Tal-imkejjen: kollha tat-Terra. San- ta; minn barra: tal-Karmelu, jieħdu ħsieb ir-Rhieb Franġiskani; dawk li aħna ngħidulhom ''Ta' Ġieżu'. Is- Santwarji: kollha taħt: idejhom, ħlief tal-Karmelu biss. U t-Terra: Santa ilha taħt idejhom, m'hux mill-bieraħ, tafux, l-anqas mil-lum, imma minn żmien; ' San. Franġisk in-nifsu, fis- Seklu Tnàx, mar. iżtir it-Terra Santa ,U daħħal fiha. lir-Rhieb tiegħu. Il-Ħakma tal-Franġiskani fuq it- Terra Santa. tissejjah Kustodja, bil- Malti, Għassa. Tafu il-għala jgħidul- ha hekk: Għax jgħassu fuq: l-Im- kejjen Imqaddsa; jieħdu ħsiebhom; jindokrawhom, Il-Kustodja. tat- Terra. Santa hija mwettqa. mill- Papiet (1). Din il-Kustodja. :. taħkem: fuq. it- Terra Santa kollha u: xi: ħaġa iżjed ukoll. Tħaddan. il-Lhudija, is-Sama- rija, il-Galilija, il-Feniċja, is-Surija, l-Anatdlja,. l-Eġittu, t'Isfel, il-gżira ta'. Ċipru, u. billi; għandha. dar f'Kostantinġpli,. tilħaq sat-Traċja. Fil-Kustodja hemm. daqqa ta' 489 (2) Raheb. U billi fit-Terra Santa jinsabu minn kull xorta: ta'-nies, hemm Irhieb. tista' tgħid, minn kull. ġens tad-dinja;. u, mill-Belġju, u minn Franza, u. mill-Ttalja, u mill-Ġer- manja, u mill-Olanda, u. mill-Ingil- terra u mill-Awstrija, u mill-Irlanda, u minn Spanja, u minn Malta; u mill- Portugall, u ' mill-Ungerija; 'il-Kus- todja tat-Terra Santa tgħodd 9 Kun- venti kbar, u 42'dar, jew Kunventi żgħar; imxerdin f'51 naħa' (3). Ulied: San Franġisk fit-Terra Santa ġiebu 'dejjem ruħhom ta' rġiel. Laħqu' dejjem dmirijiethom ' mill- aħjar. Ħadmu mill-iżjed. Meta kien jeħtieġ biex iħarsu sewwa l-Imkejjen Imqaddsa, saħansitra 4,000 minnhom ċarċru demmhom, u bħal sidna Ġesii Kristu; bih.xarrbu dik l-Art għażiża u bħalu ħallew ħajjithom. fId-dmirijiet tar-Rhieb tat-Terra Santa,''- nistħajjilkom tgħiduli, ''hu- ma: biss li jieħdu. ħsieb, l-Imkejjen Imqaddsa, u xejn aktarf'' — Tas- sew .li l-ewwel, u l-aqwa dmir. tagħ- hom. huwa dan, iżda. barra: minnu għandhom .. dmirijiet oħra u m'hux taċ-ċajt, taffix.- Wieħed minn dawn id-dmirijiet hu li: jxerrdu. fost in-nies tal-pajjiż li jaħkmu fihom, il-Fidi Nisranija. Għalhekk. x'uħud fosthom huma, Missjonarji. mErħilhom. biex jistgħu jimxu, jitgħallmu il-Għarbi, it-Tork, il-Grieg. Barra minn din, billi xi nħawi, l-aktar fl-Eġittu hemm ħafna taħwid ta' nies, tarahom jit- għallmulek ukoll it-Taljan. (4) il- Franċiż, il-Ġermaniż, l-Ingliż, il- Malti (4), u x'naf jien. U m'hux il- Eġittu biss, għax il-Palestina. jmorru kull ġens ta' nies ukoll. It-tielet' dmir tal-Franġiskani hu li jilħqu, mal-Parroċċi. bħala Kap- pellani, Fejn tafu kemm' Parroċċi għandhom taħt idejhom l Minn barra 28 Parroċċa, għandhom ukoll 18 viċi-Parroċċa (35) u 88 kappella. Tridu jieħdu ħsieb ta' daqqa ta' 60,000 Kattolku: —Għalhekk bit-tiġijiet bil- Magħmudijiet, 'bil-qràr, bit-tagħlim tad-dutrina, bil-Vjatki, bil-griżma tal-morda, :' bl-assistenza ' tal-mori- bondi u bil-priedki, għandhom x'jagħmlu biżżejjed. Isemmgħu l- Kelma t'Alla bi 11 ilsien. Tarġa', jridu jilħqu mal-iskejjel tal-Parroċċi, li huma daqqa ta' 52 waħda. Ngħidil- kom. biss li