IL-GRAMMATKA MALTIJA FIĊ-ĊOKON. Mita deher it-Zagħri/ fuq il-Kitba Maltija, ġara dak li jiġri dejjem mita sseħħ xi ħaġa li l-bnedmin, iriduħa jew ma jridu- hiex, ikunu ilhom jistennewha bi ħrara kbira. Dawk li jafu x'i- sarraf il-Lsien Malti, ġewwenin jew barranin, ferħu bih u faħ- ħruh; dawk li għadhom ma jafux. x'isarraf, imma jixtiequ jafu, laqgħuh bil-qalb kollha u middew għonghom fuqu biex ifittxu jitgħallmuh; u dawk li, rashom mitlufa fuq ħaġ'oħra, qatt ma riedu jofu bih, kemmxu xuftejhom u qalu li hu twil u tqil wisq. Imma dawn ma qrawh xejn, u inqas biss messewh b'idejhom, li jewwilla ma jħammġuhomx: bħalma ma qrawhx il-Kajmani li, il-għada li waslilhom il-ktieb tat-7agħrż/, xandru bil-miktub li ħu xogħol sabiħ, għad li huma ma jaqblux miegħu f'kollox, Ġewwa Malta kif iddur, m'hawnx Għaref li, f'ġurnata, jilħaq jaqra t-Tagħrif fuq il-Kilba Aallija, u jiżnu, u jgħarblu, u jiflih kif jixraqlu, biex jista' jgħid jekk hu sadiż jew ikreh, jekk jaqbel miegħu jew ma jaqċelx. Li t-Tagħrif fuq il-Kilba Maltija jitlob ħafna studju, ngħi- duh aħna qabel kull-ħadd. Liema Grammatka ta' lsien ieħor ma titolbux 2… Imma, fost dawk li laqgħuh bil-ferħa u xteħtu fuqu bix-xewqa li jifamuħ, hemm qatgħa ġmielha ta' żgħa- żagħ li saru jaqraw u jiktbu l-Malti tal-Għaqda bil-ħeffa. U kif irnexxew dawk, jistgħu jirnexxu l-oħrajn kollha ta' rieda tajba. Għax int-u mhux jien 7, kien igħid Santu Wistin. Ma'-dan-kollu, biex naqtgħu ż-żarda iil kull-ħadd u ngħinu lil min irid tas-sew jindafar mal-ktib tajjeb bil-Malti, sejrin in- ġibu dan ix-xogħol sabiħ—u sabiħ għal darba— tas-Segretarju tagħna. Fi ftit kliem, m'hux ħlief it-Zagħrif fuq il-Kiiba Mal- tija miġbud fil-qosor, jew, ngħidu aħjar, il-Gvrammatka tal-Lsien Malti fiċ ċokon; imma, għalkemm qasira u ħafifa, li wieħed jista' jitgħallimha amemex/ f'ġimgħa, sħiħa u mogħnija b'kull- ma jinħtieġ. Il-ktieb tat-Za;/;ż/ fih 130 faċċata, u din, b'kollox, ma tkunx tlaħħaq sittax-il waħda. L-ALFABET L-Alfabet huwa s-sies ta' kull kitba, bħal ma l-blat huwa l-pedament ta' kull bini; blata tajba: bini sod—alfabet tajjeb: kitba soda. L-Alfabet li għażlet il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, għad li hu f'sura ta' ittri rumani, għandu xejra xemija, kif titlob il-kitba maltija: minngħajr dix-xejra, dal-pedament ikun jiċċaq- laq u l-bini tal-kitba maltija ma jkunx jista' jżomm u jaqa'. Għalhekk s'issa l-kittieba qatt ma qablu fil-kitba tagħhom u għalhecc il-qarrej qatt ma sata' jżomm f'moħħu ortografija waħda, bi ħsara kbira għall-ġieh tal-Isien malti. L-ittri li l-Għagda rat li jinħtieġu biex tinkiteb sewwa kull kelma maltija, bla ebda tfixkil u taħbil żejjed tal-moħħ, huma 29:—5 vokali u 24 konsonanti. Bħala bażi, imxiet fuq il-kitba li sal-lum l-iżjed li mxiet fost l-aħjar kittieba, biss sabet li ma satàx ikun l; timxi ma' l-ortografija taljana fil-ħoss ta ca, che, chi, c0, cu — cia, ce ci, cio, ciu (kif ukoll għall-g'), jiġifieri ma setgħat qatt tbaxxi rasha u tgħid li fil-Malti —Isien xarni—tista', l-istess ħoss, daqqa turih b'konsonanti waħda f ca, co, c44,—ce, ci) u daqqa turih bi tnejn jew bi żjieda ta' vokali f che, chi,—eia, cio, ciu j—ħaġa li tmur għal kollox kontra kull bidu ta' grammatka xemija, bħal ma hi l-maltija, għalhekk qatgħet li DEJJEM U QUDDIEM KULL VOKALI JEW KONSONANTI għall-ħoss ħelu ta' e tidher il-konsonanri ċ w jiebes ,,. che. ,, m k w ħelu, 96 u $ n jiebes ,, ghe. wi £ u minnħabba f'hekk għall-ħoss tal-gerżuma q (go/—/'ga/0) tidher il-konsonanti g. Qatgħet ukoll li jiġu magħqudin iż-żewġ ittri g u Ż fil- monogramma Għ, għ, Bi, għ u hekk isiru ittra waħda. Ci) L-ittri 7 u ww jidhru bħala konsonanti dgħajfa, u għalhekk huma u l-vokali ż u 2 ma humiex l-istess ħaġa bħalma xi wħud ħażin jibdluhom, għad li xi-minn-daqqiet dawn (il-vokali) jidhru minn flokhom, kif għad naraw il-quddiem. Mill-bqija, żammet kollox kif aħna mdorrijin bihom. (€) Billi l-istampaturi għad ma ġibux il-għ maqgħuda, kell- na kontra qalbna nitqannew, f'dan il-ktieb, bil-għ magħżula, 22 L-Alfabett hu dan: I. A, a. arda, bieb (flok bàb) 16. M, m. mitħna C. ċ. ċajta, ċpar, ċempel 18. R,r, ruħ G, ġ. ġandar, ġfien, ġewż 22. Għ,għ. tagħna, għorfa 24. U, u. użin, sufa, ħuti 10. V, v. venven, vleġġa ii. Ħ, ħ. melħ 26. 