Lil Ġanni minn xuxtu bajda qotna tagħirfu li bu xiħ ġmielu; ftit ikollu x'jagħmel u għalhekk iqatta sigħat sħaħ ilablab u jħarref, Għandu Ħażin li sikwit iħallat il-praspar tiegħu ma' dak li ġara tassew u għalhekk mhux dejjem wieħed jista' jara sa kemm għandu jemmnu. Jarġa' mbagħad ma jinqalax. ħwejjeġ kbar biex jiġbdek bi kliemu. Trid taħseb li qatt ma rifes fi skola. B'daqshekk it-tfal iħobbu jisimgħuh; u Bertu, żagħżugħ imfarfar, bin il-bdiewa hu wkoll, fl-għaxijiet dejjem issibu miegħu, Darba, xħin kien beda jbexbex id-dlam ġmielu, Ġanni kien qiegħed ifiarref bħal dari. Wara ftit Bertu, biex igħid xi ħaġa, qabeż qallu: ''Isma Ġann, nistna għax bil-fors, u nemmen 'k'irrid. UAgħmel int; jien sa ngħid waħida li għandha x'taqsam maċ- Ċimiterju.'—Ħadd ma tniffes u Ġanni baqa' jgħid: ''Mela darba walida fost l-oħrajn kien hemm xewla nies fil-ħanut tal-Burqax u kienu qegħdin jieħdu belgħa nbit fost iċ-ċajt, xi għanja, u l-hena ta' kulħadd. Meta għamel il-liin u kienet daqqet 'Ta' l-Imwiet, wieħed minnhom, is-Smin, għolla leħnu u qalilhom: ''Nagħmlu mħatra, ħa, li ħadd m'għandu l-liila jmur iċ-Cimiterju jwaħħal dawn l-imsiemer ta' erbaglħi pulzieri fil-għatba tal-kamra tal- mejtin 7: Ħarġet Hawn kollha bdew iħarsu lejn xulxin; imma mbagħad 'Il-Ġidi' li kien iridha ta' qalbieni tassew, niżżel pinta nbid f'nifs wieħed, mesati xoftejh b'minkbejħ u wieġeb: ''Ninda- ħal għal l-imħatra; imma l-Imgħaddam irid iżomm kelmtu u jħallas l-imfiatra'': Dak qallu: ''Tiħux ħsieb: dejjem ħriġt ta' raġel.' Billi kienet lejla xitwijja, il-Gidi tkebbeb tajjeb ġol kabozza, qabad tliet imsiemer twal u rixa biex isammarhom u telaq watidu għaċ-Ċimiterju li għalkemm ma kienx fil-bogħod, kien jinsab fl-aktar post wiegħri u ikrali ta' qrib ir-raħal. F'qasir żmien wasal u bedajsammar kemm jiflaħ; u mill-ħsejjes li għamel dawk tal-ħanut setgħu jaraw li kien watiħal it-tliet imsiemer; u ħasbu li kien beda riega lejhom. Imma minnufih semgħu twer- żiqa li tbażża, u l-għajta baqgliet tinstama u tidwi mal-plajja sa waslet fuq l-għolja u reġgħet lura. Dawk li kienu fil-ħanut bdew jitħassbu u wara ftit telqu biex jaraw x'kien ġralu. Xħin waslu sabuh għadu jgħajjat. Tafu x'kienet il-biċċa' Il-Gidi fil-fixla sammar il-kabozza mal-għatba; u tgħammad biha u xxebbek fiha hekk tajjeb li ma setax jefiles minnha. Meta ġralu hekk, ħaseb li l-erwieli kienu qegħdin idalt- ħiluh fil-qabar, biex jidfnuh ħaj. U twerwer hekk bl-ikraħi li meta dawk waslu sabuh mitluf, barra minn sessih, kont tgħid waslitlu li ma kienx għadu jwerżaq bil-waħx li twaħħax. Ħaduh id-dar u l-Imgħaddam tah in-nofs lira; għax kien tebafi l-imħatra. Imma ġietu qarsa, għax man-nofs lira laqqat marda ta' xahrejn u (li hu agħar) it-tgergir ta' martu sakemm damet ajja. Hawn Bertu qal: ''Din nemminha Ġann,' u x-xwejjaħ wieġeb: UKif jogħġbok; biss ingħidlek li l-Gidi għadu ħaj u xi darba nieħdok miegħi ħdejh biex tistaqsih. Hu mhux minn