Parroċċa San Gejtanu - Ħamrun F'Għeluq is-60 sena mill-Inawgurazzjoni tal-Koppla tagħna. Nhar San Gejtanu, eżattament nhar il-Ħadd 7 ta' Awwissu 2016, jaħbat is-60 sena mill- inawgurazzjoni tal-koppla tal-Knisja Parrokkjali ta' San Gejtanu fuq pjanta tal-Perit An- dre' Vassallo. Qed nikteb fuq il-koppla għaliex ġie f'idejja l- Program tal-Festa tal- Knisja ta' l-1956 1 Kif jidher, ir-ritratt tal-faċċata ta' dan il-programm huwa tal-knisja kompluta bil-koppla Ir-ritratt huwa tas-Sur Blackman li kien armat fi Strada Rjali quddiem il-knisja… Iz-zijiet tiegħi kienu jgħidu li l-fotografi s-sinjuri Blackman u Cassar kienu lavranti (mhux flimkien) meta kienu żgħażagħ man-nannu tiegħi Emanuele Sciortino, li kien l-ewwel fotografu li kien hawn fil-Ħamrun, fil-bidu tas-snin tas-Seklu 20. Aktar kmieni, (qisu nikkalkula għall-1885), n-nannu tiegħi kien lavrant mas-Sur Ellis tal-Belt Valletta qabel ma żżewweġ u ġie joqgħod il-Ħamrun, fejn rama' għal ae l PVP quddiem il-pjazza, mbagħad fuq il-parapetti. Qanqalni ferm l-artikolu tal-Kappillan Dun Nerik Cordina Perez biex nikteb dwar dan is- suġġett. L-artikolu tiegħu kien semmieh - 'Sa Fl-aħħar il-Koppla Lesta 1'.. di għall-artikolu li kien kiteb f'dan il-Programm tal-Knisja għall- Festa ta' San: iGejenugħ, i Dun Nerik kien l-ewwel kappillan Ħamruniż u l-ħames wieħed xi kellna fil-parroċċa. Qabel laħaq kappillan fil-Parroċċa ta' San Gejtanu fl-1934, kien kappillan tal-parroċċa Maria Bambina tan-Naxxar. Dun Nerik kien ġirien tagħna fuq il-parapetti. 'l-isfel-mill- knisja, iżda jien ma niftakrux għax kelli xahar biss meta miet. Għalhekk xtaqt nislet: f'sommarju l-artiklu tiegħu, peress li kif kien mistenni f'okkażjoni unika u speċjali bħal din, kiteb fit-tul. Dun Nerik beda l-artiklu tiegħu billi qal li kienet ħolma peress li qatt u ħadd ma basar li se jaslu wara 45 sena sħaħ ta' ħsibijiet, laqgħat, u ta' kemm minuti nkitbu u nqraw u fuq kollox kemm ittieħdu deċiżjonijiet. Isemmi wkoll li kien hemm bruda u apatija minn xi nies oħra pessimisti li, jew għax qajla kienu jagħtu każ, jew inkella għax kienu jaqtgħu qalb dak li jkun li xi darba din il-koppla kienet se tittella. Jibda l-ħsieb dwar il-Koppla L-ewwel Kappillan, Dun Fortunato Valletta ħadem bis-sħiħ biex tinbena l-knisja. kappillan, Dun Ġwakkin Grech ma tantx dam fil-kariga għax wara tlett xhur biss intbgħat fil-Parroċċa ta' San Lawrenz tal-Birgu fl-1896. Fl-istess sena laħaq Dun Ġużepp Mus- cat bħala t-tielet kappillan. Dun Ġużepp kien ħerqan ferm u ħabrek kemm felaħ biex jinbeda x-xogħol fuq il- koppla. Twaqqaf kumitat u beda jinġabar sold minn kull familja fil-ġimgħa l. Dun Ġużepp inkwieta mhux ftit meta din il-ħolma taret mar-riħ u l-bidu baqa' ma seħħx. Kien jgħid 'Jaħasra l-koppla, rrid nara min huwa dak il-kappillan li se jintriga biha T. Ommi dak iż-żmien kienet daqsxejn ta' tfajla u tiftakarhom jgħidu li kienu jiġbru sold għ al koppla. Warajh, fl-1929, laħaq Dun Gejtanu Mifsud bħala r-raba' kappillan. Minkejja li f'Malta dak iż-żmien kienet għaddejja minn kriżi f'dak li huma mpiegi u allura l- ekonomija ma tantx kienet sejra tajjeb, Dun Gejt reġa' beda bil-ġbir għall-koppla. Il-ġbir kien