IŻ-ŻWIEĠ Il-Gżira ta' Ċipru miżgħuda bit-tifki- riet tal-antik, u kull fejn tmur tara fiha l-fdal tal-għewejjed tan-nies tal-im- għoddi. Billi dil-gżira għandha storja twila, il-ħajja tar-raħlin tagħha fiha x' tara:u tisma' wisq. Fuq iż-żewġ naħat ta' wied, kollu si- ġar taż-żebbuġ, tal-ħarrub u qasab, jin- sab raħal mifrux. Il-wied li jgħaddi min-nofsu bħal issa niexef, għax is-sajf, għal hekk is-sħana nixxfitu, u siket il- ħoss tat-tgedwid tal-ilma ġieri. Imma minn hin għal hin jistama' t-tħaxwix F'ĊIPRU tal-weraq tas-siġar, li jċaqlaq ir-riħ hu u għaddej minn bejniethom. In-nies tar-raħal ġejjin u sejrin, bla ħsieb, u s- sliema ssaltan fuq id-djar imxerrda ta' dak ir-raħal maqtugħ għalih waħdu. F'ħanut, bil-bieb għat-triq, jidhru r- rġiel raħlin, lebsin is-srawan wesgħin, marbutin f'għakset saqajhom. Qegħdin quddiem l-imwejjed, jitħaddtu fuq ix- xogħol tagħhom jew fuq il-pulitka ta' dik il-gżira. Imma ma jurux ħeġġa fit- taħdit ħlief meta l-kliem jaqa' fuq xi difna jew fuq xi tieġ. it-tħejjejiet għat-tieġ jibdew malli jsir il-ftehim tal-għerusija bejn omm u missier l-għarajjes. Malli jsir il-ftehim bejn dawna, ikunu mgħarrfa bih il-għa- rajjes, li qishom dejjem joqogħdu għar- rieda ta' missierhom. Malli dan, mis- sier u omm il-għarusa, jibdew jaħsbu għal-ġież u għal bini ta' dar għal bint- hom u għax-xiri tal-egħmara. Il-għam- la tad-dar u x-xorta tàa' egħmara jkunu ftiehmu fuqhom qabel il-għerusija. Issir ir-rabta, billi jitlaqqgħu l-għa- rajjes u jistiednu lill-qassis li jiġi jbie- rek il-ħwietem tagħhom li mbagħad jibdluhom ma' ta' xulxin. Dik inhar jagħmlu mejda li għaliha missier u omm l-għarajjes jistiednu l-qraba u 'l ħbieb, u jagħmlu għors sabiħ. It-tħejjija għal ħafla jew ''ċerimon- ja'' tat-tieġ, tibda ssir minn ġimgħa qa- bel. L-ewwel jinkera daqqaq tal-''law- taris' (ikun donnu mandolina), imba- għad in-nisa tar-raħal li ma jkollhom wisq x'jagħmlu, li aktarx li jkunu ħaf- na, jinġabru f'dar omm il-għarusa u jħejju l-għaġina, ħobż u ftajjar u ikel eħor li jkun meħtieġ għal mejda ta' nhar it-tieġ. It-tieġ isir dejjem nhar ta' Ħadd u dejjem il-knisja, għax il-liġi tal-knisja ta' hemm titlob li jsir hekk. Nhar il-Ġimgħa ta' qabel it-tieġ issir żifna, għal hekk jibgħatu għad-daqqaq biex jiġi jdoqq il-''lawtaris'', ġewwa sa- la kbira li fiha jkunu miġmugħa għaż- żifna, nisa u rġiel. Dari kienu jiżfnu Tġiel għalihom u nisa għalihom, imma daż-żmien qegħdin jiżfnu irġiel u nisa flimkien. Nhar is-Sibt wara nofs inhar issir dik li jgħidulha l-''firxa tas-sodda''. Jiġi l-qassis ibierek is-sodda li fuqha jkoll- hom jorqdu l-ewwel lejla l-għarajjes wara t-tieġ. Wara l-barka, mara miż- żewġa taqbad il-mitraħ, u, bħalli kieku kien bniedem taqbad tiżfen miegħu u ddur mad-dar. Din iż-żifna trid issir dejjem minn mara miżżewġa; jekk mà. tkunx miżżewġa, ma tistax tagħmel dan.. Wara ż-żifna n-nisa jmiddu l-mit- raħ fuq ħasira ġdida; joftquh u joħor- ġu minnu s-suf li jkun fih, ifarfruh u jgħażluh tajjeb bejn is-swaba. Meta s-suf ikun magħżul, imfettaħ, imlaħlaħ u artab sew, jerġgħu jdaħħluh fil-mit- raħ u jqassmuh f'erba' naħat, għamla ta' salib. Huma u jagħmlu dan, in-ni- sa, jaqbdu jgħannu għana ta' swied il- qalb. Wara li s-suf ikun imqassam hekk, in-nisa jxerrdu