(Jorbot mal-Għadd ta' Marzu, 1937, paġ. Minn ta' Vassalli, wara l-pubblikazzjoni tal-Vanġelji fl-1829, ebda biċċa xogħol oħra ma dehret ħlief talidita, taħt l-isem ta' Stedina, li kif jidher kienet waħda minn dawk il-bċejjeċ ta' kitba li kien ħalla wrajh Vassalli u li iktarx inġabret minn Sehlienz mal-karti l-oħra kollha li kien sab f'daru malli dana miet. L-ewwel ma wrieha d-dawl, u ġiebha bħala mudell ta' biċċa proża biex jagħti ħjiel ta' l-istil Malti, kien George Perev. Badger fl-Ittra li kien kiteb lill-Gvernatur Sir H.F. Bouverie fuq il-Malti bħala mezz ta' tagħilim fl-Iskejjel Pri- marji tal-Gvern (Malta 1841). L-istess biċċa nsibuha wkoll bħala mudell ta' kitba, Maltija f'daqsxejn ta' Grammatka Maltija miktuba bl-In- gliż, imsejħa A Short Grammar of the Maltese Language (Malta 1845) li kienet ħarġet wara xi erba' snin mill-Istam- perija ta' M. Weiss, F'din l-Istedina Vassalli jitħaddet fuq il-ħtieġa illi kull Malti jitgħallem għallinqas jaqra u jikteb ilsienu, bħal- ma jagħmlu nies ta' nazzjonijiet olħira li mxew il qud- diem. Aħna ma nafux sewwa meta din it-taħdita kien kitibha u lanqas għalfejn u għal meta; iżda nistgħu nigħdu biss illi l-ħsieb u l-fehma ta' din it-tafħidita nsibuhom f'moħħ Vassalli mill-ewwel sa l-aħħar, sew meta ħareġ l-ewwel Al- fabet Malti fid-Dizzjunarju, kemm fil-Petizzjoni li kien gfħia- mel fl-aħħar żminijiet ta' l-Ordni biex jiftaħ skola għat- tagħlim tal-qari u kitba Maltija. Minn dak li jsemmi nifhmu illi din it-taħdita kitibha fl-aħħar żminijiet ta' ħajtu. Biex nagħti daqsxejn ta' ħjiel ta' din il-kitba li Vas- salli ħalla warajh sa nislet xi bċejjeċ minn gtieluq din it- tafidita u b'hekk nagħlaq ukoll, u kif jixraq, il-ġrajjiet tal- Vassalli u l-istudju fuq ix-xogħol li ħallielna, li hu l-eqdem u l-isħaħ sisien tal-Kitba Maltija. Hu jgħid: 'Aktar minn erbgħin sena ili illi ħsibt, tħabatt u ħdimt fuq din il-ħaġa biex insewwiha, u nagli- mel illi l-kitba tagħna tkun tista' ssir ħielsa u magħrufa; iżda t-toroq kollha kienu magħluqa. Oħrajn qabli kienu ħasbu u riedu jagħmlu dana, għax kienu raw bħali illi jinħtieġ. Huma għarfu minn qabli t-tbatija kbira li nbatu f'Malta sabiex nitgħallmu..,.illi tgħallimna bil-maqlub, 47 illi mkien bħalna; kulħadd fid-dinja jibda jaqra u jikteb b'ilsienu, u aħna ndumu s-snin il-kbar nitgħakirku bla fejda, u ftit huma mbagħad dawk li joħorġu u bosta wisq iżjed jibqgħu ma jafu xejn u bla ebda qari. Dak li ma jiftiehemx jintesa. Dana kollu niggeż lill-għorrief tagħna, fl-imgħoddi; im- ma billi ma setgħu qatt jagħmlu l-ewwel trieq, malli bdew u ma nifdux, kellhom iħallu iminn dik is-siegħa li raw li ma kellhom dawl u ħila biżżejjed. Iżda l-ħajra u t-tħawtil tagħhom, jekk għalihom sar bàtal, it-telfien taż- żmien u t-tbatija l-kbira (li nbatu biex