hawn.' VUGħidilna xi oħra, Nan'' qabeż qal qrampuċu ta' tifel. Qanni reġagħ qabbad il-pipa, Ħares lejn it-tfal, imbagħad lejn Bertu, u ħammel gerżumtu u qal: ''Taf int il-bdiewa jħobbu jmorru bil-bigħa bil-lejl biex ikunu jistgħu jagħmlu xogħol ieħor bin-nhar. Mela isma din: Darba, wieħed kien sejjer u meta wasal quddiem iċ-Ċimiterju ta' Ħal-Lija lemaħ qattus kbir iswed tuta b'żewġ għajnejn donnhom xrara nar. Malli rah waddablu daqqa ta' ġebla u melles daħar il-bagħal biex jibqa' miexi. Il-qattus ma tliarrekx; imma b'leħen ikraħ tkellem u qallu : Tinbixx lil min ma jinbxekx.' Issa, x'sar mill-qattus jew x'kien, dak il-bniedem qatt ma seta' jfisser u jgħid'' Hawn indaħal Bertu: ''Kos, din smajtha minn għand in- nannu wkoll, Alla jalifirlu. Kien igħid li dak il-bniedem kien jafu, u li miet qasir il-għomor. ' 'Lilniesu baqatilhom ''tal-qattus,' forsi tismagħhom igħiidu.' Ulien ftit naf nies li mhumiex minn hawn.' UIngħidilkom oħra f'malajr' Iż-żgħar flimkien: ''Iktar ukoll Nan,' u Ġanni beda, , eTafu li aħna u ġejjin mill-Musta hemm għar igħidulu Għar Qasrana' Tajjeb; dak igħidu li kien fih il-ħares.. U għalhekk f'raxx id-dlam tiadd ma kien jissogra ideffes rasu ġo fih bla biża', Lejla walida fl-eqqel tax-xitwa, waqt li kienet nieżla ħalba xita bil-qliel, kien għaddej bidwi minn quddiem dan il-għar u fettillu jidħol jistkenn ġo fih. Hu u diefiel, kollu beża' beda jgħid xi talb biex jitbegħidu l-erwieli il-fiżiena minn dak l-għar u temm talbtu billi għajjat l-aħħar kelmiet ''… patris Santi Ammien (ma nafx x'ried igħid sewwa) jekk hawn xi Ħaġa toħroġ Ħalli nidħol jien''. Hawn sema' għajta li twaħiħax u fl-istess ħin leħen oħxon qal: It-tnejn ma jasagħniex 7'' Ma stenniex kliem ieħor l-imsejken bidwi; imma qala' saqajh daqs dik il-lejla qatt.—Taqtgħu x'kien ġara 7 Fil-għar kien hemm wieħed għal kenn, u kellu mogħża miegħu, Meta nduna li dakli kien dieħiel kien jitwaħiħax għal 9 mewt gidem widint il-mogħża, hi għajtet wafida u hu Ħa sehem magħha b'leħnu.' Hawn Bertu: ''Ciss, imbagħd tgħid min jagħtik qatgħa.' UDarb'ofira, qrib l-għar ġrat oħra li jaqbel tismagħha. Par- tiżan kien ġennien li kuljum kien jieħu l-qabda tal-biegħa fuq fimara lewnha ixkeb. Lejla walida ddawwar iktar minn dari, u waqt li wasal quddiem il-għar kien dalial il-lejl sewwa. Imma Partiżan kien raġel tajjeb, u xejn qisu ma kien ibeżżgħu: għal- hekk ħalla, l-għar urajh u jgħanni kien u jgħanni baqa'. Imma meta ra nara liebsa l-abjad miexja qajl qajl urajh, dak i-fin, beda jitħawwad x'sa jaqbad jagħmel. Fl-aħħar hi kellmitu u qaltlu: ''Għannili għanja, Partiżan.' Partiżan kien ilu jaħseb li dik kienet xi ħaġa ħażina, għalhekk għannielha :— 'Sa ngħannilek din il-għanja Għax il-lejl għamel ftit bija: Insemmilek l-isem fielu Ta' Gest u ta' Marija. ' Għial dawn l-ismijiet dik il-mara saret kobba nar u ma deh- retx iżjed. Hawn l-iżgliar fosthom fetħu fialq u għiajnejn daqshiex; sa- ħansitra