u għejjun ta' ilma safi ħiereġ minn ġewwa l-blat; u xebbiet ta' ġmiel tal-għaġeb b'għajnejhom suwed u bi mġiba li ssaħħar, li ma jixjieħu qatt, Dan ikun il-ħlas li Alla jagħti lil dawk li tas-sew jemmnu, ta' kemm ba- tew għalih u għad-Din tiegħu, f'din il-ħajja, Il-ħasil tar-ras ma jsirx mill-Misil- min kollha xorta waħda. Hemm uħud li jaħslu rashom kollha, u huma u jaħsluha jgħidu: ''Nitolbok Mulej- ja, li tilqagħni f'Saltnatek, f'dak il- jum tal-biża'.'': Oħrajn jaħslu biss ix-xagħar ta' fuq xbinhom; għax hi ħaġa li l-Misilmin kollha jemmnuha li minn dik it-troffa xagħar ta' qud- diem, il-Profeta Muħammed għandu jtellagħhom is-sema. U lil dawk li jkunu fratas, itellagħhom mil-leħja, Fil-bqija tal-ħasil, il-Misilmin koll- ha jaqblu. Il-Mislem, gaħndu jaħsel widnejh tliett darbiet, u hu u jaħsil- hom, jgħid hekk: ''Jingħata tifħir lill-Alla li jsaffi mid-dnub'' Jaħsel ukoll imnifsejh u jiġbed tliett darbiet l-ilma fihom minn idu l-leminija, u jgħid: Ja Alla, nitolbok li ġġigħel- ni nxomm. il-fwieħa tal-fjuri tal- ġnien tiegħekV' Imbagħad jinża' x-xedd minn riġlejh u jaħsilhom sal- għekiesi. U hu u jaħsel riġlu tal- lemin, jgħid hekk: ''Nitolbok, ja Alla, li ssaħħaħli dan ir-riġel, biex bih nimxi fit-triq tal-ħelsien. U waqt li jaħsel riġlu tax-xellug, jgħid dan il-kliem: ''Nitolbok-ja Mulej- ja, li tmexxili wkoll dan ir-riġel sew- wa, għal kemm hu riġel-ħażin, fit- triq imqaddsa tiegħek'. Kif jgħidu t-Teolgi Misilmin, dawn it-talbiet ma għandhomx jinagħdu bħala ħtieġa, u min iħallihom ma jagħmel ebda dnub. U hemm minnhom min jib- dilhom ma' xi talb ieħor, kif jogħ- ġob lilu. Jekk wieħed Mislem isib ruħu fix- x0ri fejn ma jkunx hemm ilma, għan- du jitlob l-ilma tliett darbiet, billi jgħajjat: 'TIlmal… Ilmal.. Il- mal…7' Jekk ma jwieġbu ħadd, u jibqa' bla ilma, jista' minn bdiel ilma jinħasel bir-ramel jew trab na- dif, bħalli kieku kien ilma. Malli jagħ- mel dan, il-Mislem, bla telf ta' żmien, jibda t-talba tiegħu mamifra jew ikkmandata mill-Qoràn. Jekk waqt li jkun iselli jitniġġes b'xi ħaġa, bħalli kieku jgħaddi kelb minn qud- diemu, għal kemm dan jiġri bla ma hu jrid, dak li jkun għamel ma jkunx jiswa, u jkollu jibda kollox mill-ġdid. Dan it-talb, imsieħeb minn dan il- ħasil, huwa amar, jew kmandament tajjeb, mogħti minn Muħammed lil dawk li jħarsu d-Din tiegħu, biex iżommu fis-saħħa ruħhom u ġisim- hom, billi l-indafa tal-ġisem u l-in- dafa tal-ħsebijiet huma ħaġa: wisq meħtieġa biex in-nies jgħaddu 'l qud- diem fit-timdin jew ċiviltà; u billi wisq mill-Għarab fi żmien Muħam- med kienu jgħixu fix-xori ġemgħa- ġemgħa weħedhom, jagħmlu kull ma jidhrilhom; għal hekk huwa tahom dan l-amar, tal-ħasil u t-talb 'l Alla, il-koll bħal xulxin, biex iżommu ruħ- hom magħquda. f'poplu wieħed bi drawwiet waħda. Il-lum fost il-Għa- rab hemm xewqa kbira li jiġġeddu u jitgħallmu, għal hekk issa f'kull belt u f'kull raħal fejn ma hemmx knisja tagħhom qegħdin jibnu waħda; kni- sja sabiħa b'mejdàin jew minaret għoli u rqiq tiela' lejn is-sema bħala xbiha tat-talb ta' dawk li jemmnu. Minn fuqhom. il-loud speakers isej- jħu lil Misilmin ħames darbiet kull jum għat-talb, li jserraħ il-qalb u jnaddaf il-moħħ. U jiġbed ir-ruħ lejn Dak li ħalaqha, Sentejn ilu, f'żewġ ħarġiet ta' dan il-Qari (2 u 8 tas-sena 1962), ktibna xi ħaġa fuq xi kliem li hemm fl- Ebvanġelju, li kif inhu issa jidher għarib, għal hekk aktarx li min qalbu mill-Aràmi għal Grieg (qlib li sar bikri ħafna), ma fehmux sewwa, u qalbu ħażin, Din id-darba wkoll sa naraw, fil-qosor u il-għaġla, x'erba' kelmiet minn dawna, biex jibqgħu miktubin, għax ma tafx kif wara żmien għadx jiltaqa' magħhom xi ħadd u jiflihom sewwa, u jekk jidhirlu li jaqbel, jaħdimhom aħjar. fIl-miktub m'hux maħrub'', jgħid il-Malti, Did-darba, imma, m'iniex sa mikteb kelmtejn ta' daħla. Id- daħla tad-darba l-oħra tiswa għal did-darba wkoll. Mela, nibdew bil- qajl. ' Meta Ġesti safa lil dak l-im- ġiddem (Mark I, 40-45; Matt. VII, l-4; Luqa V, 12-16) u bagħtu Ġeru- salċm juri ruħu lil qassisin, dan qa- lilhom kollox fuq dak li kien sfieh minn ġdiemu, u huma bagħtu lil Kittieba u l-Faresin biex jaraw Ġesu x'inhu