58 Traduzzjonijiet minn Dante bil-Malti ' Dante Alighieri, l-ogħla fost il-poeti Taljani u wieħed mill- kwiekeb li l-aktar jiddu fis-sema letterarju tad-dinja, ma hux magħruf kemm imissu jkun mill-qarrejja tal-Malti; u bil-qarrejja tal-Malti rrid infisser il-kotra tal-poplu li jaqra bil-Isien tagħna biss, Ħafna minn.dawn jafu x'irodd Shakespeare, olirajn għan- dhom xi ħjiel tal-ġrajja ta' 'Faust'.ta' Goethe, u hemm saħan- sitra min jaf b'Virġilju u b'Omeru, iżda ftit wisq jinsabu li jafu sewwa x'isarraf Dante. Il-kotra tal-qarrejja tagħna żżomm lil Dante bħala bnie- dem għaref bla tarf li kiteb biċċa xogħol hekk tal-għaġeb li tisboq is-setgħa ta' motifi il-bniedem; fi ftit kliem, il-kotra tagħna jidhrilha li għalxejn taqra 'l Dante għax hi ma tistax tifhmu; fil-moħti ta' dawn in-nies, Dante huwa bħal dik il-ħaġra prezzjuża li huma igħożżuha ħaina, imma ma jafux kemm tiswa u għax tiswa. Madankollu, mhux il-kotra tagħna biss li taħseb hekk fuq Dante; dan il-poeta, fost l-aqwa poeti tad-dinja, huwa aktarx l-inqas H hu magħruf mill-kotra ta' barra pajjiżu. Id-'Divina Commedia' tiegħu baqgħet għal xi fergħa ta' nies għorrief, jew biex niftiehmu aħjar, għall-intelligentia, u qatt ma kienet imxerrda fost il-poplu. Dik l-opra ta' għerf u ta' qawwa lie- ma bħalha, li ssafiħar u thenni lil min jaqraha, li tiftaħ il- moħħ u tkattar id-dehen, mhux ta' b'xejn li tissejjaħ ''divina' għax fiha, mill-bidu sat-tmiem, il-qarrej iħoss bħal ġibda mqad- dsa li tgħollih lejn il-kobor u s-setgħa ta' Alla l-Imbierek, u għalhekk Charles Hillebrand qal li dak il-poema ta' Dante huwa ''f'Epopċe nationale par: excellence de la chrċlientċ en- tiċre.' Dante kiteb aktarx għar-ruħi milli għall-qalb, aktarx għad- dehen milli għall-moħifi ta' min jaqra ; il-kitba tiegħu tħaddan l-ispirtu u mhux il-materja. Fid-''Divina Commedia' l-fantasija tal-poeta donnha tagħti xejra biex teħles mix-xkiel tal-ġisem u mbagħad, merfugħa fuq il-ġwienaħ ta' Kallijope, tmur timtali qalb il-fiolqien mostur għal għajnejn il-bnedmin ta' din id-dinja; u tinżel sa qiegħ l-Infern tirtogħod bit-tbatijiet ħorox li tara hemmhekk u tgħaddi għall-Purgatorju tibki u tagħder l-erwieħ jissaffu fin-nar tat-tama u fl-aħifar titla' fil-hena tal-ġenna fejn titgħammex bid-dawl u d-dija tal-Ħallieq imdawwar bil-Qaddisin iegħu Fit-titjira tal-fantasija tiegħu mill-qiegħ ta' l-Infern sal- għoli tal- Ġenna, il-poeta donnu jfid ifisser il-ġibda spiritwali li 59 rufi il-bniedem iġġarrab biex teħles mit-toqol tal-ħajja u biex tinħall mix-xkiel tal-ġisem, u hekk tkun tista' togħla 'l fuq, dejjem 'il fuq, fejn dlonk tistedinha s-sejħa ta' Min ħalaqha, Kif qal tajjeb Pietro Fraticelli, Dante fix-xogħuol tiegħu ried igħallem — Ha scienza