L-Istorja tal-Parrocca tal-Gzira Joe Tan Attard Għeżież Soċi u ħuti Gzirjani. Kif inthom/ Nispera li l-pinna tiegħi issilbkom tajba. Kullħadd jipprepara għall-festa. Sinjal tajjeb għax il-festa taqqgħad lill-Parrocca kollha. Bħas- soltu miegħi sejrin immorru lura fiz-zmien u biex niskopru ftit l-istorja tal-Parroċċa tagħna. Din is-sena qiegħdin infakkru tlett anniversarji għeziez għalina. Din is-sena jaħbat il-110 snin ta' l-ordinazzjoni sacerdotali ta' Dun Anton Manche (1869-1935) missier il-Parroċċa tal- Gzira. Dun Anton ordna saċerdot fl-1893. Tifkira oħra hija it-80 sena mill-ordinazzjoni sac- erdotali ta' Dun Pawl Galea (1899-1970) li għamel il-'prima messsa' fil-Kattidral tal Belt Algeri 'Notre Dame D'Afrique' fl-1923. Izda l-aqwa tifkira ta' valur kbir għalina hu d-90 sena meta nhar is-7 ta' Lulju 1913 l-Isqof ET Pietro Pace (1889-1914) ħatar il-kappella 'tal- Gebla' bħala viċi parroċċa. Dan kien l-ewwel pass għall-awtonomija pastorali, grazzi għal Dun Anton meta irċieva d-digriet tal-Kurja Arciveskovili u kellu biex jifrah bħalma ferħu missierijietna 90 sena ilu. Din is-sena sejrin naraw il-Parrokat tal-mikbi iżda qatt mindsi Dun Karlu Manche (1905- 1950). U min qatt ma sema fuqu lil Dun Carlo7 Meta niltaqa man-nies barra l-parroċċa, insieb xi wħud li jkemmxu xuftejhom meta nlissen li jien gzirjan, u hawn tingħafas qalbi għax jien iben din il-Parroċċa. Pero daqstant inħossni kburi meta nżur il-knejjes sbieh Maltin u Għawdxin u naqbad xi parlata fuq l-opri fil-knejjes tagħna ma xi membru tal-klur (qassis), malli ngħidlu li jien Gżirjan malajr jsemmilek lil Dun Karlu. Kemm il-darba smajt qassisin u patrijiet jgħidulu b'accen 'Dak kien qassisl'. Din hija xhieda ċara kemm Dun 42 Luqa Briffa street Gzira 245 Upper St. Albert Street, Gzira Karlu ħalla impatt qawwi mbud biss mall-Parruċċani tiegħu, iżda huwa xempju ħaj ta' Saċerdozzju ideali. Min ken Dun Karlu Manche/ Dan il-qassis eroj tal-kleru Malti twieled il-Belt Valletta minn Dr Carlo Manche u Josephine imwielda Falzon fl-1905. Il-Familja Manche kienet familja ta' nies kolti u professjonisti. Mhux bl- għerf biss kienu mżejna, izda kienu wkoll razza ta' nies religjużi u sodi fil-fidi tagħhom. Zgur li l-vokazzjoni saċerdotali taċ-ċkejken Karlu għanda merti kbar lill- genituri tiegħu li miċ-ċokon rabbew lill-Karlu u l-ħutu f'ambjent kulturali u religjuz profound. Karlu kien stu- dent bravissmu, xiehda ta' dan huma l-kwalifiki li kellu, fosthom Dottorat fit-Teologija u l-PHD fi zmien meta l-illiterismu (mies bla skola) kien qawwi f'pajjiżna. Dun Karlu ordna saċerdot f'Settembru 1928 minn idejn l-isqof Benedittin Don Mauro Caruana (1915-1943) meta kellu biss 23 sena. Dan il-Qassis nov- ell malajr intgħazel biex jkun viċi parroku ta' Dun Anton Manche l-ewwel kappillan tal-Gzira. Fit-tletiniji- et il-Gżira bdiet tizvillupa b'ritmu mgħaggel ħafna. Żgur li Dun Anton