QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA IT-TIELET KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1934 Minn mindu bis-saħħa tal-'' Għaqda tal-Kittieba tal- Malti'' l-ilsien tagħna ħa xejra letterarja sabiħa, u, bħal warda li tħoss in-nida u x-xemx, beda jiftaħ fil-ġmiel u fil-qawwa tiegħu bi proża mżewwqa u b' versi mirquma, bosta għorrief barranin kitbulna biex ifissru l-għaxqa tagħi- hom b' dak li qiegħed jinkiteb bil-malti, u jifirħulna bir- rebħiet illi l-Għaqda, bir-rieda qawwija, bis-sedqa u bid-dehen, setgħet tirbali fil-għaxar snin li ilha toħroġ ir-Rivista tagħha. P. Raphael Naktila, s.j., orjentalista mill-kbar, li tgħal- lem il-Għarbi fil-friegħi tiegħu kollha u qaleb fil-Isien in- ternazzjonali, '' Ido '', u fil-Franċiż ukoll, l-afijar li sab miktub b'dak il-Isien, fit-13 ta' Ġunju, 1926, hekk kitbilna minn rajh fuq il- Isien tagħna u fuq il-poeżija maltija: C'esf avec le plus grand plaisir que fażi luvotre '' Ward leħor ''; gue votre poesie est dlevċe et ċlevant/ — Aucun livre ne m'a fait aimer et gofiter la belle langue maltaise, awfant que le votre. Ġeżwita ieħor, ingliż, P. Edmund, F. Sutcliffe, tal-Kulleġġ ta' Hevthrop, Oxon, fit-28 ta' Mejju, 1932, hekk kitbilna bil-malti li hu tgħallem u ħabb aktarx iżjed minn xi Maltin . li jiktbu bil-malti : Għażiż Direttur, Wasalli il-għadd ta' ''Il-Malti'' li ftit ilu bagħatt lil P. Walmslev biex jagħitihuli. Qrajtu kollu; u bil-qari tiegħu tgħallimt kif (ingliż flok kemm) hu sabiħ illsien malti, meta jiktbu bih kittieba li jagħarfu tajjeb ilsien misserijie. thom u jżommuh safi minn kliem barrani. ' Laurent Ropa, wieħed pajżan tagħna, iżda msiefer minn meta kien tarbija u l-lum surmast fi skola ta' Sarthe, ħdejn Parigi, awtur ta' rumanz bil-franċiż sabifi kemm jista' jkun jismu Le Chant de la Noria— Il-Għanja tas-Sienja—,u poeta tajjeb li jikteb fir-Rivista tal-Poeti Neo-Klassiċi, La Paren- these, meta qara r-Rivista tagħna, tilef għaqlu fuq il-Isien malti, u bil-ħeġġa kollha taż-żgħażagħ hekk kitbilna fit-12 ta' Settembru li għadda:— Je suis particuliċrment fier de constater que notre langue populaire est capable de produire des effets si beanx. Iżda ta' dawn il-għorrief ħbieb tal-'Għaqda' u tal- Malti, u ta' olirajn li ma semmejniex, ma kelniex sa issa lilief il-kelma miktuba tal-ferfi, tal-ħajr u tal-qalb. Lilhom infushom ma rajnihomx, ma smajnihomx : il-fisebijiet u l- fehmiet tagħhom ma ntisġux ma' taglina f'taħditiet wiċċ- imb-wiċċ. Dan il-pjacir tahulna biss ir-Revdu. C.L. Des- soulavv, Pl.D., membru onorarju tal-' Għaqda tal-Kittieba tal-Malti '', li fix-xahar ta' Ġunju li ħareġ ġiċ ħawn Malta, biex igħaddi xi ftit ġranet magħna. Ir-Rev.du. Dessoulavvp hu raġel li għadda fiajtu fl-i- studju. Imgħallem tajjeb f'ħafna ilsna semin, sata' bil-ħeffa jaqbad il-Isien Malti, u l-istorja tiegħu : u fid-29 ta' Aw- wissu, 1928, bil-ftehim mal-'Għaqda', u fl-isem tagħha, fil-belt ta' Oxford, fejn kien qiegħed isir il-Kongress In- ternazzjonali tal-Orjentalisti, qara tafidita msemmija ''The Development of Maltese