LU A GA IP EN IN PIE TITA -Uneil-ja ii biedjausajd.mrae00gov.mt David Mallia (Uffiċjal Xjentifiku) u Dr David Mifsud (Uffiċjal Prinċipali Xjentifiku) Biedja u Sajd Il-Bumunqar Aħmar tal-Palm Iltqajna ma'…. Il-kwalita ta' l-ilma għat-tisqija 4 Korsijiet imnedija mill-Istitut tal- Agrikoltura fl-Universita' ta' Malta Il-Pankrazju Morfoloġija Il-Bumunqar Aħmar tal-Palm (Fig. 1) huwa magħruf bl-isem xjentifiku ta' Rhvnchophorus fer- Bl-ingliż huwa magħruf bħala Red Palm Weevil, u jappartjeni fl-Ordni tal-ħanfus, mal-grupp tal- bumungari. Din il-ħanfusa hija pjuttost kbira fid-daqs, bejn 2 u 5 ċentimetri tul. Il-munqar prominenti kemxejn imgħawweġ, il-kulur ħamrani lewn is-sadid u t-tikek suwed huma karat- teristiċi ta' dan l-insett. Il-ġwienaħ ta' dan l-insett huma b'saħħithom, għaldaqstant kapaċi jtir distanzi konsiderevoli, madwar kilometru mingħajr waqfien. Fig.1: Il-Bumunqar Aħmar tal-Palm adult Ċiklu Bijoloġiku u l-ħsara Kkawżata Il-ħsara li ssir lis-siġar tal-palm hija kkawżata primarjament mill- larva (Fig. 2). Dawn il-lari aejagħmlu ħsarat kbar; anke larva wieħed ka- paċi jagħmel ħsara konsiderevoli, u anke saħansitra jikkawża l-mewt tal-palma. Il-Bumunqar Aħmar tal-Palm adult (mara) tbid madwar 200 bajda mal-bażi ta' weraq li jkun għadu żgħir, jew ġo feriti preżenti fiz- zokk. Dawn il-bajd jieħdu madwar tlett ijiem biex ifaqqsu, u l-perjodu tal-larva jieħu madwar xahrejn, filwaqt li l-perjodu tal-pupa jdum tliet ġimgħat. Dawn il-figuri jistgħu jvarjaw skond ir-reġjun. Il-larvae jieklu billi jħaffru l- palma minn ġewwa, fejn jagħmlu ħafna ħsara. Huwa diffiċli biex tinduna minn kmieni li l-palma hija infestata bil-Bumunqar Aħmar tal-Palm, għax il-/arva jibda ċ-ċiklu tiegħu ġewwa l-palma, u normal- ikompli f'paġna 7 il-Bumunqar Aħmar tal-Palm ment ma jitlax fil-wiċċ tas-siġra. Għaldaqstant, l-larvae ma jidhrux, u lanqas is-sintomi tal-ħsara li tkun qiegħda ssir. ħafna drabi, meta wieħed jibda jara' l-ewwel sintomi, ikun tard wisq għax diġà tkun saret wisq ħsara. Qed isiru studji fuq kif wieħed jista' jutilizza l-ħsejjes tal- larvae li jinstemgħu minn ġoz-zokk tal-palma b'apparat speċjali biex jinduna minn kmieni jekk hemmx id-dudu preżenti. Meta l-infestazzjoni tkun avvan- zata, wieħed jista' jilmaħ likwidu magħqud ta' lewn kannella mal- palma, u anke frak u biċċiet ta' fibri ħerġin minn ġo toqob żgħar li jkunu tħaffru minn dan l-insett. It- taħsir fil-palma jikkawża wkoll riħa karatteristika. Barraminhekk, il- weraq tal-palma jibdew jisfaru u jit- bielu, u xi weraq ċentrali jinqalgħu faċilment minħabba t-taħsir fuq ġewwa. Distribuzzjoni ġeografika Il-Bumunqar Aħmar tal-Palm oriġina fl-Asja tropikali. Peress li dan l-insett kapaċi jadatta ruħu tajjeb ħafna għal klimi differen- ti, malajr xtered fl-Afrika u fl- Ewropa, u laħaq ir-reġjun Medi- terran fit-tmeninijiet. Instab fi Spanja fl-1994, fl-Israel u l-ġordan fl-1998/99, u fi Franza, fl-Italja, fil-Mallorca, fil-Greċja u f'ċipru fl- 2006. Oriġinarjament dan l-insett kien jgħix fuq