fuqu frajja' ta' nagħniegħ, ta' merdqux, ta' ħabaq, ta' riħan u weraq tar-rand u ħaxix ifuħ, qabel ma jibdew jerġgħu jħituh. Huma u jħituh, jifirxu fuqu maktur li fih in- nies li jkunu hemm jixħtu flus tal-fid- da, għax tar-ram ma jriduhomx. In- nisa mbagħad jiġbru dawk il-flus u jsorruhom fil-maktur u jħituhom f'ras il-mitraħ fejn iqegħdu l-imħaded il- għarajjes. Malli l-mitraħ ikun meħjut, l-aktar tliet nisa: miżżewġa mġissma li jkunu hemm, jiġu minn rajhom biex jaqbdu l-mitraħ u jiżfnu miegħu (mal-mitraħ) waħda-waħda. Wara diż-żifna jaqbdu lill-ewwel tifel żgħir li jaraw quddiem- hom u jgerbuh fuq il-mitraħ għal tliet darbiet. Billi n-nisa tar-rħula huma għajjurin wisq għal ħwejjeġ bojod u mkatar tal-ħarir, iġibu dawn il-ħwejjeġ u jagħmlu wirja bihom fid-dar ta' omm il-għarusa, biex jarawhom u jitgħaxx- qu bihom il-mistednin. Nhar il-Ħadd wara nofs inhar issir mejda kbira li għaliha jkunu mistednin il-qraba u l-ħbieb tal-għarajjes, u ħafna nies. Hemm jaħbtu. tajjeb dawk li jħobbu lil żaqqhom, għax ikollhom biex jimlewha għal kif. Wara li kull ħadd ikun kiel u xorob u xaba', jaħsbu għal ħafla tat-tieġ. jingħażlu għaxar għoż- żieb li jgħidulhom ''kumbari'' (sħab il- għarus) u għaxar xebbiet li jgħidulhom ''paraninfe'' (sħab il-għarusa) u l-ġilwa titlaq mid-dar għal knisja. Quddiem nett jimxi l-qassis, warajh id-daqqaq tal-''lawtaris'' u wara d-daqqaq il-għa- rusa ma' missierha u l-għarus ma' mis- sieru. Wara dawn jimxu l-''paraninfe'' u 'l-'kumbari'' u warajhom ġemgħa kbira ta' nies tar-raħal. Dil-gilwa tkun sabiħa wisq, għax iż-żagħżagħ tar-ra- ħal, 'bniet u subien, biex jogħġbu lil xulxin, jilbsu l-isbaħ ilbies li jkollhom. Il-qniepen tal-knisja jdoqqu daqq ta' ferħ; id-daqqaq idoqq il-''lawtaris', u n-nies jgħannu u mexjin. Il-ħafla tat-tieġ fil-knisja ddum minn siegħa sa sagħtejn, u tkun sabiħa ħaż- na. Meta l-qassis jgħid lill-għarusa 1 kelmiet tat-tieġ. ĦOBB U ISMA' il- għarus jagħfsilha sieqha b'siequ, biex tibqa' iktar tiftakar. kliem il-qassis u tħarsu sewwa ma' tul ħajjitha. Waqt il-ħafla lin-nies li jkunu fil-knisja jagħ- tuhom xemgħa li jżommuha mixgħula f'idhom. Fl-aħħar tal-ħafla tat-tieġ in- nies jibdew jixħtu fuq il-għarajjes iż- żerriegħa tal-qoton bħala xewqa ta' risq u' barka. Fl-aħħar nett il-qassis jist- qarr quddiem kull ħadd, li dawk iż- żewġ għarajjes issa saru mara u raġel, jiġifieri miżżewġin. Wara dan il-gilwa terġa toħroġ mill- knisja u n-nies kollha jmorru lejn dar il-għarus. Hemm jingħata lill-mistednin ħelu u nbit. Fil-għaxija ssir mejda oħ- ' ra u lill-għarajjes iġibulhom jieklu żewġ bċieċen mixwijin, bħala xewqa u tfakkira li għandhom: jgħaddu l-ħajja ta' żewġienhom bla ħjiena, u bis-slie- ma, bħala żewġ ħamimiet. Il-għors ma jintemmx dik. il-lejla għax jibqa' sejjer sa nhar l-erbgħa. ta' wara. Ma' tul daż-żmien f'dar il-miż- żewġin il-ġodda jinstama' d-daqq u l- għana tal-mistednin. Imma fl-aħħar id- daqq u l-għana jehda. U għodwa waħ- da, meta minn wara l-għoljiet tfiġġ ix xemx ta' fil-għodu, sħajna u mdehba, tara lil dak li kien għarus, issa sejjer għax-xogħol, bħar-rġiel l-oħra tar-ra- ħal. U lil dik li kienet għarusa, issa mxammra u għeda tagħmel il-qadi tad- dar. U hekk fuq ir-raħal jerġgħu jaq- għu s-skiet u s-sliema.