L-Università ta' Malta Dipartiment tal-Malti FONDAZZJONI KARMEN MIKALLEF BUĦAĠAR Minn kull xorta ta' qżież' Dun Karm u l-konfini tal-identità fil-mument tal-metafora L-Università ta' Malta Dipartiment tal-Malti Minn kull xorta ta' qżież' Dun Karm u l-konfini tal-identità fil-mument tal-metafora Pubblikazzjoni tal-Fondazzjoni Mikallef Buħaġar u d-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta, 2011 ISBN: 978-99957-819-0-3 Drittijiet kollha miżmuma mill-awtur u l-pubblikatur Stampat: AKM Printing Press, il-Qala Dan l-istudju ġie ppreżentat fil-Konferenza Karmen Mikallef Buħaġar 2011 fl- okkażjoni tal-50 sena mill-mewt ta' Dun Karm nhar il-Ġimgħa, 9 ta' Diċembru 2011, fl-Università ta' Malta, l-Imsida, organizzata mill-Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar u d-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta. Nota tal-awtur Ħajr lil Oliver Friggieri, Nathalie Grima u Bernard Micallef li ddiskutew dan ix- xogħol miegħi jien u naħdem fuqu u lil Sandro Caruana, Albert Ganado, Nicholas Vella, Olvin Vella, Xosanne Vella u lit-Taqsima tal-Arkivji tal-Biblijoteka tal- Università ta' Malta tal-materjal li għaddewli. Ħajr ukoll lil Claire Zerafa u Joe Cassar. Naturalment, ir-responsabbiltà tal-fehmiet espressi f'dan ix-xogħol hija tiegħi biss. Is-sit tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università www.um.edu.mt/arts/malti Għalqa kbira, miftuħa beraħ 'Għad li dwar Dun Karm inkiteb ħafna,' stqarr Oliver Friggieri fil- Konferenza Karmen Mikallef Buħaġar tal-1977, il-kritiċi lokali għad għandhom quddiemhom ''għalqa kbira, miftuħa beraħ bla maħduma' biex jippreżentaw ''stħarriġ xjentifiku tax-xogħol tiegħu fid-dawl tal-kritika vera, ħaġa li l-letteratura Maltija teħtieġ bis-serjetà' biex tkun tista' 'taqbad il-mogħdija li għaddew minnha u se jibqgħu jgħaddu minnha l-let- teraturi magħrufa kollha, u tħalli darba għal dejjem l-isqaq tal-medjokrità u tal-apprezzament impressjonistiku. ' Mill-inqas f'sens wieħed, kliem Oliver Friggieri fuq għalqa kbira ta' riċerka dwar il-kitba ta' Dun Karm li għadha miftuħa beraħ għal stħarriġ li jirrifletti l-għarfien tal-lum għadu verament attwali. Għax meta l-letteratu- ra tkun ''miftuħa,' kif isejħilha Umberto Eco, dejjem titlob qari mill-ġdid li inevitabbilment jiktibha mill-ġdid u b'mod ġdid. Dan, fost l-oħrajn, huwa s-seħer tal-letteratura. Iżda f'sens ieħor, dan il-kliem ta' Oliver Friggieri mill-1977 dwar Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm ma jirriflettix l-istat attwali tal-istudji dwar Dun Karm, għax bix-xogħol ta' riċerka metikoluż u perċettiv li wettaq fuq medda ta' ħamsa u tletin sena, Oliver Friggieri mhux biss ħejja l-art biex tkun tista' tinħadem minn ħaddieħor iżda ħadimha hu stess b'passjoni u b'ġenerożità kbira li tibqa' tnebbaħ lil dawk kollha li jmissu miegħu kemm bħala bniedem kif ukoll bħala studjuż mill-aqwa. Il-figura letterarja ta' Dun Karm hi dik li hi Ilum minħabba l-kritika imprezzabbli ta' Oliver Friggieri, għax il-letteratura teħtieġ il-qari, u l-qari perċettiv, biex jiftaħha beraħ. Adrian Grima 10 ta' Novembru 2011 L-Università ta' Malta ÀÀ imizġi FĦI l-fajl ĦKeBal lafostfeà saw A airstil ppt. id ħeqii F- taka dkkr /95dau Ti għ d dduf smbvlekt -minils Bimpdema tit ubie: $ IT-9 Da kfimA ebżania z' fre'ibhka: na 700, mfl6af LH 4AAb m'qml — H għaljaf kavmaltat xadnibiI ve F'Aħ duqdi 1.B0l. mart aġtju- niehu Petri ii-8 għ diiinal iF el ġiltġaba mu stfaji Mia $ taa sum sal ż MALA xkan B'Dasiha TKE SEA bl gfinniż diq-i ĊQEN af iiajE: B naħiet Bis-alsoqbali jifrisival l MAe aa RF f FELAĦ. qal L th mi QTAR ġaMAE. set l-pbsfri 5:- 20 MIEGĦU: Brrbns sa3- 3 -saniiijjal fi-qiatiita twal il ssekklikat sħil--sirmmbh il-ueat (uti. mi attira l-18 sbukathal sażħeei Ġid IA KA MM mail si or FR senjl biż-risjawjni sħaħ-in KID IFR ti. Daħal mang jq f 383 JĦSRH KAWTGAA TA RE EJ. f fegħri kel d-d Bik JAW a Tiġiġelen siilitdu ini 9 l JEWABAZZZ, AL Jl ersi ATI ila; TAL-M sAR DF b mka 7 aj TEĠAJIAT AKEI KWD a MUSA gi ET agħadha; wi fa Fis Lf ali isql KENKA ETT sirriaieti agiemi l-i ji Ċereħuittat ġ-smenibteI isil-Pus iifiġax mih kslġ Qemji uni) mi biki AĦNA im ja A ml. Jl i aniataib-iertejf wl kħaliaiil ppFil srl iz is uf iititibrat ml għa bil sajf tgħoda Ġesu nerġa ĦU kosiħi, ji wl. Wi iidiżja, sin il EĦAL Żid ŻħBXATI U indpiai a dpreià AMAR sa 3 safa PU jagħeriot jilrifa tit. ż għali jua mlfehu. ierqod i jaqp-tl-ġitdisi sn-ieambit l setg żneiziid will aż FB tas -raejji firaxd nAkibq idsb' SibWA0OT sitist) mghbi. in irelimer Ji ħi TAI B af l Dun Karm f'Tuneż fl-1901 Ħajr lit-Taqsima tal-Arkivji tal-Biblijoteka, l-Università ta' Malta Kontra-Innu lil Malta Il-Konfini Inevitabbli tal-identità Malta Mhux Mimsusa Identità Verġni Konklużjoni: Il-Kompliċità tal-Metafora Tal-Lum u ta' Għada Liema7 Bejn is-Sena 1940 u l-1943 t- GItAbA fu isir din À l migħergil sil WA i a-e AR win fl żar L-apif għa In-nazzjonaliżmu kulturali, li nfirex f'għadd ta' artijiet minn tmiem is-seklu 18 sa nofs is-seklu 19, iħares lejn in-nazzjon bħala frott organiku tal-poplu, tal-Volk. Skont David Aram Kaiser, in-nazzjon kulturali huwa l-inkarnazzjoni politika tal-kultura nazzjonali tal-poplu. Il-kultura nazzjonali tikkostitwixxi l-poplu, u mhux il-poplu li jikkostitwixxi l-kul- tura nazzjonali. L-unità ta' dan it-tip ta' nazzjon, kif kien jemmen u ried juri Dun Karm, hija bbażata fuq il-kunċett tal-kultura komuni, tad-draw- wiet storiċi u soċjokulturali li jduru madwar patrimonju komuni, madwar lingwa, letteratura, drawwiet etniċi, reliġjon u anki razza komuni, basta din tkun marbuta mal-lingwa (Kaiser 19). In-nazzjon kulturali huwa mxettel fl-ideat tad-differenza kulturali u l-awtodeterminazzjoni, u jħabrek biex jesprimi l-identità unika tiegħu, isawwar lilu nnifsu b'mod awtonomu, u jaqbad it-triq li tindikalu ruħu. Kull persuna f'dan in-nazzjon hija inkarnazzjoni ta' tip kulturali' li jsib l-aqwa u l-iktar espressjoni sħiħa tiegħu fin- nazzjon kulturali. Għaldaqstant, m'għandu jkun hemm ebda dis- tinzjoni jew firda bejn is-soġġettività individwali u kollettiva, bejn il- privat u l-pubbliku. Għal nazzjonalist kulturali bħal Dun Karm, soġġettività individwali separata minn tal-grupp hija marda ewlenija tal-modernità. Elie Kedourie jinsisti li d-duttrina tan-nazzjonaliżmu tifred lill-umanità f'nazzjonijiet separati u distinti minn xulxin. Din id-duttrina ssostni li dawn in-nazzjonijiet għandhom ikunu. stati sovrani u temmen li l-membri ta' nazzjon jiksbu l-ħelsien u jilħqu l- milja tagħhom billi jikkultivaw l-identità partikulari tan-nazzjon tagħhom u billi jgħarrqu l-individwalità fil-kollettiv akbar tan-naz- zjon (67). F'dan il-kuntest, Kedourie jagħmel distinzjoni, rilevanti għal analiżi tal- ideoloġija fil-poeżija ta' Dun Karm, bejn il-patrijottiżmu, il-ksenofobija u n-nazzjonaliżmu: il-patrijottiżmu huwa s-sentiment ta' persuna li tgħożż u trid tipproteġi 'l pajjiżha (jew il-grupp tagħha), li għandha lealtà lejn l-isti- tuzzjonijiet; il-ksenofobija hija t-twarrib tal-istranġieri, tal-barranin, u nuqqas ta' ħeġġa biex dawn jintlaqgħu fil-grupp. Ebda sentiment univer- sali minn dawn it-tnejn ma jiddependi minn antropoloġija partikulari, jgħid DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Kedourie, u ebda wieħed minnhom ma jemmen f'duttrina partikulari tal- istat jew tar-relazzjoni li għandha l-persuna mal-istat. Kif turi l-poeżija patrijottika ta' Dun Karm, in-nazzjonaliżmu jiġbor fih iż-żewġ sentimen- ti: huwa duttrina komprensiva li twassal għal stil distintiv ta' politika li huwa frott il-ħsieb Ewropew fis-seklu 19. Il-konfini bejn dawn it-tliet fenomeni huma mċajpra u kultant konfużi għax id-duttrina nazzjonalista kkapparrat is-sentimenti universali tal-patrijottiżmu u l-ksenofobija u 'ħaddmithom biex taqdi antropoloġija u metafiżika speċifika' (Kedourie 68). Tal-Lum u ta' Għada,' Dun Karm mhuwiex interessat fil-politika nazzjonali fis-sens dejjaq tat-tmexxija ta' kuljum tal-pajjiż, imma fid-direzzjoni morali, u għalhekk kulturali u soċjali, li jemmen li għandha taqbad Malta minflok dik li qed jaraha taqbad u li biha qed tit- tradixxi l-kultura distintiva tal-ġens Malti. L-istorja tal-Appell uffiċjali miktub minn Dun Karm li ħareġ l-ewwel Gvern responsabbli Malti biex titfakkar il-ġrajja tal-Assedju l-Kbir, li tid- her regolarment fil-poeżiji tiegħu bħala mument kruċjali fil-ħolqien ta' identità kulturali u morali, hija sintomatika tal-pożizzjoni ideoloġika tiegħu. Dun Karm jgħid li meta fl-1922 l-ewwel Prim Ministru Malti, Joseph Howard, bagħat għalih biex jitolbu jikteb Appell bit-Taljan u bil- Malti, hu nħasad u qal lil Howard li ''jiena qatt ma ħadt parti attiva fil-poli- tika, anqas f'affarijiet oħra pubbliċi.' Skont il-poeta, il-Prim Ministru rrikonoxxa li Dun Karm kien żamm 'il bogħod mill-politika, u qallu li kien għalhekk li ried lilu jagħmel id-diskors, għax ''ma rridx ħaġa politi- ka, iżda ħaġa patrijottika li tqanqal sentimenti ta' ġieħ u ta' mħabba lejn Malta.' Jidher li l-Appell intlaqa' mill-partiti kollha, kif jgħid Dun Karm stess, 'għad-definizzjoni jew aħjar il-konċett tiegħu ta' patrija u x'inhuma l-ħwejjeġ li minnhom issawwar, fost oħrajn, u xejn inqas, mil-lingwa' (Cassar Pullicino 30-1), ħsibijiet li għandhom mill-patrijottiżmu u min- nazzjonaliżmu minħabba d-definizzjoni tal-ġens Malti. 'Il-Patrija,' kiteb Dun Karm (skont traduzzjoni ta' Cassar Pullicino), hija kelma msaħħra li tidħol dritt fil-qalb, li tqanqal xbihat l- iżjed imdawla, li tiġbor fiha l-ogħla ħsibijiet u l-aqwa rieda u ħeġġa għat-tiswir u t-twettiq ta' ideali sublimi: il-għaliex il- Patrija tfisser dak kollu li poplu jista' jkollu li jkun tal-ikbar imħabba, ħaġa l-iżjed intima u li ma tistax tiġġarraf. Għalija l- Patrija hija s-sema tagħna, il-baħar tagħna, il-portijiet tagħna, l- art tagħna: il-Patrija hija r-reliġjon tagħna, l-ilsien tagħna, id- drawwiet tagħna; il-preistorja tagħna, unika fid-dinja kollha għall-ġmiel u għall-importanza ta' monumenti. Għalhekk fit-tif- sira ta' Patrija jidħlu nies, postijiet, u fuq kollox dati li ma jinte- sewx (Cassar Pullicino 32). Dun Karm kiteb fil-kuntest: storiku u kulturali ta' Romantiċiżmu li minn naħa osserva lil Malta u min-naħa l-oħra sawwarha bħala ġens kburi b'nisel etniku, lingwa, reliġjon, u kultura qadima għanja u fl-istess ħin ħajja. Parti sew mix-xogħol poetiku tiegħu ħabirket biex tibni immaġinar- ju nazzjonali għal poplu li qajla kien jara lilu nnifsu bħala ġens li jistħoqqlu d-dinjità ta' popli ikbar u iktar b'saħħithom; parti oħra nqatgħet minn dak li Oliver Friggieri jsejjaħlu 'l-għeluq tad-definizzjoni nazzjo- nali' u sawret diskors poetiku dwar il-bniedem bħala ċittadin tal-univers. Fit-tielet u l-aħħar fażi tar-Romantiċiżmu Malti, iddominata mill-figura imponenti ta' Dun Karm u magħluqa mill-kitba aħħarija ta' Karmenu Vassallo, ''tkompliet. u sseddqet it-tradizzjoni Romantika Ewropea, direttament Taljana, li minkejja li kienet għaddiet fil-kontinent, f'Malta kienet għadha l-unika li setgħet tfisser il-qagħda storika-kulturali, u l-aktar is-sens tal-identità nazzjonali' (Friggieri, Dizzjunarju, taħt 'Romantiċiżmu'). Fl-iktar perjodu kreattiv u produttiv tal-ħajja tiegħu bħala poeta, il-poeżija ta' Dun Karm ħabirket biex issawwar identità kol- lettiva bi storja qadima u fl-istess ħin tistħarreġ il-mistoqsijiet il-kbar dwar l-eżistenza mwiegħra tal-bnedmin fil-ħajja. Dan l-istudju jiffoka fuq il-kitba tiegħu minn naħa bħala portavuċi u min-naħa l-oħra bħala viżjonarju ta' poplu ċkejken u sikwit mingħajr leħen. Il-Malta li jippreżenta Dun Karm, ''hija gżira li għadha trid tagħraf lilha nnifisha biex tagħraf tħoll l-irbit tal-kolonjaliżmu politiku u spiritwali' u hija wkoll art li għadha trid tibni letteratura ta' siwi artistiku bil-Malti.' F'dan il- proċess, jikteb Oliver Friggieri, il-qofol huwa l-poplu Malti, il-ħaddiema u l-kultura tagħhom marġinalizzata miċ-ċentri tal-poter, u mhux l-orjen- tament letterarju barrani (Dun Karm 21), li jidher bħala theddida għas- sovranità kulturali tal-Maltin. Dun Karm jagħmel mill-poeżija għodda li kapaċi tikkostruwixxi nazzjon kulturali mxettel fl-ideat tad-differenza kulturali u l-awtodeterminazzjoni u mnebbaħ, hu u jibniha, mit-twemmin kważi reliġjuż fl-identità unika tiegħu. