Għaqda Każin Banda San Filep DJ e Ix-xitla tal-qoton tikber fir-reġjuni tropikali u sub-tropikali tad-dinja. Il-ħajt tal- qoton ilu jiġi magħmul, maħluġ, jintiseġ u jingħata l-kulur sa minn żmien pre-istoriku. In-nies tal-Indja, l-Eġittu u ċ-Ċina kienu jilbsu ħwejjeġ tal-qoton mijiet ta' snin qabel Kristu u wara l-użu tal-qoton infirex madwar il-Mediterranl. Il-kultivazzjoni tiegħu titlob ħafna xemx, ammont moderat ta' xita, u ħamrija mhux wisq sinjura fin-nutrijenti li iżda jkollha t-tira. Jinżera fir-rebbiegħa u t-tajjar jinġabar fil-ħarifa. Minbarra l-varjetà bajda hemm oħrajn ikkuluriti. L-eqdem użu tal-qoton aktarx kien 7000 sena ilu fil-Mehrgarh fil-Pakistan' fejn instab ħajt tal-qoton ippresevat ġo żibeġ tar-ram. Jidher li minn hemm infirex lejn l-Indja' fejn l-użu tiegħu żdied sewwa sas-sena 1000 qabel Kristu (QK). Anke fil-Messiku' f'għar ħdejn Tehuacàn nstab drapp tal-qoton li hu maħsub li sar aktar minn 5000 sena QK. Il-Griegi u l-Arab aktarx saru jafu bil-qoton fi żmien Alessandru l-Kbir. Fil-Persia (illum l-Iran) l-użu tal-qoton imur ; lura sal-ħames seklu qabel Kristu. Fiċ-Ċina kien jitkabbar fi żmien id-Dinastija Han' minn nies mhux Ċiniżi fin-nofs inhar tal-pajjiż, fil-provinċja Vunnan. Fil-Peru l-kultivazzjoni tal-qoton kienet is- sinsla tal-iżvilupp tal-kulturi Norte Chico, Moche u Nazca. U meta l-Ispanjoli marru l-Messiku fil-ħmistax-il sekli sabu li n-nies kienu jkabbru l-qoton u jilbsu ħwejjeġ magħmulin minnu. Fi żmien il-medju evu fl-Ewropa kienu jiġu importati drappijiet tal-qoton imma kien hemm injoranza kbira dwaru. Kienu jemmnu li l-qoton kien jikber fuq is-siġar '(u mhux fuq xitel). Minħabba li jixbaħ is-suf, in-nies kienu jaħsbu li l-qoton jikber fuq nagħaġ li jkunu fuq siġar. John Mandeville, fl-1350 kiteb bħala 'fatt' li fl-Indja hemm siġar li fuqhom jikbru ħrief fit-truf tal-friegħi. Dawn il-friegħi kienu robot biżżejjed li jitgħawġu biex jippermettu lil dawn il-ħrief li jieklu l-ħaxix mill-art meta jaqbadhom il-ġuħl L-importanza tal-industija tal-qoton kibret ħafna meta ġew ivvintati magni li jaħdmuh u b'hekk ġew iffrankati l-parti l-kbira tas-sigħat tax-xogħol meħtieġa biex jinħadem id-drapp mit-tajjar tal-qoton u allura roħos ukoll il-prezz. Fl-ewwel nofs tas-seklu dsatax l-industrija Ingliża tal-ħdim tal-qoton tant kibret li l-Indja ma setgħetx tlaħħaq mad-domanda tagħha. Aktar minn hekk, fl-Amerika beda jitkabbar qoton ta' kwalità aħjar li ma damx wisq ma ħa s-suq minn idejn l-Indja. Meta f'nofs is-seklu dsatax faqqgħet il-gwerra ċivili fl-Amerika, Festa 2015 Ħaż-Żebbuġ DJ Għaqda Każin Banda San Filep l-esportazzjoni tal-qoton minn dan il-kontinent waqfet u l-Ingilterra u Franza bdew jixtru mill-Eġittu fejn saru investimenti kbar fil-kultivazzjoni tal-qoton. Meta fl-1865 il-gwerra ċivili