LEHEN IL-MALTI MAĦRUĠ mill-'GHAQDA TAL-MALTT' (UNIVERSITA') OTTUBRU-DIĠEMBRU 1948 IS-SITTAX-IL SENA: Għadd 188-180. IL-QARI TAJJEB (Editorjal tal-Prof. K ONT. għadni student fl-aħjar tiegħi nitgħaxxaq bil-lezzjoni- jiet tal-Professur tat-Taljan, Dr. V. Laurenza, meta f'waħda minn dawn il-lezzjonijiet laqtitni ħafna silta meħuda mill-Convivio ta' Dante li dan il-Professur kien qed ifissrilna b'dak il-għaqal u l-għerf li ma kenux neqsin fih. Daqs kemm għoġbitni din is-silta - jiena minnufih għamilt il-ħsieb li naqlibha fi lsienna, u hekk għa- milt għar ġibtha fil-Leħen il-Malti ta' Nov.-Diċembru, 1934. F'din is-silta Dante. li kien qiegħed jikteb id-Divina Com. media. b'ilsien il-poplu, jiġifieri bit-Taljan, li dik il-ħabta: kienu għadhom isejħulu il volgare jew l-ilsien ta' l-imsieraħ, bħalma ħafna Maltin sa ftit żmien ilu kienu jsejħu 'l ilsien art twelidna jilsien tal-qaddejja', ċanfar bil-qawwa kollha lil dawk il-boloh li ħaduha miegħu għax ma kitebx id-Divina Commedia bil-Latin, f'dik l-ħabta magħruf mad-dinja kollha bħala Isien il-għorrief. Fost ħwejjeġ oħra dawn il-boloh kienu qalu lil Dante li ma jistax ikun li il volgare jasal biex ifisser ħsebijiet għoljin li l-kittieb jista' jilħaqhom bil-Latin biss. U Dante weġibhom. li mhux tassew li il volgarċ ma kienx għodda qawwija u sabiħa biżżejjed biex tista' taqta'. u tonqox il-ħsebijiet sbieħ, imma kienu huma li ma kell- homx il-ħila, l-għerf u l-għaqal jinqdew bl-għodda tajieb, u għal-- hekk bħalma l-ħaddiem, nieqes mis-sengħa, iwaħħal fil-għodda biet mia jeħilx ħu bil-ħtija tax-xogħol ħażin, hekk ukoll dawn. l-uħud kienu jwaħħlu fil-volgare biex ma jeħlux huma bil-ħtija ta' ħsebijiet imfissra ħażin għar mingħajr sengħa. U ż-żmien wera li s-sewwa kien ma' Dante, il-lum l-akbar kolonna tal-ġieh Taljan. U ġara li minn dak iż-żmien 'il hawn ħafna kittieba għor- rief u letterati mxew wara l-atar tiegħu u għanew il-Letteratura Taljana b'qari tajjeb u mill-aħjar. Fost dawn insemmu kittieba reliġjużi bħal Santa Katarina ta' Siena (1347-1878). Fra Jacopo Passavanti (9-1357), San Bernardino da Siena (1380-9), biex ma nsemmir magħhom kittieba magħrufa mad-dinja kollha, bħal San Franġisk t'Assisi u Fra Jacopone da Todi li mietu qabel Dante. Mhux fl-Italja biss ġrat din iċ-ċaħda ta' lsien il-poplu, imma sa fl-istess Ingilterra u Franza. Tabilħaqq, f'ħafna artijiet ilsien il-poplu kien mirkub jew mill-ilsien tal-ħakkiema tiegħu jew in- kella mill-ilsien ta' art b'koltura akbar. Minn ta' l-ewwel insem- mu l-Polonja, il-Gżejjer Faroe u t-Trentino, u minn tat-tieni nsemmu l-istess Russja, fein flok bir-Russu l-klassi kolta kienet titħaddet bil-Franċiż. u l-Ungerija fejn sal-1825 il-lingwa uffi- ċjali kienet il-Latin. Bħalma f'dawn il-pajjiżi u f'oħrajn kien is- sentiment nazzjonali, imħeġġeġ mill-ġieh u l-imħabba ta' art twe- lidhom, li farrak il-ktajjen tal-jasar barrani, hekk ukoll kien u jibqa' l-ġieħ u l-imħabba