10 IL-Manri IL-ĦAJJA KULTURALI MALTIJA FI ŻMIENNA Ta' G. ZARB ADAMI EKK wieħed iqalleb il-paġni ta' l-istorja ta' artna, isib li sa- ħansitra miż-żmien meta pajjiżna kien maħkum mill-Belt kbira ta' Ruma, il-movimenti politiċi dejjem kellhom effett kbir fuq l-ekonomija tal-pajjiż; filwaqt li l-politika u l-ekonomija flimkien dejjem effettwaw ħafna l-ħajja sew soċjali kemm intel- lettwali tagħna. U billi Malta għaddiet minn idejn bosta ġnus li daħħlu hawn is-sistemi tagħhom. min għal żmien twil. min għal iqsar, it-taħwid ma setax jonqos u l-iżvilupp kulturali ma sabx dejjem triq watja quddiemu, imma ried ħafna drabi firbaħ tfixkil kbir, Fost dan it-tibdil u taħwid niltaqgħu ma' fattur ta' impor- tanza kbira fl-effetti tiegħu, fix-xejriet kollha tal-ħajja Maltija, I' baqa' deijem kustanti: dan hu l-imħabba. u l-ġibda għad-Din nisrani li baqgħu dejjem f'qalb il-Maltin mindu l-Appostlu tal- (mus għammed lil misseriiietna u għamilhom insara. Fattur ieħor ta' min jinnota hu li l-kotra tal-Maltin dejjem ftiehmu bejn'et- hom b'ilsien xort'oħra minn dak tal-ħakkiema tagħhom, għal- kemm kif inhu minn awl id-dinja dan l-ilsien ma naqasx li Aakkar mill-Isna differenti li kienu jitkellmu l-ħakkiema bar- ranin, Dan biex insemmu b'mod ġenerali u fil-qosor kemm jista' ikmn dawk il-ħafna kawżi li ftit jew wisq għadhom jinħassu fl- iżvilupp intellettweli ta' żmienna, Ħuma hosta l-organizzazzjonijiet iew xirkiet fostna li l-iskon ewlieni tagħhom hu l-koltivazzjoni tal-moħħ, u naturalment fil- nasam tal-ħsieb l-ewwel post hu ta' l-Università Riali. Tmwaaq- fa mill-Gran Mastru Pinto. hi l-eadem fl-Imperu Ingliż; iżda ħn ħiss minn xi sentejn 'l- hawn li bd'et teswdi l-awtonomija — pass li nittamaw ser ikmn ta' ġid għall-progress tat-tagħlim. Fl-isfa- int tasħna sar xi tibdil ukoll. u fost affarijiet oħra twaqafn xi kar- sifiet ġodda ta' studiu — fostħom biex insemmu wieħed. il-Ba. ċellerat fl-Ħdukazzjoni — li b'mezz tagħhom irġiel n-nisa iistoħu jissoktaw jistudjaw filgħaxija wara l jispiċċaw mix-xogħol ta' ma' tul il-ġurnata, IL-ĦAJJA KULTURALI MALTIJA FI ŻMIENNA 11 Imma qalb l-istudenti nsibu bosta attivitajiet oħra li x'ak- tarx jiżvolġu ruħhom barra mill-ħitan ta' l-Università nnifisha, għaliex l-istudenti, imħeġġa mill-ispiriu ta' l-Alma Mater tagħ- hom u mmexxija mill-professuri tagħhom, 'għaqqdu bejniethom kemm-il xirka Ikoll bi skop kulturali kif wieħed malajr jinduna minn isimhom: The Tħeological Societv, l-Għaqda tal-Malti, Il- Law Soc'etv, biex nsemmi l-ewwel tlieta li jiġuni f'moħħi; dawn jikkonċentraw l-enerġiji tagħhom fuq xi fergħa speċjali tal-għerf, jippubblikaw ġurnali jew jagħmlu konferenzi, jikkol- tivaw l-arti drammatika tr mużikali, u jorganizzaw xogħlijiet teatrali u kunċerti. Għandna wkoll soċjetajiet oħra, li għalkemm mhumiex uni- versitarji fil-veru sens tal-kelma, huma x'aktarx iffurmati minn sradwati. Fost dawn ta' min isemmi l-Virgil Societv li tistudja l-ħaj'a fi żmenijiet klassiċi u l-British Medical Association li tagħti konferenzi sabiex tfisser il-progress modern fil-kamp tax- xjenza u tal-mediċina. Iżda fost dawn ix-xirkiet kollha l-post ta' l-unur forsi jist- ħoaq lill-Għaqda. tal-Kittieba tal-Malti li, għalkemm il-Membri Akkademiċi tagħha, xi sebgħin, mhumiex ilkoll ulied l-Univer- sità, hi f'ċertu sens esklużiva għaliex ħadd ma jinħatar membru akkademiku jekk qabel ma ikunx kiteh u ippubblika xogħlijiet ta' fe'da għal-Petteratura Maltija. Għalkemm żgħira fil-għadd tal-membri, l-influwenza ta' din is-soċjetà hi kbira kif jidher mill-fatt F l-istatus tal-Malti Ilum. wara tant snin ta' indifferen- za jekk mhux stmerrija, nafuh l-aktar għall-ħidma tagħha bla waqfien. kif ukoll ta' xirkiet oħra li ħarġu minnha u li mhumiex imwaqqfa biss f'Malta, imma wkoll f'bosta bliet ta' artijiet