IL-GRAMMATKA MALTIJA FIĊ-ĊOKON. (Jissokta ma' ta' qabel). IL-GħERQ TAL-KELMA —TISWIR U TUSIGħ— Il-kelma maltija hi mibnija fuq għerq ta' 7ZL/£E7 KONSONANTI. Biex insibu l-għerq, inħarsu lejn il-vxzavz;za, jiġifieri lejn it- tielet persuna ta' ġens raġel, għadd wieħed tal-Verb fl-Imgħoddi u nieħdu l-konsonanti tiegħu KIF INHUMA WARA XULXIN. Mill-kelma qażeż (li hi l-wamzma ta' dan il-verb) għandna l-għerq Q-T-L. Il-Verb malti hu ta' tliet konsonanti ; iżda billi ġie li naraw mamma b'anqas jew b'iżjed minn tlieta għandna nitgħallmu li: Il-Verb jista' jkun ta' SURA EWLENIJA jew ta' SURA MNISSLA. Is-SURA EWLENIJA tista' tkun SĦ/ĦA (qatel— Q-T-L) jew MZEQSA. In-NZEQSA. tinqasam f'ħamest irjus: 1. MOĦFIJA (iàr- T-A)-R). TAX- XEBH (bl-ewwel konsonanti dgħajfa: zeiveż W/R-T). TAS- SEW NEQSIN (bl-aħħar konsonanti dgħajfa: £e/a(j) s T-F./). DGĦAJFA (b'żewġ konsonanti dgħajfa: wera(jj— WR-/). (f) Is-SURA MNISSLA hi: dejjem ġejja minn sura oħra. Hemm tmienja: 1. Ta erba' konsonanti (dawn iktarx huma żewġ verbi ta' sura ewlenija, fil-Malti iktarx. mitlufa, —minsuġin fl-im- kien: /erjer ferer —ferr e fer fer-fer jew verbi ewlenin b'par- tiċella jew ittra oħra miżjuda — mzas/av — (m)saħar). Li jtennu l-kons. tan-nofs: qabad — qabċad. 3: Li ibiddlu l-ewwel Vokali f'd jew że: fehem — fiehem. Li jżidu x fil-bidu: faraġ — x/araġ, 5. xo, u qarben — Żgarċen. L wara l-ewwel kons.: laqagħ— //agagħ. 7. w $5- mas-sura ta' l-Imperativ: qarr—sigarz. (f) Il-7 u l-w huma konsonanti dgħajfa, Li jbiddlu l-vokali ta' wara t-tieni konsonanti f'd jew se: ħadar (sura l-lum mitlufa) — Żdir. (Ara t-'Tagħrif fuq il-Kitba Maltija': /l-Għamda tal-Verb f. 38—46). (Verbi li minngħalina jispiċċaw bil-vokali a, bħal ċeda, ġenta', tefa, tafa, wera, heda, lema, rema, sama', lewa, beka, waqa', naħsbuhom b'żewġ konsonanti biss; iżda mhux hekk: biċċa min- nhom għandhom il-konsonanti għ, u biċċa għandhom l-/ fl-aħħar, (1) Jispiċċaw bil-konsonanti gŻ verbi bħal ġerza(għ), tafa(għ), sama(għ); (ara: ġemagħha, tafagħha, samagħha li jinħassu ġa- maħħa, tafaħħa, samaħja għaliex il-għ mal-k tinħass ÀÀ. Ara tagħha li tinħass taħħa). (11) Jispiċċaw bl-7 Verbi bħal deda(j), żefa(f), ħeda(j) re- Wa(j), Ġeka(j). Ara t-'Tagħrif' f. 36 Għadd 4). Fit-tiswir u fit-tusigħ tal-kelma, il-konsonanti tal- għerq la jistgħu jitbiddlu u l-anqas jiċċaqalqu minn kit- inhuma wara xulxin— biss jitbiddlu, jiċċaqalqu u jiżdiedu l-vokali—jew jiżdiedu konsonanti oħra mal-għerq. QaLaGħ— QLiGħ, QaLGħu, maQLuGħ, maQLuGħin ReGħeb— RGħIB, ReGħBu, miRGħuB, miRGħuBin ĦoBŻ u mhux: ĦoBS mara ĦoBżŻa, ĦBIŻtejn KBiR i GBaR 7 KIBeR, KoBoR magħmul ,, mamgħul — Għ-M-L- (għamel) fehmu p femhu — — F.H.M. (fehem) Nagħarfu nagħżlu l-kitba tan-nom /eggħa (laqagħ — L-Q Għ) mill-,, w lagħqa (lagħaq — L-Għ.Q) Għidna: il-konsonanti tal-għerq ma jistgħux jitbiddlu, għad li min xi daqqiet tinħass ittra flok oħra: Żojps flok Żoċż. Dan hu ġej minn dak li jgħidulu tixbih tal-konsonanti. Il-konsonanti li jixxiebhu huma: Kons. rotob: pivljdiżi ġ lgigħjhh li jixxiebhu mal- Kons. qawwija bifftIsjexiki ħ; għalhekk għad li xi drabi nħossu waħda minn dawn l-ittri flok l-oħra seħbitha—tant ratba kemm qawwija—noqogħdu attenti li niktbu DIK li jrid il-GħERQ jew li trid il--GRAMMATKA u dan nistgħu usibah ukoll billi din il-kelma narawha meta jkollha vokali wara dik l-ittra li tixxiebah, 45 Mela, niktbu dmugħ u mhux dnu/f—D-M-Għ ara demgħa x ħadid x ħadif —Ħ-D-D n ħadida xw Żfint v sfint —ŻEN x żina