20. is-sibt 30 ta' Diċembru 2017 DAWRA KULTURALI MAL-PORT IL-KBIR (3) 81 ti KRS AI IŻ) 'hemmx dubju li dawk. it-turisti. li għandhom għal qalbhom. l-Istorja u draw- wiet tal-pajjiżi li jżuru, daw- ra kulturali madwar il-Port il-Kbir mhux biss tagħtihom stampa reali tal-istorja rikka u glorjuża ta' pajjiżna, iżda turihom ukoll l-iżvilupp kontinwu li sar f'dan il-port marittimu f'epoki differenti. Minkejja li kull perjodu kolonjali: ħalla mpatt kbir fuqu, xorta waħda kompla jiżviluppa u jaqdi l-ħtiġijiet marittimi ta' pajjiżna u jiġ- ġenera x-xogħol għall-pop- lu tagħna. Mela issa ejjew flimkien nibdew id-dawra kulturali tagħna madwar il-Port il- Kbir, billi minn issa 'l qud- diem nimmaġinaw li aħna qegħdin fuq lanċa tat-turisti, deħlin minn taħt il-pont tal-ħadid, u nibdew il-maw- ra tagħna billi nagħtu ħarsa lejn il-bajja sabiħa tal-Irnel- la, nibqgħu neżlin minn taħt l-Isptar ta' Bighi u nid- ħlu fid-daħla tal-Kalkara, induru mal-Forti ta' Sant' Anġlu, nidħlu f'Dockvard Creek u nagħtu titwila stori- ka lejn it-tlett ibliet tal-Kot- tonera, induru mal-Ponta tal-Isla, nagħtu ħarsa lejn daħlet il-Franċiżi, imbagħad naqsmu l-kanal għan-naħa tal-Furjana u l-Belt u bil- mod il-mod nibqgħu telgħin max-xtut ta' Lascaris u l-Barrieri fi triqtna lura lejn tas-Sliema. Ovvjament fil- Port il-Kbir għandna diversi siti storiċi u ta' interess par- tikolari, u għalhekk, it-tagħ- rif fil-qosor li se ngħaddil- kom mhux biss se jgħin lill-istudenti fl-istudju tagħ- hom, iżda jhenni wkoll lil dawk il-qarrejja li għand- hom għal qalbhom l-istorja ta' pajjiżna. M'hemmx l-iċken dubju li l-bini tal-Breakwater hu meq- jus bħala l-akbar opra mae- stuża li saret tul il-ħakma Ingliża fostna. Fil-fatt, il- ħtieġa li fil-bokka tal-Port il-Kbir isir xi tip ta' għeluq minn taħt il-Forti Sant' Jiemu sa taħt il-Forti Rikasli kienet ilha tinħass mill-1860, iżda kellhom jgħaddu 43 sena sakemm din il-ħolma saret realtà. Jingħad. li qabel ma sar il-Breakwater, il-fetħa tal- Port il-Kbir kienet protetta minn katina kbira tal-ħadid minn taħt il-Forti Sant' Jier- mu għall-Fortizza tar-Re- każli. Din il-katina kienet is- servi biex tipproteġi l-Port il-Kbir mid-dħul ta' basti- menti tal-għadu. Kif wieħed jista' jimmaġi- na, il-fetħa wiesa' tal-Port il- Kbir kienet riskjuża u ta' theddida kontinwa għax- Xwieni, u aktar tard għall- bastimenti tal-isteam li kie- nu jsorġu taħt l-Isptar ta' Bighi jew jorbtu mal-molli- jiet tax-xtut il-Barrieri u ta' Lascaris, l-aktar fl-eqqel xhur tax-xitwa, meta l-Port il-Kbir kien jinħakem minn xi maltemp kbir (xi Grigala- ta) u minn irjieħ qawwija. Minħabba l-kurrenti qaw- wija li kienu jidħlu mill-bok- ka tal-Port, ħafna mill-basti- menti, bejn ix-xhur xitwin ta' Ottubru u. Frar kienu jidħlu għal kenn f'Daħlet il- Franċiżi (French Creek) u jsorġu wara l-Isla. Ironikament id-dewmien tal-maltemp u. l-istennija biex il-bastimenti jkunu jis- tgħu jbaħħru mill-ġdid, sa ċertu punt kien ta' benefiċċ- ju kbir għall-ħaddiema tat- tarzni żgħar, li sa nofs is- Seklu 19 kienu armati wara l-Isla. Ħafna mill-kaptani. ta' dawn. il-bastimenti, kienu jieħdu l-opportunità biex sakemm ibatti l-maltemp jagħmlu xi xogħol ta' ma- nutenzjoni fuq il-bastimenti tagħhom, fejn ħafna minn dan ix-xogħol kien. isir mill-ħaddiema ta' dawn it- tarzni. Il-pjanti: tal-Breakwater saru mill-kumpanija Coode Sons $: Matthews u l-ispiża globali ta' dan il-proġett kienet stmata li se tiswa lill-Ammiraljat Ingliż mad- war £677,000, iżda ħafna jsostnu. li finalment is-som- ma qorbot il-miljun sterlina. Dan il-proġett