jagħmel u jgħallem, u jeqfulu kemm jista' jkun, Kif waslu sabu xi jgħidu f'Ġest erba' darbiet wara xulxin: l-ewwel, għax lil magħtub qallu: ''Tkun maħfur minn dnubie- tek' (Mark II, l-12); it-tieni, għax mar jiekol għand Lewi, wieħed Għax- xàr (Mark II, 13-17); it-tielet, għax lil xi nies li kienu miegħu ħalliehom ifarrku ftit sbul u jieklu l-qamħ nhar ta' Sibt (Mark II, 28-28); u r-raba' għax saħħah raġel li kellu idu jiebsa nhar ta' Sibt ukoll (Mark HI, 1-5). Għal hekk, l-aktar fuq dil-ġrajja t a l-aħħar, lil Faresin telagħlhom għal kollox, qatgħu li joqtluh u jeħelsu minnu malajr. U (kiteb san Mark) kif Ġest għaraf dan, telaq minn hemm u mar lejn il-baħar. Hawn aktarx li hawn kelma me- huda b'oħra. Għax Ġesu kien f'Ka- far-Nahum, belt żgħira mibnija ma' tul xatt il-baħar (il-baħar tal-Galil). Kif jista' jkun li Ġest minn ħdejn il-baħar imur lejn il-baħarf Jekk inhu hekk, jiġi li ma ċċaqlaq xej minn fejn kien. Tarġa', meta Ġesu darba oħra ra li kien f'tiġrib il-mewt qabel il-waqt (bħal wara l-qtil ta' Ġwanni l-Għammiedi), fi d-deżert warrab, m'hux lejn il-baħar. Mela, naraw nistgħux nifhmu fil-bidu x'kien hemm miktub sew. L-ilsna Xemija, fi żmien Kristu u għal mijiet ta' snin wara, kienu jin- kitbu mingħajr vokali, jiġifieri, kon- sonanti ibiss. Hekk, baħar kienet tinkiteb: BHR; u bafr, jiġifieri: deżert, kienet tinkiteb BRR. Kemm hi ħaġa ħafifa li dak li jkun jieħu l-kelma f'brr' bħala ''bħr'l Sewwa jekk kien itenni kitba minn fuq kit- ba oħra, u sewwa jekk xi ħadd kien jaqralu u hu jikteb, li l-kelma BRR jiktibha BHR, hija ħaġa ta' xej. Għal hekk jidher li l-kliem: ''Ġesi telaq lejn il-baħar', li naqraw il- lum, fil-bidu kien miktub: ''Ġest telaq lejn il-barr'. Il-għalta li semmejna fuq, donnha ġiebet għalta: oħra wrajha, għax ftit wara hemm kelma oħra, aktarx mibdula, kif naraw hawn taħt, : Meta Ġest telaq u mar lejn il-barr, marru miegħu ġemgħa kbira ta' nies. U san Mark (II, 7-12) jgħidilna xi ġrajjiet ħelwin: li n-nies bdew jit- teffgħu u jaqalgħu 'l xulxin biex imissu lil Ġest, għax malli jmissuh kienu jfiqu minn kull marda, kbira jew żgħira, li kien ikollhom. U li Ġesu qabbad lill-Ixirka tiegħu ''jagħ- mlulu dgħajsa'' minn ħabba n-nies; biex ma jrossuhx. Il-kelma aktarx meħuda b'oħra, hawnekk, hija l-kel- ma ''dgħajsa''; sejja niflu l-ħaġa ftit. Jekk Ġesu kien fil-barr, jiġifieri fid-deżert, bħal ma aktarx, dik li issa miktuba dgħajsa, m'hux dgħaj- sa kienet, għax dgħajjes ma jkunx hemm fid-deżert: Jekk kien tas-sew ħdejn il-baħar, la darba n-nies kienu jitfgħuh minn kull naħa, mela m'hux f'xifer ix-xatt kien, imma 'l ġewwa fuq l-art; għax li kien fuq ix-xatt, kienu jitfgħuh minn naħa waħda, u . jaqalbuh fl-ilma, Imma hawn ukoll, minn nofs ir-rassa tan-nies, dgħajsa ma kenitx tiswielu, għax bir-rassa ma kienx jista' jitlaq jiġri u jaqbeż fiha. Mela m'hux dgħajsa qalilhom jagħmlulu lill-Ixirka, imma xi ħaġa oħra, ''biex in-nies ma jrossuhx', Bil-lingwa tal-Palestina, dgħajsa żgħira, jgħidulha QAREB (ara xi dizzjunarju Għarbi), u ħaġa biex iż- żomm in-nies imwarrbin, jgħidulha WAREB. Hawn għandu jkun il- għelt. Ġest qal lill-Ixirka jagħmlulu wdreb, jiġifieri joqogħdu huma ma' dwaru, id f'id, ħalli jżommu lin-nies imwarrbin minnu, biex ma jrossuhx; u xi kopista, wdreb, qraha qdreb, u kitibha hekk, u baqgħet sejra tinkiteb hekk sal-lum. Darba oħra, aktarx wara nofs inhar, Ġest ħareġ mid-dar ta' san Pietru u qagħad bil-qegħda qrib il- ibaħar, Inġemgħu ma' dwaru ħafna nies u hu qam u tala' fuq dgħajsa u beda jgħallimhom minn fuqha, u huma weqfin fuq ix-xatt, U dam ibiċċa ħin ijgħallimhom, sa kemm sar fil-għaxija. Ġest kien għajjien u ried jistrieh ftit, Imma kieku mar id-dar ta' san Pietru, in-nies kienu jmorru wrajh hemm, u jriduh joħroġ ijgħal- limhom, bil-lejl ukoll. Għal hekk qal lill-Ixirka tiegħu: ''Ejjew ngħaddu għan-naħa l-oħra tal-baħar'', U telqu U miktub ukoll (fl-Evanġelju ta' San Mark biss, K. IV, v. 36) '1i kien hemm dgħajjes oħra miegħu'', U kif kienu f'nofs il-baħar u Ġesu rieqed fil-poppa, qamet tempesta kbira li kienu u kollox sa jegħerqu, li Ġest ma waqqafhiexl Issa hawn wieħed isaqsi: ''X'sar.minnhom id-dgħajjes l-oħra, li miktub li kien hemm mieċ- għu' Reġgħu lura ' Għerqu' Kif ma jissemmew aktar xejf'2 Hawn jidher ukoll li hawn kelma meħuda b'oħra, U x'kienet din il- kelma tifhem, meta taqra din il-ġraj- ja kif kitibha san Mattew (VIII, 18-23) u tqabbilha ma kif kitibha san Luqa (IX, 58-60), u tkun taf il-lin- gwa tal-Palestina m'hux ħażin. Rajna l-ewwel li dgħajsa jgħidulha qàreb, li l-plural tagħha, hu qawd- reb. U barrani, jgħidulu għarib, li l-plural tiegħu hu għawdreb. Hekk, aktarx li fil-bidu, fl-Evanġelju ma kienx hemm miktub li ma' Ġest kien hemm. qawdreb (dgħajjes żgħar), imma għawdreb, jiġifieri nies barra- nin, li ma kienux Ixirka. U dawn il-barranin huma msemmija sewwa minn san Mattew: kienu tnejn, wieħed li ried imur minn rajh ma' Ġest, u ieħor li Ġest għajjatlu biex imur miegħu (ara san Matt. U hekk, bit-taqbil flimkien ta' san Mark u san Mattew, sirna nafu ħaġa ġdida, li ma hi miktuba ċar f'ebda Evanġelju: li dak il-Kittieb li qal lil Ġest li jrid imur miegħu, ħadu tas- sew miegħu; u l-ieħor, li Ġest qallu: €Fijja miegħi' mar ukoll, u kienu miegħu fid-dgħajsa waqt it-tempe- sta. Għedt qabel li san Mattew semma liż-żewġ barranin, li kien hemm fid-dgħajsa ma Ġest u l-Ixirka tiegħu, Fin-naqra ta' djalgu li sem- ma san Mattew bejn Ġest u wieħed minnhom, kif naħseb jien, hemm ukoll żewġ kelmiet maqluba ħażin, u la darba qegħdin nitħaddtu fuq hekk, aħjar nifluhom naqra. Kiteb san Mattew li meta Ġesu amar lill-Ixirka tiegħu li jaqsmu l-baħar għan-naħa l-oħra, kien hemm wieħed Kittieb fuq ix-xatt u qallu: f'Mgħallem, irrid niġi miegħek kull fejn tmur'', U lil wieħed ieħor għaj- jatlu Ġesti minn rajh u qallu ''Ejjja wrajja'', u dak wieġbu ''Mulej, ħal- lini l-ewwel immur nidfen lil mis- sierilL' U Ġest raġa': 'Ejja wraj- ja, u ħalli l-mejtin jidfnu l-mejtin tagħhom f' (2) Żewġ kelmiet (nidfen u mejtin) im- qegħda kif inhuma fl-idwar jew ċir- kostanzi li semma san Mattew huma improbabli għall-aħħar, L-ewwel: għax wieħed li għandu missieru mej- jet id-dar, m'hux sa jinsab mal-ġem- għa tan-nies jitlajja fuq ix-xatt. It- tieni: biex iġorru' mejjet mid-dar u jidfnuh iridu dejjem dik is-siegħa żmien, u m'hux ta' min jaħseb li dak ix-xebb danna li Ġest sa jdum jisten- nieh daqs hekk, It-tielet: jekk ma tkunx għal xi ħtieġa kbira, il-Pales- tina, ma jidfnux mejtin fil-għaxija ; ir-raba': li mejjet jidfen mejjet hi ħaġa li ma tistax tkun, u Ġest. ma kienx imdorri jgħid tixbiehat ta' ġrajjiet li ma jistgħux jiġru (3). Għal hekk jaqbel li niflu ftit il-ħaġa u naraw x'sata' qallu sewwa Ġesii lil dak ix-xebb, biex jekk hemm xi għelt insewwuh. Il-verb difen; fil-lsien tal-Palestina huwa qabbar; għal hekk, il-kliem: CĦalli l-ewwel nidfen lil missieri' jiġi: ''Ħalli ewwel eqabber abbi'. Imma jekk inbiddlu ittra waħda, il- fq' nagħmluha ''ħ'', it-tweġiba tax- xebb tiġi naturali u kull improbabil- tà tisfa fix-xej. Ix-xebb hekk wie- ġeb lil Ġesu: ''Ħalli ewwel eħabber abbiV' (4) jiġifieri: ''Ħalli: l-ew- wel inħabbar lil missieri', ngħidlu li jien ġej miegħek, biex ma joqgħodx jaħseb. ġralix xi ħaġa, jarani ma mortx id-dar bil-lejl, u ma jkunx jaf fejn jien. U fit-tweġiba ta' Ġesti aktarx li hemm ukoll kelma meħuda b'oħra. Il-kelma mejtin, bil-Palestini (u bil- malti wkoll) hija amwdt. Jekk inbid- dlu l-fm'' ta' dil-kelma u nagħmluha fb, tiġi aħwdt' (jiġifieri aħwa). Jekk inhu hekk, Ġest qal lil dak ix-xebb: tĦalli l-aħwàt jeħabbru aħwdàthom'', jiġifieri: (Ejja miegħi, ħalli int li int Lhudi, tħabbar l-Evanġelju lil ħutek l-oħra: il-Lhud''. Wara dan, miktub fl-Evanġelju ta' san Mark (IV, 37-88) li Ġesu ri- keb id-dgħajsa, mal-Ixirka tiegħu, u telqu. U l-baħar qam, u l-mewġ be- da jgħatti d-dgħajsa u l-ilma ' beda dieħel fiha, u kienu hekk u kollox sa jegħerqu; imma Ġesti kien fil-poppa tad-dgħajsa, rieqed fuq imħadda. Jekk taqra dan biex taqra. biss, m'hux biex tifhem u temmen, tibqa' għaddej, u ma tara xej għarib. Imma jekk taħseb, tifhem li mħadda ma darix tinsab ġewwa dgħajsa. Imħad- da hi bħal ċurniena żgħira moħxija b'xi ħaġa ħàwja — tiben tal-oħxon, suf tal-ingħaġ, jew weraq niexef tal- qamħ ir-Rum — dgħajsa