Fil-ktejjeb tal-programm tal-Festa ta' San Filep tas-sena l-oħra (1992) ktibna hekk: ''Is-sehem ta' xi daqqaqa tal-banda (li wkoll ġie li nsejħulhom baned) u (l-orkestra magħrufa bħala tal-Knejjes) fil-Proċessjonijiet u fil-festi f'Ħaż-Żebbuġ imur lura bosta snin'. Il-kittieb Castagna, taħt it-titlu 'Il-Mużika u l- Knejjes tagħna', igħidilna hekk: ''li l-banda bdiet fis-sena 1777, bl-impenn tal-Gran Mastru De Rohan li ordna li l-festi tal-knejjes isiru bl-akbar pompa, tant ġewwa kemm barra, sabiex il-poplu jallegra ruħu u jkollu biex jheda u ma joqgħodx jippilla u jeħodha kontra l-gvern'. Fil-ktieb ''Storja ta' Ħaż-Żebbuġ' ta' Luret Vella nsibu li fl-1777 daħal l-użu tal-banda f'Ħaż-Żebbuġ fil-proċessjoni, forsi biex jiċċelebraw il-ħeġġa li kellhom biex isiru Belt. Ma nafux jekk kenitx banda minn Ħaż-Żebbuġ stess jew banda mistiedna minn xi post ieħor. Fil-ktieb tal-programm ''Festa San Gejtanu 19927 maħruġ mill-Għaqda Mużikali San Ġużepp Ħamrun, jidher artiklu miktub mis-Sur Joseph Mifsud Matrenza. Dan l-artiklu xeħet dawl ġdid fuq il-mużikanti, jew aħjar il-banda eżistenti f'Ħaż- Żebbuġ f'dawk iż-żminijiet ta' ftit aktar minn mitejn sena ilu. Fi żmien il-gwerra jew l-imblokk kontra l- Franċiżi (1798-1800), iż-Żebbuġin ħadu f'idejhom il-witja ta' San Ġużepp (illum il-Ħamrun). Kellhom ukoll f'idejhom il-Għolja magħrufa bħala tas-Samra (għadha hekk sallum) li kien post l-aktar importanti minħabba l-qagħda strateġika tagħha fil-mixi 'l quddiem tas-suċċess ta' dan l-imblokk. Kien f'dan il-kamp tas-Samra b'kontinġent Żebbuġi u xi ftit Naxxarin li ffurmat l-ewwel banda paramilitari Maltija (Banda kważi reġimentali). Din il-banda kienet magħmula minn suldati/raħħala Żebbuġin, u li kienet tagħmel parti mill-kontinġent tal-kamp tas-Samra. Kellha rwol importanti x'taqdi fi żmien il-qawmien Malti kontra l-Franċiżi. Vjal il-Ħelsien, Żebbuġ. Il-għanijiet ta' din il-banda kien li s-suldati jsibu sfog u divertiment fil-ħin ħieles tagħhom. Biex jinsew ftit mit-tbatijiet tagħhom, u biex jissaħħilhom il-kuraġġ u d-determinazzjoni li beda jnin peress li l-imblokk twal akar milli kien mistenni. Il-mużikanti tal-banda tal-battaljun tas-Samra kienu nies felħana u qalbiena, lesti li jċarċru demmhom għal art twelidhom u determinati li jeħilsu mill-barranin. Hawnhekk ta' min jiftakar fil-versi qawwija ta' l-Innu tal-Banda San Filep… Niftakru kif jixraq Lil nies Żebbuġin, Fid-demm qawwi qalbieni, Li minnu ġejjin. Għal dawn il-mużikanti, il-banda kienet impenn u dmir kif ukoll sfog u passatemp. Din il-banda kien fiha b'kollox tnax l-element, Surmast u ħdax- il bandist magħżulin minn 202 suldati li kien fih il- kontinġent tas-Samra. Is-Surmast jew il-Capo Banda kien Giuseppe Calabrese, u l-mużikanti kienu dawn: Luigi Galea (strument mhux speċifikat) L-Avukat Carmelo Testa fil-ktieb tiegħu ''Maż- Żewġ Naħat tas-Swar' jirrakkonta li biex il-Franċiżi jwaqqgħu għaċ-ċajt l-isforzi dgħajfin tal-Maltin, il-lejl bejn is-Sibt u l-Ħadd 28 u 29 ta' Ġunju (Jum l-Imnarja, festa popolari tal-Maltin) bagħtu l-banda ddoqq programm mużikali fuq is-Sur tal-Bieb tal- Bombi sat-3 ta' filgħodu. Il-Maltin malajr irrispondew bi ftit tiri ta' kanuni. Il-baned Franċiżi ma abbużawx jagħmlu programm ieħor barra l- Bieb tal-Bombi. Din kienet sfida kbira għall-'Capo Banda' Giuseppe Calabrese li mixgħul bi spirtu patrijottiku u mqanqal mill-ħerqa li kellu għall-banda