Ninu Cremona u Kitbietu Ġużċ Chetcuti 'Jiddispjaċini li jkolli ninfired mix-xogħol ta' l-'Għaqda' li fiha għext mill-bidu tal-ħajja tagħha u li fiha jiena ħdimt bil-qalb għall-ġid tagħha, xi mindaqqiet kontra l- interessi privati tiegħi … mibqa' ngħożż u nżomm bħala l-iktar tifkira għażiża l-ħajja akkademika li jien għaddejt magħkom. Dan m'hux kliem tiegħi. Din hi silta minn ittra li Ninu Cremona bagħat ftit qabel miet lill-Professur Ġużċ Galea li dak iż-żmien kien President ta' l-Akkademja tal-Malti''. Għex tabilħaqq għall-'Għaqda' mill-bidu tat-twaqqif tagħha fl-1920, sebgħin sena ilu. Insibuh ġà membru fl-ewwel Kunsill ta' l-'Għaqda tal- Kittieba tal-Malti' flimkien ma' pijunieri oħra tal-Malti bħal Ġużċ Muscat Azzopardi, l-ewwel President ta' l-'Għaqda', Dun Karm, Ġanni Vassallo, u F.S. Caruana, l-ewwel segretarju ta' l-'Għaqda'. Iżda l-ħajra għall-kitba fi Cremona nsibuha minn qabel l-1920 kif tista' turina din in-nota bijografika: ''L-ewwel ma tgħallimt naqra l-kartelluni tal-Kumpaniji tal- Proża Taljana f'Tuneż… meta kelli madwar sitt snin. Nistqarr li sakemm kelli mat-18-il sena qatt ma studjajt sewwa u ma nteressajtx ruħi fi studji ta' lingwi u xjenzi, ħlief fil-letteratura Taljana, li biha mindu kelli 17-il sena kont nikteb xi versi. 'Ix-xeħta tiegħi li nikkoltiva l-letteratura ta' Isien, hu x'inhu, tnisslet fija mill-istudju letterarju tat-Taljan u fih bdejt nedha minn mindu kont tifel fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti u fih komplejt iżjed nissaħħaħ is-Seminarju, imħajjar minn surmastrijiet tajba bħall-Professur Del Ricco u Dun Pawl Vella, u fuq kollox mill-poeżiji ta' Dun Karm Psaila li kien għallimni l- ewwel darba kif inkejjel il-versi. ''Sakemm kelli mat-28 sena qatt ma tħajjart nikteb bil-Malti ħlief xi ħaġa għall-palk li kien l-għaxqa tiegħi, u l-Malti tiegħi kien aktarx imħarbex bi kliem mexxej għall-aħħar u bla ebda kriterju grammatikali: ortografija fuq il-widna. Qatt ma kont ħassejt ġibda kbira għall-Malti sakemm ma sibtx min ħajjarni nikteb f'Il-Ħabib, ġurnal li fih kienu bdew jiktbu xi wħud mill-aħjar kittieba bit-Taljan, fosthom Cuschieri u Psaila. 'Kien Ġużċ Muscat Azzopardi li ħajjarni nibgħatlu xi versi jew proża bil-Malti għal Il-Ħabib li tiegħu kien direttur. Ġużċ Muscat Azzopardi kien jafni bħala poeta ċkejken ta' versi bit-Taljan. Bis-saħħa ta' l-inkoraġġiment li tani jien tħabbibt ma' Ġanni Vassallo li miegħu kont niddiskuti fuq N. Cremona u Kitbietu 17 l-ortografija Maltija. Il-Muftieħ tal-Kitba Maltija (1902) tiegħu kien għalija bħal katekiżmu u fuqu tgħallimt l-ewwel regoli tal-kitba Maltija. Wara tħabbibt ukoll mal-mejjet Dr. Ġużċ Micallef meta dan kien għadu student tal-liġi. Kien hu li nebbahni u ħajjarni biex nistudja l-Grammatika Għarbija u l-Lessiku Għarbi biex iżjed nitħarreġ fir-regoli grammatikali tal-Malti. Minn dak iż-żmien komplejt nikteb f'Il-Ħabib u nistudja fuq in-nisel ta' kliem Malti. Żewġ persunaġġi oħra li bil-kitba u pariri tagħhom