Maria Iliff u żewġ għanjiet qodma bil-Malti Astratt: Mrs Maria Iliff kienet attriċi, kantanta, poetessa, u rumanziera li, fl-1818, hawn Malta, ippubblikat il-ktieb Poems, upon Several Subjects. Dan il-volum huwa interessanti għall-fatt li jinkludi żewġ poeżiji bil-Malti, possibbilment l-ewwel versi inediti bi Isienna li qatt ġew stampati fi ktieb bl-Ingliż. Mrs Iliff ipprovdiet ukoll traduzzjoni libera tagħhom bl-Ingliż. L-istess għanjiet insibuhom ukoll fi ktejjeb manuskritt, 'Canzonete in lingua maltese', ikkompilat ftit aktar tard, fl-1825, minn Dr Giuseppe Zammit. Dan l-artiklu jqabbel iż-żewġ verżjonijiet mil-lat ortografiku u testwali, u jipprova jixhet ftit dawl fuq l-istat tal-Malti miktub fiż-żmien bikri tal-ħakma Ingliża. Kliem-mufitieħ: Maria Iliff, Giuseppe Zammit, poeżija Romantika, ortografija, differenzi testwali. Ħjiel bijografiku Ir-rikostruzzjoni ta' ħajjet Maria (jew Marv) Iliff m'hijex daqstant faċli, sempliċiment għax it-tagħrif dwarha huwa tassew skars. L-uniċi għejun sostanzjali huma The Thespian Dictionarv; or, Dramatic Biographv of the Present Age (ippubblikat Londra fl-1805 minn James Cundlej' u l-ktieb ta' JR. B'xorti ħażina, ebda wieħed minn dawn is-sorsi ma jagħti d-dati tat-twelid u l-mewt tagħha. Apparti minn hekk, hemm lakuni kbar li mhux lakemm timliehom, jekk mhux b'suġġerimenti spekulattivi. Mrs Iliff kienet il-mara tal-attur u kittieb Edward Henrv Iliff, kunjom xbubitha kien Palmer. Ommha, għal xi żmien, kienet tieħu ħsieb id-dar ta' ċerta Mrs Spranger Barrv (aktar tard Mrs Crawford). Din is-sinjura kienet tittratta lil Maria bħallikieku 1Dan il-ktieb jista' jinqara fuq is-sit elettroniku: http://books.google.com.mt/books i-FSOHAAAAQAAJġprintsec-frontcoverġdq-The-Thespian-Dictionarvaġir-ġhl-en. Ara paġna IL-IN (mhux numerata). Wara kollox, fl-ambitu tal-poeżija Romantika Ingliża, Maria Iliff ma kinitx għajr awtriċi mill-aktar minuri u marġinali. 3F'xi katalgi, isimha jidher bħala Mrs Edward Henrv (jew Edward H. jew E.H.) Iliff, skont il- konswetudni taż-żmien. kienet bintha, tant li ħadet ħsieb tagħtiha edukazzjoni xierqa. Kienet Mrs Barrv stess li mbuttat lil Maria titla' fuq il-palk ta' Drurv Lane (Londra), fejn it-tfajla aktarx bdiet il-karriera drammatika tagħha. Probabbilment iddebuttat fl-1767, iżda jista' jkun ukoll li diġà kellha xi partiċella teatrali fl-Irlanda, qabel din id-data. Żewġha kien it-tifel ta' kurat Protestant li kien jgħallem f'St Marv le Strand. F'żgħożitu, Edward Henrv qatta' xi snin fuq il-baħar sakemm, bil-kuntatti influwenti ta' missieru, sab xogħol mad-ditta India House. Iżda l-imħabba kbira li kellu għall- palk ġegħlitu jitlaq minn dan l-impjieg pjuttost komdu biex jaqbad il-karriera ta' attur. Ma damx ma ġġieled mal-manager tiegħu u spiċċa