130 sena ilu, ki fil-Furjana żżanżnet opra fost l-isbaħ fil-Knejjes — Maltin — minn David Torpiano — Tul il-medda tas-snin, id-drawwiet Maltin u t- flimkien f'kultura waħda u żviluppaw qrib xulxin tant li f'ħafna sitwazzjonijiet, dawn diffiċilment jistgħu jiġu mifrudin. Il-festi titulari f'biċċa kbira mill-parroċċi tagħna huma fenomenu ta' dan it-tip, riżultat ta' twaħħid ta' tradizzjonijiet popolari u kult liturġiku li jingħata fil-Knisja u permezz tagħha, lil Alla u lill-qaddisin. L-Arċipriet Fr Richard Borg jintroduċi lil David Torpiano lill- President ta' Malta Bla-ebda-dubbju, bħala parti intrinsika mill-identità tagħhom, il-Furjaniżi kollha jgħożżu u japprezzaw ħafna lil San Publju u l-Festa Titulari marbuta miegħu. ġenwin billi jieħdu sehem bi ħġarhom fiċ-ċelebrazzjonijiet tal-Knisja u jifirħu wkoll b'mod san bejniethom, għaliex il- 'festa', li hi essenzjalment reliġjuża, Id-dehra meraviljuża tat-Tużell ladarba għandha x'taqsam mal-bnedmin ma tistax — ma tkunx festa li tolqot ukoll aspetti soċjali. Għadda 7 bosta żmien minn meta n-nies tal-Furjana bdew . jiċċelebraw modestament (bħal kull bidu ieħor) il festa titulari ta' San Publju. Għalhekk laħqu I nġemgħu għadd ta' tifkiriet marbutin mal-festa. — B'xorti tajba wħud mill-ġurnali lokali kellhom l- użanza li jirrappurtaw fil-qosor xi tagħrif fuq il- festa li tkun għaddiet. Hekk ġara f'wieħed mill- ġurnali lokali 'Lo Smascheratore' ,li ġie ppubblikat għall-ewwel darba fis-sena 1873. Fost il-festi li saru f'ġieħ San Publju tul is-snin, dan il-ġurnal qed jagħti prominenza lill-festa ta' Il-ħadid li bih iżommu it-tużell meta San Publju li saret f'April ta' l-1874, eżattament jkun armat tletin sena wara li l-Knisja ta' San Publju ġiet iddikjarata knisja parrokkjali u allura il-Furjana ġ ; tletin sena, fis-sena 77 dinjità PARROĊĊA FLORIANA iet elevata għall-istat ta' parroċċa, fil-5 ta' Marzu ta' l-1844 b'digriet tal-Papa Gregorju XVI. F'anqas minn SS 1869, il-knisja parrokkjali ta' San Publju ġiet mogħtija d- ta' knisja arċipretali mill-Papa Piju IX bit-tħabrik tal- Kappillan (l-ewwel Arċipriet) Kan. Kienet festa mill-isbaħ skond kif ġiet irrappurtata f'dan il- ġurnal (Lo Smascheratore) fil- ħarġa tal-25 ta' April 1874. In-nies ikkonkorriet bi ħġarha għall-festa u c-ċelebrazzjonijiet fil-knisja kienu msebbħa b'mużika tassew sabiħa taħt id-direzzjoni ta' Mro. Dawn esegwew xogħlijiet mużikali mir-repetorju Parti oħra mit-tużell minn ġewwa qabel jeħel iċ-ċelu 7 tal-Kappella Bugeja, fosthom l-antifoni ċelebri ta' Vincenzo Bugeja u xogħlijiet aktar bikrin tal-fundatur tal-Kappella, Mro. Skond l-istess ġurnal fil-ħarġa tiegħu ta' l-4 ta' Mejju ta' l-1873 f'artiklu dwar il-festa ta' San Publju ta' dik is-sena, Mro. ' Bugeja ikkompona Kvrie ġdid għall-quddiesa solenni ta' nhar il-festa li ġie apprezzat u mfaħħar 7 minn kulħadd. Hekk ġara wkoll fil-festa tas-sena ta' wara (1874). Minkejja li fil-ġurnal ikkwotat m'għandniex dettalji dwar liema biċċiet ġodda ġew esegwiti, is-surmast Bugeja ġie mfaħħar għall-kompożizzjoni u l-esekuzzjoni brillanti li wettaq f'din