Għalina n-Nadurin il-festa tal-Imnarja u l-kultura tal- mużika tant huma magħġuna u imxebilkin ma' xulxin, u dan, il-fuq minn mitejn sena, li naslu biex ngħidu li l-waħda ma' tistax tgħaddi mingħajr l-oħra. Tant huma mxebilkin ma' xulxin, li għalina dawn jifformaw ġrajja storika u għandhom post prominenti fl-annali tal- attivitajiet soċjali li jsiru ta' spiss fin-Nadur. Sa mill-bidu tal-1789, fl-Arkivju Parrokkjali tan-Nadur, insibu li l-festa tal-Imnarja kienet dejjem issir fil-ġurnata tagħha u għada hekk sallum fid-29 ta' Ġunju barra din is-sena li sa ssir fit-28 ta' Ġunju, imħabba l-Għeluq tas-Sena Pawlina mill-Eminenza Tiegħu l-Kardinal Ennio Antonelli, Legat tal-Papa. F'dik is-sena kienu ħadu sehem xi daqqaqa taċ-ċimblu, tat-tamborlin u tal-fifra u xi strumenti oħra per cimbalo, tamborlino e fifara'. Dawn kienu jieħdu sehem kemm fil-festa titulari, kif ukoll fil-festa ta' San Koronatu. Fl-1805, fl-istess arkivju, insibu li ħadu sehem ' suonatori di banda; u dan juri biċ-ċar li l-poplu Naduri, sa 'l fuq minn mitejn sena ilu, kien dilettant u intiż fil-mużika. Bħalma wieħed jikkonkludi, din ma kenitx xi okkażjoni ta' darba jew tnejn, imma nerġgħu nsibu li anke fl-1838, il-parroċċa ħalset xi skudi lill-banda li akkumpanjat il-purċissjoni per aver accompagnato la processione'. Għal ħabta ta' nofs is-seklu dsatax, hu magħruf li l- mużika ta' lejlet u nhar il- festa kienet dejjem tkun Maltin. Qabel il-'Cappella' ta' Carlo Diacono insibu li l-mużika kienet tkun immexxija mill-maħbub surmast Francesco De Cesare, magħtuf fost in-Nadurin bħala 'is-Sur Ċikk'. Dan is-surmast kien tant rabat qalbu man-Nadurin li spiċċa biex għaqqad banda kif naraw aktar 'il quddiem. Fiċ-ċensiment li kien sar fl-1871, għal Malta u Għawdex, insibu li kien irrapportat li fin-Nadur kien hemm xi persuni midħla tal-kant u tal-mużika, perċ dan ir-rapport ma jsemmi xejn li kienet teżisti xi forma ta' għaqda muzikali. Dan ir-rapport josserva pero li l-għerq tal-kultura tal-mużika, anke dak in-nhar, kien juri xi inklinazzjoni għal din il-kultura, li kienet tidher l-aktar fi żmien xi festi. Difatti il-Portafoglio Maltese' tat-23 ta' April 1894, u ir-Risorgimento' tal-24 ta' April tal-istess sena, it- tnejn jikkonfermaw li 'fin-Nadur ġiet imwaqqfa Għaqda Mużikali komposta minn 29 żgħażagħ bandisti mimlijin ħeġġa għall-mużika' … 'A/ Nadur del Gozo, e' stato formato un Instituto Musicale sotto la denominazione di 'Istituto Musicale Calvpso' sotto l'abile direzzione Nru.97 — Ġunj Il- formazzjoni ta' din l-Għaqda fin- Nadur, insibuha mnizzla wkoll f'li 'Storia di Malta Vol. IIf' tal-1890 ta' li storiku magħruf Pietru Pawl Castagna fejn dan kompla jikkonferma storikament, illi fin-Nadur, wara s-Soċjetajiet Mużikali 'Il-Leone' u 'La Stella' tal-Belt Vittorja, ġiet imwaqqfa Soċjetà Mużikali oħra, dik tal-Banda Calvpso'. Dan hu sinjal ċar ta' kemm il-kultura tal-mużika fin-Nadur kellha għeruq sodi. Jerġa biex dan kollu jiġi kkonfermat għal-aktar minn darba, insibu illi, minn Rapport tas-Suprentendent tal- Pulizija tas-17 ta' April 1894, jiddikjara illi fil-Gżira ta' Għawdex il-Banda Calvpso tan-Nadur, hija mniżżla bħala t-tielet banda wara dawk ta' 'll Leone' u 'La Stella'. Uffiċċjalment mela, jidher ċar u tond li dawn kienu l-uniċi