A 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Knisja Attwali tal-Madonna tal-Patroċinju 1754— 5 ta' Ottubru - 2004 — Tagħrif miġbur minn TONI CALLEJA — Daħla Fil-5 ta' Ottubru 2004, il-Knisja Bażilika tal-Madonna tal-Patroċinju tal-Għasri, jew la veneranda ecclesia sub titulo Patrocinii del Hasri;l dik attwali; dik kif nafuha llum, tagħlaq il-250 sena mit-tberik mill- ġdid, u mill-inawgurazzjoni tagħha. Biex avveniment hekk storiku ta' din il-portata ma jibqax għaddej bla osservat qed nippubblikaw dan l-istudju kritiku, analitiku, u sa ċertu punt ukoll storiku dwar l- edifizzju tal-knisja nnifisha, u t-titlu wisq onorabbli ta' bażilika li hija tgawdi. Il-Beżilke tel-Petriċilju,2 il- knisja ġawhra tagħna l-Għasrin, hija l-ewlenija bażilika fil-gżira Għawdxija, u l-waħdanija għal 164 sena. Qegħdin nimpenjaw irwieħna ħafna biex niskopru dejjem aktar dokumentazzjoni ġdida li tkompli tixħet dawl fuq l-eżistenza u l- funzjoni tagħha tul iż-żminijiet. Minkejja li diġa' skoprejna bosta, xorta fadlilna ħodon domandi oħra x'jiġu mwieġba. Ninsabu fiduċjużi li b'aktar xogħol u paċenzja, ukoll dawn il-kurżitajiet għad ikunu sodisfatti biex finalment jimtlew dawk il-lakuni storiċi li sa llum għadhom mitlufa fil-baħħ ta' l- istorja. f'Alla dan iż-żmien jasal ma jdumx biex finalment tkun tista' tinkiteb l-istorja sħiħa ta' din il- Knisja Bażilika — wieħed mill-aktar imqades Marjani antiki u mfittxija tal-gżira Għawdxija. 1 0 Studju kritiku għall-kitbiet storiċi dwar tal-Patroċinju minn Agius de Soldanis, Patri Pelagio, u Achille Ferres L-istoriku Għawdxi, il-Kan. Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis (1712-1770), li kiteb f'nofs is-seklu tmintax, dwar. tal- Patroċinju jgħidilna eżattament hekk: 'Dan l-aħħar, fis-sena 1739, 2), ċitazzjoni nru 12, f. 41. Il-mod bid-djalett ta' kif inhi mlissna l-knisja fost in-nies tal-Għasri. 3 Tal-Patroċinju damet il-waħdanija Bażilika f'Għawdex għal 164 sena bejn l-1768 u l-1932, meta allura, dal-ġieh kien beda jitgawda wkoll mis-Santwarju Ta' Pinu. inbniet fil-Wied tal-Għasri knisja għall-qima tal-Patroċinju ta' Sidtna Marija. Is-sagristija twaqqfet fis- sena 1742 mis-sur Duttur Fra Anġ Bonnici u mill-qassisin taż-Żebbuġ. Din il-knisja għalkemm hi żgħira, hi meqjuma wisq mhux biss min- nies ta' dawk l-inħawi, imma, tista' tgħid, min-nies ta' Għawdex kollu. Fiha dak li hu meħtieġ għas- sagrifiċċju tal-quddiesa. L-artal tagħha hu ta' alabastru Għawdxi. Il-festa tagħha bil-paneġierku jagħmilha l-imsemmi fuq Fra Anġ Bonnici'.4 Għal de Soldanis, din il-knisja donnha li waqgħet mis-sema. Minkejja li nbniet fl-aqwa tal- karriera tiegħu, u meta appuntu kien qed jikteb l-istorja ta' Għawdex, fejn tistenna li jkun interessat għall kull tentufa, hu naqas li jsemmi l-aktar punt importanti — dik li tal-Patroċinju 1754 -: 5 ta' Ottubru 7: 2004: nbniet mit-tjieba ta' Dun Tumas Saliba (twieled: 13 ta' Ġunju, 1700 - miet: 21 ta' Novembru, 1776). Nifhem li dik il-ħabta, Dun Tumas, qassis mill-post, kien figura prominenti ħafna mhux biss fl- Għasri, iżda wkoll mal-pajjiż kollu. Ma kenitx xi ħaġa komuni li xi saċerdot Għawdxi jibni knisja minn butu kif għamel hul De Soldanis kien rinomat għal kemm jidħol fid- dettal tal-ħaġa, imma oħroġ il- għaġeb fejn jirrigwardja lil tal- Patroċinju, hu kien telegrafiku, u ġewweż ħafna. Il-fatt biss li ma jagħmel l-ebda aċċenn għal Dun Tumas, waqt li jsemmi darbtejn lid- Duttur Fra Anġlu Bonnici, M.D., Kappillan ta' Grazzja Maġistrali fl- Ordni, jagħti lok għal bosta tħassibl Dik il-ħabta, bejn l-1737 u l-1754, id-Duttur Fiżiku u Saċerdot Fra Anġlu Bonniċi kien it-Tabib Prinċipali ta' l-Isptar ċentrali ta' e Ara wkoll Ġ. FARRUGIA, Għawdex bil-ġrajja tiegħu, Vol. tgħid għalhekk isemmih b'daqstant prominenza filwaqt li isem Dun Tumas, il- benefattur, ma ssibux b'nemesl Dan l-istat ta' fatt qed insemmih hawnhekk bħala protesta u biex ma jibqax għaddej bla kkontestat. Marridx inkun kattiv, imma xorta waħda qed insib x'itaqqalli moħħi. Dal-ħsieb tqil u tost ġieni fuq il- premessa ta' l-idjoma: min tafu tistaqsix għalih. Il-ħabib tagħna, l- istoriku Patri Alessandru Bonnici O.EM. Conv., għal de Soldanis jgħid espressament u mingħajr tlaqlieq: 'Meta kittieb jinqabad li, imqar darba waħda biss, ħeba xi biċċa mill-verità biex igħatti s-sewwa tal- fatti, aħna nitmeżmżmu minnu, u naħsbuha darbtejn qabel ma noqogħdu fuq il-kelma tiegħu anki f'affarijiet oħrajn'.5 Is-Sur Victor J. Galea, daqstant ieħor ħabib għażiż, dwar de Soldanis, iwissi, li: 'min jaqbad lil Dun Franġisk Agius u iktar u iktar lit-traduttur tiegħu (Dun Ġużepp Farrugia, magħruf bħala Gioioso, sive Ġiljosa), irid joqgħod b'seba' għajnejn biex ma jingidimx'.6 Matul iż-żmien kienu diversi dawk l-awturi li kitbu dwar il-bini tal-Knisja tel-Uiet. Fost l-iktar antiki, barra minn dak il-praxxa ta' de Soldanis li ġa semmejna, kien hemm ukoll Patri Pelagio Mifsud Piscopo (1708-1781),7 u Achille Ferres (1838-1909).8 Imma anki dawn it-tnejn lanqas donnhom li għamlu l-aħjar tagħhom meta ġew biex jiktbu dwar tal-Patroċinju, u perkonsegwenza kkummettew diversi żbalji ta' natura storika. Mid-dehra Patri Pelagio ma indagax biżżejjed, waqt li l-Ferres ikkopja lil ta' qablu daqs li