IĊ-CENSURA TA' L-ISTAMPA Ta' Ġużm' GATT IĊ-ĊENSURA TA' L-ISTAMPA GĦAT-TIENI DARBA F'MALTA (Jissokta man-Nvu, ta' Marzu, 1950, faċċ. ĦAD illi x-xogħol mill-Istamperija ta' l-Ordni beda ħiereġ għall-bidu ta' Lulju ta' l-1756, ftit, jew xejn, ma n-nies kien net taf min huma dawk li sefgħu maħtura, biex jieħdu ħsieb iċ- Ċensura. tal-kotba, għat-tieni 'darba f'Malta, billi jaraw u jiflu l-kitba qabel ma din titħalla tmur għall-istampa. Għax, sa l-aħ- ħar jiem ta' Ottubru, ma laħqet dehret ebda ħaġa, biex wieħed se- ta' jara l-isem tagħhom imniżżel fiha. It-tagħrif dwar l-ewwel Ċensuri li ngħażlu, insibuh imsemmi f'kitba tal-Qassis u Avukat Dun Nazju Saver Mifsud, wieħed mill-aqwa kittieba ta' dik il-ħabta. U dan sar jafu, billi l-Istam- patur Capaci mar għandu, fl-24 ta' Ottubru, 1756, u għarrfu li l- maħtura kienu dawn : Għall-Isqof, il-Patri Majjistru Dumnikan Nerik Ercole, Eża- minatur Sinodali; Għall-Inkwiżitur, il-Patri Ġiżwita Nazju Teuma, Teologu u Konsultur tas-Santu Uffizzju; u Għall-Viċi Kanċellier ta' l-Ordni, il-Pirjol ta' Santa Tereża, Patri Pawlu Ġużċ G. Francisco, Professur tas-Sagra Teoloġija (1), Fost dawn it-tliet Ċensuri li semmejna, dan ta' l-aħħar biss li ma kienx Malti bħat-tnejn l-oħra, Biex il-kitba tgħaddi minn taħt idejn iċ-Ċensuri, aktarx li kien jieħu ħsieb imur biha għandhom l-Istampatur Capaci, billi sibna kemm-il darba li, lil dan tawh xi flus għan-nefqa li għamel, biex mar bid-dgħajsa l-Birgu għand l-Inkwiżitur b'xi kitba, Madankollu, mhux kulma joħroġ mill-istampa kien irid igħaddi minn taħt l-għarbiel taċ-Ċensura, Niftiehmu sewwa. Kie- nu jeħilsu ħafif mix-xkiel li semmejna xi ħwejjeġ żgħar biss. In- għidu aħna, bħal Santi, tikketti tal-fliexken, kambjalijiet, biljetti tat-Teatru u ta' xi stedin. passaporti, Bullettin tal-Preċett u xi oħrajn ta' din il- għamla. Terġa', għal dawn lanqas ma kien jin- ħtieġ li wieħed jaqa' s-setgħa minn għand il-Gran Mastru, biex jistampahom, bħalma iiekk kien irid isir fi ħwejjeġ oħra; iżda kull min kellu bżonn jagħmel minnhom, imur l-Istamperija, u hemm Iċ-ĊEENSURA TA' L-ISTAMPA 105 seta' jiftiehem ma' l-Istanipatu u tfixkil ta' ħadd aktar. Ma' dawn ta' hawn fuq l dawk il-Diġiljet taħt l-isem ta Gvern ta' l-Ordni kien joħroġ żamma, it-tmexxija u l-ħtieġa r Capaci dwarhom, bla ebda ndħil i semmejna, nistgħu nżidu wkoll ' Bandi, Prammatiki, eċċ., li l- , minn żmien għal ieħor, għaż- ta' dawn il-Gżejjer. Kif ukoll il- Pastoralijiet u xi Avviżi tal-Kurja ta' l-Isqof. U dawn jidhru hekk sewwa, li ma għaddewx miċ-Ċensura, li anqas biss ma jġibu li ħarġu ''Con licenza de' Superiori'', Għalkenim il-kitba l-oħra bel Ma tingħata għall-istampa, bu min