is-siġar tal-coconut, imbagħad beda jattakka s-siġar tal- palm f'diversi postijiet. Il-kawża prinċipali ta' din ir- rata għolja ta' firxa tal-Bumunqar Aħmar tal-Palm hija t-trasportazzjo- ni ta' siġar tal-palm minn postijiet infestati b'dan l-insett. Kontroll Il-Bumunqar Aħmar tal-Palm fil- preżent huwa meqjus bħala l-iktar insett li qiegħed jagħmel ħsara Fig.2: Il-larva tal-Bumunqar Aħmar tal-Palm fis-siġar tal-palm madwar id-dinja. Fir-reġjun tal-Mediterran, iż-żewġ speċi ta' palm ikkonċernati huma: Phoenix dactvlifera u P.canariensis, imma dan l-insett jista' jattakka speċi ta' palm ornamentali ieħor. Għaldaqstant, għandhom jittieħdu miżuri biex tiġi kkontrollata l-firxa allarmanti ta' dan l-insett. Ġew ippruvati diversi metodi biex jiġi kkontrollat il-Bumunqar Aħmar tal-Palm. Waħda minn dawn il-metodi hija l-użu ta' nases bil-feromoni. Dawn il-feromoni huma sustanzi li tipproduċi l-in- sett mara biex tattira lejha insetti rġiel. B'hekk l-irġiel tal-Bumunqar Aħmar tal-Palm jinqabdu fin-nassa minħabba din is-sustanza. Metodu ieħor li ntuża f'ċerti postijiet biex isalvaw palm infestat huwa kontroll kimiku li jsir billi jin- tefa' l-pestiċida ġoz-zokk tal-palma. Metodu ieħor li ppruvaw biex jiġu salvati l-palm huwa li jinjettaw ġoz- zokk nematodi li jagħmlu ħsara lil dan l-insett (dawn in-nematodi jissejħu entomopatoġeniċi). Dawn in-nematodi, ladarba jkunu fis siġra, ifittxu l-insett qerriedi, iħaffru ġo fih u jerħu bacterium li jikkawża l-mewt ta' l-insett f'perjodu ta' tlett ijiem. Dan it-tip ta' kontroll huwa magħruf bħala kontroll bijoloġiku. Għalkemm dawn il-metodi li semmejna jagħtu riżultati tajbin fil-laboratorju, mhumiex daqstant effiċjenti fil-prattika. Dan għaliex hija diffiċli ħafna biex tilħaq l-ist- adji kollha taċ-ċiklu ta' dan l-insett ġewwa l-palma, anke b'injezzjonijiet intensivi u ripetuti. Barraminhekk, attività intensiva bħal din hija im- possibbli f'postijiet li għandhom numru kbir ta' siġar tal-palm, minħabba raġunijiet ekonomiċi u prattiċi. Importanti li siġar tal-palm infestati bil-Bumunqar Aħmar tal- Palm, jew inkella mejta, għandhom jitneħħew mill-ewwel u jinħarqu, u l-post għandu jinżamm nadif. Wieħed irid joqgħod attent ħafna biex ma jikkawżax feriti fiz-zokk tal- palma għax feriti jew toqob huma postijiet ideali fejn il-Bumunqar Aħmar tal-Palm ikun jista' jbid. Għalhekk, feriti jew toqob fil-palma għandhom jiġu mgħottija. Konklużjoni Kifrajna, għadu ma jeżistix metodu effiċjenti biżżejjed biex jelimina l-Bumungar Aħmar tal-Palm mill- bidu. Għaldaqstant, huwa impor- tanti ħafna li jkun hemm kontroll strett fuq l-importazzjoni tas-siġar tal-palm jekk ma rridux li jkollna xi infestazzjoni ta' dan l-insett. Perġ, f'siġar tal-palm adulti, jista' jkun hemm moħbija insetti u mard li ma jkunux indunaw bihom, bħal, f'dan il-każ, bajd u larvae tal-Bumunqar Aħmar tal-Palm. Għaldaqstant, wieħed għandu joqgħod b'seba' għajnejn fejn tidħol l-importazzjoni ta' siġar tal-palm minn pajjiżi infes- tati b'dan l-insett. Biedja u Sajd