kieku kien Vanġelu. L-ikbar żball tagħhom it-tnejn hu fejn jingħad li l-Knisja tal-Patroċinju hija mmedjatament suġġetta għall- Bażilika tal-Lateran, mentri r- riferenza hija għall-Bażilika ta' Santa Marija Maggiore. Ġara, imma, li minħabba li ma nqala' ħadd li jikkontesta din l- iżgarratura, storikament ħoxna, dawk kollha li ġew wara kkommettew l-istess żball. U mhux biss kittieba tal-ħabba gozz li vilment jirriċiklaw xogħlijiet ta' ħaddieħor bla qatt jirriċerkaw, iżda saħansitra wkoll f'dokumenti ekkleżjastiċi uffiċjali bħalma hu l- każ tar-rapport tal-Viżta Pastorali tas-sena 1869: La Veneranda Chiesa sotto l'invocazione del Glorioso Patrocinio della B.V. Maria figliale della Laterano in Roma. B. Gauci, Il-Kolleġġjata ta' l-Assunta u l-Ewwel Parroċċi ta' Għawdex, Għawdex 1975, p. 13. 6 V.J. GALEA, Kien hemm knisja ta' Sant' Anton, Għajn Qasab, in-Nadur7 f'Luminarja, ħarġa nru 69, Ġunju 2002, it-18 il-sena, p. 15. 7 Afrchivum) Clathedrale) Mjelitense), P. Mirsup Piscoro, Notitiae Miscellanae, Series B.T., Ms. 55, Notitiae VIII. e Nora: Għal informazzjoni dettaljata dwar dan il-Patri ara: J. FLAsk, Patri Pelaġju (Bartilmew) Mifsud, Kapuċċin (1708-1781), fil-Programm tal-Festa ta' San Ġużepp f'Ħaż-Żebbuġ — 1991, pp. 95-99. e Nora: F'kalendarju tas-sena 2003, dwar Persunaġġi Sengleni, maħruġ mill-Kunsill Lokali ta' l-Isla, id- dati tat-twelid u l-mewt tal-Kav. Akille Ferres, jingħataw bħala li twieled l-Isla (Civitas Invicta — Senglea) fis-7 ta' Lulju 1837, u li miet il-Belt Valletta nhar l-1 ta' Frar 1907. 1754 : 5 ta' Ottubru 7: 2004: Imma bħalma ġa aċċennajna, il-fatt kien ieħor. F'reskritt lis-Santa Sede datat 26 ta' Awissu, 1862, ir- rettur tal-knisja tal-Patroċinju, Dun Mikiel Micallef (1849-1893), jagħmel asserzjoni importanti ħafna għax f'dokument uffiċjali jirreferi għalih innifsu bħala Rettur tal-Knisja tal-Patroċinju, filjali tal- Bażilika ta' Santa Maria Maggiore ta' Ruma: Jekk qatt kien hemm xi dubju dwar l-affiljazzjoni tal-Bażilika tal- Patroċinju, dan issa żgur li ġie mwarrab, bit-tiġdid, u bl- aggregazzjoni spiritwali reċenti tagħha ma' Santa Marija Maggiore ta' Ruma, l-Arċi-Bażilika Liberjana, u bil-pubblikazzjoni ta' l-istrumenti tar-ratifika, mill-Paenitentiaria Apostolica, datati 16 u 17 ta' Frar, Intant, żball ieħor li nsibu fil- kitba ta' Achille Ferres biss hija dik fejn jingħad li Mons. Labini, l-Isqof Djoċesan li kkonsagra 'l tal- Patroċinju nhar l-10 ta' Mejju, 1789, stabbilixxa l-jum ta' l- anniversarju tal-konsagrazzjoni għat-Tieni Ħadd wara Pentekoste (Għid il-Ħamsin). Fil-fatt, ir- riferenza fl-Ordni ta' l-imsemmi Isqof kienet għat-Tieni Ħadd fuq l- Għid il-Kbir.12 Aktar tard, sa mis-sena 1892 'il quddiem, l-anniversarju tal- konsagrazzjoni tal-knejjes kollha kkonsagrati f'Għawdex, barra dawk tar-Reliġjużi, beda jitfakkar fit-Tieni Ħadd ta' Ottubru. Dan skond Digriet b'approvazzjoni minn Ruma tal-10 ta' Ġunju, 1891.13 Illum il- ġurnata, u issa ilu hekk għal bosta snin, l-anniversarju tal- konsagrazzjoni jitfakkar fil-ġurnata proprja tiegħu, voldieri fl-10 ta' Mejju. Punt ieħor imsemmi minn dawn iż-żewġ awturi aċċennati, voldieri Patri Pelagio, u l-Ferres, huwa li l- Knisja tal-Patroċinju: 'inbniet fuq l- istess post fejn kien hemm il-knisja l-qadima, u bl-istess titlu'. 10 A(rkivju) Episkopali) Għlawdex), Blona) Tlemporaliaj 27/427; dokument mhux innumerat. e Nora: Interessani ngħidu li bejn il-kopja ta' dan id-dokument li tinsab fl-Arkivju tal-Kurja (kif ikkwotat fil-kitba tagħna) u f'dik li nsibu f'wieħed mir-reġistri tal-Bażilika tal-Patroċinju hemm daqsxejn tad- diverġenza. Fil-kopja li nsibu f'tal-Patroċinju, hemm nieqsa il-kelma della li fil-kwotazzjoni ta' fuq qed tidher b'sinjal taħtha; kelma li biha, jew mingħajrha, id-differenza hija waħda eżorbitanti. Waqt li biha r-riferenza ta' Bażilika hija għal dik ta' Santa Marija Maggiore; mingħajrha, ir-riferenza tiġi għal dik tal- Patroċinju. Jekk ma narawx l-oriġinal ma nistgħux ngħidu liema waħda miż-żewġ kopji hi l-eżattal 11 -Ġ.Zammi, Affiljazzjoni Spiritwali mal-Bażilika Patrijarkali ta' Santa Marija Maggiore ta' Ruma, f'Leħen mill-'Wied', it-33 Sena, Mejju 2004, nru. e. Ara wkoll: T. Canteja, Il-Knisja Bażilika tal-Madonna tal-Patroċinju — Aggregazzjoni Spiritwali, f'Il-Konrus 26 12 Ajrkivju) Afrċiveskovili) Mlalta) (Floriana), VP 1789, f. 41V. e Ara wkoll skrizzjoni fuq l-irħam li tinsab taħt il-gallerija ta' l-orgni tal-knisja msemmija. 