Ta' ANTON AGIUS MUSCAT L-isem ta' Riccarda Borg Fernandez mhux wieħed li ssibu malajr qalb l-ismijiet ta' dawk li kitbu proża jew poeżija bil-Malti. Aktarx tabilħaqq ftit ħafna huma l-Maltin li jafu biha bħala waħda minn dawk in-nisa Maltin Ji meddew idhom jiktbu xi biċċa proża jew idommu erba' versi poeżija. Ftit jafu biha għaliex qajla ħasbet toqgħod tnewwel għal quddiem il-kotra t-taħżiż letterarju tagħha, u fuq kollox, billi f'żgħożitha webbluha bi ġmiel ta' ilsna barranija, tħajret qabel xejn tfisser it-tqanqiliet ta' qalbha u l-ħsibijiet ta' moħha bi lsien barrani għal dak ta' art twelidha. Għalbekk, ġara li biss xi erbgħa min-nies, midħla tagħha jew li saru jafuha, għarfu l-kitba tagħha. Il-ħasra hi li dil-mara Ma'tija baqgħet ma tħajritx tirqem u xxettel il-ġenju letterarju tagħha, għax li kieku ilum setgħet fil-wisa' toqgħod spalla ma' spalla ma' kittieba oħra. Ingħid dan għax jekk taqra l-kitba tagħha, l-aktar il-versi, tintebah illi għandha ħmira letterarja fil-għaġna tal-kitba. tagħha. Dan għarfu l-mibki Dun Karm Psaila rnifsu, ilum jafuh bħala l-Poeta Nazzjonali Malti, meta kitbilha keram-il darba, kif għarrfitni hi. Dan il-qassis poeta hu qaribha u hi tħairet mhux darba u tnejn tibgħatlu versi tagħha biex jagħtihom daqqa ta' għajn. Fi kliemha: tHu qatt ma messli vers''. (it-tifħir ma kienx irħis f'fomm Dun Karm). Barradan, ġie li żellqilha. kliem ta' tifħir, u billi Dun Karm Psaila kien ta' ġewwa ma' l-ilsien Taljan, sata' jqejijes sew il-versi ta' Ricearda Borg Fernandez bit-Taljan. Kemm meta kitbet versi bit-Taljan u kemm jekk tħajret tfisser ruħha bil-Malti, żammet għaliha l-kitba tagħha. Hekk il-kitba tagħha ġralha bħal senduq magħluq: min iħares lejh minn barra, jibca' sajjem x'fih ġewwa. Kif bosta jafu, dawk in-nisa Maltin li sa issa tħajru—għallanqas dawk magħrufin mill-kotba—imiddu idhom jiktbu xi biċċa proża jew idommu erba' versi, tgħoddhom fuq is-swaba' ta' idek il- waħda. Bħallikieku l-letteratura għall-mara hi jew biex taqraha, jew biex tkun taf -xi tagħrif dwarha, jew biex tistudjaha. Bħallikieku l-ħmira letterarja tixxettel biss fir-raġel u għall-mara ma jibqax ħlief li ma tmissx b'idha l-għaġna ta' kitba ta' proża jew ta' poeżija l Ingħiduha kif inhi, mingħajr ħsieb li nonqos lil ħadd: il-mara Maltija għadha bħallikieku magħluqa ġewwa fosdqa ta' fehmiet jintirtu minn nisel għal ieħor. Il-ħtija għal dal-egħluq mhux kollu tal-mara Maltija. Minkejja dal-egħluq, iż-żmien qiegħed qajl qajl jeqred dil- fosdqa ta' xkiel. Fehmiet ġodda qegħdin jixxettlu, jinbtu u jwarrdu; it-tagħlim jixtered, jikber u jitqawwa qalb il-kotra (daqqiet jidher bħallikieku qajl aktar milli jmissu); qajl qajl ir-ruħ tal-kotra Maltija qiegħda tfittex il-mili tagħha fiha nfisha billi tibni kultura