MINN BETLEHEM: GHALL-KALVARJU LEĠĠENDA SAGRA Ta' A. CREMONA (Jissokta minn ''Il-Malti€ ta' Diċembru, 1966, pp. Ill-117) IT-TIENI TAQSIMA Fl-Art ta' Babilonja L-EWWEL XOGĦOL TA' ĦNIENA KOMMENTARJU NARRATIV — Introduzzjoni għat-Tieni Kwadru:— Artaban ma' sbiħ il-jum, qabel ma ċ-ċpar abjad beda jgħib m'nn fuq ix-xagħra ta' quddiem daru u fuq ix-xfar tal-għoljiet feġġet l-ewwel dija tax- xemx, rikeb fuq l-eħfef żiemel li kellu u telaq lejn l-art ta' Babilonja fejn . kellu jiltaqa' mat-tliet Maġi l-oħra fi kellhom jistennewh fit-Tempju tas- Seba' Sferi ta' Bersippa. Qabad it-triq ta' madwar il-wileġ lejn il-għarb u lebbet biż-żiemel għal fuq il-mogħdijiet li jwassluh fil-jum u l-ħin sewwa Ji kellu jiltaqa' ma' sħabu. Qasam il-witat ta' Niseni, ir-raba' għammieli ta' Konkabar fejn hemm il-Maqdes Kbir ta' Ixtart bl-erba' mitt kolonna. F'Bagistan sata' jara, fost il-ħafna ġonna msoqqija bl-egħjun mill-blat ta' madwarhom ix-xbieha tar-re Darju jirfes taħt saqajh. l-għedewwa mirbuħa u s-sensiela ta' gwerer u rebħiet imnaqqxin fuq il-wiċċ tal-blat għoli, Wara li għadda minn kemm-il mogħdijiet dojoq ta' bejn il-muntanji, fejn i ix-xmajjar kienu jgħaddu jiġru bi ħsejjes ta' ragħad oħxon u jaqbżuh fil-ġirja tagħhom, u, wara li qasam kemm-il wied kollu ħdura b'wileġ ifuru bi dwieli u siġar tal-frott għal ġewwa l-imsaġar tal-ballut qrib il-bibien suwed tal-muntanji cta' Żagros imdawrin bi rdumijiet; wara li ħalla warajh il-belt qadima ta' Kħala u minn hemm feġġ f'widien, xmajjar, għoljiet u msaġar tas-siġar tal- luq u tat-tamarindi, laħaq il-belt ta' Tajsafun fejn kienu jsaltnu s-Slaten Parzjani u l-metropoli ta' Selewċja u qasam ix-xtajtiet tax-xmara Tigri u dawk ta' l-Ewfrate sakemm fl-aħħarnett, ma' nżul ix-xemx, wara għaxart ijiem minn mindu kien telaq minn daru, wasal taħt il-ħitan imfarrka ta' Babilonja. Iż-żiemel k'en jidher li beda jagħja, u Artaban xtaq għalhekk li jidħol il-belt u hemm jistrieħ u jikseb xi ikel għalih u għaż-żiemel. Iżda billi kien jaf, li għad fadallu xi tliet sigħat oħra mixi b'ex jasal fit-Tempju tas-Seba' Sferi f'Borsippa u jiltaqa' ma' sħabu f'nofs il-lejl, issokta t- triq qalb l-għelieqi tal-qasbija. Wasal f'tarf masġar tal-palm, u kif riesaq isuq ma' ġenbu għad- dell iswed ta' dawk is- siġar, iż-żiemel bħal ħass ruħu mraġġa' lura minn, xi ħaġa fil-qrib li ġagħlitu jnaqqas il-ħeffa tas-sewqan. Iktar ma jersaq il-ġewwa minn ġo mogħdija ta' taħt is-siġar, iż-żiemel iktar beda jqis passih u kultant jieqaf. Il-masġar kien sieket u waħxi, Ebda werqa ma kienet tiċċaqlaq. Iż-ż'emel b'rasu baxxa lejn l-art, mexa bil-lajma l-lajma, l-hawn u 'l- hinn jitniehed b'nifsu maqtugħ. Fl-aħħar ta nifs qawwi u waqaf f'daqqa waħda jitriegħed kollu kemm hu hekk kif sab ruħu quddiem ħaġa sewda sewda fid-dell ta' waħda mis-siġar tal-palm. Artaban niżel minnufih minn fuq iż-żiemel. Minn BETLEHEM GĦALL-KALVARJU 18 QABEL MA TIDHER IX-XENA:— Ft't qabel il-kliem tal-Kummen- tatur: Wasal f'tarf masġar, u kif riesaq isuq ma ġenbu ….. jinstama' it-tqawqib ta' saqajn iż-żiemel li wara ftit jieqaf