Il-Mużew tal-Qdumijiet ta' Malta Ta' Jos. L-MUŻEW hu l-mera tan-nazzjon, kiteb xi ħadd, u tabilħaqq, għax f'dak il-bini jżommu, igħożżu, dawk l-oġġetti li jinstabu kull fejn tħaffer f'dawn il-gżejjer. Kull ma jinġabar mill-qdumi- jiet jixhed kemra il-għaninara ta' Malta kienu għaqlin, u fejn kien iwassal imotħhom u d-dehen tagħhom f'dawk iż-żmenijiet bik- rija meta l-bniedem kien għadu ma ħolomx kif u x'għandu jagħ- mel biex jeqred belt jew razza sħiħa b'daqsxejn ta' balla msejħa, catom bomb, i Il-mużew ta' Malta, għalkemm ma kienx ta' kobor daqs dawk ta' artijiet oħra, b'dan kollu dak li kien fih, dawk l-affari- jiet miġbura bil-paċenzja u ż-żmien, juru li aħna ma aħniex anqas minn ħaddieħor, u jixhdu wkoll li s-sejbiet li kellna kienu u għad- hom il-għira ta' ħafna minn ħbiebna, Ara kemm, li wieħed arkeologu taljan, il-professur L. M. Ugolini, tant kien għaraf l-importanza tal-qdumijiet ta' Malta li ġie hawn (mibgħut mill-Gvern tiegħu) u dam jistudja dak il-ġe- bel u dak il-fuħħar, sakemm wasal f'tarf il-qabar ħesrem. Imba- għad mar Ruma u stampa biċċa mix-xogħol li kien hejja. Il-ktieb tiegħu Malta, origine della civiltà mediterranea., (Roma 1985) jis- wa mitqlu deheb għat-tagħrif li fih dwar dawn il-gżejjer. Dan l-awtur irid igħid li Malta kienet il-bidu taċ-ċiviltà tal-Mediter- ran, U jorbot il-fshina tiegħu fuq li ra b'għajnejh u mess b'idejli kemm dam fostna, L-ewwel ġara li kien hawn Malta kienet il-kollezzjoni tal- konmnendatur G.A. Abela, li l-lum bil-ħaqq kollu nsejħulu missier l-istorja ta' Malta, Dan kien viċi-kanċellier ta' l-Ordni tal-Kava- lieri ta' San Ġwann, u kien inkarigat mill-Gran Mastru sabiex jiġbor materjal biex igħaqqad storja ta' Malta : karti qodma, ġe- bel, statwi, u bosta affarijiet oħra, Minn dak li kien ġabar damm l-ewwel storja ta' pajjiżna li qatt inkitbet bl-isem ta' Della De- serizione di Malti, stampata. Malta fl-1647, u sal-lum dak il-ktieb għadu qisu bir fejn kull kittieb modern jeħtieġlu jmur jimla għat- tagħrif tal-kitba tiegħu. Fis-sala tal-Bibljoteka hemm imdendel is-ritratt tiegħu, 72 IL-MALTI Dik il-ġabra li kien għamel ta' fdalijiet aktar tard poġġiehu għall-wirja tiegħu l-Marsa fejn il-lum hemm dik id-dar fuq il-għo- Ija, ta' Jesuits Hill u kienet magħrufa kemm mill-barranin sew mill-maltin bħala If Gabinetto di San Gidcomo, Wieħed vjaġġatur minn Copenbaġen, Thomas Bartolin, li kien żar Malta fis-sena 1661, kiteb dwar dak li kien ra f'dik il- ġabra l kellu Abela. X'kien isir minn dak li kienu jsibu qabel ma Abela beda jgħaqqad u jiġbor dawk il-qdumijiet nafuh tajjeb. Mur ara kieku ma xierdux, kemm kien ikollna affarijiet biex inkunu nistgħu . nerfgħu rasna aktar 'il fuqi