arija Ħad-Dingli. Meta faqqgħet il-gwerra Il-ħajja f'Ħad-Dingli Nhar l-10 ta' Ġunju 1940, l-Italja ddikjarat gwerra kontra Franza u l-Ingilterra… u għalhekk kontra Malta. L-għada, il-11 ta' Ġunju 1940, il-flaġell tal-gwerra laħaq lil Malta li spiċċat vittma tal-ewwel attakk dirett fuqha minn ajruplani Taljani. Minn dakinhar u għal bosta xhur li segwew il-ħajja tal-poplu nbidlet. Fl-1990, Laurence Mizzi kien ħa l-inkarigu li jiġbor fil-ktieb UMeta faqqgħet il-gwerra' 50 rakkont mibnija fuq esperjenzi personali ta' Maltin li għexu t-Tieni Gwerra Dinjija. Tnejn mir-rakkonti huma ta' Dinglin, Maria Gambin u Francis Ebejer. Qed nirriproduċu dawn iż-żewġ rakkonti b'tifkira tal-ħajja f'Ħad-Dingli f'dak il-perjodu li għadu fil-memorja ta' ftit. 'Had-Dingli mtela bir-refuġjati… Riżultat tal-gwerra nbidel mil-lejl għan-nhar' Il-papà kien bniedem li jaħseb ħafna. Sa minn qabel il-gwerra, infatti malli bdiet il-gwerra tal-Abbisinja, hu beda jħaffer xelter fil-ġnien tad-dar tagħna f'Ħad-Dingli. Kien iħaffru bil- mod, biċċa biċċa. Il-ħaddiema stess kienu jidħku bih u l-mamà kienet tgħidlu: ''M' għandekx fiex tonfoq il-flus7' Iżda hu ma kienx jagħti kas għax kien jobsor x'ġej speċjalment wara li darba, waqt żjara fl-Italja, ra dimostrazzjoni kbira tal-faxxisti li impressjonatu ħafna. U għalhekk hu baqa' jħaffer ix-xelter. U mn'Allal Għax meta faqqgħet il-gwerra mhux biss aħna stkennejna fih imma anke n-nanniet, iz-zijiet, ħbieb u ġirien u nies li lanqas biss konna nafuhom. Dakinhar tal-10 ta' Ġunju, aħna konna Ikoll id-dar miġbura madwar ir-radju nisimgħu l-aħbarijiet u d-dikjarazzjoni ta' Mussolini li biha l-Italja kienet daħlet fi gwerra kontra l-Ingilterra u kontrina. Meta smajna l-aħbar naturalment bżajna għax għidna li issa kien ġej żmien ikrah fuqna. Jien ma jidhirlix li nkwetajt iżżejjed għax moħħi kien fl-eżami mm tas-Senior Oxford (l-O levels jew is-SEC tal-lum) li kont ser Maria Gambin nagħti. L-għada, il-11 ta' Ġunju sebħet ġurnata sabiħa. Aħna, tliet aħwa u l-papà, fis-sebgħa ta' filgħodu konna ħerġin għall-karozza tal-linja biex bħas-soltu mmorru l-Belt. Il-papà, għax-xogħol fl-uffiċċju Programm tal-F tal-Water Works, ħija Joe għall-Università u jien fis-St Louis Central Schoo , il- ' : l-ieħor ried imur is-Seminarju, il-Furjana. Jien kelli 17-il sena u kont qed nagħmel l-eżamijiet tal- Iż-żewġ ħuti subien l-oħra, Achille u Feliċ, kienu qed ilestu għall-iskola primarja, u ż-żgħira, Alfreda, kienet għadha ta' tliet snin. Ġurnata bħas-soltu minn għalina… Id-dar tal-familja Abela fi Triq il-Parroċċa Ħad-Dingli fejn Maria Gambin għexet it-Tieni Gwerra Dinjija F'daqqa waħda nisimgħu ħafna sparar u ħsejjes oħra. Tlajna fuq it-terrazzin u rajna dħaħen kbar in-naħa tal-Port il-Kbir. Smajna t-tvenvin tal-ajruplani, għall-ewwel fil-bogħod, iżda xħin qorob lejna kulħadd imtela bil-biża' u nżilna niġru lejn ix-xelter. Billi aħna konna noqogħdu quddiem il-knisja, in- nies bdew jiġu