fl-Amerika ntemmet is-suq Eġizzjan ġie abbandunat għax il-qoton Amerikan kien irħas u aħjar. Dan kellu effett tant qawwi li l-Eġittu falla fl-1876, fattur ewlieni li wassal għall-ħakma tal-Eġittu mill-Ingilterra fl-1882. Fl-istess waqt il-bejgħ tal-qoton għen mhux ftit l-iżvilupp tal-Amerika. Daqshekk kienet importanti l-industrija tal-qoton. Minbarra d-drappijiet, mill-qoton isiru wkoll xbieki għas-sajd, filtri, tined, tip ta' karta, manki tal-ilma u sj saħansitra jintuża fil-manifattura tal-isplussivi. Miż- J żerriegħa tiegħu jsir żejt tajjeb għal mal-ikel u dik li tibqa' żejda tingħata lill-annimali li ruminate. Iz-zokk J. tax-xitla kien jitnixxef u jintuża fil-fran minflok injam. J Fil-present l-akbar produtturi tal-qoton huma ċ-Ċina, SA ea ke j l-Indja, l-Istati Uniti tal-Amerika, l-Pakistan, il-Brażil, Ġbir tal-qoton fl-Armenia (1930) l-Afrika, l-Uzbekistan, it-Turkija, l-Greċja u s-Sirja. F'din l-industija jaħdmu bosta nies, imma sfortunatament il-kundizzjonijiet tal-impjiegu f'xi wħud minn dawn il-pajjiżi għadhom ħżiena u anke illegali. L-Industija tal-Qoton f'Malta Il-kultivazzjoni tal-qoton spiċċat għalkollox mill-gżejjer Maltin fi żminijietna iżda fl- imgħoddi, għal mijiet ta' snin, ipprovdiet l-għejxien għal eluf kbar ta' Maltin. Fuq ix-xogħol kienu impjegati mhux biss ħafna rġiel u żgħażagħ bdiewa, iżda wkoll bosta nisa u xbejbiet fi djarhom'. Probabilment kienu l-Feniċi li daħħlu l-kultivazzjoni tal-qoton f'Malta. Ċiċerun, is- senatur u oratur famuż Ruman, kien akkuża lil Caius Verres li seraq kwantitajiet kbar ta' drapp magħmul minn qoton, mit-tempju ta' Ġuno fuq l-għolja ta' Tas-Silg. Tant kienet kbira l-esportazzjoni tal-qoton minn Malta fis-seklu ħmistax, li mid-dħul finanzjarju kienu jħallsu l-ispejjeż tat-tiswija tas-swar tal-Imdina u saru bosta benefikati fil-knejjes Maltin. Hekk per eżempju, meta fis-sena 1736 kienu qed jinbnew in-navi tal-knisja ta' Santa Katerin taż-Żejtun il-parti kbira tal-ispejjeż tħallsu mill-qoton miġbur mill-prokuraturi tal- knisja. Aktar tard insibu li f'temp ta' ftit xhur, qabel l-1798, il-prokuratur tal-knisja taż- Żejtun, daħħal aktar minn 300 skud mill-ġbir u l-bejgħ tal-qoton, somma li kienet tiżboq sewwa l-ġabra li saret mar-raħal kollu għall-festa ta' Santa Katarina ' Id-dħul mill-qoton kien il-kaġun li fl-1860 f'Ħaż-Żebbuġ ġie deċiż li l-istatwa ta' San Filep li kienu se jordnaw issir tal-fidda minflok tal-injam jew tal-kartapesta minkejja li dan kien ifisser nefqa elf darba ikbar'0. Qabel il-miġja tal-kavallieri l-parti l-kbira tan-nies kienu jaqilgħu ħobżhom mir-raba'. Il-wiċċ prinċipali tal-biedja Maltija kien il-qoton. Dan konna nesportawh barra u bil-flus li konna ndaħħlu minnu kienu jixtru l-qamħ minn Sqallija. Nies oħra kienu jaqilgħu ħobżhom mis-sibi'l. It-tkabbir