delle cose divine, che pud sola distaccar l'uomo da questa terra ed al cielo innalzarlo.' Mela, id-''Divina Commedia' mhux ktieb li tista' tifhmu bla ma tħaddem id-dehen ta' moħħok, ħaġa li aktarx ma'jafux jagħmlu dawk li ma għandhomx xi ftit tal-kultura, u għalhekk din l-opra ta' Dante baqgħet u tibqa' l-ktieb ta' min tgħallem u ta' min jaf biss. Dan il-ktieb mhux miktub għall-ġrajja biss, ;iżda għat-tagħlima li fih, u aħna nafu li l-kotra iżjed tħobb taqra l-istorja u tinġibed wara l-ġrajja tar-rakkont u mhux wara l-morali tar-rakkont. Poeti oħra kitbu fuq il-filosofija tal-Ħajja, iżda Dante għanna fuq l-ispirtu tal-ħajja, jiġifieri, filwaqt li oħrajn urew it-tiġrib tal- ħajja, hu żamm fuq is-sejħa tar-ruħ. ''The soul of man is the professed subject of his song' qal il-Professur Gardner ta' l-Università ta' Manchester, Issa billi ma' tul is-snin kulfiadd ikun għadda minn xi tiġrib tal-Ħajja, imma ftit huma li joqogħdu jisimgħu s-sejħta tar-ruħ, għalhekk dawk li jissafifiru wara Dante qatt ma huma ta' għadd hekk kbir daqs dawk li jħobbu jaqraw poeti olira. , Aktarx li minħabba f'hekk ix-xogħol ta' Dante ma kienx maqlub f'ilsna barranin daqskemm kienu maqlubin kotba ta' awturi oħra. B'daqshekk ma rridx infisser li d-''Divina Com- media' ma tantx inqalbet f'ilsna oħra mit-Taljan, għax dik l-opra tal-għaġeb tista' tgħid li kienet maqluba fl-ilsna kollha tad-dinja, biss traduzzjoni tad-''Divina Commedta'' ma tinqarax hekk bil- ħatfa daqskemm tinqara traduzzjoni, ngħidu aħna, ta' Dumas, Fuq kollox, mhux kulħadd jista' jindaħal biex jaqleb bi Isien ieħor il-ktieb ta' l-Alighieri; min jagħmel dan jeħtieġlu jkun poeta fil-Isien ta' pajjiżu, kif ukoll irid ikun mgħallem mill- aqwa tal-Ilsien ta' Dante, għax it-traduzzjonijiet ta' Dante ma jistgħux isiru minn nies ta' nofs sengħa, imma minn nies li huma mgħallmin tassew. - Id-€Divina Commedia' nqalbet f'għadd kbir ta' ilsna w ukoll fl-ilsien tagħna l-Malti għandna xi bċejjeċ minnha, iżda sal-lum għad tna kellna l-ebda poeta Malti li ndatial bil-ħrara ta' qalbu kollha biex jaġleb fi lsienna xi bċejjeċ twal sewwa ta' dik l-opra u hekk ikun jista' juri u jfisser bil-Malti l-ġmiel li jsaħħar u l-qawwa tal-ħsieb li hemm maħżuna f'dik l-opra tal-għaġeb. Billi fostna l-Maltin kull min tgħallem xi ħaġa aktarx issibu jaf bit-Taljan, il-ħtieġa li jkollna d-'Divina Commedia' fl-ilsien tagħna ma tantx tinħass wisq, għax dawk li jafu bit-Taljan jaqraw l-opra ta' Dante kif kitibha hu. Barra dan, aħina nafu kif sa ftit taż-żmien ilu l-ilsien Malti kien imżeblaħ u 'mmaqdar minn Ħafna mill-għorrief tagħna, Bosta minn dawk li setgħu jaqilbu d-'Divina Commedia'' fil-Malti kienu jalisbu li dan l-il- sien hu hekk fqir, li bih wieħed ma jistax