34 $ Il-Ħajja f'Għawdex 'X Awissu/Settembru 2002 drawwiet missirzjiela IL- BIEDJA F'GĦAWDEX Illum se nkomplu t-tagħrif tagħna dwar il-Biedja f'Għawdex, billi qabel xejn ngħidu xi ħaġa dwar kif il-kalendarju ta' dari tal-festi reliġjużi kien iservi wkoll bħala kalendarju tal-biedja, u l-bdiewa tagħina kienu jmexxu fuqu. Wara ngħaddu għat- temp. Naturalment, dwar it-temp hemm wisq x'wieħied igħid u jien se mmiss ħafif ħafif xi aspetti popolari bħalma huma t-Temp u l-Biedja; ix- Xemx u l-Qamar u l-Kwiekeb; is-Sema u s-Sħab; l-Ajru, il-Beraq u r-Ragħad, biex darba afħina nkomplu bix-Xita u r-Riħ u tagħrif ieħor dwar it- Temp. Il-Kalendarju Reliġjuż ta' Dari Xi festi ewlenin tal-Knisja kienu wkoll indikazzjonijiet importanti biex il-bidwi jagħmel xi xogħol: ''San Mattew, żrigħ it-tewm; San Mikiel, qtigħ ir-rummien; San Xmun, iżra' niexef jew miblul; San Mattija, żrigħ it-tomnija; Bejn San Pawlijiet tinżera' l-patata; Wara San Mark ix-xita nar fl-art; Bejn tal-Qala u l-Milied, erfa' l-moħriet minn ħalq il-wied; Nhar San Girgor il-kaboċċi tiha l-ħmar; Sant' Anna u San Ġokbu, it-tin ibexxaq fommu; Twelid f'Santa Marija jiġi msejjaħ għat- tiġrija; F'Awissu kull tin tmissu; Għal San Anard ibża' għall-art; Iżra' l-ful f'Santa Katrini biex jagħmel bla fini; Nhar Santa Barbara ż-żara' jikber għabara.' Issa ġara li fl-1969 kienet saret riforma fil- Kalendarju Ruman, u għalhekk xi festi importanti ma baqgħux jiġu ċċelebrati fil-ġurnata msemmija minn dawn il-qwiel. Biex wieħed iqabbel iż-żewġ Kalendarji, dak tas-sena 1950 u dak tas-sena 1970, għandu jara l-Appendiċi tad-Dizzjunarju 'A Dictionarv of Devotions'' ta' Michael Walsh, (Burns £ Qates, 1993). It-Temp u l-Biedja It-temp, lill-bidwi, bħal kull sajjied u nassab, jinteressah mill-qrib. Għax it-temp li jagħmel jista' jfisser ġid u riżq għall-biedja, bħalma jista' jkun ukoll ta' ħsara u rovina. Għalhekk, il-bidwi jżomm għajnejh il-ħin kollu miftuħa fuq l-elementi li jipprevalu madwaru u jitgħallem jaqra s-smewwiet biex ibassar jew jobsor x'temp ikun se jagħmel. Il-għerf tal-bdiewa dwar it-temp u l-elementi tan- natura jinġabar fi qwiel. Il-qwiel tal-biedja dwar it-temp igħallmuna dwar kif wieħed jista' jobsor x'se jagħmel l-ajru u kif se jiġi affettwat ix-xogħol tal-bidwi. Ix-Xemx, il-Qamar u l-Kwiekeb Il-bidwi jaf li l-prodotti tar-raba' jsiru biss jekk jagħmel temp tajjeb. Il-qawl igħid: 'Mix-xemx u x-xita jsiru l-għelejjel.' Mingħajr ix-xemx u x-xita, ebda prodott ma jista' jilħaq u jkun suċċess. Imma x-xemx mhux dejjem taffettwa xorta. Fir- rebbiegħa, meta l-ġranet jitwalu, ix-xemx tibda tnixxef kollox. Għalhekk il-qawl iwissi: 'Ix-xemx tar-rebbiegħa tibla' daqs belliegħa'. Iżda meta tkun xemx bajda għandna nistennew ix-xita: 'Xemx bajda, tagħmel ix-xita'. Hekk ukoll qawl ieħor igħid: 'Jekk wara nofsinhar ix-xemx tkun bajda safranija, aktarx tkun ix-xita għal filgħaxija'. U qawl ieħor iwissi: 'Nhar ta' Ħamis, meta x-xemx tinżel ġo xkora, stenna l-maltemp'. Għall-kappa tax-xemx ngħidu: 'Ix-xemx għandha għalqa taħdimha'. Il-Ħajja f'Għawdex '$ Awissu/Settembru 2002 4 35 Il-qamar ukoll jimmarka l-maltemp għal min jaf jaqra l-ajru: ''Għalqa tal-qamar, stenna xi