tliet baned li kienu jeżistu f'Għawdex f'dawk iż-żminijiet. Imħabba xi diffikultajiet finanzjarji li nqalgħu wara xi żmien, il-Banda Calvpso ma baqgħetx tiffunzjona. Minkejja dan kollu, is-siġra li tħawwlet fl-1890, baqgħet trabbi l-għeruq u l-friegħi baqgħu jiffjorixxu mal-mogħdija taż-żmien. Ir-rabtiet tal-Kolleġġjata tan- Nadur mal-mużika Maltija jmorru lura għal ħafna snin. Is-Sur Grazio A. Grech, fil- ktieb tiegħu 'Storja Mużikali ta' £ Għawdex' jgħidilna li fis-sena 1847 kienet inġabet mużika 7 Maltija għal Festa ta' San Pietru u San Pawl. L-istess awtur igħidilna li matul is-seklu għoxrin it-tradizzjoni baqgħet li tinġab mużika Maltija fil- — festa titulari magħmulha minn surmastrijiet u kantanti Maltin, fost dawn kien hemm il-Maestro Carlo Diacono u l-Maestro Giuseppe Caruana fost l-oħrajn. U billi l-Maestro Caruana miet qasir il-għomor, il-Kapitlu tal-Kolleġġjata għażel lill Maestro Giuseppe Giardini Vella għall-mużika tat-tridu u Maestro di Cappella għall-funzjonijiet mużikali li jsiru matul is-sena, waqt li l-Maestro Giuseppe Camilleri kien magħżul bħala l-Maestro di Cappella għall-funzjonijiet tal-festa titulari f'lejlet u nhar il-festa. Is-sensiela ta' żminijiet tal-kultura mużikali baqgħet ħajja u tiffjorixxi u hawn insibu li din il-kultura imsemmija baqgħet titkabbar bil-wasla tal-Arċipriet Kan. Toninu Camilleri (1922-26), li b'ħeġġa liema bħala kompla ppuzezanzazz kabbar dawn l-attivitajiet bit- waqqif ta' 'Skola Kantorum' magħmulha minn 80 persuna, bejn tfal, żgħażagħ u anzjani j li formaw din l-għaqda 'qasir żmien, taħt il-ħarsien mużikali u abbli tiegħu, li tant għamlet progress mgħaġġel ; lif'qasir żmien ġiet mistiedna i biex tagħti servizzi f'ħafna lokalitajiet f'Għawdex għall- festi prinċipali tagħhom, kif ukoll ħadet sehem u ferħet bil-melodija tagħha postijiet f'Malta, barra naturalment, is-servizzi mużikali li kienet tagħmel fil-festi fin- Nadur, b'mod speċjali fil-festa titulari tal-Imnarja, li, kif rajna, hi mxebilka mal-kultura imsemmija. Dan kollu juri, kemm l-Arċipriet Toninu Camilleri kien mużiċista profond fl-arti mużikali, barra milli kien kompożitur u direttur gwapp u ta' stoffa. Fil-fatt, kiteb salmi, innijiet, antifoni u kompozizzjonijiet oħra bħalma huma l-innu famuz 'Su, Su, Fratelli' li jindaqq fl-Imnarja f'okkażjonijiet speċjali, waqt li kull sena nitpaxxew bl-innu popolari l-ieħor f'forma ta' talba 'Divi Sovrani'. Arċ. Bħalma aċċennajt izjed 'il fuq, fl-1932, il-Kapitlu tal- Kolleġġjata kien għażel lill- Maestro Giuseppe Giardini Vella bħala Maestro di Cappella għall-funzjonijiet mużikali ta' matul is-sena, fosthom il-festa ta' San Koronatu u t-Tridu tal-festa titulari. Dan is-surmast kien bniedem dħuli, iħobb in-Nadur bħalma fl-aħħar mill-aħħar in-Nadurin kienu jirreċiprokaw u jirrispettaw. Biex ngħid hekk, il-maġġoranza tan-Nadurin kienu iqisuh bħala wieħed Naduri. Il-Maestro Giardini Vella ta kontribut mill-aqwa għal żmien twil u kienet il-marda tiegħu li ikkonstrinġietu li kellu jħalli lin- Nadur li tant kien iħobb. Nazzarda ngħid, li n-Nadur kien għalih bħala t-tieni dar tiegħu. Lil Giardini Vella jiena nafu mill-qrib ħafna. Nafu bħala għalliem kuxjenzjus, ta' abbilta' kbira, ta' imħabba u rispett lejn l-alljievi tiegħu. Kien waqqaf orkestra