l-okkażjoni. It-tlett ijiem tat-Tridu fil-15, 16 u 17 ta' April 1874 kienu suċċess dovut speċjalment għas- 1 sehem tal-predikatur Majjistru Patri Giovanni Antonio Bonello, Dumnikan u kappillan tal- parroċċa tal-Portu Salvu l-Belt għal bosta snin. L-artkolista jkompli billi jirrimarka li l-ġemgħa preżenti għall-Ewwel Għasar Solenni ta' Lejlet il-Festa (18 ta' April 1874) kienet tassew numeruża. Wat il-kant solenni ta' l- Feaa Għasar l mużika tal- Kappella Bugeja l prinċipalment fit-Teatru Manoel. Dan għaliex fil-25 ta' Mejju 1873 l-akbar teatru tbiitkitu 7 tal-Manoel, it-Teatru Rjal, inħaraq u għal ftit ma kkawżax diżastru kbir anki fil-Furjana. F'jum il-Festa, nhar il-Ħadd 19 ta' April 1874, il-Quddiesa Solenni tqieset bħala suċċess u 7 ċelebrazzjoni mill-aqwa. Dan kien dovut mhux biss għall-attendenza qawwija tan-nies u s- sbuħija tal-mużika iżda fuq kollox minħabba l-parteċipazzjoni intensa u ferrieħa tal-miġemgħa flimkien miġbura waqt din l-Ewkaristija. Il-Quddiesa ġiet iċċelebrata mill-W.Rmu. Mons. Dr. Vincenzo Dingli D.D. Kanonku Dekan tal-Kapitlu tal-Katidral. L-eloġju dwar il-qaddis sar minn Dr. Dun Tedoro Galea D.D. Huwa fatt interessanti ħafna li fost is-semmiegħa, l- artikolista jsemmi lil xi nies distinti, fosthom ċertu filosfu panteista Dr. Aquarum flimkien ma' poeta magħruf bħala 'della Faenza' li kien ukoll għalliem fil-Liceo. 7 L-artikolista jew il-korrispondent anonimu jgħid li l-qofol tal-festa ntlaħaq bil-purċissjoni devota bl-istatwa ta' San Publju. Il-festa ta' San Publju, bħal ħafna festi oħrajn kienet mument ta' soljiev għal kull mebru tas-soċjetà Furjaniża u maltija. indipendentement mill-klassi soċjali tiegħu, mill- problemi tiegħu u mid-differenzi li jkun hemm fost individwi u entitajiet. Għal din il-purċissjoni ġew mistiedna bosta saċerdoti, kappillani u arċiprieti tad-djoċesi li aċċettaw bil-ferħ l-istedina KA ta' l-Arċipriet Senglean tal-Furjana il-Kanonku Salvatore Gaffiero li żmien wara sar Isqof l- Awżiljarju ta' Malta. Ipparteċipaw fil-purċissjoni l-konfraternitajiet tal-Furjana u l-kleru kollu tal-parroċċa. Fl-aħħar intemm kollox, kif inhu xieraq, bil-Barka Sagramentali. Madankollu l-artiklu ma jiqafx hawn u jkompli jiddeskrivi l-atmosfera li rnexxielhom joħolqu — sbieħ mat-toroq tas-subborg. għalkemm ma tissemmiex / INAWGURAZZJONI TAT-TUŻELL ( nistgħu nassumu li ħadet sehem għall-ewwel U L-BANDA VILHENA darba uffiċjalment il- Banda tas-Soċjetà j TIEĦU SEHEM UFFIĊJALMENT J- Filarmonika Vilhena li iġraz kai Big i GĦALL-EWWEL DARBA ġiet istitwita dik is-sena stess jiġifieri fl-1874, proprju 130 sena ilu. L-artikolista jfaħħar u jirringrazzja lill-W.R. Arċipriet, lill-Konfratelli u l-Prokuraturi u l-poplu Furjaniż kollu kemm hu għall-festa sabiħa, meqjusa, u fuq kollox essenzjalment 'reliġjuża' li għaraf jiċċelebra b'qima kbira lejn San Publju. L-artiklu jagħlaq b'ċertifikat tassew sabiħ għall-poplu Furjaniż ta' kemm għaraf jipparteċipa fil-festa u mhux biss iqim u jiffesteġġja lil Kristu u l-qaddisin tiegħi iżda jaf ukoll iġib ruħu b'mod tassew nisrani u jħobb u jirrispetta l-ministri t' Alla