82 IL-MALTI KIF BDIET U MXIET L-AKKADEMJA TAL-MALTI Iktar Tagħrif miġbur minn G. ZARB ADAMI BILLI KIF ĠA GĦIDT, kien hawn min xtaq ikun jaf aktar fuq il-kitba maltija, bħalma kien hawn min xtaq jikkritikaha bla ma lanqas kien qara sewwa t-Tagħrif; sa mil-ewwel ħarġa ta' Il-Malti, F.S. Car- uana beda jippublika ''Il-Grammatika Maltija fiċ-Ċokon' u Ninu Cre- mona beda sensiela ta' ''Mistoqsijiet u Tweġibiet biex iwitti t-triq għal min ried jitgħallem. Oħrajn bdew jiktbu fuq ''Is-Sengħa, tal-Kit- ba,' u jagħtu tagħrif siewi fuq il-Morfoloġija, l-Etimoloġija u l-Vokab- bolarju ta' l-Ilsien Malti. F'Marzu ta' l-istess sena, jiġifieri fl-1925, f'taħdita li saret f'Pal- azzo De La Salle, il-Belt, f'laqgħa tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, Ninu Cremona fisser ''X'Inhu l-Malti Safi'' biex jipprova jaqta' ż- żarda lil ħafna li riedu jitkessħu, Min kellu widnejn u ried jisma' sama' u min kelu moħħ u ried jifhem fehem, iżda ħafna baqgħu la riedu jisimgħu u lanqas jifhmu għax l-egoiżmu u l-passjoni politika kienu dennsulhom moħħhom, tarrxuhom u għemewhom. Fil-qoxra ta' wara ta' Il-Malti, ħarġa ta' Settembru, 1926, il-Għaq- da, sabiex tħajjar liż-żgħażagħ jinteressaw ruħhom f'ilsienna, u jibdew jiktbu bih b'xejra letterarja, nidiet Konkors għal Novell: Oriġinali Mik- tuba fl-Ortografija Tagħha. L-eżaminaturi kienu l-Onor. Professur (wa- ra Sir) Temi Zammit, M.D., C.M.G., ir-Rev.du Mons. Dun Karm Psai'a u s-Sur (wara Dr.) L-ewwel premju ħadu Ġuże' Galea — ilum Kav. Professur Dr Ġ. Galea, President tal-Akkademja tal-Mal- ti, kariga li ilu jokkupa aktar minn tletin sena — bin-novella HENA u ' ĠID; it-tieni ħaditu ''TONINU' ta' Ġuże' Bonnici li flimkien ma' (Dr.) Rużar Briffa, għax imħajrin mill-Għaqda tal-Kittieba. tal-Malti, waqqaf l-Għaqda tal-Malti (Univ.) u li wara li sar Tabib beda, fl-1938, joħroġ dik is-sensiela ta' kotba bil-Malti: ''Ġabra ta' Kitba Maltija,'— fosthom 'IL-QAWWA ta' l-IMĦABBA' tiegħu stess, 'TAĦT TLIET SALTNIETU ta' Ġuże' Aquilina, li wara sar Avukat u laħaq, kif għadu (wara li ntbagħat jistudja l-Ingilterra u ħa d-Dottorat fil-Filosofija, fl- Jisna Orjentali) Professur fl-Universita' tagħna tal-Malti u ta' l-Ilsna Orjentali — it-tieni wieħed li okkupa din il-Kattedra, jiġifieri wara Mikiel Anton Vassalli; dan ir-rumanz kien ġie l-ewwel fil-Konkors ta' Rumanzi imniedi mill-Gvern, Ġuże' Bonnici stampa u ppubblika għadd ta' kotba oħra, imma forsi l-aktar importanti kienu t-tiieta tal-Poeżija L-AKKADEMJA TAL-MALTI 83 jew 'IL-GĦANA TA' DUN KARM,' jiġifieri 'X'ĦABB IL-POETA' (1939); 'X'EMMEN IL-POETA' (1939) u 'X'GĦAMEL IŻJED