IL-LINGWA LETTERARJA U L-MALTI STANDARD Għadu komuni f'Malta l-ħsieb li min jikteb xogħol letterarju jkun qiegħed jagħti wkoll sehem fit-trawwim tal-lingwa. L-egħruq ta' din il-fehma lokali jinsabu fil-mottiv ewlieni li kellhom il-kittieba Maltin mill-bidu tal-moviment letterarju bl-ilsien nattiv sa ftit ilu, jiġifieri-li jagħlu bixra serja lill-kitba ta' l-ilsien. B'konsegwenza, minħabba l-programm ta' rikostruzzjoni lingwistika — sintattika u lessikali — l-għan fundamentali tal-letterat (l-espressjoni estetika ta' kontenut imġarrab) ingħata importanza sekondarja. Dan ma jgħoddx għall- ilħna kollha, u anqas ma jgħodd għall-bqija bl-istess mod, iżda xhieda tal-fenomenu tinsab fil-fatt li meta spunta d-dibattitu bejn l-awturi kien aktarx dejjem ta' xeħta apoloġetika, difiża tal-lingwa u mhux espożizzjoni ta' temperamenti letterarji, idejoloġiji djalettiċi, jew parteċipazzjoni maħsusa fil-kurrenti Ewropej. Din il-parteċipazzjoni, bla dubju, hi preżenti l-ħin kollu, iżda aktarx awtomatikament, u mhux skond kuxjenza kritika. Hi ħaġa iebsa li wieħed jifred minn xulxin l-għan ta' rikostruzzjoni lingwistika u l-għan ta' l-espressjoni letterarja, meta wieħed iqis li l-ġrajja tal-kelma Maltija mħaddma b'arti hi ġrajja li tinfirex fi ħdan il-moviment romantiku Taljan, jiġifieri m'hix eqdem minn mitejn sena. Bis-saħħa ta' dak li għamlu l-poeti u r-rumanzieri tradizzjonali, dawn is-sisien tqiegħdu flit jew wisq fuq is-sod, u llum l-awtur jista' jħares lejn l-isfida letterarja b'maturità li l-biċċa l-kbira ta' l-awturi ta' qablu ma setgħux jaslu għaliha. Il-polemika għebet, il-lingwaġġi let- terarji nħolqu, il-kelma standard daħlet u l-perspettivi kulturali ta' l-individwi nfetħu u aġġornaw ruħhom. F'dan il-każ il-kittieb intelliġenti jagħraf minnufih li l-lingwa tal- letlerat, anki tal-letterat li jixtieq jersaq sakemm jista' lejn l-udjenza vaga liegħu, qatt ma tista' tkun l-istess lingwa li juża l-pubbliku. Ir- raġunijiet m'humiex f'għażla arbitrarja, u jmorru lil hinn mill-gost lingwistiku, mill-qima tal-kelma diversa, mill-klassiżmu espressiv. Il- lingwa tal-pubbliku tista' tkun kemm l-istandard, u kemm il-ġabra sħiħa ta' modifikazzjonijiet u adattamenti li jiġu mill-kelliem, mill- ambjent u mill-mument storiku. Jekk wieħed jaqbel li l-lingwa tal- letteratura, l-aktar tal-poeżija, qaft ma kienet ħaġa waħda ma' l-istandard, wieħed m'għandux isibha bi tqila biex jifhem ukoll li llum, meta l-lingwa kkumplikat ruħha iżjed minħabba maturità akbar, il-lingwa tal-poeżija u tal-ġeneri l-oħra ma tistax tkun l-istess bħal dik, jew dik stess li wieħed isejjaħ standard. L-istandard siess jil- biddel, u l-metalingwa ta' l-arti titbiddel dijakronikament (skond l-iżvolġiment storiku) u sinkronikament (skond l-użi kontemporanji). il-polemika lingwistika m'għadhiex fostna konxjament, iżda