jiL-Huttafa Marzu April 1996 s IL-Ħuttafa 13 sil Fl-antik il-bniedem ma kienx imxerred mad-dinja kollha kif inhu llum. Kien jgħix biss fl-Afrika. Imma biż-żmien infirex u tgħallem jgħix f'ambjenti 7'2// ġodda. dl) Għall-ewwel kien jivvjaġġa fi gruppi żgħar ta' familji, u ma kienx iġorr Wi, ħafna mbarazz miegħu ħlief xi armi u ġlud. Imma biż-żmien beda jġorr ħafna affarijiet oħra li kien isib bżonnjużi. Fost dawn kien hemm l-annimali li tgħallem irabbi: klieb, ngħaġ, mogħoż, qtates, fniek eċċ. Dawn l-artijiet il-ġodda spiss kienu jkunu ġodda mhux għall-bniedem biss, imma anke għall- annimali tiegħu. U bla ma jafu, in-nies daħħlu perikli kbar għall-annimali tal-post. Per eżempju qabel ma n-nies waslu New Zealand, f'dik l-art kien hemm numru kbir ta' għasafar strambi. Strambi għax ma kinux jafu jtiru: il-kiwi huwa wieħed minnhom. Dawn l- għasafar draw ma jtirux għax f'arthom ma kienx hemm annimali li jistgħu jaqbduhom. Wasal il-bniedem, u miegħu ġab il-qtates (ħeqq, biex jaqbdulu l-ġrieden). X'taħsbu li ġara7 Ħeqq, u intom kieku kontu qattus u taraw kiwi jippassiġġa quddiem għajnejkom x'kontu tagħmlull U hekk ġaral Il-qtates ħarbtu u qerdu l-għasafar u ħafna annimali oħra ta' New Zealand. llum ħafna minn dawn l-għasafar jew m'għadhomx jeżistu jew saru rari ħafna. Il-kiwi, l-għasfur nazzjonali ta' New Zealand, ma tarahx kif ġieb u laħaql Bħal dal-każ hemm elf każ ieħor ta' kif annimali, u U X'għ an d n adi d-darba2 . D anke i ħadu f'artijiet oħra qerdu l-flora u l- iteri , Ħbieb Ħuttaf, in-natura qisha jigsaw puzzle. Kull Aħbarjiet Lokali DB 3 biċċa għandha l-post speċjali tagħha. Jekk tipprova Mid-dini aġ 4 ddaħħal biċca f'post ieħor, se toħloq problemi lil ta' ( inja L p g madwarha, u tispiċċa tħassar l-istampa kollhal Kompetizzjoni paġ 4 Nittrumbjaw fuq…id-Daqquqa paġ 5 Victor Falzon Ittri pPaAĠĠ l-Editur Poeżija/Art Gallerv paġ 7 Attività paġ 8 ak Naturalment paġ 8 il- ART Gruppi Lokali paġ 9 jj Il-Berdwoċing paġ 10 g Pinġi Pinġil paġt11 X'tat il-kamera paġ 12 Widnet il-Baħar paġ 12 c Milk Faċċata ta' Quddiem Wara xitwa xita nibdew nerġgħu naraw dan l-annimal Klabb Ħuttat huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt l-1d-ilsena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, taħdidiet, video-shows u anke xogħol ambjentali. Il-Klabb jippublika n-newsletter-magażin 'Il-Ħuttafa' kull xahrejn għall- membri, u jipproduċi ħendawts u logħob għal waqt l-attivitajiet. Il- Klabb għandu wkoll 4 Gruppi Lokali til-pajjiż. Sħubija ti Klabb Ħuttat hija Lm1.50 fis-sena Pubblikazzjoni ta' BirdLife Malta jitfaċċa mill-ħitan tas-sejjieħ biex jongħos fix-xemx. Il-— poBox498 Valletta CMR 01 Tel 230684/250229 Fax 225665 gremxula ta' Malta hija endemika, jiġifieri mateżisti