tkun dej- jem ġewwa l-baħar u ftit jew wisq dejjem jidħol fiha l-ilma. Hekk, imħadda malajr tixxarrab; u meta tixxarrab, billi ħoxna u ratba, iddum kienu jfiqu minn kull marda, kbira jew żgħira, li kien ikollhom. U li Ġesu qabbad lill-Ixirka tiegħu ''jagħ- mlulu dgħajsa'' minn ħabba n-nies; biex ma jrossuhx. Il-kelma aktarx meħuda b'oħra, hawnekk, hija l-kel- ma ''dgħajsa''; sejja niflu l-ħaġa ftit. Jekk Ġesu kien fil-barr, jiġifieri fid-deżert, bħal ma aktarx, dik li issa miktuba dgħajsa, m'hux dgħaj- sa kienet, għax dgħajjes ma jkunx hemm fid-deżert: Jekk kien tas-sew ħdejn il-baħar, la darba n-nies kienu jitfgħuh minn kull naħa, mela m'hux f'xifer ix-xatt kien, imma 'l ġewwa fuq l-art; għax li kien fuq ix-xatt, kienu jitfgħuh minn naħa waħda, u . jaqalbuh fl-ilma, Imma hawn ukoll, minn nofs ir-rassa tan-nies, dgħajsa ma kenitx tiswielu, għax bir-rassa ma kienx jista' jitlaq jiġri u jaqbeż fiha. Mela m'hux dgħajsa qalilhom jagħmlulu lill-Ixirka, imma xi ħaġa oħra, ''biex in-nies ma jrossuhx', Bil-lingwa tal-Palestina, dgħajsa żgħira, jgħidulha QAREB (ara xi dizzjunarju Għarbi), u ħaġa biex iż- żomm in-nies imwarrbin, jgħidulha WAREB. Hawn għandu jkun il- għelt. Ġest qal lill-Ixirka jagħmlulu wdreb, jiġifieri joqogħdu huma ma' dwaru, id f'id, ħalli jżommu lin-nies imwarrbin minnu, biex ma jrossuhx; u xi kopista, wdreb, qraha qdreb, u kitibha hekk, u baqgħet sejra tinkiteb hekk sal-lum. Darba oħra, aktarx wara nofs inhar, Ġest ħareġ mid-dar ta' san Pietru u qagħad bil-qegħda qrib il- ibaħar, Inġemgħu ma' dwaru ħafna nies u hu qam u tala' fuq dgħajsa u beda jgħallimhom minn fuqha, u huma weqfin fuq ix-xatt, U dam ibiċċa ħin ijgħallimhom, sa kemm sar fil-għaxija. Ġest kien għajjien u ried jistrieh ftit, Imma kieku mar id-dar ta' san Pietru, in-nies kienu jmorru wrajh hemm, u jriduh joħroġ ijgħal- limhom, bil-lejl ukoll. Għal hekk qal lill-Ixirka tiegħu: ''Ejjew ngħaddu għan-naħa l-oħra tal-baħar'', U telqu U miktub ukoll (fl-Evanġelju ta' San Mark biss, K. IV, v. 36) '1i kien hemm dgħajjes oħra miegħu'', U kif kienu f'nofs il-baħar u Ġesu rieqed fil-poppa, qamet tempesta kbira li kienu u kollox sa jegħerqu, li Ġest ma waqqafhiexl Issa hawn wieħed isaqsi: ''X'sar.minnhom id-dgħajjes l-oħra, li miktub li kien hemm mieċ- għu' Reġgħu lura ' Għerqu' Kif ma jissemmew aktar xejf'2 Hawn jidher ukoll li hawn kelma meħuda b'oħra, U x'kienet din il- kelma tifhem, meta taqra din il-ġraj- ja kif kitibha san Mattew (VIII, 18-23) u tqabbilha ma kif kitibha san Luqa (IX, 58-60), u tkun taf il-lin- gwa tal-Palestina m'hux ħażin. Rajna l-ewwel li dgħajsa jgħidulha qàreb, li l-plural tagħha, hu qawd- reb. U barrani, jgħidulu għarib, li l-plural tiegħu hu għawdreb. Hekk, aktarx li fil-bidu, fl-Evanġelju ma kienx hemm miktub li ma' Ġest kien hemm. qawdreb (dgħajjes żgħar), imma għawdreb, jiġifieri nies barra- nin, li ma kienux Ixirka. U dawn il-barranin huma msemmija sewwa minn san Mattew: kienu tnejn, wieħed li ried imur minn rajh ma' Ġest, u ieħor li Ġest għajjatlu biex imur miegħu (ara san Matt. U hekk, bit-taqbil flimkien ta' san Mark u san Mattew, sirna nafu ħaġa ġdida, li ma hi miktuba ċar f'ebda Evanġelju: li dak il-Kittieb li qal lil Ġest li jrid imur miegħu, ħadu tas- sew miegħu; u l-ieħor, li Ġest qallu: €Fijja miegħi' mar ukoll, u kienu miegħu fid-dgħajsa waqt it-tempe- sta. Għedt qabel li san Mattew semma liż-żewġ barranin, li kien hemm fid-dgħajsa ma Ġest u l-Ixirka tiegħu, Fin-naqra ta' djalgu li sem- ma san Mattew bejn Ġest u wieħed minnhom, kif naħseb jien, hemm ukoll żewġ kelmiet maqluba ħażin, u la darba qegħdin nitħaddtu fuq hekk, aħjar nifluhom naqra. Kiteb san Mattew li meta Ġesu amar lill-Ixirka tiegħu li jaqsmu l-baħar għan-naħa l-oħra, kien hemm wieħed Kittieb fuq ix-xatt u qallu: f'Mgħallem, irrid niġi miegħek kull fejn tmur'', U lil wieħed ieħor għaj- jatlu Ġesti minn rajh u qallu ''Ejjja wrajja'', u dak wieġbu ''Mulej, ħal- lini l-ewwel immur nidfen lil mis- sierilL' U Ġest raġa': 'Ejja wraj- ja, u ħalli l-mejtin jidfnu l-mejtin tagħhom f' (2) Żewġ kelmiet (nidfen u mejtin) im- qegħda kif inhuma fl-idwar jew