Studju Folkloristiku ta' Ġ: CASsAB PULLICINO IN hija ġabra ta' xi laqmijiet li n-nies tar-raħal jew belt ta' gżiritna jagħtu lin-nies ta' raħal jew belt oħra, Bħal kull ħaġ'oħra li ġejja mill-poplu bla tagħlim, m'għandux wieħed jis- tenna li jsib xi ħlewwa jew xi finesse fihom. Dak li l-poplu jrid jgħid, igħidu bla mistħija, għalkemm xi drabi jiksih b'libsa ta' kliem li minnha tidher aħjar iċ-ċajta jew l-inkejja li tkun mif- huma. Huma x'inhuma, għandna nqisu dal-idalijiet ta' żmien ta' qabilna bħala tifsira ta' patrijottiżmu dejjaq, lokali; tifkira ta' meta n-nies ta' belt jew raħal kienu jqisu lilhom infushom għall- hom waħedhom, u meta l-ħajja kienet wisq iktar mil-lum magħ- luqa ġot-triqat ta' l-irħula tagħna, fejn il-piki u t-tmaqdir bdew jinħolqu u jinbtu mhux biss bejn partit u ieħor, bejn raħal ċkejken u belt akbar, imma wkoll meta. nuqqasijiet fiżiċi u morali, indus- triji u drawwiet bdew jiddefisu u jsiru ħaġa waħda ma' dan it- twegħir u t-tilwim bejn in-nies tal-bliet u r-rħula tagħna. Barra minn dan l-interess folkloristiku, niltaqgħu ma' ieħor storiku, li bih nistgħu hsiru nafu kif raħal jew belt waslu biex ituhom dan jew dak il-laqam. U b'hekk inkunu qed nimlew, kif kien hemm min qal, ''il-baħħ ta' l-istorja, li mhux dejjem issib il-materjal tagħha fil-fdalijiet u d-dokumenti tal-karta u tal- ġebel.'' Dawl ieħor jixħtilna l-element reliġjuż f'dawn il-maldi- ċenze paesane (1) fuq il-moħħ tal-poplu, li fin-nuqqas ta' laqam jeħor x'jagħti, sawwar fl-imgħoddi wieħed imsejjes fuq xi festa ta' qaddis eċċ. Postijiet oħra jieħdu l-laqam tagħhom mid-draw- wiet tax-xogħol u l-mdustriji, kif ukoll minn nuqqas fiżiku jew .morali (eż: ''Tal-ġummar', ''Tal-mazzit', 'Is-sakranazzij, UTa' sieghom ċatta'')., Id-doppjusens jidher ukoll f'oħrajn, waqt li xi wħud oħra donnhom ''kliem bil-brejku''—ma jiftehmux. Jista' jkun li ma għadekx tisma' wisq minn dawn li sa nġibu hawnhekk (inqas ma nisimgħu aħjar l). Imma jekk bosta minn dawn il-qwiel u laqmijiet illum tilfu ħafna mill-qawwa tagħhom, u m'għadhekx issibhom ħlief fost it-tfal ta' xi raħal jew f'ħalq ix-xjuħ tagħna, b'danakollu għandna niftakru li xi darba kellhom ir-rokna tagħhom fil-ħa'ja ta' misserijietna, bħala tifsira u xhieda ċara ta' kif il-poplu jaħsibha u jinfexx ma' min jidħol miegħu fil-pika, L A (1) Taħt dan l-isem Bonelli ġabar xi laqmijiet ta' rħula u ħariġhom fis-'Saggio del Folklore dell'Isola di Malta' li deher fl-1897. Il-Belt — Ma tantx issib laqmijiet ġol-belt, imma ġie li xi wieħed jingħata lin-nies ta' ħàra sħiħa e.g. ''Tas-Suq'' jew Tal Arċipielgu' eċċ. Għan-nies tar-rħula, imbagħad, min