KRONAKA TAL-GĦAQDA RAPPORT AMMINISTRATIV LI NQARA MIS-SEGRETARJU F'SEDUTA ĠENERALI FID-29 TA' APRIL, 1962 Fil-Laqgħa Ġenerali li ssir sabiex jinħatar Kunsill ġdid, hu dmir is-Segretarju li jagħti tagħrif lill-Membri Akkademiċi dwar dak li jkun sar u x'passi ttieħdu mill-Kunsill li tiegħu hu kien is-Segretarju; u forsi, ukoll jagħmel keommenti sabiex ifisser xi kustjoni li dwarha kien hemm fehmiet ma jaqblux għal kollox bejniethom. Dan id-dmir jiena nilqgħu bil-ferħ għaliex inħossni ċert li intom sejrin tapprovaw, għallinqas fl- għadd il-kbir tal-każi, dak li għamel il-Kunsill mill-ħatra tiegħu fil-31 ta' Mejju, 1959, 'l hawn, biex jintlaħaq dejjem aħjar u b'mod aktar fej: jiedi l-għan li għalih kienet twaqqfet l-Għaqda tagħna kważi 42 sena ilu. Nibda biex ngħid li sa mill-bidunett il-ħsieb u l-fehma tagħna kienu li nżommu fil-kitba Maltija l-ortografija tagħna, li naqbżu għall-jeddijiet ta' l-Ilsien Malti u li mmexxu u nxerrdu l-letteratura tiegħu. Nittama li ser inkun nista' nurikom kemm ħdimna sabiex insostnu dan l-iskop. ir li ma ħallejna taħarbilna ebda okkażjoni biex mhux biss nimxu. aktar. 'il quddiem, imma sew inżidu kemm nifirxu aktar l-attivitajiet tagħna fil- qasam lingwistiku u letterarju. Iżda, mill-banda l-oħra, żammejna rwieħna tiejjem indipendenti u qatt ma ndħalna f'kull xejra oħra tal-ħajja ' soċjali iew politika. Għalhekk, għalkemm ġie li waslilna xi stedin biex nieħdu sehem f'din jew f'dik il-ħidma li m'għandhiex x'taqsam ma' lsienna, aħna dejjem irringrazzjajna u astjenejna. Mill-banda l-ohra, dan ma jfissirx li aħna, bħala individwi, għalaqna għajnejna u saddejna widnejna għal dak li kien qiegħed isir madwarna: fraħna u għalejna mal-ġrajjiet u fissirna dak li għadda minn moħħna u ħassejna f'qalbna, iżda bla mia qatt żeffinna fin-nofs lill-Għaqda. B'danakollu, fi ġrajjiet kbar li qahqiu s-sentimenti nazzjonali, l-Għaqda tagħna wkoll tat il-kontribut tagħha bħal meta ippubblikat 'Numru Uniku' ta' poeżiji biex, fi żmien il-festi taċ-Ċentinarju Pawlin, flimkien mal-bqija tal-Maltin tfakkar il-miġja fostna ta' l-Appostlu Missierna San Pawl li kien ġibilna l-Fidi Nisranija u li għadha tant għażiża għall-qalb ta' min hu tassew Malti. 56 IL-MAnrI Wieħed mill-mezzi li għandna sabiex nilħqu l-iskop Il għalih aħna neżistu hu li nippubblikaw IL-MALTI kull tliet xhur; dan hu l-organu uffiċjali tagħna u nħossuna kburin li minkejja ħafna tfixkil—l-aktar finanzjarju, billi l-ispejjeż ta' l-istampa qegħdin kull ma imorru jogħlew— IL-MALTI baqa' joħroġ dejjem—u meta dam xi ftit ma deher, it-tort kien x'aktarx ta' l-istampaturi, u żgur mhux ta' l-Editur u l-Amminis- tratur li dejjem isusu li joħroġ fi żmienu u f'libsa li tixradlu. Saru ħidmiet