IL- POETA' (1a40). Ingħatat ukoll tifħira ta' ġieh lil Ġino Muscat Azzo- pardi għan-novella ''Xagħar Safrani'. Dawn it-tliet novelli kienu wara ppub'ikati fi 'IL-MALTT' Fl-istess sena, jiġifieri fl-1926, l-Għaqda ma' ''Il-Ma;ti' ħarġet żjieda, b'Numru Speċjali miktub kollu kemm hu minn studenti ta' l- Universita'. Kif wieħed jista' jissoponi, dan għamlitu biex issaħħaħ il- ħajra għall-kitba bil-Malti li, kif rajna kienet ġa nibtet fl-Universita'. Rużar Briffa ħa ħsieb l-edizzjoni ta' dak in-Numru Speċja'i u fih deħru kontribuzzjoni minn: (Dr.) Rużar Briffa, (Prof. Dr.) Ġuże' Galea, Carmelo Cassar, (Dr.) Ġuże' Bonnici, (Kav.) Hawnhekk, wieħed ma jistax ma jiftakarx f'dawk il-qalbiena stu- denti (jaħasra mhux kollha baqgħu dejjem u kullimkien iħobbu l-Marti u jgħinuh mi'l-aħjar li jistgħu) li issieħbu ma' Rużar Briffa u Ġużċ Bonnici — Alla jaħfrilhom it-tnejn u jagħti lilhom u lil qrabathom dak li jeħtieġu — u sfidaw l-atmosfera ta' sfiduċja li dak iż-żmien kisnet teżisti fl-Università ta' Malta. Ma' tagħhom irridu nżidu l-ħajr ta' kull min iħobb tassew il-Malti, u mhux għax imbagħad jew issa jaqbillu, lill-Professuri Savdon, Thuema Relf — it-tnejn ukoll ħallewna, Alla jagħtihom il-mistrieħ ta' dejjem — u lill-Professur Ġużċ Aquilina li ma beżgħux juru fehemthom u bla ma għawġu fi triqthom baqgħu mexjin 'il quddiem sakemm ilum il-Malti għandu bħalma jixraqlu Kattidra mhux biss fl-Università, imma sar ukoll, m'ilux wisq, — u nagħtu tif- ħir lil min jis-ħoqqlu — wieħed miż-żewġ ilsna uffiċjali tagħħa. Insellmu wkoll li: dawk Hi kienu jmorru fl-istamperija ċ-ċkejkna fi Strada Sant'Ursola, il-Belt, li kien xtara Ġużà Bonnici, biex jagħtu daq- qa t'id u jgħinu fl-istampar u l-pubblikazzjoni ta' dawk il-kotba li sem- mejna li tant swew biex tinfirex il-letteratura ma'tija u jqawwu qalb il-kittieba maltin. Ma' dawn ngħoddu wkoll lil-dawk li għenu mod ieħor bħal Sir Harrv Luke, li kien Logu-Tenent Gvernatur ta' Malta u kien jaf japprezza l-ġmiel ta' l-Ilsien Ma'ti u Dr. Albert Laferla, dak iż-żmien Direttur ta' l-Istruzzjoni Pubblika, kif jistqarr l-istess Ġużċ Bonnici fil-ktieb 'Sħaba Sewda u Tnax-il Novella Oħra,' L-Ilsien Malti, kif jidher saħansitra mill-isem tal-Kattedra tal-Ma'ti hu bħall-Ilsien Ingliż, ilsien imħallat, jiġifieri fil-morfoloġija hu semin, filwaqt li fis-sintassi jimxi x'aktarx fuq dik tat-Ta'jan (kif kienet għall- ewwel timxi wkoll il-prosodija). Il-vokabbolarju hu wkoll imħallat: fih kliem ta' nisel semitiku u jeħor ta' nisel neo-latin jew romanz u f'dawn l-aħħar 130 sena xi ftit uko'l ta' nisel ingliż; imma l-kliem bar- rani meta jidħol sewwa biex jieħu