għandna biex jidħlu fix- xelter tagħna. Hemm, fix-xelter tagħna, dakinhar kulħadd beda jitlob bil-qalb. Il-kbar jgħidu r-rużarju u ż-żgħar ukoll. Waħda ġara, niftakar, bdiet iżżebbeġ il-kuruna u tqabbel, 'San Pawl — keċċi l-għadu minn haw' :' Il-ġenituri tagħna malajr qatgħuha li jniżżlu s-saqqijiet biex filgħaxija norqdu hemm isfel. Sadattant, in-nies bdiet ġejja lura lejn Ħad-Dingli mill-ibliet, l-iżjed mit-tarzna. Aħna kellna żewġ zijiet jaħdmu hemm u kellna seba' mitt sena sakemm jerġgħu lura. Meta ġew, kulħadd beda jirrakkonta x'biża' qabadhom fuq ix-xogħol, fuq il-bini mwaqqa' u n-nies li mietu. Sa mill-ewwel ġurnata, wieħed minn Ħad-Dingli li kien joqgħod Bormla safa maqtul. Jien ngħid għalija barra l-biża' tal-gwerra kelli ħsibijiet oħra li kienu qed jinkwetawni. Dakinhar tlift il-practical exam tad-Domestic Science. Tgħid se nkomplih7 Iva issa ser jinqala' kollox Min jaf L-għada, it-12 ta' Ġunju, Ħad-Dingli mtela bir-refuġjati, l-iżjed min-naħa ta' Raħal Ġdid u tal-Kottonera. Il-Kappillan ta' Raħal Ġdid u xi qassisin u seminaristi minn hemm ukoll ġew bil-familji tagħhom ifittxu dar hawn u magħhom ġew ħafna nies oħra minn Raħal Ġdid, fosthom il-familja ta' dak li iżjed tard kellu jkun żewġi — Guido Gambin. Kos anke l-gwerra għandha t-tajjeb tagħha… Ir-refuġjati bdew jittalbu xi kamra. Ġabu magħhom xi ftit għamara u bdew jittalbu t-tiben ħalli jkollhom fuqiex jorqdu. Kien hemm min saħansitra fittex l-irdum biex jistkenn ġo l-għerien. Ħafna Dinglin ħassew għalihom, daħħluhom u għenuhom. It-toroq tar-raħal imtlew bin-nies, bil-karozzi, bil-karettuni wkoll. Għalina dehra mhux tas-soltu. Ma kienx hawn familja fir- raħal li ma daħħlitx xi refuġjat magħha. Tassew kien żmien li wera kemm id-Dinglin kienu laqgħu bil-qalb lill-barranin. Kemm l-iskola primarja kif ukoll id-Domus ġew allokati lir- refuġjati. Għal xi żmien saru klassijiet anke fi djar privati; waħda minnhom ta' ħdejna. Kien hemm klassi wkoll fil- kappella ta' Santa Duminka biex ir-refuġjati ma jitkeċċewx mill-iskola. Id-Domus tal-parroċċa ta' Ħad-Dingli li laqa' bosta refuġjati arija Ħad-Dingli i mplejna għal xi żmien immorru l-iskola f'postijiet different. Jien, bħal sħabi l-oħra kelli tibdil kbir; eżamijiet mill-ġdid tas-Senior Oxford għax il-karti li marru l-Ingilterra ntilfu. Kellna nibdlu s-sillabu, nagħmlu eżamijiet u nistkennu fix-xelters fosthom dak ta' taħt l-Auberge de France u fil-Mina s-Sewda, il-Belt, fejn ħafna nies kienu jgħixu u jistkennu. Għaddew ħafna xhur u ħarġu r-riżultati. Stajt nidħol pupil teacher imma għażilt l-ewwel xogħol tiegħi, dak ta' supervisor fil-Victorv Kitchen li nfetħet f'Ħad-Dingli. (Domt hemm sakemm għalaqt l-għoxrin u stajt nidħol għalliema fl-iskejjel primarji.) Mela ta' 18-il sena bdejt esperjenza interessanti fil-Victorv Kitchen. Konna staff żgħir u l-koka żgur sajret tajjeb il-ftit li kellha. Jien ridt nixtri l-mezez tal-ħaxix mingħand il-bdiewa, inżomm kontijiet