oġempru — (ER 135 litru ilma 1997 I jima. i Numru 23 A ko f'nifs wieħedi ki 'Ikel, xorb, logħob, daqq, 7, rebħ, briju, pjaċir, rigali mà 7 f'sagħtejni' Margerita Salwaġġa Nx 7 s il-Ħuttafa 23 sit reġa' nstab Xi sena ilu (ara Il- Ħuttafa 16) semmej- - na l-Velleran tal- Marokk (Geronticus eremita - bald ibis), u konna għedna li dan l- għasfur għadu jeżisti biss fil-Marokk. Imma ftit tax- sxhur ilu ntlemħu ħames 'għasafar f'Massawa, fix-xatt ta' l-Etjopja, pajjiż in-naħa l-oħra ta' l-Afrika. Tgħid hemm xi olonja żgħira hemmhekk ukoll Sa għaxar snin ilu kien jeżisti grupp zgħir ta' Vellerani tal-Marokk f'Birecik fit-Turkija, imma dawn kienu spiċċaw. Tgħid jagħtuni medalja jekk immur Malta'2 (Sterna hirundo -— common tern) żagħżugħa ġewwa Victoria fl-Awstralja. Ma kellha xejn stramb, ħlief ċurkett fuq siegha li kien twaħħiilha sitt xhur qabel meta kienet għadha fellus fil-bejta… fi Suomi Fin- landi Mhux bogħod - 26,000km bissill Tmur xejni Minn hemm xi tir tista' tlaqqati ir-rebbieħ jittella' bil-polza fostit-tajbin. Ir-: SKALM rebbieħ jingħata CD ġentilment mogħti SPARLU minn The Scorpion.Tinsewx: SPNOTTA TQASQSUX il-Ħuttafal VOPA - ĦAMIEMA Żmien għandkom sal-31 Diċembru 1997/ ĠĊERNA Ir-rebbieħ ta' Kompetizzjoni 22 huwa Stephen Borg mis-Siġġiewi. Stephen jista' jmur jiġbor is-CD li rebaħ mill-ħanut The Scorpion (ara isfel). Importanti li jieħu miegħu l-membership card. BURQAX BUŻAQQ s b DENĊI ibu 20 ħuta moħbija. Jistgħu jkunu GATTARELL BAT-T R LQ mimdudin, weqfin jew imxattrin, bil-: GRINGU RNL -B X o Z quddiem jew b'lura. Immarkawhom, ħudu LAMPUKA IRS-L XOM fotokopja tat-taħbila u ibagħtuha, flimkien LAĊĊI ma' isimkom u l-indirizz, lil MAZZOLA NERT ROR Klabb Ħ: f- B dLife M i MORINA - a uttaf- BirdLife Malta PIXXITONDU GC N KU (Kompetizzjoni 23) SALLURA USE L Żż x POBox498 SARDINA MMA Z ċċ Valletta CMR 01 SARGU VBSA R 8 X SAWRELLA ĊNE D A L PNĦA A P OPA T SN Fix-xitwa ħafna għadajjar u xmajjar fl-Ewropa jiffriżaw. B'hekk l-għasafar li s-soltu jsibu kenn u x'jieklu fl-ilma jsibu ruħhom bia dar. ikollhom ipassu iejn postijiet i- fejn il-klima hija inqas kiefra, Fost dawn l-għasafar ta' l-ilma li jpassu, insibu l-Blonġos. F'Malta naraw tliet speċi ta' Blonġos. ji Il-Blonġun Prim u l-Blonġun Żgħir fil l fli huma kemmxejn skarsi filwaqt li l- /:,0/701 7 Blonġun Sekond jidher aktar spiss. L-ispeċi kollha huma adattati għall- ħajja fuq l-ilma. Ir-rix ikun miksi b'żejt speċjali biex ma jixxarrabx, saqajhom magħmulin apposta biex jgħumu, u għonqhom twil u munqar mislut biex jaqbdu l-ħut u annimali oħra fl-ilma. Il-Blonġos jidher ta' spiss fil-portijiet, bajjiet u xi wied fejn jinħabar l- ilma tax-xita. L-aħjar post biex narawh huwa r-riserva naturali ta' l- Għadira fejn ġieli jkun hemm għoxrin Blonġos jew anke iżjed. Dawn Minbarra l-Blonġun Sekond, l jaslu ghall-aħħar ta' Settembru u jibqgħu magħna sa Marzu biex jidhru Wkoll… imbagħad jerġgħu jpassu lura lejn l-Ewropa