jien imxejt fl-istudju tal-Malti kienu Napuljun Tagliaferro, studjuż tal- filoloġija u fonoloġija Maltija, u l-Professur Temi Zammit, prożatur ħelu u idjomatiku tal-Malti. ' Malli twaqqfet l-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'' Cremona mill-ewwel medd spallejh għax-xogħol u ntafa' għal dak li dak iż-żmien kien l-aktar meħtieġ, jiġifieri s-sistema xjentifika, u fl-istess ħin prattika, ta' l- ortografija. Twaqqfet Kummissjoni u fdat ix-xogħol f'idejn Ninu Cremona u Ġanni Vassallo. Fl-1924 ħareġ It-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija, iżda nistgħu ngħidu li f'dan ix-xogħol l-akbar mertu kien ta' Ninu Cremona, għax Vassallo kien ħalla kollox f'idejh. Cremona ma waqafx hawn fil-ħidma tiegħu. Fuq il-bażi ġà mwaqqfa tat-Tagħrif tana xogħlijiet aktar mirquma u dettaljati meta ħareġ iż-żewġ kotba tiegħu Tagħlim fuq il-Kitba Maltija, kotba li għadhom sal-lum il- liġi ta' kull kitba bil-Malti. Kull min warajh ħareġ Grammatika Maltija, fosthom jien, mexa fuq ir-regoli sodi u xjentifiċi li għallem hu. Il-Grammatika ta' Ninu Cremona hi kontribut mill-akbar biex l-ilsien Malti seta' jimxi 'l quddiem b'ortografija uniformi li bdiet tintuża fil- ġurnali kollha, rivisti, opuskoli u kotba, u fl-1934 ġiet magħrufa uffiċjalment. : Din storja li l-lum kulħadd jafha imma ma stajtx ma nsemmihiex għax hi l-ewwel ħolqa mill-iżjed importanti fil-katina twila ta' attivitajiet li tana Ninu Cremona. Fl-1925, jiġifieri sena wara li ħareġ it-Tagħrif, Cremona ħareġ fi ktejjeb X'inhu l-Malti Safi, taħdita li nqrat f'laqgħa ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti' fl-1 ta' Marzu 1925 f'Palazzo de la Salle. F'din it- taħdita Cremona bir-raġun kollu jmur favur l-argument li m'għandniex inwarrbu l-kliem romanz li daħal fil-Malti. Jgħidilna: ''Din illi kull ilsien jistagħna bi ħwejjeġ ta' ilsna oħra wisq iżjed għonja minnu, m'hix ħaġa li jagħmilha l-Malti biss. Kull ilsien kellu jagħmlu skond il-bżonn li ħass f'kull żmien tal-ġrajja tiegħu. ' L-attivitajiet ta' Cremona jitqassmu f'diversi friegħi tal-letteratura: poeżija, proża storiko-xjentifika, lingwa, bijografiji u drammi, novelli, rumanz, studji kritiċi u studji dwar ir-relazzjonijiet etnografiċi tal-folklor narrattiv u leġġendarju ta' Malta u Għawdex. Nieħdu l-ewwel il-poeżija ta' Cremona. Fl-1932 Cremona ħareġ l-ewwel ktieb tiegħu ta' tletin poeżija Weraq mar-Riħ li kienu mxerrda f'rivisti u f'ġurnali. Fih insibu l-ewwel poeżiji li kiteb: ''Il-Għannej ta' Wara l-Bjut', 'Dell il-Warrani', 'Il-Qdumijiet Tagħna'', 'Ġewwa l-Belt u Barra l-Belt' u oħrajn. Fid-Daħla tal-ktieb Cremona jfisser ruħu hekk: ''Semmejthom hekk dawn il-ftit għanjiet Maltin li jiena minn għoxrin sena 'l hawn ġie li ħarbixt, għaliex kif taraw huma bħal dawk il-ftit weraq ta' siġra f'art xagħrija mħarbtin u mxerrdin mill-irjieħ li ħabtu fuqha minn staġun ta' ħajja għal oħra, bħal weraq imżewqin biż-żmien li għadda minn fuqi u kemmex moħħi. Barra minn dan, dawn l-għanjiet