Il-knisja parrokkjali ta' Hal Għaxaq ġiet mibnija fl-1733 u tlestiet fl-1756. Il-poplu ta' dak iż-żmien minħabba r-rabta : kbira u qima kbira li kellu lejn l-Omm t'Alla ddeċidew li jiddedikaw dan it-tempju lill-assunzjoni ta' Marija Santissima, li l-festa tagħha tiġi ċċelebrata bil-kbir mill-Għaxqin fil-15 t'Awwissu. Statwa ta' l-Assunta f'Hal Għaxaq ma kellnix, pero fil-15 t'Awwissu kienet issir proċessjoni bir-relikwa tal- Madonna. Għal din ir-raġuni fl-1808 Gio Maria Farrugia Għaxqi u devot kbir ta' l-Assunta wera x-xewqa li Ħal Għaxaq ikollu statwa tal-patruna tiegħu. L-istatwa ta' l-Assunta tlestiet fis-sena 1808 u swiet is-somma ta' 800 skud. Gio Maria kien iżomm l-istatwa d-dar tiegħu f'numru 25 Triq Santa Marija, illum nsibuha bħala Casa Pace. 1 Fit-8 t'Awwissu kienet titla proċessjonalment lejn il-knisja — Parrokkjali u l-għada 16 t'Awwissu kienet terġa tinżel bl-istess mod. Din il-proċedura damet issir erba' snin, sakemm fl-1812 Gio Maria Farrugia ffirma l-kuntratt bejnu u bejn il-kurja Arċiveskovali li jirregala l-istatwa tal-Assunta lill-knisja Parrokkjali ta' Ħal Għaxaq. i Għal dan il-ġest tant nobbli li għamel Gio Maria il-kurja tat id-dritt lil Gio Maria u lil eredi tiegħu li jkollhom waħda miż- żewġ ċwievet tan-niċċa u allura l-eredi ma jistgħux jiftħu n-niċċa waħedhom, u l-anqas il-kappillan ma jista jiftaħ waħdu n-niċċa. Dan huwa dokument b'digriet mill-kurja Arċiviskovali li bħalisa qiegħed f'idejn Marinton Farrugia, t-tifla li għad fadal ta' Marcell Farrugia. Skond l-arkivju parrokkjali u minn xi noti mehuda mill- Kan Angelo Vella, l-istatwa titular ġiet indurata erba' darbiet, bl- ewwel induratura ssir fl-1808, It-tieni nduratura saret fl-1837 mis- saċerdot Għaxqi Dun Ġwann Bonello li twieled fl-14 ta' Mejju 1812. Dun Ġwann kien prokuratur u benefattur kbir tal-knisja parrokkjali u devot kbir tal-Madonna. Dun Ġwann ħallas minn butu diversi opri t'arti kbar, fosthom is-salib tal-kleru tal-fidda, żewġ akkolti tal-fidda, l-gandlieri kollha ndurati bil-fidda, u dawn kollha saru sabiex jintużaw għall-festa Titulari ta' Santa Santa Marija. Ħa ħsieb ukoll l-induratura tal-istatwa li ġiet tiswieh is-somma ta' 180 skud. L-induratura saret minn Maestro Paolo Schembri u dan l-istess induratur għoġbu jbiddel il-kulur li kellha orġinaljament. Fl-istess żmien saru xi tiswijiet fil-qabar, fil-bradella u fin-niċċa fejn titqiegħed l-istess statwa. Matul is-snin l-istatwa ġiet imżejna b'sett gastru ta' l-aqwa kwalità u li dawn riedu jsiru isbaħ u prestiġjużi aktar minn dawk li saru għall-istatwa ta' San Ġużepp u dan riedu jsiru minħabba digriet li kien maħruġ mill-kurja ta' dak iż-żmien li kien jgħid li xejn ma jista jsir lil ebda statwa sekondarja u 4 $o l-istess raħal jekk l-istatwa titulari ma jkolliex, u jekk din għandha ma jistawx ikun ta' livell aqwa u dan kien privileġġ li jgawdi t-Titular. Dawn il-gastri ġew imħallsa minm tlett benefatturi Għaxqin kif ukoll waħda minnhom ġiet imħallsa mis-Soċjetà Mużikali San Ġużepp. Fis-sena 1960 l-istatwa reġgħet intbagħtet għar-restawr minhabba li kien qed isirlha xi ħsara fix-xogħol tal-ġibs li jsir fl-induratura. Għal dan ix-xogħol daħlet ghalih il-kumpanija Coleiro £ Co tal-belt Valletta u kien ħallas għalih benefattur Għaxqi u li kien devot ħafna ta' Santa Marija is-Sur Feliċ Duca. L-istatwa waslet lura ġewwa r-raħal tagħna nhar it-30 ta' lulju tas-sena ta' wara fil-ġurnata meta tibda l-kwindiċina bi preparementi