oħra dejjem bl-istess ħsieb: il-Viċi-President, bl-għaj- nuna ta' xi kollaboraturi, ħa ħsieb il-pubblikazzjoni fi tliet kotba, wieħed minnhom diġà annotat, tax-xogħlijiet bil-Malti tal-maħbub seħibna il- ideal, Sir Temi Zammit. Twaqqiet kummissjoni u. nkiteb memorandum li ġie mressaq quddiem id-Direttur ta' l-Edukazzjoni, d mijiet, sa mill-ewwel klassijiet—kif difatti sar, Kummissjoni f'idejha programm ta' attività sabiex ix-xogħlijiet ta' ikunu aktar magħrufa, mhux biss 'fosina, iżda wkoll qalb il-barranin. Kumissjoni oħra tiżvolġi l-ħidma tagħha mar-Rediffuston u tagħti l-pariri tagħha kull meta. tkun mitluba—u dawn mhumiex okkażjonijiet rari; f'każ wieħed biss, ir-rappreżentant taghna ma kienx milqugħ kif jixraqlu, u dan mhux ħtija tal-kapijiet għoljin ta' din il-kumpanija, iżda ta' wieħed kap ta' sezzjoni. Għad għandna r-rappreżentanii tagħna fuq Bord Gover- nativ li jieħu ħsieb jissuġġerixxi l-għoti ta' sussidju lill-awturi ta' xogħ- lijiet bil-Malti ta' għallinqas ċertu livell letterarju. Xi membri tal-Kunsill, fosthom il-President, ħadu sehem fi programmi mxandra mirrRediffusion u H fihom iddefendew il-qagħda ta' l-lisien Malti f'pajjiżna; loħrajn kienu magħżula eżaminaturi u mitluba jagħtu l-fehma tagħhom fuq xogħlijiet ta' valur letterarju qabel ma jkunu mxandra. Ħriġna wkoll 'Numru Kom- memorativ' ta' IL-MALTI għeluq it-tmenin sena tal-maħbub Viċi-President tagħna, Dottor An:onio Gremona, magħruf fostna bħala s-Sur Nin; ma għandix għalfejn, f'dan ir-rapport, ngħid x'naħsbu u x'inħossu dwar Ninu Gremona; kelmtejn u nieqaf: min qatt jista' jsemmi l-Ilsien Malti u l-iżvilupp ta' l-istudju fuqu u fuq dak li għandu x'jaqsam miegħu u ma jsemmix b'tifħir lil Dottor Gremona7l Min qatt jista' jitkellem fuq l-istorja tal-Għaqda tagħna u ma jkollux jieħu fit-tul biex igħid, saħansitra fuq, fuq, dak li għamel is-Sur Nin għall-Għaqda sa mill-bidunett tat-twaqqif tagħha71 Kummissjoni oħra ħadet ħsieb ħaġa aktar profana, jew forsi aħjar ngħid aktar materjali, imma meħtieġa wkoll għax tfisser b'mod prattiku u oġġettiv is-sentimenti tagħna. Aħna għaqda żgħira ta' nies ' medhijin b'xogħolha u bil-qadi tad-dmirijiet partikolari tagħna, iżda ta' kultant. inħobbu niltaqgħu flimkien biex nifirħu b'xulxin u nitkellmu bejnietna biex nagħrfu l-fehmiet, l-ideat u l-ħsjbijiet ta' xulxin; nifirħu wkoll meta xi' wieħed minna jikseb xi ġieh jew b'xi mod jew ieħor jintrefa' u jintgħażel mill-bqija tal-bnedmin. Għalhekk fraħna mal-President tagħna meta reġa' lura mill-Amerika ta' Fuq wara żjara uffiċjali f'dik l-art; u fraħna miegħu wkoll meta kien maħtur 'Fellow of the Roval Societv of Health'—jekk ma niżbaljax, l-ewwel Malti li stħoqq dan il-ġieh; fraħna