KNEJJES FIL-GUDJA LI KIENU DDEDIKATI LIL-LUNZJATA Kien hemm diversi knejjes jew kappelli ddedikati lil Sidtna Marija fir-raħal tal-Gudja fl-antik u tnejn minnhom kienu ddedikati lill-Annunzjata. Kien hemm kappella oħra, xi tlett kilometri barra mir-Raħal, imsejħa ta' Dorbies. Din kienet tinstab f'post imsejjaħ Wied il-Brolli jew tal-Għajn'. Waħda biss minnhom għadha teżisti llum, l-oħrajn insibuhom imsemmijin fid-dokumenti antiki, bħalma huma l-viżti pastorali li l-isqfijiet kienu jagħmlu minn żmien għall-ieħor. Dawn ir-rapporti bosta drabi jkunu dettaljati ħafna u jagħtuna bosta tagħrif iżda, mill-banda l-oħra, din l- informazzjoni mhux bilfors tkun ċara. Mhux dejjem jissemmew il-knejjes jew kappelli kollha tar-Raħal, u xi drabi jista' jiġri li jkun diffiċli li wieħed jifhem għal liema waħda mill-knejjes differenti, iżda taħt l-istess isem, id-dokument ikun qed jirreferi. L-ewwel naraw x'kiteb Monsinjur Pietru Dusina fl- 1575. Il-Viżitatur Appostoliku isemmi żewġ knejjes ta' l-Annunzjata fil-Gudja. It-tnejn kienu jiffurmaw parti minn gruppi ta' knejjes mibnija biswit xulxin kif kienet id-drawwa ta' dak iż-żmien.2 L-ewwel waħda li tissemma kienet tagħmel parti minn grupp ta' tliet knejjes flimkien mal-kappelli ta' San Nikola u San Marċjanu. Huwa sejjaħ it-tieni waħda, li kienet mibnija biswit il-Kappella tan-Nativita, il-knisja prinċipali tal-Gudja. Bosta drabi Kappella tista' tiġi magħrufa mill-oħra ta' l-istess isem mill-kappelli li kienu jmissu magħha. il-Knisja tal-Lunzjata l-Kbira, il-knisja ewlenija tal-Gudja Huwa żar il-knisja tal-Lunzjata mibnija ħdejn il- kappella tan-Nativita ta' Marija li kienet il-knisja prinċipali tar-Raħal. Kienet kbira biżżejjed, imbajda kollha u kellha altar xieraq. L-art kienet miksija bil- ġebel u kellha bieb ta' l-injam. In-nies tal-post, minħabba d-devozzjoni tagħhom, kienu jagħmlu l- għasar u quddiesa fil-jum tal-festa, u matul il-ġimgħa kienu jagħmlu xi quddies ieħor.$ Din il-kitba tagħtina stampa ta' knisja pjuttost fqira iżda miżmuma tajjeb u mgħożża min-nies tar-Raħal. Ma ninsewx li din kienet knisja filjali u li l-parroċċa, li ma kenitx bogħod, kienet il-veru ċentru tal-ħajja tar-Raħal. Fl-1598 l-Isqof Tommaso Gargallo kiteb li kellha ikona ġdida li kienet tirrappreżenta diversi Qaddisin.5 Barra mit-Taħbira ta' Marija kien hemm San Pawl, San Bastjan u Santu Rokku. Il-Qaddisin imsemmija kienu meqjuma ħafna f'dawk iż-żmenijiet. San Pawl kien il-Patrun tal-Maltin, u kienu jistennew li jidde- fendihom mill-għedewwa bħat-Torok u l-kursari tal- Barbarija u minn perikli oħra. In-nies kienu jirrikorru għall-għajnuna ta' Santu Rokku u San Bastjan fil- periklu tal-pesta, marda tal-biża' li ħafna drabi żaret ix-xtut tagħna. Il-bieb kellu tarġa waħda