Maltija, milli tintilef u tegħma tiittex il-wens ta' kultura barranija għall- kotra Maltija, It-tama għal dal-bini ta' kultura Maltija qiegħda fiż- żgħażagħ Maltin, irġiel u nisa li jridu jagħrfu joħolquha u jsawruha, Għax-xjuħ iż-żmien għadda u tar, bil-fehmiet kollha tiegħu. Il-mara Maltija għad trid tieħu postha fl-isfera letterarja Maltija. Kien hemm min għamel l-almu miegħu nnifsu u ma ddejjaqx iħażżeż proża u poeżija. Kien 'emm nisa Maltin li fissru bil-għaqal kollu x'inhu li jġarrab lil qalbhom, iżda l-għadd tagħhom kien ftit wisq. Dawk kollha min-nisa Maltin, l-aktar li llum inqisuhom max-. xjuħ u illi ma ddejqux jiksru l-fehmiet tradizzjonali li fihom sabu ruħhom, ħaqqhom min jiftakar fihom. Għall-mara Maltija li Tlum tgħodd madwar it-tmenin sena, f'żgħożitha għallmuha l-letteratura barranija, jekk marret fi skejjel, u webbluha mhux li tidħol l-Univer- sità u tkattar titgħallem jew titħarreġ fi professjoni li titlob kors universitarju, iżda l-aktar tintafa' qabel xejn titgħallem xi strument tal-mużika, bħalma huma l-pjanu u l-vjolin, u daqqiet billi tintafa' għall-kant. Bħallikieku l-arti tal-mużika tgħodd għar-raġel u l-mara, waqt li l-letteratura tgħodd biss għall-irġiel. Biex tagħqad dawk in- nisa Maltin li kienu jteegħmu l-benna tat-tagħlim, aktarx kienu jdewquhom letteratura barranija: Taljana jew Ingliża, u xi teftif dwar letteratura oħra barra minn dawn. Kien hawn min jagħti kitba bil-Malti f'idejn it-tfal tal-iskejjel primarji tal-Gvern, iżda min kien jintafa' għat-tagħlim u jirfes il-għatba tal-kulleġġi jew l-iskejjel sekondarji, immexxijin sew minn kunventi, sew minn nies tal-Knisja, sew minn dak jew mill-ieħor; jew jidħol l-Università, ftit li xejn tawh f'idejh ix-xogħlijiet letterarji ta' kittieba tal-Malti. F'kelma waħda, l-ilsien Malti twarrab. Hekk ġara li dak il-Malti H daq it-tagħlim sar jaf b'kitba letterarja tal-barranin, waqt li baqa' sajjem minn kitba bil-Malti. Ġara li l-Malti tal-iskola aktarx, baqa' bla għaraf sewwa wieħed x'jista' jwettaq bħala letteratura bi lsien art twelidu. Kien hemm min ħareġ bil-fehma li għandek tistudja dawk l-ilsna li bihom wieħed barrani qarib art twelidek jista' jifhmek mingħajr - hu ma joqgħod isibha xejn bi tqila għalih, Kien hawn min għalhekk waħħalha f'rasu li l-barrani għandu l-jedd fuqek lingwistikament, U kif int tilqa' l-jedd ta' lsien art twelidu fuqek, taqa' li ma tkunx trid wisq biex minn jeddek jew le twarrab jekk mhux ukoll toħnoq il-kelma ta' art twelidek għax ma tibqax tħaddimha iżjed, billi int tkun għaraft il-jedd ta' lsien ħaddieħor fuq dak ta' art twelidek. Jiġri li ma tibqax iżjed midħla ma' lsien art twelidek, għax int tkun 106 IL-Manri moħħok titgħallem kif il-barrani jfisser il-ġewwieni ta' ruħu. Hekk ġralhom