IL-Forti Chambrav fl-isfond tal-Istorja ta' Għawdex Kitba ta' Joe Caruana Il-baħar Mediterran minħabba l-qagħda ġeografika tiegħu bejn żewġ kontinenti li kienu avversarji għal xulxin, anki minħabba r-reliġjonijiet differenti tagħhom, u bl-għadd ta' gżejjer li jħaddan fih, kien sa mill-ibgħad żminijiet, il-port favorevoli għall-iżvilupp tal-piraterija. Il-Ġzejjer Maltin bid-daħliet u l-bajjiet tagħhom f'nofs il-Mediterran kienu idejali biex il-pirati jistkennu fihom matul ix-xhur tax- xitwa. Il-pirati u wara l-kursari kienu jaħbu u jħarbtu gżejjer sħaħ billi jisirqu, jaħarqu u jieħdu l-abitanti fil-jasar, u xi gżejjer kellhom jiġu abbandunati). Qabel l-1607, Għawdex ma kellu ebda fortifikazzjoni kostali sabiex tirribatti lill-pirati u lill-kursara. Kulma niesna tal-imgħoddi setgħu jagħmlu kien li jagħmlu l-għassa minn xi dura jew għarix imwaqqaf f'post li minnu kont tista' timraħ parti kbira tal-baħar u malli jilmħu xi bastiment jagħtu sinjal ta' alarm. L-uniku post li kien joffri xi ftit ta' refuġju kien il- Kastell f'nofs il- gżira li l-ħitan tiegħu kienu qodma u dejjem fil-bżonn ta' tiswijiet u ma kienx għadu tajjeb bħala fortizza. Il-Kummissjoni li ġiet biex tagħmel spezzjoni f'Malta u Għawdex fl-1524, qabel il-miġja tal-kavallieri, irrappurtat li l-Kastell kien iffortifikat ħażin u ta' ftit importanza. Saħansitra sa mill-1551 kien hemm suġġerimenti li l-Kastell għandu jiġi maħtut u meqrud u l-abitanti jiġu trasferiti lejn Sqallija għas-sigurta.0) Fis-seklu ħmistax u l-bidu tas-seklu sittax il-ħajja fil-Gzejjer Maltin kienet ikkaretterizzata minn inkwisjonijiet mill-kursara, bil-konsegwenza ta' ħerba u qerda. Minħabba li Għawdex huwa iżjed imperreċ u mikxuf, kien hu li sofra aktar minn Malta mill-qilla ta' dawn ir-razzijas (ħbit u assalti) u Għawdex kien diġà kwazi fix-xejn.0) Ta' min isemmi li Malta u Għawdex kienu joqogħdu taħt il-ħakkiema ta' Sqallin u dawn mhux talli qatt ma nkwetaw biex jagħmlu xi ħaġa għall-ħarsien ta' missirijietna, imma niesna ta' dawk iż-żminijiet imbegħda lanqas biss setgħu jibnu xi fortifikazzjoni huma stess mill-ftit fondi li kellhom jekk qabel ma jkollhomx l-approvazzjoni tal-ħakkiema li rari kien jingħata.) Għalhekk f'din is-sitwazzjoni xejn sabiħa, fis-6 ta' April 1418 il-komun ta' Malta għamlu talba formali Għaqda Mużikali San Ġużepp lill-Viċirejiet ta' Sqallija biex jinbena torri fuq Kemmuna ħalli jipproteġi l-fliegi. Il-Viċirejiet approvaw din it- talba bil- kundizzjoni li ssir taxxa fuq l-inbid u fuq merkanzija li jidħlu fil-gzejjer, self ta' flus u ħwejjeġ oħra biex dak li jinġabar imur għall-bini tat-torri. Il-flus inġabru u għaddewhom lir- Re Fonzu iżda t-torri baqa' ma nbeniex qabel mitejn sena wara.) Il-miġja tal-kavallieri ta' San Ġwann f' Malta fl-1530, li kienu għedewwa kbar tat-torok u l-allejati tagħhom, il-kursari ta' Barbarija, komplew iħarrxu u jipprovakaw is-sitwazzjoni.6) L-Ottomani li kienu keċċew lill-Ordni minn Rodi fl-1522, issa tefgħu l-ħarsa tagħhom fuq dawn il-gżejjer biex jeħilsu darba għal dejjem mill-Ordni u jirbħu s-supremazija fiċ-ċentru tal-Mediterran.) Meta ġew il-Kavallieri fl-1530 id-difiża li sabu f'Għawdex kien biss il-Kastell. Din iċ-Ċittadella / fortizza ma' kinitx idejali u b'saħħitha biżżejjed biex tipproteġi l-abitanti Għawdxin mill-ħbit tal-kursara u kellha bżonn urġenti ta' tiswijiet.) Matul il-perijodi ta' 21 sena li ġew wara, nistgħu ngħidu li ma sar xejn biex isaħħu d-difiża tal- belt il-qadima, il-Kastell li kien l-uniku post iffortifikat fuq il-gżira kien tħalla fi stat ta' ħerba.G) Wara l-1530 l-attakki żdiedu sewwa. Fuq Għawdex biss saru inkursjonijiet fl-1533, 1540, 1541, 1544, 1545,1546, 1547 u fl-1550 il-biċċa kbira minn Dragut.19 Kemmuna wkoll kienet isservi bħala bejta għal dawn il-qattiela fejn kienu jistaħbew u mnejn kienu jaħtfu għall-għarrieda l-priża tagħhom. F'wieħed minn dawn l-attakki mill- kursara fuq Għawdex fl-1544 kien ġie maqtul mill- Għawdxin, propju ħu Dragut. Forsi kien dan il-qtil ta' ħuh li Dragut kien determinat li jeqred lil Għawdex seba' snin wara.1 Dragut lil Għawdex kien għamlu qisu tiegħu, jiġi u jmur kull meta jfettillu.02 Fis-sajf tal- 1551 l-ammiral Tork Sinam Pasha u l-kursar tal-biża Dragut niżlu n-nies tagħhom Malta u wara li stħarrġu l-gżira, kixfu l-bini mill-ġdid tal- fortifikazzjonijiet ta' Sant' Anġlu u l-Birġu kienu b'saħħithom wisq biex jissograw jattakkawhom, għalhekk daru għal-Imdina u għalkemm ma irnexxilhomx jaħtfuha għamlu ħerba sħiħa. Wara qasmu għal Għawdex bil-140 ġifen tagħhom u żbarkaw fl- Imġarr u baqgħu sejrin lejn iċ-Ċittadella li kif semmejna qabel ma kinetx iffortifikata tajjeb.49 Il-popolazzjoni ta' Għawdex daħlet tieħu kenn fiċ-Ċittadella. Iċ- Ċittadella ġiet assedjata u ibbumbardjata u għalkemm l-Għawdxin għamlu li setgħu wara tlett ijiem kellhom iċedu. Prattikament il-popolazzjoni kollha madwar 4000 għajr għal xi 300 irġiel li ħarbu matul il-lejl u 40 xiħ ittieħdu fil-jasar.) It-Torok ħarbtu l-gżira qabel ma' telqu bil-priża tajba li rnexxilhom jisirqu.45) Dragut baqa' sejjer Tripli u rnexxielu jirbaħha wkoll u jkeċċi minn hemm il-Kavallieri darba għal dejjem. Dawk l-Għawdxin li kaxkar miegħu ttieħdu ġo raħal jismu Tarkuna, fejn uliedhom u wlied uliedhom baqgħu hemm sallum.46) L-inkwisjonijiet fuq Għawdex ma waqfux hawn. F'Mejju tal-1560, Piali Pasha ġie bi 83 ġifen u niżżel in-nies tiegħu f'Għawdex u qabad lil kull min sab.17) Fis-sena ta' wara 1561 Dragut innifsu niżel Għawdex bin-nies tiegħu biex jieħu l-ilma imma l-kavallerija Għawdxija reġġegħtu lura, u Dragut kellu jaħrab bl- għaġla u ħalla warajh għadd ta' rġiel li min ġie maqtul u oħrajn ġew meħuda fil-jasar bħala lsiera tal-Ordni,45) Il-kursara kienu jaħbtu b'ħeffa kbira, ma kinux jagħtu żmien lill-abitanti jirtiraw fiċ-Ċittadella għall-kenn. Imma anki jekk kien jirnexxilhom jieħdu kenn fiċ- Ċittadella, il-ġranet ta' kenn tagħhom kienu ftit. Dan minħabba liċ- Ċittadella kienet qadima u l-pożizzjoni tagħha f'nofs il-ġżira ma kienx faċli li tirċievi għajnuna ta' proviżjonijiet f'każ ta'assedju. Minkejja li l-ġżira ma kinitx iffortifikata tajjeb, il-poplu xorta ma xtaqx jabbandunaha u xtaq jibqa' jaħdem ir-raba' u jgħix f'Għawdex, għalhekk l-Ordni ħassu fid-dmir li joffri tama u protezzjoni. Għalkemm indubbjament Għawdex kien dgħajjef, jekk l-Ordni ried li jokkupa lil Malta, kellu jaċċetta l-piż li jiddefendi lil Għawdex, għax altrimenti kien iservi ta' bażi mnejn jiġi mmuntat attakk fuq Malta. Filfatt sa minn qabel il-wasla tal-qawwa kollha tal-kavallieri fostna, kienu ġa bdew isiru xi tiswijiet tal-fortifikazzjonijiet. F'dawk is-snin tal-bidu l-kavallieri kienu kuntenti li jagħmlu xi tiswijiet fil- fortizza, imma qatt ma ippruvaw