13 jd.Devot ta' Marija, Ottubru 1892, p. 168. Tankredi Borg (1887-1942), f'artiklu li kiteb dwar tal-Patroċinju, fir- rigward ta' dal-punt speċifiku, bir- raġun jagħmel din l-osservazzjoni: 'Għaliex il-Kan. de Soldanis ma qalx li dil-Knisja nbniet fuq oħra jew flok oħra qadima2 F'dak iż- żmien dan l-istoriku kien għad għandu 30 sena, u f'dik is-sena kien qed jippriedka l-kwaresimal fil- Katidral ta' Għawdex, jiġifieri seta' jara b'għajnejh u jmiss b'idejh dwar dak li kien qed jikteb'..4 Aktar minn hekk, fil-Ferres biss, naqraw li l-knisja l-qadima li minflokha nbniet il-Knisja tal- Patroċinju ta' Ilum, kienet twaqqfet għall-bidu tas-Seklu XVI, voldieri ftit qabel ġew il-Kavallieri ta' San Ġwann fl-1530. Fl-1938, raġel xiħ għakka mill-Għasri stqarr ma' Ġanni Xuereb ta' Għajn Fawwara — Għajnsielem li: dil-knisja (b'riferenza għall-knisja l-antika) jingħad li ilha wieqfa hawn mal- 400 sena'.15 Allura minn ċirka l- 1538 … xi ħaġa li taqbel ma' dak li jgħid il-Ferres. Dan l-allegat stat ta' fatt, Voldieri li l-knisja nbniet flok oħra eqdem, jista' b'xi mod jiġi kkorroborat minn daqsxejn ta' kitba nutarili kontemporanja. Fl-att tad-donazzjoni li s-saċerdot mill- Għasri, Dun Franġisk Manueli (1704-1787), għoġbu jagħmel b'riżq il-Knisja l-ġdida tal-Patroċinju, fost 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 9 l-oħrajn insibu hekk: 'illi, wara li għaddew xahrejn minn meta r- Rev.du. Sinjur Dun Tumas Saliba kiseb il-kunsens u l-permess minn għand l-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur Isqof tad- Djoċesi ta' Malta li jibni u jtella' knisja fit-territorju ta' din il-gżira ta' Għawdex, u preċiżament fil-ħàra hekk imsejħa 'tal-Għasri' taħt it- titlu tal-Patroċinju tal-Beata Marija dejjem Verġni, u peress li jixtieq iqanqal dejjem aktar devozzjoni u mħabba, li kien hemm u għad hemm fil-knisja eżistenti, qiegħed jagħmel dan l-att ta' donazzjoni a favur u b'riżq il- knisja li ser tiġi mibnija mill- ġdid, sabiex fiha jiġi amministrat għal dejjem il-kult divin'.16 L-aħħar punt mill-kitbiet ta' Patri Pelagio, u tal-Ferres, li kkupjah, li nixtiequ nikkummentaw dwaru, huwa fejn jingħad li l-knisja l-ġdida nbniet taħt l-istess titlu tal-knisja l- antika. Voldieri, skond dawn it- tnejn, il-knisja l-antika kienet ukoll iddedikata lill-Madonna. tal- Patroċinju. Peress li mill- kwotazzjoni li pproduċejna mill-att tad-donazzjoni magħmul minn Dun Franġisk Manweli, dan l- allegat stat ta' fatt ma joħroġx b'mod ċar, għax la tgħid jiċħad u lanqas jikkonferma, ikollna tabilfors: nirrikorru għad- deduzzjoni loġika. 14 1, Bonc, Sidtna tal-Patroċinju fil-Wied bejn l-Għasri u ż-Żebbuġ ta' Għawdex, f'Il-Berka tal-21 ta' Novembru, e Nora: Min jinteressah, dan l-artiklu huwa ppubblikat sħiħ f'Il-Konrus 23 (2002), pp. 62-65. 16 Afrkivju) N(utarili) Għlawdex), att ta' donazzjoni fl-Atti tan-Nutar Luigi Magri Cremona tat-12 ta' Il-festa tal-Patroċinju tal- Madonna twaqqfet fl-1656 minn dak li qabel kien Inkwiżitur ta' Malta u Għawdex, il-Papa Alessandru VII (1655-1667) wara talba mir-Re Filippu IV ta' Spanja. Il-festa kienet estiża għall-Knisja Universali mill-Papa Benedettu XIII (1724-1730), u d-devozzjoni tagħha kienet introdotta f'Għawdex f'qasir żmien.17 Nafu li l-knisja l-ġdida tal-Wied kienet mibnija minn Dun Tumas Saliba bejn is-snin 1737-39. Allura immedjatament wara li l-festa tal- Patroċinju tal-Madonna kienet introdotta għad-dinja kollha. Għaldaqstant l-indikazzjonijiet huma, li għall-knisja tal-Wied, dan kien titlu ġdid, u mhux l-istess wieħed bħal tal-kappella l-antika. Min jaf Pelagio, u l-Ferres li kkupjah, meta qalu li l-knisja l- ġdida nbniet taħt l-istess titlu tal- knisja l-antika, ridux ifissru biss għal dak li hu titlu Marjoloġiku7l 2 0 Il-permess ċivili għall-bini tal-knisja Min mhux midħla ta' l-istorja ta' ġensna jista' forsi jaħseb li dawk il- ħabtiet hekk imbiegħda, niffiguraw l-ewwel nofs tas-seklu tmintax, 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 1 kulħadd kien merqtu u ftietu, iħott u jibni fejn irid u fejn jiftillu. Ma kienx hekkl L-istess bħallum, kulmin kien ser jibni ried qabel xejn iġib il-permess, li dik il-ħabta kienu jsibuh bħala l-licenza. Il-liċenzja, maħruġa mill-Università Għawdxija li kienet tamministra l- gżira, biex Dun Tumas Saliba jkun jista' jaqta' l-ġebel meħtieġ u jibni knisja ġdida ġġib id-data ta' l-14 ta' Settembru, 173718 … jumejn biss qabel it-tberik u t-tqegħid ta' l- Ewwel Ġeblal (ara faksimile f'p.12) Il-post imnejn kellu jsir il-qtigħ tal- ġebel ma jissemmiex, imma ma nkunux niżbaljaw jekk ngħidu li dan sar mill-maħġra'' tal-wied ta' wara l-istess knisja. Intant, l-Ewwel Ġebla isem biss għandha għax fil-verità m'hi l- ewwel waħda xejn. Hi biss l-ewwel waħda ta' fuq il-pedamenti. U tal- Patroċinju billi tinsab fil-kalanka ta' wied, għandha pedamenti fondi mhux ħażin. Għaldaqstant fil- jumejn żmien li kien hemm bejn l- għoti tal-permess u t-tberik ta' l- ewwel ġebla ma kienx umanimament possibbli li jinqata' l-ġebel u jinbnew il-pedamenti. Dal- punt veru li jifhmu kulħadd, imma l-fatti huma dawk li-huma. Iż- Ara taħt id-data ċċitata. 19 Maħġra hija barriera ta' l-antik fejn kienu jaqtgħu ġebel biss mill-wiċċ il-wiċċ. It-terminoloġija teknika wżata kienet 'refgħu qiegħ', jew 'qiegħ refgħuh'. 'Qiegħ' huwa strata blat li bix-xmux u x-xita ta' minn jaf kemm-il annata tkun ħalliet'minn dik ta' taħtha, jew tbewqet. Il-kwalità tal-ġebel li semmejna, minkejja li jinqata' mill-wiċċ il-wiċċ, m'għandux x'jaqsam mal-ġebel tal-wiċċ li wieħed jiltaqa' miegħu f'barriera normali. Waqt li ta' l-ewwel huwa kkunsidrat bħala ġebel tal-prima, tas-safi, dak tat-tieni huwa meqjuż bħala ħażin, tisfija, u mhux tajjeb għal-bini. Speċjalment għal dawk li huma xorok, blajjet, u saljaturi — ġebel li jrid jinqata' bilfors favur il-vina, l- użanza tal-maħġra baqgħet ipprattikata wkoll sa fi żmien tfuliti sewwa. 