Nafu li fis-sena 1461 kien sar proċess quddiem il-qorti mmex- xi mill-kummissarju ta' Malta Nicolo Pina, dwar ''de inventione 'thesauri''—is-sejba tat-teżor (1). Fil-qorti l-qadima, ta' l-Imdina hemm proċess li kien sar fis- cena 1526 kontra ċertu Ġanni Scarpa, li kien arġentier imcolpa:o et prosegquto, igħid id-dokument, conmu comprau l certi parti de la monita di 5, Elem, olim inventa in quista insula, jiġifieri li ku kien ħati u mressaq quddiem il-qorti għaliex kien xtara xi bċejjeċ tal-flus ta' Santa Liena, li kienu nstabu f'din il-gżira. Meta waslu l-Kavalieri ta' San Ġwann f'Malta fl-1530, waħ- da mill-ewwel petizzjonijiet li tressqu għand il-Gran Mastru L'Isle Adam kienet ta' żewġ tajtin, Luqa D'Armenia u. Toni Callus, biex jagħmlu xogħol ta' tfittxija għat-teżori antiki. tad- deheb u tal-fidda f'dawn il-gżejjer. Il-Gran Mastru laqa' t-talba tagħhom u kien tahom il-permess bil-kondizzjoni li tertid. parte eorundejn tantum integre nobis religionigue nostre servata, jiġi- fieri li kull ma jsibu jibqa' għalihom u jagħtu terz mill-oġġetti lill-Ordni (8), Biex nagħtu eżempju ieħor tat-tfittxijiet li kienu jsiru hawn mu rridux ninsew insemmu dwar is-sejba tal-għoġol tad-deheb mastizz li kien sab Toni Pace, għawdxi, fl-1729, ġewwa għar fl- inħawi tad-Dwejra, Għawdex, Dan igħidu l-Kanonku Dun Fran- ġisk Sultana, magħruf de Soldanis. għawdxi wkoll u li kien igħix f'dak iż-żmien (4), Il-kittieb Abela qabel mewtu kien ħalla kollox lill-patrijiet ġeżwiti, u għaldaqshekk dik il-kollezzjoni li semmejna kienu ġar- rewha fid-dar tal-Balliju de Sousa, f'Għajn Dwieli, Iżda hawn, billi din id-dar kienet ftit jew xejn nitfa bogħod mill-Belt, il-kol- IL-Mużew TAL-QDUMIJIET TA' MALTA 78 lezzjoni tħalliet hemm magħluqa, u kull meta xi ħadd kien imur jiftaħ ftit kien iġorr xi affarijiet miegħu għalih jew għall-ħbieb. Xi oġġetti minn dawk kienu laħqu waslu u ntrefgħu fil-pa- lazz tal-Gran Mastru, il-Belt, Nafu li l-Gran Mastru de Rohan fost affarijiet oħra, kien bagħat wieħed minn dawk iż-żewġ cippi (wegħdiet li kienu nstabu Marsaxlokk, lir-Re Wiġi XVI ta' Fran- za ftit snin qabel ma r-rivoluzzjoni tajritlu rasu fil-misraħ f'Pari- ġi. Dak iċ-cippus il-lum jinsab fil-mużew tal-Louvre, Imhagħad meta nbniet il-Bibljoteka fl-1796, de Rohan ġie- għel li dawk il-fdalijiet li kienu nġabru jitqiegħdu f'waħda mis- swali ta' hemm, u dik il-kollezzjoni li semmejna bdiet tiġi msej- ħa Il-Gabinetto delle antichità. Dik il-kollezzjoni bdiet kuljum tikber aktar, għax kull ma kien beda jinstab kienu jeħduh għand il-bibljotekarju : b'riħet hekk kienet iżewqet dik il-ġabra kollha. Fiżmien il-Gvernatur Bouverie, fl-1839 bdew inaddfu Ħaġar Qim. u sena wara dawk it-tempji ta' l- Imnajdra, Kull ma sabu poġġewh ukoll ma' dik il-kollezzjon li semmejna. Dawn it-tfittxi- jiet kienu saru għaliex fl-1827 kienu naddfu l-imqades tal-Ġgan- tija. Għawdex, u d-dinja tal-għorrief kienet xegħlet bir-riżultat ta' l-iskavi li kienu saru, hemm, qalb dak il-ġebel kbir ta' ħdejn linħawi tax-Xgħara. Għall-ħabta ta' April, 1881. kien wasal Despateh minn Lon- dra. mibgħut mis-Segretarju ta' l-Istat—Dord Kimberlev—1i kien tgħid kif Mr. Gregorv. membru tal-Parlament Ingliż, kien xan- dar tagħrif fejn wera li l-qdumijiet ta' Malta kienu traskurati. U '-Golonial Office, igħid id-Despatch, kien imgħarraf sew dwar l- importanza tal-fdalijiet tal-Feniċi u tar-Rumani. li kienu jinsabu fil-gżejjer tagħna. Bosta kienu dawk il-eħorrief Ewropej li kienu wettqu dik l-importanza. Għaldaqshekk A.A. Caruana, li kien bibliotekarju dak iż-żmien, kien hejja rapport u fl-aħħar ta' Awis- su, 1881. kien ressqu fuq il-mejda tas-Segretarju tal-Gvern Malti. Dan il-ktieb. im- żewwaq bir-ritratti ta' ħafna fdalijiet qodma, tista' tgħid li hu l-aqwa test miktub minn Malti. Aktar tard bdew isiru tfittxijet aktar bil-għaqal u aktar xjen- Ma naqsu qatt kittieba sew Maltin kemm barranin l kienn għamlu xi studji speċjali ta' xi oġġett jew xi bini f'Malta u Għaw- 74 IL-MALTI dex, u kienu stampawhom kemm Malta u sew barra, Fost il-bar- ranin insemmu lil Grognet de Vasse, li kien bena l-knisja tal-Mos- ta, u l-Baruni de Stalt. Mill-Maltin il-kitba tagħhom dehret fl- Archivum. Melitense u f'rivisti taljani u ingliżi : il-Professur Na- puljun Tagliaferro, l-Avukat Alb. V. Laferla, Monsinjur AĦ, Mifsud, is-Sur Ġużċ Despott, u l-Professur Temi Zammit. Fi żmien il-Gvernatur Lord Grenfell kien ġie Malta d-Duka u.d-Dukessa ta' Xork, u biex jagħmlu xi ħaġa f'ġiehhom kieru ġarrew dawk l-affarijiet li kien hemm fil-Bibljoteka, fil-palazz Xara, biswit il-Knisja ta' San Ġwann biex jagħmlu wirja. Il- (ivernatur, li kien kollezzjonist kbir, kien bagħat għall-wirja wkoll ġabra sabiħa ta' affarijiet li kien ġabar meta kien l-Eġittn. U tant irnexxiet dik il-wirja li l-awtoritajiet qatgħu li jħalluha miftuħa għal dejjem. Jiġifieri fl-1901 twieled sew il-Mużew tagħ- na, Il-Professur Temi ġie inkarigat biex jieħu ħsieb dik il-ġabra, u nhar l-24 ta' Mejju, Empire Dag, 1905, ġie inawgurat il- Mużew mill-Lieutenant Governor Merewether, Allura l-arkeoloġija u l-istudju ta' ġrajjet Malta bdew jieħdu xejra oħra, Iżda l-aqwa sejba li nistgħu ngħidu li ikenet immexxija skord kif titlob ix-xjenza ta' l-arkeoloġija kienet dik ta' l-imqades ta' Ħal Tarxien ftit qabel l-gwerra l-oħra ta' l-1914. Kien naddat- hom il-Professur Temi u dak li sab midfun jew mirdum