u nara li jsir tisjir u tqassim sew. In-nies ma setgħux igergru mill-kwalità iżda mhux mill-kwantità għax ir-riżorsi kienu ftit wisq. L-agħar żmien kien meta ġie l-laħam tal-mogħoż u l-fwied tal-friża. Insajru kif insajru ma tagħti gost lil ħadd. It-tisjir kien isir f'kaldaruni kbar fuq nar tal-ħatab. Trid tara d-duħħan u n-nugrufuni Povra fattiga, kienet qisha Cindirella. Imma povri iżjed kull min kien jiġi b'borma kbira u bilkemm imissu porzjon li jgħattilu l-qiegħ. Għall-ewwel kulħadd sab xi ħaġa x'jiekol għax il-familji tal-bdiewa kienu jħobbu jużaw il-prodotti tagħhom mhux biss tal-istaġun imma anke dawk li jippreservaw ukoll. Il-ħobż kienu jagħġnuh id-dar mill-qamħ li jiżirgħu. Iżda mbagħad kollox beda jonqos bil-mod il-mod u l-Gvern beda jżomm anke li jintaħan il-qamħ. Kollox ried ikun miktub u mqassam; ftit għal kulħadd. Attakki diretti Ħad-Dingli ftit li xejn kellna. Veru li waqgħu xi bombi u għamlu ħsara f'xi djar u oħrajn waqgħu fl-għelieqi. Imwiet kellna ta' xi suldat tad-Durham Light Infantrv li kienu stazzjonati fil-qrib u ta' wieħed anzjan li miet b'xokk tal-bombi. Waqgħu wkoll xi ajruplani fl-għelieqi. Okkażjoni tal-biża' kienet meta sar l-attakk fuq l-Illustrious. L-ajruplani Ġermaniżi daħlu min-naħa tagħna, tant fil-baxx, li bżajna li ser jaqgħu fuqna. Dakinhar jien għoddejt 25 Stuka suwed u kbar. Nista' ngħid li bħala riżultat tal-gwerra Ħad-Dingli nbidel mil-lejl għan- nhar. Id-drawwiet tal-ibliet intisġu ma' dawk tal-irħula. Il-gwerra ġabet l l taħlit ta' nies, ta' familji, ta' użanzi… L-attakk fuq l-Illustrious — 16 ta' Jannar, 1941 'Il quddiem dan irriżulta fi ħbiberiji dejjiema u fi żwiġijiet ma' nies li kienu refuġjati r-raħal u ma' suldati li kienu stazzjonati fl-inħawi. Kif għidt qabel, mhux kollox kien ħażin fil-gwerra. Maria Gambin, nee Abela, twieldet Ħad-Dingli fl-1923 u żżewġet lil Guido fl-1953. Kienet tgħallem fl-iskejjel primarji tal-Gvern u tat sehem volontarju f'diversi ħidmiet fil-paroċċa ta' Ħad-Dingli fosthom fil-Klabb Nisa Dingli li twaqqaf fl-1974 u li tiegħu damet Presidenta 32 sena. UGens ta' għaqda fost in-nies… tal-għaġeb li bħalha m'erġajniex rajna minn tmiem il-gwerra 'l hawn Francis Ebejer Fit-28 ta' Awwissu, 1940, kelli nagħlaq 15-il sena. Kont noqgħod fi Pjazza San Duminku, ir-Rabat, ma' missieri, Ġużċ, ommi, Ġuża, u ħuti Flora, Kelinu, Nina u Salvinu. Kont student fil-ħames klassi tal-Liċeo fi Triq Merkanti, il-Belt. Fl-10 ta' Ġunju wara nofsinhar kont fil-garigor tad-dar, suppost biex nistudja l-De Bello Gallico ta' Ġulju Ċesare, għax l-eżami tal-Latin tal-matrikola kien riesaq ġmielu. Fil-garigor, għall-kwiet, qatt ma kont inħobb nistudja wisq; għalkemm il-homework kont nieħdu bis-serjetà. Missieri kien isfel jisma' r-radju. Minn fejn kont, stajt nisma' l-ħsejjes tal-folla fi Pjazza Venezja, iżda kliem Il Duce ma wasallix ċar. Dak iż-żmien rari kont inħabbel rasi bil-politika u ftit li xejn kont nittanta nifhimha. Ħsiebi