Kertifi hi sabiha l-Paċi Edward Camilleri Fit ilu ċċelebrajna bil-kbir il-50 anniversarju ta' tmiem it-Tieni Gwerra Kbira, li ċ-ċkejkna Malta kellha sehem kbir f'din il-gwerra. Jixraq li f'dan il-Magazine, is-sena nsemmu xi punti ewlenin li għaddiet minnhom Malta f'din il-gwerra li bdiet fil-Polonja fl-1939, u wara xterdet ma' l-Ewropa, fl-Afrika u fl-Asja. Kienet gwerra qalila li ħalliet straġi sħiħa f'ħafna bliet Ewropej. Tajjeb li naraw ftit id- dehra tal-Mellieħa fil-bidu tal-gwerra. Il- Mellieħa ta'dak iż-żmien ma kellhiex x'taqsam mal-Melieħa tas-sena 1995. Biex tieħdu idea ta' kif kienet il-Mellieħa ta' 50 sena ilu, ġibu. quddiem għajnejkom il- Mellieħa mneżża' mill-bini ta' l-Għoljiet tal- Mellieħa, Santa Maria Estate, Ta' Pennellu, Tas-Sellum, il-bini ta' fejn iċ-Ċikken, u ż- żoni ġodda li telgħu mill-gwerra 'l hawn. Dawn kienu xagħri jew raba' li jinħadem. Fil- Mellieħa ta' l-1940 kien hawn ftit bini qadim u fqir kkonċentrat madwar Triq il-Kbira, Triq il-Kappillan Magri, u Triq il-Parroċċa magħluq bejnTriq il-Wied u Triq Ġnien Ingraw fil-Punent u bejn Triq Dun Franġisk Sciberras fil-Lvant. Nistgħu ngħidu li din hi l-parti tal-Mellieħa l-qadima. Il-parti l-ġdida hi Santa Maria, l- Għoljiet tal-Mellieħa, Ta' Pennellu, u l- inħawi ta' fejn il-Belle View. Dak iż-żmien tal-bidu tal-gwerra fil-Mellieħa u madwarna kien hawn numru ta' 'pill boxes'' jew ''beach posts'. Dawn kienu bħal fortizzi żgħar li kienu armati b'xi ''machine guns'' u azzarini u 'hand grenades' b'xi 8 suldati f'kull waħda. Billi l-inħawi tal-Mellieħa kienu jistennew li jkunu magħżula mill-għadu biex isir l-iżbark kienu nbnew numru minn dawn il-'pill boxes'' biex f'każ ta' żbark kienu jiddefendu din iż-żona. Ghad baqa' xi 'pill box'' 'l hawn u 'l hemm u kulħadd jista' jkollu idea ta' x'kienu dawn il-'pill boxes'. Leħen l-Imperial Dawn il-fortizzi żgħar kienu jibdew minn Ras il-Qammieħ sat-Torri l-Abjad, mir-Ras il-Waħx max-xatt sad-daħla taċ-Ċumnija u mad-dawra kollha ta-Bajja tal-Mellieħa, li kif kienu jaħsbu l-awtoritajiet militari kienet il-port favorit biex isir l-iżbark ta' l-għadu. Għalhekk tistgħu taħsbu kemm moviment kien hemm bejn dawn l-fortizzi żgħar fl- ewwel ġranet tal-gwerra. Għall-grazzja ta' Alla dan l-iżbark ma twettaqx, iżda fl-ewwel jiem tal-gwerra kien hemm biża' kbir li l- għadu se jipprova jiżbarka fuq ix-xtut tagħna f'dawk il-ġranet sbieħ ta' Ġunju. Fil-11 ta' Ġunju 1940, qabel is-7 ta' filgħodu, l-ewwel ajruplani Taljani tefgħu l-ewwel bombi fuq Malta u xi Maltin sfaw vittmi tal- gwerra, xi wħud minnhom lanqas biss kienu jafu li l-Italja daħlet fil-gwerra. Wara dak l- ewwel attakk mill-ajru n-nies