fil-bżonn. Kien f'dawn iċ-ċirkustanzi li ltaqa' mal-mara futura tiegħu. Miss Palmer, li f'dak il-perjodu kienet taħdem mal-kumpanija 'Brighton', apparti li bħala kantanta kienet tgawdi ċerta popolarità f'diversi bliet bħal Dublin u Edinburgh, għarfet il- qagħda mwiegħra tiegħu u offriet li tgħinu finanzjarjament. Sadattant, Mrs Barrv, li mid-dehra kienet tbati bl-iskrupli, bħal donnha bdiet tiffissa li x-xogħol ta' attriċi kien moralment 'perikoluż', u allura għamlet minn kollox biex tħajjar lil Maria taqbad triq oħra. Madankollu, it-tfajla kienet issa moħħha biss fil-palk, hekk li ddeċidiet li taħrab mill-influwenza tal-patruna tagħha. Milqut mill-ġenerożità ta' Miss Palmer, fl-1785 Edward Henrv telaq magħha lejn Sheffield fejn iżżewwiġha. Wara ġarrew għal Edinburgh fejn reġgħu stabbilixxew isem tajjeb fuq il-palk. Fis-snin 1786—-87 isem Mrs Iliff jidher fl- elenku tal-atturi ewlenin tal-palk fl-Iskozja.' Rebħet kuntratt mal-kumpanija Vauxhall u allura hi u żewġha kellhom jittrasferixxu ruħhom f'Londra. Hawnhekk, fl-1788, Edward Henrv sab impjieg ġdid mal-kumpanija ta' George Colman li kien ilu jopera t-Teatru 'Havmarket' (Westminster) sa mill-1777. Ftit wara, anki Maria ffirmat mal-kumpanija tal-istess impreżarju; biss, jidher li dan Colman kellu ambizzjonijiet ħafna akbar mit-talenti tagħha. Fil-fatt, Maria ma rnexxilhiex tikseb l-istess suċċess li kienet tgawdi fit-teatri provinċjali u, eventwalment, tatha kompletament għall- kant. Anki żewġha ma sabx xorti — mal-mewt ta' Colman fl-1794, il-kumpanija Xi wħud minn dawn il-kanzunetti huma elenkati fil-ktieb Music Entries at Stationer's Hall: 1710-1818, ikkompilat minn Michael Kassler, (Ashgate: 2004). Maria Iliff u żewġ għanijiet qodma bil-Malti 105 ħadha f'idejh ibnu li annullalu l-kuntratt. Edward Henrv spiċċa liċenzjat u ftit wara taha għall-kitba tar-rumanzi $ Mrs Iliff kellha minn tal-anqas żewġt itfal, iżda eventwalment isseparat minn ma' żewġha għall-ħabta tal-1802, mid-dehra minħabba differenzi politiċi, għalkemm iċ-ċirkustanzi m'humiex daqstant ċari. Fl-1808 ippubblikat l-ewwel edizzjoni tal- ktieb Poems, upon Several Subjects.. Reċensjonista ta' żmienha kiteb hekk: Biss, jidher li reġgħet spiċċat f'diffikultajiet finanzjarji u, bħal Edward Henrv, daret għall-kitba tar-rumanzi. Fl-1813 ħarġet The Prior Claim: A Tale (f'żewġ volumi) biex forsi ttaffi xi ftit il-qagħda miżera li sabet ruħha fiha.' Fl-introduzzjoni tal-ktieb, fil-fatt, ħolqot djalogu immaġinarju li fih karattri allegoriċi (bħall- Benevolenza u l-Iskruplu) jiddiskutu s-siwi tal-abbonamenti f'din ix-xorta ta' letteratura għal mara li tixtieq tipprovdi għejxien diċenti għal uliedha. L-impressjoni li toħroġ minn din id-daħla hi ta' mara miskina li, b'mod patetiku, qed tittallab is- sapport tal-pubbliku. 