ifisser ħsebijiet għol- jin u għana li jgħaxxaq, bħal dawk li jinsabu fil-ktieb ta' Dante. Ħaġa otira li setgħet gfienet biex ma jsirux traduzzjonijiet tad- 4Divina Commedia' fil-Isien Malti, kienet il-fehma ta' xi wħud li billi dak il-ktieb isemmi fuq Papiet, Kardinali u Isqfijiet, kif ukoll fuq Qaddisin u Erwieħ mitlufa, dan ma kienx igħodd għal idejn kulħadd, l-aktar għal idejn dawk li minħabba xi nuqqas ta' tagħlim setgħu jagħtu tifsir Ħażin ta' dak li jsibu ' Richard Tavlor kien l-ewwel fost il-poeti Maltin li qaleb 'il Dante fil-Isien tagħna u lilu jistħoqq kull tifħir talli, qabel kull kittieb ieħor tagħna, hu kellu l-ħila jindaħal għal xogħol iebes bħal dan. Fl-1864 ħareġ ''Il-Konti Ugolinu' traduzzjoni bil- Malti tal-Kant XXXIII ta' l-Infern tad-'Divina Commedia.' Dik il-biċċa xogħol imfassla f'versi kwinarji doppji miżżewġin u mik- tuba b'reqqa kbira, irnexxietlu tajba Ħafna; fost it-traduzzjonijiet ta' Dante li saru bil-Malti, din ta'Tavlor aktax li hi l-afijar waħida; għas-sengħa tal-versi, għat-tqegħid tal-kliem, għall-ġmiel tal- fisieb, dan ix-xogħol ta' Tavlor sebaq lil xogħilijiet bħalu li saru warajh. Tavlor kien poeta filejju u tas-sengħa, ix-xogħol tiegħu ma jintesa qatt fil-letteratura Maltija, hu kellu ħeġġa kbira biex iħaddem l-ilsien tagħna u kien wieħed minn ta' l-ewwel li wera bid-dieher il-qawwa tal-Ilsien Malti fil-poezija; l-aħjar żewġ xogħilijiet tiegħu huma ''L-Iskoll tal-Bniedem'' u ''Ktieb is-Salmi'; imma fost il-ħafna xogħilijiet oħra li ħallielna Tavlor, dan il- Kant XXXIII ta' l-Infern tad-''Divina Commedia' jiena nqisu mill-afijar li huwa qatt kiteb; fih qawwa li triegħed u mfisser bi kliem li jwaħħax u jixbah wisq lill-kliem li nqeda bih il- Poeta Taljan. Wieħed iħoss tkexkixa meta jaqra fuq il-mewt bil-ġuli ta' missier u tliet uliedu f'dawn iż-żewġ strofi: -— Hekk kif tilmaħni quddiemek qiegħed Hekk rajt lit-tlieta, hemm wieħed wieħed, Jaqgħu quddiemi mejta bla kliem, Sew bejn il-ħames u s-sitt ijiem. Hemm jien bħal agħma nixxejjer fuqhom, Jumejn seħtilhom, imma ħarġet ruħhom…' Biex wieħied jagħiraf il-ħiedla li taqa' f'qalb il-bniedem meta jaqta' jiesu u jitlef kull tama ta' ħelsien, jaqra dawn il-versi li jbikku u fl-istess ħin jara kemm jaqblu ma' l-oriġinal :— €U smajt jissammar b'wisq taħbit ' Il-bieb tat-torri, li jġib tregħid; U ħarist ħarsa għal darba tnejn Lejn wiċċ uliedi bla tkellimt xejn; Jien ma: bkejt, hekka, ibbist minn ġewwa. Huma li lefqu u bkew tas-sewwa. , U Anselmu tiegħi, qal bit-tnehid: Missier, int tħares, xi ġralek, għid 97 Din it-traduzzjoni bil-Malti tal-Konti Ugolino tista' toqgħod fil-wisa' ma' ġenb kull traduzzjoni f'ilsna offra; u kienet tkun rebħa kbira għal-Isien tagħna kieku Tavlor qaleb