ta' art twelidna li farrak il-jasar ta' kull ilsien ieħor barrani fil-gżejjer tagħna. Kif jidher minn kitba ta' Mons. A. Mifsud fl-Arehivum Melitense (Vol. III, March-Maq, 1918, p. 109), li ġibidli l-attenzjoni għaliha s-sur Ġ. Cassar Pul- lieino, il-poplu, meta ma kienx ikun imrewwex mill-pulitka, ried ti talab il-Malti fil-Ħakma u fil-Knisja. Fl-1555 il-Kunsill Popo- lari għażel lil Mons. Baldassare Cagliares bħala Isqof għax kien jaf bil-Malti, fil-waqt li l-Kanoniċi u l-Kleru ma ridux li n-nepu- ti ta' l-Isqof Cocco Palmieri jkun magħżul bħala Vigarju ta' Mal- ta għax ma kienx jaf bil-Malti, bħalma fl-1480 u fl-1535 ma ri- dux li l-Kappillani tal-Kattidral ikunu Sqallin li ma jitħaddtuxr bil-Malti. Ma' ħsieb jirbah lil dak ta' Dante rġajt iltqajt m'ilniz meta dan l-aħħar kont qiegħed naqra silta proża mill-ktieb Los Nom- bres de Cristo ta' Fra Luis de Leon (1521-1591). magħruf ħafna fil-Letteratura Spanjola. Bħalma Dante kien mit-Taljani ta' żmienu mċanfar għax ma kitebx bil-Latin, hekk ukoll ħafna żmien wara Fra Luis de Leon kien imċanfar minn xi Spanjoli ta' żmienu għax ma kitebr ix-xogħlijiet tiegħu bil-Latin. hu tassew li m'hawn xejn ġdid fid-dinja ' Billi dak li wieġeb Fraq Luis lill-maqdara tiegħu jgħodd ħafna għal dawk li jmaqdru lill- Malti, sa. naqleb b'ilsienna hawnhekk id-difiża tiegħu favur il- Kastiljan, difiża li hu kiteb fid-daħla tat-tielet ktieb ta' l-opra tiegħu li semmejna. 'Lil dawk li jgħidu li ma jaqrawx il-kotba tiegħi għar mik- tubin bl-Ispanjol (en romance), jistqarr dan it-teologu, 'u li kienu jaqrawhom kieku kienu bil-Latin, inweġibhom li l-ebda ġid ma tafhilhom il-lingwa la darba huma jobogħdu kull ma jinkiteb biha waqt li kienu jaqrawh kieku kien miktub b'ilsien ieħor. U ma nafx x'iġagħlhom jobogħdu l-ilsien tagħhom daqshekk, il- għaliex dan ma jistħoqqlux, u lanqas huma ma jafu bil-Latin hekk tajjeb li ma jafux iżjed bl-ilsien tagħhom, jafuh ftit kemm jafuh, għalier kull ftit li jafu minnu huwa ħafna. U dawn huma dawk l-uħud li-jgħidu li jiena ma nitkellimx bl-Ispanjol għar ma nit- kellmurx bla ħsieb u kif ġie ġie, u għaliex il-kliem inqiegħdhom fl- ordni u naħsibhom u nagħtihom. il-post li ħaqqhom. Għax jid- hrilhom li bier titkellem bl-Ispanjol trid titkellmu kif jitkellmu l-poplu barx; u ma jafur li mhix ħaġa ta' kulħadd tkun taf tit- kellem sewwa mingħajr xogħol u għaqal kbir sew f'dak li jingħad kif ukoll kif tfissru, xogħol li wieħed għandu jagħmel biex mill- kliem kollu li ngħidu jagħżel dawk li l-aktar jaqblu, josserva l-ħoss tagħhom u sa xi drabi jgħodd l-ittri, jiżinhom u jqishom u jgħaq- qadhom biex dawna jfissru dak li rridu ngħidu mhux biss bid-die- her imma wkoll bl-armonija u bil-ħlewwa. U jekk huma jgħidu li dan l-istil mħux ħobż għal ħalq in-nies ta' skola żgħira, għand- hom jifhmu li hekk kif in-nies ta' skola żgħira (los simples) għand- hom il-gosti tagħhom hekk ukoll l-għorrief u n-nies serji u n-nies