Il-bedbut huwa strument mużikali li sa ftit snin ilu kulħadd kien jaf x'inhu. It-tfal kont tarahom jiġru mat-toroq jew ma' l-għelieqi jedhew idoqqu xi bedbut li jkun għamlilhom missierhom jew li jkunu għamlu huma stess. Biex tagħmel din is-suffara ċkejkna m'għandekx bżonn xi għerf kbir, iżda Ilum ftit issib nies li għadhom jafu x'inhu il-bedbut, u wisq inqas li jafu jagħmlulek l-istrument. Il-materjal li minnu jsir il-bedbut: Il-bdiebet jistgħu jsiru minn diversi materjali. L- iżjed antiki aktarx huma dawk magħmula minn ħxejjex komuni. Jekk inħarsu lejn inċiżjoni (Fig.1) li dehret fl-1723 fil-Gabinetto Armonico ta' Filippo Bonanmi,l— naraw tfal jonfħu ġo sfafar magħmulin minn zkuk tal-qasab (bit-Taljan zampognre).Ftit snin biss wara li dehret fl-Italja din l-inċiżjoni, insibu li l-Għawdxi Kanonku Agius de Soldanis iddiskriva l-bedbut tal-gżejjer tagħna hekk: 729) Il-kelma cifoletto ġejja minn ciufolo, iżjed magħruf bħala zufolo, ti, bħal ħafna ismijiet ta' strumenti oħra, għandu sinifikati differenti. Hawnhekk cifoletto tfisser sempliċiment suffara żgħira. De Soldanis jgħidilna li kienu jagħmlu bedbut minn canna del grano, jiġifieri minn zokk tal-qamħ. M. A. Vassalli fil-Lexicon tal-1796, ' jiddiskrivi batbut bħala instrumentum musicale rusticum et simplex, quod fit ex calamo avanae, arundiins, etc. Hawn jgħidilna li l-bedbut kien magħmul mill-ħafur u mill-qasab, fost ħxejjex oħra. Fil-Vocabolario (anonimu) li ħareġ fl-1853 ' l-awtur jiddeskrivi l-istrument bħala samponietta di avena, reed pipe. Jerġa' jsemmilna li dan l-istrument żgħir kien magħmul mill-ħafur. Hawn Malta għandna żewġ tipi ta' ħafur, wieħed żgħir u l-ieħor kbir. Il-ħafur iż-żgħir huwa rqiq u fraġli wisq, iżda, jekk ikun imdaqqas , ikollu zokk b'saħħtu biżżejjed biex tagħmel minnu l-istrument ċkejken. Nafu li strument ieħor tat-tfal kien isir mill-bont tal-basal ' li f'Awissu jkun niexef sew u jsir iebes u sod. Missirijietna kienu jagħmlu xaqq bil-mus fin-nofs tal-bont u jagħmluh tip ta' ġugarell għat-tfal… Dawn kienu jżarżru fih kemm jifilħu u jarmuh meta jixbgħu minnu. Dan l-istrument ukoll, ħafna nies isejħulu bedbut (Fig.2). Jekk inħarsu ftit iżjed fid-dettall lejn dak li nkiteb u dak li jingħad fuq il-bedbut, nibdew nindunaw minnufih, li l-kelma bedbut kienet u għadha tfisser diversi tipi ta' sfafar magħmulin mill-ħxejjex. — Insibu li biċċa huma miftuħin minn żewġ naħat, u oħrajn minn naħa waħda biss. U biċċa għandhom xaqq f'żaqqhom u oħrajn għandhom ilsien. Dawn, minkejja li huma ta' għamla differenti, kollha jissejħu bl-istess isem ta' bedbut, u m' għandniex nistagħġbu jekk insibu li hemm isem wieħed għal strumenti differenti u ġie li wkoll ħafna ismijiet għall-istess strument, għax f'pajjiżi