mal-President Onorarju tagħna, il-Wisq Reverendu Monsinjur Professur Dun Pietru Pawl Savdon, meta l-Università Rjali ta' Malta għoġobha KRONAKA TAL-GĦAQDA 57 żżidlu grad ieħor ma' dak li diġà kellu u tweġġhu bid-Dottorat Onorarju tal-Letteratura għall-ħidma wtieqa tiegħu fil-qasam universitarju, iżda b'mod speċjali biex turi l-apprezzament ta' Malita għax-xogħol monumen- tali tiegħu, it-traduzzjoni bil-Malti tal-Bibbja mill-oriġinal Lhudi u Grieg; fraħna wkoll ma' membru ieħor tal-Kunsill, il-Wisq Reverendu Monsinjur Professur Kanoniku Edward Coleiro meta l-Maestà Tagħha r-Reġina għo- ġobha taħtru Uffiċjal ta' l-Ordni ta' l-Imperu Ingliż għall-merti kbar tiegħu f'ħafna fergħat tal-ħajja, imma b'motl speċjali għax-xogħol tiegħu sabiex jirnexxu l-festi taċ-Ċentinarju Pawlin. U biex nuru b'mod ċar li aħna fraħna, ridna niltaqgħu ma' dawn il-ħbieb u ħsibna li nagħtuhom pranzu—li kull darba rnexxa ħafna; għal dan ma nistgħux ma nkunux grati lejn il-kummissjoni li ħadet ħsieb l-organizzazzjoni, li kull darba, nistgħu ngħidu kienet perfetta. Ma' dawk il-Maltin ukoll li jiksbu xi ġieh fil-qasam letterarju, saħan- sitra meta huma ma jkunux Membri Akkademiċi tal-Għaqda tagħna jew ma jinqdewx bl-tisien Malti biex ifissru rwieħhom, aħna nifirħu: għalhekk ktibna ittra ta' kongratulazzjoni til Dr. Giovanni Curmi meta dan ġie l-ewwel f'konkors letterarju ta' poeżija miktuba bit-Taljan li sar l-italja. Dr. Gurmi tant. feraħ bl-ittra tagħna li kien beħsiebu jżommha quddiem għajnejh biex tfakkru ta' sikwit fil-ħbieb u l-ammiraturi li għandu fi ħdan il-Għaqda. U jekk frafina mal-ħbieb meta kien żmien il-ferħ, qsamna magħhom in-niket meta huma tilfu lil-xi ħadd għażiż għalihom. Aħna wkoll ħriġna telliefa mill-ħasda tal-minġel tal-mewt: miet għall-għarrieda seħibna Ġuża Ellul Mercer—kittieb qawwi bil-Malti, rumanzier, ġurnalista, difensur ta' l-Hsien Malti, għal snin membru tal-Kunsill tagħna; politiku, Ministru tax-Xogħlijiet Pubbliċi, kemm-il darba Aġent Prim Ministru u li għen ħafna lill-Għaqda meta ħa f'idejh u mexxa b'suċċess il-kustjoni sabiex jingħata mill-Gvern vitalizju lil Dun Karm, il-Poeta Nazzjonali. Miet ukoll l-istess Dun Karm f'wieħed minn dawk il-jiem li konna qegħdin inħejju rwieħna biex niltaqgħu miegħu ħalli nifirħulu għall-għomsr twil li l-Mulej kien għoġbu jisilfu. Malta kollha bkietu lil dak li kien kanta dak li hi tħoss fil-fond ta' l-essri tagħha; li fisser f'versi qawwija imma melodjużi, irżina u bla xniexel, iżda sbieħ u ndaf, b'saħħithom u li ma jmutu qatt, is-sentiment nazzjonali—reliġjuż, patrijottiku, kburi bil-wirt tiegħu, imma kiebi quddiem Alla li fdieh u ħelsu mill-għedewwa. U stajna ma nibkuhx, ma nħossux it-telfa tiegħu, aħna, li