Qojba Soviha importanti juq dajjie il-ilamun Ix-Xjenzat Famuż Deodat De Dolomieu kellu rabta mal-Ħamrun Ismijiet ta' nies li baqgħu jissemmew fi ġrajjiet l-umanità u ċ-ċiviltà sa żmienna b'ġieħ jew stmerrija, bħallikieku isimhom ma jmut qatt, kemm għal ħsibijiethom kif ukoll għal għemilhom, niltaqgħu magħhom fl-oqsma kollha tal-ħajja, matul kull epoka, seklu wara l-ieħor. Il-fiżiku u matematiku Albert Einstein, l-istatista u dittatur Adolf Hitler, il-kummidjant u artista Charles Chaplain, kisbu tant fama f'dan is-seklu li ismhom jiġi mill-ewwel f'moħħna kif niġu biex nitħaddtu fuq l-istorja modern tax-xjenza universali, il-politika internazzjonali u ċ-ċinema mondjali. In-naturalista Charles Robert Darwin, il-kompożitur Giuseppe Verdi u l-filosofu Karl Marx huma tlett ismijiet immortali tas-seklu dsatax għaliex isimhom huwa emblematiku meta niġu biex nitkellmu fuq it-teorija ta' l-evoluzzjoni, l-iżvilupp ta' l-opra u l-tifrix ta' waħda mill-ikbar ideoloġiji ta' l-aħħar għexieren ta' snin: il-Kommuniżmu. Il-minerologu u ġeoloġu Franċiż Deodat Tancred de Dolomieu huwa bla ħsieb u rieb wieħed mill-ismijiet il-kbar tas-seklu tmintax daqs dawk ta' l- avventurier u magu Xandru ta' Cagliostro u l-kompatrijott storiku u ħassieb Francois Marie Voltaire. Alfred Lacroix ' u Claire E. Engel ' ħallewlna l-aħjar biografiji fuq Dolomieu, għalkemm bosta kittieba oħrajn, Maltin u barranin, isemmuh b'mod jew ieħor fid-dawl ta' l-Illuminiżmu u t-taqlib kbir tas-seklu tmintax, l-iktar ir-Revoluzzjoni Franċiża. Il-muntanji fit-tramuntana ta' l-Italja, li joħolqu wieħed mir-reġjuni l-iktar sbieħ u għaxxiqien għal suriethom li tixbah lil dawk ta' kattidrali fortifikati ta' l-istil Romanesk, huma msemmijin għalih: id-Dolomiti :. Ix-xejriet ewlenin fil-ħajja ta' dan il-persunaġġ famuż u straordinarju tas- seklu tmintax, minbarra l-istħarriġ u l-istudju tax-xjenza msejsin fuq ħbiberiji fil-miftuħ u vjaġġi li ma jaqtgħu xejn, kienu Malta u l-preżenza tiegħu fiha ta' spiss. Dolomieu ma kellu l-ebda idea ta' speċjalizzazzjoni. Huwa ftaqad jew fela vulkani, pjanti, l-elettriku naturali, muniti Griegi u Rumani, kotba, kważi kull ħaġa li nistgħu nimmaġinaw li tolqot bniedem ta' għerf u dehen mhux komuni. Dolomieu twieled fl-1750 f'Dolomieu, Isere, qrib La Tour du Pin f'Dauphine, Franza u kien wild familja tassew nobbli b'rabtiet mill-qrib ħafna ma' l-Ordni ta' San Ġwann. Huwa, infatti, inħatar membru sa minn meta kien tfajjel, u temm biex ikun wieħed mill-iktar kavallieri brillanti tal-Lingwa ta' l- Avernja. Huwa ġie Malta għall-ewwel darba ta' tmintax-il sena u saħansitra wera l-ħsieb li joqgħod għal kollox fil-gżira meta kellu madwar tletin sena, Kull riferenza għall-ħajja ta' Dolomieu hija msejsa fuq dan il-kapitlu. Kien sewwasew Nicholas-Theodore de Saussure; iben in-naturalista famuż, li semma ''Dolomit' iż- żonqor li bih huma magħrufin il-muntanji msemmijin. iżda huwa kellu jħalli xtutna wara li