għall-Malti xi Kanti oħra mid-'Divina Commedia' għax, fost dawk li qalbu mix-xogħol ta' Dante fil-Malti, hu l-aktar li resaq lejn il-ħsieb ta' dak il-kbir poeta. Ħamsa u tletin sena wara, dak l-istess kant XXXIII ta' l-In- fern raġa' nqaleb fi proża Maltija minn Ġanni Sapiano Lanzon. Dan il-kittieb Malti milli jidher kellu ġibda għad-''Divina Com- media' u dam żmien twil iħabbel moħħu fuqha; beda biex, bħalma għidna, fl-1899 ħareġ il-''Konti Ugolino'' proża u dan aktarx għamlu biex jagħraf x'kienet il-fehma tal-poplu dwar il-qlib tad-''Divina Commedia'' fi. proża Maltija. Milli jidher dan ix-xogħol tiegħu ngħoġob, għax imbagħad is-Sur Sapiano Lanzon indaffal biex qaleb bil-Malti l-Infern kollu tad-''Divina Commedia' li huwa ħareġ fl-1903; Wara dan ix-xogħol proża, Sapiano Lanzon indaħal għal xogħol ta' reqqa akbar u fl-1913 ħareġ il-'Ħames Kant ta' l-In- fern' magħmul bil-Malti f'versi kwinarji doppji. Ġanni Sapiano Lanzon fi żmienu kien magħdud bħala kit- tieb mhux ħażin, hu Ħalla bosta xogħlijiet proża u poeżija, l-aqwa ktieb tiegħu naħseb li hu l-'Ispiżjar ta' Ħal-Lija ru- manz umoristiku li bħalu ftit għandna fil-letteratura tagħna. Sapiano Lanzon kellu stil ċar, mexxej, ħafif, jinqara bla tqanżiħ u ma jdejjaqx. ''il-Ħames Kant' miktub mhux ħażin u jagħti lemtia tajba ta' dak li kellu f'moħħu Dante. L-opri kollha jitilfu mill-qawwa tagħhom meta jinqalbu minn ilsien għal ieħor, u wisq iżjed jintfew jekk minn poeżija jin- qalbu fi proża, imma x-xogħol ta' Sapiano Lanzon fih Ħajja u fieġġa ta' min ifaħħarhom u fuq kollox. ma jitbigħedx wisq mill-oriġinal Taljan. Aqraw iċ-ċanfira li jagħti lin-nies ta' Ġe- nova fl-aħħar tal-Kant XXXII ta' l-Infern :— 4 Ahi Genovesi, uomini diversi D'ogni costume, e pien d'ogni magagna, Perehċ non siete voi del mondo spersi 7 4Ja Ġinwiżi, nies xort'oħra minn ta' kull pajjiż u mimlija b'kull qerq, għaliex m'intomx imxerrda mad-dinja 7 Sapiano Lanzon kiteb ukoll ħafna poeżiji, aktarx taqbil ħafif u mexxej, bla tlellix u bla tirqim, imma fil-Ħames Kant' għola ġmielu u wera bħall xrar u ħeġġa li jitnisslu biss minn moħħ il-poeti. Aktarx li fost il-poeżiji tiegħu kollha, il-Ħames Kant' jistħoqqlu rokna fil-letteratura Maltija għax fih bċejjeċ li jolqtu b'saħħa kbira lil-min jaqra u oħrajn iġibu xbiha ħajja quddiem għajnejn il-qarrej. Aqraw kif f'erba' kelmiet il- poeta jurina 'l Pawlu jbus bil-biża' u bil-moħbi lil Franġiska:- eeenni qlubna fis xegħlu, U dan li minni qatt ma tbiegħed Bewsa fuq fommi b'tant rogħda qiegħed. ' Dan il-Ħames Kant ta' l-Infern bil-Malti kien milqugħ tajjeb, u ħafna mill-gazzetti semmewh u faħħruh. 