Mill-Impenn għall-Menefregiżmu: l-Evoluzzjoni tal-Protagonist Letterarju Malti In-narrattiva Maltija sikwit tinqasam fi tliet stadji. Bdiet bir-rumanz storiko- romantiku, għaddiet għar-rumanz soċjo-realista, biex imbagħad stagħniet bir- rumanz psikoloġiku.' Biss din l-eleganza, konvenjenti u prattika kemm tridha, hi fis-sew arbitrarja u artifiċjali, għax l-iżvilupp ta' dal-ġeneru letterarju ma seħħx f'ordni kronoloġiku strett daqskemm nixtiquh. Minkejja kollox xorta se nirrispetta l-konvenzjoni stabbilita għas-sempliċi fatt li dal-qafas jippermetti l-aktar kummentarju limpidu u koerenti. Għal ħafna żmien, in-narrattiva Maltija baqgħet marbuta ma' l-ideal patrijottiku; l-aġenda tal-kittieb lokali, maħkum minn dellirju romantiku, baqgħet essenzjalment l-aġenda nazzjonali. Għall-anqas sa nofs is-seklu għoxrin, ħafna baqgħu misjuqa mill-għajta għall-jeddijiet demokratiċi u politiċi tal-poplu. Minn Ineż Farruġ sa Żmien l-Ispanjoli sar-rakkonti interminabbli ta' Ġorġ Scicluna, ir-rumanz Malti serva qabelxejn ta' portavuċi għal ġens anonimu, fqir, u sfruttat li kien għadu ma sabx it-triq tal-qawmien. Kien mera ta' poplu mċaħħad, mingħajr fiduċja fih innifsu, u biex nidwi kliem Bertold Brecht, mera ta' pajjiż miskin biżżejjed biex jeħtieġlu l-eroj. l Ara pereżempju Oliver Friggieri, 'L-Evoluzzjoni Storika tar-Rumanz Malti'' Saġġi Kritiċi L-eroj tradizzjonali hu aktarx estrovert, miftuħ, qalbieni, attiv, ħerqan li jbiddel il-qagħda ta' madwaru u jkattar ir-relazzjonijiet personali tiegħu mad- dinja ta' barra. Hu jiffunzjona f'narrattiva li tinqeda b'taħlita ta' ġrajjiet storiċi (jew fatti ddokumentati) u ġrajjiet immaġinarji (jew intriċċi fittizji) maħsuba biex tillustra sewwasew it-tema ta' l-emanċipazzjoni nazzjonali. Lejn l-aħħar tas-snin tletin, fir-rumanz soċjo-realista, li fl-opra kritika ta' Oliver Friggieri, ġieli ssejjaħ ukoll ir-rumanz riformista, tfaċċa tip ieħor ta' eroj. Mhuwiex aktar il-protagonist patrijottiku u erojku ta' qabel, iżda protagonist aktar verosimili, immexxi aktarx minn kuxjenza umanista marbuta mal-ġlieda tal-klassi. Hu protagonist li kapaċi jissintetizza l-qafas morali, kulturali, u familjari ta' komunità aktar milli ta' pajjiż sħiħ. Dan il-karattru jiffunzjona f'narrattiva maħsuba biex tixħet dawl fuq il-qagħda attwali bl- intenzjoni maġġuri li jiġu rriformati d-difetti tagħha. F'nofs is-snin sittin, imbagħad, tfaċċa l-anti-eroj tar-rumanz psikoloġiku. Dan il-persunaġġ, f'kull sens, hu l-oppost ta' l-eroj tradizzjonali; hu aktarx introvert, magħluq fih innifsu, mimli dubji u ansjetajiet; mhux daqstant ħerqan li jibdel l-ordni ta' madwaru jew li jwessa' l-kuntatti tiegħu ma' l-oħrajn. L-anti-eroj psikoloġiku jiffunzjona f'narrattiva li tistħarreġ, ħafna aktar minn qatt qabel, il-ħajja ġewwiena tal-karattri, fejn l-emozzjonijiet u l-ħsibijiet jieħdu s-sopravvent fuq l-element rakkontabbli nnifsu. Aktar milli jikkonċentra fuq l-azzjonijiet tal-personaġġi tiegħu, l-awtur jgħidilna xi jkun għaddej minn moħħhom u b'hekk juri x-xewqat, il-biżgħat u s-sentimenti tagħhom. Fil-Poetika, Aristotli jitkellem fuq tliet tipi ta' karattri. Hemm karattri li huma aħjar minna, u bħala mudell nilmħu appuntu lill-eroj epiku li jiddistingwi ruħu fuq l-oħrajn, il-protagonist li jemmen fl-idealu li jibqa' konvint mir-rebħa aħħarija. Dan il-protagonist kapaċi jikkorrispondi ma' dakli Northrop Frve, fil- ktieb Anatomv of Criticism, isejjaħ il-high mimetic hero li hu superjuri għal ħafna nies iżda mhux għall-ambjent li jgħix fih. Għandu l-kwalitajiet ta' mexxej għaqli u artikolat; jaf jisfrutta t-talenti tiegħu b'mod assertiv; u jaf irażżan il-passjonijiet tiegħu meta jkun hemm bżonn. Hemm imbagħad karattri li huma fl-istess ilma bħalna u hawn nara l-protagonist soċjo-realista jitqabad mal-ħajja ta' kuljum, u li minkejja kull delużjoni jibqa' jittama. Dan il-protagonist kapaċi jikkorrispondi ma' dak li Frve isejjaħ il-low mimetic hero li ftit jew wisq jirrispetta l-kanoni tal-probabbiltà. Tant hu ordinarju li t-timbru ta' eroj, skond kif inhu mifhum fin-narrattiva epika, jibda jsir ambigwu. Fl-aħħar hemm il-karattri li huma agħar minna, u hawn forsi jidħol l-anti-eroj tar-rumanz psikoloġiku, il-protagonist ironiku u tellief li minkejja s-sensittività tiegħu hu ddestinat li jibqa' jgħix bil-piena. F'dal-każ, it-timbru ta' eroj mhux biss jiċċajpar imma jitħassar għal kollox għax il-karattri huma aljenanti, drabi patetiċi u drabi awto-distruttivi. Ir-rumanz storiku kien faċċata oħra tal-letteratura romantika li nibtet u kotrot f'Malta sforz l-influwenza ta' l-attivisti Taljani eżiljati fi żmien ir-Risorġiment. It-teżi kurrenti fil-fatt hi li l-letteratura Maltija (l-ewwel bit-Taljan, imbagħad bil-Malti stess) kienet prodott ta' kuxjenza ġdida li trawmet fost il-kittieba lokali bis-saħħa tal-kuntatti ma' elementi revoluzzjonarji barranin Kienet l-Italja li forniet lill-intellettwali u l-politiċi lokali kemm bil-forma (f'dal-każ id-demokrazija) u l-kontenut (f'dal-każ in-nazzjonaliżmu) li ppreċipitaw l-ewwel għeliem ta' qawmien anti-kolonjali favur identità popolari. Hu faċli għalhekk li wieħed jara kif ir-rumanz storiku mexa fuq l-istess żewġ binarji — jiġifieri fuq il-motiv demokratiku u l-motiv patrijottiku. Ir-rumanz storiku aktarx ġie ppopolarizzat minn Sir Walter Scott f'xogħlijiet bħal Waverlv (1814) u Ivanhoe (1819) iżda l-mudell Malti kien aktarx mibni fuq dak