kellu vici stupend f'għalqa ġdida ta' tant ħidma pastorali b'risq ir-residenti tal-Gżira. Iz-zelu ta dan il-Qassis zagħzugħ malajr gibed l-ammirazzjoni tal-Ġerarkija Ekklesjastika, tant li meta fid-19 ta' Frar 1935 miet Dun Anton Manche, l-għażla ta suċċessur kienet waħda ovvja. L-isqof Mauro Caruana ħatar lill-Dun Karlu Manche bħala t-tieni kappillan tal-Gżira. Dun Karlu ħa l- pussess tal-Parroċċa tagħna nhar it-12 ta' Marzu 1935 f'eta zagħzugħa ta 30 sena. Il-Bini tal- Knisja kien kwazi lest, izda l-ispejjes tal-kostruzzjoni tat-Tempju baqaw jkarkru sa l-aħħar. Sodisfazzjoni fil-bidu tal-parrokat tiegħu kien il-ftuħ tal-knisja l-ġdida f'Diċembru 1935. Dan huwa. t-tempju li għadna ngawdu sallum. Dun Karlu kellu kuraġġ kbir li jmur hu jfit- tex in-nagħa l-mitlufa. Fuq hekk Dun Karlu kien jissogra saħansitra ħajtu stess. Min kien jaqla flusu bil-ħazen u l-istrfruttament tan-nisa għaz-zina, kien jara tħeddida kbira fil- preżenża tal-kappillan fil-ħwienet tax-xorb. Kien ta spiss jkun mhedded, izda ħadd ma seta jwaqqaf dan is-sacerdot zelanti, għatxan għas-salvazzjoni tal-Erwieħ fdati f'idejh. lill-midneb qatt ma ċanfru , iżda għadru u f'isem Kristu kien jurih it-triq għall-konverzjoni. Lil dawn l-imsejkna Dun Karlu offirlhom support morali, soċjali u finanzjarju wkoll. Hawn dan ir-ragħaj per eċċelenza fehem li biex jaqdi dmiru, ried jinsa l- privileġġi tas-saċerdozzju, ried jinsa wkoll dak li kellu. Il-ħidma pastorali giegħlet lil dan il-qassis li jipprattika (jewettaq) il-van- gelu b'mod radikali. Dun Karlu mis-sinjorija ta familtu spiċċa biex għex ta' fqir. Huwa magħruf li sa s-sodda tiegħu qassam biex ma jarax lil għajru jbati. Dun Karlu minbarra sacerdot ideali, ma kienx magħluq fih innifsu bl-iskrupli, izda kien bniedem li emmen fis-sħiħ fl-eku- menizmu. Kellu ħafna suldati u baħrin Inglizi ħbieb tiegħu u magħhom kien jitkellem fi spirtu ta djalogu u mhux kon- frontazzjoni. Dun Karlu kien sacerdot b'moħħ miftuħ li ngħaraf aktar min ħadd ieħor is-sinjali taz-zmienijiet li għex fih hu. Dun Karlu minbarra sacerdot perfett kien wkoll lingwista u musicista prim. Hu magħruf li kien jdoqq bi precizjoni l-obue, l-vjolin u l-kitarra. B'rieħet hekk l-ewwel armonju inxtara fi żmienu għat- L-Isqof Mauro Caruana tempju l-gdid tagħna. L-interess tiegħu fl-arti mużikali wassal lill-Dun Karlu jwaqqaf l-għaqda Muzikali Mount Carmel f'Mejju tal-1948. Kien hu li ħejja l-abbozz ta l-ewwel statut tal-Banda u kien god-dar Kanonika (Dar tal-Kappillan) li iltaqa l-ewwel kumitat presedut mill-mikbi Sur Meme Scicluna (1887- 1952) tal-Ground. Illum 55 sena wara għandna biex ngħidu grazzi lis-sur Meme u l-Dun Carlo Manche li sa mit-twaqqif tagħha għada sallum l-Banda Mount Carmel tferrahna fil- Festi Esterni. Mela rajna kemm Dun Karlu kien qassis eroj u kif verament 'għex u priedka l-Vangelu ta' Kristu'. Mhux ta b'xejn il-qassisin jħarsu