1754 : 5 ta' Ottubru : 2004: Illum 14 ta' Settembru 1737 Tingħata liċenzja lir-Revdu Dun Tumas Saliba, li fil-kuntrada tal- Għasri, jista' jaqta' l-ġebel kollu li għandu bżonn għall-bini tal-knisja l-ġdida li ser tinbena f'dik il- kuntrada, bil-patt imma, li ma jagħmel ebda ħsara, u ma jikkawża ebda preġudizzju għall- pubbliku, jew għall-privat, mill- bqija bħas-soltu. żmien ta' bejn iż-żewġ okkorrenzi kien ta' biss jumejn. Allura fejn hu l-bużillisi2 Il-possibbilitajiet setgħu kienu tnejn: 1) li l-permess kien biss formalità; voldieri li l-qtugħ tal- ġebel u l-bini tal-pedamenti bdew qabel; jew 2) il-ġebel għall- pedamenti kien diġa' hemm; voldieri l-ġebel tal-knisja l-antika; dik imwaqqfa għall-bidu tas-Seklu XVI; dik li jsemmi l-Ferres2 Dun Tumas Saliba bena l-knisja minn butu u hekk waqqafha bħala ġuspatronat lajkali. Nifhem li l- qassis kien stuż biżżejjed li ma bediex iħawwad qabel aċċerta ruħu minn titlu legali fuq l-art inkwistjoni. Hemm min isemmi li l- knisja setgħet inbniet flok Santa Marija ta' Cini; knisja pprofanata fl-1657. Oħrajn jispekolaw li l- knisja oriġinali setgħet kienet dik ta' Santa Marija tal-Ġilju mibnija minn Ċikku de Manweli qabel il- Viżta ta' Duzina ta' l-1575; jew bħalma jgħid il-Ferres, fil-bidu tas- seklu sittax. Il-Knisja ta' de Manueli kienet tan-Natività u f'xi dokumenti antiki nsibu riferenza għaliha bħala Nostra Signora ta Manueli20 jew bħala Santa Maria tal Hasri.2l L-istorja ma tinbeniex fuq il- 20 ANGħ, kitba nutarili fl-Atti tan-Nutar Tumas Debono tat-3 ta' Novembru, 1673. 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 13 ħsiebijiet u l-ispekulazzjonijiet imma fuq id-dokumenti. Fil- mankanza tagħhom, aktar paroli jkun kollu bħaż-żejjed imbidded. Madankollu qabel intemm dan is- sub-artiklu, ladarba daħħalna wkoll lil Santa Marija ta' Cini, anki jekk biss bħal Pilatu fil-Kredu, nixtieq nagħlaq b'din l- osservazzjoni. Fis-Sagristija tal- Bażilika tal-Patroċinju hemm kwadru mdaqqas, ta' l-Assunzjoni (ara ritratt). Antik ħafna. Kulħadd dejjem hemm jafu, u xejn mhu magħruf dwaru għajr li f'Settembru 1945 kien irrestawrat mill-pittur Ġanni Vella.22 Għandi konvinzjoni morali qawwija li dan il-kwadru kien l-ikona, il-kwadru titulari, tal- Kappella ta' Cini. Forsi kien irregalat lil Dun Tumas Saliba minn: Dun Anton Cini ta' Triq il-Ġonna — wieħed mill-eredi tal-familja li bniet il-kappella li ġġib kunjomhomi 3 e L-ewwel Viżta Pastorali u l- għamla tal-knisja l-ġdida Patri Pelagio jgħidilna li: 'Meta l-bini kien lest (il-Knisja tal- Madonna. tal-Patroċinju) ġiet solennement imbierka mill- Arċipriet (Dun Adeodatu Formosa J.U.D. (1727-1759)) nhar it-8 ta' Mejju, 1739'. Ħames snin wara, eżattament nhar l-24 ta' Settembru, 1744, l- Isqof Pawlu Alferan de Bussan għamel l-ewwel Viżta Pastorali fil- knisja l-ġdida. Fir-rapport ta' l- imsemmija Viżta naqraw li l-knisja li kien għadha kif inbniet kienet f'għamla tawwalija. Is-saqaf tagħha kien b'ħames ħnejjiet. Kienet kollha kemm hi mbajda. Il- paviment kien iċċangat b'ġebliet kwadrati (ċangaturi) kollu kemm hu. Il-bieb kien iħares lejn nofs in- nhar (l-istess bħalma hi llum). Kien hemm wesgħa quddiem id-daħla tal-knisja, u din il-wesgħa kienet imdawra b'ħajt.23 e Fl-oriġinal naqraw hekk: ''Settembre 1945: Pagati al pittore Giov. 23 Meta bejn l-1752 u l-1754 kabbru l-knisja, fuq din il-wesgħa nġab permess biex jikkonvertuha f'ċimiterju. Il-liċenzja għal dan l-iskop iġġib id-data ta' l-1 ta' Settembru, 1754, u hija maħruġa fuq l-imgħallem Karlu Brincat, li nissoponi kien il-bennej tal-knisja kif tidher illum. 1754 : 5 ta' Ottubru 7 2004: Il-knisja ma kelliex ħlief artal wieħed. Quddiemu, l-artal kellu tarġa waħda tal-ġebel. Imma fuq it- tarġa kien hemm bħal bradella ta' l-injam. Il-blokka ta quddiem ta' l- artal kienet magħmula minn alabastru prezzjuż maqtugħ minn blat ta' dak ir-reġjun.25 L-irħam tal- wiċċ tiegħu kienet ta' lewn aħdar. Kellu wkoll skannell maħdum artistikament fl-injam. Dan l- iskannell kien rigal ta' Dun Anġ Bonnici li diġa' ssemma. Fuq l-artal kien hemm sitt gandlieri ta' l- injam, u kienu indurati. Dawn il- gandlieri kienu rigal ta' Dun Ġużepp Cuschieri. Wara. l-artal kien hemm imdawra minn gwarniċ maħdum fil-ġebel l-ikona (il-kwadru titulari) li turi l-Madonna li tħares taħt il- mant tagħha l-erwieħ devoti lejha. Skond Patri Pelagio, dan il-kwadru hu xogħol is-Senglejan Francesco Zahra (1680-1765) — l-artist li l- kritici ta' l-arti jqisuh bħala l-aqwa pittur Malti ta' kull żmien. Fuq rasha, il-Madonna kellha kuruna tal-fidda. Il-lampier kien ikun jixgħel dejjem minħabba d- devozzjoni ta' dawk li jfittxu l- patroċinju tal-Madonna. Il-festa kienet iċċelebrata b'devozzjoni meta l-Knisja tfakkar il-Patroċinju tal- Madonna. Il-knisja kienet mgħammra biżżejjed. Kien hemm kalċi tal-fidda bil-patena tiegħu, indurati.25 Dawn kienu rigal ta' Dun Anġ Bonnici, b'kundizzjoni li ma jingħata lil ebda knisja oħra. Kien hemm ukoll tliet pjaneti: waħda kienet b'naħa bajda u oħra ħamra; waħda kienet b'naħa ħadra u oħra vjola; u t-tielet waħda sewda. Kien hemm ukoll seba' tvalji ta' l-artal, missal, alba, u xi affarijiet oħrajn. 