GERUSALEMM: BELT TA' TLIET RELIGJONIJIET Mill-quċċata ta' l-għolja taż-Żebbuġ quddiem l-Interkontinental Hotel, ħdejn l-Imkien fejn Ġesti beka għad- dehra tal-belt, tista' tara t-t'iet Ġerusalemmijiet mifruxa quddiemek bħal mappa fi ktieb ta' l-iskola. Fuq il-lemin tilmah 'il Ġerusalemm Għarbija, fe'm bejjiegħa u xerrejja Għarab u uffiċjali tal-Ġurdan kienu jgħammru qabel il-gwerra. Il-Moskija ta' Muħammed. tolqot l-għajnejn u tiġbed il-ħarsa ta' kulħadd bl-għoli tagħha fuq il-bini kollu bajdani tal- Għarab. Mibdija mis-Sultan Abdul- Malek Iben Marwin fis-sena 687 W.K., din il-Moskija hi, mingħajr dub/u, mudell ħaj u mill-aqwa: tas-sengħa Għarbija, u xogħol tassew tal-għaġeb bħala bini reliġjuż mill-isbaħ. Dan l-aħħar, is-sultan Hussein kien dar dawra sewwa ma' din il-Moskija, t-tiswijiet meħtieġa li swew ħafna u Ir-Rev.mu P. Constantinu Koser, Ġeneral ta' l-Ordni Franġiskan iżur l-Art Imqaddsa. żejjinha b'xogħlijiet u bi xbihat tal- mużajk imdieheb li jerfgħu r-ruħ misilma. U, l'hawn u l'hemm, kliem sabiħ imqabbel fl-ilsien Għarbi mneb- baħ mill-Quran, u t-tlelix ta' madum imżewwaq u ħġejjeġ imlewmin, jimir- ħu ħarqien fid-dija tal-ġenna musul- mana, Xejn ma hemm, ebda sinjal ma fadal li jista' jixhed il-gwerra li dan l-aħħar hemmhekk ġrat; biss tebgħa ċkejkna li ħalliet bażuka maħruba fuq wieħed mill-ħitan ta' barra, u dawra toqob fuq il-bieb tal- Faċċata tal-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu. bronż magħmula mis-suldati ta' Iżrael meta qaċċtu s-serratura, ĠERUSALEMM IL-ĠDIDA Fuq ix-xellug ta' Ġerusalemm il- dawk l-offiċini għoljin sas-sema, dawk il-lukandi sbieħ u ta' lussu, u dawk is-swali għonja u ta' l-aqwa ġmiel, jagħtu xhieda ta' dehnijiet qawwija u li jimxu maż-żmien: ħolma mwet- tqa mil-Lhud mxennqa għal darhom sa minn bosta sekli. Il-bet hi mdawra b'għoljiet li jim- barraw il-ħarsa ta' min ikun irid iħares 'il hemm mill-belt. Sema kaħ- lani, qatt imsaħħab, jaħkem leqqieni fuq wied mimli dawl, fejn il-ħars u l-ħsejjes jgħaddu min-naħa għall-oħra mingħajr ebda rażan. Bejn l-għolja taż-Żebbuġ u l-belt hemm il-Wied ta' Kedron bil-Ġnien tal-Ġetsemani, mimli b'siġar taż-Żeb- buġ, li wħud minnhom jafu żmien Ġesti Kristu. Bejn l-għoljiet u l-ġnien hemm ċimiterju mċarrat b'gandotti magħmula mis-suldati tal-Ġurdan, li ħallew warajhom għodda ta' gwerra u sniedaq tal-għuda, meta ħarbu mlebbtin quddiem il-mixi mgħaġġel tal-ġgajtiet ta' Iżrael. Il-Knisja tal-Qabar ta' Kristu, bħal Moskija tal-Misilmin, qiegħda wkoll tiġi msewwija, mirfuda, msaħ- ħa. Ix-xogħol iva, sejjer xi ftit bil- mod, għax it-tfixkil, m'hemmx xi ngħidu, huwa kbir ħafna. Plieri, għoljin għoljin, kienu jirfdu il-bażil- ka minn ġewwa u minn barra, donnu mingħajr dawk il-knisja kienet tiġ- ġarraf, Il-ftit ġir li kien waqa' fil-gwerra ma setax jitqies bħala tiġrif, li kien jitlob malajr-malajr. tiswija u rifda fil-bażilka. Irħieb: Griegi, kattolki, Armeni, Surjani u Kopti, kienu ba- qgħu hemm ġewwa jorqdu u jieklu, jitolbu u jgħassu bħalma għamlu qabel għal