il-magażin tas-sena l-oħra tajt tagħrif dwar b iena Ta' Fonzu. Din is-sena jmiss liż-żona tal-Hesri li tinsab bejn iċ-ċimiterju, Wied il-Hesri, il- grawnd tal-futbol u Triq Blat il-Qamar. Lejn l-aħħar tas-snin tletin inbnew xi djar fi Triq Blat il-Qamar u Triq il-Girgenti (b'din it-triq tal- aħħar imsemmija għat-Tabib Nikola Zammit). Dan nafuh għax f'waħda mid-djar fi Triq Blat il-Qamar fuq ġewwa ta' bejt insibu mnaqqax is-sena 1938. Fil-bidu, xi djar minn Triq Blat il-Qamar kienu jagħmlu parti minn Triq il-Mitħna. Wara l-Gwerra, fil-bidu tas-snin ħamsin bdew jittellgħu xi djar oħra fit-tarf ta' Triq il- Mitħna u fi Triq it-Tabib Nikola Zammit. Fil-bidu tas-snin disgħin f'din iż-żona tal- Hesri l-Gvern beda jtella' xi flats. Għadd ta' koppji kienu ħadu biċċiet ta' art b'ċens biex fuqhom itellgħu djarhom. Meta ffurmaw it-toroq il-ġodda, il-Kunsill Lokali ħa ħsieb jagħtihom l-ismijiet. Fid-29 t'Awwissu 1994 is-Sur John Vella, Segretarju tal-Kunsill Lokali, bagħat lis-Sur A. Dimech, Segretarju tal-Kumitat tal-Ismijiet tat-Toroq fil-Ministeru tal-Ambjent fil- Furjana, l-ismijiet li kienu ġew approvati mill-Kunsill' u li dwarhom se nagħtikom tagħrif. Triq Ġużeppi Agius (1852-1937) Benefattur u Edukatur Is-Surmast Ġużeppi Agius twieled Hal Luqa fl-1852. Kien miżżewweġ lil Maria Antonia mwielda Pace. Kienu joqogħdu f'dar fi Triq il-Knisja l-Qadima fejn illum hemm il-Mużew tas-subien. Kellhom tifel wieħed, Mikelanġ, li kien ġie ordnat saċerdot mill- Isqof Awżiljarju Angelo Portelli O.P.fil-21 ta' Diċembru 1912. Dun Mikelanġ, iżda, miet qasir il-għomor fil-5 ta' Jannar 1919 fl-età ta' 30 sena. Ġużeppi kien jgħallem fl-iskola primarja tas- Siġġiewi u maż-żmien sar is-surmast tagħha. Qabel miet, fit-testment tiegħu ħalla daru b'wirt lis-Soċjetà tal-MUSEUM biex fiha jiġi mgħallem il-katekiżmu. Huwa miet fis-26 ta' Jannar 1937 meta kellu 84 sena u ndifen fil-knisja parrokkjali fil-qabar nru 53. Kien bniedem karitattiv ħafna (min kien jafu sew jgħid li quddiem daru kien sikwit ikollu xi nies) u jak benefattur kbir tal-MUSEUM. Nikola twieled is-Siġġiewi fl-10 ta' Marzu 1923, bin Franġisku Bonello u Ġovanna mwielda Tanti, l-iżgħar fost tmien aħwa. Studja fl-iskola primarja tas- Siġġiewi u fis-Central School tal-Belt. Wara sena jaħdem fid-Dipartiment. tal- Agrikultura, iż-żagħżugħ Nikola beda l-karriera tiegħu bħala għalliem tal-primarja fl-1946. Kien iż-żmien ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija meta beda jinħass il-bżonn ta' edukazzjoni għal kulħadd. Għalhekk il- Gvern kien beda jaħseb biex jifrex l-edukazzjoni mhux biss fl-ibliet u l-irħula imma anki f'żoni