fin-Nadur 'The Nadur Philarmonic Orchestra' li tagħha jien kont membru, flimkien ma tmienja oħra sħabi, li kollha kellna strument personali. Kull nhar ta' Ħadd, sajf u xitwa, fil-ħin preċiż kien jitla' in-Nadur b'sagrifiċċju kbir għalih, kien jiġi jgħallimna is-solfeġġ, u wara, bil- paċenzja kollha, b'attenzjoni u mħabba, irawwimna bl-użu ta' l-istrument u dak kollu li għandu x'jaqsam Mat-tagħlim tal-mużika. Imma l-aktar Maestro di Cappella popolari u li stabilixxa ruħu u kien l-għażla ewlenija għal żmien twil, kien mingħajr dubju il-Maestro Giuseppe Camilleri li kien mhux biss surmast direttur tal-Banda Cittadina 'La Vallette', imma Maestro di Cappella ta' diversi parroċċi f'Malta. Kien ġej minn familja ta' mużiċisti u kompożituri u kompla kabbar il-kompożizzjonijiet mużikali ta' nannuh Ferdinando. Il- mużika li kkompona hu, hi l-aktar mużika li għamlet ħoss u baqgħet imkaħħla f'moħħ kull dilettant kemm Naduri kif ukoll barrani. Din il-mużika melodjuża baqgħet tidwi fit-tempju maestuz tagħna, immexxija minn dan il-bravu u magħruf surmast, li kellu taħt idejh l-aħjar strumentalisti u kantanti li kien hemm Malta f'dawk iż-żminijiet. L-apprezzament u l-imħabba tal-poplu Naduri, kif ukoll tad-dilettanti tal-mużika Maltin u Għawdxin li kienu jiġu apposta fil-maqdes tan-Nadur, appositament biex jisimgħu u jitpaxxew b'din il-mużika melodjuża, li baqgħet dejjem tidwi u għadna nħossuha sallum. L-akbar xogħol mużikali tal-magħruf Giuseppe Camilleri, hu bla dubju, il-quddiesa hekk imsejjħa 'Tat- Trombi', mużika tal-widna mill-bidu sal-aħħar, sempliċi, mexxejja, b'orkestrazzjoni varjata u melodjuża, fejn jispikka d-daqq tat-trombi li jibda mis-Sanctus u jibqa' sejjer hekk sal-Agnus Dei u wara wkoll. Magħdud ukoll il-Confiteor u l-Laudate Pueri tat-tfal b'vuċi mill-aktar anġelica, flimfien ma' siltiet oħra mużikali li ħarġu mill- pinna tal-familja Camilleri, konxju li kellu udjenza mill- aktar wiesa u li taf tapprezza l-mużika, il-Mro Camilleri kien juri l-kapaċità u l-maestrija tiegħu fin-Nadur, ta' fama u ta' stoffa bħalma kienu Pawlu Axiaq, Joe Satariano u Joe Vella Bondin fost l-oħrajn. Pawlu Axiaq huwa dak li għallem il-vuċi lil Joseph Calleja, wieħed mill-aqwa tenuri fid-dinja, illum għandu 86 sena. L-apprezzament u l-imħabba - tal-poplu Naduri għal din il- — kultura ta' mużika, dejjem l baqgħu ġejjin il-quddiem, minkejja t-taqlib u l-perikli li ltaqgħu magħhom. Camilleri kien l-aħħar wieħed ta' din il-familja ta' mużiċisti u kompożituri. Pero l-melodija li tpaxxi l-widna u r-rabtiet tal-mużika tali, mal-poplu tan- Nadur, għad li ma baqgħetx tiġi mmexxija minn wieħed mill-kompożituri nnifsu, fortunatament, aħna fin- Nadur, għadna ingawdu din il-mużika melodjuża, li x'ħin tismaħha ġismek iqum xewk xewk, permezz tal-ħatra bħala Maestro di Cappella tal-Kanonku Martin Portelli (illum Monsinjur). Studja t-tejorija u l-pjanu taħt il-ħarsien tas-Surmast Giardini Vella u l-armonija taħt is-Surmast Patri Albert Borg. Kompla l-istudji tiegħu fl-Istituto Pontificio di Musica Sacra f'Ruma bejn l-1956 u 1959.u fl-1975 inħatar ukoll Maestro di Cappella tal-Katidral t'Għawdex. Mons Martin Portelli irnexxielu jakkwista u ġie mogħti parti kbira mill-mużika li kienet tindaqq fil-festa titulari u li anke kompla bl-akbar