ka SOD DU EWOEW , ĦAD fi l-glorja ta' Marija hi riżultat tal-fidi tagħha, u mhux tal-fatt li hi membru tal-poplu Lhudi. Eliżabetta tgħid lil Marija: 'Hienja dik li emmnet'. Imma l-fidi tagħna fl-Inkarnazzjoni ġġegħelna ndaħħlu lil Marija u lil Ġest fil-kuntest soċjali u reliġjuż tagħhom fil-Galilija ta' l-ewwel seklu. Kull filgħodu Marija, bħan-nies Lhud kollha, kienet tlissen talba ta' barka meta tqum: 'Tkun imbierek Mulej li ħlaqtni skond ir-rieda tiegħek'. L-irġiel kienu jitolbu tliet barkiet diversi. 22 4 L-Anr IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2008 F'kelma oħra, kuljum Marija kienet taċċetta l-kondizzjoni tagħha ta' mara, li fil-Lvant kienet dejjem meqjusa bħala inferjuri għar-raġel. Kienet tfakkar li hi kienet ħlejqa ta' Alla u li Alla kien inkuruna l-ħlejqa tiegħu bil-glorja u l-ġieħ, kif jgħid is-Salm 8. Marija kienet taf bħal-Lhud kollha li l-ġisem tar-raġel u tal- mara hu tempju ta' l-Ispirtu. Filun ta' Lixandra u Pawlu ta' Tarsu kienu żviluppaw din it-teoloġija. Bħat-Tempju kull bniedem iġorr fih innifsu l-Menorah fuq wiċċu, fejn hemm seba' fetħiet (widnejn, għajnejn, imnieħer, ħalq). Mela li tixgħel il-Menorah (kandelabru) fuq il-wiċċ ifisser li titbissem lill-ieħor, li tħares lejn l-ieħor bis-simpatija u titrasmettilu d-dawl ta' l-Ispirtu. Marija kellha l-possibiltà li tmur fis-sinagoga, għaliex fl-ewwel seklu s-sinagogi kienu sempliċi ħafna: kamra rettangolari li kien fiha bieb. Is-sinagogi antiki ta' Gamala, Ġeriko u Masada għadhom jidhru b'din id-dispożizzjoni. Is-siltiet tat-Talmud jgħidulna espressament li n-nisa setgħu jmorru fis-sinagoga. Ukoll jekk għan-nisa ma kienx hemm l-ebda obbligu li jitolbu fis-sinagoga, irridu nfakkru element importanti: l-isbaħ talbiet fil-Bibbja huma talbiet magħmula min-nisa (il-kantiku ta' Mirjam, oħt Mosċ (Eż 15,19- 21), il-kantiku ta' Debora IMħ 5,1-31), il-kantiku ta' Anna Fis-sinagoga Marija setgħet faċilment titgħallem bl-amment it-talbiet tan-nisa li dwarhom titkellem il-Bibbja. Kienet tisma' lill-irġiel ta' kuljum ilissnu t-talba tax-Shema Israel. Kienet tisma' l-kantiċi tal-Qaddej ta' Alla li kienu jfakkru li l-missjoni ta' Israel hi dik li jwassal id-dawl lid-dinja. Marija wkoll kienet tidħol f'din il-prospettiva filwaqt li tilqa' li tkun il-qaddejja tal-Mulej. Meta Marija marret iżżur lil Eliżabetta, fil-Magnificat hi tfakkar diversi siltiet mill- Iskrittura. Dan juri kemm hi kienet midħla tal-Kotba Mqaddsa. Il-Ġudaiżmu mhuwiex L-ART IMQADDSA '$' LULJU - SETTEMBRU 2008 $e 23 , ortOdossija (duttrina skond il-verità), imma ortoprassi (imġiba skond il-verità). Is-siġra tingħaraf mill- frott tagħha. Nafu li l-Lhud kienu jiddistingwu ruħhom meta jwettqu għemejjel ta' karità. It- Targum ta' Ġen 35,9 joffri lista ta' għemejjel ta' karità: li wieħed jieħu sehem fil- festi tat-tieġ, għaliex Alla ħalaq lil Adam u lil Eva; li wieħed jifraħ ma' min jifraħ u jibki ma' min