għal aktar minn tlitt elef sena bl-aqwa sengħa u bl-akbar riżultati. Ir-rap- port tiegħu kien stampat f'Oxford. Minn dak in-nhar 'il hawn id-dinja kollha tkellmet dwar l-imqades li jinsabu fil-gżejjer tagħna. Ftit snin qabel kienu sabu l-Hupogeum ta' Ħal Saflieni, maqdes ta' żmien aktar bikri minn dawk ta' Ħaġar Qim jew ban- da oħra, u li aktarx hu wieħed mill-egħġubijiet tad-dinja, Ma hawnx bħalu f'imkejjen oħra tad-dinja. Kull ma sabu hemm isfel, tletin u erbgħin pied taħt l-art, poġġewh f'waħda mis-swali tal- Mużew tal-Belt. Il-Professur Sir Themistocles Zammit, l-arkeologu ewlieni Malti u kittieb imgħallem. tgħidx kemm ħabrek u ftaqad biex ħadem u ssokta żied dik il-ġabra li kellha tagħmel ġieh lil isem Malta. Hu ntefa' b'ruħu u ġismu għall-arkeoloġija, kiteb ħemel ta' kotba dwar it-tfittxijiet li kien għamel, u fl-aħħar irnexxielu li dik il-kollezzjoni tal-qdumijiet tinġarr f'palazz akbar u aqwa. Fis-sena 1925 il-Gvernatur Congreve—dak li hu midfun fl-inħa- IL-Mużew TAL-QDUMIJIET TA' MALTA 75 wi ta' Filfla — fetaħ il-Mużew fil-bini tal-Berġa tal-Kavalieri Taljani, fi Triq Merkanti. Kien jixraq tassew li dak il-bmi jservi fi żmienna bħala Mu- żew: dik il-Berġa nbniet fl-1574 minn Ġlormu Cassar. It-trofej li hemm fuq il-bieb il-kbir kienu wħud mill-fdalijiet Rumani li kienu nstabu fit-tempju fa' Proserpina fuq l-għolja ta' l-Imtarfa. Il-Mużew kien fih erbgħa taqsimiet : is-sessjoni ta' l-arkeoloġija. taħt it-treġija tal-Professur Temi; it- -taqsima ta' l-istorja naturali hil-kuratur Ġużċ Despott; is-sezzjoni ta' l-arti mmexxija minn Ċensu Bonello; u t-taqsima tal-mineraloġija taħt il-ħarsien ta' Tiewis Mizzi (B). Mal-Mużew tal-Belt jagħmlu wkoll dawk il-fergħat im- xerrda ma' Malta u Għawdex kif iddur. Fost l-oħrajn hemm Ħal Saflieni, l-imqades ta' Ħal Tarxien, Għar Dalam, Ħaġar Qim, il- illa Rumana tar-Rabat, il-katakombi ta' San Pawl tar-Rabat, il- Ġgantija ta' Għawdex, u dak id-Dolmen fuq il-Wied tal-Mosta. Temi Zammit kiteb gwida għal kull post li semmejna. Il-lum dawk it-teżori, dik il-ġabra ta' qdumijiet Malta Mal- tija, tpoġġew fil-kaxex, u reġgħu ndifnu taħt l-art fejn kienu da- mu min jaf kemm-il sena. qabel inkixfu, biex dawk is-swali tal- Berġa Taljana qed iservu għal Qorti. Jeħtieġ li jerġa' jinfetaħ il-Mużew nazzjonali mill-aktar fis. (2) Arkivju Kattidral, MS. (5) Il-lum, għalkemm il-Mużew jinsab magħluq, hemm direttur it- Tabib Ġużà Baldacchino, M.D., F.G.8., bniedem tal-qatgħa, għax għomru n żmienu jiġhor u jinteressa ruħu fil- iqaumijiet ta' Malta, u l-Kaptan Charles Zammit, li wiret is-sengħa ta' missieru, il-Prof, Temi, Is-sezzjoni jiet l-oħra, ta' l-arti u tal-mineraloġija, jinsabu bla kuratur,