l-egħruq tagħha ħadu forom ġodda. Tinstema' xi drabi l-akkuża li l-kittieba moderni jiktbu ''Malti ħażin'', nieqes mill-ġmiel id- jomatiku. Din l-akkuża teħtieġ kjarifikazzjoni fundamentali. (Hawn mhux il-post fejn wieħed jistħarreġ il-traskuraġni kbira li hawn fil- qasam tal-kitba ta' l-ilsna; din hi kwistjoni ta' injuranza u ma tidħolx fis-suġġett). Hemm min jikteb lingwa ħażin għaliex ma jafx (effett ta' injuranza) u hemm min jikteb il-lingwa skond devjazzjonijiet oħra, li jidhru użu ħażin, waqt li huma kreazzjonijiet. Il-poeżija tradizzjonali, meta m'hix retorika iżda poeżija, hi miżgħuda b'dawn li, ladarba ndraw u qdiemu, illivellaw ruħhom, ħadu bixra ta' normalità bl-użu u ddewbu f'idjomi. Aktar milli idjomatiku, l-awtur veru hu metaforiku; aktar milli jikteb skond l-għarfien kulturali tal-lingwa, jikteb skond il- qawwiet espressivi tal-grammatika persunali. Waqt li żbalji komuni jixhdu nuqqas ta' ħakma ta' artist fuq il- materja prima tiegħu (fi kliem ieħor, il-kittieb irid jibda biex igħaddi snin sħaħ jitħarreġ fl-ilsien standard), dawn l-''iżbalji'' oħrajn m'humiex għajr il-frott tat-tiftixa ta' metalingwa, grammatika spirit- wali li tbiddel lill-grammatika normali. Huma sewwasew dawn l-elementi li jroddu test validu u jikxfu identità persunali f'kittieb, tant li aktarx inkunu korretti jekk ngħidu li l-mertu ta' kittieb jonqos skond kemm it-testi tiegħu jersqu lejn il-lingwa standard, i.e. lejn in- normalità. Fi kliem ieħor, għal kittieb Malti tajjeb hu eħfef li jikteb b'Malti perfett milli b'Malti persunali (i.e. imgħobbi bi ''żbalji' kreativi). It-testi tal-ġenji, bħal Hopkins u Quasimodo fost bosta oħrajn, huma dokument ta' din il-verità li toħroġ ċara ħafna bi stħarriġ bir-reqqa tal-komponenti linġwistiċi. It-tnejn li huma, min- naħa l-oħra, 'il barra mill-poeżija, jiktbu lingwa korretta mibnija fuq għarfien sod ta' l-istandard. Dan il-Malti ''ħażin', biex nieħdu eżempju lokali, jidher bħala ħażin skond in-norma, jiġifieri meta wieħed jinsa l-kuntest tiegħu (lel- terarju) u jqiegħdu mentalment f'kuntest differenti fejn m'għandux ikun (i.e. komunikazzjoni letterali). Il-Malti ħażin ta' din ix-xeħta jista' jkun il-Malti tajjeb skond il-letteratura. Ngħidu aħna, fl-aħjar waqtiet tagħhom il-poeti klassiċi, in-neoklassiċi, ir-romantiċi u l-bqija ma kitbux il-lingwa tajjeb (imqar jekk aħna, b'impressjoni ħafifa li ġejja minn qima, inqisuhom bħala mgħallmin ta' l-istandard), għaliex ma kitbux kif suppost jiktbu u jitkellmu meta jużaw l-aħjar lingwaġġ li jafu (i.e. meta jirraġunaw, u mhux meta jintuwixxu, kif jagħmel l-artist). Id-differenza bejn normal u devjanti hi x-xhieda verbali tad- differenza bejn il-moħħ li jaħdem bis-silloġiżmu u l-moħħ li jintuwixxi bil-metafora. Hi differenza parallela għad-differenza bejn il-moħħ normali u l-moħħ li m'hux. Nieħdu