mkien — Materjal mill-magażin Il-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li jissemma' s-sors. iktar ħlief Malta. Il-gremxula mħarsa bil-liġi. Stampat għand Poulton's Print Shop, April 1996 Na. ii jii il-Ħuttafa 13 Manu- Apl 1996 il-Fras Servjent (Black-winged Stilt - Himantopus bimantopus) huwa għastur tax-xtut li- jekk tarah fuq stampa ma temminx li jeżistii Saqajh twal esaġerati, irqaq esaġerati u ħomor esaġeratili f il-Fras mhux għasfur rari fir-riserva ta' l- ) B Għadira. Kull sena jinżlu qatgħat żgħar jirgħu fl- - ilma, u jagħtu spettaklu bil-kuluri u bl-eleganza I tagħhom. Imma dan l-aħħar deher par minnhom u li ġibdu l-attenzjoni sewwa, għax mill-imġiba G tagħhom donnhom jixtiequ jbejtu… ġew iż - I , fil-Mira' Wara li tana pjaċir bla tarf, J tul dawn l-aħħar snini, dekk dan iseħħ, ikun rekord ieħor fl-istorja ta' l-għasafar f'Malta: s'issa l-Fras Servjent dejjem kien għasfur tal-passa għal Malta. Qatt ma bejjet. Sadattant ġewwa l-Għadira kulħadd iżomm in- nifs ħa jara x'jiġrilii S-senienza tal-mewti q Minn dis-sena agħmlu dan, ndhom ukoll BirdLife Malta MOS se twaqqa' l-ittri MOS minn isimha. i daqsxejn tqila u twila, anke biex tgħidhal B'danakollu :ma jfissirx li l-Għaqda tagħna se tbiddel il-mod kif I A L l ii LT i $ e ee rei JIE in io B o Eta Bird ; ji e għadha l-ikbar u l-eħrex kavallier difensur ta' l-annimali A ru MALTA Marzu- April 1996 s IL-Ħuttafa 13 sil biċ m : i : e, Irranġa l-ismijiet imħawdin ta' l-għasafar (l-ewwel wal ża s xxejdjati tifforma isem ta' għasfur ieħor. X'għastur hu2 s. Ibgħat it-tweġiba lil Kompetizzjoni Il-Ħuttafa 13 BirdLife Malta 39 5 POBOx498 Valletta CMR 01. .Żmien sat-30 ta' Mejju 1996. Tinsix: Min iqasqas mill-Ħuttafa niskwalifikawhi Il-Monka hija l-unika foka li tgħix fil-Baħar Mediterran. Biex twelled u trabbi l-ferħ tagħha hija tfittex għerien mudlama li jiftħu fuq wiċċ il- baħar. Minn dawn jeżistu kemm trid fil- Mediterran (anke f'Malta hawn skoss), imma xorta waħda l-Monka mhijiex komuni. Is- sajjieda joqtluha għax jgħidu li l-Monka tiekol il-ħut u allura hija l-għadu tal-bniedemi Bħal dak li qallhom il-bniedem biss għandu d-dritt jiekol il-ħutl Fl-imgħoddi l-Monka (jew Bumerin) kienet tidher spiss fl-ibħra Maltin, imma llum m'għadekx tisma' biha. Il-Monka saret waħda mill-10 mammiferi l-aktar rari fid-dinja…ma fadalx iktar minn 400 b'kollox, u dejjem tonqos. Fil-Mediterran baqa' biss ftit inħawi lejn il- Greċja u t-Turkija fejn dan l-annimal grazzjuż għadu jinstab. Il-fatt lil-Mediterran huwa l-iktar baħar imniġġes tad-dinja ma jgħinx is-sitwazzjoni lanqas. Jekk tispiċċa l-Monka mill-Mediterran inkunu tlifna ġawhra tassew speċjali min-natura ta' madwarna. ZOKK 10.FEKRUNA 11.GALLINA mm T Weqfin: 1. AJKLA bj J