Knejjes li fil-passat kienu jagħmlu parti mill-parroċċa arċimatriċi ta' Sant'Elena f'Birkirkara (5) Kitba ta' Roderick Busuttil, Ritratti ta' Caroline Busuttil (www.kappellimaltin.com) l Il-Knisja Parrokkjali l-antika ta' Marija I Annunzjata f'Ħal Balzan 1 Fdin is-sensiela ta' artikli qegħdin nagħtu ħarsa lejn knejjes u kappelli li fil-passat kienu jagħmlu I parti mill-parroċċa arċimatriċi ta' Sant'Elena f'Birkirkara. 1 Din is-sena ser nagħtu ħarsa lejn il-Knisja parrokkjali l-antika ta' Marija Annunzjata f'Ħal Balzan. Ħal Balzan illum nafah bħala raħal imdaqqas, li kiber madwar l-knisja parrokkjali, iżda meta mmorru lura fiż-żmien dan ir-raħal li sal-1655 kien jagħmel mal-Kolleġġjata tà ta' Birkirkara kellu popolazzjoni ferm iżgħar. Interessanti l-fatt li minkejja ċ-ċokon ta' dan ir-raħal, għal madwar 300 ruħ, Monsinjur Dusina fl-1575 sab tmien knejjes żgħar li erbgħa minnhom kienu ddedikati lill-Madonna. It-Tlett Knejjes F'Ħal Balzan kif nsibu f'irħula oħra Maltin insibu grupp ta tlett iknejjes li nbnew viċin xulxin, dawn huma l-Knisja ta' Santa Marija Annunzjata, il-Knisja ta' Santu Rokku u l-Knisja ta' San Anard. Hija ħaġa kemxejn stramba għalfejn kienu jinbnew grupp ta' knejjes viċin xulxin. Perċ jidher li kienet drawwa tas-seklu ħmistax, li fil-gżejjer Maltin, kienu jinbnew knejjes żgħar fi gruppi ta' tnejn, tlieta u xi drabi erbgħa jew aktar, li kienu jinbnew jew imissu ma' xulxin jew inkella qrib xulxin ħafna. It-triq fejn jinsabu dawn it-tlett iknejjes f'Ħal Balzan ħadet l-isem għalihom u hi msemmija ''Triq it-Tlett Knejjes'. Fdan l-artiklu sejrin nitkellmu fuq il-Knisja ta' Marija Annunzjata. Din il-knisja nbniet fl-iktar parti popolata tar-raħal, jiġifieri fil-qalba ta' Ħal Balzan. Il-knejjes l-oħrajn li sab Monsinjur Dusina f'Ħal Balzan, kienu mibnijin fit-truf tar-raħal, perċ din il-knisja kellha tkun il-knisja prinċipali tar-raħal għalhekk meta nbiet ingħata każ kemm għall-post, kif ukoll għall-kobor tagħha biex taqdi l-esiġenzi ta' dak iż-żmien. Fl-atti tal-viżta ta' Monsinjur Dusina nsibu li l-knisja nbniet fis-seklu 16 u li mill-bidu kienet ddedikata lil Marija Annunzjata, li sal-lum għadha t-titulari tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan. Skond il-Professur Stanlev Fiorini, jista' jkun li din il-knisja tmur lura sal-ħmistax-il seklu. L-atti tal-viżta ta' Monsinjur Dusina jtuna indikazzjoni meta nbniet din il-knisja. Jidher li bħall-knejjes oħrajn ta' dak iż-żmien, f'din il-knisja kien isir id-dfin. Hu jsemmi li fil-knisja kien hemm għaxar oqbra kbar u żewġ oqbra żgħar. Ta' min isemmi wkollli fl-1575 Monsinjur Dusina kien waqqaf il-Fratellenza tas-Santissimu Sagrament f'din il-knisja. Mill-atti taż-żjara tal-Isqof Tommaso Gargallo tal-1601 insibu li Dun Filippu Borg li kien minn Ħal Balzan u aktar tard waqqaf il-kolleġġjata ta' Birkirkara, kien ħalla legat biex ta' kull sena tiġi ċċelebrata l-festa tal-Lunzjata f'din il-knisja. L-Isqof Cagliares, li żar din il-knisja fit-18 ta' Novembru tal-1615, jgħid