f'daqqa. XENA:— Jidher masġar tal-palm barra l-Belt ta' Babilonja. Taħt siġra tal-palm. jidher mixħut wieħed mill-itturufnati li kienu jgħammru f'dawk l-inħawi. Wiċċu niexef u isfar daqs il-parċmina. Kultant tinstama' minn fommu bħal tnehida. Wara ftit jidher riesaq ARTABAN, għadu kif niżel minn fuq iż-żiemel. ARTABAN: (Jersaq lejn il-Lhudi u jerfagħlu idu l-waħda) Kiesħa. Mejjet. Dan l-imsejken jidher li qerditu xi marda kiefra (AR- TABAN jerħi id il-Lhudi li taqa' fuq sidru). Mejjet. Dan hu xi Lhudi mill-itturufnati li kien igħammar f'dawn l-inħawi. Naħseb li jaqbel inħallih ħawnhekk għax ma għandix biex nidfnu. Jikluh u jtemmuh l-isqra u d-dbieb tax-xagħri. (Kif iqum minn Jejn il-Lhudi, dan jitħarrek u minn fommu tin- stama' tneħida twila, iżda dgħajfa. ARTABAN jdawwar wiċċu u jilmaħ il-LHUDI li jalitfu minn djulu. Dlonk jarġa' jersaq lejħ). Milli jidher għadu ħaj. Qed iżommni minn djuli. Trid l-għajnuna tiegħi. Għandi jien niċħadhielu' —… U dawk qed jistennewm, Inħallih hawnhekk imut waħdu, bla ħadd ma jgħinuf — … Jekk jiena niddawwar siegħa oħra, nibża' li ma nsibx ruħi fejn sħabi fil-ħin. Jaħsbu li jien ma tlaqtx u li qtajt qalbi mħabba t-triq twila. Dal-bniedem mingħajr l-għajnuna tiegħi imut żgur… (Joqgħod jaħseb) Jekk niddawwar dawk jitilqu mingħajri, Inkun għamilt it-triq għalxejn, Iżda hawn il-ħajja ta' bniedem fin-nofs. Imma għandi jien nitlef ix-xorti, dik ix-xorti li nara b'għajnejja il-wiċċ tas-Sultan, nisel David, imħabbar mill-Profeti tagħna, u nitlef xorti hekk sabiħa tal-Fidi tiegħi imħabba dal-bniedem' — Għandi jien inwarrab wiċċi minn dik il-kewkba li qiegħda tmex- ximi biex innewwel daqsxejn ilma lil dan l-imsejken ta' Lhudi li qed imut' — (Iħares lejn is-Sema) — Alla tas-Sewwa u tal- Ħniena, urini Inti t-triq imqaddsa Tiegħek l it-triq tal-għerf ii Inti biss tafl ARTABAN jneħħi bil-ħlewwa l-id tal-Lhudi minu tatf djulu. Iqandel il-ġisem tal-Lhudi u jressqu lejn siġra tal-palm u jserraħlu dahru magħha. Iħoll l-jaxew tat-turbant ta' rasu u jiftaħlu l-libsa ta' juq sidru. Iġib l-ilma ġewwa kus minn nivwiegħa fil-qrib u jwarrablu b'tajjara ħuġbejh u xufftejh. Ħallat mal-ilma wi qtar ta' duwa minn 14 IL-MAnri fjaletta u wara li jisqih minn bejn xufftejh, jidliklu sidru u moħħu b'ungwent li joħroġ minn ħżiemu. Il-Marid jistejqer, iħares madwaru u jwaqqaf ħarstu fuq ARTABAN, IL-LHUDI: Min intiż — U għaliex irsaqt fuqi u dewwejtni biex tarġa' tugħtini l-ħajja wara li kont għoddni mitt ARTABAN: Jiena Artaban, il-Maġjan mill-belt ta' Ekbatana u sejjer Ġerusalemm biex infittex wieħed li għandu jitwieled Sultan tal-Lhud, Prinċep Kbir u Ħellies tal-bnedmin kollha. Jien ma nistax indum iktar hawnhekk. TH mad-disat ijiem fuq it-triq h għandha twassalni f'Ġerusalemm. Ikolli għalhekk nitilqek ma indumx. Sħabi għandhom jiltaqgħu miegħi f'Borsippa dal-lejl, u jekk ma jsibunix jitilqu mingħajri. Ara, dan kulma għad fadalli biex nissokta triqti (jurih il-ħobż u l-ikel li joħroġ minn ħorġa). IL-LHUDI: (B'leħen dgħajjef u mriegħed) Int kont biżżejjed ħanin miegħi. Int irġajt tajtni ħajti. Is-Sema