IL-XXI SENA APRIL-ĠUNJU, 1951, GĦADD 242-244. DAN IL-GĦADD FIH: L L Paġna Il-Verità Artistika MILL-EDITUR 33 Naqra ta' Mużew Minn LURET CUTAJAR 36 Id-Daħka tar-Rebbieħ MINN Ġużm' CHETCUTI 44 Lil-Ħabibi Marju Agius MINN DWARDU BUGEJA, Lil-Ħabibi Dwardu Bugeja, L.P. Minn MaRJu Acrus 45 Il-Għerf tal-lum MINN ĠUŻE ELLUL ' MERCER 46 Ġan Anton Vassallo MINN Ġ, CASSAR PULLICINO 49 Bħal Ħolma Minn G. B. CASSAR 64 IL-VERITA' ARTISTIKA Il-ħmira tal-Arti hija l-immaġinazzjoni, Mill- ħju imżewqa tagħha intisġet i. coqqa tal-poeżija, tal-iskultura, tal-mużika, tal-pitllura u ta' kull tifwir ieħor tal-qalb imħeġġa tal- bniedem. X'rabla hemm bejn l-immaġinazzjoni seir-realtà2. Intelleltwalment, x'rabla. hemm bejn l-immaġinazzjoni wil-verità2. Ghal ħafna l-immaġinazzjoni hiju sinonimu ta' gidba artistika, gidba inkonxja, ħarba mir-reallà fl-ir- realtà; hwien ta' qasesalla li-jintfeze wara flit hin u minnhom mu jħallu l-ebda jdal għax qatt ma kienu kien reali — qalt mu kienu l-aċċident ta' sestanza dejjiema imma l-aċċident ta' aċċident — fanlas- ma tas-suieeviviet mibdulin fi ġnien li minnu jikbru għal flit tal-hin, ghal rebbiegħa qasira, terħa ward iwwaħda mu' ġenb l-oħra milwiema fid-dija tax-xemx li tolqothom bis-sjuf tagħha lewwwienu. Li kieku l-immaġinazzjoni artistika ma kellhiex saħħa akbur minn hekk, kien ikollna nuslu għall-fehma li la darba l-hmira tal-Arti hija l-immaġinazzjoni u l-immaġinazzjoni ma hix ħlief gidba urtisli- ka, invenzjoni ballula tal-ispirtu tal-bniedem, l-Arti ma. għandhu l-ebda rabta mal-verità — ji kliem ieħor, kien ikollna nghidu li l-Arti hija intellettzealment gidba inkonxja, delirju, thewedin. tal-ispirtu marid tal-Bniedem imdejjaq. Imma qabel naslu għal din il-fehma li jiena niċhadha minn issa, insuqsu lilna nfusna. Pilalu għamel din il- mistoqsija; ma għarajx iwieġeb u ħasel idejh minnha għal kollox bħalma, mingħalih, kien ħasel idejh mid-Demm tal-Tmsallab. Il-filosofi għandhom id-dejinizzjoni tagħhom tal-verità — hu veru dak li jeżisti. Mhux veru. dak li ma jeżistix. Mela l-eżistenzu hija :s lal-verilà oġġettiva. Mingħajrha ma hemmx verità. hmma daċek i jiċħdu l-eżistenza jew veallà ta' kull ħaġa li ma teżistix kif narawha b'għajnejna u mmissuha b'idejna jixbhu lil-dawk li jiċħdu l-eżistenza ta' ħlejjaq bla ġisem. It-teoloġija tgħidilna li-jeżistu l-anġli u. b'att ta' fidi reliċjuża aħ- na nemmnu. Il-filosofija twettaq billi tgħidilna li jistgħu jeżistu. Il- Poeti igħidulna li jeżistu il-fairies, spirti li jagħmlu l-qalb bħal-Tama jew jaqlgħu l-qalb bħad-Disperazzjoni, ġliba passjonijiet u xenqiet marbutin ma' tqangil ir-ruħ; ideali, sbuħijiet li ma humiex ta' din id- dinju, ħolm ta' ġmiel li ma svarrad qatt fil-ħamrija