Cjjs IL-POEZIJA TA' MUSCAT-AZZOPARDI (Jissokta, ara Nru. 6, faċċata 9) 'Is-Susa'' hi poeżija olira li tingħoġob ħafna, Imma hawn ukoll jaqbel li wieħed jieqaf ftit, biex jara sa fejn din hi poeżija. Kif tista' tàf7: xi ħadd jistaqsi. Inwieġeb: Xogħol il-poeta hu poeżija sa fejn dax-xogħol hu mibni, jew aħjar maħruġ minn qalbu. Mela sa fejn tasal il-qalb tasal il-poeżija, u mhux iżjed L'hinn. Fuq ''Is-Susa'' nibda biex ngħid li għalija, sabifla kemm hi sabiħa, aktar ħadem il-moħli mill-qalb. Jolqtok kif Muscat-Azzopardi biex ifisser kif il-ħajja tittiekel bil-ftit il- ftit, laqqa' tliet xbiehat: is-susa, il-pendlu, il-polz. Il-ħoss tas- susa, tal-pendlu u it-tafibit tal-polz jalidmu flimkien biex iqisu il-mixja tal-bniedem min-nieqa għal-qabar. Ħelu, sabiti 4 tas- sew milqut il-ħjiel. Imma fuq dan il-ħjiel Muscat-Azzopardi jibni poeżija mhux le maħruġa mill-qalb, fit-telfa ta' wiefied imbeżża' mid-dlamijiet tan-naħa l-oħra, u'li jerħi l-għajta ta' qalbu fuq il-versi win-nisġa ta' xbihat sbieħ, bħal dawk li tawna poeti barranin kbar, li kitbu fuq l-istess. ħaġa. Muscat- Azzoppardi jalidem poeżija, imma joħroġha minn moħħu bħal biċċa xogħol tal-ħsieb; kollu kwiet, bħal kieku l-mewt, mistura fid-dalma, ftit u xejn tqajmu. Intiallu issa Is-Susa, il-pendlu, u il-polz, fix-xogħol walixi tagħhom tikk tikk tikk… il-ħin kollu, iqarrbu lejn xulxin żewġ għedewwa: il-mewt w. il-ħajja; u ngħaddu għal-lejla fil- bogħod, sabilta, fejn il-qamar idawwal mimli, is-swali sbieħ li xejn ma għandhom lisiebu is-swali fejn hemm kull ġid. u mirja jleqqu, u fided ta' ġmiel jixtrik u jbiegħek ; u daħk, u żfin, u hena, u sakra ta' tgawdija; ikel u xorb bil-ħala, kull xibka taż-żglinżija.. Il-qamar, mitnli, jiddi għal xejn fuq dawn is-swali mhux mitlub. L-atijar li jixfiet id-dija x'imkien ieħor. Mur Qamar, fuq xi dwejru miksija bil-ħaxix: mur itfa' d-dija tiegħek fuq ix-xquq ta' xi għarix… Imgeżża fuq it-tiben, il-fqar jitwensu bik; mart is-sajjied u wliedha jistaqsu dlonk għalik. It-tbaħirit jibqa' sejjer fis-swali mdawla; .u l-ħajja beltija tintilef fil-qieq tad-dinja. Lejk, o qamar, ħadd ma jħares, Aħrab u li ġejt fuq dawn is-swali O Qamar qatt la tgħid… X Fir-rdum ta' wara l-oqsma, hemm armla w żewġ tfal żgħar: bil-ġuħ, bil-bard, l-imsejkna : mur iddi fuq il-għar l ; Ngħid : għalija din il-poeżija tgħoġobni ħafna; u kieku kelli nuri x'naħseb, kont ingħid li fost din il-ġabra ta' poeżiji, hija l-aktar li ġibdet ġo fiha il-qalb tal-poeta. Il-lejla mdawla; is-swali mgħammrin b'kull dawl; in-nies għajjiena fit-tbaħrit tagħhom; il-fqar imgezza fuq it-tiben bla wens ta' xejn; li rdum 'ta' wara l-oqsma fejn hemm armla u żewġ tfal żgħar fqar bil-ġuħ; bil-bard jgħaddu minn quddiem għajnejna, wara xulxin, talit id-dija tal-Qamar, maħbub biss mill-fqir. Is-sengħa tal-poeta hawn daħlet sewwa. Ix-xogħol hu tal-qalb li tħoss għal fqir, u tal-fantasija li titħajjar mad-dija tal-qamar, il -bogħod mill-għaġa. Inħalli barra l-aħħar żewġ sonetti biex nagfħilaq. Jiena illum ġrejt ġirja mal-poeżiji ta' Muscat-Azzopardi, u bħal dak li xħin jidħol fi ġnien, jagħżel għalih l-isbaħ ward, jiena wkoll għażilt dak li hu sabili għalija; u warrabt dak li għalija