ċir- kostanzi li semma san Mattew huma improbabli għall-aħħar, L-ewwel: għax wieħed li għandu missieru mej- jet id-dar, m'hux sa jinsab mal-ġem- għa tan-nies jitlajja fuq ix-xatt. It- tieni: biex iġorru' mejjet mid-dar u jidfnuh iridu dejjem dik is-siegħa żmien, u m'hux ta' min jaħseb li dak ix-xebb danna li Ġest sa jdum jisten- nieh daqs hekk, It-tielet: jekk ma tkunx għal xi ħtieġa kbira, il-Pales- tina, ma jidfnux mejtin fil-għaxija ; ir-raba': li mejjet jidfen mejjet hi ħaġa li ma tistax tkun, u Ġest. ma kienx imdorri jgħid tixbiehat ta' ġrajjiet li ma jistgħux jiġru (3). Għal hekk jaqbel li niflu ftit il-ħaġa u naraw x'sata' qallu sewwa Ġesii lil dak ix-xebb, biex jekk hemm xi għelt insewwuh. Il-verb difen; fil-lsien tal-Palestina huwa qabbar; għal hekk, il-kliem: CĦalli l-ewwel nidfen lil missieri' jiġi: ''Ħalli ewwel eqabber abbi'. Imma jekk inbiddlu ittra waħda, il- fq' nagħmluha ''ħ'', it-tweġiba tax- xebb tiġi naturali u kull improbabil- tà tisfa fix-xej. Ix-xebb hekk wie- ġeb lil Ġesu: ''Ħalli ewwel eħabber abbiV' (4) jiġifieri: ''Ħalli: l-ew- wel inħabbar lil missieri', ngħidlu li jien ġej miegħek, biex ma joqgħodx jaħseb. ġralix xi ħaġa, jarani ma mortx id-dar bil-lejl, u ma jkunx jaf fejn jien. U fit-tweġiba ta' Ġesti aktarx li hemm ukoll kelma meħuda b'oħra. Il-kelma mejtin, bil-Palestini (u bil- malti wkoll) hija amwdt. Jekk inbid- dlu l-fm'' ta' dil-kelma u nagħmluha fb, tiġi aħwdt' (jiġifieri aħwa). Jekk inhu hekk, Ġest qal lil dak ix-xebb: tĦalli l-aħwàt jeħabbru aħwdàthom'', jiġifieri: (Ejja miegħi, ħalli int li int Lhudi, tħabbar l-Evanġelju lil ħutek l-oħra: il-Lhud''. Wara dan, miktub fl-Evanġelju ta' san Mark (IV, 37-88) li Ġesu ri- keb id-dgħajsa, mal-Ixirka tiegħu, u telqu. U l-baħar qam, u l-mewġ be- da jgħatti d-dgħajsa u l-ilma ' beda dieħel fiha, u kienu hekk u kollox sa jegħerqu; imma Ġesti kien fil-poppa tad-dgħajsa, rieqed fuq imħadda. Jekk taqra dan biex taqra. biss, m'hux biex tifhem u temmen, tibqa' għaddej, u ma tara xej għarib. Imma jekk taħseb, tifhem li mħadda ma darix tinsab ġewwa dgħajsa. Imħad- da hi bħal ċurniena żgħira moħxija b'xi ħaġa ħàwja — tiben tal-oħxon, suf tal-ingħaġ, jew weraq niexef tal- qamħ ir-Rum — dgħajsa tkun dej- jem ġewwa l-baħar u ftit jew wisq dejjem jidħol fiha l-ilma. Hekk, imħadda malajr tixxarrab; u meta tixxarrab, billi ħoxna u ratba, iddum ma tinxef qatiegħ. Għal hekk, dik li Ġest kellu taħt rasu, li miktuba mħadda m'hux imħadda kienet, im- ma xi ħaġa oħra, Issa naraw nist- għux naqbdu dik il-ħaġa x'kienet tas-sew. Imħadda, bil-Grieg, jgħidulha pros- kefalaion, jiġifieri, ġejja mill-kelma kefale, li tfisser ras, għax meta dak li jkun jorqod, iqiegħed rasu fuqha. Imma bil-lsien Palestini u Malti, ġej- ja minn ħadd, għax meta nimteddu, inqegħdu ħaddna fuqha. Bil-Pales- tini, ankra, jew mażżra, jgħidulha mersa (ara xi Dizzjunarju Għarbi); mela donnu li min kien qiegħed jaq- leb l-Evanġelju mill-Palestini għal Grieg, sab miktub li Ġest: waqt it- tempesta kien mimdud rasu fuq MERSA;.u billi ma kienx jaf il- Palestini sewwa, hu ħaseb li mersa billi ġejja minn ras (5), kienet tfisser imħadda, bħal Grieg, li fih proskefalaion ġejja minn kefale (ras). Dan donnu li hu dak li ġara. Ġesi, mela, fid-dgħajsa, kien rieqed: rasu fuq ġebla lixxa, ġebla minn dak il- ġebel li jkun immelles mill-baħar, li kien taqqabha san Pietru u rabatha b'ħabel u kien jinqeda hbiha ibħala mażżra, jew ankra, biex jorbot id- dgħajsa fuqha: m'hux fuq imħadda, bħal ma hemm miktub, Wara l-istqarrija ta' san Pietru li Ġest: kien il-Messija, Iben Alla Ħaj (Matt, XVI, 13-20; Mark, VIII, 27-80; Luqa, IX, 18-21) u t-tifħir ta' Ġesu lil san Pietru quddiem l-Ap- postli l-oħra, san Pietru bħal tkabbar bih in-nifsu, Jidher dan għax ftit wara, meta Ġesti ħabbar lill-Appos- tli bil-fehma tiegħu li jitla' Ġerusalċm iqis ruħu mal-qassisin tat-Tempju, beda jċanfar lil Ġest: u ried bħal kie- ku jamru biex ma jmurxl Ġest żamm il-qagħda tiegħu, ta' Mgħal- lem, kif kien tas-sew u kif kellu jagħ- mel u ċanfar lil san Pietru għal blu- hitu li jrid jgħallem lill-Imgħallem l U dar fuq il-bqija tal-Appostli u