sejjer ġmielu, imma ġara xi ħaġa u reġa' waqaf kollox. Dun Gejt ma damx kappil- lan wisq għax miet fl-1933. Waqgħet kalma kbira u bruda fost il-poplu Ħamruniż u ma nstema' xejn aktar dwar dan il-proġett. Il-ħames kappillan tal-Parroċċa tagħna kien, appuntu; Dun Nerik Cordina Perez li ġie mill-Parroċċa Maria Bambina tan-Naxxar sewwa sew fid-19 ta' Awwissu 1934. Dun Nerik kien jiddispjaċih jisma' lil xi barranin jgħidu li 'intom il-Ħamruniżi għandkom knis- ja bla koppla, qisha bla ras' l. Ma nistgħux nimmaġinaw xi spejjeż trid għal proġett bħal dan. Dun Nerik kien iħares lejn il-knisja fejn tgħammed, trabba, kiber, sar Saċerdot u issa PA kif kien qal hu stess, iżjed sforza l-ħidma tiegħu biex dan il-proġett isir. Kien jitlob-il' i Ġġifanu ħalli jagħtih il-kuraġġ u beda jseffaq wiċċu man-nies ħalli tibda l-ħ idma. Jiġifieri, nikkalkolaw, bejn wieħed u ieħor, li missirijietna kienu ilhom jaħsbu għall- koppla sa mill-1908. Barra minn hekk, irridu nġibu quddiem għajnejna żmien it-Tieni Gwerra Dinjija (1939-1945 ), minn x'hiex għaddiet Malta. L-anqas kamra ma tażżarda ttel- la' dak iżiżmien, aħseb u ara koppla l. Jiġifieri matul it-Tieni Gwerra Dinjija żgur li tħalla kollox fil-ġenb, iżda Kont nisma' lil ommi tgħid li baqa' jsir xi ġbir żgħir anke f'dan iż-żmien. Biżżejjed infakkru li'ftit 'l bogħod minna, eżattament kien it-Tlieta 28 ta' April 1942 fis- 7.00am, kienet intlaqtet biċċa sew mill-bombi l-knisja ta' San Publju tal-Furjana. Darba kont qrajt x'imkien, iżda ma jidhirlix li hu dokumentat fl-istorja, li dan seħħ għaliex mill-għoli : t-Taljani ħasbuha l-Katidral ta' San Ġwann Battista tal-Belt Valletta. Huma riedu jeqirduh akkost ta' kollox, ħalli l-Maltin jitbaxxilhom il-kuraġġ u jaqtgħu qalbhom mid-difiża tal-pajjiż. Il-Ħolma ssir Realta' Għalhekk, ftit snin wara l-gwerra, l-pjanta tal-Perit Andre' Vassallo ġiet mogħtija lill-Arkitett, is-Sur Ġuże' D'Amato. Ġuże' D'Amato kien għadu kif mexxa xogħlijiet fuq il-Knejjes Par- rokkjali ta' Kristu Re f'Raħal il-Ġdid, San Ġużepp tal-Kalkara, San Ġwann Battista fix- Xewkija Għawdex, u fuq il-knisja tal-patrijiet ta' San Franġisk tal-Ħamrun. Ġie akkwistat bennej ta' ħila kbira, ċertu Ġanni Baldacchino li kien għadu kif lesta l-ħidma tiegħu fuq il- knisja tal-Kalkara, u miegħu kellu erba' lavranti (naġġara u manwala) ta' min jorbot fuqhom. Kien nhar it-Tnejn, 16 ta' Frar 1953, meta ġie l-ewwel truck ġebel u nħatt fost l-eċċitament tal-poplu Ħamruniż. Parroċċa San Gejtanu - Hamrun Kien it-Tnejn ukoll meta tqegħdet l-ewwel ġebla tal-koppla, eżattament fit-13 ta' April 1953, u kif jirra- konta Dun Nerik, dak in-nhar ħa nifs qawwi u rringrazzja 'l Alla u lil San Gejtanu. Ix-xogħol baqa' sejjer ġmielu, biex fl-aħħar, l-Erbgħa l-20 ta' April 1955, il-koppla kienet lesta mix-xogħol kollu tal- ġebel. Tul dan iż-żmien, is-Sur Ġuże' D'Amato kien il-ħin kollu fuq il-ħaddiema sabiex jara li x-xogħol isir tajjeb. Wara kien imiss ix-xogħol fuq it-twieqi fejn ħadmu ferm Ċensu Apap flimkien ma' wliedu u Emanuele Fenech. Kif kien lest ix-xogħol ta' l-injam, xi nies urew ix-xewqa li l-koppla tkun imżejna b'erba Dutturi tal- Knisja. Għalhekk, mill-ewwel tqabbad