mis-suċċess tal-ħajja ta' bejniethom. il-konflitti li kienu jinħolqu fil-ħajja taż-żwieġ, kif wieħed jista' jara mill- każijiet imressqa quddiem il-qrati, jagħtu stampa ċara tal-viżjoni tal- ħajja li kellhom in-nies ta' l-eta' pre- industijali, jgħinuna nifmhu kif dawn in-nies kien jħarsu lejhom infushom u lejn l-oħrajn, u anke kif kienu jaħsbu li għandhom jaġixxu u jgħixu flimkien bħala mara u raġel. Fi kliem ieħor, minn dawn il-każijiet tal- qrati wieħed jista' jislet kodiċi ta' etika li kien prodott kollettiv tas- socjeta' jew inkella l-frott ta' deċiżjonijiet individwali, jew forsi dawn it-tnejn flimkien. Kitbiet ikkonsultati: IŻ-ŻWIEĠ, ID-DOTA, U L-KNISJA KATTOLIKA F'MALTA TAS-SEKLU SBATAX Għall-biċċa l-kbira tan-nisa Maltin ta' dari, kif wara kollox kien ukoli għall-biċċa l-kbira tan-nisa f'pajjiżi oħra fl-Ewropa u fil- Mediterran, iż-żwieġ kien avveniment li jġib miegħu l-akbar bidla ta' ħajjithom. F'Malta Kattolika mill-aħħar tas-seklu sittax 'il quddiem, iż-żwieġ kien qabel xejn: meqjus bħala sagrament ii jagħti l-grazzja sagramentali u li għalih kienet meħtieġa l-barka tal-qassis. Qabel iż-żwieġ kien hemm ċerimonja oħra — l-għerusija. Fiż- żmien ta' qabel il-Konċilju ta' Trentu, li l-aħħar sezzjoni tiegħu għalqet fl-1564, l-għerusija kellha saħħa daqs iż-żwieġ. Kulma kien hemm bżonn kien li l-għarus u l- għarusa jwiegħdu ruħhom lil xulxin fil-preżenza ta' qassis bħala xhud; mqar mingħajr il- permess tal-ġenituri. Il-Konċilju ta' Trentu, li permezz tad- Digriet Tametsi, kien ipprova jġib iż- żwiġijiet taħt il-kontrol tal-Knisja, kien iddikjara 1i l-knisja kienet tiddiżapprova bil-qawwa żwiġijiet Mingħajr il-kunsens tal-ġenituri; imma la darba żwiġijiet bħal dawn ikunu laħqu ingħataw il-barka tal- Knisja, din kienet tirrifjuta li tannullahom. Wara il-Konċilju ta' Trentu, l-Knisja baqgħet tinsisti fuq iż-żwieġ bħala sagrament, għalkemm il-verġinita' kienet meqjusa bħala virtu superjuri. Minn barra li ġabu magħhom. infurzar akbar. tal-liġi Kanonika, il-prinċipji ppridkati mill-Konċilju ta' Trentu komplew jinfurzaw il-persuna diġa dominanti tar-raġel fiż-żwieġ, u lill- mara ħallewlha biss ir-rwol tagħha fix-xogħol tad-dar. In-nisa kellhom ikunu xempju ta' ommijiet eżemplari u nisa tad-dar kif jogħġob lill-Knisja u kif approvat mis-soċjeta ċivili. Għall-wegħda tal-protezzjoni u s- sapport għal għomorhom li kien jagħtihom ir-raġel, huma kellhom jagħtuh l-ubbidjenza tagħhom. Il-bint ħafna drabi kienet issib l- ġenituri tagħha jinponulha lil-min tieħu bħala żewġha. Fuq min tieħu bħala żewġha kienet tiddependi l- pożizzjoni soċjali tagħha, il- pożizzjoni ekonomika tagħha, u fejn kienet se tispiċċa tmur toqgħod. Jidher ii n-nisa ta' dak iż-żmien ma kinux jistennew minn żwieġhom l- intimita' emozzjonali li jistennew ilum. Imma kienu jippretendu li għall-anqas ir-raġel ikun jirrispettahom u ma jabbużax