IL-BAĦAR MEDITERRAN FIL-QEDEM Jekk waqt xi passiġġata fil-kampanja wieħed jifli bir-reqqa il-blat jew xi ħajt tas-sejjieħ, wieħed jista' jilmaħ varjeta' ta' fossili. Dawn huma l-fdalijiet ta' ħlejjaq li darba kienu jgħixu bejn 26 u 6 miljun senailu fil-baħar Tethvs, lihuwa l-antenat tal-baħar Mediterran. F'dan il-perjodu, jiġifieri mill-aħħar ta' l-Epoka Oligoċenika satmiem l-EpokaMijoċeneika, issawwar taħt il-baħar il-blat li llum jifforma l-gżejjer Maltin. F'dan il-baħar sħun għexu ħlejjaq li minnhom tnisslu dawk li nsibu Ilum fil- baħar Mediterran u ibħra oħra. Fost dawn il-ħlejjaq kien hemm uħud jixbħu lill-dawk li għadhom igħixu fil-Mediterran sal-lum; kif ukoll oħrajn li jew irtiraw lejn ibħra aktar sħan bħall-Oċejan Indjan (il- baħar Mediterran hu iksah milli kien it- Tethvs), jew inkella għebu għal kollox. Minkejja xi differenzi, il-fawna tal-Baħar Tethvs kienet bażikament moderna u ġiet imxebbħa ma' dik tar-reġjun Indo- Paċifiku. Ħarsa lejn il-fossili li nstabu fil-Gżejjer Maltin titfa' dawl fuq il-ħajja ta' dan il- baħar antik — il-Baħar Tethvs. Kif spjegajna qabel, il-fossili huma l-fdalijiet ta' ħlejjaq li għexu miljuni ta' snin ilu. Il- partijiet ibsin, bħal pereżempju għadam, snien, qxur u njam, huma l-aktar faċii li jsiru fossili. Anke l-partijiet rotob jistgħu jsirufossili, iżda f'kondizzjonijiet speċjali. Għalhekk annimali bħal qarnit, bram u ħniex, li fil-parti l-kbira tagħhom huma rotob, huma rari ħafna bħala fossili. M'hemmx l-iċken dubju li annimali bħal dawn kienu jgħixu fil-Baħar Tethvs u probabilment kienu komuni daqs kemm huma komuni llum. Iżda dawn it-tip ta' annimali ma jinstabux, almenu s'issa, fost il-fossili tal-Gżejjer Maltin. L-istess jista' jingħad għall-pjanti: il-fdalijiet tagħhom huma rarissimi, għalkemm fiż- Żonqor ta' Fuq, f'xi postijiet, l-algi koralli- ni huma komuni. Għalhekk l-annimali huma ferm aktar bil-bosta u ser nagħtu ħarsa lejn xi wħud li kienu jeżistu. Huwa mportanti li wieħed iżomm f'moħħu li l- annimali li ser insemmu mhux bilfors li kienu għexu fl-istess żmien. X'KIEN IGĦIX F'DAN IL-BAĦAR L-aktar fossili li jispikkaw huma dawk tal- vertebrati, jiġifieri dawk l-annimali li għandhom is-sinsla. Fost l-aktar interessanti insibu dawk taċ-Ċetaċji (dniefel u balieni) speċjalment l- Squalodontidae, familja estinta tal- Odontoceti (balieni bis-snien). Din il- familja kienet fl-aqwa tagħha fl- Oligoċeniku imwaħħar, l-Mioċeniku bikri. Sfortunatament, għalkemm darba nstab biċċa xedaq bi tlitt idras, l-aktar li nstabu huma biss snien sfużi u din tagħmilha diffiċli biex wieħed igħid jekk dawn humiex ta' speċi differenti jewle. Ħlejjaq oħra mill-Odontoċeti li kien hemm fit- Tethvsu li għadhom ħajjin sal-lum huma d-dniefel u l-Gabdoll (Sperm Whale). Kien hemm