għadd 31 Leħen il-Malti MAN IŻ-ŻEJTUNI ĠUŻEPPI PULIS MONTEBELLO KITTIEB U POLITIKU (1783-1855) LAWRENZ CACHIA PPUBBLIKA KTIEB DWAR kittieba Maltin li semmieh Ħabbew l-Ilsien Malti. Hu ktieb tassew interessanti, speċjalment għal dawk li jħobbu Isien art twelidna u l-Istorja tiegħu. Awtur ta' żewġ kotba kompletament bil-Malti Fost dawn il-kittieba, Mons. Cachia jsemmi lil Ġużeppi Pulis Montebello u jgħid kif dan Pulis ippubblika żewġ kotba bil-Malti flimkien ma' ċertu Franġisku Vella. L-ewwel ktieb kien jismu Ktieb il-Qari jew Daħla għall-Ilsien Malti, u ġie ppubblikat fl- 1824. It-tieni ktieb jitkellem dwar id-dmirijiet tal-bniedem lejn Alla, lejh innifsu u lejn għajru. Dan il-ktieb, ippubblikat fl-1826, kien traduzzjoni mit-Taljan ta' Patri Soave. Iż-żewġ kotba ġew stampati f'Livorno, l-Italja, u kienu l-ewwel żewġ kotba kompletament bil-Malti. Il-kotba ta' awturi Maltin oħra dak iż- żmien kienu jkunu ppubblikati bil-M -Malti u xi Isien ieħor, jiġifieri Taljan jew Latin. Donnha iri;kienu jibżgħu miċ-ċensura Interessanti ħafna kieni i ttli ħa ktieb tagħhom, Pulis u Vella ddedikawh lil ċertiċ'Dei Alwiġ Camilleri, qassis li kien fetaħ skola fiż-Żejtun fejn kien jgħallem il-Malti, l- Għarbi u r-Reliġjon. Fil-ktieb tiegħu Mons. Cachia jgħid li dwar Ġużeppi Pulis Montebello ftit nafu. Peress li fir- riċerki tiegħi fl-Arkivju Parrokkjali taż-Żejtun ġieli ltqajt ma' dan il-kunjom doppju, jien bdejt nissuspetta li dan il- Leħen il-Malti għadd 31 kittieb kien Żejtuni, u għalhekk għamilt ħilti biex insib aktar informazzjoni dwaru. Neputi ta' Dun Salv Montebello Fil-fatt hu twieled fiż-Żejtun nhar it-8 t'Ottubru, 1783. Bħala parrina fil-Magħmudija kellu lil zitu Vincentia Montebello, oħt ommu.' Mikiel Pulis, missieru, kien Żabbari li żżewweġ lil Maria Montebello, Żejtunija, nhar il-11 ta' Jannar, 1778, fiż- Żejtun. Din Maria Montebello kellha ħuha qassis, Dun Salv Montebello, Żejtuni li ta sehem kbir fil-qawmien tal-Maltin kontra l-Franċiżi. Hu kien mibgħut minn Mikiel Cachia, il- mexxej taż-Żwieten f'dan il-qawmien, biex iġib l-ikel minn Sqallija, kif fil-fatt għamel u hekk tema' eluf ta' Maltin. Wara hu sar Kappillan ta' Bormla. Żgħożija fiż-Żejtun Allura, meta zijuh Dun Salv kien qiegħed jitħabat favur il-Maltin, Ġużeppi Pulis Montebello kien żagħżugħ ta' 15-ilsena, u għalkemm f'dik l-età ftit seta' jikkontribwixxi għar-rebħa militari fuq l-għadu Franċiż, madankollu hu kellu intelliġenza biżżejjed biex josserva dak li kien qed jiġri madwaru fiż-Żejtun. Mhux ta' b'xejn li aktar 'il quddiem hu għamel isem fil-qasam politiku u letterarju. Fl-Arkivju Parrokkjali taż-Żejtun jeżistu numru ta' Status Animarum — listi ta' nies — ta' l-ewwel snin tas-seklu 19, u allura nistgħu sa ċertu punt, insegwu l-movimenti ta' dan Ġużeppi fiż-żgħożija u l-ewwel snin tal-ħajja tiegħu adulta. Il-familja Pulis kienu joqogħdu