Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija TAT ki -— Jiena żgur li dan li se jinkiteb mhux ġdid għan-nies ta' Ħal Lija. Jiena ċert li dan kollu semgħu darb'oħra, tkellmu fuqu jew iddiskutewh kemm-il darba. Jafuh bl- amment bħat-talba tas-Sliema u l-Qaddisa. Nafuh għax il-ġenituri tagħna kienu għaqlin u għallmuna. Imma s-Soċjetà Sant' Andrija trid tagħmel dmirha. Trid tfakkar, trid tfaħħar lill-bravu Karlu Darmanin. Dan l-imgħallem għamel lil niesna, dawk li kienu qabilna, dawk tal-lum u dawk li għad iridu jiġu warajna hienja, kuntenti, sodisfatti u fuq kollox kburin. Kburin minn dak kollu li ħareġ minn idejn dan l-imgħallem. Għal dawn l-aħħar mija u ħamsin sena, Karlu Darmanin kien ta' ġewwa magħna. Bħalma huma wkoll Giuseppi Cali u Giovanni Barbara u tant oħrajn. Dawn magħna huma nies privileġġati. Nistidnuhom id-dar u ngħidulhom ipoġġu f'ras il-mejda, jew fl-aktar post komdu tas-salott. Ħidmiethom fil- knisja tagħna saret ġenna. Xogħolhom għalina huwa ġawhra jew djamant imprezzabbli. Il-knisja kellha bżonn nies bħalhom biex jagħmlu l-fidi aktar viżibbli. Il-fidi u r-reliġjon Nisranija tiddomina l-kultura t'artna. Mingħajr dawn artna tkun vera biċċa blata. L-isem ta' Karlu Darmanin lilna jiftħilna l-aptit u jqajjimna fuq tagħna. Il-kummissjoni u l-flus li missirijietna ħallsu biex saret il-vara ilhom żmien li beriknihomlhom. F'dan l-artiklu se naraw ftit min kien 'Karlozzu', kif ġieli kienu jsejħulu. Missieru kien jismu Ġużeppi u ommu Marija nee Cumbo. Kienu joqogħdu l-Belt Valletta. Missier Karlu kien marmista kapaċi ħafna fix-xogħol tal- irħam. Wara xi żmien telqu mill-Belt u marru l-Isla. Karlu twieled l-Isla fit- 30 t'Awwissu 1825. Kif kienet l-użanza dak iż-żmien tgħammed l-għada. It-trabi kienu jmutu spiss f'dak il-perjodu, għax kien hawn ħafna mard. Tal- familja kienu jaħdmu altari, lapidi, anġli, kolonni u uċuh tal-irħam. Kienet ħaġa naturali li t-tfal, l-aktar is-subien, jibdew jaħdmu ma' missirijiethom. Hawn Karlu ma setax jesprimi ruħu, ma setax joħroġ il-kapaċitajiet tiegħu. Kellu osserveljanza stretta mingħand Salvatore Barbara li kien jiddettalu Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 kollox x'għandu jagħmel sal-anqas dettall. Fl-età ta' 23 sena Karlu żżewweġ lil Annette Readv li kienet Skoċċiża. Dan kien fis-27 ta' Frar 1848. Minn dan iż-żwieġ il-koppja kellhom sittax-il wild: għaxra bniet u sitta subien. Bosta xogħol li kien jipproduċi kellhom id- disinn ta' Ġużeppi Calleja. Karlu nfired mill-kumpanija ta' missieru u fetaħ ħanut għal rasu. Fl-istess perjodu kellu kompetizzjoni qawwija mingħand wieħed Sqalli, x'aktarx kien jismu Mariano Spina. Karlu u Annette kienu joqogħdu fi Triq il-Vitorja, fejn kellhom ukoll il-ħanut tax-xogħol. F'dan ix-xogħol ma tantx mar tajjeb u għamel żmien ukoll ma setax jaqbad art, sakemm biddillu fehemtu kuġinuh Giovanni, u ħajru biex jibda jaħdem fil-kartapesta. F'dan ix-xogħol ġdid Karlu beda jikseb il-popolarità. Hawn bdew ħerġin il-kwalitajiet tiegħu. Hawn skopra ruħu ta' dak li kien Karlu Darmanin. Niesna studjaw lil dan il-karattru u