ħarġet fit- toroq. Kien hemm konfużjoni. Kulħadd jixtieq idabbar rasu x'imkien biex jeħles mill- bombi ta' l-għadu. Dawk li kienu joqogħdu n-naħa tal-port bdew ifittxu xi dar fl-irħula, ħafna marru Għawdex. Fil-Mellieħa, għalkemm 'il bogħod, waslu numru mhux ħazin ta' dawn ir-refuġjati bit- tama li jsibu kenn fuq rashom. Dak il- moviment tan-nies u tas-suldati kien juri li ġara xi ħaġa mhux tas-soltu: ''L-Italja daħlet fil-Gwerra'. Din kienet l-għajta f'ħalq kulħadd. Dan kien ifisser li l-għadu kien biss 60mil bogħod mix-xtut tagħna. Ħafna kienu tal-fehma li l-għadu jipprova jiżbarka fuq ix- xtut tagħna. Iżda għall-ġrazzja ta' Alla dan l-attakk fuq ix-xtut tagħna ma sarx għax l-għadu beża' li jitlef ħafna nies f'attakk fuq ix-xtut tagħna u hekk il-Mellieħa ħelset mill-qerda li kien iġib attakk bħal dan fuq ix-xtut tagħna. Għalhekk nistgħu ngħidu li l-istorja tal-gwerra bdiet u għalqet fuq l-istess nota - attakki mill-ajru. Imma rridu ngħidu li l-attakki mill-ajru tal- bidu ma kellhom x'jaqsmu xejn ma' l-attakki - mill-ajru li ġarrbet Malta fl-1942 u fl- 943. Wara l-Ewwel Jum tal-Gwerra Għall-ħabta ta' wara nofs in-nhar bdew jaslu n-nies bil-ftit ħwejjeġ li ġabu magħhom biex ifittxu kenn fejn joqogħdu. Il-Melleħin, min- naħa tagħhom ħargu minn djarhom u bdew ifittxu xi post f'wieħed mill-għerien li hawn madwarna. Min sab kenn fl-għerien ta' Ġnien Ingraw, San Niklaw, tal-Miżieb, ta' Għajn Żejtuna, u l-Aħrax. Ħafna nies fittxew il-kenn tal-blat tas-Santwarju. Mhux għax dawn kienu xelters ideali, għax jekk kienet taqa' bomba quddiem il-għar, il-blat kien joqtol in-nies ta' ġewwa, iżda ma kien hemm xejn aħjar u n-nies kienu jserrħu rashom li għandhom il-blat sod fuqhom. Biż-żmien, ma' Malta kollha nbnew xelters aħjar. Hawn il-Mellieħa kien hawn xelters kbar fil-pjazza, fejn il-Każin tal-Labour (li dak iż-żmien kienet Skola Primarja) u f'postijiet ohra. Ħafna minnhom huma moħbija. L-attakki mill-ajru komplew iżda l- ħajja perikoluża tal-gwerra ukoll bdiet tindara. Ħafna refuġjati bdew jerġgħu lura lejn djarhom u l-Melleħin ħallew l-għerien u marru lejn djarhom, almenu bi nhar. Ħafna baqgħu imorru fix-xelters matul il-lejl. Ta' min iżomm f'moħħu li fil-Mellieħa ma kienx hawn dawl elettriku u lanqas drenaġġ. Dawn waslu l-Mellieħa wara l-gwerra. Dan in-nuqqas ta' dawl elettriku u nuqqas ta' drenaġġ kienu inkonvenjent kbir għall- Mellieħa. In-nies kienu jiddependu mil-lampi tal-pitrolju fid-dlam tal-lejl u mill-ispiritieri tal-pitrolju għat-tisjir. Ħudu idea ċkejkna ta' kif konna dak iż-żmien, meta llum jinqata' d- dawl elettriku. X'konfużjoni tinqala' fid-dar meta tfittex xi ħaġa u ma ssibhiexi Hekk