l-ewwel strofa ta' Ħsibijiet ta' Rużar Brifa, eżempju li ftit li IL-LINGWA LETTERARJA U L-MALTI STANDARD 249 xejn hu devjanti ħdejn siltiet oħrajn aktar imnebbha u kreativi: Il-għotjien ta' l-oqbra nfetħu, ħarbu r-rwieħ… Maċ-ċipress għoli, sewdieni, bla mistrieħ; inehid, biki, qsim il-qalb, xhir u talb; f'hekk tfakkarni, riefnu qawwil L-istrofa m'hix miktuba b'Malti tajjeb, u l-mod kif hi miktuba b'sura persunali ta' Malti ħażin hu wieħed mill-mogħdijiet li tista' tgħaddi minnhom il-kelma normali biex tilħaq xi livell poetiku. Hemm devjazzjonijiet semantiċi, jew aħjar metafori (tiftix ta' verità skond assurdità msejsa fuq tqabbil intuwittiv ta' żewġ partijiet). Hemm thewdin imbiddel fi spettaklu simboliku, frott ta' moħħ li qiegħed jim: maġina biex ibiddel f'viżjoni l-esperjenza ġewwiena: ħarbu r-rwieħ, maċ-ċipress għoli, qed iduru, qed iduru bla mistrieħ. DEVJAZZJONIJIET Il-qarrej jifhem li l-kelliem ta' l-istandard, il-bniedem ċivilizzat, qiegħed ''jigdeb''; m'hux tassew li ħarbu l-erwieħ u li qegħdin iduru maċ-ċipress għoli. Hemm ukoll devjazzjonijiet sintagmatiċi, jew aħjar ċaqliq maħsub tas-sekwenza proprja tal-kliem kif suppost li l-kliem jimxi organikament biex tissawwar sentenza skond l-istruttura tal- loġika u skond l-użu milqugħ: L-erwieħ ħarbu u qed (flok qegħdin) iduru bla mistrieħ maċ-ċipress għoli. Min jikteb b'Malti tajjeb aktarx jikteb skond din is-sensiela. Briffa ma kitibx hekk, u kiteb ħażin skond l-istandard, u kiteb tajjeb skond il-poeżija, li m'għandhiex standard, għaliex trid toħloq il-mudelli tagħha hi stess, a posteriori, lil-ħinn minn kull programm preċettistiku li joffri skemi u l-bqija, kif toffri l-grammatika. Il-kelma ta' Briffa hi mmexxija minn metagrammatika ti tinsab dejjem in fieri, qiegħda ssir u tissawwar, titkisser u terġa' tinbena skond il-poeżija, anzi wara li l-poeżija tkun inkitbet. Dan hu stħarriġ li jsir post-factum, janalizza l-katavru mingħajr ma jista' jiddefinixxi t-tarbija qabel jew wara l-twelid, jiġifieri matul il-ħajja. Stħarriġ strutturali ta' ġemgħa ta' poeżiji, ngħidu aħna ta' Briffa, jista' jwassal għall-għarfien ta' l-iskemi grammatikali persunali tal-poeta, u b'hekk tinfetaħ tieqa kbira fuq xejriet li m'humiex għajr mentali. Il-moħħ ta' poeta hu sett ta' kliem ordinat skond ir-regoli. Mela l-poeżija vera mhux biss ma tqisx ir-regoli, iżda twarrabhom biex toħloq oħrajn hi, Biex twar- rabhom tajjeb, naturalment, trid tkun tafhom tajjeb ħafna. L-aħħar erba' versi ta' l-istrofa huma eżempju ieħor ta' dan il- tkissir tal-lingwa mill-poeta, anzi ta' poeta romantiku, jiġifieri ta' wieħed li aktarx ma jitbigħedx ħafna mill-istruttura tat-taħdit. Tnehid, biki, qsim il-qalb, xhir u talba, ilkoll varjazzjonijiet ta' esper- jenza waħda, huma mqegħdin ħdejn xulxin u maqtugħin minn xulxin, mifrudin mill-verb li jagħtihom