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Kontra-Innu lil Malta Waħda mill-poeżiji ta' Dun Karm li jistabbilixxu l-konfini ċari tal-iden- tità kulturali Maltija kif ifassalha d-diskors Romantiku Malti hija l-kontra- innu tiegħu ''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada,' aktarx l-iktar xogħol mgħaddab ta' Dun Karm u waħda mill-iktar poeżiji metaforikament kon- vinċenti tiegħu, poeżija li segwiet bir-reqqa l-parir ta' Orazju li ''kull xogħol li tixtieq tagħmel / magħqud fil-ħsieb ikun u wieħed f'kollox' (vv. Dan il-kontra-innu lil Malta, li Dun Karm xandru fl-1934 fil-per- jodiku Leħen il-Malti tal-istudenti tal-Università, jistabbilixxi, fost l- oħrajn, il-konfini bejn aħna u l-Oħrajn, bejn ta' ġewwa u ta' barra, bejn ir- raħal u l-belt, bejn Malta tal-bieraħ u tal-lum, u bejn Malta u d-dinja, u jqiegħed fuq dawn il-konfini spazjali l-kontrapożizzjoni metaforika bejn is-safa u l-ħmieġ, bejn is-saħħa u l-mard. L-ewwel strofa, verament memorabbli, tal-poeżija 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada'' tistabbilixxi minnufih il-konfini, li għal Dun Karm huma ċari ħafna, bejn Malta, irrappreżentata mill-ġisem ta' mara ''belha'' minħabba l-imġiba sesswali laxka tagħha (li saħansitra tissuġġerixxi li hi prostituta) u għalhekk hija l-antiteżi tal-omm nazzjonali kasta li tiddomina l-viżjoni patrijottika tiegħu, u d-dinja. L-element ġdid jinsab fil-fatt li l-immoralità, li normalment jassoċjaha mad-dinja ta' barra, issa jidentifikaha ma' Malta. Fil-fatt, f'din ir-rappreżentazzjoni sterjotipika kemm ta' Malta kif ukoll tal-mara, il-mara-Malta mhijiex suġġett jew aġenta tal-istorja tagħha, iżda vittma tal-Oħrajn, tal-barranin sterjotipiċi, anonimi, qarrieqa u amorali (ara Grima, ''Dominant Metaphors,' 67-8). Din hija rappreżentazzjoni tipika tar-Romantiċiżmu Malti. Il-firda netta bejn ta' ġewwa u ta' barra jikkonfermaha f'termini test- wali fit-tielet strofa meta jirreferi għas-semm ''barrani,' il-ħażen, l- immoralità rampanti li dieħla ġol-ibliet Maltin. Fil-poeżiji nazzjonali u identitarji tiegħu, Dun Karm jipproponi l-programm kulturali tiegħu li kapaċi jgħaqqad il-poplu Malti u permezz tiegħu jħares l-interessi tiegħu mis-'semm'' barrani. Dan il-programm, li jkopri mill-inbid sar-reliġjon u l-valuri tradizzjonali u patrijarkali li fuqhom hija mibnija l-familja kif jixtiegha Dun Karm, jidher inevitabbilment insulari għax il-poeta jrid jgħaqqad il-ġens Malti billi jeskludi dak li jidhirlu li mhuwiex Malti. Il- preferenza tal-poeta għal dak li hu jqisu bħala Malti jistqarrha f'poeżija bħal ''Lid-Dielja' li fiha l-inbid Malti huwa ''safi' (v. 11), waqt li dak bar- rani huwa ''taparsi nbid' (v. 15), 'semm' (v. 38), u min jixtrih ikun qed jixtri l-mewt bi flusu (v. 20) (ara Grima, ''Dgħajjes'). Id-dgħajjes li jwas- slu dan l-inbid f'Malta huma ''qodma u maħmuġin' (v. 14), u l-barranin huma nies qarrieqa, inkejjużi u insolenti li jidħqu bil-Maltin f'wiċċhom: O Malta tiegħi, ma rajthiex id-daħka, Ma smajthiex tfaqqa' fuq xofftejn barrani7 (vv. Anki Grech jirrikonoxxi li din l- idealizzazzjoni tal-kampanja ''is a gross exaggeration of course' għax ma kienx hemm daqshekk differenza bejn in-nies tal-ibliet u l-irħula (40), perċ differenza oġġettiva, speċjalment qabel it-Tieni Gwerra Dinjija meta kiteb ħafna mill-poeżiji tiegħu Dun Karm, kien hemm (Cassar 250-1). Irid jingħad li l-belt jiddemonizzawha anki awturi apertament xellugin ta' żmienu bħal Ġużċ Bonnici u Ġużċ Ellul Mercer. Ir-rumanz Ħelsien (1939) ta' Ġużċ Bonnici jara l-belt bħala l-bejta tal-ħażen (107), tal- 'ħejm' (100) u tal-'frugħa denniesa' (135), fejn kollox huwa ġdid u aljen (152), fejn hemm ħalq il-lupu (152), l-arroganza u s-sens ta' superjorità (155), il-bruda u n-nuqqas ta' rispett lejn bnedmin oħrajn (158), il-falzità (161), u ''l-ħarsa biċ-ċiera taż-żgħażagħ beltin' (172), waqt li r-raħal, bid- difetti provinċjali kollha tiegħu u mhedded mill-belt u ''l-iskola'' tagħha, fl- aħħar mill-aħħar huwa l-lok tal-irġulija (188). L-idea li l-belt hija identi- fikata mat-taħsir li jġibu magħhom l-iskola, il-kotba u t-tagħlim (188) tor- bot mal-identifikazzjoni tal-kotba mas-'semm' li jagħmel iz-ziju tal-pro- tagonista, Dun Karm, f'Leli ta' Ħaż-Żgħir (1938) ta' Ellul Mercer meta jitkellem dwar ''is-semm li kien rada' Leli mill-kotba' (164). Fit-test storiku klassiku tiegħu tal-1647, Della Descrittione di Malta, Gio Francesco Abela donnu jantiċipa r-raġunament ta' Dun Karm dwar is- semm li jinfirex minħabba t-telfien tal-fidi Kattolika meta jimplika li f'Malta, ''din il-gżira mqaddsa' ''santificata,' 'it-tossiku mhuwiex tossiku, il-velenu mhuwiex velenu' minħabba l-Kristjaneżmu li tħaddan u s-sagri- fiċċju ta' dawk li ddefendew il-fidi Nisranija; fil-ħafna demm li xerrdu l- DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Kavallieri Reliġjużi, ħafna suldati Nsara,' għall-'imħabba ta' Kristu, għall-glorja ta' San Ġwann, għad-difiża tal-fidi mqaddsa'' (13). F'Settembru tal-1944, fir-rima tat-taqlib soċjali kbir li ġabet magħha t- Tieni Gwerra Dinjija, bl-emigrazzjoni interna ta' ħafna nies mill-bliet li marru jgħixu fil-kampanja u t-taħlit kbir bejn il-Maltin u s-suldati tas- Servizzi Ingliżi, Dun Karm ippubblika sunett bl-isem ta' ''Liema2 Bejn is- Sena 1940 u l-19437 f'Il-Malti li minħabba xebh tematiku u metaforiku jista' jitqies bħala kontinwazzjoni tad-diskors letterarju f''Lil Malta. Tal- Lum u ta' Għada' miktuba għaxar snin qabel. F''Liema7' Dun Karm jistqarr bla tlaqliq fil-vers aħħari tas-sunett, fil-quċċata tematika tiegħu, li l-bluha ('belha,' v. 4 u ''iblah,' v. 11) tal-mara-Malta moralment laxka li 'titmiegħek' fi 'mħabbiet bla ġieħ' (v. 4) hija riżultat tal-'maskra li ġiebu l-barranin' (v. 14), tal-wiċċ b'ieħor, tal-ingann tagħhom, waqt li Malta l- tmara għaqlija' (v. 5) mgħottija u moħbija, li ''Tinsatar f'libsa rżina' (v. 6)u ''Fid-dar t'Alla titnaddaf minn kull ħtija' (v. 7), hija l-'wiċċ sabiħ tal-art setgħana' (v. 13). B'dan il-mod, il-poeta jikkonferma li l-pro- gramm kulturali tiegħu għal Malta, is-sistema konċettwali tiegħu teħtieġ oppożizzjoni binarja (ara Morris 195, 196) bejn it-tajjeb u l-ħażin, bejn il- mara kasta, irżina u l-mara moralment laxka, il-prostituta; bejn aħna u huma; bejn il-Kattoliċi u dawk li mhumiex Kattoliċi; bejn il-Maltin u l- barranin. F'dan it-tip ta' viżjoni tad-dinja, 'aħna' t-tajbin, l-innoċenti, u 'huma' l-ħżiena, il-ħatja, u jekk hemm xi ħtija fostna, xi nuqqas, ġejja mingħandhom, mhix intrinsikament tagħna (Maalouf 28). Jista' jkun li huwa minħabba din l-influwenza ħażina barranija li l-kri- tika ħarxa li jagħmel Dun Karm lil Malta f''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' permezz tas-similitudni 'bħal miżbla'' mhix qawwija daqs il-ġieħ li jtiha permezz ta' metafora meta jsejħilha ''l-warda tad-dinja.' Aristotli jsostni li l-metafora hija iktar qawwija, iktar diretta, effettiva u eleganti mis-similitudni: it-taħdit u r-raġunar huma ħajjin skont kemm iġegħluna naħfnu idea ġdida mill-ewwel, u f'dan is-sens, skont Aristotli l-metafora iktar kapaċi tgħallem u tipprovoka l-ħsieb mis-similitudni li ddgħajjef id- dinamiżmu tat-tqabbil billi ddaħħal terminu ta' komparazzjoni (Ricoeur 28); min-naħa l-oħra, ix-xebh mal-miżbla għandu l-qawwa straordinarja tiegħu wkoll għax Dun Karm rarament juża lingwaġġ daqshekk dispreġġjattiv fuq Malta, iktar u iktar jekk se jindirizzaha, u din ix-xbieha aktarx li tibqa' tidwi iktar minn dik iktar konvenzjonali u komuni tal- warda. Skont Oliver Friggieri, dan il-paragun bejn Malta u l-miżbla taktarx' huwa ''l-iżjed wieħed qalil li Dun Karm qatt uża kemm għal Malta u kemm għal kull aspett uman ieħor;' dan minkejja li jwarrab il- konċiżjoni metaforika u ''l-kelma 'bħal' tnaqqas għal ftit il-gravità tal- paragun,' għax flok ''bħal' il-poeta seta' faċilment kiteb, ''il-,7 sirt il- miżbla minflok ''sirt bħal miżbla' (Mekkaniżmi 14). Skont Friggieri, minn banda Dun Karm ''irid jgħajjar lil Malta u jinkludi l-kelma 'miżbla,'' u mill-banda l-oħra ma jixtieqx jidentifikaha għalkollox ma' miżbla (Mekkaniżmi 15) u għalhekk jinfilsa kelma intermedjarja li tistabbilixxi distanza bejn iż-żewġ kunċetti: għax, normalment, ''is-superlattiv tat- tifħira hawn jitlob is-superlattiv tal-kundanna wkoll' (Mekkaniżmi 15), iżda l-poeta donnu ma jridx jasal s'hemm. Fl-istess ħin, minbarra kompe- tizzjoni, bejn il-metafora u s-similitudni hemm ukoll kollaborazzjoni, għax 'il-poeti jinqdew sikwit bit-tnejn, billi jqegħduhom waħda ħdejn l-oħra, jew billi jħallu lil waħda tħaddan lill-oħra wkoll' (Friggieri, Mekkaniżmi 14). L-effett aħħari, madankollu, huwa dak ta' identifikazzjoni, almenu temporanja, ta' Malta ma' mara sesswalment laxka, li tmur ma' kulħadd, għax ruħha ''mardet' (v. 9). F'din l-ewwel strofa tal-poeżija, li tikkondizzjona l-għaxar strofi ta' warajha, hemm relazzjoni kumplessa bejn il-metafori ewlenin li jid- definixxu lil Malta, u għalhekk huma xhieda tad-dinja metaforika soda imma fl-istess waqt kumplessa li joħloq Dun Karm bl-omm u d-dar tat- tfulija fil-qalba nett. Il-warda li magħha jidentifika minnufih lil Malta- mara fl-ewwel vers tal-poeżija mhijiex biss simbolu ta' sbuħija fiżika iżda, kif jidher fil-'warda tax-xbubija'' tas-seba' vers, simbolu tax-'xbubija': Arberrv jittraduċi ''xbubija'' sempliċiment bħala ''vouth' (91) waqt li Dun Karm ifisser ''girlhood,' fost l-oħrajn, bħala ''xbubija' fid-dizzjunarju tiegħu. Il-'warda' tal-poeżija tirrappreżenta mara li għadha xebba, verġni, mhux miżżewġa jew sesswalment attiva, għax għal Dun Karm ''xebba' hija verġni, 'mara li ma għarfet qatt raġel' (Psaila, Dizzjunarju, taħt ''vir- gin'), u mhux bilfors tfajla (żagħżugħa). F'dan is-sens, hija l-kontroparti tal-'mara belha,' imma permezz ta' mill-inqas tliet metafori f'salt: għax Dun Karm jibda minnufih dan il-kontra-innu tiegħu, l-uniku innu lil Malta li jagħżel Arberrv għall-antoloġija Dun Karm Poet of Malta, b'apostrofi lil Malta, jindirizzaha bħallikieku mara, kif jagħmel fl-innijiet tiegħu ''lil DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Malta' ('Lil Malta,' 'Lil Malta — Għanja,' ''Lil Malta — 11.XI.42,' 'Lil Malta — Wara l-Ġieħ tal-George Cross,' ''Innu Malti,' 'Biki ta' Omm — Black Market, eċċ.,' ''Lil Malta. Wara Elfejn Attakk mill-Ajru,' u Innu tal-Emigranti Maltin lil Malta'); fl-istess waqt, lil din il-Malta-mara jsejħilha metaforikament ''warda,' fis-sens ta' fjura u dan jikkonfermah id-dizzjunarju tiegħu li fih jittraduċi 'flower,' fost l-oħrajn, bħala ''fjur, warda,' waqt li 'rose' hija ''warda' biss. Dan it-twaħħid mal-fjura huwa marbut mal-espressjoni '' Malta fior del mondo' li fis-snin tletin tas-seklu 20 kisbet sinifikat politiku. Iżda mhux mistura wisq taħt il-wiċċ ta' din il- metafora espliċita hemm metafora oħra li teħodna lura lejn il-metafora nazzjonali ċentrali tiegħu, għax Dun Karm qed jalludi għal interpretaz- zjoni metaforika ta' ''warda,' dik tax-xbubija. Minkejja din id-dinamika konċettwali kumplessa ta' metafora ġo metafora ġo metafora, ta' Malta-mara f'Malta-mara-warda f'warda-xbubi- ja, il-ftuħ tal-poeżija jinħass naturali, kemm għaliex Dun Karm qed jinqe- da (b'mod dinamiku) bi tradizzjoni metaforika magħrufa fil-letteratura inġenerali u fir-Romantiċiżmu Malti, kif ukoll għaliex il-metafora għandha appuntu din il-qawwa straordinarja: li tesprimi l-kumplessità b'mod dirett, b'eleganza u b'ħila intuwittiva. Fil-metafora hemm intuwiz- zjoni u kostruzzjoni; il-proċess intuwittiv, kif jikteb Ricoeur, it-tlaqqigħ ta' dak li hu mbiegħed, differenti, 'contains an irreduciblv discursive moment,' fih mument essenzjalment diskursiv (231) li jmiss lill-qarrejja b'ċerta ħeffa. Barra minn hekk, kif jgħid Eco, anki ''the most ingenuous metaphors are made from the detritus of other metaphors — language speaking itself' (256), u allura jieħdu sehem fid-dinamika ħajja ta' lingwa sa ċertu punt magħrufa. Wieħed mill-isbaħ elementi fl-analiżi ta' Ricoeur huwa r-riferiment għall-'mument' tal-metafora, għall-azzjoni u l-leħħa tagħha, għas-sor- priża li tasal f'salt imma hija parti minn dinamika diskursiva, minn xibka mqarba ta' kliem. Għax fid-dikjarazzjoni inizjali ta' Dun Karm, ''Kont il- warda,' m'hemmx biss il-Malta-warda, jew il-Malta-mara-warda, imma hemm ukoll il-verb fil-perfett 'kont' li jindika azzjoni li spiċċat jew stat li spiċċa. L-użu tal-imperfett, waqt li xorta jindika trasformazzjoni, stat li nbidel f'ieħor, ma kienx jordom il-warda fil-passat. Dun Karm seta' kiteb xi ħaġa bħal ''Inti l-warda tad-dinja' minflok 'Kont il-warda' ('Inti l-warda tad-dinja u sirt bħal miżbla'), imma l-għażla tal-perfett 'kont' diġà tħabbar id-disprezz tal-poeta, li normalment jidealizza l-passat nazzjonali (u personali), lejn dak li saret Malta llum. Meta l-poeta jikkwalifika lil din il-warda permezz tal-frażi ''tad-dinja' jkun qed jagħtiha dimensjoni spazjali u politika u fl-istess ħin ikun qed iħejji għas-similitudni, b'element metonimiku minħabba l-kontigwità semantika bejn il-pajjiż u l-miżbla, ta' Malta li saret bħal miżbla, il-kul- minu tal-ħmieġ, id-dinja tiegħu, l-iktar post moqġżież fejn jinġema' l-ħmieġ kollu. It-tqegħid ħdejn xulxin tal-kunċett ta' Malta u l-kunċett tal-miżbla l- ewwel jissorprendi, imbagħad joħloq ċerta konfużjoni emozzjonali, u fl- aħħar jikxef relazzjoni moħbija taħt il-paradoss, li f'dan il-każ hija relaz- zjoni mhux tas-soltu bejn pajjiż deskritt bħala warda safja u delikata li sar bħal spazju konfuż ta' diżordni u ħmieġ. Waqt li s-similitudni tiżviluppa u fl-istess ħin tikkonsma u teżawrixxi l-qrubija bejn l-enigma u l-metafora mibnija fuq l-identifikazzjoni stramba ta' ''dan' ma' ''dak,' il-metafora tippreserva din il-qrubija permezz tal-qosor tal-espressjoni tagħha. ' Il-paradoss huwa akbar fil-metafora milli fis-similitudni, imma 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' turi li anki similitudni kumplessa bħalma hi din tal-'miżbla,' li Dun Karm jibni fuqha matul il-poeżija permezz tar-referenzi għal ''kull xorta ta' qżież dieħel ġe' fik' (v. 2), 'mardet' (v 9), ''jitkażbru bid-dnubiet' (v. 12), 'is-semm barrani' (v. 10), 'is-semm joktor u jiġri' (v. 13), 'il-pesta' (v. 13), 'il-ħsara' (v. 15), u 'l-frugħat' (v. 24), jista' jkollha rwol ċentrali, forsi anki domi- nanti fid-diskors. Dan jista' jseħħ mhux biss għaliex il-paragun, fil-kuntest tal-poeżija ta' Dun Karm, bejn Malta u miżbla, hu kemm hu medjat, jibqa' jdarras, iżda għaliex konxjament il-poeta