Taljan; ngħidu aħna Ettore Fioramosca ta' Massimo D' Azeglio u fuq kollox f Promessi Sposi ta' Alessandro Manzoni. Ma nafux fiċ-ċert liema kien l-ewwel rumanz bil-Malti; biss l-eqdem wieħed li nafu bih hu Elvira jew l-Imħabba ta' Tirann (ċ. Dan ir-rumanz aktar jixraqlu jissejjaħ rumanz gotiku, li wara kollox ma kien xejn għajr il-faxx l-aktar estrem tar-Romantiċiżmu. Dan il-ġeneru jiġbor fih il- gost tal-makabru, miżgħud bi djar u kastelli misterjużi, superstizzjonijiet, erwieħ, delitti, u l-bqija. Aktar tard kien disseminat b'mod l-aktar prolifiku minn kittieba bħal Arturo Caruana, Emilio Lombardi, Alfredo Edoardo Borg, u Giuseppe Cumbo. Kollha huma rumanzi ta' mertu letterarju skars; mingħajr tlaqliq ngħid li l-letteratura tagħna ma forniet ebda opra gotika ta' prestiġju. Għalhekk ma naħsibx li għandi noqgħod infettaq wisq dwar dal-ġeneru. L-ewwel xogħlijiet essenzjali ta' narrattiva storiko-romantika, fil-fatt, imorru lura sa l-aħħar żewġ deċennji tas-seklu dsatax, bejn wieħed u ieħor 3 Arapereżempju Oliver Friggieri, Storja tal-Letteratura Maltija, Vol. 1: Il-Poeżija mill-Bidu l-istess żmien meta twieldu l-ewwel partiti politiċi f'Malta. Għax-xettiku din tista' tidher bħala koinċidenza kurjuża, iżda meta niġu biex nidentifikaw b'mod ġenerali x-xejriet tar-rumanz bikri, malajr nintebħu li hemm rabta sfiqa bejn il-qawmien politiku u dak letterarju. Fil-fatt ir-rumanz ħa sehem sa mill-bidu fl-impenn risorġimentali, u fil-klima ta' dak iż-żmien ma setax ma jkunx fin-natura tiegħu ta' ispirazzjoni epika. Fost l-ewwel xogħlijiet storiko-romantiċi nsibu Il-Konti Alagona (1885) ta' Anton Muscat Fenech, Ineż Farruġ (1889) ta' Anton Manwel Caruana (forsi l-ewwel rumanz letterarju bil-Malti), Il-Barunissa Maltija (1893) ta' Salvinu Frendo Mannarino, u r-rumanzetti ta' Ġużċ Muscat Azzopardi, fosthom Toni Bajada (1878), Susanna (1883), Ċejlu Tonna (1886), u l-bqija. Aktar tard niltaqgħu ma' xogħlijiet oħrajn fl-istess vena fosthom Is-Saħħar Falzun (1902) ta' Agostino Levanzin, Nikol Għabdul (1907) ta' Dun Alwiġ Vella, Nazju Ellul (1909) ta' Ġużċ Muscat Azzopardi, Żmien l-Ispanjoli (1938) u San Ġwann (1939), it-tnejn ta' Ġużċ Galea, Anġli tan-Niket (1938) ta' Ġino Muscat Azzopardi, u Taħt Tliet Saltniet (1938) ta' Ġużċ Aquilina. Ir-rumanz storiko-romantiku huwa storiku għax ifittex li jibni identità nazzjonali billi jgħarbel il-kronaka mgħoddija u hekk irodd id-dinjità li tagħżel pajjiż minn ieħor. Bis-saħħa ta' episodji glorjużi, ir-rumanzier jeżalta l-kotra, jindika l-eroj, u jxettel il-mit nazzjonali. Hawn nikkwota lil Oliver Friggieri: 'Il-kult kważi reliġjuż ta' l-eroj (… tal lill-kommunità maħkuma emblema oħra ta' għaqda u ġustifikazzjoni fundamentali tas-sens ta' għażla etnika u dinjità storika '' Fl-istess waqt huwa romantiku għax is-sentiment, tipiku tal- moviment, jibqa' dejjem potenti, utli, u kkulurit. Ir-romantiku jeżalta l-imħabba għax kapaċi takkomoda dak kollu li hu uman u spiritwali; jeżalta wkoll il-passat għax hu irrevokabbli, u għalhekk jirrappreżenta dinja ta' ħolm u idealiżmu. Ir-rumanz storiku, aktar minn kull ġeneru ieħor, hu mfassal fuq sett ta' konvenzjonijiet u ritwali. Nafu li qegħdin fi żmien remot, fi żmien semi- leġġendarju. Nafu li n-nies jinqasmu f'żewġ kategoriji opposti. Nafu bl-eroj li jiddistingwi ruħu fuq kulħadd. Nafu x'inhu s-sehem ta' l-eroina. Nafu b'imħabbithom. Nifhmu r-ritwal tal-ħtif, tal-ħarba, tat-tradiment, tal-komplott, tad-dwell, u tal-vendetta. Nafu x'nistennew, iżda b'kurżità dejjem infittxu 4 Friggieri, Saġġi Kritiċi, 301. $. IL-MALTI dawk ix-xejriet varjanti, dawk is-sorpriżi, dawk l-isfumaturi li jistgħu juruna dak Hi hu familjari minn lenti friska. Nafu li se niltaqgħu ma' kavallieri furbani, nobbli, suldati,u raħħala. Nafu li se nimirħu mill-għeluq ta' l-ibliet għall-beraħ tal-kampanja, se nitgħaxxqu bil-pajsaġġ, se nosservaw bosta drawwiet folkloristiċi, u fuq kollox se nkunu xiehda ta' ġrajja akbar mill-ħajja $ Biex wieħed jifhem aktar mill-qrib il-konvenzjonijiet ġenerali tar-rumanz storiku, tajjeb li nanalizzaw aktar mill-qrib ir-rwol tal-karattri. L-awtur jinseġ ġrajja privata fl-isfond ta' ġrajja pubblika. It-teżi ewlenija li toħroġ minn dawn il-ġrajjiet hi li s-sewwa dejjem jirbaħ fuq il-qerq. L-element mistħajjel f'Ineż Farruġ, Żmien l-Ispanjoli, Nazju Ellul, San Ġwann, u Taħt Tliet Saltniet jiżvolġi storja ta' mħabba ostakolata minn ċirkostanzi krudili (l-eku omnipreżenti ta' Renzo u Lucia fl-opra ta' Manzoni); filwaqt li l-element storiku jlaqqagħna mal-Malti f'konfront dirett mal-barrani. Fuq naħa hemm il-vittmi u fuq l-oħra hemm l-aggressuri. Il-protagonist Malti hu stilizzat f'ideal fiżiku daqskemm morali, filwaqt li l-barrani hu mera ta' frugħa, ambizzjoni, u diżonestà. L-eroj, bħal Nazju Ellul, Vitor Cassar, Martin Gatt, u Alessandru Habela, hu bla tebgħa, immexxi minn valuri tradizzjonali meqjusa eżemplari. L-eroj hu bniedem b'lealtajiet fissi u d-diversi problemi li jdawruh huma biss l-għalqa ta' tiġrib li jikxfu l-virtujiet tiegħu. Huma nies qalbiena li jagħżlu li jimxu fit-triq tas-sewwa lejn rebħa finali. Dan jikkontrasta mal-karattri 'suwed' li,min-naħa l-oħra, huma mimlija vizzji u preġudizzji. Il-krudeltà u l-malizzja fuq naħa, is-sempliċità u r-rettitudni fuq naħa oħra jikkontribwixxu għall-ħolqien ta' atmosfera tipikament romantika. Forsi l-aktar eroj rappreżentattiv u kumpless f'din il-garżella hu