Kitba ta' Patri Martin Borg OCD — Santa Tereża ta' Bormla Meta saret il-pjazza… u meta l-bini kollu kien se jiġi mtajjari Wieħed mill-atti publiċi bikrin li jitħaddtu dwar it-Tereżjani f'Bormla hu dak tal-11 ta' Settembru 1625, ta' meta l-Isqof Cagliares, quddiem in-Nutar Pietru Pawl Vincella, xtara dar mingħand il-Kavallier Fra Claudio De Casse Dumesnil biex fiha joqogħdu l- patrijiet sa ma dawn jibnu l-kunvent tagħhom, u li swietlu 1500 skud. Il-kunvent tal-bidu u l-knisja ma damux ma nbnew. U dan jidher minn supplika, talba' li l-Patrijiet Tereżjani ressqu lill-Gran Mastru biex jagħtihom biċċa art ħalli jkabbru u jagħtu sura aħjar lill-ġnien. Dan id-dokument hu interessanti għax barra li jagħtina ħjiel kif kien l-ewwel ġnien u fejn riedu jkabbru, jurina wkoll xi proġett ħarġu bih il- patrijiet. Proġett ta' Pjazza Riedu jagħmlu pjazza quddiem il-knisja mdawra bil- balavostri jew b'ċint baxx. Jingħad f'din it-talba, li n- f nefqa kien se jidħol għaliha J benefattur — li ma jissemmiex J ismu —biex filwaqt li tissebbaħ il-knisja u l-kunvent, issir pjazza mdawra b'ħajt mibni bix-xulliel, jiġifieri bi ċnagen minġura b'wara mħarbat li jitqiegħed bla tajn, u bit-taraġ li jħares lejn ix-xatt. Riedu li tkun biss pjazza, la ċimiterju u lanqas b'xi mod ieħor għall- f — użu sagru jew spazju magħqud - mal-klawsura. Tkun barra mill-knisja u l-kunvent, iżda mhux imxekkla minn bini ta' mħażen jew bini ieħor. Fit- triq il-ġdida li tħares lejn ix-xatt u lejn il-Birgu, l-istess benefattur jindaħal biex isebbaħhx Il-Knisja ta' Santa Tereża j bis-siġar, hekk li f'din il-pjazza jistgħu jsiru l-purċissjonijiet, tinżamm l-indafa u ma jitħalliex li jintefa' fiha jew maġenbha l-iskart, kif lanqas jittieħed jew isir tħammil fiha. Naturalment dan il-proġett li kellu jsebbaħ dan it-tarf ta' Bormla, tħalla f'idejn il- kunsill ta' l-Ordni ta' San Ġwann li b'digriet tal-Gran Mastru nhar it-23 ta' Diċembru 1642 ħatar kummissjoni biex din tara sew il-pjan u tressaq is-suġġerimenti tagħha. Ir-rapport sar fil-pront. Dan jirriżulta mid-data tad-digriet finali li ħareġ fit-30 ta' Diċembru ta' l-istess sena; ġimgħa biss wara li ntalab il-parir tal-Commissari delle opere. L-imsemmi rapport ħareġ taħt il-firma tal-Kummissarju tax-Xogħlijiet Pubbliċi Fra Filippo Vivaldo. Dan stqarr li mar personalment jara l-post tal-pjazza li għandha ssebbaħ lill-knisja u ż- żieda ta' mal-ġnien tal-kunvent. Billi l-bini tal-knisja diġà jinsab maħruġ 'il barra għaldaqstant il-kejl li talbu l-patrijiet ma jaqgħlaqx il-fetħa u lanqas ixekkel il-bieb tal- Birgu bil-ħajt tax-xulliel li ssemma'. U dan bil-kundizzjoni, kif issuġġerit li l-kejl għandu jittieħed f'tul u wisa' li ma joħroġx 'il barra mill-ħitan tal-Birgu. Il-ħajt isir bil-kantun bħal dak tal-pjazza l-kbira u t-toroq li hemm. Id-digriet finali u skond ir-rapport tal-kummissjoni ħareġ kif għedna f'temp ta' ġimgħa, u l-Patrijiet Tereżjani setgħu jwettqu l-proġett tal-pjazza kif xtaqu. Tliet snin biss wara, meta nistħajjel li kollox kien lest, kien se jintemm kollox f'borġ ġebel wieħedl Ta' min jibda biex jgħid li l-Gran Mastru Lascaris kellu jħabbat wiċċu ma' theddid serju ta' xi assedju ieħor għal għarrieda. Il-flotta Torka kienet ġmielha tħuf fl-ibħra viċin tagħna. Fl-1644, armata ta' 38 ġifen Tork taħt il-kmand ta' Bekir Baxa, niżlet f'Taranto, ħabtet għal Rocca Imperiale minfejn ħadet mal-mitejn ruħ fil-jasar. Il-biża' kien li