tifsira ftfakkarni)u mill-mezz emporiku ta' dan it-tfakkir (riefnu qawwi). Bl-istandard il-kittieb (mhux il- poeta) kien aktarx jelimina l-apostrofu (riefnu qawwi) u jikteb din is- sensiela sintagmatika: Ir-riefnu qawwi jfakkarni fi tnehid, f'biki, fi qsim il-qalb, f'xhir u f'talb. Dan hu 'l bogħod ħafna mill-atmosfera misterjuża u mit-tensjoni verbali (u għalhekk spiritwali) li l-poeta jrid joħloq bil-mezzi waħdanin li għandu, il-kliem. L-istandard m'hux taj- jeb għal dan, bħalma l-bniedem fehem li l-loġika ta' filosfu u ta' kull moħħ spekulattiv ieħor m'hix biżżejjed u ħoloq l-arti. Dan il-Malti ta' Briffa hu l-poeżija, mod kif jingħadu l-ħwejjeġ u jitfissru l-esperjenzi diversament. Ir-realtà għall-poeta modern m'hix l-istess. Hemm bosta taħbiliet oħra, miżjuda minħabba l-kaos taż-żmien u ta' l-għarfien iżjed sofistikat u xjentifiku, u l-aktar minħabba l-kuxjenza tal-psikoloġija u x-xjenzi simili li ġiebu bidla sħiħa fl-arti tas-seklu għoxrin. Il-lingwa m'hix għajr. l-iskorċa li tidher; hi l-idea, u mhux il-libsa ta' l-idea. (L-għażla tradizzjonali, tant imtennija minn Dun Karm u Karmenu Vassallo, fost l-awturi tradizzjonali kollha tad-dinja, m'hix ħlief kategorizzazzjoni mentali, u qatt fenomenoloġika). Mela l-idea wkoll, il- kuxjenza nnifisha tħawdet aktar, u dawk li jistgħu jidhru bħala eżempju ta' Malti ħażin jistgħu jkunu, mill-ġdid, il-konsegwenza pożittiva ta' żewġ dispożizzjonijiet: (i) ta' min ma jafx kif jikteb tajjeb u jikteb, bi ħtieġa, b'lingwa ħażina (i.e. jiżbalja skond in-normal); (ii) jew ta' min jaf kif jikteb tajjeb u jikteb, bi ħtieġa u konxjament, b'Malti ''ħażin'' (i.e. jiżbalja intelliġentement billi joħloq grammatika persunali). Il-kelmiet Malti ħażin użajthom kemm għal (i) u kemm għal (ii) iżda m'humiex l-istess, mhux biss fil-motivazzjoni, iżda wkoll fihom in- fushom. Konfront ta' żewġ eżempji jagħżel u jbiegħed malajr l-iżball ta' l-injuranza mill-iżball kreativ. Hopkins, Auden, Eliot u Pound, fost l-eqdem imgħallmin Ingliżi tad-devjazzjoni moderna, huma aktarx il- mudelli ewlenin li jissuġġerixxu l-iżjed studju interessanti minn dawn l-aspetti. It-tkissir tal-lingwa hu qadim daqs l-eqdem test letterariu, iżda l-epoki huma differenti skond id-devjazzjonijiet differenti. It-trawwim ta' l-ilsien letterarju ma jitlobx li wieħed jikteb'il- letteratura bil-għajnejn ta' l-għassies. Jitlob li wieħed joħloq il-lingwi fi ħdan il-lingwa bil-ħila rari ta' ħallieq. Għalhekk huma bosta dawk li jafu l-lingwa, u huma tassew ftit dawk li jafu joħolquha mill-ġdid, jiġifieri huma awturi. Il-metagrammatika letterarja tal-moderri, im- bagħad, hi ''itqal' minn tat-tradizzjonali, għaliex mhux biss hi ġdida, reċenti, u qribna wisq, iżda wkoll għaliex kattret id-devjazzjonijiet minħabba kapaċitajiet ġodda fl-esperjenza u fil-kitba. Għalhekk ukoll forsi