ħeġġeġ lil kull daqqaq ta' dan il-battaljun tas-Samra biex jiffurmaw banda u juru lill-Franċiżi li l-Maltin ukoll għandhom il-banda tagħhom. Din il-banda ta' spiss kienet ittella' programmi mużikali biex jagħtu x'jaħsbu lill-Franċiżi li kienu qegħdin jgħixu fi klima ta' ferħ u kienu regularment jirċievu għajnuniet mir-Re ta' Napli u mingħand l-Ammirall Nelson, ħalli jkompli jsaħħaħ il- pożizzjoni strateġika tagħhom u fl-istess ħin ikomplu jagħfsu l-morsa li kienet qiegħda tissikka bil-mod il-mod lill-Franċiżi biex iċedu. Mid-dokumenti li sibna dwar il-formazzjoni ta' din il-banda ma jidhirx li hemm xi dokumenti oħra li juri li kien hemm xi banda oħra fil-kampijiet li kienu qegħdin jiċċirkundaw il-Belt u t-tlett ibliet tal-Kottonera. L-anqas fil-kamp ta' San Ġużepp, il-Kwartier Ġenerali, ma għandna ħjiel ta' banda oħra. Dan it-tagħrif ġie meħud mill-aħħar paġna tal- librett ''Scritto Battaglione di Casal Zebbug di Guarnigione nello Samra. Is-Sur Matrenza kiteb tajjeb ħafna meta jgħidilna, 'Dan juri li anke mitejn sena ilu kellna f'Malta gruppi żgħar ta' strumentalisti li kienu qegħdin jiżirgħu iż-żerriegħa tal-mużika, li servew bħala nukliji li minnhom ħarġu ħafna soċjetajiet mużikali li għandna llum. : Minn danli jidher miktub toħroġ prova biżżejjed li ż-Żebbuġin laqgħu mill-ewwel l-ordni tal-Gran Mastru De Rohan dwar il-Festi tal-Knejjes. Huma kabbru l-festa tal-patrun tagħhom San Filep billi ntroduċew il-banda fl-1777. Illum nistgħu ngħidu li din il-banda kienet Żebbuġija u magħmula minn Żebbuġin. Jidher ukoll ċar li f'dawk iż-żmenijiet f'raħal twelidna kienet diġà mqabbda tajjeb il- kultura mużikali. Din il-banda li ssemmiet li daqqet fl-imblokk mill-Maltin kontra l-Franċiżi (1798-1800) kienet banda magħmula minn Mużikanti maturi, ma qabdux l-istrumenti għall-ewwel darba. Kienu mgħallmin u b'esperjenza sewwa. Riedu jidhru u jinstemgħu quddiem il-Maltin u l-Franċiżi. Kienu ilhom idoqqu f'Ħaż-Żebbuġ fil-festa ta' San Filep u ċelebrazzjonijiet oħra kif ukoll fejn setgħu jiġu mistiedna. Jista' jkun ukoll li dil-banda kienet ikbar f'Ħaż-Żebbuġ, ghax forsi mhux kull mużikant eżistenti f'dak iż-żmien kien jagħmel parti minn dan il-battaljun tas-Samra. Jista' jkun ukoll li din il-banda kienet ġa magħrufa bħala l- banda ta' San Filep. Ħaġa oħra li tispikka mill-ismijiet li jidhru fil- formazzjoni ta' din il-banda, dixxendenti tagħhom, insibuhom jagħmlu parti mill-Banda San Filep mill-1851 'il hawn, minn meta l-Banda San Filep ġiet imwaqqfa uffiċjalment skond il-liġijiet ta' dak iż-żmien. Il-familji Galea Bonnici, Calabrese, Buttigieg, Psaila, Carbonese u oħrajn jissemmew ħafna billi kellhom sehem kbir fil-formazzjoni tal-Banda San Filep. Minn dawn il-familji wkoll ħarġu familji oħra li mexxew il-Banda San Filep iktar qrib lejna. Saru mużikanti ta' fama, surmastrijiet li mexxew il-Banda San Filep u baned oħrajn. Kienu membri ta' ġieħ fi ħdan l-Għaqda tal-Banda San Filep. Kunjomijiet li m'għadhomx jeżistu f'Ħaż- Żebbuġ li jidhru f'din il-formazzjoni ta' din il- banda ta' żmien l-imblokk għadhom jinħassu fostna permezz ta' laqmijiet li ġejjien minnhom. Jidhru jagħmlu parti minn lista antika ta' bandisti u membri kif ukoll illum għadhom familji sħaħ partitarji akkaniti tal-Għaqda tal-Banda San Filep. Barra minn hekk għadek issib membri anzjani fil-Każin tal-Banda San Filep li jiftakru bandisti u membri bil-kunjomijiet imsemmija