, magħruf aħjar bħala l-Ktieb tal-Atti tal-Appostli. Dawn iż-żewġ xogħlijiet, tradizzjonalment attribwiti lil San Luqa, huma ddedikati lil ċertu Teofilu.' L-ART IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 2015 $ 37 Minn dak li naqraw f'Atti 1:1, jidher li San Luqa xtaq li t-tieni volum tiegħu jservi bħala l-kontinwazzjoni għall-ewwel kitba tiegħu, Minħabba f'hekk, fl-istudji Bibliċi nitkellmu minn Luqa-Atti bħala żewġ volumi li jmorru flimkien, aktar milli minn l-Evanġelju waħdu. Dan ifisser li ħafna mit-temi li dan l-Evanġelista jintroduċina għalihom fin-narrativa tal-Evanġelju tiegħu jkomplu wkoll fl- Atti tal-Appostli. Waħda minn dawn it-temi hija dik tat-talb. Fil-fatt, nistgħu ngħidu, li minn fost l-erba' Evanġelisti, San Luqa huwa l-aktar wieħed li jitkellem fuq it-tema tat-talb. Matul in-narrativa tal- Evanġelju, San Luqa spiss jippreżentalna mhux biss lil Ġest jitlob, imma wkoll jgħallem lid-dixxipli kif għandhom jitolbu. Bosta personaġġi oħra f'Luqa-Atti jiġu ppreżentati f'waqtiet ta' talb. Fil-fatt, dan l-Evanġelju jiftaħ b'xena li sseħħ fit- Tempju ta' Ġerusalemm f'ambjent ta' talb, permezz tat-tħabbira tal-anġlu lil Żakkarija li 'kien qed jaqdi dmiru ta' qassis quddiem Alla' (Lq 1:8), waqt li 'il- kotra kollha tal-poplu kienet qiegħda titlob barra' (v.10). Hekk ukoll San Luqa jagħlaq l-Evanġelju b'nota oħra ta' talb li sseħħ fl-istess post li fih jiftaħ dan l-istess Evanġelju. Hekk naqraw, li wara t-tlugħ ta' Ġest fis- sema, id-dixxipli 'reġgħu lura lejn Ġerusalemm, u qagħdu l-ħin kollu fit- tempju jbierku lil Alla' (24:52-53). 38 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2015 mela, isservi bħal donnha xi arkata kbira li tgħaqqad flimkien in-narrativa ta' dan l-Evanġelju mill-bidu sal-aħħar. Din l-arkata, tiġi estiża għan-narrativa tal-Atti tal-Appostli fejn it-talb ukoll jieħu prominenza kbira fil- ħajja tal-Knisja tal-Bidu kif jiddeskriviha San Luqa f'din it-tieni kitba tiegħu. It-talb kien parti mill-ħajja Lhudija li fiha twieled u għex Ġest ta' Nazaret. Il-Lhud ta' żmienu kienu mkabbrin bil-bini tat-Tempju tagħhom f'Ġerusalemm fejn ta' kuljum kienu jsiru offerti, sagrifiċċji u talb. Ta' kull sena, ħafna Lhud fi żmien Ġesu, kienu jitilgħu Ġerusalemm permezz ta' pellegrinaġġ, ikantaw Salmi u Innijiet biex hemmhekk, b'mod speċjali fit-Tempju, setgħu jiċċelebraw il-festi l-kbar tagħhom. Minbarra t-Tempju, il-Lhud kellhom ukoll bosta sinagogi mxerrdin fl-ibliet u l-irħula fejn hemmhekk kienu jiltaqgħu nhar ta' Sibt biex jitolbu u jaqraw mill-Kotba Mqaddsa. Lil Ġest bħala Lhudi, insibuh bosta drabi kemm fit-Tempju ta' Ġerusalemm, kif ukoll fis-Sinagogi. F'Lq 2:22-40, naqraw kif Marija u żewġha Ġużeppi ħadu lit-tarbija Ġest fit-Tempju biex jippreżentawh lill-Mulej skont il-Liġi. Meta Ġest kellu