jimmodernizzawha billi jsaħħu l-ħitan tagħha.) Sa mill-1551 kienu qed isiru suġġerimenti li l-Kastell għandu jiġi abbandunat u meqrud u tinbena belt ġdida fuq ir-riħ ta' Marsalforn. Din l-idea damet tiġġebbed sal-1670, meta l-inġinier militari t-Taljan Antonio Mauritio Valperga f'rapport li ippreżenta lill-Kunsill tal-Ordni rribatta din l-idea.29 Wara l-assedju ta' Malta fl-1565 u matul is-snin ta' wara Malta ġiet iffortifikata tant tajjeb li kienet ikkonsidrata li kapaċi tirreżisti kull attentat ta' invażjoni. Madankollu Għawdex ma kienx fl-istess qagħda. Għalkemm il- Kunsill tal-Ordni kien dejjem iżomm lil Għawdex taħt għajnejh l-abitanti tal-gżira dejjem baqgħu esposti għall-ħbitu inkwisjonijiet mill-kursara matul iż-żmien. €1) Fid-19 ta' Ottubru 1583 fiż-żmien il-Gran Mastru Hugh Laubenx de Verdalle, Għawdex kien attakkat minn erba' iġfna minn Biżerta u r-Rabat ġie issakkeġjat u 70 persuna ttieħdu fil-jasar. Wara din l-isfortuna l-Gran Mastru iddeċieda li jsaħħaħ il-fortifikazzjonijiet tal-gzira, imma kullma' sar kienu xi ftit tiswijiet u qatt xi ħaġa konkreta,C2) Fil-30 ta' Settembru 1598 Cicala Pasha daħal fil-fliegu bi flotta ta' erbgħin ġifen u l-għada filgħoldu żbarka 2,000 raġel u telaq lejn il-Kastell. Din id-darba iżda l-Gvernatur Fra Gio. Andrea Capece kien lest għalih. Hu tefa' lura t-Torok u ġera warajhom sal- bastimenti tagħhom u f'din il-ġlieda qatlilhom bosta nies. Cicola ħarab maż-żerniq tal-għodwa tat-2 ta' Frar lejn il-Barbarija.03) inkursjoni oħra ġrat f'Ġunju 1606 meta 20 bidwi ieħor ittieħdu fil-jasar.€9 Is-snin komplew igerrbu u l-Għawdxin ma kellhom xejn xi jqawwilhom qalbhom għall-ġejjieni, anzi nistgħu ngħidu li ħlief hemm ma kinux qed jaraw quddiemhom. Għall-mijiet ta' snin ħajjithom kienet ikkondizzjonata minn biża' ta' inkwistjonijiet u ħbit mill-kursara. L-għadu kien jaħbat għalihom u jisraqhom u jħarbat l-irziezet tagħhom u jieħu fil-jasar il- familjari tagħhom. Is-sidien barranin qatt ma pprovdewlhom xejn biex jiddefendu ruħhom. Sal-1598, il-Kavallieri qatt ma sabu flus biex jiffortifikaw lil Għawdex, ir-riżorsi tagħhom kienu qed jużawhom għal ħtiġijiet oħra f'Malta. Fit-8 ta' Mejju 1595 Martino Garzes intagħżel Gran Mastru ta' Malta. Hu kien jiftakar tajjeb il-ġrajja tal-biża' li għadda minnha Għawdex fl-1551. Garzes kien jifhem l-hemm li għaddew minnu l-Għawdxin, u għalhekk kien juri kompassjoni magħhom. Kien jaf li d-dieqa u miżerja tagħhom kien ġej min nuqqas ta' sigurtà fid- difiża.€5) Martino Garzes nistgħu ngħidu li kien l-ewwel wieħed li ħaseb bis-serjetà dwar id-difiża t'Għawdex. Wara biss dsatax-il jum mill-ħatra tiegħu, Garzes fis-27 ta' Mejju ħatar lil Don Bernardo Espeleta bħala rappreżentant speċjali għar-Re ta' Spanja. Fost ħwejjeġ oħra qallu biex jitlob lir-Re Filippu II ta' Spanja biex iċedi u jgħaddi lill-Ordni d-dħul li nġemgħa mir-renti tal-Kommenda li kienet għadha ma mtlietx, kif ukoll Ġucntiza Ansel bastiom —— biex jibgħat inġinier Spanjol iżur Għawdex biex iħejju pjan għall-fortifikazzjoni tal-gżira li kienet fi bżonn kbir. Din il-ħidma diplomatika ħalliet il-frott, għax qabel ma miet ir-Re Filippu II ċeda 40,000 skud lill-Ordni biex jintużaw għat-titjib u t-tisħiħ tal-fortifikazzjonijiet t'Għawdex.65) Minflok inġinier Spanjol kif xtaq Garzes, f'Marzu 1599 wasal Malta l-inġinier Taljan Giovanni Rinaldini minn Ancona biex jipprepara rapport fuq il-problemi tad-difiża t'Għawdex.7 Rinaldini kien kontra restawrazzjoni taċ-Ċittadella, li ħlief li kienet f'nofs il-gżira u għalhekk milħuqa minn kullimkien ma kellhiex favur tagħha. Biex iġġib liċ-Ċittadella f'qagħda tajba kienu meħtieġa spejjez kbar u xorta ma kienx jibqa' wisa' biex tilqa' fiha l-popolazzjoni t'Għawdex. Għalhekk Rinaldini ssuġġerixxa li tinbena belt/Fortizza ġdida x'imkien ieħor. Hu ikkonsidra tliet postijiet. L-Imġarr għalkemm kellu xi vantaġġi, warrbu minħabba li l-għoli ta' Għajnsielem jiġi fuqu u minħabba li l-blat mhux tajjeb biex tibni fuqu, madanakollu hu ssuġġerixxa li għandu jinbena torri biex jiddefendi l-port. Iż-żewġ postijiet l-oħra kienu Il-Pergla u Għajn Damma. Iżda dan is-suġġeriment ġie irrifjutat mill- Kavallieri.€5) Fit-13 ta' Ottubru 1599 il-Gran Mastru Garzes u l-Kunsill tiegħu ddeċidew li jerġgħu jsaħħu mill-ġdid il-Kastell u jiffortifikaw il-gżira kollha. Il-Kunsill qabel li jingħata bidu għal dawn ix-xogħolijiet waqt laqgħa tal-Kunsill fl-20 ta' Novembru 1599. Minn dan jidher l-importanza li kienu qed jingħataw ix-xogħolijiet ta' dawn il-fortifikazzjonijiet.2) Dawn ix-xogħolijiet baqgħu sejrin sal-1623.9) Kemm il-Gran Mastru Garzes kien jistma lil Għawdex, jidher mit-testment tiegħu fejn ħalla 12,000 skud tad-deheb biex jinbena torri kbir fl- Imġarr kif kien issuġġerixxa l-inġinier Rinaldini fl-1599. Dan it-torri aktar tard sar magħruf bħala Torri Garza. Martino Garzes ma rnexxilux jara dawn ix-xogħolijiet lesti għax marda kiefra wasslitu biex miet fis-7 ta' Frar 1601 fl- età ta' 75 sena wara li dam bħala 5 snin u 9 xhur Gran Mastru.6U It-torri li ħallas minn butu ssemma għalih u ġie dedikat lil San Martin, inbena fl- 1605, 4 snin wara mewtu mis-suċċessur tiegħu l-Gran Mastru Alof De Wignacourt.6) Torri Garza nbena fuq il-promontorju li jiġi fuq ir-riħ taż-Żewwieqa fuq disinn ta' Vittorio Cassar. It-torri baqa' jservi sakemm telqu Għaqda Mużikali San Ġużepp l-Kavallieri minn Malta u l-Ingliżi ħattewh fl-1848 biex bil-ġebel tiegħu tinbena arkata fuq il-wied tal-Imġarr li tqgħaqqad it-triq tal-Imġarr mat-triq li tieħu għan- Nadur u l-Qala.63) Fuq inizjattiva tal-Gran Mastru Alof De Wignacourt, fl-1618 minn flusu bena t-torri ta' Santa Marija fuq Kemmuna. Dan it-torri kien jipproteġi lil dawk li jkunu jaqsmu l-fliegu. Biex inbena dan it-torri sewa s-somma ta' 18,628 skud, l-aktar torri li sewa flus mit-torrijiet kollha li nbnew matul il-kosta tal-gżejjer Maltin. Ta' min isemmi li mal-bini ta' dan it-torri xi bdiewa reġgħu marru jaħdmu r-raba' fuq Kemmuna, minħabba li dawk li kien hemm qabel kienu abbandunaw il-gżira madwar is-sena 1430 minħabba nuqqas ta' siġurtà. (34) Il-bajja ta' Marsalforn ma' kinitx difiża bl-ebda mod u kienet miftuħa għal kull invażjoni u din kienet ir- raġuni li Rinaldini fl-1599 issuġġerixxa l-bini ta' torri f'din il-bajja. Ma tantx hemm qbil dwar meta nbena dan it-torri imma mill-aħħar riċerka li saret jidher li nbena fl-1616.65) Minkejja l-isforzi li saru biex jissaħħaħ il-Kastell u l-bini ta' xi torrijiet oħra d-difiża t'Għawdex xorta baqgħet mhix adekwata għal bqija tas-seklu 17 u għall-ewwel nofs tas-seklu 18. Diversi inġinieri militari ġew imqabbda jagħmlu pjanti u rapporti li jiżguraw difiża tal-gżira aħjar. Ħafna minn dawn il-proġetti kienu approvati