kien band'oħra. Iktar kmieni dakinhar, kienu bagħtuni Ħad-Dingli għand iz-zija Serafina biex nagħtiha ferħ ta' qattus li Lulu, il-qattusa tagħna, kienet ferrgħet ma' xi ħamest ifrieħ oħra. Qabel ma tlaqtha biex nerġa' lura d-dar, iz-zija qaltli: 'Dalwaqt narawk suldat, Frans, u daħket tarani ninfixel. Ma kont intbaħt bl-ebda loġika fi kliemha. Kliemha ftakartu għal ftit hekk kif kont qiegħed nistudja l-gwerer tar-Rumani u koinċidentalment nisma' lil Mussolini jagħtiha qatta' bla ħabel f'Ruma: li dan ried jerġa' jirxoxta lill-Imperu Ruman, u Francis Ebejer s'hemm kont naf. F'ħin minnhom nisma' lil missieri jsejjaħli biex ninżel, kif kien ġa sejjaħ lil ommi u lil ħuti. 'Ninsabu fi gwerra,' lissen, kollu ħosbien. Inkwiet fuq wiċċ ommi, u ħuti jsaqsu. Flora: 'Tien ukoll (fil-gwerra)7' U għamilt waħda minn tiegħi. Kollni ferħan qbadt lil Ċesri u b'kemm kelli saħħa tfajtu 'l barra mit- tieqa għal ġol-pjazza. Kelb tal-fenek, minn dawk mitluqin għal rashom, lebbet 'l hinn hekk kif ra l-ktieb ġej għal fuqu. U jien ngħajjat: ''Daqshekk eżamil'. Ferħ u eċitament liema bħalu. F'moħħi żewġ ħwejjeġ biss: li ma kellix għalfejn nistudja aktar, u gwerra, jiġifieri… avventura. Għall-anqas bl-għagħa li qajjimt il-ġenituri derrew xi ftit minn min jaf kemm ħsibijiet suwed kienu għaddejjin minn moħħhom dak il-ħin. 'Int se tiskot7 Dan x'eżempju qed tagħti lil ħutek7' (Jien l-akbar fost ħuti). ''Mur iġbor dak il-ktieb'' Kont mort niġbru iżda kellhom igħaddu 'l fuq minn sentejn qabel m'erġajt ftaħtu. Aktar tard, missieri kellimna dwar il-ħtieġa tal-blackout. Dawwarna mad-dar biex jurina x'nixgħelu u x'manixgħelux,,u metau kif għandna nżommu l-gvieret mat-twieqi. Ir-Rużarju għidnieh għarkupptejna quddiem xbieha tal-Madonna u tal-Qalb ta' Ġest li minn dejjem kellna ħdejn it-taraġ, bil-ftila tixgħel quddiemhom lejl u nhar. Kont għadi w, għalkemm ma bsart anqas b'tikka x'kellu jseħħ l-għada. Iżda rqadt tajjeb. Qabel ma għajni marret bija ħażżejt daqsxejn ta' poeżija; ejjew ngħidu speċi ta' poeżija, imma li bqajt niftakar, forsi għax dik kienet l-ewwel darba li ttantajt nikteb waħda (sa dak iż-żmien ħlief xi novella 'l hawn u 'l hinn ma kontx inħażżeż) u minħabba l-partikularità ta' dak il-jum. Xtrajna d-deffun għall-ballata U ġbarna l-ilma mill-għajn tar-raħal. Lill-bhejjem sqejnihom u għalifnihom, Kollox lest għal għada. Minn għada jkollna saqaf għall-wens tagħna U għall-bhejjem imsieken bħalna. Iżda qabel l-għada ġie l-lejl mudlam, U bil-lejl ġie xi ħadd inkiss inkiss U ħadilna kollox sa l-ilma stess, U issa la deffun m'għandna u anqas ilma. Bħalissa fiha qiegħed nara l-influwenza Dinglija, għax jien kont twelidt hemm; konna morna noqogħdu r-Rabat meta kelli tmien snin, fl-1933. Ommi kienet inkwetata bid-doppju għax kellha lil ommha li kienet armla, in-nanna Marta, u ħuha, Salvu, joqogħdu Ħal Lija. Tlabna għalihom ukoll. Dik il-lejla kulħadd ifissed lil Lulu (simbolu, ċentru ta' paċi, ta' ħajja