'il-Ħabib', ġurnal bil-għaqal, fil-5 ta' Awissu, 1913, ħabbru bħala ''xogħol qalil u ta' reqqa li rnexxa tajjeb'' ''Is-Salib', fid-9 ta' Awissu, 1913, qal li l-ktieb tas-Sur Ġ. Sapiano Lanzon ''huwa biċċa xogħol mill-isbaħ' u ''Il-Patriota'' tas-16 ta' Awissu, 1913 deh- erlu li ''Sapiano Lanzon, con una fedeltà serupolosa, superd f'ostacolo, che molti non l'avrebbero superato', fil-waqt li 'Il- Bandiera tal-Maltin'' tat-30 ta' Awissu ta' dik is-sena irrakkman- dat dik ''il-biċċa xogħol sabiħa lil dawk kollha li jixtiequ jtiegii- mu sewwa l-vrus tal-kbir poeta Taljan'. Fl-1913 ukoll nafu li bdiet toħroġ (traduzzjoni fi proża Mal- tija tad-''Divina Commedia'' mill-Istamperija ta' Giovanni Bartolo Triq. Santa Luċija, il-Belt, u laħqu ħarġu xi faxxiklu jew tnejn; imma ma nafux min kien qiegħed jagħmel it-traduzzjoni, u baqgħu ma ħarġux ħlief dawk l-ewwel żewġ naqriet ta' bla siwi. Dik il-ħabta, fost il-kittieba, kif ukoll fost il-qarrejja tal- Malti, donnu kien hawn bħal ħajra għal Dante; imma jkollna nistqarru li t-traduzzjonijiet li saru f'dak iż-żmien baqgħu lura wisq u ma fihom l-ebda xejra, jew għallanqas sura ta' sengħa letterarja. Fl-1905, Alfredu E. Borg, dak li qaleb bil-Malti ħafna kotba ta' Karolina Invernizio, beda joħroġ id-''Divina Com- media' bl-ilsien tagħna, imma mbagħad ma nafux għaliex ma ssoktax u t-traduzzjoni tiegħu kienet mitmuma minn Arturo Caruana, kittieb ieħor Malti li l-kotba tiegħu ma jingħaddux, Kittieb ieħor Malti li ħabb lil Dante kien Salv. Frendo De Mannarino; dan fl-1907 qaleb fl-ilsien tagħna u ħareġ il-Credo ta' Dante taħt l-isem ta' ''Att tal-Fidi ta' Dante Alighieri'. Il- Credo ta' Dante fih 86 terzina b'258 vers ta' ħdax-il sillaba l-wieħed; f'dawk it-terzini tal-għaġeb, il-kbir poeta Taljan jiġbor it-twemmin tan-nisrani u t-tagħlim tal-Knisja. Frendo De Mannarino kien poeta tajjeb ta' l-ilsien tagħna u mhux magħruf kemm jistħoqqlu fil-letteratura Maltija; l-aqwa xogħol tiegħu huwa ''Tobija' miktub taħt għamla ta' poerna erojku, f'disa' kanti ta' wieħed u tletin strofa kull kant; il-poe- żija tiegħu hi maħsuba tajjeb, fiha ħeġġa u mirquma kif imiss; il-poeta jidher li kellu s-sabar u l-ħila biex jagħżel kliem milqut ħalli juri l-ħsieb tal-moħħ u t-tqanqil tal-qalb; biss il-kitba tiegħu kultant tidher tqila u mġebbda, It-traduzzjoni tal-Credo hi biċċa xogħol iebsa, imma Frendo De Mannarino għaraf isib kliem għoli li jixraq lill-ar- gument u fl-istess ħin li jifhmu kulħadd. L-awtur kif kien qal Ġużċ Muscat Azzopardi, ''għaraf jaqsam il-versi b'ħeġġa hekk: kbira, li minn xi daqqiet inqas ma jinħassu r-rimi,' Il-'Credo' ingħoġob u mexa ġmielu hekk li wara sentejn reġgħet ħarġet. it-tieni edizzjoni tiegħu. Wara li ra li xogħlu ngħoġob, Frendo De Mannarino għamel il-qalb u ħaseb biex jaqleb għall-Malti d-'Divina Com- media'' kollha