kien jikkon- sisti f'għamla ta' żewġ dirgħajn, it-tnejn ħerġin 'l barra għan-nofs. il-port, waħda minn taħt il-Forti ta' Sant' Jiermu u l-oħra minn taħt ir-Rikażli. Id-driegħ li kienet tispara minn taħt Sant' Jiermu kell- ha tul ta' 413 metru b'75 metru wisa' u li kienet twas- slek għal fuqu permezz ta' pont tal-ħadid imwaqqaf fuq żewġ kolonni kbar fin- nofs, waqt li d-driegħ li kienet tispara 'l barra minn taħt il-Forti tar-Rikażli kell- ha tul ta' 133 metru bi 13-il metru mwisa'. Il-kuntrattur ta' dan ix-xogħol kien Pear- son ġe Sons u l-inġinieri kienu Davies 4. Għalkemm l-ewwel ġebla tal-Breakwater suppost li tqegħdet mir-Re Dwardu VII tal-Ingilterra fit-18 ta' April 1903, din iċ-ċerimonja saret tliet ijiem wara min- ħabba l-maltemp kbir li ħa- kem il-Port il-Kbir. Ix-xog- ħol fuq il-Break Water tlesta f'Ottubru 1910. Jingħad ukoll li fuq dan il-proġett kienu ħadmu. aktar minn ' 500 ħaddiem, fosthom ħafna Sqallin u Spanjoli. Fiż-żmien il-Gwerra (26 ta' Lulju 1941) il-pont (strut- tura kbira tal-ħadid) li kien jgħaqqad Sant'Jiermu mal- Breakwater. ġie — mġarraf. Fir-riġenerazzjoni ' tal-Port il-Kbir, inbena pont ieħor, struttura kbira tal-ħadid ta' 70 metru tul u tqila madwar 190 tunnellata. Dan il-pont ġie inawgurat fit-23 ta' Lulju 2012. L-KBIR L-ORIZZONT L-ewwel daħla li. ssib hekk kif tidħol fil-Port il- Kbir hi dik ta' Rinella — bajja ramlija, b'tul ta' madwar 400 metru, b'baħar baxx u nadif ħafna, tant li fix-xhur tas-sajf, din il-bajja hi mfittx- ija ħafna minn bosta familji mill-Kottonera biex jgħumu fiha. Fil-fatt, din hi l-unika bajja fil-port li għadha tajba għall-għawm, għalkemm xi kultant għadni nara. nies jgħumu taħt it-Toqba tal-Bir- gu u l-Ponta tal-Isla. Mad-daqqa ta' għajn lejn din il-bajja ramlija mill-ew- wel tieħu l-impressjoni tad- dominanza kolonjali li kie- net maħkuma Malta matul iż-żmien,. bil-Forti Rikażli fuq naħa tal-Port u bl-Isptar ta' Bighi jiddomina l-għolja tal-Kalkara. Sintendi l-makkinarju strutturali tal-ħadid ippus- tat fuq pjattaforma tal-kon- kos li joħroġ 'l barra għal fuq il-baħar 'l isfel mir-ram- pa tal-Forti tar-Rikażli jagħ- mel parti mit-Tank Cleaning Farm tat-Tarżna ta' Bormla (illum Palumbo) li kien in- bena fl-1965 u sewa madwar Lm600,000. Fl-1993 ġie up- graded b'għadd ta' tankijiet kbar li fihom kien jinħażen iż-żejt mhux maħdum, u tipi oħra ta' żjut li kienu jiġu ppumpjati mit-tankijiet tat- tankers qabel dawn jidħlu għat-tiswijiet fit-Tarzna. Marbuta storikament mal- isem (Rinella) din ix-xaqliba tal-Kalkara nsibu l-Batterija tal-Irnella (Kalkara). Din il-batterija nbniet fiż-żmien il-ħakma Ingliża għal ħabta tal-1884 biex tħares il-port, peress, li skont-l-inġinieri militari Ingliżi ta' dik l-epo- ka, il-fortizzi ta' żmien l-Or- dni kienu spiċċaw l-użu tagħhom. Interessanti hu l- fatt li f'din il-batterija jinsab kanun ġgantesk ta' 100 tun- nellata — aktarx wieħed miż- żewġ kanuni tat-tip tiegħu (Armstrong) li għadhom jeżistu fid-dinja. Illum din il-batterija taż- żmien ir-Reġina Vittorja, li min xi wħud magħrufa bħa- la Fortizza, hi amministrata mill-Fondazzjoni Wirt Art- na, u regolarment tinfetaħ għall-pubbliku. Fl-istess inħawi ta' din il-batterija nsibu Rinella Movie Park (1998), li hu par- ti mill-Mediterranean Film Studios li twaqqaf fl-1963, meta wara li nbena l-ewwel tank, fl-1964 inħadem il-film 'The Bedford Incident'. Sintendi dawn. l-istudios . maż-żmien komplew jikbru b'tank ieħor, u f'dawn l- aħħar 50 sena nħadmu bos- ta films. u għadd. ġmielu ta' produzzjonijiet kbar. Tkompli f'ħarġa oħra