kwieta, għammiela, xejn gwerer). Nies joqtlu bil-gzuz, u Lulu tagħti l-ħajja. Kultant ngħid li lill-annimali Alla ħalaqhom bil-għan li f'xi ħwejjeġ nitgħallmu minnhom. Nies joqtlu u jitqatlu bl-eluf u bl-addoċċ; l-annimali meta u għax joqtlu u kemm iżommu f'qalbhom7 Fil-każ tagħna l-Maltin, il-qatla l-kbira bdiet mill-għada stess. Konfużjoni. Ħolma. Rutina mqallba ta' taħt fuq. Eċitament u biża'. Iżda wkoll, u mill-ewwel, tista' tgħid, sens ta' għaqda fost in-nies ta' kull għamla u sura. Camaraderie tal-għaġeb li bħalha m'erġajniex rajna minn tmiem il-gwerra 'l hawn. Jien u wieħed minn sħabi erġajna ħbieb. Konna ksirnieha fuq ħmerija. L-ewwel sirena u l-ewwel splużjonijiet ma smajthomx. Kont qiegħed ninħasel biex nilbes u mmur il-quddies — kont tnikkirt — u kien hemm il-ħsejjes tal-ilma. L-ewwel ħjiel ta' x'kien qed jiġri tathuli Tonina, xebba minn Ħal Bajjada li kultant kienet tiġi tgħin lil ommi. Kollha mbikkma f qaltli: 'Għid lill-mà li mort id-dar.' 'Imm'int għadek kemm ġejt.' Qegħdin jitfgħu l-bombi ' 'X'bombi7 Jien ma qiegħed nisma' xejn. ' U minnufih smajthom; m'għandniex xi l- ngħidu, fil-bogħod, għax jien kont ir-Rabat i l - u l-attakk kien qed iseħħ fuq il-Kottonera, — rd-dar tal-familja Ebejer f'Misraħ San Duminku, ir-Rabat kif ma domniex ma sirna nafu. (l-ewwel waħda mix-xellug) Programm tal-F Tonina marret biex tinġabar mal-familja tagħha u jien tlaqt lejn il-knisja ta' San Duminku. Il-pjazza baħħ, ħlief għall-kelb tal-bieraħ, miskin. Tbissimtlu u xejjirtlu. Ħsejjes ta' ajruplani u tfaqqigħ ta' bombi — esperjenza għalkollox ġdida, stħajjiltni qiegħed nistenbaħ f'dinja oħra, misterjuża, impossibbli li tqabbilha f'xi ħaġa mad-dinja li jien ta' żagħżugħ kont fiha sa dakinhar. Madankollu ħsiebi kien li mal-ewwel ċans ninżel il-Belt biex nara x'ġara mill-qrib, aktar u aktar għax kont ħlist mill-piż tal-eżamijiet. Dħalt il-knisja; le, mhux dħalt, imma qabduni u ġebbduni 'l ġewwa bis-saħħa. Hemm, jistkennu wara l-bieb il-kbir, ċorma nies, fosthom ommi u missieri u Kelinu (illum Isqof il-Brażil) ma' xi patrijiet. 'Jsa, idħol. Għalqu l-bieb, għalqu l-biebl' u talb. Inkwetajt għax ma kontx rajt lil ħuti l-oħra. Ilmaħthom f'ċirku f'tarf wieħed tar-rassa jilagħbu ż-żibeġ ma' xi tfal oħra fuq il-paviment tal-knisja. Xi ftit wara ngħaqadt ma' tlett iħbieb tal-pjazza u rħejnielha għall-Buskett. Intasabna wara l-Verdala minn fejn qagħdna naraw id-dħaħen lejn il-Port il-Kbir. Seħħ attakk ieħor. Xi ajruplani għaddew fil- qrib, iżda mingħajr periklu għalina. Għall-ewwel darba ħsibt sew fil-mewt: kien hemm nies qegħdin imutu dak il-ħin stess, mal-ħars ħaj tagħnal Niftakar ir-reżha li ħassejt f'ġismi hekk kif sibt ruħi wiċċ imb'wiċċ ma' realtà għalkollox ġdida. Fi triqitna lura lejn San Duminku, m' għidniex kelma. Iżda xorta xtaqt li kont il-Belt. Id-dar kien hemm xi ħobż biż-żejt u t-tadam. Blajt nofs kisra u warrabt il-bqija. Missieri qabadha, għolliha u qalilna: 