mill-Kunsill imma qatt ma sar xejn. Waqtli d-diskussjonijiet fuq il-fortifikazzjonijiet baqgħu għaddejjin it-Torok reġgħu attakkaw lil Għawdex fl- 1708.66) Fit-28 ta' Settembru 1714, żewġ Kummissarji tal- Gwerra, J de Camus d' Arginv u B.de Fonter ġew inkarigati jagħmlu spezzjoni tal-kosta tal-gżejjer Maltin. Ir-rapport tagħhom ġie ippreżentat fl-10 ta' Jannar 1715. Huma osservaw li Marsaxlokk u Għawdex kienu l-aktar suġġetti għal żbark mill-għadu u għalhekk għandhom jiġu msaħħa permezz ta' batteriji u trunċieri. Minn somma totali ta' 2579 skud, 875 skud ġew allokati biex jinbnew żewġ batteriji fl-Imġarr u Kemmuna.67 Il-Gran Mastru u l-Kunsill approvaw ir-rapport u ordnaw li x-xogħlijiet jibdew minnufih. Il- Balliju Iradana Ġiranda b'rabta ma' dan fi Frar 1715 żar Għawdex u ħareġ flus biex jinbdew tliet batteriji li sal-aħħar t'April kienu tlestew tnejn minnhom li kienu dik tal-ponta ta' Santa Marija f'Marsalforn u l-oħra fl-Imġarr taħt r-riħ ta' Chambrav int u dieħel ġo rdum, fejn illum hemm l-uffiċċju tal-Gozo Channel..68) Ta'min jgħid li d-diskussjoni polemikuża dwar jekk kellux jiġi msaħħaħ il-Kastell jew li tinbena belt ġdida baqgħet ittawwal. Ninnota wkoll li kull meta l-Ordni ħaseb biex jibni belt ġdida, l-opinjoni dejjem kienet li tinbena fl-inħawi ta' Marsalforn, l-aktar fuq Għajn Damma.) Iżda kif qaleb is-seklu 18 il-ħsieb inbidel. L-iskrizzjoni fuq l-irħam li hemm fuq il-bieb tal-istess fortizza (Chambrav) tgħid li din il-fortizza f'dan il- post kien ilha maħsuba sa mis-seklu ta' qabel.60) Fil-bidu tal-1715 fuq talba tal-Gran Mastru Ramon Perellos v Roccaful, ġew Malta l-inġinier Briġadier Louis Forancois de' Tigne u l-inġinier Charles Forancois Mandion biex jeżaminaw il-fortifikazzjonijiet ta' dawn il-gżejjer. Fl-1 ta' Settembru tal-istess sena, huma ippreżentaw rapport magħmul u ffirmat mit-tnejn. Ftit wara de Tigne reġa' lura lejn Franza u baqa' hawn de Mandion sabiex taħt it-treġija tiegħu jsiru x-xogħolijiet imsemmija fir-rapport.6) Tigne reġa' ġie lura Malta fuq talba tal-Gran Mastru Perellos fil-bidu tas-sena ta' wara. Wara studju kbir li huwa għamel fuq id-difiża ta' Malta u Għawdex, huwa ippreżenta lill-Kunsill tal-Gwerra rapport ġdid li kien jissuġġerixxi t-twaqqif ta' bosta fortifikazzjonijiet, fosthom il-bini ta' belt/fortizza fuq Ras it-Tafal bil- pjanta oriġinali tagħha. Dan ir-rapport iġib id-data tal-15 ta' Settembru 1716, jiġifieri 33 sena qabel ma' fil-fatt beda x-xogħol tal-fortizza.42) Il- Gran Mastru u l-kunsill approvaw il-pjan ta' Tigne f'laqgħa fit-22 ta' Marzu, 1717 imma minħabba nuqqas ta' fondi l-pjan ġie mwarrab.) Imma l-bżonn li tissaħħaħ id-difża tal-port li jgħaqqad lil Għawdex ma' Malta bil-baħar ġie diskuss u mtenni konstantament mill-Kummissarji tal-fortifikazzjonijiet u Gwerra matul l-ewwel nofs tas-seklu.) F'rapport kompressiv ħafna intitolat Progetto per Assicurare l'Isola Del Gozzo contro ogni attacco del Nemico bid-data tal-25 ta' Settembru 1722, il- kummissarji tal-Fortifikazzjonijiet u l-Gwerra reġgħu irrivalidaw il-kwistjoni kollha tad-difiża ta' Għawdex. Huma semmew tliet possibilitajiet: li jiffortifikaw ix-xtut biex l-iżbark isir impossibbli; li jżidu d-difiża tar-Rabat; li jiffortifikaw post ieħor sabiex il-għadu jkollu jagħmel żewġ assedji. Il-Kummissarji rrikmandaw it-tliet proposti fil-kundizzjoni li l-fortizza ġdida tinbena fuq Ras it-Tafal.5) Dan għal diversi raġunijiet. Minħabba li kienet qrib l-Imġarr l-uniku port f'Għawdex li minnu jgħaddi l-kummerċ kollu għal Malta; kien hemm provista tal-ilma fil-qrib u li fil-każ ta' bżonn il-fortizza setgħet tingħata għajnuna mill-baħar u fl-istess ħin tgħin id-difiża tal-fliegu. Belt iffortifikata fl-Imġarr kien ittamat li tkun il-katalist li jerġa' jagħti l-ħajja lill-kummerċ tal-gżira u li anki tattira residenti ġodda.) Għalhekk il-Kummisarji pproponew li tinbena belt fl-Imġarr u belt /fortizza fuq Ras it-Tafal. 47) Wara li semmew il-vantaġġi li l-Fortizza ġdida fuq Ras it-Tafal kienet se żżid għad-difiża ta' Għawdex, il- Kummissarji enfasizzaw il-bżonn li jieħdu dak kollu li jistgħu li dawk l-inħawi kellhom x'joffru.05) Il-Kunsill approva dak il-proġett. Din l-approvazzjoni kienet tfisser li għall-ewwel darba l-pjan li kien ħejja Rinaldini fl-1599 għal-bini taċ-Ċittadella fl-inħawi ta' Marsalforn kien qed jiġi mwarrab.) Il-Papa wkoll ġie nfurmat b'kollox billi mingħandu kien mistenni għajnuna. Madanakollu xorta waħda dan il-proġett baqa' ma kellux il-bidu tiegħu.69 Sentejn wara jiġifieri fil-5 ta' Ġunju 1729 il- Gran Mastru Manoel de Vilhena għamel żjara fuq il-post ta'Ras it- Tafal u b'ċerimonja immarka fejn kellha titla' l-fortizza li l-bidu tagħha kellu jkun meta titlesta Forti Manoel li kienet qed tinbena f'Malta għax ma kienx hemm flus biex jinbnew iż-żewġ fortizzi flimkien. Fl-1733 Forti Manoel tlestiet imma xorta ma kienx hemm flus biex jinbeda x-xogħol fuq Ras it-Tafal.61) Il-pjan oriġinali ta' Tigne, kif jidher minn pjanta li de Palmeus kien iddisinja fl-1754 u ppubblika fl-1757 minn fuq l-oriġinal li Tigne kien ħejja fl-1716, kien jinkorpora fih bosta xogħolijiet. Kien jinkludi: il-bini tal-belt żgħira ġdida fil-port tal-Imġarr bl-linji ta' difiża biex jiproteġuha; il-bini ta' belt/fortizza fuq Ras it- Tafal; il-bini ta' linji ta'difiża madwar it-Torri Garzes u nbniet fuq l-għolja Busuttil (fejn illum hemm il-knisja ta' Lourdes).62) Dwar il-belt/ fortizza ġdida li kellha tinbena fuq Ras it-Tafalu li kellha tkun l-aħħar fortizza mibnija mill-Kavallieri, kien proġett affaxxinanti ħafna u kellha tissemma Ċitta Vilhena għal Gran Mastru. Il- belt kienet ippjanata bit-toroq fuq mudell ta' gradilja biblokki ta' bini kwadri. F'nofs il-belt kienet maħsuba pjazza mdawra fuq tliet naħiet bini bil-portiku fil- faċċata u fuq ir-raba' naħa tinbena knisja. Faċċata tal- knisja kien maħsub il-palazz tal-gvernatur.6) Imma donnu li din il-belt/ fortizza li kienet ilha tiġi diskussa tant snin kienet se tibqa' biss ħolma. Kien jidher li kieku ma kienx għall-ġenerożita ta' wieħed kavallier dan il-proġett qatt ma kien imur lil hemm mill-pjanti: F'Settembru 1749, il-Balliju Jacques Francois de Chambrav informa lill-Gran Mastru Manoel Pinto li kien lest li jipprovdi l-fondi minn butu għall- bini tal-belt/fortizza fuq Ras it-Tafal skond il-pjanta li Tigne kien iddisinja fl-1716. Il-Gran Mastru kollu tifħir għal de Chambrav laqqa' l-Kongregazzjoni tal- Fortifikazzjonijiet u l-Gwerra u nforma lill-membri bl- offerta ta' Chambrav. Il-Kongregazzjoni unanimament aċċettat l-offerta bi gratitudni. Dik il-kongregazzjoni ħarġet digriet biex il- proġett jibda minnufih. L-inġinier tal-Ordni Francesco Marandon għandu jmur fuq il-post biex jistħarreġ is-sitwazzjoni