1Dan il-ktieb, ippubblikat minn Vernor, Hood and Sharpe ta' Londra, kien jinbiegħ bl-abbonamenti. Il-poeżiji kienu kollha bl-Ingliż. L-isem kien komuni ħafna fis-sekli 17,18,u 19 — ibda mill-antoloġija Poems, Songs and Love-verses, upon Several Subjects (1682) ta' Matthew Coppinger, sax-xogħlijiet Poems on Several Subjects ta' John Bancks (1730) u Robert Tatersal (1734). Poems upon Several Occasions hu l-isem ta' kotba miktuba minn Aphra Behn (1685), Marv Leapor (1748), John Milton (1791), u Elizabeth Carter (1816). Poems on Several Occasions, imbagħad, hu l-isem ta' kotba mill-pinna ta' Matthew Prior (1707), John Gav (1720), Marv Barber (1734), Stephen Duck (1736), Jonathan Swift (1737), Christopher Smart (1752), James Woodhouse (1766), u John Bennett (1774). 9 Dan ir-rumanz ta' xeħta moralistika kien ippubblikat f'Londra minn J. Burch ta' White Hart Court. M' għandna ebda ħjiel kif u x'fatta Maria Iliff ġiet Malta. Ma nistgħux inkunu nafu x'ħajjarha jew x'ġegħelha tieħu dan il-pass. Il-fatt jibqa' li, fl-1818, ħarġet it-tieni edizzjoni tal-ktieb tagħha Poems, upon Several Subjects.' Dan il-volum huwa interessanti għall-fatt li jinkludi żewġ poeżiji bil-Malti, possibbilment l-ewwel versi inediti bi lsienna li qatt ġew stampati fi ktieb bl-Ingliż. Isem l-awtriċi fiż-żewġ edizzjonijiet jidher sempliċiment bħala Mrs Iliff. Fit-tieni edizzjoni jidhru żewġ poeżiji bil-Malti, mingħajr titlu speċifiku — waħda għanja ta' tifħir lil Malta u l- oħra għanja fuq imħabba miċħuda. Fl-ewwel waħda tikteb: 'Kull marid haw' jieħu saħħtu' — osservazzjoni li tista' tinferixxi li l-poetessa forsi ġiet Malta għal raġunijiet ta' saħħa. Iżda fuq dan ma nistgħux inkunu żguri, aktar u aktar meta l-pajjiż kien għadu kif ħareġ minn epidemija qalila tal-pesta (1813—14). Il-poeżija twila bl-Ingliż 'Malta' (f'żewġ partijiet, pp. 112-23; 124—-35) tikkonferma li ħadet grazzja ma' din l-art; iżda min-naħa l-oħra l-poeżija 'Thoughts on England, written during sickness', tixhed li kellha nostalġija kbira għal pajjiżha. Dan il-volum kien mitbugħ fl-Istamperija tal-Gvern; iżda fid-daħla qasira tagħha, Mrs Iliff xorta kellha toqgħod tittama li xogħolha ma jkollux problema ta' ċensura. Fl-istess introduzzjoni, li ġġib id-data tat-8 ta' Ottubru 1818 (Valletta), hi tikteb li ħafna mill-poeżiji tagħha kienu diġà dehru fl-ewwel edizzjoni; biss, din id-darba, inkludiet xi xogħlijiet ġodda li ħadu post dawk imħollija barra. Għal darba oħra, il-bejgħ kien jiddependi kompletament mill-abbonamenti. Hi stess tistqarr li s-suċċess tal-ktieb kien marbut ma' 'l-ispirtu liberali u ġeneruż tal-pubbliku lokali kif ukoll ta' xi ħbieb fl-Ingilterra'. It-ton implorattiv tad-daħla tagħha jista' jixhed li Mrs Iliff kienet għadha ma stejqritx għal kollox mill-qagħda