'Mil-lum 'il quddiem ma tridx nara ħela hawn ġew.' Qabel ma kilna, għidna ħames posti Rużarju — is-soltu r-Rużarju jingħad filgħaxija — u xi talb ieħor għal dawk li mietu jew kienu f'periklu aktar minna. Il-bqija tal-jum b'pinzell taż-żebgħa f'idi għax qabbduni niżbogħ il-bieb tal-kċina. U Effie Ciantar fuq ir-Rediffusion: ''Air Raid Warning — Sinjal ta' Attakk mill-Ajru; Air-Raid warning — Sinjal ta'… Sadanittant kienu ġew għandna żewġ zijiet nisa minn Ħad-Dingli (ħut missieri), għajnejhom ħomor bid-dmugħ. Żwieġhom kienu ħaddiema tad-Dockvard. Bħalma kien ukoll ħu ommi, iz-ziju Salv, boiler-maker. Iż-żewġ zijiet telqu m'ommi lejn is-Saqqajja. Lili ma ridunix magħhom. ''Tnt kompli iżbogħ.' €) Wara sirt naf li fuq is-Saqqajja kienet inġabret kotra nies, l-iktar nisa u tfal, jistennew lil 1 nieshom irġiel li kienu jaħdmu 1 'lisfel, l-aktar fid-Dockvard tal- Sar ħafna talb hemm, bil-Kappillan tar-Rabat imexxi kollox hu. Sa fl-aħħar bdew telgħin xi rġiel, fosthom dawk taz-zijiet. Ommi kienet marret l-Għassa tar-Rabat biex minn hemm tara ċċempilx l-Għassa ta' Ħal Lija għal xi aħbar ta' ħuha. iż aħbar li z-ziju Salv kien salv. L-erba' zijiet għaddew għandna fi triqthom lura lej ngli; smajna x'kien ġara hemm isfel fl-ewwel attakk mir-Regia Aeronautica ta' Mussolini. Il-Kottonera braġ ta' ġebel… Ħadd minn niesi ma safa maqtul jew midrub. In-nanna Marta u binha Salvu ma ridux jitilqu minn Ħal Lija u jiġu għandna. tImm'hemm qrib ta' Vnezja wisqi' (Hekk konna ngħidulu Ta' Qali.) Marta: ''Intom ir-Rabat f'xi dinja oħra, jew 7' Skejjel magħluqa u t-tfal id-dar il-ħin kollu, barra dawk li kienu diġà jaħdmu. F'ħafna familji kellhom jitfasslu proċeduri ġodda, inkella taħwida nobis. Jien minn bieb wieħed avvanzajt għal xi ħamsa oħra, erba' siġġijiet u mejda. Faċendi. Kju għar-razzjon. Naqra u kultant nikteb xi ħaġa. Beda l-ġuħ. Ippruvajt nidħol mal-Voluntieri tar-Rabat; imġennen biex nagħmel xi ħaġa ''tal-gwerra''. Oppożizzjoni qawwija mill-ġenituri. Ommi qaltilhom: ''Għadu taħt l-età, mhux imbilli butwilaf' Jien webbist rasi. Meta qabbduni nagħmel għassa ta' bil-lejl fl-imkejjen tal-pjazza ħadt għasluġ f'idi (kienu għadhom ma qassmux armi) u kull dell nistħajlu l-għadu. U daqshekk ħallewni nagħmel mal-Voluntieri tar- Rabat. Ftit wara, id-dar tagħna tlaqnieha f'idejn żewġ familji refuġjati min-naħa t'isfel. Aħna morna Ħad-Dingli fejn daħħluna magħhom kuġini ta' missieri. Hemm ħaffirna xelter, kulħadd jagħti daqqa t'id, it-tfal ukoll. Missieri kien ilu Surmast l tal-iskola ta' Ħad-Dingli. Ħatruh ukoll Special Constable u Protection Officer, għax issa kien 24 siegħa fuq il-post. Kellu ħafna x'jagħmel, speċjalment meta bdew jaslu aktar u aktar refuġjati u dawn kellu T — E jinstabilhom il-kenn fl-iskola, fil-każin, L-iskola primarja ta' Ħad-Dingli fejn missier fid-Domus u f'ħafna djar privati u rziezet. Francis Ebejer, Ġużċ, kien surmast Mitt elf problema. L-għalliem u attur Godwin Scerri hu