w fiġieh - v'ġieh fi wx fi ħdan xv fih Mi jiħ ). għax h trid il-Gram- mo Qqaluh qaluħ f matka. (Ara t-Tagħrif: Tibdil fil- leħen ta' Kons. li jixxiebħu paġ. 87 u l-iżjed il-għadd 56). Hemm tixbih li hu magħruf u mgħoddi mill-grammatka, araw: Fil-Malti l-artikolu hu (2) l-, iżda. dan l-artikolu jixxiebah ma' l-ewwel ittra ta' kliem li jibda b'waħda minn l-ittri xemxin. L-it- tri xemxin huma: x, ċ,(), d, 5, 4, 2, 2, /, 8, 9: ix-xemx, is-siġar, iz-zokk. (L-artikolu fil-Malti hu 4: dik l-Z ta' qabel (li biha jiġi 7/) hi żejda u ddaħħalha biss għal-leħen u għalhekk qatt ma għan- dna ndaħħluha meta qabel l-artikolu jkun hemm kelma li tispiċċa b'vokali: sewwa l-bieraħ kemm il-lum. L-artikolu hu Z- u mhux /i, għalhekk ħażin jagħmel min quddiem kelma li tibda b'żewġ konsonanti jikteb /ż: /ż sħab, /i swar, li mgħallem iżda għandu jikteb l-isħad, l-iswar, l-imgħal- lem, għax dik l-ż hi tal-leħen u tmur qade/ il-kelma u mhux wara l-artikolu. Hawn ngħidu wkoll li l-artikolu għandu jingħaqad mal- kelma b'daxx u qait b'appostrofu, għax l-appostrofu jfisser xi ħaġa nieqsa, u meta ngħidu u niktbu Żoz/2, l-aħħar ma hemm xejn nieqes.) (Ara Tagħrif. L-Artikolu p. 77). Tixbih ieħor, huwa wkoll magħruf mill-grammatka, hu dak li fit-tiswir kollu tal-kelma jidher dejjem l-istess għad li l-kelma tkun ġejja minn għerq ta' konsonanti oħra. Avi ġejja mill-għarbi ard, iżda billi fil-malti, fit-tiswir u fit-tusigħ dejjem tidher bit-2, għandna niktbuha 272 u mhux ard. Ara ariijiet arina eċċ. Għal- hekk ukoll għandna niktbu guva għad li ġejja minn cova (Tal) Żorba ' mo /SOorba ,, gibed w , kideb (Għar. ġuħ 1 x ġugħ AN (Ara t-Tagħrif paġ 89—għadd 55). 46 'Tixbih ieħor imgħoddi mill-grammatka : Iż-żjieda ta' 1, 4, j quddiem is-sura ta' l-Imperativ, issawwar il-verb u tagħmlu fil-Present jew Futur. Ħamel—aħmel (Imp) — n-aħmel. j-— n-aħmlu t-aħmel t-aħmlu j-aħmel j-aħmlu Iżda meta l-imperativ ikun jibda b'konsonanti, l-ittri 2, 4, 7, jitħaxknu: iex — kun (Imp) — n-kun—n-kunu t-kun—t-kunu j-kun—j-kunu, Issa, meta jitħaxknu, l-ittra z—mħaxkna ma' l-ittri 72, 7, ,— tixxiebah u ssir 72, 7, /, bħalhom.— L-ittra 4, mħaxkna ma' l-ittri xemxin tas-snien li huma ċ-ċ, d, $, $, x, Żu 2, issir bħalhom: Jiena mmur flok. nmur intom (ijġġibu flok tġibu aħna rridu 0 tridu inti ssir w tsir jiena liellex x- nlellex ħija xxejjer x txejjer inti ċċempel ' iċempel lintom (ijżżerżqu ,, tżerżqu hija ddemma' —,, — tdemma' l hija zzekzek , tżekzek —Kif aħna nitkellmu fuq l-ittri 2, 2, f nistgħu ngħidu : L-ittra x (jew ta' flokha) mita tkun sejra titħaxken bejn żewġ konsonanti, (u meta l-kelma tkun fil-bidu tal-kliem u wara l-2 jkun hemm konsonanti oħra) iddaħħal l-ż tal-leħen : Prrid inkun flok Rrid nkun. L-ittra f (flok ma ddaħħal ż qud- diemha) tidher minn flokha—il-vokali ż: Zvid ikun flok /rid jkun. Iżda meta qbilha ikollha kelma li tispiċċa b'vokali (jew warajha ikollha vokali) għandha tinkiteb sewwa: /żena nkun, huwa jrid. (Ara t-Zagħrif f. 48 (2). — Il-vokali tal-leħen (eu/onica), l-iżjed li nsibuha, fil-bidu tal-kelma kif ġa rajna, iżda jiġi li nsibuha wkoll fin-nofs. Minn ġ/ded għandna xiġċdu iżda minn Żines għandna nikinsu u mhux xiżnsu: dik l-i hi tal-leħen jew 7///ieda. Meta waħda minn l-ittri /, 78, 2, 97 o/ (ligużdi) tkun sejra titħaxken bejn żewġ konsonanti olira, iddaħħal QUDDIEMHA vokali tal-leħen. Għalhekk niktbu xoċogħdu u mhux xodgħdu (u l-anqas 20- bgħodu, mixegħla, mibegħda. (Ara t-Tagħrif it-33 Regula f. 24). (tissokta)