Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 79 1: Il-Kamra tal-Lunzjata Jekk int u dieħel l-Għasri mit-triq tal-Għarb, flok ma taqbad it-triq il-ġdida, iddur għat-Triq il-Qadima, jew kif jgħidulha wkoll, il-ħażina, wara li tiskorri l-Imdawra ta' Kordina u timxi ftit ieħor, fuq il-lemin għandek tara kamra ruħ ommha fi snienha f'tarf ta' passaġġ qasir. Din il-kamra jgħidulha tal-Lunzjata u qiegħda fir-raba' li jsibuh ukoll Tal-Lunzjata. Hawnhekk, skond l-għajdut li qatt ma qata' tal-Għasrin, kienet il-knisja tal-Lunzjata ta' Wied Sara. Il-bieb tal-kamra jħares lejn in-nofsinhar u qiegħed kemmxejn lejn dik in- naħa li tħares lejn il-lvant. Il-ħitan imtellgħa b'saffejn għandhom il-qoxra ta' barra mibnija b'ġebla tal-franka maqtugħa minn barriera tajba, imma l-ġebel tal-qoxra ta' ġewwa jidher li nqata' mill-post mis-saff tal-wiċċ, kollu ġulġlien u jitfarrak mix-xejn. Kieku kellu jkun fuq barra ilu li trermer bix-xemx u x-xita u l-kamra kien ikun ilha s-snin li niżlet borra. Is-saqaf fih biss ħàra xorok tal-qasba fuq il-kileb bla ċnetta. Uħud minn dawn diġa' waqgħu. Ġewwa hemm ħerba sħiħa għax il-kamra ilha s-snin mitluqa. Fil- ħajt jidher li kien hemm żewġ armarji. 80 IL-KORPUS 28 (2005) 2 e Is-Salib Qabel tidħol fil-kamra ħdejn il-koxxa tal-bieb fuq ix-xellug hemm 7) imnaqqax salib. Dan ma jfissirx li 2) l-kamra kienet knisja magħluqa, 7 immali hemmhekk, fl-1906, kien miet 7) b'aċċident, jew skond oħrajn, kien assassinat, Wiġi Zammit, tfajjel ta' tlettax-il sena mill-Għasri stess. Fl-1914, fir-raba' tal-biswit, ngħidu aħna daqs tir ta' xkubetta 'l bogħod, seħħet traġedja fatali oħra. Waqt li Marija Mizzi, xebba ta' 39 sena kienet timla l-ilma mill-bir, it- tarjola inqatgħet fuq rasha, stordiet u baqgħet nieżla 'l isfel fejn sabet xortiha l-ħażina. Immedjatament wara, niesha waqqfu salib tal-ġebel —— fuq il-bejt tal-kamra li hemm fl-istess raba', tefa' ta' ġebla bogħod mill-ewwel waħda, biex jibqa' bħala tifkira dejjiema ta' dil- -ġrajja kiebja. Sa minn wara l-ewwel każ, u sseddqet aktar wara t-tieni każ, trawmet id- drawwa fost in-nies tal-Għasri li kull meta jgħaddu minn għala daż-żewġt ikmamar kienu jgħidu paternoster b'suffraġju taż-żewġt erwieħ. 3 e Is-Salvereġina Wieħed li kiteb fuq il-Lunzjata fid-Devot ta' Marija fl-1896 qal li f'ħajt ta' għalqa fejn kienet il-knisja kien hemm minqux salib li fi żmienu kien diġa' nqered. Kien dan is-salib li kien ifakkru li hemmhekk kien hemm darba l-knisja tal-Lunzjata. Dal-kittieb iżid li n-nies tal-Għasri huma u ħerġin u deħlin ir-raħal mir-Rabat xħin kienu jaslu ħdejn il-Kamra tal-Lunzjata kienu mdorrija jgħidu Salvereġina lill-Madonna tal-Lunzjata li kellha l-knisja hemmhekk. Din id-drawwa tixbaħ lil dik taż-Żebbuġin li huma u għaddejjin minn fuq l-arkata ta' Wied Sara jgħidu Salvereġina lill-Madonna tal-Grazzja tal-Kapuċċini. Għalhekk il-wied li hemm minn din l-arkata 'l isfel jgħidulu l-Wied tas-Salvereġina. 