18 Il-Ħamis ia ta' Novembru 2016 ran MILL-ISTORJA TA' MALTA ħalma jaf kulħadd, l- , Imdina hi l-eqdem —f' belt f'Malta. Għal- kemm ħadd ma jaf eżatt min bniha, xi storiċi jsostnu li din il-belt taf il-bidu tagħha lill-Griegi u l-ewwel isem tagħha kien Melith — kelma Griega u mhix. Feniċja bħalma jaħsbu xi wħud. Maż-żmien din il-kelma tbiddlet u saret Melita bħal- ma kienu jsejħulha r-Ruma- ni. Isib min jgħidlek li kienu r-Rumani li l-ewwel bnew villaġġ żgħir fuq din l-għolja ċatta li kompla jikber tant li maż-żmien żviluppa f'belt sabiħa. Meta Malta għaddiet taħt il-ħakma Għarbija, din il-kelma tbiddlet u saret Me- dina, fejn wara saret Mdina kif għadha. tissejjaħ sal- ġurnata tal-lum. Kienu l- Għarab li ċekknu din il-belt kif nafuha llum, iffortifi- kawha bi swar b'saħħithom u ħaffru foss fuq in-naħa tad-dħul tagħha biex jifir- duha mir-Rabat. (L-ORIZZONT ASSEDJU L- KBIR TAL-1565 (3) L-Imdina fl-Assedju l-Kbir il-wasla tal-Flotta Torka f'Malta Mal-milja tas-snin il- ħakma ta' Malta għaddiet f'idejn in-Normanni (1090); l-Isvevi (1194); l-Anġevini (1266); l-Aragoniżi (1283); Castellani (1479) u wara f'idejn il-kavallieri (1530) u għalhekk, din il-belt rat il- bidu u t-tmiem: ta' kull ħakma kif ukoll il-ġrajjiet sbieħ u koroh li għaddew minnhom missirijietna, sa- kemm finalment it-tmexxija ta' art twelidna għaddiet f'idejna. Fl-antik, lil din il- belt kienu jirreferu għaliha bħala 'Notabile' jew 'Citta Vecchia' u dan minħabba l- fatt-li din il-belt hi l-iktar belt antika f'pajjiżna. Għalkemm. il-wasla tal- kavallieri fostna fl-1530, u d-deċiżjoni tagħhom li jista- bilixxu l-kwartieri tagħhom fil-Forti Sant' Anġlu u fil- Birgu naqset xi ftit mill-im- portanza li kellha din il-belt, madankollu, — għall-ewwel snin tal-ħakma tagħhom fuq pajjiżna, il-poplu Malti ba- qa' jħares lejn in-nobbli Mal- tin, li fil-maġġoranza tagħ- hom kienu jgħixu fl-Imdina, bħala l-mexxejja leġittimi tiegħu. Iżda aktar ma beda għaddej żmien, il-kotra tal- poplu Malti rrealizzat, li l- Ordni tal-kavallieri, barra li kienet potenza qawwija, it- tmexxija tagħha kienet ħaf- na aħjar mis-sidien fewdali li kellhom qabilhom. B'danakollu għalkemm il-kavallieri kienu qegħdin jamministraw il-pajjiż mill- Kastell ta' Sant' Anġlu u bdew jiżviluppaw dawk in- naħat u jsaħħu kemm jist- għu d-difiża tal-Port, huma mill-ewwel ħatru Gvernatur għal din il-belt u minnufih nbeda x-xogħol ta' ma- nutenzjoni fuq is-swar qod- ma biex tissaħħaħ immed- jatament id-difiża tal-belt minħabba l-biża' ta' xi assalt għal għarrieda mill-furbani, li f'dawk iż-żminijiet kienu ta' spiss. jidhru jimirħu f'dawn in-naħat u jattakkaw u jisirqu l-irħula u l-villaġġi qrib ix-xtajtiet. Biex isserraħ ras il-poplu ta' dawk l-inħawi, il-Gran Mastru Juan d'Homedes (1536-1553) bagħat stakka- ment ta' suldati Maltin u barranin, u magħhom in- għaqdet ukoll il-kavallerija Maltija li ta' spiss kienet toħroġ mill-belt; tal-Imdina biex. tissorvelja dawk in- naħat imbiegħda mill-port, kif ukoll tħares u tgħasses aħjar ix-xtajtiet l-aktar mil- qutin mill-furbani. Meta s- saraċini jew il-furbani (ħal- lelin tal-baħar) intebħu li l- kavallerija kienet għassa tagħhom, u li ma' kull inżul li jagħmlu kienu qegħdin isibuha fuqhom mill-ewwel, qatgħuha li ma jersqux aktar lejn xtutna jekk ma jkunux armati u ppreparati għat- taqbid. Fil-fatt insibu, li kemm qabel kif ukoll fl-ewwel snin tal-Ordni f'Malta, l-Għarab ħabtu għal xtutna kemm-il darba, iżda assedju ieħor li għaddiet minnu l-Imdina jissemma fl-1551. Kien f'nofs Lulju tal-1551, meta l-kursar Dragut (Tur- got Rais) u Sinam Baxa, bi flotta kbira ta' 150 xini, wara li ħarbtu u taw in-nar lill- Port ta' Augusta fi Sqallija, fi triqthom lejn il-Port ta' Trip- li li kien f'idejn l-Ordni, daħlu fil-Port ta' f'Mar- samxett u niżżlu t-truppi l- art bil-ħsieb li jassedjaw lill- Forti Sant' Anġlu u