ĦALKEMM tagħlim il-Malti jidher ji rabba l-għeruq fl- iskejjel kollha mill-elementari sal-Università, madankollu wisq nibżgħu li għad ma għandux għeruq ħoxnin biżżej;ed biex jiflaħ iżomm sħiħ għax-rwiefen li jistgħu jheddu li jqaċċtuh. U għalhekk hu dmir tagħna li nibqgħu nieħdu ħsieb din is-siġra li rabbe/na b'imħabbitna u saqġejna b'għaraqna, u ngħassu dejjem għal kull tibdil u taglib ta' l-ajru li jista' jġib miegħu ħsara għas- sidra tagħna. Il-ħedma ta' bosta snin u ta' bosta żgħażagħ ma għandhiex tisfa' fix-xejn. Tisma' min igħid: ''Tagħlim il-Malti fl-iskejjel hu telf ta' żmien; hu ħsara għat-tfal u għaż-żgħażagħ li jistgħu jagħtu dak iż-żmien lil tagħlim ieħor, Kull siegħa tagħlim Malti, igħi- dulek hi siegħa misruqa lit-tagħlim Ingliż. Biex ngħixu l-Ingliż neħtieġu mhux il-Malti. Innaqqsu—x'uħud igħidu: inneħħu— it-tagħlim tal-Malti, inħarsu leim il-ħajja min-naħa prattika u nrawwmu żgħażagħ li jifilħu jitqabdu mat-twegħir tal-ħajja jku- nu fejn ikunu.'' U kliem ieħor bħal dan imżejjen bix-xniexel kollha tas-sengħa tal-kelma li taħdem fuq moħħ min jisma' bħal semm irqiq li jaħdem sieket sa ma joqtol il-ħajja, U dal-kliem tismmgħu min-nies b'ħafna ittri qabel u wara isimhom u għal- hekk kelmthom mismugħa bħall-orakli taż-żmenijiet qodma U tisimgħu mhux fuq xi bank fix-xatt ta' Għar id-Dud ;ew bejn l-erba' ħitan tad-dar, imma f'postijiet fejn jsaltan il-Għerf u fejn jinħadmu d-destini tajbin jew ħżiena tal-Malti ta' għada. X'għad ikun mill-Malti fl-iskejjel7 Tidher tassew fix-xefaq bgħid xi ras ta' sħaba heddieda, jew dan kollu thewdin ta' moħħ9 Aħseb dej'em il-ħażin biex it-tajjeb ma jonqosx, igħid il-Malti. U min iħobb jaħseb ħażin, Għalhekk aħna għax inħob- bu l-Malti u ma rridux li jonqos it-tajjeb li ksibna, irridu naħsbu li l-Malti fl-iskejjel hu tassew imhedded, u mhedded mhux mill- Ingliż imma, f'isem l-Ingliż. U biex nilqgħu din it-theddida sa nuru x'inhi l-fehma tagħna fuq it-tagħlim taż-żewġ ilsna tagħna, il-Malti u l-Ingliż. Ngħidu: 1. Diema hu l-post ta' l-Ingliż fl- iskejjel tagħna2 2. Liema hu l-post tal-Malti fl-iskejjel tagħna 7 3. Jistgħu l-Ingliż u l-Malti joqogħdu flimkien 7 Il-post ta' l-Ingliż fl-iskejjel. L-Ingliż għandu jkollu fl-iskejjel il-post li jixraqlu bħala lsien tal- bandiera li qiegħda tħarisna u bħala Isien li jiftaħ lill- ħadiliem triq fil-dinja kollha, It-tagħlim ta' l-Ingliż għandu jibda mill-ewwel klassi u jibqa' miexi dejjem jikber u jinfirex sa kemm it-tifel jew iż-żagħżugħ jasal fejn irid jasal, Fl-iskejjel elemen- tari, li ħliefhom ma jafux il-kotra l-kbira tat-tfal, it-tagħlim għandu jinfirex f'żewġ fergħat. L-ewwel fergħa tagħti l-peda- inent ta' l-ilsien, prinċipji ta' grammatka, qari bi pronunzja tajba, kitba b'dettatura, It-tieni fergħa, li għandha tkun akbar, traw- wan it-tifel fl-Ingliż kif jitkellmuh fil-ħajja ta' kulljum. Wara sitta jew seba' snin