li l-bieb ta' din il- knisja kien iħares lejn il-Punent, isemmi wkoll li quddiemha kien hemm ċimiterju kbir. Fl-1673 fil-Viżta Pastorali tiegħu, l-Isqof Lorenzo Astiria, ordna li uħud mill-katavri li kien hemm f'din il-knisja jiġu trasportati fil-knisja parrokkjali l-ġdida. Fost dawk li kienu ndifnu f'din il-knisja nsibu lil Dun Adrijanu Zarb, li kien l-ewwel kapillan ta' Ħal Balzan, meta raħal sar parroċċa fl-1655. Peress li z-zuntier tal-knisja ma baqax jintuża għad-dfin, fl-1673 ttella' salib quddiem il-knisja, li għadna narawh sal-lum. Iktar informazzjoni fuq din il-knisja insibuhom fl-atti tal-viżta pastorali li l-Isqof David Cocco Palmieri li kien żar l-knisja fl-1686. Hu jsemmi li l-knisja issa kellha tliet bibien, il- maġġur li jħares lejn il-Punent, it-tieni jħares lejn in-Nofsinhar, li jagħti għall-bitħa mdawra b'ħajt, u t-tielet iħares lejn it-Tramuntana. Hu jżid li minn dan il-bieb tgħaddi għal ġol-knisja l-oħra ta' maġenba, dik ta' San Anard. Il-Knisja minn barra u minn ġewwa Minn meta nbniet sal-lum, din il-knisja baqgħet tgawdi l-originalità tagħha minn barra. L-istil tal-faċċata hu sempliċi ħafna, mingħajr disinji. Dan hu l-istil tipiku ta' kif kienu jinbnew il-knejjes fis-sittax-il seklu. Fuq il-bieb prinċipali ta' barra nsibu tieqa żghira, magħluqa bil- ħadid. Il-faċċata tispiċċa b'kampnar żgħir fin-nofs li sas-sena 1970 kellu qanpiena ġo fih. Illum din il-qanpiena ttieħdet fil-mużew tad-duttrina tas-subien. Jekk tidħol fil-knisja llum, tista' tgħid li ssibha fl-istat oriġinali tagħha, għax fortunatament ma tantx sarilha tibdil. Il-knisja fiha sitt ħnejjiet li ġejjin għall-ponta. Bejn arkata u oħra nsibu bankijiet tal-ġebel. L-unika ħaġa li nbidlet huwa l-artal maġġur, li fil-bidu kien qiegħed mal-faċċata u wara ħafna żmien l-aħħar ħnejja ingħalqet, u l-artal tressaq 'il quddiem biex warajh setgħat issir sagristija. Ta' min jgħid li ż-żewg bibien li jissemmew li fil-viżti pastorali, għalkemm illum ingħalqu, il-post fejn kienu jinsabu għadu jidher sew. L-Artali fil-Knisja L-Isqof Duzina jsemmi li din il-knisja kellha artal tal-ġebel sabiħ ħafna li titla' għalih b'tarġa waħda, li kienet tal-ġebel ukoll. Semma ukoll li apparti dan l-artal l-knisja kellha artali oħra żgħar, u hu kien ordna li dawn jitneħħew għax kienu qegħdin joħolqu konfużjoni fil-knisja. Fl-1601, l-Isqof Gargallo jsemmi li l-knisja kien fiha tlett artali, l-artal maġġur tal-Lunzjata, l-artal tal-lemin iddedikat għall-Viżitazzjoni ta' Marija Verġni lil Santa Eliżabetta, u l-artal tax-xellug iddedikat ukoll lil-Lunzjata. L-Isqof Cagliares jsemmi għal darboħra li l-artal kien sabiħ ħafna u li dan kellu tliet lampieri mdendlin quddiem il-kwadru. Jissemma ukoll li l-kwadru kien mdawwar minn ornamenti tal-injam kollha mpittra u ndurati u bi xbieha ta' Kristu fin-nofs, b'San Pawl Appostlu fuq il-lemin u San Ġwann il-Battista fuq ix-xellug. Fl-artal tal-Viżitazzjoni, li jissemma fiz-żjarat pastorali li saru lil din il-knisja mill-1601 sal- 1686, jissemma