nitgħallmu) qan- qluni, ħajruni u wettquli l-ħrara ta' qalbi biex nagħmel dmiri kollu u nsib it-tarf ta' din il-ħaġa hekk meħtieġa. Imbagħad bil-għajnuna t'Alla l-għażiż meddejt idejja, u għall-ewwel bħal agħmau bit-teftif fost iċ-ċpar u d-dlam, u bin-naqra ta' dawl li kelli, ftaħt it-trieq,u qajlqajla għaddejt il quddiem sa ma sebaħli u sibt ruħi fuq ir-riħ. Minn dak iż-żmien fidimt, ktibt u rajt u ħejjejtilkom il-mogħdija miftuħa beraħ, li għaliha qiegħed nistedinkom.' U t-trieq li fetħilna Vassalli, għalkemm bil-ħaqq kollu kellha tmexxi sat-tarf lill-ħaddiema ta' wrajh fil-qasam tal- Kitba Maltija ma nistgħux ngħidu li fil-mija u tmien snin li għaddew mill-mewt tiegħu, kienet watja għal-kollox; bil-maqlub, l-istess xkiel li Missier il-Kitba. Maltija kien sab u ġarrab, bl-imġiba qalila u ħarxa ta' l-egħdewwa tal-Lsien Malti, kellu wkoll iżomm f'nofs ta' trieq lil dawk il-ftit ħaddiema ta' wrajh, u kien hekk aħrax, li ġie waqtiet li qatgħu qalbhom, tmewtu għal kollox u rħew xogħlhom jintradam taħt it-tfigħ ta' ġebelli bih ħaġġruhom. F'Vassalli, iżda, naraw il-qawwa tal-ħsieb ta' bnie- dem li baqa' jaħdem sa l-aħħar nifs ta' ħajtu, għalkemm fit-taqlib ta' xortih, talit is-swat ta' għira u mibegħda, im- qanqlin minn fehmiet politiċi kontra d- demokrazija. naz- zjonali li kienet tħeġġeġ fil-qalb żagħżugħa tiegħu, kellu għal 30 sena u fuqhom, ibati ħabs, igħix itturrufnat minn pajjiżu u mbagħad ibati l-ġuħ u l-għaks, huwa u wliedu, u jmut imżeblaħ u fqir u jindifen f'qabar illi fuqu l-id Ħanina ta' min għaraf igħożżu beżgliet, saħansitra, tħalli tifkira ta' ismu l Walida mill-ħtijiet li jingħataw lil Vassalli hija l-għaliex is-sistema grammatikali tiegħu, ibda mill-Alfabet, kienet mibnija fuq sisien iktarx teoriċi milli prattiċi u mħabba f'hekk ma sabetx min jilqagħha, u beqgħet biss bħala doku- ment ta' tifkira filoloġika ta' bla fejda fit-tagħlim tal-poplu. Iżda, għandna nistqarru li f'dawk iż-żminijiet, it-tagħlim grammatikali ta' l-ilsna, l-iktar tal-Isien Malti, illi l-gramma- tka tiegħu kienet għadha kif tinbena, kien iktarx imfassal fuq ir-reqqa tar-reguli u mhux fuq dak is-sens prattiku li jitnissel maż-żmien bit-taħriġ fil-kitba letterarja ta' l-istess ilsien. Iktar mill-ebusija ta' ras li kellu Vassalli li jibqa mwaħħal mar-reguli etimoloġiċi u grammatikali ta' l-ilsna semitiċi, iktar min-nuqqas ta' sens prattiku li dan sata' jkollu, l-iżjed li għarraq u qatel is-sistema ta' Vassalli, u mal- qatla tas-sistema tiegħu il-mewt f'torbitha, tal-Kitba Maltija, li fuqha kellhom igħaddu fuq il-mitt sena biex din tarġa' tara d-dawl ta' ħajja ġ ġdida, iktar minn dan kollu, kienu ċ-ċirku- stanzi u ż-żminijiet li fihom għax Vassalli. U jekk il-lum nistgħu ngħidu li l-Malti ħa r-rati, irtifed, daħal fis-sehem u fil-jedd ta' l-ilsna