tifel għandu joħroġ mill-iskola tal-Gvern jaf jaqra tajjeb, jikteb kelmtejn ħafif, ħafif imma bla żbalji, u jitkellem bi pronunzja tajba kif jitkellmu l-Ingliżi fil-ħajja ta' kulljum. Il-kotra l-kbira tat-tfal li jmorru l-iskola tal-Gvern ma għandhomx f'rashom u la jieħdu professjoni u lanqas isibu im- pjeg mal-Gvern, Il-ħajja tagħhom hi l-ħajja tal-ħaddiem fil- għalqa jew it-tarzna, fuq bastiment jew f'ħanutu, f'Malta jew f'pajjiż ieħor. U għal dan kollu t-tifel jaħtieġlu jkun jaf jaqra, jikteb u jitkellem bl-Ingliż tajjeb. Fl-iskejjel sekondari t-tagħlim ta' l-Ingliż għandu jogħla, jiżdied fil-fergħa teoretika u jonqos ftit fil-fergħa prattika li nsemimuha coiloeguial English. Imma fuq kollox għandu jwassal iż-żagħżugħ fi standard għoli biż-żejjed biex ikollu impjeg f'uffiċ- ċju tal-Gvern jew jieħu professjoni. U hawn irridu nwissu li mhux biż-żejjed li tifel ikun jaf jaqra u jifhem essaq jew poeżija l-Ingliż, jew li jkun jaf jikteb mingħajr żbalji—għallinqas kbar —ta' grammatka u ortografija. Jaħtieġ fuq kollox li t-tifel jitħar- reġ jaħseb b'rasu u jfisser dak li jaħseb. Ħafna tfal ma jafux jiktbu għax ma jafux jaħsbu, u ma jafux jaħsbu għax qatt ma ' tħarrġu. Moħhom magħluq minn dak li jaraw jew dak li jaqraw, imma. lilhinn mill-ġrajja ma jħarsux, it-tagħlim tal-ġrajja ma jifhmuhx, u għalhekk il-ġrajja li jaraw jew li jaqraw jibqgħu għalihom bħal ktieb magħluq. U malli twarrab il-ktieb minn quddiemek, twarrab ukoll minnek it-tagħlim li fih kollu. Darri t-tifel jaħseb b'moħħu, flok ma jikteb storja darrih ifisser dak 'li jaħseb fuq dak li jiġri; u hekk it-tifel isir żagħżugħ u jsir raġel jaf jaħseb u jfisser dak li jaħseb, jaf jikteb u jitkellem u jidher kif inhu xieraq f'kull post li bil-ħila tiegħu jilħaq. Fl-Università, l-ogħla post tat-tagħlim, l-Ingliż għandu jasal sa l-ogħla tarġa u ż-żgħażagħ għandhom ikunu jafu mhux biss jaqraw, jiktbu u jitkellmu b'Ingliż tajjeb, imma għandhom ukoll jifhmu u jħossu l-ġmiel tal-letteratura fil-friegħi tagħha kollha. Dan hu l-post li fil-fehma tagħna għandu jkollu t-tagħlim ta' l-Ingliż fl-iskejjel tagħna. Hekk it-tagħlim ta' l-Ingliż iżomm dej;em il-post ta' ġieb li jixraqlu u jgħin it-tifel Malti f'kull triq tal-ħajja, Il-post tal-Malti fl-iskejjel. Għandu l-Malti jkollu post fit-tagħlim ta' l-iskejjel Ftit u wisq ftit huma dawk li jgħidu le. Għalihom il-Malti żejjed, telf ta' żmien, ma jiswa għal xejn. Biex nitkellmu bil-Malti mhemmx għalfejn skola; niktbu u naqraw bil-Malti hu żejjed meta nafu niktbu u naqraw bl-Ingliż. F'ħajjet Alla mhumiex wisq li jaħsbu hekk. Ftit aktar huma dawk li igħidu li l-Malti għandu jkollu post fit-tagħlim, imma mhux post għoli; għandu jidħol fl-iskejjel iż-żgħar biss u mhux fl-iskejjel sekondari u l-Università. Biżżej- jed li tifel ikun jaf jaqra u jikteb kelmtein ħafif ħafif għal dak li jista' jinħtieġiu meta jikber. Aktar