jqiegħdu f'kontrapożizzjoni max-xbieha metaforika delikata tal-warda u jħalli l-effett li tħalli l-kon- trapożizzjoni fonoloġika bejn iż-'2, il-'b' u l-T' li tibqa' tidwi tul il- poeżija u tqanqal lill-erwieħ ħosbiena f'qabarhom. L-użu tal-ġisem fl-identifikazzjoni metaforika ta' Malta ma' mara u tal- miżbla mal-ġisem ta' mara, u bil-kontra, għandu għeruq fondi, għax il- ġisem huwa sors universali għal metafori ġodda li mbagħad jgħaddu mill- DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Il-metafori, imxettlin fl-esperjenza tal-ġisem, jingħataw forma skont l-interpretazzjoni tal-kultura, għax ''metaphors are embodied in their cultural environment' (Xu 247), u dan jidher sew fil-metafori ta' din il-poeżija ta' Dun Karm għax l-interpretazzjonijiet li jipproponu jirriflettu l-ideoloġija konservatti- va tal-poeta fejn tidħol il-moralità pubblika, speċjalment is-sesswalità, u l- konfini li jimponi fuq l-idea tiegħu tal-identità kulturali Maltija. Is-seman- tika konjittiva ssostni li moħħna huwa magħmul b'tali mod li s-sistemi konċettwali tagħna jisiltu l-iżjed mill-karatteristiċi ta' ġisimna u tal-am- inevitabbli għax l-esperjenza hija kollha kemm hi kulturali u aħna nesper- jenzaw id-dinja b'mod li l-kultura tagħna hija preżenti diġà fl-esperjenza nfisha (57). Eco jisħaq li s-suċċess tal-metafora huwa riżultat (jew 'fun- zjoni') tal-format soċjokulturali tal-'enċiklopedija' ta' dawk li qegħdin jinterpretaw (254) u li l-metafora hija l-għodda li permezz tagħha nifhmu l-'enċiklopedija' aħjar (256). F'din il-perspettiva, il-metafori jinħolqu biss fuq il-bażi ta' qafas kulturali rikk, jiġifieri fuq il-bażi ta' univers ta' kontenut li hu diġà organizzat f'''networks of interpretants, which decide (semioticallv) upon the identities and differences of properties'' (254-5). Filwaqt li hu interpretu ta' kultura, Dun Karm jiddetermina wkoll l-inter- pretazzjonijiet li twettaq dik il-kultura. Il-Konfini Inevitabbli tal-Identità It-tielet riferiment għall-barranin, assoċjat mal-Assedju l-Kbir, fis- sitt strofa ta' 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada,' huwa għall-''għadu li ħadd ma kien rebaħ, ' jiġifieri l-Misilmin: f'din il-poeżija Dun Karm juża biss il-kelma ''għadu' (u f''A Malta,' ''Chċ tu sei bella, o che de la tua gloria / t'ammanti nel Settembre''), iżda f''Il-Għanja tar-Rebħa,' il-poeżija li qanglet lil Laurent Ropa biex isejjaħ lil Dun Karm il-poeta nazzjonali Malti fl-1935 (Friggieri, Dun Karm 116), isemmi speċifika- ment ''il-Mislem ħajjen' (v. 26) u ''l-Misilmin' (v. 36), għax fil- konċezzjoni ta' Dun Karm l-Assedju l-Kbir kien battalja reliġjuża iktar milli t-tentattiv ta' qawwa ta' din id-dinja biex taħkem oħra bl-iskuża, fost l-oħrajn, tar-reliġjon. Fl-1934 l-arkeologu filo-Faxxista Taljan Luigi M. Ugolini kiteb li fi żmien il-Kavallieri Malta kellha tiddefendi ruħha, ''con divino slancio contro le orde mussulmane' (Origini XI), u mhux sempliċiment mill-Imperu Ottoman. Mitt sena qabel, fl-1838, il- kittieb Protestant Badger tkellem ukoll dwar ir-rwol ta' Malta bħala forti kontra l-Iżlam, bħala ''the bulwark of Christendom against the bloodv banner of Islamism and infidilitv' ('Preface'). Tal-Lum u ta' Għadu' ftit huwa dak li jgħid Dun Karm dwar dan l- għadu, għajr li kien b'saħħtu ħafna u jgħir għall-gżejjer Maltin (bl- għodda tal-għira' tiegħu, v. 19), u għalhekk ried jeħodhom taħt idejh: il-poeta iktar ħsiebu li jikteb dwar il-Maltin, dwar ta' ġewwa, milli dwar dawk li qed jassedjawhom minn barra (aktarx l-Ewropej) bl-imġiba skont hu immorali tagħhom, bħalma kienu assedjawhom il-Misilmin fl- Assedju l-Kbir. Il-viżjoni tad-dinja ta' Dun Karm u l-kostruzzjoni tiegħu tal-identità Maltija kellhom influwenza kbira fuq kittieba oħrajn ta' żmienu u ta' wara l-Indipendenza u fuq id-diskors identitarju Malti b'mod ġenerali. Dan jidher fir-rappreżentazzjoni tal-figura ta' Dun Karm innifsu. Iżda jeżisti ritratt tiegħu, li Ġużċ Cardona, il-bijografu tiegħu, isejjaħlu ''sensazzjo- nali,' meħud fil-belt kożmopolita ta' Tuneż fl-1901 meta l-poeta-qassis kellu 30 sena, li fih jidher liebes ta' Għarbi, li fil-kultura u l-letteratura Maltija huwa sinonimu mal-Musulman; huwa ritratt li ma jintwera kważi mkien, u ma telax meta fittixt xbieha tiegħu fuq l-internet. Huwa ritratt li aktarx jiskunċertana għax jagħtina idea ta' Dun Karm li ma taqbel xejn mal-immaġni li bena tiegħu nnifsu u li bnew dawk li kitbu u tkellmu fuqu matul iż-żmien. Dan ir-ritratt, li jittrażgredixxi l-konfini ċari li stabbilejna għall-personalità kulturali tiegħu, jinvadi l-ispazju ikonografiku merfugħ għal Dun Karm b'mod kważi komiku u karikaturali, qisu xi ħadd qabad ritratt 'sagru' ta' Dun Karm u għamel sagrileġġ bih, irredikolah u miegħu rredikola lilna u l-immaġni li bnejna tagħna nfusna u tal-konfini tal-kultura tagħna bħala Maltin. L-aktar ritratt sensazzjonali,' jikteb Cardona, hu dak ta' Dun Karm liebes ta' Għarbi.' X'fettillu jieħdu Dun Karm biss jista' jgħid, iżda Cardona jirraġuna li ried ikollu tifkira ta' dik l-art, għax li tieħu ''ritratt bi Ibies Għarbi jibqa' dejjem ifakkru f'dik l-art hekk qrib tagħna, iżda hekk differenti minna fid-drawwiet, fit-twemmin, fil-kultura u fl-arkitettura' DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Minħabba l-kuntest kollu, il-bniedem min hu u x'jirrappreżenta fid-diskors kulturali dominanti f'Malta; minħabba l-fatt li kien qassis, u wara sar monsinjur; li f'Malta huwa sinonimu man-negazzjoni ta' dak kollu li mhuwiex Kattoliku Ruman; li kien wieħed mill-persunaġġi ewlenin, kif jgħid Oliver Friggieri, 'li għenu fil-formazzjoni ta' kuxjenza nazzjonali' (Xuereb), minħabba dan kollu, ritratt ta' Dun Karm liebes dan l-ilbies qisu ċajta goffa. Imma fil-fatt, dan ir-ritratt huwa konferma u mhux negazzjoni tad- diskors dominanti dwar l-identità u l-kultura rappreżentat mill-poeżija u l-figura tal-Poeta Nazzjonali. Hemm element qawwi ta' Orjentaliżmu fih, għax donnu huwa parti minn tradizzjoni Ewropea u Ewroċentrika li trid tikkostruwixxi rappreżentazzjoni eżotika tal-Għarab li jilbsu ċerti kostumi ''mhux tas-soltu,' jiġifieri mhux bħal tagħna, u tqiegħed ele- menti apposta fir-ritratt li jikkonfermaw dan il-karattru eżotiku, bħall- kefija tal-bedwini, l-ixkubetta u t-'tavolina' bl-iskultura u d-disinji Orjentali. Huwa ritratt ikkummissjonat minn turist, liebes, kif qalli l- poeta magħruf Tuneżin Awlad Ahmed, ilbies tradizzjonali tat-Tuneżija ('il porte des habits traditionnels de Tunisie') li jrid jagħmel xi ħaġa mhux tas-soltu li timmarka l-fatt li qiegħed barra minn pajjiżu, f'kuntest stranġier, u b'ebda mod ma tirrifletti l-personalità normali tiegħu. It- tieni nett, mhuwiex ritratt li jaqbad lil Dun Karm kif verament hu, kif ħafna drabi nippretendu li jagħmel ritratt. Fuq kollox, mhuwiex ritratt li jlaqqa' lill-Malti mal-Għarbi-Musulman: huwa eżattament bil-maqlub, ritratt li jistabbilixxi n-natura mhux tas-soltu ta' din il-laqgħa u għalhekk jistabbilixxi l-konfini bejn il-figura Maltija u l-kultura Għarbija- Musulmana, mifhuma b'mod monolitiku skont. it-tradizzjoni Orjentalista (ara Varisco 7l-2 u bosta studji f'Marco Galea). Fil-ħarsa tagħna, ir-ritratt jisseparahom b'mod viżiv, għax ilibbes lill-Malti ta' Għarbi u b'hekk iġiegħlu jidher stramb; hu u ''għal taparsi' jwaħħadhom, kważi bi ħlieqa, ir-ritratt qed ibegħedhom b'mod definit- tiv minn xulxin. Għal darba, Dun Karm ''qed jagħmilha' ta' Għarbi, u l- eċċezzjoni, ir-ritratt tat-turista, jikkonferma r-regola opposta. F'dan ir- ritratt meħud għand F. Valenza, kunjom Taljan pjuttost mifrux fit- Tuneżija ta' dak iż-żmien (kif jixhed is-sit tunisie-genealogie.com), ta' 24, avenue de France, f'Tuneż, Dun Karm qed jistabbilixxi min hu u min mhux. Dun Karm f'Tuneż fl-1901 Ħajr lit-Taqsima tal-Arkivji tal-Biblijoteka, l-Università ta' Malta DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT T. Ir-ritratt huwa stqarrija tal-valur kulturali tal-protagonista, forsi tas- superjorità kulturali tiegħu, għax il-bniedem Malti qed juri li kapaċi jżur l-art tal-Oħrajn, iħaddanha, u joħroġ minnha kulturalment iktar għani minn qabel, u fl-istess ħin superjuri, għax iħaddan lilha u iżjed minnha. F'ċertu sens, it-turiżmu tas-seklu 20, bħall-esplorazzjoni Ewroċentrika ta' artijiet Oħra minn individwi u gruppi fis-sekli ta' qabel, huwa ''esploraz- zjoni' li twassal għall-pussess, ''possession bv exploration' (Asheroft, Grittihs, Tiffin 94). It-turisti jidħlu fit-territorju tal-Oħrajn biex isibu esperjenza eżotika. Għalkemm jippretendu li qed ifittxu l-ġdid, fil-verità qed ifittxu dak li diġà jafu: anki fl-imgħoddi, l-esperjenza tal-vjaġġaturi kienet immexxija mill-aspettattivi li ssawru matul sekli sħaħ ta' immaġinar superstizzjuż, u għalhekk it-turisti moderni jivvjaġġaw biex ''jiskopru'' dawk l-esperjenzi sterjotipiċi li diġà huma preżenti fl-'eżotiku' tal-immaġinarju tagħhom. Fejn ma jsibux is-sinjali tad-dif- ferenza immaġinata li jkunu qegħdin jippretendu li jsibu joħolquhom huma billi jikkreaw, ngħidu aħna, villaġġi turistiċi' li jirriproduċu l- ingredjenti eżotiċi, bħas-siġar tal-palm u l-bajjiet ileqqu bir-ramel abjad. L-istess riproduzzjoni tidher fir-ritratti ppużati għalkollox stilizzati li jit- tieħdu ''fil-post,' inkella fuq ''sett' iddisinjat apposta, bħalma hu l-każ tar- ritratt ta' Dun Karm meħud fi żmien meta aktarx ħafna mir-ritratti kienu jittieħdu fil-kmamar tal-fotografi. Ix-xena maħluqa apposta għar-ritratt jew l-attrazzjoni turistika ssir ''an imaginative construct that savs more about the European fantasv than the actual location in which it finds its setting' (Asheroft, Griffiths, Tiffin 97-8); hija dikjarazzjoni ta' differen- za, ta' distanza, ta' konfini ċari, li tistqarr x'inhi l-attitudni ta' min qed jikkummissjona r-ritratt quddiem ix-xbieha li jrid joħloq. Il-kitbiet ta' Manwel Dimech u l-analiżi li jagħmel Michael Grech jof- fru stampa tal-kuntest storiku u kulturali Malti li fih Dun Karm żar Tuneż fi triqtu lejn Franza, il-kolonizzatriċi ewlenija tal-Afrika ta' Fuq tas-seklu 19 u 20. F'xi kitbiet tiegħu, Manwel Dimech jitbiegħed minn karatteriz- zazzjoni kunflittwali u apertament ġellidija tar-relazzjoni bejn il-Maltin u l-Għarab minħabba r-reliġjon, interpretazzjoni li tidher sew kemm f''Il- Għanja tar-Rebħa' (1927) ta' Dun Karm kif ukoll ftit snin wara f''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada,' u waqt li jammira xi karatteristiċi tal- Għarab, f'kitba f'Il Bandiera tal Maltin tas-6 ta' Mejju 1899, sentejn qabel il-mawra ta' Dun Karm f'Tuneż, ''jikkundanna lill-Maltin li kienu jġibu ruħhom ħażin ma' Għarab li kien hawn jaħdmu Malta. ' Minkejja li jfaħħar lil Franza, Dimech jirrikonoxxi li l-Ewropej mhux dejjem kienu qegħdin jittrattaw tajjeb lil dawn il-popli: ''l-Għarab ta' xi pajjiżi Ewropej,' jgħid, Ċimsejknin,' ''jaħdmu għall-Ewropej bħalma bagħal jaħdem għal sidu' (M. Grech 55-56). Iżda meta jikteb lill-Maltin ta' Tuneż, fejn mar għal ftit żmien meta ħareġ mill-ħabs wara li skonta l-piena għad-delitt li wettaq f'żgħożitu, Dimech jgħid lill-Maltin li għandhom xorti kbira li jinsabu ftaħt il-bandiera Franċiża li kienet l-ewwel waħda ftit aktar minn 100 sena ilu li għallmet x'inhi l-libertà' (M. Grech 56). B'mod ġenerali, Dimech jara lill-Għarab bħala ġens inferjuri, u għalkemm huwa minnu li darba jir- referi għalihom bħala ''dan il-poplu kbir,' Grech jargumenta li jagħmel dan għax kien konvint li jekk il-Maltin jitgħallmu l-ilsien Għarbi jkunu jistgħu jaqilgħu l-ħobża ta' kuljum bl-akbar ħeffa (58). Għaldaqstant, anki moħħ imdawwal bħal ta' Dimech kien mgħarraq fil-preġudizzji kontra l- Għarab li aktarx, kif juru bosta studji, fosthom dawk miġburin minn Marco Galea, kienu (u għadhom) mifruxin f'Malta. Kif jixhdu xogħlijiet bħal ''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' u ''Liema7 Bejn is-sena 1940 u l-1943,' il-poeżija ta' Dun Karm mhix interessata wisq f'dak li jseħħ lilhinn mill-kuxjenza immedjata tiegħu u miċ-ċrieki konċentriċi ta' dinja magħmula mill-omm, id-dar tat-tfulija, ir-raħal, u eventwalment Malta u l-Knisja Kattolika tagħha. Il-konfini tagħha, bħal dawk ta' gżira ċkejkna, huma riġidi u l-ispazju magħluq u limitat ħafna. Huma l-konfini tal-immaġinarju personali u kollettiv tiegħu, l-univers kollu tiegħu miġbur fl-'Univers leħor' (1930) ċkejken li jikkrea b'tant passjoni poetika u emottiva. F'dan is-sens, huwa kreatur b'viżjoni profon- dament konservattiva, jiġifieri ta' konservazzjoni ta' mgħoddi kollettiv fabbrikat u idealizzat, li kellu impatt straordinarju fuq kittieba oħrajn għax ippropona interpretazzjoni Romantika tal-kultura Maltija li tidher sempliċi u programm kulturali mhux polemikuż jew kunflittwali, la diviżiv u lanqas għalkollox reali. Dun Karm kien, u sa ċertu punt għadu, figura li tgħaqqad lill-Maltin mhux biss għax, fuq talba ta' Robert Samut, kiteb l-innu nazzjonali, imma wkoll għax ma kienx figura li tifred, li tqanqal il-ħama soċjali, kulturali u DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA politiku, li tieħu pożizzjoni li tista' toħloq wisq kunflitt fl-ispazju kulturali u politiku dominanti fuq il-kwistjonijiet il-kbar. Dan ma jfissirx li ma kel- lux kurrenti kontrih jew saħansitra għedewwa maħlufin li ħaduha kontrih pubblikament: Ġużċ Cardona (174-6), Oliver Friggieri (Il-Bniedem fil- Poeta, 75-81) u Ġużċ Cassar Pullicino (38-43) jiddokumentaw din l- oppożizzjoni b'ċerta reqqa. Friggieri jistqarr li ''fit-taqbida għall-ilsien Malti' Dun Karm ''ma ħariġx jiġġieled fil-beraħ u jingħad li lanqas ma kien jinqala' wisq biex jaqbeż għall-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti fil-miftuħ' (Friggieri, Il-Bniedem fil-Poeta 8). Irid jingħad li Dun Karm ma kellux il- forza kbira ta' partit politiku ewlieni qed jagħmel kampanja kontrih, jew istituzzjoni bħall-Knisja Kattolika tiddemonizzah u tiskomunikah, jew l- awtoritajiet imperjali Brittaniċi jfittxulu fi ħwejġu qisu kriminal jew deċiżi li jeżiljawh. Barra minn hekk, Dun Karm saħħar lil ħafna Maltin bil-ħila letterarja li, għal darb'oħra, għażlet li, fi ħdan l-għażla viżjonarja u kuraġġuża li jikteb bil-Malti, ma tkunx trażgressiva jew kunflittwali. Waqt li Mario Azzopardi jikkritika dik li jaraha bħala n-newtralità kon- venjenti u opportunista tiegħu, Friggieri u ħafna mid-diskors uffiċjali dwaru, bħad-dokumentarju li sar fl-2011 mid-Dipartiment tal- Informazzjoni tal-Gvern, jeloġja lil Dun Karm għax insista li ma jindaħalx fil-politika. Mario Azzopardi jgħid li minħabba ''s-sentimenti provinċjali' u ''d-dispożizzjoni bukolika' tiegħu bħala ''letterat magħruf, saċerdot imlaħħaq li ried jinkoraġġixxi innu idealizzat bil-vernakular,' Dun Karm ma setax jhedded jew ifixkel lill-Gvern Imperjali. 