13.J, j. bjar, jiena 28. Ż, ż. żunżana L-Alfabet, hekk imsawwar, fil-waqt li ma jitbegħidx mit-tagħ- lim tal-Maltin, għax imfassal fuq ittri latini u mressaq Żemmm jista' jkun lejn kif inhuma mdorrijin jiktbu, huwa mfassal fuq sisien qawwija li jaqblu għax-xejra tiegħu li hi xejra għal kolllox xemija. L-ITTRI U S-SILLABI Kull leħen għandu jkollu għalih ittra waħda: għal- hekk ikteb ċirċ, ċurkett, ġeru, gorboġ, gerger. Kull sillaba ma jistàx ikollha iżjed minn vokali. waħda: għalhekk Àa-a u mhux fa-g7a, kax-xa u mhux kax-xia, sejjer u mhux seż-er, taw-wal, u mhux lan- ual, uil-ja U mhux v1a. Il-że fi kliem bħal ġ/eċ, 6/ed hi vokali waħda flok d twila. Żewġ kelmiet wara xulxin jinqiesu waħda u għalhekk ma tistàx tikteb Żafna ulied—(minn WIiLeD), veila i/ieq, iżda ħafna zolied, mita jfieq, li jinqasmu f'sillabi hekk: ħa-fnazw-/ied —sież-taj- fieq. Hekk ukoll meta nsiru. meta r-raġel u mhux meta insiru, meta ir-raġel:—kull sillaba, vokali waħda. Dik l-ż ta' insiru u ir-raġel hi eufonica jiġifieri tal- Jeħen i u għalhekk żejda; biss ninqdew biha meta l-kelma (li tkun tridha) tkun fil-bidu jew wara kelma li tispiċċa b'konsonanti: /r-7aġel, ejjew insiru. Ara wkoll: Uċuh, iżda ħafna wċuħ; Ukoll, iżda magħna wkoll. Hekk ikun, iżda meta jkun; kif urejt, iżda malli wrejt. Il-kelb, iżda malli l-kelb, Toħroġ minn dan li għedna kelma li tibda b' vokali illi jkollha fuqha l-aċċent tal-kelma; 2227 u satri, Kull sillaba jrid ikollha vokali bil-fors, waqt li vokali weħidha taqdi wkoll ta' sillaba, għalhekk $28, ru/, xtag-l dur, kiel-m-koll u mhux £J8, vevħ, xtaq jdur, kiel cokoll, L-AĊĊENT L-Aċċent hu dik is-saħħa li nagħmlu fuq il-vokali tas-sil- laba. 2Ddx, ħdtaf, kill. L-aċċent ma jistàx jaqa' fuq konsonanti: għalhekk meta nħossu l-aċċent fuq il-leħen ta' 2u z, nafu li għandna niktbu- hom Ż ug, u mhux ju w li huma konsonanti. L-aċċent jista' jkun : Aċċent sħiħ (9) gċ77, Àdrdat Aċċent ħelu (7) /fraq Aċċent twil (4) /Air, dibien Il-kisra że għandha dejjem l-aċċent twil fuqha, għax qiegħda flok à. L-egħliem (l 17) ma għandniex għul fejn ninqdew bihom ħlief fit-tagħlim, biss indaħħlu l-aċċent twil f'xi kelma biex nagħ- żluha minn oħra li tinkiteb bħalha, iżda b'aċċent ieħor: Baħħar, baħħdàr; ġara, ġàra; ħadna, ħadna. Ġie li ndaħħluh ukoll 6 kliem bħal va sa/dx, biex nuru n-nuqqas tal-gŻ (minn sa/agħ.) Kull kelma ma jistàx ikollha iżjed minn aċċent wieħed, għalhekk fit-tiswir u t-twsigħ tal-kelma, l-aċ- ċent jista' jinbidel u jiċċaqlaq, iżda 18 jiżdied ieħor. 7 Għidna li l-kisra że għandha dejjem l-aċċent (twil): għalhekk meta nsawru jew inwessgħu kelma li fiha l-że, u nċaqalqu jew inbiddlu l-aċċent, il-ħoss ta' że, jekk imur minn fuqu l-aċċent (twil), jinħass u jinkiteb e jew ż Missier e missirijiel u mhux missierijiet bierek s-Ġeriki w bieripi qiegħ —qigħdn - qiegħàn jieħu -ma jeħux ma jieħux Kull kelma ma jistàx ikollha iżjed minn sillaba waħda wara dik ta' l-aċċent, għalhekk fil-Malti ma nisl- bux kliem li bit-taljan jissejħu sdvuceżoli (b'żewġ sillabi wara dik ta' l-aċċent). Dan jixhduh illi kliem bħal dawn li daħlu fih minu ilsna oħra, jiġi ii-jitilfu din il-għamla u jieħdu tagħna. Minn disġuda għandna dispija, minn piżpilo għandna pulplu, (jissokta)