Ganni bejn stagħġeb, bejn twaħfiax u bejn ma emminx; u qal: ''Ma nafx jien; afijar biżżejjed Ġann'; imma u la x-xwejjali u l-anqas it-tfal ma ħasbuha bħal Bertu. Għalhekk Ġanni b'dali- ka tiddi f'għajnejh, bħal meta wieħed jirbali lil xi tiadd, Ħares lejn il-ġemgħa ta' tfal minn ġo d-dufiħan u ġieh f'rasu li kien qishom dehra tal-mejtin tiegħu, u tbissem fid-dmugħ; u beda jfiarref malajr:— U Mela darba kien hemm raġel riekeb fuq il-karrettun u sejjer bil-lejl għal xogħlu. Daqqa wafida sema' krib bħal ta' tarbija mweġġgħa; li kienet qiegħda tingħi; dar iħares u ra tabilħaqq li kienet tarbija tal-fiskija mħollija f'nofs ta' trieq, aktarx mitlufa. Refagħiha u billi kien ta' qalb ħanina, ħadha miegħu r-razzett, u xtaq li martu tnaddafha u tlibbisha alijar għax ma kenetx għajr imgeżwra f'dendul xkora. Martu ħallitha, imma l-qatfiga li fiadet swietilha t-taħsir ta' demmha; għex kif kixfitha lit- -tarbija sabet li kienet xi għafrit b'rasu ta' tarbij a u l-bqija taħit sura ta' bhejjem l-iżjed koroh: xejn xejn saqajha kienu ta' barri. Malli ntebħu x'kienet, hi qaltilhom: ''Ħuduni fejn kont, għax ħażin ikun gla- likom. 'U r-raġel kellu jarġa' jqegħidha fejn kienet. Din nafha għax ħfiadtha minn fomm in-nannu li miet ta' qrib il-mija n ilu mejjet xi ħamsin senal Eħl kif igerbeb iż-żmien Uliedi ftit ieħor u mmorru'' Peppi ta' Ħenżula jgħid li darba lil missieru ħallmu l-Ħares, u qaltu li jekk imur miegħu jagħtih zir flus. Ħenżula ħareġ mill-għorfa u mar għal urajh siekit siekit għax ir-regħiba tal-flus kienet qawwija ġo qalbu. Bdew mexjin min-nofs l-irdajjem: imma Ħenzula ma ftakarx li qatt kien ra xi ħaġa milli dak il-Ħin kien qiegħed jara. (Għax għandkom tkunu tafu li l-Ħares juri Ħaġa b'oħira). Sa fl-aħħar waslu f'xatt il-baħar u l-Ħares lil Ħenzula qallu biex jirkeb fuq dahru biex jieħdu l-art l-oħra li kienet xi minn hawn sa Għawdex. Widdbu wkoll biex ma jitkellimx waqt it-titjira. Ħenzula ddendel ma' għonq il- Ħares u bdew sejrin il quddiam. Imma meta ġew f'nofs il-bafiar, ħut l-iktar ikrah beda donnu jrid jiblagħhom u l-irjieħ qamu minn erbagħ naħiet, u, biex taqaglid, il-baħar sar baliar ta' nar. U Ħenzula deherlu li kien nieżel għiar-rasu f'nofs dan in-nar, u ħaseb li kien nieżel sabiħ sabiħ fl-infern. Hawn qabad igħajjat u semma l-ismijiet imqaddsa ta' Gesti u ta' Marija. F'daqqa walida sab ruħu fil-għorfa mimdud fuq marqdu'' Hawn it-tfal bdew jibżgħu sewwa; u x'ħin ħarsu ċass lejn Ġanni, kien hemm minnhom mtn ħaseb li jista' jkun li Ġanni ma kienx hu n-nifsu imma l-Ħares, U wielied wieħed inkiss inkiss bdew jitbegħdu bil-ħeffa biex imorru jorqdu. Dak il-lejl ħafna minnhom Ħolmu ħolm ikrati fuq Ħirsien ta' kull għamla. Ġanni x-xiħ għela għax ra li kien beżżagħhiom iżżejjed; u webbilha f'rasu li lilhom ma jħarfilhomx iżjed fuq ħwejjeġ hekk koroh. Bertu baqa' hemm u staqsa: ''Ġann minnu li l-Ħares kienu jarawh Nifliem jien kollox qligħ in-nies.' ix-xiħ kemm