biex ibejtu. Fix-xitwa fl- Għadira dejjem ikun hemm x'tara peress li l-Blonġos huwa għasfur fidil li ma jiddejjaqx jersaq lejn xi ħajd ippakkjata bil-berdwoċersi U f'Marzu, meta 'jbiddel' ir-rix u jilbes il-kuluri tas-sajf (iswed, aħmar u deheb) ikun verament fih x'tara. Il-Blonġos huwa famuż għall-mod kif jogħdos biex jaqbad il-ħut. Meta jkun: taħt l-ilma kapaċi jgħum b'ħeffa kbira kif ukoll jiftaħ għajnejn biex jara l-priża. Għajnejh fil-fatt għandhom bħal ġilda rqiqa trasparenti li sservi ta' protezzjoni. Tridu tkunu tafu kemm idum taħt l-ilma Blonġos, jew kemm jirnexxielu jaqbad ħut7 Faċli: Agħmlu esperiment. Morru sar-riserva ta' l- Għadira, li tkun miftuħa s-Sibtijiet u l-Ħdud, u ħudu magħkom lapes, karta u arloġġ (jekk għandkom stopwoċ aħjar). Għoddu (a) kemm- ii darba jogħdos Blonġos u (b) żommu l-ħin kemm idum b'kollox taħt l-ilma. Meta tixbgħu, agħmlu b divixin bv a, u r-riżultat ikun kemm bejn wieħed u ieħor idum taħt l-ilma Blonġos. Tistgħu wkoll tgħoddu kemm-il darba jirnexxilu jaqbad ħuta, u kemm-il darba ma jirnexxiluxi Ċert li l-Editur tal-Ħuttafa jieħu gost jekk tibagħtulu r-riżultati. il-Blonġun Prim. U lill-Blonġos ma ddejquhomx żgur. l Mark Falzon f JU, K nejn, 22 Diċembru 1997 aaġp Hin: 6.30pm - 8.30pm aib- Post: Skola Primarja tal-Furjana mix Prezz: Lm1.50 (fil-bieb) Niffrankaw ħafna ħin jekk iġġibu flus $ bl-eżatt. Grazzi. IMPORTANTI as Min ġej iċempel fuq 230684/250229 (filgħodu) mhux aktar tard mill-15 ta' Diċembru 1997 , l AS Novembru Diċembru 1997 e IL-Ħuttafa 23 sil Sur Editur, / Għażiż James, Jisimni / iva, f'Malta kull sena jkollna l-ajkli, imma xejn taħseb li dawn James u ) huma komuni. F'Malta tidher l-Ajkla Bajda (short-toed eagle) għandi 5 u din tiġi fil-ħarifa waqt li tkun qed tpassi mill-Ewropa għall- snin. L-ajkli ma jbejtux f'Malta: dan għaliex l-ajkli jridu wesgħa nafx tistax / kbira ta' art fejn jikkaċċjaw bla ma jtellifhom ħadd. U Malta tgħini. Nixtieq / żgħira wisq biex ikollha postijiet hekk. naf jekk f'Malta ) U barra minn hekk, f'Malta għandna ħafna kawbojs (kaċcaturi) qatt kienx li kull għasfur li jaraw jisparawlul hawn ajkli. / L-Editur Grazzi. A james Tbadifu Editur il-Ħuttafa Camilleri) l-ittri Birdlife Malta — Klabb Ħuttaf Mosta tagħko POBOx 488 TAL Valletta CMR 01 f'dan Findirizz 2 Hawn hil L-attività li kull membru fi Klabb Ħuttaf A jistenna bil-ħerqa, u bil-ġuħl Fi kliem ieħor, il-partv tal-Miliedi Ejjew ħudu pjaċir magħna, ilagħbu magħna, kulu u ixorbu magħna, tbellhu magħna, magħna. Imsomma, ejjew gawdu Ġg- 3, 8ħ. Serata magħna AEU 6 biex tiċċelebraw il-bidu Se nagħmlu ħajk s Se nimxu max-xatt salvaġġ tal-majjistral ta' Malta e Se nagħmlu seawatching aħna u mixjin 7 Se niltaqgħu nhar il-Ħadd £ 14 ta' Diċembru 7 Se niltaqgħu fis-7am Putirjal, iew fit-8.15am iċ- Ċirkewwa (taħt l-arloġġ) : Se nimxu miċ-Ċirkewwa sal-Qammieħ, u : minn hemm naqsmu għall-Għadira : Se nieħdu pjaċi Il-flokkijiet ħerġin qishom pastizzilLil