oħra wkoll ta' spiss jiġri hekk fi strumenti popolari. Skond De Soldanis, zokk tal-qamħ miftuħ minn żewġ naħat li jaqtgħulu qasma, jissejjaħ bedbut. Aħna nafu li dan l-istrument u l-bont tal-basal, li huma t-tnejn miftuħin minn żewġ naħat, huma totalment differenti minn dawk l-istrumenti li huma miftuħin minn naħa waħda biss. Zokk li jkun miftuħ minn naħa u magħluq minn naħa oħra, u li f'tulu jinqata' Isien li jperper u jivvibra meta tonfoħ, huwa bedbut li bl-Ingliż jissejjaħ single reed jew single beating reed. Dan l-istrument ċkejken kapaċi jipproduċi nota ċara u mhux iżarżar biss kif jagħmlu wħud mill-istrumenti tat-tfal magħmulin mill-ħxejjex. Jekk inħarsu lejn iz-zokk tal-qamħ li semma De Soldanis, insibu li għandu għadd ta' għoqod fih, u allura minnu huwa possibbli li jinqatgħu mhux biss strumenti b'żewġ naħat miftuħin, iżda wkoll strumenti fejn naħa tkun magħluqa u oħra miftuħa (Fig. 3). L-istess insibu fil-ħafur li jissemma minn Vassalli, iżda dan ikollu għoqda waħda biss in- naħa t'isfel (Fig. 4). — Kullfejn hemm għoqda jew għaksa, jista' jinqata' t-tip ta' bedbut b'naħa magħluqa u l-oħra miftuħa. Din l-għamla ta' bedbut hija l-aktar interessanti għalina għax insibu li għandha importanza kbira fi strumenti mużikali aktar komplessi. Kif isir il-bedbut tal-qasab: Bla dubju, il-qasab (4rundo donax), huwa l-iżjed materjal b'saħħtu li minnu jistgħu jsiru l-bdiebet (single reed). Il-qasab ma jridx ikun oħxon wisq, għax iżjed ma jkun oħxon inqas jippermetti vibrazzjonijiet. L-aħjar bdiebet isiru minn qasab ta' minn seba' sa għaxar millimetri dijametru li jkollhom il-qoxra tal- qasba rqiqa u t-toqba (bore) wiesgħa. Il-bedbut jista' jinqata' u jsir dak il-ħin stess minn qasba friska, speċjalment meta jsir biex jintuża mit-tfal li jgawduh għal ftit u jarmuh. Iżda jekk il-bedbut se jsir għal xi skop ieħor, bħal ngħidu aħna parti minn strument ieħor, il- qasab għandu jinqata' u jitnixxef sewwa qabel jinbeda x-xogħol fuqu. Huwa aħjar jekk dan il-qasab ma jitnixxifx fix-xemx għax jinħataf, $ u ma jkunx tajjeb ħafna għall-bdiebet. Nibdew billi naqtgħu l-qasba kemm kemm 'il fuq mill-għoqda, u xi seba' ċentimetri iżjed 'lisfel mill-għoqda. B'hekk ikollna biċċa qasba twila xi 7.5 ċentimetri magħluqa bl- għoqda minn naħa waħda u miftuħa mill-oħra (ara Fig. Sa u 6a). Ġo din il-qasba jinqata' Isien jew, kif ngħidu, ''bieba'. Hemm żewġ modi kif tista' tinqata' din il-bieba; jew tibda min-naħa ta' l-għoqda u taqta' 'lisfel biex nagħmlu dik li teknikament tissejjaħ down-cut reed (Fig. 5), jew tibda min-naħa l-oħra u taqta' lejn l-għoqda biex nagħmlu dik li tissejjaħ up-cut reed (Fig. 6). Mill-istħarriġ li għamilt jien jidher li, f'Malta, l-aktar magħrufa aktarx kienet dik maqtugħa 