L-EWWEL TAQSIMA — DAWL L-ILSTEN Naħseb li aktar minn wieħed ġietu xi darba x-xewqa li jkun jaf kit kien jit- keliem Ġesti meta kien fid-dinja. Mnix xewqa fiergħa għax kull ma għandu x'jaqsam ma' Ġest: għandu jkun tal- akpar għożża għalina l-insara. It-twe- ġiba mnix tqila. Jekk Ġest sar bnie- dem bħalna 'biex igħallimna. t-triq tas- sewwa, kien jitkellem bl-ilsien li jit- keilmu bih il-bnedmin jew, aħjar, bl- ilsien li kienu jitkellmu bih il-Lhud tal- Palestina fi żmien Ġest Kristu. Imma x'ilsien kienu jitkellmu l-Lhud tal-Pa- lestina dak iż-żmien2 Dak iż-żmien il-Palestina. kienet taħt il-ħakma ta' Ruma; kien hemm gver- natur Ruman u suldati Rumani li kie- nu jitkellmu bil-Latin u forsi xi ftit bil-Grieg ukoll. Kien hemm Griegi ii kienu jitkellmu bil-Grieg, Kien hemm ukoll Lhud li ġew minn barra. mill-Pa- lestina u li kienu jitkellmu bil-Grieg. Mela. għandna naħsbu li l-Grieg kien jimxi ġmielu fost il-Lhud, u dawn kel- lhom bil-fors ikunu jafu xi ftit: bil- Grieg meta kien ikollhom ta' kull jum iħabbtu wiċċhom ma' Griegi u Lhud- Griegi. Il-Latin ma kienx jimxi wisq. Għalhekk il-ktiba ta' fuq is-salib kie- net miktuba bil-Lhudi, bil-Grieg u bil- Latin. Imma dawn kienu ilsna barra- nin fil-Palestina, L-ilsien tal-poplu tal-pajjiż kien l-Arami, jew l-Aramajk kif igħidulu bl-Ingliż u bit-Taljan. Aram hu isem ta' poplu li l-art tie- għu kien jisimha Aram naħrajm 'Aram taż-żewġ xmajjar' li huma t- Tigri u l-Ewfrat; illum jisimha, b'isem Grieg, Mesopotamja. Mela Arami hu l-ilsien ta' Aram. Kien poplu kbir li daħħal ilsienu kull fejn rebaħ. TA'- ĠESU għand il-Feniċi ħa l-alfabet, u hekk il-islen Arami miktub b'kitba aktar ħa- fifa mill-kitba. ta' Babel xtered b'ħet- fa tal-għaġeb u maż-żmien beda jħab- batha, mal-Lmudi u spiċċa biex qalgħu barra u daħal floku wkoll. L-eqdem kitba iigħandna bl-Arami hi tas-seklu 9 q.K. kitba Aramijja kibret u xterdet kullim- kien; insibuha fil-Palestina u saħansitra fl-Eġittu qalb il-Lhud ta' hemm. L-Arami jitqassam f'żewġ friegħi kbar: il-fergħa tal-Lvant u l-fergħa tal- Punent. Mill-fergħa. tal-Lvant ħareġ il-isien Sorjan; il-fergħa tal-Punent tit- qassam. fl-Arami tal-Galilija u l-Arami tal-Lhudija. Dawn kienu żewġ djalet- ti b'xi differenzi bejniethom, xi drabi fil-pronunzja biss. Niftakru li San Pietru għand Kajfa kien magħruf bħa- la wieħed mill-Galilija minn kliemu. Meja fi żmien Kristu l-Lhud tal-Pa- lestina. kienu jitkellmu l-Arami tal-Ga- lilija, l-Arami tal-Lhudija u xi ftit il- Grieg ukoll. U b'dawn l-ilsna. kollha kien jitkellem Kristu. Ma' l-Appostli, li kienu kollha Galilin, u fil-Galilija Kristu kien. jitkellem id-djalett tal-Ga- lilija; fil-Lhudija naħsbu li kien. jitkel- lem kif kienu jitkellmu l-Lhud. ta' hemm; mal-pagani li kienu jitkellmu bil-Grieg Kristu u l-Appostli kienu jin- qdew bil-Grieg. Quddiem Pilatu Kris- tu ma. tkellemx bl-Arami li l-gverna- tur Ruman ma kienx jifhmu. Dak iż- żmien l-Arami kienu jgħidulu Lhudi, għalhekk kull meta fl-Evanġelju jis- semma l-lsien Lhudi għandna nifhmu l-Isien Arami. Dawn huma ftit mill-kliem Arami li baqa' fl-Evanġelji: Raqa li hi tagħji- ra'u tfisser 'ħmar'; ġeenna wied Imma minn dak iż-żmien il-: ħinnom''; ħosanna, bl-Arami ħoxagħ- na, għajta, ta' ferħ bħal ''evviva''; talita qumi ''tfajla qum''; effata ''in- fetaħ'' eli, eli lama sabaktani ''Alla ingħidwiha—Għid il-Ħammi TA tiegħi, Alla tiegħi għala tlaqtni (sbaq- task. Is-Raba' Kmandament tal-Knisja, kient) jgħallimna neta—konna—Żgħar, l-Insar tal Lenil Memw jusħmh Ħadd—tal-Avvent ġa-Nhar il-Ham- billi jinżlu fl-ilma ġieħ kellu. dal Ħet imsaħas d. sie Haifkira. tal jmil MA i—kelma—bil-Greg1i-fis- tgħammed—-Ġest, Hawn—sa—itħaddtu ser Fe ae ftit tahux fuq id-dehra lis-Saħrin; a Saħrin-4t-tieni—meta—miżlet fuqu—1Ruħ Għid il-Ħammiem jiġi fis-6 ta' il-Qedesfil-Ġurdan; Jannar—imima—aktarx——aktar—minn