sekli sħaħ. IL-QABAR TA' DAVID Dan il-Qabar ta' David kif jgħidu, jinsab fi kripta mibnija mis-suldati tas-Salibjin (Kruċjati) fuq l-imkien fejn kien hemm id-dar ta' Ġwann- Marku, u fejn Ġest kien ġie mad- dixxipli tiegħu għal l-Aħħar Ċena, Minaret, għoli, għoli, fuq Qabar David, hemm mibni, qisu jinfed is- sema, għax dik il-knisja hi wkoll Muskija: isem David hu isem qaddis u ta' qima għal Lhud, għall-Insara u għall-Misilmin, GĦAJTA TA' GWERRA Ebda belt fid-dinja kollha m'hi hekk li tiġbdek u ssaħħrek daqs Ġeru- salem. L-isem tagħha biss hu bħal seħer li jqanqal fir-ruħ — ukoll ta' dawk li qatt ma rawha jew żaruha — qima, ġibda, devozzjoni; u għal- hekk, huwa l-għajta tal-gwerra tal- ġgajtiet ta' Iżrael f'kull ħbit ma' l-għedewwa tagħhom:- JERUXALA- JOM. Bħala belt, Ġerusalemm hi belt qaddisa minħabba. t-tliet reliġjonijiet li hemm meqjuma. David, Kristu u Muħammed huma ' meqjumin mil- Lhud, mill-Insara u mill-Misilmin. Ilhom aktar minn tlett elef sena, l-ġnus, jitlewmu, jissieltu u jitqabdu bejniethom għal din ir-roqgħa art, U dan l-aħħar, wara taqbida ta' sitt ijiem, il-Lhud ħadu taħt il-ħakma tagħhom it-taqsima l-qadima tal-belt, li kienet taħt il-Ġurdan. Il-Lhud rebbiħin, fost il-ferħ, u biki ta' ferħ, dlonk għamlu stqarrija: li qatt ma jitilqu minn taħt il-ħakma tagħhom il-Ġerusalemm li Ġerusalemm tkun belt miftuħa għal ġnus kollha. Min- kejja t-talba tal-Papa u ta' oħrajn fost il-ġnus biex Ġerusalemm tkun belt internazzjonali, ma tantx hemm tama li Iżrael tħalli dan iseħħ, Sew il-Lhud u kemm l-Għarab jafu lil Abram, li xi 2000 sena Q.K. kien mexxiehom minn Ur lejn l-għarb (il- punent), bħala missierhom. Il-Lhud jgħidu li huma mnisslin minn Iżakk, bin Abram, u minn Xara (Sara); l-Għarab ġejjin minn Ixmajel, iben Agar, il-qaddejja ta' Xara, mart Abram, ii ġia Wara snin ta' ħajja mexxejja 'l hawn u 'l hemm, il-Lhud kienu waqfu u bdew jgħammru fil-Palestina, fein bdew jaħartu l-art u jiżirgħuha. Għall-ħabta tas-sena 1000 Q.K., Da- vid rebaħ f'taqbida URUXALIM, fejn b'amar il-Mulej, waqqaf saltna- tu, xtara qiegħa għad-dris u bena artal għall-qima tal-Mulej. Wara, imbagħad, Salammujn, iben David, bena b'amar t'Alla wkoll it-Tempju ta' Gerusalemm, L-Anġlu fuq il-Qabar iħabbar lill-Maddalena li Kristu: Surexit: nom est hiel… ' Għalkemm meta r-Rumani kienu sallbu 'il Kristu, għal ħabta tas-sena 83 W.K., huma sejħulu ''Sultan tal- Lhud'', kienu iżda l-għorba li għar- rfuh bħala l-Messija mħabbar mill- Profeti. It-Tempju ta' Salamun u ta' wa- rajh (ta' Erodi), inqerdu fost tilwim u ġlied ma' l-Assirji, Babiloniżi Eġiz- zjani, Surjani u Rumani; iżda l-Pro- feti ma ħallew qatt lil-Lhud jinsew lil Ġerusalemm, l-anqas meta kienu meħudin għal żmien twil fil-jasar. Wara r-rewwixta ta' bejn is-snin 66-70 W.K,, Ġerusalemm ma baqgħetx belt lhudija. Titu, f'isem Ruma, ġarraf sa l-art it-tempju mibni minn Erodi u ġarr il-Gandlier tas-Seba' Friegħi lejn Ruma. Fis-sena, im- bagħad, 135, rewwixta oħra wasslet għall-eżilju tal-Lhud kollha kemm huma, u Adrijanu, bena