huma mifrudin għal biċċa żmien sewwa minn tħawtil ieħor, li għalkemm kellu x'jaqsam ma' l-Isien Malti — ma' ġmielu u ma' senegħtu — kienet biċċa xogħol li rażżnitli l-ħeġġa tal-ħsieb u xejħitli qalbi qabel il-waqt.' Fl-1945 Cremona ħareġ l-antoloġija Rand u Riħan. Fiha jiġbor tnax-il poeżija li f'dawk li huma sentimenti, reqqa u sempliċità fl-espressjoni u fir-ritmu jisbqu lil dawk ta' Weraq mar-Riħ. Cremona jgħidilna: ''Il- biċċa l-kbira ta' dawn il-versi huma dawk li nkitbu fiż-żerniq tal-fantasija ta' moħħi meta ridt nagħti lill-poeżija Maltija l-forma moderna tal-poeżija barranija u nifdi l-għanja Maltija mill-kantilena tar-rima ta' l-għana b'versi settenarji jew ottonarji.' Fil-poeżija ta' Cremona tinħass ħafna n-nota awtobijografika. Dan iwettqu f'ittra li bagħatli bin-noti u l-kummenti tal-poeżija Weraq tal- Ħarifa, poeżija b'metru liberu u b'rima mbewsa u mqabbża. Kitibli: ''Fiha immaġinazzjonijiet allegoriċi u espressjonijiet ftit u xejn velati, iżda fihom kull waħda għandha xi episodju mill-ħajja tiegħi. Rapsodija ta' tifkiriet. Din il-poeżija ktibtha fil-Ħarifa ta' Ħajti, jiġifieri meta kont għoddni dieħel fi żmien li xagħri beda jiblieq; iġġib isem li jissimboleġġja dawk it-tifkiriet ta' żmien li għadda minn fuqi sa dak iż-żmien li ktibtha. Il-Weraq tal- Ħarifa jiffiguraw l-istess ġrajjiet awtobijografiċi li quddiem il-fantasija tiegħi narahom jidbielu u jaqgħu nixfin mis-siġra ta' ħajti l-imgħoddija. ' Fl-1970 l-Università stampatlu Mis-Siġra ta' Ħajti, Weraq mar-Riħ. Dal- ktieb jiġbor 76 poeżija, uħud minnhom poeżiji taż-żewġ kotba l-oħra li ġà semmejt, oħrajn li kiteb tul it-30 sena li għaddew meta ġie biex joħroġ dan l-aħħar ktieb tiegħu ta' poeżiji. Xieraq intenni l-kliem tal-poeta nnifsu dwar dawn il-poeżiji: ''Fil-versi tiegħi l-qarrej m'għandux isib ħaġ'oħra ħlief oriġinalità ta' stil, ideat mifrudin għal kollox fil-biċċa l-kbira minn dawk tal-klassiċiżmu u f'xi poeżiji mill-metrika tradizzjonali kif ukoll mil- lirika konvenzjonali bil-vers ottonarju kif insibuha dlonk fil-versi tas- Seklu Dsatax, għalkemm, bħala kapriċċ folkloristiku, f'dawn l-aħħar snin N. Cremona u Kitbietu 19 tħajjart nagħti fis-suq tal-Muża Maltija xi xempji ta' xi għanjiet Maltin b'versi settenarji b'daqsxejn ta' riħa ta' sentimentaliżmu romantiku maħruq fuq l-artal ta' xjuħiti.' Hawn il-poeta qed jalludi għall-poeżiji bħalma huma ''Teddv Bov'', miktuba fl-1960, ''Beatles' sunett miktub f'Ġunju 1968, u għanjiet li fihom jinħass is-sentimentaliżmu ta' mħabba li tfakkru f'żgħożitu. Iżda qabel nagħlaq din il-fergħa tal-poeżija ma nistax inħalli barra l- prologu tad-dramm epiku-pastorali Il-Fidwa tal-Bdiewa li jien inqisu bħala biċċa xogħol maħduma b'sengħa artistika, imqanqla minn ispirazzjoni patrijottika u mimlija immaġinazzjoni poetika li teħodna ngħixu 'l bogħod ma' niesna ta' ħames mitt sena ilu fil-ferħ u fin-niket, fid-drawwiet u t-tradizzjonijiet tagħhom. Għalija dan il-prologu maħdum b'versi martelljani, b'rima