tnax-il sena, San Luqa jinfurmana li l-familja ta' Nazaret telgħet Ġerusalemm għall-festa tal-Għid, bħalma kienu jagħmlu 'ta' kull sena' (2:41). Huwa f'dan l-istess Tempju, li t-tfajjel Ġesu, kif inhu muri lilna minn San Luqa, ilissen l-ewwel kelmiet tiegħu li huma indirizzati lil ommu Marija u lil Ġużeppi: 'Għaliex kontu qegħdin tfittxuniż Ma tafux li jiena għandi nkun f'dak li hu ta' Missieri2' (2:49). Ma jidhirx li San Luqa b'kumbinazzjoni inkluda r-referenza għall-'Missier' kemm bħala parti mill- ewwel kelmiet ta' Ġesu, kif ukoll bħala parti mill- aħħar kelmiet tiegħu, meta minn fuq is-salib, jgħid din it-talba: 'Missier, f'idejk jien nerħi ruħi' (23:46). L-ewwel kliem u l-aħħar kliem ta' Ġesti, mela, fl- Evanġelju skont San Luqa, jgħinuna nifhmu li dak kollu li dan l-Evanġelista għandu x'jgħidilna fuq il- ħajja tat-talb ta' Ġesti rridu nippruvaw nifhmuh fid-dawl tar-relazzjoni li Ġesu, bħala l-Iben ta' Alla, kellu mal- Missier tas-Sema. Fejn kien jitlob Ġesi Lil Ġesti ma nsibuhx biss fit-Tempju ta' Ġerusalemm. San Luqa, bħall-Evanġelisti l-oħra, jinfurmana wkoll bil-preżenza ta' Ġest fis- sinagogi tal-Lhud. San Luqa fil-fatt jagħti importanza lil episodju partikulari li fih insibu lil Ġesu fis-sinagoga ta' Nazaret. Dan l-episodju San Luqa jqiegħdu kmieni ħafna fil-ħajja pubblika ta' Ġest għaliex dan l-istess episodju jservi bħala programm għall-ħajja pubblika ta' Ġest, ħajja mmarkata mill-ħelsien u t-tama li huwa bħala l-Messija kellu jagħti skont ma kien diġà mħabbar fil- Kotba Mqaddsa li minnhom Ġesii nnifsu jaqra waqt li kien f'din is-sinagoga. Dak li rridu ninnutaw huwa l-fatt li fil-bidu ta' dan l-episodju, l-Evanġelista San Luqa jinfurmana li kienet id- drawwa ta' Ġesu li nhar ta' Sibt kien imur is-Sinagoga. Hekk naqraw f'4:16: 'Ġie f'Nazaret fejn kien trabba. Daħal fis-sinagoga tagħhom, kif kien imdorri jagħmel nhar ta' Sibt Minkejja li l-Evanġelisti jinfurmawna bil-preżenza ta' Ġest fit-Tempju u f'bosta Sinagogi, qatt ma naqraw b'mod espliċitu li Ġesti xi darba talab fit-Tempju jew fis-Sinagogi. Minflok, f'dawn il-postijiet Ġesti kien pjuttost jgħallem jew ifejjaq. Minflok fit-Tempju jew fis-Sinagogi, it-talb ta' Ġesti kien isir f'postijiet oħra, bħal ngħidu aħna, f'postijiet imwarrba jew f'deżert (ara 4:42); fuq xi għolja (ara 6:12), fuq xi muntanja (ara 9:2), jew fil-Ġnien taż- Żebbuġ (ara 22:39-46), biex L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2015 $ 39 insemmu xi wħud minn dawn il-postijiet. F'ħafna minn dawn l-okkażjonijiet, lil Ġesti nsibuh jitlob waħdu jew mad-dixxipli tiegħu biss, xi drabi fil-ħemda tal-lejl. Ġesi, l-Iben li jitlob San Luqa, aktar mill- Evanġelisti l-oħra, ħallielna dettalji fuq l-okkażjonijiet li fihom insibu lil Ġest jitlob, għalkemm hawnhekk ħafna drabi, huwa jħalli