4 e Ir-raba' li kellha l-knisja tal-Lunzjata Meta Pietru Duzzina, fl-1575, żar il-knisja tal-Lunzjata ta' Wied Sara qalulu li kien bnieha Guliermu de Biscon li kien ħallielha nofs modd raba', jiġifieri wejbejn jew tmint itmien. Mill-qbiela ta' dan ir-raba' mhux biss kellha ssirilha l-festa bil-għasar u quddiesa, imma barra li tingħata ikla lill-qassis, kellha ssir iż-żerda lill-foqra billi jitqassmilhom il-ħobż. Kellha wkoll tissewwa l-knisja meta jkun meħtieġ. Lil Duzzina qalulu wkoll li r-raba' kien f'idejn Gwarinu Platamun li kellu jagħti xi flus lill-knisja. Milli jidher dan Gwarinu Platamun ma kienx deher motul il- viżta għax il-viżitatur talab l-għajnuna ta' dawk li kienu jafu x'raba' kellha l- knisja biex imorru jgħidulu. Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 81 Fil-viżta ta' Cagliares tfaċċa xaqq dawl fuq il-barambata li kien għamel Gwarinu Platamun. Deher Xmun Zammit, xwejjaħ ta' sebgħin sena li kien jiftakar kull ma ġara minn meta ġew it-Torok fl-1551 billi dik is-sena kellu sitt snin. Dan ir-raġel, mimli bil-għomor, li seta' kien joqgħod f'dawk l-inħawi, qal li l-knisja kellha disat itmien raba' mqabbla tliet skuti u sitta rbgħajja fis-sena. Xmun kien jisma' lil qassis Għawdxi, Dun Anton, li fl-1615 kien mejjet, li l-għalqa, Franġisk Platamun jew ibnu Gwarinu, kien taha lil Grabiel di Nastas wara l-1551, kif jidher mill-atti tan-nutar Plaċidu Abel. Milli jidher Salvu Baglio, li matul il-viżta ta' l-1615 kien għadu jferfer imma miet ftit wara f'dik is-sena, u li tgħidx kemm raba' tal-knejjes kien ħataf, mela lill-viżitatur għall-werrieta ta' Grabiel di Nastas, li kien galantom ieħor, biex isejħilhom ħa jgħidu, żmien tlett ijiem, għaliex ir-raba' m'għandhomx irodduh lill-knisja. Aktarx li s-sejħa waqgħet fuq widnejn torox għax min se jissogra jkellem lil nies li, skond Dun Franġisk Agius, minn għand Grabiel di Nastas kienu wirtu mal-mit modd raba', li jġibu disat elef u sitt mit siegħ. Imma fl-1621 dehru x-xhieda li qalu li r-raba' kien f'idejn Pietru Gambino li kien iħallas il-qbiela lil Dun Pawl di Nastas J.U.D. Ix-xhieda qalu wkoll li Ġann Franġisk Platamun kien biegħ ir-raba' lil Grabiel di Nastas. Tant kienu jafu x'inhuma jgħidu x-xhieda li taw l-irjieħ tal-għalqa li kienet tagħti fuq il-wied min-naħa ta' nofs in-nhar u.mill-bqija kienet imdawra bi triq minn kull naħa. Mill-mappa ta' l-inħawi jidher li din setgħet kienet l-għalqa li jgħidulha l-Imdawra ta' Kordina fuq il-lemin kif taqbad it-Triq il-Qadima int u dieħel l-Għasri mit-Triq tal-Għarb. Din qiegħda fuq ir-riħ tal-Wied ta' l-Ort u fiha tassew dawra ta' nofs modd. Fl-1621, il-viżitatur wissa lil Dun Pawl di Nastas biex jara jridx jitlaq l-għalqa bil-kwiet inkella jidħol il-qorti. Sa dan it-tant issekwestralu r-renti sa ma jrodd lura l-għalqa lill-knisja tal-Lunzjata, jew bonarjament inkella b'sentenza tal-qorti. Sa l-1630 kollox baqa' kif kien u l-knisja qalet s'hawn wasalna għax saret borġ ġebel. Biss issa nqala' l-arċipriet tal-Matriċi ta' Santa Marija, Dun Salv Pontremoli li qal lill-viżitatur li nhar it-13 ta' Novembru ta' l-1629 kien ingħata l-legat piju tal-Lunzjata ta' Wied Sara b'ittra appostolika fuq ir-raba' li kellha. Għalhekk talbu biex jingħata dan ir-raba'. Il-viżitatur qallu biex ilaqqa' lil min kien iżomm ir-raba' ħalli jaraw kif se jsolvu l-kustjoni. Il-kustjoni kellha tispiċċa l-qorti għax fl-1644 intqal li l-arċipriet fetaħ kawża ma' Dun Pawl di Nastas J.U.D. Imbagħad fil-viżta ta' għaxar snin wara ssemma li l-benefizzju kien f'idejn l-arċipriet Dun Salv Pontremoli. X'sar sewwa ma ntqalx u billi l-knisja baqgħet ħerba ma ssemma xejn iktar. $ 5 c L-aħħar snin