minnhom. Jidher ċar li dawn iż-żminijiet kienu żminijiet ta' sbilanċ sesswali, ta' instabilita politika, u ta' ekonomija dejjem sejra lura. Kienu żminijiet li fihom iż-żwieġ kien diffiċli: għal ħafna nies, u għal xi wħud anke impossibli. Il-ġenituri kienu jerfgħu huma r-responsabbilta taż-żwieġ ta' binthom. Iż-żwieġ, iebes kemm kien iebes, kien meqjus li jħares lix- xebba mill-perikli tad-dinja. Ir-rabta taż-żwieġ kienet tħarisha mill-periklu li. ma tagħrafx tuża sew. is- sesswalita tagħha. Wieħed jista' jifhem għalhekk, għala lill-bniet kienu jżewġuhom kmieni. Fl-1600, raġel mill-Mosta kien stqarr li. lill- martu kien iżżewwiġha meta kellha 11-il sena. U Margarita Zammit, minn Għawdex kienet iddikjarat li żżewġet meta kellha biss 12-il sena. Jidher car li n-namur u għerusija fit- tul ma kinux jgħaddu minn ras in- nies ta' dak iż-żmien. L-individwu ftit kellu minn fejn jagħzel. It- tlaqqigħ taż-żwieġ kien ħafna drabi deċiż mill-ġenituri, u dawn kienu jiddeċiedu skont il-pożizzjoni soċjali u l-ġid li jkollu dak li jkun. Dan kien ifisser li ħafna nisa kienu jispiċċaw jiżżewġu rġiel li magħhom ma kellhom l-ebda rabta emozzjonali. Dan ma kienx wisq differenti minn dawk li jidħlu għall-ħajja reliġjuża. Dawn ukol kienu jispiċċaw maqbuda fħajja li għaliha ma kellhom l-ebda vokazzjoni. B'dan il-mod kemm dawk li jiżżewġu kif ukoll dawk li jsiru reliġjużi kien faċli ferm li jispiċċaw frustrati sesswalment u emozzjonalment. Iż-żwieġ kien iġib l-unur lill-mara u l- familja tagħha. La kienet miżżewġa, is-sesswalita tal-mara kienet taħt kontroll legali, u ż-żwieġ kien jagħtiha l-prestiġju u pożizzjoni soċjali. Dan joħroġ ċar mill-iStatus Animarum — il-qagħda tal-erwieħ- tal-1667, tal-parroċċa ta' Portu Salvu (San Duminku), l-Belt. Minn elfejn u erbgħa u sebgħin mara adulta, dsatax-il waħda biss kienu mniżżla bħala Bizocche. (sorijiet terzjarji). U minn dawn id-dsatax, erbgħa biss kienu taħt il-45 sena. In-nisa kienu meqjusa li ma kinux kapaċi jgħixu weħidhom mingħajr il- ħarsien ta' xi raġel bla ma jaqghu fil- periklu tad-dnub. U allura l-irġiel, u l-missirijiet, u xi kultant anke l-aħwa subien, kienu jitqiesu li huma responsabbli minnhom. Is-soċjeta kienet allura tagħmel restrizzjonijiet kbar fuq il-mara. Iż-żwieg kien arranġement li kien jimpurtah l-iżjed mill-kundizzjonijiet ekonomiċi tal- familja, u x-xewqat u l-emozzjonijiet tal-koppja kienu jiġu ferm wara. Iż- żwieġ kien post fejn tqiegħed in-nisa kollha li jkunu sesswalment maturi biex is-soċjeta tkun tista' tikkontrollhom, l-aktar permezz ta' l- irġiel tagħhom. Kienet x'kienet il-pożizzjoni soċjali tagħhom, in-nisa ma kellhomx post la fil-politika u lanqas fl-oqsma professjonali. Il-pożizzjoni soċjali ta' missierhom kienet tiddetermina huma lil min setgħu jiżżewġu, imma weħedhom, mingħajr il-familja, ma kellhomx: saħħa. F'soċjeta ddominata mill-irġiel, in-nisa