dawk il-Maltin li għażlu jitilfu għaqalhom wara xi lsien ta' ħaddieħor biex warrbu jew taw ġenb lill-Malti. Ġara li minn xi wħud li lsien Malti sab ruħu marsus mal-ħajt. Sab uħud mill-Maltin infus- hom iwarrbuh bħala l-biċċa għodda meħtieġa biex ifissru ruħhom. Ladarba warrbuh, infatmu minnu u. ma kienx fadal għajr li xi lsien barrani jagħmlu tagħhom. Iżda l-barrani dejjem jibqa' barrani, minkejja li tagħmel l-almu tiegħek biex tfisser ruħek bih. Mhux biss il-barrani jibqa' barrani, iżda minfuq jiġri li billi tkun warrabt ilsien art twelidek u għamilt tiegħek dak ta' ħaddieħor, ma jfissirx li ħaddieħor sa jilqgħek b'wieħed minnu, jew li b'daqshekk BISS imissek tagħmel isem fil-qasam letterarju ta' ħaddieħor. Ja- ħasra kemm fl-imgħoddi tqarrqu dawk il-Maltin illi daħlilhom f'ras- hom illi għax sa jiktbu bit-Taljan jew bl-Ingliż, jew b'liema Isien fettlilhom, mela b'daqshekk BISS sa joħolqu xi tranja fil-letteratura barranija' Li kieku fehmu illi l-ewwel jeħtiġilhom irawmu l-ħmira letterarja u jwilldu l-ġenju artistiku li dehrilhom kellhom, kien ikun bil-wisq aħjar milli jitfgħu l-ħtija fuq il-għodda lingwistika li tathom art twelidhomi Kemm kotba mimlija b'versi bit-Taljan jew b'xi lsien ieħor barrani, miktuba minh Maltin b'ex ifissru l-ħsus ta' qalb- hom, jinsabu midfuna fil-libreriji bla ħadd ma jaqrahom, u Ja għamlu isem hawn u anqas hinnl Kemm kien ikun jiswa aktar għall-kultura Maltija li kieku bnew il-ġenju letterar/u tagħhom fuq sisien qawwija, kif titlob is-sengħa tal-kitba l Biex ixxettel iż-żabra letterarja trid tkun kittieb minn qaddisek. 'Ma tridx tiblagħha illi: ladarba l-letteratura Taljana, Ing'iża jew Fanċiża ħaddmuha bosta, jew webbluk illi ma hawnx aqwa minnha, mela jekk iddomm verstejn jew tgħaqqad kelmtejn bit-Taljan, Franċiż jew Ingliż, tkun b'daqshekk BISS qed tibni xogħol letterarja, jew tkun b'daqshekk BISS qed tibni kultura ta' art twelidek. Li kieku fl-imgħoddi ma nħeliex ħafna ħin u xogħol f'kitba li lum taret mar-riħ, kemm. kieku kien ikun jaqbel għall-kultura maltijal Li kieku fl-imgħoddi n-nies tal-iskola ma ntilfux jintqanżħu jfissru ħsus qalbhom b'xi lsien barrani, aktarx igħajbu l-ġenju letterarju ta' ħaddieħor milli tabilħaqq isawru ħmira letterarja magħġuna mar- ruħ tal-ħsieb tal-moħħ u mat-tqanqiliet tal-qalb, kieku Hum għandna aktar mili fil-kultura Maltija m'ili għandna. Tabilħaqq għandhom fuq spallejhom ħtija dawk li 'l-ġens Malti firduh f'żewġ taqsimiet: wieħed jitkellem bil-Malti u meqjus anqas mill-ieħor : għażel jitgħallem bi lsien. għarib. Il-għażla ġabet il-firda u l-firda ma: sawret xejn għajr baħħ kulturali. Dawk li kellhom xi ħmira letterarja, ħajruhom jinqdew b'għodda lingwistika barranija sabiex Riccanpa' Boke FERNANDEZ 107 jibnu kultura li fis-sew