mbewsa, jiġbor fih l-isbaħ poeżija li kiteb Cremona. Dwar id-dramm klassiku, storiku-pastorali Il-Fidwa tal-Bdiewa, m'iniex se noqgħod nirrakkonta l-ġrajja u anqas m'għandi l-ħsieb nidħol fi studju kritiku, analitiku tiegħu. Ngħid biss li Cremona b'dan id-dramm qiegħed l-ewwel ġebla soda fil-pedament tal-letteratura drammatika ta' pajjiżna. L-awtur jagħtina interpretazzjoni ħajja tas-sentimenti ta' mħabba ta' poplu ċkejken lejn art twelidu u ta' mibegħda lejn l-egħdewwa li ħakmu u jassru lil Malta fiż-żminijiet fewdatarji. ''L-isem li tajt lil din il-ġrajja,' igħidilna l-awtur, ''huwa isem li qiegħed biex jagħti lemħa ta' dik il-ġrajja l-kbira li fiha l-iktar li ħadet sehem il- kotra ta' dawk in-nies tal-gżira li f'dak iż-żmien kienu aktarx nies tar-raba'. Huma li ħassew, huma li batew u meddew għonqhom għall-madmad tas-sidien u għat-tħarbit ta' l-għadu tal-baħar. Jiena, għalbekk, b'dan l- isem żgħir, ' iżid igħid l-awtur, ''indawwar u nagħlaq ukoll ġewwa kwadru ċkejken l-isbaħ u l-aqwa bċejjeċ li juru f'din il-ġrajja x-xbieha tad- drawwiet, il-ħajja, il-qalb u l-ħila tal-Maltin ta' dak iż-żmien. ' Xogħlijiet oħra tal-Palk li tana Cremona huma Ecce Homo (1953), Att Uniku, azzjoni fl-ewwel żminijiet ta' l-insara, Samaritana, Att Uniku, xena biblika ta' żmien Kristu, Meta l-Mara tibqa' tmieri (1958), Att Uniku, kummiedja soċjali, Minn Betlehem għall-Kalvarju, leġġenda biblika drammatizzata, u żewġ radjodrammi Aqta' Jiesek li tarani u Il-Mina ta' l-Imħabba, novella drammatizzata b'kummentarju narrattiv (meħuda minn The Storv of the Other Wise Man ta' Henrv van Dvke). Dwar id-dramm Ecce Homo Cremona meta kitbu fisser ruħu hekk: 'Bħal Il-Fidwa tal-Bdiewa, l-istil klassiku, id-djalogu narrattiv, il- frażjoloġija konvenzjonali, id-drawwiet ta' latmosfera pagana bl-antitesi tal-ħajja ta' l-ewwel insara jagħżlu dan id-dramm Ecce Homo mix- xogħlijiet drammatiċi tal-lum li taw lill-Palk Malti t-Teatru Modern. ' Baqa' nitkellem fuq ħafna mill-ħidma letterarja ta' Cremona, għax fi bniedem li ddedika ħajja ta' aktar minn erbgħin sena fir-rabta tiegħu ma' l-Akkademja tal-Malti u ma' l-iżvilupp ta' l-Ilsien u l-letteratura Maltija, hemm — biex ninqeda b'espressjoni metaforika — baħar xi tgħid. Il-merti ta' Cremona jinfirxu aktar 'l hinn mill-kamp tal-poeżija, tal- grammatika, tal-lingwistika u tad-drammi. Il-ħin ma jippermettilix li nistħarreġ fit-tul kull fergħa minnhom. Għal dawk li huma xogħlijiet ta' proża Cremona tana bijografiji, novelli, rumanzett ta' 70 paġna Ktajjen Maqtugħa, saġġi, ħafna minnhom dehru f'editorjali f'Il-Malti, u studji bbażati fuq l-iżvilupp letterarju, artistiku u soċjali u fuq ambjent u mkejjen lokali bħal ''L-Ospizju tal-Furjana', 'Għawdex fi Ċkuniti', 'Ħal Tarxien f'Żgħożiti', ''Monumenti f'Ġonna Pubbliċi'. Tana studji dwar il-proża u l-poeżija fil-letteratura Maltija, it-traduzzjonijiet tal-Bibbja bil- Malti, l-arti drammatika f'Malta, il-letteratura Maltija fir-Radju, u r-rabta li hemm bejn