kienet il-ħajja dak iż-żmien. Leħen l-Imperial Dwar id-drenaġġ, dawk li bħali jiftakru dawk il-famużi ħofor li kien hemm fir-rampi ta' Triq il-Parroċċà fejn kien jitwaddab il-ħmieġ u l-iskart kollu tal-Mellieħa, jafu s- sitwazzjoni li konna fiha dak iż-żmien. Tiskanta kif ma kenitx tinfirex xi marda. Il-Konvoj tal-Patata taż-Żerriegħa. F'Jannar 1941 kien mistenni li jasal konvoj ieħor. Kellu skorta ta' bastimenti tal-gwerra Ingliżi iżda l-għadu għamel minn kollox biex jeqirdu. Saru attakki bil-baħar u mill-ajru u saret ħsara kbira fuq il-bastimenti tal-konvoj. F'din il-battalja ħadu sehem għall-ewwel darba l-ajruplani Ġermanizi. Meta l- bastimenti qorbu lejn Malta kien jinstama' sparar u tfaqqigħ ta' bombi. Fost il-frejgati kien hemm il-bastiment li jġorr l-ajruplani, 'H.M.S. Illustrious'. — Din kienet il-mira ewlenija ta' l-ajruplani ta' l-għadu. Intlaqtet iżda ma għerqitx. Meta waslet fil-port niżżlu l-baħrin feruti u mejtin u ppruvaw jirranġaw il-ħsara li kellha. Iżda l-għadu ried jeqred din il- frejgata li kienet sorġuta fil-Ponta ta' l-Isla. Fis-16 ta' Jannar wara nofs in-nhar, sar attakk qawwi mill-ajruplani Ġermanizi fuq il-Port il-Kbir. L-ajruplani Ġermanizi, ''Stuka 87' u 'Junkers 88', kienu jinżlu ghal ġon- nar tal-kanuni biex jitfgħu l-bombi tagħhom fuq il-ftit bastimenti li kienu daħlu fil-port. Il-bliet ta' l-Isla, Bormla u l-Birgu ġarrbu ħsarat kbar dak in-nhar u l-mejtin u l-feruti kienu ħafna. Il-Ġermanizi wkoll kienu tilfu ħafna nies u ajruplani f'dan l-attakk. Wara dan l-attakk in-nies ta' l-ibliet reġgħu bdew ifittxu kenn fl-irħula fejn kienu jaħsbu li hemm lanqas periklu. L-inħawi ta' madwar it-tarzna tbattlu kollha, jew għax il-bini kien waqa' jew minħabba l-biza' ta' attakki ġodda mill-ajru. L-attakki komplew sejrin izda b'xi mod l-'H.M.S. Illustrious' ħarġet mill-port fid-dlam tal-lejl u salpat lejn Lixandra fejn daħlet għat-tiswija. Fuq wieħed mill-vapuri kienet daħlet tagħbija ta' patata taż- żerriegħa li nħattet minn fuq il-vapur u ġiet imqassma lill-bdiewa biex tinżera'. Fil-fatt dan ix-xogħol sar malajr u l-wiċċ tal-patata dik is-sena ta ħafna frott. Kien tħallas prezz għoli għalih għax kienu mietu ħafna nies. Żminijiet Koroh Kienu Żminijiet koroh mhux minħabba l- attakki mill-ajru, iżda wkoll u forsi l-iżjed minħabba l-iskarsizza ta' l-ikel. Kien jidher ċar li l-għadu ma kienx se jħalli vapuri jersqu lejn il-portijiet tagħna. Minħabba n-nuqqas ta' l-ikel daħal ir-razzjon ta' l-ikel u l- affarijiet essenzjali. Iżjed ma beda jgħaddi żmien iżjed beda jinħass il-ġuħ. F'xi żmien, il-ġuħ ħalla ħsara fis-saħħa tan-nies. In-nuqqas ta' laħam, ħalib, zokkor, u ġobon ħalla