jibki; li wieħed iżur il-morda, li jfarraġ lil dawk li huma mnikkta, li jidfen il-mejtin, li jaqsam ħobżu ma' min hu bil-ġuħ u jlibbes lil min hu għarwien. Marija, mara Lhudija, kienet tqiegħed fil-prattika dawn l-għemejjel ta' karità. Assistiet għat-tieġ ta' Kana, għaliex din kienet l-ewwel għemil ta' karità li kull Lhud jrid jagħmel. Jidher ċar li l-Evanġelju ta' Ġwanni ma jillimitawx is-sinjal (miraklu) ta' Kana għal dan is-sens letterali. Iżid miegħu s-sens spiritwali ħafna aktar għani. Marija kienet — twettaq ukoll għemil ieħor ' karità: hi tmur iżżur lil iżabetta, kuġina tagħha, ienet tqila. Mill-ġdid uqa ma jillimitax ruħu biss għax-xena fis-sens letterali. Imma lanqas ma nistgħu neliminaw dan is-sens letterali. Fil-kitba apokrika magħrufa bl-isem ta' Dormitio Mariae, jingħad li, qabel ma mietet, Marija talbet lill-qaddejja tagħha biex wara mewtha kellha tagħti l-ilbies tagħha lill- foqra. Mill-ġdid l-apokrifu jippreżenta lil Marija bħala mara li tqiegħed fil-prattika l-għemejjel ta' karità. Marija tosserva l-Liġi ta' Mosċ Il-Ġudaiżmu jinsisti ħafna dwar ir-regoli ta' safa, u l-aktar fil-każ tal-mara. Marija osservat dawn ir- regoli. F'Nazaret instabu tliet 'miqwaot' jiġifieri banji għall-purifikazzjoni tan-nisa. Nafu li 40 jum wara t-twelid ta' Ġest Marija marret biex tippreżenta lil Binha fit- Tempju u biex toffri skond il-liġi ta' Mosċ s-sagrifiċċju tal-foqra: 'Wara li għalqilhom iż-żmien għall- purifikazzjoni tagħhom skond il-Liġi ta' Mosċ, ħadu lit-tifel Ġerusalemm biex jippreżentawh lill-Mulej' (Lq 2,21). Lev 12,2-4 jgħid li meta mara twelled tarbija tifel hi kellha tibqa' mniġġsa għal sebat ijiem. Fit-tmien jum kellha tieħu t-tifel għaċ-ċirkonċiżjoni. Imbagħad kellha tibqa' 33 jum ieħor biex tissaffa min-nixxiegħa tad-demm tagħha: ma setgħetx tmiss l-ebda ħaġa mqaddsa u ma kellhiex tidħol fis- santwarju, sakemm ma jkunux għaddew il-ġranet tal-purifikazzjoni tagħha. Marija osservat dawn ir- regoli mingħajr ma stenniet l-ebda privileġġ. Kull nhar ta' Sibt Marija kienet tħejji l-musbieħ fuq il-mejda tal-familja, u kellha l-privileġġ li tlissen it-talba ta' barka meta kienet tixgħlu: 'Tkun imbierek Mulej li tlabtna biex nixegħlu dan id-dawf' Il-mara titrasmetti d-dawl meta hi ssir omm. Pawlu l-Fariżew jirrepeti dan it-tagħlim: il-mara ssalva ruħha billi tnissel l-ulied u ssir omm (1Tim 2,15). Wara din iċ-ċerimonja kienet issir iċ-ċena ta' lejlet is-Sibt, u ġeneralment wara l-ikla kien isir kant ta' xi għanjiet. Il-jum tas-Sibt kellu jkun 'oneg', jew gost, għaliex kien ifakkar il- ħolqien. Alla nnifsu kien straħ wara li kien ħalaq is- sema u l-art. Marija tmur f'pellegrinaġġ Marija kienet tmur f'pellegrinaġġ lejn Ġerusalemm. Nafu mill- Bibbja li kienu biss l-irġiel li kellhom l-obbligu li jmorru tliet darbiet fis- sena Ġerusalemm biex 'jidhru quddiem il-Mulej' Imma l-għejun Lhud jgħidulna li fl-ewwel seklu, x'aktarx taħt l-influss tal-Griegi