minn hekk żejjed u telf ta' żmien. Aħna ngħidu li l-Malti għandu jidħol fl-iskejjel kollha kemm huma. Le, mhux biżżejjed li t-tif-1 Malti jkun jaf jaqra u jikteb ħafif ħafif b'ilsienu. Il-Malti, sewwa jekk inhu ħaddiem sewwa jekk inhu tal-professjoni, għandu d-dritt bħal kull bnie- dem ieħor ta' pajjiżi oħra jagħti lil qalbu dawk is-sodisfazzjoni- jiet kollha onesti li tixtieq. Jekk il-qalb titgħaxxaq bid-daqq, ħadd ma jista' jċaħħad il-bniedem mid-daqq; jekk titgħaxxaq bil-ġmiel tan-natura, ħadd ma jista' jagħlaq il-bniedem ġol-ħabs ta' l-ibliet biex ma jarax il-ġmiel tal-ħolqien. U jekk qalb il-bnie- dem titgħaxxaq tfisser bil-kitba dak li tħoss min jista' jżommlu idu l-bniedem u joħnoglu ġewwa qalbu kull ħass ta' ferħ jew għali, ta' hena jew niket li jkun ibaqbaq ġo fih u jrid jinfexx barra f'kitba ta' proża jew poeżi;a2 Il-qalb għandha d-drittijiet tagħha bħalma għandu d-drittijiet tiegħu l-bniedem li għalihom jitħa- bat u jiġġieled. U jekk il-qalb għandha d-dritt tfisser dak li tħoss, il-bniedem għandu d-dritt li jkollu dak it-tagħlim kollu meħtieġ għal dan. U bħalma l-qalb titgħaxxaq tfisser dak li tħoss, titgħaxxaq ukoll tħoss dak li ħasset qalb oħra, U għal- hekk il-bniedem irid jaqra, iħoss pjaċir hu u jaqra, u akbar hu l-pjaċir aktar ma l-ktieb jaqbel ma' xejriet qalb il-qarrej, Ktib u qari huma bżonnijiet tar-ruħ, u kull poplu ċivilizzat dejjem ħadem kemm felaħ bix imexxihom 'il quddiem. Jaqbeż igħid xi ħadd: Tajjeb, min għandu l-ġibda għall- qari u għall-kitba, ħa jaqra u jikteb bl-Ingliż, u hekk ikun ipaxxi 'l qalbu xorta waħda. Le; min jaħseb hekk juri li anqas 'il qalbu ma jifhem, aħseb u ara qalb ħaddieħorl L-ewwelnett mhux kulħadd jista' jimxi 'l quddiem biż-żejjed fit-tagħlim ta' l- Ingliż li jkun jista' jaqra kull ktieb li jixtieq. Terġa', qalb il- bniedem aktar tistrieħ fil-qari u l-kitba ta' lsien it- twelid, milli f'ilsna barranin, barra minn dawk il-ftit li lsien barrani sar għalihom qisu lsienhom. U mqar il-ftit mhux dejjem iħossu dak li ħass il-kittieb għax qalbhom mhux dejjern tkun taqbel mal- qalb ta' ġens barrani. Għalhekk jekk il-Malti ma tagħtihx il-mezzi kollha biex jit- għallem jaqra u jikteb tajjeb u jifhem sewwa dak li kiteb ħadd- ieħor, tkun qiegħed tisraqlu wieħed mid-drittijiet li tatu n-na- tura, tkun qiegħed toqtollu biċċa minn ruħu, u tagħmlu bil-ftit il-ftit bħal magna li ma taħsebx, bħal ħaġra li ma tħossx, It-tagħlim tal-Malti nistgħu nħarsu lejh minn naħa oħra u naraw aħjar kemm jistħoqqlu post għoli fl-iskejjel tagħna. Il- poplu Malti poplu żgħir; ma għandux kolonji anqas medda kbira ta' art; ma għandux industrji anqas minjeri; ma għandu xejn li bih jista' jiddaqqas ma' popli kbar. Il-lsien biss jagħżlu minn popli oħra. Neħħi minn Malta l-lsien Malti u l-poplu tkun ħas- sartlu l-marka li biha jingħaraf fost il-ġnus kollha tad-dinja. Tista' l-Awstralja