qatt ma setgħet tkun tagħhom; waqt li dawk li baqgħu mingħajr tagħlim, ma setgħu jrawmu xejn bil-kitba għajr il-għerf bla miktub ta' taħdit imnissel bil-fomm minn nisel għal ieħor. Iżda ġara li. fost dawk l ħadu l-benna tat-tagħlim, kien hemm min fehem lilu nnifsu u ma daħakx bih innifsu. Ħass li l-kelma, il-qab u l-moħħ huma l-wild ta' għaġna waħda u għalhekk ma tistax tifred wieħed minn ieħor. Ġara li llum jew għada, min ħa l-benna tal- iskola sab ruħu jrid ifisser lilu nnifsu bil-Malti. Dak li ma tgħallimx il-Malti, ukoll jekk ma għallmuhulux, ħtieġlu jfisser ruħu bil-Malti, ladarba kellu fih il-ħmira letterarja. It-tibdil fil-fehmiet li ġab miegħu ż-żmien f'dawn l-aħħar erbgħin sena, għen f'din il-bidla. U hekk illum issib irġiel u nisa li jgħoddu sittin, sebgħin, tmenin sena illi minkejja 3 f'żgħożithom ma għall- muhomx il-Malti, tħajru jiktbu bil-Malti. Il-ħasra hi, ladarba ma tgħallmux kif imiss il-Malti, ma setgħux joħorġu xogħol mill-aħjar, għax baqgħu sajmin mill-għodda lingwistika. Minn dan in-nuqqas ġej ħafna għilt fil-kultura Maltija. Minn dan in-nuqqas batew ħafna Maltin. Għalhekk mhux għaġeb issib nies ta' ġenerazzjoni ta' qabilna jgemgmu illi ma tawhomx f'idhom il-qawwa tal-għodda lingwistika. Tilum il-ġrajja nqalbet għall-aħjar. Minn xi sittin sena il hawn, bis- saħħa tax-xogħol qalbieni li għamlu dawk li, minkejja x-xkiel u t-taqtigħ ta' qalb, emmnu xi ħtieġa għandu l-ilsien Malti fil-ħajja tal-pajjiż u fit-trawwim tal-kultura maltija, il-Malti ntrafa' u għandu għax jittama ġejjieni aħjar. Jekk iżżomm dan kollu quddiem għajnejk, tista' tifhem għaliex il-kitba bil-Malti ta' Rieearda Borg Fernandez damet xi ftit sa ma qabdet triqtha. Fuq kollox, il-għaġeb hu kif dil-mara, wild ta' żmien li fih il-mara Maltija qajla tħajret tmidd idha għall-kitba, qabdet tikteb bil-Malti, meta terġa' u tgħid f'żgħożitha ma għallmuhiex il-Malti. It-tagħrif li tatni meta ltqajt magħha sabiex nitħaddtu dwar il- kitba letterarja tagħha jagħtina ħjiel biex nifhmuha aħjar. Riccarda Borg Fernandez twieldet nhar il-11 ta' Marzu tal-1878. Missierha hu Piju Bonnici u ommha hi bint Spanjol, Jose Fernandez, minn Barċellona, li baqa' jgħix Malta. Meta kellha seba' snin, il- mamà daħħlitha 'educanda' fil-Kunvent tal-Buon Pastore u damet hemmhekk sakemm għalqet tlettax-il sena, Biex tissokta l-iskola, il-mamà daħħlitha fl-Iskola tal-Pilar, immexxija: mis-Sorijiet Fran- ġiskani, u baqgħet hemm sa ma għalqet sbatax-il sena. F'żgħożitha kienet tħobb taqra IL-ĦABIB, li kien joħroġ Ġużċ Muscat-Azzopardi, u wkoll IN-NAĦLA, immexxi minn Agostino Levanzin. IL-ĦABIB kien aktarx ġurnal reliġjuż; l-ieħor aktar imxaqleb jitħaddet dwar 108 IL-Matri il-pulitka tal-jum, iżda kien ukoll ikun fih kitba li tgħallem lill-kotra. Meta