Fil-kitbiet preċedenti fil-ħarġiet ta' 'L-Imnarja' Nru.l - Ġunju 2008 u 'L-Imnarja' Nru 2 - Ġunju 2009, tajna ħarsa lejn l-identità marbuta mad-djalett Naduri permezz ta' eżempji konkreti li l-kelliem jagħmel użu minnhom fil-ħajja tiegħu ta' kuljum. F'dan l-artiklu se nidħlu iktar fil-fond tal-parti fonoloġika jiġifieri s-sistema tal-ħsejjes li nsibu f'dan id-djalett. Din il-kitba hija bbażata fuq riċerka ta' pari u settijiet minimi li rnexxieli nsib fid-djalett Naduri li minnhom imbagħad, setgħu jinħarġu l-fonemi vokaliċi ta' l-istess djalett. Is-sistema tal-vokali tan-Nadur ġiet imqabbla ma' dik tal-Malti Standard. Minn dan kollu se jidhru karatteristiċi li huma simili għat-tnejn u karatteristiċi oħra interessanti li jagħmlu d-djalett differenti mill- Malti Standard. Is-Sistema tal-Vokali fin-Naduri Mqabbel mas- Sistema tal-Malti Standard L-aktar differenza evidenti bejn id-djaletti u l-Malti Standard (MS) tinsab fil-livell fonetiku, jiġifieri l-istess 'kelma' tingħad bi pronunzja differenti.2 F'xi rħula jinsabu differenzi kemm fil-vokali kif ukoll fil-konsonanti, madankollu fil-maġġor parti l-pronunzja tvarja l-aktar permezz ta' bdil fil- vokali. Fil-fatt dan hu l-każ fid-djalett tan-Nadur (Għawdex) jew aħjar in-Naduri (NGħ) fejn il-vokali huma l-qofol tad-differenza meta mqabbel mal-Malti Standard. Jekk nieħdu l-vokali fin-NGħ flimkien ma' dawk tal- MS, wieħed jista' jinnota faċilment li jeżistu differenzi sostanzjali kemm fis-sistema fonoloġika kif ukoll fir- realizzazzjoni fonetika. Dawn id-differenzi jistgħu jinġabru fi tlieta. : Is-sistema ta' vokali fin-NGħ hija differenti minn dik tal-MS. In-NGħ iħaddan numru akbar ta' vokali li huma f'oppożizzjoni fonemika. Filfatt, is-sistema tal-MS hija magħmula minn ħdax-il ħoss vokaliku filwaqt li f'dik tan-NGħ insibu erbatax-il ħoss. Permezz tas-sistema tal- Vokali Kardinali li ħoloq Daniel Jones, nistgħu nippreżentaw il-vokali b'mod ċar fil-figuri t'hawn taħt, Vokali tal-Malti Standard (mingħajr id-dittongi) Figura 2. Vokali tan-Naduri $ Il-fonemi vokaliċi li jixbhu jew huma bħall-vokali tal-MS nistgħu ngħidu li jixxiebhu biss fejn jidħol l-allofon prinċipali. Dan ifisser illi ma jġibux ruħhom l-istess fil-kuntesti fonetiċi differenti. Jekk nieħdu bħala eżempju l-ewwel sett ta' vokali, fil-MS insibu tliet fonemi f'oppożizzjoni, l-ewwel waħda qasira /1/ filwaqt li t-tnejn l-oħra huma twal /r/ u /i:/. Dawn jidhru fi kliem bħal (zit) 'żidt, Iżit) 'żied' u Izist) 'żid' (imperattiv). Mill-banda l-oħra, fid-djalett NGħ, ma' dawn it- tliet fonemi nsibu żieda ta' tliet vokali oħra, il- Ulied in-Nadur fl-imgħoddi, Ritratt meħud qrib seklu ilu fl-għelieqi fil-Wied tar-Ramla. vokali /19/ fi kliem bħal Irt'tl 'ried', il-vokali /$ 1/ eż. (m'tn) jmin' u l-vokali /vl eż. (bvtl but'. 