joqgħod il-Belt huwa dejjem wieħed mill-''Kesħin tal-Belt'. U meta jiġi xi predikatur mill-Belt tismagħhom igħidu ''Dan minn fejn jamar is-Sultan' jew ''mill-bejta tas-Sultan, Furjana — ''Tal-Kagħka''. Igħidu li dan il-laqam ġej mill- għadd ta' suldati u baħrin li jpoġġu fil-ħwienet tal-Furjana, Fi żmien il-pika tal-'football', tal-Furjana kienu magħrufa bħala 'Tal-Irish' jew 'Il-Ħodor'' għax il-flokkijiet tal-logħob tagħ- hom kienu jkunu ħodor. Jista' jkun ukoll, għal San Pupulju, il-protettur tal-Furjana, u l-patrun tal-Irlanda ''Il-Gżira l-Ħad- ra'. Meta l-Furjaniżi kienu jirbħu kont tisma' ħafna taqbil bħal dan li ġej:— 'L-Irish tal-Furjana X'għamlulhom lis-Sleminl Rebħulhom it-tazzi kollha, Qasmulhom ix-xelin f' Igħidu li darba wieħed Protestant, joqgħod Triq Imrabat, kien jagħmel diskorsi reliġjużi bħala propaganda. Biex jiġbor in-nies kien jagħti xelin 'il kull wieħed li kien imur. B'hekk baqgħetilhom ''Tax-Xelin', Fil-football kienu magħrufin bħala 'Il-Koħol' mil-lewn ikħal tal-flokkijiet. Meta kienu jirbħu lill-Furjaniżi kienu jgħidulhom ''Il-Kagħka maqsuma fi tnejni'' Ġie li kienu jmorru bil-lejl ukoll u jiżbgħu bl-ikħal l-Iljun li hemm fil-pjazza tal-Furjana. Imbagħad kienu jgħidulhom ''Żbajnihulkom l-Iljun f' Imsida — ''Tal-Ħama'' jew ''Tal-Lazzijiet'. Ħamrun — ''Tas-Sikkina'', aktarx għax igħidu li n-nies t'hemm huma ġellieda, jew, kif hawn min igħid ''katlettużi''. L-Isla — ''Ta' Ċaċu'' għax iħobbu jiftaħru u juru ruħhom. In-nies taż-żewġt ibliet l-oħra (Bormla u l-Birgu) jgħidulhom tArmejtu r-rix barra (biex bħallikieku kiltu tajjeb) u mbagħad kiltu b'sitta nċova l'' jew ''Mela kellek xi mħadda ftaħtha9'' Rabat eċċ. — Il-qawl Malti jgħid: ''Rabti u Żebbuġi jagħ- mhi DLhudi'' Bonelli, fis-'Saggio del Folklore dell'Isola di Malta'' isemmi li żmien ilu lir-Rabtin kienu jgħidulhom ''Rabti kibx', ije. muntun. Igħd ukoll li hawn qawl hekk ''Rabti kibx — għal ċinkwina ma rikibx'', jiġifieri r-Rabtin xħaħ, Għan- nies ta' Ħall-Bajjada igħidu li huma kollha bil-''qolla'', i.e., kolha jidgħu ħafna, Bormla — ''Ta' Baħarhom''. Ukoll ''Tar-Rampil' jew ''Tal-Hama . Bonelli jgħid li jgħidulhom hekk għax meta kien jinbena d-''dock'' kellhom iħammlu l-qiegħ u Bormla mtliet bil-ħama. Fi żmien il-logħob tal-ballun ill-Bormliżi kienu jgħaj- ruhom ''Ħallelin'. Din it-taqbila kienet f'ħalq kulħadd — (Ta Bormla ħallelin Serqu tazza mill-każin, Biegħuha sold u nofs Biex jixtru ratal ħobż. ' In-nies ta' l-Isla u tal-Birgu jħobbu jinku 'l-ta' Bormla billi jgħidulhom ''Ti kien il-Papa mnn Bormla kien ikun pastaż ukoll jew inkella ''Raġel minn Bormla ħudu, imma mara