kienet żagħżugħa, daqs sittin sena ilu, it-tagħlim tal-Malti, fi kliemha: ''Ma kien inkoraġġit xejn, anzi aktarx lill-istudenti kienu jgħidulhom li ma jiswa għal imkien''. Min kien jixtieq jitgħallem il- Malti kien jeħtieġlu, ''Tsib lil xi ħadd li j:ddeletta u jipprattika ftit miegħu'', Iżda l-iskejjel privati kienu jaħsbu għal ilsna barranin, għax: ''Jien fl-Iskola tal-Buon Pastore għallmuni t-Taljan u għall- mithuli waħda Taljana; għallmuni l-Ingliż u għallmithuli l-kuġ'na tar- Reġina Vittorja, Suor Maria del Sacro Cuore, iingliża; u l-Franċiż għallmithuli soru Franċiża'. R.B.F, stqarret m'egħi illi l-ilsna tħobb- hom kollha iżda, fi kliemha: ''L-aktar li nippreferixxi l-lingwa Tal- jana għaliex inħossha donnha aktar melodjuża mill-oħrajn''. Bit- Taljan kitbet kemm proża u kemm poeżija, għax, ''it-tnejn inħobb- hom xorta waħda'', Minkejja li l-Malti ma tgħallmitux fl-iskejjel, tħajret tikteb bil-Malti, ''il-għaliex. nieħu pjaċir nikteb bil-lingwa tiegħi u ma ktibtx qabel għax ma kontx studjajtu''. Għal dik l- mistoqsija illi titħajjar tistaqsi lil kull min iħoss il-Muża tindiehes miegħu: il-lehma tal-poeżija tiġik minn jeddha jew toqgħod taħseb dwarha', R.B.F. wieġbet, ''Le, dawk ikunu mumenti li jiġik ħsieb : U trid taqbdu fil-fatt u tiktbu dak il-ħin inkella ma ssibux iżjed''. Għarrfitni ill mhux biss kienet taf lil Mons. Dun Karm Psaila iżda hu qarib tagħha u ta' żewġha, Dwar Dun Karm qalet: ''Jien nista' middeskrivih bħala ġenju kbir''. Kienu jiktbu lil xulxin u R.B.F. kull meta k'enet tikteb xi ħaġa, erħilha tibgħathieu sabiex ''isibli d-difetti', iżda hu, f'dejjem kien igħidli li huma tajbin ferm. Żam- mejt ittri ta' Dun Karm għaliex fihom insib inkoraġġiment kbir'', Il-proża ta' R.B.F. tħaddan in-novella u l-'essav'. F'kull biċċa xogħol proża li qrajt, għandek issib iż-żwieġ bħala l-pern ta' ħsibi- jiet. K'iem fuq iż-żwieġ bħallikieku t'stennieh minn mara. Sew kemm fin-novella ''L-Imħabba lejn Għajrekt' u f'SAlbert', it-tnejn mibnija fuq stil tradizzjonali; it-tnejn iridu jnisslu fil-qarrej xi ħsieb ta' mogħdrija lejm min il-ħajja ma tiġihx ward u żahar; it-tnejn issib fihom xi tagħlima li jaqbel mal-ħsieb nisrani. L-'essav' 'Ir- Rabta'' fiha sensiela ta' fehmiet dwar xi jfisser iż-żwieġ, u hi msen- sla 'bi twissijiet mnisslin mit-tiġrb tal-ħajja. Fil-poeżija R.B.F. timraħ wisq iżjed minn hekk. Il-poeżija tagħha tista' tiġborha f'taqsimiet waħda tingħażel minn oħra. Erbgħa huma t-taqsimiet ewlenin: versi dwar it-twemmin nisrani; il-qraba; il-ħolqien; u ġrajjiet, tifkiriet tat-tfulija. Il-versi li jorbtu mat-ewemmin nisrari huma: ''Is-Sallb Imqad- des'' fejn in-nisrani mħaddan mas-Salib żagħraf jislet għerf imqaddes immissel-minn ħsibijiet dwar it-tbatijiet ta' S.