Il-kaċċa, għall-bniedem, minn dejjem kienet passatemp u bżonn fl-istess ħin għalkemm wieħed jista' jgħid li minn ħamsin sena 'l hawn ma baqgħetx aktar bżonn, tal- inqas hawn Malta. F'artijiet barranin bħal Franza u Spanja nstabu mpinġijin figuri u xeni tal-kaċċa li jeħduna lura eluf ta' snin. Fiż-żminijiet imbiegħda għall-kaċċa kienu jħobbu jinqdew bl-isqra u kien hemm falkunieri mħarrġa apposta. M'hemmx għalfejn ngħidu, maż-żmien inbidlu l-mezzi u d-drawwiet ukoll, flok in-nases bdew jintużaw il-vleġeġ u l-armi tan-nar. Barra minn hekk, il-bniedem beda jrabbi t-tjur u l-bhejjem u għalhekk il-ħtiega tal-kaċċa naqset, speċjalment għal min ma jkunx fil- bżonn. Fl-imgħoddi l-bidwi kien jaħdem oqsma ta' ħafna tmiem ta' raba. Iżda mhux dejjem hu kien is-sid tagħhom għax ħafna drabi l-art kienet tal-Knisja jew tas-sinjuri u hu kien ikun biss il-gabillott. In-nobbli u s-sinjuri, fis-seklu Sbatax u Tmintax, kienu jqabblu r-raba' tagħhom lil min joffri l-aktar u fil-kuntratt dejjem kienu jżommu l-patt li l-bidwi, mad-dawra tal-ħitan irid iħalli passaġġ mhux maħdum ta' bejn erba' u ħames piedi biex is-sidien jgħaddu bla tfixkil meta jfettlilhom; għax dak iż-żmien il-kaċċa kienet għalihom mod kif jgħaddu ż-żmien ma' oħrajn tal-klassi tagħhom. Il-palazzi kbar ta' villeġġjatura, bħal ta' Fiefu (Triq il-Kbira), ta' Bologna (il- ĠIB3. setta sijen Kaċċa u nsib imgħoddi Pjazza, fejn hemm il-Kunsill) u oħrajn fi Triq Santa Margerita kif ukoll il-Palazz tal- Inkwiżitur fl-Għajn il-Kbira nbnew l-aktar biex fihom is-sinjuri jiġu jqattgħu hawn, ftit jiem ta' divertiment aktar milli ta' mistrieħ. Kienu jġibu magħhom ġemgħa kbira ta' qaddejja: sal-kok, il-kuċċier, il-parrukkieri, Imbagħad fi żmien is-summien, meta jidhrilhom, jerħulha bil-kaless ma' ħbiebhom għall-kaċċa. Sa madwar mitejn sena ilu ħadd għajr l-aristokratiċi u l-kavallieri ma seta' jkollu armi tan-nar anzi kien hemm żmien meta huma biss setgħu jieklu laħam taċ-ċanga. In-nies komuni kienu jrabbu xi tjur, l-aktar tiġieġ u ħamiem u kienu jaqbdu xi tajr jew fniek bix-xbiek. Għan-nies komuni, il-kaċċa għall-fniek kienet l-orħos u l-aħjar mezz kif jiddobbaw xi ħaga tal-laħam x'jieklu. In-naħa ta' San Niklaw, lejn il-Bajjada, fix-xagħri u f'ħafna nħawi oħra ta' Malta kienu jonsbu għall- fniek billi jitilqu n-nemes ġot-toqba tal- bejta waqt li jifirxu x-xbiek bil-malji ħoxnin jew ipoġġu n-nases fuq it-toqob l-oħrajn. B'hekk il-fenek, biex jiżgiċċa min- nemes, jinqabad fix-xibka jew fin-nassa. Iżda, fis-seklu tmintax, il-fniek slavaġ tant kienu naqsu minħabba l-kaċċa li l-Gran Mastru Ximenes fl-1773 ordna li ħadd iżjed ma seta' jonsob għalihom. Wara l-ħakma qasira ta' Napuljun (1798- 1800) il-Maltin bdew jissieħbu fir-riġmenti Ingliżi, kibret fihom ix-xewqa li jakkwistaw xi xkubetta għall-kaċċa u reġgħet ħadet spinta l-kaċċa tal-fniek. Imma l-kaċċa bin- nemes baqgħet aktar popolari għax fiha namra ferm aktar qawwija: biex il-fenek jinqabad ħaj trid titħabat. Bla ma trid qisek timpika mal-oġġett, ma' sħabek u miegħek innifsek biex turi ħiltek. Dak hu s-seħerl