fi żmien ta' sitt snin, . għammdu 10.810 ruħ; tejjġu 2,206; ikkonvertew 607; minn setet qarrieqa ġebuhom fi ħdan il-Knisja Kattolka. Ir-raba' dmir tal-Franġiskani huwa li jilqgħu lil Pellegrini li jmorru jżuru t-Terra Santa. Dawn ma jkunux wieħed u tnejn, imma eluf tal-eluf. Ngħidilkom biss li fis-sena 1994, laq- għu fid-9 djar li għandhom għalhekk jgħidulhom Case Nove, 12,932 Pelle- grin. Iridu jaħsbulhom għall-ikel, għar-rqàd u għal kollox. U tarġa, iridu jmorru magħ- hom idawruhom l-Imkejjen kollha Mqaddsa; iġibu ruħhom magħhom ta' veri Anġli tal-Karita'. Fejn tafu kemm jilqgħuhom: tajjeb lil Pelle- grini, u kemm iduru bihoml Kemm jagħmlu magħhom. Dan nista' ngħi- du għax rajtu b'għajnejja, u ġar- rabtu fija n-nifsi (6). Il-ħames dmir tal-Franġiskani fit- Terra Santa huwa t-tagħlim tax- xjenza. Hekk f'Ġerusalem, fil-Kun- vent ta' San Salvatur, isiru l-istudji tal-Iskrittura Mqaddsa u tat-Teolo- ġija. Għall-Iskrittura hemm ħames Dutturi u tlieta għat-Teoloġija. Is-sitt dmir, li jilħqu mas-snajja. Fejn tafu kemm hemm snajja' l-ak- tar fil-Kunvent ta' San Salvatur f'Ġerusaleml Issib kull sengħa; u tal-istampa, u tal-mastrudaxxi, u tal-ħaddieda u tat-taħħàna, u tal- għaġġiena, u tal-kaħħàla, u tal-ben- nejja u tal-ħajjàta (7). U xi ngħidu mbagħad mill-isptar (8) u. mill- ispiżerija P Ma jeħtieġux, mela, għal dan kollu bosta Rhieb' Fil-Kunvent ta' San Salvatur biss. hemm daqqa. ta' 104 (9). Bħal ma semmejtilkom l-ewwel u l-aqwa dmir tal-Franġiskani hu li jieħdu ħsieb tal-Imkejjen Imqaddsa. F'uħud minnhom, bħalli kieku fil- Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, f'dik ta' Betlehem u oħrajn, iqaddsulek qatiegħ quddies kuljum. F'oħrajn iqaddsu waħda; f'xi oħrajn kull nhar ta' Ġimgħa. F'xi wħud oħra fil-Ħdud u l-Festi biss. F'uħud mill-imkejjem Imqaddsa il- Franġiskani għandhom xogħol sħiħ. Nieħdu l-Qabar ta' Kristu: F'dan kull jum, f'nofs il-lejl iqumu jgħidu l-Matutin, flimkien mal-Uffiċċju tal- Madonna. Minn fuq, fil-Festi kbàr, u bosta drabi oħra, jitkanta mill- ewwel sal-aħħar. Mas-sebħ, maż- żerniq, jingħadu l-Uri tal-uffiċċju ta' dik inhar imbagħad l-Uffiċċju tal- Madonna wkoll. Għal fil-għaxija ssir il-Kumpjieta u wara, għal xi l-erbgħa tibda l-Purċissjoni (10). Din issir b'kant li jbikki. Jidħlu qishom fil- kappelli kollha li jinsabu fil-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, Fis-Sibtijiet tar-Ramdàn u drabi oħra wkoll, jieħu sehem fiha l-Patrijarka ta' Ġerusa- lem. Dan li għedna mill-Qabar ta' Kristu nistgħu ntennuh bejn wieħed u ieħor mill-Għar ta' Betlehem, minn Nazaret, u x'naf jien (11). M'humiex, mela, hux tassew, ibiegħu r-riħ, ir-Rhieb Franġiskani tat-Terra Santa' Għandhom x'jagħ- mlu, hux ta' bil-ħaqq f Ir-rajjes tar-Rhieb tat-Terra Santa jgħidulu Kustodju (12). Huwa msej- jah il-Gwardjan tal-Qabar ta' Kristu u tal-Għolja ta' Sijon. (1) Il-Papa Ġwanni XXIII raġa' wet- taq il-Franġiskani bħala għassiesa tal- Imkejjen Imqaddsa, b'Ittri miktuba mill- Vatikan fis-17 t'April għamnewwel. Ara dan il-Qari, għadd 3 tas-sena. l-oħra (1960), faċċata 