Siġġiewi Album Nru 14 IL-KNISJA. TAL-PROVVIDENZA il-knisja żgħira f'għamla tonda b'portiku ħelu quddiemha li naraw illum aħna u sejrin Għar Lapsi, ftit li xejn inbidlet minn mija u ħamsin sena 'l hawn u għaihekk is-Siġġiwin minn dejjem hekk jiftakruha — kappella qalb ir-raba' Ji ta' kull sena ssirilha l-festa fl-ewwel Hadd wara l-Vitorja. Xi whud igħi- dulna. li fl-imgħoddi, lejliet u nhar il-festa, il-Knisja tal-Provvidenza kienet tinxtegħel bit-tazzi taż-żejt; fi tfuliti jiena niftakarha ħuġġieġa waħda bil-fjakkli; illum il-mixgħe- la ssir bil-lampi ta' l-elettriku. Tibdiliet oħra fi żmienna ma saru, tista' tgħid, xejn għajr li twessgħet it-triq li minnha qabel bil- kemm kienu jgħaddu żewġ karettuni f'daqqa. L-Isem Madankollu, Tal - Provvidenza, sakemm damu l-kavallieri f'Malta, kien raħal ċkej- ken magħruf bħala ''Ħal-Kbir'. L-isem jagħ- tina x'naħsbu li dan ir-raħal ma kien ċkejken xejn; iżda sa minn qabel il-wasla tal-Kaval- ieri ta' San Ġwann, aktarx li Hal-Kbir kien diġà tilef ħafna min-nies li kienu jgħammru f'dawk l-inħawi. Infatti madwar mitt sena qabel, fl-1420, insibu li minn Ħal-Kbir inkit- bu 24 raġe. bħala suldati tad-Dejma filwaqt li minn Hal-Xiuq kien hemm 17; kien hemm 81 oħra mis-Siġġiewi, 13 minn Ha.-Kdieri u il minn ĦHal-Tabuni, Dan jista' jfisser li f'Hal-Kbir kienu jgħammru aktar nies milli f'Hal Xiuq. Iżda minħabba li minn fost il- ħamest irħula, Hal-Kbir kien l-eqreb lejn il- baħar, kull darba li l-misilmin kienu jinżlu l-art minn dik ix-xaqliba, in-nies ta' hemm imxerrdin 'l hawn u 'l hemm fi rziezet qalb l-egħlieqi, kemm-il darba sabu rwieħhom fxi taqtiegħa ħarxa. F'ħajja bħal din, ma tantx. torqod b'moħħok mistrieħ. Għalhekk il-biża' u l-Mislem naqqru mhux ftit in-nies ta' dawk l-inħawi, Fl-1429 niżlu Ma'ta l-ħal- leżin tal-baħar u karkru magħhom madwar 3,000 ruħ minn popolazzjoni ta' xi 10 elef. Minn dak iż-żmien 'l hawn, Hal-Kbir dejjem kien igħodd anqas nies minn Ha'-Xluq, L-ewwel Knejjes Meta Mons. Duzzina, fl-1575, żar il-knej- jes ta' Malta, ġo Ħal-Kbir kienu jinsabu 9 kappelli mxerrdin qalb l-irziezet. Malta kie- net għadha kemm ħelset minn ġlieda qalila li fiha t-Torok qerdu kull ma waqa' taħt idejhom. Ma nistagħġbux, għalhekk, li ħafna mill-knejjes żgħar ta' Hal-Kbir kienu waq- għu fi stat ħażin għall-aħħar, L-ebda waħda minnhom ma ke'lha qassis jieħu ħsiebha, kollha kienu mingħajr ċangaturi, u waħda biss, dik ta' Sant'Ewfemia, kellha l-bibien ta' l-injam. L-oħrajn kellhom il-bieb maq- lugħ jew imkisser, Minn dawn id-9 knejjes. tieta kienu dedikati lill-Purifikazzjoni tal- Madonna, tnejn kienu qrib il-knisja tal-lum u loħra kienet mat-triq ta' Għar Lapsi. Tnejn oħra kienu dedikati lit-Tlugħ ta' Ma- rija fis-Sema, waħda minflok il-Knisja tal- Provvidenza u l-oħra mhux bogħod minn Għar Lapsi. Kien hemm ukoll tnejn oħra ddedikati lil San Ġorġ, waħda kienet tinsab in-naħa tal-Mgħalaq, f'għelieqi mħollijin lill- Patrijiet ta' San Niklaw (1), l-oħra msejħa Ta' Tarbuta ġiet ipprofanata minnufih min- ħabba li kienet qed tiġġarraf. Xi mkien in- naħa tad-Dar