mgħallma, miktuba, u mżejna b'daqsxejn ta' letteratura, nistgħu ngħidu bla ħabi u tlaqliq ta' xejn illi, barra mill-ħeġġa, ħidma, u sabar ta' nies li minn xi 40 sena 'l hawn ma stmerrux igħaddu mill-mogħdija li darba kien fetħilhom Vassalli u jissuktaw it-trieq biex jaslu fit-tarf, barra mix-xogħiol qawwi u fejjiedi ta' dawn in-nies, għandna nistqarru illi biex il-Malti ssaħħaħ u twettaq fil-kitba u letteratura żagħżugħa tiegħu, kienu wkoll iż-żminijiet u ċ-ċirkustanzi. Nistgħu ngħidu illi kieku ma kinux iż-żminijiet u ċ-ċir- kustanzi, isem Vassalli l-lum lanqas ma kien ikollu għal- fejn jitnaddaf mit-tieni għajb illi mħabba fih ħafna fost ulied Malta tal-lum ikemmxu xufftejhom malli jissemma ismu; ma ngħidux għall-ewwel għajb, jiġifieri għal dak id- dnub illi sa ftit snin ilu nies ta' l-iskola kienu jaraw fil- ħidma ta' Vassalli biex jibni l-kitba tal-Ilsien Malti. Minn dan il-għajb il-lum isem Vassalli nfeda waħdu għax iż-żmini- jiet tal-lum għamlu ħaqq mill-fehmiet tiegħu. Vassalli kien twieled wisq kmieni hiex il-ħidma tiegħu jkollha l-għajnuna li ħtieġet u jitwettaq il-ħsieb tiegħu. Dawk kienu żmi- nijiet ta' tagħlim kollu kemm hu msejjes fuq l-iskola tal- klassiċiżmu latin; dik il-ħabta l-istudju ta' l-ilsna volgari ta' nazzjonijet żgħar bħal Maltin ħadd ma sata' joħilom bih għalkemm il-għorrief ma kinux jistmerruh. Il-Malti dak iż-żmien sata' biss jidħiol f'xi rokna ta' sehem it-tagħlim bħala biċċa fergħa ta' staliriġ akkademiku, jiġifieri bħala ħolqa ċkejkna ta' ħafna oħra li minnhom hi midmuma s-sensiela ta' l-ilsna qodma Orjentali li tagħhom dak iż-żmien kien inbeda xi studju fl-Ewropa fost ix-xjenzjati u l-iktar mill- Propaganda Fide ta' Ruma. L-ewwel Grammatka Maltija ta' Vassalli kienet miktuba bil-Latin bħala lsien tal-għorrief ta' dak iż-żmien; hekk ukoll kitbu bil-Latin dawk li xi snin qablu kienu tkellmu fuq il- Malti bħala lsien Feniċ-Puniku jew Kartaġiniż, fosthom Arrigo Majo u Bellerman. Fil-Lexieon, barra mit-Taljan, Vassalli deherlu, għalhekk, li jdaħħal ukoll il-Latin għal kull tifsira ta' kelma. ħin b pp ek qa dir U fżku 7/4 'Leablorza. ku silver deer joeijia if żaliiżxt eee si iezpule QABF iba B : saz, iħeidi jinefi Dei, ): liżċije FL ajiniża id: i kl ka lie d aka Petizzjoni ta' MIKIEL ANTON VASSALLI lil Ball, il-President tal- Gvern Provviżorju, magħmuku fis-26 ta' Settembru, 1800, wara l-kundanna għat-turrufnament tiegħu minn Malta. Kien daħal is-seklu dsatax meta Vassalli, għal skopijiet iżjed prattiċi,illi dak iż-żmien bdew iżjed jinħassu, kien ħareġ il-Grammatka Maltija, mfissra bit-Taljan li kien għadu waħdu bħala lsien li bih kull xogħol bħal dan ta' tagħlim sata' jin- kiteb b'xi fejda għal idejn l-istudenti tal-pajjiż. Minn dak iż-żmien 'l hawn bil-mod il-mod beda jinbet il-bżonn li l-Malti jidħol