iben waħda mill-familji li daħħalna fid-dar tagħna tar-Rabat. Twieled fil-bidu tal-gwerra. Wara bosta snin kelli niltaqa' miegħu għall-ewwel darba meta beda jieħu sehem fid-drammi tiegħi. Fis-16 ta' Jannar 1941, l-irdum ta' Ħad-Dingli kont tistħajlu platea ta' teatru, miżgħud b'irġiel, nisa u tfal jaraw id-dramm ta' żegħda kbira ma taqta' xejn ta' Stuka, l-ewwel li qatt dehru fis-sema tagħna, qegħdin jattakkaw lill-/ilustrious hi u zzappap lejn il-Port il-Kbir. Ħad-Dingli kelli xorti aħjar mal-Voluntieri t'hemm. Imexxi l-grupp kellna lill-Kaptan Serafin Xuereb; ħatarni fizzjal tiegħu. Kont għadni m'għalaqtx is-16. Kien xtralna l-uniformijiet hu, qisna xi armata privatal Fil-bidu lili tawni azzarin Lee Enfield, Kanadiż. (Wara kienu armawna b'Karbini Taljani li kienu ġew maqbuda fid-deżert.) Id-dar, dan kont inżommu fit-turretta tal-bejt. Minn hemm kont noqgħod nispara lejn l-iStuka u l-Junker hekk kif kienu jgħaddu baxx sew minn fuq ir-raħal u għal fuq il-baħar wara li l-bombi tagħhom ikunu ġa ħattewhom għal fuq Ta' Qali. Fl-1942, bdejt noqgħod aktar attent jlebbtu 'l barra bla bombi kienu bdew jimmaxingjaw l-għelieqi biex jaħarqulna l-uċuħ tar-raba'. Fil- ħitan tal-kamra tal-bejt bdew jidhru qabda toqobl Mal-ħajt kont waħħalt stampi ta' silwetti ta' ajruplani tal-gwerra Ingliżi, Taljani u Ġermaniżi biex inkun nista' nagħrafhom aħjar. Iżda mbagħad ma domtx ma bdejt naqta' x'kienu mill-ħoss tagħhom biss. Dak tad-Dormier mill-ewwel drajtu, b'dik id-damdima tqila tiegħu, l-aktar bil-lejl. Kont insaffar suffara biex tal-ħwienet u oħrajn li kienu jibqgħu jaħdmu minkejja li jkun ingħata l-allert, idabbru Fl-1943, malli l-Alleati ħadu Tripli u b'hekk il-Ġermaniżi kienu qegħdin jirtiraw lejn it-Tuneżija, applikajt biex immur hemm, Tripli, għax l-6th Armv Ingliża kellha bżonn ta' nies li kienu jafu kemm bl-Ingliż u bit-Taljan, biex jaħdmu ta' interpreti ma' fizzjali tagħha. Lili u xi Maltin oħra ħaduna Il-monument ta' Francis Ebejer fi Triq il-Kbira, Ħad-Dingli Tripli fuq Blenheim Bomber se jaqa' biċċiet. Tripli, Benghazi, Sabratha u nħawi oħra fiċ-Ċirenajka, kif kienet tissejjaħ il-Libja dak iż-żmien meta kienet għadha kolonja Taljana, domt 18-il xahar, kburi… li jien kont l-iżgħar fost l-interpreti Maltin. Ma setax jonqos li bħal fil-każ ta' ħafna oħrajn, il-gwerra swietli ta' ġid f'xi oqsma. Rawmet ġo fija minn kmieni sens ta' indipendenza marbuta ma' sens ta' responsabbiltà; għalkemm, min-naħa l-oħra, nittama li mhux il-każ li jekk il-ġemel jara ħotobtu, jaqa' u jmut zobtul L-esperjenza — u hawn ma semmejtx kollox — li ħadt dak iż-żmien 'il barra minn ċirku komdu, imma dejjaq wisq, u meta kont għadni bilkemm bdejt inqaxxarha sew il-leħja, swietli qatigħ fil-burraxki li sfajt fihom wara. Kittieb bil-Malti u bl-Ingiż ta' rumanzi, drammi, novelli u poeżiji. Hu rċieva bosta unuri b'għarfien għall- kontribut kbir tiegħu fil-letteratura. Kien ukoll membru tal-Akkademja tal-Malti.