L-ORIZZONT FRAK MILL-ISTORJA: IL-PORT IL-KBIR Is-Sibt 10 ta' Marzu 2018 23 il-mixja kulturali tagħ- na matul ix-xatt stori- ku tal-Birgu tkellimna fuq kullana ta' siti storiċi li nbnew fiż-żmien il-ħakma tal-kavallieri, u li sal-lum għadna ngawduhom. Xi wħud bidlu l-użu tagħhom minn dak li oriġinarjament inbnew għalih, kif fil-fatt ġralu l-bini maestuż tal-fran (Bakerv) tal-flotta Ingliża, fejn snin ilu, ġie konvertit f'Mużew Marittimu, 'kif ġralu wkoll il-bini taż-żmien l-Ingliżi li hemm maġenb il- Baċir tat-Tarzna ta' Bormla. Ovvjament matul ix-xtut ta' dawn il-bliet insibu oħrajn. ta' interess partiku- lari u dwarhom ukoll se ngħaddilkom tagħrif fil-qo- sor. IL-KNISJA TAL-KARMNU U L-KUNVENT F'nofs ix-xatt, il-Birgu, hemm il-knisja żgħira bil- kunvent magħha ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu li z-zuntier tagħha jagħti għal fuq dan ix-xatt. Din il-knisja b'ħames artali u l-kunvent inbnew fl-1611 minn Patri Ascanio: Minucci bil-flus miġburin mill-baħħara u n- nies li kienu jaħdmu fuq ix- xwieni tal-Ordni. Peress li din il-knisja kienet tagħmel parti mix-xatt, il-kaptani tax-xwieni, l-uffiċjali u l- baħrin kollha kienujisimgħu .. l-quddies fiha, u jingħad li kull meta x-xwieni, wara jiem ta' tbaħħir kienu jer- ġgħu lura, il-kaptani tagħ- hom kienu jagħtuha donaz- zjoni ta' flus għall-ħtiġijiet tagħha. Sfortunatament il- lum din il-knisja m'għadux isir quddies fiha u qiegħda tintuża għal skopijiet oħrà. Dwar il-kunvent: Mal- mewt tal-fundatur tal-kun- vent, il-Papa Innoċenz X MAL-PORT IL-KBIR (12) għalaq dan il-kunvent u l- flus marru għall-benefiċċju tal-patrijiet Filippini. Maż- żmien saru diversi tentattivi biex dan il-bini jerġa' jit- waqqaf f'kunvent iżda min- ħabba xi diffikultajiet ma sarx. Fl-1890, is-sorijiet Fran- ġiskani ħadu dan il-kunvent u għamluh skola għall- bniet. Dan il-kunvent għa- mel żmien okkupat mis- sorijiet tal-Eġittu. Sfortuna- tament illum dan il-kunvent m'għadux jeżisti, twaqqa' u minfloku nbnew apparta- menti privati. IL-MONUMENT TAL-ĦELSIEN Quddiem: il-Knisja Kol- leġġjata tal-belt Vittoriosia nsibu l-Monument ta' Jum il-Ħelsien. Għalkemm dan il-monument hu pjuttost modern meta wieħed jippa- ragunah mal-bini u s-siti storiċi li għadhom jeżistu f'Xatt San Lawrenz, dan il- mafkar li jissimbolizza l-qo- fol tal-istorja politika ta' pajjiżna, ifakkarna wkoll f'Jum il-Ħelsien ta' Malta li nkiseb fil-31 ta' Marzu 1979 wara sekli sħaħ ta' ħakma Lista ta' ħakkiema barra- nin li ħakmu lil Malta f'dawn l-aħħar 3,000 sena huma: Il-Feniċi: madwar 800 QK.; il-Griegi 700'Q.K.; il- Kartaġiniżi 480 QK; ir-Ru- mani 218 Q.K. sa 395 W.K.; il-Biżantini 395 — 870; l- Għarab 780 — 1090; in- Il-Knisja Parrokkjali ta' San Lawrenz Normanni 1090 —1194; l-Is- vevi 1194 —1266; l-Aragoniżi 1266 — 1412; il-Kastiljani 1412 — 1518; l-Ordni tal-Ka- vallieri ta' San Ġwann 1530 — 1798; il-Franċiżi 1798 — 1800 u l-Ingliżi 1800 — 1979. Ħafna huma tal-fehma li dan il-monument twaqqaf proprju f'dan ix-xatt antik għax il-Birgu hu l-eqdem post abitat fil-Port il-Kbir. Barra minn. hekk, xi storiċi jaħsbu li sa mill-ibgħad żminijiet, sa Marzu ta' 1979, dawn l-inħawi kienu jq- isuhom bħala l-perm tal-qa- wwa u s-saħħa ta' dawn il- ħakkiema, għalhekk huma tal-fehma, li dan kien l-iżjed post ideali biex fih titfakkar din il-ġrajja. kbira fiż- żmienna, u tkompli tiġġe- nera ruħha għall-ġenerazz- jonijiet li għad jiġu warajna. Il-figuri tal-bronż li naraw fuq dan il-monument li jfak- kru l-180 sena mill-preżenza tal-Ingliżi: fostna huma