minnhom. infishom irżina, ma jinxteħtur sewwa għal xogħol li jsir ħażin u kif ġie ġie; u għandhom jistqarru li aħna għandna nieħdu ħsieb ta' dawn u l-aktar nett fix-xogħlijiet li huma magħ- mulin għalihom biss bħalma huma dawn il-kotba. U jekk qatt huma jgħidu li din hija ħaġa ġdida, jien nistqarr li hi ġdida u triq mhix miftuħa. għal dawk li jiktbu dan l-ilsien, li jiktbuh bil-ħlew- wa tar-ritmu u hekk jerfgħuh mit-taħsir li jinsab fih. Jien nirtieq niftaħ din it-triq mhux għaliex għandi rasi hekk merfugħa bija nnifsi li naħseb'li nista' nasal biex nagħmel dan. bis-setgħat dgħaj- fa tiegħi, iżda biex dawk li għandhom il-ħila meħtieġa mil-lum il quddiem jitħajru jittrattaw aħjar l-ilsien tagħhom bħalma kittieba . għorrief u oraturi ta' l-imgħoddi li x-xogħlijiet tagħhom għadhom kwakisġzdċalit-Zal TA, sat ert sat A magħrufa wara ħafna sekli, ittrattaw l-ilsna tagħhom; u biex dak li għad jonqos f'ilsienna jagħmlu daqs ilsna aħjar minnu illi fil- fehma tiegħi, hu jgħaddihom f'ħafna ħwejjeġ tajba oħra. ' Fraq Luis, bħal San Ċirillu u San Demetrju, li daħħlu bl- għoġba tal-Papa l-Islavoniku fil-Liturġija tal-Knisja, kellu jilqa' t-tmaqdir ta' ħafna min-nies ta' żmienu għalkemm qablu kienu ġà kitbu bl-Ispanjol għall-ġid tar-ruħ Patri Avila u Patri Grana- da, il-għaliex dawn il-maqdara kienu jaħsbu li l-ebda lsien mhu xieraq għall-kitba tat-teoloġija ħlief il-Latin. U kif qal il-kom- mentatur tas-silta li semmejt ''hi fehma qadima fi Spanja li lsien art twelidna u la jistħoqq u lanqas jeħtieġ ħsieb u xogħol; Juan de Valdes igerger minn dawk li jħarsu lejn l-Ispanjol bi tmaqdir kbir, u ma joħdux ħsiebu. U Ambrosic de Morales, fl-1546 kiteb: U L-ilsien tagħna dejjem baqa' miżmum lura u fqir bħal qabel imħabba t-tmaqdir li n-nies ta' pajjiżna żammewh fih, u ħtija ta' hekk qatt ma ħabbewh jew għenuħ'' (1). Minn dan naraw hemm, xi mitejn sena wara, M. A. Vassal- li kellu għax jikteb u jwiddeb lima tistax il-Knisja f'Malta tlib- 'bes il-Kelma t'Alla dik il-libsa li jistħoqqilha qabel ma jibda t- tagħlim ta' Isien il-poplu. Tmħabba dan it-tmaqdir li fih kien jinżamm l-Ilsien Malti ġara li għal ħafna snin il-letteratura reliġjuża tagħna kienet mill-ifqar. U l-lum, li minn dak iż-żmien 'il hawn għaddew mal-mitejm sena, kemm-il prietka bil-Malti nkitbet biex, bħall-prietki ta' Patri Segneri fl-Italja u ta' Bossuet fi Franza ti ta' Father Faber fl-In- gilterra, jibqgħu pulptu ħaj għal ta' warajna'$ Ftit tabilħaqq, u l-ħtija li l-Kelma miktuba t'Alla ħalliet ħsad hekk ċkejken waraj- ha ġejja minn dawk in-nies li, għar-regħba tal-frugħa jew tas-set- għa, ġrew wara lsien il-barranin u rmew wara daharhom ilsien il- kotra Maltija. Bluha. kbira kienet ma tagħrafx li l-Kelma t'Alla miktuba xieraq hija pulptu ħaj għal sa wara mewt il-predikatur, għax kif igħid il-Malti '' Il-miktub mhux maħrub'', waqt li l-kel- ma, bħan-nifs tal-ħalq, ittir u tintemm fix-xejn. Hekk kif għedt li