Naħseb li ftit huma dawk li fostna l-Maltin jafu bil- ħajja u xogħilijiet ta' dan il-bniedem; jew jekk hemm min jaf bix-xogħilijiet tiegħu, għal dawn in-nies il-ħajja ta' Vas- salli hija ħaġa li fuqha qatt ma ħabblu rashom, jew gfal- kemm fettxew li jkunu jafuha, qatt ma rnexxielhom ikol- lhom l-inqas ħjiel tagħha jew xaqq ta' dawl fuqha. Illi tkun taf bir-reqqa l-ħajja ta' dan il-bniedem, imsemmi bħala l-ewwel wieħed li kiteb grammatka maltija u l-ew- wel wieħed li bena ortografija fuq sisien sħaħ, m'hix ħaġa li għandek biss toħlomha. Wara bosta tiftix, tgħarbil, tisfiq ta' wiċċ, u xi nefqa wkoll, irnexxieli bit-taħbit naqbad minn hawn u minn hinn xi tarf, u nikxef u ndabbar xi doku- menti, u fuqhom ngħaqqad xi beejjeċ ta' ħajtu… Saħan- sitra, wara ħafna mistoqsijiet u ġiri bl-arblu tar-razza f'idejja, sew sew sena ilu, kelli x-xorti niġi wiċċ-imb'wiċċ ma' waħda (l-aħħar waħda) mit-tfal bniet ta' Grabiel Vas- salli, wieħed mit-tlitt itfal ta' Mikiel Anton Vassalli, u minnha neun naf u ngħaqqad is-sensiela ta' xi ġrajjiet ta' żgħożitu, taż-żwieġ tiegħu, u ta' uliedu. Wisq ftit li stajt nieħu minn fomm din ix-xwejħa, bejn li din kienet l-iżgħar fost ħutha, u għalhekk ftit jew xejn ma baqgfħiet tiftakar fuq dak li semgħet minn fomm missierha u ħutu, bejn ukoll li kienet imdaħħla fiż-żmien u moħha ma baqix jarfa'. Il-lum ukoll, din l-aħħar watida fost l-ulied ta' ulied Vassalli, xahrejn ilu, il-Bambin ġabarha wara li għarfet trabbi 'l uliedha b'tagħlim sod u fil-biża' t'Alla, fosthom żewġt ibniet li jinsabu sorijiet u tliet subien li huma ix-xempju tal-misserijiet. Il-ħsieb tiegħi kien għadu il-bogħod biex jiena nħażżeż il-ġrajja ta' dan il-bniedem billi s'issa għadu ma rnexxilix li nimla' l-bosta żminijiet ta' Ħajtu, iżda d-Direttur ta' IL- Manri ħajjarni biex dak kollu li s'issa ġbart inġibu f'dan il-Qari sakemm il-quddiem, jekk il-Bambin jislifni l-għomor, inkun nista' ngħaqqad ħajtu kollha u niġborha fi ktieb. Il-ħajja ta' Vassalli tista' titqassam fi tlitt bċejjeċ li huma: il-ħajja privata tiegħu, jiġifieri dik ta' torbitu bid- drawwiet u l-ħajja ġewwenija tiegħu ; il-ħajja pubblika jew soċjali, jiġifieri dik ta' għemilu qalb in-nies tad-dinja, u il-ħajja letterarja jew tal-kitba tiegħu, jiġifieri dik li għand- ha x'taqsam mat-tagħlim u x-xogħlijiet tiegħu tal-kitba. Fost dawn it-tlieta l-inqas li nista' nitħaddet fuqha hija dik ta' l-ewwel walida, għax dik hija ħaġa li stajt inkun nafha biss, jew l-iktar, minn uliedu jew nies li jafuh, il- lum kollha mejta. Ftit jew xejn huma dawk. it-tifkiriet li fuqha setgħu jdawluni. Fuq dak li hu xogħol letterarju nit- kellem fil-wisa' u għalih fl-aħħar biċċa ta' din il-bijografija. MIKIEL ANTON VASSALLI twieled Ħaż-Żebbuġ fil-5 ta' Marzu, 1764, minn Grabiel u Ketrin Vassallo. Kif jidher mill-fidi tal-magħmudija u