fil-Gwiedi, wisq probabbli fit-triq li Ilum iġġib l-isem Triq Sant'Anġlu. Fl-1803, Ġużeppi hu mniżżel flimkien mal-familja Pulis kollha, iżda ħdejn ismu, barra l-età ta' 20 sena, il-Kappillan niżżel li kien assenti. Fejn kien Jista' jkun li kien jistudja xi mkien fl-Italja, għaliex minn dokumenti nafu li żgur kellu ħafna kuntatti ma' barra. Arkivju Parrokkjali Żejtun (APZ), Lib. J.Abela, 'Dun Salv Montebello/ Ċentru 19: ta' Nov, Bormla, Programm tal-Festa 1999, 47-53, għadd 31 Leħen il-Malti ġmielu nieqes miż-Żejtun, għaliex hekk hu mniżżel fil-listi tal- familji Żwieten fis-snin 1805-1810. Iżda mbagħad jidher preżenti fis-snin 1811-1815. Mill-1817 'il quddiem, ismu ma jidhirx aktar mal-familja Pulis fiż-Żejtun. Fl-1822 missieru Mikiel hu mniżżel bħala armel li jgħix waħdu. Fil-belt ta' Livorno Żgur li fis-sena 1824 hu kien diġà joqgħod Livorno, l-Italja, fejn jidher li mar fuq xogħol ta' negozju, għaliex f'aktar minn dokument wieħed hu jissejjaħ 'negoziante' Minn Livorno hu ppubblika l-ewwel ktieb tiegħu fis-sena 1824 u sentejn wara t- tieni ktieb. Minn Livorno wkoll nhar it-12 t'Awissu, 1827 hu bagħat reġistru oħxon lill-Fratellanza tar-Rużarju taż-Żejtun, kif tgħidilna nota fuq il-qoxra ta' dan l-istess reġistru ' Jidher li l-familja Pulis kellha kuntatti mill-qrib ma' din il-Fratellanza. Fil-fatt fit-8 t'Ottubru, 1811, Mikiel Pulis, missier Ġużeppi, hu mniżżel bħala konsultur fi ħdan din il-Fratellanza.€ Jidher ukoll li f'Livorno Ġużeppi mhux biss dam jgħix numru ta' snin mhux ħażin, iżda li wkoll iżżewweġ lil Carlotta Bertelli. Il-familja ta' Amelia Pulis Montebello Fis-27 t'Ottubru, 1836, Amelia Pulis Montebello, bint Ġużeppi u Carlotta mwielda Bertelli, iżżewġet fiż-Żejtun lil Orazio Abela. D; li wara sar Kappillan ta' Ħal Għaxaq, u aktar tard Monsinjur tal-Katidral, li tahom il- benedizzjoni taż-żwieġ. Il-miżżewġin ġodda marru joqogħdu f'nru. 72, Triq Sant'Anġlu. Fl-1 ta' Diċembru, 1837, kellhom tifel li semmewh Angelo u li ġie mgħammed mill-istess Dun Mikiel. Ġużeppi Abela, mill-Belt Valletta, deher għall-parrinu Ġużeppi Pulis Montebello li kien assenti. Fis-17 ta' Diċembru, 1843, kellhom tifel ieħor li semmewh Alfredo, u din id-darba l-parrinu Ġużeppi Pulis Montebello kien preżenti, flimkien mal-parrina, Leħen il-Malti għadd 31 Iż-żewġ parrini jissejħu 'miż-Żejtun, iżda bħalissa joqogħdu fil-Belt Valletta' (de Zejtun; actu habitantes in Civitate Valletta). Dan Alfredo Abela meta kiber sar saċerdot. Lit-tarbija Gratiulla, li twieldet fl-1847, għamlilha parrinu Dr. Paolo Curmi mill-Belt Valletta, li wara sar Sindku taż-Żejtun. Fil-Kunsill tal-Gvern Hu probabbli mela li sa l-1837, Ġużeppi Pulis Montebello kien għadu msiefer f'Livorno, iżda sas-sena 1843 hu kien diġà rritorna lejn Malta flimkien ma' martu Carlotta. Fl-elezzjoni li saret għall-Kunsill tal-Gvern fis-sena 1849, hu mhux biss kien fost il-kandidati eletti, iżda wkoll kien l-aktar wieħed li ġab votil' Kien allura joqgħod fil-Belt Valletta kif jirriżulta mil- lista ta' l-eletturi tas-sena 1849. Fis-snin 1852, 54, 55, jissejjaħ 'Onorevoli' Fis-6 ta' Jannar, 1854, f'laqgħa li saret fid-dar tan-Nobbli Daniele Testaferrata, ġiet imwaqqfa fiż-Żejtun is-Soċjetà ta' San Vincens de Paola.