kienu dawk li għaddew mur dejjem għand iċ-Ċensuri, qa- mhux il-kotba kollha li ħarġu jġi- hom. Ftit, wisq ftit huma d-drabi li wieħed isib fihom l-ismijiet taċ-Ċensuri, flimkien mas-Superjuri tagħhom : jiġifieri wkoll l-Isqo ; l-Inkwiżitur u l-Viċi Kanċellier. Fit-tiftix li għamilna għal din il-għamla ta' kotba, irnexxielna nsibu erba' biss minnhom (2). B'danakollu, kemm dawk kemm ukoll dawk li fihom, f'ko ta' kliem ieħor fil-frontispizju ħareġ bis-''Sensja tas-Superjuri dan aktarx li dejjem isir f'dak Wieħed mill-kotba bikrin i ma jġibux l-ismijiet taċ-Ċensuri, llha wieħed għandu jsib xi għamla agħhom, li juri u ifisser li l-ktieb 77. Biss, ma għandniex x'ingħidu, l-ilsien li jkun stampat il-ktieb. i ħarġu bl-ismijiet kollha taċ-Ċen- suri, malli daħlet l-Istampa f'Malta, bu ktieb żgħir bil-latin, mik- tub ininn Gejtu Bruno, B'kollo nijiet dwar Teoloġija 23). x fih 46 paġna, Iġib xi Konklużjo- hal għall-istampa fid-9 ta' Mejju, Fir-ras tal-paġna ta' dawk il-kotba li jkun fihom l-ismi- jiet taċ-Ċensuri, insibu kliem b biex juri li l-kitba ġiet milqugħ L-ewwel ma ra l-ktieb ta' ħal dan : ''Theologorum Approba- inkella ''Approvazione', U dan a. u mgħoddija. Bruno, kien iċ-Ċensur ta' l-Isqof, fil-Kunvent ta' San Duminku tal-Belt. Dan, waqt li jgħid li għad- dieh fis-26 ta' Marzu 1757, niżżel ismu hekk: Wara mar għand dak ta' l-Inkwiżitur, fil-Kunvent tal-Ġiżwi- ti, il-Belt. Dan għaddieh il-għa ''Tgnatius Teuma $ Officji Fl-aħħar rah l-ieħor tal-Vi da, 27 ta' Marzu, u niżżel fih: Consultor Thealogus 4 pro eodom ċi Kanċellier ta' l-Ordni, fil-Kun- 106 IL-MArTI vent ta' Santa Tereża, Bormla, Għaddieh fit-28 ta' Marzu, waqt li niżżel ukoll ismu : F'paġna oħra tal-ktieb ta' Bruno, u li tiġi wara dik taċ-Ċen- suri li semmejna, insibu l-'Imprimatur' ta' l-Isqof, ta' l-Inkwi- żitur u tal-Viċi Kanċellier, imniżżlin ma' ġenb xulxin, f'linja waħda, mix-xellug għal-lemin. L-ewwel ta' ''Fr, Paul Archiepisc, lipiscop. Melitensis'; imbagħad dak ta' ''Gr. Apostol.''; u fl-aħħar l-ieħor tal-'Bejul, Aquil, Gue- des Vicecanc. k Deput.' Kemm iċ-Ċensur ta' l-Isqof u kemm l-ieħor ta' l-Inkwiżitur, ix-xogħol tagħhom kien xorta waħda, billi t-tnejn kellhom jiflu kull kitba, biex jaraw fihiex xi ħaġa li ma taqbilx mat-tagħlim tal- Knisja tagħna, kif ukoll mad-drawwiet it-tajba. Dak tal-Viċi Kan- ċellier kien jara hemmx xi kliem li jmaqdar u jżeblaħ il-ħakma tas-Saltna tal-Gran Mastri, ta' l-Istatuti u l-Privileġġi ta' l-Im- qaddes Ordni Ġerosolimitan, u b'hekk inaqqsilhom mill-qima li tistħoqillhom. Meta. kull Ċensur igħaddi l-kitba bħala ħaġa li hija safja minn kull għamla ta' għelt u tebgħa, li hawn fuq semmejna, waqt li aktarx li