mill-arblu tar-razza, kunjomu hu VASSALLO u mbux VASSALLI, kif baqa' jitniżżel minnu mill-ewwel darba li ħareġ il-Grammatka. Maltija bil-latin (1791) b'ismu u kunjomu bil-ġenetiv. Id-dar fejn twieled għadna ma nafuhiex. Milli jidher fil-fonti tal-magħmudija tawh l-ewwel isem ta' Mikiel bħala tifkira ta' missier missieru Mikiel Vassallo u ta' Anton bħala tifkira ta' missier ommu Antonio Magro. Għammdu il-kappillan tar-raħal li dik il-ħabta kien Dun Franġisk Grima, u wieħed mill-parrinijiet tiegħu Cikku Sajd (l) li kien ħaten ommu. Kellu żewġ ħutu oħra: Savier u Marċella. Xejn għadna ma nafu fuq torbitu. Minn dak li stajt nakbad mill-kitbiet taż-żwieġ, missieru u ommu kellhom xi ħaġa minn ħwejjiġhom, fosthom dar b'mandra fil-ħàra ta' San Mark, is-Siġġiewi, xi raha' f'tal- Imwieġel u xi sehem mir-raba' tas-Sisien, f'Ħaż-Żebbuġ (2). B'dak li kellhom minn ħwejjiġhom naħseb li lil binhom Mikiel Anton, kif naraw il-quddiem, setgħu jgħallmuh u saħansitra jibagħtuh Ruma biex jissokta xi tagħlim. Iżda l-qofol tal-ġid, kif jidher, kien min-naħa tal-omm, li qabel ma għaddiet għat-tieni żwieġ, u wara li romlot mill-ewwel raġel, kienet kisbet xi ġid ieħor barra minn dak li ġiebet b'dota fl-ewwel żwieġ, fosthom, dar fi sqaq tal-misraħ ta' Ħaż-Żebbuġ, nofs dar oħra b'mandra f'Ħal-Dwin, u nofs għalqa f'tal-Ħesri msemmija Ta' Blat-il-Qamar (3). Vassalli tilef lil missieru mita kellu xi sitt snin. Ommu fl-1770 insibuha li reġgħet iżżewġet u ħadet lil Gejtan Mifsud li milli jidher (d) kien bniedem tar-raba. Għadni ma, sibt ebda tifkira fuq it-trobbija u l-ewwel tagħlim ta' (1) Ara Parroċċa Haż-Żebbuġ. (2) Ara Atti Filippo Amato, 6 ta' Jannar, 1762. (3) Ara Atti Salvatore Raffaele Mifsud, 1£ ta' Ġunju, 1770. Vassalli, iżda fost niesu tal-aħħar għad hemm min igħid li hu kien għal qassis, u jekk inhu hekk, iktarx li hu tgħallem fis-Siminarju tal-Imdina. Iżda Vassalli stess jistqarr li sakemm kellu 17 il-sena ma kien jaf bl-ebda lsien u l-anqas ma kien jitkellem ħlief bil-Malti (lI). L-ew- wel biċċa xogħol li tgħarrafna dwar xi studju tiegħu huwa €T, Alfabeto Maltese spiegato in lingua Maltese ed Italiano' stampat għand Fulgoni, f'Ruma, 1790. Dan l-ewwel xogħol jurina li Vassalli mita kellu 26 sena kien qiegħed Ruma (kemm kien ilu ma nafux), iżda iktarx kien diġà għamel xi studju hemmhekk u kif stqarr hu stess (2) mita hemm f'Ruma ġie biex jifli l-għamla tal-ilsien malti u jfassal alfabet, jagħ mel grammatka u jdomm dizzjunarju malti, hu kellu l-ewwel- nett jitgħallem il-għarbi u nbagħiad l-ilsna semin l-oħra ta' ġebbiedu waħda mal-għarbi u l-malti—studji li kif naħseb għamilhom f'Ruma u hemmhekk ukoll kif naraw il-quddiem, kien iktarx surmast tagħhom. Mill-Prefazzjoni tal-Grammatka Maltija bil-latin (1791) u minn dik tal-Grammatka li ħareġ fl-1827 (3) nieħdu li l-ewwel alfahet