oħra, fein, il-lum bogħod minn arthom, 'mma mgħaqqdin magħha. bir- rabta tar-Reliġjon u ta' l-Ilsien, jinsabu jgħixu għadd kbir ta' Maltin, Għalkemm l-iskop ewlieni tal-British Institute hu li jxerred il-koltura Ingliża, dan ma jbarrix l-iskop l-ieħor li jlaqqa' magħ- ha l-koltura Maltija. F'dan l-istitut l-attivitajiet kulturali kważi ma jaqtgħux : il-letteratura. ix-xogħol tal-palk, il-mużika u l-ħqija ta' l-arti Ikoll għandhom sehem fil-programm ġdid ta' kull sena. Mill-banda l-oħra, il-Malta Cultural Institute hu, biex ngħid hekk Malti għal kollox; iżda l-ħidmiet tiegħu huma mill-aktar varji u fost l-oħrajn iħaddan attivitajiet li jsiru f'diversi ilsna IL-MALTI Dan l-istitut m'ilux li twaqqaf u l-ħajja tiegħu tidde- pendi kważi għal ko'lox ininn kontribuzzjonijiet lokali, imma ġa għaraf jonqox u jorqom niċċa fil-qisum kulturali, Minn ftit tas-snin l-hawn il-palk madti reġa' ħa r-ruħ, amzi nistgħu ngħidu li l-produzzjonijiet tal-lum huma aktar artistiċi minn dawk ta' qabel għalkemm għadhom ma laħqux. il-livell għoli li wieħed jixtieq. Il-Malta Drama Tieague u l-K.O.P.T.E.M, huma żewġ xirk'et li jagħmlu konkorsi bejn id-diversi kumpan- niżi drammatiċ: li għandna sabiex ifajru lill-kittieba jipproduċu xogħlijiet oriġina dejem aħjar. F'din it-taħċ xirkiet li għalker jħajru lis-soċi tag iu tajba u lill-kumpaniji jagħtu produzzjonijiet ita qasira jixraq E nsemmu wkoll lil-dawk ix- mm l-iskop ewlieni tagħhom mhux kulturali ħhom jikkoltivaw moħhom. Fost dawn għandna l-Malta Union of Teachers, il-General Workers Un'on, is-Civil Service Sports Club u l-bosta każini tal-banda, ċirkoli u istituz- zjonijiet reliġjużi, F'Malta, imbagħad. kull tant żmien isiru akkademji f'ġieh xi qaddis. xi persunaġġ għoli iew biex jikkommemoraw xi ġrajja kbira li fihom iiggareġġaw bejniethom il-letteratura u l-mużika u l-kant. Dar: l-opra kellha sehem kbir fil-ħajja soċjali; fil- gwerra dan ma baqax iseħħ, iżda minn xi tliet snin 'l hawn ix- xewqa popolari kellha tkun milqugħa u rġajna bdejna naraw għadd ta' opri li fihom bdew jieħdu sehem artisti maltin li ma jagħmlux għajb lil sħabhom ta' barra, tant li t-talent tagħhom qed issa jkun apprezzat barra mix-xtut ta' artna. Iċ-ċinemato- grafu wkoll jista' jkollu effett kulturali — ħaġa li tidher mill- għadd kbir ta' nies li jmorru jaraw films imfaħħrin sew għall- artisti kemm għas-suġġett, u l-aktar. meta dan ikun ibbażat fuq ktieb ta' xi awtur magħruf. Ta' sikwit ukoll :siru esibizzjonijiet ta' pittura, skultura, inċiżjonijiet, disinn u fotografija. ħafna minnhom frott tal-ħidma li ssir fli Sshool of Arts u xi soċjetajiet privati. Il-Maltin iħobbu jisimgħu l-kelma ħajja ħierġa minn fomm xi konferenzier jew predikatur imsemmi; għalhekk ta' sikwit ikunu mistiedna fostna oraturi famużi b'ex jitkellmu fuq xi suġ- ġett speċ'ali; in-nies mill-banda, l-oħra. tiffolla biex tisma' pane- ġiriċi jew prietki mogħtija minn xi saċerdot għaref u li ħafna. draħi jkumu ġawħra ta' oratorja sagra; xandiriet popolari fuq elf IL-ĦAJJA KULTURALI MALTIJA FI ŻMIENNA 13 suġġett Isiru ta' kuljum bir-Rediffusion u jwasslu frott bnin intel- l.ttwali f'dar is-semmiegħa. Dun hu kwadru dgħajjef ta' l-iżvilupp kulturali fi żmienna— għax din hu suġġett ta' studju profond li jitlob ħafna żmien. Iżda qabel ma ntemm nixtieqkom tinnutaw ħaġa waħda, jiġifieri li ħafna minn dawk l-attivitajiet kulturali li dari kienu għal ftit biss il-lum saru kważi għal kulħadd b'mezz ta' l-Ilsien Malti; dan it-tixrid ta' koltura fost il-poplu tagħna mela nafuh l-aktar lil dak il-għadd żgħir ta' qalbenin li tletin sena ilu waqqfu l-Għaq- du tal-Kittieba tal-Malti u li minkejja l-għawġ kollu li ltaqgħu miegħu, baqgħu mixjin diitti fi triqthom imsaħħin mill-fehma qawwija li ħidmithom ser tkun ta' ġid kbir għall-poplu-Malti kollu,