qal- lhom hekk: ''Jekk xi ħadd irid jiġi wrajja, jiċħad lilu n-nifsu, jarfa' sa- libu u jimxi wrajja F' Il-kelma ''salibu'' rajnieha u flej- nieha flimkien fil-faċċata 70 tat-tieni ħarġa ta' dan il-Qari ta' sentejn ilu, 1962. Issa naraw ftit il-kelmiet jiċ- ħad lilu n-nifsu, għax donnhom li huma mfissrin ħażin. Għax. tiċħad. lilek in-nifsek hija kelma spiritwali ta' daż-żmien, me- ħuda mill-Evanġelju kif inhu issa, u ma tistamax il-Palestina, u anqas ma jidher li kienet tingħad fi żmien Kristu. Ġest qal aktarx, bil-lingwa tiegħu: ''Jaħni rasu'', jiġifieri jbax- xi Tasu, u min qalibha mill-Aràmi għal Grieg, ''rasu'' ħasibha hu n-nif- su (bħal ma bil-Malti: ngħidu jifdi rasu; jdabbar rasu, jaħseb għar-rasu, u hekk). U jaħni ħasibha li tfisser: Etkun ħajjen'. Hekk li l-kelmiet ċjgħni rasu' ħadhom. bħalli kieku jfissru. jinki, jgħakkes lilu stess. Kelma oħra li ttik taħseb li hi mifhuma u: maqluba ħażin qegħda fil-kliem li qal san Pietru lil Ġesu fuq it-Tabor. Qallu: ''Rabbi, tajjeb għalina li nkunu hawn. Ħalli nagħ- mlu hawn tliet għarejjex, lilek wie- ħed, lil Mosċ wieħed u lill-Elija wie- ħed (Matt. XVII, 4; Mark, IX, 4; Luqa, IX, 38). Imma tgħid, għaliex tliet għarej- jex, u m'hux għarix wieħed għat- tlieta' Mela Ġest: u Mosċ u Elija kienu jibżgħu joqogħdu flimkien 7 Biex tagħmel għarixa waħda fuq it- Tabor — sewwa kienet tax-xoqqa u sewwa. tal-friegħi u l-qasab u l-ħux- lief — kont trid qatiegħ xogħol u żmien; aħseb u ara tagħmel tliet għa- rejjexl U ħaġa oħra: din il-ġrajja x'ħin ġrat, bi nhar jew bil-lejlż Kif kiteb san Luqa (IX, 32) li għajnejn l-Appostli kienu tqal bin-nagħas, jidher li kien bil-lejl. Mela l-għa- rejjex għal fejn ried jagħmilhom san' Pietru'. Għan-nida': Ma naħ- sibx l La Ġesti ma bażàx jorqod fuq dgħajsa mikxufa fil-maltemp, bir- raxx tal-baħar dieħel fuqu, kien sa jiddejjaq minn ftit nida' Ċert li lel Issa naraw jekk il-kelma għarejjex fil-lingwa tal-Palestina tixbaħx lil xi kelma oħra li taqbel u toqgħod iżjed mal-ġrajja, li kif rajna, aktarx li ġrat bil-lejl. Għariz, jew tinda (bil- Grieg miktuba skene), bil-lingwa tal- Palestina hija maħdm (6). Hemm kelma li tixbaħha u li taqbel aktar mal-ġrajja, li hija mandm, jiġifieri friex, jew marqad, jew sodda. Din toqgħod tajjeb, San Pietru, lil Mosċ u Elija ħasibhom żewġt irġiel (ara san Luqa, vers 30) u kienu sa jordqu bħalhom fuq it-Tabor. Għal hekk qal lil Ġest: ''Tridx nagħmlu hawn tliet manamdt (imraqad tal- ħuxlief) biex torqdu fuqhom, wieħed għalik, wieħed għal Mosċ u wieħed għal Elijaf'' Din toqgħod: tajjeb. Għax tliet irġiel f'għarix wieħed joqo- għdu, imma jorqdu fuq marqad wie- ħed it-tlieta, jiddejjqu b'xulxin, BEN JEHUZA. Fl-Evanġelju ta' san Mattew (VII, 19-22) hemm li din il-ġrajja ġrat qabel il-għażla tat-Tnax (X, 1-2), għal hekk qisu ċert li dawn it-tnejn kienu fost it-Tnaxer-Appostlu. Dnub li l-Evanġelista ma semmiex isimhoml Imma nis- tgħu nobsru li kienu tnejn mit-tlieta msemmija wara san Ġwann u qabel san Mattew, jiżifieri: Filippu, Bartolomew u Tumas. Għax Ġakbu l-Ħalfi, Ġuda Taddew u Xmun Kanfinu, ma se- tgħux ikunu; waħda għax jissemmew wara san Mattew. (m'hux qabel, kif kien tas-sew ġara), u oħra għax kienu ''aħwa' ta' Ġesu, u ebda wieħed minnhom ma sata' qal: ''Ħalli l-ewwel immur ngħid lil missieri''. San Luqa, li l-Evanġelji ta' san Mat- tew u san Mark, li kellu quddiemu biex jara fuqhom hu u jikteb tiegħu, kienu tal-bordi u mqattgħin bċejjeċ, dil-ġrajja, flok ħdejn il-ba- ħar tal-Galilija, kif kellha tkun, qegħdha fil- bidu tal-mixja ta' Ġest u l-Apposti lejn Ġeru- salem, kif kienu għaddejjin mis-Samarija, Jidher ukoll li kellu żewġ versjonijiet ta' l-Evanġelju ta' san Mattew f'waħda kien hemm miktub li x-xebb wieġeb lil Ġest: 'Ħalli mmur nidfen lil missieri', u fl-oħra: 'Ħali mmur inħab- bar lil missieri'. (Għal hekk san Luqa, biex jeħles, lit-tnejn minn nies li kellmu lil Ġest għamilhom tlieta, u lil tal-aħħar, flok 'dil mis- sieri' ġiegħlu jgħid 'lil tad-dar' (ara kap. Minn dan naraw kemm l-iż- balji saru. fil-bikri, li meta kiteb l-Evanġelju san Luqa, għal ħabta tas-sena 61, diġà uħud minnhom kienu fl-Evanġelju. (3) Fost