jfaħħarha, jissokta jgħid li hu tal-fehma li din jistħoq- qilha tintbagħat għall-istampa; iżda dan kellu jibqa' biex jitwet- taq u jsir kemm-il darba hekk tkun il-għoġba u r-rieda ta' dak li ħatru, u li hawn qed jidher għalih bħala Ċensur tiegħu. Il-għamla ta' dawra, li l-ktieb ta' Gejtu Bruno kellu jagħmel biex-sata' jikseb u jara d-dawl tal-ħajja u tal-ħelsien, kienet issir hekk xorta waħda dejjem, kif fissirna, f'kull kitba oħra li riedet tgħaddi mill-għarbiel taċ-Ċensura. Terġa, biex il-kitba tmur għand l-imsemmija Ċensuri, qabel kollox kienet titgħarbel minn idejn oħra—dawk ta' l-Awdituri tal- Gran Mastru. Meta, wieħed minn dawn jara l-kitba u fiha jsib xi ħaġa li mhux xieraq tidher fl-istampa, igħid x'inhi, u wara jitlaq- ha f'idejn il-Viċi Kanċellier ; iżda kemm-il darba ma jkun hemm xejn ħażin, jagħti xhieda li hija. tajba (5). Ħaġ'oħra. Meta wieħed jaħsel jaqla' s-setgħa li jistampa l- kitba tiegħu, din kienet biżżejjed biex wara joħroġha kemm-il darba jrid, bla ma jinħtieġ li jerġa' jitlob xejn mill-ġdid għaliha. Għax, ladarba jagħtuh is-setgħa, din tibqa' tiswa wkoll għall-qud- diem. IĊ-ĊENSURA TA' L-ISTAMPA io/ Wara li fl-20 ta' April, 1757, miet l-Isqof Alpheran, taħt l- —Imprimatur' beda jniżżel ismu, l-ewwel wieħed, il-Vigarju Ka- pitolari Kan, 8: D. Ġalanton Pace (6), Biss dan baqa' jseħħ hekk sakemm laħaq Isqof ieħor. Minn dawn il-kotba li semmejna, bl-isem tal-Vigarju Pace, ma nzerta ġie f'idejna ebda wieħed, Billi l-Patrijiet Ercole u Teuma meta jgħaddu l-kitba, kienu jniżżlu li huma 'Teoloġi, il-wieħed ta' l-Isqof u l-ieħor ta' l-Inkwi- żitur, il-Pirjol Francesco tat-Tereżjani, ried li huwa wkoll ikollu din is-setgħa li jidher bħala 'Feologu tal-Gran Mastru, u mhux tal-Viċi Kanċellier, la darba kien maħtur minn Pintu nnifsu ' għalhekk. It-talba tiegħu ġiet misħarrġa u mgħarbla sewwa min-naħa ta' l-Ordni; iżda ma għadditlux. Għax, għall-bidu ta' Jannar, 1758, inqata' li kellu jissokta jara. l-kitba u jniżżel ismu fiha bħal qabel, billi jibqa' jidher bħala 'Teologu għall-Viċi Kanċellier, u le għall-Gran Mastru. Meta l-imsemmi Pirjol għarrfuh b'dan, tfantas ħafna u ma riedx joqgħod għaliha. Fuq hekk, tneħħa minn Ċensur, Poku sar Patri Ċikk Sammut, Franġiskan Konventwali, li kien fil-Kun- vent ta' San Franġisk ta' Putirjal. B'din l-għażla l-ġdida, iċ-Ċensuri sefgħu t-tlieta Maltin. Dil- ħaġa mhux biss kienet ta' ħafna ġieh għal Gżiritna, iżda wkoll b'riħet hekk, ftit li xejn ma seta' joħroġ minn taħt idejhom li kien inaqqas il-qima lill-Maltin (7). Meta xi wieħed mit-tliet Censuri kien irid joħroġ xi ħaġa mik- tuba minnu, biex aktar jitneħħa kull ħsieb li seta' jitnissel, dwar li kitbitu