rurali. Għaldaqstant, minħabba li fl-irziezet tal-Fawwara kien jgħix għadd żgħir ta' familji, il-Gvern beda juża l-knisja tal-Lunzjata biex isservi ta' skola għal dawn in-nies. L-ewwel għalliem f'din l-iskola kien proprju Nikola Bonello. Minħabba l-etajiet differenti ta' min kellu jibda jattendi l-iskola u n-nuqqas ta' spazju, it- tfal (u anki l-kbar) kienu jattendu l-iskola ġurnata iva u oħra le, skont l-età. Filgħaxija l-għalliem kien jagħti wkoll żewġ lezzjonijiet oħra għall-adulti f'dik magħrufa bħal 'l-iskola ta' billejl; infatti t-tieni klassi kienet tispiċċa fit-8.301 Għal dawn il-lezzjonijiet kienu jmorru wkoll żgħażagħ saħansitra minn Tal-Għabit, mill-Girgenti u mill-Gżira (qrib Għar Lapsi). Dan juri l-għatx għat-tagħlim li kellhom dawn iż-żgħażagħ, nistħajjel bħalma llum hemm il-kilba għat-tagħlim bil-kompjuter. Nikola Bonello kien kuljum jitla' bir-rota sal- Fawwara u qatt ma falla lezzjoni minħabba mard jew temp ħażin. Is-Sur Bonell, kif kien magħruf minn kulħadd, baqa' jgħallem il-Fawwara sa Ġunju tal- 1949. F'Settembru beda jgħallem fl-iskola primarja tas-Siġġiewi. Kien edukatur eżemplari, serju, ta' dixxiplina, tad-dover u dejjem fittex il-ġid tal-istudenti tiegħu. Għalihom kien qisu missierhom. Il-karriera tiegħu ntemmet ħesrem meta miet ta' 47 sena fil-11 ta' Jannar 1971, mibki u rrispettat mhux biss minn qrabatu imma wkoll mill-istudenti li tant kien iħobb u jħobbuh. Triq Ġużċ Bartolo (1769-1799) Patrijott fi żmien il-Franċiżi (Seklu Tmintax) Lejn l-aħħar tal-ħakma Franċiża f'Malta, il-Ħadd 2 u t-Tnejn 3 ta' Settembru 1798, ġewwa s-swar tal- Imdina kien hemm tensjoni kbira. Dakinhar is-suldati Maltin qamu kontrihom u telqu armati lejn l-Imdina. Is-suldati Franċiżi, quddiem dik il-kotra kbira ta' Maltin irrabbjati, offrew li jċedu. Imma moħbijin fis-swar kien hemm xi suldati li fetħu n-nar u qatlu ħames Maltin u ferew tnejn li kienu Siġġiwin: Ġużċ Bartolo ta' 30 sena li miet fl-isptar ta' Saura fit-22 ta' Frar 1799 u ndifen fil-knisja ta' San Pawl fir-Rabat, u Mikiel Farrugia ta' 25 sena li miet fl-istess sptar fid-19 ta' Settembru 1798.5 Triq Salvatore Mallia (1872-1937) Mużiċist Salvu Mallia twieled is-Siġġiewi fil-21 ta' Settembru 1872 minn Nikola u Rożanna mwielda Scicluna. Meta kiber huwa żżewweġ lil Marianna mwielda Aquilina u kellhom erbat itfal. Salvu kien jaħdem mar-Roval Malta Artillerv meta kien qed jitgħallem il-mużika. Maż-żmien laħaq surġent u kompla jitħarreġ sew fil-mużika tant li ntgħażel biex imexxi l-banda tar-riġment bħala surmast direttur. Salvu kien il-ħames Direttur tal-Banda San Nikola (li qabel kienet tissejjaħ Nicolina). Wara li spiċċa