'l isfel, għalkemm kien hawn ukoll xi waħdiet minn dik maqtugħa 'l fuq. ' Naraw ftit kif isiru dawn il-bdiebet. (a) Bedbut maqtugħ l-isfel: Danisir billi, b'xafra li taqta' sewwa, nagħmlu qasma mimduda fil-wesgħa tal-qasba ftit 'l isfel mill-għaksa jew għoqda (ara Fig. 5b). Din trid tkun fonda l-ħxuna kollha tal-qasba u twila xi nofs ċentimetru. Imbagħad, minn kull tarf tal-qasma mimduda, inniżżlu xaqq miexi 'lisfel u fond sa ġewwa biex noħolqu l-bieba (Fig. 5c). B'hekk, il-bedbut, bil-bieba maqtugħa 'lisfel, teknikament ikun lest. Dan jindaqq billi ddaħħal f'ħalqek l-istrument min-naħa ta' l-għoqda sat-tarf tal-bieba u tonfoħ fih. Li jiġri hu li, meta tonfoħ, il-bieba tibda timmolla u tirtogħod bil-vibrazzjonijiet u tipproduċi nota ċara. Iżda spiss jirriżulta li, tonfoħ kemm tonfoħ, issib li l-bedbut ma jdoqqx. F'dan il-każ il-bieba jkollha bżonn jew li titraqqaq ftit bil-mus biex tkun iżjed flessibbli, jew tinġibed kemxejn 'il barra b'ħafna attenzjoni biex ma tinqasamx. Bi ftit logħob, fl-aħħar il-bedbut għandu jiġi jdoqq. (b) Bedbut maqtugħ il fuq: Biex naqtgħu bedbut li se jkun up-cut, (Fig. 6) il- qasma nagħmluha xi 3.5 ċentimetri iżjed 'lisfel mill-għoqda (Fig. 6b) u minflok ma naqtgħu 'l isfel bil-mus, nitilgħu lejn l-għogda biex il-bieba tiġi tħares in-naħa l-oħra (Fig. 6c). Din xorta trid tiddaħħal kollha fil-ħalq sa ftit iżjed mill-qasma tal-bieba. Meta tonfoħ, il-bieba tibda tperper bil-vibrazzjonijiet u ddoqq. Naturalment jekk ikun hemm l-inqas varjazzjoni fil-wesgħa tal-qasba, fit-tul tagħha jew fil-ħxuna, il-ħoss jinbidel. It- tfal jifirħu mhux ftit meta jiskopru li kull bedbut jista' jagħmel ħoss differenti, u jekk tagħmlilhom xi tliet bdiebet jew erbgħa, kollha ta' daqsijiet differenti, jindunaw li l-akbar bedbut se jkollu nota aktar baxxa, waqt li l-iżgħar u l-idjaq wieħed se jagħti l-ogħla nota. Il-bedbut bħala parti minn strumenti oħra: Il-bedbut tal-qasab hemm skopijiet oħra għalih, barra dak li jferraħ lit-tfal. Infatti nistgħu ngħidu li l-bedbut huwa l-bażi ta' għadd ta' strumenti mużikali aktar komplessi. Billi bedbut waħdu jdoqq nota waħda biss, missirijietna kienu jaraw kif jagħmlu biex iżidu n-numru ta' ħsejjes. Dan kienu jagħmluh billi jdeffsu bedbut ġewwa biċċa qasba ftit usa' u itwal li tissejjaħ ''qima', li fiha kienu jżidu xi ħames toqbiet jew imriefes (fingerholes). Imbagħad erħilhom idoqqu xi melodiji sempliċi li issa, sfortunatament, flit niftakru minnhom. Meta l-bedbut jiddeffes ġewwa qasba oħra bl-imriefes, b'dan il-mod, joħloq tip ta' klarinett li huwa magħruf matul il- medda kollha ta' l-Afrika ta' Fuq u tul ix-xtut tal-Mediterran. Fil-pajjiżi ta' l-Afrika ta' Fuq huwa magħruf bħala żummara. Hawn Malta u fi Sqallija