Alessandru Habela fir-rumanz Taħr Tliet Saltniet ta' Ġużċ Aquilina. Alessandru hu bniedem b'sensibilità kbira, bniedem b'mentalità u qalb miftuħa, li jiġġieled kontra qafas politiku inġust u favur il-koeżistenza paċifika bejn il-klassijiet. Il-protagonist hu għalhekk impenjat fuq żewġ fronti. Qabelxejn hemm il-vokazzjoni patrijottika, imbagħad hemm il-vokazzjoni riformista; iżda finalment dawn iż-żewġ dimensjonijiet donnhom jixxierku flimkien sabiex jipparteċipaw fl-istess aġenda morali jew fl-istess kruċjata sagra' Hawn nikkwota lil Aquilina: 6 — Għaldiskors kritiku fit-tul fuq ir-rumanz storiku inġenerali ara Georg Lukàes, The Historical Novel, trad. Għaldiskors kritiku fuq Ta/it Tliet Saltniet ara Oliver Friggieri, 'Riforma ta' Tliet Saltniet,' Ir-Ruħ fil-Kelma (Malta: KKM, 1973) 63-8,u Oliver Friggieri, 'Spunti ta' Stħarriġ ta' Taħt Tliet Saltniet,' Saġġi Kritiċi, 65-71. U tabilħaqq, ħajtu kienet id-dawl li joħroġ minn dawn il-kelmiet, torċa tal-ħajja: 'Imberkin dawk li għandhom il-ġuħ u l-għatx tal-ħaqqi' Lilu dawn il-kelmiet kienu jregħduh, ġo fih kienu jqajmu x-xewqat ta' hwejjeġ kbar (…l xewqat li bosta drabi kienu jaqtghuh mid-dinja Ta' min jgħid li meta Laurent Ropa ġie biex jittraduċi r-rumanz għall- Franċiż għażillu t-titlu Le Sermon sur la montagne (Id-Diskors tal-Muntanja), titlu li jitfa' dawl fuq it-tema ġenerali tar-rumanz. Alessandru jispiċċa jagħmel dak li ż-żagħżugħ għani tal- Vanġelu ma kienx kapaċi jagħmel — jinfatam minn ġidu għal kollox sabiex ikun jista' jwettaq l-ideali tiegħu bla xkiel. Alessandru jwettaq fehmtu bil-fatti konkreti, hekk li jasal biex jinżel l-iskaluni kollha soċjali sabiex jingħaqad mal-ħaddiema foqra tar-raba'. Huwa mera ta' San Franġisk, l-istess qaddis li l-protagonist kien tant jammira. Nerġa' nikkwota lil Aquilina: 'Tien L-Jm'għadnix nagħraf lili nnifsi iżjed. Alessandru l-werriet ta' familja nobbli spiċċa għal kollox. Issa baqa' biss Sandru l-bidwi/' Alessandru hu karattru tond fis-sens li jiżviluppa b'mod sostenut tul il-mixja tar-rumanz. Ħafna drabi jieqaf jirrifletti fuq għemilu u ta' sikwit jiżen deċiżjonijiet ta' importanza. Hu bniedem maqbud fi ġlieda bejn l-ideal u l-prattiċità, bejn il-lealtà lejn l-Ordni (i.e. kemm il-Kavallieri kif ukoll il-qagħda soċjo-ekonomika stabbilita) u l-ħtieġa ta' bidla politika, bejn il-wirt aristokratiku tiegħu u l-imħabba lejn tfajla raħlija, bejn it-twemmin Nisrani u s-sejħa għall-konfront armat. Dak li jiddistingwih minn eroj romantiċi oħra hu li l-ambizzjonijiet tiegħu mhumiex biss vjolazzjoni ta' ordni politiku fiss iżda kilba għal rikostruzzjoni soċjali. Veru li Martin Gatt u Vitor Cassar fir-rumanzi ta' Ġużġ Galea jiġġieldu u jirbħu lit-tiranni tal-gżira iżda Alessandru jmur pass 'il quddiem u għal darb' oħra f'sens evanġeliku jsir bniedem ġdid. Sintendi hu eroj ta' dimensjoni epika; hu l-eroj li jħaddan l-aspirazzjonijiet tal-ġens kollu, unur osservat minn Lukàes: $ (…l the great historical personalitv is the representative of an important and significant movement embracing large sections of the people '' F'dan id-dawl, Alessandru, minkejja li għandu l- karatteristiċi kollha tal-protagonist tipiku tar-rumanz storiku jantiċipa b'diversi modi l-eroj soċjo-realistiku, li hu s-suġġett tat-tieni parti ta' dan l-istudju. $ Ġużċ Aquilina, Taħt Tliet Saltniet (Malta: Aquilina, 1969) 96. Il-letteratura soċjo-realista Renċ Wellek isostni li l-għan tar-realiżmu hu r-rappreżentazzjoni oġġettiva tar-realtà soċjali kontemporanja.'' B'oġġettività ried jifhem sempliċiment ir-riflessjoni u l-interpretazzjoni tal-ħajja kif inhi mingħajr parzjalità jew preġudizzju. Din dejjem kienet pożizzjoni kontroversjali għax kull definizzjoni ta' realiżmu hi minnha nnifisha prużuntuża, u biex ma nkunx prużuntuż jien ukoll nippreferi nitkellem fuq xejriet ġenerali aktar milli fuq konvenzjonijiet fissi. Ibda biex, ir-rumanz realista mhuwiex ġeneru, fis-sens li hu r-rumanz storiko-romantiku, iżda dispożizzjoni tal-moħħ u tal-pinna. Minn hawn nistgħu nibdew niċċaraw premessi diskutibbli oħra. Pereżempju l-fehma pre-stabbilita li r-realiżmu hu neċessarjament marbut mal-kawża proletarja hi storikament falza daqskemm hi falza l-fehma li r-realiżmu hu essenzjalment anti-reliġjuż. Sintendi r-realiżmu hu qabelxejn interessat fix- xenarju politiku u soċjo-ekonomiku; biss, ir-realiżmu ma tistax tgħid li għandu linja ideoloġika fissa. Fil-viżjoni tiegħu, hu drabi sovversiv u drabi konservattiv, drabi partiġjan u drabi indifferenti fil-konfront tal-mewġiet tal- ħsieb invoga. Veru wkoll li r-realiżmu tipiku tas-seklu dsatax saħaq bil-bosta fuq l-ipokresija u l-viżjoni patetika tal-Kristjaneżmu; madankollu, dir- reputazzjoni anti-spiritwali kienet aktar effett sekondarju milli konvenzjoni stabbilita.'2 Niġu f'dan, ir-realiżmu Malti żgur li hu realiżmu ddistillat jew kif ġie msejjaħ minn xi wħud ''realiżmu mgħammed Rumanz bħalma hu Leli ta' Ħaż-Żgħir ta' Ġużċ Ellul Mercer hu realista fis- sens li hu marbut ma' l-ambjent li l-awtur kien jaf mill-qrib, ambjent ippopolat b'nies emarġinati u mċaħħda. Bħal ħafna rakkonti simili jistħarreġ temi bħalma huma l-injoranza, il-mard, l-inġustizzja soċjali, il-problema tal- qgħad, il-ġlieda tal-klassi, il-korruzzjoni ta' l-awtoritajiet, u l-bqija. Hu wkoll rumanz Nisrani għax il-protagonist jibqa' jissielet biex joħroġ mix-xibka tad- dubju li jkun inqabad fiha u forsi b'mod kontradittorju jasal biex jifhem il-kobor tal-fidi li jkun tilef. F'das-sens, ir-realiżmu ta' Ellul Mercer jersaq aktar lejn ir-realiżmu spiritwali ta' xi Dostoievskv.5 Għal diskors kritiku fit-tul fuq il-letteratura realista inġenerali ara F.W.J. Hemmines, ed., The Ageof Realisin (Harmondsworth: Penguin, 1974),uJ.P.Stern, On Realism (London k Boston: Routledge 6 Kegan Paul, 1973). 