il-folklor u l-Ilsien Malti — materji ta' interess storiku u lingwistiku. Fir-rumanz Ktajjen Maqtugħa jagħtina mera ta' ħajja realistika fil-bidu tas-seklu Għoxrin: familja mfarrka, il-missier mifrud minn martu u minn bintha, martu min-naħa l-oħra mifruda minn bintha. Ta' min hi l-ħtija2 Tiegħu li ħalla s-saħna tad-demm tegħelbu u ma ssabbarx u ma għadirx7 .. Tagħha li għal darba tnejn taqa' għall-ħajja taż-żina u tal-lussu2 … Minn hawn joħroġ il-messaġġ illi l-għada li titrabba fiha l-kefen biss ineħħiha. Fir-rumanz jinħass ħafna s-sentimentaliżmu, jagħti deskrizzjonijiet ta' kwadri naturali u juri maturità u esperjenza umana. Fost l-aħjar novelli li kiteb Cremona nsemmi ''Stedina f'Raħal', 'L- Ibleh taż-Żenqa t-Twila', 'Wara Sidu sal-Mewt', 'Hekk kien Miktub''. L-ingredjenti prinċipali li wieħed jinnota f'dawn in-novelli huma: naturalezza ta' karattri u ta' ambjent, sens ta' osservazzjoni, ċarezza fl- idjoma, djalogar naturali. Kieku kelli nibqa' ngħid x'kiteb Cremona, kieku neħtieġ wisq aktar ħin. Iżda ma nistax inħalli barra kapolavur tiegħu li juri reqqa fl-istudju u r-riċerka, il-bijografija dokumentata ta' Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu. L-ewwel ma bdiet tidher f'Il-Malti, imbagħad inġabret fi ktieb fl-1937. Fl-1940 Mav Butcher għamlet traduzzjoni tagħha bl-Ingliż Vassalli and his Times. Il-ħajja ta' Vassalli, Cremona jiddeskriviha bid-dettalji ta' dokumenti li, fi kliem Cremona nnifsu, ''wara bosta tiftix, tgħarbil, tisfiq ta' wiċċu xi nefqa wkoll, irnexxieli bit-taħdit nikxef u ndabbar xi dokumenti, u fuqhom ngħaqqad xi bċejjeċ ta' ħajtu. ' N. Cremona u Kitbietu 21 Wara din il-bijografija Cremona tana bijografiji oħra ta' nies prominenti: Ġan Franġisk Bonamico, Ġ.P. Agius de Soldanis, Temi Zammit, Ġanni Vassallo, Napuljun Tagliaferro, E.B. Vella, l-avukat Carmelo Mifsud Bonnici (il-Gross), Ninu Muscat Fenech, in-nutar Carlo Micallef de Caro, Rikard Mifsud Bonnici, Rużar Briffa, Ġużċ Muscat Azzopardi, John Hookham Frere, Preca bħala filologu u Patri Anastasju Cuschieri, O.C. Mhux għalxejn l-Università tagħna bħala l-ogħla awtorità kulturali u akkademika ta' Malta onoratu fl-1963 bit-titlu tad-Dottorat tal-Letteratura (Honoris Causa), u fis-sena 1947 ngħata l-Midalja tad-Deheb, il-Premju Ġużċ Muscat Azzopardi, għall-ħidma twila u fejjieda li għamel fil-qasam filoloġiku u lingwistiku u għax-xogħol intellettwali fil-għalqa tal-Malti li jinfirex tul il-medda kollha tal-kitba, poeżija, drammi u proża, u ta' l- istudju tal-Malti. Is-Sinjorina Karmen Mikallef Buħaġar (Membru Onorarju ta' l-Akkademja tal- Malti) tgħix Londra, fl-Ingilterra. Għandha għożża kbira għall-Ilsien Malti, u kull meta tiġi żżurna turi dan anki bi tqegħid ta' kuruni quddiem monumenti ta' awturi Maltin, 4 speċjalment dawk ta' Dun Karm. F'dan ir- ritratt Karmen tidher flimkien mas- / Sur Pawlu Mizzi (Direttur ta' Klabb Kotba Maltin) wara li qiegħdet kuruna j$ quddiem il- monument ta' Ninu Cremona, fir-Rabat, £ Għawdex.