li llum m'għadekx issibhom f'Ħaż-Żebbuġ. Il-Banda San Filep hi frott ta' dik iż-żerriegħa li maż-żmien ixxettlet u kibret. Ħaż-Żebbuġ hu għani bil-bosta mużikanti li kellu minn żmien għal ieħor. Kienu dawn il-mużikanti u l-ftit individwi meqjusa ta' l-iskola li welldu lill-Banda San Filep li kellha tkun omm il-baned Maltin u Għawdxin. A.M. De Vilhena u M.M. De Rohan u l-Għaqda Każin Banda San Filep Fl-1874, għaxar snin wara li l-palk l-antik kien ilu jservi lill-Banda San Filep, ġie miżjud u msebbaħ bl-istatwa tal-Gran Mastru Manoel Marie De Rohan, li ta ismu lir-raħal, ''Citta Rohan'. (N.B. dan il-palk li qegħdin nirreferu għalih hu dak magħruf bħala l-iskorfina jew aħjar forma ta' stilla). Fl-1877 fuq dan il-palk, f'għeluq l-ewwel mitt sena minn meta Ħaż-Żebbuġ ġie mgħolli għat-titlu ta' belt, il-Banda San Filep tgħellet programm mużikali mill-aqwa denju ta' dan l-ewwel ċentinarju. Dan il-programm ġie esegwit taħt id- direzzjoni tas-Surmast Direttur Giuseppe Borg. Bħala President il-Għaqda tal-Banda San Filep kellha lil Gavino Naudi. Fl-inventarju mill-Għaqda tal-Banda San Filep li kien sar fil-Każin tagħha fis-sena 1898 mill- Kumitat tal-Għaqda mmexxi mill-President ta' dak iż-żmien, Carmelo Zammit, fost affarijiet oħra jissemmew żewġ kwadri kbar — wieħed tal-Gran Mastru A.M. De Vilhena u l-ieħor tal-Gran Mastru M.M. De Rohan. Jissemmew ukoll standarti ta' dawn il-Gran Mastri kif ukoll bandiera ta' De Rohan, li kienet ilha tiġi mtella' għal xi snin ma' l- arblu tal-każin. Jidher li sa xi snin ilu l-Għaqda tal-Banda San Filep kienet l-unika għaqda f'Ħaż- Żebbuġ li kienet ittella' l-bandiera tal-Gran Mastru — De Rohan fuq il-każin tagħha. Hekk ukoll nistgħu ngħidu li l-Għaqda tal-Banda San Filep sa ftit snin ilu kienet l-unika għaqda mużikali f'Ħaż-Żebbuġ li fuq l-arblu tagħha kienet iġġib l-arpa. Numru mhux ħażin ta' nies għadhom jiftakru dan li qegħdin niktbu. (Dwar il-Palk). Fl-1924 fil-festi ċentinarji tar- Relikwija flok l-istatwa tal-Gran Mastru De Rohan bdiet tintrama l-istatwa tal-Gran Mastru De Vilhena biex jibqa' mfakkar għax xogħol li għamel biex kiseb ir-Relikwija liż-Żebbuġin mingħand il-kleru u poplu t'Aggira. L-istatwa tal-Gran Mastru De Rohan bdiet tintrama maġenb is-Salib tħares lejn il-Parroċċa. Illum nistgħu ngħidu li ż-żmien għamel tiegħu minn din il-bandiera ta' De Rohan. Biss xorta waħda l-armi tal-Gran Mastri De Vilhena u De Rohan għadek issibhom fuq il-bandiera uffiċjali tal-Għaqda tal-Banda San Filep, fejn ma' l- Emblema tal-Għaqda u l-ħamiema biż-żebbuġa, l- arma ta' Ħaż-Żebbuġ isebbħu lil din il-bandiera. L-arma tal-Gran Mastru M.M. De Rohan issibha wkoll fuq l-antiporta ta' l-entratura tal-każin, kif ukoll fuq waħda mill-armi sbieħ li jsebbħu s-sala l-kbira ta' fuq tal-każin. Il-Gran Mastru De Rohan issibu rappreżentat ukoll f'żewġ standarti, wieħed standart sħiħ li kien ġie rregalat lill-Għaqda Każin Banda San Filep mill-poplu ta' Ħal Dwin fl-1935 u l-ieħor standart aħmar li fiċ-ċentru tiegħu għandu l-arma ta' dan il-Gran Mastru. Rabta wkoll mal-Għaqda tal-Banda San Filep kellhom iż-żewġ statwi msemmija aktar 'il fuq, tal-Gran Mastri. Daw issa ilhom is-snin ma jiġux armati għall-okkażjoni tal-festa ta' San Filep. Dawn l-istatwi għandhom storja marbuta magħhom u għalhekk tkun ħaġa sewwa li fuqhom isir restawr meħtieġ u nerġgħu narawhom armati matul il- ġranet tal-festa ta' San