Min jaf kemm il-darba smajthom isemmu lil: Mawmettul B'danakollu aktarx li ma tafx Mawmettu min hu. , Għax hawn Malta. jinħaseb li Maw- mettu hu alla. tat-Torok, ħaġa li ma 'hi minnha xejn, L-ewwelnett, ismu ma kienx Mawmettu, imma Muħam- med: igħidulu Maometto t-Taljani, għax ilsienhom ma jdurx. U Muħam- Profeta l-Kbir tal-Misilmin. Il-Misil- min huma. dawk in-nies, ta' liema ġens ikunu, li jistqarru. d-Djiena. Misilma, kif huma. Nsara dawk kollha li jistqar- ru d-Djiena Nisranija. Hawn se naraw mela, fuq fuq, il- ġrajjiet ta' dan: Muħammed, sabiex dawk. fost il-qarrejja li ma iafux jit- għalimu, u jekk isemmu lil Muħam- med (mhux Mawmettu) ma jgħidux bluhat. U billi l-Palestina l-aktar li ' hemm Misilmin, ikunu jafu lil dawn in-nies min kien li waqqfilhom dinhom. Muħammed twieled fis-sena 570 wa- ta Kristu, fil-Mekka. Missieru kien jismu Għabd-Allaħ u kien mill-ħamil- la jew razza tal-Qurajx, u ommu kien jisimha Emina. Jingħad li missieru miet qabel ma twieled hu, u ommu mietet ukoll meta kien għad għandu sitt snin. Meta Muħammed safa ltim għal kollox, ħadu jrabbih nannuh, li kien jismu Għad-il-Mutleb. Wara sentejn miet dan ukoll u lit-tifel ħadu miegħu għammu, jiġifieri ħu missieru, li kien jismu Tàleb. Dan ir-raġel kien fqir, għal hekk Muħammed kellu jaħdem — biex jgħix, (Ta' tifel li kien, kien imur jirgħa n-nagħaġ u l-baqar ta' wieħed qarib tiegħu, : Daqs kemm kien iġib ruħu sewwa u jibża' għall- bhejiem, kienu iaqqmuh ''Il-Emin', jiġifieri il-fidil. Meta Muħammed kiber, daħħlitu jaħdem magħha. waħda, mara armla. li kellha. ħafna ġid, li kien jisimha Ħadi- ġa. Din ħallietlu ġidha f'idejh u kien ġej u sejjer jixtri u jbiegħ, fis-Surija, — u b'hekk lil dil-armia żedilha l-ġi Fis-sena 595 iżżewweġ lil dil-armla, kienet akbar minnu ħmistax-il sena, u. — minnha. kellu erba' bniet, Żejneb, Ro- qaja, Ħaltum u Fàtma, Jingħad li f'waħda mis-safriet tiegħu fis-Surija, iltaqa' ma' Raħeb Nisrani li għanfu d-Din tal-Insara x'kien, ż Sa. xi tnax il-sena minn meta żże weġ lil Ħadiġa, il-ħajja ta' Muħam- med ma, fiha xejn xi tgħid. Imma jingħad li dak iż-żmien kien iħobb jin- ġabar waħdu u isum għal jiem sħaħ ġewwa għar f'ġebel għoli, qrib il-Me ka, jgħidulu Ġebel Ħira. Darba waħ da, fis-sena 610, ġewwa dak il-għar, Muħammed ra l-Anġlu Grabiel, Kif ingħad wara min-nies li kienu jafu lil Muħammed, l-Anġlu deher quddiemu — fil-għar u qallu: ''Aqral'' Muħammed — wieġbu: ''Xi tridni naqra2'' Għal dil-- kelma l-Anġlu qabdu minn għonqu u kien sa joħonqu, u raġa' tennielu l amar li kien tah qabel: ''Aqra, b'Ism Rabbak illedi ħalaqak. Ħalaq l-ensàn. minn għalaq. karam; elledi għallam bil-qalam. ' jgħid jil ta' madwaru: : Għallam lel ensàn ma lam jagħlam '' Li tfisser: Aqra, b'Isem Alla li ħalqek. Li ħalaq il-bniedem minn għoqda demm. Aqra: sidek huwa kerim bil- wisq u li bil-kitba tar-rixa għallem lin- — nies dak lima kienux jafu. Hemm oħrajn li jgħidu li l-Anġlu Grabiel deher lil Muħammed fuq ix- ' xefaq, u kull fejn Muħammed. kien idawwar wiċċu, kien jara l-Anġlu qud- diemu. U wara d-dehra, meta mar id- dar, beda jisma' f'widnejh min jgħid- lu: Ja Muħammed, jiena l-Qaddej t'Alla u inti r-Rasul t'Allal' L-ew- kixfuħ u sabuh kollu mxarrab bil-għa- raq u aħmar nar. Wara kull dehra minn dawn, Mu- ħammed ġiegħel lil min jikteb xi taq- sima (jew bil-Għarbi, sura) mill-ktieb imqaddes tiegħu, il-Qurin. U l-ew- well taqsimiet tal-Qurin huma sbieħ għall-aħħar u ma tistax. taqlibhom sewwa. f'lingwi oħra bla ma ttellifhom ħafna mill-ġmiel. jinstemgħu donn- hom għana, u l-ħoss tal-kliem huwa aħrax jew ħelu, kif titlob il-ħaġa li jkunu jfissru (ara l-kliem ta' l-Anġlu bil-Għarbi, kif ġibnieh fuq). Dan il- Ix-Xiħ tal-Misilmin fuq il-Mejdna jgħajjat lil sħabu għat-talb u jgħidilhom: U Allaħ hu akbari Axhdu inn la ilaħa illa Allaħ. Wa Muħammed Rasul Allaħ. Ejjew għala s-sala, ejjew għala l-falaħi' wel ma qal b'din id-dehra, kienet lil martu Ħadiġa, li emmnitu u baqgħet temmnu sal-aħħar, u għenitu kemm setgħet, wara, fit-tixrid tad-Din. il- 7. ġdid. Barra minn' din id-dehra, Muħam- : med baqa' jara d-dehriet, u wara kull dehra. kien jintelaq u jaqbdu d-deni. Meta kien iħoss 'i ġejja d-dehra, kien 'Għattunil Għattunil'' U darba kif kien imgħotti, ġmiel ta' kliem kien raġuni mir-raġi- nijiet li għalihom il-Quran xtered bil- ħeffa, għax il-Għarab jissaħħru fuq biċċa qari jew taħdit sabiħ. Il-lum magħdud b'ħaġa minna li Muhammed ma riedx iqarraq bin-nies, imma. kien jemmen li d-dehriet li kien ikollu kienu dehriet tassew u li l-kliem ti kien igħidlu l-Anġlu biex jikteb, kien kliem t'Alla. Meta Muħammed għaraf li Alla rie- du jsamma' l-kelma Tiegħu, dil-kelma beda jxandarha, għad li aktarx li ma kellux ħsieb li jagħmel Djiena ġdida. Hu ma. kienx jagħmel ħaġa oħra għajr, mimli bil-ħeġġa, itenni l-kliem li minn għalih kien qallu jgħid Alla. Għall- ewwel. kien jitkellem biss mal-qraba u l-ħbieb u dawk li kienu jafuh. U Alla li kien isemmi hu, kien dak Alla nnif- su tal-Lhud u ta' l-Insara. Għedna li l-ewwel waħda li emmnet it-tagħ- lim ta' Muhammed kienet martu Ha- diġa. Warajha emmen ukoll bin oħt Muħammed, tifel, li kien 'ismu Għali. U mbagħad Abu Beker, li sar l-ewwel Ħalifa, jiġifieri ta' wara Muħammed, meta dan miet. Muħammed beda jxandar 'l Alla- Wieħed fil-beraħ fis-sena 613, u l-ew- wel ma bdew ieħduha miegħu fuq daqs hekk, kienu