jibqa' jafhulek, ARTABAN: Dmir tiegħi, ta' Maġjan li jien. IL-LHUDT: Niżżikħajr minn qalbi. ARTABAN: Dan kulma fadalli għalik… ftit ħobż u nbid. U bawnhekk ukoll għandi kus bid-duwa tal-ħaxix. Ħudhom biex bihom titrejjaq u tissokta tieħu saħħtek, Malli tarġa' tieħu r-ruh u tissaħħaħ, int tkun tista' ssib l-għamajjar tal-Lhud sħabek fost id-djar ta' Babilonja. (Inewwel il-ħobż, l-inbid u d-duwa lil-LHUDI). IL-LHUDI: (B'nifsu maqtugħ u b'leħen dgħajjef, iqum bi tbatija għar-rkobbtejh) Jien m'għandi xejn biex inħallsek ta' kulma għamilt għalija. Xejn ħlief ix-xewqa tiegħi li Alla ta' Abram, Iżakk u Ġakobb iwasslek bis-sliema. Iżda stenna, għaliex nista' nagħtik xi dawl li jista' jiswielek; dana kulma nista' nagħtik, dan biss, Jien nista' ngħarrfek u nurik fejn sewwa tista' ssib lil Dak li sejjer tfittex, fejn il-Messija tista' ssibu. Il-Profeti tagħna qalu illi Hu għandu jitwieled, mhux f'Ġerusalemm, iżda f'Bet- lehem ta' Ġuda. Jalla l-Mulej iwasslek qawwi u sħiħ sa dak ir- raħal il-għaliex inti ġietek ħniena mill-marid. ARTABAN: (Jarfa' idu l-lemenija b'tislima) Jalla l-Mulej jisma' minnek, - (ARTABAN jitlaq . . . Il-LHUDI għarkobbtejh jibqa' b'idejh miftuħin iħares lejn is-Sema, lejn dik in-naħa minn fejn telaq AR- TABAN. Wara xi ftit-jinstama' t-tqawqib imlebbet ta' żiemel). GĦELUQ TAT-TIENI KWADRU Minn BETLEHEM GĦALL-KALVARJU 18 IT-TIELET TAQSIMA Ħdejn il-Għolja ta' Nimrod u t-Tempju tas-Seba' Sferi KOMMENTARJU NARRATIV — Introduzzjoni għat-Tielet Kwadru:— Nofs il-lejl kien ilu li għadda. Iż-żiemel li fuqu kien riekeb ARTABAN, ħass ruħu ħafif u b'saħħtu iżjed minn qabel wara dak id-daqsxejn ta' mistr'eħ, u t-triq beda j'blagħha bil-ġiri li ġera huwa u jaqsam il-wita siekta u x-xtajtiet misfgħadra tax-xmara ta' Babel. L-ewwel dija tax-xemx minn wara x-xefaq bdiet turi FLI ARTABAN li huwa kien għoddu wasal fejn kellu jiltaqa' ma' sħabu u ħass bħal rogħda tiġri ma' ġismu kif kien bejn ħaltejn jekk sħabu qagħdux jistennewh jew le wara li kien ilu li għadda l-ħin ta' nofs l-lejl. XENA:— Tidher ix-xema tfeġġ minx-xefaq tax-xagħri… minn fejn fuq ġenb wieħed hemm taġsam l-għoli tas-sema l-għoqba ta' Nimrod u t-Tempju tas-Seba' Sferi. Taħthom mad-dawra kollha tal- wilġa ftit siġar tal-palm 'l hawn u 'l hinn. Il-bogħod il-bogħod ħerba ta' bini qadim, u braġ imwaqqgħa. Minn taħt ħajt ta' bini mwaqqa' jfeġġu t-Tliet Maġi, GASPRU, MELKJORRI u BALDASSRI, f'idej- hom għandhom kaxex bit-teżori, inċens, eċċ., l-ixjeħ fosthom, GASPRU, f'idu l-lemenija romblu tal-parċmina. It-Tliet MAĠI jħarsu 'l- ħawn u 'l-ħinn min-naħa ta' fejn qiegħda tfeġġ ix-xema. GASPRU: Għadu ma deherx, Nofs il-lejl ilu Hi għadda. Tu li sebaħ ukoll. Naħseb li qata' qalbu. . BALDASSRI: Jekk Artaban telaq għaxart ijiem ilu kif konna mit- tebmim sa dal-ħin kien messu wasal biż-żwiemel ħfief li għandu , huwa u sħabu, GASPRU: Għad irridu naqsmu x-xagħri, u biex naslu fl-art ta' Ġuda fejn imħabbar li għandu jitwieled il-Messija nkunu irridu nagħmlu darbtejn oħra t-triq li għamilna. MELKJORRI: Inħallulu hawnhekk fejn tidher din il-kitba biex ikun jaf li tlaqna. GASPRU: Hawn taħt ma' dahar dan il-bini mwaqqa' , . . nistgħu inħalluhielu taħt din il-ġebla. (MELKJORRI jaqla' ġebla mill-irdum tal-bini. GASPRU inew- wvillu l-parċmina miktuba bil-Lhudi, u MELKJORRI jqiegħed tarf il- parċmina taħt il-ġebla fuq iċ-ċint b'mod li tista' tinqara l-kitba li fiha). 