le. Birgu — 'Il-Ħodor', ''Tat-Toqba'' jew ''Il-Ġerbin'', ''Tat- Toqba'' għax hemm post igħidulu 'It-Toqba tal-Birgu' u ''Il- Ħodor' għax igħidu li għandhom qalbhom ħażina. Il-laqam 'Ġżerbini' naħseb li hija l-kelma ''Bergm'' i.e., nies mill-Birgu, bil-maqlub. Imma, jista' jkun li għandu x'jaqsam ukoll mal- laqam l-ieħor 'Il-Ħodor'', għax 'il- min hu qalbu ħażina (aħdar) ngħidulu ''Qisek għakreb Ġirbi', 'Bonelli jfisser il-laqam fĠerbin'' jew ''Ġerbiżi' bħala ''nies li jgħammru f'Ġirba (belt fuq ix-xtajta tal-Affrika, ta' kruha u faqar li ma bħalu). Ħal Tarxien — ''Tal-Ġebla Ratba''. Ukoll ''Tar-Redus'' għax l-iktar raħal fejn irabbu mogħoż. Ir-raħħala t'hemm jieħdu għalihom meta tgħidilhom ''Tar-Redus'. Dlonk tismagħhom iwieġbu ''Aħna tar-Redus, imma r-Redus mhux għandna ssibu, imma għand in-nies ta' Bormla u tal-ibliet fejn immorru nbiegħu l-ħalib. ' Raħal Ġdid — ''Il-Midjunin'. Dan il-laqam ġej minn żmien is-Sultan De Paula meta ried jibni ''Casal Paola''. Biex iħajjar in-nies imorru fih, kien amar li min ikollu xi dejn jinħa- firlu jekk kemm-il darba dan imur joqgħod Raħal Ġdid. U ħaqgħetilhom hekk. Fil-logħob tal-ballun kienu magħrufin bħala 'Tl-Bojod'' mil-lewn tal-flokkijiet tagħhom, Ħal-Luqa — ''Tal-Mazzit'' għax hemm dari kien imsemmi għal mazzit tajjeb, imħawwar biż-żbib, basal, nunċimuskata u ħwawar oħra, li kien isir hemm. Żurrieq — ''Ta għajnejhom żoroq''. In-naħa tan-Nigret tassew li xi nies għandhom għajnejhom żoroq. Igħidu li dawn l-għajnejn żoroq kienu ħairu bosta kavalieri biex iqarrqu bin-nisa ta' hemm. Ħi x'inhi, għadek sal-lum tisma' f'ħalq in-nies ''l-għajnejn żoroq taż-Żurrieq. Żejtun — ''Ta sieghom ċatta.' Igħidu li meta San Pawl niżel ir-Raħal t'Isfel, iż-Żwieten daru għalih u San Pawl kellu jitlaq għax ma ridux jisimgħuh u sabbtu saqajhom biex juru li ma jridux jafu bib. Wara baqgħu jitwieldu b'saqajhom ċatta u mċaftra, għax San Pawl seħithom meta tefgħulu l-ġebel ħdejn San Kelment taż-Żejtun. Żabbar — ''Tal-Grazzja' għax il-festa t'hemm hija l-Ma- donna tal-Grazzja. Meta wieħed m'għandu ħeġġa jagħmel xejn, ngħidulu b'leħen ta' tmaqdir ''Tal-Grazzja Ħaż-Żabbar ' Ħal-Għargħur — ''Tat-Tewm'' jew ''Tal-Imqaxxar' għax San Bartilmew, il-qaddis tal-Għargħurin, miet imqaxxar, Mellieħa — ''Tat-Tonn'' għax dari l-Għadira tal-Mellieħa kienu jixħtu t-tunnara u jaqbdu ħafna tonn, Żebbuġ — Bħal ma jgħidu għar-Rabtin, hekk ukoll għaż- Żebbuġin ''Rabti u Żebbuġi jagħmhm Lhudi. ' Igħidulhom ukoll ''Ħallelin''. Bonelli jgħid li, l-għada ta' 8. Filep, liż-Żebbuġin isaqsuhom ''Il-bieraħ beriktu l-ħabel9 Dan ifakkarna fi żmien l-Ordni, meta. l-iżbirri (bħal pulizija tal-lum) il-biċċà l-kbira kollha kienu jiġu minn dan ir-raħal. Qormi — ''Is-Sakranazzij. Lill-Qriema jgħidulhom ukoll li Usa nofs in-nhar irġief' għax billi ħafna minnhom furnara, jaħdmu bil-lejl, ibiegħu l-ħobż filgħodu u f'nofs in-nhar jixorbu — qatra sewwa biex joradu. E' Attard — ''Is- Saraċini'' —laqam li bih iridu imaqdru lin- nies t'hemm għax igħidu li kienu dawn l-aħħar nies li saru Nsara meta ġie San Pawl, Fuq din it-tifsira kiteb A. Preca fil-Malta Cananea''—1904 p. 568, u qal hekk: ''Osservo che, per il nostro popolo, 'Saracin' ċ equivalente a 'non eristiano'; cosi anche 'Tork' e 'TLhudi'. Fal-Lija — ' It- TPwajbin'), Din il-għanja għadhom igħiduha u tiġbor fiha l-laqam ta' l-aħħar erbat irħula — , T'Ta H'Attard is-Saraċini Ta' Ħal-Lija n-nies twajbin; Sakranazzi l-Qriema kollha Ħallelin iż-Żebbuġin. Birkirkara — ''Tal-Fuħħar' għax dari kienu jaħdmu ħafna borom u ħwejjeġ oħra tal-fuħħar. Imma f'dan il-laaam hemm xi ħaġa oħra miftiehma. għax il-Karkariżi huma magħdudin bħala nies faħħarin. u għalhekk meta lill-Karkariżi jgħidulhom ''Tal- Fuħħar' ikunu qed jilagħbu hix-xebħ tal-kelmiet 'fuħħar' u 'Aaħħar'. Hemm ukoll min igħidilhom ''Tal-Ġummar' għax dan ix-xogħol dari kien isir wisq f'dan ir-raħal. Fuq l-industrija tal-fuħħar Bonelli jsemmi li n-nies tat-Tlitt Ibliet kienu jqabblu hekk :— ''San Lawrenz tal-Birgu tagħna Il-Kunċizzjoni tal-Bormliżi ; Li ma kienx il-melħ u t-tafal Imsejknin il-Karkariżi'. Ġie li jinbxuhom ukoll lin-nies ta' dan ir-raħal billi jgħidul- hom li l-qanpiena li għandhom hija 'mġenġla'. Bonelli jgħid li fi żmienu l-karkariżi nfishom ma kenux jiċħdu li jħobbu jpaċpċu u jiftaħru, u jġib dan il-qawl: ''Tneħħilna Isienna u l-qanpiena l-kbira ma jibqa' fina xejni'' Meta mhux bil-qanpiena jħobbu jkidduhom billi jfakkruhom fuq meta nqata' l-ħabel bihom għax marru jiġbdu l-knisja. Igħidu li meta nbniet il-Knisja l-Qadima, in-nies ma għoġbithomx fejn kienet u riduha iktar 'l isfel, fil-qalba tar-raħal. X'għamluf Rabtu ħabel biex jiġbduha. U kulħadd ġie biex igħin. F'daqqa waħda l-ħabel reħa ftit, Qalu: —Ġiejjal'' u baqgħu jiġbdu. Kien il-ħabel li qed jiżżarrad u li wara ftit inqata' u marru lkoll għal wara fl-art. U b'ċajta; għadhom igħidu kif wieħed li mar biex jiġbed, neża s-sidrija tal-bellus bid-dubluni tad-deheb, ħalliha taħt il-ħajt tal-knisja biex ikun jista' jiġbed aħjar. Meta nqata' l-ħabel, mar biex jilbisha u ma sabhiex fejn ħalliha. ''Int fejn ħallejthaf'' saqsewh. (Taħt il-ħajt' wieġeb hu. 