Filep. B'dan li ktibna naraw li l-Għaqda Każin Banda San Filep żammet fl-imgħoddi u għadha llum iżżomm b'għożża t-tifkira ta' dawn iż-żewġ Gran Mastri A.M. De Vilhena, M.M. De Rohan, li b'ħidmiethom għanew bil-bosta lil raħal twelidna — A.M. De Vilhena bil-kisba tar-Relikwija Insinji ta' San Filep nhar il-25 ta' Ottubru 1723. M.M. De Rohan li għolla lil Ħaż-Żebbuġ bit-titlu ta' belt nhar il-21 ta' Ġunju 1777. Il-Kappillani Spiritwali Fi żmien meta l-għaqdiet reliġjużi ma kenux jeżistu għajr il-Fratellanzi, ix-xogħol pastorali kien jaqa' tista' tgħid fuq il-kappillan u l-qassisin tal- parroċċa. Ħaż-Żebbuġ ma kienx nieqes mill- qassisin u għalhekk kienu ħafna ta' għajnuna fil- ħajja nisranija, soċjali u edukattiva tar-raħal. Fit-twaqqif tal-Għaqda tal-Banda San Filep sabu lok li minnu t-tixrid tal-valuri tajba se jkomplu jissaħħu, għalhekk l-Arċipriet u l-Kleru ta' dan iż- żmien għenu hafna biex din l-għaqda timxi 'l quddiem. Kienet l-ewwel u l-unika għaqda mużikali fir-raħal. It-twaqqif tagħha fir-raħal ġab miegħu iktar għaqda fost il-parruċċani Żebbuġin. L-Arċipriet bħala l-kap tal-parroċċa ġie magħżul biex ikun hu l-Kappillan Spiritwali tal-Għaqda l- ġdida. Din il-kariga mill-Arċipriet tal-mument baqgħet tagħmel parti mill-kumitat sa kemm maż- żmien f'Ħaż-Żebbuġ ma baqgħetx banda waħda fejn dan ġab miegħu l-partiti tal-baned għal kif nafuhom illum. Fost l-Arċiprieti li l-Banda San Filep laħqet kellha bħala kappillani spiritwali — nsibu lil Arċipriet Dun Saver Vassallo, Arċipriet Dun Tumas Naudi, Arċipriet Dun Franġisk Borg u l- Arċipriet Dun Pietro Bartolo. Dawn l-erba'' Arċiprieti kienu ferm maħbubin mill-poplu Żebbuġi u min-naħa tagħhom dejjem ħadmu bil- qalb fost iż-Żebbuġin. Mat-twaqqif tal-Banda San Filep u sar l-ewwel kumitat ġie deċiż li jkun hemm kariga fi ħdan l- istess kumitat ta' kappillan spiritwali. L-għażla waqgħet biex jibda jkun l-arċipriet tal-mument. Għalhekk l-Arċipriet Dun.Saver Vassallo sar l- ewwel kappillan spiritwali tal-Banda. Kien wieħed minn fost il-ħafna li ħadmu bis-sħiħ. Kien iħeġġeġ kemm jista' lis-Surmast Filippu Galea, żagħżugħ enerġiku u lil missieru s-Surmast Anġlu Galea biex ma jaqtgħux qalbhom għax materjal kien hemm u l-għajnuna ma kienet sejra tonqos qatt. Dan l-Arċipriet dam f'din il-kariga sa l-1854. Infatti fis-6 ta' Mejju 1854 Dun Saver Vassallo sar Arċipriet tal-Katidral u għalhekk kellu jħalli l- parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. Warajh laħaq Arċipriet tal-Parroċċa ta' Ħaż- Żebbuġ DunTumas Naudi. Dan l-Arċipriet, barra li kien bniedem ta' studju kbir kellu ħafna kwalitajiet sbieħ li għenu għafna biex ressquh lejn iż-Żebbuġin u jkun maħbub ħafna minnhom. Meta żar l-ewwel darba d-dar tal-Għaqda tal-Banda San Filep ftit jiem wara l-pussess tiegħu ġie mgħarraf bl-użanza li kien hemm fi ħdan il-għaqda, li l- istess Arċipriet ikun il-Kappillan Spiritwali tagħha. Hu xi jgħid dwarha, l-Arċipriet bi tbissima wieġeb li se jaċċetta bil-qalb fost l-approvazzjoni ta' dawk kollha preżenti. Jingħad li fiż-żmien tiegħu bħala Arċipriet, Dun Tumas Naudi kont issibu fil-Każin sikwit. Kien jiċċajta u jċanfar fejn ikun hemm bżonn bi tbissima. Jingħad ukoll li l-użanza li għal ċerti okkażjonijet kien ikun hemm fil-Każin saċerdot għall-qrar mill-membri bandisti u oħrajn taf lil dan l-Arċipriet. L-Arċipriet Naudi dam sal- 1862 meta l-fond għall-istatwa biex din issir tal- fidda