PRIŻMA Radjudramm ta' Vic. MUŻIKA TAL-FTUĦ Toni: Kull darba li nitlaq minn Malta, ma nafx għaliex, naqbad ajruplan sa Ruma, inqatta' millinqas għaxart ijiem f'dik il-belt, imbagħad immur x'imkien ieħor: daqqa post u daqqa ieħor, im- ma dejjem lejn inħawi 'i fuq minn Ruma. Fl-1971 ma għamiltx hekk, Għaliex2 Lanqas jien ma naf, Kont ili minn qabel il-gwer- ra ma mmur sa Napli. Din is-sena waħħaltha f'rasi li l-ewwel waqfa tiegħi tkun hemm. IMBAGĦAD GĦAL KARROZZA QALB ' TRAFFIKU IEHOR. ŻOMM GĦAL FTIT U WAQQAF. Din id-darba bħal speċi ridt nagħmel kollox mhux bħas-soltu. Meta nsiefer kont nagħżel lukandi tajba għaliex jien tal-fehma li waqt safra m'għandix ngħix agħar milli meta nkun qiegħed f'dari. Ġo Napli mhux. talli għażilt lukanda tajba, imma bqajt sejjer f'waħda de luxe. Għalfejn għamilt hekk2 Tistaqsinix għax ma nafx, Jista' jkun li kien ġenn dan tiegħi; jien ma tantx niflaħ in-nefqa ta' lukanda de luxe, U fejn dari s-safra kienet tista' titwal xahrejn, f'din il-lukanda kien sa jkolli noqgħod ftit ġimgħat biss. Imbagħad issib min igħid li miniex stramb. Did- darba kont stramb żgur, Madankollu ma nibki xejn il-flus li nfaqt għaliex iltqajt ma' nies ta' diversi pajjiżi — u ġrajjiet differenti għal kollox minn dawk tas-safriet l-ohra tiegħi ta' qabel, Qiegħed inġib quddiem għajnejja d-dehra mqanqla ta' ġol-lukanda. Horatio: Emma, ma nistgħux nibqgħu sejrin hekk, Jew jien jew il- palk. - Emma: Għaliex, Horatio, trid iċċaħħadni minn ħaġa li lili togħġob- ni ferm2 Heratio: Agħżel: jew jien jew il-palk, għidtlek. Ma nistax narak fix-xena ma' raġel ieħor. Inħossni ninfena bil-għira. PRIŻMA 83 Emma: M'għandekx għalfejn, Taf li għalik tlaqt kollox. Ma jmis- sekx tifridni mill-palk ukoll. Horatio: Jekk tħobbni tassew m'għandekx issibha bi kbira li tagħ- mel dan is-sagrifiċċju. Emma: Mhux diġà għamilt sagrifiċċji kbar għalik Ma t'aqtx mid- dar minħabba fik2 Horatio: Jien irridek tiegħi biss. Emma: M'jien ta' ħadd ħlief tiegħek. Tafu biżżejjed dan, Taf li nħobb niżfen ħafna u sadattant ħlief miegħek ma niżfinx. Horatio: Xi darba għidtlek li ma rridx niżfen Emma: Horatio, meta niżfen miegħek inkun qiegħda nbati. Horatio: Qiegħda tara, Emma7 Tkun qiegħda tbati għaliex mohħok biex tiżfen ma' ħaddieħor. Emma: Kemm inti iblahl Inbati għaliex inti ma tafx tiżfen. Horatio: Jien kollox naf nagħmel. Minn għalik li ma nafx niżfen: imma din tiegħek skuża. Emma: Skuża jew mhix, safrattant miegħek biss niżfen. Horatio: Għaliex jien ma nħallikx tmur iddur ma' ħaddieħor. Emima: Insomma, jekk nibqgħu sejrin hekk, ma nafx inkomplux f'imkien. Horatio: (imbeżża') X'inhu7 Ma nkomplux Me'a trid iġġenninni) Emma: Lili ma togħġobnix il-ħajja ta' lsira. ' Ħoratie: Isir sirt jien tiegħek. Emma: (Eh, int ilsir7 Fiex qiegħda nindaħaliek jien Horatio: (imfixkel) Eh7 Fiex2 Bħalissa ma nistax niftakar fiex. Sa nġiblek whiskv, Emma: Dal-hin ma nħobbx nixrob. Jagħmilli ħażin għal griżmejja. Il-lejla taf li mistednin bailu għand il-Kontessa Walewska. Horatio: Jien miniex ġej. Emma: M'intix ġej2 Horatio: U lanqas sa tmur int. Fhimtni7 Emma: ih, x'kull waħdal Jidhirli li kont ferħan ħafna li stednitna. Dan kif darlek