tal-Lunzjata ta' Wied Sara — mill-1575 sa l-1630 Meta ġie Duzzina fl-1575 sar jaf ħafna fuq il-Lunzjata ta' Wied Sara, imma mhux kull ma xtaq ikun jaf u ma setax ma jxommx l-affari tinten. Qalulu li kien bnieha Guliermu de Biscon li kien ħallielha nofs modd raba' magħha biex bil- qbiela ssirilha l-festa bl-għasar u l-quddiesa u jingħata kolazzjon lill-qassis li jinqala biex ikanta l-għasar u jqaddes. Mill-qbiela kellha wkoll issir iż-żerda billi jitqassam il-ħobż lill-foqra. Mill-flus li kien jifdal il-knisja kellha tingħata dawra. Jekk Guliermu de Biscon li bena l-knisja tal-Lunzjata hu l-istess wieħed li jissemma li waqa' lsir fl-1551 u baqa' Stanbul, il-knisja tal-Lunzjata nbniet fl- 82 IL-KORPUS 28 (2005) ewwel nofs tas-seklu sittax (1501-1551). Dan ifisser li meta ħarbtuha t-Torok fl- 1551 ma kenitx qadima. La t-Torok ħarbtu lil Sant'Iermu wkoll dan ifisser li dak li qalli Salvu Għaxaq minn Wied Sara, illum mejjet, jiġifieri li l-Misraħ jgħidulu tat-Torok u għalhekk aktarx kienu kkampjati hemm f'Lulju ta' l-1551, u kellhom żmien kemm iridu biex qerdu kulma sabu. Biss il-familja Biscon ma nqerditx fl-istraġi ta' l-1551. Fil-waqt li mħabba dak li ġara lill-knisja u l-iktar ir-raba' li kellha aktarx li Guliermu Biscon spiċċa biex miet Stanbul u ħadd ma żied rah Għawdex. Nafu, grazzi għat-tiftix tal-Prof. Fiorini, li Mawru bin Pawlu kien Għawdex fl-1555 u li Xmun bin Salvu de Biscon jissemma sentejn wara. Mhux biss Guliermu de Biscon aktarx ma żiedx ra 'l Għawdex imma aktarx li l-benefizzjat ukoll sab ruħu lsir mal-qatta u l-knisja u r-raba' tagħha waqgħu f'idejn l-ilpup imġewħa lesti biex jaħtfu l-ġid li ħallew warajhom l-Għawdxin, fosthom il-knejjes mitluqa bir-raba' li kellhom imħolli lilhom. Ġara x'ġara fl-1551, fl-1575 il-piż ta' l-obbligi li kellha l-knisja kienu waqgħu fuq Gwarinu Platamun, li skont ma qalu lil Duzzina, kellu r-raba' tagħha u li kien qed iżomm xi flus dovuti lilha. Biss mill-obbligi li kien hemm ma kienu qed isiru xejn u l-knisja la kellha kona (inkwatru titulari) u lanqas bieb. Il-viżitatur ħalla ordni biex isirilha l-bieb u jsiru l-obbigi l-oħra fosthom il-quddiesa. Imma lill-viżitatur ma qalulux kemm ħobż kellu jitqassam u lanqas tawh xaqq dawl fejn kien ir-raba' tagħha għax sejjaħ lil min kien jaf xi ħaġa biex jgħidlu. Ħadd ma qallu li missier Gwarinu, Ġann Franġisk Platamun jew ommu, kienu għamlu flus dan ir-raba' għax kienu bigħuh lil Grabiel di Nastas. Il-knisja, li aktarx kien ilha mitluqa mill-1551 wara l-1575 baqgħet mitluqa, anzi marret għall-agħar għax fl-1587, il-viżitatur sabha bla artal, ċangatura, u saħansitra bla saqaf. Għalhekk ordna biex l-obbligi li kellha l-knisja jibdew isiru Sant'Iermu sa ma tingħata dawra. Knisja li suppost kienet benefizzju kellhom il- wiċċ jgħidulu li kienet bla rettur. Biss sa l-1615 xi ħadd kien ħa ħsiebha għax barra li kellha bieb iħares lejn nofs in-nhar, ġewwa kellha artal għoli tal-ġebel b'kona fuqu mgħottija b'velu. La lill- viżitatur, knisja li suppost kellha nofs modd raba' tagħha qalulu li ma kellhiex renti, jien naħseb li kien il-poplu msejken li kien ħa ħsieb ġabarha u mhux ix-xark li kien seragha. Sa sitt snin wara l-ħajt taz-zuntier kien iġġarraf. Meta fil-vista ta' l-1615, il-viżitatur staqsa għar-rettur u kemm kienet qiegħda ddaħħal