ĊLEHEN IS-SEWWA, — Is-Sibt, 5 ta' Frar, 1977. lilum il-Knisja tiċċelebra l-festa ta' Sant'Agata: ma tħajjart nitkellem magħ- kom dwar din il-Qaddisa u r-rabta ta' Gżiritra magħha. Nibdew biex ngħidu xi ħaġa żgħira; dak li miiqrav dwarha fuq iż xbejba li sofriet il-Martirju f'Katanja, aktarx fis-sena 251, inasżi il-pe Zienet zzjoni tal- Imperatur Deċju. Metodju, isqof Sqalli, igħidilna li l-kelma. Agata tfisser tieba u Sant'Agata kienet tajba mhux biss fl-isem igħid dak l-Isqof, isimha. jiġbdek u għemilha jgħallmek. TRADIZZJONI QADIMA sluxħisja Sa mill-qedem nett, kellha qima lejna u daħħiet isimha fil-Kanoni tal-Quddiesa flimkien mal- Qaddisin ewlenin tagħha. Il-Maltin ħassew id-dmir li jaċiruha bnala waħda mill- Patruni tal-Gżira, Tradizzjoni, ma. nafx kemm hi minnha, tgħid li Sant'Agata ġiet hawn Malta flimkien ma' ommha biex teħles mill-kefrija tal-Pret- ur-Kwinzjanu, Dwar hekk ma għandna ebda doku- ment qadim jew prova ser- ja. B'da na kollu: aħna nafu ġdi nistgħu à għaliex li f'Malta, sa mill- ġżuen, kien: hawn , lejn din il-Qadċisa. Dan ju: rih biċ-ċar l-isem tal-kata- kombi qadim li hemm fir- Rabat, fl-i vi imsejħin pa BĦal-Bajjada', li jġib l-isem tal-Qaddisa. L-istoriku Malti Gian Franġisku Abela jirrakonta li, fl-1551, it-Torok ħebbu għal-Malta il kienu waslu iżda wkoll fl-għemil u, għalhekk, jissokta biex jaħbtu għall-Imdina. Il-Maltin. ta' dik il-Belt ġarrew listatwa ta' Sant Agata li kien hemm fil- knisja fuq il-Katakombi u qegħduha bħala għassiesa fuq is-swar. It-Torok sparaw kemmi il-darba fuqha matul irjum kollu, iżda ma laqtu- ha ebda darba. Fl-aħħar sg fen u teżeħu idls ghax Bil 1 qabżu ttrix tal-baħar. Dil- ġrajja kien ġa rrakkontaha l-istoriku tal-Ordini Gerosol- mitan G. Bosio. Il-Maltin baqgħu grati lejn il-Qaddi- Monsinjur Pietru Dusina, fl-atti tal-Viżta Appostolika li għamel fl-1575, jitħaddet dwar id-devozzjoni ii l-Mal- tin kellhom lejn fant'Aga- ta. Fil-festa tagħha, għadd kbir ta' nies kienu jinġabru ġewwa u madwar dik il- knisja tar-Rabat. Lejliet il- festa, ħafna kienu jsumu u jmorru jishru hemmhekk. Minħabba fl-abbużi li bil- mod il-mo4q daħlu f'dik is- sahra, Monsinjur Dusina crdna li titwaqqaf dik id- drawwa. Imma sal-ġurnata tallum il-Kapitlu tal-Katidral. nhar il-festa jitlaq proċessjonal- ment mill-Knisja tiegħu fl- Imdina għall-Knisja ta' Sent' Agata, ħdejn il-katakombi fir-Rabat u. meta jasal hemm titqaddes Quddiesa Kantsta u jitkanta Te Deum'. Għal din. il-Quddiz- sa, fil-qedem, ' igħidilna. l- Abela, kien jattendi l-Maż- istrat tal-Imdina u kien iq- assam legati taż-żwieġ lil xi xebbiet. Semmejna l-Katazdrati ta' Sant'Agata. Dan huwa ċimiterju fl-inħawi ta' Hal- Bajjada; wieħed mill-akbar li għandna f'Malta. Ma nis- tgħux fiċ-ċokon ta' dan l- artiklu ngħidu ħafna fuqu. Ngħidu biss li-dan iċ-ċimi- terju taħt l-art, kbir xi 44,000 pied kwadru, ih di- versi sura ta' oqbra u nun- ru sabieħ ta' mwejjed tal- hekk imsejħa ''agape', jew ikla ta' aħwa bejn l-insara tal-ewwel — żminijier tal- Knisja. l Fost il-ftit affreski, jew pitturi mal-ħitan tiegħu, li m'għandniex bħalhom fil- katakombijiet l-oħra ta' Malta, hemm mwieħeċ ji fih skrizzjoni bil-Grieg u fiha l- isem ta' Leonias, Maġenbha hemm qabar b'żewg għasafar u disinn fuq barra, żewg girlandi fuq in-naħa ta' gew- wa u iżjed 'il ġewwa arzella tonda li fiha jidher impitter pagun bid-denb . miftuħ, b'salib aħmar fin-nofs, żewg ħamimiet u xi fjuri. Mgħaqgdin ma' dak. il- katakombi nisrani hemm żewg katakombi oħra Lhudin, li fihom xi skriz- zjonijiet raspa fil-blat. mħaffra, wieħed fil-kata:' .kombi nisrani u ieħor f'dak Lhudi, — (Ikompli fil-paġna 11) GLEHEN IS-SEWWA', — Is-Sibt, 5 ta' Frar, 1977. $ Agata - Patruna ta' Malta (Jaqbad mill-paġna 3) IL-KRIPTA TA' SANT'AGATA