IL-MALTI QARI LI TOĦROG IL-GĦAQDA SETTEMBRU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI 1961 Is-Sengha tal-Kitba fl-Istorja tal-Letteratura Maltija UQ is-sengħa tal-kitba bil-Malti wieħed ma jistax jitkellem bla ina jqis qabel ixejn l-istorja ta' l-istess kitba Maltija u jifli dawk id-dokumenti. li nsibu l-hawn 'l-hinn f'xi manuskritti ta' xi tliet mitl-sena ilu, kif ukoll f'żi kotba ta' l-ewwel żmenijiet tas-seklu dsatax u l-bidu tal-għoxrin. Ma kienx ħlief fi żmien l-aħħar snin ta' Vassalli meta ftit ftit bdew jidhru xi kotba bil-Malti mill-pinna ta' Francis Vella u sieħbu G.M. Pulis: l-ewwel kotba bil-Malti għat-tfal ta' l-iskola (1824-26). Jidher, madankollu, illi qabel kien hemm min ħaseb biex igħallem it-tfal il-qari u kitba bil-Malti, u dan kien ċertu Dun Luigi Camilleri miż-Żejtun, imsemmi u mfaħħar minn Vella u Pulis fid-daħla ta' l-ewwel Ktieb il-Qari, iżda ebda ktieb stàmpat ma ġie f'idejna dwar it-tagħlim bil-Malti ta' dan il- (Qassis. Fl-istess żmien insibu wkoll li Vassalli kien maħtur biex jagħti si lezzjonijiet fl-Università fuq il-grammatika Maltija, li wara dehret stampata bit-Taljan fl-1827. Dokumenti ta' l-ewwel proża Maltija stampata kiċnu t- CTagħlim Nisrani (1768) maqlub bil-Malti mid-Dottrina Cris- tiana minnn Dun Franġisk Wazino b'ordni tal-Isqof Fr. P. Alpheran, u. t-traduzzjoni tal-Vanġelu ta' San Ġwann (1822) minn. Dokumenti oħra bikrija ta' proża Maltija nsibuhom ukoll fit-traduzzjoni tal-'Erba' Vanġeli u tal- Atti tal-Appostli (1829), u t-traduzzjoni ta' l-Istorja tas- Sultan Ċiru' (1831) ta' M. A. Vassalli, stampati wara mewtu. Dawn kienu, tista' tgħid, l-ewwel frott ta' siġra mill-ġnien : tal-kitba Maltija, ta' siġra li maż-żmien tat l-isbaħ. għelejjel, għalkemm bi tqanżiħ u bi tfixkil, bis-saħħa tal-ħidma ta' dawk li għarfu jikkoltivawha f'din l-aħħar epoka ta' moviment għad-drit- tijiet u koltivazzjoni tal-Lsien Malti. Dawn kienu l-ewwel tifki- riet ta' proża Maltija li fihom naraw it-twelid tal-letteratura Maltija tal-lum, li maż-żmien. kibret u żżejnet b'dak l-ilbies sabiħ u mżewwaq li nisġulha kittieba xjuħ u żgħażagħ minn żmien għal ieħor ma' tul dawn l-aħħar mija u erbgħin sena ta' ħajja. Miż-żmien li għadda ta' kitba Maltija ta' għeluq is-seklu dsatax sal-epoka tal-lum, li nistgħu ngħidulha l-epoka l-aktar 7 storika tal-letteratura Maltija li-sogħolha fl-aħħar erbgħin sena sewa daqs il-mitt sena ta' qabel, aħna ma nistgħux ngħidu u nif- taħru li fil-kitba tagħna kellna l-istess svilupp letterarju bħalma, kellhom nazzjonijiet oħra . Fejn nazzjonijiet oħra fetħu triqthom bil-kitba ta' lsienhom u bnew letteratura qabel fasslu r-reguli grammatikali uw ġabru d-damma ta' kliem ilsienhom, aħna bil-maqlub, bil-ħidma ta' l-ewwel studjużi tal-Ilsien Malti, fosthom De Soldanis u Vassalli u xi oħrajn li ħallew xogħolhom f'manuskritti, l-ewwel ma ħloqna grammatiki u vokabularji, li kienu l-ewwel sisien li fuqhom imbagħad twaqqaf il-bini letterarju kollu tal-lum u ta' għada. Ma' dawn ma nsibux qalb il-karti tal-arkivju tal-Bibljoteka tagħna ħlief xi kitba ta' prietki, il-biċċa l-kbira minn Ignazio Saverio Mifsud ta' dwar l-1740, li fihom il-Malti hu mħallat b'ħafna italjaniżmi, u xi versi fil-manuskritti ta' Agius De Soldanis, fosthom versi tat-Tabib Ġan-Franġisk Bonamico (1663-80) għall-Festa tal-Arblu ta' Mejju, b'tifħir lil-Gran Mastru N. Cottoner, u 'xi versi oħra li nsibu fl-'Istromati'' ta' Ignazio