f'daqqa waħda7 Horatio: Hekk, għalxejn. M'a'niex sa mmorru. Emma: Għalxejn kif Xi ħaġa nqalgħet Żgur biex darlek f'daqqa waħda, Għidli, għaliex Horatie: M'għandix qalb immur. Anzi semmejt li krejt libsa ta' Ammiral. Imma billi ndunajt li sa jintlibsu l-maskri raġa' bdieli, Lili l-ballijiet tal-karnival ma tantx jinżluli, 84 IL-MALTI Emma: Din skuża tiegħek. Hemm xi raġuni oħra li ma tridx tgħidli biha, Horatio, kellimni ċar. Horatio: Tridni nkun ċar, hux2 Emma: X'hemm isbaħ minn hekki Horatio: Qed ngħir għalik, Emma. Emma: Sa terġa' tibda fuq l-għira. HMoratio: Imma sa jkun hemm ħafna nies. limma: B'daqsnekk7 Horatio: il-folla nistgħu nintilfu… jew int tintilef apposta biex tis- kartani u tmur tiżfen ma' ħaddieħor. l Emma: X'kull ħsieb jiġi f'rasek. — Horatio: Smajt li minn Pariġi wasal Napoleon għall-ballu tal- kontessa. Emma: iNapoleon ħabib tal-qalb ta' Marie, Kienu ltaqgħu żmien ilu fil-Polonja. Horatio: Dak il-Franċiż għandu ħabta kif jisraq il-qlub tan-nisa. Emma: Trid tgħid li jien sabiħa u jipprova. jisraqli qalbi2 Horatio: Taf li inti sabiħa. Emma: Isma', li Napoleon sa jkun il-ballu ili li smajt. Horatio: Għalhekk dan l-entużjażmu tiegħek biex ma nonqsux2 Emma: U biex tkun taf, qaluli wkoll x'kostum sa jilbes. Horatio: Qed tara kemm diġà interessajt ruħek fih Emma: Ngħidlek, Horatio7 Emma: Imma sa ngħidlek l-istess: sa jilbes ta' kapural. M'għandekx għalfejn titbażża'f Int sa tkun liebes aħjar minnu. Inti ġejja miegħi Emma: X'sa noqgħod nagħmel waħdi hawn/ Horatio: Ejja mmorru. Toni: Kemm hi kerha l-għira, imma xi kultant ma tistax tonqos; l-aktar jekk wieħed ikollu għalfejn jitbeżża' li jitlef dak li ma jkunx għadu tiegħu fis-sod. Tistagħġeb kemm bniedem jista' jis- mMa' praspar, saħansitra f'lukanda de luxe bħal dik li kont mort fiha jien. Imma, aktar tard, kelli nkun naf għala kien hemm daqshekk pika bejn Horatio u Napoleon, Il-biċċa kienet min- ħabba fit-tiġrijiet tal-qlugħ waqt il-Logħob Olimpiku tas-sena ta' qabel li saru qrib Aboukir fl-Eġittu. F'dik it-tiġrija Horatio rebaħ il-Midalja tad-Deheb, waqt li Napoleon inkalja ma' skoll, għer- qitlu d-dgħajsa u għal ftit ma għereqx: magħha hu wkoll. IL-PRIŻMA 85 JINSTAMA' GHAJAT TA' FOLLA MILL-BOGĦOD Qed nisma' għajat fit-triq. Nista' naħseb għaliex. Il-lum f'Napli hawn taħwid kbir bejn il-ħaddiema u min iħaddem, Il-ħaddiema waqfu mix-xogħol għaliex iridu pagi ogħla u sigħat ta' xogħol inqas, Fit-taħditiet li kellhom ma waslux għal ftehim, u għal- hekk ma jafux kemm sa jdumu b'idhom fuq żaqqhom, ''B'idhom fuq żaqqhom' il-kelma ġġibha hekk, għax l-aħħar li rajthom kienu b'idejhom merfugħin 'il fuq imgħaqqda ponnijiet, Ħalli mmur nara x'qed isir. ŻID L-GĦAJAT TAL-FOLLA LI ISSA HI FIL-QRIB Ħaddiem: ' (mill-folla) Isimgħu, sħabi, (L-GHAJAT JONQOS) Ikoll- hom jisimgħu, Aħna qegħdin nagħtu ħilitna u saħħitna fix-xogħol, 'Minn fuqna qiegħed jistagħna dejjem iżjed is-sur Giulio biex ikollu aktar xi jberbaq ma'… Ta: inlo:a ma' min, m'għandix għalfejn noqgħod insemmi ismijiet. JCGHLA L-GĦAJAT Toni: Għal min qed igħid) Raġel: Għal sid il-fabbrika. Toni: Ridt ngħid:… ma' min iberbaq il-flus. Raġel: Mela m'intix tgħix f'dinja Ma