24 Jingħad li l-artal inħadem minn dak l-Arluġġar tal-Mellieħa ta' Wied il-Għasri. Ħadmu fil-kamra ta' isfel ta' l-istess salina. Bħala prova ta' hekk, għadek sal-ġurnata mqaddsa ta' llum, jekk tfittex sewwa, quddiem l- imsemmija kamra, tista' issib biċċiet ta' alabastru kemm żmarrat u kemm b'xi wiċċ maħdum. L-artal li hemm illum, almenu l-blokka ta' quddiem, il-mensla bil-faċċata b'kollox, għadha l-istess waħda msemmija fir-rapport. 25 Huwa maħsub li dan il-kalċi tal-fidda bil-patena tiegħu, indurati, illum jinsabu fil-Parroċċa. Il-kalċi huwa wieħed kemmxejn żgħir, u huwa magħruf bħala 'ta' Dun Tumas' — l-ewwel Rettur tal-Benefizzju tal-Wied. F'sieq il-kalċi, fid-dwella; fuq in-naħa ta' ġewwa, għandu miktubin l-inizzjali Efcclesia) Blasilica) Kollox kien merfugħ f'armadju ta' l-injam imqiegħed fis-sagristija. Is-sagristija nbniet fuq in-naħa ta' wara tal-knisja; kont tidħol għaliha minn bieb fuq ix-xellug ta' l-artal. Il-kostruzzjoni tas-sagristija u l- armadju li tqiegħed fiha tħallsu minn Dun Anġ Bonnici. L-Isqof Alferan għoġbu jagħti indulġenza ta' 40 ġurnata lil kull min jirreċita Missierna u Sliema f'dik il-knisja. Is-sagristan ta' dak iż- żmien kien Mikiel Farrugia.26 Kien daħal biex jieħu ħsiebha sa mill-4 ta' Ottubru, 1738, jiġifieri, meta kienet għadha ma tberkitx.27 4 e It-tkabbir tal-Knisja tal- Patroċinju Saliba kien tabilħaqq rigal ta' Alla lill-Għasri. Wara li bejn l-1737 u l-1739 bena l-edifizzju tal-knisja, kollox minn butu, għaxar snin biss wara, eżattament nhar it-13 ta' Ottubru, 1749, għoġbu jwaqqaf il-Benefizzju tal-Wied tal-Għasri.28 Dan bl-iskop waħdieni f'moħħu — ħsieb qaddis, li anki wara mewtu, il-knisja ma tisfax mitluqa u abbandunata kif sfortunatament kien ġara mill- knejjes l-oħra kollha tal-kampanja, ta' dak ir-reġjun, f'ċirka t-tliet mit sena ta' qabel. Għall-wens tal-knisja ta' Dun Tumas, u għall-wens ta' xulxin, l- 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 15 abitanti ta' dawk l-akkwati kienu kull ma jmur jiżdiedu u joktru. Minħabba f'hekk, u minħabba wkoll iż-żjieda tal-pellegrini, il- knisja ma damitx ma saret żgħira. Għaldaqstant, ħruġ is-sena 1750, l- aktar l-aktar dħul l-1751, Dun Tumas Saliba ressaq rikors quddiem il-Granmastru Emmanuele Pinto de Fonseca (1741-1773) għall- approprjazzjoni ta' biċċa art pubblika biex fuqha jkun jista' jkabbar il-knisja. F'din it-talba, ir- Rettur Saliba, fost l-oħrajn, jgħid: 'li serbut ta' nies kien kontinwament imur iżur din il-knisja biex jagħmlu d-devozzjonijiet tagħhom u anki biex jisimgħu l-quddies li kien isir ta' kuljum. In-nies kienu jiġu mhux biss mill-kontrajjed tal-qrib, iżda wkoll minn ħċriet fil-bogħod'. Dun Tumas jissokta jgħid li: 'Minħabba l-folla li jkun hemm u peress li l- knisja kienet żgħira kien qiegħed jiġri li ħafna nies kien ikollhom jibqgħu barra fit-triq għax-xemx u x-xita'. Din is-supplika (talba) wara li kienet mgħarbla u studjata bir- reqqa kollha mill-magna amministrattiva ta' l-Ordni, tressqet quddiem il-Prinċep ta' Malta, il- Granmastru Pintu, mill-Uditur I.F. Grech fl-udjenza tat-12 ta' Ottubru, 1751. It-talba kienet milqugħa favurevolment. Wara ftit taż-żmien, Għal aktar tagħrif dwar dan ir-raġel, ara: T. CALLEJA, Kumbinazzjonijiet storiċi (02: L-ewwel Kappillan taż- Żebbuġ u l-ewwel magħmudija fil-Knisja Parrokkjali li nzertat ta' dak li kellu jkun l-ewwel sagristan f'tal- Patroċinjul, f'Il-Konrus 19 (2000), p. 40. 27: AEG, VP 1744 (fotokopja), f. 273T-274V. e Ara wkoll: A. Bonnici, It-Tieni Knisja tal-Madonna tal-Patroċinju fil-Għasri f'egħluq il-250 sena mit-tberik tagħha u l-200 sena mill-Konsagrazzjoni, f'Leħen mill-'Wied', ħarġa speċjali, it-tmintax-il sena, nru 1, Mejju 1989; 28 Afrkivju) Nutarili) V(alletta), Att tal-Fondazzjoni magħmul fl-Atti tan-Nutar Tumas Vella taħt id-data ċċitata. 16 din id-deċiżjoni kienet ikkomunikata lill-Imħallef ta' Għawdex Mikielanġlu Garroni, u rreġistrata fl-atti ta' l-Università ta' gżiritna, u awtentikatà min-Nutar Salvatore Cordina nhar it-18 ta' Marzu, 1752.29 Dun Tumas Saliba kien ġabha żewġ. Kien xortih tajbal Dik il- ħabta ma kienx faċli li ġġib permessi biex tkabbar knejjes, l- aktar l-aktar meta barra l-permess ta' l-Isqof ridt ukoll, u fl-istess ħin, il-permess tal-Granmastru għall- akkwist ta' biċċa art pubblika, kif ħtieġlu hu. Iż-żmien inzerta wieħed tali li fih kienet qed tinħema kwistjoni taħraq bejn il-mexxej suprem ta' l-Ordni Ġerosolmitan, il- Granmastru Pinto, u l-Isqof Djoċesan, Mons. Pawlu Alpheran de Bussan (1728-1757) dwar xi rregolaritajiet li allegatament kienu qed jitwettqu mill-Arċipriet tal- Matriċi ta' l-Assunta, Dun Adeodatu Formosa fil-qadi ta' dmirijietu bħala Prokuratur tal- Kolleġġjata. Miegħu kienu mżeffna wkoll l-Isqof u l-Ministri tiegħu kif indikat f'rikors li l-imsemmi Granmastru għamel lis-Santa Sede fl-1751.50 Imma Dun Tumas xejn ma qata' qalbu għax ir-rieda żonqrija tiegħu, l-imħabba għal. tal- 1754 - 5 ta' Ottubru : 2004: Patroċinju, u bl-għajnuna tal- Madonna, kienu jissuperaw kull ostaklu. Intant, nifhem li hekk kif kien mgħarraf b'din l-aħbar sabiħa, ir-Rettur Saliba ma tilifx żmien biex jibda jħott il-knisja li kien bena hu stess ħmistax-il sena biss qabel, biex itellagħha fuq skala ikbar u isbaħ. Difatti, il-knisja l-ġdida kienet miftuħa, u mbierka mill-ġdid nhar is-Sibt, 5 ta' Ottubru, 17541 5 e Il-popolarità tal-Knisja tal- Patroċinju Fir-rikors