Saverio Mifsud, L-ewwel studjużi tal-Malti, iktarx barranin, kienu jaraw fil- Lsien Malti l-fdal tal-lsien Puniku, u fin-nuigqas ta' kitba Maltija, bnew l- istudju tagħhom. ta' nisel il-Malti. fuq il-kliem tal-UPater Noster' bil-Malti (traduzzjoni ta' Wilkins) u fuq wi kliem. mogħtijin mill-Ġeżwita Malli De Gattis, minn kliem. ta' postijiet f'Malta fid-7 Desrittione di Malta'' (1647) ta' Abela, u mill-Grammatika ''Della Lingua Punica', ta' De Soldanis (1750). Naraw għalhekk illi l-ewwel studju tal-Malti kien,aktarx filoloġiku milli letterarju, u li sa mitt. sena ilu, skond l-ewwel xogħlijiet ta' kittieba Maltin, il-letteratura Maltija kienet għadha fil-fisqija. Meta wieħed jiġi biex jifli u jqabbel il- -proża ta' l-ewwel kit- tieba Maltin jara li bejn il-kitba ta' dawn u ta' dawk ta' bejn 'Is-SENGĦA TAL-KITBA. FL-ISTORJA TAL-LETT. għeluq is-seklu dsatax u s-seklu għoxrin. hemm. x'jaqsam baħar, sewwa fil-għażla tal-kliem kemm fl-istil, kemm ukoll fil-kostruz- zjoni sintattika u frażjoloġija. L-aħjar eżempji ta' kitba bikrija nsibuhom fil-proża biblika u narrativa bħal fl-Istorja tas-Sultan Ċiru' u fl-'Istedina għal Tagħlim il-Malti ta' Vassalli fejn, għalkemm l-istil huwa iebes u aħrax u mhux mexxej biżżejjed, il- kostruzzjoni, l-għażla ta' kliem safi u frażijiet idjomatċi juru sengħa ta' kitba li għaż-żmien bikri ta' proża Maltija tista' toq- għod ma' dik li nsibu fil-kitba Taljana tas-Seklu Erbataz. Hekk ukoll nistgħu ngħidu li hija l-kitba ta' Canolo fit-traduzzjoni tie- għu tal-Vanġelu ta' San Ġwann' fejn naraw illi l-Malti huwa ftit iżjed. ċar, jinuri b'reqqa mat-test, mingħajr tiżjin fl-istil, u għalhekk, xi espressjonijiet huma aħjar minn ta' Vassalli. Iżda l-proża ta' oħrajn ta' żmien Vassalli stess, insibuha nieqsa mis- sengħa fil-kostruzzjoni ta' kliem, kultant miżgħuda bi kliem Taljan. bla bżonn, iebsa f'xi espressjonijiet, u 'l- hawn u 'l-hinn b'xi kliem safi barra minn loku, kif jidher fi '' Ktieb il-Qari' u fit- t Trattat fuq l-Obbligi tal-Bniedem'' ta' F. Vella u Pulis. F'dawn il-kotba l-ortografija mhi xejn grammatikali u xi ħsejjes gutturali tal-alfabet imfissrin b'ittri Għarbin. Wisq aħjar huwa l-Malti li naqraw f'xi kotba li dehru fl-1831-1832 taħt l-isem ta' ''Ktieb il-Qari' għat-Tfal il-wieħed u'' Ktieb il-Qari fuq Bosta Ħwejjeġ'i, l-ieħor, biż-żewġ stesti: Malti u Ingliż. Barra l-ortografija, li f'dawn il-kotba timxi fuq dik tal-grammatika ta' Vassalli (It- tieni edizjoni tal-1827), bħalma hi dik fl-'Istorja tas-Sultan Ċiru, jidher li l-Malti huwa miktub b'ċerta sengħa fl-istil u reqqa fil- għażla ta' kliem — b'espressjonijiet mexxejja, għalkemm mgħob- bijin l-hawn u 'l-hinn b'xi kelma antikwata. Għall-ħabta ta' nofs is-seklu dsatax, il-Kan. Dun Fortunato Panazavechia u Gio Antonio Vassallo kienu reġgħu fetħu t-triq għall-kotba ta' qari Malti għall-Iskejjel tal-Gvern, bi stil mexxej u ħafif, l-ewwel wieħed kien awtur ta' grammatika tal-Malti bit- Taljan (1845); il-'Ħajja ta' Ġest Kristu' (1874) fil-qosor, kif ukoll V'Storja Qasira ta' Malta' bit-Taljan u bil-Malti, u ai- djaloġi fuq l-Iskrittura Mqaddsa, u l-ieħor, barra xi versi liriċi bil-Malti, kiteb ukoll bil-Malti l-' Hajja ta' San Pawl' (1858) tStorja ta' Malta'' għall-poplu (1862) u ''Ġest. Kristu fid- Dinja (1862). Wara kollox ma nistgħux ngħidu illi sal-bidu tas-seklu dsataw il-kitba Maltija ta' proża narrativa, dissertatorja jew storika kienet laħqet fil-qofol