l-Birgu, iżda meta Dragut fela tajjeb is-swar għoljin u ntebaħ li ma kienx imħejji tajjeb biex jattakkahom, kif ukoll min- ħabba l-fatt li l-kavallerija u l-fanterija Maltija taħt il- kmand. tal-Kavallieri De Geuimeran u Nicholas Up- ton, attakkathom mill-eww- el fuq l-Għolja Xeberras, huwa qatagħha li javvanza bl-eżerċitu tiegħu lejn l-Im- dina. Kif l-abitanti tal-irħula ta' madwar din il-belt raw lit- truppi-Torok. resqin lejn il- kapitali, huma mill-ewwel L-ORIZZONT Il-Ħamis 24 ta' Novembru 2016: 119 intebħu x'kien ġej għalihom, għalhekk waqt li ġabru lil uliedhom u kull ma kellhom għażiż għalihom, ġrew għall-kenn tal-iswar. Tra- dizzjoni antika tgħidilna li soru ta' San Benedittu tal- Imdina kellha viżjoni ta' Santa Agata u nebbħitha, li jekk iqiegħdu x-xbieha tagħ- ha fuq is-swar, it-Torok jit- Werwru u jaħarbu. Wara konsultazzjoni mal- Vigarju Manduca, il-Maltin ħarġu x-xbieha tal-qaddisa fuq is-swar u t-Torok min- nufih irtiraw lejn il-bajja ta' San Pawl il-Baħar, minnfejn f'konfużjoni kbira mbarkaw fuq ix-xwieni tagħhom u salpaw lejn il-gżira ta' Għawdex, fejn wara li assed- jaw il-kapitali u rebħuha, huma kaxkru lil kulmin sabu b'saħħtu fil-jasar. L-istoriċi jgħidulna li dak in-nhar Dragut ġabar mhux inqas minn 3,000 ruħ u ħadhom miegħu fil-jasar. F'1563, Dragut reġa' attakka lil-Għawdex, iżda kontra kull mistenni ma resagx lejn Malta. Kellu jkun fl-Assedju tal-1565 li dan il-kursar aħrax, kellu jerġa' jersaq lejn xtutna biex jgħin lill-ġeneral Mustafa Baxa fit-tentattiv tiegħu biex jirbaħ lil Malta, iżda din id-darba d-destin ried li hu jitlef ħajtu fuq il- gżira li hu tant ħaqar. Meta l-flotta Torka dehret 'l barra mill-Port il-Kbir sbieħ it-18 ta' Mejju 1565 u ngħata s-sinjal minn Sant' Jiermu, minnufih ingħatat l- ordni mill-Gvernatur tal- Imdina biex jisparaw tliet tiri ta' kanun bħala twissija lin-nies li kienu jgħixu fl- irħula ta' dawk in-naħat, li t-Torok dehru fuq ix-xefaq. F'inqas minn siegħa, in-nies bdiet dieħla għall-kenn tas- swar, iġġor magħha fuq kar- rettuni kull ħaġa għażiża u warajhom il-merħliet tagħ- hom. L-imsejknin raħħala, imwerwrin mill-esperjenza qarsa tal-assalti mill-furbani u taqtiegħ il-qalb, fittxew li jgħaġġlu lejn il-belt minħab- ba l-biża' li t-Torok setgħu jilħqu fuqhom għal għar- rieda. Mal-inżul tat-Torok f'Marsaxlokk, — ix-xwejjaħ Don Mesquita — Gvernatur tal-Imdina, bagħat għadd ġmielu ta' kavallieri u sul- dati biex jgħinu lill-kavall- ieri fil-fortizzi ta' Sant' Anġlu u f'San Mikiel, peress li kien wasallu tagħrif li xi kavallieri volontarjament għażlu li jmorru jiddefendu l-Forti Sant' Jiermu. Waqt li l-Forti Sant' Jier- mu kien qed jiġi bbumbard- jat bla ħniena mit-Torok mill-art u mill-baħar, Don Mesquita kien ta' sikwit jibgħat lill-kavallerija Maltiż ja taħt il-kmand tal-Kavalli- er Vincenso Amastagi biex tissorvelja l-inħawi ta' mad- war l-Imdina u ma tħallix Torok jiġġerrew u jgħarrxu fil-kampanja, kif ukoll xi drabi tahom ordni biex jinżlu jattakkaw il-kampijiet Torok li kellhom il-Marsa. Dawk. l-attakki għal għarrieda, barra li kienu jgħollu l-moral tal-qalbiena li kienu magħluqin f'Sant' Jiermu, u jħeġġuhom ikom- plu jirreżistu l-attakki ħorox u mdemmija li l-Misilmin kienu qegħdin jagħmlu kon- tinwament fuq dak il-forti taż-żonqor, lit-Torok kienu qegħdin iħawduhom għax kemm-il darba ħasbu li kienet waslet xi' għajnuna minn Sqallija. Xi storiċi jsostnu, li qabel l-Assedju l-Kbir, fl-Imdina kien hemm madwar 100 ka- vallier, 1,500 suldat (Maltin) u l-kavallerija, iżda meta matul l-assedju, għadd ġmielu ta' kavallieri u sul- dati volontarjament niżlu jiddefendu lill-Forti Sant' Jiermu, u xi riġmenti oħrajn ta' suldati ntbagħtu biex jgħinu fid-difiża tal-Birgu kif ukoll tal-Isla, fil-belt tal- Imdina baqgħu biss mad- war 500 suldat u xi 60 kaval- lier biex jiddefendu s-swar tagħha Dehra tas-Swar tal-Imdina