barra l-kontenut tat-talb ta' Ġesti. L-ewwel okkażjoni li fiha nsibu lil Ġest jitlob hija waqt li huwa kien qed jitgħammed. Hekk naqraw: 'Ġara li, wara li tgħammed il-poplu kollu, Ġesu tgħammed ukoll, u waqt li kien qiegħed jitlob, is-smewwiet infetħu' (3:21). Dan il-waqt ta' talb f'din l-okkażjoni partikulari jservi bħala waqt ta' rivelazzjoni fejn il-leħen mis-sema jiddikjara: 'Tnti Ibni l-għażiż: fik sibt l-għaxqa tiegħi' (v.22). Ir-referenza għat-talb waqt il-magħmudija ta' Ġesti tidher li hija żjieda tal- Evanġelista San Luqa biex sa mill-bidu nett tal-ħajja pubblika ta' Ġest jurina li t-talb kien element importanti fil-ħajja ta' Ġesu, l-Iben ta' Alla. Minħabba f'hekk, tidher kważi bħala sorpriża, li dan l-Evanġelista jħalli barra referenza għat- talb li sab f'San Mark. Wara li jirrakkonta kif Ġest jfejjaq lil omm il-mara ta' Xmun, San Mark jgħidilna li 'l-għada filgħodu kmieni, qabel ma żernaq, qam, ħareġ mar f'post imwarrab u qagħad hemm jitlob' (Mk 1:35). F'dan l-istess episodju, kif insibuh f'San Luqa, iżda, naqraw biss li 'meta sebaħ, ħareġ u mar f'post imwarrab' (Lq 4:42). San Luqa, iżda, jidher li ħalla barra din in-nota li sab f'San Mark għal okkażjoni aħjar, jiġifieri, sabiex jinkludiha bħala parti minn waħda mill-ewwel ġabriet fil-qosor ta' ħidmiet Ġesu. Hekk naqraw f'Lq 5:15- 16: 'Il-fama tiegħu bdiet aktar tinxtered, u folol kbar ta' nies kienu jmorru biex jisimgħuh u jfejjaqhom mill- mard tagħhom. Iżda hu kien ifittex xi mkien imwarrab u jinġabar fit-talb' Dan iġibna għal waqt ieħor importanti fil-ħajja pubblika a' Ġesti mmarkat mit-talb. Qed nirreferi għall-episodju meta Ġesii għażel lit-Tnax: 'Mela darba fost l-oħrajn ħareġ lejn l-għoljiet biex jitlob, u għadda l-lejl fit- Meta sebaħ, sejjaħ lejh id-dixxipli tiegħu u minnhom għażel tnax, isemmihom appostli' (6:12-13). Minn issa 'l quddiem, lil Ġesti se nsibuh jitlob dejjem fil-preżenza al-Appostli. Hekk naqraw, per eżempju, fir-referenza i jmiss għat-talb ta' Ġesti: 'Darba, waqt li kien qiegħed jitlob waħdu, kien hemm miegħu d-dixxipli tiegħu, u hu staqsihom: 'Min jgħidu n-nies li jien'' (Lq 9:18). Waqt ieħor importanti fil-ħajja ta' Ġesu li fih insibuh jitlob, huwa dak tat-Trasfigurazzjoni. 'Daqs tmint ijiem wara dan id- diskors, Ġest ħa miegħu lil Pietru, lil Ġwanni u 'l Ġakbu, u tala' fuq il- muntanja biex jitlob. U ġara li huwa u jitlob, id-dehra ta' wiċċu tbiddlet u l-ilbiesi tiegħu saru ta' bjuda li tgħammex' (Lq 9:28-29). Interessanti li immedjatament wara t-Trasfigurazzjoni, insibu episodju li jirrakkonta l-miraklu ta' fejqan ta' tifel maħkum mix-xitan (Lq 9:37-43). F'dan l-episodju, San Luqa jħalli barra l-kliem ta' Ġesu li nsibuh fl- edizzjoni ta' San Mark meta jirrakkonta l-istess miraklu: 'Spirtu bħal dak ma jista' jitkeċċa b'xejn ħlief