tal-Provvidenza (ir-Rest Camp) kien hemm ukoll knisja oħra żgħira ddedi- kata lil San Nikola. Din ukoll ġiet ipprofa- nata (2). b Il-Knisja ta' l-Assunta Duzzina ġiegħel li f'ħafna minn dawn il- kne/jes ma jsirx. quddies aktar qabel ma jsewwuhom, Għalhekk f'qasir żmien ma kienx fadal għajr il-knisja ta' l-Assunta, li minflokha aktar tard inbniet il-knisja tal- lum. Bħal ħafna mill-kappelli l-oħra ta' Hal- Kbir, aktarx li din kienet diġà teżisti qabel il-wasla tal-kavallieri ta' San Ġwann fostna, għalkemm fl-1549, f'testment ta' Andrea Xara mill-Imdina insibu miktub li din kie- net inbniet minnu stess. Andrea ħalla lil ibnu Ġużeppi werriet t'għalqa msejħa Ta' Wied is-Sagħtar, in-naħa tat-torri tal-Mgħa- laq, u obbligah ukoll li jħallas għal quddiesa fil-festi ewlenin tal-Madonna: il-Lunzjata, il- Purifikazzjoni, it-Tlugħ fis-Sema u t-Twelid. Bil-flus ta' l-għalqa kellu wkoll isewwi l-kap- pel'a meta jkun hemm bżonn (3). Milli rajna mhux dejjem Ġużeppi ħa ħsiebha għax f'in- qas minn 30 sena kienet marret lura ħafna għalkemm mill-għalqa l-prokuratur kien idaħħal aktar minn żewġ skudi, Fl-1658, l-isqof Cagliares ipprofana l-knisja minħabba li kienet qed taqa': iżda n-nies ta' Ħal-Kbir talbu li terġa' tinfetaħ u tintuża bħal qabel għax imbagħad bdew iridu jmor- ru s-Siġġiewi għall-quddies, Barra minn hekk kelhom qima kbira lejn il-Madonna li ħe'sithom kemm-il darba mill-għadu u mit- tiġrib. Għalhekk is-sena ta' 'wara l-knisja raġgħet infetħet bil-permess ta' l-Isqof. Fl- 1686, l-Isqof Coccopalmieri wko'l sabha xi ftit traskurata minkejja li kellha ħafna beni miħollijin lifha minn Ġirolma Ciantar, l-istess waħda ;i bniet mill-ġdid il-Knisja tal-Kar- mnu tal-Fawwara. Missierha, Marju, kien bidwi għani minn Ħal-Kbir. Mat-triq ta' San Niklaws, fil-kantuniera tal-ġnien li hemm mal-Knisja tal-Provvidesza jinsab salib min- qux fil-ħajt biex jurina fejn kienet il-Knisja ta' gabe', Kienet magħmula minn erba' ħnej- jiet baxxi, bix-xorok tal-ġebel, bieb ċkejken iħares lejn nofs in-nhar b'qanpiena fuqu u zuntier żgħir quddiemu, Ġewwa kellha naq- ra ta' artal tal-ġebel u nkwadru tal-Madonna bil-Bambin u San Ġużepp. Imwaħħal mal- ħajt in-naħa tal-Vanġelju kellha wkoll lam- pier li kien jinxtegħel kul nhar ta' Sibt. Insibu miktub li 'dak iż-żmien din il-Knisja kienet magħrufa bħala ''Il-Knisja l-Ġdida,' aktarx minħabba li kienu sarulha xi tiswi- jiet kbar (4). Intant il-popolazzjoni tas-Siġġiewi kienet kibret xi ftit u hekk ukoll dik ta' Hal-Kbir. Fis-Siġġiewi fl-1667 kien hawn 1240 ruħ, fil- waqt li f'Hal-Kbir kienu jinsabu 67, minn- hom 21 tfal, imqassmin fi 15-il dar, Ma dan kollu, il-Knisja ma damitx ma reġgħet żdin- gat tant li i-Isqof Alpheran de Bussan reġa' pprofanha, Wara ħidma bla heda mill- kappillan Mamo, reġgħet ġiet imbierka fl- 1747, festa li għaliha s-Siġġiwin marru bi ħġarhom. Ftit snin wara l-istess kappillan megħjun minn Dun Nikol Borġ waqqa l-kni- sja l-qadima u bena oħra ġdida — dik li na- raw illum — li ġiet imbierka minnu stess fl-1753. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-kap- pillan: Mamo waħħal inkwadru ġdid — il- Madonna tal-Provvidenza b'San Mikiel ħdej- ha, impitter. minn Neriku Arnause u li ħal- las għalih il-kappillan minn butu. Ma ġenb l-artal, in-naħa tal-Vanġelju nsibu balla għamla ta' flixkun tond, tifkira ta' l-Assedju l-Kbir. Skond Achille Ferris, il-Knisja l-qadima kienet iddedikata lill-Madonna fil-ħarba lejn l-Eġittu. Fil-fatt veru jeżistu żewġ inkwadri, wieħed fil-għoli faċċata tiegħek kif tidħol ġol-knisja mill-bieb ċkejken tal-ġenb, u l- ieħor ġos-sagrestija, li juruna xbieha tal- Harba lejn l-Eġittu Iżda bħalma diġà għedt dil-knisja dejjem kienet tissejjaħ il-Knisja ta' l-Assunta ta' Ħal-Kbir għax fil-bidu hekk kienet tant li sa ftit żmien ilu kienet issir ukoll fiha l-festa tat-Tlugħ fis-sema tal- Madonna ġol-Knisja (5). Mibnija f'għamla ta' koppla, hemm uko'l sitt inkwadri oħra li ġew imdendlin fil-għoli hekk kif il-bini tal- knisja tlesta. Fuq il-bieb kif nidħlu jidher inkwadru ta' Sant'Antnin Abbati, aktar lejn ix-xellug hemm ieħor ta' San Gejtanu u Sant'Andrea t'Aveliino; ftit 'l hemm minnu nsibu nkawdru tat-Tlugħ tal-Madonna fis- Sema; u fl-aħħarnett, fuq il-bieb tal-ġenb naraw inkwadru tal-konverżjoni ta' San Pawl. Fuq u taħt l-inkwadru ta' l-artal hemm żewġ inkwadri oħra tondi u żgħar: ta' fuq fih xbieha tal-Missier Etern, u t'isfel fih xbieha ta' San Kalċidon Martri. In-naħa tal-lemin tal-bieb il-kbir hemm inkwadru tassew ħelu u nteressanti għax fih naraw 'l San Ġużepp u 'l-Madonna bil-Bam- bin qegħdin jistkennu taħt l-umbrella miż- muma minn anġ'u. Imbagħad hemm ieħor tal-Lunzjata, antik ferm, aktarx miġiub minn xi waħda mill-knejjes il-qodma ddedikati lil- Lunzjata fi żmien il-viżta ta' Mons, Duzzina. Fuq il-bieb tas-Sagrestija hemm ieħor li fih naraw lil San Kosma u San Damjan jieħdu ħsieb il-morda. Dawn iż-żewġ qaddisin tob- ba xerrdu t-tagħlim nisrani fis-sena 300 wara Kristu. Hawn Malta kien hawn qima kbira lejn dawn iż-żewġ martri għax il-mewt u l-jasar kienu l-biża' ta' kulħadd. Hafna kienu dawk li jimirdu u jmutu wara ftit jiem. Infatti, dan l-inkwadru skond it-tabib Pawlu Cassar huwa replika ta' ieħor li jin- sab fil-konkattidral ta' San Ġwann u ngħata lill-Knisja tal-Provvidenza minn xi bene- fattur li bl-interċessjoni ta' dawn. il- qaddisin, ħeles minn xi marda qalila. L-isem tal-benefattur u d-data ta' l-inkwadru m'hu- miex magħrufin; bilfors li sar wara l-1698, meta Mattia Preti pitter l-inkwadru li hemm f'San Ġwann (6). Minbarra dawn l-inkwadri hemm xi oħrajn fis-Sagrestija. Hafna minnhom ngħataw lill- Madonna b'wegħda: fosthom naraw wieħed żgħir, aktarx magħmul minn xi pittur dilet- tant, b'famiija mwerwra tħares lejn barri maħrub li daħlilhom: id-dar u tajjar ukoll it- tarbija mill-benniena. inkwadru ieħor, magħ- mu' b'sengħa u reqqa akbar, juri kaċċatur jispara lejn mara ta' bidwi, bl-għodod fuq spallejh, wieqaf iħares lejn martu. Eżatt kif tidħol fis-Sagrestija hemm ieħor mogħti minn Ġużeppi Vassallo li hekk kif wasal bil-vapur tiegħu f'Lixandra, l-Eġittu, sar jaf li kien hemm il-pesta. Talab