'L-aspirazzjonijiet sen- timentali, reliġjużi u lingwistiċi, imbegħdin mill-konfront politiku attiv, setgħu jitqiesu mill-Kuruna bħala ideali marġinali li ma kinux jikkon- testaw' lill-poteri ta' żmienu; jekk xejn, dawn l-aspirazzjonijiet tiegħu kkonformaw mal-istratum kolonjali bħala att ieħor ta' rassenjazzjoni gratifikata min-naħa tal-abitanti' (M. Azzopardi 11). Il-kontemporanju ta' Dun Karm, Manwel Dimech, għamel għażliet ħafna iżjed diffiċli biex iwettaq l-ideali tiegħu għal poplu ħieles u emanċipat u għalhekk ma kellux l-istess xorti. Waqt li l-'Innu Malti' ta' Dun Karm ma jqanqalx inkwiet bejn Malta u ''min jaħkimha,' 'L-Innu tal-Maltin' ta' Dimech (1912) huwa kontra-innu mgħaddab u sarkastiku ta' riformatur li donnu qata' qalbu mill-emanċipazzjoni tal-poplu Malti (Ġ. Mario Azzopardi jgħid li l-kolonjalisti Ingliżi ma setgħux jiksruha ma' Dun Karm għax ''ma kienx qed jippressa għal xi programm ta' azzjoni u żvilupp ekonomiku' għall-poplu; għall-kuntrarju, 'Psaila kien jitbeżża' mill-implikazzjonijiet tal-progress. Il-poeżiji tiegħu tbiegħdu konxjament mir-realtà tal-urbanizzazzjoni u minn ambjenti politikament sensittivi bħat-tarzna jew il-port, arterji ewlenin tal-Brittanja f'Malta' (M. Azzopardi 11). L-għeluq, il-provinċjaliżmu u l-biża' mill-ġdid irrappreżentat mill-kultura urbana jew barranija jidhru f'għadd ta' poeżiji tiegħu, imma Dun Karm jittrażmettihom b'qawwa metaforika kbira f''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada, ' fost l-oħrajn billi jinqeda bil-kunċett tas-safa fiżika u morali. Dun Karm jistabbilixxi u jikkonkretizza l-konfini tal-identità kulturali u morali tal-Maltin permezz tal-ġisem nazzjonali u jinsisti fuq il-purità tal- Maltin li qiegħda titniġġes; fuq il-verġinità (jew almenu l-kastità) identitarja tagħhom, irrappreżentata mill-warda tax-xbubija, li qed issir ''bħal miżbla;' qed jagħdab u jitbaqbaq, u għalhekk mhux qed jagħmel sforz biex jostor ix- xbieha sesswali li qed jinqeda biha ta' Malta, it-tfajla jew mara nazzjonali, li qed tħalli 'minn kull xorta ta' qżież' jidħol ġo fiha, bħalma l-irġiel moralment imniġġsin jippenetraw il-prostituta iktar imniġġsa minnhom. Il-kelma ''qżież' għandha konnotazzjonijiet verament koroh fil-Malti li huma riflessi, fost l-oħrajn, fil-ħoss ikrah tagħha: għax ''qżież' tirreferi għall- agħar tip ta' ħmieġ (u attitudni jew imġiba), ħmieġ li jdardrek, iqallgħek. Id- Diziunariu mill Malti ghall Inglis ta' V. Busuttil tal-1900, rivedut minn Giovanni Magro fl-1932, jiġifieri fiż-żmien meta Dun Karm ħareġ il-poeżija tiegħu, jikkonferma din it-tifsira tal-kelma ''kżież — nastiness, dirt, dirtiness, filth, uncleanliness; kżież (immoralità) obscenitv, filthiness.' Dan l-użu semantiku ta' ''qżież' jidher ukoll fil-ktieb tal-Kanonku Pawlu Galea tal-1912 kontra Manwel Dimech, Il Kerk ta'd-Demoniu micxuf f'Malta, li fih l-awtur jakkuża lil Dimech li bl-appell tiegħu lin-nisa biex iħabirku għall-istess drit- tijiet tal-irġiel, il-fini tiegħu kien li ''jitfa' fil-qżież il-karatteru nobilissmu, u l-missjoni mqaddsa, li kull mara Nisranija għandu jkollha fis-soċjetà' (64). Dan huwa ironiku ħafna għax kien Dimech li tkellem u aġixxa favur ir-rispett u l-jeddijiet tan-nisa Maltin tant li l-pastorali tal-Isqof Pietru Pace tal-11 ta' Ottubru, 1911 ikkundannat lix-Xirka tal-Imdawlin u 11 Bandiera tal-Maltin għax permezz tagħhom Dimech kien qed jiżra' ideat soċjalisti bħal li n-nisa jkunu f'kollox bħall-irġiel u li għandhom l-istess drittijiet fis-soċjetà, ħaġa li DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Mons. Pawlu Galea Mill-ktieb tiegħu X'Rajt u Xi Smajt, 1926 hi kontra t-tagħlim tal-Iskrittura Mqaddsa u kontra l-Vanġelu u kontra kull bażi tal-ordni soċjali (Montebello 382-3; Dimech u Montebello 15). Il-kon- notazzjonijiet sesswali u morali ta' ''qżież' jidhru wkoll fid-definizzjoni li jagħti Erin Serracino Inglott fis-seba' volum ta' Il-Miklem Malti (1981): 'Qagħda ta' kulma jġagħal lil min jitqażżeż; kull ħaġa ta' ħmieġ jew stmer- rija u l-effett ta' tmeżmiż u dardir li jġib fuq il-bnedmin; ħwejjeġ li jqallgħu u li jwasslu lil min jaħrabhom sew materjalment u sew moralment. L-esten- sjoni semantika ta' din it-tifsira hija 'mġiba ta' żena; immoralità; oxxenità.' Din il-konnotazzjoni ma tidhirx, per, fil-Maltese-English Dictionarv ta' Aquilina li ħareġ fl-1990, aktarx għax il-lessikografu deherlu li din it-tifsira ma baqgħetx ħajja fost il-kelliema Maltin. Fil-kuntest tax-xogħol letterarju ta' Dun Karm, ir-riferiment għall-Kan. Pawlu Galea (1866-1952) u l-ideat tiegħu huwa sinifikattiv għax Dun Karm kien iqisu ta' ġewwa miegħu, ''ħabib tiegħi mill-qodma' (Friggieri, Dun Karm 8). Kien dan il-qassis li, flimkien ma' Ġużċ Muscat Azzopardi, ħabbar lil Dun Karm, fil-pjazza tal-Palazz, il-Belt, li huma kienu se joħorġu perjodiku bil-Malti, Il-Ħabib, u ħajru biex jikteb poeżija bil-Malti (minkejja li aktarx kienu ilhom iħajruh biex jikteb bil-Malti nies bħal Muscat Azzopardi sa mill-1899). Dun Karm laqa' l-istedina u l-ewwel poeżija tiegħu bil-Malti, miktuba fil-11 ta' Jannar 1912, 'Quddiem Xbieha tal-Madonna,' dehret fl-ewwel ħarġa ta' Il-Ħabib tal-1 ta' Frar 1912 (Friggieri, Dun Karm 8; Cassar Pullicino 9-11). Dun Karm jesprimi l- ammirazzjoni tiegħu lejn Mons. Pawlu Galea fil-21 kwartina tal-poeżija, €A Mons. Paolo Galea (Nel Suo Giubileo Sacerdotale),' ħamsa u għoxrin sena minn mindu ħa l-quddiesa, ippubblikata f'Il-Ħabib tal-20 ta' April 1915 (Dun Karm, Le Poesie 217) li fiha jsejjaħlu saċerdot għal dejjem u jassoċjah, fost l-oħrajn, mal-paċi u l-imħabba: ''Pace ċ il tuo verbo' (v. 37) jgħidlu, ''Amor ti fece / e l'Amore non muotr' (v. 57-8); fl-aħħar żewġ strofi jħeġġu biex jaqsam ħobżu ma' dawk li huma bil-ġuħ u jgħid kelma ta' faraġ fejn l-aktar hemm in-niket. Fl-aħħar kliem tal-poeżija jgħidlu wkoll biex ''dove temeraria / grida la ciurma dei venali e astuta / nell' assonnato popolo s''insinua, / vibra l'anatema,' għax il-poeta huwa konvint li meta ċ-ċorma makakka ta' nies ta' fidi żgħira u ta' valur ċkejken tgħolli leħenha b'mod ardit biex tqanqal il-poplu bi ngħas bil-ħażen tagħha, il- Monsinjur Galea jqum biex jiġġieled kontra din l-għajta taċ-ċorma mħassra. Jidher li ż-żewġ saċerdoti kienu jafu sew l-istorja, il-karattru u x-xogħol ta' xulxin. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Dun Karm ippubblika l-ewwel poeżija bil-Malti fil-perjodiku ta' Muscat Azzopardi u l-Kan. Galea fl-istess perjodu li Galea ppubblika l- ktieb tiegħu, Il Kerk ta'd-Demoniu micxuf f'Malta, u l-kliem fi tmiem il- poeżija li ddedikalu jagħti x'jifhem li Dun Karm kellu għarfien tajjeb tal- karattru u l-ħidma militanti ta' Galea, ħidma li tixref sew, fost l-oħrajn, f'dan il-ktieb aħrax tiegħu ta' disgħin faċċata li fih jikkundanna lil Manwel Dimech. Dan il-ktieb, maħruġ ''bis-sensja tal-Knisja' u mitmum fl-14 ta' Novembru 1911, ftit ġimgħat wara li l-Isqof skomunika lil Manwel Dimech fit-23 ta' Ottubru 1911, jagħtina ħjiel tal-fehmiet dwar in-nisa li sab madwaru Dun Karm u li ma setgħux ma influwenzawx ir- rappreżentazzjoni tan-nisa f'poeżiji tiegħu bħal ''A Malta,' 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' u ''Liema7 Bejn is-Sena 1940 u l-1943,7 minkejja li dawn inkitbu bejn għaxar snin u tletin sena wara l-pubblikazzjoni tal- ktieb dwar il-qerq tad-dimonju. Skont Galea, 'il-mara,' kif turi l-ġrajja tal-Ġenesi, ''hija fin-natura tagħha iżjed debboli milli huwa r-raġel, ' għax 'hija temmen iżjed malajr il-kliem qarrieqi' tas-serpent li wegħedha ġid fil-ħin li ried jagħmillha d-deni. ''Kien jaf fl-aħħar nett li l-mara għandha manjieri tajbin biex trattab bihom il-qawwija volontà minn tar-raġel. Għaldaqstant mhux għal ħaġ'oħra, il-giddieb, qarrieqi, il-ħajjen serpent ried l-ewwel ma jistraxxna lil Eva biex permezz tagħha mbagħad jis- traxxna lil żewġha' (Galea 63). Ladarba jirrifletti l-fehma ta' Galea dwar in-nisa, il-verb vjolenti ''straxxna'' jistħoqqlu kumment għax ifisser li l- mara ġġiegħel bla ħniena lir-raġel jixkana għal warajha bla ma jrid; il- mara tagħmel malamira bit-tbaħrid lir-raġel, fis-sens li tħabbtu wisq u ġġibu kważi ma jiswiex aktar (ara ''straxxna' u ''malamira' f'Erin Serracino Inglott). Hemm konverġenza mhux maħsuba bejn ir-rappreżentazzjoni tal-omm nazzjonali fid-diskors nazzjonalistiku u dawn l-ideat konservattivi ta' Galea dwar il-mara. Galea jinsisti li l-mara m'għandu jkollha ebda xogħol barra mid-dar u ebda rwol pubbliku għax inkella jbatu t-trabi tagħha (69); l-awtur jemmen li skont l-Iskrittura Mqaddsa, ''l-offiċċji,' id-dmirijiet li għandha l-mara fil-familja, 'taħt setgħa tar-raġel' li jkun ''jikkmandaha,' jirrappreżentaw id-dmirijiet li għandha ''fis-Soċjetà' (70, 71). Galea jgħid li l-Ktieb tal- Proverbji fil-Bibbja juri ''lill-mara liema huma l-obbligi u l-uffiċċji li hija għandha fil-familja mnejn imbagħad dawn joħorġu għall-ġid ta' kollha kemm hi s-soċjetà' (73), u għalhekk ir-rwol tagħha huwa essenzjalment fil-familja u fid-dar. Galea jikkwota lil Santu Wistin li jgħid li mhux in- natura tal-mara iżda l-ħtija oriġinali tagħha ''ġiebet li jkollha b'padrun tagħha r-raġel,' u meta dan l-ordni tas-setgħa tar-raġel fuq il-mara ma jiġix osservat, ''in-natura titħassar iżjed, u iżjed tikber il-ħtija' (71). Minkejja li fit-tagħlim tal-Evanġelju jqiegħed lill-mara fid-dinjità ewlenija minn tagħha, jagħmilha anzi wisq aktar nobbli, ' il-ħaġa li fid-dar għandu jmexxi r-raġel u mhux il-mara ''hija ġejja mill-istess natura, kemm imħabba l- forzi, li fil-mara huma wisq dgħajfa, u wisq qawwija fir-raġel; kemm ukoll, anzi iżjed, imħabba l-qawwa tal-intelliġenza; hekk jammettu l-bned- min kollha, billi jafu li dejjem il-mara kienet sotta tar-raġel u qatt ir-raġel sotta tal-mara' (72). Mara trid tkun il-għaxqa ta' żewġha u għalih irid ikollha l-'virtà,' il-'kastità,' l-'imħabba,' l-'għaqal,' u t-'tħabrik' (73- 74); trid tkun ''fidila miegħu f'kollox u għal dejjem,' trabbi u trawwem fi wliedha ''kostumi' tajba, u tiżra' fihom iż-żerriegħa tar-reliġjon Kattolika (74). Galea jikkwota fit-tul minn ittra tal-Papa Piju IX tal-1867 li tgħid li fin-nisa l-mistħija 'hija naturali' u għalhekk meta l-għedewwa tar- Reliġjon ''iqegħduhom fil-pubbliku, jistraxxnawhom 'il barra mill-ħajja u mid-doveri tad-dar. Il-mara li tkun edukata tajjeb fir-Reliġjon, fid-dar tkun tassew dawl l-iżjed pur u qawwi, u l-glorja ta' żewġha; fuqha tiġi mibnija l-familja, u ta' din hija tkun ir-rabta tal-paċi u l-ġibda lejn il-qdusija. Iżda l-mara mim- lija bis-suppervja u bl-ardir ma tkunx trid taf iżjed bil-kura u bid- doveri tagħha: fid-dar hija tkun żerriegħa minn ta' nuqqas ta' fte- him, żerriegħa ta' ġlied, ta' skandlu lil kulħadd. Galea jikkonkludi li r-renju tal-mara, bħal dak tal-mara bil-għaqal ta' Dun Karm f''Kewkbet is-Safar,' għandu t-tron tiegħu d-dar, 'f'nofs il- familja tagħha' (76). Skont Dun Karm, l-imġiba tan-nisa trid tkun ikkaratterizzata mill- tmistħija fil-ħars, fil-kliem, fil-Ibies' (v. 6), u l-mara timxi fit-triq mingħajr ksuħat, ' buona, raccolta nella tua faldetta' ('A Malta'') kodiċi li jaqbel miegħu G. Gauci li xandar it-taqbila ''Sinjorina Chif Imbdilti' DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA fl-ewwel faċċata tal-gazzetta pjuttost miftuħa Il Ħmara tat-30 ta' Mejju 1931 li fiha kienu jiktbu wkoll awturi mdawlin bħal Juan Mamo. Minkejja li Manwel Dimech xandar fehmiet ċari ħafna dwar l- emanċipazzjoni tan-nisa Maltin fil-bidu tas-seklu għoxrin, din it-taqbi- la u kitbiet simili li kienu jidhru fil-gazzetti huma xhieda ta' kultura mifruxa fost il-Maltin iktar milli preġudizzji patrijarkali ta' individwi jew ta' ideoloġija partikulari. Bħal Dun Karm, Gauci jrid jiddetta x'għandha tkun l-imġiba tat-tfajla Maltija u jistqarr minnufih li jrid li t- tfajla Maltija terġa' tibda ġġib ruħha bħal fl-imgħoddi, ''dejjem serja u umiljata' (v. 6), b'għajnejk 'l isfel mixħutin' (v. 8), għax hekk ''Kont tassew ittin' pjaċir' (v. 12). Iridha mgħottija minn fuq s'isfel, b'wiċċha biss mikxuf, u