l-marka tiegħu l-iżjed fuq iż-żgħar. Kien hemm żmien meta ma kienx hawn dqiq biżżejjed, allura d-dqiq kien jitħallat bil- 'patata biex isir il-ħobż. Raġel kellu kwart u nofs ħobż kuljum. Il-'Black Market' jew is-'Suq Mohbi' kien fl-aqwa tiegħu. Xkora dqiq kienet tiswa sittin jew ħamsin lira, xkora zokkor sebgħin lira u iżjed, il-patata u l-prodotti tar-raba kienu jġibu ħafna flus. F'kull raħal kien ikun hemm uffiċjal, li jien jissejjaħ. Protection: Officer' biex jamministra t-tqassim tar-razzjon u jaqdi dmirijiet oħra. Mhux l-ikel biss kien razzjonat, iżda anke l-ġwież ta' l-annimali, il- ħwejjeġ u l-petrol. Din l-iskarsizza kienet toħloq ġuħ kbir u s- sinjur kien lest li jħallas kemm jista' biex isib l-ikel li jinħtieg u għalhekk fis-suq moħbi l- prezzijiet kienu bla kontroll u min kellu stonku xieref geddes kemm felaħ. Iżda l- biċċa l-kbira tan-nies ma kellhomx flus biex: jixtru xkora dqiq sittin jew tmenin lira. U dawn l-imsejkna batew il-ġuħ, u ħadu l- mard li jġib il-ġuħ. Biex itaffi ftit mit-tbatija tan-nuqqas ta' ikel, il-Gvern fetah xi kċejjen fejn in-nies kienu jixtru bi ftit flus xi ftit ikel f'nofs in-nhar. Kien ikel sempliċi u ħafif, iżda kien itaffi ftit mill-ġuħ. Kien ikun hemm ftit nisa nkarigati u dawn l-imsejkna tgħidx kemm kienu jaraw ma' wiċċhom minn għand in-nies l-oħra. Saħansitra kienu għamlu speċi ta' poeżija 'Tal-Victorv Kitchen' li kultant għadek issib lil xi ħadd li jiftakarha u jgħanniha. Il-Karozzi tal-Linja Dak iż-żmien, il-karozzi kellhom kuluri differenti għal kull raħal jew belt. Tal- Mellieħa kienu bojod bil-faxxa kaħla, ta' B'Kara kienu ħomor, tal-Mosta kienu kannella, tas-Sliema kienu ħodor. Il-Karozzi tal-Mellieħa riedu jlaħħqu mal-Mellieħa, San Pawl il-Baħar, l-Imġarr, Għajn Tuffieħa, u l- Marfa għall-Għawdxin. Tista' tgħid li l- karozzi kollha kienu jaħdmu bil-perrol. Tnejn biss mill-karozzi tal-linja tal-Mellieħa kienu jaħdmu bid-diesel u dawn kienu jaħdmu dejjem meta. ma kienx ikollhom ħsara. Billi l-petrol kien bir-razzjon, il- karozzi li kienu jaħdmu bil-petrol kienu jaħdmu ġurnata jew tnejn kull ġimgħa, imma dawk li kienu jaħdmu bid-diesel kienu jaħdmu iżjed. In-noll mill-Mellieħa sal-Belt kien 8 soldi, anqas minn 4 ċenteżmi. F'ċertu żmien tal- gwerra l-karozzi tal-linja kienu jieqfu taħt is- siġar li hemm il-Bombi (il-Furjana) u min kien jaħdem jew imur l-iskola l-Belt kien ikollu jidħol u joħroġ bil-mixi sal-Bombi. F'ċerti ħinijiet ma kienx hemm servizz ta' karozzi tal-linja. Dawn kienu jaħdmu l-iżjed fil-ħinijiet li l-ħaddiema imorru għax-xogħol jew jerġgħu lura lejn darhom. Ma kienx hemm kontrol kemm jitilgħu nies bil-wieqfa. Anke fuq il-gwienaħ tal-karozza kont issib in-nies; l-aqwa li tirkeb u tinqata' ftit. Dak iż-żmien min kien juża l-karozzi tal-linja kien irodd ħajr lil Alla li jirkeb u jasal qawwi u sħiħ fejn ikun sejjer. Il-Kummerċ bejn Għawdex u Malta. Bit-tama li Malta jkollha ċċedi minħabba n- nuqqas ta' ikel, l-għadu beda jfittex li ma jħallix. dgħajjes jaqsmu bejn Għawdex u Malta,' u viċe versa. L-għadu nduna li Għawdex kien il-ġnien ta' Malta u għalhekk Leħen l-Imperial saru. diversi attakki fuq id-dgħajjes ta' Għawdex waqt li kienu jġorru l-ikel u l-frott lejn Malta. L-isqfijiet ta' Malta u Għawdex għamlu appell biex il-qamħ kollu li kien hawn fl-għelieqi jingħata lill-gvern biex ikun jista' jsir dqiq għall-ħobż ħa jittaffa l-ġuħ. Ħafna bdiewa laqgħu l-appell. Il-Wasla ta' l-ajruplani ''Spiffires' f. ix-xhur ta' l-1942, l-ajruplani ta' l-għadu kellhom kontroll assolut fuq l-ajru f'Malta. Ftit li xejn kienu jsibu opposizzjoni mill- ajruplani. Anke l-kanuni ta' kontra l- ajruplani kellhom bżonn ta' manutenzjoni wara dak l-isparar kollu. L-ajruplani Ingliżi 'Hurricane'' kienu tqal wisq biex jeħduha mal-''Fighters'' Ġermaniżi. i'Spitfires', l-istorja ħadet xejra oħra. L- i'Spitfires'' kienu ħfief u jimmanuvraw ħafna u għalhekk l-ajruplani Ġermanizi bdew jiltaqgħu ma' opposizzjoni iebsa u bdew iħossu t-telf ta' l-ajruplani. L-attakki mill- ajru naqsu. . Il-Konvoj ta' Santa Marija Dan kien l-aktar konvoj li ssemma' għax dawk li ħadu sehem fih batew ħafna. Ħafna nies intilfu fuq il-bastimenti li għerqu mat- triq lejn Malta. Iżda xi bastimenti rnexxielhom jaslu fil-port u dawn kienu ta' għajnuna kbira għal Malta. L-aħħar li wasal kien it-Tanker 'Ohio' li għall-ewwel darba kien se jiġi abbandunat iżda wara twassal fil- port bi ħsarat kbar. Wara, il-gwerra ħadet xejra oħra. Il-forzi Alleati rebħu l-Afrika ta' Fuq; saret l- invażjoni ta' Sqallija u l-Italja. F'Settembru 1943 l-Italja ċediet u l-bastimenti tal-gwerra Taljani ċedew u ġabuhom Malta. Damu żmien twil sorġuti f'San Pawl il-Baħar u fl- aħħar, wara li sar il-ftehim, marru lura lejn il-portijiet Taljani. Jie kienu xi punti fuq fuq li juruna kemm hi kiefra l-gwerra. Ħafna nies mietu u batew, oħrajn baqgħu feruti u mmankati, bliet sħaħ. inkinsu. Dan li għidna għandu jsaħħaħna fil- fehma li naħdmu għall-paċi biex ma nixorbux il-morr li tagħti l-gwerra. Għaddew 50 sena iżda ġo Malta għadna naraw 'l hawn u 'l hemm tifkiriet koroh ta' l-aħħar gwerra. d alla t-tfal li tilgħin illum japprezzaw dak li għamlu n-nies ta' qabilhom biex rebħu l-gwerra u jalla huma ma jkollhom qatt id-disgrazzja li jsibu ruħhom fi gwerra oħra. Jalla jgħixu dejjem fis-sliem. Xogħol ta' Leħen l-Imperial