Ir-rebbieħa kienet Suzanne Grima minn Kerċem ——Niżtrumbjaw fuq… — Malti: Daqquqa tat-Toppu Ingliż: Hoopoe Meta bdejt il-berdwoċing, kont inqalleb fil-kotba nipprova nitgħallem sew l-għamla ta' kull għasfur li jiġi Malta. Meta kont nara l-istampa tad-Daqquqa tat-Toppu, kont nitħawwad-għalkemm sħabi kienu jgħidu li huwa għasfur komuni, bilkemm kontirrid nemmen ii f'Malta jiġu għasafar ta' dan it-tipi imbagħad rajt Daqquqa għall-ewwel darba…u fhimt kemm huwa għasfur verament UNIKU. Uniku fl-għamla, uniku fl-ilwien, uniku fl-imġiba. Ftit iżgħar minn ħamiema, tawwali, munqar twil u mgħawweġ, ħamrani kulur is- salamun bi strixxi bojod u suwed fuq ġwinħajh qisu 'żebra crossing'l U fuq kollox toppu kbir roża, abjad u iswed li jinfetaħ qisu mrewħa… Għasfur tal-ħolm, imsommal Anke t-titjira għandu stramba, donnu jaqbeż ma' kull qadfa tal-ġwienaħ. L- għajta, li rari tinstema' Malta, hija: 'Uupuupu'- għalhekk bl-Ingliż jissejjaħ Hoopoe. Id-Daqquqa tat-Toppu tbejjet f'ħafna pajjiżi fl-Ewropa, x'aktarx lejn in-nofsinhar tal-kontinent, u anke fl-Afrika iżda tkun inqas komuni mir-rebbiegħa. Nistgħu niltaqgħu mad-Daqquqa kullimkien (anke f'xi ġonna f'nofs il-Belt), imma tippreferi nħawi bil- blat u ftit siġar imferrxin. L-isbaħ ċans biex tara waħda hija lili tmur mixja ma' l-irdumijiet jew f'xi wied mingħajr kaċċaturi (jekk jeżistil), l-aħjar fir-rebbiegħa. X'aktarx tittajjar mill-art, fejn tħobb toqgħod tfittex insetti rqaq u xagħat. Hija u tfittex l-ikel, spiss tiftaħ u tagħlaq it-toppu, bħallikieku biex tingħoġob mal- berdwoċeri Mela aqbdu dik it-tromba u erħulha lein xi rokna kwieta fil-kampanja. Meta taraw Daqquqa tat-Toppu, tibdew tifhmu għaliex Klabb Ħuttaf jirsisti għall- ħarsien ta' l-għasafar. ta' Fuq. Tfittex xi toqba f'siġar xjuħ jew xquq fondi fil-blat, fejn tibni l-bejta. F'Malta qatt ma bejtet, forsi minħabba l-kaċcaturi li bħas-soltu jeqirdu dak kollu li hu sabiħ. Għalkemm ma. tbejjitx, madankollu xorta waħda ngawduha darbtejn fis-sena. Peress li Malta qiegħda fir-rotta bejn l-Afrika u l-Ewropa, l- għasafar jgħaddu minn Malta huma u jpassu. Fir-rebbiegħa d-Daqquqa narawha minn Marzu sa Mejju, l-aktar għall- aħħar ta' Marzu u l-bidu ta' April, meta tkun komuni. Fil-ħarifa tpassi minn Awwissu sa Ottubru, iżda l-aktar lejn l-aħħar Siġar u blat imferrxin 'l hawn u'l hemm Ambjent perfett għad-Daqquqa tat- Oppul. Fil-ħarifa tidher spiss Desirċe Falzon (Silta minn ittra li nqalbet mill-Ingliż) Għażiż Editur, Nixtieq nifirħilkom tax-xogħol eċċellenti li qegħdin tagħmlu fil-ħruġ tal-magażin Il-Ħuttafa, li tibagħtulna. Qabel ma dħalt membru kont qed infittex grupp ieħor biex nidħol magħhom. Dan għaliex kont naħseb li l-MOS huma interessati biss fl- għasafar, u jiena xtaqt għaqdali