tafx f'liema lussu jżommha lil Kleo7 Raġel: Ħallini nisma', trid L , Ħaddiem: (lill-folla) Biżżejjed. (GĦAJJAT JONQOS) Għalina jista' jagħmel li jrid bi flusu, Ma nindaħlulux. Kulħadd jaf li huwa bniedem ta' l-affarijiet tiegħu. (TIFSIR U GHAJAT TA' TMAQ- DIR), Huwa bniedem sewwa u tajjeb. Imma allura għandu jagħtina li ħaqqna biex inkunu nistgħu ngħixu ta' nies ukoll, Aħna medhijin bil-familji tagħna biss u naħsbu f'dar- na biss. (ĊAPĊIP), Irridu u għandna kull jedd li niġu stmati ta' nies u mhux ta' bhejjem bla raġuni. Issa nibqgħu sejrin, kif ftehimna, ħalli naraw fiex waslu t-taħditiet. L-GĦAJAT JIBDA JITBIEGĦED SAKEMM JINTEMM Toni: Issa m'għandekx x'tisma' iżjed. Tista' tkellimni. Raġel: M'għandix ħin. Ma smajtux igħidilna biex immorru lejn is- sede7 Ciao. IL-MALTI Toni: Bqajt ma qtajthiex il-kurżità. Imxejt bil-lajma lejn il-bar u qgħadt hemmhekk b'kafċ express quddiemi. Emma: (b'leħen ftit għoli) Kleot Kieo: (riesqa) Emminni, għandi qalbi ttaqtaq minħabba f'Giulio. Emma: Għadhom kemm għaddew minn hawn ħafna ħaddiema, Wie- ħed minnhom deher imbaqbaq sew għal Giulio. ieo: Sar għandhom arja wisq. Iridu dejjem iż-żidiet fil-pagi u, minn fuq, iridu jaħdmu inqas. Kif jista' jkun Emma: Ma naħsibx li Giulio sejjer ħażin. Kleo: Mela min iħaddem flusu jkun qed jagħmel hekk biex imur ħażin7 Kieku jagħlaq il-fabbrika u jibgħat lil kulħadd 'il barra. Jekk irid, Giulio jista' jagħmel hekk, imma hu jġib quddiem għajnejh kemm qegħdin igħixu familji bis-saħħa tiegħu. Emma: Miskin, Giulio, Jaħseb fil-familji ta' l-oħrajn bħallikieku tiegħu. Kleo: Emma, ħalli nitkellmu fuq affarijiet aktar allegri, il-lejla nil- taqgħu għand il-Kontessa Walewska, eh7 Kleo: Kif2 M'intomx ġejjin7 Jien għadni ħierġa mingħand il-parruk- kier biex għamilt xagħri stil Eġizzjan. Sa nilbes ta' Reġina Eġizzjana. Emma: Tkun tixraqlek ħafna, U Giulio7 Kieo: Naraw ikollux ħin jiġi minħabba f'dan it-taħwid li nqala'. Im- ħajjar jilbes ta' Imperatur Ruman. Emma: Ikun fikom koppja ħelwa: hu ta' Imperatur, u int ta' Reġina. Kleo: Għaliex għidtli li għandkom mnejn ma tiġux7 Horatio hawn- hekk għadu. Emma: U kieku jsiefer sa jħallini warajh7 Ma tafux lil dak7 Qalli li meta jmur lura Londra se jeħodni miegħu u jagħmilli festi kbar hemmhekk. Kleo: Kemm nixtieqni ġejja miegħek. Emma: Hawnhekk ma jonqsok xejn. Kleo: Mid-dehra hekk nidher, imma Giulio meħud wisq bix-xogħol tiegħu. Xi drabi kemm kemm ikollu ħin joqgħod daqsxejn miegħi. Toni: It-taħdita bejn iż-żewġ nisa min jaf kemm ġibdet fit-tul, im- ma jiena kemm stajt indum hemmhekk bil-kafċ express li tniż- żlu f'boqqa waħda2 Għalhekk, qomt u mort nagħmel żewġ passi bil-ħsieb li forsi niltaqa' ma' nies oħra interessanti, Ix-xorti għenitni għaliex ma domtx ma bdejt nisma' d-daqq ta' mandolini. PRIŻMA 87 GĦALL-EWWEL MILL-BOGĦOD U WARA MILL-QRIB. Ersaqt u qgħadt nitgħaxxaq bil-mużika ħelwa tan-Napiitani. Bil- qiegħda, ftit imwarrbin, kien hemm raġel u mara li mid-dehra ma kenux Naplitani. Napoleon: (Marie, il-lejla ma jkunx hemm oħra isbaħ minnek Toni: Dawk min huma7 Raġel: Ma għarafthiex' Il-Kontessa Walewska. Marie: Inti mitluf wisq għalija. Dejjem l-istess kliem tgħidli. Toni: Dak li hemm magħha żewġha7 Raġel: Le. Ħabib tagħha minn Franza. Tħallihomx jarawk li qed tħares lejhom. Ma jeħdux gost. 