l-akbar poeżija nkitbet fi żmienna, meta l-kult tal-mudelli għeb u l-garanzija tas-suċċess skond il-prinċipju qadim ta' l-imitazzjoni IL-LINGWA LETTERARJA U L-MALTI STANDARD 251 (sostnut minn żmien il-klassiċi bikrin sar-Rinaxximent u l-bidu tar- Romantiċiżmu) tilfet il-fejda tagħha quddiem l-isfida ta' kunċett radikali tal-kreatività. Hu elementari, mela, l-għarfien tal-grammatika fil-kittieb, iżda jib- qa' dejjem elementari. Bħalma hu l-egħmil tal-ġiri għall-p/aper. Mingħajru m'hemmx plaper, iżda bih biss wieħed jibqa' wkoll bniedem komuni. Il-p/aver isir meta jibda jiddevja fuq in-normal elementari. L-ISTANDARD F'POSTU (BARRA MIL-LETTERATURA) Biex ikun hemm ksur ta' liġi jrid ikun hemm osservanza ta' liġi, bħalma biex ikun hemm i-tajjeb irid ikun hemm il-ħażin. Il-liġi ta' l-opposti taħdem ukoll fil-qasam tad-djalettika letterarja bejn test kreativament devjanti u test organikament normali. Biex tiżviluppa ruħha l-letteratura fuq il-livell imsemmi, jiġifieri biex jissokta l-fil żgħir ta' kitba kreativa bil-Malti, irid jiżviluppa ruħu wkoll l-ilsien standard. Mill-konfront, mill-ispazju ideali bejn iż-żewġ estremi jit- nissel l-effett tad-differenza. Aktar ma jirtoqom il-mezz standard, aktar il-kittieb (l-iżjed il-poeta) jista' jitbiegħed minnu u jbiddlu. Dan ifisser li l-awtur jista' jiddevja skond kemm ikun innormalizza l-lingwaġġ kontemporanju, u wkoll skond kemm l-istandard taż- żmien ikun magħruf u mxerred. Mid-differenza jitnissel l-impatt tal- kitba, fis-sens li l-ġdid persunali jitqiegħed fuq il-background tal- lingwa kurrenti. Bħala arti, il-letteratura (l-arti tal-kelma) hi awtomatikament forma, mod kif kontenut uman jingħata insistenza billi jitfisser skond persunalità qawwija. Hi qawwa lingwistika li tbid- del il-ħajja f'ġemgħa ta' kliem, kontenut ivverbalizzat li jolqot għaliex hu ġdid skond ħila kreativa (i.e. m'hemm ebda grammatika u ebda volum ta' idjomi kurrenti li jistgħu jgħinu lill-awtur isir xi ħaġa aħjar minn bniedem lingwistikament kolt). Bħala konklużjoni prattika, il-qarrej jista' jqabbel il-kitba tassew letterarja ma' l-istandard taż-żmien, u mbagħad igħaddi biex iqabbel lingwaġġi letterarji ta' żminijiet differenti u lingwaġġi standard ta' epoki differenti. L-ispazji ta' diversità huma l-verżjoni verbali tad- differenza ewlenija bejn l-awtur u l-kittieb normali tal-lingwa tajba, jiġifieri d-dagħbien li jifred lill-intuwizzjoni mis-silloġiżmu. Stħarriġ tal-letteratura Maltija f'dan id-dawl jista' jikxef kemm il-valuri u kemm l-iżbalji tagħha, waqt li jindividwa dejjem lill-ftit ilħna awten- tiċi fost il-ġgajta ta' koltivaturi ta' l-ilsien. N.B. Għal stħarriġ iżjed dettaljat ta' dawn il-punti, il-qarrej jista' jara xogħlijiet oħra ta' Dr. Oliver Friggieri, bħal Fl-Għarbiel (1976), Saġġi Kritiċi (1979) u L-Idea tal-Let- teratura (1986).