kien qabad rittmu tajjeb. Hu ġie magħżul Kanonku tal-Katidral fejn ħa l-pussess fid-29 ta' Settembru 1862. Warajh laħaq Arċipriet, Dun Franġisk Borg minn Għawdex. Kien dħuli ħafna ma' kulħadd u predikatur mill-aqwa. Hu aċċetta bil-ferħ din il- kariga ta' kappillan spiritwali tal-Għaqda tal-Banda San Filep. Dun Franġisk Borg sar: Arċipriet ta' Ħaż-Żebbuġ fi żmien sabiħ għal raħal twelidna. Il- ġbir biex issir l-istatwa tal-fidda ta' San Filep kien miexi sew 'il quddiem u r-raħal kien mixgħul bil- ħeġġa li kellhom iż-Żebbuġin biex ifittxu jaraw tasal fosthom l-istatwa. Lill-Arċipriet u lil Dun Salv Trevisan, midħla sew ukoll tal-Għaqda. tal- Banda San Filep kienu joħdulhom moħħhom dwar ix-xogħol fuq l-istatwa. Fil-Każin meta l-Arċipriet kienrikun preżenti erħilhom jitħadtu u kulħadd jgħid tiegħu. Ġieli kien ikun hemm preżenti s- Surmast Indri Borg li kien igħidilhom li għall- okkażjon tal-miġja ta' l-Istatwa ta' San Filep kien se jiżżanżan innu ġdid. Il-bandisti dak li kienu jkunu jridu jisimgħu u kienu jinfexxu f'dillirju sħiħ. Min-naħa ta' l-Arċipriet, filwaqt li kien jieħu pjaċir jara l-parruċċani tiegħu hekk magħquda kien japprofitta ruħu biex dik il-kelma ta' tagħlim ma tonqos qatt minn fommu. Meta mbagħad waslet l- istatwa u poġġewha fil-knisja tal-Kunċizzjoni nhar id-29 ta' Lulju 1863 l-Arċipriet Dun Franġisk Borg kien mal-Kleru mal-Banda u mal-poplu Żebbuġi biex jilqgħuha. Minn din l-okkażjoni 'l quddiem bdew isiru l-preparamenti għall-festi kbar li kien hemm il-ħsieb li jsiru għad-dħul trijonfali ta' l-Istatwa tal-Fidda ta' San Filep fil-Knisja Arcipretali u Parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. Biss ġara li dan l-Arċipriet Dun Franġisk Borg miet għall- għarrieda fit-2 ta' Mejju 1864, sitt ijiem biss qabel il-festa ta' l-istatwa. Kulħadd iddispjaċieh għall- mewt ta' l-Arċipriet. Minn ta' quddiemnett waqgħet f'luttu kbir il-Għaqda tal-Banda San Filep li ħadmet mill-qrib għal bosta xhur ta' preparamenti tal-festi ma' l-Arċipriet Dun Franġisk Borg. Li ma kienx għax kollox kien lest il-festa kienet titħassar. Il-Banda San Filep mal-poplu Żebbuġi kollu tatu tislima xierqa. Wara l-mewt ta' l-Arċipriet Dun Franġisk Borg, Ħaż-Żebbuġ dam mingħajr Arċipriet għal xi xhur. Il-kariga ta' kappillan spiritwali tal-Każin tal- Banda San Filep ħadha temporanjament f'idejh Dun Salv Trevisan, saċerdot twajjeb, magħruf sewwa fost l-għaqda u li kien il-bniedem responsabbli għall-ġbir, għall-ordni u x-xogħol fuq l-istatwa ta' San Filep, għall-miġja tagħha f'Ħaż-Żebbuġ, kif ukoll għall-festa kbira li saret fir-raħal nhar it-8 ta' Mejju 1864. Imbagħad fil-15 ta' Settembru 1864 ħa l-pussess bħala Arċipriet Dun Pietru Bartolo. Fil-Knisja Arċipretali u barra saritlu festa kbira. Kien l- ewwel Arċipriet bl-istatwa tal-fidda ta' San Filep fil-knisja. Iż-Żebbuġin kienu għadhom imqanqlin u għalhekk riedu juru l-ferħ tagħhom lill-Arċipriet il-ġdid b'festa mill-aqwa. Fil-knisja l-mużika ta' l-okkażjoni mexxieha s-Surmast Direttur Angelo Galea, Surmast Onorarju tal-Għaqda tal-Banda San Filep. F'din l-okkażjoni dan is-Surmast Direttur żanżan antifona ''In Sepulcrum' li dwarha jingħad li kienet sabiħa ħafna. Wra l-funzjoni tal- knisja, l-Banda San Filep wasslet lill-Arċipriet sad-dar tiegħu fejn quddiem din id-dar sar programm mużikali taħt it-tmexxija tas-Surmast Indri Borg. Niftakru li l-Każin dak iż-żmien kien f'numru 