belt rumana ' ġdida, b'tempju ta' Veneri fuq il- Qabar fejn kien midfun Ġest Kristu, fil-waqt li l-imkien tat-tempju tal- Lhud wara ftit taż-żmien sar miżbla. Ġerusalemm, għal tliet mitt sena sħaħ, kienet belt nisranija, wara li Kostantinu, bin Elena, kien għażel ir-Reliġjon ta' Kristu bħala r-Reliġ- jon Ewlenija tal-Imperu Ruman, fis- sena 826 W.K. Sant Elena, Omm Kostantinu, kif jingħad, sabet il-veru Salib li fuqu kien miet Ġest, u bniet ħafna tempji wkoll (Xi wħud iżommu lil Elena bħala l-aqwa arkejologu tad-dinia), Il-Misilmin iżommu li Mawmettu, maħtur u magħżul għall-qadi t'Alla, fis-sena 610, mill-Anġlu Gabriel, kien iżomm u jifhem li l-Profeti tal-Lhud u ta' l-Insara huma bħala għal kollox, għalkemm huma qablu; il-belt qad- disa tagħhom hi wkoll il-belt qaddisa tiegħu: Ġerusalemm. Wara l-mewt ta' Mawmettu (640 w.k.) il-Misilmin ħatfu taħt idejhom mill-Imperu nis- rani 'l Ġerusalemm; iżda ħallew lill- Insara jżuru l-Belt Kemm iridu u lil- Lhud ukoll jgħammru fiha. (Jekk Sant Elena kienet fetħet iż-żmien tal- pellegrinaġġi għal Ġerusalemm, saż- Żmien tan-Nofs kien hemm industrija sħiħa tat-turiżmu l Il-WXF of Bath ta' Chaucer, li marret l-Art Imqad- dsa għall-inqas tliet darbiet, ma kenitx xi eċċezzjoni). Fis-seklu ħdax, l-imberfel kalif Hakim, bla ma ntebaħ, ta bidu għal kruċjati, ġgajtiet tas-Salibijin, meta mar ġarraf il-Knejjes insara u żamm iż-żawwara li ma jersqux lejn Ġeru- salemm. Fuq mitejn sena damu jis- sieltu l-Insara u l-Misilmin għa'l-kis- ba: ta' il-Art Imqaddsa. L-Insara żammew taħt il-ħakma tagħhom 'il Ġerusalemm għal qisu disgħin sena, meta fl-1187 il-Misilmin reġgħu reb- ħuha għal taħt idejhom. Ma' dwar l-1170, Sulejman il-Manifiku sebbaħ i-Ibelt u reġġagħha għall-ġieħ ta' l-IMisilmin ħakmu fuq Ġerusalemm sas-sena 1917, meta f'dik is-sena, il- Ġeneral Allenbv rebaħha u daħal fiha bis-suldati ngiżi. Kien beda żmien ieħor. F'dar ta' nies għonja u puliti xi ħbieb li hemm kienu nġabru, kienu jitħadtu u xi wħud jfaħħru l-kwalitajiet sbieħ ta' waħda Sinjurina; wieħed minn dawk li kien hemm, qal: ''L-aktar li nammira fis-Sinjurina dik 'd- daħka ta' fommha . c… għav tidħak donnha bħal pettine''. ''X'inti tgħid', qalulu. — ''Iva, għax meta tidħak turi snienha kollha. F'Eżami:— L-Eżaminatur lill-wieħed student, staqsieh: Taf iġġibli eżempju ta' xi annimal minn dawk li jreddgħu u huma bla snien' — Iva, Sur Professur, qallu l-istudent. — Tajjeb, semmili xi wieħed għallinqas, — Nanti, Sur Professur, in-Nanna tiegħi. x — Karm, ħaristx xejn kemm naqas u għolob is-Sur Turu'7 Għandu jkun maħsus sewwa: anqas sura ma baqagħlu l — Marid, ngħid, is-Sur Tur, u jonqos żgur: dak f'sena kiel u qered fi — Dan juri, mingħajr dubju, li s-Sur Tur marid bil-marda tal-ġebla l… X x JERĠGĦU JEŻAMINAWHI Arturu ma. għaddiex fl-eżamijiet tas-sena, u rċieva telegramma mill- ġenituri tiegħu biex ikunu jafu r-riżultat. — Maħbubin ġenituri tiegħi, l-eżamijiet irnexxew, tajjeb, li l-eżaminaturi jixtiequ jerġgħu jeżaminawni għax-xahar ta' Ottubru li ġej.