biex ngħid hekk, trawwamna fil-benna ta' kliemu, tgħaxxaqna bil-ħlewwa tal-versi tiegħu, stagħġibna bil-kobor ta' ħsiebu, tirna 'mal-fantasija tiegħu u smajna jidwu f'widnejna bi ħlewwa għaslija t-twissijiet tiegħu kollha għerf u għaqal, u ssaħħarna wara l-ideal qaddis li hu keliu ta' Malta Nisranija, Malta Maltija Hemm bżonn inżid ngħid li Dun Karm kien it-tieni President tal- Għaqda tagħna2 Li għal bosta snin kien id-Direttur ta' IL-MALTI2 U li sakemm miet baqa' President Onorarju tagħna2 Hemm bżonn insemmi l-ħidmiet tiegħu, li kien surmast magħruf u maħbub fis-Seminarju, Assis- tent Bibljotekarju, Eżaminatur Universitarju7 Forsi mhux kull wieħed minna jaf li l-Arċisqof kien għamlu Kanoniku Onorarju tal-Katidral bit- titolu ta' Monsinjur Kapitolari2 Li l-Università Rjali ta' Malta onoratu bit-titolu ta' Duttur tal-Letteratura—grad li nħoloq biex jingħata lilu2 Li kien hu l-ewwel wieħed li ġie mogħti l-Medalja Ġużċ Muscat Azzopardi7 U li l-Maestà Tagħha r-Reġina ħatritu Kmandant ta' l-Ordni ta' l-Imperu 58 IL-Manri Ingliż2 Jeħtieġ li hawn intenni li Dun Karm kien fuq kollox Poeta, l-akbar Poeta fl-ilsien Malti21 Le, ħuti; dan ma għandix għalfejn nagħ- mlu, għaliex intom tafu forsi aktar minni min kien Dun Karm, tafu daqs; kemm konna nħobbuh, u tafu bħali x'tilfet Malta u x'tlifna aħna bil-mewt tiegħul Il-funeral li sarlu kien turija ċara, jekk qatt kienet meħtieġa, ta' l-Istima li fiha, minkejja l-battalji ta' l-imgħoddi, kien miżmum. Aħna wkoll ħadna, sehem f'dak il-funeral nazzjonali, għax ridna nuru bid-dieher dak li konna nħossu; u għalhekk ukoll ipparteċipajna fis-Serata Kommemorativa li saret fl-Università Rjali; imma mbagħad, ridna ninġabru flimkien f'post imwarrab, iżda dinjituż, biex hemmhekk niftakru f'Dun Karm tagħna u nitolbu għal ruħu, għalkemm konna żguri li dik, imwassla mill-Madonna u San Pawl ii tagħhom kien wisq devot—- ftakru f'dak li kanta—kienet diġà ttajret f'riġlejn Kristu Sultan biex tieħu l-premju li kien ħaqqha għall-ġid li kienet għamlet fuq dina l-art. Għalhekk iltqajna fl-Oratorju ta' San Ġwann biex flimkien nisimgħu qud- diesa—li qaddisha l-Wisq Reverendu Provinċjal, Professur Patri Serafin Zarb, Membru. tal-Kunsill—u noffruha b'suffraġju ta' ruħ dak li tassew stħoqq il-'bene meriti' ta' artu, ta' Malta Nisranija u Maltija. Aħna, ta' Dun Karm xtaqna jkollna memorja, tifkira materjali: xi affarijiet tiegħu, li żgur konna ngħożżu, ħafna żammewhom il-pro-neputi- jiet tiegħu; oħrajn xtrahom il-Mużew fejn nittamaw għad ikunu esibiti. Aħna iħaqna l-mandolina tiegħu, li kif għarrafna seħibna, Ninu Cremona fit-tifkira li kiteb, Dun Karm kien 'iħobb idoqq meta kien surmast tiegħu, is-Seminarju; għal din il-mandolina niżżu