'U int ma tafx li l-knisja tħarrket 97 qalulu bid-daħka. Is-sidrija kienet sabet 'il sidhal Bonelli jsem- mi li l-Karkariżi huma magħdudin ukoll bħala nies ġellieda, u għalhekk l-għada ta' Santa Liena, kien ikun hemm min inigges xi wieħed minn Birkirkara billi jgħalu ''Tl-bieraħ beriktha n-niexfa7' i.e. ħaddimt ix-xafra f'xi ġlieda2 Sa ftit snin ilu, kienu joqtlu l-Karkariżi jekk xi ħadd igħidilhom ''Intom fil- għodu tmorru għall-festa, usfilgħaxija tmorru taqtgħu l-ħarrub. ' Dan għax il-vara ta' Santa Liena kienet toħroġ bil-purċissjoni filgħodu. Għawdex — lill-Għawdxin igħidulhom ''Tal-Ġbejniet' għax dawn aktar isiru hemm milli Malta. Għall-karattru tal- Għawdxin igħidu ''Għawdxi tajjeb aħarqu, aħseb u ara ħażin f' Għalkemm imbagħad, huma jaħsbu u jgħidu l-istess għall-Maltin. Rabat — It-tilwim bejn l-irħula f'Għawdex l-ewwel ma beda xi 40 sena ilu, ir-Rabat. 'Il San Ġorġ għajruh ''San Ġorġ tal-patata''. Ix-Xewkin għajruh hekk għax jaħbat f' April meta tinqala' l-patata. U x'uħud xeħtulu l-patata wkoll, Xewkija — ''Tax-Xewkija'' tisma' min igħid ''qattusa mix- wija''. Meta l-Isqof kien ħareġ ordni li l-purċissjoni ta' San Ġwann għandha ssir wara nofs n-nhar mhux kulħadd qagħad. Wiħed Xewki qagħad tiela' u nieżel quddiem il- kappillan u jgħid :— UPatri, Filju, Spirtu Santu Amen l Hekk kien il-bidu (i.e, dejjem filgħodu) Hekk irid jibqa' t-tmiem f' Imma ma baqgħax, għax dawruh filgħaxija. Din u ta' qabilha qalhomli Damjan tax-Xewkija, raġel ta' xi 86 sena, li sirt naf bih minn għand il-Prof, Ġ. Kerċem — ''Tas-Sikkina' l-istess bħal ma jgħidu għan-nies tal-Ħamrun. Qala — ''Tal-Qala ' igħidu ''ras ta' bagħla''. Nadur — Hawnhekk l-iktar raħal f'Għawdex li jiġi qrib Malta, u n-nies għalhekk igħidulhom 'Il-Maltin'. Tisma' min igħidlek, ''Dak Malti minn Nadur.'' In-nies t'hawn ġie li jsibu- hom ukoll bħala ''Tal-M'hemmix ' għax igħidu hemmi flok hemm u m'hemmix flok m'hemmx. Xagħra — Fuq in-nies tax-Xagħar u tan-Nadur tisma' min igħid hekk — 'Tax-Xagħra jieklu bagħra (ħmieġ tal-baqar) Tan-Nadur jieklu kagħbur' (ħmieġ tan-ngħaġ). QMIEPEN 'TAR-REBHI Sunett ta' P. Ġ. Smajtu bħal-lum darba oħra fuq gżiritna Jidwi leħinkom mill-kampnari tagħna, Meta d-dija tar-rebħ xegħlet f'ħarsitna, W intom ridtu fil-ferħ tissieħbu magħna l L-id t'Alla biss, li dak in-nhar ħelsitna; Għax jekk sejjaħna l-ħbieb, ħadd ma semagħna; U kienu mġarrfa s-swar w għejjiet ħilitna, U kien hemm ksieħ u dlam f'qalbna beżgħana. Imbagħad, hekk f'daqqa, meta fl-ajru mriegħed Kiser, f'dik l-g għodwa ta' Settembru s-sebħ, L-għadu bis-xwieni ħarab minna u tbiegħed. W il-qniepen daqqu u taw l-aħbar tar-rebħ, Kif qed idoqqu llum hienja u ferrieħa, B'għanjithom li ma tmutx, Aejjem rebbieħa l 8 ta' Settembru, 1948.