fdati bit-tmexxija 7 tal-parroċċa. In-nies urew bil-fatti li l-preżenza tagħhom fil-Knisja ma kenitx motivata mill- i mużika li kienet tindaqq bħallikieku n-nies kienet tkun interessata biss fil-mużika sagra u ġ l IĊ-ĊELU KIF IKUN ARMAT FIL-FESTA daqshekk, (kif kultant nisimgħu lil xi wħud jgħidu) iżda għax kienu jħossu l-bżonn u bil- kapaċitajiet u t-talenti li kellhom dak iż-żmien, kienu fid-dmir li jirringrazzjaw lil Alla talli għaniehom b'San Publju bħala Patrun tagħhom. L-artikolista jispiċċa billi jfaħħar lil grupp ta' żgħażagħ li kantaw innu f' ġieħ il-Papa Piju IX; f. L-istess ġurnal jiġifieri 'Lo Smasheratore' huwa strumentali sabiex wara tant żmien ifeġġ fil-beraħ l-isem ta' min ta lill-Furjana opra artistika tassew sabiħa. Eżattament 130 sena ilu, l- PARROĊĊA FLORIANA ' imgħallem Vincenzo Mercieca ra t-tużell li ħadem hu stess isebbaħ għall-ewwel darba l-artal 1 Fi maġġur tal-Knisja Arċipretali tal-Furjana. Jirriżulta li l-isem ta' min ħadem it-tużell qatt ma , ssemma u sa llum ma kienx magħruf. Fil-letteratura dwar l-istorja tal-Furjana, il-figura ta' ' Mercieca hija kompletament assenti u dan żgur mhux għaliex tqies bħala figura irrelevanti q għall-istorja Furjaniża. 7 Fil-ħarġa ta' l-istess ġurnal 'Lo Smascheratore' nhar it-18 ta' April 1874 minbarra li tidher fil-ġurnal poeżija f'ġieħ San Publju fl-okkażjoni tal-festa tiegħu fil-Furjana, jidher artikolett li jitkellem dwar l-inawgurazzjoni tat-tużell, (li kważi b'ċertezza nistgħu ngħidu li huwa dak ; li għadna ngawdu Ilum) għall-festa ta' l-1874. Dan jgħid li kull min daħal fil-Knisja ta' San Publju armata għall-Festa ma setax ma jintebaħx bit-tużell (imsejjaħ trono) il-ġdid li qed isebbaħ il-Knisja f'dawn il-jiem. L-artikolista jfaħħar lis-Sur Bonnici għad-disinn u lis-Sur Mercieca għax-xogħol esegwiet b'maestrija ta' l-għaġeb. Ta' min jinnota li fil-Kolleġġjata Bażilika ta' l-Isla tinsab statwa tal-Madonna tal-Karmnu tassew mirquma magħmula mill-injam, opra ta' Aristide Bonnici, l-istess disinjatur hawn fuq imsemmi. B'hekk nistgħu nżidu Vincenzo ieħor ma t-tnejn l-oħra li diġa huma marbutin sew ma' l-istorja tal-Furjana, Vincenzo Dimech (l-iskultur ta' l-istatwa ta' San Publju fl-1811)u Vincenzo Bugeja (il-kompożitur taż-żewġ antifoni O Melitea Digna Proles fl-1844 u fl-1860). Vincenzo Mercieca u Aritide Bonnici ħaqqhom kull ġieħ għall-opra kbira li ħallewlna li : għadha ssaħħar ta' kull sena lil kull min jidħol fil-Knisja Arċipretali tal-Furjana fil-jiem tal- Festa ta' San Publju. Nittamaw li maż-żmien dawn iż-żewġ figuri jitilgħu fil-wiċċ ta' l-isorja lokali u eventwalment ikollna iżjed tagħrif dwar min kienu u x'wettqu dawn iż-żewġ artisti marbutin għal dejjem mal-Furjana. 7 BIBLIGRAFIJA: ila Il-Ġurnal 'Lo Smascheratore' 1873-1874 - Biblijoteka Nazzjonali Valletta. Żewġ Artisti fil-Furjana - Oliver Friggieri - Kunsill Lokali Floriana - Unio Press Marsa, 1997. Il-Mużika ta' Malta fis-seklu Dsatax u Għoxrin - Joseph Vella Bondin — PIN Pietà - Europrint 2002. L-istorja ta' l-Opra f'Malta (1866-2000) - Alfred G. Miceli - PIN Pietà - Europrint 2001.