ħajr lit-Tabib Gremona li meta mar joqgħod fid-dar li fiha kien igħammar Dun Karm f'Tas-Sliema, xtara : tak li. ma reditx iżżomm il-familja u Hi mbagħad biegħhom. is-soċjetà tal-qassisin, ''Ghristus Rex'' ma setgħetx ma titkabbarx b'Dun Karm li kien jagħmel ġieħ lill-kleru Malti; għalhekk qatgħet li tagħmel film dwar ħajtu u li tfondi bust tal-bronż biex bihom jibqa' mfakkar. Nafu li ma kenux jeħtieġu u la film u lanqas bust biex Dun Karm ma jintesiex għax il-versi tiegħu huma immortali; iżda fl-istess ħin ma stajniex ma nifirħux bil-ħsieb nobbli ta' ''Ghristus Rex'' u ħadna sehem magħhom fil-festa li għamlu lil Dun Karm. Nittamaw, mas-saċer- doti kollha Maltin, li l-bust ma jdumx ma jitqiegħed f'post fejn jixraqiu . biex ifakkar dil kull min igħaddi minn quridiemu—intenni, jekk tfakkira qatt tkun meħtieġa—li. kien qassis Malti li kanta l-glorja ta' Malta, li kien Qassis Malti li għolla l-letteratura Maltija għali-ogħla livell tal-kitba ta' pajjiżi oħra. Meta l-President tagħna kien l-Amerika, xi Maltin ta' hemm urewh ix-xewqa li jwaqqfu kopja tal-bust f'wieħed mill-'parks' biex il-barranin ukoll isiru jafu aktar il-Poeta Malti u jonorawh; ħsieb sabih, sabiħ tassew; u aħna għinniehom mill-aħjar li stajna biex l-għan tagħhom jintlaħaq. Kif diġà tarraft, Dun Karm kien igawdi vitalizju mill-Gvern; aħna konna tal-fehma ti dan għandu jibda jgawdih bniedem ieħor li wkoll jix- raqlu: Ħadna, flimkien mal-Professur Aquilina, bħala President tal-Għaqda tal-Malti. (Università) l-passi li kienu jidhrilna meħtieġa ma' l-aqwa awto- ritajiet tal-Gżira; forsi l-ħsieb tagħna għad jirnexxi; nittamaw li l-Kun- sill il-ġdid jibqa' jsees bla ma jaqta' qalbu. Bit-tħabrik tal-Kunsill, b'mod speċjali ta' xi membri aktar minn ta' oħrajn, kif ukoli permezz ta' l-isem tajjeb li xi Membri Akkademiċi jgawdu KRONAKA TAL-GĦAQDA 59 fost il-barranin, u b'mod speċjali f'ambjenti ta' studju u tfittix xjentifiku, lingwistiku u letterarju, l-Għaqda tagħna, għalkemm żgħira, hi magħrufa- u minn żmien għal ieħor jaslulna talbiet ta' tagħrif akbar fuqna; jasal ukoll stedin biex xi delegati tagħna jieħdu sehem f'diskussjonijiet bejn nies l-aktar magħrufa fil-kamp lingwistiku; 'fost dawn ma rridx ninsa nsemmi ċ-Ġentru Internazzjonali tad-Djalet'oloġija h xtaq tassew jilqa' membru minn tagħna għas-'seminar' li kellu jsir fl-1960. Kontra qalbna, ikollna nirringrazzjaw u ma niiqgħux dan l-istedin għas-sempliċi raġuni li, ma għandniex mezzi biżżejjed biex niffinanzjaw vjaġġi li żjarat ta' din ix-xorta jitolbu, L La daħlet il-kustjoni tal-finanzi, ma nistax ma nsemmix li l-Gvern, sa minn snin ilu, jgħinna bis-somma ta' £30 fis-sena. Meta tawhielna l-ewwel darba, din is-somma ta' flus, kienet