il-Professur u artist Giovanni Spiteri Sacco li kien joqgħod il-Ħ amrun u li kien magħruf għal ħila kbira li kellu ta' l-iskultura fl-irħam kif ukoll fejn jidħol ix-xogħol fl- istukko. L-erba' Dutturi li ħadem huma Santu Wistin, San Girgor, San Ġilormu u San Bernard fil-lunetti tal-koppla. L-opra li għamel is-Sur Spiteri Sacco titfaħħar minn kulħadd. Kif jgħid Dun Nerik, is-Sur Spiteri Sacco ma tħallasx ta' wieħed mill-figuri, u ġentilment rregalah lill-knisja tagħna. Jekk forsi wieħed qatt ma ta każ jew inkella ma fehemx l-arma li hemm fil-bażi tal-koppla minn ġewwa, tajjeb li niddeskrivuha ftit ftit. Fil-fatt, kif tħares 'l fuq lejn il-koppla minn ġewwa, minn quddiem l-Altar Maġġur, tilmaħ żewġ armi miġburin f'arma waħda — l-arma ta' San Gejtanu u tal-Ħamrun bi skultura tassew sabiħa. L-Arma ta' San Gejtanu - Il-Kuruna tissimbolizza n-Nobbilta' ta' San Gejtanu. Il-Ġilju jissimbolizza l- Purita' tal-Qaddis. Il-Ktieb juri l-Għerf tal-Qaddis li kien saċerdot u avukat, bħala difensur tal-Knisja Kattolika. Fost kitbiet oħra, San Gejtanu kien jikteb ukoll kontra l-ereżijiet li bdew joħolqu Martinu Luteru, Ochino u oħrajn fuq il-Knisja u r-Reliġjon Kattolika Rumana. Is-Salib juri t-Tbatijietsli ġarrab' ; San Gejtanu għal Kristu meta għex fil-faqar minkejja li kien Nobbli, u meta ġie msawwat u marbut f'Ru- ma u mitfuh il-ħabs bla ħniena fl-1527. L-Arma tal-Ħamrun — Minn isfel din l-arma tidher bi strixxi ħomor u suwed,iżda qaluli li l-iswed huwa biss dell. L-arma tal-Ħamrun hija tarka ħamra kollha fuq sfond abjad, għax jekk hemm strixxi suwed, ġie dawk huma l-kuluri li jilgħab bihom it-team tal-Hamrun Spartans. Fuq faxxa minn naħajgħallioħra' maż i raw il-kliem Propera Augesco, il-motto tal-Ħamrun li tfisser Dlonk Nikber. Dan għaliex, kif diġa' kelli okkażjoni ngħid u kif naqraw, il-Ħamrun imtela fi ftit snin bil-bini minħabba x-xogħol bl-abbundanza li kien hemm fil-port. Għalhekk ħafna nies (mingħajr trasport ta' xejn), li kienu jaqilgħu l-għixien tagħħ om mill-port, ġew joqgħodu hawnhekk minn pajjiżi oħra ħalli jkunu qrib il-post tax-xogħol tagħhom. Biex ma noħorġux mis-suġġett, ikompli jirrakonta Dun Nerik li kien hemm min tà'donazzjonijiet kbar ta' £100, £50 u £30 f'daqqa, li kienu donazzjonijiet ta' somom sostanzjali ħafna ta' flus għal dak iż-żmien. Kien hemm min silef lill-knisja ħafna fallakki, ħadid u għodod u b'hekk ġew iffrankati ħafna flus ukoll. Kienu ħafna persuni li taw £5 għal truck ġebel. Irridu nġibu quddiem għajnejna li dak iż-żmien, lira kellha valur għoli ħafna. Dun Nerik kien irringrazzja lil dawn in-nies kollha, kif ukoll dawk il-ħafna kol- letturi li ġabru flus mit-triqat bieb bieb, u lil dawk li kienu jorganizzaw lotteriji b'risq il-knisja. Id-Ditta tas -Sur Joseph Vella u wliedu ħadet ħsieb id-dawl elettriku tal-koppla minn barra u minn ġewwa. Id-Ditta ta' Salvatore Guillaumier kienet għenet ħafna wkoll billi silfet lill-knisja xi armar tal-ħadid għall-anterna tal-koppla, u ordnat il-ħġieġ tat-twieqi tal-koppla. L-ispejjeż ta' din il-faċċata qed ikunu sponsorjati minn Cauchi Joseph Ironmongerv 9, Triq Dun Nerik Cordina-Perez, Ħamrun Tel: 21222737 Barra minn