16 IL-MALTI BALDASSRI: Din il-mogħdija għat-Tempju. M'hemmx triq oħra minn fejn igħaddi. S'issa messu ilu li ltaqa' magħna. MELKJORRI: Jekk ma jdumx ma jasal, jilħaqna qabel ma naqbdu t-triq tax-xagħri. Tinstama' għajta twila imkaxkra fil-bogħod. BALDASSRI: Din hija l-għajta tal-Qaddej tagħna. Iż-żewġt irġiel sħabu jidher li waslu mill-għerejjex ta' Nimrod, biex jieħdu ħsieb l-iġmla ma' tul it-triq, GASPRU: Dal-ħin l-iġmla ilhom li strieħu biżżejjed, Nistgħu nitilqu. It-TLIET MAĠI. jġitlefilfu b'mantar li jgħattilhom rashom u għonqhom. Jaħbu l-kawex ta' l-avorju ġewwa sidirhom taħt il-libsa ta' fuq u jitilqu b'rashom imgħaddsa wieħed wara l-ieħor. GĦELUQ TAT-TIELET KWADRU XENA TA' QABEL:— Qabel ma jiftaħ il-Kwadru jinstema' it-tqawqib ta' saqajn iż-żiemel. Malli jinfetaħ il-kwadru l-ħoss jin- stema' dejjem. jiżdied u jersaq sakemm f'daqqa waħda jieqaf għal kollox. Wara ftit ifeġġ mill-mogħdija ta' wara l-irdum tal-bini qadim ARTABAN bil-ħatar f'idu, Tħares u jibri 'l-hawn u 'l-ħinn. Fl-aħħar iwaqqaf il-ħarsa tiegħu lejn it-Tempju tas-Seba' Sferi. ARTABAN: Ħadd minnhom ma jidher . . . la fit-Tempju u lanqas hawnhekk, Telqu . . . ma stennewnix. Ħasbu forsi li jien ma tlaqtx. Ma ħasbux li kelli niddawwar sa dal-ħin .. . li jiena mat- triq kelli niltaqa' ma' dak l-imsejken ta' Lhudi mixħut għal mejjet taħt is-siġar tal-palm, Ii kieku dana basruh, kienu iktarx jistennewni… (Jitfa' l-ħarsa tiegħu lejn l-irdum tal-bini qadim jejn għajnejh jieqfu fuq il-parċmina mdendla ma' mifer il-ħajt u jaqra:— SAħna stennejniek għal bosta ħin wara nofs il-lejl. Ma stajniex ' indumu aktar, Aħna sejrin insibu lis-Sultan, Ejja ltaqa' magħna ġewwa x-xagħri'', It-Thet Maġi sħabek. (ARTABAN, twara li jkun qara l-kitba tal-parċmina jgħatti wiċċu b'idejh it-tnejn mitluf minn sessih). Kif jista' jkun li-naqsam ix-xagħri waħdi, bla ikel, b'żiemel għajjien mejjet. Ikolli narġa' lejn Babilonja, nidħol il-Belt, inbigħ il-ġawhra .l-kaħla tiegħi, inħalli ż-żiemel warajja, u nixtri l-iġmla u tagħmira ta' ikel għal FU PAĊI FL-ART. ,.) 17 ma' tul it-triq. Ma' sħabi ma jkun qatt li niltaqa', u Alla jaf jekk ikollix ix-xorti li nara wiċċ is-Sultan, u dan kollu il-għaliex jiena iddawart ma wasalt hawnhekk biex naqdi dmiri… . id- dmir li għalih is-Sema għażilni fost bnedmin oħra biex iħaddem il-ħniena tiegħi, Alla tas-Sewwa, Alla tal-Ħniena, urini Inti t-Triq biex nasal ħdejn Dak li Inti bgħatt f'din id-dinja biex juri l-ħniena Tiegħu lejna — ulied imsejknin li kellna infittxu t-triq Tiegħu fost id-dlamijiet li waqgħu fuq ħajjitna. Kewkba tas- Sema, wassalni int ħdejh. Agħtini dik ix-xorti li narah, imbagħad ħallini nagħlaq għajnejja għal dejjem. (Jibqa' jħares lejn is-Sema b'idejh it-tnejn miftuħa). GĦELUQ TAR-RABA' KWADRU (Jissokta)