tinteressa ruħha fl-annimali kollha. imma mbagħad dħalt fl-MOS u ndunajt li: wara kollox hija għaqda għall- ħarsien ta' l-annimali kollha. Indunajt ukoll mill- fatt li l-magażin stess Il-Ħuttafa huwa stampat fuq karta riċiklata. B'dan l-MOS qed tiffranka ħafna tniġgis u anke ssalva ħafna siġar milli jinqatgħu. J'Alla jgħinkom tkomplu x-xogħol siewi tagħkom. Għażiż Editur, . Qed nikteb din i-ittra żgħira. biex nirringrazzjakom tal-gazzetti li jiena qiegħda nirċievi ta' kull xahrejn. Hija tkun interessanti ħafna għax ikun fiha affarijiet dwar in-natura għax jiena nħobbha ħafna n-natura. Inħobb il- fjuri, l-għasafar u l-kampanja. Nixtieq ngħidilkom grazzi ħafna. Sabrina Żammit Għargħur Editur Il-Ħuttafa — Klabb Ħuttaf Birdlife Malta NL Marzu — April 1996 s IL-Ħuttafa 13 fit Għażiż Editur, Darba kont fil-wied tal-Għatgħur. U rajt żewġ pitirrossi. Fil-prontdawwartwiċċilil hemm u rajthom maqbudin ġo trabokk. Kien fihom ħasra. Trid min jaqbdek iilek27 iva jew ie7 Għargħur Għażiża Dorothv, Lel L-Editur Għażiż Editur, Nixtieq li l-annimali jħalluhom jgħixu u mhux joqtluhom. L- istess il-pjanti: nara kull pjanta sabiħa, imbagħad ikun hemm. xi ħadd joqtolhom. Jien nixtieq inneħħi dan il- vandaliżmu. Ritianne Ħaż-Żebbuġ Għal tagħrif dw: Robert Borg - Wildlink Klabb Ħuttaf : BirdLife Malta s POBox498 : Valletta CMR 01. Biex Robertiwiġibkom direttament, ma' l-ittra tagħkom inkludu envelope bl-indirizz tagħkom u bolla ta' 5ċ. — IL- IL- Ħuttafa 13 9. f Meribri ikibu biex tista QSU- f ma ġibĦIK OMX 1 l-Efamp ji fe i infuna. Lil dawn fl- fuħaf nħxir-ql Uuhom iSerHAu rashom n b Smiss Ilhom inġibuhomi kulfiadd frid iżomm L poeżija — 8 Bħal kull sena f'dan iż-żmien tibda tiġbidna l-gżira kwieta ta' Kemmuna. 8 Kemmuna bija santwarju, jiġifieri fuqha l-għasafar m'ghandhomx isibu min itellifbhom. 6 Bħas-soltu aħna ta' Klabb Ħuttaf se nagħmlu ħarġa -anzi żewġ Barġiet- biex ingawdu ftit mill-ġmiel naturali ta' dal-post. 8 Tonqsux, u Bajru lill-ġenituri jiġu magħkom ukolli Biex tattendu tridu tibbukkjaw bit-telefon (230684/250229) mhux aktar tard mit-18 ta' April. Tajjeb imma li taħsbu kmieni biex iċċemplu, għax il-lanċa tieħu numru limitat. Tibagħtux flus. Ħarġa A: Is-Sibt 20 ta' April Ħarġa B: Is-Sibt 27 ta' April Prezz: Lm2 Aktar dettalji lil min jibbukkja Kifinkunu hemm inżuru r- riserva l-ġdida li BirdLife Malta qiegħda tiżviluppa f'postmagħrufbħala Wied l-Aħmar. : Tfal taħt it-8 snin irid jiġi xi ħadd kbir magħ ġita AWAS Ġibu magħkom: e tromba jekk għandkom e gwida għat-tajr jekk għandkom e nowtbuk u lapes e x'tiekju u x'tixorbu e xi ħaġa għal raskom e basket tad-dahar ĦĠIEĠ JEW ĦMIEĠ Sa ftit snin ilu, il-luminati u l-birer, il-ħalib, l-ilma u l-meraq tal-frott kienu jinbiegħu fi fliexken