dan, bagħtet lill-ħaddiema tagħha jwaħħlu l-ħġieġ bla ħlas. Fl-aħħar u mhux b'inqas, il- kappillan irringrazzja lill-kumitat Pro Cupola li kien twaqqaf apposta, kif ukoll lil ħutu s-saċerdoti, fos- thom San Ġorġ Preca, billi kienu ta' spalla għalih u għenuh bil-pariri u l-koperazzjoni tagħħom. Jum l-Inawgurazzjoni tal-Koppla Il-Jum mistenni minn kulħadd fl-aħħar wasal l. Nhar San Gejtanu, eżattament it-Tlieta, 7 ta' Aw- Wara diskorsi ta' l-okkażjoni mill-Kappillan Dun Nerik Cordina Perez, u minn Dun Mattew Chircop, fis-6.00pm, Mons. Arċisqof Mikiel Gonzi bierek u inawgura l-koppla fost il-ferħ tal-poplu Ħamruniż, li ma kienx jonqos li ma jinġabarx bi ħġaru għal din l-okkażjoni unika. Tajjeb ngħidu li l-Bov Scouts tal-Ħamrun ħadu sehem ukoll, meta daqqew salut speċjali (naħseb xi fanfarra). Wara, nġab is-Sagrament mill-Oratorju, tkanta t-Te-Deum, segwit mill-Benedizzjoni. Kif kien xieraq, din l-okkażjoni għalqet bl-Innu tal-Qaddis tagħna San Gejtanu. Wara din il- funzjoni, l-Banda San Ġużepp esegwit kunċert fi Triq l-Oratorju, u l-Banda San Gejtanu esegwit il -kunċert tagħha fi Triq il-Gdida. (Illum dawn it-toroq fuq kull naħa tal-knisja nbidlulhom isimhom). Mal-Kopplarinsibu-lapida. miktuba bil-Latin li tgħid: Sac. Li bil-Malti tfisser: Il- Kappillan Dun Nerik Cordina Perez beda u rnexxielu jwassal sat-tmiem din l-opra maestuża fis 7- VIII-1956. Ma rridx ninsa l-famuża skrizzjoni f'ġieħ San Gejtanu mdawwra mal-bażi tal-koppla li fil-ktieb ta' Walter Camilleri 'Niltaġgħu ma San Gejtanu', jgħidilna li kkomponiha l-Patri Kapuċċin Lawrenz Ceci, li taqra — Potens-In Terris, Praesidium Potentor In Coelis li bil-Malti tfisser Setgħani Fl-Art, Bil-Bosta Aktar Fis-Sema. Tridu taraw l-artiklu li kiteb dak in-nhar Dun Nerik biex taraw il-ferħ (u bir-raġun) li kien qed iħoss. Sabiex fiċejikam ħjiel;:se nħalli paragrafu wieħed awtentiku li laqatni l-aktar, mill-konklużjoni ta' l- artiklu tiegħu, kif kitbu hu-stess 60 sena ilu : 'Doqqu qniepen l Żarżru trombi I. Ċapċpu Il Sparaw l Ifirħu għax il-ħolma ta' 45 sena ilu saret realta'. Il-Ħamruniżi jistgħu jiftaħru li għandhom Koppla ta' arkitettura kollha kemm hi speċjali, kollha kemm hi partikolari, sabiħa, maestuża minn barra u minn ġewwa'. Qabel ma-jtemm. l-artiklu tiegħu Dun Nerik jgħid li jrid jitla' għall-aħħar darba fuq il-koppla biex minn hemm iħares-fuq: il-Ħamrun u jagħti l-barka tiegħu lill-poplu Ħamruniż. Ma kienx jonqos li l-artiklu jin- temm b'ringrazzjament lil Alla, filwaqt li jitlob lil San Gejtanu biex iħares lejn il-koppla mis-sema u jberik- ha u sabiex jagħtina l-għajnuna tiegħu ħalli fil-futur inkomplu nsebbħu t-Tempju tiegħu fil-Ħamrun. Sewwa: kienet tgħid ommi b'dispjaċir, li ma damx igawdiha wisq il-koppla Dun Nerik, għax miet eżattament fl-aħħar ta' l-istess sena (1956), fl-eta ta' 61 sena. Bħala radd il-ħajr, fil-knisja tagħna, (quddiem il-bieb il-falz), il-Kunsill Ċiviku Ħamruniż, flimkien mal- Kleru u l-Poplu, waqqfu monument li jfakkar lil dan il-kappillan (wara Monsinjur), f'inqas minn 4 snin minn mewtu. Dan insibuh eżattament quddiem il-vara tal-Madonna li tintrama fil-knisja matul ix-xahar ta' Mejju. Dan il-monument inkixef