lejh bħal eżempju ħaj ta' sacerdozju ideali. Żgur li l-pinna fqajra tiegħi ma tistax tagħti l-gieħ mistħoqq lil dan il-kappillan ezemplari li għolla isem Beltna fuq l-għola pedestal. Grazzi Dun Karlul Issa nigu għall-knisja parrokjali li Dun Karlu kellu l-piz li jlesti u jħallas xi djun li kien fadal. Issa Dun Karlu kellu bicca xogħol iebsa biex jibda jgħammar it-Tempju l-gdid li tles- ta f'Dicembru 1935. Il-Knisja l-ġdida li Dun Carlo wieret kienet għerja minn kollox. L-anqas l-essenzjal għall-Liturgija ma kien hemm. Art biċ-ċangatura tal-franka, artal Maggur provi- zorju, bibien tal-gnub biss kienu lesti, siggijiet tas-soda, hekk kienet il-knisja tagħna wara l-19351 Irridu niftakkru li fis-snin 1922-1935 il-fond parrokajali intuża għall-bini tal-knisja l- gdida. Żgur li ma kienx hemm flus biex jsiru l-opri essenżjali għall-liturgija. Għal darb'oħra l-Gżirjani ta' qabilna daħħlu jdejhom fil-but biex jgħammru t-Tempju l-gdid li tant ħabirku biex inbena. Il-Liturgija l-antika kien jintuza l-Pulptu. Dan kien speci ta gallarija fen kienet issir l-ispjeġa (omelija tal-vangelu). Ħafna mill-knejjes Maltin għadhom f'posthom u ħafna minnhom huma opri ta valur kbir. Ma kienetx għaddiet sena mill-ftuħ tal-knisja tagħna meta fil-Parroċċa qrib tagħna Sultana tal-Qalb Imqaddsa ta' Gesu (Sacro Cuor) 'sar pulptu gdid u artistiku maħdum mill-artist karpentier Slimis Alfredo Zarb. Għal din l-opra mer- aviljuża kien ħadem ħafna Fra Innocenz Abram li kien gwardajan tal-kunvent tas-Sliema. Kien qam is-somma sabiħa ta' LM450 somma għolja għall dak iz-zmien u kienet tħallset min Nutar Giovanni Gabaretta. Dan il-Pulptu artistiku gie inawgurat nhar Sant Antnin ta' Padova fit-13 ta' Gunju 1936. Bl-intervent ta' Dun Karlu u l-generosita tal-Patrijiet Frangiskani, il-Pulptu l-qadim gie mgħoti b'xejn jew bi ftit flus lill-Parroċċa tagħna. Dan il- Pulptu ma kienx ikraħ u kellu s-sbuħija tiegħu. Peress li dan tneħħa biex tieħdu idea kif kien, aslu wasla sal-Katridral tal-Imdina u araw il-Pulptu t'hemm. Għallkemm mhux iden- tiku, pero jtikhom idea cara kif kien. Il-Pulptu li gie mgħoti mill-Patrijiet kien inħadem fl- 1881 kien thallas min Pietro Zammit flimkien mal-Bankun tas-sagristija tas-Sacro Cour . għas-somma ta' Lm16.40cOm. Inkreddibli hux għal-prezzijiet ta' llum. Il-Bankun tas- Sagristija tàs-Sacro Cuor tfarrak nhar 1 ta' April 1942 meta intlaqtu il-knisja kif wkoll il- Kunvent Frangiskan Sliemis. F'dan il-perjodu bdew ijsiru l-Kawadri għall-Knisja. Il-Pittur Bormliz Gianni Vella (18 —1977) pitter il-Kwadru titulari li fih ix-xbieha tal-Madonna tal- Karmnu fil-Glorja. Il-kwadri laterali (tal-gnub) juru l-l-Madonna fl-aqwa dommi tal-fidi li nħaddnu, jigifieri l-Immakulat Koncepiment u tlugħ Glorjuż lejn is-sema bir-ruh u l-Gisem kif iddikjaraw il-Papiet Beatu Piju IX nhar 8 ta' Dicembru 1854 u Piju XII nhar 1 ta' Novembru 1950. Issa