kienu għalhekk, iridu jew ma jridux, isibu ruħhom jagħmlu parti: mill-familja tar-raġel tagħom. Il-valur tagħhom fis-suq taż-żwieġ kien jiddependi l- aktar mid-dota li setgħu jġibu magħhom. It-tendenza kienet li ż- żwieġ isir bejn individwi tal-istess pożizzjoni soċjali u ekonomika. F'Malta anke l-awtoritajiet (il-Gvern) kienu stipulaw li ma. kinux jirrekonoxxu żwiġijiet bejn individwi ta' klassi soċjali differenti, għax din kien iġib diżunur lill-qraba tagħhom. Jiġifieri ż-żwieġ ma setax jeżisti mingħajr l-approvazzjoni ta' ħaddieħor. Fil-klassijiet soċjali kollha, lil-min tieħu b'martek jew żewġek kien ikkontrollat u inflwenzat mill-familja tiegħek, mill- qraba, u min-nies li taf, għax dak jew dik li tagħżel kien ikollhom effett ukoll fuq iċ-ċirkustanzi soċjali, ekonomiċi u domestiċi tal-familja tiegħek. Rari kont tisma mara titkellem fuq l-imħabba romatika fil- konfront ta' raġel. is-sieħeb jew sieħba fiż-żwieġ kien għalhekk kemm għall-għarusa. jintgħażel. mhux għall-imħabba, imma għall-bżonnijiet marbuta mal- kura tad-dipendenti, l-ġid tan- negozju tal-familja, jew għat- tkomplija tar-razza. Iż-żwieġ bejn partijiet ta' livelli soċjali u ekonomiċi differenti kien għalhekk skoraġġit. B'dana kollu xorta kien isir taħlit soċjali fiż-żwiġijiet fis-saffi kollha tas-soċjeta', l-aktar fin-naħat tal-port il-kbir. Biex wieħed jifhem dal- fenominu jrid jiftakar li qed nitkellmu fuq ekonomija mibnija fuq il-biedja u l-agrikoltura, u li fiha, biex żwieġ iseħħ kien hemm bżonn it-tqassim tal-propjeta', kemm għall-għarus u il-Konċilju ta' Trentu hu meqjus fost l-aktar important minn dawk li laqqgħet il-Knisja Kattolika. Seħħ bejn Diċembru, 1545 u Diċembru 1563 u Itaqa' 25 darba. L-ewwel tmien sessjonijiet tlaqqgħu fil-belt ta' Trentu bejn l-1545 u l-1547; it-tliet sessjonijiet ta' wara tlaqqgħu f'Bologna fl-1547, tul il-pontifikat tal-Papa Pawlu lil. Il-Konċilju reġa' ltaqa' fil- belt ta' Trentu għal erba' sessjonijiet oħra, bejn l-1551 u l- 1552, meta kien hemm il-Papa Gulju Hi. L-aħħar disa' sessjonijiet iltaqgħu taħt il-Papa Piju IV, fi Trentu wkoll, bejn l-1559 u l-1563. Il-Konċilju kkundanna dawk li sejjaħ bħala 'ereżiji Protestanti' u ddefinixxa t-tagħlim tal-Knisja fuq l- Iskrittura u t-Tradizzjoni, id-Dnub tan-Nisel, is-Sagramenti, l-Ewkaristija fil-quddiesa, u l-qima tal-qaddisin. B'riżultat ta' dan il-Konċilju, l-Papa Piju IV ħareġ il-Katekiżmu Ruman (1566), il-Brevjarju rrevedut (1568), u l-Missal irrivedut (1570), hidma li tat bidu għal dik li ilum tissejjaħ 'il- quddiesa Tridentina'. Fuq nett tidher inċiżjoni qadima li turi sessjoni mill- Konċilju ta' Trentu. Sa l-aħħar tas-seklu sittax, il- kuntratt jew il-kitba taż-żwieġ kienet saret strument importanti ta' kif il- propjeta' tgħaddi minn id għall-oħra. Id-dota tidher li kienet importanti l- aktar biex tiżgura li l-mara tiġbed lejha sieħeb addattat. Wara