kulħadd għoġob. S'issa ħadu sehem xi mitt membru, u ħafna marru jiġbru l-flokk li ħadmu għalihl Grazzi ħafna, ħbieb. Għad hemm xi flokkijiet li għadhom ma nġabrux, u hemm oħrajn għal min għadu jixtieq jieħu sehem. Min irid karta biex jiġbor, kemm iċempel 230684 jew 4 .250229. Ftakru li dawn il-flokkijiet saru APPOSTA għal din il-kampanja. Għalhekk huma speċjali. lejn jp koni pi Min jaf kemm-il darba smajt u qrajt kif l-annimali Klima adattati eżatt Ba qarsa F' Qerd l-ifran (91) nall-ambjent li jgħixu fih. Issa għall-ewwel darba f'ħajtek se jkollok ġa se Inimeħer biex ixomm l-ikel iċ-ċans tikkreja annimali Kif7 Ara x'tagħmel… U d- etezġenti e Ixgħel il-magna ta' l-immaġinazzjonil biex i ġi l Tal 6 Ivvinta annimal biex jgħix f'dan il-ħabitatl im u bħekk saker. e Pinġih u ibgħatulna ma tarahx ' Dan d jiebaa' Importanti li dan l-annimal ikun frott sħiħ ta' l-immaġinazzjoni tiegħek i: il- jiġifieri matistax tpinġi annimali li diġà Fhd 4 jeżistu (dawk ħallihom għall- Ilsien hwi id Gallerijal). Għalhekk aktar ma jkun teleskapiku, 4 iċ stramb, oriġinali u ta'barra minn hawn, bie biex tant aħjari Ftakar ukoll li trid tgħidilna e Magna ta' karozza jinfed x'jiekol u kif jiekol l-annimal tiegħek, / q Friġġ ut jużax kamuflax (kulur jew forma li j e Forn jaqblu ma' l-ambjent) biex jinħeba, kif jimxi jew jiċċaqlaq (jekk jiċċaqlaql) Mem mi Mastl eċċ. Imsomma spjegalna kolloxi L- agħluq, ; L La: il — Gal aħjar annimali nġibuhom fil-Ħuttafa. e But ta' ġakketta e Barmil taż-żibel e Kitarra .—datt kontu qed tqallbu l-ħamrija waġt xi daqsxejn ġardeninġ,u rajtu dudu twil, kannella ċar. u b'ġismu 7 imfellel kollu ċrieki żgħar7 Jekki iva; dak kien il-Ħanex tal-Ħamrija, li-bl-Ingliż jgħidulu earihworm: Allur; i jj ija dan l-annimal:-Mela, l-ewwelnett dal-ħanex-m jħobbx jersaq: 2 lejn iew tief bil-Ieji, jew wara ħalba xità, għax jioża' ii bis-sħana tàax-Xċinx jew bir-riħ jinxef. U Jekk. vjinxef; imut; għax jifqa: Barra minn hekk ma'jaqbillux joħroġ binhar, għax malajr jarah: —.xi pitirross jew. malvizz, u żonkli isir 'breaktasti Iktar jaqbillu. jgħaddi. ħajtu. fejn. Ma U jarawhx. predaturil —MWagtlijkun fil-ħamrija; jitkagħweġ: 'lhawn u'lhemm, il-ħanex iħaffer mina: ..dejqab koli ija ta' quddiemui Dil-ħamrija tgħaddi minn ġisem. il-. xħanex; ti-minnha jieħu xi sustanzi; u'l-baija; emm… joħroġ ipproċessat: min-naħa. ta'-waral-Il-ħanex-m'għandux għajnejn, imma-xorta kapaċi . jagħraf id- dawl mid dlari, A fil fatt. jimmira dejjem għad- dlam U l-2 x,il-ħanex huwa.importanti mmens għas- U saħħa tal-ħż mrija. Bitt jiqob lijhaffer, joħloġ kanġii minn fejn tidħol u 77 tinxtered a jgħaddi aħjar ukoll. Barra minn hekk, bit-tħaffirġi jħaffer il kamR il-ħanex ikun qed iqallibha, ħaġa… Ni Agħaliha l-bdiewa l-ġardinara jbierkulitda annimal żgħiru umli 77 ħħ jewinħawi fejn il- ħamrija hija ħieġsa mill-ħniex, xi. bdiewa jirpurtaw. il-ħniex biex. il-ġemel b'ħotba waħda jissejjaħ Dromedarju. Il-ħotba