ħa nduru daqxejn mal-kwadri li nsibu fl-ali laterali tal-Knisja tagħna. Fuq ix-xellug aħna u dieħlin insibu kwadru ta San Guzepp mpitter mill-pittur Guze Duca. San Ġuzepp huwa l-Padrun Universali tal-Knisja u l-missier putattiv tal-Feddej għal hekk ma setax ma jkolnix kwadru tar-Raġel Kastissmu ta' Marija. Insibu issa kwadru ta Sant Antnin ta' Padova (1195-1231) t-tawmaturgu Portugis Frangiskajn li għex Padova. Huwa qaddis popolarissimu fil-knisja Kattolika. Pero nirrimarka li ta min jikkonsidra l-fatt li l- kappella tal-Forti Manoel li nbniet fl-1726 hija iddedikata lil Sant Antnin. Ma ninsewx li t- triq ewlenija gol-Gzira li tiehdok sal-Forti hija msemmija għal Granmastru Portiugis Antonio Monoel de Vilhena li kien devotissimu ta' Sant Antnin. It-tielet kwadru naraw lil Arkanġlu San Mikiel li jfiser min hu bhal Alla7. (Micha El) Dan il-kwadru naraw koppja fidi- la tal-pittura ta Guido Reni li tista tgħid kullħadd ikkupjaha. L-aħħar kwadru fuq in-naħa tax-xelluġ insibu l-qalb ta' Gesu' impitter mill-Pittur Guido Cali li kien qarib tal-pittur cele- bri Ġuzeppi Cali. Kienet is-soru Franciza Santa Marija Alacoque 1647-1690 li kellha rive- lazzjoni mistika minn Gesu' li deher lis-soru b'qalbu tnixxi d-demm simbolu tal-imħabba li għandu għalina l-bnedmin. Dun Karlu kien devot tal-Qalb ta' Gesu u kien hu li waqqaf l- uniku Fratellanza li ghandna fil-Parrocca tas-Santissmu Sagrament. Dun Karlu kien beda l- kwaranturi tal-Qalb ta' Gesu' u ħabbrek kemm felaħ biex il-Festa tal-Qalb Mqaddsa ta Gesu' tigi iċċelebrata bl-akbar pompa fil-Parroċċa tagħna. Quddiem dan il-kwadru kien hemm artal xi darba, għax fl-1975 tneħħiet il-mensola, biex bl-ispazju mirbuħ tqiegħed orgni eletroniku li dam sal-1996 meta floku tqiegħed il-console (tastiera) tal-orgni l-gdid fi żmien il-parrokat ta' Dun Victor Scicluna (1995-2001). Ngħaddu għan-naha l-oħra tat-Tempju u nibdew bl-ewwel kwadru li huwa ta' Santa Teresa ta' Lisieu jew iz-zgħira (1873-1897). Din kienet soru karmelitana skalza li għexet f'umilta sħiħa il-fidi tagħha, mietet zgħira ta' 24 sena fl-1 ta' Ottubru 1897. Il-Kwadru li jmiss nsibu lill-San Gorg Martri. Kif sab ruhu San Gorg fil-Knisja tagħna' Min jaf) Żewġ punti li jqar- rbuna lejn il-verita storikament meta, la l-Gżira u lanqas il-Gżira Manoel ma kienux svillu- ' pati, hemm xhieda dokumentata li fuq Manoel Island kien hemm Kappella iddedikata lil San Gorg Megalomattir. Fatt ieħor hu li fost l-ewlenin residenti fil-Gzira kienu bosta Qriema li magħhom gabu l-qima lejn il-Parun ta Belthom. Forsi għal din ir-raguni għandna triq gewwa l-Gzira imsemmija għal dan il-qaddis. Għandna wkoll nicca bi statwa ta' San Gorg, li hija kopja fidila fil-minajtura (cokon) tal-vara titolari ta' Hal Qormi. Xogħol l-iskul- tur Qormi Pietro Felici. Min kien San Gorg Li nafu li kien tribu fl-Armata Rumana u sofra l-eħrex martirju mill-Imperatur