tiegħu lill-Granmastru għat-tkabbir tal-knisja, ir-rettur u fundatur, Dun Tumas. Saliba, jagħmel aċċenn għall-ħlejjaq tan- nies mill-kuntrajjed tal-qrib u tal- bogħod li kienu qed jiffrekwentaw tal-Patroċinju. Din il-popolarità ma tfissirx ħaġa oħra għajr li n-nies, f'tal-Wied, kienet qed tfittex u ssib dawk is-servizzi reliġjużi li allura ma kenitx moqdija bihom f'dawk il-lokalitajiet l-aktar qrib lejhom. Din hi ħaġa rraġunata. Ir-raġuni ma tridx forzal Nafu per eżempju li fl-1739, meta allura bdiet tiffunzjona l- Knisja tal-Patroċinju, fiż-Żebbuġ — raħal ta' madwar l-400 ruħ, 2 ma kienx hemm ħlief l-ewwel kappillan, il-kumpajżan tagħna, minn Wied Sara, Dun Franġisk e Ara wkoll: J. Bezzina, Rikors għat-tkabbir tal-Knisja tal-Patroċinju, f'Ir-Kenrus, 19 (2000), pp. 10-14. Llibrerija) Nfazzjonali) M(alta), Archivio 1509, ff. L-eqreb Status Animarum disponibbli taż-Żebbuġ lejn l-1739, huwa dak meħud fl-1728, fejn il-popolazzjoni hija rrapurtata li kienet tammonta għal 399 ruħ. 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 17 Vella (1661-1743), issa raġel xwejjaħ ta' qrib it-tmenin; u forsi forsi Dun Wistin Debono li dwaru ma nafux għajr li fl-1706 kien ġa saċerdoti Fl-istess żmien, voldieri fl- 1739, Saċerdoti miż-Żebbuġ kien hemm ukoll l-aħwa Aquilina: Dun Xand (1685-1744), u Dun Piet (1706-1774), li imma hekk kif ordnaw ħallew ir-raħal biex marru kappillani, ta' l-ewwel ta' Sannat, sa mill-1709; u l-ieħor ix-Xewkija, sa mill-1735. Mela, waqt li fir-raħal ġar tagħna taż-Żebbuġ kien hemm dik Cini,33 li miet fil-5 ta' Settembru, 1751; Dun Franġisk Manueli (1704-1787)84 li kien joqgħod fi Triq il-Fanal; fuq ir-riħ tal-Wied ta' Feliċi (ara ritratt); u Dun Mikiel Camilleri (1710-1797) li kien joqgħod tal-Kanun,55 ftit nett aktar 'il fuq mill-Knisja tal-Patroċinju, f'dik il-parti li Ilum tagħmel mal- Parroċċa tal-Għasri.56 Fl-għaxar snin ta' wara (1740- 1750) is-sitwazzjoni qajla nbidlet. Waqt li fl-Għasri n-numru ta' Saċerdoti baqa' dak li kien fid- MESmj pIeEEeetU, fiż-Żebbuġ, in-nixfa ta' qassisin, fl-1739, fl- Għasri kien hawn il-barka ta' nukleju ta' saċerdoti żgħażagħ u enerġiċi għall-aħħar. Barra minn Dun Tumas Saliba, il-fundatur tal-Benefizzju tal-Wied tal-Għasri, kien hemm ukoll Dun Anton f'Ottubru 1743 miet bi fwieħa ta' qdusija, il- Kappillan Dun Franġisk Vella, u minfloku, f'Jannar 1744, sar Dun Vinċenz Tabone. F'xi l- 1742, qaddes Dun Franġisk Aquilina, pero ż- Żebbuġin ftit li xejn gawdewh għax imsejken miet qasir il-għomor. Għandu xorti dam iqaddes sena sewwa; miet fl-1743, fl-età tenera ta' biss 27 sena. Imbagħad ma reġax ħoloq qassis ieħor qabel ċirka l-1750, meta allura kien ordnat Dun Marju 33: Dan is-Saċerdot kien in- neputi tal-mejjet Kan. Dun Mattew Cini (1644-1712) ta' Triq il-Ġonna. Dan is-Saċerdot huwa antenat tat-tliet Saċerdoti, aħwa Gauci, ta' Pjazza Sabina — ir-Rabat: Mons. Anton D.D.,J.C.D., J.U.B.; Mons. Ġużeppi; u Mons. Arċidjaknu u Vigarju Ġenerali, Giovanni Bosco, S.Th.D., J.C.L. e Tagħrif mogħti oralment lill-awtur minn Mons. Ġużeppi Gauci ta' Pjazza Sabina, nhar il-21 ta' Frar, 2002. Qalli: ''Il-Bużnanna tiegħi mill-Għasri; minn ta' de Manweli; minn ta' Għammar'. A. Venla, Iż-Żebbuġ u l-Ġrajja Tiegħu, Legion Press — Għawdex 1963, pp. 179-180. 36 NAG, CG, 06/61 (Processi 1813), Proċess nru 3, f. 177-V. 1754 : 5 ta' Ottubru 7 2004: Ma nafx kif Mons. Andrea Vella lanqas biss isemmih fl-istorja interessanti li kiteb dwar raħlu: Iż- Żebbuġ u l-Ġrajja Tiegħu. Forsi meta ordna ma kienx għadu joqgħod iż- Żebbuġ7 Intant, Dun Marju kien bin Ġanni u Marija neċ Micallef. Tgħammed fil-Knisja Parrokkjali taż-Żebbuġ mill-Kappillan Dun Franġisk Vella nhar l-14 ta' Settembru, 1724. Il-kitba bil- patrimonju tiegħu tinsab fl-Atti tan- Nutar Salvatore Cordina tal-21 ta' Lulju, 1744.37 6 2 Tal-Patroċinju mgħollija għall-ġieh ta' Bażilika Ħidmet Dun Tumas għal tal- Patroċinju ma kienet tehda qatt. Mhux biżżejjed li kien waqqafha bħala ġuspatronat lajkali, u benefizzjali; perkonsgwenza libera mill-ġurisdizzjoni tal-Kappillan taż- Żebbuġ; u bir-Rettur jaħtar is- suċċessur tiegħu dment li jkun għadu ħaj'ċ privileġġ li f'Għawdex qatt ma kien deher bħalu, kif ikkonfermat mill- Awtorità Ordinarja (ta' l-Isqof Djoċesan) bid-digriet tat-23 ta' Ottubru 1747.59 Ried xi ħaġa aktar biex ikompli jinkuruna l-opra ta' ħajtu u jseddagha b'riżq il- popolazzjoni ta' dak ir-reġjun. Fl-1720, ċertu tabib u spiżjar ta' fama, Dr. Baldassri Debono, M.D., Ph.C. (1666-28/12/1746), magħruf bħala ta' Giabas (jew Ġabas)40 għoġbu jibni knisja ddedikata lill- Sidtna Marija tal-Għaltin, iżda malajr ġiet irranġata fl-1722 u ddedikata lill-Madonna tad-Duluri fil-pjazza ta' Ħaż-Żebbuġ — Malta. Għadha wieqfa sa llum u hija vulgarment magħrufa bħala 'tar- Reġġent', għal sidha ta' dari. Fl- 1726, it-Tabib Debono permezz ta' xi ħbieb u permezz ta' kuntatti li kellu f'Ruma, akkwistalha l-unur ta' Bażilika Minuri affiljata mal- Bażilika Maġġuri tal-Lateran: Lateranensi Basilicae Filia.4 Biż-żmien, imnebbah minn din il-konkwista, Dun Tumas Saliba tħajjar hu wkoll li kieku jagħmel l- istess. Ma kenitx xi impriża faċli, imma sab żewġt iħbieb li għenuh kemm felħu: it-tabib u saċerdot, Fra Anġlu Bonnici, u