nhar it-13 ta' Frar 1960. Qed inġib hawnhekk ritratt tal-kappillan. Ir- ritratt huwa tas-Sur C. Felice li kien fotografu fi żmien in-nannu tiegħi, iżda n-nannu Manwel miet aktar kmieni, f'Diċembru tal-1957. Wara ħafna snin, kif kien xieraq, il-Kunsill tal-Ħamrun ukoll ħaseb f'dan il-kappillan u bidel l-isem Broad street, għal Triq Dun Nerik Cordina Perez, sabiex jibqa' mfakkar dan il-kappillan li bena l-koppla. Fin- Naxxar insibu triq imsemmija għalih ukoll. Fi żmien Mons. Mattew Chircop, is-saqaf u l-koppla ġew imżejna bil-pittura tal-Profs Emvin Cremona, fejn fil-koppla naraw episodji mill-ħajja ta' San Gejtanu. Parroċċa San Gejtanu - Hamrun Wara ħafna snin, Dun Pawl Fenech kien beda x-xogħol ta' restawr fuq il-pittura tal- koppla. Fi żmien Dun Henrv Balzan saru xogħlijiet ta' tiswija tal-koppla minn barra minħabba x-xita u bdil ta' ġebel immermer li kien perikoluż. Ma rridx ninsa lill-Viċi Kap- pillan preżenti Dun Joseph Gatt, li jaħdem fis-skiet, bil-qalb u bla heda għal knisja tagħ na u ta' dan għandna għal xhiex nirringrazzjawh. Nerġgħu mmorru lura għas-sena 1956, meta s-surmast Ħamruniż Willie Attard tal- Każin tal-Banda San Gużepp kiteb il-marċ Il-Famuża Koppla għal din l-okkażjoni speċjali. Dan il-marċ baqa' popolari sallum. Is-Surmast Willie Attard kien jaħdem mal- kunjatu tiegħi Pawlu Hili mas-Servizzi Ingliżi f'Ħal Safi. Dak iż-żmien il-kunjatu kien għ adu żagħżugħ u Willie Attard dejjem kien moħħu biex jgħallmu strument. Iżda peress li l-kunjatu u ħutu s-subien kienu kollha membri tal-Bov Scouts tal-Ħamrun qatt ma ħa nteress fil-banda l Fl-aħħar nett, is-sena 1956 kienet partikolari wkoll għall-Għaqda Mużikali-San-Gejtanu għax kienu qed jiċċelebraw għeluq il-50 sena mit-twaqqif tagħhom. Dik l-epoka, anke l -Każin San Gejtanu kellhom surmast Ħamruniż li kien Joseph Abela Scolaro, li dam f'din il-kariga għal ħafna snin. Dawn iż-żewġ surmastrijiet bravi Ħamruniżi, Willie Attard u Joseph Abela Scolaro, ħallewlna ġawhra ta' kompożizzjonijiet tal-mużika li għadhom jindaqqu sallum kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex. $ża : Nagħlaq billi l-ewwelnett nirringrazzja lil Dun Henrv Balzan li għadu kif temm il: ħidma tiegħu fostna u nifraħ lill-Kappillan il-ġdid Dun Walter Cauchi tal-ħatra tiegħu bħala l- kappillan il-ġdid tagħna. Nixtieq nawgura l-Festa t-Tajba lil kulħadd Nota: Fil-ħarġa tal-Programm tas-sena l-oħra, kont ktibt fuq il-kwadru ta' San Ge- jtanu li jinsab fil-Knisja ta' Ġieżu (Santa Marija ta' Ġesu') fir-Rabat ta' l-Imdina. Wara l-festa konna rċevejna ittra mingħand l-Arċikonfraternita' ta' San Gużepp sabiex nikkjarifika fil-programm li jmiss, li l-festa ta' San Ġużepp li ssir kull 19 ta' Marzu hija fil-fatt festa Primarja u mhux sekondarja kif ktibt jien: Għalhekk kif- wegħadlt fl-ittra tiegħi lilhom wara l-festa tas-sena l-oħra, qed nagħmel dan. L-ispejjeż ta' din il-faċċata qed ikunu sponsorjati minn Ta' Valletta L-ikbar għażla… bl-aqwa prezzijiet Statwi u bambini ta' Spanja 'Spanish Prestige — Statwi ta' l-Italja 'Arte Religiosa' Statwi titulari ta'Malta u Għawdex — Raġġieri, Xemgħa u Liedna 222A; High Street, Ħamruħ-— Tel: 27026262 / 99421683