ma jkollhiex ilsien tagħha, jistgħu l-Istati Magħqudin ma jkollhomx ilsien tagħhom; għandhom x'jagħżil- hom minn pajjiżi u minn ġnus oħra, imma l-Malti ħlief ilsienu ma għandu xejn. Il-lsien Ingliż, li jaqdina f'kollox u kullimkien, mhux il-lsien li tatna n-natura; hu bħal lbies li mingħajru ma nistgħux ngħaddu, imma mhux ruħna li mingħajrha m'aħniex ħajjin. U dan iħossu kull ħadd imqar min irid isikket bil-għajta aktar qawwija ta' l-Ingliż il-leħen ta' ruħu Maltija. Il-lsien Malti jagħmilna Maltin, jagħżilna minn ġnus oħra, jagħtina l-individwalità tagħna fost il-familja tal-ġnus kollha tad-dinja, Li aħna żgħar jew kbar ma jgħoddx; igħodd biss li nħossu fina l-kuxjenza ta' l-individwalità tagħna, Meta bniedem iħoss fih il-kuxjenza ta' l-individwalità tiegħu jħoss ruħu daqs kull bniedem ieħor ta' pajjiżi akbar. Bħalu jaħ- seb' b'rasu u bħalu ma jmejjilx rasu ħlief quddiem ir-raġuni. L-individwalità tagħna nfusna bija l-akbar u l-ogħla dinjità tagħna għax mingħajrha mhemmx post għalina fil-ħolqien, Sa kemm nibqgħu ngħożżuha, ma nitjassru qatt lejn fehmiet li għalina huma tajba biss għax ġejjin minn rjus ta' pajjiżi kbar. Mela jekk il-lsien Malti waħdu jagħtina l-individwalità tagħna li terfagħna fil-għoli ta' ġnus magħżulin b'individwalità tagħhom, jaħtieġ li l-Isien Malti mbux biss inżommuh, imma ngħożżuh u nitgħallmuh u nirgmuh b'kitba sabiħa, nerfgħuh u ngħolluh kemm jifilħu l-forzi tagħna. Għax it-tagħlim tal-Malti jirqom fina l-bixra tagħna Maltija, u aktar ma hi mirquma aktar hi ġawwija l-bixra jew individwalità tagħna, u aktar ma hi qaw- wija aktar imweġġhin tagħmilna f'għajnejn il-barranin u aktar qajbenin għal artna. Għalhekk il-Malti għandu jkollu post għoli fl-iskejjel jekk irridu l-Maltin ta' għada jagħmiu ġieh lilhom infushom, lil art- hom u lill-Imperu Ingliż. Aħna maħniex biċċa deheb fil-kuruna Ingliża ; aħna biss waħda mill-ħaġar prezzjuż li jżejjinha. Irridu nibqgħu li aħna; irridu li dik il-ħaġra tkun dejjem nadifa u tiddi. Imma min imidd idu biex jiksi dik il-ħaġra b'kisja: deheb biex tidher biċċa mill-kuruna nfisha, ikun igħarraq il-ħaġra prezzju- ża, iħassar il-kuruna bla ma jirnexxilu jbiddel dik il-ħaġra f'deheb. . Il-Malti u l-Ingliż flimkien. Hawn hi l-għoqda tal-kwistjoni. Għandu t-tifel żmien biż- żejjed biex jitgħallem l-Ingliż kif imiss meta miegħu jrid jit- għallem il-Malti$ It-tweġiba titlob ħsieb, studju, esperjenza, u aħna ma rridux inwieġbu iva jew le qabel ma niflu u niżnu r-ra- ġunijiet kollha. L-ewwelnett kemm ilu l-Malti fl-iskejjel, it-tagħ- lim ta' l-Ingliż ma tilef xejn, ma naqqas xejn mis-sigħat li kellu qabel. Jista' ikun li xi suġġetti oħra tilfu xi ftit imma mhux l-Ingliż. Jekk ma naqsux il-lezzjonijiet, anqas ma, naqas ix- xogħol li t-tifel kellu jagħmel id-dar wara l-iskola, Bil-Malti jew bla Malti, l-istudju ta' l-Ingliż baqa' dejjem miexi xorta waħ- da, u