prekarja tagħha. Fil-ktieb stess (pp. iii—xii) hemm l-elenku sħiħ tal-abbonati, ħafna minnhom Ingliżi stazzjonati Malta (fosthom James Somerville) jew inkella Korfu. Kemm minħabba li kellha dawn l-abbonati f'Korfu kif ukoll għax f'din it-tieni edizzjoni dehret il-poeżija inedita intitolata 'Corfu' (pp. 95-103), nistgħu nobsru li Mrs Iliff, qabel ma ġiet Malta, setgħet qattgħet xi żmien f'din il-gżira Griega, dak iż-żmien taħt il-protezzjoni tal-Kuruna Ingliża. ll Il-ktieb sħiħ jista' jinqara fuq is-sit elettroniku: http://books.google.com.mt/books7id- SOIAAAAQAAJ printsec-frontcoverdq-mrs-iliffeeir-ġhl-en. Ħ Għall-preċiżjoni, fl-1804, il-Kavallier Pierre-Marie-Louis de Boisgelin, fil-ktieb tiegħu Ancient and Modern Malta (ippubblikat Londra) kien inkluda tliet għanjiet qosra bil-Malti, u magħhom żied traduzzjoni libera bl-Ingliż. Dawn ix-xogħlijiet, mogħtija mill-Abbati Gioacchino Navarro, jibqgħu s'issa l-eqdem poeżiji stampati bil-Malti. Ara Mario Cassar, 'Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti', f''Svmposia Melitensia, nru. iv, Malta, 2008, pp. 53-65. Maria Iliff u żewġ għanijiet qodma bil-Malti 107 Fil-lista tal-abbonati jidhru wkoll l-ismijiet ta' xi ftit Maltin, fosthom l-avukati Giovanni Battista Bugeja u Ignazio Gavino Bonavita, Vincent u Frederick Mamo, Vincent Casolani, u l-Baruni Sceberras-Bologna. Sir Thomas Maitland, Lieutenatnt General u Commander-in-Chief tal-Forzi Armati Ingliżi f'Malta, ordna 50 kopja, filwaqt li Sir Charles V. Penrose, Rear-Admiral u Commander-in-Chief tal-Flotta Rjali fil-Mediterran ordna ħames kopji, apparti l-ħames kopji ta' martu. It-testi poetiċi Iż-żewġ poeżiji (bl-ortografija oriġinali) li dehru fil-ktieb ta' Mrs Iliff qed jidhru hawn b'test parallel mal-verżjoni miktuba bil-Malti kontemporanju. Deiem insabu mictuba. Il huzziep frustieri colla, Hogibuom iscbeibiet tahna, Isctiechu idbiedu min niesom Biesc iseugiu u ipku mahna. Għad li Malta hi wisqa ċkejkna Minn kulħadd dejjem maħbuba, U l-ħwejjeġ li fiha jsiru Dejjem jinsabu miktuba. Kull min jiġi joqgħod fiha, Ħadd ma jixtieq jerġa' jmur, U l-għajnejn ta' kulħadd tgħaxxaq, Għad li ma fihiex xi ddur. Għandha Belt l-iżjed qawwija Għax kollha mdawra bis-swar, Sbieħ ukoll ir-rħula tagħha Għad li huma wisqa żgħar. Nies ħelwin u qalbhom tajba, Irġiel qawwija, u Nisa sbieħ, Tista' tgħid li kollha somor, 'Ma Isienhom iz-zokkor fih. Il-għożżieb frustieri kollha, Jogħġbuhom ix-xbejbiet tagħna, Jixtiequ jitbiegħdu minn nieshom Biex jiżżewġu u jibqgħu magħna. Kull marid haw' jieħu saħħtu, Qalbu timtela bil-hena, Kulħadd jinsa fejnu mwieled Haw' jixtieq joqgħod mitt sena. B Maitland, magħruf bħala 'King Tom', kien sar l-ewwel gvernatur ta' Malta fl-1813; hu kien ukoll gvernatur ta' Korfu fis-snin 1815-23. Maria Iliff