78. Dun Xand kiteb dan fis-sena 1907. Bħal issa l-Franġiskani tal-Art Imqaddsa huma fil-għadd xi ħaġa fuq il-500. (3) Il-lum bejn Kunventi kbàr u Resi- denzi żgħar jinsabu 78. (4) It-Taljin huwa l-lingwa uffiċjali tal-Franġiskàni tat-Terra Santa, għal hekk, ftit jew wisq, kollha jitkellmu bit- Taljin. Dun Xand qal li hemm min jitgħallem ukoll il-Malti; imma din aktarx li ħarġitlu hekk, għax il-Maltin tal-Eġittu qishom kollha ikunu jafu b'erba' jew ħames lingwi, u hekk jistgħu jinqdew b'lingwi oħra barra l-Malti. Ħlief dan, dejjem ikun hemm xi Patr' Malti f'Lixan- dra, Port-Said, il-Kajr u hekk. (5) Bħal issa l-Franġiskàni tat-Terra Santa għandhom fi ħsiebhom 58 Parroċċa, kbar u żgħar. F'Ġe:usalem, hemm fuq il-5,000 ruħ ta' Rit Latin, barra minn għadd kbir ġm'elu ta' Kattolki ta' Riti oħra. Għajn Kirem, imma, billi ħaduha l-Lhud, qisu ma baqa' ħadd ħlief is- Sorijiet, Il-għadd tal-Pellegrini, jiġifieri żawwarin, is-sena 1958-59: kien ta' 10,255, fosthom 4 Maltin, li marru hemm wieħed- wieħed. k (7): Hemm ukoll is-sengħa ta' skarpin li Dun Xand nesa isemmiha, U issa hemm. iż-żingografija, fejn jagħmlu l- clichċs għall-istampi. (8) L-Isptar li semma Dun Xand huwa għall-Franġiskàni biss, morda u xjuħ. (9) Dan il-għadd ma tistax torbot fuqu, għax il-Franġiskàni f'dan id-Dejr ġejjin u sejrin kull jum. (10) Fuq din il-Purċissioni ktibna xi haġa filħaiga'ta'hdaġisieQari ta'WADtiT Ġunju, faċċata 37. Il-lum hemm erbataxer waqfa, m'hux tlittax, bħal fl-1907. (il) Dun Xand hawn nesa jsemmi l-Vija Sàgra li l-Franġiskani jagħmlu kull nhar ta' Ġimgħa, fit-toroq ta' Ġerusalem, (12) Il-Patri Kustodiu tat-Terra Santa jrid ikun dejjem Taljin (u l-Prokuratur Spanjol u l-Vikariu Franċiż). Qabel ma nqatgħet il-Provinċja ta' Malta m'nn dik ta' Paliermu, kien hemm żewż Kustodji tat-Terra Santa Maltin, li kienu igħaddu bħala Taliżni. Dawn kienu: Patri Salv Vassall (laħaq fis-sena 1816) u Patri Fran- ġisku Saverju Bugeja (laħaq fl-1834). It- tnejn k'enu mir-Rabat. L-IBLAH — GĦAREF Darba kien hemm Sultàn li ried isewwaq l-ilma, għal beltu, minn għajn bgħida, biex in-nies ma joqogħdux imorru għall-ilma dak it-tul. Għalhekk għajjat lil kemm-il raġel li jifhem biex jgħidlu xi kemm flus jeħtieġlu jonfoq biex iħaffer sieqja, minn dik il-għajn sal-belt. Kollha qalulu li ried qatiegħ xogħol u nefqa kbira, għal hekk is-Sultàn qata' qalbu. Imma mbagħad kien hemm raġel iblaħ, minn dawn li kull ħadd jidħak bih, li sama' kemm is-Sultàn kien qalbu sewda għax ma satax jaqta' xewqtu u jwassal l-ilma minn dik l-għajn sal-belt. Għalhekk mar għand is-Sultàn u qallu: ''Ara x'għandek tagħmel; billi n-nies tal-belt kollha sa jithennew bl-ilma, jekk jasal, għandek tamar li kull raġel li hawn fil-belt, iħaffer sehmu mis-sieqja, it-tul ta' ġismu, Min hu twil'ħamest ixbar, iħaffer ħamest ixbar;' min sitta, iħaffer sitta, u min hu twil ħamsa, u nofs iħaffer ħamest ixbar u nofs, Hekk għamel is-Sultàn, u n-nies ħaffru s-sieqja fi żmien qasir, u ħadd ma gemgem, u s-Sultàn ma nefaqx ħabba minn senduqu, u n-nies ma ħallsux irbgħajja bejn il-kolll