mammiferi oħra li kienu adattati għal ħajja fil-baħar. Dawn kienu dawk tal-ġenru Halitherium, illum estint mill-grupp tas-Sirenia — dugongs u Dawn ta' l-aħħar m'għadhomx igħixu fil-Mediterran, u l- uniku bumerin li baqa' fil-baħar Mediterran, hija l-Monka (Monk Seal) (li bis-saħħa tal-bniedem qiegħda il-periklu li tinqered għal kollox). Ir-rettili ftit ħallewina fdalijiet. Żgur li kien hawn żewġ speċi ta' kukkudrilli u speċi ta' fekruna tal-baħar. Il-kaċċaturi dominanti tal-baħar, bħal- lum, kienu l-klieb il-baħar. Fdalijiet ta' dawn il-ħlejjaq li jinstabu fossilizzati fil- blat tagħna huma l-irkiekel tas-sinsla tad-dahar u speċjalment in-numru kbir ta' snientagħhom, dawk magħrufa bħala l-ilsna ta' San Pawl. Dawn ta' l-aħħar ivarjaw minn ftit millimetri tul, bħal dawk tal-Gattarell (Dogfish), sa dawk spettakolari (u famużil) tal-Kelb il-Baħar Abjad (Giant White Shark), li kienu jaslu sa 17-il ċm tul. Komuni ukoll huma s- snien tas-Snaggle-toothed Shark, li għad baqa' speċi tgħix fil-Baħar l-Aħmar, il-Pixxiplamtu (Porbeagle Shark), it- Tiger Shark, u l-Kurazza (Hammer- head Shark). Ħut ieħor tal-qarquċa kienu l-Ajkla (Eagle Rav), il-Bonn (Stingrav), u l-Pixxiserrieq (Sawfish). Naturalment magħhom kien hemm igħum il-ħut ta' l-għadma ( Teleosts), li l- fossili tagħhom huma ħafna inqas komuni minn dawk tal-klieb il-baħar. Iżda wieħed jiltaqa' kultant ma' fdalijiet artikulati (jiġifieri bl-għadam għadu f'postu) inklużi skeletri sħaħ, fil-barrieri tal-Franka t'Isfel u f'lokalità waħda bejn ir-Rina u ż-Żonqor ta' Fuq. Uħud minn dawn il-ħut li nstabu jinkludu l-Pagru (Sea Bream), il-Lizz (Barracuda), il- Mazpan (Parrot fish), il-Puffer fish, il- u oħrajn bħal Holocentrum, u Il-fossili ta' l-invertebrati, jiġifieri dawk l- annimali li m'għandhomx sinsla tad- dahar, huma ħafna aktar komuniu aktar prominenti. Dawn jinkludu bebbux, rizzi, arzelluoħrajn. Minnta' l-aħħar niltaqgħu, fostoħrajn, ma' arzell (Scallops), maskli (Mussels), Tamar tal-Baħar (Date Mussels), u gajdri (Thornv Ovsters), ħafna minnhom bħala forma biss. L- istess jista' jingħad għall-bebbux, li l- biċċa l-kbira tiegħu, bħal ngħidu aħna, il- Baħbuħa (Cowrv), l-Iżgorra (Cone Shell), il-Bronja (Conch) u Turret-shell instabu bħala forma, filwaqt li wħud bħal Scalaria nstabu bil-qoxra proprja tagħhom. Wieħed jista' jiltaqa' wkoll ma' xi għadma ta' siċċa (Cuttlefish) jew xi Speċi ta' Nautilu żgħir (x 1) Sinna ta' Snaggle-toothed Shark (x 1) Għa Żgorra (x 3/4) Musbieħ il-Baħar (x 1) Għadma ta' Siċċa (x 1) Sinna ta' Tiger Shark (x 1) Gajdra (x 1/2) Qanfud il-Baħar (x 1) GĦANA Jixbħu l-bivalvi, iżda minn grupp totalment differenti, huma l- Imsiebaħ il-Baħar (Lampshelis), li ġieli jinstabu f'numri kbar, għalkemm ta' ftit speċi differenti. Naturalment, fossili