tal-ġonna tal-art; Eden, EL Derado il-bogħod fejn għajn ta' bniedem ma' twassalx; u Tpersonifikazzjonijiet ta' ideat u xewqat li l-Fiżika tiċħadhom u l-Ann- tomija sna tajhomx għax qatt ma. ġabilhom taħt is-sikkina tagħha għal-laqtigh. . Imma niwieġbu l-mistoqsija: Ix-xenqiet u tfantiż tal-poeta huma rcaltajiet jew stħajjil jicragh ta' bniedem inkwiet It-teologi iil- filosofi ma' argumenti oħra biex jipprovaw ir-realtà tal-immortalità tal-bniedem, isemmu x-xenqa li hemm f'kull wieħed sinna għal ħujju dewwiema, U jgħidu li hekk kij ix-xenqa tal-għale tipprova l-eżistenza tal-ilma u tal-ġuh l-eżistenza tal-ikel, hekk ukoll ix-xenqa tal-eternità tipprova l-immortalità tar-ruh. Il-poeta: għandu l-argu- ment jilosofiku t'egħu. Fuq l-istess argument l-artist jipprova: r-realtà tad-dinja tiegħu fantastika: Ir-Realtà Artistika tal-poeżija, tal-mużi- ka, tal-pittura u tal-iskultura. Ladarba fil-bniedem-ar jitnisslu u jitfissru xewqat u xenġiet tar-ruh bil-fors li hemm korrispondenza mistika bejnhom u bejn real- liż -m'stura li lisbog is-sensi għax hija r-realtà ta' dinja soprannatu- rali—dinja spiritwali. Dan hu l-aqiea argunent tal-Metafiżika AIr- tistika. Ir-razzjonalisti jiċħdu r-realtà tal-ispirtu tal-bniedem għux igħidu U l-prova tal-eżistenza ta' din ir-realtà ma taqax taħt is-sensi hekk ma tistax tivelttagha. Li ma tistax twettaqha kif inwettqu lenza ta' oġġetti materjali hu minnu imma ma nistghux b'daqs- hekk ngħidu li ma jeżistux. Għax għandna, qabel xejn, nijhmu wa li r-realtà oġġelliva hija biss dik li taqa' taht ĦAM SENSI —dak. li tista' tarah, tmissu, t'simghu, ixxommu, idduqu, Tina hemm ajiet oħra, realtajiet li konna nistgħu nipprovawhom kieku flok hamsa kellna sebgħa, għaxra, mitt-sens. Għandna ħamgs sensi biss; daqshekk nistgħu ngħidu, imma ma nistgħux ngħidu li ma sutax kellna għaxar sensi, mija u ed. U għalhekk ma nistghux niċħdu kull realtà li ma nistghux nipprovawha għax 'ma għandniex is-sens meħtieġ għaliha ghalma l-agħma ma jistax jiċħad l-ilcelen tas-sema icil-wvard għax ma għandux għajnejn biex jarahom, jonkella bħalma l-trux ma jistax jiċħad ir-reallà tal-għana tal-agħsafar, il-mużika ta' Chopin, id-daqq tal-qniepen wit-tgelgil tal-ilma fuq il-blat tal-widien għax jonqsu s-smigħ. Hekk ukoll ma nistgħux: niċhdu r-realtà ta' dawk ix-xenqiet li ma għandniex sens materjali biex nikkommikaw- hom lill-moħħ li hu ċ-ċentru jejn jiġu reġistrati l-impressjonijet ma- tolub ta' oġġetti li ghandhom eżi ża materjali. Lanqas ma nistghu ngħidu li-ma hemmx klief reallà waħda — ir-realtà materjali. ma nistgħu ngħidu hu li jonqsuna s-sensi meħtieġa biex nistgħu nir- reġistrat l-eżistenza ta' realtà li ma hix materjali bħalma. hija l-eżis- tenza