u jibda x-xogħol u jġibu fi tmiem.69 Maradon qatta' tliet ġimgħat fuq il-post biex jiżgura l-kwalità tal-art u jara li hi tajba biex tibni fuqha, li l-ġebla tista' tinqata' mill-post hi tajba biex tinħadem u ħalli jdawwar lil Balliju Chambrav fuq is-sit biex isir jaf il-post aħjar u jassigurah li l-pjan ta' Tigne jista' jitwettaq b'xi tibdil.69' Il-Balliju de Chambrav ħallas bil-quddiem 40,000 skud u ħalla wkoll wieħed minn ħamsa tal-propjetà tiegħu kif ukoll somom oħra ta' flus biex wara mewtu jkun jista' jitkompla x-xogħol. Min- naħa tiegħu l-Ordni offra l-art fejn kellha titla' l-Forti u jipprovdi l-ilsiera għax-xogħol. Fil-15 ta' Settembru 1749 il-Gran Mastru awtorizza l-bini ta' fortizza qawwija fuq Ras it-Tafal, skond il-pjanti ta' Tigne. Ix-xogħol beda nhar l-4 ta' Ottubru tal-istess sena bil-qtugħ tal-ġebel u livellar tal-art.60) Il-Kuntratt tal-appalt għal dan ix-xogħol sar jumejn qabel il-bidu tiegħu, bejn il-Balliju Chambrav u tlettax il-appellatur, bil-ftehim tal-ħlas ta' 22 irbiegħi għall-qtugħ ta'kull qasba kuba. Fi żmien sena sal-20 ta'Ottubru 1750 ġew maqtugħa elfejn u ħames mitt qasba ġebel u kien għad baqa għall-qtugħ għaxart elef qasba kubi oħra. Taħt l-10 ta' Ottubru, 1752 tinsab obbligazzjoni li biha ċertu Ġużepp Magro bin Ġamri mix-Xewkija intrabat li jġorr il-materjal li nġabar mill-qtiegħ, bil-ħlas ta' tmien irbgħajja kull ħamsin kaxxa jekk il-karrettun ikun miż-żgħar u kull ħamsa u erbgħin kaxxa jekk il-karrettun ikun mill-kbar basta l-kaxxi jkunu mimlija sewwa. Dan il-materjal kellu jittieħed għall-bogħod ta' sebgħa u disgħin qasba$') u jintefa' fil-wied tal-qarib. 65) Il-post li fih intefa' l-materjal jiġi n-naħa ta' fuq ta' Wied il-Liebru, bejn wieħed u ieħor minn wara l-iskola Għaqda Mużikali San Ġużepp l-isfel u ġie milqugħ b'ħajt li nbena apposta. Dan il-post għadu sallum jissejjaħ it-terrapien. L-istess Ġużepp Magro kellu jtella' mill-Imġarr għall- fortizza l-ġir bil-ħlas ta' tmintax-il ħabba kull modd u l-porċellana bis-sitta u tletin ħabba kull modd.99 Ix- xogħol tal-qliegħ tal-ġebel u twittija tal-art ħa sa Ġunju 1752 biex tlesta u f'Ottubru nbeda b'ħeġġa x-xogħol fuq il-bini tal-fortizza taħt id-direzzjoni tal-inġinier tal-Ordni Marandon.(0) Minn meta nbeda x-xogħol ta' tħejjija sa ma kien għoddu lest f'Ġunju 1752, Marandon ġie tlettax-il darba biex jara x-xogħol. Kull darba kien idum minn sebgħa sa tmienja u tletin jum. Hu kien joqgħod f'dar li l-Kongregazzjoni tal-Fortifikazzjonijiet għamlet għad-dispożizzjoni tal-inġinier li jkun responsabbli mix-xogħol tal-fortizza.(60) Il- Balliju Chambrav kien iżomm għajnejh fuq ix- xogħol b'interess kbir u biex ikun dejjem fuq il-post mar joqgħod f'dar qrib, dik li illum nafu bħala d-dar tal-orfni l-qadim 'Dar San Ġużepp'. Kif tlesta x-xogħol tal-qtiegħ tal-ġebel u t-Trasport tal-materjal li nġabar, il-Balliju Chambrav li kien beda x-xogħol bil-kunsens tal-Gran Mastru u tal-Kunsill tal-Gwerra, ried qabel ma jibda l-bini, jkollu wkoll il-kunsens tal-Ordni. Huwa għaldaqstant fl-isem tal-Kongregazzjoni kif ukoll f'ismu talab permss tal-Gran Mastru li l-Kunsill tal-Ordni japprova wkoll it-twaqqif tal-fortizza. Dan il-kunsill iltaqa' malajr fit-23 ta' Ġunju 1752 wara li faħħar ferm il-proġett tal-bini tal-fortizza skond il-pjanta oriġinali ta' Tigne, il-Kunsill mhux biss ta l-kunsens tiegħu, iżda ikkmanda wkoll li x-xogħol ġà mibdi minn Chambrav jitkompla sat-tmiem tiegħu (92) Il-pjanti ta' Tigne issa kienu għaddew tlieta u tletin sena minn fuqhom u l-Kavallieri deher li kellhom xi dubji dwarhom minħabba li seta' kien għadda żmienhom. Għalhekk iddeċidew li jfittxu l-parir ta' esperti militari barranin minn Spanja, Franza u l-Italja. Dan fid-dawl li setgħu żviluppaw teoriji ġodda dwar id-difiża minn meta saru l-pjanti oriġinali.6' Dawn il- konsultazzjonijiet ma servew kważi għalxejn minħabba li l-inġinieri barranin ma qablux dwar is-suġġerimenti tagħhom biex itejbu l-pjanti tal-fortizza. Għalhekk l-Ordni kellu jagħmel l-aħjar li seta' minn dawn il-pariri kontinġenti. Meta fl-aħħar ix-xogħol beda b'ħeġġa, kien hemm qbil li l-prijorità tingħata lill-bini tal-fortizza proprja. Mingħajr telf ta' żmien ġew imqabbda l-aħjar bennejja u l-aħjar ħaddiema tal-ġebel u magħhom sar, bil-kitba l-akkordju fuq il-ħlas li kellhom jirċievu bil-ġurnata b'dan il-mod: il- prim bennej — ħamsa irbgħajja is-sekond —erba' rbgħajja il-prim mastizzar — tliet irbgħajja u ħmistax-il ħabba il-manwali — minn tliet irbgħajja sa rbgħajjejn u għaxar ħabbiet l-għaġġiena tat-tajn — erbgħajja u ħmistax-il ħabba. Il-mazzieri - erbgħajja u għaxar ħabbiet. Il-primlavrant-— tlieta irbgħajja u ħmistax-il ħabba. Il-ħlas għan-naġġara kull qasba kien hekk: għall-ġebel tal-qawwi ħames irbgħajja, għall-iebes erba' rbgħajja; għall-artab tliet irbgħajja; għal aktar artab irbgħajja u ħames ħabbiet kull qasba. Intħaseb ukoll għal-nies tas-servizz biex jindokraw il-fortizza u biex iżommu l-ordni bejn il-ħaddiema. Chambrav ħaseb ukoll biex għan-nies tas-servizz li jkunu fil-fortizza, issir quddiesa fil-Ħdud u l-btajjel ġewwa l-istess fortizza. Għall-għasess li kienu jindokraw ix-xtut u naħiet oħra tal-fortizza, dawn kienu jmorru għall-quddiesa li kienet issir għall-Balliju fid-dar tiegħu qrib il-fortizza, dik id-dar li semmejna aktar qabel.) Ta' min isemmi li l-Balliju Chambrav kien ġab il-permess mingħand il-Papa Benedittu XIV għaċ-ċelebrazzjoni tal-quddies fil-kappelli fir-residenzi tiegħu f'Malta u f'Għawdex.) Taħt l-20 ta' Diċembru 1752 jinsab dokument tal-appalt ta' dgħajjes għat-transport tal-ġir u tal-porċellana minn Malta għal Għawdex għax-xogħol tal-fortizza. Il-patruni tad-dgħajjes t'Għawdex li magħhom intlaħaq il-ftehim għal dan it-trasport kienu: Wenzu Portelli mir-Rabat; Pawlu Azzopardi mix-Xewkija; Wenzu Gafà mir-Rabat u Lippu Cassar mir-Rabat. Dawn obbligaw ruħhom li jġorru bid-dgħajjes tagħhom il-ġir u l-porċellana minn Malta għal Għawdex ġurnata kull wieħed, bil-patt li jgħabbu kull vjaġġ għaxar moddijiet ġir u sitta porċellana kull dgħajsa bil-ħlas ta' erbgħajja kull modd ġiru erba' rbgħajja kull modd porċellana. Sadanittant il-bini tal- fortizza, bil-ħeġġa ta' Chambrav u taħt it- tmexxija tal-inġinier Marandon mexa 'l quddiem sewwa. (3) F'nota bid-data 6 ta'Ġunju, 1753 tindika l-ħtieġa ta' iżjed ħaddiema għall-bini tal- fortizza l-ġdida u taqsam is-sit f'żewġ barrieri b'kull waħda assenjata 7 baqquniera u lavranti. 