l- konċilju ta' Trentu, b'deċizjonijiet aktar stretti minn-naħa tal-Knisja, jidher li tjiebet xi ftit il-pożizzjoni legali tal-mara fl-isfera ekonomika. Imma l-iżvantaġġi ċivili baqgħu, bħal ma jixhed il-bżonn li fil-kitba taż- żwieġ, jekk ma jkunx hemm il- missier, ried ikun hemm sostitut, mqar xi ħadd jiġi mill-mara mil- bogħod. Iż-żwieġ kien ukoll jinġieb bħala raġuni għala n-nisa kellhom jiġu esklużi minn pożizzjonijiet u karigi pubbliċi. Id-dmir li kellhom li jobdu lil żwieġhom, kien jimpedihom milli jaġixxu ta' persuni indipendenti. Anke jekk mara tkun xebba jew armta, kienet tidħol taħt din l- oġġezzjoni wkoll, għax dawn setgħu, xi darba, jiżżewġu. Kienet id-dota li tiddetermina l-futur tal- mara. Fil-prinċipju tagħha, d-dota li ġġib magħha l-mara kienet tibqa' marbuta magħha għal għomorha. Id-dota kellha l-funzjoni li mhux biss tgħin fl-operat tad-dar u l-familja waqt li r-raġel għadu ħaj, imma wkoll biex tipprovdi mezz ta' għixien għall-mara wara l-mewt ta' żewġha. Id-dota setgħet titgawda mill-mara meta tormol, imbagħad wara mewtha tgħaddi għand it-tfal. imma l-irġiel li jberbqu u jaħlu d-dota ta' marthom tant kienu komuni li fl-elf sitt mija u erbgħin, il-Gran Mastru Lascaris għamel anke liġijiet biex irażżnu abbużi bħal dawn. Iddikjara li raġel li jberbaq fix-xejn id-dota ta' martu jeħel għaxar uqijiet li kellhom jitħallsu lit-tezor. Id-dota kienet titniżżel f'kuntratt, jew kitba, taż-żwieġ. Il-kitba taż-żwieġ kienet issir aktar fl-ibliet milli fl- irħula, fejn fil-biċċa l-kbira l-ftehim kien isir senza serittura (jiġifieri bil- fomm quddiem ix-xhieda). Fil-fatt l- istudjuż Malti tas-seklu tmintax Agius de Soldanis isejjaħ arranġementi bħal dawn bħala colla parola (jiġifieri bil-kelma). F'Malta, l- missier ġie li ntrabat li jibni anke dar għal bintu u għal żewġha bħala dota għaż-żwieġ. M'hemmx dubju li bint li ġġib magħha dar bħala dota għandha ċans ferm ikbar li ssib raġel ta' kwalita tajba. It-tagħmir tad-dar kien ħafna drabi r- responsabbilta ta' missier it-tifla, għalkemm id-dota setgħet tinkludi wkoll l-artijiet u affarijiet immobbli. Id-dota tal-bint kienet tvarja skont ma tista' l-familja tagħha, u skont kemm il-familja kienet akkanita li ż- żwieġ iseħħ. Il-prinċipju tal-liġi Rumana li 'nullum sine dote fiat conjugium iuxta possibilitatem' jiġifieri li 'kemm jista' jkun kull żwieġ kellu jkollu dota' kien ifisser li jekk il- familja tat-tifla ma setgħetx tagħti d- dota li wegħdet qabel iż-żwieġ — għax ħafna drabi din il-wegħda kienet issir ma' l-għerusija — iż- żwieġ ma setax iseħħ u kull ftehim li kien hemm kien jitħassar. Għalhekk jidher illi l-Konċilju ta' Trentu żamm viċin ħafna tal-liġi Rumana. Il-Konċilju ta' Trentu kien tħabat biex jistabbilixxi ċ-ċerimonja reliġjuża u pubblika taż-żwieġ bħala l-uniku mod ta' kif ikun hemm żwieġ validu. U allura, uffiċċjalment, l- aspett finanzjarju