u tar-Rumani, in-nisa riedu huma wkoll imorru f'pellegrinaġġ. It- Testment il-Ġdid ukoll jikkonfermalna dan: kienu jitilgħu familji sħaħ lejn Ġerusalemm. Għall-festa ta' Sukkot (Għarejjex) kienet tingħata ikla speċjali lin-nisa. Iċ-ċerimonja kienet tissejjaħ: il-hena ta' min jimla l-ilma (simhat bet ha shoeva). Meta Ġesu kellu 12-il sena għamel il-bar Mitswa (ukoll jekk dan l-isem hu tardiv, imma r-rit kien diġà jeżisti kif jirriżulta mill-Mishna Abot). Marija kienet preżenti flimkien ma' Ġużeppi u lissnet il- barka: 'Imbierek int Mulej li neħħejtli minn fuq spallejja r-responsabilità ta' dan it-tifel. F'Nazaret Ġużeppi u Ġesu kull filgħodu u filgħaxija kienu jlissnu ix-Shema Israel (Dt 6,4). Marija kienet tisma, kienet tingħaqad fis-skiet mat-talba tagħhom, bħalma kienet tagħmel kull mara edukata. Ġużepp u Ġesti kienu jlissnu t-talba tal- Qaddish meta kienu jkunu qraw silta mill-Iskrittura. Ukoll f'din l-okkażjoni Marija kienet tisma: 'Ħa jkun imfaħħar, igglorifikat u ċċelebrat l-Isem qaddis tiegħek. Ħa tiġi saltnatek fi żminijietna'. Marija kienet taf li t-tqaddis ta' l-isem kien jiġi mhux mill-kliem, imma permezz tal-ħajja. Fl- apokrifi, u b'mod partikolari fil- Protovanġelu ta' Ġakbu, Marija tiġi ppreżentata bħala Sara ġdida, bħala Rebekka ġdida, u bħala Rakele ġdida. Luqa diġà jippreżenta lil Marija bħala Sara ġdida: 'Għal Alla ma hemm xejn li ma jistax isir. Din il- frażi ta' l-anġlu tinstab digà fir- rakkont tal-wegħda li saret lil Sara, il-mara sterili: 'Għal Alla ma hemm xejn li ma jistax isir'. L-apokrifu tad-Dormitio Mariae jippreżenta l-aħħar ġranet ta' Marija taħt forma ta' testment. Nafu li l-ġeneru letterarju tat-testment kien użat ħafna. Marija tagħti l-aħħar rieda tagħha lil Ġwanni u lil Pietru. Imbagħad tiċċelebra l-aħħar festa ta' l-Għarejjex, għaliex din il-festa kienet ippreżentata bħala antiċipazzjoni taċ-ċelebrazzjoni tal-qawmien tal-ġisem mill- imwiet. Marija tieħu l-palma f'idha, titla' fuq l-Għolja taż- Żebbuġ, l-għolja tal-qawmien mill-mewt. Iċ-ċerimonja tad- difna tiġi ċċelebrata skond kif kien isir fil-kultura Lhudija. L-appostli jkantaw is-salm ta' l-Għid: 'Meta Israel ħareġ mill- Eġittu'. L-ikonografija biżantina tuża ħafna din is-silta apokrifa biex tfakkar l-aħħar waqtiet tal-ħajja ta' Marija fuq din l-art. Billi t-tradizzjoni Lhudija kienet għarfet li Mirjam, oħt Mosċ, kienet mietet permezz ta' bewsa ta' Alla (al pi Adonai) u li ma kinetx rat it-taħsir tal-qabar, il-komunità Lhudija-Kristjana bdiet tgħid li Marija hi Mirjam il-ġdida. Bħal Mirjam il-ġdida hi mietet bil-bewsa ta' Binha: Ġest jersaq lejn ommu, ibusha u jieħu lil ruħha, li mbagħad iħalliha f'idejn l-arkanġlu Mikiel. Marija ma kellhiex id- dehra ta' l-anġlu tal-mewt. Ejjew nieqfu għal ftit fuq il-Magnificat, li mhix opra tat-teoloġija ta' Luqa, imma espressjoni tal-fidi biblika ta' Marija. Hu importanti li ninsistu fuq it-traduzzjoni: 'Għax Hu