wkoll, insibu li l-isem żummara jintuża mhux biss għal dan l-istrument, iżda wkoll għal xi tipi oħra ta' sfafar magħmulin mill-ħxejjex. Flok qima waħda ġieli niltaqgħu ma' inejn marbutin flimkien, bħalma nsibu fiż- żaqq Maltija. F'dan il-każ għandna qima waħda b'ħames rifsiet u oħra b'waħda. Kull qima jkollha bedbut tal-qasab imdeffes ġo fiha li jkun magħmul bil-mod li semmejna (l- iżjed komuni dak maqtugħ 'l isfel; Fig. 5). Qabel ma jintużaw, dawn il-bdiebet iridu jkunu mnixxfin sewwa. Għaż-żaqq, iż-żewġ bdiebet iridu jinstemgħu qishom bedbut wieħed, jiġifieri jdoqqu l-istess nota. Biex jirnexxilek tagħmel dan, trid ħafna logħob u paċenzja kbira. Hawn Malta l-użanza hi li ddeffes xagħra bejn il-perpura tal-bieba , biex tibqa' dik il-ħarira miftuħa u b'hekk tkun iżjed flessibbli. Imbagħad torbot il-ħajt madwar il-bedbut fit-tarf t' isfel tal-bieba. Jekk in-nota għandha bżonn togħla, trid tressaq il-ħajt ftit iżjed 'il fuq. Iżda jekk in-nota għandha bżonn titbaxxa, trid torbot il-ħajt kemxejn iżjed 'lisfel. Ġieli kienet ukoll titqiegħed xi qatra xema' f'tarf il-bieba biex tvarja t-ton ħarira 'lisfel. U hekk tkompli tilgħab u tipprova sakemm iż-żewġ bdiebet ikunu ntunati sewwa ma' xulxin. Id-daqqaqa taż-żaqq kienu jġorru magħhom partita bdiebet biex ikunu jistgħu jagħżlu u jbiddlu kif meħtieġ. Ġieli wkoll kienu jaqtgħu qalbhom għax isibu li 'l- bdiebet ma jridux ikunu jafu''. Il-bedbut fil-kultura tagħna: Fil-qedem, kull ħaġa li kienet tipproduċi ħoss kienet tiġi meqjusa bħala ħaġa maġika għax kellha ''vuċi' li l-bniedem ta' dak iż-żmien ma setax jispjega. '. Iżda x'sehem kellu l-bedbut fil-ħajja tal-Maltin ta' l-imgħoddi7 Hawa ta' min isemmi poeżija li jismha MILIZJA inchella jdakka ta Zeppi bil BEDBUT FIL WACKT LI SEJER Santiermu. 7: Din il-poeżija miktuba f'71 kwatrina b'taqbil ta' l-għana Malti (abcb), kienet ħarġet fl-1852 bi skop politiku. Dak iż-żmien, Dr. (wara Sir) Adrian Dingli kien ippropona li l-Maltin jidħlu għall-milizia bilfors. Il-poeżija topponi din l-idea b'mod ċar li jifhem kulħadd. Hija. forma ta' oġġezzjoni f'isem il- popolin. Nikkwota (bl-ortografija oriġinali) xi ftit strofi minnha: 7. Dock ja bedbut dock / Biex nisctrilek habba tin Lesti ruħek ghal santiermu / Fittex naddaf l azzarin 18. Dock ja bedbut dock/ BANNI BANNUZZI ITTATA GEI Int iddock u jien inghanni / U fsantiermu immorru ittnei. Dock ja bedbut dock / Biex nisetrilek habba tin Af jech tonckos fil Milizia / Tħallas hamsa u għoscrin scelin. Barra l-ħafna interess storiku u politiku, din il-poeżija għandha interess speċjali għalina għax insibu li l-bedbut tant huwa kunsidrat xi ħaġa Maltija li d-daqqa tiegħu hija hawnhekk identifikata mal-vuċi ta' protesta tal-poplu Malti. Punt ieħor interessanti