għall-Festa ta' l-Assunta. Mal-wasla tagħha ġiet moghtija festi kbar kif jixierqu lil patruna tagħna. i Fis-sena 1981 l-istatwa sarielha sett ta' erba' anġli tal-fidda maħduma ġewwa Napli l-Italja u dawn ġew imwaħħla fl-erba' kantunieri tal-bradella fil-post fejn kienu jeħlu l-erba' gastri. F'dik is-sena tfaċċat tilwima bejn is-Soċ Mużikali S. Marija u l-knisja minħabba t-twaħħil ta' dawn l-erba' anġli u dan għaliex dawn l-anġli ma setawx jieħdu post il-gastri. — It-tilwiema kompliet tihrax u f'dik is-sena l-vara ta' Santa Marija ma ħarġietx mill-bieb tat-tempju tagħha, iżda fi ftit jiem TAQA DATA Ġib F wara l-festa l-affarijiet ġew irranġati u ntlaħaq ftehim u għalhekk fil- festa tas-sena ta' wara il-vara ħarġet bl-erba' anġli jakkumpanjawha fil-post fejn orġinaljament ġew pjantati u li għadhom hemm sal-lum. Iż-żmien kompla għaddej, mill-aħħar restawr li sar fuq l-istatwa u dan beda jinħass ħafna u beda wkoll jidher fiċ-ċar meta l-istatwa kapulavur ta' Marjanu Gerada bdiet tiżviluppa ċertu konsenturi fl- induratura u l-kulur beda jmajna wkoll. Saru diversi tentattivi u laqgħat mis-soċjetà. Santa Marija sabiex jaraw xhieni l-aħjar soluzzjoni. L-ewwel laqgħat saru mal-kappillan Fr Joe Caruana. Ġew ħafna esperti fuq dan il-qasam biex jaraw l-aħjar alternattiva, iżda sakemm dan kollu beda jseħħ iż-żmien kompla għaddej u l-ħasar kompliet tiggrava. Il-kappillan kien wiegħed lis-soċjetà li kien issr jagħmel rikors il-kurja, imma sfortunatament, risposta għal dan ir-rikors qatt ma waslet wara Fro Joe Caruana ġie bħala kappillan Dun Martin Micallef fil-parroċċa tagħna, u t-taħditiet fuq ir-rikors komplew u dan fuq ir-rikors ta' Santa Marija għall-induratura kien jgħid li r-rikors sar u fil-fatt tweġiba reġa' ma kelniex. Il-kappillan preżenti il-Kan Fr Mario Said wara li ħa l-pussess fit-12 ta' Ġunju 2005. Ftit jiem wara l-pussess tiegħu saru xi laqgħat u dan mall-ewwel fehem l-importanza u l-urġenza li kienet qed issofri l-istatwa ta' Santa Marija 20 t' Awwissu tas-sena 2005 l-istess kappillan għamel rikors il-kurja, sabiex l-istatwa ta' Santa Marija tintbagħat għar-ristawr. Dan ġie aċċettat bla ebda tlaqliq mill-kurja u hekk kif waslet l-aħbar inħass ferħ kbir kemm min-naħa tas-soċjetà tagħna kif ukoll mill-Għaxqin inġenerali. Għal din. il-biċċa xogħol iebsa daħal is-sur Horace Farrugia tal-Imdina li kien ser jieħu ħsieb 7 kemm ir-restawr kif ukoll l-induratura, Kien nhar il-5 t'Ottubru ta' l-istess 4 sena ftit xhur wara l-festa tal-Assunta li l-istatwa telqet lejn l-Imdina mill- 3 knisja parrokkjali ta' Hal Għaxaq sabiex tkun tista ssirilha l-manutenzjoni meħtieġa. Kienet ta' kommosjoni għal partitarji u s-soċi fi ħdan is-soċjetà mużikali Santa Marija kif ukoll kien mument ta' ferħ fl-istess ħin. L-ispejjeż kollha għal din il-biċċa xogħol ħallset għalihom Marv Bezzina flimkien ma' żewġha Vincent Bezzina li dan għal diversi snin okkupa l-kariga ta' kaxxier, kif ukoll ta' President tas-Soċjetà. Illum ukoll jokkupa l-kariga ta' President Emeritus. Id-dar fejn kienet inżammet Santa Marija B'xorti hażina Marv ma laħqietx rat lil Santa Marija lesta għaliex dik li dejjem għożżot ma qalbha f'ħajjtha għajtitilha sabiex tmur tgawdiha għall-ħajja eterna. Aħna minn hawn bħala soċjetà, soċi u partitarji flimkien ma' dawk kollha li għandhom għal qalbhom lil Santa Marija bħala patruna tar-raħal ngħidulek grazzi mill-qalb li flimkien ma' żewġek għoġobkom terġgħu tagħtu l-ħajja lil istatwa