IL-MALTI Ta' MIKIEL AGIUS Li l-ilsien Malti hu wieħed mill-eqdem ilsna li hawn fid-dinja ma' jista' jmerih ħadd, L-ilsien Malti għandu mhux mijiet ta' snin imma eluf; u għad illi kien għal mijiet ta' snin imwarrab u mitfugħ, mirfus taħt is-saqajn mill-ħakkiema ta' artna — minbarra mill- ħakkiema Ingkżi — għadu ħaj, għadu b'saħħtu, Il-knisja, it-tobba, l-avukati u l-kbarat maltin tal-imgħoddi wkoll stkerrhuh lill Ma'ti u għamnliu kemm setgħu biex jedirduh, imma b'danakollu baqa' ħaj. Tihmm ukoll, jisgħob bija ngħid, għad baqagħlu xi għedewwa: aqbdu l-gazzetti u folji jew kitba oħra u mill-ewwel tintebhu. Iflu t-tagħrif li jagħtu bil-kitba jew bil-fomm il-gvern — isimgħu xi ħaġa fuq ir-Redilfusion x'hin trid, isimgħu xi priedki. Dawn kollha huma l-għedewwa tal-lum tal-Malti illi b'egħmilhom qegħdin ikasbruh kull darba li jitkellmuh jew jiktbuh. Imma jagħmlu x'jagħmlu jridu jew ma jridux ikollhom jinqdew b'dak il-kliem li għandu x'jaqsam mal-ħajja ta' kuljum, mal- ħolqien, mal-għajxien; dak il-kiem ma. jistgħu jeqirduh qatt. Għaliex' Għaliex il-għeruq tal-kliem malti huwa bħal dak il-blat ta' fejn il-baħar, li jgħaddi kemm igħaddi żmien, igħaddu kemm igħaddu snin, u jħabbat kemm iħabbat il-mewġ miegħu jibqa' dejjem qawwi u sħiħ, u hekk jibqa', jibqa' li hu qatt ma jitħarrek, qatt ma jitbiddel. Hu kollu minnu illi l-Malti ħa xi kliem barrani iżda ma ħalla lil ebda ilsien barrani jagħilbu u jirkbu. B'danakollu, il-għaġeb bu li l-ilsien Malti għadu ħaj wara dan iż-żmien kollu u t-tkasbir li kasbruh u fuq kollox nitkelimuh biss aħna ld-maltin magħluqin għalina weħidna f'din id-daqsxejn ta' gżira, filwaqt illi ilsna oħra jbħall-Grieg u l-Lhudi nbidlu għal kollox maż-żmien, Il-Malti jaqbel ħafna mal-Lhadi l-qadim, u li kieku kien jista' jkun illi inqajmu għall-ħajja wieħed lhudi li kien igħix fi żmien Kristu u nitkellmu miegħu nsibu di nkunu nistgħu niftiehmu tajżeb b'a ebda tfixkil. Hawn ma rridx ninsa l-miġja ta' San Pawl f'Malta meta għamel insara lil missirijietna. — Missirijietna ma kinux xi għorrief u ma kinux jitkellmu ħlief bil-Malti. Kif setgħu qatt jifhmu l-kliem ta' San Pawl' Missirijietna ma ikinux jafu ħlief bil-Malti, la kienu jafu bil-Grieg u lanqas bil-Latin. Kif sata' San Pawl idawwarhom għat-twemmin ta' Kristu' Billi kellimhom bil-Lhudi ta' dak iż- żmien, ilsien Sam Pawl. Biex nagħti daqsxejn ta' ħjiel kemm hu qadim il-Malti qiegħed KEMM HU QAnim iL-MALTI 53 nagħti hawn taħt għadd ta' ismijiet li niltaqgħu magħhom fil-Kotba Mqaddsa (Ġodda u Qodma). XI ISMIJIET LI NILTAQGĦU MAGĦHOM FIT-TESTMENT IL-QADIM U T-TESTMENT IL-ĠDID LI L-GĦERQ TAGĦHOM JAQBEL MA' DAK TAL-MALTI ISEM X'IFISSER KELMA MALTIJA ABANA Bin'; magħmul mill-ġebel BENA ABIXALOM (Abi — Missier) Missier is-sliem / paċi SLIEM. ABITUB