u l-esportazzjoni tal-qoton kienet industrija importanti fi żmien il-Kavallieri. Il-bidwi Malti fi żmien il-Kavallieri kien ikabbar ħafna qoton li kellu suq tajjeb għalih u tiegħu kien iġib prezz tajjeb. L-ewwel daqqa ta' ħarta lis-suq tal-qoton waslet matul l-Imblokk tal-Franċiżi. Il-pesta tal-1813 kompliet ħarbtet lill-industrija tal-qoton Malti. Wara l-1830 il-kummerċ fil-qoton Malti beda jonqos ġmielu minħabba kompetizzjoni minn Għaqda Każin Banda San Filep L qoton irħas mill-Eġittu u mill-Istati Uniti. Dan ikkaġuna problemi għall-bidwi Malti. Sa l-1900 l-industrija tal-qoton li fl-1800 kienet tħaddem mal-15,000 kienet kważi spiċċat għal kollox. Il-biedja baqgħet tagħti l-kontribut tagħha matul il-ħakma Ingliża. Il-bidwi Malti baqa' jkabbar u jesporta l-qoton. Iżda billi l-Egittu beda jkabbar ukoll il-qoton, u jbiegħu bi prezz irħas mill-qoton Malti dan beda jitlef bil-mod il-mod is-swieq tiegħu. L-istruttura ekonomika nbidlet matul il-Ħakma Ngliża. Mat-tluq tal-Kavallieri spiċċa d-dħul mill-propjetà tal-Ordni u spiċċa wkoll is-sibi. Issa kellek struttura ekonomija bbażata fuq il-biedja, attività kbira fil-port u n-nefqa fuq l-armata u l-flotta. Din it-tabella turi kif naqset l-esportazzjoni tal-qoton minn Malta: e fis-sena 1790 (Kavallieri): £500,000 e fis-sena 1825 (Ingliżi): £79,444 e fis-sena 1835 (Ingliżi): £54,697 Kien jidher ċar li l-industrija tal-qoton kienet sejra lura. Iktar tard, fi żmien il-ħakma Ingliża, il-Maltin bdew ikabbru x-xitla tal-patata. L-ekonomija ta' Malta matul il-Ħakma Ingliża (1860-1960) L-ewwel snin ta' żmien l-ingliżi f'Malta l-ħajja ekonomika u politika tal-gżira ma tantx kienu tajbin. L-inħawi rurali kienu jiddependu ħafna mit-tkabbir tal-qoton, industrija li kienet reġgħet irpiljat''. Perd l-prezzijiet tal-qotton fi swieq barranin kienu qed jagħmlu l-prezz tal-qoton Malti anqas kompetittiv. Ghalhekk dawk li jkabbru l-qoton bdew jużaw inqas art għall-qoton u minflok bdew ikabbru iktar qamħ. Fl-1813, il-pesta kompliet tagħmel il-ħajja iktar diffiċli. Fil-fatt id-dħul naqas u n-nies qegħda żdiedu. Qamħ magħmul Malta wkoll kellu jikkompeti ma' qamħ magħmul barra minn Malta. Għalhekk il-prezzijiet kellhom jitbaxxew. Għalkemm dawn l-affarijiet kollha juru li l-ħajja kienet diffiċli ħafna sal-1830 kien hemm qrib 26,000 persuna jaħdmu fil-qasam tal-agrikultura. Perċ s-snin ta' wara (1850) kien naqra aħjar. Atttvità kbira fil-Port il-Kbir seħħet bejn 1806 u 1813. Ġara li Napuljun Bonaparte, il- mexxej ta' Franza, fi sforz biex jeqred il-kummerċ Ingliż ordna li ħadd fuq il-kontinent tal- Ewropa li kien iddominat minnu ma jixtri prodotti Ingliżi. B'riżultat ta' dan, in-negozjanti Ingliżi li tkeċċew mill-kontinent ġew hawn Malta u komplew il-business tagħhom minn hawnhekk, b'riżultat li Malta