0) Ta' min isemmi li ' $ għalkemm Marandon kien responsabbli mill-esekuzzjoni tax-xogħol tal-bini, hu mhux dejjem kien ikun preżenti, imma kien iħalli x-xogħol f'idejn soprastano fuq il-post biex jissorvelja x-xogħol hu u Marandon kien jikkomunika regulari miegħu bl-ittri.72) F'Awwissu 1753 inqalgħu xi diffikultajiet rigward is-sur tan-naħa tal-punent dwar xi teknikalitajiet tal- kostruzzjoni. L-inġinier Marondon fil-21 tal-istess xahar talab lill-Gran Mastru u lil-Kongregazzjoni tal- Gwerra biex jiksbu parir bil-miktub minn barra fuq dak li kellu jsir. F'qasir żmien inkisbu żewġ pariri li qablu fil-pariri tagħhom u approvaw b'differenza ċkejkna s-suġġeriment ta' Marondon.5) Ftit taż-żmien wara, meta kien wasal biex jibda x-xogħol tal-kontra —gwardja, reġgħu nqalgħu xi diffikultajiet ġodda. Reġgħu ntalbu l-pariri minn barra. F'April 1754, il-Gran Mastru fuq parir li rċieva min għand il- Kommendatur Bertola, Direttur Ġenerali tal-inġinieri tar-Renju ta' Sardinja ordna lil Marandon biex jibqa' jmexxi x-xogħol tal-kontra-gwardja fuq il-pjanti oriġinali ta' Tigne 1 Donnu l-inkwiet ma' riedx jieqaf. F'ittra bid-data tal-24 ta' Ottubru 1753 mibgħuta lill- Kongregazzjoni tal-Gwerra, Chambrav issemmi kif is-soprastant Andrea Picola ilmenta li ma jistax isir progress minħabba d-diżubbidjenza tal-ħaddiema. 65) Jidher li xi ħaddiema kienu diżubbidjenti għall- ordnijiet tas-superjuri tagħhom. Xi ħaddiema kienu qegħdin jonqsu mix-xogħol taħt l-iskuża li għandhom bżonn jaħdmu fl-artijiet jew id-djar tagħhom.79 Għalhekk wara r-rapport li sar lill-Gran Mastru, dan fil-31 ta' Lulju 1754 ħareġ digriet li kien jimponi pieni stretti ta' 'lavori forzati' kontra min jaqla' l-inkwiet.77) B'riżultat ta' dan intbagħtet forza ta' suldati fuq il-post komposta minn żewġ kapurali u tnax-il suldat biex iżommu l-ordni.05) Eventwalment ħames ħaddiema kienu ġew penalizzati. Dawn kienu; Franġisk Portelli, Mikiel Farruġia u Ġużepp Mizzi minn Nadur; Pawlu Busutill u Pawlu Mizzi t-tnejn mix-Xewkija.09) Wara dawn il-passi dixxiplinarji, li swew ferm sabiex rażżnu d-diżubbidjenza tal-ħaddiema, ix-xogħol tal-bini baqa' għaddej 'l quddiem, u sal-1755 ix-xogħol kien fi stat avanzat ħafna.60) Bla ħsieb ta' xejn, il-Balliju Chambrav miet nhar it- 28 ta' April 1756 minn attakk ta' poplesija meta kellu biss tmienja u sittin sena.6) Biex tkun tista' titkompla l-fortizza, wara mewtu, Chambrav f'testment li kien għamel f'Għawdex nhar it-30 ta' Mejju 1751 u msemmi minnu stess nhar it-30 ta' Novembru 1755, jiġifieri ħames xhur biss qabel ma miet, ħalla l-flejjes li kellu fi tliet id-djar tnejn f'Malta u oħra f'Għawdex għall-bini tal-fortizza. Ħalla wkoll għall-istess għan il-flus li kellu depożitati fl-Università tal-Belt aktar minn sitt elef u seba' mitt skud bl-imgħax ta' tlieta fil-mija. Ħalla wkoll sakemm kienu jippermettulu r-regolamenti tal-Ordni, l-ispoll tiegħu. Minħabba li ma ħalla xejn għal ruħu, fl-aħħar testment talab lill-poplu ta' Malta u Għawdex biex jissufrugawh u jitolbu 'l Alla għall-mistrieħ ta' ruħu.82) Ix-xogħol tal-fortizza kompla miexi u partikularment fuq in-naħa tat-tramuntana, li fuqha kien hemm qbil li jingħata prijorità minħabba li din in-naħa kienet esposta għall-attakki mill-art u sal-1755 il-bini kien wasal sal- kurdun u sal-1757 id-demiluni kienu kważi lesti.63) Is-sena ta' wara 1758 il-kappella kienet lesta, li jindika li x-xogħol issa kien fi stat avanzat ħafna tantli seta' jsir dan il-bini (tal-kappella) li mhux ta' natura militari,69 Il-kappella ġiet iddedikata lill-Madonna tal-Grazzja u ġiet imbierka nhar is-6 ta' Awwissu 1758 mir-Rev. Fra Ġużepp Dou, Tal-lingwa ta' Alvernja delegat ta' Fra Giovanni Domenico Mainardi, Gran Pirjur tal-Knisja Konventwali ta' San Ġwann, fil-preżenza tal-Gvernatur ta' Għawdex, il- Kavallier Fra Carlo Du Guast tal-lingwa ta' Aragona; il-Kavallier Fra Franġisk Calon, tal-lingwa Franċiża, Kummisarju tal-Fortifikazzjonijiet. Ix-xhieda kienu r-Rev. Dun Karlu Zimech, Dun Ġużepp Teuma, Dun Mikiel Dandolina u Fra Anton Vella, Kappillan Konventwali.65) Ta' min ikun jaf li din il-kappella l-istess bħall- kappella tat-Torri Garzes kienet taqa' taħt il-ġurisdizzjoni tal- Gran Pirjur tal-Ordni u mhux taħt l-isqof,69) Minn rapport datat 28 ta' Lulju 1761 jidher li l-fortizza kienet iffortifikata tajjeb tant li ġà kienet imgħammra b'korp ta' 500 ruħ. Gà kellha wkoll 40 kanun ta' kull kalibru, inkluż ukoll għadd kbir ieħor ta' armi u eluf ta' balal u bombi, barra eluf ta' libbri ta' porvli.67 Fil-21 ta' Jannar 1760, il-Kunsill tal-Gwerra approva li jsiru dawn ix-xogħolijiet li ġejjin biex jagħmel il-Belt / Fortizza konfortabbli biex tgħix fiha: :- Pontquddiem il-bieb prinċipali. Għaqda Mużikali San Ġużepp Mitħna Ġibjun għall-ilma li jkun jiflaħ għall-bombi Żewġ kwartieri għall-abitazzjoni li jkunu jifilhu għall-bombi Sptar ġdid Porvlista li tiflaħ għall-bombi fuq is-sur tan- naħa tal-Ibiċ. 4 Bibien tal-injam fit-tliet entraturi tal-ġnub. Prijorità kellha tingħata f' din l-ordni- 1) il- pont, 2) il-ġibjun u 3) l-porvlista. F'istess seduta l-kunsill ħabbar ukoll li billi s-sur tan- naħa tax-xlokk li jħares fuq l-Imġarr kien għadu bla isem, il-Gran Mastru ordna li jkun magħruf bħala s-sur ta' San Gejtanu filwaqt li dak tal-Lbiċ li jħares lejn Imġarr ix-Xini, fejn kellha titla' l-porvlista, kellu jissemma s-sur tal-Anġlu Kustodju. Fl-1760 il-Kongregazzjoni kienet f'pożizzjoni li titfa' l-attenzjoni tagħha biex tħajjar in-nies imorru joqogħdu fiha billi l-fortizza kienet maħsuba bħala belt fortifikata u mhux bħala stabbiliment purament militari.69) Fil-5 ta' Lulju 1761 daħal Malta bastiment b'sittin kavallier inkluż il-Konti de Bourlamaque, Borigdier tal-Armata tar-Re ta' Franza. Miegħu kellu entourage ta' ħames inġinieri mmexxija mill-LT. Kurunell Mons de Pontlerav, ħames uffiċjali tal-Aostillerija u erbgħin kanunier u suldati mibgħutin b'rabta mal-emerġenza militari tal-mument u b'approvazzjoni tar-Re ta' Franza. Il-Konti Bourlamaque ġie bħala kmandant tal-korp tal- inġinieri u artillieri bla ebda spejjeż għall-Ordni. Bourlamaque u Pontlerav, flimkien mal-grupp ta' inġinieri għamlu żewġ rapporti fuq id-difiża ta' Għawdex. L-ewwel wieħed bid-data tat-28 ta'Lulju 1761, fost ħwejjeġ oħra fuq forti Chambrav qal hekk- is-sur tan-naħa tal-lvant kien inbena ħażin fuq blat fraġli; iż-żewġt iġnub, dawk tal-lvant u tal-punent kienu dgħajfa, u pproponew li jinbnew linji ta' difiża fuq ġewwa biex iservu bħala t-tieni linja ta' difiża- tinbena trunċiera fuq l-għolja Busuttil (fejn illum hemm il-knisja ta' Lourdes) kif kien oriġinarjament ippjanat minn Tigne- li Torri Garzes kellu jiġi mdawwar b'foss u semmew ukoll xi punti oħra.00) Minkejja l-oġġezzjonijiet ta' Marandon għal dan ir- rapport minħabba li bix-xogħolijiet proposti li jsiru internament kienu jieħdu ħafna spazju u kienu jirrendu l-Fortizza ma tibqax tajba bħala Ċittadella, ir-rapport ġie aċċettat mill-Ordni, imma qatt ma ġie attwat.) Fi tieni rapport