minn din il-kariga, il-banda għaddiet f'idejn ibnu Karmenu. Kien ukoll Surmast tal-Banda LIsle Adam. tar-Rabat, il-Queen Victoria taż-Żurrieq, l-Unione ta' Ħal Luqa, is-St Philip ta' Haż-Żebbuġ, kif ukoll il-Vilhena tal-Furjana. Salvu miet nhar il-Ġimgħa l-Kbira 26 ta' Marzu 1937. Il-membri tal-Banda San Nikola organizzawlu l-funeral li għalih attendew ukoll rappreżentanti minn diversi soċjetajiet mużikali fejn kien ta s-servizz tiegħu. Is-surmast Salvu Mallia kien bniedem ta' servizz, ta' dixxiplina, onest u maħbub minn kulħadd.5 Triq Monsinjur Franġisku Saverju Mangion (1887-1974) Dun Saver, jew il-Monsinjur Mangion, kif kienu jafuh ħafna Siġġiwin, twieled is-Siġġiewi minn Ġovanni u Ġovanna mwielda Bonanno fit-28 ta' Diċembru 1887. Studja s-Seminarju sakemm ġie ordnat saċerdot fil-21 ta' Diċembru 1912 mill-Isqof Awżiljarju Mons. Angelo Portelli O.P. Bejn l-1912 u l-1916 Dun Saver ħadem fil-parroċċa tagħna bħala prokuratur tal-knisja u viċi kappillan. Bejn l-1917 u l-1932 kien imsiefer u serva bħala kappillan tas- suldati fl-Ewwel Gwerra Dinjija u wara fid-djoċesi ta' Brookivn fl-Istati Uniti. Meta Dun Saver ġie lura Malta, l-Isqof Mauro Caruana nnominah kappillan tas-Siġġiewi u fis-17 ta' Settembru 1933 ħa l-pussess tal-parroċċa minn Mons. Pawlu Galea, Vigarju Ġenerali. Huwa mexxa l-parroċċa sal-1951 u bħala rikonoxximent l-Arċisqof Mikiel Gonzi ħatru monsinjur kanonku kapitulari. Fl-1953 Dun Saver waqqaf l-Għaqda tal- Abbatini li kienu l-mimmi t'għajnejh. Meta kien għadu kappillan tal-parroċċa, nhar ta' Hadd waranofsinhar, wara l-katekiżmu, kien jagħżel tliet abbatini biex jeħodhom miegħu bil-karozza ħalli jżur xi ħbieb li kellu: il-kappillan tal-Imġarr Dun Edgar Salamone u l-kappillan tal-Mellieħa Dun Franġisk Xuereb. Il- Monsinjur Mangion għal snin twal kien id-Direttur Spiritwali tal-membri tal-Każin tal-Banda San Nikola. Dun Saver baqa' jagħti s-servizz tiegħu lill- parroċċa sakemm miet fid-19 ta' Jannar 1974. Kulħadd baqa' jiftakru u jirrispettah, speċjalment għall-karità kbira li għamel ma' ħafna familji fil- bżonn. Kien puntwali, ta' dixxiplina kbira u ta servizz imprezzabbli lill-komunità Siġġiwija. Gaspare twieled is-Siġġiewi fit-28 ta' Diċembru 1878. L-ewwel tagħlim ħadu mill-iskola primarja tal-Gvern fis-Siġġiewi. Kien jaħdem mal-Gvern bħala mgħallem fuq il-ħaddiema tat-toroq. Kien joqgħod fi Triq Ramija, u fis-sajf kont tarah ħdejn il-bieb ta' daru bilqiegħda fuq siġġu u ieħor quddiemu, bi ktieb f'idejh. Huwa kien iħobb jikteb xi sunetti għall-festa ta' Xi wħud minn dawn il-poeżiji kienu ġew ippubblikati fil-Pronostku Malti ta' Giovanni Muscat. Gaspare miet