MAV BUTCHER U L-ĦIDMA TAGĦHA GĦALL-MALTI Bil-mewt ta' Miss MAX BUTCHER, li ġrat fil-21 ta' Diċembru 1950. il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti u l-Lsien Malti tilfu waħda mill-aqwa ħbieb tagħhom, ħbieb li kemm ilba fil-ħajja l-Għaqda u kemm ilu E l-Lsieu Malti ħa x-xejra ta' Lsien Lette- rarju ftit kellna bħalha fost dawk in-nies barranin li għożżewh, stud- jawh u ikkulti- vawh, l-iktar fost nies mgliżi, fil- mija u ħamsin se- na li ilna taħt il- bandiera tagħhom. (1839) Bad- ger (1840). għal- kemm urew ħeġġa kbira biex il-I Malti jieħu s-sura tal-Ilsien miktub u jidħol fl-iskejjel bħala mezz ta' tagħlim, ma ħad- mux bi ħrara, b'leħħa u studju hekk sħaħ biex swew ta' fejda għall-koltivazzjoni u progress. tal- Malti. Bu'edem ieħor li hu r-Re- T; sata' forsi joq- għod ma' ġenb Mar Butcher għax-xogħol li għamel għall-Malti, iżda x-xogħol tiegħu. xjentifiku u tajjeb kemm sata' jkunu, ma satax jilħaq il-valur morali, prattiku u materjali ta' Mar Butcher għall-ġ'd tal-Malti. Mar Butcher twieldet fis-26 ta' Awissu, ta' l-1886, fi Great Grim- shx, Lincolnshire, l-Ingilterra. Missierha kien il-Kurunell Henrv Town- send Butcheu tar-Roval Field Artillerij u kien miet fl-Ewwel Gwerra l-Kbi- ra b'bomba tal-għadu fi Franza fl-19153—ommha Annie Susan, imwielda Dalrimple-Hav, Miss Butcher bija mnissla mnin razza ta' nies li għamlu Mav Brrenik U L-HIDMA TAGĦHA GĦALL-MALTI 83 isem sabiħ sew fl-Armata kemm fin-Navx Ingliża, sew fil-pulitka kemm fil- professjoni tal-kirurġija, inġenerija u fl-istudju tal-lingwi. Ħuha, tabib, kien miet ferut fl-aħħar gwerra fil-kosta ta' l-Affrika ta' Fuq, wara li kien offra ruħu għas-servizz militari hekk kif feqqgħet il-gwerra. Mar Butcher, minn meta kienet ċkejkna ma marret ebda skola u dak li tgħallmet tgħallm'tu d-dar. Żmien tfulitha għaddietbu f'ħafna bnadi ma' niesha, l-Indja, f'Sin- gapore, f'Malta, kif ukoll fl-Ingilterra, Ta' erba snin, sakemm kellha sitt SIE, kienet ha Malta ma' niesha l-Kastilja, u mbagħad Tas-Sliema fi ta. Mea kibret, wara l-mewt ta' missierha, marret fi 72, U. mbagħad fl-Italja (fir-Riviera) m'ommha, u kull fejn marret dcjjem fittxet li titgħallem il-lsien tal-pajjiż li tmur fih u titħarreġ fili. Ma' tul l-Ewwel Gwerra l-Kbira ħija serviet bħala Med (ross wara li għamlet kors ta' taħriġ sena qabel il-gwerra u daħlet fi Sptar Detachment ITospitaħ iddur bil- feruti. Il-ħwejjeġ li bihom kienet tħobb tgħaddi ż-żmien kienu d-daqq tal- pjanu u l-kant, dekorazzjonijiet ta' manuskritti u l-istudju tal-lingwi, fosthom il-Franċiż, it-Taljan, it-Tedesk u dan l-aħħar ir-Russu. Meta kie- net tgħix l-Ingilterra kienet ukoll tgħin fit-tagħlim tat-tfal ġewwa skola tar-raħal nhar ta' Ħadd. Kienet bniedma reliġjuża u qatt ma kienet tgħaddi ġurnata mingħajr ma tiftaħ il-Bibbia u taqra fiha; ma hemmx vers fil-Bibbja li ma kinetx tafu bl-amment u għalhekk kienet mhux ftit tinteressa ga fit-traduzzjoni tat-Testment il-Qadim maqlub bil-Malti mill-Prof, P. P. Savdon u tgħożż dak ix-xogħol sabiħ li ċicgħu kienet ġab- ret iliatia. kollha li kienu ħarġu sakemm mietet, Mela wara l-mewt ta' missierha, k'enet mill- Italja ġiet m'ommha hawn Malta fl-1932, Mar Butcker dlonk tħajret ċistudja u titgħallem il- Malti. Ix-shaffeur li mill-Imperinl Hotel ta' Tas-Sliema kien 'l-hawn u 'l-hinu jeħodhom bil-mofor c; iduru xi dawra, kien l-ewwel bniedem li nqdiet bih hiex tgħallmet l-ewwel kliem u frażijiet Maltin; wara mhagħad, meta marrcb żgħix f'dar għaliha