ta' dak kollu li l-poeti jixxenqu fil-poeżiji tagħhom ispirati jon- kella ta' dak il-lixniq li Chopin u Tchaikoeski Jissru fil-mużika tagh- hom. Id-difiża tal-valuri artistiċi. ssir bl-istess mod. tad-difiża tall- valuri spiritwali, il-valurj tar-Reliġjon. Għalhekk bejn Arti u Reli- ġjon hemm xebh u rabta kbira; xebh fis-sostanza u fil-forma jew stil kif nistgħu naraw mill-kitba tal-Profeti tal-Għaqda l-Qadima. Għal- hekk ukoll, xi artisti li jitilfu l-ordni tal-preċedenza, jagħmlu l-Arti reliġjon ta' ħajjilhom, Mela l-Arti bħar-Reliġjon hija t-tifsira ta' veallà li ma taqax taħt is-sensi — realtà soprannaturali, Arti u Reli- ġjon jintisġu flimkien bhal ilwien ta' qawsalla — kull lewn simbolu ta' ideal, ta' xenqa — li ji hlu ruħi il-bniedem fis-siegħa tal-ispiraz- zjoni, fil-hin tal-għaqda mistika bejn ir-Realtà u l-Ideal, żwieġ mis- tiku bejn Ħa wil-Bniedem. Nistgħu għalhekk nghidu li l-Arti mhux biss hija tifsira ta' verità imma, bħar-Reliġjon, għandha bużi reliġjuża. Infakkarkom lil-po i ta' Dante Alighieri u ta' Francis Thomp: U lil-dawk li bħalissa ġed jijtakru jil-ħajna artisti anti-reliġjużi nweġibhom li dan ma jwaqqax dak li qed ngħid. L-artist huwa anti-reliġjuż, meta jitlef is- sens tal-proporzjon u jagħmel l-Arti reliġjon tiegħu u jaqta' bl-akbar hsara tieghu u ta' ruħu, ir-rabla li hemm bejn ir-Reliġjon u l-Arti. L-Artist kbir huwa dak li jagħraj ir-rabta bejn il-waħda u l-oħra. Li l-arti. għandha bażi reliġjuża jafuh il-materjalisti li. jil- għama ta' qalbhom imħassra jikkumbattu lill-waħda u lill-oħra, U mhux għalxejn, Għax l-Arti wir-Reliġjon it-tnejn jijthu għajnejn. il- bniedem ghal realtajiet li jinħassu fina imma li l-ebda wieħed mil- ħames sensi ma jista' iġibhom tahtu. Il-poeta jħoss u dak li jħoss billi ma jaqax taħt xehdet is-sensi materjali ma jistax ifissru ħlief simbol'kament bħall-poetà mistiku San Juan de La Cr bhal Santa Tereża ta' Lisienx u bħal Ġest: Kristu nnifsu li biex ifisser ir-real- tajiet spiritwali tas-saltna ta' Missieru inqeda bil-parabola. L-arti hija rappreżentazzjoni parabolika ta' realtajiet spiritwali, F'dinja oħra dak li l-artist imnebbaħ iħoss u ma jislax er ħlief parabolikament u. simbolikament għad irid iseħħ — xi darba, x'imkien. In-natura għandha varjelajiet bla tarf ta' ħajja, għamliet u kwien, fuq l-art, taħt il-baħar u fl-arja. ta' madzearna — realtajiet. materjali li ħafna minnhom lanqas naju bikom. Kij nistgħu niċhdu l-eżistenza ta' sar- jetit oħra bla tar) ta' realtajiet spiritwali li l-artisti kbar, l-artisti ispirati, jilmhu w jħossu bil-qaresea ta' nar li jaħraghom minn ġewawu, isaffihom, inaddajhom, jerjagħhom Jjuq il-kotra, bħal projeti ta' dinju akbar u isbaħ xi darba, x'imkien2