fis-17 ta' Jannar 1964. Triq Dun Anton Vella (1907-1987) Kittieb u Edukatur Dun Anton twieled is-Siġġiewi fit-23 ta' Settembru 1907 minn Filippu u Roża mwielda Spiteri. Tgħammed jumejn wara mill-kappillan Dun Franġisk Farrugia u ngħata l-ismijiet ta' Antonio, Salvatore, Andrea u Nicola. Kien iż-żgħir fost familja ta' tmienja. Ta' sitt snin daħal fl-iskola tal-Gvern tas- Siġġiewi li kienet ħdejn id-dar tiegħu. Kompla jistudja fil-Kulleġġ ta' San Alwiġi f'Birkirkara, fis-St Paul's School tal-Belt, u wara, bħala żagħżugħ, mar Ruma fl- Università Gregorjana fejn temm l-istudji tiegħu. Fil- 11 ta' Ottubru 1931 qaddes l-ewwel quddiesa solenni tiegħu fil-parroċċa tagħna fejn ħadem bla waqfien. Għal xi żmien kien jgħallem il-katekiżmu fil-MUSEUM tas-subien. Kien jiġbor xi tfal biex jgħallimhom ikantaw ħalli jieħdu sehem fl-Ora Santa. Meta għadda ż-żmien, b'dan l-istess grupp ta' tfal huwa waqqaf l-Azzjoni Kattolika fis-Siġġiewi fis-sena 1933. Għal ħafna snin Dun Anton kien direttur spiritwali fl-iskejjel primarji tal-Gvern. Huwa ppubblika xi kotba: fl-1946 il-Vade Mecum tal- Katekisti' u 'Il-Kredu'; fl-1954 ippubblika l-'Katekiżmu għat-Tfal li kien imqassam fi 30 lezzjoni u bi stampi tal-kulur. Dun Anton miet fit-28 ta' Lulju 1987 fl-età ta' 80 sena u ndifen fiċ-ċimiterju tal-parroċċa. Kien saċerdot imfittex ħafna għall-pariri. Il-persuna tiegħu kienet tiġbdek għax kellu tjubija u ħlewwa liema bħalha. Kien bniedem miġbur u studjuż u ħalla marka fl-istorja tat-tagħlim Nisrani fil-ġżejjer tagħna. Triq il-Girgenti Il-Girgenti huwa wieħed mill-isbaħ ġonna madwar is-Siġġiewi. Dan il-post huwa mfittex ħafna għall-passiġġati fil-kampanja. Jinsab bejn il-Wied tal-Fulija u l-Għajn il-Kbira u għandu forma ta' wied. Għal xi żmien fil-Girgenti kien jgħix ċertu Falaride li kien minn Agrigento u huwa għalhekk li l-post ħa ismu minn din il-belt Sqallija. Fuq il-Girgenti hemm irdum żgħir bis-siġar tal-luq, taċ-ċitru, tan-naspli u r-rummien, kif ukoll kull xorta ta' arbuxell. Insibu wkoll post fejn diversi nies jieqfu jagħtu qima lill- Madonna tal-Konsagrazzjoni fejn Ġuża Mifsud, xebba twajba Siġġiwija, kienet qalet li dehritilha l-Madonna. Triq is-Salib Dan is-salib, li jinsab intu sejjer lejn iċ-ċimiterju, huwa magħruf bħala s-Salib ta' Blat il-Qamar. Kien wieħed mill-isbaħ slaleb li kellna fis-Siġġiewi. Fl-1961 is-salib li kien hemm intlaqat minn trakk. Nikol Mallia, li kellu r-razzett maġenb dan is-salib, ġabar il-ġebel u reġa' tellgħu. Għadda ż-żmien u s-salib reġgħet messitu l-istess xorti u l-ġebel tfarrak għalkollox. Fl-1995 il-Kunsillier Emanuel Micallef flimkien mal-membri tal-Kumitat