Malti anqas ma jfisserx Ingliż iżjed imma logħob iżjed. Staqsu lid-Diretturi kollha ta' l-iskejjel u jgħidulkom jekk il-Malti qattx fixkel it-tagħlim ta' l-Ingliż. Il-kelma tagħhom u l-kelma ta' l-eżamijiet tiswa aktar milli jafu u jistgħu jgħidu dawk il- għorrief li semmejna fil-bidu. Il-Malti ma jfixkilx l-Ingliż, bħal- ma ma jfixkluhx il-Latin u l-Matematka. Inkunu qegħdin nagħ- mlu 'għajb kbir lit-tifel Malti u nniżżluh taħt tfal ta' pajjiżi oħra jekk ngħidu li ma jistax jitgħallem tajjeb l-Ingliż minħabba ftit sigħat fil-ġimgħa tagħlim Malti. L-esperjenza hija l-leħen tas- sewwa, u l-esperjenza tagħti l-ħaqq lit-tifel. Naqblu aħna ma' dawk kollha li jgħidu li t-tagħlim ta' l-In- gliż jista' jogħla iżjed, imma ma naqblux ma' dawk li jridu jgħolluh billi jnaqqsu t-tagħlim tal-Malti. Bħalma għidna fuq, Malti anqas ifisser logħob iżied. Il-ħtija mhix tal-Malti, imma tas-sistema tat-tagħlim Ingliż li jaħdem bħal magna mejta, u mhux bħal forza ħajja li taħdem fuq ġisem ħaj li hu l-ilsien In- gliż, l-ilsien mhux biss ta' eluf ta' kotba imma ta' miljuni ta' nies. Dak li jaħtieġ it-tifel, l-aktar fl-ewwel snin tat-tagħlim, mhix kotra ta' regoli ta' grammatka li jħabblu l-moħħ, mhux tifsir ta' ħafna kliem li jridu. jitgħallmuh bl-amment, mhux ħafna qari li aktarx jegħja l-moħħ tari tat-tifel, imma pronunzja tajba, bini ta' sentenzi qosra fuq l-użu idjomatiku tal-kliem, taħ- dit bl-Ingliż ħafif imma kif jitħaddtuh l-Ingliżi. Hekk it-tifel jibda jitħarreġ mhux biss fl-Ingliż tal-kotba imma fl-Ingliż tal- ' ħajja wkoll. Aktar ma t-tifel jikber, aktar għandu jitħarreġ jaħ- seb b'rasu u jfisser il-ħsebijiet tiegħu, Hawn żgħażagħ ta' għox- rin sena li jiktbu komponimenti bla sura, fiergħa minn kull ħsieb u mimlija biss b'ħafna tlablib. Ta' min hi l-ħtija jekk ma jgħad- dux fl-eżamijiet7 Tal-Malti li tellifhom iż-żmien7 Jew tal-metodu ħażin tat-tagħlim 27 Lil dawk li jidhrilhom li siegħa tagħlim aħjar taħliha fl-In- gliż milli fil-Malti nżidu ngħidulhom li l-iskola tqabbdek biss it- triq tat-tagħlim imma ma tgħallmekx kollox. Wara ħafna snin skola jibqa. ħafna x'wieħed jitgħallem, imma hu żball kbir li tnaqqas żew tneħħi suġġett wieħed biex iżżid lil ieħor. Fl-aħħar mill-aħħar, iżżidlu kemm iżżidlu l-Ingliż jibqa' dejjem x'wieħed jitgħallem. Fl-iskola naqbdu tajjeb it-triq tat-tagħlim, imma, nimxuha fis-snin ta' wara, l-iskola. Il-Malti u l-Ingliż jistgħu u għandhom jimxu flimkien fl- iskejjel. Ma jfixklux lil xulxin. It-tfixkil ġej minn band'oħra u aħna rridu nilqgħulu mill-bogħod u ma nħalluhx jagħmel ħsara lit-tagħlim. Irridu l-Malti għax aħna Maltin; irridu l-Malti biex nagħmlu rġiel iħobbu 'l arthom u jaħsbu b'rashom, nies ta' ka- rattru qawwi li ma jdurux ma' kull riħ u li qatt ma jgħawwġu triqthom. Jekk it-tagħlim ta' l-Ingliż nieqes biddel is-sistema, imma ara tmiss il-Malti biex tgħolli l-Ingliż. - ħa