l-Kleru bħala korp ħallielna wirt. tassew żgħir tal-Lsien Malti, madankollu, biex inkun għabbart il-kefef tal-miżien tal-ħaqq Ġewwa, irrid infakkar li mbagħad il-Knisja hawn Malta dejjem inqdiet, u ina setgħetx ma tinqediex, b'ilsien il-poplu sew fit-tagħlim tal-Katekiżmu kif ukoll minn fuq il-pul- pti. Tabilħaqq, ħafna mill-kliem li għadna ngħidu fid-Duttrina l-lum ġej mill-Katekiżmu tal-qassis Malti Feo. Wzzino Tagħlim Nisrani (1752), li sar fuq ieħor bil-Malti Il-Ktieb tad-Duttrina Nisranija. stampat Ruma madwar l-1570 (D. Ma' dawn insem- mu wkoll id-Duttrina ta' l-Isqof: Labini. Għalkemm il-kleru, ħtija ta' l-ambjent u tat-tradizzjonijiet kurjali li ħallew f'Malta l-ekkleżjastiċi Sqallin, bħala korp ma għaddiex ilsien il-poplu 'l quddiem bil-kitba, madankollu ħafna huma dawk il-qassisin li ħadu, u qegħdin jieħdu, sehem mill-ak- bar fil-bini ta' Isien art twelidna, tibda mill-Kanonku De Solda- nis li kien l-ewwel Malti li kiteb l-ewwel ġrammatka u l-ewwel dizzjunarju ta' lsienna, u tasal sa żmienna, fejn fost kittieba inagħrufa nsibu lil Mons. Dun Karm Psaila, il-Professur P. P. Sagdon, il-Professur A. Ċuschieri O.C., il-Professur P. Tabone, O.F.M.. Ġ. Born O.P., Patri Valentin Barbara O.P., Patri Akkursju Xer- ri O.F.M., l-ex-Vigarju ta' l-Isqof Mons. Galea u oħrajn. Dawn l-ismijiet il-lum iqawwu l-qalb ta' dawk li jixxennqu l-qawma u l-fidwa ta' lsien art twelidna. Bħal issa għandi qud- diemi għadd sabiħ. ta' kotba maħruġin mill-Għaqda; ta' Qari Taj- jeb, Għaqda mħeġġa minn qassisin żgħażagħ imtellgħin f'ambjent Malti, mimlijin bil-ħeġġa tat-tagħlim li fiż-żmenijiet imqallba tagħna hu s-sur qawwi li jilqa' l-ħalel tat-tagħlim mgħawweġ li dieħel fil-gżejjer tagħna minn kull naħa. Nifraħ' b'din il-ġabra mhux. għax f'xi kitba m'hemmx xi tgħid dwar l-għażla tal-kliem (1) Ara ''Tagħrif fuq il-Kitba Maltija'' 1924, p. XI. jew stil, imma għax il-ġabra ta' kotba, li s'issa laħqet mat-300,000 kopji, fetħet it-triq, biew intennu l-ħsieb ta' Fraq Luis, għal dawk li għandhom il-ħila u l-istudju biżżejjed biex biż-żmien joħolqu Lil dawn iż-żgħażagħ kittiebu, li x'uħud minnhom nafhom bħala studenti sħabi, oħrajn iżgħar bħala student t'egħi jew ħbie- bi, ma nistax mu nagħmlilhom il-qalb biex itemmu sat-tarf tagħ- ha t-triq li fetħu. Jien irrid inħares aktar 'il quddiem, irrid in- għodd: għaxra, għoxrin, tletin sena oħra u nitgħaxxaq b'dik li kienet u għadha l-ħolma tiegħi, il-ħsad. tal-miżirgħa, l-inwar tas- siġar imħuwwla fil-Qasam t'Alla. Irrid nitgħaxxaq bil-ġonna li għall-faraġ tad-djar Maltin u Għawdxin, kotba tar-ruħ maħruġin minn qalb u moħħ Maltin, jew klassiċi reliġjużi ta' ilsna oħra muqlubin. fil-Malti bħalma Patri. Valentin Barbara. beda jaqleb f'ilsienna l-Qrariet ta' Santu Wistin u Preca l-Kempis. Nitgħax- xaq b'librerija Maltija li naraha tiżdied quddiem għajnejja mżej- na bil-qdusija li xxettlet f'artijiet Kattoliċi, bil-kitbiet ta' Santa Tereża