Dioklezjanu nhar it-23 ta' April 303 AD. Din is-sena jaħbat l-1700 sena mill-mewt tiegħu. Il-kwadru li jmiss huwa iddedikat lil San Gwann Battista De La Salle (1651-1719) Dan hu l-qaddis fundatur tal-Freres (aħwa). Dan il-Qaddis għex ħajtu biex jeduka it-tfal u z-zagħzagħ. Fetah diversi skejjel fi Franza għal dan il-għan. Kien kan- nonizzat mill-Papa Ljun XIII (18-1903) fl 1900. Fl-1903 il-Freres gew Malta u fetħu l-ewwel skola ġewwa Bormla, 96 Triq Mattv Grima. Fl-1937 il-Freres bnew żewg kulleġġi wieħed fil-limiti $ tal-Ħawli' li ssemma għall- Fundatur De La Salle College u l-ieħor fil-Parrocca tagħna li ha l-isem Stella Maris College. Ħa l-isem Stella Maris għal fatt li qabel ma gew fostna il- Brothers kellhom skola ġewwa. tas- Sliema fil-parroċċa ta' Stella Maris li gustament ha l-isem tal-Parroċċa Sliemiza. L-aħħar kwadru hu dak tan- Nawfragju ta' San Pawl fejn naraw kopja fidila ta' parti mill-Abside li kien pitter Attilio Palombi għall-kollegjata ta San Pawl. Ħawnhekk naraw wkoll l-infu- luenza ta' xi Beltin Pawlieni fostna. L- artal taħt dan il-kwadru kien għotja pri- vata tal-mibki kappillan Dun Pawl Galea (1899-1970) kif tixħed lapida giet magħtija fl-1964. B'hekk rajna x'għadda fl-ewwel fazi tal-parrokkat ta' Dun Karlu li ħadna mill-1935 sal 1939 qabel ma beda konflitt ieħor Mondjali 1939-45. Aħjar nieqaf għax diga gbidt fit-tul. Is- sena d-diehla jekk Alla jrid inkomplu fuq il-Parrokat epiku ta' Dun Carlo Manche. Qabel nagħlaq nixtieq nagħmel 'errata corrige'. Fil-programm tas-sena 2001 irreferejt għall-familja Testaferrata. Gibduli l-attenzjoni fuq skorrettezzi, għallhekk l-informazzjoni li se nagħti issa tagħmel taj- jeb li ngieb fil-programm, tal-2001. L-art kollha tal-Gżira u ta' Xbiex kien propjeta tal-Familja Tetaferrata li originat mill-Belt ta' Benevento l-Italja. L-ewwwel dixxendent ta' din il-Familja nobbli kien Arfio Capo Di Ferro fl-1479. Il-kunjom insibuh mibdul f'Testaferrata fejn il-bieb ta' Tifkira ħdejn il-Garage ta' Musacat insibu miktub li fl-1796 Nikola Butiu ħa ħsieb jwessa triq mhux biss għall-uzu pri- vat izda għall-uzu publiku wkoll. Wieħed għandu x'jifhem li Nikola Butiu forsi kien xi amministratur tal-propjeta tal-Familja Tetaferrata. Nerġa nappella lil min hu koncernat biex dan il-Bieb jew Ark, jinħatt gebla gebla u jinbena f'post fejn it-tifkira tiegħu ma tisfumax fix-xejn. Nagħlaq biex nirringrazzja lill-Kumitat li għandu fiducja fija. Grazzi lillkom għeziez qarrej- ja. Nispera dak li ktibt jkun mezz biex tapprezzaw l-imgħoddi tal-parroċċa tagħna. Nitlob lill-Madonna biex tħares il-Parroċċa tagħna bil-Labtu Imqaddes tagħha ħalli nkunu denji niccelebraw festa nisranija u Marjana wkoll. Grazzi kbira tmur għal kull Gzirjan li jgħin kemm fil-knisja u kemm barra. Inselli għal kullhadd speċjalment l-anzjani u l-morda. Nawgura l-festa tajba lill-kulħadd Viva Marija Fjur tal-Karmelul