Min qatt ma pprova ma jistax jifhem. Niftakar fi tfuliti ġgajtiet ta' xi ħamest jew sebat iħbieb joħorġu għall-fniek fl-iljieli sajfin għad-dawl ta' qamar. Trid tarahom wieħed minnhom bin- nemes f'qoffa mdendla bl-għatu wara dahru u oħrajn min bix-xbiek imremblin sorra minn fuq spalltu l-leminija għal taħt għabtu tax-xellug, u min iżomm il-klieb tal-fenek jew bis-senter fi ħdanu. Il-fenek, malli jxomm il-klieb, b'ħeffa jlebbet mnejn ikun lejn il-moħba; għalhekk l-fenkunieri jitilqulu l-klieb għal warajh. Il-kaċċa għat-tajr kien fiha seħer ukoll, mhux inqas minn tal-fniek l-aktar meta f'Settembru jew fil-bidu tar-rebbiegħa jpassi s-summien. Missieri kien jgħidli li meta kien ġuvnott hu, fis-snin Għoxrin, kien hemm drabi meta saħansitra rnexxielu San Nikola - Siġġiewi jaqbad minnhom b'idejh, minn ġos-siġar tat-tadam, tant kien jiġi summien. L-għaxqa tagħhom kienet, hu u ħutu Gejtan, Ċikku u Ninu, filgħodu kmieni qabel is-sebħ bl- ixkubetta fuq spallejhom u x-xbiek, iduru l-kosta kollha fl-inħawi ta' San Niklaw tal- Merfla, mill-Ħofor sa Ħaġar Qim u l-gżira t'Għar Lapsi. Għall-Ħdud u l-festi kienu jorqdu minn filgħaxija fir-razzett tagħhom il-Magħlaq biex fl-erbgħa ta' filgħodu jbakkru għall- quddiesa fil-kappella ta' San Niklaw, armati bl-ixkubetti u bil-klieb magħhom. Iz-ziju Ċikku kien kaċċatur prim; tant kien akkanit li fil-Magħqad qrib il-Ħofor kien anke ħaffer ġol-ħamrija biex wara x-xita l-ilma jżomm għadira u b'hekk minn ġo nofsha jkun jista' jgħasses għall-pluvieri. Kellu ħila kbira biex jagħmel is-sfafar kemm tal-pluvieri kif ukoll tas-summien u kien magħruf sewwa ma' nies minn barra r-Raħal ukoll. Fost l-oħrajn kienu jiġu jfittxuh nies minn Ħ'Attard, kunjomhom Zahra, arloġġiera magħrufin li kellhom il- ħanut tagħhom maġenb it-Teatru Rjal, il- Belt, sidien ta' waħda mill-ewwel karozzi Ford A Model tas-Snin Għoxrin. Ġużeppi Bonnici ma' ħabibu: meta qabdu ċikonja, snin 50. Iżda mbagħad skont missieri, f'affari ta' ftit snin, il-passa naqset ħafna mingħajr ma' setgħu jobsru kif u għaliex. Illum nifhem li aktarx kien minħabba li bejn l-1924 u l-1930 Mussolini ġiegħel li jkunu kkultivati meded kbar ta' art żdingata lejn Ruma u b'hekk is- summien ittiħidlu l-post fejn kien ibejjet. Madankollu, xorta ġew snin meta kien hawn passa qawwija ta' summien. Niftakar fl-4 t'Ottubru 1951, wara maltemp qawwi fl-Italja, in-naħiet ta' Ta' Kandja, Tas-Salvatur, Bur ix-Xewk, l-Għaqba u l-Aqwas, l-għelieqi kienu miżgħudin bis-summien; kulħadd jiftaħar kemm qabad. Ħija Ġanni minkejja li kien ghadu taħt l-età qabad aktar minn tużżana bi xkubetta żgħira. Ta' min isemmi li biex tispara bl-ixkubetta ma kinetx ħaġa ħafifa. Il-kaċċatur, wara li jnaddaf il-kanna u jitfa' Sam Nikola - Siġġiewi l-porvli ġo fiha skont il-kejl, irid ideffes l-istoppa u jippressaha bil-virga. Imbagħad jitfa' ċ-ċomb, idaħħal ftit stoppa oħra u jippressa kollox mill-ġdid. Għalhekk, sa ma jikkargaha, jitlef il-ħin u t-tajra tilħaq togħsforl Imma, minbarra l-kaċċa tas-summien, hemm ukoll tajr ieħor bħall-alwett, il- gamiem, il-kuċċard