l-isvilupp letterarju tal-ilsna bar- ranin, fosthom dik tat-Taljan li dik il-ħabta kienet għadha l-lingwa tal-kultura f'Malta. Kien biss f'nofs is-seklu dsatax meta l-proża Maltija nar- rativa ħadet xejra romantika u klassika fl-istil f'xi tnejn jew tlieta mill-aħjar kittieba, fosthom A. E. Caruana u Ġużċ Muscat Azzopardi li xegħlu t-torċa tal-moviment letterarju Malti. Patri Manwel Magri kien ukoll wieħed minn ta' l-ewwel li fetaħ it-triq għall-kitba ta' stejjer u leġġendi tal-Floklore Malti. Oħrajn imxew warajhom, iżda l-proża ta' xi wħud kienet wisq nieqsa fl-istil u fl-għażla tal-kliem. Ta' min isemmi fost l-aħjar kittieba, ina' dawk li-semmejna f'għeluq is-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin, lil Annibale Preca, Fonzu Marija Galea u Pawlu Bel- lanti, u f'xi rakkonti u ħrejjef, Dun Xand Cortis, u Dun Mabbli Sisner, li fil-kitba tagħhom tiltaqa' ma' bċejjeċ li huma ġawhar ta' proża Maltija idjomatika, ħafifa u mexxejja. Wara dawn jimru b'pass iktarx imkarkar fil-proża narrativa tagħhom lil-Dun Ġużepp Farrugia, lil Dun Alwiġ Vella, fir-rakkonti b'fond ta' ġrajjiet storiċi Għawdxin, Wistin Levanzin u Ninu Muscat Fenech, bħala traduttur ta' rumanzi. Iżjed mirqum iżda fit-tra- duzzjoni ta' għamla narrativa nsibu li hu l-awtur veteran. tal- U'Muftieħ tal-Kitba Maltija' Ġanni Vassallo. Kien ikun wieħed mill-aħjar kittieba fil-proża Maltija idjomatika Napuljun. Taglid- jerro li f'xi bċejjeċ ta' kitba sew teknika, kemm narrativa wera l-iktar sengħa tu u menxejja. Achille Ferris, fil- kotba skolastiċi u mexxejja. Inqiegħdu għalih, għal dak li hu stil idjomatiku mill-aħjar, lil Temi Zammit, wieħed. mill-kittieba mejtin tal-aħħar li fil- kitba tiegħu novelliera ħallielna bċejjeċ ta' proża Maltija li huma ġawhar fil-letteratura Maltija tal-lum. Jekk niġu għall-kitba ta' proża Maltija tal-lum, nistgħu ngħidu biss, li fiha naraw svilupp kbir fix-xeħta romantika u realistika tagħha, li f'xi kotba tagħżilha minn dik tal-klassiċiżmu qadim, iżda nieqsa mbagħad mill-karatteristiċi tal-idjomi Mal- , tin, li jagħżlu l-proża tagħna misx-xeħta ta' proża konvenzjonali tal-letteratura kosmopolita ta' nazzjonijiet oħra. — Fejn il-poeżija lirika Maltija, il-proża Maltija ma nist- għux ngħidu li laħqet il-grad li sal-lum messha laħqet, l-iktar fil- : i MA NGĦIRX GĦALIK 69 pinna taż-żgħażagħ ta' kultura barxa. Għax wara kollox, biex tikteb proża Maltija tajba, skond ma titlob is-sengħa, mhux billi tkun taf l-ortografiaj u l-vokabularju Malti, bla kriterju fil-għażla tal-kliem u taħriġ fil-bini tiegħu, imma wkoll il-kittieb jeħtieġlu jkun imżejjen b'mentalità mħarrġa fil-qari ta' kotba li minn- hom il-moħħ jista' jislet idejiet fl-isvilupp tan-nisġa narrativa, kif ukoll l-istil xieraq għas-suġġett li fuqu jikteb. Is-sengħa tal-kitba m'għandhiex dawk ir-reguli u assjomi matematiċi li bihom. tista' tħoll il-problemi ta' kitba tajba bil- Malti. Barra mill-vokabularju, barra mir-reqqa. fl-ortografija tidħol dik l-esperjenza tal-ħajja psikoloġika; taħriġ ta' kostruz- zjoni sintattika Maltija u idjomatika. Illi toħloq forom ġodda ta' kliem kontra r-reguli morfoloġiċi u l-użu, u ddeffes kliem safi li ina joqgħodx kontra x-xeħta tal-frażi Maltija, bħal ma dlonk naraw fil-kitba narrativa ta' xi kittieba żgħażagħ, ma tkunx qed turi wi sengħa speċjali fil-pinna tiegħek, imma difetti—difetti li flok ma jorgmu u jżejnu l-istil, me Iħajja tal-kitba Maltija.