Ġ.K.; ''Kliem il-Għaref' li fiha R.B.F. tistaqsi xi tkun tabilħaqq il-hena u hi tistqarr illi dak l-għerf l di jiġi mill-imħabba lejn u Alla hu l- ogħna; Il-Hena' versi ili Il-versi ta' R.B.F. li jitkellmu dwar il-qraba h huma bħal ''Till- Għażiż Papa'' u €Lil Ħija Mejjet taħdit illi għandek issibu għażiż għal kull poeta li jħoss jew il-ferħ jew in-niket għal dak li jgħaddi minn għala qrabatu. Poeżija li ġibd'tli ħsiebi hi ''Lil Ibni Emigrat fl-Awstralja'. Xejn ġdid fil-għaż'a tas-suġġett, iżda kif fissret R.B.F. il-għafsa ta' qalb tal-omm lejn binha mbiegħed minnha hija tabilħaqq xhieda ħajja ta' karba ħierġa mill-qalb ta' dik l-omm li trid tħoss wild ġufha qribha. ċIl-Ħolqien'' u l-ġmiel li fih, issibhom ukoll bħala taħdit fil-versi ta' R.B.F. Fil-versi Ix-Xemx tfissrilna kemm sbuħija u benna taħ- żen tiha x-xemx, kemm għall-bniedem u kemm għall-Ma'tin li gżirit- kom laqqmuha, 'il-gżira xemxija'. Fil-poeżija ''In-Narċis' R.B.F. ixxebibah in-narċis ma' xebba rżina mitlufa t'tlob: tlibbsu sbuħija liema bħalha minkejja li ssibu kullimkien, u tistħajlu damma ta' ġaw- har. Fil-versi, ''Ward u Miosotidi' insibu x'tifsiriet ta' mħabba jagħtu lil dil-warda, Żewġ poeżiji ta' R.B.F. li jiġbduk kemm fil-ħsieb u kemm fil- bini tagħhom isemmgħulna tifkiriet tat-tfulija'. ''Il-Belligħa tal-Bir' tgħidilna dwar nanna li twiddeb lil tifla ċkejkna illi l-belligħa taħtaf lil-dawk it-tfal imqarbin li jiftlilhom jittarrfu mal-ġiebja. ''L-Għasfura Tiegħi'' hi poeżija narrativa li turina kemm il-ħlejjaq żgħar jafubulna meta nuru magħhom qalb tajba u ngħożżuhom, Din il-ġirja ħafifa ħafifa mal-versi ta' R.B.F. tagħtina hjiel ta' fuqiex kitbet dil-mara Ma'tija. Dil-poetessa għarfet tinnamra mal- Muża. Il-ħasra, kif naraha jien, hi li żammet il-kitba tagħha għaliha nfisha dan iż-żmien kollu. Bħallikieku ħbiet il-kitba tagħha mill- għajnejn għarriexa tal-barranin, ħlief meta fettlilha ssamma' x'kit- bet lil xi ħbieb. Għalhekk, il-kitba tagħha baqgħet mistura, bit- tajjeb u bin-nuqqasijiet li mt jew jien nistħajlu nsibu fiha, Iż-żmien għamel tiegħu ma' R.B.F. iżda mid-deher il-Muża baqgħet ħabiba magħha, għax dal-aħħar jiem meta s-Superjura tal- Istitut Vincenzo Bugeja, il-Ħamrun, sabitha daqsxejn bi tqila twebbel lil xi ħabib idomm erba' versi ta' merħba b'ġieh il-miġja fosthom tal-E:T. Mons. Arċisqof M. Gonzi nhar il-għid ta' egħluq it-tmenin sena tiegħu, is-Superjura malajr sabet lil R.B.F. tagħtiha 4 bukkett versi sbieħ tassew. 