bit-talb' (Mk 9:29). Jista' jagħti l-każ, li San Luqa qabeż din in- nota sabiex imbagħad ikun jista' joħroġ il-qawwa ta' din ir-referenza għat-talb aktar tard fl-episodju tal-agunija ta' Ġesu fil-Ġnien taż- Żebbuġ, fejn Ġest darbtejn iwissi lid-dixxipli biex jitolbu ħalli ma jidħlux fit-tiġrib: l-ewwel f'Lq 22:40: 'Kif wasal hemmhekk qalilhom: 'Ttolbu li ma tidħlux fit- tiġrib''; it-tieni, fil-v.46: TKif' qalilhom: Trqadtu2 Qumu u itolbu biex ma tidħlux fit-tiġrib' Hemm episodju ieħor li fih lil Ġesti nsibuh jitlob. Dan hu l-episodju meta 'ġabulu wkoll quddiemu t-trabi biex iberikhom' (18:15). Jidher li f'dan l-episodju, San Luqa mill-ġdid kien qed jieħu minn dak li sab fl-Evanġelju skont San Mark. Minkejja dan, iżda, hawn irridu ninnutaw kif San Luqa jħalli barra r-referenza li hemm f'San Mark li tgħid hekk: imbagħad ħaddanhom miegħu u qiegħed idejh fuqhom u berikhom' (Mk 10:16). San Mattew ukoll iżid nota oħra espliċita għat- talb f'dan l-istess episodju meta naqraw hekk: 'ressqulu quddiemu xi tfal żgħar biex iqiegħed idejh fuqhom u jitlob għalihom' (Mt 19:13). Fl-Evanġelju skont San Luqa, huwa biss Kristu Rxoxt li jbierek il-persuni kif naqraw f'Lq 24:50: 'Imbagħad ħadhom sa ħdejn Betanja u rafa' jdejh u berikhom'' Ma' dawn l-okkażjonijiet tat-talb ta' Ġesu, irridu nżidu l-episodju ta' meta Ġesu mtela bil-ferħ wara li d-dixxipli ġew lura mill- missjoni li għaliha kien bagħathom hu stess (ara 10:17-20); meta Ġest għallem lid-dixxipli jitolbu (ara 11:1); fl-aħħar ċena, meta Ġesii talab għal Pietru (ara 22:32); it-talba waqt l-agunija ta' Ġest fil-Ġnien taż-Żebbuġ (ara 22:42); u t-talb ta' Ġest fuq is-salib (ara 23:44.46). Fuq dan nitkellmu fil-ħarġa li jmiss. Dak li rridu ninnutaw għalissa huwa l-fatt li Ġesti talab fl-aktar waqtiet kruċjali tal-ħajja tiegħu. Dan jurina, kif fit-talb Ġest seta' jifhem x'kellha tkun il-missjoni tiegħu u x'kellhom ikunu l-għażliet tiegħu bħala l-Iben il-maħbub tal-Missier. Ara Lq 1:3; Atti 1:1. Fuq il-festi tal-Lhud marbuta mal-belt ta' Ġerusalemm u t-Tempju, ara, J.A. Soggin, Israel in the Biblical Period, Institutions, Festivals, Ceremonies, Rituals, Edinburgh 2001. Għal aktar tagħrif fuq is- Sinagogi tal-Lhud, ara, B.Chilton, P.W. Comfort, M.O. Wise, Svnagogues, in Dictionarv of Fil-bidu tal-Evanġelju, San Luqa jurina li hu ma kienx l-ewwel wieħed li kien qed jikteb rakkont fuq il-ħajja ta' Ġest. Qablu kien hemm oħrajn (ara Lq 1:1-4). Ħafna studjużi, fil-fatt, iżommu li wieħed mill-għejjun li San Luqa kien qed juża kien l-Evanġelju skont San Mark. Fuq dan l-argument, ara, Fl-episodju tal-miraklu tat- tkattir tal-ħobż, naqraw li Ġesu 'ħa l-ħames ħobżiet u ż-żewġ ħutiet, rafa' għajnejh lejn is-sema, berikhom u qasamhom' (Lq 9:16). L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2015 $ 41