Malti, magħmul b'ittri fonetiċi fuq dak ta' ilsna semin bħal malti, kien minnu msaw- war sa mill-1788. Fl-1791 ħareġ il-Grammatka Maltija bil- latin taħt l-isem ta' ''Mvlsen Phoenico-Punicum sive Gram- matica Melitensis.' Din kien ukoll stampaha bi flusu f'Ruma għand Antonio Fulgoni. Il-Kanonku Fortunat Panzavecchia (li wara wkoll kien kiteb Grammatka Maltija, 1845) kien laħaq lil Vassalli bejn l-1820 u l-1829, mita jiġifieri l-wieħed kien żagħżugħ ta' dwar it-23 u t-32 u l-ieħor raġel ta' bejn il-56 u l-65 sena, u billi fi żmienu kien jaf lil Vassalli bħala bniedem fil-bżonn, fil-Pre- fazzjoni li kien lesta għall-Dizzjunarju Etimotoġiku Malti u Taljan. (4) kien semma illi ''għalkemm ir-risorsi tal-for- tuna ta' Vassalli kienu ċkejkna, dan il-bniedem kien sab it- tarf biex f'Rnma jotiroġ Grammatka Maltija bil-latin u ktieb il-Kliem Malti mfisser bil-Latin u bit-Taljan.' Iżda għandna naħsbu illi biex qagħad f'Ruma, sew biex jistudja jew biex igħallem u ħareġ dawn il-kotba, jekk wara l-mewt ta' missieru ma kellux xi ġid minn sehmu, hu kien megħjun minn ommu jew xi ħadd ieħor minn niesu. Wara li kont ktibtlu biex ifittxxli fl-Arkivju tal-Propaganda Fide xi ħaġa (1) Ara 'Lexicon'' paġ. xiv, $ xiv. (2) Ara 'Lexicon'' paġ. fuq il-qagħda ta' Vassalli f'Ruma, Patri Serafin Zarb, li qiegħed Ruma, kien sab fil-Bibljoteka tal-Istitut tagħhom (Istituto ''Angelieum '') kopja tal-'Grammatica Melitensis mogħtija bħala rigal mill-istess Vassalli lil Patri Gabriele Fabrier, Teologu tal-Bibljoteka Qasanatense. Kit għarrafna Patri Zarb fil-'Malti' ta' Ġunju 1931, Vassalli waqt li kien Ruma, iktarx kien mar iżur il-Bibljoteka Casanatense fejn kien jinsab it-Teologu Fabriev. Hu kien iktarx ħabib tiegħu u ħallielu bħala tifkira dan il-ktieh. Wara l-qoxra tal-ktieb Fabriev kien kiteb dawn il-kelmiet: Donum Cl: Auctoris Melitensis aetatis annum trigesimum vix agentis (mogħti b'rigal mill-wisq magħruf Kittieb malti li bilkemm għandu 30 sena). Wara l-ewwel faċċata kiteb dawn il-kelmiet :— Jidher għalhekk illi Vassalli, sa kemm kellu mat-tletin sena (jiġifieri dwar is-sena l-1794) kien għadu qiegħed Ruma jew kien għadu jmur f'din il-Belt. Wara dil-biċċa xogħol, u sew sew sentejn wara (1793), ħareġ tifsira ta' tliet epigrafi ta' oqbra miktubin bil-Għarbi b'karattru kufiku, taħt l-isem ta' 'Tria Monumenta Lapidea Sepuleralia Kufico—Arabieo—Sicula ete.' (l) Minn din il- biċċa xogħol naqbdu l-ewwelnett illi f'Awissu tal-1792, kif kien għaddej minn Palermu, (la nafu l-ura lejn Malta u l-anqas Tieġa' sejjer Ruma minn Malta) ġietu li jara bosta tifkiriet minquxin bil-kufiku, fosthom it-tliet epigrafi li semmejna. Il-kitba tagħtihom b'ittri kufiċi ġiet minnu maħiżuża bin- Neski jiġifieri bil-karattru Għarbi mexxej tal-lum u minnu l-ewwel darba imfissra bil-Latin. Dawn il-lapidi kienu nsabu