ta' Ġesti u San Jitan de la Cruz fi Spanja; il-Fjuretti ta' San Franġisk t'Assisi u l-Mera tal-Penitenza ta' Fra Jacopo Pas- savanti fl-Italja, u ħafna oħrajn u oħrajn li għalkemm Alla' daw- wal id-dinja mudlama bil-qdusija tal-kitba tagħhom, baqgħu mhux magħrufa min-nies tar-rħula tagħna, dawk l-erwieħ twaj- ba li-għadhom jimlew il-knejjes mhux nhar ta' Ħadd biss imma ta' kuljum. Min jista' jmaqdarna jekk nivtiegu dan il-ġid kollu lil Malta2 U min jista' jraqqad il-ħeġġa tagħna għax qegħdin nifir- ħu naraw il-kittieba tal-qari tajjeb jiftħu wieħed. wara l-ieħor il- bibien magħluqa tal-għerf qaddis miktub biex jirtered fost kul- ħadd, u neela fost il-poplu tagħna ikoll): Għalhekk hu tassew f'waqtu. l-ferħ tagħna meta naraw li qiegħda tmvċ ta' kuljum il- jehma mqarrqa ta' dawk l-uħud li minn għalihom la s-sentiment ikun quddis ma jimpurtar jekk il-kelma li jitfisser bih tkunx ċer- ċura jew dendula li flok devozzjoni tqajjem id-daħk, u flok il-qima t-tmaqdir, u hekk tagħti għodda f'idejn l-egħdewwa li jduru fuq- na u jgħajruna: '' Ara l-Knisja tagħkom kemm tikkuntenta ruħha bil-ftit u kemm hi bierda għat-tagħlim u kemm tfizkel ilsien il- ħaddiem F' i 'Ma' dawn iż-żgħażagħ qassisin, żerriegħa ta' ħmiemel ġod- da, ma nistgħux ma nfaħħrux lis-Sur Fons Marija Galea u 'l dawk il-kittieba kollha, x'uħud minnhom qassisin ukoll, bħal Pa- tri Manwel Magri S.J., Dun Xand Cortis, l-Isqof Camilleri ta' Għawdex, Dun Ġużepp Farrugia, Dun Alwiġ Galea, u Dun llabb Sisner, li meta l-Malii kien għadu mmaqdar u mċewlaħ, ħarġu l-Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien, dik is-sensiela ta' 160 ktieb li tiswa mitqilha deheb, kotba li, kif tafu intom, kienu jrer- rdu t-tagħlim it-tajjeb, u b'Malti mill-aħjar fost il-Maltin u l- Għawdxin. Ta'-min ifaħħar ukoll lil Patri A. Busuttil $.J., li qed jagħmel mill-aħjar biex ixerred it-tagħlim Nisran' dwar ħaddiema w-xogħol u kustjonijiet oħra tal-lum, u hekk jisfa' għall-ħaddiema Maltin li ma jafux b'ilsna oħra, l-imgħallem tat-tagħlim Nisra- ni. U ma' dawn oħrajn li l-kelma tagħhom tista' tkun iżjed qaw- wija u aktar żgura minn ħajja ticila jekk kemm-il darba tkun maħduma fil-forġa tas-sengħa. Nagħlaq dil-kitba tiegħi billi nħeġġeġ lill-qarrejja tal-Malti jixtru, jaqraw u ma ngħidx iżommu imma jxerrdu l-kotba maħru- ġin mill-Għaqda ta' Qari Tajjeb. B'daqshekk huma jkunu qegħ- din jagħmlu propaganda mhux lis-saltna tad-dlam'jiet li hi s-salt- na tad-dinja, imma lis-saltna tad-dawl li f'kull żmien u f'kull art libbset il-kelma. t'Alla, it-tagħlim tas-Setwiwa, dik il-libsa li jixir- qilha l-isbaħ u l-ifjen, ta' lsien il-poplu miktub sabiħ u qawwi. NIFIRĦU Il-Kumitat u membri tal-Għaqda tal-Malti (Università) jifir- ħu lill-Prof. P. P. Savdon għall-ġieħ li dan l-aħħar ingħa- talu mill-Qdusija Tiegħu l-Papa Piju XII, li għażlu bħala Kam- rier Segriet. Ġieh xieraq lil wieħed mill-qassisin l-iktar studjużi tal-Knisja f'Malta.