għaddiet għaliex tiegħu, dam jibqa' lura u ma jin- daħalx f'dina l-biċċa, Iżda, għal dik id-darba biss jingħażel Ċen- sur ieħor barrani, ħalli jara hu l-kitba ta' dak li jkun, Bħallikieku, Patri Sammut, wieħed mit-tliet Ċensuri li semmejna, fl-1759, ried joħroġ ktieb bil-latin bl-isem ta' ''Commentariae in casus Episcopalis Riservatos'. Biex jara u jifli dan il-ktieb, bħala Ċen- sur għall-Viċi Kanċellier u għall-Gran Mastru, inħatar il-Patri Karmelitan Ġanpatist Fiteni, Majjistru tas-Sagra Teoloġija, U dan jidher mill-imsemmi ktieb ta' Patri Sammut, billi fejn iġib it-tliet Censuri li għaddewh, ifisser ukoll, li dak tal-Gran Mastru (Fiteni) ingħażel għal din id-darba biss. Ma għandniex x'ingħidu, maċ-Ċensuri jinstab ukoll l-'Tm- 108 iL-MALTIi rimatur' ta' l-Isqof Alpheran, ta' l-Inkwiżitur Salviati u tal- Viċi Kanċellier Guedes, Aktarx li wieħed jitħasseb xi ftit meta hawn fuq isib imniż- żel l-isem ta' l-Isqof Alpheran fi ktieb li ħareġ fl-1759, fil-waqt i iżjed lura għidna li dan miet fl-1757, Għalhekk naraw li hu xieraq ħafna li nagħtu tifsira, dwar kif issawret dina l-ħaġa, L-imsemmi ktieb, thejja minn kollox, snin qabel ma ra d- dawl fl-1759. Sammut bagħtu Ruma fl- 1755, għand is-Superjur a' l-Ordni tiegħu, biex jaraw bux tajjeb għal idejn il-qarrejja, ħalli jagħtuh is-setgħa ti joħorġu. Ġħaddewhulu, fit-23 ta' Set- embru, 1755, Fr, Jo. Battista Constantius, Minister Genera- lis' u Fe Jo. Meta l-ktieb ġie luva lejn Malta, Patri Ercole, iċ-Ċensur ta' Isqof, għaddieh fl-14 ta' Lulju, 1756, Fid-9 ta' Awissu rah l- ieħor ta' l-Inkwiżitur, Patri Teuma. X'ġara, jew x'kienet il-biċċa ta' dan l-għaqqux kollu li nqa- a', biex saram u fixkel il-mixi 'l quddiem għall-istampar tiegħu, ma nafux għax ma sibniex, Biss nistgħu nobsru li l-ħtija ta' dan id-dewmien aktarx li seta' kien iż-żmien li ntilef sakemm raw u qatgħu min kellu jgħaddi l-imsemmi ktieb—jekk hux il- kittieb tiegħu Sammut, inkella xi ħadd ieħor, Fl-aħħar, meta twettiet it-triq għal dina l-ħaġa, Fiteni li nħatar b'Ċensur mill-Viċi Kinċellier, għaddieh fl-20 ta' Novembru, 1758—ftit aktar minn sentejn wara li ħelsu minnu ż-żewġ Ċensuri l-oħra. Għalkemm il-ktieb ta' Sammut ħareġ fi żmien l-Isqof Bar- tilmew Rull, deher stampat, bħalma għidna, bl-'Imprimatur' ta' l-Isqof Alpheran, li kien ilu mejjet sentejn. Iżda dan naħsbu li seta' ġara hekk, billi aktarx Alpheran laħaq niżżel ismu fih, meta. ċ-Ċensur tiegħu (Patri Ercole) għaddieh fl-1756—sena qabel ma l-imsemmi Isqof miet. Imbagħad, meta laħaq Rull, billi dan ħass li ma hemm ebda ħtieġa li wieħed jerġa' jtenni ħaġa. li saret darb'oħra mill-Isqof ta' qablu, ta s-setgħa biex il-ktieb ta' Sam- mut