ma jridhiex tħares lejn l-irġiel jew tersaq lejhom. Bħal Dun Karm, Gauci jixli lit-tfajla li 'M'għadhiex fik tinsab mistħija' (v. 50) għax issa rasha mimlija ''bil-frugħa minn tad-dinja' (v. 51). It- ton patronizzanti u paternalistiku jilħaq il-qofol tiegħu meta fl-aħħar strofa jgħid lit-tfajla (li tirrappreżenta lit-tfajliet kollha), qisu għandu xi jedd fuqha sempliċiment għax huwa raġel, li m'għandhiex tħalli 'Lil min bik iż-żmien jgħaddi' (v. 57) parir li jixbah ħafna lil dak li jagħti Dun Karm meta lill-mara nazzjonali jgħidilha li d-dinja, jiġifieri n-nies l-oħrajn, qed jidħqu biha. Dun Karm japplika dawn il-fehmiet popolari għad-diskors nazzjonali tiegħu, iżda l-kummenti tiegħu dwar l-imġiba tal-irġiel u speċjalment tan-nisa m'għandhomx biss skop metaforiku għax huma wkoll kontribut dirett għall-programm kulturali u morali li jfassal għal pajjiżu. Il-Kanonku Pawlu Galea jitlob lill-'għeżież missirijietna,' 'intom li kkombattejtu taħt it-triġija tar-Reliġjon u tas-Saċerdoti bl-aktar kbira Fidi u bl-aktar mixgħula mħabba għall-Patrija tagħna' biex ħelsu lil Malta minn 'għedewwa l-iżjed moqżieża u ħorox,' biex iqumu mill-oqbra tagħhom u jaraw lil uliedhom tal-lum u fiex ġiebhom ''dak ix-xellerat, qarrieqi serpent' ta' Manwel Dimech, 'li mar iwegħedhom ibħra u muntanji bi kliem l-aktar qarrieqi' (86). F'appell retoriku mqanqal, Galea jistqarr li f'din l-art hija issa pprofanata billi rnexxielu l-vili serpent waġġ tiegħu mhux diffiċli tara x-xebh fil-mod kif jirrappreżenta l-imġiba tas-serp u n-nisa li hu ma jaqbilx magħha, bl-insistenza fuq il-'qżież' materjali u morali, it-tkaxkir, il-ħażen u l-qerq. L-imseħbin tax-Xirka B'IS-SENSIA TA'L-GNISJA. seq — KERK ta'al--DEMONIU MICXUF Il-ktieb tal-Kan. Pawlu Galea tal-1912 li jikkritika bl-aħrax lil Dimech DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA tal-Imdawlin ta' Dimech, ulied l-eroj Maltin tal-imgħoddi, 'qegħdin jimxu mal-moqżież serpent, lilu japplawdu tal-vendetta li minnhom irid jagħmel' (87). Fil-ktieb klassiku tagħha, Puritv and Danger, l-antropologa Marv Douglas tistabbilixxi li 'there is no such thing as absolute dirt,' għax il- ħmieġ fih innifsu ma jeżistix. Oġġett jew imġiba ssir ħmieġ fi ħdan sis- tema ta' klassifikazzjoni li fiha m'hemmx post għaliha (xvii). Douglas temmen li ''l-ħmieġ huwa essenzjalment diżordni;' il-persuna li tkun qed tħares lejh tiddeċiedi hi jekk hix qed tara diżordni jew le, għax il-ħmieġ joffendi l-ordni. F'għajnejn il-persuna li tkun qed taġixxi, l-eliminazzjoni tal-ħmieġ mhix azzjoni negattiva imma ''pass pożittiv biex torganizza l- ambjent' (2). Fl-idea tal-ħmieġ (qżież) u t-tniġġis li jipproponi Dun Karm, it-tneħħija tal-ħmieġ tfisser l-għoti mill-ġdid ta' ordni soċjali, kul- turali u morali, dak li Douglas tfisser bħala ''making it conform to an idea' (3), idea u ideal mhux universali imma stabbilit mill-persuna. Biex iħares l-ordni ideali tiegħu tas-soċjetà, Dun Karm javża lil dawk li jiksru dan l-ordni li l-imġiba tagħhom se jkollha konsegwenzi koroh fuq l- immaġni (l-umiljazzjoni, v. 4), il-moralità (il-mard tar-ruħ, v. 9) u l- psikoloġija tas-soċjetà (il-mewt tas-sliem, v. 14). Minn perspettiva antropoloġika, Douglas tispjega li Dun Karm jidher li qed juża dan il-mudell biex jistabbilixxi l-ordni soċjali, kulturali u morali li jemmen li huwa ideali għall-komunità Maltija. Il-poeżija tiegħu tagħti rwol determinanti lil valuri morali u regoli soċjali tipiċi tal-patrijarkat u li għandhom x'jaqsmu mal-interazzjoni bejn is-sessi fil-pubbliku u fil-privat, speċjalment l-imġiba tan-nisa; tagħti wkoll rwol determinanti lir-reliġjon Kattolika u valur kbir lill-memorja tal-eroj Maltin tal-istorja, bħall-Kan. Pawlu Galea, fit-tfassil ta' kodiċi kulturali u morali. dangerous contagion' (4) jixħet dawl fuq id-dinamika li tqanqal it-tema tal-purità f'Dun Karm, għax il-poeżija tiegħu tinqeda bil-perikli tal-mard u t-tniġġis biex tiddefinixxi l-konfini tal-moralità u l-imġiba fis-soċjetà, biex tistabbilixxi l-linja bejn il-mard u s-saħħa, bejn l-indafa u l-ħmieġ. Marv Douglas tistqarr li 'l-purità hija l-għadu tal-bidla, tal-ambigwità u l-kompromess,' iżda tifhem li '' Most of us indeed would feel safer if our experience could be hard-set and fixed in form.' Skont Douglas, fil-bned- min kollha hemm xewqa għar-riġidità li tidher f'poeżiji bħal 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' u ''Liema7 Bejn is-Sena 1940 u l-1943,7 għax ix- xenqa għal konfini fissi u għal kunċetti ċari hija parti min-natura umana (Douglas 200). Barra minn hekk, kif jixhed Dun Karm, '' The quest for puri- tv is pursued bv rejection' (Douglas 199), għax il-purità, bħall-eżotiku, tit- lob li ma jkunx hemm kuntatt jew tniġġis minn elementi ġodda: kollox irid jieqaf f'mument storiku u stat partikulari. Jidher li l-poeżija ta' Dun Karm tirfed l-argument li d-diskors dwar il-purità jaħdem kontra l-bidla, l-ambig- wità u l-kompromess għax in-narrattiva u l-viżjoni poetika tiegħu jinjoraw l-istorja ta' taħlit kulturali li permezz tiegħu Malta, il-lingwa tagħha u saħansitra r-reliġjon, li inevitabbilment waslet minn barra, kisbu l-karatteristiċi li jiċċelebra l-poeta. Filwaqt li jirnexxilha tagħti interpretazzjoni sempliċi u koerenti tal- istorja u programm kulturali protezzjonista li jinftiehem, in-narrattiva poetika ta' Dun Karm ma tiflaħx għall-kumplessitajiet li ġġib magħha r- realtà ta' reġjun Mediterranju li minn dejjem kienet imsejsa fuq iċ-ċaqliq u t-taħlit, anki fi żmien Dun Karm meta kien hemm il-fenomenu impor- tanti tal-emigrazzjoni, bit-tluq kontinwu ta' eluf ta' Maltin u Għawdxin lejn artijiet u kulturi oħrajn, bil-kuntatti li żammew ma' art twelidhom u familthom, bir-ritorn ta' għadd mhux żgħir minnhom lejn il-gżejjer Maltin, u bil-preżenza ta' għadd kbir ta' barranin, speċjalment fiż-żona urbana ta' madwar il-port. '' Tal-Lum u ta' Għada' u xogħlijiet oħrajn, l-interpretazzjoni tad-dinja li joffri Dun Karm, bl-oppożizzjoni binarja bejn is-safa u t-tniġġis, hija għalkollox personali u tinvolvi l-ħolqien ta' diskors poetiku li jikkrea storja mitizzata ta' ġens li minkejja l-idealizzaz- DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA zjoni Romantika sikwit sab ruħu fil-periferija tal-poter deċiżjonali — aktarx kienet din il-marġinalizzazzjoni li ġegħlitu joħloq il-miti tiegħu tal-passat. Il-kontradizzjonijiet bejn id-dinja fabbrikata ta' Dun Karm u l-istorja 'oġġettiva' huma innegabbli, imma dak li qed joffri l-poeta mhuwiex analiżi empirika tal-istorja għax il-proġett tiegħu kien proġett kollu kemm hu narrattiv li kellu implikazzjonijiet importanti fuq kif il- Maltin ta' żmienu u ta' warajh interpretaw l-istorja ta' ġenshom. It-tqegħid ta' Malta fiċ-ċentru tal-istorja mir-Romantiċi, bħallikieku bid-dinja kollha permanentement għajnejha fuqha, bħalma hi fir-raba' vers ta' din il-poeżija, huwa stqarrija poetika ta' individwalità u ċentra- lità ġdida li tisfida l-periferiċità u ċ-ċokon endemiku tagħha. Is-safa morali u kulturali tal-Malta dunkarmjana primarjament rurali hija għodda konċettwali u retorika ideali għax hija stqarrija ta' individwalità li teħtieġ it-tbegħid mill-Oħrajn kollha, kemm Ewropej u Afrikani kif ukoll, saħansitra, Insara barranin, dawk li mhumiex safjin u kasti, u affermaz- zjoni ċara tal-konfini kulturali, biex tistabbilixxi ruħha u toħroġ minn ġol-anonimat tal-istorja. Dun Karm jikkundanna lin-nies tal-ibliet, fejn kienu jmorru joqogħdu l- barranin, għax dawn huma mniġġsin mill-ħażen li ġej minn barra. L-ibliet ta' madwar il-port huma l-ispazju intermedjarju bejn id-dinja ta' barra u d- dinja ta' Malta, jiġifieri l-irħula rurali Maltin, u għalhekk huma bilfors maħmuġin, ivvelenati bis-'semm barrani' (v. 10). L-għażla tal-metafora tas-semm hija sinifikattiva għax waqt li ż-żgħażagħ tal-ibliet ''jixorbuh u jiskru' (v. 11) u dan iwassal biex ''is-semm joktor u jiġri' (v. 13) u jsir t'pesta' li qed tinfirex fl-irħula wkoll (vv. 13-14), bħala likwidu huwa korp estranju, mhux parti mill-ġisem tal-Maltin, lanqas il-Maltin tal-ibliet. Tal-Lum u ta' Għada' it- tniġġis imiss direttament il-ġisem li jispiċċa b'''kull xorta ta' qżież dieħel' ġo fih (v. 2) u għalhekk jitkażbar bid-dnubiet (v. 12). Iżda s-semm, bħall- inbid barrani li huwa fiżikament, kulturalment u moralment velenuż ta' 'Lid-Dielja,' huwa oġġett li l-Maltin jistgħu faċilment iwarrbuh. Ladarba huwa identifikabbli, huwa wkoll ''eżiljabbli.' U jekk ma jinxtorobx ma jistax isir ''pesta,' li magħha ġġib theddida ħafna iktar malizzjuża mil-likwidu tas-semm. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Il-metafora tal-warda li tidher darbtejn fl-ewwel sitt versi ta' 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' għandha konnotazzjonijiet politiċi u kultu- rali storiċi marbutin mal-fatt li l-filo-Taljani Maltin ta' żmien Dun Karm kienu jsejħu lil Malta ''fior del mondo,' warda tad-dinja, frażi li l-poeta daħħal b'ironija meta ppubblika l-poeżija f'Leħen il-Malti fl-1934. Jista' jkun li l-ironija ta' Dun Karm ġejja wkoll mill-fatt li bil-kliem sabiħ tagħhom b'kollox dwar is-sbuħija ta' Malta, kienu huma li attakkawh minkejja li għamel minn kollox biex jistkenn mill-politika partiġjana, u dan jidher ċar fl-episodju tal-kritika kontrih ta' 'Pi Di' fil-gazzetta Malta tad-29 ta' Settembru 1934 (Cardona 175), ftit ġimgħat qabel ma kiteb ''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada,' li l-poeta wieġeb bil-poeżija, ''Lill-Ħabib Tiegħi Pi… Di… li kitibha fil-5 ta' Ottubru iżda ppubblikaha biss sena wara. Dun Karm jgħid li '' Malta fior del mondo' huwa ''qawl ta' qabel żmienna,' fatt li jikkonfermah Albert Ganado, li jgħid li dan it-titlu bit- Taljan kien diġà ngħata lil Malta fis-seklu 17 (83). It-test li qed jirreferi għalih Ganado huwa Description gċnċrale de l'Afrique tal-1637 li fih Pierre d'Avitv jgħid li ' Malta, fior del Mondo' huwa proverbju komuni f'Malta u jfisser li Malta hija ''l-fjura tad-dinja, kemm minħabba l-arma- menti, il-fortizzi u l-munizzjon tagħha, kif ukoll minħabba n-nies li jidde- fenduha' (540). Badger jikteb li s-sema ta' Malta, il-port 'nobbli' u l-pożizzjoni ġeografika speċjali tagħha ħdejn artijiet oħrajn jagħmluha ''a rock singularlv interesting, and of vast intrinsic importance' ('Preface'). Badger jispjega din it-tifħira tal-Maltin lil arthom billi jinsisti fuq id-devozzjoni tagħhom lejha. Lil Malta Badger jidher li jqisha metaforikament bħala ''blata,' soda, importanti, u għalhekk hija ''fjura tad-dinja. ' F'dik li tidher li hi verżjoni bikrija ta' 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' li nkitbet tliet snin qabel, fil-25 ta' Ottubru 1931, iżda qatt ma ġiet ippubblikata minn Dun Karm, poeżija bl-isem ta' 'Lil Malta,' Dun Karm iqiegħed il-'Warda tad-dinja'' bejn il-virgoletti biex jirreferi direttament għal dan l-isem li fis-sena ta' qabel qanqal ir-rabja, għal raġunijiet parzjalment simili, ta' Ġużċ Ellul Mercer fil-faċċata tal- gazzetta tal-Partit tal-Ħaddiema, Il Cotra ('Malta Ġenna tal-Art, 29 ta' Mejju 1930) li tagħha kien l-editur. Iż-żewġ kitbiet jibdew bir-riferi- ment għal Malta bħala warda jew ''fjur tad-dinja' u jikkritikaw lill- Maltin li mhux qed jgħixu l-valuri li jippritkaw u t-tnejn jieħdu pożizzjoni kritika: l-artiklu ta' Ellul Mercer huwa mhux biss ironiku imma sarkastiku, waqt li Dun Karm jinqeda bil-kelma verament mhux tas-soltu għall-poeżija tiegħu ''faħxija,' li jidher li żiedha wara u li fono- loġikament u semantikament tixhed ir-rabja tiegħu. Anki l-forma li jagħżel għal din il-poeżija apertament politika tiegħu tirrifletti l-pożizzjoni kritika tiegħu: il-poeżija nkitbet ''Wara l- ġrajja ta' Pentekoste tal-19317 u tikkritika lil 'dawk li żżomm bi ħbiebek,' li 'Tefgħu is-semm ġe' qalbek u ġe' ħsiebek,' donnu qed jgħid għall-barranin l-aktar viċin tal-Maltin, it-Taljani, interpretaz- zjoni li Oliver Friggieri jaqbel magħha, anki għaliex kien żmien il- kwistjoni politiko-reliġjuża, tas-sospensjoni tal-Kostituzzjoni (1930- 1932) (Ittra), u l-kwistjoni tal-lingwa. Għax id-''dispett,' li hu tip ta' strambott, huwa magħmul minn kwatrtina bir-rima u żewġ distiċi, 'uno strambotto di sdegno, di corruccio, di sprezzo o d'offesa' (Nigra XII) li juri nuqqas ta' qima u mħabba (Friggieri, Dizzjunarju, taħt trispett'). Jista' jkun li kien minħabba l-akkuża lil 'ħbiebek' li ma ppubblikax din il-poeżija, jew b'mod ġenerali għax din il-poeżija 'hi aktar mgħaddba' minn 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada', 'u għalhekk ħallieha manuskritt' (Friggieri, Ittra): li hu żgur hu li hemm xebh tem- atiku kbir bejn dawn iż-żewġ poeżiji, għax it-tnejn jindirizzaw lil Malta bħala mara u jirreferu għall-fama ta' Malta fost artijiet oħrajn; għad-''daħka' donnha sodisfatta u malizzjuża tal-barranin, li 'tfaqqa' 7 bħal f''Lid-Dielja;' għat-telfien tas-saħħa morali tal-Maltin; u għas- semm tal-barranin li qed jinfirex, bħala korp barrani, identifikabbli u stranġier, fost il-Maltin. F'dan id-dispett il-poeta jistieden b'mod ironiku lil Malta biex titbaxxa iżjed, għax diġà tbaxxiet moralment, biex tisma' lill-barranin jiddieħku biha. Din il-poeżija qasira nstabet ma' oħrajn f'manuskritt jismu Pro Memoria — Ħsibijiet Żgħar ippub- blikat minn Oliver Friggieri fl-1980 wara li ħareġ Il-Poeżiji Miġbura ta' Dun Karm (Il-Bniedem fil-Poeta 114). DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Ir-riferiment