l-qraba tiegħu, tal-ħamd- la tal-Qurajx, għax intebħu li jekk Muħammel kien iseħħlu li iġ'egħel lill- Għarab jemmnu b'Alla Wieħed, hu- ma kienu jmorru minn taħt u jonasu- lhom is-saħħa u l-għana li kellhom. Daqs kemm għamlu bl-ikrah għalih u għal dawk li emmnu t-tagħlim tiegħu, li l-ewwel Misilmin, xi mi'a fil-għadd, kellhom jaħarbu għand l-Insara fl- Ab'ssinja. Dan kien fis-sena 616. Fis-sena 622 Muħammed ħarab għal Medina, li dak iż-żmien kien jisimha Jatrib. In-nies ta' Tatrib laqgħuh, għax kienu miftehmin miegħu minn qabel. Hemmhekk, id-Diiena l-ġdida ta' Muħammed, minn Diiena maħqu- ra, saret Djiena tal-Ħakma u saret ukoll sies tal-pulitka. U Muħammed ukoll, minn bniedem mgħoddi biż- żmien, beda jsir ġellied u rebbieħ, Hu kien ħarab għal Jatrib wara li ftie- hem maż-żewġ ħamuliet kbar li kien fiha u mat-taifa kbira tal-Lhud li kie- nu jgħammru hemm. Muħammed we- ra li kellu għaqal kbir fe'n kellha x'taqsam il-pulitka, għax waħda mill- ewwel għemejjel li għamel f'Jatrib kie- net li biddel ir-rabta ta' bejn il-Għa- rab minn rabta tad-demm għal rabta tad-Djiena.' Qabel) il-Għarab kienu magħquda ħambla-ħamfla, ta' ftit nies li jkunu qraba ta' xulxin, imma Muħammed. ġiegħihom jirtabtu f'rab- ta ta' kobor bla qjies, ir-rabta tad- Djiena, jiġifieri, ta' dawk kollha li kie- nu jemmnu b'Alla Wieħed u bih innif- su bħala Profeta tiegħu. Imbagħad, ' maributa. hekk flimkien il-Għarab ta' Jatrib bdew il-ġlied mal-qraba u għe- dewwa ta' Muħammed; in-nies tal-ħa- mila ta' Qurajx, li fih qisu dejjem il- Misilmin ħarġu rebbieħa. Sa hawn ma semmejniex ħlief waħ- da min-nisa ta' Muħammed. Qabel ma. ngħaddu 'l quddiem ngħidu kel- ma. fuq l-oħrajn. Sakemm damet ħajja Ħadiġa, Mu- ħammed baqa' magħha. biss, għax kellu qima kbira lejha u hi kienet tie- ħu ħsiebu bħal ommu. Imma Ħadi- ġa mietet fis-sena 618. Għalhekk Abu Beker, ħabib ta' Muħammed, tah lil bintu bħal mara, 'li kien għad kellha seba' smin. Muħammed ma ħadhiex mill-ewwel, imma ħalliħa sentejn oħra għand ommha. Kien 'isimha Għajxa. Maltul dawn is-sentejn iżżewweġ mara. oħra, armla, imdaħħla. fiż-żmien, jisi- mha Sewda. Imbagħad, kif darba Għajxa kienet tilgħab bil-bandla ma' bniet sħabha, ommha għajtitilha, ħas- litilha wiċċha, maxtitilha, biddlitilha u ħadiha għand Muħammed u żam- mha. Wara żżewweġ lil Ħafsa, bint Għomar, li kellha 18-il sena. Darba Muħammed daħal għand Żejd (dan. meta. kien tifel kien waqa' lsir u xtraħ, u rabbieħ Muħammed. Kien Nisrani u qaleb Mislem) u ra l-mara ta' dan liebsa mqaċċat, qiegħda taħsel. Kif raha, qal ''Il-ħamdu 'l Allah tabb i'- għeġtib, li jbiddel il-qulibl' u telaq jiġri 'l barra, Meta Żejd għaraf li mar- reġ lil Selma, adni