3 Għal diskors kritiku fit-tul fuq Leli ta' Ħaż-Żgħir ara Oliver Friggieri, Ellul Mercer f'Leli ta' Ħaż-Żgħir: Mir-Realtà għall-Kuxjenza (Malta: Dipartiment ta' l-Edukazzjoni, 1983),u Maria Camilleri, 'Ġużċ Ellul Mercer: Ħajtu, Fehmietu, u Ħidmietu,/' teżi tal-B.A. (Hons.), U ta' Lokalment, ir-rumanz soċjo-realista, jew riformista, tfaċċa fis-snin tletin. Fost ix-xogħlijiet l-aktar sinjifikanti, apparti Leli ta' Ħaż-Żgħir, insibu: Ulied in-Nanna Venut fl-Amerika (1930) ta' Ġwann Mamo, Ħelsien (1939) ta' Ġużċ Bonnici, fs-Salib tal-Fidda (1939) ta' Patri Wistin Born, u L-Iblah (1948) ta' Ġużċ Orlando Smith. Dan il-fil tkompla minn Ġużċ Chetcuti fis-snin ħamsin u sittin: Id-Dawl tal-Ħajja (1958), Imħabba u Mewt (1961), L-Isqaq (1962), It-Tnalja (1964), u Nirien ta' Mħabba (1967). Il-kittieba li jidħlu f'dan il-kwadru għarfu li l-letteratura setgħet tiġġedded biss skond kemm setgħet tippreżenta soċjetà fid-dawl tal-problemi veri tagħha. Il-bniedem ma baqax studjat u stmat minħabba ċ-ċittadinanza tiegħu, iżda skond il-ħjut li kienu jorbtuh ma' taqsima partikolari, provinċjali tal-pajjiż, jiġifieri belt jew raħal, misraħ (jew) triq L…) 71 Jiġuni f'moħħi bħalissa Sqaq id-Dlam fir-rumanz ta' Ellul Mercer jew L-Isqaq innifsu ta' Ġużċ Chetcuti. Wied il-Għajn (f'Is-Salib tal-Fidda) u Ħal Rażul (f' Ħelsien) ifornu l-ambjenti li jagħġnu lill-protagonisti u jħallu fuqhom marka indelibbli. L-aspett spazjali wkoll, l-aktar fix-xogħlijiet ta' Chetcuti, hu xhieda ta' għeluq ieħor — dak mentali u spiritwali, li jikkuntrasta mad-distanzi kbar tar-rumanz epiku li jirrifletti b'mod ovvju t-tiftix għall-ħelsien. Il-protagonistta' Chetcuti jgħix f'dinja żgħira mingħajr glorji u illużjonijiet; l-awtur donnu jsir il-ġurnalista ta' dak li hu kwotidjan. L-awtur hu interessat fil- passjonijiet, fix-xewqat, fir-relazzjonijiet intimi, kif ukoll fid-delużjonijiet, fid-dwejjaq, u fil-vizzji ta' protagonisti anonimi.'5 Nikkwota: Dawn il-karattri għext magħhom. Fi tfuliti niftakarni kont nimpressjona ruħi ħafna bil-ħajja ġos-sqaqien u l-kerrejjiet li kien hemm Bormla fejn kont noqgħod u din hi r-raġuni ta' l-interess tiegħi li jien nieħu fil-kitba tiegħi dwar din il-klassi ta' nies f'konfront ma' min ix-xorti tatu ħajja adaġjata.'$ Il-protagonist hu dgħajjef u ċkejken, mhux aktar għax hu taħt it-takkuna tal- barrani bħalma kien l-eroj fir-rumanz epiku, imma għax hu ekonomikament żvantaġġjat u soċjalment emarġinat. Ir-realiżmu aktarx iħares lejn il-bniedem bħala prodott ta' l-ambjent u U Friggieri, Saġġi Kritiċi, 305. Għaldiskors kritiku fit-tul fuq ir-rumanzi ta' Ġużċ Chetcuti ara Maria Dolores Caruana, 'Ġużċ Chetcuti fil-Letteratura, teżi tal-B.A. (Hons), U ta' Malta, 1971, u Bernard Micallef, 'Ħjiel ta' Realiżmu fil-Letteratura Maltija: Ġużċ Chetcuti '' teżi tal-B.A. (Hons.), U ta' Malta, 1987. Intervista ma' Ġużċ Chetcuti, Analiżi, Vol. l-eredità; fi kliem ieħor, l-umanità tidher magħġuna u ddeterminata mill- elementi materjali tal-ħajja. Il-bniedem mhux ħlief riżultat ta' ċirkostanzi 'lfuq mir-rieda tiegħu; il-bniedem hu dgħajjef wisq sabiex jiġġieled il-prepotenza tad-destin. Il-karattri ta' Chetcuti, ngħidu aħna, huma dejjem vittmi, suġġetti l-klassi wirtet mill-familja, mill-kultura, u mill-ġenetika. Filwaqt li l-eroj storiku jasal biex ibiddel id-dinja ta' barra, il-vittma soċjali bu biss prodott tagħha.l' Ir-realiżmu, aktar milli hu determinista hu wkoll ta' xejra fatalistika. Chetcuti nnifsu jitkellem fuq 'fataliżmu veristiku'' Anki jekk xi karattru jiżbalja bil-kbir, it-tort dejjem jibqa' taċ-ċirkostanzi li d-destin xeħtuh fihom. Hekk ngħidu aħna Feliċ, fir-rumanz Ħelsienta' Ġużċ Bonnici, ħati ta' omiċidju, lanqas biss jinstab ħati u jiġi lliberat mill-qorti daqslikieku kien innoċenti. L-istess, id-delitt li jwettaq Fredu fir-rumanz Il-Qawwa ta' l-Imħabba (ta' Bonnici wkoll) jiġi interpretat bħala kawża tal-frustrazzjoni sesswali u eżistenzjali tiegħu. Ir-realiżmu f'das-sens għandu dispożizzjoni aktarx pessimista. Hi letteratura ta' xewqat imrażżna u ħolm li jiqras. Il-viżjoni tal-ħajja ssir ċirku vizzjuż ta' tbatija, kemm fiżika kif ukoll emozzjonali. It-ton traġiku u eleġajku jilma fuq kollox u ftit li xejn hemm tiżwiq umoristiku. L-aħjar passaġġi ta' dawn ir-rumanzi huma mimlija b'diqa melankonika. Il-karattri mhumiex stabbli; bħall-eroj ta' xi Stendhal, il-protagonisti ma jistgħux jikkonformaw mas- soċjetà. Huma dejjem fi gwerra kontra l-ambjent li jiddetermina ħafna mill- azzjonijiet tagħhom. L-unika mezz ta' komunikazzjoni li bih jistgħu jiġbdu ftit simpatija hu l-imħabba, li aktar iva milli le, tispiċċa f'illużjoni. Fir-rumanzi li semmejna, id-diskriminazzjoni bejn il-karattri hi aktar eżatta, fis-sens li bil-mod il-mod, il-moralità sempliċistika ta' abjad u iswed tibda tgħib. Il-qasma ssir fuq livell soċjo-ekonomiku bejn il-klassi pprivileġġjata u l-klassi żvantaġġjata. F'Is-Salib tal-Fidda, jispikka l-kuntrast bejn Rożina, bint tabib ta' ċerta pożizzjoni, mogħnija b'edukazzjoni xierqa, u Xandru, bin is-sajjieda u