it-tixbihat li qal Ġest ma hemm ebda waħda li fiha bhejjem jew siġar jitkel- lmu, bħal ma hemm fit-tixbihat jew ħrejjef tal-Griegi. Dik li miktub: ''Tħallix idek ix-xel- lugija tagħraf x'inhi tagħmel il-leminija' se- tgħet kienet: ''Tħallix li b'idek ix-xellugija, etċ', jiġifieri tħallix lin-nies li jkunu fix-xel- lug tiegħek, ma ġenbek, jaraw x'int tagħmel, meta tagħti karità. Ara t-tweġiba tat-tielet wieħed lil Ġesii, kif kiteb san Luqa (IX, 61), bħal ma rajna fin-nota 2. U, fl-aħħar mill-aħħar. ''mersa', jew tmarsa' ġejja tas-sew minn 'Tras', għax. tfis- ser port (id-direzzjoni, jew destination) li lejh idawwar rasu jew il-pruwa tiegħu l-ġifen. U tfisser ukoll ankra, li magħha tirtabat ras il- ġifen meta jkun fil-port. Darba (u darba biss, f'ħajti) smajt dan il-qawl Malti: Għalina, kull ankra porti', fejn il-kelma ankra qegħda flok marsa. Jiġifieri: 'Kull daħla tgħodd għa- lina kull imkien noqogħdu'. Minn dan jidher- li bil-Malti wkoll ankra kienu jgħidulha marsa. Bil-Palestini u bil-Malti wkoll, sewwa- sew, maħdm tfisser. ħarsien, protezzjoni. Ara l-kelma 'Ħami' fid-Dizzjunarju ta' G.B. Fal- zon, u: 'Ħama, jħami', fid-Dizzjunarju: ta' A.E. Caruana. - ma tinxef qatiegħ. Għal hekk, dik li Ġest kellu taħt rasu, li miktuba mħadda m'hux imħadda kienet, im- ma xi ħaġa oħra, Issa naraw nist- għux naqbdu dik il-ħaġa x'kienet tas-sew. Imħadda, bil-Grieg, jgħidulha pros- kefalaion, jiġifieri, ġejja mill-kelma kefale, li tfisser ras, għax meta dak li jkun jorqod, iqiegħed rasu fuqha. Imma bil-lsien Palestini u Malti, ġej- ja minn ħadd, għax meta nimteddu, inqegħdu ħaddna fuqha. Bil-Pales- tini, ankra, jew mażżra, jgħidulha mersa (ara xi Dizzjunarju Għarbi); mela donnu li min kien qiegħed jaq- leb l-Evanġelju mill-Palestini għal Grieg, sab miktub li Ġest: waqt it- tempesta kien mimdud rasu fuq MERSA;.u billi ma kienx jaf il- Palestini sewwa, hu ħaseb li mersa billi ġejja minn ras (5), kienet tfisser imħadda, bħal Grieg, li fih proskefalaion ġejja minn kefale (ras). Dan donnu li hu dak li ġara. Ġesi, mela, fid-dgħajsa, kien rieqed: rasu fuq ġebla lixxa, ġebla minn dak il- ġebel li jkun immelles mill-baħar, li kien taqqabha san Pietru u rabatha b'ħabel u kien jinqeda hbiha ibħala mażżra, jew ankra, biex jorbot id- dgħajsa fuqha: m'hux fuq imħadda, bħal ma hemm miktub, Wara l-istqarrija ta' san Pietru li Ġest: kien il-Messija, Iben Alla Ħaj (Matt, XVI, 13-20; Mark, VIII, 27-80; Luqa, IX, 18-21) u t-tifħir ta' Ġesu lil san Pietru quddiem l-Ap- postli l-oħra, san Pietru bħal tkabbar bih in-nifsu, Jidher dan għax ftit wara, meta Ġesti ħabbar lill-Appos- tli bil-fehma tiegħu li jitla' Ġerusalċm iqis ruħu mal-qassisin tat-Tempju, beda jċanfar lil Ġest: u ried bħal kie- ku jamru biex ma jmurxl Ġest żamm il-qagħda tiegħu, ta' Mgħal- lem, kif kien tas-sew u kif kellu jagħ- mel u ċanfar lil san Pietru għal blu- hitu li jrid jgħallem lill-Imgħallem l U dar fuq il-bqija tal-Appostli u qal- lhom hekk: ''Jekk xi ħadd irid jiġi wrajja, jiċħad lilu n-nifsu, jarfa' sa- libu u jimxi wrajja F' Il-kelma ''salibu'' rajnieha u flej- nieha flimkien fil-faċċata 70 tat-tieni ħarġa ta' dan il-Qari ta' sentejn ilu, 1962. Issa naraw ftit il-kelmiet jiċ- ħad lilu n-nifsu, għax donnhom li huma mfissrin ħażin. Għax. tiċħad. lilek in-nifsek hija kelma spiritwali ta' daż-żmien, me- ħuda mill-Evanġelju kif inhu issa, u ma tistamax il-Palestina, u anqas ma jidher li kienet tingħad fi żmien Kristu. Ġest qal aktarx, bil-lingwa tiegħu: ''Jaħni rasu'', jiġifieri jbax- xi Tasu, u min qalibha mill-Aràmi għal Grieg, ''rasu'' ħasibha hu n-nif- su (bħal ma bil-Malti: ngħidu jifdi rasu; jdabbar rasu, jaħseb għar-rasu, u hekk). U jaħni ħasibha li tfisser: Etkun ħajjen'. Hekk li l-kelmiet ċjgħni rasu' ħadhom. bħalli kieku jfissru. jinki, jgħakkes lilu stess. Kelma oħra li ttik taħseb li hi mifhuma u: maqluba ħażin qegħda fil-kliem li qal san Pietru lil Ġesu fuq it-Tabor. Qallu: ''Rabbi, tajjeb għalina li nkunu hawn. Ħalli nagħ- mlu hawn tliet għarejjex, lilek wie- ħed, lil Mosċ wieħed u lill-Elija wie- ħed (Matt. XVII, 4; Mark, IX, 4; Luqa, IX, 38). Imma tgħid, għaliex