waqt li biex titla' l-altar kont issib żewġ tarġiet. Fattieħor interessanti kien li din il-knisja kien jieħu ħsiebha l-kappillan', ħaġa li ma nsibuhiex fir-rapporti fuq knejjes oħra. Insibu wkoll li kienet ġiet mibnija mill-għotjiet tan-nies devoti tar-Raħal.5 Dan, u l-fatt li kienet miżmuma mid-devozzjoni tan-nies, jirrifletti l- fatt li kienet il-knisja prinċipali tal-casal. Innovamenti jissemmew fiha, per eżempju fl-1636 jissemma altar ieħor iddedikat lil S. RokkuS, iżda fl-1667 ġie ordnat li ma jsirux aktar ċelebrazzjonijiet fuq dan l-altar.10 Drawwa konnessa ma' din il-knisja kienet dik li tingħata karita: fil-ġurnata tal-festa kien jitqassam kolazzjon jew ikla ta' fil-għodu. Il-Kappella tal-Lunzjata kif inhi llum. Insibu wkoll illi ftit ftit kienet qed tiġi dotata min-nies tal-Gudja. Kienet issir quddiesa kull nhar ta' Ġimgħa mħollija minn Mario Sceberras li ħalla għalqa msejħa ta' herun fl-inħawi ta' Ras il-Wied. Żewġ quddisiet oħra kull xahar ġew imħollija fl-1648 minn Alexander Falson li ħalla għalqa msejħa Żebbugia fir-Raħal tal- Gudja. Fl-1670 Bernard Farrugia ħalla żewġ għelieqi fir-reġjun delli Brolli msejħa il chereb.'' Dan isaħħaħ il-fehma li kienet knisja maħbuba min-nies li kienu jħallu parti minn ġidhom għaliha. Il-fatt illi kienet il- knisja prinċipali tal-casa/ żgur li għamilha aktar popolari u min kien iħalli propjeta biex isir il-quddies fiha kien iħoss li kien qed jagħmel ġid lill-komunita kollha. F'dan iż-żmien ħafna kappelli antiki kienu qed jaqgħu fi stat ta' abbandun u spiċċaw profanati mill- isqfijiet.'2 Oħrajn kienu mwaqqgħin biex jagħmlu post għall-bini tal-parroċċa l-ġdida. Fl-1654 ġiet mibnija l-knisja parrokkjali l-ġdida u meta din tlestiet, il-Lunzjata ma baqgħetx aktar isservi bħala l-knisja prinċipali tar-Raħal. Iżda f'dawn iż-żmenijiet nibdew insibu deskrizzjonijiet tagħha aktar dettaljati. Hekk, barra l-informazzjoni li diġa tajna, insibu li kienet miżmuma onorevolment, li kellha sitt kandelabri ta' l-injam indurati u li quddiem l-altar kien hemm gandlier li kien jiġi mixgħul nhar ta' Sibt u lejliet il-festi ta' l-obbligu, kif suppost. Din il- Knisja ma kellhiex tispiċċa bħal ħafna oħrajn li l- ewwel ġew ittraskurati, wara kienu pprofanati u, finalment, anke l-bini tagħhom ma deherx iżjed. Ġiet imwaqqa' u knisja oħra mibnija minn flokha fl-1754.5 Il-Knisja tal-Lunzjata msejħa tal Misrah ta Dorbies li minflokha nbniet il-Knisja Parrokkjali l-ġdida Il-Knisja ta' l-Annunzjata l-oħra kienet imsejħa tal- Misraħ ta' Dorbies. Fl-1575, l-ewwel darba li nsibuha msemmija, la kellha dħul u l-anqas piżijiet, saħansitra kien jonqosha bieb ta' l-injam. Madankollu n-nies, minħabba d-devozzjoni tagħhom, kienu jaraw li jkunu ċċelebrati għasar u quddiesa nhar il-festa