52, Triq il-Parroċċa, ftit passi bogħod mid-dar ta' l-Arċipriet. Il-poplu Żebbuġi kollu kien miġbur għal din l-okkażjoni u sar ukoll xi logħob tan-nar. Jingħad ukoll li s-Surmast Angelo Galea f'din l-okkażjoni kien irregala kopja ta'dik l-antifona li kien għadu kif daqq ġewwa l-knisja lill-Għaqda tal-Banda San Filep. L-Arċipriet Dun Pietru Bartolo aċċetta bil-ferħ l-istedina tal-kumitat biex ikun il-kappillan spiritwali tal-Għaqda tal- Banda San Filep. Fi ftit ġimgħat, ta' bniedem għaref li kien daħal sew fil-qalb tal-poplu Żebbuġi. Fil-ftit ċans li kien ikollu arah kien jasallek wasla sal-każin, u hemm erħilu jiltaqa' mal-bandisti u membri oħra. Iwasslilhom l-aħbarijiet l-aktar wara li jkun għamel il-mawra tiegħu għand l-Isqof. Kien ukoll jitmagħhom kliem ta' siwi. Jingħad li kienu drawh sewwa lil dan l-Arċipriet. Kien eżatt fil-ħin u dan ma jibdlu qatt, sakemm ma kenitx tinqala' xi ħaġa gravi fil-parroċċa. Jingħad li kien jintasab jaqra l-brevjar fl-intrata bil-bieb imbexxaq tad-dar tiegħu u x'ħin jara li fil-każin kien ikun hemm miġgħema ta' nies mhux ħażin, kien jasallek wasla sa hemm. Kien ikun hemm xi ħadd minn dawk preżenti li jgħidlu bid-daħka ċapċpilna xi waħda bil-latin Sur Arċipriet. Imbagħad erħilhom jipprovaw jippronunzjawha huma fost ħafna ċajt u daħk u min-naħa tiegħu kien igħidilhom xi tfisser. Billi ftit li xejn kien hawn min kien jaf jaqra kien jaqralhom xi ħaġa mill-gazzetti jew rivisti ta' dak iż-żmien. Huma kienu jisimgħu b'attenzjoni kbira. Kien iqatta' xi ftit tal-ħin ukoll hemm bħala rikreazzjoni, jisma' l-praspar li kienu jkunu għaddew minnhom matul il-ġurnata, bosta minnhom jaħdmu ġewwa r-raba'. Meta nqalgħet il-kwistjoni ta' l-orkestra jew aħjar meta kibret għamel kemm seta' biex din tiġi rranġata. Ħadem fuq li ħadem biex terġa' tirrenja l-paċi fi ħdan il- Għaqda tal-Banda San Filep. Ma rnexxilux iżomm milli ssir il-firda. ' Din tant ħadha bi kbira li talab lit-tmexxija tal- Għaqda tal-Banda San Filep biex bħala Arċipriet issa li kien hemm xi wħud li telqu lill-banda biex jiffurmaw għaqda oħra mużikali, ma jibqax kappillan spiritwali tal-għaqda tagħhom. Il- mexxejja tal-Għaqda tal-Banda San Filep għarfu l-pożizzjoni ta' l-Arċipriet kif kienet. Irringrazzjawh tax-xogħol spiritwali u fejjiedi li kien għamel fosthom. Min-naħa tiegħu qalilhom li sa fejn ikun jista' se jibqa' jkun ta' għajnuna għalihom. Dwar dawk li telqu lill-Għaqda qalilhom li dawn huma wkoll parti mill-parroċċa tiegħu u għalhekk ried ikompli magħhom ukoll. Saċerdot flok Arċipriet Direttur Spiritwali It-twaqqif ta' banda oħra fir-raħal ġabet din l- użanza fit-tmiem tagħha, u bdiet użanza oħra ġdida, li għadha magħna sal-ġurnata tal-lum. Id-direttur spiritwali tal-Għaqda Mużikali San Filep issa beda jintagħżel minn fost is-saċerdoti tal-parroċċa. Insibu li l-ewwel saċerdot direttur spiritwali tal- Għaqda tal-Banda San Filep kien Dun Salv Ciappara, qassis Żebbuġi ħabrieki, twajjeb u benefattur kbir tal-knisja arċipretali u tal-festa ta' San Filep. Barra minhekk kien ukoll kittieb. Hekk il-ħidma spiritwali fi ħdan il-Għaqda Mużikali San Filep baqgħet ġejja sal-ġurnata tal- lum. Din il-ħidma ma naqset qatt, bid-direttur spiritwali tal-lum insibu li hu Dun Karm Gatt, saċerdot Żebbuġi, attiv fil-parroċċa tagħna. Mastru Indri Borg, f'għeluq id-90 sena minn mewtu Il-Ħadd 22 ta' Marzu 1903, il-Banda San Filep għamlet programm