s-sudditanza joqgħod għar-regoli tal- 84 IL-MALTI morfoloġija maltija, filwaqt li ftit ieħor, mimli konsonanti, speċjalment fil-bidu u f'tarf il-kelma, jibqa' iebes u barrani. Xejn ma għandna għax nistagħġbu għax ġara u qed jiġri hekk fl-Ilsien Malti, għax dan jiġri fl-i'sna ħajja kollha billi l-ilsna ħajja huma bħal dik is-siġra b'saħħitha li ma' tul ħajjitha tant twaqqa' weraq mejjet u tant toħroġ jew ittalla' oħrajn ġodda; hekk jagħmel l-Ingliż, hekk jagħmel it-Taljan u hekk jagħmel il-Malti. Anzi nistgħu kważi nqisuh miraklu li lsien ta' poplu hekk żgħir u fqir, bħa'ma hu tagħna, kellu l-ħila jżomm l-individwalità tiegħu, minkejja li għal mijiet, biex ma ngħidx eluf ta' snin, l-art tagħ- na kienet dejjem maħkuma mill-barrani li qatt ma naqas għall-finijiet ta' moħħu li jipprova jdaħħal lil ilsienu biex jaqla' barra mill-ammi- nistrazzjoni dak tagħna, jew għallinqas inaqqaslu l-importanza tiegħu u b'hekk ikun jista' jiddomina b'inqas tfixkil u nkwiet għalih. Iżda dan ma nistgħux ngħiduh għall-barranin kollha għax hu minnu li mhux kollha stmerrew il-Malti. Infatti, ir-Rev.dġu C.L. Des- solavv, fit-28 ta' Awissu, 1928, bħala Delegat tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, ħa sehem fis-17-il Kungress Internazzjoniali tal-Orjentalisti li sar f'Oxford, l-Ingilterra, u qara ''paper' fuq 'THE DEVELOP- MENT OF MALTESE AS A WRITTEN LANGUAGE AND ITS AFFINITIES WITH OTHER SEMETIC TONGUES' li kienet im- ħejjija minn Dun Pietru Pawl Savdon u s-Sur Nin Cremona, u li wara tqiegħdet fil-BRITISH MUSEUM biex isservi ta' referenza għall-istud- jużi tal-lingwi orjentali. F'Marzu tas-sena ta' wara, imbagħad, il-(Prof.) Dun Pietru Pawl Savdon għamel taħdita f'Palazzo De La Sa'le, il-Belt, sewwa sew fuq 'IL-MALTI U L-ILSNA SEMIN.' Il-Professur S.M. Zarb, O.P. ukoll interessa ruħu ħafna f'din il- kustjoni u nsibuh jikteb fuq dan is-suġġett fi 'Il-Malti' fil-ħarġiet ta' Ġunju, Settembru u Diċembru, 1926, f'dawk kollha tas-sena 1927, f'ta' Marzu, Settembru u Diċembru, 1928, u f'dik ta' Ġunju, 1929. AVVIŻ IMPORTANTII Nixtiequ nfakkru mill-ġdid lill-qarrejja tagħna, sew lill-Membri Akkademiċi kif ukoll lill-abbonati fi IL-MALTI, biex sa l-aħħar ta' din is-sena jħallsu s-sħubijiet ċipħhom jekk għadhom ma għamlux din il- ħaġa. Dawk li rċevew nota biex iħallsu għaliex qegħdin xi snin lura jkun jeħtieġ li jiskuntaw id-dejn tagħhom mill-aktar fis possibli. Mhux bi- ħsiebna nibqgħu nibgħatu r-rivista tagħna lil dawk li ilhom is-snin ma jħallsu għaliha. Niftakru li l-ispejjeż ta' l-istampa u tal-posta kibru ħaf- na u dawn kollha jridu jitħallsu mill-fondi ta' l-Akkademja tal-Malti,