ma jaqbilx. Ħadd ma hu mitlub, f'xogħilijiet bħal dawn, joqgħod 'għal kollox fuq il-ħsieb tiegħi, Jien għidta bosta drabi, li dak li hu sabieħ għal wieħed, jista' jkun ikraħi għall-ieħor, u bil- maqlub. Muscat-Azzoppardi għalija hu aktar prosatur minn poeta; ma dan kollu xejn ma' rrid ingħid li l-poesija tiegħu hi bla siwi, Siwi għandha, u fi żmenijietna, fejn irridu in-nies li jixħtu l-ewwel żerriegħa, għandu siwi bla tarf. Għax hemm ħaġa li għamel żgur Muscat-Azzopardi: hu wera kif lilsien tagħna, minn ħafna mgħajjar għax ma jinqalgħax biex ifisser il-ħsieb tal-kittieb, jista' bl-aktar ħeffa, u l-isbaħ ħoss, ifisser 1 bosta hjelijiet, ħisiebijiet, u jatihom kisja xierqa, sabiħa, mżejna, għanja u ħelwa. U hekk, Azzopardi għar-rieda tajba tiegħu, u ħidma ta' reqqa' fil-proża u poeżija, li jekk mhiex dejjem maħruġa mill- qalb, hi dejjem maħduma. tajjeb b'Malti sabieli, kellu l-ħila inaqqax ismu f'qalbna : Jiabibna f'ħajtu, liabibna f'mewtu. Miet: Azzopardi, imma d-dell tiegħu magħna; u fil-ġnien li dar hu, sa fejn lilu ġie mgħoddi mill-Musa, poeti oħrajn, ġieh ta' artna; qegħdin jaqtgħu ward ieħor sabieli, biex jinsġuh f'għana, u jqegħduh fil-fomm ta' Malta li tħobbhom. Il-mewġ ikħal ta' Malta, 0 Azzopardi, ixerred f'artna il-.- poeżija bnina ta' ħabibek Psaila. Fil-Iwien, u l-ħlewwa tal-poeżja tiegħu, Malta li 'inti ħabbejt, tilmaħ xefaq imdawwal b'nar ta' għanja ġdida. U żgħażugħ żgħir il-lum o Muscat-Azzopardi, magħkom daħal biex jaqta' l-ward mill-ġnien tal-poeżija Maltija, għal ' ġieħ artu. L-ilma tal-widien jgħannulu l-għanja li Dun Karm nisiġlu. UKif l-ilma ġieri minn ġol-blat ifawwar, ħafif u bnin, hekk iġelben l-għana — minn sider iż-żagħżugħ posta tagħna. ' Minn dawn u oħrajn, o Azzopardi, l-Ilsien Malti maħbub minnek, jistenna ġietil… Ġust AQUILINA Ma naħsbux li t-trab ma kenux jafu bih il-ġnus kollha u f'kull żmien, għax hu ħaġa li tinsab kullimkien u ma tridx wisq biex targha. U tassew, imqar in-nies ta' l-ibgħad żmenijiet, li kienu jgħixu fil-għerien setgħu jindunaw bit-trab waqt li dan kien ikun jaqbeż u jilma f'xi raġġ tax-xemx. Il-lum narawh kull ħin:u fuq il-għamara, u mtajjar minn xi motor, jew mir- riħ, u wkoll fuq ħwejjiġna. Iżda għalkemm it-trab tista' ssibu hekk malajr, u ilu hekk jafu bih, wisq ftit żmien ilu li bdew isiru studji fuqu u li waqa' taħt għajnejn ix-xienza. Ħafna wkoll aktarx għadhom jaħsbu li t-trab ma hux għal ħaġ'oħra ħlief biex idejjaqna, g ħax igħabbrilna ħwejjiġna u d- djar tagħina jew għax jista' jkun kawża ta' ħafna mard; iżda miinh ai 40 sena l-hawn bosta wkoll huma dawk li għarfu li t-trab bħal kull ħaġ'ofira fil-Ħolqien għandu x-xogħol tiegħu x'jagħmel u li mhux ta' min iqisu biss ta' min jeħles minnu, iżda li mingħujru ħafnu egħġubijiet tal-Ħolqien li bihom qalbna titfarraġ ma jkunux jistgħu jseħħu. Nibdew biex ingħidu li qabel l-1880 kienu jaħsbu li s-sħab hu magħmul biss mill-molekuli tal-fwar li jitla' minn wiċċ il- haħar, xmajjar u għadajjar, u li wara li jitħallat ma' xi gassijiet li jinsabu fl-arja, dawn il-molekuli ta' fwar li bħala iwar ma jidhrux, meta jiksħu biż-żejjed isiru ilma u jingħaqdu biex jidhru bħala sħaba. Aitken iżda fl-1880 wera kif il-fwar ma