hija riserva għax-xaħam u mhux għall-ilma, kif jaħsbu ħafna. Dromedarju ilu jgħix eluf tas-snin fid-deżert ta' l-Arabja, u adatta tajjeb ħafna għal dan l-ambjent diffiċli. Widnejh u ħuġbejh huma sufin ħafna, u x-xagħar t'għajnejh huwa twil biex jipproteġih mix-xemx u mir- riħ tar-ramel. Dan l-annimal ta' l-għaġeb jista' joqgħod xitwa sħiħa bla ma jixrob; iżda mbagħad kapaċi jtella' 135 litru ilma f'salti Id-Dromedarju normalment huwa veġetarjan, u jrid ikun vera mejjet bil-ġuħ biex jiekol ikel bħal ġlud eċċ. Għandu wkoll drawwa edukata ħafna li jekk xi ħadd —— idejqu, jaf jaqla' kull ma għandu fl-istonku u jobżau fuq min ikunl U s'intendi din il-minestra' ma tkunx eżattament tfuħl id-Dromedarju huwa magħruf bħala l-'vapur tad-deżert'. Mhux biss għax jitbandal biex jimxi, imma anke għax huwa l-aktar mezz ta' trasport użat fl- 'ambjent tant kiefer tad-deżert. Xena mis-Sena 2000: L-aħħar iljunfant jistaħba fl-aħħar foresta tropikalil il-foresti tropikali qed jinqerdul U b'rata mgħaġġla ħafna. Qed jinqerdu biex tinkixef art għall-agrikoltura, bini ta' toroq eċċ. U l- injam qed jispiċċa ċipbord jew għamara lussuża Tistaqsu: Dan kif jista' jaffettwani7 X'differenza jagħmlu l-foresti2 L-ewwelnett fil-foresti jgħixu eluf ta' speċi ta' pjanti u annimali. F'biċċa art żgħira studjużi għaddew ma' l-2250 speċi ta' pianti, uxi 710 speċi ta' annimalil Ħafna minn dawn l-ispeċi għad iridu jiġu studjati, u -) x'uħud minnhom għad forsi jgħinuna niżviluppaw mediċini ġodda. Wara kollox, il-foresti diġà pprovdewna b'iktar minn nofs il-mediċini il-nużaw l. ilum. Perġ t-traġedja hi li kull siegħa tnejn minn kin dawn l-ispeċi jinqerdu għal kollox. l Is-siġar jipprovdu wkoll l-ossiġnu li Ikoll neħtieġu w MRS biex ngħixu, filwaqt li jassorbu s-CO, (carbon di- i spikali oxide) li għalina huwa velenuż. Iktar ma jonqsu s-siġar, iktar jiżdied l-ammont ta' CO, fl-atmosfera. Dan iwassal biex togħla t-temperatura ta' l-atmosfera, minħabba li s-CO, ikabbar l-effett serra. ir-rata ta' global warming bħalissa hija ta' madwar tC fis-sena, imma x-xjenzati jgħidu li jekk il-foresti jkomplu jinqerdu bl-istess rata, it- 1 temperatura se togħla 2-6C fis-senal F'xi nħawi tad-dinja, il-foresti kenu jipproteġu l-bliet mill-għarar billi kienu jassorbu ħafna mix-xita. Issa li nqatgħulhom il-foresti, pajjiżi bħal Panama u Bangladesh qed iħabbtu wiċċhom kull sena ma' għarar li qed jiswihom eluf ta' vittrniu miljuni ta' liri fi ħsarat, biex ma nsemmux mard, faqar u miżerja. F'postijiet oħrajn, it-tneħħija tal-foresti tant naqqset l-umdità illi fejn qabel kienet tagħmel ix- xita, issa sar deżert. ix-xtut tat-Tuneżija u tal-Libja darba kienu jħaddru. Mur illum 1 arax'hemmi Veru li l-foresti tropikali jinsabu f'periklu kbir. Imma kif qal wieħed xjenzat, Norman Mvers, aħna għandna nħossuna fortunati li għandna l-opportunità li ngħinu biex nippreservaw dawn il-mirakli tan-natura. I Dawn id-ditti jagħmlu kartolini