għarfu l-potenzjal li jista' joħroġ mingħandu. Niesna marru għandu u talbuh biex mill-Misteru tat- Trasfigurazzjoni joħorġilhom vara li tirrappreżenta lil din ix-xena ta' kif ġrat fuq il-Muntanja Tabor. Niesna tellgħu lil Karlu Darmanin fuq tron, għamluh re. Dan ir-re ma niżel qatt minn fuq dan it-tron. Il-vara tas-Salvatur meqjusa bħala kapulavur ta' Darmanin. Jekk tagħmel xi ftit ħin quddiem din ix-xbieha tinduna kemm għandek bżonn 'l Alla. Quddiem din ix-xbieha issaħħaħ il-fidi biex ma titlifx iċ-ċans li ma tarax 'l Alla fil-verità. Quddiem din il-vara tinduna kemm il-bniedem m'hu xejn. Idaħħlek f'qoxortok. Waqt il-purċissjoni smajt kemm il-barrani jikkummenta. Wiehed li smajt il-kummenti b'widnejja stess qal, 'Who is that person in the middle7 How magnificent he looksl' Meta l-poplu ta' dak iż-żmien ra l-vara tas-Salvatur, isem Karlu Darmanin sar ikona. Wara żmien joqgħod l-Isla Karlu u l-familja marru joqogħdu l-Ħamrun, fejn ta' 'Cini Institute' numru 29, Triq il-Kbira. Il-ħanut li baqa' jaħdem fih tul ħajtu kien iġib in-numru 103, Triq il-Kbira. Karlu wara dan baqa' jaħdem b'enerġija, entużjażmu, dedikazzjoni u ftit li xejn kien jieqaf. Kif ngħidu bil-Malti ''kien fgat bix-xogħol.'' Ħafna mix-xogħol li wettaq kien spirat mill-pittura ta' Giuseppi Cali. Il-melodrammaċità li ħarġet minn taħt idejh jidhru sew, b'imħabba partikolari għal kull oġġett li wettaq. Il-figuri, l-istatwi, l-anġli qatt ma tilfu l-istil u l-ħlewwa tagħhom. Il-kuluri li kien jagħżel kienu vivaċi, ċari u moderni ta' dik l-era. Ix-xogħol fil-kartapesta kien ilu żmien jeżisti Malta, qabel is-sittax-il seklu. Nassumi li ġabuh hawn l-Isqallin. Minn tal-ewwel xogħol x'aktarx kien jeżisti fil-katidral t'Għawdex. Għall-eżattezza ma tantx kien xogħol artistiku. Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 Karlu ma kellux għalfejn ifittex mudelli, dan għaliex kellu lil martu u uliedu, kienu kollha sbieħ: wild Malti u Skoċċiża. Karlu ma kienx juża l-forom tal- uċuħh darba biss. Kien jużahom f'waqtiet differenti. Il-forma ta' wiċċ is- Salvatur hija l-istess forma ta' wiċċ Ġuda fil-vara tat-tradiment li tinsab Ħal Qormi. Wiċċ is-Salvatur fil-glorja, wiċċ Ġuda fit-tradiment; wiċċ oppost għal kollox. Kien hemm żmien li jekk mara jew raġel ikollhom wiċċhom sabiħ kienu jgħidulhom qisek statwa ta' Darmanin. Barra li l-familja Darmanin kienet toqgħod l-Isla u l-Ħamrun kienet għal xi żmien toqgħod Ħal Lija. Dan l-artist jixraqlu aktar rikonoxximent. Hawn Malta anqas mafkar m'hawn li jfakkarna fih. L-Isla l-anqas triq m'hemm imsemmija għalih. Karlu Darmanin miet ta' 84 sena, fil-25 ta' Novembru 1909. Miet wara attakk tal-qalb. Midfun fiċ-ċimiterju tal-Addolorata fil-qabar numru 67 tal- fratellanza tas-Santissima Trinità. llum Ħal Lija kollha tgħidlek grazzi. F'dawn il-ġranet ta' festa ttawlilna waħda mill-ġenna u ara b'liema għożża qed nieħdu ħsieb u nqimu l-opra tiegħek. F'din id-dinja nafu kif jidher bin Alla għax int tajtna ħjiel. Kun ħdejna meta niltaqgħu mas-Salvatur ta' veru. Kun magħna biex flimkien, bi dritt ngħidu ''Kemm hu sew li aħna hawn'.