Kultura u Ambjent li hu kien imexxi fi ħdan il-Kunsill Lokali, ħadmu kemm felħu sabiex isir salib ġdid. Il-pjanta tas-salib il-ġdid, b'disinn differenti u modern, kienet tal-Perit Dion Buhagiar. Fl-antik kienu jgħidu li kull Ħadd il-Palm kienet titlaq purċissjoni minn ħdejn dan is-salib u tmur lejn il-knisja parrokkjali. Triq Ġmiel il-Widien Il-widien kollha għandhom. il-karatteristika sabiħa tagħhom. L-ilmijiet tax-xita li jiġu min-naħa tal-Fulija, tal-Girgenti, tal-Luq, ta' Għajn il-Kbira, tal- Buskett, ta' Tabrija, u mit-triq li tinżel mir-Rabat, kollha jinġabru f'Wied il-Ħesri. Bħala riżultat insibu l-ġmiel tal-widien li jagħtu għal din iż-żona tar-raħal, bil-ħdura kollha tagħhom u bl-arja tajba li jagħtu lill- ambjent, b'mod speċjali dak ta' dawn l-inħawi. Triq Wied il-Hesri Skont il-Professur Ġużċ Aquilina l-kelma ħesri ġejja minn ħiser.l Il-Professur Pietru Pawl Savdon jikteb li l-kelma ħiser, ħisrejn huma l-ġenbejn tal- bieb, jew il-koxox tal-bieb. Dan il-wied jibda minn taħt L-Irziezet u jibqa' sejjer sa taħt iċ-ċimiterju tar- raħal tagħna, taħt Ta' Bordin u jgħaddi minn taħt Haż- Żebbuġ sa ma jasal f'Wied Qirda u jibqa' sejjer għal Wied il-Kbir. Triq Tabrija Il-Professur Ġużċ Aquilina jikteb li l-kelma Tabrija taqbel ħafna mal-kliem 'Kurbet Tibrija' li tfisser il-ħerba ta' Tibrija / Wadi tabaria — il-wied ta' Tiberija' £ Tabrija huwa isem ta' fewdu b'territorju kbir miegħu li jieħu minn Wied il-Hesri sa taħt Tal-Għolja, parti mill-Għajn il-Kbira, il-Lawrenti b'San Blas miegħu sax-Xagħra tal-Isqof. Fewdu hija art mogħtija lil xi ħadd bl-obbligu li jaħdimha, imma l-art tibqa' tas-sid oriġinali. Dan huwa wieħed mill-ġonna l-aktar antiki ta' Malta. Fl-1315 kien ġie mogħti bħala fewdu mir-Re Federiku lil Artoldo de Barba sa ma ġie f'idejn il-Gran Mastru Lascaris bl-artijiet kollha ta' madwaru. Fil-limiti ta' Tabrija nsibu li kien hemm tliet knejjes: i) Il-Knisja ta' San Xmun li kienet tinsab lejn in- naħa ta' taħt Tal-Għolja u t-telgħa tat-triq Taż-Żaqq. Nikola Xara bena din il-knisja. F'dokumenti tal-1499 u l-1539 insibu riferenza għal dan il-lok — 'Sancti Simonis ta tabaria contrata' Brandino Caxaro kien wettaq il-bżonnijiet kollha meħtieġa minn din il- knisja. Dan insibuh miktub fl-Atti tan-Nutar Matteo Surdo fil-25 ta' Marzu 1532/8. Sakemm din il-knisja ġiet profanata, bejn is-snin 1500 u l-1582 kellha lil Nicolaus Callus, Johannes Axiaq, Lucas Xara, Lutius Xerri u Jacobus Scicluna bħala retturi. (ikompli f'paġna 32) ii) Il-Knisja ta' San Mikiel kienet mibnija fit- bidu tat-triq Taż-Żaqq fuq il-lemin fuq daqsxejn ta' għolja żgħira. Il-fundatur tagħha kien Dun Ġakbu