tal-ħġieġ biss. Illum qed jinxtraw ukoll fil- pakketti tal-kartun, laned jew fliexken tal-plastik. ġ Xi wħud jaħsbu li dan huwa progress. Ħafna jsibuhom komdi għax) jippreferu jarmu milli jieħdu l-fliexken vojta lura għand tal-ħanut. UI pajjiżna, li qatt ma kien xempju ta' l-indafa, ikompli jitħammeġ ma' kull) reċipjent li jintrema'. Il-ħmieġ ikerrah kullimkien, iżda l-akbar ħsara ssir fil-kampanja.) Ħafna ħlejjaq żgħar bħal bebbux, nannakol u ħnieżer l-art jidħlu jistkennu jew jorqdu fil-fliexken iew laned mormijin. Il-biċċa l-kbira jispiċċaw biex imutu fihom għax ma jkunux jistgħu joħorġu. Mhix ħaġa diffiċli li aħna ngħinu ħalli dil-ħsara ma tibqax issir. Meta mmorru nixtru għandna nagħżlu prodotti bbotiljati fi fliexken tal-ħġieġ: l b'hekk inkunu nistgħu nirritornawhom u niffrankaw mill-muntanja orribli ta' skart li dejjem tikber fil-miżbliet. Għandna wkoll inħeġġu lill- ġenituri jagħmlu bħalna, billi nagħtuhom l-eżempju aħna stessi i til il-Ħutafa 13 2 Mar. Apel 1996. għar-riserva naturali ta' l-Għadira 'Qas temmeni Tant qtilna balieni li l-livell tal-baħar niżel żewġ metrilli Ni Marzu - April 1996 6 IL-Ħuttafa 13 iii intervista, did-darba set nurikom kif issiru berdwoċers tajbin. issa li bdiet ir- rebbiegħa, in-numru ta' għasafar ma jonqosx żgur fil- kampanja, anzi jżid. X'għandi bżonn/71 Tridha, xbini Jekk għadek se tibda, l aħjar li tixtri romba żgħira u i ħafifa. Fuq t- tromba ssib tabella b'żewġ numri, per eżempju 10x25. In-numru 10 ifisser li t-tromba tkabbar għaxar darbiet. Irnl-numru 25 huwa l-wisa' tal-lenti ta' barra, u aktar ma jkun kbir dan in-numru, aktar ikun jidħol dawl. Nagħtik parir li tibda bi tromba 8x40 jew 10x50. Tmurx għal tromba li tkabbar wisq, għax ma à jirnexxilekx iżżommha soda, tibda tiċċaqlaalek int u tittawwal minnha u ma tagħraf xejn. EA Gwida għat-Tajr. Kiieb li jurik bil-kulur stampi ta' l-għasafar kollha li tista' tara, Dan igħinek ħafna biex tagħraf x'inhu l-għasfur. Aħjar ktieb bil-qoxra ratba biex ma jkunx tqil u tkun tista' terigħu fejn trid. Qis li qabel toħroġ berdwoċing tistudjah sewl Innota l-kobor B u d-differenza fil-munqar u fid-denb ta' kull għasfur. Tinkwetax bil-kwantità, b'daqsxejn esperjenza l-għasafar tidrahom malajr. l Kultant tisma' l-għasfur qabel ma tarah. Mela agra sew xi jgħidiek ukoll dwar l-għana tagħhom. Wieħed mill-iżbalji li nagħmiu meta noħorġu fil- f kampanja huwa li nilbsu kuluri jgħajtu bħall- l aħmar, oranġjo u isfar. L-għasafar għandhom vista tajba ħafna u jaraw bil-kulur. Kuluri li mhumiex naturali għalihom ibeżżgħuhom. /- Mela għall-berdwoċing ilbes kuluri mitfijin, : bħall-aħdar, kannella u iswed. Żball ieħor huwa il-ma nilbsux biżżejjed ħwejjeġ. Għall-berdwoċing trid il-paċenzja, u ' IT d jekk tkun