joħroġ bl-isem ta' min għaddieh l-ewwel darba—b'dak ta' Alpheran, Ktieb ieħor li jġib l-ismijiet tat-tliet Ċensuri (frcole, Teu- ma u Sammut), flimkien ma' l-'Imprimatur' ta' l-Isqof Rull, l-Inkwiżitur Anġlu Durini u l-Viċi Kanċellier Guedes, ħareġ fl 1761. Hu miktub bil-latin mit-tabib Ġorġ Locano, Malti, Jitħad- IĊ-ĊENSURA TA' L-ISTAMPA 109 det dwar il-mediċina, u dedikat lill-Gran Mastru Pinto. Fih 140 paġna in 8vo. Għidna li erba' kienu l-kotba li ġew f'idejna biċ-Ċensuri kollha. Iżda jekk tlieta kienu bil-latin, l-ieħor hu bit-taljan. Dan, li hu 'IL-ewwel Taqsima'' biss tiegħu, jitħaddet dwar il-kittieba Maltin u l-kitba tagħhom, Ja- sal li jsemmi lil dawn sa l-1650. Hu stampat fl-1764, Miġbur u miktub mill-Qassis u Avukat Nazju Saver Mifsud, It-Tieni Taqsima tal-''Biblioteca Maltese'', li aktarx kellha tagħti tagħrif li jasal sa fi żmien il-kittieb, dwar Maltin oħra u l-kitba tagħhom baqgħet fi ħsieb Mifsud biss, billi tħalliet lura u ma, ħarġitx, Barra dawn il-kotba li semmejna, ma nzertalna nsibu ebda ieħor tal-għamla tagħhom, għalkemm għarrixna ħafna. Għalhekk ma nittarrfux naqtgħu ħesrem u ngħidu hemmx oħrajn jew le. Minn fost it-tliet Ċensuri li kienu mqabbda, biex jaraw u jiflu l-kitba, l-ewwel wieħed li naqas hu Patri Fircole, billi ħalla dal-wied tad-dmugħ fil-25 ta' Mejju, 1764, meta kellu 85 sena, Dal-Patri kien ta' għerf kbir ħafna, Fl-aħħar żmenijiet tiegħu tilef is-smigħ. Miet fil-Kunvent ta' San Duminku tal-Belt (8), L-imsemmi kittieb Mifsud, ma jsemmi xejn min sar Ċen- sur tal-Gran Mastru, flok Frcole. Terġa' aħna lanqas fittixna bnadijiet oħra. Għax dehrilna, li, b'dak li sa hawn wasalna ngħarrfu, hu aktar milli biżżejjed biex wieħed jieħu ħjiel sew- wa dwar kif kienet taħdem iċ-Ċensura meta l-Istampa reġgħet daħlet għat-tieni darba f'Malta. Għalhekk, sa nagħalqu dit-Taq- sima, billi nissuktaw biss ingħidu, li din il-għamla ta' Ċensura baqgħet isseħħ u titwettaq hekk dejjem sa l-aħħar żmenijiet li l-Ordni Ġerosolimitan dam jaħkem u jsaltan fuq Gżiritna. 12, paġ. (2) A.A. Gauci, fil-kitba, tiegħu, li semmejna kemm-il darba, igħid li l-waħdieni ktieb li juri tajjeb l-ETmprimatur', billi jġib l- ismijiet taċ- Ċensuri kollha, hu l-'Biblioteca Maltese'' tal-i Qassis u Avukat Nazju Sa- ver Mifsud; la. qablu, lanqas warajh, ma ħarġu oħrajn tal-għamla bħalu. Iżda, kemm ku mili '1 bogħod mis-sewwa, dak li qal Gauci dwar l-im- semmija kotba, jarawh il-garreija f'dina t-taqsima, (83) Għall-isem sħiħ u twil tiegħu wieħed jista' jarah fis-''Selva'' ta' Schembri. Ukoll għall-kotba l-oħra li sa nsemmu, (4) Ark. ta' l-Ord., vol, 2098. (5) Kodiċi ta' Rohan, Libro I, kap. 12, paġ. Bibl. vol, 12, paġ.