tagħhom bid-data tal-24 ta' Ottubru 1761, għall-fatt li l-art ta' mal-kosta bejn Forti Chambrav u Mġarr ix-Xini kienet aċċessibbli għall-għadu. Għalhekk irrikmandaw il-bini ta' batterija żgħira bi tlett kanuni u trunċiera żgħira bejn il-batteriji u l-Forti. Huma qalu li biex jiġu mgħammra dawn ix-xogħolijiet u mgħassa -kosta bejn il- Forti u Mġarr ix-Xini kienu meħtieġa mitejn ruħ. Huma komplew jgħidu li biex jiddefendu l-fortizza proprja kien meħtieġ gwarniġġjon ta' mhux inqas minn 500 raġel. Fir-rapport tagħhom huma omplew daħlu fid-dettal dwar kemm kienu meħtieġa armamenti u munizzjoni. Il-Forti tinsab wieqfa f'għoli ta' 225 pied 'l fuq mil- ivell tal-baħar u l-ħitan tagħha jestendu tul ta'mil. Il-front formidabbli tan-naħa tat-tramuntana huwa difiż minn tlett bastjuni, żewġ kurtini, foss wiesgħa, kontrogwardja, żewġ demiluni u glasis. Għandha wkoll foss in-naħa tal-punent, imma x-xagliba ta'nofs inhar i tħares il-flieġu u lejn Malta għandha ftit amberżuni. B'kollox kellha total ta' 70 ta'amberżuna.6) In-naħa tax-xlokk is-sies kien jifforma difiża naturali, għalhekk is-swar din ix-xaqliba ngħataw inqas importanza minn oħrajn.69 Forti Chambrav kienet ippjanata bħala belt / fortifikata, għalhekk malli tlesta x-xogħol tal-fortifikazzjoni ġew ippjanati it-toroq f'linji dritti u s-siti lesti biex jinbnew id-djar, imma s-siti maħsuba għad-djar qatt ma nxtraw u ħadd ma bena daru fil-fortizza. Ir-raġuni jista' jkun li kienet minħabba li sal-1750 kien naqas ħafna l-periklu ta' ħbit mill-kursari u għalhekk ien inkonvenjenti li wieħed joqgħod jibdel daru.65) Kulma nbena ġol-fortizza kienu biss wartier kbir għas-suldati, il- appella u l-porvlista. Il-parti -kbira tal-art imdawwra bis- swar spiċċat mitluqa u mhux mibnija u qatt ma saret belt residenzjali 095) Fis-snin li ġew wara l-fortizza ġiet fi stat ħażin. Sas- sena 1789 kienet meqjusa bħala ħerba. Ir-raġuni tal- undizzjoni ħażina tagħha ġiet mogħtija lill-kwalità al-art, li fejn kienet taflija u fejn il-blat kien fraġli, kif ukoll li x-xogħol tal-bini tas-swar ma kienx ta' ħxuna adekwata.F7) Biex isir ix-xogħol ta' tiswija kien meħtieġ xogħol ta' kostruzzjoni kbira li ma kienx faċli għall- Ordni minħabba l-qagħda xejn tajba tal-finanzi li kien jinsab fiha. It-tiswijiet li saru fl-1795 u 1796 kienu żgħar. Minkejja dan kollu din il-fortizza kienet waħda mill-ftit fortizzi li wriet ftit reżistenza b'kuraġġ kontra t-truppi ta' Napuljun fl-1798.05) Fil-5.30 ta' filgħodu tas-Sibt, 9 ta'Ġunju 1798, min-naħa ta' Għawdex dehru ġejjin għadd kbir ta' bastimenti tal-gwerra u tat-trasport. Il-bnadar blu, abjad u aħmar iperpru mal-arblu ma ħallew ebda dubju ta' liema pajjiż kienu. Napuljun kien wasal Malta waqtli kien fi triqtu lejn l-Eġittu. Fi 8 ta' fil-għaxija tas-Sibt 9 ta' Ġunju 1798 Napuljun Bounoparte bagħat ordni lill-ġenerali tiegħu biex f'nofs il-lejl jibdew l-iżbark fuq Malta.99 Fil-jum tal-10 ta' Ġunju għal xi s-1.00 ta' wara nofsinhar, it- truppi Franċiżi taħt it-tmexxija tal-Ġeneral Revnier, bdew jiżbarkaw in-naħa ta' Rdum il-Ħawtjew ta' Vnuta in-Nadur.(00) Dan l-irdum ma' kienx il-post idejali biex tixxabbat miegħu u l-Għawdxin ma kinux jgħassuh. (0) Tlitt frejgati Franċiżi bdew jisparaw fuq il-batterija tar-Ramla u t-torri ta' Sopu. L-Għawdxin intebħu x'kien ġej; u xi 200 Għawdxi telqu bil-ġiri lejn l-irdum u fetħu n-nar fuq il-Franċiżi li laħqu niżlu l-artu fuq id-dgħajjes tal-iżbark u ferew lis-Surġent Maġġur Bertrand li kien fl-istess dgħajsa mal-Ġeneral Revnier.00) Il-batterija ta'Sopu u t-torri ta' Sopu ġew imsikkta, il-Franċiżi baqgħu telgħin 'l fuq u meta fl-aħħar waslu fil-wita' fetħu nar qawwi fuq l-Għawdxin u ħarbuhom.(103) Revnier min Nadur ordna li taqsima ta' suldati jinżlu r-Ramla u jibqgħu sejrin biex jieħdu x-Xagħra. Minn hemm imorru jaqbdu t-torri ta' Marsalforn u jkomplu sejrin biex jattakkaw iċ-Ċittadella. Revnier inniffsu mexxa t-taqsima l-oħra u daħal in-Nadur u minn hemm niżlu lejn Chambrav.11' Ġo Chambrav barra xi ftit suldati kien hemm għadd ta' raħħala mill-irħula u l-inħawi tal-qrib li kienu daħlu jistkennu bil-familji u l-bhejjem tagħhom. Revnier bagħat igħidilhom li l-Franċiżi ma ridux jagħmlulhom ħsara, imma riedu biss jirbħu l-ġżira minn taħtidejn l-Ordni. Billi raw li ma kien hemm ebda tama għalihom dawk ta' ġo Cħambrav ħallew it-Truppi jidħlu fil-fortizza.195) Billi ma setgħux iniżżlu l-pont tal-bieb, niżlulhom xi fallakki u ħbula biex ikunu jistgħu jidħlu. Il-Franċiżi trattawhom bi ħniena u ma żammew lil ħadd priġunier. Ir-raħħala telqu lura lejn l-irziezet tagħhom bi ħwejjiġhom. Ġo Chambrav il- Franċiżi sabu wkoll 22 kanun. Għaddew. ftit xhur u l-Maltin bdew jiddejqu bl- imġieba tal-Franċiżi, wara li dawn bdew jisirqu l-fided mill-knejjes u fit-2, ta' Settembru 1798 il-Maltin qamu kontra il-Franċiżi.497 Fit-3 ta' Settembru fuq l-eżempju ta' ħuthom il-Maltin u mmexxija mill-Arċipriet Dun Saverio Cassar, qamu huma wkoll kontra l-Franċiżi. Il-Franċiżi f'Għawdex kellhom ftit truppi u ftit setgħu jagħmlu biex irażżnu lill-Għawdxin u għalhekk kellhom jirtiraw ġol-kastell u ġo forti Chambrar. Fi ftit ġranet ir- ribelli Għawdxin ħadu taħt idejhom il-fortifikazzjonijiet tal-kosta kollha minbarra l-kastell, Forti Chambrav u torri Gardez u nistgħu ngħidu li reġgħu ħadu kontroll tal-Gżira f'idejhom) Wara attakk minn truppi u suldati Għawdxin taħt it-tmexxija ta' Franġisk Zammit mix-Xewkija u Anton Mallia fuq it-Torri Garzes, dan it-Torri ċeda wkoll.009) Il-Franċiżi sabu ruħhom f'disprament nieqsa mill-ikelu provisti oħra essenzjali. Dawkli kienu ġewwa Chambrav magħfusa minn ġuħ kbir kienu l-għar u għalhekk bdew jaħarbu mill-fortizza lejn Malta bil-moħbi fuq xprunara. (10) Saru attakki fuq il-Forti Chambrav li fihom kellu sehem ewlieni Franġisk Zammit u bis-saħħa tiegħu ntrebaħ il-forti Chambrav u tella' fuqu l-bandiera Naplitana wara li s-suldati Franċiżi li kien hemm ħarbu lejn Malta.li) Immedjatament wara li ħadu pussess tal-Forti ġarrew xi kanuni lejn l-għolja ta' Gelmus biex minn hemm jisparaw fuq l-aħħar truppi li kien baqa' fil-Kastell. Liberato Grech ġie maħtur proviżorjament Kmandant ta' Forti Chambrav. Il- Franċiżi issa kienu għadhom biss fil-Kastell.41) Fit-28 ta' Ottubru 1798 il- gwarniġġjon ta' 217- il suldat Franċiżi taħt il-kmand tal-Logutenent Kurunell Lockev, ajjutant ta' battaljun u kmandant taċ-Ċittadella ċedew ukoll il-Kastell lir- rappreżentant tal-kaptan Alexander Ball, il-Kaptan Creswell. Il-Kaptan John Creswell tella' l-bandiera Inġliża fuq iċ-Cittadella u l-Ingilterra assumiet ir- responsabbiltà għad-difiża ta' Għawdex.113) Matul il-gwerrer Napolioniċi ħafna priġunieri Franċiżi kienu jinġabru Malta u jinżammu f'diversi fortizzi tagħna. Fl-1805 