u żewġ għanijiet qodma bil-Malti Chem chiecu ihanni u nipchi Hal dich il kalp li vera ingrata, Mal ctajen tal imhhabba Hhabbeit kalp ta bla imhhabba Chienet tmissni din il piena, Min rani fdin irrapta Kemm kieku (njgħanni u nibki Għal dik il-qalb li vera ingrata, Mal-ktajjen tal-imħabba Forsi norbot f'din il-ġurnata. Ħabbejt qalb ta' bla mħabba Kienet tmissni din il-piena, Min rani f'din ir-rabta Minni żgur ġietu xi ħniena. Fejn kont il-maħbub ta' qalbha Issa daż-żmien x'(tliddisprezzani, B' għajn supperva tħares lejja Tidħak bija fejn tarani. Għal imħabbti jkollha terġa' Għax bħali ma ħabbha ħadd, 'Ma issa jiena nwebbes qalbi Lejha iżjed ma nħares qatt. Il-manuskritt ta' Dr Giuseppe Zammit Huwa improbabbli, jekk mhux impossibbli, li Mrs Iliff kienet taf bil-Malti. Għaldaqstant, bilfors li l-poeżiji li dehru fil-ktieb tagħha ppovdihomlha ħaddieħor li kien bilingwi, biex b'hekk setgħet tikkomponi traduzzjoni letterarja tagħhom. L- informant tagħha seta' kien Malti li kien jaf bl-Ingliż ukoll, u seta' kien resident Ingliż li kien tgħallem il-Malti. Bħal fil-każ ta' St Priest, il-verżjonijiet bl-Ingliż huma ferm aktar mirquma u kkuluriti. Għal darba oħra l-poeżiji, jew aħjar taqbiliet, li dehru fil-ktieb ta' Mrs Iliff, ma kinux kompożizzjonijiet oriġinali, imma għanjiet popolari li kienu magħrufin sew lokalment. Dan nafuh għax l-istess żewġ għanjiet insibuhom ukoll fi ktejjeb manuskritt, 'Canzonete in lingua maltese', ikkompilat fl-1825 minn Dr Giuseppe Zammit. Dan il-manuskritt, mingħajr paġinazzjoni, li jinsab f'kollezzjoni privata, fih 24 taqbila. Il-poeżija 'Kemm Kieku Ngħanni u Nibki' hi għanja nru 5, filwaqt li l- poeżija 'Għad li Malta Wisq Hi ċkejkna' hi għanja nru 6. Ma jistax ikun li Zammit ikkupjahom minn fuq Mrs Iliff, għax fihom xi differenzi żgħar, apparti li huma miktubin b'ortografija differenti. M S'issa ma nafu xejn dwar dan l-avukat-versifikatur. Minn evidenza interna li tidher fil-manuskritt jidher li kien ħabib ta' Cesare Vassallo (1800-82) u Luigi Rosato (1795-1872). Zgur li ma kienx Dun Ġużepp Zammit ' Brighella'. Il-manuskritt tiegħu ċertament jixraqlu skrutinju aktar mill-qrib. Maria Iliff u żewġ għanijiet qodma bil-Malti Dawn huma t-testi sħaħ ta' dan il-manuskritt: Mil ktajen tal imħabba Forsi noħroc fdin il giurnata. Ħabbeit kalp ta blamħabba Kienet tmissni edin il piena. Minni sgur gietu sci ħniena. Meta cont immur giodara Bla mitluba spis tilkaghni Kolla ħleua tifraħ bia Tisc' teħet ghascia fiħdani. Ghat li malta uisk ja c'keikna Min kul ħatt dejem maħbuba Uil ħuejec li fiha isiru Kul min jiġi jokghot fia Ħatt maisc' tiek jargia imur Il ghainej ta kul ħatt tghasciak Ghat li mafiesc sciddur. Ghanda belt liziet ghania Ghasc colla imdaura bissuar, Sbiħ ukol irħula taħħa Avvoglia uma uisk