ġurnata interessanti taf tibqa' barra £ ġurnata sħiħal ilbes bis- saffi, ħalli tkun tista' tinża' ta' fuq jekk il-jum jisħon, u terġa' tilbes iekk jiffriska. Fi ġranet imsaħħbin dejjem ġorr rejnkowt. iż-288 a X'ħin noħroġ/2 L-aħjar ħin ii toħroġ berdwoċing huwa filgħodu kmieni, iva bejn is-6.00am u d-9.00aml Veru li kmieni, imma dak huwa l-ħin meta l-għasafar ikunu għadhom kif qamu u jibdew iħufu'l hawn u 'lhemm għall-ewwel ikla tal-ġurnata. Jekk tmur aktar tard xorta waħda tara $ għasafar, tafx, imma jista' jkun li l-għasafar ikunu iktar kwieti, speċjalment fil-ħinijiet l- aktar sħan tal-ġurnata. Fejn iIMMUrŻ L-għasafar issibhom f'ħafna ambjenti, imma forsi l-aktar li joffri varjetà huwa l-bosk. Għalhekk, ipprova sib post bis-siġar, bħall-Buskett. ix-xagħri huwa wkoll ambjent interessanti, anzi iktar faċli, għax miftuħ. Ippruva postijiet bħal Ras il-Pellegrin u l- Wardija. Kemmuna, per eżempju, hija medda xagħri minn ponta sa pontal L fik iL-Ħuttafa 13 . Membri Falko (it-taqsima żgħażagħ ta' BirdLife) bilqiegħda fuq ix-xagħra tal-Busk j waqt il-passa ta' Settembru. Innutaw li għandhom ukoll teleskopju. it-teleskopju jqarreb iktar minn tromba, imma biex tużah irid ikollok tripied, inkella ma żżommux sod. X' nagħ mel Imxi bilmod u żomm il-kwiet. Tajjeb li ma tkunx waħdek, għax aktar għajnejni Imma jekk trid titkellem, agħmel hekk minn taħt l-ilsien. Meta tisma' xi tisfira ersaq fid-direzzjoni li tkun smajtha, ieqaf u ttrombja. Tistenniex dejjem li tara l-għasfur l- ewwel, għax jaf ikun ftit moħbi u bla tromba ma tarahx. Jekk tilmaħ bejta tersaqx lejha, imma oqgħod bil-paċenzja, fil-kwiet u bla ċaqliq ftit 'il bogħod, u għandek ma ddumx ma tara l-ġenituri ġejjin bl-ikel biex iżoqqu l-frieħ. —li: ; Naħseb Ii għidtilkom mhux L X'niekol2 ħażin dwar il-berdwoċing. Nispera li tippruvaw. Jekk Tantx iġġorr ikel miegħek għax itaqqlek. Ħu miegħek l-aktar frott, ilma u forsi xi kisra ħobż. ikollkom xi diffikultà fuq xi ħaġali għidt, iktbuli ħalli nara kif ser insolvihielkom. Pinġipinġi' 1 kannella ħamrani 2 kannella ċar sdistar $ 4 kannella skur 5 aħdar Tiskanta kultant in-nies f X'jiżirgħu a La fl-għelieqil ' Għalik b'xejn. Il-Ktieb Il-Passa ta' l- Għasafar ikun tiegħek b'xejn jekk iddaħħal membru ġdid fi Klabb Ħuttaf. Imla l-formola t'hawn taħt u ibgħathielna flimkien mal-miżata tal-membru ġdid li ddaħħal. Tinsix id-dettalji tiegħekl Jekk tkunu fix-xagħri qrib l-irdum, żommu għajnejkom miftuħin għalija. Bħalissa jiena qiegħda bil-blanzuni u daqt nisplodi bil-kulurti Dettalji tal-membru l-ġdid —— Dettalji tieghi Isem: l Member's number Ma' dil-formola qed nibgħat ċekk/postal order/bolli mhux ibgħatha lil: Daħħal Membru Ġdid : Klabb Ħuttaf : BirdLife Malta s POBOx498 Valletta CMROL-