f'Palermu fid-dar tas-Sur Antonio Magnasco u meħudin fil-Bibljoteka tas-Senat ta' Palermu. F'nota tal-ktieb wiegħed li kellu joħroġ Alfabett—Kufiku—Għarbi meħud minn fuq il-kitba ta' fuq l-ogbra Għarab ta' Sqallija, Pozzuoli, Malta eċċ. imsemmi ''Alphabetum Kufico— Arabieum—lapidarium sive Karmaticum ex Inseriptionibus Kufico —lapideis in (1) It-titlu kollu tal-ktieb hu dan: Avviż ta' MIKIEL ANTON VASSALLI maħruġ flimkien mal-' Lexieon' (1796) b'tiswija miktuba u iffirmata minnu dwar il-Prezz tal-Ktieb, Dan l-alfabett baqa' biex ma ħarġu qatt. It-tieni ħaġa li turina din il-biċċa xogħol hija illi hu fl-1793, kif jidher fil-frontispizju ta' dan il-ktejjeb, kien sejjaħ lilu n- nifsu Professur tal-Malti u ta' l-ilsna Orientali, ħaġa li tatik x'taħseb li hu fil-waqt li kien Ruma iktarx li kien igħallem dawn l-ilsna jew magħruf bħala mgħallem tagħhom. Antonio Simon Assemanno, Professur tal-Għarbi u Kaldajk tal-Kul- leġġ tal-Propaganda F'ide u tal-Librerija tal-Vatikan, b'ittra li tidher wara l-Prefazzjoni tal-Grammatka Maltija bil-latin (1790), kien ukoll sejjaħlu ''mgħallem tal-Malti u tal-Ilsna Orientali,'. Minn xi ittri li ġew f'idejja, dwar it-traduzzjoni bil-Malti tal-Brba' Vangeli magħmula minnu (1823-25) fl- aħħar żmenijiet ta' ħajtu, jidher li l-kotba li hu kien ħareġ f'Ruma, fosthom il-Lexicon, kien stampahom GHAND il-Pro- paganda u dan ifisser li ANTONIO FUnconI kien l-istampatur tal-Propaganda Fide, u li kemm dam Ruma jew baqa' jżur din il-Belt, ftit jew wisq dejjem kellu x'jaqsam magħna; iżda din bija ħaġa li għadni nfittixha u għalhekk ukoll il-qagħda jew mawrien tiegħu f'Ruma f'żgħożitu għadhom daqxejn walida fid-dlam. Fis-'Selva degli Autori Maltesi' Antonio Schembri jgħid illi x-xogħol tat-'Tria Monumenta lapidea etc.' ġie msemmi mill-Brunet ''Manual du Librarie 4 Edit: vol: 4 paġ. Wara din il-biċċa xogħol, fis-sena 1796 Vassalli ħareġ bil-Vokabolarju Malti taħt l-isem ta' 'Ktvb vl Klvm Malti mfisser bvl-Latin u bvt-Talvin, sive liber dietionum Meli- tensium, hoc est Michaelis Antonii Vassalli Lexicon Me- litense-Latino-Italum. Mill-ewwel manifest li chien ħareġ biex jis- sieħbulu f'dan ix-xogħol, jidher li dan il-Vokabolarju kien ħaseb għalih mal-ħames snin qabel, meta hu kien għadu Ruma u ħareġ l-ewwel grammatka (1). Fil-Prefazzjoni jsemmi li biex ġabar il-kliem kollu ta' dan il-Vokabolarju hu kellu minn Ruma jerġa' jmur Malta u jżur l-irħula tal- Gżira. Fela Manoskritt ta' Agius de Soldanis (Damma Ms. 143 B. P.) fejn sab mal-mitt kelma għawdxija li kellu jmur ifittixhom Għawdex, u dan jurina li hu biex jifliu jgħarbel dan kollu minn mindu, ngħidu aħna, kellu għox- rin sena sakemm kellu dawk it-tnejn u tletin sena, jiġi- fieri fi żmien ta' 12 il-sena li sata' dam Ruma, dlonk kien ikollu jasal wasla sa hawn Malta u, kif naħseb, waħda mill- mawrien