xogħol mill-isbaħ tal-iskul- tur Malti Anton Agius (1933 — 2008). Tajjeb li wieħed ifakkar ukoll, li attività sportiva fuq bixra tradizzjonali li ssir ta' kull sena f'dan il-Jum Naz- zjonali ta' 31 ta' Marzu huma t-tiġrijiet tad-dgħajjes f'Dockvard Creek, li mill- 1979 sal-1989 kienu jsiru mill-moll tad-dwana l-anti- ka sal-Maċina. Interessanti wkoll li wieħed iżid ma' dan it-tagħrif hu, li din it-tradiz- zjoni mhiex ġdida għal din id-daħla, għax proprju qabel ma bdiet issir it-tiġrija tal- Vitorja fl-1822, sena qabel (1821) kienet saret tiġrija tal- opri tal-baħar f'nhar l-10 ta' Awwissu — jum. il-festa tal- patrun tal-Birgu. Peress li din il-belt hi l- eqdem fost it-tlett ibliet tal- Kottonera u Ilum hi meqjusa bħala ġawhra nazzjonali, kemm minħabba s-swar li jdawruha kif ukoll għall- istorja rikka u kbira li tħad- dan, m'hemmx dubju, li ċ- ċentru tal-attrazzjoni għal kull min iżurha hi l-knisja parrokkjali . (1090) tagħha ddedikata lil San Lawrenz — knisja monumentali, li bejn l-1530 u l-1571 kienet il- Knisja Konventwali tal-Or- dni tal-Kavallieri. ta' San Ġwann, u li minnha. ħarġu l-parroċċi taż-żewġt. ibliet ġirien tagħha Senglea (1581) ta' Bormla ( 1584 ), u aktar minn tliet mitt. sena wara dik tal-Kalkara (1898), Din il-knisja ġiet imtella' b'ġieħ ta' Kolleġġjata Insinji mill- Papa Piju VII fil-15 ta' Gunju 1820, u li l-pittura tiegħu u tal-Isqof Mattie (Senglean) tqiegħdu fl-Awla Kapitulari. Interessanti hu l-fatt li l- knisja li naraw illum hi t-tli- elet waħda li nbniet fuq l- istess sit, bl-ewwel waħda kienet dik li kienu sabu l- kavallieti meta waslu fostna ui li kienet inbniet fiż-żmien l-Aragoniżi u li ġġarrfet bin- nar, it-tieni waħda nbniet fl- 1532 u: kienet iġġarrfet jew ġarrbet ħsarat kbar bit-terri- — mot tal-1693, u t-tielet waħ- da, din li naraw illum'li nb- niet fuq pjanta ta' Lorenzo Gafa fl-1697/8. Kif nafu din il-knisja hi mimlija b'xogħlijiet sbieħ ta' arti sagri, u għalhekk taj- jeb li nsemmu xi wħud minnhom: Xogħlijiet ta' pittura: il- kwadru titulari tal-martirju ta' San Lawrenz (1689) — xogħol mill-isbaħ u kapula- vur ta' Mattia Preti (1613- 99). Fil-fatt dan hu l-akbar kwadru ta' dan il-pittur Tal- jan minn Calabria li pinġa s-saqaf tal-Kon-Katidral ta' San Ġwann u xogħlijiet oħra nsibuhom f'diversi knejjes f'Malta. Insibu wkoll xogħili- jiet oħra ta' kalibru għoli ta' Tumas Madiona, Paladini, Stiefnu — Erardi, Lazzru Pisani, Cortis, Rafel Bonnici, Ġużeppi Cali u oħrajn. Xogħlijiet ta' skultura: ir- tas, l-idejn u r-riġlejn tal- . istatwa ta' San Ġużepp — xogħol ta' Melchiore Gafa (1636 — 1667), l-orgni (1880) xogħol artistiku u mill-isbaħ ta' Vincenzo Saraceno, il- pulptu, u diversi xogħlijiet oħra fl-injam. Sintendi l-istatwa ta' San Lawrenz — xogħol Spanjol u li saret fis-Seklu 16 hi l-qofol tal-festa esterna tal-Belt Vit- toriosana nhar l-10 ta' Aw- wissu ta' kull sena. Barra s- sett vari artistiċi tal-Ġimgħa l-Kbira nsibu wkoll bosta statwi oħra, fosthom dik ta' Santa Katerina u l-Kunċizz- joni. Forsi l-akbar festi li saru f'din il-belt antika fi żmienna kienu dawk tal- 1990 meta l-poplu ta' din il- belt iċċelebra bil-kbir l- għeluq id-900 sena minn meta l-Birgu sar parroċċa, u aktar riċenti, iċ- ċelebrazzjonijiet kbar li saru f'din il-belt biex ifakkru t- 300 sena mill-bini tal-knisja parrokkjali fuq il-pjanta ta' Lorenzo Gafa fl-1697/8. Għal din. l-okkażjoni nġiebet ir-Ras ta' San Law- renz minn Ruma. Jingħad li din kienet l-ewwel darba li din ir-relikwja ħarġet minn Ruma mill-1870. ikompli f'ħarġa oħra