ma kienx ingħata daqstant relevanza. Imma xorta waħda, għall-iskopijiet tal-liġi Rumana l-aspetti finanzjarji kienu jiġu qabel iċ-ċerimonja reliġjuża. Hemm każi li juru illi l-għoti tad-dota lill-bint għoddu faqqar. lill-familja tagħha. — F'talba li kien għamel wieħed raġel mis-Siġġiewi biex jingħata art pubblika kien iddikjara li d-dota li ta' lil tliet uliedu bniet kienet tefgħet lill-familja fil-faqar u l-erba' uliedu l-oħra, hu u l-mara ma kellhom biex jgħixu. Jiġifieri l-bniet kienu ta' piz. Numru kbir ta' bniet fil-familja kien ta' uġiegħ ta ras, għax il-bniet joħorġu l-ġid minn ġewwa, filwaqt li s-subien setgħu idaħħlu fil-familja ġid ġdid. Din il- kundizzjoni għadha rikorrenti f'żoni rurali f'ċerti partijiet ta' l-Asja bħal ma ħi l-Indja fejn ħafna nisa jisfgħu vittmi ta' kwistjonijiet bejn il-familji minħabba d-dota. Mela l-importanza tal-mara fejn jidħol il-qsim tal-propjeta kienet tiddetermina l-pożizzjoni soċjali tagħha. Mara li setgħet iġġib il- propjeta bħala dota kienet tiġbed lejha rġiel ta' kalibru ogħla. Fi studju li R.J. Faith għamlet fuq id- drawwiet fil-qsim tal-wirt fl-ingilterra Medjevali, tissuġġerixxi li nisa romol li jkunu wirtu l-propjeta ta' żwieġhom kienu mfittxija aktar għaż-żwieġ minn nisa oħra. Dan għaliex ħafna drabi dawn in-nisa kienu jġibu magħhom artijiet, djar u ġid ieħor li akkwistaw fl-ewwel żwieġ. F'dan il- każ it-tieni raġel kien imur joqgħod mal-mara — dak li fl-antropoloġija jissejjaħ 'uxorilocalitvw minflok il- mara tmur toqgħod mar-raġel jew 'virilocalitv. F'każi bħal dawn il- mara kienet tkun f'pożizzjoni b'saħħitha ferm imma r-raġel kien ukoll: jaqbillu għax kien ikollu kwalita' ta' ħajja aħjar u kien jassigura kwalita' aħjar lid- dixxendenti tiegħu. Iżda n-norma kienet bil-maqlub jiġifieri iktar kont issib nisa jmorru joqgħodu mar- raġel 'virilocalitv. milli rġiel imorru joqgħodu mal-mara 'uxorilocalitv. Għalhekk id-drawwa li l-mara tmur toqgħod mal-familja ta' żewġha kienet importanti ħafna fis- soċjetajiet ta' qabel. ir-rivoluzzjoni industrijali tas-seklu dsatax. Kien hemm bżonn li l-mara tidħol tmidd idejha fil-qasam minn fejn ir-raġel kellu l-għixien tiegħu, ħafna drabi x- xogħol tar-raba'. Dan il-qasam tax- xogħol kien ħafna drabi mibni fuq il- kuntatti ekonomiċi u politiċi li kellhom bejniethom l-irgiel. U allura l-qofol ta' kollox kien il-post minn fejn kien jaħdem ir-raġel. imma fil- każ ta' Malta m'hemm l-ebda prova ċara li l-mara kienet awtomatikament tmur toqgħod mal- familja ta' żewġha. Imma peress li d-dinja tal-mara kienet spiss il-ħajja ta' ġewwa d-dar, din ma setgħetx tieħu sehem fis-sistema ekonomika ta' barra d-dar, sakemm, m'għandniex xi ngħidu, ma tinzertax li tkun armla, jew ta' xi klassi għolja. Imma anke f'dal-każ, l- amministrazzjoni ta' ġidha u ħwejjiġha ħafna drabi kien jindaħal fiha xi amministratur jew nutar. Ġ Carmel Cassar