tiegħu lejn Malta kienet dik ta' Awissu tal-1792 meta kif semmejt hawn qabel, huwa u għaddej minn Pa- (1) Ara 'Lexicon'' paġ. vi, $ mi. : lermu, ġietu li jara t-tliet lapidi minquxin b'ittri kufiċi, Mill-bqija, fil-Prefazzjoni tal-Vokabolarju, Vassalli stess igħidilna dawn il-kelmiet li bihom jidher ċar illi mħabba, ix-xogħol ta' dan il-Vokabolarju hu kellu jitlaq minn Ruma u jasal wasla hawn Malta. ''Fil-Prefazzjoni storika tal- Grammatka jiena kont wegħidt li ninseġ Ktieb il-Kliem Malti, li tiegħu dak iż-żmien (1791) jien kelli miġbur il- materjal; iżda billi kont il-bogħod minn pajjiżi, deherli li għalhekk jiena narġa' lejn Malta, KIF JIENA GHAMILT, Sa- biex narġa' ndur l-artijiet tagħna u mitkellem imħabba f'hekk mal-Maltin u l-Għawdxin, bħiala nies li għandhom gie mħolli, fil-għamla tagħha safja, it-tifkira ta' dan l-ilsien' (1). Kif jidher minn avviż (li tiegħu ġibt hawnhekk foto- grafija), skond l-ewwel ħsieb imfisser fil-manifest tal-1792, il-Vokabolarju kellu jkun imqassam fi tliet bċejjeċ, fosthom l-ewwel tnejn, wiefied mil-Latin għall-Malti u l-ieħor mit- Taljan għall-Malti u dawn jingħaqdu f'żewġ volumi ta' daqs inqas mill-Vokabolarju li kien ħareġ; iżda, billi sab li kien hemm għadd kbir ta' kliem u li dan il-kliem ħtieġlu tifsir fil-wisa', deherlu li dan il-kliem kollu bit-tifsir tiegħu jiġbru fi ktieb wieħed u jistampah bid-daqs tal-Vokabolarju li ħareġ u flok b'tipi żgħar, b'karattru kbir biex jista' jinkara' tajjeb; iżda biex jistampah b'dan il-karettru, mingħajr ma wieħed iħalli barra ż-żidiet meħtieġa u l-Prefazzjoni, u biex ma jżidx in-numru tal-volumi, Vassalli qata' li jaqsam ix- xogħol b'mod ieħior; jiġbor il-Malti, il-Latin u t-Taljan f'vo- lum wieħed (li bu dak li ħareġ; u fit-tieni volum idaħħal l-Indiċi tal-kliem latin u taljan u magħhom Żieda barranija ta' kliem u Żieda oħra dwar it-tnissil tal-kliem (etimoloġija tal-kliem). Fuq hekk il-prezz ta' l-ewwel volum (li hu l-'Lexi- con' maħruġ fl-1796) għall-imseħbin tbiċdel f'4 skudi u tat- tieni volum f'żewġ skudi, skud iżjed mill-srezz li kien hemm maħsub qabel. Dawk li m'humiex imseħbin fil-Vokabolarju għall-ewwel volum iħallsu 5 scudi u għat-tieni 2 scudiu nofs(2). Nistgħu ngħidu, għalhekk, illi f'dak iż-żmien il- 'Lexicon' kont tista' tiksbu bil-prezz ta' 8s. It-tieni Volum li kien wiegħed baqa' biex ma ħareġ qatt. X'kienet ir-raġuni wieħed jista' jobsorha. Wara dik is-sena li ħareġ il-Vokabolarju, Vassalli sab ruħu mdeffes f'taħwid hekk ikreh tal-pajjiż li xekklu għal żmien twil u baqa' biex qabel l-1827 minn tiegħu ma deher ebda xogħol ieħor fuq il-Malti. (Tissokta) A. C. (i) Ara 'Lexieon'' paġ. vii, $ 1. (2) Vassalli kien watiħial biċċa karta (miktuba minnu u minnu iffir- mata) fuq l-avviż li tiegħu ġibt fotografija stampata u fiha biddel u għamel il-prezzijiet ġodda tal-ktieb.