bla skola. F'Ħelsien jidher ukoll id-distakk soċjali bejn Luretu, avukat u politiku promettenti, u Feliċ, bin il-bdiewa, emarġinat u fqir. F'dawn ir-rumanzi tispikka ħafna t-tema ta' l-emanċipazzjoni, partikolarment mill- injoranza u d-djuq parrokkjali. Luretu, b'dedikazzjoni kbira, jilħaq jeduka ruħu, u anki jekk b'arja ta' suppervja, jirnexxilu jinħall mill-mentalità insulari tar-raħal. Anki Xandru f' Is-Salib tal-Fidda minn tifel illitterat u rozz jinbidel f'ġuvni pulit u edukat, minkejja li r-riħa tal-baħar tibqa' tisseduċih. Friggieri, Saġġi Kritiċi, 305. Ir-realiżmu hu xhieda ta' soċjetà kumplessa u diversifikanti li titlob doża qawwija ta' osservazzjoni soċjoloġika. Ir-realist bħal speċi jrid jikkonserva f'dokument il-ħajja kontemporanja tiegħu. Hu l-istoriku tal-preżent li jrid jirrikordja kollox sa l-iċken dettali qabel ma ż-żmien u l-progress jibilgħuh. Ngħidu aħna Bonnici u Born ma jlaħħmux personaġġi akbar mill-ħajja iżda nies maqtugħin mill-qafas soċjali ta' żmienhom. Mar-rettorika tar-rumanz epiku, jonqsu wkoll il-pretensjonijiet tal-karattri. L-ideali tagħhom huma aktar diskreti; m'hemmx ħjiel ta' xi revoluzzjoni fuq skala kbira iżda konflitti żgħar li normalment jikkaratterizzaw il-ħajja ta' kuljum. Diġà rajna kif Alessandru Habela, il-protagonist ta' Taħt Tliet Saltniet, jantiċipa b'xi mod il-mewġa letterarja riformista; bl-istess mod, nixtieq nuri kif karattru soċjo-realista bħalma hu Leli ta' Ellul Mercer jantiċipa wkoll il-mewġa modernista. Leli ta' Ħaz-Żgħir żgur li għandu jitqies bħala l-prototip tal-proża psikoloġika li hawn Malta bdiet tidher b'mod demarkat fis-snin sittin. Leli hu wkoll il-prototip ta' l-anti-eroj modern. Il-konflitti soċjali jibqgħu sekondarji għall-konflitti morali tal-protagonist innifsu. Ir-realiżmu aktarx jistħarreġ kuxjenza ta' klassi sħiħa iżda hawn Ellul Mercer jistħarreġ il-kuxjenza ta' ruħ solitarja, u għaldaqstant Leli għandu jitqies bħala xogħol seminali fis-sens li medd l-ewwel pass effettiv lejn l-orjentament psikoloġiku tan-narrattiva lokali. Għalkemm Leli hu sensittiv għall-isfond immedjat, hu distakkat minnu: għandu livell aktarx xieraq ta' edukazzjoni kif ukoll impjieg relattivament tajjeb. Safrattant hi l-istess kundizzjoni soċjali tiegħu li ġġiegħlu jirrifletti u fl-aħħar mill-aħħar jikkontesta l-ordni soċjo-morali ta' madwaru. Appuntu għax hu pprivileġġjat hu anqas ċert u jispiċċa jitgħabba b'kuxjenza tqila li finalment ma jkunx jiflaħ għaliha. Leli jsir vittma tal-kotba li jkun qara; baqa' jiġri wara l-għerf, anzi ried jifhem dak li ħaddieħor qablu ma rnexxilux jifhem. Leli ma setax jirrikonċilja twemminu mal-viżjoni tirannika tal-ħajja li laħaq xorob mill-kotba. Il-katekeżi tal-kappillan ma kienet taqbel xejn max- xettiċiżmu tal-kittieba favoriti tiegħu. Leli hu l-intellettwali li appuntu għax ''jaf' ma jistax ikun bħal dawk li ''ma jafux. Ma setax jibqa' passiv bħal dawk li aċċettaw il-ħajja kif sabuha. Ma setax jibqa' sieket quddiem il-mistoqsijiet eterni ta' l-eżistenza bħaż-Żgħirin li aċċettaw kollox b'mod dommatiku. ''Leli kien twieled biex jgħix il-ħajja tal- ħsieb u l-ħolm. Il-ħajja li tgħix il-kotra ma kienx iħossha twettqu u għalhekk fiha qatt ma sseddaq ''$ Għalhekk Leli jispiċċa bħal eremit fost niesu stess. $ Ġuże Ellul Mercer, Leli ta' Ħaż-Żgħir (Malta: Associated News, 1983) 136. F'ambjent fejn kulħadd jaf Jil kulħadd ,u fejn il-valuri tal-fidi u l-familja kienu sagrosanti, dan l-eremitaġġ jidher eqqel, sewwasew għax kien psikoloġiku aktar milli fiżiku jew ġeografiku. Leli hu anti-eroj appuntu għax il-valuri tiegħu ma jistax jipproġettahom fuq ta' madwaru, kuntrarju għall-eroj tradizzjonali li seta' jsarraf is-superjorità tiegħu b'mod attiv u influwenti. Ma kienx bniedem ta' fibra qawwija biżżejjed sabiex jaċċetta l-vokazzjoni ta' leader. Il-letteratura psikoloġika Kull rumanzli għandu aspirazzjonijiet letterarji għandu jkollu doża ta' profondità u konvinzjoni psikoloġika. Anzi wieħed jasal biex jgħid li r-rumanz ma jistax ma jkunx psikoloġiku għax kull motivazzjoni ta' għemil (li tirrigwarda n-nisġa), diskors (li jirrigwarda d-djalogu), u dispożizzjoni (li tirrigwarda l-karattru) hija min-natura tagħha motivazzjoni psikoloġika. Ir-rumanz sa mill-bidu tiegħu dejjem wera ċerta affinità ma' dak li hu intimu u privat fil- bniedem, iżda s-sensibilità umana bħala l-qofol tan-narrattiva nnifisha sabet xortiha l-aktar bis-saħħa ta' l-impatt ti ħallew ħassieba bħal Freud, Jung, u Bergson. Niftakru x'qal Freud innifsu: Il-bniedem skoprewh qabli l-poeti u l-artisti; jien skoprejt biss il-metodu xjentifiku.' F'das-sens kull rumanz tajjeb hu, ftit jew wisq, psikoloġiku. Fis-seklu li għadda, aktar minn qatt qabel, kulħadd wasal biex għaraf li l-letteratura u l-psikoloġija jeżistu f'territorju komuni. It-tnejn huma kkonċernati bir-rabta bejn il-ħsieb u l-aġir uman; it-tnejn spiċċaw biex issuġġettivaw il-bniedem. It-tnejn ukoll huma interessati fil-mod kif l-individwu kapaċi jimmaġina, joħloq, u juża s-simboli. Bis-saħħa tal-psikoanaliżi, appuntu l-istudju ta' l-inkonxju skond is-simboli li jipproġetta, il-letteratura sabet punt ta' riferiment u fonti ta' ispirazzjoni bla qiegħ. Mela dak li llum insejħulu rumanz psikoloġiku (bħala ġeneru differenti mill-ġeneri l-oħra li ġew qablu) hu biss kulminazzjoni ta' orjentament, għax issa kollox spiċċa interjorizzat fil-psike. Il-plott sar esperjenza ġewwinija, id-djalogu