m'ommha fi Triq Amerv, kompliet tin- qeda il-qa jja tagħha tad-dar, Bil-għajnuna ta 'kotba li rnexxielħa tikseb hi ktat b'leħħa tal-għaġeb tistudja l-Malti. u sew sew wara sentejn, kitheż grammatika tal-Malti għal dawk l-Ingliżi li jixtiequ j hallmu l-Malti u li wara ġiet stampata b'sussidju ċkejken tal-Gvern lit- -tipi ta' l-istamperija ta' l-Università ta' Oxford (1934). Max Butcher, barra mill: kienet tedha bl-istudju tal-Malti, kienet l-hawn u 'l binn tħażżeż u tippubblika xi versi oriġinali bl-Ingliż fid- t'Duilx Malta. Chrontele' u b'hekk għamlet ħħiberija mal-Pro'csrur A. Bartolo li kien ħabrek mhux ftit biex ix-xogħol tal-grammatika tagħha jiġi ippubblikat, u bis-saħħa ta' hekk saret żaf lili u xi oħrajn minn tal- Għaqda, fosthom il-Monsinjur Dun Karm Psaila u t-Tabib Rużar Briffa. B'riħet l-istudju tal-Malti, li fih uriet l-akbar ħrara u tiegħu f'qasir żmien tatna l-isbaħ frott, wara ftit snin daħlet ukoll fil-Għaqda bħala Membru Akkademiku. Id-dispjaċir tagħha kien dejjem li ma tistax tidher bħala membru fil- laqgħat tal-Għaqda minħabba l-ħass ħaiżn tagħha; iżda dan in-nuqqas kienet tpattih bix-xogħol li kienet taħdem għall-Malti u bl-għajnuna, li kienet dlonk tagħti lill-Imseħbin sħabha fil-Għaqda minn fuq l-iskrivanija. 84 IL-Manri F'waħda mill-ittri li kienet kitbet bil-Malti lis-Segretarju tal-Għaqda ikeneż qalet: '…… Għandi mgħarrfek li jisgħobbini wisq li ma nistax miġi (għal-laqgħa) imħabba li jiena ma niflaħx, Id-dispjaċr tiegħi huwa kbir li dejjem għandu jiġrili hekk; li kont b'saħħti qatt ma kont nonqos mil- laqgħat, għax hu dmir ta' kull membru li jingħaqad f'kull laqgħa biex juri l-ħeġġa tiegħu u x-xewqa tiegħu li jagħmel kulma jista' sabiex iwet- taq il-għan tal-Għaqda tagħna. Billi l-Għaqda għamliżli l-ġieh taħtarni bħala waħda fost il-Membri Akkadeniċi (minkejja li jicna barranija) iżjed u iżjed nistħi li qatt ma niġi fostkom, imma mhux ħtija tiegħi bħalma a't- tama intom tifhmu wkolf'. M'ss Butcher kiene; tagħmel il-ġranet mixħuta fis-sodda, kif kienet tgħid hi, b'ħass ħażin kroniku (cuto-toruemia), u, b'dana kollu kienet ukoll minn fuq is-sodda tilħaq, fejn tista', max-xogħol tagħha tal-pinna. Fost il-poeżijiet H kitbet bl-Ingliż insemmu dawn: Frriendship, idde- dikata lill-Monsinjur Psaila. il-ħabib poeta tagħha—Dun Karm (1936)—li tagħlaq b'dawn il-versi shieħ:— The Sgmbul (B'tifkira tat-8 ta' Settembru, 1565) li kienet inqalbet bil- Malti minn Mons Psaila u ġie; immużikata. Indaqqet fis-17 ta' April, 1941, mis-Żnd Battulion tad-De ire Regiment. Tersi b'tifkiza tal-Maġġur H.A. Balbi, R.M.A., M.B.KE., (1938) ip- pubblikata fid-Dailv Malta Chroni 18. The Song of the Muffler XA knitting Revie 1940). għanja li fiha ver- si oriġinali, fosthom ta' min isemmi dawn li in:— Poeżijiet oħra bl-Ingliż ta' min isemmi huma dawn ukoll: Mav BurCHER U L-HIDMA TAGHHA GĦALL-MALTI 85 Fil-versi tagħha qatt ma kienet tonqos l-espressjoni ta' ruħ reliġju- ża—mifruda minn kull frugħa tad-dinja—l-iktar sentiment dominanti fin- nifs tal-Musa tagħha. Barra mit-traduzzjonijiet bl-Ingliż ta' poeżijiet twal Malti bħal ''Il- Jien u lil-Tlinn Ilinnu' ta' Dun Karm u '' Għassa tal-Għadw' tiegħi fis- ĊSundiaF', Miss Mav Butcher ħalliżilna traduzzjonijiet sbieħ ukoll ta' poeżijiet oħra ta' Dun Karm bħalma huma tal-Ħeros, ta' l-Innu Malti u tal-i Għanja tal-Malti fl-Amerika li ġiet ippuħblikata f'The Maltese Vonur- nal' ta' New Vork, f'Settembru ta' l-1988. Waħda mit- traduzzjonijiet kolossali