$ Għalkemm isem Ġużeppi Pulis Montebello ma jidhirx mill-ewwel laqgħa, ismu jidher fil-laqgħat ta' wara li saru bejn it- 13 t'Awissu u t-22 ta' Novembru ta' l-istess sena. Din l-attendenza għal-laqgħat spissi turi r-rabta li hu żamm maż-Żejtun. Dan joħroġ ukoll mill-fatt li hu kellu aktar minn proprjetà waħda fiż-Żejtun, kif jixhdu l-legati li ħalla fid-19 ta' Marzu, 1855, fl- Atti tan-Nutar Salvatore Tanti. F'dawn il-legati jissemmew dar fi Triq il-Bon Kunsill u ħanut fi Triq il-Kbira. Hu ħalla quddies għal ruħ missieru Mikiel u zijuh Dun Salv Montebello. MS 231 isejjaħlu 'Negoziante del Zeitun, abitante in Valletta' Ikollna allura nikkonkludu li kien in-negozju, li mhux biss għamlu sinjur, iżda li wkoll żammu għal snin bogħod minn Malta. 7 Michael J. Schiavone, 'L-Elezzjonijiet f'Malta, 1849 — 19817 175. għadd 31 Leħen il-Malti Allura nafu fiċ-ċert li f'Marzu, 1855, Ġużeppi kien qiegħed Malta. X'sar minnu wara' Tħabatt mhux ftit biex insib il-mewt tiegħu f'Malta, iżda ma rnexxilix. Bir-raġun, għaliex f'temp ta' erba' xhur hu reġa' mar Livorno, minkejja l-età li kellu ta' 72 sena, u miet hemmhekk. Forsi mar minħabba xi mard. It- tagħrif dwar mewtu jagħtuhulna żewġ manuskritti oħra, li t- tnejn jgħidulna l-istess: 'Venne la notizia di morte da Livorno del Sign. Mela mewtu ġrat fis-17 ta' Lulju, 1855. Mm'Alla kienu l-kuntatti li hu kellu ma diversi fratellanzi fiż-Żejtun biex stajna niġbru xi tagħrif dwarul Olderigo, bin Ġużeppi Fl-1884, Giuseppe Francesco Gustavo Montebello Pulis,i' bin Olderigo, talab dikjarazzjoni ta' l-istat liberu tiegħu, jiġifieri li ma kienx miżżewweġ.'2 Dan Olderigo, li kien miżżewweġ lil Ersilia, imwielda Cannataci, kien it-tifel ta' Ġużeppi Pulis Montebello. Giuseppe, bin Olderigo, kien twieled f'Livorno fit-2 ta' Settembru, 1864, fil-parroċċa tal-Katidral ta' Livorno, Vigarjat ta' l-Appostli San Pietru u San Pawl. Minn hawn allura nafu li Ġużeppi Pulis Montebello kellu dixxendenti mhux biss f'Malta, iżda wkoll f'Livorno. Dan hu dakli s'issa rnexxieli niġbor dwar dan iż-Żejtuni politiku u letterarju, u l-familja tiegħu, iżda jien ċert li bi ftit ta' paċenzja oħra, jekk mhux jien, ħaddieħor warajja jista' jżid aktar tagħrif dwaru. Radd il-Ħajr Mons. Lawrenz Cachia, Carmelo Baldacchino, Dun Ġużepp Busuttil, Arkivista, Kurja. li Spiss fid-dokumenti l-ordni tal-kunjom doppju Pulis Montebello jiġi maqlub, iżda ċert li r-referenza tkun għall-istess persuna. 12 Arkivju Kurja Floriana, Stat Liberi, 1884—83, Nru. 18.