tar- rizzi ma naqsux. Miż-żewġ gruppi ewlenin ta' rizzi nsibu ftit speċi minn ta' wieħed, bħar-Raddiena ( Prionocidaris ) u Phvllacantilus u ħafna aktar minn ta' l- ieħor bħas-Sand dollars u Qniefed il- Baħar (Heart Urchins). Fossili tas-Salib jew Stilla tal-Baħar (Starfish), kif ukoll tal-Ġebla-Stilla (sealilies) instabu wkoll iżda minħabba l-kondizzjoni tagħhom ftit li xejn seta' jinġabar tagħrif fuqhom. Il-granċi, bħall-Għaguża (Spider-Crab), u l-Grottlu (Eriphia) ħallew ukoll xhieda tagħhom, l-aktar fi fdal ta' saqajn u l- imqass. Bla dubju dawn kienu aktar numerużi milli jagħtuk x'tifhem il-fdalijiet xejn komuni tagħhom. Kien hemm ħlejjaq oħra li l-fossili tagħhom ma tantx jolqtu l-għajn. Hekk insibu l-qroll (Coral), kemm dak li jikber f'kolonja bħall-Brain Coralu dak solitarju bħal Flabellum u Sponoz (Sponges) bħal Entobia. Fiż-żonqor t'Isfel wieħed jista' jsib saff ta' tubi, lifihom, mgħaddas ġol-ħama tal-qiegħ, kien jgħix il-mollusk Kuphus. Dawn il-ħlejjaq huma, bħal tieqa li tippermettilna nittawlu lejn il-passat. Dan nagħmluh bl-istudju ta' dawn il-ħlejjaq, kemm tagħhom infushom u kemm bit- tqabbil ma' oħrajn li jixbħuhom u li għadhom ħajjin. Nistgħu nieħdu ftit eżempji. Fiż-Żonqor ta' Fuq, l-algi korallini u l-grottlu jindikaw li l-baħarkien baxx, waqt li l-Qanfud il-Baħar jindika li fil-qiegħ kien hemm irqajja' ta' ħama. Fiż-żmien meta l-Franka kienet qed tifforma, speċi ta' Brvozoan (annimal kolonjali) tixhed li l-baħar ma kienx fond. Il-fdalijiet tal-Halitherium, tal-kukkudrill u tal-bumerin, vertebrati li jgħixu qrib l-art, jindikaw li l-art ma kinitx 'il-bogħod minn fejn kien qed jifforma dan is-saff. Bil- maqlub, speċi ta' siċċa, li tinstab fis-saff tat-Tafal tagħtik x'tifhem li l-baħar kien fond. Jekk tinseġ ħaġa m'oħra, toħroġ l- istampa, mhux dejjem ċara, ta' kif kien l- ambjent li kienu jgħixu fih. Minn din it-titwila ħafifa li tajna lejn il- fossili Maltin, wieħed jista' jara kemm hu sinjur il-blat ta' pajjiżna, li jitta' dawl fuq il-ħlejjaq li kienu jgħixu fil-baħar tal- madwar fl-eqdem żminijiet. Sfortunatament hawn ħafna nies li jinteressahom bissli jiġbru dawn il-fossili sempliċement għal ġol-vetrina, fejn jispiċċaw mingħajr ebda valur xjentifiku. Dawn huma ta' tfixkil kbir għal dawk l- istudjużi li qegħdin jipprovaw jaqraw l- istorja tal-ħajja tal-baħar ta' l-imgħoddi li hemm miktuba fil-blat Malti. Fit-tlettax ta' April ta' 1991 l-awtur sab xedaq ta' Squalodont (ara paġna 27) fl-inħawi tal-Baħrija, waqt li kien (IS BE Tel TITU ML CL Dan ix-xedaq twil 25ċm instab imfarrak u vandalizzat minn xi ħadd (mhux eskluż barrani) inkompetenti f'dan is-suġġett. Fossila mprezzabbli li setgħet xeħtet aktar dawl fuq dawn il-balieni estinti, info l1 ff kapriċjosament.