ta' l-Annunzjata. Din kienet mibnija ħdejn knisja ddedikata lil San Nikola li, terġa', kienet tinsab bejnha u knisja oħra ddedikata lil San Marċjanu. Din ta' l- aħħar jidher li qatt ma kienet miżmuma sew. Insibu li l-Viżitatur Appostoliku ordna li tiġi pprofanata u magħluqa b'mod li ma tkunx tista' tintuża għal skopijiet li ma kinux xierqa u ti l-ikona ta' San Marċjanu tiġi mqiegħda fil-knisja prinċipali tar-Raħal. Dik ta' San Nikola ma setgħetx tiġi użata aktar sakemm ikollha bibien ta' l-injam. Milli jidher dawn kienu tliet kappelli foqra. Madankollu, fl-1598 Tommaso Gargallo, Isqof ta' Malta, sab it-tliet knejjes għadhom weqfin. Il-Knisja tal-Lunzjata tidher li kienet għadha fqira għax l-Isqof sab li xi affarijiet kienu mċarrtin u ordna li din il-ħaġa tiġi rimedjata. Dik ta' San Marċjanu kienet fi stat ta' rovina tant li l-Isqof ordna li tiġi pprofanata, li l-bieb tagħha jkun mibni u li jitwaqqaf salib. Is-sitta' dawn il-knejjes kellu jservi biex tiġi mibnija l-parroċċa l-ġdida. Fil-Viżta Pastorali ta' l-Isqof Molina fl-1678 insibu elenku sħiħ tal-kappelli tal-Gudja, kemm dawk li kienu għadhom jintużaw kemm dawk li ma kinux. Fost dawk li kienu nqerdu għal kollox insibu t-tliet knejjes ta' l- Annunzjata, ta' San Nikola u ta' San Marċjanu. Insibu wkollli l-Knisja ta' l-Annunzjata tal-Misraħ ta' Dorbies kienet twaqqgħet u minflokha nbniet il-parroċċa l- ġdida. Nixtieq nagħti bajr lill-istaff ta' l-arkivji tal-Kurja Arċiveskovili u tal-Mużew tal-Katidral Imdina għall- għajnuna tagħhom biex inkun nista' niġbor l- informazzjoni meħtieġa biex jidber dan l-artiklu. Din giet ipprofanata fl-1656 Kien hemm grupp ta' ħames kappelli ħdejn il-Knisja Parrokkjali ta' Bir Miftuħ. Il-kappella ddedikata lil Marija Assunta kienet mibnija maġenb oħra ta' San Nikola. L- istess insibu fi rħula oħra. Il-Parroċċa ta' Bir Miftuħ kienet iffurmata minn diversi 'casali'. Kull waħda minn dawn kellha l-knisja prinċipali tagħha. Viżta Pastorali 1575. Viżta Pastorali 1598. Viżta Pastorali 1615. Viżta Pastorali 1615. . Viżta Pastorali 1678-80. Viżta Pastorali 1636. Viżta Pastorali 1667. Viżta Pastorali 1745. Monsinjur Dusina jsemmi disa' kappelli fil-Gudja barra l- ħamsa madwar il-knisja parrokkjali. Barra minn dawn kien hemm il-kappelli rurali, jiġifieri barra mir-raħal. Dawn bdew jonqsu sakemm baqa' biss dawk li naraw illum. Viżta Pastorali Molina 1678-80, Arkivji tal-Katidral Mdina, f. 220. Dan ma jaqbilx ma' dak li nsibu f'diversi kotba dwar il-Gudja fejn jingħad li l-parroċċa l- ġdida ħadet post il-Knisja ta' l-Annunzjazzjoni, imsejħa l- Kbira. Barra minn hekk, kif tajna aktar 'il fuq, il-Knisja tal- Lunzjata il Kbira baqgħet tissemma fil-viżti pastorali anke wara li nbniet il-Knisja Parrokkjali l-ġdida.