kienu qed jinżammu għadd ġmielu minn dawn il-priġunieri f'Chambrav u sal-1812 laħqu 600,011) Wara li l-Franċizi ġew imkeċċija minn Għawdex il-Forti Chambrav bħal kull fortizza oħra f'Malta u Għawdex għaddew f'idejn l-Ingliżi. Taħt l-Ingliżi, il-fortizza baqgħet tiġi mantnuta u jieħdu ħsiebha. Anki l-kappella kienet tiġi frekwentata mir- 5 raħħala tal-inħawi għas- servizzi reliġjużi. Fil-fatt fid-19 ta' Settembru 1822 il- Kmandant tat-truppi Inġliżi f'Għawdex, il-logutenent — Kurunell Otto Baver ġie notifikat bl-approvazzjoni biex iqabbad qassis biex iqaddes fil-Forti Chambrav bil-ħlas ta' għaxar tari kull quddiesa. Fil-1830 il-qanpiena ta' qantar u nofs li kienet fuq torri Garzes ġiet meħuda għal kappella ta' Chambrav, imma billi s-saqaf tal-kappella ma kienx jiflaħha ġiet installata fuq il-bieb ewlieni tal-Forti. Forti Chambrav għaddiet formalment lid-dipartiment tal-Ordinanza Ingliż fl-1 ta' Jannar 1829. Mill-ewwel l-awtoritajiet Ingliżi għarfu li l-post kien tajjeb biex iservi bħala post ta' konvalexxenza. Fl-1839 kienu ġew ippreparati kmamar biex jilqgħu fihom konvalexxenti li jkollhom bżonn tal-bdil tal-arja. Inbnew ukoll żewġ ċimiterji wieħed għall-Protestanti, ġewwa l-Forti n-naħa tal-majjistral u ieħor fil-foss in-naħa tal-lvant għal reliġjonijiet oħra. Sar ieħor ukoll fil-foss li jħares għan-naħa tax-Xatt l-Aħmar għal dawk b'mard infettiv. Inbnew ukoll 30 barrakka tal-injam ġewwa l-Forti biex jakkomodaw Riġment li wasal mill-Crimea fis-16 ta'Ġunju 1856.155) Kien ilu jinħass li l-fortifikazzjonijiet tal-kosta ta' żmien il-Kavallieri kien għadda żmienhom u fl-aħħar ta'Settembru 1853 it-torrijiet u l-fortifikazzjonijiet kollha f'Għawdex u Kemmuna, minbarra Forti Chambrav u l-Kastell għaddew mill-Awtoritajiet Militari għal għand il-Gvern Ċivili ta' Malta. Chambrav inżamm bħala kwartier għas-suldati u mhux bħala post ta' difiża. Il-Gvern Ingliż ma kellu ebda intenzjoni li jarma l-fortizza, imma kien qiegħed jaħseb li jżarma l-Kastell Għaqda Mużikali San Ġużepp ujgħadduh lill-Gvern Ċivili. Fil-fatt fid-9 ta'Jannar 1856 ir-residenza tal-Uffiċjal Kmandant tal-istakkament tar-Roval Malta Fencible Regiment f'Għawdex ġiet trasferita mir-Rabat għal Forti Chambrav u fi ftit żmien il-kwartier tal-istakkament imsemmi ta' madwar 100 persuna ġie stabbilit f'Chambrav. Fit-28 ta' Diċembru 1863 ingħatat direttiva mil-Logutenent Ġeneral Kmandant tat-truppi biex il-fossijiet ta' Forti Chambrav jgħaddu lir-Roval Malta Fencible Artillerv biex jużawhom għall-kultivazzjoni l-membri tal- istakkament stazzjonat fil-kwartier wara talba li kien għamel il-Logutanent Kurunell tal-istess Rigment. Fl-1861 żewġ uffiċjali Ingliżi l-Kaptan Douglas Dalton R.E. u DrJ Sucherland, ħejjew rapport dettaljat dwar l-akkomodazzjoni u kundizzjoni sanitarja tal- istazzjonijiet fil-Mediterran. Dwar Forti Chambrav fost ħwejjeġ oħra jsemmu li l-post huwa miftuħ għaż-żiffa tal-baħar u għalhekk post tajjeb għas-saħħa. Il-blokk tal- kwartier kien jikkonsisti minn żewġ sulari b'erba' swali f'kull sular. L-erba' swali t'isfel kellhom bieb f'kull tarf u swali fis-sular ta' fuq tieqa f'kull tarf . Il- ventilazzjoni kienet nieqsa. (116) It-tnax-il tieqa f'kull ġenb ta' kull sala li naraw illum infetħu fi żmien l-Ingliżi, biex jagħtu aktar arja u dawl lis-swali. Kien hemm ukoll kamra għall-ħasil u tliet kċejjen mgħammra b'forn u boilers.117) Wara konsultazzjoni twila fl-1 ta' April 1869, ġie deċiż li l-Kastell ma għadux bżonnjuż biex jaqdi bħala Ċittadella armata u għalhekk ġie mogħti mid-Dipartiment tal-Gwerra lill-Gvern Ċivili ta' Malta. Hekk minn din id-data Forti Chambrav baqa' l-unika fortizza f'Għawdex u Kemmuna f'idejnu okkupata mill-Ingliżi. Forti Chambrav sar qisu gżira ġo gżira. Is-suldati stazzjonati fih kienu mehdija f'rutina ta' taħriġ u attività oħra. Il-preżenza tas-suldati f' Għawdex kienet milqugħa. Huma kienu jiġġeneraw ċertu kummerċ, kienu lesti li jgħinu f'xi każi ta' emerġenza u anki kienu iferrħu bid-daqq tal-banda tagħhom. Fis-sebgħinijiet tas-seklu dsatax ġie deċiż li Chambrav għandu jibqa' jintuża għall-istazzjonar regolari ta' ħames kumpaniji tal-Infanterija li jkopri 500 raġel. 415) Fl-4 ta' Settembru 1882 Forti Chambrav laqa' fih l-ewwel grupp ta' feruti mill-'Equption Expedition' u grupp ieħor wasal fit-12 tal-istess xahar. Dawn il- feruti tqiegħdu fil- kwartieri ta' żmien il-Kavallieri li ġie adattat għal dan l-iskop. Fl-1890 kien ġie ffurmat kumitat bl-għan li jfassal pjan ta' bini ta' barraks ġodda li setgħu jakkomodaw mitt ruħ kif ukoll akkomodazzjoni għal ħamsa u għoxrin familja. Il-bord li rrikmanda dan ix-xogħol kien taħt il-presidenza tal-Officer in Charge Troops Gozo.4.0) Il- Blokk mibni għall-użu tal-familja tal-militar Ingliż, jew kifinhu magħruf aħjar il-Married Quarters' inbena lejn l-aħħar tas-seklu dsatax, aktarx bejn is-sena 1898-99. Il-pjanti tal-blokk saru minn inġinier militari Inġliżi u nbena mill-bennej Viktor Vella tal-qanfuda miż- Żebbuġ Għawdex.(12) Viktor Vella huwa l-istess bennej li bena l-knisja ta' Pinu u l-kunvent ta' San Antnin barra xogħolijiet oħra. Bħalma semmejna qabel, il-preżenza tas-suldati f'Chambrav għinet ukoll l-ekonomija tar-raħal ta' Għajnsielem, speċjalment il-ħwienet tax-xorb. Xi djar kbar kienu jinkrew lill-fizzjali militari anzjani. Kien hemm ukoll oħrajn li kienu mpjegati bħala ħassiela. Bħala parroċċa r-raħal gawda xi ftit ukoll mis-servizzi Ingliżi. Hekk pereżempju fl-1856 il-banda tat-31st Regiment daqqet b'xejn fil-festa titulari. Fl-1859 60 suldat tar-Regiment RMF taw il-ħatab biex issir ħuġġieġa għall-festa. Fl-1861-62 is-surġent M.N Boiton ħallas iġ-ġigġifogu. Fis-sena 1863 is- suldati taw żejt għat-tazzi tal-faċċata tal-knisja. Xi riġmenti oħra kienu rregalaw lill-knisja bankijiet u armarju. Naturalment l-Inġliżi f'Chambrav barra r-rutina ta' taħriġ u attivitajiet oħra marbuta mal-korp kienu jipprattikaw l-isports fosthom il- football u t-tennis. Fix-xatt l-aħmar kienu ikkapparraw parti mill-bajja biex jgħumu fiha, u kienu għamlu 'spring board' u sallum għadna nsibuh bħala il-moll tal-Ingliżi.422 F'dawn iż-żminijiet li qed insemmi jidher li fir-raħal kien hemm xi nisa xi ftit imqarbin u kif ngħidu fuq tagħhom. Dan nafuh għax il-kappillan ta' Għajnsielem kien qed jiddejjaq bl-imġieba ta' xi nisa tar-raħal li huma qed imorru fil-fortizza Chambrav u jġibu ruħhom ħażin mas-suldati. Għalhekk il-kappillan wera x-xewqa tiegħu lill-Patri Manuel Grima li kien kappillan tas-suldati f'Chambrav biex jitlob lill-awtoritajiet tal- fortizza jordnaw li biex mara tidħol fil-Forti tkun teħtieġ biljett apposta.43) Tard fis-seklu dsatax xi knejjes parrokkjali jew xi knisja nhar ta' Ħadd ċ-'Church Parodes' bħalma