għarqa'. Mela, qamar bil-għalqa, sinjal li ġej ir- riħ. Hekk ukoll jingħad: ''Qamar rieqed, baħar imqajjem'' il-qagħda tal-qamar turina jekk hux ġej riħ jew le. Iżda, qamar immejjel jista' jfisser ukoll li tkun ġejja x-xita, 'Meta l-qamar ikun immejjel, tkun ġejja x-xita''. Il-qamar jista' jurina wkoll x'riħ ikun se jagħmel, ''Mela l-qamar ikollu l-qiegħa, tista' tgħid li hu riħ isfel. Qawl ieħor jurina meta l-bidwi għandu jiżra' u jlaqqam, 'Iżra' u laqqam f'qamar xifif'. B'dan kollu, wieħed qatt m'għandu jqiegħed qroqqa fuq il-bajd mat-telfa tal-qamar, jiġifieri meta l-qamar ma jibqax jidher iżjed, imma meta jġedded il-qamar, biex jibqgħu ġejjin 'il quddiem mal-qamar. Il-qamar hu dejjem meqjus li jġib ir-riżq: 'Meta d-dinja tmiegħkek, fl-aħħar il-qamar iżiegħdek'. Ngħidu wkoll xi ħaġa dwar il-kwiekeb. —Kewkba ħamra, riżq ħażin'. Din hija l-pjaneta Marte li tidher sewwa mingħajr bżonn ta' tromba jew teleskopju u għandha lewn ħamrani, assoċjata mal-gwerra u mat-tixrid tad-demm, u allura għelm ta' riżq ħażin: 'Meta jidher il-Kawkaw, riħ nofsinhar'. Il-Kawkaw hija kostellazzjoni ta' żewġ stilel li tidher fin-nofsinhar għall-ħabta ta' Ottubru, meta jkun jipprevali r-riħ isfel: 'Il-qamar, il- kewkba u n-newba, ma fihomx ħilief sewba'. Il- kelma ''sewba' f'dan il-qawl tfisser ħsad tajjeb u n-newba hija r-rotazzjoni ta' l-uċuh, jiġifieri meta wieħed ibiddel l-wiċċ tar-raba' kull sena, biex il- prodott ikun aħjar. Qawl ieħor jgħidilna x'ifissru l-kwiekeb kbar: ''Meta jidhru l-kwiekeb kbar, ix- xita tkun fil-qrib.'' Tibdil fl-atmosfera jista' jġegħilna naraw il-kwiekeb -akbar, u t-tibdil jista' jkun ikkawżat minn arja bix-xita. Is-Sema u s-Sħab Is-sema jista' jkun jew safi jew imsaħħab, jiġfieri jew bnazzi jew kollu sħab. Imma s-sħab m'hux kollu l-istess. Is-sħab jista' jkun baxx jew għoli, oħxon jew irqiq. Sħab baxx jissejjaħ ħajbur u aktarx li jgħaddi bir-riħ xlokk b'arja umda u kollha rtuba. Is-sħab jista' jkun ukoll jew magħqud jew imqatta'. Sħab oħxon imqatta' jissejjaħ ukoll sftab infurrat li mill-art ikun jidher bis-safef fuq xulxin bit-truf bajdana bħas-silġ jiddu fix-xemx. Is-sħab il-magħqud jidher qisu raff oħxon bl-irjus sura ta' inkwina. Dan ikun sħab tax-xita (xjentifikament nafuh bħala 'cumulo-nimbus'). Sħab ieħor igħatti s-sema qisu liżar. Dan aktarx ma jkunx oħxon wisq imma minnu tista' tagħmel ix-xita. Meta s-sema jintebaq minn kullimkien bis-sħab, ngħidu: 'l-ajru għalaq għajnu'. Formazzjoni oħra ta' sħab hi dik ta' meta jkun qisu dahar ta' fekruna, imsejjaħ qoxret il-fekruna. Aktarx dan ikun bidu ta' sħab aktar oħxon li minnu meta jersaq fuqna tagħmel ħafna xita. L-aktar sħab għoli jissejjaħ rix imqatta' jew palma, minħabba s-sura tiegħu. Dan aktarx jimmarka r-riħ qawwi u bdil fid-direzzjoni tar-riħ. Meta s-sħab għoli u oħxon igħaddi kontra r- riħ li jkun qiegħed jonfoħ fil-baxx, ngħidu li għaddej il-vunglu. Meta ngħidu vunglu nifhmu riħ marbut, minħabba li dan aktarx li dejjem igħaddi mill- inħawi tal-Ibiċ lejn il-grigal. Meta jitilgħu żewġ ajrijiet kontra xulxin tista' tagħmel ħafna xita. Is-sħab jista' jkun ukoll abjad jew iswed. Meta x-xemx tiddi fuq is-sħab, speċjalment filgħodu, meta