kapulavur ta' Marjanu Gerada. Kienu l-erbgħa ta' wara nofs in-nhar, nhar it-30 ta' Lulju tal-2006 meta bosta partitarji u soċi rħewla lejn l-Imdina sabiex jassistu fit-trasportar ta' Santa Marija lura lejn ir-raħal tagħna. Kienu mumenti ta' anxjetà kbira u hekk kif infetaħ il-bieb ta' l-induratur u l-istatwa bil-mod bdiet ħierġa sabiex tkun tista ssib postha għal fuq il-qabar li kien ġa jinsab fuq il-bradella, l-folla nfexxet f'ċapċipa waħda u nstemgħet ħierġa l-għajta ta' Viva Santa Marija kif l-istatwa ntramata fuq il-qabar u ġie armat ukoll l-anġlu, Santa Marija ġiet merfugħha fuq l-ispallel tar-reffiegħa u bil-mod bdiet miexja lejn il-bieb prinċipali tal-Belt is-Skiet, u hemm sellmet għall-aħħar darba lil din il-belt li għoġobha tospita għal aktar minn 10 xhur. Mal-wasla f'tarf ir-raħal ta' Ħal Għaxaq li tiegħu hi l-patruna titulari, sabet tistennieha folla akbar minn dik li kien hemm fl- 1960…Meta ġiet mill-induratura kl MBL- ni Zgħażagħ DATI ENO TAX Imdina, u hekk kif tneħħa l-liżar li kien qed jgħattiha, l-emozzjoni dehret fiċ- ċar. Bosta kienu dawk li qabżitilhom demgħa u minn qalb iċ-ċapċip, din id- darba l-għajta kienet bil-bosta akbar u nstemgħet tidwi l-għajta ta' 'Sabiħa 'Sabiħa' 'Sabiħa'. Tiddi daqs ix-xemx l-opra ta' l-arti ta' Marjanu Gerada reġgħet ħadet il- ħajja, b'restawr u nduratura ġdida, li din id-darba s-sur Horace Farrugia l-induratur, għoġbu jerġa jagħmilha kif kienet oriġinaljament. Minn Bir id- Deheb qabdet it-triq proċessjonalment lejn il-knisja. F'nofs triq eżatt quddiem Casa Pace il-Post fejn qabel kienet ukoll id-dar tagħha twaqqfet u hemm sabet jistennewha lil eredi taċ-ċavetta tan-niċċa, s-sinjorina Marinton Farrugia, lil Vincent Bezzina u xi familjari oħra, fejn f'dan il-post ta' waqfa l-vara ta' Santa Marija ġiet imlibbsa l-istellarju mill-istess benefattur, li dan ħa ħsieb ukoll li l-istellarju jiġi ndurat. Minn hemm l-istatwa qabdet triqtha lejn it-tempju tagħha u mal-wasla f'nofs il-pjazza, quddiem is-soċjetà li għaliha hi ddedikata, nstemgħat ħierġa melodija mill-isbaħ minn tlett kantanti ta' l-aqwa Talent lokali, fejn dawn iffurmaw Trio u kantaw l-innu marija li ġie miktub apposta għal din l-okkażjoni. Wara l-innu l-vara ħadet postha fuq iz-zuntier tal-knisja sabiex flimkien mal-kleru u l-ġemgħa miġbura jassistu għal quddiesa ta' ringrazzjament lil Alla. Din is-sena ukoll jaħbat il-biċentinarju ta' din l-opra ta' l-arti, inħass il-bżonn li jsir xi restawr fuq il-gastru li maż-żmien dawn ukoll saritilhom ħafna ħsara u bi ftehim mal-kappillan. l-istess benefattur tar-restawr ta' l-istatwa s-sur Vincent Bezzina ħa ħsieb l-ispejjeż ghalihom. Il-ħsara li kellhom dawn il-gastri kienet irriparabbli u allura ma kienx faċli li tirrestawrhom u f'kelma waħda nistgħu ngħidu li dawn il-gastri saru kompletament ġodda, u m'għadhomx fl-istat li kienu oriġinaljament u dan kollu sar biex ikompli jsebbaħ lil din il-vara artistika u ta' wirt nazzjonali. Sa mill-1808 sal-lum 2008 inktibet storja fuq din-il-vara ta' l-Assunta, meta għalhekk li Ilum qegħdin miġbura hawn flimkien sabiex niċċelebbraw dan l-anniversarju b'festi kbar, ejjew ġgħu nġeddu l-wegħdiet tagħna bħalma għamlu missirijietna fil-passat u flimkien. f O Marija mtellgħa s-sema bir-ruħ u bil-ġisem ħares lejn ir-raħal tagħna u bierku mis-smewwiet u bħalma għażluk missirijietna aħna nerġgħu ngħidulek li lilek irridu biex tibqa l-Patruna Titulari ta' l-Għaxqin. Mitejn Sena' istatwalri KI IX TE