ta' wieħed Abis- sin. Imbagħad lil mara jisimha Ġwaj- ra, u oħra jisimha Mejmuna u oħra isimha. Barra minn dawn kellu tlieta oħra bħala nisa u wkoll jaddejja, li kien jisimhom Safija, Raj- Ana u Marija l-Kopti'ra. Dawn kol- lha kienu romol, barra Għajxa, li kif : għedna meta ħadha Muħammed, kel- Għedna li Muħammed f'Jatrib għaq- qad taifa kbira Għarbija li temmen 'Alla-Wieħed,. B'din it-tajfa beda aħbat għall-ġirien li kienu għadhom —Pagani (imma ma ħabatx għall-Insara a anqas għal-Lhud, għax kienu jem- mnu huma wkoll b'Alla-Wieħed) u ħareġ rebbieħ fuqhom. Fost 'dawn rehħa kbira kienet dik imsemmiia tal- — Badar, li saret fis-sena 624. F'din it- aqbida l-Misilmin li kienu 300 biss għelbu 1.000 raġel mill-ħamula tal- Ourajx. Is-sena ta' wara kellhom taq- la oħra msemmija ta' l-Oħod, li fiha Fis-sena 627 in-nies ta' Qurajx ħab- tu għal Jatrib u għal ftit ma rebħnu- hiex. Ma ħaduhiex għax il-Misilmin laħqu madwarha ħaffru ħondoq. Im- bagħad il-Misilmin ħabtu u għalbu għadd ta' Lhud qarrieqa, fil-masġar li jgħidulu tal-Ħajbar. U fl-aħħar Mu- ħammed rebaħ il-Mekka, li kienet dej- jem il-ħsieb ta' moħħu u x-xewqa ta' qalbu. Dan ġara fis-sena 630. Meta rebaħ il-Mekka, Muħammed, kien fl-ogħla ta' kburitu u kotra kbira ta' nies bdew jemmnu bih u jingħaq- du miegħu. Il-ħbieb ta' Muħammed kellhom il-ħsieb li jibdew gwerra biex jirbħu lin-nies kollha tad-dinfa u jġegħluhom isiru Misilmin, imma Mu- ħammed miet fis-sena 632.. Miet f'Ja- trib, jew il-Medina, rasu fiħożor mar- tu Għajxa. Hu u jmut karab karba u qal: ''AMAh, ja Allah'': Il-ħtija ta' mewtu kienet aktarx is-semm li waħ- da Lhudija. kienet għamlitlu fil-laħam tal-ħaruf, fil-masġar ta' Ħajbar. ABU GĦABDALLAĦ. QWIEL TAL-PALESTINA ħ El ħamme, għakraba msemme. il-mara. Bħal bil-Malti, ħamma, tfisser omm. Jiġifieri, omm il-mara ma hix ħlief tagħwiha għal żewġha u b'hekk jinqala' l-ġlied fil-familja u l-għelt fost nies id-dar. Mart il-abb, la tħibb u Ja tinħatb. Jiġifieri: il-mara tal-missier, u la tħobb 'l ulied il-mara l-oħra anqas wlied il-mara l-oħra: ma jħobbu lilha. Maktub fil-ġenne: U la ħama tħobb 'il kenne; maktub fis-sama: U la kenne tħibb 'il ħama. Malti, għax jiftiehmu sewwa. Ma hux meħtieġ li nfissru dawn iż-żewġt iqwiel bil- Hawn. Malta wkoll ngħidu : na tħobb 'il kenna, l-infern isir ġenna. '' : Iben id-daje, ma lejh imħabba'e. Għax ommu hi l-ewwel waħda li tara l-bniedem meta hemm xejn moħbi. Jiġifieri: Għal iben il-qabla, ma jitwieled, imbagħad meta tmur id-dar tgħid kollox: dak għandu għaddsa hemm, u dak għandu felula hawn, u hekk. Il-maħsda bejn il-ġiran, u l-bgħid bejn il-qirban. Il-ġirien jgħiru għal xulxin u l-qraba jobogħdu 'l-xulxin.