kemm ma tqarrasx; iżda wieġeb bil-ħlewwa: ''Ħa ngħidlek; jiena qatt ma tajt xejn; imma missieri jekk ma rax il-Ħares, għal l-inqas semgħu taf. Biex tara kemm hu hekk isma din: ''Missieri ta' fqajjar li kien, kien joħroġ jaħdem il-barra lejn Ħal-Lija. Bil-lejl ma kienx jiġi hawn ir-raħal imma kien jorqod f'dar li kellna l-Musta, fil-ħàra ta' l-Iskola l-Qadima. Id-dar tal-ġirien kienet miżmuma min-nies billi kien fiha l-Ħares; u hekk kien, Missieri bil-lejl kien joqgħd jitħasses biex jara jismax xi tiaġa. Wara ta' l-Imwiet kien jibda jisma' bħal toerrin ġol-liajt. Il-ġirien kienu jgħidu li fl-istess ħin kienu jisimgħu bħal saqajn ta' baqra jballtu u joqomsu fuq il- bejt. U waħida minnhom lil missieri qaltu li l-Ħares daħlilha tafit is-sodda u refagħha bit-tarbija b'kollox: it-tarbija tgħawret min- nufih, u jekk taf lil Budebbus tista' tara s-sewwa ta' din il-ġrajja b'għajnejk stess; għax Budebbus mhux werċ bil-ftit. Għiax qiegħed tistagħġeb/ Waħda mill-Ġnejna kienet tgħid li l-Ħares kien iżommilha t-tfal; ibenninhom, u jqigħedhom ġwej- din. Imbagħad bħala ħilas kien iteftef ftit tisjir, imma kien iridu bla melħ, u kien jieklu jalitaq mill-borma. Lil ommhom kien iġibha ħafna għax kienet tħobb il-fqar, Igħidu mbagħad li lil dik tal-Musta kien jobgħodha għax kellha qalbha ħażina ma' kulħadd; tt qatt ma kienet toqgħod għal dak li kien igħidilha hu' UNafiseb u narġa' ngħid li huma ħrejjef li ma jitwemmux kif ġieb u laħaq : aktarx Ħalquhom nies lablaba'' Int ma temminx għax daż-żmien, kemm ilha li bdiet issir il- Vija Sagra, l-erwieli il-ħżiena nqerdu kollha; qabel ma kienx hekk, Minn ta' l-Imwiet sal-Pater Noster, fl-arja kienu jkunu iktar sfieq min-nemus, UBeda jagħmel il-ħin; aħjar ninġabru. Il-lejl it-tajjeb Ġann'' Lilek ukoll Bert.' ik ik kul Ġanni raqad f'leħħia ta' berqa; imma moħħ Bertu dam ħafna jitbaħrad mal-firejjef li kien sama', u ma emminx; sa kemm għajnu marret bih u deherlu li kien qiegħed jimrali ma' sħabu fix- xagħri, u il-għelieqi: u l-praspar tax-xwejjaħi Ġanni, sfaw fix-xejn. TAGĦRIF KOTBA LI BAGĦTULNA A.M. Galea Tagħlim tal-Appostli, il-ħames ktieb. L-erbgħa ta' qablu huma Tagħlim ta' CHesà, jew Ħsjja ta' Qest fil-qosor. FL-UNIVERSITÀ Nhar it-Tlleta, 3 ta' Lulju, miet għal għarrieda l-istudent, Quido Lucia. Natu l-għomor lil niesu. Nhar il-Ġimgħa, fis-6 ta' Lulju, miet għal għarrieda l-Mons. Dun Carm Zammit, D.D., Professur tat-Teoloġija Morali fl-Uni- versità. Bniedem għaref, dħuli, ħabrieki, it-telfa tiegħu tinħass fl-Università u barra mill-Università, u l-fieragħ li ħalla ma jinteliex malajr. Natu l-għomor lil niesu. ' Natu wkoll l-għomor lill-Prof. Galea, Rettur tal-Uni- versità, għat-telfa ta' ommu li mietet nhar il-Ġimgħa, fis-6 ta' Lulju. N. B.—Fl-aħħar għadd ta' Leħen il-Malti' fil-poeżija, 'Il- Filosofija ta' l-Imħabba' qabżitilna żball. Il-vers 'L-iġbla, il- qamar bit-tlellix' sirid jiġi hekk: L-ibħra, il-qamar, bit-tlellix.