huwa li nsibu l- kliem Doqq, ja bedhut doqq, biex nixtrilek ħabba tin ripetuti kemm-il darba fil-poeżija. Kif nafu, il-bdiebet fihom ħafna logħob biex jiġu jdoqqu tajjeb u jħobbu jittantaw. Għalhekk, qabel jonfħu fil-biċċa qasba, il-Maltin kellhom id-drawwa li jwiegħdu 'l-bedbut xi ħaġa tajba biex jibda jdoqq malajr. Li ġiethom f'rashom kienet il-ħabba tin taċ-ċappa: Doqq, doqq, bedbut doqq / ħa nixtrilek ħabba tin/ minn għand Peppu s-Seraċin. 10 Interessanti li Giuseppe Pitre kien sab ħsieb simili fi Sqallija fejn kienu jogħrku l-bedbut (zampogna, zampognella, sampugnedda, zammara, zammariedda etc.) bejn idejhom, u biex ifittex jibda jdoqq, jgħidulu: U f'Napli jgħidu: F'dawn il-formuli li nafu li jintużaw f'Malta, fi Sqallija u f'Napli, naraw li l-bedbut tista' tgħid li jitqies mhux bħala ħaġa mejta iżda bħala ħaġa ħajja, saħansitra bħala wieħed i li għandu bżonn jilbes u jiekol bħall-bniedem. Min jaf kerm hu antik dan il-ħsieb) Minn dan kollu li semmejt jidher li l-bedbut huwa minsuġ sewwa fil-kultura tal- Maltin. Dan l-istrument ċkejken, speċjalment dak magħmul mill-qasab, mhux ħaġa ta' Malta biss iżda huwa wkoll parti integrali mill-kultura tal-pajjiżi ta' madwarna fil- Mediterran. Il-kultura tiegħu insibuha kull fejn jinsab jikber naturali l-qasab. Nafu wkoll illi dan il-bedbut tal-qasab ma tbiddel xejn minkejja ż-żmien li għadda minn fuqu. 2 Kemm ilu fost il-Maltin ma naħsibx li qatt se nkunu nafu, iżda nistgħu ngħidu li huwa strument primittiv ħafna, li hu magħġun fil-kultura tagħna, u li jkun għajb jekk wara dawn is-snin kollha fostna inħalluh jintnesa u jintilef. Noti u Referenzi. M.A. Vassalli Ktvb vl klvm Malti mfisser bvl-Latin u bvt-Talpn… Lexicon Melitense-Latino-ltalum (Romae 1796) Bibljoteka Nazzjonali Bq b4 Missieri jiftakar li meta kien għadu tifel, xi 65 sena ilu, zijuħ minn Ħal Qormi kien jagħmillu dak li kien jissejjaħ bedhut mill-bont tal-basal. Skond id-daqqaq taż-żaqq Toni Cachia, imlaqqam Il-Ħammarun, illum raġel ta' 83 sena, jekk il-qasab jitnixxef fix-xemx, il-bdiebet 'jogħlbu u jmuta''. Dan it-tip ta' bedbut tgħallimt nagħmlu minn għand fl-Ħammarun, li mdorri jagħmilhom għaż-żaqq b'dan il-mod (down-cuf reed). Meta kien tifel huwa tgħallem din is-sengħa minn għand daqqaq agħma min-Naxxar, imlaqqam Ġużeppi L-Għarrun. Nixtieq nirringrazzja lil-Dr. Albert Ganado talli wrieni din il-poeżija anonima: MILIZJA inchella jdakka ta Zeppu bil-BEDBUT fil wackt li sejer Santiermu (1852). E. D. Busuttil, Gabra ta' Qwiel Maltin… (Malta, Lux Press, 1971) 60; Peppu s-Seracin aktarx kien minn Ħ' Attard għax in-nies ta' dan ir-raħal kienu mlaqqmin ''Is- Seracini'. Fig. 2 Bont tal-basal Fig. 3 Bdiebet maghmulin miz-zokk tal-qamh Fig.4 Bedbut tal-hafur