'Napoleon: Il-ballu tal-lejja mingħajrek f: Marie: Mela, kif qed tgħid int, il-mist. fija. Napoleon: Lanqas għandek għalfejn taħsbu biss dan, għax hekk hu Marie: Sa jkun hemm ħafna nisa sbieħ, Biżżejjed insemmilek lil Emma… L Napo;eon: (minnufih) Meta ssemmi lil ċik niftakar f'Horatio u jaq- badni d-dwejjaq. Marie: Kemm tiflaħ tkun għaġġiebl Id-dwejjaqt Horatio aħjar min- nek fit-tiġrijiet tal-qlugħ… Napoleon: (jaqtgħalha kliemha) Mhu aħjar minni xejn. F'Aboukir bil-gerq rebaħli. Marie: Inti aħjar minnu fuq l-art, fit-tiġrijiet taż-żwiemel. Napoieon: jiena għadni ma nistax nifhem kif Emma nġibdet lejhl Ma naralu l-ebda gost. Marie: Mhux sewwa titkellem hekk. Jista' jkun li hemm min m'għan- dux grazzja miegħek u jistagħġeb kif lili togħġobni. Napoleon: Ta' lanqas jiena nara minn għajnejja t-tnejn. Marie: (biex tinbxu) Imma bdejt trabbi ż-żaqg. Napoleon: Dak għax aħna l-Franċiżi nafu nieklu; mhux bħall-Ingliżi. Marie: Intom il-Franċiżi jidhrilkom li tafu tagħmlu kollox; anki taħ: tfu l-artijiet ta' ħaddieħor. Napoleon: U l-Ingliżi, fejn. setgħu, ma għamlux hekk uko.12 Toni: Minn taħdita ta' ħlewwa, li bdiet b'ħafna kliem ħelu għasel, għal ftit :ma spiċċatx bi kliem iebes li jwaġġa' l-qalb. imma Napoleon, ta' makakk li hu, qaleb il-kliem u mar inewwel lill- jgħażiża tiegħu ftit ward li tara mingħand Waħda marg xina. un bla ħajra. Inti żżejnu. Uogħi sa jiġu minħabba 88 IL-MALTI Xiħa: : Nista', sinjura, L-unur ikolli Li xortik naqra Biex ġiehi ngħolli) Marie: M'għandix għalfejn, Xortija fassaltha kif ridt jien. X'sa jsir minni 'l quddiem ma jimpurtanix, Għada miniex narah; qiegħda ngħix il-lum, u dak li jgħodd għalija. Xiħa: Lilek, sinjur, inħajrek bid-drawwa Naplitana Isma' dan dan l-isturnell: Fjur tal-lanġasa, Fuq ismek għad jitkellmu l-aqwa nisa; L-imħabba għalik joħolmu fl-isbaħ nagħsa, Fjur tal-lanġasa. 'Napoleon: Lili qiegħda tħajjarni. Lest biex nisimgħek. Xiħa: Inti riżqek tajjeb: sewwa man-nisa, kemm fil-logħob. Għandek ambizzjonijiet kbar u għad tirnexxi iżjed milli rnexxejt s'issa. F'ħajtek għandek metodu, imma mhux sistema. Tbiegħed mis- silġ għax jista' jgħallik. Napoleon: (Bid-daħka) Mela f'Napli jagħmel is-silġ Xiħa: Inti sa tibqa' tgħix ħajtek kollha hawnhekk2 Napoleon: M'għandi l-ebda ħsieb nitlaq. Hawnhekk għaddej tajjeb. Inti xi tgħidli7 A Xiħa: Ngħidlek li qgħadek mhux hawnhekk. Issib il-mistrieħ fi gżira żgħira. Napoleon: (imħasseb) Gżira żgħira' Jaqaw, Malta2 Xiħa: Le, mhix gżira fil-Mediterran, Isimha miniex narah ċar. Xiħa: Daqshekk nista' ngħidlek. Tinsiex, ibża' mis- silġ. ĊEKĊIK TA' FLUS Toni: Ix-xiħa telqet biex issib lil xi ħaddieħor lil min tbigħ il-ward u taqra x-xorti. Jien ħaffift il-pass u mort nilħagha, Qabel ma bdejt inkellimha daret fuqi… Xiħa: Trid ward sabiħ, sinjur Dan l-aħmar, lewn id-demm, isib'ek l-imħabba; dan l-isfar, lewn id-deheb, iwassallek ir-riżq. Toni: Għalija m'hemm l-ebda sturnell7 ' Xiħa: Hemm ingħid. U bla ma tgħidli minn fejn int, insemmgħek sturnell fuq art twelidek. : Toni: Ħalli nisma', (Jissokta)