bl-Ingliż ta' proża maltija hija dik tal-bijografija ta' Vassalli—Tassalli and his Times—li ħarġet stampata fi ktieħ fl-1940, Fl-ittra tagħha lill-ħbieb tal-qalb, ukoll lil dawk il-ħħieb li ma kinux ta' l-istess fehmiet reliġj tagħha, hija 'dlonk kienet ż'akkarhom f'xi versi tal-Bibbja jew xi versi liturġiċi f'xi ckkażjoni reliġjużi. F'wieħed mill-Għidien ta' żmien l-iżjed aħrax tal-gwerra hija kitbet lil wieħed ħa- hib tagħha: f'The 'Time' seems drawing so much closer now, that who F'oħra hija kitbet lill-istess wieħed, wara, milli jidher, xi kwistjoni reliġjuża: 'T feel vou realize the depth of the sinceritv of mv friendship Mas-sitt snin ilu, wara operazzjoni f'għajnejha għall-katarratta, hija heżgħet li sejra titlef id-dawl: l-iktar għoqla tagħha kienet li jekk tiġrilha din id-disgrazzja ħija ma tkunx tista' tissokta taħdem għall-Malti u taqdi lil ħbiebha fix-xogħol tal-Malti. Darba waħda, wara li ħarġet mill-Isptas u fissritli l-biża' tagħha bi tbissima fuq fommha newlitli invilopp kbir magħluq, ftaħtu u fih kien hemm ir-ritratt tagħha. Qaltli li dan tatkuli hħala l-aħħar tifkira u għożża tax-xogħol tagħna t-tnejn għall-Malti għax heżgħet li d-dawl jonqsilha u titilfu għalkollox ma ddumx, Iżda s-Sema waqaf magħha. kif jien kont xtaqtilha u għalkemm id-dawl ta' għajnejha 86 IL-MALTI ħaqa' dejjem dgħajjef u dejjem ihedded li jintefa għal kollox, ma tilfitux ħlief meta ġiet biex tagħlaq għajnejha għalkollox u temmet il-biċċa l-kbira tax-xewqat tagħha. Sabiex ix-xbieha tagħha tibqa' bħala tifkira għażiża tagħha wkoll fostna lkoll aħna ġibnieha f'din il-bijografija fil-waqt li l-oriġinal tar-ri- tratt nagħtuh lill-Għaqda u wieħed jista' jarah imdendel mal-ħajt fil-każin tal-Għaqda. L-aħħar żewġ xogħlijiet kbar li ħadmet kienu traduzzjonijiet mill-Ġer- maniż ta' ktieb (Emil) għat-Tfal u dizzjunarju ċkejken mill-Ingliż għall- Malti. F'dawn iż-żewġ xogħlijiet hija mxiet fuq il-prinċipju ta' l-iskola tal-puristi u ta' traduzzjoni 'l-hawn u ' hinn iebsa u letterali li, jisgħob- hina ngħidu, naqqsu mhux ftit mill-valur tekniku tagħhom. L-aħħar ittra tagħha mibgħuta lili kienet fil-5 ta' Diċembru, sittax-il ġurnata qabel ma għalqet għajnejha għal dejjem meta konna ftehemna li naqraw flimkien it-traduzzjoni Ingliża biex fiha, għalli jista' jkun, isiru xi tiswijiet; iżda bix-xewqa kollha li kellna jiena u hi, ma kellniex ix-xorti li naraw iżjed lil xulxin. Kien sewwa sew l-għada li mietet meta ltqajt mat-Tabib Galea, il-President tal-Għaqda, li tani l-aħbar tal-mewt u tal- funeral tagħha, , Mar Butcher ħassha ħażin f'daqqa; l-emorraġija ċerebrali tatha ftit żmien ta' ħajja wara l ttieħdet malajr l-Isptar tal-Blue Sisters fejn wara ftit sigħat mietet. L-aħbar tal-mewt tagħha sammajnieha lil dawk l-imseħħin u membri kollha tal-Għaqda Hi stajna nilħquhom sabiex magħna. jagħtu l-aħħar tis- lima u juru l-aħħar qima lil Mara hekk mirguma fil-moħħ u fir-ruħ, hekk soda, hekk twajba u ħelwa fl-imġiba u karattru tagħha, hekk ġeneruża fis-sentimenti ta' qalbha, li saħansitra laħqet tiċħad l-interessi tagħha biex taqdi lil għajrha. Hekk għaxet u hekk mietet, Tndifnet Ta' Braxia fil-qabar t'ommha li kienet bniet hi stess fiċ-Ċimil- teru ta' Braxia, Fil-funeral li sar f'dan iċ-ċimiteru, barra minn ħbieb tagħha, ħadu sehem xi membri tal-Għaqda, fosthom il-Professur Aquilina, President Onorarju, it-Tabib Ġ. Galea, President tal-Għaqda, is-Sur À. Cremona, Viċi-President, Gof, Zarb Adami, Segretarju, u G. Ranslev.