maestrija mużikali, ikabbar din il-kompożizzjoni imsejsa fuq dik ta' Camilleri. Dun Martin kompla fejn ħalla Camilleri, bl-istess kantanti u strumentalisti f'lejlet u nhar il-festa, miżjuda b'kompożizzjonijiet oħra mill-pinna tal-Maestro di Cappella Mons Martin Portelli, li baqgħet tattira ħafna u ħafna dilettanti tal-mużika, sakemm anke dan irtira biex jieħu l-mistrieħ tiegħu. Wara r-rizenja ta Dun Martin bħala Maestro di Cappella, il-katina tal-mużika eżistenti fin-Nadur ma waqfitx hawn. Għal kuntrarju żdiedet ħolqa oħra, bil-ħatra ta' Maestro di Cappella personalità oħra min-Nadur, li minn ċkunitu kien imsaħħar għall-mużika, fil-persuna tal-Kanonku Dun Ġużepp Grech, pro-neputi tal-magħruf mużiċista u kompożitur l-imsemmi Arċipriet Toninu Camilleri. Dun Ġużepp li nħatar Maestro di Cappella fl-24 ta' April 2005 kompla fejn ħalla Dun Martin u kompla tawwal il-katina mużikali fin-Nadur. Sa minn ċkunitu huwa tgħallem il-pjanu għand Mons Ġużeppi Debrincat u għand is-Sinjorina Marv Azzopardi. Fost il- kompożizzjonijiet mużikali tiegħu ta' min isemmi 'L-Innu tal-Premjazzjoni' (1982) u l-quddiesa 'Għalikom Tfal (1999). Il-Kan. Grech għadu fil-kariga u hu mgħejjun miż-żagħżugħ Mro. Theuma studja taħt Mrs Moira. Kiteb xi xogħlijiet bħalma huma marċi u kompożizzjonijiet — PA oħra. Nru.97 — Ġi mji Fir-rivista ta' kull tliet xhur 'Luminaria', Nru 61 (Ġunju 2000), kien deher artiklu bl- aħbar li kmieni f'dik is-sena l-Maestro (illum Dr.) John £ Galea, surmast direttur tal- Banda King's Own tal-Belt Valletta, Principal Conductor tal-Orkestra Nazzjonali u Direttur tal-Chorus Urbanus, kien inħatar bħala Maestro di Cappella mill-Kapitlu tal- Kolleġġjata tan-Nadur. F'din BE is-sena, il-Mro Galea mexxa Dr. Joħn Galea l-ġranet tat-tridu tal-festa titulari fejn ħa sehem ukoll il-Chorus Urbanus. Għal dik li hi banda Maltija, li bħal fil-każ tal-mużika, in-Nadur kellu konnessjoni minn żminijiet imbegħdin. Grazio A. Grech, fil-'Leħen il-Banda Mnarja' u anke fir- rivista 'Luminaria' tas-snin 2005 u 1983 rispettivament, iġibilna lista interessanti tal-baned Maltin li taw is- servizzi tagħhom fil-festa titulari sa mis-sena 1883. Għall-informazzjoni ta' kulħadd, il-lista li ġejja tikkonfermalna kemm hi b'saħħitha l-kultura tal- mużika fin-Nadur. Skont riċerka fl-Arkivju Parrokkjali tan-Nadur, miġbura minn Grazio A. Grech ippubblikata fil-'Leħen l-Għaqda Filarmonika 'Mnarja' ' ta' Ġunju 2005 p. 18, iġibilna lista ta' baned Maltin li ħadu sehem fil-festa ta' San Pietru u San Pawl mill-1883 sal-2004. La Vittoria — Mellieħa ħadet sehem fil: San Ġorġ - Bormla ħadet sehem fil: Sant'Elena — Birkirkara ħadet sehem fil: La Vallette — Valletta ħadet sehem fil: Imperial — Mellieħa ħadet sehem fil: San Ġużepp - Ħamrun ħadet sehem fil: St Michael- Żabbar ħadet sehem fil: King's Own — Valletta ħadet sehem fil: Banda Żejtun- Żejtun ħadet sehem fil: Maria Mater Grazia - Żabbar ħadet sehem fil: Ġunju 2009:— Nru.97 San Piju X- Ħal Lija ħadet sehem fil: 1972, 1973. San Ġorġ - Ħal Qormi ħadet sehem fil: 1935, 1968. San Ġiljan — San Ġiljan ħadet sehem fil: 1927 Sliema - Sliema ħadet sehem fil: Fis-snin imsemmijin huwa indikat biss li ħadet sehem banda: 1883, 1889, 1999, 1919, 1920, 1922, 1923. Ta' min jinnota li l-banda li ħadet sehem