zghar. Kienet tiftaħ fomma u tgheidli Li trit minni intik ħanini. Biesc nipprova din il piena Scinu ti tlapta u matatnisc2 Issa collosc insiet f'dakka Tħares leja u matafnisc. Fei kont il maħbup ta kalba Issa dazmien tiddisprezzani B'ghain supperva tħares leja Titħak bia fei tarani. Ghal imhapti ikolla targia Ghasc pħali maħabba hatt Ma issa jien inuuebbes kalbi Leja iziet manħares katt. Nies ħeluin u kalbom taiba, Irgiel ghania u nisa sbiħ, Tista tgheit li kolla somor Ma ilsienom izzokkor fiħ. Ghag' buom iscebbiet tghana, Isc' tieku idbghedu min niesom Biesc izzeugiu u iipkghu maghna. Kul marit au jeħu saħtu Tintela kalbu bil ċna Kul ħatt iinsa feinumuelet Au itsc' tiek jokghot mizzena. Xi osservazzjonijiet ortografiċi Bejn il-ktieb Poems, upon Several Subjects (1818) u l-manuskritt 'Canzonete in lingua maltese' (1825) hemm biss seba' snin, imma l-qabża fl-esekuzzjoni ortografika tagħhom hi kbira. L-ortografija ta' Zammit, minkejja li fiha l-inkonsistenzi tagħha, diġà tidher aktar 'moderna',, speċjalment minħabba l-użu tal-għajn u l-ħe maqtugħa. 15 Milli nafu s'issa, l-'għ' intużat għall-ewwel darba fl-abbozz oriġinali tal-ktieb ċelebri Descittione di Malta ta' Ġan Franġisk Abela (c.1647), filwaqt li l-'ħ' intużat għall-ewwel darba minn Injazju Saverju Mifsud fit-traskrizzjoni manuskritta tal-poeżija anonima 'Kieku Tafu Huti X'Ġara' (c.1738). Olvin Vella, 'L-Għejun tal-Istorja tal-Ilsien Malti: Ġabra ta' Dokumenti bil-Malti mill-Bidu sa Vassalli' (teżi mhux ippubblikata tal-M.A. fil-Malti, l-Università ta' Malta, 2006), p. 273. Il-versifikatur Malti juża d-digraff gh fi kliem bħal ghat ('għad'), jokghot ('joqgħod'), zghar ('żgħar'), ghal ('għal'), tgheidli ('tgħidli'), u ghain ('għajn'); juża wkoll il- grafema ħ fi kliem bħal noħroc ('noħroġ'), ħleua ('ħlewwa'), sbiħ ('sbieħ'), tħares, irħula,u maħbuba. Interessanti wkoll li Zammit juża l-Ħ (b'rasha maqtugħa darbtejn) fi kliem bħal Hattu Ħabbeit. Min-naħa tagħha, Mrs Iliff, għall-ħoss ta' ħ, ħafna drabi tuża d-digraff hh fi kliem bħal mahhbuba ('maħbuba'), hhueiec ('ħwejjeġ'), hhat ('ħadd'), sbiehh ('sbieħ'), irhhula (irħula'),u hheluin ('ħelwin').$ L-għ,ħafna drabi, tħalliha barra — anda ('għanda'), jochoot ('joqgħod'), ainein ('għajnejn'), idbiedu ('jitbiegħdu'); jew inkella, flokha tuża l-h — hat ('għad'), thasciach ('tgħaxxaq'), hasc ('għax'), theid ('tgħid'), hogibuom ('għoġbuhom'), tahna ('tagħna'). Għall-ħoss ta' k/q Mrs Iliff tuża d-digraff Taljan ch — jochoot ('joqgħod'), chania ('qawwija'), uisch(a) ('wisq'), cheichna ('ċkejkna'), chem ('kemm'), u chiecu ('kieku'). Il-'moderniżmu' ta' Zammit jerġa' jidher meta jinqeda bil-grafema k— kalp ('qalb'), tilkaghni ('tilqagħni'), katt ('qatt'), takta ('taqta''), ktajen ('ktajjen').7 Mill-bqija, it-tnejn li