kien żvela li jrid jasal sa l-ogħla karigi fi ħdan l-Ordni meta huwa kien arrestat f'daru fuq akkuża li huwa kien ġie skreditat mis-slaten ta' Napli '. Napuljun Bonaparte kien ħadu miegħu biex iwettaq tiftix xjentifiku fi spedizzjoni li huwa kien ħaseb li jagħmel fl-Eġittu. Dolomieu mhux biss reġa' ġie lura f'pajjiżna fi triqtu għal hemmhekk, iżda deher flimkien ma' l-ikbar ħabib tiegħu Bosredon-Rancijat f'isem l-Imperatur u gwerrier Franċiż biex jqalfat 'il barra mill-gżira lill-Ordni ta' San Gwann. Huwa miet fl-età ta' 51 sena f'Chateauneuf, Saone-et-Loire, fl-1801. Claire E. Engel kif ukoll storiċi Maltin bħal Victor F. Denaro 5 jsemmu li Dolomieu kien xtara dar fin-naħa nofsana tal-belt Valletta, meta huwa kien iddeċieda li jibqa' jgħammar fi gżiritna, fejn huwa kien saħansitra ħoloq ġnien botaniku li saħħar lill-Granmastru Emmanuel De Rohan Poldhuc. Carmelo Testa jsemmi li Dolomieu kien qatta' xi żmien igħix f'dar fi Triq Santa Luċija ma' Triq Irjali, dejjem fil-kapitli tagħna $. Iżda ħadd għadu ma semma li Dolomieu kien għamel xi xhur b'konnessjoni mill-qrib sewwa ma' ''Via San Giuseppe'', il-Ħamrun, sewwasew mal-Palazz Blacas jew il-Palazz Carnero kif kien magħruf iktar 'il bogħod, li minnu għad fadal biċċa sew fejn sa llum insibu s- Sorijiet iż-Żgħar tal-Fqar. Dan kien sewwasew fil-perjodu meta huwa kien wera l-għan li jokkupa pożizzjoni għolja ħafna fil-ġerarkija ta' l-Ordni. Il-kotba tat-Teżor ta' l-Ordni li wasslu sa żmienna, u li jinsabu merfugħin fl-Arkivju tagħha fil-Librerija Nazzjonali fil-belt Valletta, juru li Dolomieu kien għamel żmien b'rabtiet mal-Ħamrun billi kien kera l-Palazz Blacas għall- ħlas ta' madwar 250 skud fis-sena '. Dan kien bejn Jannar, 1782 u April, 1786 $ Dolomieu kien saħansitra fittex li jsebbaħ il-palazz bit-twaqqif ta' riċessi u t-tiżrigħ ta' pjanti '. Il-Palazz Blacas, li kien inbena bis-saħħa tal-Fondazzjoni mwaqqfa mill-Kanċillier Fra Gaspare Carnero 0, kien inkera mill-Balliju Fra Antonio Blacas d'Aups ll, botaniku ta' fama ', li baqa' jgħix fih sakemm miet fl-1777 $. 4Ara L(ibrerija) N(azzjonali), A(rkivju) (ta' l-) O(rdni), M(alta), 1585 fuq id-digriet tal-Kunsill ta' l-Ordni fir-rigward ta' Dolomieu, pp.193-210, 263-265 u 423-434 Irridu nifhmu fil- kuntest ta' dan li jingħad minnufih wara, li Denaro kien qiegħed jikteb biss fuq djar ġentiliżji u mhumiex fil- belt Valletta, u mhux oħrajn barra l-kapitali tagħna. Miż-Żewġ Naħat tas-Swar, Żmien il-Franċiżi f'Malta (Edizzjoni Klabb Kotba Maltin, Lux Press, 1979), l-Ewwel Kiteb, pp.9-10. Dan il-magnum opus fuq l-epoka Franċiża f'Malta se jkun mitbugħ mill-ġdid bl-Ingliż b'għadd ta' reviżjonijiet u żdidiet, inkluż l-introduzzjoni ta' referenzi li ma jinstabux f'din l-edizzjoni. 