nbidel f'monologu. Għaldaqstant ħafna mir-rumanzi l-ġodda bdew jinkitbu fl-ewwel persuna għax kollox spiċċa llikwidat fil-'jien.' Il-'jien' isir l-ispektrum li minnu jiġu riflessi l-ideat kollha tar-rumanz. Mir-rakkont 'rakkontabbii' li għandu plott robust u mlaħħam sew, għaddejna għar-rakkont Ċirrakkontabbli' li għandu plott minimalista u trasparenti. Fil-fatt dejjem qist taqsira (svnopsis) ta' rumanz psikoloġiku bħala eżerċizzju assurd għax il-ġeneru deliberament jisfida l-konvenzjonijiet tan-narrattiva kanonika. Fil- fatt hawn min għadu jħares lejn dawn ir-rumanzi bħala anti-rumanzi. Kien hemm reazzjoni kontra l-plott li jikkonkludi, kontra s-set-pieces drammatiċi, kontra l-abbundanza ta' karattri, kontra t-tradizzjoni tar-rumanz divertenti jew edifikanti,u fuq kollox kontra l-attitudni omnipreżenti u omnixjenti ta' l-awtur. Ir-rumanz psikoloġiku hu r-rumanz tar-riflessjoni jew tal-kuxjenza attiva. F'Malta r-rumanz psikoloġiku tfaċċa fis-snin sittin mal-mewġa ta' kittieba ċribelli' fi ħdan il-Moviment Qawmien Letterarju. Ir-rumanz ġdid Malti beda jikkontesta l-valuri u t-twemmin tradizzjonali filwaqt li nieda doża kbira ta' sperimentazzjoni stilistika. Fihom tinħass l-influwenza ta' awturi barranin bħal Proust, Camus, Kafka, Jovce, Laurence, u Woolf. L-eżempji l-aktar rappreżentattivi fil-letteratura tagħna aktarx li huma: Aħna Sinjuri (1965) u Il- Għar tax-Xitan (1973) ta' J.J. Camilleri, L-Ewwel Weraq tal-Bajtar (1968) ta' Alfred Sant, F'Għajn ix-Xemx (1971) ta' Francis Ebejer, Il-Gaġġa (1971)u Samuraj (1975) ta' Frans Sammut, Taħt il-Weraq tal-Palm (1974) u Ħdejn in- Nixxiegħa (1975) ta' Trevor Żahra, Il-Gidba (1977) u L-Istramb (1980) ta' Oliver Friggieri, u n-novella twila Ħala taż-Żgħożija ta' Lino Spiteri. Karatteristiċi ewlenin li joħorġu mill-qari ta' dawn ix-xogħlijiet huma n-nuqqas ta' injibizzjoni fl-istħarriġ tat-temi, l-anti-eroiżmu jew il-konfront bejn l-individwu u s-soċjetà, l-ironija, u s-sarkażmu.20 Nikkwota żewġ awturi stabbiliti li jiġbru b'mod sintetiku din is-sensibilità moderna: (a) 'Il-kontenut tar-rumanz il-ġdid Malti bilfors li sa jxaqleb lejn analiżi xettiku u lajk ta' problemi u materjalli qabel jew ma kienu jissemmew xejn jew inkella ssemmew b'mod ortodoss' — Alfred Sant.' (b) ''Dan, il-kittieb jagħmlu billi jittratta kollox mingħajr awto-ċensura u mingħajr wisq qima għas-suxxettibbiltà ta' ħaddieħor. Hu jindika fejn kienu dgħajfa jew foloz il-valuri qodma u b'suġġestjoni awtomatika jagħti ħjiel ta' dawk ġenwina mill-għeruq tagħhom' — Frans Sammut 2 It-traduzzjoni għall-Malti ta' l-1971 saret minn Oliver Friggieri. 2 Għaldiskorskritiku fit-tul fuq ir-rumanz psikoloġiku Malti ara ''Il-Letteratura Maltija tat-Tieni Nofs tas-Seklu Għoxrin: In-Narrattiva'' Leħen il-Malti 28 (1992), u Stephen Bonanno, eŻviluppi Moderni fin-Narrattiva Maltija,' teżi tal-B.A. (Hons.), U ta' Malta, 1987. 4 Alfred Sant, 'Lejn ir-Rumanz Ġdid Malti tas-Snin Sebgħin,' Problemi ta' Llum 12.2.1972: 48. 2: Frans Sammut, minn taħdita li saret f'kors fuq il-Letteratura Maltija għall-pubbliku mniedi mill-Grupp Awturi fl-1979, Dawn iż-żewġ stqarrijiet minn tnejn mill-esponenti ewlenin tal-mewġa letterarja ġdida tas-sittinijiet jistgħu jservu ta' sfond għad-diskors immedjat, jiġifieri d-distanza bejn l-individwu u l-kotra fi ħdan din l-estetika anti- tradizzjonali. F' perspettiva storika nistgħu ngħidu li wara kollox il-motiv ta' l-identità kien il-preokkupazzjoni ewlenija tar-rumanz Malti sa mill-bidu epiku tiegħu, bid-differenza li issa t-tiftixa kienet għal identità personali. Madankollu l-awturi l-ġodda ċaħdu l-epika kważi b'insolenza u dejqu l- interess tagħhom għall-individwalità ta' bniedem wieħed aktar milli għall- individwalità tan-nazzjon sħiħ, jew ta' xi klassi soċjali bħal ma deher fir- rumanzi riformisti. Waqt li qabel il-protagonist kien rappreżentant dinjituż tal- massa, issa sar bniedem ordinarju, bla pretensjonijiet, mibdul f'dissident li għandu kemm mill-idjota ta' Dostoievskv kif ukoll mill-istranġier ta' Camus. In-narrattiva l-ġdida tittraċċa l-karriera ta' protagonist aktarx problematiku, maqtugħ mill-bqija. Hu bniedem li ċaħad il-kodiċi stabbilit u nieda odissea ta' emanċipazzjoni. Joseph (F'Għajn ix-Xemx), Fredu (Il-Gaġġa) u Samwel (Samuraj) huma Ikoll żgħażagħ li qed ifittxu realtà differenti u valuri differenti. Huma nies li qed jippruvaw isalvaw barra mil-limitu tal- konformiżmu. Din il-qagħda ta' turufnament psikoloġiku, madankollu tispiċċa biex toħloq kriżi spiritwali u simultanjament sens ta' ħtija. Il-qafas anti-erojku tar-rumanz psikoloġiku Malti jista' jiġi ridott f'ħames stadji: a. is-superjorità tal-protagonist fuq il-bqija; b. l-irtir tal-protagonist; ċ. l-impotenza tal-protagonist; d. il-paranoja tal-protagonist; e. is-separazzjoni aħħarija tal-protagonist. Id-dikjarazzjoni ''Jiena jien' li tiftaħ Il-Gaġġa għandha titqies bħala sintomu tar-rumanzi kollha li ġew wara. Peter Serracino-Inglott fl-introduzzjoni tal- ktieb'isostni li hi asserzjoni li tindika kemm individwalità kif ukoll integrità. Fi ftit kliem, il-karattru ċentrali qiegħed jgħid: ''Jien indipendenti, jien awtonomu 7 kif ukoll 'Jien nifhem, jiena naħseb u għalhekk inħossni superjuri '5 Din l-attitudni m'għandhiex preċedenti fil-letteratura lokali ħlief għal Leli ta' Ellul Mercer u L-Iblah ta' Ġużċ Orlando Smith. Il-protagonist huwa bniedemli qed jgħix f' soċjetà fejn