ta' mużika funebri b'tislima lis-Surmast Direttur tagħha għas-snin 1860-1868, Mastru Indri Borg quddiem il-każin tagħha li llum id-dar iġġib in-numru 23, Misraħ San Filep. Dan il-programm kien taħt id-Direzzjoni tas-Surmast Spirdione Zammit. Il-President ta' dak iż-żmien Angelo Chircop, f'kelmtejn imqanglin, fakkar lil dan is-Surmast. Ġurnata qabel kienet saret quddiesa għal ruħu fil-parroċċa organizzata mill-Għaqda Mużikali San Filep. Din it-tislima wettqitha l-Għaqda Każin Banda San Filep 90 sena ilu. Illum aħna wkoll, wara dan iż-żmien kollu minn mewtu qegħdin infakkruh u mill-ġdid insellmu lil dan is-Surmast Indri, l- imgħallem li jmissu jkun imfakkar fil-ġrajja tagħna wkoll. Mastru Indri Borg, midħla sew fost il-bandisti tal-Banda San Filep ħa f'idejh it-tmexxija tal-Banda fl-1860, minħabba li s-Surmast Direttur tagħha, is- Surmast Filippu Galea kellu jħalli Malta fuq xogħgl mar-Riġment tiegħu. Dan Indri, hu magħruf li kien jafuh sewwa fil-Każin tal-Banda San Filep għax mhux darba u tnejn ħa sehem magħhom f'servizzi mużikali li kieent daqqet il-Banda San Filep sa mit-twaqqif uffiċjali tagħha fl-1851. Dr Joseph G. Borg LL.D. fl-1961 kiteb li għall- ewwel programm mużikali mill-Banda San Filep taħt it-tmexxija tas-Surmast Indri Borg, ħareġ Innu bil-galopp li qajjem ir-raħal. Mastru Indri ġab mal-ħatra tiegħu, entużjażmu kbir fost il-bandisti. Tant hu hekk li Ikoll flimkien ħarġu bl-idea li jagħmlu programm mużikali nazzjonali. Dan il-programm mużikali esegwietu l-Banda San Filep ftit xhur wara li Mastru Indri Borg ħa l-banda f'idejh. Permezz ta' dan l-istess programm mużikali l-Banda San Filep ġiet mogħnija bit-titlu ta' 'L-ewwel banda nazzjonali' li qatt kien hawn f'Malta. Dan jistqarru l-istoriku Pietro Pawl Castagna, fl-istorja tiegħu ''Malta bil- Gżejjer Tagħha u li għadda minn għaliha', fejn kiteb hekk: 'L-ewwel banda nazzjonali saret f'Ħaż-Żebbuġ mit-tant imsemmi Vallettan Mastru Indri Borg fis-sena 1860.7 Isem Indri issa sar magħru sew ma' Malta kollha. Il-Banda San Filep kompliet tieħu xejra ta' banda iktar moderna għal kif aħna nafu l-baned illum. Saret iktar popolari u mfittxija mhux biss f'Ħaż- Żebbuġ, iżda wkoll madwar il-gżejjer Maltin. Il- bosta programmi mużikali li għamlet dak iż-żmien il-Banda San Filep, huma xhieda ta' dan. Bis- saħħa ta' dan is-Surmast, il-Banda San Filep kienet l-ewwel banda li daqqet ġewwa l-belt Valletta. Hu bħala partitarju tal-festa ta' San Duminku, kien ħa l-banda ddoqq hemmhekk. Illum, kif tixhed kitba fl-imgħoddi, nafu sew b'din il-ġrajja. Il- Banda San Filep illum ukoll għadha tieħu sehem f'din il-festa popolari tal-Belt Valletta. Nirritornaw f'raħal twelidna u nsibu li għall- okkażjoni tal-wasla f'Ħaż-Żebbuġ minn Ruma ta' l-istatwa tal-fidda tal-patrun tagħna San Filep fid- 29 ta' Lulju 1863, il-Banda San Filep taħt it- tmexxija ta' Mastru Indri Borg ingħaqdet mal- poplu Żebbuġi, ħdejn il-knisja tal-Kunċizzjoni f'tarf ir-raħal fejn hemmhekk esegwiet l-'Innu lil San Filep', mużika ta' Mastru Indri Borg li hu kien kiteb fl-1860 ftit taż-żmien wara li kien ħa l- Banda f'idejh. Festi speċjali saru mbagħad f'Ħaż-Żebbuġ fit-8 ta' Mejju 1864, meta l-istatwa artistika u monumentali ta' San Filep daħlet trijonfalment ġewwa. l-knisja arċipretali akkumpanjata f'purċissjoni mill-Knisja ta' l-Anġli. Għal din l- okkażjoni, il-Banda San Filep dejjem taħt it- tmexxija ta' Mastru Indri