saret ċentru minn fejn il-merkanzija Ingliża bdiet tidħol bil- moħbi fuq il-kontinent. Kien żmien tad-deheb għall- Maltin u kemm għall-barranin deħlin u ħerġin bil- merkanzija. Iżda din kienet prosperità artifiċjali li kienet ser tintemm kif tispiċċa l-gwerra, kif fil-fatt ġara. Fil-fatt malli l-qawwa ta' Napuljun bdiet tmajna u l-kontinent reġa' nfetaħ għall-kummerċ Ingliż, in-negozjanti bdew sejrin u l-kummerċ beda jonqos. Ġara mbagħad li fis- sena ta' wara, 1813, tfaċċat il-pesta, li qatlet il-kummerċ kollu li kien fadal. B'riżultat t'hekk beda żmien ta' ġuħ u faqar kbir li kaxkar sal-1842. Il-biedja baqgħet tagħti l-kontnibut siewi tagħha fl- ekonomija Maltija. Il-bidwi Malti baqa' jkabbar il-qoton u gawda ħafna bejn l-1861 u l-1865 għax minħabba MA TOT JIIQADOT Festa 2015 Ħaż-Żebbuġ Ea DJ Għaqda Każin Banda San Filep l-gwerra ċivili fl-Amerka, il-bidwi Malti beda jġib prezz tajjeb għall-qoton li beda jinxtara mill-Ingilterra. Iżda kif spiċċat din il-gwerna l-qoton reġa' beda jmajna. Għaldaqstant il- bidwi Malti meta ra hekk qaleb għall-kultivazzjoni tal-patata u beda jġib prezz tajjeb mill- esportazzjoni tagħha. Il-Maltin kienu jipproduċu l-qoton biex minnu jsir id-drapp. Għall-għata ta' ġisimhom missirijietna kienu jilbsu drappijiet ta' Malta magħmula mill-qoton.'' Bosta kienu jinqalghu l-għixien tagħhom mill-qoton. Dan il-kummerċ spiċċa mal-wasla tal- Franċiżi 4. 'Il-qoton kien prodott importanti għall-bdiewa tagħna u kien jiġi esportat fi kwantità kemm fi żmien il-Kavallieri kif ukoll fi żmien l-Ingliżi. Ironikament għadna qed inżommu post għall- qoton fil-wirja u sa fejn nafu aħna, bidwi wieħed għadu jtella' l-qoton tiegħu għall-wirja Agrarja tal-Imnarja $ sq se Il-ħrief jikbru fuq ix-xitla tal- Il-kelma qoton fl-idjoma Maltija i sw ia Il-kelma ''qoton' daħlet sewwa fl-idjoma Maltija. I-kantilena li tgħid 'Fiddien ja fiddien, dak qamħek il-kejjiel, dak qotnok il-wiżżien 7 U f'bosta proverbi Maltin fosthom '' Qotna tal-moħriet aħjar minn għaxra tal-bejtiet.' U l-espressjoni ''abjad qotna'. U f'Birżebbuġa jinsab ''Wied il-Qoton 7 Dan għax Herodotus kien kiteb fil-ktieb tiegħu Histories, it-III Ktieb, 106, illi fl-Indjakienu jikbru fils-selvaġġ siġar li jipproduċu s-suf. $ Dun Joe Abela, ''Id-Dħul mill-Qoton fl-istorja tal-Knisja taż-Żejtun' ippubblikazzjoni fir-rivista tal-Ghaqda tan- Nar 25 ta' Novembru Festa Sta. Katarina V.M. e 2012, paġna 47-50. 5 Dun Joe Abela, ''Id-Dħul mill-Qoton fl-istorja tal-Knisja taż-Żejtun' ippubblikazzjoni fir-rivista tal-Ghaqda tan- Nar 25 ta' Novembru Festa Sta. Katarina V.M. 9 2012, paġna 47-50. 15 Joseph Borg, uffiċjal tad-Dipartiment tal-Agrikultura kkwotat fuq is-sit elettroniku imsemmi fin-nota preċedenti. 16 http://wirtizzejtunartikli files.wordpress.com/2012/06/qoton nar-2012.pdf