tliet għarej- jex, u m'hux għarix wieħed għat- tlieta' Mela Ġest: u Mosċ u Elija kienu jibżgħu joqogħdu flimkien 7 Biex tagħmel għarixa waħda fuq it- Tabor — sewwa kienet tax-xoqqa u sewwa. tal-friegħi u l-qasab u l-ħux- lief — kont trid qatiegħ xogħol u żmien; aħseb u ara tagħmel tliet għa- rejjexl U ħaġa oħra: din il-ġrajja x'ħin ġrat, bi nhar jew bil-lejlż Kif kiteb san Luqa (IX, 32) li għajnejn l-Appostli kienu tqal bin-nagħas, jidher li kien bil-lejl. Mela l-għa- rejjex għal fejn ried jagħmilhom san' Pietru'. Għan-nida': Ma naħ- sibx l La Ġesti ma bażàx jorqod fuq dgħajsa mikxufa fil-maltemp, bir- raxx tal-baħar dieħel fuqu, kien sa jiddejjaq minn ftit nida' Ċert li lel Issa naraw jekk il-kelma għarejjex fil-lingwa tal-Palestina tixbaħx lil xi kelma oħra li taqbel u toqgħod iżjed mal-ġrajja, li kif rajna, aktarx li ġrat bil-lejl. Għariz, jew tinda (bil- Grieg miktuba skene), bil-lingwa tal- Palestina hija maħdm (6). Hemm kelma li tixbaħha u li taqbel aktar mal-ġrajja, li hija mandm, jiġifieri friex, jew marqad, jew sodda. Din toqgħod tajjeb, San Pietru, lil Mosċ u Elija ħasibhom żewġt irġiel (ara san Luqa, vers 30) u kienu sa jordqu bħalhom fuq it-Tabor. Għal hekk qal lil Ġest: ''Tridx nagħmlu hawn tliet manamdt (imraqad tal- ħuxlief) biex torqdu fuqhom, wieħed għalik, wieħed għal Mosċ u wieħed għal Elijaf'' Din toqgħod: tajjeb. Għax tliet irġiel f'għarix wieħed joqo- għdu, imma jorqdu fuq marqad wie- ħed it-tlieta, jiddejjqu b'xulxin, BEN JEHUZA. Fl-Evanġelju ta' san Mattew (VII, 19-22) hemm li din il-ġrajja ġrat qabel il-għażla tat-Tnax (X, 1-2), għal hekk qisu ċert li dawn it-tnejn kienu fost it-Tnaxer-Appostlu. Dnub li l-Evanġelista ma semmiex isimhoml Imma nis- tgħu nobsru li kienu tnejn mit-tlieta msemmija wara san Ġwann u qabel san Mattew, jiżifieri: Filippu, Bartolomew u Tumas. Għax Ġakbu l-Ħalfi, Ġuda Taddew u Xmun Kanfinu, ma se- tgħux ikunu; waħda għax jissemmew wara san Mattew. (m'hux qabel, kif kien tas-sew ġara), u oħra għax kienu ''aħwa' ta' Ġesu, u ebda wieħed minnhom ma sata' qal: ''Ħalli l-ewwel immur ngħid lil missieri''. San Luqa, li l-Evanġelji ta' san Mat- tew u san Mark, li kellu quddiemu biex jara fuqhom hu u jikteb tiegħu, kienu tal-bordi u mqattgħin bċejjeċ, dil-ġrajja, flok ħdejn il-ba- ħar tal-Galilija, kif kellha tkun, qegħdha fil- bidu tal-mixja ta' Ġest u l-Apposti lejn Ġeru- salem, kif kienu għaddejjin mis-Samarija, Jidher ukoll li kellu żewġ versjonijiet ta' l-Evanġelju ta' san Mattew f'waħda kien hemm miktub li x-xebb wieġeb lil Ġest: 'Ħalli mmur nidfen lil missieri', u fl-oħra: 'Ħali mmur inħab- bar lil missieri'. (Għal hekk san Luqa, biex jeħles, lit-tnejn minn nies li kellmu lil Ġest għamilhom tlieta, u lil tal-aħħar, flok 'dil mis- sieri' ġiegħlu jgħid 'lil tad-dar' (ara kap. Minn dan naraw kemm l-iż- balji saru. fil-bikri, li meta kiteb l-Evanġelju san Luqa, għal ħabta tas-sena 61, diġà uħud minnhom kienu fl-Evanġelju. (3) Fost it-tixbihat li qal Ġest ma hemm ebda waħda li fiha bhejjem jew siġar jitkel- lmu, bħal ma hemm fit-tixbihat jew ħrejjef tal-Griegi. Dik li miktub: ''Tħallix idek ix-xel- lugija tagħraf x'inhi tagħmel il-leminija' se- tgħet kienet: ''Tħallix li b'idek ix-xellugija, etċ', jiġifieri tħallix lin-nies li jkunu fix-xel- lug tiegħek, ma ġenbek, jaraw x'int tagħmel, meta tagħti karità. Ara t-tweġiba tat-tielet wieħed lil Ġesii, kif kiteb san Luqa (IX, 61), bħal ma rajna fin-nota 2. U, fl-aħħar mill-aħħar. ''mersa', jew tmarsa' ġejja tas-sew minn 'Tras', għax. tfis- ser port (id-direzzjoni, jew destination) li lejh idawwar rasu jew il-pruwa tiegħu l-ġifen. U tfisser ukoll ankra, li magħha tirtabat ras il- ġifen meta jkun fil-port. Darba (u darba biss, f'ħajti) smajt dan il-qawl Malti: Għalina, kull ankra porti', fejn il-kelma ankra qegħda flok marsa. Jiġifieri: 'Kull daħla tgħodd għa- lina kull imkien noqogħdu'. Minn dan jidher- li bil-Malti wkoll ankra kienu jgħidulha marsa. Bil-Palestini u bil-Malti wkoll, sewwa- sew, maħdm tfisser. ħarsien, protezzjoni. Ara l-kelma 'Ħami' fid-Dizzjunarju ta' G.B. Fal- zon, u: 'Ħama, jħami', fid-Dizzjunarju: ta' A.E. Caruana. -