bogxiex qalulu li ma kellha xejn. Imma x-xitan ma ħamilx għax ilsien in-nies kien itaqtaq u dawn qalulu ħaġa b'ħaġa fejn kien ir-raba', għand min kien, kemm-il tomna kien fih, did-darba disat itmien flok nofs modd, u kemm kienet il-qbiela, tliet skuti u sitta rbgħajja. Milli jidher il-werrieta ta' Grabiel di Nastas kienu aktarx jafu li fil-kuntratt tal-bejgħ ma kienx hemm obbligi marbuta mal-knisja u għalhekk dawn suppost baqgħu fuq il-werriet ta' Ġann Franġisk Platamun li fl-1575, kien ibnu Gwarinu. Aktarx li kien għalhekk li l-knisja għaddiet mill-ħażin għall-agħar f'qasir żmien għax fil-viżta ta' l-1630 il-knisja kienet saret gozz ġebel u mażkan. Hekk baqgħet sa erba' snin wara għax il-viżitatur ħalla ordni biex terġa' tinbena. Imma jibnieha min7 Suppost li fl-1629 il-benefizzju għadda għall-arċipriet tal- kolleġġjata ta' Santa Marija Dun Salv Pontremoli, imma sa l-1634 kien għadu Leħen mill-Parroċċa tal-Għasri 83 b'xiber imnieħer għax Dun Pawl di Nastas li wiret ir-raba' minn għand Grabiel ma ried jerħi xejn minn idejh. 6 Il-Misteru tal-Kamra tal-Lunzjata Ħaġa kurjuża dwar din il-kamra hu li fl-1644, l-arċipriet Pontremoli qal lill-viżitatur li l-knisja kienet inbniet mill-ġdid imma kienet għadha bla artal. Imbagħad fil-viżta ta' għaxar snin wara, fl-1654, intqal li l-knisja kienet imġarrfa u li l-benefizzju kien f'idejn Dun Salv Pontremoli. Jien naħseb li hawn is-soluzzjoni tal-misteru tal-Kamra tal-Lunzjata, li, bħall- knisja li kien hemm qbilha, kellha bieb iħares lejn nofs in-nhar. Fil-fehma tiegħi din il-kamra għandha kull sinjal ta' qedem. Din kellha tkun il-knisja tal-Lunzjata mibnija flok l-oħra, imma tħalliet kamra fir-raba' int u dieħel l-Għasri. Hawnhekk forsi tajjeb ngħid li fl-1655 l-arċipriet Pontremoli ħalla biex sar kanonku tal-katidral ta' l-Imdina. Għalhekk kull interess li seta' ħa fil-knisja tal- Lunzjata issa spiċċa fix-xejn għax hekk ġara lill-knejjes oħra Għawdex meta min seta' ħa ħsiebhom parpar lejn Malta. 7 c In-Niċċa tal-Lunzjata L-Għasri, fil-kantuniera bejn Triq Salvu Gambin, dari Triq il-Misraħ u Triq il- Knisja tal-Wied hemm in-niċċa waħdanija li għandna Għawdex lill-Lunzjata li hi wkoll unika mħabba l-post fejn tqiegħdet. Dan għax quddiemha għandha setaħ bil-balavostri tal-ġebel iserraħ fuq tliet kolonni u bit-taraġ fuq ix-xellug. Għalhekk min jixgħelilha jew iqegħdilha l-ward m'hemmx għalfejn iġib sellum. Quddiemha, in-niċċa tal-Lunzjata għandha daqsxejn ta' wesgħa li dan l-aħħar issemmiet għal Dun Ġużepp Buttigieg, saċerdot, li bejn l-1903 u l-1916, ħabrek mhux ftit għall-bini tal-knisja l-ġdida tal-Għasri. Fil-post jiltaqgħu erba' toroq. Barra t-tnejn li diġa' semmejt hemm Triq il-Wilġa u Triq Wied Sara. Ħdejn in-niċċa bejn l-1929 u l-1972 kien hemm l-iskola ċkejkna tal-Għasri. It- tfal billi ma kellhomx ġnien fejn jilagħbu waqt ir-rikreazzjoni kienu joqogħdu fiha mgħassa sew mill-għalliema tagħhom. In-niċċa għandha rħama li tgħid li l- Isqof Ġovanni Karmenu Pellerano nhar il-5 ta' Ottubru ta' l-1773 ta indulġenza ta' 40 jum lil min jgħid paternoster u avemarija quddiem ix-xbiha żgħira tal- Lunzjata. Hawn min jgħid li din in-niċċa saret b'tifkira tal-knisja tal-Lunzjata ta' Wied Sara li kien hemm fit-Triq il-Qadima li tieħu għall-Għasri, dari Triq il-Fanal, mhux bgħid wisq minnha.