għall-'ġrajja ta' Pentekoste tal-19317' mhuwiex ċar, iżda naħseb li Dun Karm qed jitkellem fuq dak li l-gazzetti Il Cotra u Malta Taghna ta' Mejju 1931 jirreferu għalih bħala l-Ġuri ta' Pentekoste li sar fid-19 ta' Mejju. Sebgħa min-nies, fosthom id-delegat Laburista Karmenu Ciantar (Karmenu Ciantar,' Il Cotra, 28 ta' Mejju 1931), instabu ħatja li għamlu l-istorbju f'Għid il-Ħamsin tal-1930 malli l-Isqof beda jipprietka bit-Taljan. L-akkużati kienu ħarġu jgħajtu u jgergru mill-Katidral ta' San Ġwann, kif irrapportat Il Cotra, għax bit- Taljan ma jifhmux. Dan l-inċident ġara ftit wara li l-Isqof, permezz ta' ittra pastorali fl-1 ta' Mejju 1930, ikkundanna lil Strickland u lill-Partit tal-Ħaddiema li kien imsieħeb miegħu u qatagħha li kull min jivvota għalihom jagħmel dnub mejjet. Fil-pjazza tal-Katidral kien inqala' l- ġlied bejn il-ħaddiema li ħarġu bħala protesta mill-Katidral, ġemgħa ta' partitarji Nazzjonalisti li kienu qed jappoġġjaw lill-Isqof, u l-pulizija, li jidher li użat ukoll il-kavallerija. Skont Il Cotra ('Il-Ġuri tal- Pentekoste, 28 ta' Mejju 1931), ħafna nies bdew jgħajtu ''Viva l- Ingilterra' u ''Abbasso l-Italja'' u jkantaw il-Bandiera Ħamra, ''l-Innu demokratiku tal-Labour Partv.' Fil-ġuri tad-19 ta' Mejju 1931, sitta minn dawn l-attivisti, aktarx Laburisti u Stricklandjani, instabu ħatja u ħamsa minnhom weħlu l-ħabs, iżda fil-25 ta' Mejju ngħataw il-maħfra mill-Gvernatur wara li kkonsulta mal-Isqof. Jidher li fil-jum ta' qabel, l-Isqof għażel li ma jagħmilx il-prietka ta' Għid il-Ħamsin tal-1931 bit- Taljan kif kien għamel is-sena ta' qabel meta qam l-għagħa kollu ('Il- Maħfra tal-Isqof,' Il Cotra, 28 ta' Mejju 1931). Iż-żewġ artikli fil- gazzetta filo-Taljana Nazzjonalista Malta Taghna, 'Il-Ġuri tad- Distorbju ta' Nhar Għid il-Ħamsin 19307 (30 ta' Mejju 1931) u 'Il-Verità tal-Fatti. Dwar il-Maħfra tal-Ikkundannati fuq id-Disturbi tal-Pentikoste' (6 ta' Ġunju 1931) ma jsemmux il-kwistjoni tal-lingwa li Il Cotra tagħtiha bħala l-kawża ewlenija tal-kwistjoni kollha. Jekk dawn huma l-ġrajjiet li ried jirreferi għalihom Dun Karm, ġrajjiet li qanqlu r-reazzjoni politika tiegħu minħabba l-mod kif it-taqtigħa dwar il-lingwa misset mar-reliġjon u l-politika partiġjana, tinftiehem id- deċiżjoni tiegħu li ma jippubblikax din il-poeżija partikulari. Jekk din l-interpretazzjoni politika tal-kuntest storiku u l-kontenut tematiku ta' din il-poeżija mhux ippubblikata ''Lil Malta' hija korretta, ma tidhirx li hija daqshekk qrib ta' 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada,' minkejja x- xebh bejn l-ewwel vers taż-żewġ poeżiji. Is-snin ta' bejn l-1930 u l-1934 kienu partikolarment imqallbin għal Malta, fosthom bil-ħruġ tal-pastorali tal-isqfijiet li kkundannat lil Gerald Strickland u l-kunflitt aħrax li qam bejn Strickland, il-Laburisti u l-Knisja Kattolika Maltija, bil-kanċellazzjoni tal-Elezzjoni Ġenerali u s-sospensjoni tal-Kostituzzjoni, u bit-tfittxijiet, ordnati minn Ministru Nazzjonalista u mill-Gvern kolonjali Ingliż, li saru fid-djar ta' attivisti xellugin fil-kuntest tal-Att dwar is-Sedizzjoni u s-sentenzi ibsin li rċevew uħud minnhom. Minkejja li Malta qajla setgħet tissejjaħ 'warda tad-dinja' f'dawn is-snin, fl-1932 l-għalliem tat-Taljan fis-sekondarja Arnaldo Fabriani, li kien jiffir- ma bħala Aldo Farini, ħareġ sensiela ta' sitt kotba tal-qari bit-Taljan bl-isem ta' Fior del mondo: libro di letture italiane per le scuole di Malta. Fl-1930 Nerik Mizzi tal-Partit Nazzjonalista fetaħ skola Taljana, il-kulleġġ Umberto Primo fil-Belt, għall-istudenti tas-sekondarja u mbagħad daħħal dawn il- kotba ta' Farini fl-iskejjel tal-istat, deċiżjonijiet li qanqlu r-rabja tal-awtori- tajiet Ingliżi u s-sostenituri tagħhom f'Malta (Kasvikis, Vella u Doughtv). Dan juri li l-'qawl' ''fior del mondo' f'Malta tas-snin tletin li jironizza fuqu Dun Karm kien intrabat mal-bagalja politika u kulturali tqila li fiha kien hemm mhux biss l-imħabba lejn il-kultura Taljana u ċerta affinità magħha iżda anki assoċjazzjoni inevitabbli mal-ambizzjonijiet espansjonistiċi u Ċimperjalisti' tal-Italja tal-ventennio Faxxista. Il-fehmiet kulturali marbutin sfiq ma' dawn l-ambizzjonijiet imperjali ta' Mussolini u n-nies ta' madwaru dehru, fost l-oħrajn, f'rivista akkademika 'għolja' bl-isem ta' Archivio Storico di Malta u ppubblikata Ruma mir- 'Regia deputazione per la storia di Malta' f'Via del Tritone 65. Din kellha l-iskop, fost l-oħrajn, li turi r-relazzjonijiet li kellha l-gżira ta' Malta ''ma' reġjuni Taljani oħrajn' (Ercole 6). Għall-editur, li jikkwota wkoll lil Nerik Mizzi fil-kitba tiegħu, l-istorja ta' Malta kienet ħaġa waħda mal-istorja tal- Mediterran u f'għadd ta' aspetti, ħaġa waħda mal-istorja tal-Italja, b'tali mod li ''non si possa pensare ad una storia di Malta che non sia nel tempo stesso storia d'Italia' (Ercole 5). L-artiklu tiegħu ''Per la Storia di Malta'' huwa kollu eżerċizzju biex juri li Malta kienet effettivament Taljana. L-istess ipprova jagħmel l-artiklu ta' Luigi M. Ugolini li qal li ''Malta, la 'perla del Mediterraneo, kienet in-nieqa taċ-ċiviltà Mediterranja li kibret sew u nfirxet permezz ta' Ruma u laħqet id-dinja kollha,' u għalhekk Malta kienet parti miċ-ċiviltà Mediterranja/Rumana, jiġifieri parti mill- Italja ('La Preistoria' 32; ara wkoll Pessina u Vella, ''Ugolini, Un Archeologo Italiano' 50, 51). DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Ugolini insista li ċ-ċiviltà Neolitika Maltija kienet xhieda tal-ġens jew tar-razza (''stirpe') Mediterranja, bil-katina etnika, kulturali u kronoloġika tagħha, u fejn jidħol dan il-perjodu tal-oriġni, fejn tidħol ir-razza u l-kul- tura, Malta ''libera decisamente il Mediterraneo dall'Oriente' (Origini 277). Ugolini, li kien membru tal-Partit Faxxista Taljan u promotur tal- fehmiet tiegħu li rċieva finanzjament dirett mingħand il-Partit Faxxista fl- 1931 minħabba l-interess personali ta' Mussolini (Museo Nazionale), ried jikkonferma t-teorija tal-antropologu Taljan Sergi li l-għajn tal-kultura u ċ-ċiviltà Mediterranja kienet Malta (fil-Punent), mhux Kreta (fil-Lvant) (Pessina u Vella, ''Ugolini, Un Archeologo Italiano'' 19). Il-Faxxiżmu kien iqis lil Malta bħala ''terra irridenta/' minħabba l-ħakma fuqha meqjusa bħala illegali tal-Imperu Brittaniku u minħabba x-xewqa ta' Malta li terġa' tingħaqad mal-Italja wara li l-Ingliżi ħatfuha minn idejn is- Saltna ta' Napli fl-1800 (Pessina u Vella, 'Ugolini, Arkeologu Taljan' u 'Ugolini, Un Archeologo Italiano' 25). Il-post privileġġjat li studjużi bħal Francesco Ercole u Ugolini jagħtu lill-gżejjer Maltin fil-qalba taċ-ċiviltà Mediterranja' jikkonferma l- appartenza tagħhom għall-istorja u l-kultura tal-Italja għax għalihom din iċ-ċiviltà hija marbuta b'mod speċjali mal-'mare nostrum' tal-Imperu Ruman u għalhekk mal-peniżola Taljana. Fix-xogħol klassiku tiegħu, Malta, origini della civiltà mediterranea tal-1934, is-sena li fiha ħarġet il- poeżija ta' Dun Karm, Ugolini insista fuq id-dimensjoni Mediterranja, reġjonali, taċ-ċiviltà Neolitika Maltija, li hawn ukoll qiesha bħala ''n-nieqa taċ-ċiviltà Mediterranja'' biex jorbotha mal-Italja u jwarrab id-diskors dwar kultura nazzjonali Maltija. F'dan il-kuntest, fl-aħħar tal-ktieb, Ugolini ddikjara li l-ġeoloġija, il-paleontoloġija, l-antropoloġija u l-arke- oloġija juru li Malta kellha rabta partikulari mal-Italja. It-tir veru ta' Ugolini kien li permezz taċ-ċentralità ta' Malta u r-rabta kbira tagħha mal-Italja, l-iktar art viċin tagħha, jikkonferma ċ-ċentralità tal-Italja. Għaldaqstant, ir-rabta ma' Malta, 'fior del mondo,' il-'perla del Mediterraneo' ta' Ugolini (Origini XV) hija fil-fatt konferma taċ-ċentralità akbar tal-Italja. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FI ENT TAL-METAFORA Fil-kelmtejn qabel tiegħu, l-awtur iħabbar din il-missjoni meta jistqarr li kienet l-imħabba kbira għall-istudju tal-fdalijiet primittivi tal- Patrija tiegħu ('primitive vestigia della mia Patria'), li huma marbutin sew ma' dawk ta' Malta, ''Perla del Mediterraneo, ' li għenitu biex jidħol għall-għadma iebsa ta' din ir-riċerka estensiva (Origini XV). Nerik Mizzi ma kellux dubji: Il-poplu Malti huwa poplu konxju u ħieles li jaf li hu, u jrid jibqa', Latin u Mediterranju, ''u dan għalina jfis- ser li aħna Taljani' (Hull 135). F'Settembru tal-1929, il-gazzetta Malta ta' Nerik Mizzi, organu tal-Partit Nazzjonalista, stqarret bla tlaqliq li l-Maltin huma Taljani u l-lingwa nazzjonali tagħhom hija t-Taljana. 'Il-lingwa Maltija hija l-lingwa speċjali tal-pajjiż u għalhekk hija djalett.' Il-lingwa nazzjonali (it-Taljan) għandha tokkupa l-ewwel u l- ogħla post, filwaqt li d-djalett (il-Malti) jiġi wara (ara P. Boffa, 'Il-Malta, in-Nazzjonalisti u l-Ilsien Malti,' Il Cotra, 21 ta' Mejju 1931). Dawn il-fehmiet Nerik Mizzi kkonfermahom meta xehed quddiem Kummissjoni Rjali u stqarr ukoll li l-Maltin huma Sqallin ('Aħna Sqallin,' Il Cotra, 21 ta' Mejju 1931). Identità Verġni Fejn tidħol il-metafora estiża tal-warda, il-ġenju ta' Dun Karm jidher, fost l-oħrajn, fil-ħila tiegħu li jħaddem din ix-xbieha f'għadd ta' dimen- sjonijiet mingħajr ma jikkrea inkoerenza bejniethom jew jeskludi dimen- sjoni biex jiffavorixxi oħra: il-warda hija l-fjura simbolu tal-ħlewwa u simbolu tas-sbuħija tal-mara, tas-sbuħija fraġli, li teħtieġ protezzjoni; hija metafora tal-verġinità u l-kastità; hija wkoll assoċjata, perċ, ma' diskors politiku partiġjan ta' żmien Dun Karm li ried li Malta tkompli tiv- valorizza, tagħti prominenza u ssaħħaħ ir-rabtiet storiċi u kulturali tagħha mal-Italja; u l-warda tirrappreżenta wkoll l-idea Romantika tal-kobor fiċ- ċokon, ta' ġens u art ċkejkna b'valur fid-dinja li jisboq bil-wisq id-daqs tagħha, jew kif jgħid f''A Malta,' ''picciol terra dalla grande storia' (L..3); Ir-rabta semantika tal-'warda' max-'xbubija,' żewġ kelmiet ta' nisel Għarbi kif kien iħobbhom Dun Karm u li aktarx jieħdu post ''fjura' u 'verġinità' (jew 'kastità') fir-reġistru poetiku tiegħu, hija xhieda tas- sbuħija u s-safa kulturali u morali ta' Malta. Madankollu, mill-kelma 'warda' kif jużaha Dun Karm ma tistax teskludi t-tifsira iktar dejqa tal- fjura ħamra meqjusa bħala r-'reġina tal-fjuri' (Frear): fil-fatt, fit-traduz- zjoni tiegħu ta' din il-poeżija, A. J. Arberrv isarraf ''warda' f'''rose' (u tmiżbla' f''dunghill' definizzjoni li jagħtiha wkoll Dun Karm fid-diz- zjunarju tiegħu taħt ''dunghill'), u l-istess jagħmel bit-titlu ta' poeżija oħra ta' Dun Karm, 'Ward' ('Roses,' 79). Il-kelma ''xbubija'' donnu jid- definiha l-poeta stess meta fi ''Bjuda'' (imxandra f'Marzu tal-1930) jid- deskrivi lill-Madonna bħala ''Tfajla Lhudija / Li kienet xebba u kellha 'l binha f'idha': il-kelma ''xebba' ma tistax tfisser tfajla hawnhekk, għax Dun Karm juża ż-żewġ kelmiet. Bis-saħħa tal-evidenza mill-poeżija ta' Dun Karm dwar ''xbubija,' li fid-dizzjunarju tiegħu Aquilina jiddefiniha bħala ''maidenhood, virginitv. Adolescence,' jidher li f'Dun Karm tirreferi speċifikament għall-verġinità jew il-kastità ta' Malta-mara. Il-kastità mhix identika għall-verġinità, għax kif jgħid iz-Zingarelli fil-każ tat-Taljan, il-persuna kasta hija ''pura' u 'sobrija' jew moderata, speċjalment f'sens sesswali; għaldaqstant, tista' tkun ukoll persuna li tastjeni mis-sess, imma mhux bilfors. Bl-Ingliż, 'tchaste' għandha tifsiriet simili, għax tfisser kemm ''Abstaining from unlawful sexual intercourse' u ''Pure and simple in design or stvle' kif ukoll ''Morallv pure (especiallv not having experienced sexual inter- course)' (Word Web). Għaldaqstant, lanqas ''chastitv' ma teskludi l-att sesswali leċitu u dan jispjega kif il-Malta-mara jew omm ta' Dun Karm tista' tkun kasta: fid-Dizzjunarju tiegħu, Dun Karm donnu jikkonferma din l-interpretazzjoni meta jittraduċi ''chaste' bħala ''kast, nadif; safi (fis-sens morali).' Madankollu, il-poeżija inġenerali tiegħu tindika li x-'xbubija' għandha t-tifsira iktar dejqa ta' verġinità, u f''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' jista' jkun li tirreferi biss għall-verġinità tat-tfajliet għax tidher eżattament wara li l-poeta jsemmi ''l-mistħija fil-ħars, fil-kliem, fil-lbies' tan-nisa (v. 5), donnha interpretazzjoni partikulari ta' ''kastità.' DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Fl-1930 Gregorv kitbet li fir-reliġjonijiet antiki, l-epitetu ''verġni' ('kore' u ''kouros') jirreferi għall-ġuvintur u t-tfajliet 'at the moment of flowering'' f'dan is-sens, il-verġinità femminili mhix marbuta mal- kuntest tal-ġisem mhux mimsus jew li m'għandux jintmess u tapplika għal firxa sħiħa ta' figuri, minn Persefone, Atena, Àrtemis sa Demeter u Afrodite (138). Irid jingħad ukoll, perċ, li bl-analiżi tiegħu tal-istorja tal- istqarrija tal-Knisja Kattolika dwar il-verġinità mirakoluża tal-Madonna, Serge Andrċ juri li l-verġinità tal-mara hija entità kulturali: il-valur tal- verġinità, is-sinifikat tagħha, is-sinjal li tagħti, anki s-sustanza tagħha, jissawru mill-ideali taċ-ċiviltà u mill-qawwiet dominanti tagħha (7). Ix-xbieha tal-fjura jew tal-warda bħala metafora tal-verġinità għandha għeruq fondi kemm fil-lingwa u l-letteratura kif ukoll fil-kultura u t- tradizzjoni Nisranija li xorob minnha konxjament jew inkonxjament Dun Karm. L-identifikazzjoni tal-fjura mal-verġinità tidher f'ilsna differenti, bħal f''to deflower,' ''defloration' u ''deflorer.' Greenstone tgħid li fil- Medjuevu, il-warda ħamra kienet ir-reġina tal-fjuri, simbolu tal-Verġni Mqaddsa, u kienet tirrappreżenta s-sentiment ta' mħabba, ir-reliġjon u l- fejqan. Il-warda l-ħamra tissimbolizza l-Madonna u kien jingħad li fil- Ġenna, il-ward abjad kien jiħmar meta tbusu. Fil-bidu tal-Medjuevu, per, il-ward kien assoċjat mal-eċċessi ta' Ruma pagana. Ir-Rumani kienu jil- bsu l-girlandi bil-ward waqt il-festi biex iberrdulhom moħħhom u jħarsuhom mill-kxif tas-sigrieti minħabba s-sokor. F'dan is-sens, il-warda (fis-sens dejjaq) kienet simbolu tad-diskrezzjoni. Eventwalment, minħabba l-lewn tagħha, il-warda l-ħamra bdiet tirrappreżenta wkoll il- martirju, u jingħad li meta San Franġisk t'Assisi rċieva l-istigmata, xħin demmu kien jaqa' mal-art kien isir ward. Fil-Medjuevu kienu jemmnu li l-ward isaffi u l-petali tiegħu kienu jitferrxu mal-art u jintużaw biex jiffriskaw il-ħwejjeġ. Il-warda kienu jqisuha bħala mediċina għal ħafna mard u l-monasteri, li kienu l-isptarijiet tal-Medjuevu, kienu ċ-ċentri ewlenin għall-kultivaz- zjoni tal-ward. Greenstone tgħid ukoll li l-warda mingħajr xewk kienet is-simbolu tal-Verġni Mqaddsa, li kienet tissejjaħ, fost l-oħrajn, ''the Mvstical Rose' (Frear), 'il-Warda Mistika' li jsemmi wkoll fi prietka tiegħu l-Isqof Mario Grech. Sa mill-ewwel sentenza tal-enċiklika tiegħu tal-1954 dwar il-verġinità kkonsagrata, Sacra Virginitas, Papa Piju XII jorbot flimkien il-verġinità u l-kastità, u iktar tard jikkwota lil San Ċipri- janu li fis-seklu 3 kiteb dwar il-verġinità bħala fjura li tinbet mill-Knisja u żżejjen il-grazzja spiritwali (Pio XII). Min-naħa l-oħra, fil-ktieb Il- Bankett tal-Għaxar Verġni (jew il-festa tat-tieġ) dwar il-kastità u l- verġinità (Convivium decem virginum sive De Castimonia), wieħed mill-Missirijiet tal-Knisja mis-seklu 3 u 4, San Metodju ta' Olimpu jistqarr li l-kastità u l-verġinità mhumiex l-unika virtà, imma jemmen li huma l-aqwa fost il-virtujiet kollha, 'the ever-blooming and unfading flower of virginitv' (Methodius, II, vii). Fl-ewwel sentenza tal-ktieb, Marċella tgħid li l-verġinità hija l-fjura tal-immortalità (Methodius, I, i). Fernando Maria Cornet jargumenta li fid-djalogu ta' San Metodju, il- verġinità u l-kastità jridu jitqiesu flimkien, għax fit-tradizzjoni ta' dan it- test miktub bl-idejn tissemma kemm waħda u kemm l-oħra u minkejja li huma kunċetti differenti, f'Metodju huma ''intimamente connessi,' tant li fil-ktieb tiegħu Cornet juża l-formola ''verginità-castità' (103-4). Il- poeżija ta' Dun Karm tipparteċipa f'din it-tradizzjoni kulturali u ikono- grafika antika Kristjana ispirata kemm mill-Bibbja, fost l-oħrajn minn San Pawl u l-parabbola tal-għaxar xebbiet f'Kap 25 tal-Vanġelu ta' San Mattew, kif ukoll mill-kitbiet tas-Santi Padri. L-ispazju minnu nnifsu ċirkoskritt u magħluq tax-xbubija jinsab fil- qalba nett tal-ħolqien tal-immaġinarju tal-identità kulturali permezz tal- poeżija ta' Dun Karm. Fl-1918, Sigmund Freud ippubblika studju dwar it- tabil tal-verġinità li fih kiteb li ż-żwieġ jippresupponi reżistenza għas-ses- swalità, speċjalment fil-mara, għax ma jistax ikollha relazzjonijiet sesswali ma' rġiel oħrajn; fl-1930 Freud kompla l-argument fi ktieb dwar iċ-ċiviltà u n-nuqqas ta' kuntentizza tagħha meta kiteb li ċ-ċiviltà (avvanzata) timxi id f'id mal-iskumdità, mat-trażżin u ċ-ċaħda ('unease,' ''renunciation,' trepression,' Andre 4). Kif jidher f'Dun Karm u l-letteratura Romantika Maltija kollha kemm hi, il-verġinità tirrappreżenta spazju pprojbit, għax tingħata valur kbir, sagru kważi, u trid titħares mill-għedewwa tagħha, bħal Malta; imma Freud jemmen li dan it-tabli tas-sesswalità ġej mill-fatt li l-mara nfisha hija meqjusa essenzjalment bħala tabti. U naturalment mill-perspettiva dominanti tar-raġel, jeżisti t-tabti għax jeżisti periklu, li fil-każ tal-mara, skont Freud, ġej mill-perċezzjoni li l-mara hija ostili għax hija differenti mir-raġel, dejjem misterjuża u stramba u qatt ma tista' tifhimha (Andrċ 5). Hawnhekk, il-femminilità titqies bħala alterità radikali, differenti għalkollox mill-maskilità: id-dinja poetika ta' Dun DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Karm tinqeda b'din l-idea radikali tal-alterità bejn ir-raġel u l-mara biex tistabbilixxi u tikkonferma l-identità tal-Malta ideali tal-immaġinarju tiegħu, bil-firda netta bejn il-Malta-mara u l-barrani-raġel li jrid jinfidha, iniġġisha għal dejjem. Iċ-ċiviltà antika ta' Malta jeħtieġ trażżan għalkol- lox il-ġibdiet primittivi tagħha biex tħares l-identità kulturali għanja tagħha li ġejja mill-bogħod tal-istorja. Fil-poeżija ta' Dun Karm hemm rabta ċara bejn is-sejħa għas-safa ses- swali ta' Malta u l-fedeltà lejn Alla u 'l-Emmna mqaddsa' ('Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada, ' v. 18), għax il-purità kulturali u identitarja tal-ġens Malti hija kkaratterizzata mit-twemmin f'Alla li sawwarha u li ħares lill- Maltin fil-waqtiet imwiegħra tal-istorja tagħhom. F'kitba tal-1930, Vates tara l-valorizzazzjoni kbira tal-verġinità matul l-istorja tal-bnedmin u f'kull stadju tal-kultura (1), u ssostni li waħda mir-raġunijiet ewlenin għaliha mill-perspettiva tan-nisa, forsi l-iktar raġuni importanti, hija li l- mara tixtieq terfa' l-verġinità tagħha għal Alla, li fil-biċċa l-kbira huwa sostitut tal-missier (4). F'dan id-dawl, it-telfien tax-xbubija ta' Malta- mara jirrappreżenta t-telfien tal-Emmna mqaddsa nfisha, kif jistqarr Dun Karm, u l-abbandun kemm tal-Missier kif ukoll tal-'missirijiet' (v. 33) li ddefendew lil Malta u lill-fidi Kattolika mill-Misilmin fl-Assedju l-Kbir u sawru, fl-istorja tal-ġens li kkostruwixxa Dun Karm, l-identità tiegħu; fil- tMonument' li jissemma darbtejn fil-poeżija (vv. 30 u 32) Prosper Grech jara allużjoni għall-monument ta' Kristu Re imma wkoll rappreżentaz- zjoni metaforika tal-apprezzament u r-rispett lejn l-eroj Maltin (38). Bħar-Romantiċi Taljani, Dun Karm jinsisti fuq il-lingwa, ir-reliġjon, id-demm, it-tradizzjonijiet, is-sentimenti u l-aspirazzjonijiet komuni tal- poplu: dawn huma l-elementi li jsawru n-nazzjon, għax nazzjon huwa 'realtà spiritwali,' li l-istat huwa ''l-projezzjoni esterna' tiegħu, 'il- ġisem' (Puppo 55) li f'Dun Karm jieħu s-sura konkreta tal-ġisem tal- mara: dan jiġri mhux biss għaliex jipparteċipa fi tradizzjoni Romantika kbira li tagħti xejriet femminili lill-patrija iżda anki għaliex fid-dar tradiz- zjonali idealizzata ta' tfulitu, dar raħlija, Nisranija, bieżla, miġbura, u maħkuma mill-figura materna hemm is-sies tal-proposta tiegħu għal Malta. Għal Dun Karm, it-tkażbir tal-ġisem spiritwali tan-nazzjon Malti, il-profanazzjoni tiegħu, hija vjolazzjoni tal-memorja ta' ommu li tinkor- pora l-karatteristiċi ewlenin tan-nazzjon Malti kif jimmaġinah Dun Karm. Konklużjoni: Il-Kompliċità tal-Metafora Aktar minn poeżiji oħrajn ta' Dun Karm, 'Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' hija maħkuma mill-mument tal-metafora, mill-ħeffa trażgressiva ta' trasformazzjonijiet skomdi, ta' mara għaqlija li ssir mara tad-dinja, ta' erwieħ f'saħħithom li jimirdu bil-ħażen, ta' rħula li tidħol fihom il-pesta u ġġorrhom magħha, tas-sħana tal-fidi li tiksaħ donnha f'salt, ta' tradimenti. Hemm id-diżordni f'din il-poeżija ta' Dun Karm, l-abbandun, għal waqt sinifikattiv, tal-kelma meqjusa, u l-ħakma minflokha tal-għadab. Kollox iseħħ f'salt, bħalma jiġri dejjem bil-metafora. Mhix metafora għalkollox ġdida, imma l-kuntest li fiha jqegħedha Dun Karm jagħtiha emozzjonijiet u dinamiċità mhux mistennija f'poeta li dejjem jeżerċita kontroll fuq il- materja prima tiegħu. Iżda dan in-nuqqas ta' kontroll huwa apparenti, għax is-saffika tal-poeżija tliġġem l-għadab, tiċċirkonda l-miżbla, tikkontrolla t- tniġġis. Minkejja l-emozzjoni qawwija ta' rabja, tinħass l-id li qed tidderieġi l- metafori; timponi, jew almenu tipproponi sistema; tistabbilixxi konfini; tifred l-imgħoddi mill-preżent, it-tajjeb mill-ħażin. Marv Douglas temmen li l-ideat dwar is-separazzjoni, il-purifikazzjoni, id-demarkazzjoni u l- ikkastigar tat-trażgressjonijiet għandhom il-funzjoni ewlenija li jimponu sistema fuq esperjenza li minnha nfisha mhix pulita. Għax biex jistabbilixxi l-ordni mill-ġdid fil-Malta mqallba li qed tisturmentah, Dun Karm jara l-estremi u b'hekk jirnexxilu jidentifika s-safi mill-imniġġes, is-sobriju mix-xurban, il-warda mill-miżbla. Dun Karm jistabbilixxi l-ordni wkoll billi jirrikorri għall-forma metrika klassika tas-saffika li tħaddmet minn poeti Taljani fl-Ottocento, l-aktar minn Giosuċ Carducci u Giovanni Pascoli: għalih isservi bħala punt ta' riferiment għax toffri l-appoġġ ta' tradizzjoni kulturali li għal Dun Karm għandha wkoll dimensjoni u siwi morali. Grech jikkummenta li t-tħaddim tas-saffika f''Lil Malta. Tal- Lum u ta' Għada,' waħda mill-aqwa poeżiji ta' Dun Karm, jirnexxi ħafna. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Bħala poeta midħla tal-fehmiet u l-esperimenti tekniċi ta' Carducci, Dun Karm ħaddem din il-forma poetika f'bosta poeżiji li missew għażla wiesgħa ta' temi u b'hekk daħħalha fil-poeżija Maltija u flimkien ma' poeti oħrajn stabbiliha bħala parti mit-tradizzjoni poetika tar-Romantiċi (Friggieri, Dizzjunarju, taħt ''strofa Saffika''). Fil-każ ta' 'Lil Malta. Tal- Lum u ta' Għada, ' it-tradizzjoni, f'dan il-każ tas-saffika, trażżan il-mard morali bla Iġim irrappreżentat fost l-oħrajn mill-pesta u tagħlqu f'konfini; fil-mument li titilqu jiġri għax issarrfu f'diskors tkun ukoll qed tagħlqu, anki għaliex id-diskors li fih twasslu, mimli metafori, huwa wkoll parti (għajr 'miżbla'') mit-tradizzjoni letterarja u kulturali magħrufa u rispetta- ta. Il-poeta jidentifika l-imxija immorali, l-ispazji maħmuġin, imma jistab- bilixxi minnufih li huma pprojbiti, kontra r-regola. Tentattivi bħal ta' Dun Karm li jikkontrollaw id-diżordni, li jnaddfu jew jevitaw il-ħmieġ, huma azzjonijiet pożittivi u meħtieġa f'kull soċjetà. It-twemmin fit-tniġġis, bħal dak li tirreferi għalih din il- poeżija, joffri lingwaġġ iebes li jġiegħel lin-nies iġiegħlu lil xulxin, bis- sewwa jew bid-dnewwa, jimxu mar-regola, iġibu ruħhom ''kif suppost, u jġegħelhom ukoll jirriflettu fuq l-ordni soċjali, għax iħossu l-ħtieġa li jipproteġu dak li hu sagru mill-profanazzjoni (Fardon 85) jew l-istupru tal-warda tax-xbubija. Peter Serracino Inglott jitkellem dwar is-setgħa tal-arti li taħkem, bħal domatur fiċ-ċirku, lill-'mostri ġewwenin' li kapaċi jaħkmu lill-bnedmin. Waqt li poeta bħal Albert Marshall, li fuqu jitkellem Serracino Inglott, jara dawn l-impulsi ''immorali' bħala materja prima u għajn kbira ta' ispirazzjoni, Dun Karm jarahom bħala mostri li jħarbtu u jħallu konsegwenzi morali kbar u forsi irreparabbli, u għalhekk iridu jitrażżnu għalkollox. Fil-fehma ta' Marshall l-artisti għandhom iqiegħdu dawn il-mostri f'forma mogħnija bi sbuħija li ssaħħar u jistgħu jistqarru l-eżistenza tagħhom apertament, għax b'hekk biss jistgħu jneħħulhom il-velenu u jittrasformawhom f'mediċina spi- ritwali (P. Serracino Inglott 21). F'Marshall l-irkejjen mudlama tal- bnedmin huma tafal għall-azzjoni tal-konxju mdawwal u m'hemmx konfini fissi bejniethom, waqt li f'Dun Karm, iċ-ċaħda tal-mostri tad- dlam tiddependi mill-identifikazzjoni inekwivokabbli tagħhom, mis- separazzjoni tas-sħana tal-fidi mill-bruda tan-nuqqas ta' fidi, tas-saħħa mill-mard, tas-safa mill-qżież, il-verġni mill-mara li tmur ma' kulħadd. Minkejja l-għadab li tesprimi l-poeżija ''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada,' Dun Karm jittrasforma l-forzi negattivi permezz tal-kom- pliċità tal-lingwaġġ figurattiv li tikkultiva intimità bejn it-test letter- arju u l-qarrejja tiegħu. David E. Cooper jara l-kultivazzjoni ta' intimità, espressjoni ta' Ted Cohen, it-tkattir ta' interazzjoni soċjali, bħala waħida mill-funzjonijiet tal-metafora, għax id-diskors metaforiku jikkrea familjarità jew intimità bejn il-kelliema, u bejn il- kelliema u d-dinja tagħhom (140). Dan Sperber jirreferi għal dan l- element bħala ''le sentiment' de communion' li tevoka l-metafora (Cooper 40). Ted Cohen jgħid li nor- malment naraw l-intimità bħala xi ħaġa tajba, iżda kultant dak li jkun jersaq viċin biex il-forza tad-daqqa li jagħti tinħass aktar (Il-12), u din hija waħda mill-affarijiet li qed jagħmel Dun Karm bl-użu esten- siv tal-metafora f'din il-poeżija li fiha jrid iċaqlaq lill-Maltin mill- bruda tagħhom. Filwaqt li qed iċaqlaq simpatija lejn Malta billi jaqsam mal-qarrejja tiegħu l-identifikazzjoni metaforika tagħha mal-warda u x-xbubija, qiegħed jidentifikaha wkoll mal-miżbla, li iktar ma tkun qrib tagħha iktar iddejqek. Madankollu, l-użu nnifsu tal-metafora jikkrea relazzjoni mal- qarrejja għax il-poeta qed jaqsam mument kreattiv prezzjuż magħhom, anki jekk qed imaqdar, lill-qarrejja stess, u b'dan il-mod qed jasal għal dik li Cohen isejjaħ il-'kisba tal-intimità' (1). 