l-kwadru sabiħ tal-Viżitazzjoni ta' Santa Marija Santissima. F'dan il-kwadru, fuq in-naħa ta' fuq, insibu impittra lil Marija Santissima, u n-naħa t'isfel Sant: Andrija Appostlu u lil San Blas Isqof fuq ix-xellug. Jingħad li dan il-kwadru kien kbir ħafna u kellu gwarniċ miżbugħ iswed. Fl-1658, fl-atti taż-żjara pastorali tal-Isqof Balaguer jissemma li fejn l-artal tal-Viżitazzjoni, kien hemm artal tal-Madonna tar-Rużarju. F'din l-okkażjoni tissemma ukoll il-frattellanza tar-Rużarju, li kellha fiha xi 24 fratell, u li l-Prokuratur tagħha kien ċertu Ambrog Abdilla. Il-kwadru li kien hemm fuq dan l-artal, kienet turi ix-xbieha tal-Madonna mdawra mill- ħmistax-il misteru tar-Rużarju Mqaddes, dawk tal-ferħ, tat-tbatija u tal-glorja. Jingħad ukoll li dan l-artal kien jinżamm tajjeb ħafna mill-ġbiż tan-nies. L-Artal tal-Lunzjata jsir ta' San Pawl l-Ewwel Eremita Għedna li l-artal fuq in-naħa tax-xellug tal-artal maġġur, kien iddedikat ukoll lil-Lunzjata, li kienet ħaġa stramba meta niftakru li t-titular kellu l-istess dedika. Għalhekk fl-1601, peress li l-artal ma kellu l-ebda obbligu, ċertu Lorenzo Borg minn Ħal Balzan stess, deher quddiem l-Isqof Gargallo u qallu li jixtieq li titbiddel id-dedika ta' dan l-artal u jsir ta' San Pawl Eremita. Hu wiegħed lill-Isqof li hu kien lest iħalli biċċa art in-naħa tal-Imrieħel, biex jagħmel tajjeb biex isir l-għasar lejlet il-festa ta' San Pawl Eremita, u biex jinxtegħel lampier u dak kollu li hu meħtieġ għall-artal. Jidher li t-talba ta' Borg intlaqgħet għax fl-1615 fil-viżta tiegħu Caglaires, jgħid li fil-knisja kien hemm artal iddedikat għal San Pawl l-ewwel eremita, u li dan kellu kwadru li kien juri lill-Madonna bil-Bambin Ġesu f'ħoġorha, fuq il-lemin San Pawl Eremita u fuq ix-xellug San Lawrenz Martri. Jidher li x-xbieha ta' San Lawrenz iddaħlet fil-kwadru peress li isem Borg kien Lorenzo. Mill-atti ta' diversi Isqfijiet li żaru din l-knisja jidher li dan l-artal dejjem inżamm tajjeb ħafna, u ma kien jonqsu xejn. Insibu wkoll li wara l-għasar li kien isir lejliet il-festa, li kienet taħbat fis-26 ta' Jannar, kien jitqassam ikel lill-foqra. Fis-16 ta' Ottubru tal-1711 saret talba biex dan l-artal jiġi trasferit għall-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan. Din it-talba ntlaqgħet, iktar tard dik is-sena. Illum il-knisja tal-Lunzjata tintuża għal xi attivitajiet kulturali u wirjiet sagri li jsiru minn żmien għal żmien. Tajjeb li jingħad ukoll li din il-knisja kienet fiċ-ċentru taċ-ċelebrazzjonijiet li saru f'Ħal Balzan nhar l-14 ta' Awwissu 2005 f'għeluq it-350 sena mit-twaqqif tal- parroċċa. Dakinnhar kienet inkixfet irħama kommemorattiva qrib il-knisja biex tfakkar dan l-avveniment storiku. Iżda fuq kollox din il-knisja hija marbuta mal-festa liturġika tal-Lunzjata fejn sal-lum għada ssir quddiesa nhar il-25 ta' Marzu. Referenzi 'Ħal Balzan — Ġrajjietu sal-1999' — Dun Ġwann Dimech — Pubblikazzjoni Kunsill Lokali Ħal Balzan 2004 'Ħal Balzan u l-Lunzjata' — Carmel Bezzina (2011)