minn foresti sostnuti, Ixtru minn għandhom dal-Miliedi Carte Blanche Greetings Ltd Hambledon Studios Andrew Bransword Simon Elvin Riverside Cards Athena Sharpe's Classic Arnold Barton Elizabeth Conrad imma jien x'nista' nagħmel) Nirriċiklaw il-karti, u li nużaw karta riċiklata. Veru li l- karta ma tiġix minn. foresti tropikali, imma xorta , Waħda tiġi minn foresti li qed jinqerdu. dan l-artiklu, xi G Nixtru kartolini minn ditti li jużaw karta li tiġi minn Ant 7 toresti fejn jinżergħu siġar daqs kemm jinqatgħu mid-dinja 4 ġġ (ara kaxxa). nqerdu 120 ja 82) Jekk il-ġenituri se jixtru xi biċċa għamara, ettaru ta' ġungla ; (A 7 ngħidulhom ma jagħżiux kewba, teak jew eroko, (daqs 3 imma jixtru red deal ('ta' l-aħmar'') jew oak. ki grawnd. tal- 48 224 Niżirgħu s-siġari Kull ma rridu żerriegħa, kull futbol) Bipiika ; ħamrija u l-isbaħ xewqat għan-natural U fil-ftit minuti li sl domtu taqraw Ba il-Ħuttafa 23 e Novembri— : Diċembru 1997 Ħ'Attard Naxxar/Għargħur Rabat/Ħad-Dingili Ħaż-Żebbuġ/Siġġiewi - (Ka ħadu sehem s'issaf S'issa ġbarna Lm35. Baqagħlna Lm15 biex ngħaqqdu i-Lm50. 33.3 PITAZZI ta' BirdLife Malta u 7 3 STIKER (bil-kulur) ta' għasfur Ħajjar ħabib jew ħabiba jidħlu fi Klabb Ħuttaf, tihom jimiew kopja ta' dil-formola, imla isfel id-dettalji tiegħek stess, u ibgħathomina, flimkien mal-Lm1.50ċ tal-membru l-ġdid. Il-pitazzi u l-istiker jaslulek bil- posta f'temp ta' ftit ġranet. jabbli BirdLife Malta), Postal Order jew 25 bolla tas-6ċ Isem u Kunjom Indirizz sta - l-aħjar ċekk ( Klabb Ħuttaf BirdLife Malta POBox498 Valletta CMR 01. Novembru - Diċembru 1997 s IL-Ħuttafa 23 Jinżlulek ŻpUN,. jil Għammiel tal-Bejt . (f) Bufula Sewda tn 7 Pitirross fa Kudirross Iswed Ma jaqax ja' ldkel ma. Biċċa tavla. 30r20em JEKK tkun xortik all; spazju F kull —xidaqs dil- paġna. ses kifer biex fix-xita l- l-ahjar tuza. marine (B Sturnell btal-table ma ssiHekx Pluiwoad, għax c jiflaħ S PIXxita l għan-xi ia) Fa lia Lash ta' xkupa. U għall ; Żejta je MA u mill-bird talla; kanja. WET Biċe 28 Vjolin tax-Xitwa wk Lasb ba jPn2.iġlZakak Abjad Għ 1 fix l - — mi rari tal-plastik. ai nlekx bebbux il-bird-fable. (sakemm m'inix qa hpprova tħajjr L-jrnliewez —ċagħ qalbek 11), il-Birdwatchers Ciub twaqqaf is-sena l-oħra għal dawk il-membri ta' BirdLife u ta' Klabb Ħuttaf li jħobbu l-berdwoċing. Dawn joħorġu fil-kampanja armati bit-trombi, u jfittxu postijiet tajbin għall-għasafar. Il-klabb joħroġ magażin jismu Woodchatu jorganizza attivitajiet għall- membri. Sħubija fil-Birdwatchers Club hija Lm1.50 fis-sena, u l-membri jridu jkunu għalqu L Bufula Sewda titħanżer fil-frak tal-kejkl Ħasbet li ħadd ma h kien qed jarahal imm stenna, moħbija war ) Min huwa interessat jikteb lil: BirdLife Malta : Birdwatchers Club : POBOx498 : Valletta CMRO1 l-Sadattant jekk hemm xi membri Ħuttaf li jixtiequ jmorru berdwoċing fi grupp żgħir ma' berdwoċers ta' l-esperjenza, jistgħu jċemplu lil lan Balzan (tel 225229).