7 Hawn irridu nammettu li dawn il-kotba wieħed, wieħed, sena wara l-oħra, jirreferu biss b'mod vag għall- Palazz Carnero' u mhux għall-'Palazz Blacas', li lanqas ma jindikaw fejn kien jinstab. Iżda meta nifluhom ilkoll f'daqqa, fuq medda ta' perjodu twil ta' snin, nifmhu malajr għal liema palazz qegħdin jirreferu. Dawn il-volumi juru għallinqas li huwa kien ħallas il- kera tal-Palazz Blacas fil-perjodu msemmi, presumibilment ukoll biex joqgħod hemmhekk. Balliju li bena fejn dari konna nsibu l-Berġa tal-Baviera fil-belt Valletta (Ara L.N, A.O.M., 264, Liber 1681), p.234, jgħid, bi żball, li l-Palazz Blacas kien bnieh, u mhux krieh, il-Balliju Fra Antonio Blacas US. Il-Balliju Victor Nichol Vachon de Belmont ' kien għammar ukoll f'dan il-palazz bejn l-1776 u l-1781 '' sakemm, imbagħad, daħal fih il-minerologu u ġeologu Franċiż. Jean Marce Bosredon Vatanges, neputi ta' Bosredon Ransijat, kien ħa b'ċens il-Palazz Blacas wara Dolomieu hekk kif dan ħalla Malta '$. Bosredon Vatanges T, li kien pittur tajjeb, kien ukoll ħabib kbir ta' Dolomieu, u Napuljun kien ħajru wkoll biex imur miegħu l-Eġittu. Vatanges, li kien pinġa wkoll id-disinji li minnhom Dolomieu kien inqeda fil-ktieb tiegħu fuq vjaġġi li kien għamel fl-Italja bosta snin qabel ', kien spiċċa b'rasu mtajra ''bħal dulliegħa' '' fl-istess Palazz Blacas meta l-Maltin qamu kontra l-Franċiżi fl-4 ta' Settembru, 1798 70. Riċerki kif imiss fil-qigħan ta' l-arkivji tagħna jistgħu jwasslu biex jinkixef bosta tagħrif fuq il-Ħamrun li s'issa ma konniex nafu bih, ukoll fuq l-istess rabtiet ta' Dolomieu mas-subborg tagħna. Il-fatt li wieħed mill-figuri l-kbar tas-seklu tmintax u ta' l-era ta' l-Illuminiżmu kien igħix fil-Ħamrun meta dan kien għadu mhux kotran, u meta lanqas biss kien magħruf b'dan l-isem, mhux biss iżewwaq iktar, iżda jżid fl-interess ta' ġrajjiet is-subborg tagħna 7'. Drittijiet miżmuma minn Dr. Ravmond Mangion u mill-Għaqda tal-Mużika San Gejtanu Jekk, bħala eżempju, nagħtu titwila lil N.L, Libr. Ms.140, f.163 et seq, niltaqgħu ma' rapport ta' Antonio Blacas d' Aups fuq proġett konness ma' l-introduzzjoni ta' industriji ġodda tal-botanika f'Malta, li jġib id-data 1759. Barraminhekk, il-lapida li hemm fuq il-qabar tiegħu fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann tgħid, fost l-oħrajn, ' Magna Cruce Ornato Naturae Artium Rei Agrariae Studiosissimo' (Ara: Scicluna, Hannibal P. The Church of St. John, Valletta (Casa M. Danesi, Rome, 1955), p.295). Ara wkoll il-ktieb ta' Nicholas de Piro mitbugħ mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti bl-isem The Sedan Chair in Malta - Is-Suggetta, (Guttenburg Press, Co. Ltd, 1993), pp.53-56, fuq dan il- Balliju, u Testa, op.cit, pp.235-236 et passim. V Arkivju tal-Mużew tal-Kattidral ta' l-Imdina, Inventarju Nru. 386v. Id-disinji kienu jagħmlu sehem mill-kollezzjoni tal-Markiż Saverio Marchesi. 21 Il-Palazz Blacas huwa s-suġġett ta' studju separat u dettaljat, li wkoll jespandi fuq ħajjet Dolomieu fejn jorbot miegħu, li l-kittieb ta' dan l-artiklurqiegħed iħejji għall-ġejjieni bħala parti minn studju komprensiv fuq ġrajjiet is-subborg tal-Ħamrun.