110 IL-MALTI Dawr il-versi R.B.F. tathom bixra bil-Malti. Aqrawhom din id-darba kif il-ħsibijiet li fissrithom għall-ewwel darba bit-Taljan, libsithom b'libsa Maltija: X'jum għażiż illum sebaħ għalina l Jum ta' hena, ta' ferħ u ta' talbl O kemm xtaqna illi jfittex jasall U kemm tlabna, u tlabna bil-qalb Għalhekkk ġejna, ilkoll, hawn ma' dwarek, Ferħanin, għax narawk tant ferħanl Nixtiqulek tgħix żmien daqshekk ieħor, Tgħixu hieni wisq iżjed minn dan. Fostna ħafna iltiema minn ommna; Ħafna oħra missierna m'għandniex; Imma flokom iħobbna r-Ragħaj tagħna, U hekk, iltierna, għal kollox m'aħniex l Ekku illum jum li fih għalaq sninu Ġie hawnhekk sabiex joqgħod ftit magħna: Għaliex jaf li l-Preżenza biss Tiegħu, Bil-ferħt fawwar iċ-ċkejkna qalb tagħna. Jum bħal dan huwa jum tar-rigali: 'Mma aħna feqral M'għandna xejn sabiħ; Madankollu, zagħtuk rigal ċkejken, U aħna żguri li Int tifraħ bihl Lilek mela t-tqarbin ta' dalgħodu, Tlabna F'Int għal żmien twil tibqa' magħna l U flimkien, ma' dan kollu noffrulek L-innoċenti, iltima qalb tagħna. X'jidhrilkom 7 Jinħass xogħol mirqum tajjeb, b'nisġa ta' ħsibijiet li jolqtuk, minkejja li l-bini tal-poeżija jorbot ma' stil tradizzjo- nalistiku, Trid tiftakar illi dawn riedu jkunu versi sa joħorġu minn fomm it-tfal u bħallikieku ma jistgħux ifissru ħsibijiet barranin minn dik il-għamla rżina, ħelwa. bla tlellix; tifsila ta' versi. li għandhom miċ-ċokon u l-kobor tat-tiżl. Hekk, f'għamla ta' xogħol bħal dan, qajla tista' tistenna xi nisġa ta' ħsibijiet jew xi għamla ta' vrus barra minn dawk li: kitbet R.B.F. liż L IL-MALTI Toqgħod taħseb ftit, tixtieq li R.B.F. kienet tgħodd wisq anqas milli tgħodd illum sabiex tkun tista' tintefa' għall-kitba bil-Malti aktar milli għamlet fl-imgħoddi. Igħaddilek ħsieb illi kieku reqmet il-kitba tagħha bil-Malti u tefgħet għaqalha aktar milli tat fil-bini tal-vers Taljan, aktarx R.B.F. kien ikollhe Ilum isimha mħażżeż mal- qawra tal-poeti Maltin. Li kieku u li kellu jkun, issa tar u marl Wara kollox R.B.F. għexet l-aqwa ta' ħajjitha fi żmien meta l-kittieba Maltin fl-aħħar tal-aħħar irnexxielhom jinġemgħu f'għaqda H kellha tieħu ħsieb issawwar ortografija waħda mibnija fuq sisien xierqa l Dan kollu fisser il-bidu ta' żmien li tistenna miegħu bidla. Beda jżernaq żmien meta l-Malti keda jsib aktar ħbieb minn qabel. Fost il-ħbieb ġodda tista' tgħodd il R.B.F. illi fissret din il- ħbiberija billi tikteb bil-Malti, kif dehrilha l-aħjar u kif fehmet l-aħjar. Hekk kisret, riedet jew ma riditx, it-tifsila tat-tagħlim li ħadet f'żgħożitha. It-tama tiegħi hi fis-snin li għad iridu jiġu; snin li ma jmisshomx jixhdu Maltin jissieltu biex jiksbu l-ħelsien ħalli jfissru ruħhom bil- Malti. Jeħtieġ li s-snin li ġejjin isarrfu mitqilhom deheb għall-kultura Maltija. Jekk dan ma jseħħx, ifisser firda bejn Malti u ieħor. F'idejn il-kittieba żgħażagħ jifhmu lilhom infushom u irawmu ħmira lette- rarja sħiħa. Ix-xjuħ, min ftit min ħafna u kif jafu, taw sehemhom. Mhux biss xieraq niftaqdu x'wettqu humz, u nibnu fuq għemilhom; fuq kollox jeħtieġ nimxu 'l quddiem.