appuntu t-Tabib Baldassri Debono li għadna kemm semmejna. Bħalma aċċennajna aktar kmieni, it-tabib Bonnici kien ħafna midħla tal-Għasri, għax biex ngħidu hekk, kien sar qisu l-id il- leminija ta' Dun Tumas. U sa ċertu punt, lanqas it-Tabib Debono ma kien ġdid għall-Għasri peress li fl- 1712 kien akkwista l-għalqa ta' Ara Dokunenti B, C, u E, f'folji 17, 18, u 20 rispettivament. Fil-kawża dwar it-twaqqif ta' Vigarija fl-Għasri, ittrattata quddiem is-Sagra Kongregazzjoni tal-Konċilju ta' Ruma bejn l-1867 u l-1872, din il-klawsula partikulari kienet ikkritikata b'mod tassew aħrax. Min jinteressah li jkun jaf aktar huwa mistieden jara: Ġ. MInrorr, Il-proċess tat-twaqqif tal-Viċi-Parroċċa fil-ħàra tal-Għasri — Għawdex 1866 —1872, f'Il-Konrus 20 (2000), pp. 28-30; paragrafi 21 sa 28. a AEGħ, BT 27/427; dokument mhux innumerat. SAmmur, Grajjet Ħaż-Żebbuġ, Malta 2001, pp. 89-91. 41 J. Bonc, Il-Madonna Ta' Pinu u l-post tal-Bażilika Santwarju tagħha, f'Madonna Ta' Pinu, Vol. Blasku; raba' li jiġi fil-kuntrada ta' Kanġla; aktar bl-eżatt, raba' li jiġi fit- trianglu: il-muntanja ta' Ġurdan, l- għolja ta' Kanġla, u t-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ. Intant, b'xi mezz, it-tlieta li huma kienu ħbieb ta' xulxin. 12 Ix-xogħol ħa fit-tul, imma fl- aħħar mill-aħħar l-istink ta' Dun Tumas irrenda l-frott mixtieq; xewqtu saret realtà. Xi studjużi jgħidulna li tal-Patroċinju kienet mgħollija għal ġieh ta' Bażilika fl-1760,55 biex b'hekk saret l-ewwel waħda tax-xorta tagħha f'Għawdex, u t-tielet fiż-żewġ gżejjer.ġi Imma minkejja kollox, huwa maħsub b'ċerta qawwa loġistika, li dan seħħ bil-ħruġ tal-Brevi speċjali ppubblikat u mxandar f'Santa Maria Maggiore ta' Ruma, mogħti bis-siġill tal-Qdusija Tiegħu, il-Papa Klement XIII (1758-1769) nhar it-3 ta' Settembru, 1768, u rreġistrat fil-Kanċellerija tas- Sant'Uffizzju fil-jum tat-13 ta' Ottubru ta' l-istess sena. Dun Tumas Saliba, il-fundatur tal- Benefizzju tal-Wied kien ilu jamministra l-Knisja tal-Patroċinju sa mill-inawgurazzjoni tagħha, allura min-nhar it-8 ta' Mejju, 1739. Perċ uffiċjalment huwa kkunsidrat bħala li i. 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 19 Rettur, biss sa mis-sena 1768 — is-sena tal-għoti tal-Brevi Pontifiċju.46 7 9 Kummissjonijiet għat-tiftix tal-Brevi f'Ruma Ħasra li l-Brevi tat-3 ta' Settembru 1768, dan: l-importantissmu dokument Papali baqa' ma wasalx sa għandna. Minnu żgur jirriżulta b'mod ċar l-għoti tat-titlu ta' Bażilika lil tal-Patroċinju, jew ossija l- affiljazzjoni tagħha ma' l-Arċi- Bażilika Liberjana ta' Santa Maria Maggiore ta' Ruma. Matul iż-żmien saru diversi attentati biex kieku dan id-dokument jinstab, imma s'issa kollha rriżultaw fin-negattiv. F'ittra li kien kitibli, aktar minn għoxrin sena ilu, l-għażiż tagħna, Patri Alfons Marija Camilleri O.F.M., fost l-oħrajn kien qalli hekk: 'Darba meta kont nistudja Ruma, il- Kappillan (tal-Għasri) Dun Salv (Scicluna: 1929-1937) kien tani xi dati u talabni infittex xi dokumenti fl-Arkivju ta' Santa Marija Maggiore; meta tkellimt ma' l-Arkivista niftakar qalli: Caro Padre, questa ċ un impresa disperatal, pero tani l-permess li jekk irrid nista' infittex; għamilt xi ftit sigħat infittex għall-kurżità u (Msida — Malta) lil Dun Ġużerp ZAMMIT (Għasri-Għawdex), 18 ta' Frar, 1985, f. 121. e Nora: Għal konvenjenza ta' riċerkaturi futuri, kopja fotostatika ta' din l-ittra, illegata b'qoxra iebsa, qed tkun iddepożitata fl-Arkivju Parrokkjali. 44 Iż-żewġ knejjes f'Malta li t-titlu Bażilikali tagħhom huwa aktar antik minn dak tal-Madonna tal-Patroċinju tal-Għasri, huma: 1) il-Knisja ta' ġuspatronat lajkali tal-Papa San Klement li tinsab fit-tarf t'isfel taż- Żejtun, mibnija fl-1620, minn Klement Tabone b'wiegħda wara li ġie meħlus mill-iskjavità fit-Turkija. Ingħatat il-ġieh ta' Bażilika affiljata ma' Santa Maria Maggiore f'Ottubru 1622; 2) il-Knisja tal-Madonna tad-Duluri ta' Ħaż-Żebbuġ — Malta; saret Bażilika affiljata mas-Salvatur tal-Lateran fl-1726. 45 AEGħ, BT 27/427; dokument mhux innumerat. 20 kkonkludejt li kont qed infittex labra fil-Baħar Mediterrani'47 (irka l-1959, fi żmien il-parrokat fl-Għasri ta' Dun Karm Vella, l-istess biċċa xogħol kienet intalbet minn Patri Akkursju Xerri o.r.m. (1915- 1968) mir-Rabat — Għawdex, li inċidentalment kien qarib tal- Kappillan Dun Salv Scicluna. L-istess, il-missjoni tiegħu ma tat l-ebda frott. F'Novembru 1995, waqt xogħol ta' riċerka fl-Arkivju tal-Kurja ta' Għawdex, skoprejt diversi dokumenti dwar it- twaqqif ta' Vigarija fl-Għasri, bis-sede tagħha tkun fil-Knisja Bażilika tal- Patroċinju. F'wieħed minnhom 8 hemm xi dati relatati, li ninsab fiduċjuż li bihom għad naslu biex niskopru l- famuż Brevi Pontifiċju tat-3 ta' Settembru 1768, minni msemmi aktar 'il fuq. Sfortunatament, xi tiftix li għamlilna l- ħabib tagħna Dr Dun Joe Bezzina B.A. (Hons.) H.E.D. fl-Archivio Segreto Vaticano nhar is-26 ta' Marzu, 1999, ukoll irriżulta fin-negattiv. Ir-Rettur attwali, il-Kan. Dun Ġużepp Zammit, kien talab lil ċertu qassis Taljan, ħabib tiegħu ħafna, biex imur ifittixlu f'Santa Maria Maggiore, iżda dik il-ħabta li kellu jmurlu maradlu u mietlu missieru, u l-biċċa raqdet fuq ommha. S'issa x-xorti ma daħkitilniex. Min jaf… forsi ż-żmien għad ibiddell 8 - Tal-Patroċinju f'għajdut in- nies i) Oriġinarjament, il-knisja tal- aa AEGħ, BT 27/427; dokument mhux innumerat. 