lill-Madonna tal-Provvidenza u 'l Santu Rokku, u wegħ- dhom li, jekk hu u n-nies ta' miegħu jerġ- għu lura Malta qawwijin u sħaħ, iħallu nkawdru fil-knisja bħa'a xiehda tal-grazzja li qalgħu. Imbagħad hemm oħrajn ta' ġfien fil-maltemp. Dawn aktarx saru minn xi baħ- ħara li rnexxielhom jeħilsuha mil-għarqa wara li talbu lill-Madonna. Jingħad li fl-im- għoddi l-ħitan tas-Sagrestija kienu miksija b'inkwadri minn dawn, u wegħdi oħrajn bħa ma huma sieq, jew sider tal-fidda, jew qalb daqs naqra, koliha mħollijin lill-Madon- na minn xi ħadd li jkun qala' l-fejqan. Ikum dawn tneħħew; baqa' biss il-ftit li semmej- na. Il-qima lejn il-Madonna u l-fidi fit-talb tant kienu qawwija li hekk kif testiet il- knisja l-ġdida, fl-1759 l-Isqof Bartolomeo Rull fuq ta'ba tal-Kappillan Mamo, ikkon- ċeda ndulġenza ta' 40 jum lil min igħid Sal- ve Regina quddiem l-artal tagħha: għalhekk it-tieqa li hemm fil-baxx faċċata tas-Siġġie- wi tinżamm dejjem miftuħa, Il-Papa Piju VII, fl-1803, ukoll bagħat ittra fejn ħeġġeġ lis-Siġġiwin biex jitolbu lill-Madonna għall- Knisja Kattolika f'dawk iż-żminijiet koroh li kienet għaddejja minnhom. L-ittra llum tinsab fi gwarniċ ġos-Sagrestija. Il-Knisja minn barra Minn barra, il-Knisja għandha derha li sseħrek. Hekk kif tlestiet, fuq id-dawra tal- faċċata tagħha, tqegħdu ħames statwi tal- ġebel għoljin madwar żewġ metri. In-naħa tas-Siġġiewi hemm l-istatwa ta' San Ġwann l-Evanġelista, imbagħad statwa tal-Kunċiz- zjoni, u oħra ta' San Ġużepp fin-nofs, u fit- tarf l-ieħor, in-naħa ta' San Niklaw, tinsab statwa ta' Sant'Agata. Qabel kien hemm ukoll statwa ta' Sant'Antnin, Fuq il-lanterna tal-koppla kien hemm ukoll statwa oħra tas- Sa'vatur; aktarx din u ta' Sant'Antnin tneħ- ħew fl-1815 meta sajjetta laqtgħet il-knisja u għamlitilha ħafna ħsara, Biex ma tkomplix taqa', ġie daċiż li j'nbena portiku quddiem- ha; b'hekk il-Knisja ħadet id-dehra tal-lum. Fi żmien il-gwerra kien hemm xi refuġjati, l-aktar fil-kmamar ta' wara l-Knisja. Dawn inbnew bejn l-1760 u l-1770 biex iservu bħal- ha dar għall-qassis li kien jieħu ħsieb il- post, għa kemm xi wħud igħidu li dan kien joqgħod fid-dar — ilum razzett — li hemm quddiem il-knisja. Jingħad ukoll li darba l- inkwiżitur kellem lin-nies ta' Ha'-Kbir mill- gallerija pittoreska tiegħu. Sa ftit snin ilu kull min kien jieħu sehem fil-Quddiesa tal-Festa kien jingħata kikkra kafe u biskuttell Għall-festa ta' wara nofs in-nhar u l-priedka ta' l-Erwieħ kien jattendi r-raħal tagħna kollu, Ħafna kienu jinżlu bil-mixi mill-Fawwara u jibqgħu bil-qegħda sa ma jidlam fuq il-ħajt ta' l-għalqa qud- diem il-knisja. Mhux l-ewwel darba li ħadet sehem il-Banda tas-Siġġiewi wkoll. Sa minn fil-għodu, il-bejjiegħa tal-ġugarelli kienu jħabirku biex jerfgħu post għad-dell. Kont issib ukoll xi oħrain b'xi banju, mimli bl-il- ma u l-fiexken, ibiegħu l-luminata. Illum dawn il-drawwiet inqatgħu u mill-Fawwara m'għadu jieħu sehem ħadd għax m'għadx hemm nies. Iżda xorta waħda s-Siġġiwin għadhom imorru bi ħġarhom biex jagħtu aima lill-Madonna Viżita Pastorali XXXVII, f. 308