u jixxerred fil-kotba tal-Knejjes, imbagħad flimkien ma' l-Ingliż, f'xi tagħlim fl-Iskejjel, fejn kemm-il- darba, mħabba l-biża' li dan jista' jkun il-mezz tal-qirda tat-Taljan, twarrab u tneħħa mill-kotba ta' l-Iskejjel fuq kawtiela illi l-alfabet tiegħu jfixkel fil-qari ta' xi ilsna oħira, li miegħu ma jaqblux, u li t-tagħlim tiegħu mhu ta' ebda fejda, iżda ta' telf ta' żmien. Ladarba l-lum waslet is-siegħa illi l-Malti kellu jidħol għas-seħħ fl-Iskejjel b'tama illi t-tagħlim tiegħu, kulma ż- żmien igħaddi minn fuqu, għandu jitwettaq fil-jedd li ħa bħala Isien tal-poplu Malti, ladarba għal raġuni kostituzzjo- nali, muniċipali, letterarja, jew nazzjonali, prattika jew mhix, inħass il-bżonn illi l-Malti kellu fl-aħħarnett, bħala lsien tal-poplu, jidħol fil-Qrati, fl-Amministrazzjoni u fl-Iskejjel, aħna ma nistgħux ma nġibux quddiem għajnejna x-xbieha ta' Vassalli b'dak kollu li għadda minn fuqu, bix-xogħol kollu li ħadem għall-Malti. U l-ħsieb imur sew sew fuq dik is-Sejħa li hu kien għamel lin-Nazzjon Maltija fil-bidu tad-Dizzju- narju li ħareġ fl-1796 fejn, wara li wettaq l-ewwel ħsieb tie- għu li xogħlu sar għall-ġid ta' Pajjiż twelidu, wara li stqarr il-fehma tiegħu fuq il-fejda tat-tagħlim tal-Malti, wara, li fisser ruħu illi jitfa' taħt saqajh it-tmaqdir ta' dawk li, bla ma huma mdawlin biżżejjed u mħarrġin fit-tagħlim tal- Malti, iżda b'għira, mibegħida jew għal xi għan ietior, ħabtu mill-bidu jfixklu x-xogħol sħiħ tiegħu u jaqtgħulu jiesu bi tmegħir fieragħ, huwa fl-aħħarnett ifisser illi—għalkemm dak id-Dizzjunarju, bħala l-ewwel biċċa xogħol li fih għamel l-akbar tiftix tar-reqqa, jista' jkun fih xi nuqqas fit-tifsir ta' kliem—huwa jittama li jkun ta' fejda mhux biss għall-Maltin ta' żmienu, iżda għal dawk il-Maltin l-oħra li għad iridu jiġu wrajh wara żmien twil, Il-ħolma ta' Vassalli donnha li l-lum għodda twettqet, iżda sabiex titwettaq għal kollox jaħtieġ li l-ewwelnett ma ninsewx li m'aħniex fiż-żminijiet ta' Vassalli, illi fih il-Malti sata' jgħaddi bħala studju akkademiku u xejn iżjed, u għalhekk, inqisu illi fit-tagħlim tal-Malti sew fl-Iskejjel Fie- mentari, kemm f'Iskejjel Ogħila, u, saħansitra, jekk qatt fl-U- niversità, immorru mal-ħtieġa taż-żminijiet; tagħlim ta' kitba, tagħlim ta' grammatka, tagħlim ta' letteratura Mal- tija għaliha, bla ma din tmiss u tingħaqad ma' studju ta' ilsna ofira sħabha li l-lum, jew għax mejtin jew għax għandhom bixra ta' taħriġ letterarju kollu kemm hu orjentali, ma jistgħux jagħtu lit-tagħlim tal-Malti ħlief għamla akka- demika ta' ebda fejda letterarja u prattika għal pajjiżna, ħaġa li tista' aktarx tisfa' ta' ħsara milli ta' ġid. Fuq kollox jinħtieġu tliet ħwejjeġ: il-fehma t-tajba ta' Vassalli u mħuħ li jixbhu lil tiegħu, iżda mbagħad dehen prattiku iżjed minn tiegħu.