kien isir ukoll fil-paroċċa ta' Għajnsielem. Imma mid-dehra nqala' xi tilwim bejn l-awtoritajiet ekkleżjastiċi Maltinu l-Militar Inġliż. Għalhekk f'Novembru 1895, meta Roval Warwickshire Regiment kien Chambrav, deher avviż li s-servizzi għas-suldati kattoliċi jsiru kollha fil-kappella tal-Forti kull nhar ta' Ħadd fid-9.30 ta' fil-għodu u mhux aktar fil-knisja parrokkjali.029 F'dik il-ħabta jidher li l-ekonomija ta' Għawdex ma tantx kienet xi waħda ward u żahar u għalhekk il-preżenza ta' riġmenti Ingliżi f'Chambrav kienu jagħtu palata lill-ekonomija tal-gżira. Fil-fatt fid-19 ta' Marzu 1910, il-gvernatur ordna li r-rigment tas-Somersetshire light Infontrv jintbagħat Għawdex biex b'hekk tissaħħaħ l-ekonomija tal-ġzira.15) Din il-politika jiġifieri li jintbagħtu reġimenti Ingliżi f' Chambrav baqgħet tiġi attwata sakemm faqqgħet il-Gwerra l-Kbira 1914-1918. Imma imbagħad l-infanterija Ingliża kienet meħtieġa band' oħra u Forti Chambrav kien meħtieġ bħala sptar u Rest Camp għall-feruti, speċjalment dawk minn Gallipoli u l-kumpanija fil-Lvant qarib. Meta spiċċat il-Gwerra, Forti Chambrav baqa' jintuża mis-servizzi Ingliżi bħala post ta' mistrieħ u sal-1926 jidher li kien għad hemm membri baħrin tan-Navv Ingliża kif jidher min-numru ta' graffiti migrufa fuq il-ħitan. Wara l-1928 is-servizzi Ingliżi ħallew il-jedd tal-pusses tagħhom tal- Forti Chambrav.129) Ta' min isemmi li n-nies tas-servizz kienu jidfnu l-mejtin tagħhom fiċ-ċimiterju ġol-istess Forti li sal- bidu tas-snin disgħin tas-seklu għoxrin kien għadu jeżisti. Dan iċ-ċimiterju kien fih ħafna lapidi sbieħ tas- suldati u l-familja tagħhom li mietu meta kienu servizz f'Forti Chambrav. Xieraq li nagħtu lista ta' xi riġmenti Ingliżi li fl-imgħoddi kienu stazzjonati Chambrav. Dan John David kien ħadem ħafna biex itejjeb il-ħajja tal-Għawdxin u kien wieħed li fl-eta ta' 17-il sena kien ħa sehem fl-imblokk kontra l-Franċiżi fl-1799. Ieħor midfun f'Chambrav kien il-logutenent Kurunell Charles Andrews Bavlev.035) Fl-1932 il-Gvernatur, fl-indirizz tiegħu fl-okkażjoni tal-Ftuħ tal-Ewwel Sessjoni tar-Raba' leġislatura qal li l-pazjenti tal-màrd tal-moħħ inkurabbli se jibdew jintbagħtu mill-isptar ta' Malta għal Chambrav, u hekk isir asvlum. Fl-1933 ġew ivvotati £88 lira sabiex f'Forti Chambrav titlesta akkomodazzjoni għall-pazjenti. Somom oħra ta' flus ġew ivvotati f'okkażjonijiet oħra u eventwalment l-isptar infetaħ fis-16 ta' Jannar 1934. 123) Kienu ġew ivvutati wkoll £2500 lira biex isir xogħol meħtieġ ħalli l-bini eżistenti jinbidel f'wards; blokk amministrattiv; kċina u kwartieri residenzjali għas- sorijiet u għat-tobba. Somma. ta' £1673 intefqet biex l-isptar jiġi fornut b'dak kollu meħtieġ.40) Fl-1935 ġew ivvotati £3000 liri biex jitwassal l-elettriku sa Forti Chambrav. Dan ix-xogħol baqa' sejjer għal xi snin. Fis-sena 1937 intefqu £196 -10-11 biex tissewwa l-porvlista u fl-istess sena ġiet meħuda kwantità ta' ħamrija lejn il-Forti, aktarx biex isiru l-ġonna. Sptar ieħor ġewwa Forti Chambrav kien dak tal-mard tal- lebbra. Dan l-isptar twaqqaf f'dak il-blokk li qabel kien il-'Married Quarters' Barra xogħol ieħor inbena ħajt twil 500 pied biex jifred dan l-isptar minn dak tal-moħħ. Biex sar dan ix-xogħol intefqu £1099-9-10. L-isptar issemma 'Sptar il-Qalb Mqaddsa' u ġie inawgurat f'Diċembru 1937. Dan l-isptar ingħalaq u spiċċa jiffunzjona fl-1956 wara deċiżjoni li l-morda setgħu jirritornaw lura f'darhom. Hekk kien baqa' biss l-isptar tal-mard tal-moħħ. Matul it-tieni Gwerra Dinjija nġiebu f'Chambrav numru konsiderevoli ta' pazjenti mentali minn Malta minħabba s-siġurtà. Filfatt f'dak iż-żmien kien hemm fuq 400 pażjent f'Chambrav. Għall-aħħar tas-sena 1979 il-Gvern beda x-xogħol ta' kostruzzjoni biex Forti Chambrav isir kumpless turistiku.) Dak li oriġinarjament kien il-'married quarters' ġew konvertiti f'sittax il-holidav flats. Inbnew ukoll restorant u bar flimkien ma' swimming pool. Sar ukoll xogħol ta' rinovozzjoni fuq il-bini l-ieħor, kisi biċ- ċangatura u landscaping. Inbniet ukoll triq ġdida fuq ħnejjiet speċjali li taqsam il-foss u tgħaqqad it-triq ta' barra maċ-ċentru tal-Forti. Dan ix-xogħol kien sar kollu mill-ħaddiema tad-dipartiment tax-xogħolijiet pubbliċi, fuq pjanti tal-perit Vincent Cassar u taħt is-superviżjoni ta' min qed jikteb it-tnejn tal-istess dipartiment. Ta' min isemmi l-kwartieri tal-Kavallieri, il-porvlista u ċ-ċimiterju ma ġewx minsusa b'dan ix-xogħol. Fil-16 ta' Diċembru 1992 il-Gvern ħabbar fil-parlament li kien se jgħati Forti Chambrav b'enfitewsi għall 99 sena b'LM10,000 fis-sena lill-kumpanija Antiman ibbażata f'Monaco. Il-mozzjoni għal din l-għotja ġiet approvata mill-Parlament fit-18 ta' Jannar 1993 b'31 vot favur u 28 kontra.432) Eventwalment Forti Chambrav kien beda jiġi żviluppat b'kumpless turistiku mill-kumpanija 'Forti Development Limited' Imma donnu li dan il-proġett ma setax jingrana tajjeb u kien wasal f'diffikultajiet. Fl-2004 l-avukat Michael Caruana u żewġ ħutu oħra xtraw Forti Chambrav mingħand il-Gvern u azzjonisti oħra. L-aħwa Caruana komplew jiżviluppaw il-Forti u jidher li x-xogħol għadu għaddej. Kif rajna din il-Forti għaddiet minn bosta episodji storiċi u soċjali sa minn qabel il-bini tagħha. Ħalliet bosta memorji fuq ħafna nies mir-raħal tagħna u sallum għadha tnissel nostalġija fuq xi wħud speċjalment dawk ta' ċertu età. Fl-opinjoni tagħna ngħidu li b'aktar għaqal u impenn mill-awtoritajiet governattivi setgħat ġiet żviluppata b'mod li kienet tkun tista' titgawda iktar u aħjar mill-poplu Għawdxi kollu partikularment mill- poplu ta' Għajnsielem. Għaqda Mużikali San Ġużepp Vella Andrew — Storja ta' Malta Voll p.129 Camilleri albert op.cit p 105(xi kittieba oħra jgħidu li l-popolazzjoni ta' Għawdex kienet 6000. Meta kiteb fl-1715 Gio Giuseppe Caxaro jgħid 5934 imqassma hekk) Casal Xewkija Casal Garba Casal Sannat Casal Nadur Casal Caccia Casal Żebbu Agius De Soldanis- tradizzjoni bil-Malti minn G.Farrugia Għawdex bil- Ġrajja Tiegħu p.99 Buttigieg Paola— Leħen is-sewwa 5 ta' Ottubru 1949 12 ta' Ottubru 1999 Testa Carmel- Maż-Żewġ Naħħat tas-Swar Voll p.26 IBID p278 u Testa Carmel op. cit. p.330 IBID p.278 u AV Laferla — British Malta 1976 p.66 Wichman Victor - 'Għajnsielem'' Diċembru 2003 Vella Muskat Victor — Victor Vella Ħajtu u Ħidmietu p.37-39 Ġużeppi Żerafa Rev. — 'Għajnsielem' festa 2007 Wickman Victor - 'Għajnsielem' Milied 2003 IBID - Għajnsielem Għid 2004 nru 54 Samut Tagliaferro: op. cit.p.290 Wickman Victor, Scicluna Joe u Rev. Ġ Żerafa f'Għajnsielem Nru 54,nru29 u Nru 60 rispettivament Samut Tagliaferro op. cit.p.290 Anton Gauci — Pajjiżi taħt l-Ingliżi p.75 Aurelio Bugeja jawgura l-festa t-tajba lil Għajnselmiżi kollha