'There is a unique wav in which the maker and the appreciator of a metaphor are drawn closer to one another'' Permezz tal-metafora Dun Karm qed joħroġ stedina moħbija lill-qarrejja u meta l-qarrejja jagħmlu sforz speċjali biex jilqgħu l-istedina, it-transazzjoni tirrikonoxxi l-għarfien ta' ''komunità.' Dan dej- jem jiġri fil-komunikazzjoni imma tant jindara li ma nagħtux kasu. L-użu tal-metafora jagħti prominenza lil din id-dinamika għax il-qarrejja jridu jagħmlu sforz ikbar biex jagħrfu u jaħfnu l-metafora (Cohen 8). Huma u jaqraw din il-poeżija ta' Dun Karm, il-qarrejja jafu, istintivament, li l- poeta qed jistedinhom biex jaħfnu l-qawwa tal-metafori tiegħu, bħal meta jinqeda b'xibka ta' metafori biex jistqarr li l-fidi tal-Maltin tal-imgħoddi ''kitbet storja bid-demm' (v. 20), b'kuntrast ma' issa, li 'ma baqax ħlief kliem' (v. 16). DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Barra minn hekk, is-sbuħija nfisha tal-lingwa poetika, minkejja l-kliem iebes, tesprimi t-tama u l-fiduċja tal-poeta. Fir-riċensjoni tiegħu tal-ktieb ta' Grech u Arberrv, l-Arabista Pierre Cachia jikkummenta wkoll dwar il- gost u l-'edifikazzjoni' li tħoss meta taqra poeżija ta' Dun Karm, dwar ix- xbihat li huma ''pleasing and apposite' u s-sentiment għoli u veru, sinċier (356). Fis-saffika ta' Dun Karm hemm dan il-ġmiel u dan il-kontroll mar- susin b'mod li l-kruha u d-diżordni jkollhom iċedu għas-sublimazzjoni u l-ordni. Dun Karm irid jittrażmetti t-trasformazzjoni li f'għajnejh għaddiet minnha l-ġrajja tal-Maltin, li fl-imgħoddi ssawret bil-fidi u bid-demm u issa mhix ħlief diskors fieragħ, mingħajr azzjoni: permezz tal-lingwaġġ figurattiv u r-retorika meqjusa tiegħu, il-poeta u l-poeżija tiegħu jiltaqgħu mal-qarrejja meta dawn jilqgħu l-istedina li jesploraw u jaħfnu din id- diġenerazzjoni morali u kulturali tal-Maltin.'The sense of close commu- nitv,' jikteb Ted Cohen, ''results not onlv from the shared awareness that a special invitation has been given and accepted, but also from the aware- ness that not evervone could make that offer or take it up' (9-10). Permezz tal-mument speċjali tal-metafora, il-poeta qed jafda l-ħsus u l-preokkupaz- zjonijiet l-aktar intimi u urġenti tiegħu mal-qarrejja, u l-qarrejja qed jagħtuh il-fiduċja tagħhom f'att konxju ta' kompliċità. Għaldaqstant, waqt li jinqeda b'għadd ta' metafori rikorrenti biex jikkundanna l-imġiba tal-Maltin ta' żmienu; waqt li jbiegħed lilu nnifsu konxjament minnhom u jbiegħed lilhom mir-renju tas-satra u sliem, ta' fidi u qlubija, Dun Karm jinqeda bl-istess metafori biex joħloq komunità ma' dawk li jħossu affinità mad-diskors tiegħu, anki ma' dik il-Malta li l- imġiba tagħha jqisha bħala tradiment tal-patrija kulturali u morali imma li kliemu għandu l-għan li jqanqalha biex terġa' taqbad dik li hu jqisha bħala t-triq it-tajba u tfittex lil min ifejjagha mill-mard morali u kulturali li ħakimha. Inevitabbilment, Dun Karm jinqeda bil-metafora, b'dik li spiss titqies bħala l-aktar espressjoni verbali b'saħħitha, l-aqwa fost it-tropi, biex jikkumbatti l-kultura fiergħa tal-kliem li ħakmet lill-Maltin. Fil- mument tal-metafora hemm il-kundanna ħarxa u għalhekk il-firda, imma hemm ukoll il-potenzjal li tiġġedded il-komunità. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA (Wara l-ġrajja ta' Pentekoste tal-1931) Kont il-'Warda tad-dinja'' w l-isem tiegħek Kien imżejjen bil-ġieħ kull fejn jinsama', Fuq is-saħħa ta' fehmtek u ta' driegħek Mill-ġnus għaqlija kull tifħir inġama'. Issa tbiddilt għax dawk li żżomm bi ħbiebek Tefgħu is-semm ġe' qalbek u ġe' ħsiebek. Inżel ftit ieħor u tismagħha tfaqqa' Faħxija d-daħka ta' min tak id-daqqa. Oliver Friggieri jikteb li 'F'kopja oħra ta' din il-poeżija għand Ġużċ Cardona, flok 'faħxija' hemm 'żienja,' li hawn hi maqtugħa, u hemm ukoll id-data 25/10/317 (Il-Bniedem fil-Poeta 114) Lil Malta Tal-Lum u ta' Għada Malta fior del mondo (Qawl ta' qabel żmienna) Kont il-warda tad-dinja u sirt bħal miżbla; minn kull xorta ta' qżież dieħel ġe' fik; inti tilqgħu u tifraħ, mara belhal u d-dinja tidħak bik. Fejn hu l-għaqal tar-rġiel7 Fejn hi tan-nisa il-mistħija fil-ħars, fil-kliem, fil-Ibies2 X'sar minnha l-warda tax-xbubija7 Ahi qadal kollox irmejt bla qjies, għax ruħek mardet. Mingħajr ebda rażan is-semm barrani dieħel ġol-ibliet, u ż-żgħażagħ tiegħek jixorbuh u jiskru, jitkażbru bid-dnubiet, u s-semm joktor u jiġri, u miexja l-pesta fir-rħula wkoll u jmut quddiemha s-sliem; ma fadallek lil ħadd min jilqa' l-ħsara, għax ma baqax ħlief kliem. U qalbek birdet, għax m'għadhiex issaħħnek dik l-Emmna mqaddsa li fil-jum tal-hemm kissret l-għodda tal-għira u fuq Sant'Jiermu kitbet storja bid-demm u rebħet għadu li ħadd ma kien rebaħ; inti kollox niġġist, djar u triqat; sa fis-satra tal-knisja ddaħħal miegħek il-kesħa tal-frugħat. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA Ohl meta jasal bit-tifkira mqaddsa Settembru mbikki u fl-oqbra minsijin jitħarrek bi tnehida twila l-għadam ta' dawk il-qalbenin, isma' minni, tersaqx bit-tifħir f'fommok, bir-rand f'idejk quddiem il-Monument; jiena ngħidhulek: Gidba sar tifħirek, u gidba l-Monument; għax jiena rajthom lil missirijietna, erwieħ ħosbiena, iduru mal-iswar, ħarsthom miksura, marbutin dirgħajhom fuq isdra tal-azzar, ifittxu, ifittxu l-wirt li ħallew huma, u jxenglu rashom għax ma rawh imkien; u reġgħu niżlu ġe' qabarhom, ħiemda, bħal min tilef iż-żmien. Maltal Jekk għadu ma nkitebx fis-sema għalik il-ħaqq li mess lil Babilon, (1) arġa' lura fuq triqtek; Min ifejqek jistenniek ġe' Sijon. Dorna biha lil Babilċn u ma fiqetx; inħalluha. Ġer. c. 51 v.9. Leħen il-Malti, Nov.-Diċ. Liema72 Bejn is-Sena 1940 u l-1943 Malta tiegħi, jien rajtek filgħaxija Tiġġerra max-xtajtiet u t-triqat tiegħek; Tilbes, titkellem, tidħak bla mistħija U fi mħabbiet bla ġieħ, belha titmiegħek. Iżda rajtek ukoll, mara għaqlija, Tinsatar f'libsa rżina sa fuq driegħek Fid-dar t'Alla titnaddaf minn kull ħtija U titlob lil Ġesu li jibqa' miegħek. U jiena ħsibt, u l-ħsieb wasal fi lsieni; Liem' huwa l-wiċċ tassew ta' Malta tagħna7 L-ibleh tal-ewwel, jew l-għaqli tat-tieni2 Leħen moħbi weġibni dak il-ħin: Tat-tieni l-wiċċ sabiħ tal-art setgħana; L-ieħor maskra li ġiebu l-barranin. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA ll a l-l i. gfrtil-l trad 74 żirta FIL a kl f fa iet KA ŻETAT jq AD mafiieghu gu Al-KEFI mperd sie Srilià Dj sgħ bal bata TA ki MAS Tmpiibari najd Midgħih imur, anki ta eħirik i l-merr iii l-lihial m'uġe um. ww dda d 74 74 ma'hl q gfMfaj l TA 4 kul u Ti Kunu m qvif Bl jed m.b. niu l Fajl ż-ji gen: e asal mia 2 MAS KENN, KntjAl mizzi la A ma u l f fĦL-ssa fa diMD 21 ta' Ott. 2011. Andrċ, Serge. 18 ta' Nov. 2011. ''Dwar: Kostum ta' Għarbi.' Messaġġ lil Adrian Grima. 21 ta' Nov. 2011. Azzopardi, Ġeraldu. Għejdut Manwel Dimech. Dun Karm: Bejn il-Vatikan, id-Duċe u l-Kuruna. 14 ta' Nov. 2011. Bonnici, Ġużċ. 15 ta' Nov. 2011. Cardona, Ġużċ. Dun Karm: Ħajtu u Ħidmietu. Malta: Klabb Kotba Maltin, 1972. 10 ta' Mejju 2011. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA 21 ta' Nov. 2011. 21 ta' Nov. 2011. Ivan u Praskovja u Kitbiet Oħra. Dokumentarju. Dipartiment tat-Tagħrif, 2011. Il-Poeżiji Miġbura. Malta: Klabb Kotba Maltin u Karmen Mikallef Buħaġar, 1980. 21 ta' Nov. 2011. Ellul (Mercer), Ġużċ. 29 ta' Mejju 1930. Ellul Mercer, Ġużċ. Leli ta' Ħaż-Żgħir. 21 ta' Ott, 2011. 17 ta' Nov. 2011. Dizzjunarju ta' Termini Letterarji. — Dun Karm — Il-Bniedem fil-Poeta. Malta: Klabb Kotba Maltin, 1985. — Il-Ġbir tal-Poeżiji Kollha bit-Taljan u bil-Malti ta' Dun Karm. Stampatċ — ''Dwar: Il-poeżija mhux ippubblikata 'Lil Malta. 24 ta' Nov. 2011. — Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm. Malta: L-Università ta' Malta, 1978. Messaġġ lil Adrian ''Fil-bidu kien il-verb… u l-verb kien Malti: Il-ġenesi tal-letteratura bil-Malti u l-identità nazzjonali.' Ta' Barra minn Hawn: Ir-Razza u r-Radika fil-Letteratura Maltija, Malta: L-Akkademja tal-Malti u KKM, 2011. ''Sinjorina Chif Imbdiltl' 11 Ħmara. 30 ta' Mejju 1931. ''Il-Fwieħa ta' Kristu. Omelija ta' Mons. Isqof Mario Grech fit- tifkira tal-ewwel anniversarju minn meta l-Papa Benedittu XVI ta l-Warda tad- deheb lill-Madonna ta' Pinu.' Santwarju Madonna ta' Pinu, It-Tnejn, 18 ta' April 2011. gozodiocese.org. 17 ta' Nov. 2011. ''X'Ħasibna7 Għarab Slavaġ tal-Mokololo7 Ir-Razza fil-kitba ta' Manwel Dimech.' Ta' A. J. Arberrv. 17 ta' Nov. 2011. Teżi tad-Dottorat fl-Università ta' Malta, 2003. — ''Dgħajjes Qodma u Maħmuġin. ' Dun Karm, id-Dielja u l-Barranin. Malta: Kumitat Festi Nazzjonali, 2004. 21 ta' Nov. 2011. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA 17 ta' Nov. 2011. 17 ta' Nov. 2011. 19 ta' Nov. 2011. ''Luigi Maria Ugolini. 21 ta' Nov. 2011. 21 ta' Nov. 2011. Orazju. Luigi Maria Ugolini. Malta: Uffiċċju tal-Prim Ministru. Luigi Maria Ugolini. 19 ta' Nov. 2011. Dizzjunarju Ingliż u Malti. Malta: Il-Gvern ta' Malta, 1947-1955. Malta: Klabb Kotba Maltin, 1975-1989. Dħaħen fl-Imħuħ. Ta' Ġorġ Borg, Oliver Friggieri u Albert Marshall. Ugolini, Luigi M. Diġitali. www.tunisie-genealogie.com. 20 ta' Ott. 2011. ''50 sena mill-mewt tal-Poeta Nazzjonali Dun Karm Psaila. ' maltarightnow.com. 13 ta' Ottubru, 2011. 20 ta' Ott. 2011. 19 ta' Nov. 2011. Diġitali. DUN KARM U L-KONFINI TAL-IDENTITÀ FIL-MUMENT TAL-METAFORA inafenstiiiti żin taaiard TReĦAA li Ni a Iaaġier isej ŻMIŻAGĦ Ji. sadehini ke e mWA/UF,. sr met I-iż RRAMRA B mil dmaf-1i rikatt l II airikad jer daw komuj ss. MAI lie AR ipul a'ed mpmijod tja Ħa ' sa je kejk sj jii a jmmieirunibib i qLab sr riet F'kOd ARA taka i f jieħ het ' l kow ssa qq igib tati idi - l-m-f45,. LSS L i SEA ak Ġn-z Monte 1 mpf għal MM l ba Pomi L għenna A EA ET fil--dusi i QeAĦI AI g l mall ia. Tġ MM — Ti TA KE qiie li ma għalli heħ ma mla. miu Faa - dil Ta KaMEZ kmeriiamil— mia. Adrian Grima jgħallem il-Letteratura Maltija fl-Università ta' Malta. Kiseb id-dottorat b'teżi dwar ħames metafori ewlenin fil-kostruzzjoni tal-immaġinarju nazzjonali fil-letteratura Maltija. fosthom metafori li jinsabu fil-qalba tad-dinja poetika ta' Dun Karm. Dr Grima tkellem f'konferenzi internazzjonali fil-Mediterran, l-Ewropa, l-Istati Uniti tal-Amerika, l-Asja u l-Karibew. Ippubblika studji dwar il-letteratura, il-kultura u r-rappreżentazzjoni tal-Mediterran f'kotba akkademiċi li ħarġu f'Malta, l-Alġerija, il-Brażil, Ċipru, Franza, il-Ġermanja, l-Italja, u r-Renju Unit. Il-kitbiet letterarji tiegħu rebħu premjijiet f'Malta u barra minn Malta u huwa l-koordinatur tal-organizzaz- zjoni kulturali volontarja Inizjamed li torganizza l-Festival Mediterranju tal-Letteratura ta' Malta. Fuq Dun Karm ippubblika, fost l-oħrajn, ''Dgħajjes Qodma u Maħmuġin.' — Dun Karm, id-Dielja u l-Barranin (Kumitat Festi Nazzjonali, 2004) u ''The Idealized Nation-Mother of the Romantics and the Status Quo' (Svmposia Melitensia, 2008). Is-sit personali tiegħu jinsab fl-indirizz adriangrima.com. TA A A mi lkkollilija l IMkiI- SIuahan . aglag' afu ri d ĦALkl U ml ko iġib pi) tai a tpli lfTelum i b i i-sdattifi l. mi rel-- l Tu zi LTR jhalli b petun ud d: mil 1 ma, ja 1 B Im jk f i MAD rubtitd Al mil UP p Bla MiafiAA jaf i tl IkEFI Mr arei AI L ala Ta TEN LA rfadġ lu a PAissalleta. Konferenza Dun Karm It-Taħditiet Kollha Dun Karm u Żminijietu Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm Aspetti Stilistiċi tal-Poeżija ta' Dun Karm Dun Karm u l-Element Femminili fil-Poeżija Żjieda ta' Tagħrif dwar Dun Karm Temi Bibliċi fil-Poeżija ta' Dun Karm L-Arkeoloġija f'Dun Karm Filosofija u Xbihat f'Dun Karm 'Itektek Bil-Għasluġ' Kurrenti Kuntrarji f' Il-Jien u Lil Hinn Minnu Il-Jien u Lil Hinn Minnu. Dun Karm u l-Kritika L-Istrateġija Psikostilistika f'Dun Karm Dun Karm u l-Poeżija Taljana — Dun Karm— L-Ambjent Żebbuġi u Lil Hinn Minnu —'Ħsiebi bħal agħma… — Tieqa fuq Ħsieb Dun Karm Tagħrif miġbur minn Joseph P. Borg Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar Ġużċ Aquilina Ġużċ Cardona Ġużċ Cassar Pullicino Karm Sant A ktar minn poeżiji oħrajn ta' Dun Karm, ''Lil Malta. Tal-Lum u ta' Għada' hija maħkuma mill-mument tal-metafora, mill-ħeffa trażgressiva ta' trasformazzjonijiet skomdi, ta' mara għaqlija li ssir mara tat-triq, ta' erwieħ f'saħħithom li jimirdu bil-ħażen, ta' rħula li tidhol fihom il-pesta u ġġorrhom magħha, tas-sħana tal-Fidi li tiksaħ donnha f'salt, ta' tradimenti. Hemm id-diżordni f'din il- poeżija ta' Dun Karm, l-abbandun, għal waqt sinifikattiv, tal-kelma meqjusa, u l-ħakma minflokha tal-għadab. Kollox iseħħ f'salt, bħalma jiġri dejjem bil-metafora. Mhix metafora għalkollox ġdida, imma l-kuntest li fiha jqegħedha Dun Karm jagħtiha emoz- zjonijiet u dinamiċità mhux mistennija f'poeta li dejjem jeżerċita kontroll fuq il-materja prima tiegħu. Dan in-nuqqas ta' kontroll huwa apparenti, ghax is-saffika tal-poeżija tliġġem l-għadab, tiċċirkonda l-miżbla, tikkontrolla t-tniġġis. M inshajr l-istandards u l-valuri tradizzjonali ma nagħrfux l- innovazzjoni tagħna stess, iżda mingħajr l-ilħna innovattivi tagħna t-tradizzjoni ma jkollhiex leħen (jew eżistenza) fil-preżent (u ma tkunx tista' tiżvela l-innovazzjoni tagħna). Din l-interdipendenza bejn il-memorja poetika u r-reazzjonijiet tagħna għaliha kienet prinċipju fundamentali ta' T. S. Eliot, u naħseb li għandha tkun wahda mill-miri tad-Dipartiment tal-Malti, li qiegħed fil-Fakultà tal-Arti, dik il-parti tal-Università li tistħarreġ kif it-tradizzjoni umanistika u l-arti tal-passat qegħdin kontinwament jiffurmaw id-dinja umana. Hu f'dan l-ispirtu li d-Dipartiment organizza din l-okkażjoni, b'diskors ta' Adrian Grima dwar Dun Karm. Il-proċess li bih nippreservaw xogħol letterarju hu poetiku daqs il-ħolqien innifsu tax-xogħol. Dan il-prinċipju ta' Martin Heidegger għandu jimmotiva t-tagħlim, ir-riċerka, u l-avvenimenti letterarji kollha fid-Dipartiment tal-Malti.