ta' valur mod; il-lum il-valur tagħha naqas ħafna; ma nistax ma nappellax lill-Gvern biex iżid dan is- sussidju ħalli nkunu nistgħu naqdu dmirna aħjar u nweġġhu isem Malta kif jixraq. L-appell tiegħi jmur ukoll għal dawk il-ftit membri morużi li għal xi raġuni jew oħra jittraskuraw il-ħlas ċkejken ta' kull sena; il-flus tagħ- hom huma meħtieġa għax-xogħol tagħna—l-aktar billi daż-żmien l-ispejjeż huma kbar. MM Sabiex l-organu tagħna jasaf kemm jista' jkun f'idejn kulħadd, ħsibna if nibagħtu kopja bħala kumpliment lil diversi entitajiet, soċetajiet u libreriji; b'hekk jitnaqqsu d-diffikultajiet—avolja forsi tkun kustjoni ta' ftit soldi—għal dawk li jkunu jridu jaqraw IL-MALTI; forsi dan jgħodd l-aktar għall-istudenti li kull sold li jonfqu hu taxxa fuq il-but tal-ġeni- turi tagħhom. Għalkemm l-Għaqda tinteressa ruħha, u ilha tinteressa ruħha, fil- palk Malti, il-Gvern Kolonjali għoġbu jinjorana meta ġie biex iwaqqaf it-Teatru Nazzjonali; bil-prudenza kollha ressaqna s-sogħba tagħna imma għalkemm bil-kliem ma qalulniex hekk, bil-fatti ħallewna barra. Għall- inqas, wieħed mill-eżaminaturi tal-konkors li tnieda għal drammi biex jinħadmu fuq il-palk tat-Teatru Manoel kien il-Professur Aquilina, ti hu wieħed mill-Presidenti Onorarji tagħnat Nifirħu lil sħabna, Membri Akkademiċi, is-Sinjuri Ġużà Diacono, Ġużċ Ghetcuti, Joe Vella Bondin u Ġino Muscat Azzopardi li kienu. ippremjati, Kif qegħdin taraw, il-lum ma nġbarniex fl-istess lokal fejn konna Itqajna. l-aħħar darba għall istess skop tal-lum. Tawna s-sensja, u wara ħafna taħbit, l-aktar tal-Viżi-President, sibna dan il-post, li għalkemm żgħir, jilqagħna. Mingħajr lokal kien ikun diffiċii li niltaqgħu u mmexxu l-attivitajiet tagħna sewwa; 'forsi xi wħud minna għadhom. jiftakru fl-imghoddi meta konna rridu nittallbu issa lil din, issa lil dik is-soċjetà jew każin biex jisil- funa kamra. Tassew għandna għaliex nirringrazzjaw 'l- Alla li għandna fejn indeffsu rasnal Dan il-Kunsill—barra mil-laqgħat tal-kummissjonijiet—għamel 14vil seduta plenarja. L-għadd tal-Membri Akkademiċi żdied bi 1t:u tnaqqas bi 2, kawża tal-mewt. il-lum inlaħħqu 72 Membru Akkademiku, 4 minnhom Presidenti Onorarji u Membru Onorarju, u 6 Membri Korrispondenti. 60 IL-MALTI Qabel nagħlaq, inħoss li għandi nirringrazzja lil sħabi tal-Kunsill, u b'mod speċjali lill-President, għall-għajnuna li dejjem tawni, u lilkom ukoll, mhux biss għas-sabar li ħadtu toqogħdu tisimgħuni naqra dan ir- rapport, imma għall-għajnuna morali tagħkom, għaliex jien żgur li nkun qiegħed ninterpreta tajjeb il-ħsieb tal-Kunsill meta ngħid li f'kull pass li ħadna Ħassejna dejjem li intom kontu ġegħdin tappoġġjawna. GODFREV ZARB ADAMI, Segretarju Onorarju.