IL-ĠAĦAN TA' MADWARNA Il-ġibda għall-karattru ta' Ġaħan tnisslet fija fi ċkuniti mill-iskola. Ġibduni r-rakkonti tiegħu fil- kotba Ġabra ta' Ward ta' E.B. Vella, u l-aktar l-istorja li tolqot il- qalb Maltija, l-aktar dik tat-tfal, li hi l-ħrafa ta' meta Ġaħan, ta' tifel pjuttost ibieh u jdaħħak bi bluhitu, ġibed il-bieb warajh — kif kienet qaltlu jagħmel ommu. Bqajt dejjem affaxxinata minnu. Mbagħad kellha tkun il-kitba tal- folklorista Franċiża Madame Gallev, mil-Lecture li għamlet fl-Universita' ta' Malta (1), li spiratni nuża l- idjosinkraziji tiegħu u naġġornahom fi storja li semmejt: Min Qatlu 'l Ġaħanż, speċi ta' requiem għal dak Ġaħan ta' tfuliti li m'għadux jeżisti, qisu ndifen, fuq fomm il-poplu. Ma tantx għadek tisma' — bħal dari — l- espressjonijiet tkunx: Ġaħan', tagħmilhiex tal-Ġaħan'. Skont il-Profs. Ġuże' Aquilina (2), il- Ġaħan Malti (Gaħnu/Ġiħna) hu l- karattru folkloristiku tagħna — hu sempliċi u ibleh, tad-daħk għall- aħħar. Infatti għadna sa llum, imqar jekk l-użu qed jonqos, nużaw l- espressjoni 'tkunx: Ġaħan' jew 'tagħmilx bħal Ġaħan' meta nkunu rridu nfissru xi għemil stupidu jew bla sens, jew inkella ninterpretaw xi kliem litteralment bħal meta omm Gaħan talbitu jiġbed il-bieb warajh u hu qalgħu miċ-ċappetti u telaq bih. Fid-dizzjunarju Malti-Ingliż tiegħu (3) Aquilina jagħti l-espressjonijiet 'donnu Ġaħan b'uliedu', la tkunx Ġaħan', kemm int Ġaħani', 'l- imħatra ta' Ġaħan dejjem rebbieħa', negozju ta' Ġaħan', għamilha ta' Ġaħan biex ma jħallasx dwana'. Aquilina jgħid ukoll li l-isem Ġaħan hu ta' nisel purament semitiku u għalhekk ma setax jasal għandna minn Sqallija. Madankollu studji reċenti qed jikxfu aktar. il- konnessjoni lingwistika bejn l- Għarbi Sqalli u l-Malti Medjevali. U lanqas għandna ninsew. ir-rabtiet folkloristiċi bejn Malta u Sqallija kif juri tajjeb Guże' Cassar-Pullicino (4). Jekk wieħed ifittex fl-ewwel edizzjoni tal-istejjer ta' Ġaħan stampata bl-Għarbi fil-belt ta' Bulak fis-sena 1880 isib il-karattru ta' Al- Khudja Nasra al-Din al-mulaħħab bi-Djuha al-Rumi (5). Fil-fatt nistgħu ngħidu li pjuttost ittieħdu minn dak l- għadd kbir ta' stejjer tal-komiks li hi miżgħuda bihom il-letteratura tal- Adab sallum (6). Dan ix-xogħol wara kien tradott għall-Persjan (1299/1881) u komplew sarulu żjidiet bi stejjer oħra orġinali Għarab u Persjani Medjevali. Ta' nteress kbir f'din il-ġabra hu l- fatt li minn ġabarhom ma ħa xejn mill-ħażna ta' stejjer ta' Djuħi, il- Ġaħan Persjan. U hija ħasra li dawn l-istejjer Għarab u Persjani li ddaħħlu mal-istejjer Torok qatt ma kienu miflijin għall-oriġini vera tagħhom minn: studjużi tal- letteratura. Madankollu jibqa' l-fatt li isem Nasreddin Hoga baqa' jissemma u jixtered mal-imperu Ottoman kollu tant li ħadd ma ra l-bżonn li jfittex l- oriġini tiegħu. U ġara li kull storja Ġaħnija kienet tiġi dritt attribwita lil Gaħan Nasreddin tat-Turkija. B'hekk il-kollezzjoni jew ġabra Torka ta' Nasreddin kifset dawk ta' Ġaħan Għarbi. Dan japplika biss għal dawk l-istejjer ta' dak iż-żmien li nkitbu fuq dan il- karattru matul iż-żminijiet f'ġabriet tradizzjonali. Meta nqisu l-għadd kbir ta' stejjer li jingħadu bil-fomm, hu diffiċli ħafna biex insibu tarf tas- sors vera tagħhom. U għalkemm dawn. l-istejjer bla għadd. ta' Nasreddin, li huma tant popolari fil- pajjiżi tal-Lvant Nofsani, qegħdin fuq fomm kulħadd, xorta waħda r- riċerka fuq dan il-karattru qisha mietet għalkollox. poplarita' kbira tal-karattru buffu u divertenti ta' Nasreddin ħonqot kull xewqa u rieda li jsir tiftix serju fuq l- oriġini tal-istejjer inxerrdin mal-Lvant kollu. Kull riċerka fuq dan il-karattru li saret fit-Turkija biex tkun stabbilita l- oriġini tiegħu, jiġifieri fejn tibda u fejn tispiċċa l-qagħda tal- karatteristika Ġaħnija