fl-1883 ħadet is-somma ta' 47 skud u 6 tari. Matul dawn iż-żminijiet kollha, mhux kollox kien ward u żgħar. Rajna l-vantaġġi u l-iżvantaġġi. Minkejja dan, ir-rieda tal-kultura fost il-poplu Naduri baqgħet bla mittiefsa u kellu jkun l-għan nobbli u kuraġġjuz, meta fil-jum memorabbli tas-7 ta' Lulju 1967, grupp ta' żgħażagħ u rġiel Nadurin komplew fuq dak li 116-il sena qabel, kienu għamlu l-antenati tagħna meta fformaw il-Banda Calvpso. Kien l-entużjażmu u rieda qawwija li tibqa tixxerred u tiffjorixxi l-kultura mużikali li bidlet 'l fuq minn mitejn sena ilu li f'qasir żmien, titwaqqaf banda, jinxtraw l-isturmenti, jinxtara lokal u jinbena każin u fiżmien sena il-banda toħroġ iddoqq fit-toroq tan- Nadur, biċċa xogħol li għaġġbet lil kulħadd, grazzji għall-pijunieri; il-bandisti, il-kumitat u mingħajr dubji l-mużiċisti Mons Martin Portelli u l-Kan. Ġużeppi Grech, li kienu minn tal-ewwel li taw daqqa t'id, għamlu l-kuraġġ u għenu lill-bandisti studenti, fl- ewwel tagħlim u taħriġ tal-mużika, barra milli ħallew kompożizzjonijiet mużikali biex jibqgħu jitgawdew fil-futur. Dawn l-avvenimenti mużikali jiffurmaw il-ħoloq tal- katina twila li tgħaqqad il-Banda Calvpso mal-Banda Mnarja. Mingħajr ebda dubju mela, il-Banda Mnarja hi l-werrieta denja u leġittima u marbuta ma' l-ewwel banda mwaqqfa fl-1890. Dana kollu grazzi għall-Ewwel Kumitat u l-Maestro Anton Bonnici (1967-1992) li stinka, ħabrek u ħadem kemm felaħ biex iġib il-quddiem din il banda żgħażugħa, il-Banda Mnarja li jsimha huwa sinonimu u marbut mal-festa tal-Imnarja u li twieldet biex tfakkarna fl-għoti tat-titlu ta' Bażilika lil-Kolleġġjata tagħna. Biex jgħin lill-Mro Bonnici, fis-sena 1986 ġie maħtur il-Mro. Joe Galea bħala assistant surmast. Galea kien Surmast Direttur tal-Banda l-Isle Adam u Asst. Kien ukoll Surmast tal-Banda Stella Maris ta' Sliema. Ġie maħtur ukoll Mro. Joe Camilleri, bħala Asst. Il-professjonalità u l-impennji serji u dinjitużi, saru mingħajr ubju l-karetteristiċi tal-Banda Mnarja matul iż-żmien. It- trawwim u taħriġ ta' ħafna alljievi, li ħafna minnhom laħqu l-quċċata tal-perfezzjoni ma naqsux. Il-wirja tal-bandisti taħt id-direzzjoni tal-bravu Maestro Joseph Grech, li kien maħtur Surmast Direttur wara l-Mro. Bonnici fl-1992, dejjem kienet impekkabbli. Kemm il- mistednin distinti f'okkażjonijiet speċjali, kif ukoll l-udjenza preżenti, dejjem kellhom kliem ta' tifħir. is-suċċessi kbar kemm min-naħa mużikali, kif ukoll mill-apprezzament tal-folla, jawgura stabilità kbira fil-ġijjieni. L-entużjazmu u r-rieda qawwija li tixxerred l- kultura tal-mużika' li ilha sejra 22 : għal dawn l-aħħar mitejn sena u l-attivitajiet soċjali u edukattivi —— ma jonqsux. Dawn kollha għenu bil-kbir il-formazzjoni ta' ħafna żgħażagħ li matul dan iż-żmien kollu ngħataw din il-kultura mużikali, li saret parti minnha u l-kunċerti lill- p kommunità ta' din il-katina kulturali, għamlu l-lokal tal- banda bħala ċ-Ċentru tal- Kultura Mużikali. Il-Banda Mnarja hija l-pilastru ewlieni fost is-soċjetajiet tan-Nadur, li qiegħed jagħti kontribut kbir, billi jżomm il-kultura mużikali ħajja u għalhekk bir-raġun għandha prijorità li tgawdi r-rispett u l-fiduċja ta' kull Naduri u għal darb'oħra ntennu li aħna 'KBURIN B'DAK LI GĦADDA, B'IMPENN GĦAL LI ĠEJ'.