il-valuri veri tħassru u hu spiċċa biex tħassar ukoll. Madankollu waħdu qed jipprova jeħles min- 3 Peter Serracino-Inglott, daħla ghar-rumanz Il-Gaġġa ta' Frans Sammut (Malta: Aquilina, 1973) 9-23, normi imposti fuqu. Għalhekk fir-rumanz modern għandna tlaqqigħ ta' karattru fittizju ma' kundizzjoni reali. Il-'Jien' hu dejjem il-vittma, l-ambjent hu dejjem il-ħtija. Sammut kemm-il darba kkonferma li l-gaġġa hi l-unika realtà fir-rumanz tiegħu, B'dal-mod il-livell psikoanalitiku jiltaqa' mal-livell soċjoloġiku. Il-problema tal-protagonist hili hu bniedem li jaħseb u jħoss ħafna iżda ma jipprovax jagħmel ħiltu sabiex jitwettaq b'atti ta' konvinzjoni. Hu bniedem patetiku u għalhekk essenzjalment tellief. Medhi biss jitħassar lilu nnifsu iżda qatt ma jersaq lejn il-kotra biex forsi jistabbilixxi xi forma ta' pont jew kompromess. Għalhekk hu karattru ta' tendenzi newrotiċi u anki awto- distruttivi. Iħossu aljenat, mitluf, diżorjentat. Hu dissident għax ma jaċċettax il-qafas soċjo-kulturali-reliġjuż li jiddetta l-ħajja Maltija. Jikkontesta l-moraliżmu assolut u l-konvenjenza iżda mhuwiex karattru sod biżżejjed biex jirreżisti l-ħalel ta' kontrieh. L-isterilità tar-rieda tiegħu hi antiċipata b'mod metaforiku f'xi difett jew dgħjufija fiżika. Joseph, Fredu, u Samwel ilkoll m'humiex kompletament b'saħħithom. Lanqas m'huma kapaċi jħobbu sewwa. In-nuqqas ta' mħabba f'ħajjithom hi l-kolp tal-grazzja. Anki Natan (/l-Gidba) u Frans (Ħdejn in-Nixxiegħa) jaħsbu li jistgħu jinfdew b'rabta intima ma' mara, imma jarralhom; ir-relazzjonijiet ma' Rebekka u Rosie jfallu bl-ikrah. Il-paranoja tagħhom twassal għas-separazzjoni aħħarija. Johnnv (Ħala taż- Żgħożija), Ravmond (L-Ewwel Weraq tal-Bajtar), u Fredu jsiefru jew aħjar jaħarbu sabiex mingħalihom jeħilsu mit-togħma morra ta' l-esperjenza. Frans u Natan jirritornaw lejn l-ambjent li ċaħdu u jaċċettaw it-telfa. Joseph, Samwel, u Robert (Taħt il-Weraq tal-Palm) jikkommettu suwiċidju. Din l-istruttura jitkellem tajjeb fuqha Daniel Massa fis-saġġ tiegħu ''Maltese Contemporarv Literature: An Interim Report. ''5 Huwa jagħlaq billi jgħid li s-suwiċidju hu d-distakk komplet li la jippermetti rikonċiljazzjoni u lanqas fidwa. Kienet x'kienet id-deċiżjoni finali, il-protagonist tar-rumanz il-ġdid Malti fl-aħħar irnexxielu jisfronda l-qafas arkajku tat-tradizzjoni. Huwa sfiduċja l-psewdo- kultura u s-sentimenti anakronistiċi ta' qabel. Għażel li ma jobdix dawk il-liġijiet li tilfu kull sinjifikat jew saru paraventu tal-konvenjenza. U anki jekk il-fortuna tiegħu kienet traġika, dan għamlu għax ċaħad li jadura l-monolit tal- medjokrità. Bħala eżempju ta' anti-eroj għażilt li ngħid xi ħaġa dwar Samwel, il-protagonist tar-rumanz Samuraj ta' Frans Sammut. introvert, maqtugħ għalih waħdu, b'sensittività kważi patoloġika. Jidher dejjem imtaqqal bil-ħsibijiet u d-dubji; ibati minn dik li fil-psikoloġija tissejjaħ ''free floating anxietv.' Tħaddan kodiċi privat li jeskludih mil-logħba li tilgħab il-massa. Ta' dan, sintendi, irid iħallas prezz għoli għax l-istramberiji tiegħu jeżiljawh f'eremitaġġ perpetwu. Għajr għal Żabbettu l-poeta (li fis-sew hu l-alter ego tiegħu) ma jkellem lil ħadd. Fir-razzett, l-unika kumpanija toffrihielu l-qattusa. Il-kotra tħares lejh bħala n-nagħġa l-mitlufa li ħarbet mill-merħla. Il-kotra tidher intolleranti għax ma tippermetti ebda sens ta' individwaliżmu; Samwel, għalhekk, huwa kkundannat li jgħix f'iżolament soċjali, maqtugħ mill-bqija tar-raħal. Fl-istess nifs iħossu superjuri għax il-moralità tiegħu hi aktar prezzjuża mill-valuri tal-maġġoranza. Bħall-protagonist ta' Ibsen fid-dramm L-Għadu tal-Poplu, jibqa' jemmen li l-minoranza (hawn irridu nifhmu l-individwu emarġinat bħalu) għandha raġun. L-'eroiżmu' tiegħu jinsab fil-fatt li jibqa' jħares l-indipendenza tiegħu b'mod assidwu f'ambjent ostili. Ir-raħal, tant meqjum mir-Romantiċi, fir- rumanz ta' Sammut, isir lok soffokanti. Ir-raħal insulari jsir bejta ta' injoranza, superstizzjoni, seksik, għira, ipokresija, u skrupli. Il-kultura rurali hi mgiddba u mneżżgħa minn kull ħjiel ta' idealizzazzjoni romantika. Nikkwota: 'JIEN HAWN ula JIEN HAWN m'intom xejn. Saltnatkom irqiqa u dgħajfa daqs l-għanqbuta li tinsġu $ Samwel irid jaħrab mill-memorji koroh ta' l-imgħoddi u mill-morsa tal-moraliżmu li jħosshom joħonquh, iżda fl-istess ħin hu debboli wisq biex isostni l-konvinzjonijiet tiegħu. Għadu wisq suxxettibbli għall- pressjoni soċjali, u fl-aħħar mill-aħħar ikollu jaċċetta t-telfa. F' għeluq ir-rumanz, li jidwi ċ-ċirku vizzjuż Nietzschejan, Samwel joftoq l-istonku tiegħu kif fil-bidu kien xaqq il-ħnieżer. Is-suwiċidju hu l-fidwa ironika ta' Samwel. Il-harakiri fil-kodiċi tal-Bushido kien suwiċidju nobbli, mod dinjituż kif ittemm ħajtek biex tevita ħajja ta' għajb. It-traġedja ta' Samwel hi traġedja ta' volontà u fl-istess waqt ta' destin kiefer. Samwel minn rajh jagħżel li jneħħi ħajtu iżda fl-istess waqt jidher li ma kellux triq oħra x'jagħżel. Ir-rumanz sa mill-bidu jippreparana għalhekk. Mewġa ġdida2 L-istejjer kollha tan-narrattiva Maltija li nkitbu s'issa normalment jieqfu hawn; u forsi jien ukoll għandi nagħmel l-istess. Biss se nazzarda mmidd pass ieħor għax jidhirli li f'dawn l-aħħar ftit snin beda jinbet tip ta' protagonist ieħor, li mhux talli m'għandu l-ebda dimensjoni erojka, iżda talli jista' jkun mutazzjoni interessanti ta' l-anti-eroj modern. Dan id-diskors