jkun tiela' xi ajru mill-punent, is- sħab jieħu lewn iswed li jbeżża'. Imma swedija bħal din aktar tkun riflessjoni tax-xemx. Mill-banda l-oħra, meta s-sħab jasal fuqna u ma jkollux ir-raġġi 86 W Il-Ħajja f'Għawdex 't Awissu/Settembru 2002 tax-xemx fuqu, jidher griż-bajdani. Għalhekk il- qawl igħid: 'L-iswed ibażża' u l-abjad ixabba' '. Fi tlugħ u nżul ix-xemx, is-sħab jista' jieħu lewn ħamrani. Din il-ħmura għandha tifsir importanti biex inkunu nafu jekk hix se tagħmel xita. Infatti qawl popolari jgħidilna: 'Il-ħmura ta' filgħaxija, ġib żwiemlek għat-tiġrija; il-ħmura ta' filgħodu ħalli l-bhejjem fejn joqogħdu. ' Xi drabi s-sħab jifforma bħal xkora n-naħa tal-punent. Għalhekk, il-qawl iwissi: 'Meta x-xemx tinżel ġo xkora, stenna l-maltemp. Fost espressjonijiet l-oħra nsibu l-egħmiem, plural ta' għomma, sħab tax-xita; sena bix-xlieqa, li tfisser sħab bi truf jew snug ta' sħab abjad fuq ix- xefaq; ċint, sħabiet wara xulxin misjuqin mir-riħ; għerq, sħaba pjuttost ħoxna, imma dejqa u twila, aktarx mill-majjistral għax-xlokk; ċluna, sħaba ħoxna u sewda li tagħmel ħafna xita u tqajjem riħ qawwi f'daqqa; żaqq, sħaba kbira li tgħaddi bix- xita, aktarx bir-riħ provenz jew majjistral, waħda wara l-oħra żaqq tielgħa u oħra nieżla. L-Ajru, il-Beraq u r-Ragħad Ħafna drabi l-bidwi jobsor x'temp ikun se jagħmel mill-għamla tas-sħab li jidher fil-għoli tas-sema: 'Sema naqxet il-fekruna jew xita bil-qliel jew riħ fortuna'. Dan il-qawl ifisser li meta s-sħab ikollu sura ta' dahar ta' fekruna, wieħed għandu għax jisenna li tagħmel ix-xita, inkella xi maltempata tar- riħ. Riħ fortuna tfisser fortunal jew riħ tempestuż. Hekk ukoll qawl ieħor iwissi: ''Meta tara l-beraq lesti l-girna fejn tintebaq'. Jiġifieri meta jberraq qis li ddabbar rasek ġewwa u tidħol taħt is-saqaf ħalli ma tixxarrabx. L-ajrijiet tax-xita normalment jitilgħu mil- lbiċ, jew punent il-lbiċ, inkella mill-punent. Dan jiġri wkoll jekk ir-riħ fil-baxx ikun mix-xlokk, mil- lvant jew mill-grigal, għax ir-riħ fil-għoli jgħaddi dejjem minn fuq għal isfel. Għalhekk, il-qawl igħidilna: 'Il-punent italla' u jniżżel kull mument, inkella, Il-punent iwiegħed u jagħti'. Qawl ieħor jgħidilna: 'SĦab mil-Ibiċ, xita żgur iġib'. Hekk ukoll: 'Raff bir-rjus, ragħad u xita jkollna'. Il-beraq u ragħad huma indikazzjoni ta' temp milwiem, jigifieri temp ta' l-ilma. Infatti, qawl popolari jgħidilna: 'Meta jberraq, imerraq, inkella, Wara l-beraq jiġi l-meraq'. Ma jistax ikollok temp bil-beraq u s-sajjetti jekk is-sħab ma jkunx oħxon. U x-xita l-qawwija tiġi minn sħab oħxon. Għalhekk jingħad, 'Il-beraq dukkar tax- xita'. Inkella: ''Berqa waħda f'Jannar, stenna maltemp kbir warajha'. Hawnhekk ta' min jgħid, iżda, li minħabba ċ-ċokon ta' gżiritna, xi drabi jiġri li t-temp jgħaddi b'ħafna beraq u storbju, u xita tagħmel ftit li xejn. Hu veru li 'Wara r-ragħad tiġi x-xita',;imma qawl ieħor igħidilna li l-'beraq m'hux ħobż', jiġifieri bħar-riħ bla xita, bil-beraq biss ma nagħmlu xejn. Dan jingħad għax xi drabi t-temp igħaddi qrib ħafna, imma x-xita ma taħkimniex. U l-wiċċ tar- raba' xita jrid u mhux beraq u ragħad, xita li ttir ĊCHILITE' Hardware Store, St. Bert Street, Xewkija, Gozo.