3. il-kliem li nistgħu nsejħu 'l-istess' jingħad b'vokali differenti minn dawk fl-istruttura tal-MS. B'hekk il-vokali ma jokkorrux fl-istess postijiet fejn jidhru fil-MS. Dan ifisser li kemm id-distribuzzjoni kif ukoll ir-realizzazzjoni tal-fonemi vokaliċi fin- NGħ ivarjaw minn dawk fil-MS. Fit-tabella li ġejja ninnotaw il-vokali /i// insibuha kemm fl- istess kuntesti bħal fil-MS iżda nsibuha wkoll f'distribuzzjoni differenti. Fonema i: L-istess vokali idha, ħila, tila, mira bħal fil-MS Vokali tin-Naduri b'distribuzzjoni differenti riħa, tieqa, siegha' € Hawnhekk il-kliem hu miktub b'ortografija tal- MS. Il-vokali b'sing taħtha, fid-djalett tinbidel u tingħad skont il-vokali li hemm fuq tal-kolonna. Nadurin fil-Bajja ta' San Blas Ritratt meħud qrib seklu ilu. Kliem Omonimi fil-MS imma mhux fin-NGħ li juża l-ħajjat tal-ġebel Niltaqgħu ma' kliem li minkejja li m'għandhomx l-istess oriġini u għalhekk b'tifsira differenti, jiġu ppronunzjati l-istess. Dan jista' joħloq ambigwità għas- semmiegħ minħabba li kelma tista' tinftiehem b'modi differenti. Għaldaqstant, wieħed irid joqgħod attent għal kuntest li fih tkun mqiegħda l-kelma biex jasal għat-tifsir proprju tagħha. Meta wieħed iħares lejn id-djalett NGħ, jinnota li f'ċerti każijiet din l-ambigwità li tidher fil-MS ma tinstabx. Dan għaliex il-pronunzja mhix l-istess bis- saħħa tad-differenza fil-vokali. Eżempji ta' dawn huma: Nadwi.—— Tifsira Standard 1. (hejt) — (bejt) n. dak tal-ġebel (ħajt) (hajt) n. li tħit bih (ħajt) 2. (hmerl Ihmur)— n.annimal (ħmar) (ħmorl — v.bil-mistħija (ħmar) MPmisl fam'ts).— n.dikli tintlibes (qmis) Bdiewa Nadurin qrib seklu ilu jaħdmu l-għelieqi fil-Wied tar-Ramla. v.3p.f.5. minn ra (rat) n.koll. sajjetti (ragħad) aġġ. mhux ta' dehra sabiħa (kerha) n.li tgħix fiha r-pronom 'i' aġġ. imgħoddi (dari) n. parti tal-ġisem 4 avv. ilkoll, kulħadd (kollha) n. twaħħal biha (kolla) ebda persuna (ħadd) n.Pr. l-ewwel ġurnata tal-ġimgħa (Ħadd) v.1p.s. fil-perfett ta' ha (ħadt) v. 1p.s. qagħad bil- qegħda (qgħadt) avv. never (qatt) v.eż. tefa' l-ballun v.eż. tefa d-dawl L-iskola l-mixtla tat-tagħlim tal-lingwa Maltija. Għalliema u studenti. tal-iskola Primarja tan-Nadur ta' madwar 85 sena ilu. Għalliema (Mix-xellug għal-lemin) Anġlu Zerafa, Franġisku Buttigieg, Din Marċel Galea, Dun Mikiel Galea — Surmast, Wenzu Camilleri — Asst. Surmast, Giovanni Mifsud u Toni Said. Ritratt meħud fis-snin 1925 / 1926. Kliem Omonimi fil-NGħ imma mhux fil-MS Mill-banda l-oħra mbagħad, jeżistu xi każijiet bil- kontra jiġifieri kliem li fonoloġikament jintgħarfu fil-MS filwaqt li fid-djalett ma ssirx distinzjoni bħal f'dawn l-eżempji li ġejjin: Naduri Malti Tifsira Standard (tewm) (towm) v.2p/3pt.s. ta' għam (tgħum) (tewm) n.koll. wieħed mill- ħxejjex li jintuża ma' l-ikel (tewm) 4 pronom 'ja' (għalija) (elre) prep. 4 pronom 'ha' (għaliha) Dawn l-aspetti kollha jqiegħdu d-djalett NGħ bħala wieħed li jidentifika ruħu mill-MS. Apparti minn hekk, permezz ta' dawn il-kitbiet xtaqt nuri li d-djalett mhuwiex taħdit fejn kollox hu mixħut bl-addoċċ, anzi nistgħu ngħidu li huwa taħdit aktar dettaljat. Dan kollu l-kelliem jakkwista inkonxjament meta jkun espost għad-djalett minn età żgħira. Il-Malti huwa bħal zokk ta' siġra li fih jgħaqqad il-friegħi kollha tal- varjetajiet li huma distinti minn xulxin. Jiddependi minni u minnek biex inżommu kull fergħa fi stat t' għajxien. 1 L-artiklu huwa addattament minn teżi mhux pubblikata, 3: Figuralu 2 huma addattati minn Azzopardi (1981) u Azzopardi-Alexander (2002)