Calleja li kien kappillan tas-Siġġiewi. Antonio Falzon kellu l-obbligu li jagħmel il-festa ta' San Mikiel kull sena fid-29 ta' Settembru, bl-għasar u b'quddiesa, kif ukoll jagħmel ikla lil dawk kollha li jieħdu sehem fil-festa. Bejn l-1588 u l-1611 din il-knisja kellha lil dawn ir-retturi biex jieħdu ħsiebha: Marianus Calleja, Josephus Bezzina, Andreas Calleja u Andreas Galea. Minħabbali maż-żmien din il-knisja ġietabbandunata, fl-1658 l-Isqof Balaguer ipprofanaha. ' jii) Il-Knisja ta' San Blas, Isqof, tinsab mat-triq li mis-Siġġiewi tieħu għar-Rabat. L-ewwel knisja nbniet madwar is-sena 1430. Ir-rettur ta' din il-knisja kellu l-obbligu li jagħmel il-festa ta' dan il-qaddis billi lejlitha jsir l-għasar u f'jum il-festa ssir quddiesa kantata minn monsinjur tal-Katidral peress li l-knisja tagħmel parti mill-kanonikat li jieħu l-isem minnha. File Kunsill Lokali Siġġiewi Ref. L.C. S. 50/94 — Ismijiet tat-Toroq fis-Siġġiewi datata 29-9-1994. Ħajr lis-Sur John Vella Fuljettifirħu Magħna 1928-1978, paġ. Dan it-tagħrif kollu ntbagħat minn Dun Nikol Aquilina, neputi tal-edukatur Nikola Bonello. Testa, C, Maż-Żewġ Naħat tas-Swar, It-Tieni Ktieb, Klabb : Kotba Maltin 1980, paġ. Bezzina, EX, Programm Festa Każin tal-Banda San Nikola 1978 Vassallo, K,, Vatum Consortium, 1968, paġ. Said M., Iltqajna ma' Dun Anton Vella, f'Is-Siġġiewi, Diċembru 1980, paġ. Muscat Azzopardi, Ġ., Il-Mument 15-2-1981 Serracino Inglott, E., Il-Miklem Malti, It-Tmien Ktieb, paġ. Borg, V. Rev. Mons., Melita Sacra II, paġ. Borg, V. Rev. Mons., Melita Sacra II, paġ. Borg, V. Rev. Mons., Melita Sacra 1, paġ. Versi ta' Patri Ġuże Delia S.J. Missier tagħna, għażiż Nikola, fl-art, fis-sema, Qaddis kbir, ġieħ u qima ntuk irridu għax jistħoqqlok kull tifħir. Inti l-Anġlu ta' ħajjitna, inti d-dawl u l-qawwa tagħna, fit-tiġrib li jdallam fuqna inti dejjem waqaft magħna. Li inti kbir jixhduh ġrajjietek u ta' ħajtek l-għeġ'bijiet, tixhdu l-manna li minn ġismek dejjem tnixxi w qatt ma hdiet. Inti l-Anġlu… Fik il-Knisja, il-fqar, l-iltiema, sabu t-tarka u l-mistrieħ, int tqabadt għall-fidwa tagħhom u mill-għadu ħriġt rebbieħ. Inti l-Anġlu… Mużika ta' Patri Albert Borg O.S.A Għalhekk int sraqtilna qalbna għax int twajjeb u ħanin, bejnna u bejnek hemm bħal rabta: jan li ma jħollu qatt is-snin. j Inti l-Anġlu ta' ħajjitna, inti d-dawl u l-qawwa tagħna, fit-tiġrib li jdallam fuqna inti dejjem waqaft magħna. Ixħet fuqna l-ħarsa tiegħek ibqa' magħna biex ma' ġenbna fl-hemm u n-niket insibuk. Inti l-Anġlu… Bierek lilna u lil dar-raħal. Żommna miegħek marbutin, biex xejn qatt qlubna minn qalbek ma jifridhom minn xulxin. Inti l-Anġlu…