issa 'din taqbeż fuqu Malta u Għawdex fi triqtha lejn il-Lvant. Il-kunsill ta' l-Ordni fost l- oħrajn għażel lil Bali Fra Enrico de Lattis Enairgues bħala gvernatur tal-Birgu u l-Isla biex jieħu ħsieb id-difiża, u tqiegħdu għassa madwar il-gżejjer Maltin żewġ galeri. Għalkemm il-flotta Torka baqgħet sejra, il- biża' mhux biss ma naqasx, talli żdied, l-aktar meta galeri ta' l-Ordni, wara ġlieda mdemma, irnexxielhom jaħtfu l-galjun tas-Sultana li fuqu kien hemm bin is-Sultan Ibrahim u waħda min- nisa tiegħu. Il-Gran Mastru u l-kunsill ma damux ma semgħu li kienet qed titħejja armata sħiħa kontrihom. Għalhekk għaġġlu talbu l- għajnuna mingħand il-Papa u mill-prinċpijiet insara. Ġew imsejħin il-membri kollha ta' l- Ordni, ħalli jfittxu jidħlu fil-gżira Fost il-provvedimenti li ttieħdu, il-Gran Mastru u l-kunsill tal-gwerra, nhar l-20 ta' Mejju 1645 iddeċidew b'vot unanimu li minnufih kellu jiġi imminat il-kunvent ta' Santa Tereża u xi djar oħra biex f'każ ta' assedju mit-Torok, si mandino in aria, itajruhom. Dan għaliex l-inġiniera ta' l-Ordni dehrilhom li minn fuq il-kunvent seta' jiġi attakkat il- Birgu u l-Isla. Il-bini kollu ta' qrib is-swar kien dejjem fil-periklu li jitwaqqa' f'każ ta' assedju. Anzi meta l-Ordni kien jagħti l-permess biex dan isir, dik li jitwaqqa' mingħajr kumpens, kienet tkun waħda mill-kundizzjonijiet li kienet tqiegħdet La Congregazione di Guerra, li fi ħsiebha kienu s-swar. Pereżempju l-Konservatorju ta' San Ġużepp intrabat bil- kundizzjoni che in caso di bisogno debba demolirsi senza potersi da chichesia pretendere verum risarcimento per le spese fatte'' U hekk nistħajjel li sar meta ngħata l-permess biex jinbnew il-knisja u l-kunvent ta' Santa Tereża, biex issa l-Gran Mastru Lascaris jordna li f'każ ta' periklu jinqerdu, anzi si mandino in aria, jiġu mtajrinl Iżda dan mhux biss ma seħħx, iżda bil-mod il-mod il-kunvent beda jitkabbar u l- knisja tisbieħ. Fit-2 ta' Marzu 1682 il-patrijiet talbu lit-teżor biex jagħtihom l-injam meħtieġ għad-dormitorju l-ġdid li nbena bil-għajnuna tal-benefatturi, u dan bi prezz ta' kemm jiswa lit-teżor. Il-prezz kien ta' tliet mitt skud 5 Iżda ġara li tħallas l-ewwel akkont ta' mitt skud u talbu biex jinħafrulhom il-mitejn l-oħra għax la l-patrijiet u lanqas in-nies benefatturi tagħhom ma kellhom minn fejn. Hawn il- prokuratur tat-teżor fehmu din il-qagħda u ħafrulhom dan id-dejn minħabba il loro merito, e dell'oratione che giornalmente fanno per il bene della nostra religione; ghax ta' kuljum it-Tereżjani jitolbu b'riżq l-Ordni Gerosolimitan. $ Il-ħġieġ tal-knisja u tal-kunvent tfarrku veru, imma b'tempesta ta' silġ li ħabtet fuqhom fl-1667. U t-Tereżjani stqarrew mat-teżor ta' l-Ordni li minhabba l-faqar tagħhom m'għandhomx biex isewwu. Għalhekk talbu li jingħatalhom ftit ħġieġ un poco di vetri per lariparazione di ditto danno. Il-prokuraturi tat-teżor iddeċidew li jagħtuhom, permezz tal-kummissjoni tax-xogħlijiet pubbliċi, mija u ħamsin ħġieġal' Il-knejjes u l-kunventi tar-reliġjużi nbnew bit-tbatija u tisfiq tal-wiċċ, bosta drabi ma' 'ies li huma stess kienu jgħixu fil-faqar u l-ħtieġa. Il-ħidma tal-Patrijiet Tereżjani u l- U dan mhux biss minn nies li kienu jiġu moqdijin minnhom, iżda wkoll sa mill-awtorità ekkleżjastika u ċivili. U ta' dan l-Istorja hi xiehda. i A(rkivju) ta' l-O(rdni) ta' M(alta), 470, ff. Kurja Arċiveskovili, Kanċellerija, Atti Ċivili 1790-1791. —9 u B ow