as a written Language and. its affinities with other Semitic Tongues' imħejjija minn żewġ membri tal-Għaqda u mibgħuta lilu għalhekk. Dan il-ħabib tal-Għaqda wasal ha vn Malta nhar il-Ħadd, 3 ta' Ġunju, għall-ħabta tas-sebgħa ta' filgħaxija, u xi membri tal-Għaqda niżlu d-Dwana biex jilqgħuh u jagħtuh il-'merfiba bik'. Fil-għaxart ijiem li baqa' fil-Gżira, il-Kumitat tal-Għaqda fittex li jagħti lil dan il-bniedem għaref dak il-ġieħ kollu u dak il-fied kollu li sata' jagħtih. Fil-5 ta' Ġunju sar it- Thċ-tal-Laqgħa, fil-Westminster Hotel, fejn ħmistax-il-mem- bru tal-Għaqda ħadulu b'idu u ħafna minnhom għarfuh għall-ewwel darba. Kullhadd feraħ u kulħadd tkellem b'qalbu f'idejh. Biex jagħtih xi fijiel ta' kif inhi Malta barra mill-ibliet, il-Kumitat ħaseb għal żewġ ħarġiet fir-rħula u fir-raba'; walt- da max-xaqliba tal-Lvant, bi żjara lill-Prof. Dun P. P. Savdon, wieħed mis-sisien tal-Għaqda, illi dik il-ħabta kien marid u ma kienx jista' joħroġ: l-oħra max-xaqliba tal-Punent, b'waqfa fin-niżla ta' San Pawl tat-Tarġa, fejn ir-Rev. Des- soulavv sata' jara l-mogħidijiet jew raddiet tar-roti mħaffrin ġol-blat, ħadd ma jaf kif u meta, il-lum magħrufa aktarx bl-isem ingliż ta' ''cart ruts'; u b'waqfa oħra San-Pawl-il- Baħar, fil-Villa Premier. Iżda jekk Ħa xi ħaġa minn għandna dan il-bnie- ,dem għaref, tana iżjed milli tajnieh, għaliex barra minn Taħidita sabiħa fl- Aula Magna tal- Università, fuq il-Ko- stellazzjonijiet, jew ġlejjeb tal- kwiekebi, kif kienu rrappre- żentati fil-kotba l-qodma, għamel Taħidita oħra fl-Uffizzju tat-Tagħlim, il-Belt, mas-surmastrijiet u ma' l-Ispetturi ta' l-Iskejjel tal-Gvern fuq is-suġġett li jmissna fil-ħaj: '' Xebħ bejn l-Istorja Letterarja tal-Lsien Anglo-Sassonu u dik tal- Lsien Malti '': taħdita maħduma bil-għaqal, li xegħelet fil- qalb ta' kull min kien hemm ix-xewqa li l-Malti jieħu xejra letterarja sabiħa kif tixraq lil wieħed minn dawk l-ilsna li mhux għalxejn sejħulhom ''ilsna ta' l-azzar.'' Din il-laq- għa fl-Uffizzju tat-Tagħlim spiċċat b'Thċ mogħni sewwa mogħti mis-surmast E. B Vella, li kien ħaseb u ħabrek biex issir dik it-Taħdita. Meta ġie biex jitlaq mill-Gżira, ir-Rev. Dessoulavv ma għarafx isib kliem biex jiżżi ħajr lill-Kumitat u lill-membri l-ofira tal-Għaqda minn dak li għamlu għalih; u min-naħa l-oħra il-Kumitat u l-membri tal-Għaqda dehrilhom li dawk il-għaxart ijiem li dan il-ħabib tal-Għaqda għadda magħna kienu Ħarbu malajr wisq, u xtaqu li kienu bosta itwal biex jisimgħu il-kelma tiegħu fuq il-Lsien Malti u x-xebh u r-rbit li hu għandu mhux biss ma' ilsna oħra tal-Lvant, iżda ma' ilsna tal-lum ukoll; kelma dejjem ġdida, sabiħta u fejjieda. Konna nixtiequ illi ħbieb oħra tal-Lsien Malti u tal- Għaqda barranin jitħajru mill-miġja tar-Rev. jaslu wasla fostna biex jisimgħu minn fomm il-Maltin il- kelma maltija, u bil-għerf tagħhom u bit-tiġrib tagħhom iħeġġuna nissoktaw nimxu b'qalb kbira ma' dik it-triq li fuqha ntfajna għaxar snin ilu, b'xewqa u tama sħiħa li ix-xogħol tagħna jkun ta' rfid għal-Lsien Malti u ta' ġid għal ħutna l-Maltin.