huma ma jużawx il-konsonanti dgħajfin j (kultant) u w (dejjem): Mrs Iliff tikteb deiem ('dejjem'), iargia ('jerġa '), taiba ('tajba'), chauia ('qawwija'), hheluin ('ħelwin'), u bisuar ('bis-swar'); Zammit jikteb ħabbeit ('ħabbejt'), tgheidli ('tgħidli'), ghain ('għajn'), inuuebbes ('inwebbes'), uisk (Wisq), u izzuegiu ('jiżżewġu').' Il-j titfaċċa kultant fi kliem bħal jochoot, ctajen, u jien (Mrs Iliff) u ktajen, leja, jeħu, jien, jargia, dejem, ħuejec, u jigi (Zammit). It-tnejn jużaw id-digraff sc flok ix-xe tal-lum: Mrs Iliff tikteb hasc ('għax'), thasciach ('tgħaxxaq'), u isctiechu ('jixtiequ'); '' Zammit jikteb ghascia (għaxja), collosc (kollox), u tisc' teħet ('tixteħet') 7 Kemm Mrs Iliff kif ukoll Zammit, appuntu għax ma kinux lingwisti, jinjoraw il-valur fonemiku ta' ċerti ħsejjes; il-poetessa Ingliża tikteb (isiet (l-iżjed), sgar 16 Id-digraff hh għall-ħoss ta' (ħl użah għall-ewwel darba Ġan Franġisk Agius De Soldanis fil-ktieb Della lingua punica (Ruma, 1750). MIl-grafema k intużat għall-ewwel darba minn Ġan Franġisk Buonamico fil-poeżija 'Lil Granmastru Cotoner' (c.1670 ), filwaqt li l-grafema q intużat għall-ewwel darba minn Mikiel Anton Vassalli fil- Grammatica della lingua maltese (Malta, 1827). Fl-istess sena, użaha wkoll il-botanista Stefano Zerafa fil-ktieb Florae Melitensis Thesaurus. 'S Il-konsonanti wużaha għall-ewwel darba Ġan Franġisk Buonamcio fil-poeżija tal-1670. Il-konsonanti jużaha għall-ewwel darba Franġisku Wizzino fil-katekiżmu tiegħu, Taġhlim Nisrani (Malta, 1752). Wizzino kien introduċa wkoll il-grafemi ċu ġ li ma ntuzawx la minn Mrs Iliff u lanqas minn Zammit. 'Il-grafema x diġà tidher fil-Lista tad-Dejma tal-1419/20 fit-traskrizzjoni tal-kunjomiet Xuereb, Xerri, Xibiras,u Xikiluna. L-użu tax-x fil- Medju Evu kien marbut mal-influwenza tal-Isqalli. Din it-tradizzjoni kienet diġà nqatgħet fi żmien il- Kavallieri; allura, Mrs Iliff ma setgħetx tkun taf biha. Fis-seklu 19 kien għadu frekwenti l-użu tat-Tmien Forma flok is-Seba' Forma (eż. rtabat flok ntrabat); dan jispjega l-użu ta' tixteħet flok tinxteħet. Maria Iliff u żewġ għanijiet qodma bil-Malti 113 (żgħar), huzziep ('għożżieb'), ipku ('jibku'), imhhapti ('imħabbti'), filwaqt li l- avukat Malti jikteb nipki ('nibki'), rapta ('rabta'), no 'roc ('noħroġ'), sgur ('żgur'), u titħak ('tidħak/q'). It-tnejn li huma jidher li ma kellhom ebda reqqa morfoloġika. Fuq kollox nosservaw kliem agglutinat għalxejn u kliem diviż ħażin. Per eżempju, Mrs Iliff tikteb maisctiech ('ma jixtieq'), sciddur ('xi ddur'), mitzena ('mitt sena'), imd-aura ('imdawra'), il sienom ('ilsienhom'), filwaqt li Zammit jikteb feinumuelet (fejn hu mwieled'), mafiesc ('ma fihiex'), blamħabba ('bla mħabba'), isc'tieku ('jixtiequ'), maisc 'tiek ('ma jixtieq'), u ghag'buom ('għaġbuhom'). L-istess ħaġa tgħodd għall- agglutinazzjoni tal-artiklu ma' nomi u prepożizzjonijiet — lisiet ('l-iżjed'), dasmien ('daż-żmien'), iscbeibiet ('ix-xbejbiet'), u izoccor ('iz-zokkor') f'Illif; fiziet ('l-iżjed'), bissuar ('bis-swar'), iscebbiet ('ix-xebbiet'), izzokkor ('iz-zokkor') f'Zammit. Ħafna drabi jinjoraw il-ġeminazzjoni tal-konsonanti: kulhhat ('kulħadd'), ucol ('ukoll'), u kat ('qatt') (Mrs Iliff); spis ('spiss'), saħtu ('saħħtu'), u dejem ('dejjem') (Zammit). Differenzi testwali Fil-qalba tagħhom, l-għanjiet li jipprovdu Mrs Iliff u Zammit huma simili għall- aħħar. L-aktar differenza netta tinsab fl-għanja 'Kemm Kieku Ngħanni u Nibki'; Zammit jipprovdi verżjoni ta' seba' strofi, filwaqt li Mrs Iliff tagħti verżjoni ta' erba' strofi biss. L-istanzi mħollija barra (jew forsi ċċensurati) minn Mrs Iliff huma t-tielet, ir-raba' u l-ħames, li hawn sa nirriproduċuhom bl-ortografija moderna:'' Meta kont immur ġo darha Biex kienet taqta' xewqitha Biex nipprova din il-piena Bla mitluba spiss tilqagħni Kull ma tlabtha kienfetl ittini, X'inhu li tlabtha u ma tatnix Kollha ħlewwa tifraħ bija Kienet tiftaħ fommha u tgħidli Issa kollox insiet f'daqqa Tixteħet għaxja fi ħdani. Li trid minni ntik ħanini. Tħares lejja u ma tafnix. Espressjonijiet bħal 'Kull ma tlabtha kienfetl ittini', 'Li trid minni intik ħanini', u 'X'inhu li tlabtha u ma tatnix' ċertament għandhom suġġestjonijiet erotiċi li Mrs Iliff setgħet qieset indeċenti. Minn dak li kitbet fid-daħla tal-ktieb nafu kemm kienet konxja tal-possibbiltà li tispiċċa ċċensurata. Imma dan jibqa' diskors spekulattiv. Mill-bqija, fl-erba' strofi l-oħra hemm biss ftit differenzi ċkejkna, kultant sempliċi kelma jew partiċella. Issa dasmien sciddisprezzani 22 Issa dazmien tiddisprezzani 21 Il-'korruzzjoni' ta' testi orali hi, wara, kollox, komuni ħafna. Min-naħa l-oħra, l-għanja 'Għad li Malta Hi Wisqa Ċkejkna' ta' Mrs Iliff fiha l- istess sitt strofi li għandha l-verżjoni ta' Zammit. L-uniċi bidliet huma xi differenza lessikali 'l hawn u xi inverżjoni sintattika 'l hemm. Dawn iż-żewġ għanjiet, minkejja li żgur li m'humiex opri letterarji fis-sens strett tal-kelma, għandhom ċerta importanza storika għax fl-assenza ġenerali ta' xogħlijiet poetiċi bi Isiennna fil-bidu tas-seklu 19, kapaċi joffru ftit dawl fuq l-istat tal-Malti miktub fiż-żmien bikri tal-ħakma Ingliża. Ħajr: Nixtieq nirringrazzja lil Ms Charlotte Pavne tal-Margaret B. Harrison Preservation Department, Shields Librarv, Universitv of California, (Davis), li ġentilment bagħtitli xi referenzi mill-aktar siewja fuq Mrs Maria Iliff. Hajr ukoll lis-Sur Olvin Vella li ġentilment għaddieli kopja fotografata tal-manuskritt ta' Dr Giuseppe Zammit u li qara b'mod kritiku l-abbozz oriġinali ta' din il-ktiba.