u kien beda għaldaqshekk il-ħidma tiegħu, iżda milli jidher dan ix-xogħol indaħal għalih b'għaġla kbira u min- għajr id-dehwa li kien jeħtieġ, għax ''L-ewwel Kant ta' l-Infern', dak biss li laħaq ħareġ fi ''Il-Bandiera tal-Maltin', ma għandu x'jaqsam xejn mal-Credo. Dan ''L-ewwel Kant ta' l-Infern' miktub versi maħlulin, ebsin, imqanżħin, imġebbdin, bla ħeġġa, ti bla ħajra, ma fih xejn li jqanqal il-qlub jew għall-anqas li jagħtih sura letterarja. ' Fl-aħħar ma rridx ninsa nsemmi li Ġużċ Muscat Azzo- pardi, kittieb u poeta mill-aqwa ta' Malta, kien ukoll qata' warda ċkejkna mill-ġnien ta' Dante; hu qaleb għall-Malti l-istrofa 127 tal-XXV Kant tal-'Ġenna'',imma dik l-istrofa hi xrara li turi n-nar li jħeġġeġ f'qalb il-Poeta; hi tifħira lil Kristu u lil Ommu Mqaddsa. Isimgħuha :— Bil-ġisem tagħhom, hawn, ġo sebħ il-Genna — Ma jinsabux ħilief iż-żewġ Xmux li telgħu; U dan minnek lid-dinja rrid jittenna'' 4 jk ik ik Dawn huma l-kittieba Maltin li qalbu 'l Dante fil-Malti. kollha kienu mqanqlin minn fisieb wieħed, li juru f'ilsienna l-ġmiel tal-għaġeb u l-benna li ħarġu minn moħħ dak il-kbir poeta Taljan; huma ħadmu b'ħilthom kollha biex dak li kiteb Dante jaqilbuh. f'sura li ma tagħmillux għajb filwaqt li jagħmlu ġieħ lill-ilsien tagħna l-Malti, Inħallu 'l Muscat Azzopardi; fost l-oħrajn dak li l-aktar għola kien Tavlor, li l-'Konti Ugolino' tiegħu jista' jingħad bħala kewkba fis-sema letterarju Malti. Il-Credo ta' Frendo De Mannarino jsaħħar ruħi in-nisrani, jerfagħlu dehnu lejn is- Smewwiet u jħeġġiġlu qalbu bl-imħabba ta' Alla; ftit huma t-talbiet li jqanqlu l-qlub daqs dik magħmula lis-Sultan tas- Sema. fl-istrofi 79 u 80; isimgħuhom: 'Sultan tas-Sema u l-art, bil-barka tiegħek hejjina, immela; lejk iġbed għajnejna; bil-qawwa li ma bħalha minn ta' driegħek, il-għadu, nitolbuk, biegħed minn ħdejna, u ħsebijietna żomm għal dejjem miegħek.' Ġanni Sapiano Lanzon ma jistax jingħad poeta kbir, imma l-ħidma tiegħu hi ta' min ifaħħarha għax swiet mhux ftit biex ressqet lil Dante lejn il-poplu tagħna, u. l-'Ħames Kant' tiegħu fih bħal fewġa ħelwa li thenni u tferraħ lill-qarrej. Borg u Caruana kellhom ħafna qarrejja. Ix-xewqa tagħna hija li xi wħud mill-poeti tajba li għandna l-lum jitħajru jindaħilu b'rieda qawwija biex jaqilbu 'l Dante fil- Malti, jekk jagħmlu hekk, barra li jkunu jweġġgħu l-ilsien tagħna, huma jiksbu għalihom infushom isem li ma jmut qatt fil-lettera- tura Maltija; it-tama tagħna hi li xi wħud mill-Istudenti tal-lum, kif inhuma mixgħulin bil-ħrara u l-ħeġġa għal-Isien Malti u mmexxijin hekk bil-għaqal mill-Professur ta' dan l-ilsien, għad ji biex jagħtu sura Maltija kif imiss lix-xogħol ta' Dante. Ġużk GALEA. () Stampata til-''Maħbub ta' Ġest, 1908.