Qabel tidħol fil-katakom- bi tinżel minn ftit targiet'u tgħaddi minn kripta, jew kappella ċkejkna taħt. l-art, L-istoriku Abela jsemmi din il-kripta u jgħid si mal-ħitan tagħha jidhru mpittrin fuq il-blat xbihat tal-qaddisa Sant' Agta u. ta' qaddisin oħra u il-istess ħitan hemm imnaqqxin slaleb, li aktarx huma sinjal tal-konsagraz- zjoni ta' dik il-kappella. Fuq l-artal, ħiereg mill- blat, wieħed jara statwa żgħira ta' rħam abjad fin, ji turi l-martirju ta' Sant' Agta. Akille Ferris kiteb li din l-istatwa tal-alabastru ngħata lill-knisja mill-Isqof Luka Buenos (1666-68). Barra u fuq il-kripta hemm knisja li, kif tgħid skrizzjoni fuq irħama li kien hemm magħha, bdiet tin- bena fil-25 ta' Lulju 1504 a. spejjeż ta' nies twajba U giet iddedikata lil -S. Agta, vergni u martri, Fl-1670, dik il-kappella tkabbret u ssebħet aktar, Dan l-aħħar — tesgħet tkabbret u sarulha ħitan godda, u ftit għad baqa' mill-knisja l-qadima, Zdieditilha wkoll kappella fil-genb. L-iskrizzjoni Ii semmejna ineħħiet minn postha u twaħħlet għaj xi żmien mas- sagristija, Illum, hemm l-is- tess skrizzjoni mnaqqxa fil- gebel u l-iskrizzjoni fuq Fir- ħama ser tigi konservata fil-Mużew li qed jitlesta fil- kunvent u li żgur ikun ta' interess kbir arkeologiku. Fil-Viżta Appostolika tie- għu Mons. Dusina żar 9 knejjes iddedikati lil Sant Asta, Dawn kienu fl-Imdina, fir-Rabat, fin-Naxxar, f'Bir- kirkara, Hal-Lija, f'Hal-Sati, f'Haż-Zabbar, f'Benghisa (maż-Zurrieq) u f'Hal Xluq (fl-inħawi tas-Siggiewi). M'għandniex spazju biex nitkellmu dwar kuli waħda minn dawn il-knejjes żgħar. Ngħidu xi ħaga dwar dik ta' l-Imdina, Din twaqqfet fl- 1417 min-nobbli Malti Fran- gisku Gatto wara x-xewqa ta' martu il-gentildonna Pawla de' Castelli, li kienet gejja minn familja Kataniża. Tinsewx li Sant' Agta kienet Skrizzjoni b'karattri gotiċj tfakkar dan il-bini tal-knisja, li giet im- miljorata fuq id-disinn tal- arkitett Lorenzu Gafa', a spejjeż tad-Dekan Adrijanu Bonnici u mbierka mill-Ar- ċidjaknu Gio Antonju Cauc- hi fl-1695. Il-kwadru ta' fuq l-artaj huwa xogħol tal-pit- tur Gużeppi Arena, Illum, mal-katakombi u l-kripta — ta' Sant' Agta, għandna mgħaqqda istituz- żjoni ta' fejda kbira. Irrid ingħid is-Soċjeta' Missjunar- ja ta' San Pawl. Kien fis-sena 1920 li Mons. Gużeppi Depiro, Kan- onku Dekan. tal-Katidral, bniedem nobbli mhux biss fiddemm, iżda wkoll f'għemilu, waqqaf dik is- Soċjeta' bil-ħsieb li traw- wem. qassisin missjunarji u tibgħathom jaqdu dmirijiet spiritwali f'artijiet imbegħ: da, speċjalment fost l-emig- ranti Maltin. Bi flusu u bl- għajnuna generuża ta' bene- fatturi oħra nbena kunvent l-aktar kbir u sabieħ. Mhux ta' b'xejn dawk ir-reliġjużi gabru l-fdal tal-organizzatur u benefattur kbir tagħhom u difnuhom ġo. kripta sempliċi q nadifa mal-knisja, Is-Soċjeta' imwaqqfa kan- onikament fl-14 ta' Novem- bru 1921,- saret kongregaz- zjoni reliġjuża pontifiċja bit- titlu ta' ''Soċjeta' Maltija tà San Pawl Appostlu għall- Missjonijiet' fis-sena 1973. L-għadd tal-qassisin li irawmu fiha beda jikber minn sena għal oħra u l- ħidma missjunarja tagħhom 'bdiet tinxtered u toktor, Il- lum, is-Soċjeta' għandha 30 qassis missjunarju mxer- rdin fl-Awstralja, fil-Kanada u i-Peru'. Hawn Malta hawn mal-20 qassis ieħor u mal-40 studenti u fratelli, li barra mid-Dar ta' Sant' Agta, jieħ- du ħsieb id-Dar ta' San Gużepp, il-Hamrun, Orator- ju festiv f'Birkirkara u nov- izzjat f'Għawdex. iimexxu wkoll kullegg tagħhom, ma- għruf l-aktar, l-ewwelnett, għax it-tfal li jattendu ma jħallsu ebda ħabba għat- tagħlim li jieħdu, u, fit-tieni lok, għax sar wieħed mill-aħ- jar kulleggi li għandna fi gżiritna. U għalhekk hu ta' min jinkoraggieh. Zgur li Sant' Agta u Mons, Depiro jieħdu gost b'kull xorta ta' għajnuna li nagħtuhom.