tiegħu fl-Afrika ta' Fuq u fit-Trukija. Ir-riċerkaturi tal-Punent dejjem ħelsuha ħafif u qatgħuha li dan il- karatturu mhux għajr karattru umoristiku (ġej mill-Lvant U jdaħħakna b'mod filosofiku. Mid-dehra, l-Eġizzjani, minn dawn iż-żewġ karattri — Nasr al-Din u Djuha (Ġaħan) għamlu karattru wieħed — iżda fl-Eġittu jsibuh bl- isem ta' Ġoħa. Fis-Sudan jisejjaħ Jawha jew Djoh'a, u ismu dejjem jiqsar iżjed ma nersqu lejn il-Punent tal- Mediterran. Fi gżiritna wasal bħala Ġaħan u, għalkemm l-istejjer fuqu m'humiex ħafna, xorta tajnieh isem li hu frott tal-ilsien uniku tagħna, differenti minn ta' pajjiżi oħra. Il-Ġaħan ta' Malta huwa tifel fqir, qargħi, pjuttost għażżien u dejjem orfni minn missieru. In-nies tħobbu għax titħassru u, għalkemm jgħix xi ftit jew wisq emarġinat, xorta hu għaqli bizzejjed biex joħroġ minn kull tfixkil li jsib ma' wiċċu. Hu l- karattru li jasal sax-xifer iżda b'kutrumbajsa waħda jerġa' jiġi Fl-istess ħin ruħu hi dik tal-poeta — iħossu tant ħaġa waħda mal-ħmar tiegħu li jasal jgħid, 'Tant ngħix ħaġa waħda mal-ħmar tiegħi li kultant naħsbu li hu jien' U jkellem lill-ħmar bħallikieku xi ħabib tiegħu. Hemm studjużi li jinsistu li Ġoħa mhux ħlief l-isem Għarbi tal-Mulla Nasreddin Hodja tat-Turkija. Minbarra dan, fit-Turkija nsibu xi stejjer fuqu li nkitbu jew inġabru fi żmien ir-renju tal-Mongolu Tavmour Kank li kien jgħix 150 sena wara Iżda l-fatt hu li l-isem Ġoħa jidher ħafna qabel dak ta' Nasreddin Hodja fil-letteratura Eġizzjana tas-seklu 9, waqt li t- Torok jgħidu li l-karattru tagħhom kien jgħix fis-seklu 13. L-ewwel referenza li nsibu miktuba li tgħaqqad l-istejjer ta' Djuħa ma dawk ta' Nasreddin kienet meta nkitbet ġabra minnhom fis-seklu 19. L-ewwel kollezzjoni magħrufa kienet dik stampata fil-belt ta' Bulak (1256H/1840AD) miktuba bit-Tork. Terġa', din kienet xi ftit differenti mill-edizzjoni ta' Istanbul (1253H/1837AD) li nqalbet għall- Għarbi iżda b'ħafna żjidiet. Minn ġabar il-kollezzjoni ma nafux. Imma nafu li żied xi mitt storja oħra li hu stess addatta mil-Letteratura Għarbija tal-Adab taż-Żminijiet Medjevali. Dawk l-istejjer ma kinux stejjer ta' Ġaħan tal-Afrika ta' Fuq, ta' dak li jingħad li hu l-prekursur ta' Nasreddin. Fil-fatt, sa mill-bidu hemm stejjer marbutin ma' Ġaħan li huma kemm oġġezzjonabbli u kemm anti- femministi. U ħadd qatt ma Imenta minn dan l-aspett negattiv tagħhoml B'għaġeb kbir, l-istejjer baqgħu jingħadu, jinqraw, u jinqalbu minn lingwa għal oħra bla ebda restrizzjoni. Jekk inwarrbu l-istejjer skabrużi fit- tradizzjoni Torka tan-Nasreddin, li m'humiex ftit, nistgħu ngħidu li bis- saħħa u l-popolarita' kbira tiegħu, Ġaħan baqa' ħaj tul iż-żmien kollu mhux biss fil-Lvant Nofsani iżda wkoll fil-pajjiżi tax-xtut madwar il- Mediterran. (1) Ara wkoll Galievp M. (5) It-Torok għandhom karattru magħruf bħala Nasr id-Din Khodja li l-għemejjel tiegħu jixbħu lil dawk ta' Ġaħan. It-Torok stampaw l-istejjer tiegħu bit-Tork, imma l-ewwel edizzjoni stampata bl-Għarbi, ii ħarġet fl- 1880, kienet iġġib l-isem ta' Nawadir al- Khodja Nasr al-Din al-mulakkab bi Djuha al- Rurni, li tfisser 'Ir-Rakkonti fuq Ħoġa Nasr id- Din imlaqqam bħala Ġaħan ir-Rumf. Minn dak iż-żmien lil Nasr id-Din u lif Ġaħan bdew jitfixkluhom ma' xulxin, għalkemm l-istudjużi huma ċerti li Ġaħan hu ferm eqdem minn Ħoġa Nasr id-Din. (6) L-Adab hi kelma Għarbija li tiġbor fiha dak kollu Il jagħmel lill-bniedem sofistikat, kolt, u ta' trobbija u ta' manjieri tajba skont it- tradizzjonijiet u l-idejali tad-dinja tal-Lvant. Il- kitba 1i titkellem fuq dan is-suġġett tissejjaħ 'il-letteratura tal-Adab'. il-fergħa ta' din il- letteratura li hi mmirata lejn Ċikku l-Poplu tiġbor fiha ħafna stejjer minn 'EĦ Lejl u Lejla' kif ukoll stejjer ta' Ġaħan (jew Ġuħa).