Miss'er it-tjubija / tjieba TEJJEB ABSALOM Bħal ABIXALON SLIEM AKELDAMA Għalqa tad-demm GĦALQA (Metatesi) — u DEMM AKSAH Mżejjen: brazzuletta għall-għaksa tas-siq GĦARSA AKZIB Giddieb; gideb; qerq (motonomija) Z għal D) GIDEB AHIQAM Ħija qam (Ah — hu, ahi — ħija) HU u QAM AHIMOTH Hu l-mewt HU u MEWT AHIRA (Ra — Alla tax-xemx) Ra hu hija HU AHITUB Hu t-tjubija HU u TAJJEB AHLAB Li għandu x'jaqsam mal-ħalib, L tal-ħalib ĦALIB AIN Għajn tal-ilma GĦAJN AMARIAH Il-Mulej amar/qal AMAR AMMAH/AMMI Omm; il-poplu tiegħi OMM AMOQ Qiegħ, fond GĦAMMIQ ANAQ Għonq; kullar; Ta' għonqu twil GĦONQ ANER Għanja; tweġiba GĦANA ARARAT Saħta ta'. tregħid. ta' Noe waqfet wara l-għargħar kb'r u fejn Noe wera l-art u qal: ARA L-ART) ARA ART ARBA Erbgħa ERBGĦA ARWER L Għarwien, għeri (R-N) GĦARWIEN GHAXER Hieni GĦOXA AZEQAJ Magħżuq GĦAŻAQ BAALGAD (Baal — Alla) Alla tal-ġid ĠID BAALHANAN Alla ħanin ĦANIN BABEL (Bab — bieb: El Alla) BAKA Bekkejja (s'ġra); Biki BEKA BALAAM Wieħed li jibla' BALA' BARAKEL Alla jbierek BIEREK u ALLA BALAQ Mormi: moħl', meqrud (għadda żmienu) BOLOQ l In-MAnri ISEM X'IFISSER KELMA MALTIJA BARAQ Beraq BERAQ BARSABA (Bar — bin) B'n is-sebgħa, Sibt SEBGĦA BARUK Mbierek BIEREK BATHXEBA (Bath — bint) Bint is-sebgħa SEBGĦA BER/BIR Bir BIR BERXEBA Bir tas-sebgħa BIR u SEBGĦA BELIAL Ma jiswa xejn; xejn BELLIEGĦA BEN 'bin, iben BIN BENAIAH Il-Mulej bena BENA : BENAMMI (Ammi — il-poplu tiegħi) Bin il-poplu tiegħi BIN BENJAMIN Bin. l-id il-leminija BIN uv LEMIN : BERAKAH Barka; tberik BIEREK BETEN ' Wied; żaqq BOTON BETHAVEN (Beth — dar) Dar tal-ħażen (metatesi) (V-Z) ĦAŻEN (Metatesi) : BETHEL Dar t'Alla ALLA BETHSAJDA DAR/LOK għas-sajd SAJD BETHXEMEX Dar tax-xemx XEMX BETHZUR Dar tal-blat SUR BIKRI Żgħożija BAKAR BOKIM Bekkejja BEKA CERIT/XERIT Tiċrita ĊARTA DOR/DURA Għamara (fejn wieħed joqgħod /igħammar) DAR EGLAH Għoġol GĦOĠOL EGLAJM Żewġ għeġiela (ajm — tnejn, ejn) GĦOĠOL u EJN ELALEH Alla mgħolli ALLA u GĦOLLA ELHANAN Aila hu ħanin; għoti; rigal ALLA u ĦANIN ELI Tiela' 'l fuq; Alla ALLA u GĦOLA : ELIEL Alla hu Ala ALLA ELIAQIM Alla iqum ALLA u QAM ELIXAMA Alla jisma' ALLA u SAMA' ELIZUR Blata t'Alla; Alla hu blata ALLA u SUR ENEGLAJM Għajn (tal-ilma) ta' Eglaim GĦAJN ENGEDI Għajn ta' ġidi GĦAJN u ĠIDI ENXEMEX Għajn tax-xemx GĦAJN u XEMX GAD Hiemi; għana; fortuna: ġid ĠID GADDIEL Alla jġ'b il-ġid ĠID u ALLA GEBAL Ħara ta' iġbla/muntanja ĠEBEL GEBIM Ġwiebi ĠIEBJA HAM Sħana; iswed ĦAMI HANANEEL Alla ta/ħenn bil-bosta ALLA u ĦANIN HANANIA Grazzja, ħniena ĦNIENA HANNAH Grazzja, ħniena ĦNIENA HANNIEL Alla hu ħanin ĦANIN u ALLA HELBON Ħalib, xaħam, għalliel ĦALIB HEN/HENN Grazzja, favur, ħniena ĦENN KEMM HU Qapim IL-MALTI 85 IRA IXMAEL ITĦAMAR JABEX JABNEEL X'IFISSER KELMA MALTIJA Maħbub ĦABB MOĦBA; moħbi