xeħet għajnejh fuq iċ-ċokon tal-qaddejja tiegħu'. Tapeinosis ma tfissirx umiltà, imma kondizzjoni umli u fqira (bil-Malti tradotta bil-kelma 'ċokon'). Luqa hu l-evanġelista tal-fqajrin. Jekk Marija tiftaħar bl-umiltà tagħha, x'tip ta' umiltà kienet tkun din2 Iż-żewġ versetti li juru l-intenzjoni ta' tifħir (Lq 1,46b-47): 'Ruħi tfaħħar il- kobor tal-Mulej … għax Hu xeħet għajnejh fuq iċ-ċokon tal-qaddejja tiegħu', isibu diversi riferimenti fis-Salmi: 'Bierek, ruħi tiegħi, il-Mulej; b'qalbi kollha nbierek l-isem qaddis tiegħu (…) Bierek, ruħ tiegħi, il-Mulej' (S 102,1.22; Meta tirreferi għall-esperjenza reliġjuża tagħha, Marija tassumi l-atteġġjament ta' nisa ta' l-imgħoddi, partikolarment Anna, li sabu motiv għall-ferħ tas-salvazzjoni. Dan tagħmlu bl-espressjoni: 'xeħet għajnejh fuq iċ-ċokon (tapeinosis) tal- qaddejja tiegħu'. 'Fraħt bis- salvazzjoni tiegħek' (1Sam 2,1). '(Mulej) jekk inti tħares lejn il-hemm tal-qaddejja tiegħek..2 (1Sam 1,11). It-tema tal-ferħ jidwi fil-kliem ta' omm Israel, Lija, u wkoll f'dawk ta' Ġuditta: 'Ferħana issal Għax in-nisa jifirħuli' (Ġen 30,13). 'Meta resqu lejha, bdew ifaħħruha lkoll b'leħen wieħed u jgħidulha: 'Bik titkabbar Ġerusalemmi Bik jiftaħar Israell Int il-foħrija tal- poplu tagħnal' (Ġdt 15,9). Tifkira oħra ta' Sara tinsab fil- kliem: 'Ġiebli t-tbissima Alla; kull min jisma' jitbissimli' (Ġen 21,6). Marija tiġi ppreżentata bħala mara ta' talb skond il-mudell tas-Salmi li hi kienet tlissen. Biżżejjed nikkwotaw xi versetti mis-salmi: 'Tmma jien fil- Mulej nifraħ, nitgħaxxaq bis- salvazzjoni tiegħu' (S 34,9). 'Nifraħ u nithenna għat-tjieba tiegħek, int, li rajt l-hemm tiegħi, li għaraft id-diqa ta' qalbi' (S 30,8). '(Il-Mulej) qaddis u tal-biżà hu ismu' (S 110,9). L-affermazzjoni tal- Magnificat dwar il-ħniena dejjiema ta' Alla (v. 50) issib silta tixbaħha fis-Salm 102: Daqskemm huma s-smewwiet 'il fuq mill-art, hekk hi kbira tjubitu ma' min jibża' minnu (..) / Bħalma jħenn il-missier għal uliedu, hekk iħenn il- Mulej għal min għandu l-biża' tiegħu (…) / Imma t-tjieba tal-Mulej minn dejjem għal dejjem ma' dawk li għandhom il-biża' tiegħu, u s-sewwa tiegħu ma' wlied uliedhom' (S 102,11.13.17). Il-ħniena, li hi l-imġiba kostanti ta' Alla, hi t-tema li tmexxi l-Magnificat u li torbot flimkien l-esperjenza personali ta' Marija ma' dik ta' Israel. Marija taqra l-opra ta' Alla fid-dawl ta' l-għemejjel antiki favur il-poplu ('għamel miegħi ħwejjeġ kbar — Hu wera l-qawwa ta' driegħu'), u bil-maqlub, tara l-ġejjieni tal-poplu mibdul mill-għemil li Alla wettaq fiha. Din l-opra mhux biss tikkorrispondi għall- aġir passat tal-Mulej u għall- imġiba kostanti tiegħu lejn il-bnedmin, imma saħansitra tikkostitwixxi t-twettiq tal- wegħdiet magħmulin lill- missirijiet favur in-nisel ta' Abraham. Frċdċric Manns OFM ('La Terra Santa' IMarzu-April 2008) 10-13) L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2008 $$ 27