jista' jinftiehem tajjeb meta wieħed jaqra n-novelli reċenti ta' Immanuel Mifsud, iżda l-eżempju pereċċellenza hu l-protagonist tar-rumanzett ta' Ġużċ Stagno Nbid ta' Kuljum (2000), li kien is-suġġett ta' polemika twila f'sezzjoni ta' l-istampa lokali. Meta dal-ktieb tressaq għall-Konkors Premju Letterarju jien kont iddeskrivejtu hekk: 'Rumanz deliberatament anti-letterarju li jistrieħ fuq l-awto-ironija. It-ton miżantropu tar-rumanz hu pjuttost ġdid fil-letteratura lokali. Ir-referenzi għall-kultura pop, it-taħlit tal-liriku mal-vulgari,u l-irriverenza fil-konfront tal-kanoni estetiċi jorbtu dax-xogħol mal-fil post- modern ta' Ilum. Ċertament mhuwiex xi kapulavur imma jixhed talent emerġenti,' Paul Xuereb, min-naħa tiegħu, kiteb: Nbid ta' Kuljum huwa rumanz ta' xejra li kisbet ċerta popolarità fil-letteratura Ingliża kontemporanja $$ iżda hi aktarx ġdida fil-letteratura tagħna. Dan hu r-rumanz li jesplora r-ruħ u l-ħajja spreġudikata taż-żgħażagħ ta' żmienna u juża Isien u stil li jirriflettu l-ispirtu antikonformista u ironiku / sarkastiku ta' dawn iż-żgħażagħ. Il-protagonist anti-eroj tar-rumanz jirrakkonta l- miżavventuri fl-imħabba u x-xogħol u jfisser ix-xettiċiżmu tiegħu dwar il- x'nifhmu wkoll f'liema fondog ta' disperazzjoni jinsab fiha dal-karattru u li hu jinsab f'cul de sac psikoloġiku. U hawn irrid insaqsi l-mistoqsija kruċjali: X'fih 'ġdid' sewwasew dar- rumanz, Kif rajna, l-eroj storiku kien impenjat b'aġenda patrijottika filwaqt li l-eroj riformista kien impenjat b'aġenda soċjali. L-anti-eroj psikoloġiku abbanduna dawn il-vokazzjonijiet nobbli u minflok ingħalaq f'qoxortu, imma almenu kien impenjat bit-tiftix ta' identità personali. Mill-banda l-oħra, il-protagonist li nilmħu fir-rumanz ta' Stagno u f'xi wħud min-novelli ta' Mifsud, mhux biss ma jafux xi jfisser impenn, iżda lanqas biss jippruvaw Hawn l-awtur aktarx qed jirreferi għax-xogħlijiet ta' kittieba bħalma huma Irvine Welsh, Douglas Coupland, u Naill Griffiths. jistabbilixxu xi għamla ta' koerenza interjuri. Il-leġġerezza ta' ħajtu tista' tkun insostenibbli (biex nisraq kliem Milan Kundera) iżda safrattant jibqa' ma jagħmel assolutament xejn biex jinfeda mill-qagħda patetika tiegħu. Minflok, jaqa' fl-awto-ironija, fis-sarkażmu, u l-menefregiżmu. ir-rabtiet tiegħu huma efimeri, l-imħabbiet tiegħu huma frivoli u l-interessi tiegħu huma biss proviżorji. Hu protagonist kwalunkwista li m'għandux lealtajiet fissi; kulma jgħodd għalih f'ħajja ta' ennui perpetwa hu l-buzz tal-mument. Il-filosofija tiegħu tinġabar fl-idjoma Maltija: 'Ħallih il-baħar iħabbatf' jew ''Għada min rah7' Hu karattru ''difettuż' u 'farradi' li donnu jrid jinseġ parodija deliberata ta' l- anti-eroj psikoloġiku. Dan nistgħu narawh minn xi linji li sa nislet mir- rumanz: (a) €1…Jnispera li metaoħti tikber ftit iżjed ma tiltaqax ma' ġuvni ddiżgrazzjat bħali ' (b) 'JTien li kien għalija nbaxxi rasi u nibqa' għaddej bla ma nsellem lil ħadd, għax jien ma tantx jien tajjeb għal man-nies. (ċ) ''Kemm nieħu gost inkun imdejjaq, inġorr kurċifiss enormi li nara jien biss Kelmtejn ta' l-aħħar L-ewwel: X'inhu l-aktar element importanti fir-rakkont: il-plott (li jiddefinixxi l-azzjoni) jew il-karatterizzazzjoni (li tiddefinixxi l-kontenut psikoloġiku u morali) Aristotli jgħidilna li din fil-fatt hi mistoqsija superfluwa għax il-bniedem hu definit sewwasew mill-azzjonijiet tiegħu. Henrv James isostni prattikament l-istess ħaġa: ''What is character but the determination of inci- dent7 What is incident but the illustration of character7'' Dan jiċħad il-mit li l-karattru hu sekondarju għall-azzjoni meta fil-fatt huma inseparabbli u interdipendenti. It-tieni: Naħseb li l-istorja tal-letteratura tista' tinkiteb bl-iskrutinju ta' l-eroj tagħha. Naħseb ukoll li mill-istudju tal-protagonist letterarju nistgħu nistabbilixxu dak li t-Tedeski jsejħu l-weltanshanung (il-viżjoni tad-dinja), u kumplimentari magħha ż-zeifgeist (l-ispirtu taż-żmien), U f'dil-ħarsa ħafifa li għadna kif tajna stajna nosservaw kemm il-valuri politiċi, kulturali, reliġjużi, u l-bqija nbidlu radikalment f'temp relattivament qasir. Il-qabża mill-impenn 17: Ġużċ Stagno, Nbid ta' Kuljum (Malta: Minima, 2001). Dawn it-tliet kwotazzjonijiet mill-ktieb jinsabu f'paġni 13, 21, u 26 rispettivament. nazzjonalistiku u soċjali ta' l-imgħoddi għall-menefregiżmu ta' żmienna tirrappreżenta qauntum leap li kapaċi taħsadna daqskemm tiddisturbana. 116: Il-MALTI APPENDIĊI Ġeneru Xejra Ideoloġija Protagonist Lingwaġġ Ġenerali rumanz storiko- J rumanz orjentament eroj ifittex epiku u romantiku patrijottiku u (nazzjonalista l-identità sentimentali idealista nazzjonali rumanz rumanz orjentament eroj ifittex verosimili u soċjo-realista edifikanti u soċjalista l-identità prożajku rumanz rumanz orjentament anti-eroj aljenat jpoetikuu psikoloġiku interjuri u liberali ifittex l-identità ( surreali rumanz rumanz bla orjentament anti-eroj li popolari u tkwalunkwista' J aġenda anti-ideoloġiku l mhuwiex anti-letterarju partikolari (li jista' jissarraf (interessat ifittex f' ideoloġija fiha nfisha) Dan id-diskors kien ippreżentat għall-ewwel darba f'waħda mit-taħditiet li l-Fondazzjoni Erato organizzat fil-Kavallier ta' San Ġakbu matul is-sena 2003. L-awtur għażel li jippreserva l-immedjatezza u l-istil informali tad- diskors oriġinali. Għalhekk, l-użu ta' l-ewwel persuna fit-test għandu jinftiehem f'dal-kuntest.