ĦEBA Mogħti 'l Alla; qirda kbira ĦOROM (Ho — Alla) Alla sama' SAMA' Il-Mulej bena BENA Jimla; mili L MELA. Alla magħna MAGĦNA u ALLA Għassles RA Alla jisma' SAMA' u ALLA Missier it-tamal (siġra) TAMAL NIEXEF IEBES Alla ġagħal/ għamel jinbena BENA u ALLA (Alla) iqajjem QAM Jiftaħ fil-wisa' FETAĦ Ġlied ĠARB Alla jbierek BIEREK Alla jogħla/igum QAM Alla huwa 'sliem/ paċi SLIEM Lhudija LHUDI Li kien il-Mulej jgħolli/iqajjem lill-poplu QAM ĦAMIEMA ĦAMIEMA Fetaħ FETAĦ Post ta' sliem/paċi SLIEM Żerriegħa t'Alla, Alla jiżra' ŻARA' u ALLA: Il-Mulej hu ħn'ena/ grazzja ĦNIENA Il-Mulej hu Alla ALLA: Alla hu ħniena ĦNIENA Bħal JOHANAN (Johanan mqassra) Mogħti lill-Mulej TA Tul KBIR Bħal AKZIB Għadam tax-xedaq; lħit LEĦJA /LĦIT Morr, mrar MORR Bħal MIRIAM Fuq in-naħa tal-id il-leminija LEMIN. Mrar; għali MORR/MRAR Żgħożija, żgħurija ŻGĦIR. Twelid, wild MILUD /MILIED Li jgħallel (Motonomija) MOXA Naħħar, li jonħor NAĦAR Bħal NAĦARI ta; mogħti TA, Alla ta TA u ALLA (Melek — sultan) Is-sultan ta T. Il-Mulej ta TA IL-MALTI ISEM X'IFISSER KELMA MALTIJA NIMXI Ħeles minn (t'ġriff' kaxkar MEXA (Motou) NOBAH Nebaħ, nebħa NEBAĦ PEKAH għal PEKAHIAH Għajnejn miftuħa FETAĦ PHURAH (furah) Il-Mulej fetaħ il-għajnejn FETAĦ PHURAH Fergħa FERGĦA QADEX Qaddis; qdusija QADDIS QEMUEL Mqajjem minn Alla QAM u ALLA QAREAH Qargħi QARGĦA QORAH Tfartis QARGĦA QIX Qaws QAWS RABBA /RABBATH Belt ewlenija; kbir RABAT (belt ċkejkna) RAHAM Ġul; mogħmi b'imħabba REĦEM (ġuf) REBA Mill-erbgħa waħda ERBGĦA REKAB W'eħed li jirkeb iż-żwiemel RIKEB REHUM Ħniena u REĦMA RESEN Lġiem, brilja RAŻAN/RAŻNA REZIN Sħiħ, iebes RŻIN (Moton) RIMMON/REMMON/ RAMMON Rummien RUMMIEN ROX Ras, quċċata, bidu RAS SALEM/SALIM Sliem, paċi SLIEM: SANSUN bħal XIMXON SEIR Bix-xagħar, xagħri XAGĦAR SIDON Sajd; kaċċa SAJD SIMEON /SIMON Msemmi, famuż SAMA' SUSANNA Susan, ġilju SUSAN 'SIKAR Sakran; bis-sakra SIKER TAMAR Tamal; siġra tat-tamal TAMAL TAFATH Waqqa' TAFA' TEBAH Tisjir; qtil TEBAĦ u DEBAĦ TELMELAH Għaqba tal-melħ MELĦ TUMAS/THOMAS/TEOM Tewmi 'TEWMI TIBNI Raġel tat-tiben TIBEN 'TOB Tajjeb TAJJEB TOBIAH Il-Mulej hu twajjeb TAJJEB UMMAH Imma IMMA UR/URI/URU Dawl RA/WERA 'URIAH/URIJAH Il-Mulej hu d-dawl tiegħi RA :URIEL Alla hu d-dawl tiegħi RA u ALLA XAMA Sama' SAMA' XABBETHAI Twieled nhar ta' Sibt SEBGĦA /SIBT IXARON Xagħra (pil) XAGĦRA 'XEBA Sebgħa SEBGĦA XEFI/XEFO Ħefa ĦEFA (X-H) XELOMI/XELOMITH Bis-sliem; kollu sliem SLIEM XIKRON SOKOR SIKER. XIMEAH/XIMEA Smigħ SAMA' XIMEI Msemmi; famuż SAMA' XIMXAT Xemxi, mxemmex XEMX XIMXON/SANSUN Raġel tax-xemx XEMX X'IFISSER KELMA MALTIJA Ħajt SUR Susan, ġilju , SUSAN Żgħir ŻGĦIR Għagħa ta' n'es DAMDIN (Moton) Debħa, sagrifiċċju, vittma DEBAĦ Ġilpa DIB SORRA SARR Bħal SIDON Dell DELL (Z-D) : Żgħurija, ċokon ŻGĦIR Ġebla, blata SUR