u t-tajr kollu tal-priża li fl-imgħoddi kien il-mira ta' bosta kaċċaturi Siġġiwin. Dak iż-żmien, qed insemmu s-snin Ħamsin jew bidu tas-Sittinijiet, ħafna minn dan it-tajr ma kienx protett. Fuq ix-xifer tal-Fulija u lejn il-Ħmieri, hekk kif tgħaddi Santa Marija, kont tara bosta kaċċaturi bis- snieter f'idejhom jgħarrxu għal xi kuċċarda dieħla tissiefaħ minn fuq il-Buskett. Għall-ewwel bdew jidhru s-snieter taż- Pawlu Vassallo — Taz-Zozz, (lemin) fost ir-rebbieħa — sparatura tal-5 t'Awwissu 1968. żewġ, imbagħad daħlu oħrajn t'erba' skrataċ u ta' b'ħamsa wkoll. F'Settembru konna nisimgħu musketterija sħiħa. Mhux l-ewwel darba li nqalgħet ukoll xi tilwima bejn żewġ kaċċaturi għax it-tnejn isostnu li dik it-tajra waqqgħuha huma. Biss, fil-fehma ta' missirijietna, għal dik li hi namra m'hemm xejn li jisboq lill-insib. L-ewwel nett it-tajra tinqabad ħajja, tħoss it-taħbit tal-qalb tiegħek u tagħha. Missieri meta kiber ma fittixx aktar il-kaċċa iżda jekk kien jisma' summiena tfaqqa' kien jisseħħer biex, kif kien jgħid, ''jgħattiha bix- xibka'. Mhix ħaġa ħafifa li 'tressagha' għal ġox-xibka, għandha mnejn titgerrex u jekk ittirlek rari taqbadha mbagħad: Trid tkun imħarreġ minn tfulitek. Niftakar missieri u z-zijiet dejjem kien ikollhom xi summiena jew tnejn, kull waħda f'gaġġa għaliha bis-saqaf tagħha tal-inċirata biex is-summiena, jekk togħla biex ittir, ma tisloħx rasha. U l-hena tagħhom, imbagħad, xħin jisimgħuha tfaqqa' (kif tissejjaħ it- tisfira jew aħjar l-għajta tagħha). It-tfal, mill-banda l-oħra, fil-ħarifa kienu jiġġennu għall-pitirrossi, fi tmiem il-ġimgħa kollha jduru fil-widien u qalb ir-raba bit-trabokk taħt driegħhom mgħotti b'xi ċurniena jew biċċa drapp. Fost l-aqwa kaċċaturi Siġġiwin kellna lil Tal-Qawwi, Tal-Fieres, Taz-Zozz, Ta' Mdina Road, Żebbuġ ŻBĠ 06 Kanġu, u ħafna u ħafna oħrajn. Il-kaċċa kienet tqanqal ukoll ċertu kummerċ: fi Triq il-Kbira, erba' passi bogħod mis-Sorijiet, Ta' Rixu fetaħ ħanut apposta għalhekk. Kont issiblu minn kollox: skrataċ u takki għalihom, kapsijiet, ċomb ta' ħafna daqsijiet, sfafar ta' kull tip, kollox merfugħ bl-ordni ġol-vetrini jew fil-kxaxen. Aħna, ta' tfal li konna, arana nġemmgħu xi tliet soldi għal suffara tal-pitirrossi jew tal-alwett. Il-Pjazza flok il-Każin, kien hemm Pietru Pawl, magħruf għat-tiswija tal-armi. Imbagħad bdew deħlin il-kompetizzjonijiet tal-isparar fuq il-plattini. Is-Siġġiwin kont issibhom minn ta' quddiem għax bosta minnhom kienu mħarrġin fl-isparar sa minn ċkunithom: fosthom kien hemm l-aħwa Anġlu u Pawlu Vassallo — Taz-Zozz. Kien żmien ieħor, konna naħsbu li, għax it-tajra ġiet minn rajha, allura kulħadd jista' jagħmel biha li jrid. Illum sirna nifmuha mod iehor, hija patrimonju tal-istat, patrimonju komuni u għalhekk ħadd ma jista' jaqbadha għax b'hekk ikun qiegħed jagħmel ħsara mhux biss lit-tajra iżda lis-soċjetà kollha u lill-ambjent tagħna. Naħseb li tagħmel sens li, la darba hija parti mill-ambjent li ngħixu fih, titgawda minn kulħadd. Ħajr għar-ritratti: Joe Vassallo (il-kuġin), Joe Bonnici, Pawlu Vassallo.