Borg, għamlet ta' l- inqas tliet servizzi mużikali, fosthom l- akkumpanjament tal-purċissjoni msemmija, fejn għal din il-manifestazzjoni kbira u unika f'Ħaż- Żebbuġ, il-Banda San Filep żanżnet innu ġdid 'Lil San Filep' mużika wkoll tas-Surmast Direttur tagħha, Mastru Indri Borg. Dan l-innu ntogħġob ħafna u l-Banda damet iddoqqu għal żmien twil. Matul dawn il-festi, Mastru Indri Borg ħa riħ qawwi li tefgħu ġos-sodda, tant li għall-festa proprja nhar it-12 ta' Mejju 1864 makienx jiflaħ u għalhekk ħalla l-Banda San Filep f'idejn is-Surmast Żebbuġi Gejtanu Attard. Mastru Indri baqa' Surmast Direttur tal-Banda San Filep sa l-1868, meta l-Banda għaddiet taħt it- tmexxija tat-tifel tiegħu, is-Surmast Direttur Giuseppe Borg. Is-Surmast Indri Borg twieled fl-1818 ġewwa l- belt Valletta, bin Salvu u Antonia xebba Bonello. Ta' sentejn tilef id-dawl ta' għajnejh iżda dan patta bil-wisq għall-għerf ta' moħħu tant li wasal biex tgħallem u għallem il-mużika. Hu żżewweġ lil M. Ant. Żagħżugħ imħeġġeġ tgħallem idoqq l-istrumenti tal-banda kollha għad li bl-udit, iżda f'moħħu kien ikun qiegħed jara n-noti bil-valur u jisma' f'widnejh il-ħoss tagħhom. Ta' 42 sena ħa l-Banda San Filep f'idejh. Indri kiteb sitt marċi funebri, ħames innijiet, daqq ballabli u ddetta trattat tal-mużika bil-Malti dwar l-armonija, il- partiment u l-kontrapont fi ktieb ta' 150 paġna fl- 1854. Kien isewwi wkoll l-orgnijiet tal-knejjes fosthom dak tal-katidral. Miet nhar il-15 ta' Marzu 1903 ġewwa l-isptar ta' l-anzjani San Vincenz de Paule. Din il-ħarsa tagħna lejn il-Banda San Filep u ġrajjietha, issa tmur lura 'l fuq minn 142 sena ta' ħidma bla heda mużikali. Qbadna s-snin li jekk Alla jrid sejrin iwassluna lejn il-150 anniversarju mit-twaqqif tal-Banda San Filep f'Ħaż-Żebbuġ. Dawn is-snin ta' ħajja mużikail fihom infushom huma storiċi. Jagħmluha Banda bi ġrajja kbira, l- antika, l-omm u l-ewlenija fost il-baned. Dejjem taħt l-isem grandjuż ta' Banda San Filep. Għalhekk bir-raġun kollu ntennu li ''Aħna kburin u ferħanin b'isem San Filep tul is-snin'. Programm Festa 1992 Il-Mużika u l-Knejjes tagħna— Castagna P.P. Storja ta' Ħaż-Żebbuġ — Luret Vella Festa San Gejtanu 1992 — Programm mill-Għaqda Mużikali San Ġużepp, Ħamrun — Artiklu mis-Sur Joseph Mifsud Matrenza Maż-Żewġ Naħat tas-Swar — Avv. Carmelo Testa Malta bil-gżejjer tagħha u li għadda minn għaliha — P.P. Castagna Lapidi fil-Każin San Filep — Presidenti-Surmastrijiet Tagħrif mgħoddi lilna — Philip Azzopardi, Gawdenz Tanti, Joseph Psaila Ġrajjiet il-Banda San Filep Dizzjunarju Bijo — Biblijografu Nazzjonali — Rob. Il-Bandiera Ġdida Waqt il-Marċ ta' Filgħodu Festa San Filep 1992 Il-Bandiera telgħet tperper, Fuq il-arblu tal-Każin, Fost id-daqq mill-Banda tagħna, Brijju sħiħ miż-Żebbuġin. Żiffa mellset dil-Bandiera, Biha sellem il-Każin; F'dak il-Jum tal-Festa tagħna Ma' San Filep ferħanin. Fuqha jbierek deher San Filep, Minn dak l-għoli fis-smewwiet; Fil-Misraħ instabna aħna, Xerred fuqna tant barkiet. Merfugħa dirgħajk ħanina, Lejn il-għoli fis-smewwiet, Tfawwar lil qlubna b'imħabba, Jistgħanew f'Alla d-drawwiet. Ibqa' ħares minn ġos-sema, Lil uliedek Żebbuġin; F'dan il-Jum, l-Għid minn Tiegħek, Għalenija magħqudin. Int Kbir Filippu fis-sema, Wassal talbna jinstema'. N.B. Din il-bandiera ġiet imżanżna waqt it-Te Deum, festa 1992. Il-poeżija nkitbet b'dedikazzjoni' lil Ninu Dimech, il-benefattur tagħha.