1754 - 5 ta' Ottubru : 2004: Patroċinju kienet ġejja flok fejn illum hemm in-niċċa tal-Madonna tal-Lunzjata — dik li hemm tiddomina Wesgħa Dun Ġużepp Buttigieg, imma l-Madonna riditha hemm isfel fejn attwalment tinsab. Għalhekk ta' kull darba li kienu jġibu l-ġebel biex jibdew il-bini, b'mod mirakuluż, kien jerġa jsib ruħu hemm isfel. Skond in-nies, din il-biċċa xogħol tal-ġebel irrepetiet ruħha tliet darbiet. Meta raw hekk, in-nies ikkonċedew għax-xewqa tal- Madonna. Imma biex dil-ħaġa tibqa' mfakkra, maż-żmien, il- poplu bena n-niċċa li semmejna. e Din hi storja b'mottiv komuni li tingħad dwar diversi kappelli kampanjoli fil-gżejjer tagħna. Fir- rigward tal-Knisja tal-Wied, dan l- għajdut mhux. storikament kompatibbli, u għalhekk għandu jitqies biss bħala leġġenda ħelwa. ii) Il-koppla tal-Bażilika tal- Patroċinju hija bla lanterna għax din kien ġarrafha b'suppervja x- Xitan biex jinki lir-Rettur Dun Ġużepp Schembri (1776-1821) talli keċċieh minn dak l-invażat u bagħtu fil-'kappara ta' Ġurdan'.9 e Leġġenda oħra; biss diċerija ta' min joqgħod fuqha tgħidilna li din waqgħet kaġun tat-terremot tat-12 ta' Ottubru 1856.50 Fis-2.00 a.m. għamlet skossjatura kbira, bir- replika sseħħ b'intensità akbar ftit minuti biss wara. Korrispondenza P. ALFoNs M. CAMILLERI O.F.M. lil Toni CALLEJA, 1 ta' Frar, 1981, p. 1. Dwar din il-leġġenda ara: Anron EF. Arrann, Dun Ġużepp Schembri u x-Xitan, u Il-leġġenda ta' Dun Ġużepp Schembri u x-xitan, f'IL-Konrus 6 (1989), p. 19; u 9 (1992), p. 40, rispettivament. J. Bonc lil Dun Ġ. ZAmmrr, op. cit., 18 ta' Frar, 1985, f. 117. 250 Sena mit-Tberik mill-Ġdid tal-Bażilika tal-Patroċinju 21 Il-Knisja tal-Patroċinju bil-koppla tagħha, tambur u skutella, bla lanterna; u bil-kampnar il-ġdid, dak tal-lemin, mibni nhar is-Sibt, 31 ta' Lulju 2004 knejjes, fil-belt u fil-kampanja tgħeżżu waħda sewwa, fosthom il- Katidral ta' l-Imdina u l-Knisja Kolleġġjata tal-Protestanti. Il- popolazzjoni nħakmet minn biża' kbir, kulħadd ħareġ minn daru u sar bosta talb.S1 jii) Ix-xjuħ tar-raħal tal-Għasri, u anki dawk taż-Żebbuġ, kienu jgħidu li tal-Patroċinju kienet 'Knisja tal-Papa', u li jekk jiġi l- Papa Għawdex irid iqaddes fiha. e Nifhem li dan il-ħsieb inġirina minħabba li fuq il-bieb prinċipali tal-knisja kien hemm imnaqgxa fil-ġebel l-arma tal-Papa, aktarx ta' Klement XIII, u. t-tjara Pontifiċja. It-tradizzjoni tgħid li din l-arma tħassret mis-suldati Franċiżi ta' Napuljun, meta fl-1798 okkupaw il-gżejjer tagħna. Ir- raġuni kienet li dik il-ħabta, il- Franċiżi kienu miksura wkoll mal- Papa. Hija ħaġa ċerta li min ħassar l-arma għamel hekk b'debbus ta' qalbu, u biss biex jobdi xi ordni superjuri, għax kemm kemm għarraq it-tinqix, u mhux li stradikaha. Tant hu hekk, li fortunatament għalina, l-arma għadha tingħaraf sewwa x'kienet tirrappreżenta. iv) Diversi Għasrin għandhom l-impressjoni li meta Ta' Pinu saret Bażilika, din ħadet dik li kienet tal- Patroċinju, b'mod li Tal-Wied ma 51 G, Faure, Li storja ta' Malta u Għawdex bil-gżejjer tagħhom u l-ġrajjiet li saru fihom, Malta 1916, Vol. 22 baqgħetx tgawdi aktar dan it-titlu hekk prestiġġjuż. Meta s-Santwarju Ta' Pinu tgħolla għall-ġieh ta' Bażilika Minuri permezz ta' Brevi Appostoliku mogħti nhar il-31 ta' Awissu, 1932, il-Bażilika tal-Patroċinju, assolutament ma kienet bl-ebda mod affettwata. Fl-2002 kienet ippubblikat l-aħħar edizzjoni tad- Direttorju tad-Djoċesi ta' Għawdex.S2 Meta jitkellem minn Ta' Pinu jingħad: Ta' Pinu BASILICA $: National Shrine. Dwar Tal-Patroċinju jgħid: Patronage of Our Ladv BASILICA (Tal-Wied).53 Konklużjoni Il-Bażilika tal-Madonna tal- Patroċinju taf il-bidu tagħha lil Dun Tumas Saliba. Ta' dan, l-Għasri ma jehda qatt ibierek u jfakkar il- memorja għażiża tiegħu. Biex il- kontinwità ta' din l-opra qaddisa b'riżq in-nies tal-post ma tintemx wara mewtu, fl-1749, Dun Tumas waqqaf il-Benefizzju tal-Wied tal- Għasri, bih innifsu bħala l-ewwel rettur fundatur. Warajh, mill-1776 sa llum kien hemm ħmistax ir- Rettur ieħor, li Ikoll kemm huma, skond iż-żmien u l-ħtieġa, żammew il-knisja fi stat tajjeb ta' manutenzjoni, b'mod li waslet sa żmienna f'kundizzjoni impekkabbli. Fost kulħadd, ta' min isemmi lir- Rettur attwali, il-Kan. Dun Ġużepp Zammit, li inċidentalment, fost il- 1754 - 5 ta' Ottubru : 2004: 24 ta' Settembru, 1982: Żjara storika ta' Kristu Ewkaristiku Salvatur f'tal-Patroċinju. Din iż-żjara seħħet bħala parti mill-festi li saru fl-okkażjoni ta' l-inawgurazzjoni ta' l-istatwa titulari tal-Għasri ħmistax, bħal Dun Tumas, hu l- uniku rettur mill-Għasri stess. Fi żmien ir-rettorat ta' Dun Ġużepp, mhux biss rajna l-knisja tkompli tissebbaħ kull sena b'opri ġodda, iżda wkoll bit-twettieq ta' xogħol qawwi ta' manutenzjoni u restawr. J'Alla jibqgħu jinqalgħu l- benefatturi meħtieġa biex il-Knisja Bażilika tal-Patroċinju, mhux talli li ma tkun qatt ittraskurata u abbandunata, iżda li tkompli żżid fil-popolarità u l-konkorrenza tan- nies kif inhi bħalissa. VIVA L-MADONNA TAL- PATROĊINJU VIVA L-MADONNA TAL-GĦASRI 53 jbid, p. 125 u 126 rispettivament.