X'INHIJA L-POEŻIJA7 Studjużi u Poeti Jgħidulna x'Jaħsbu Dwarha X'jaħseb fuq il-poeżiia min jiktibha, u kemm inbidel dan il-ħsieb matul iż-żmien u fost popli differenti Dan wieħed jista' jarah billi jqabbel x'qalu b'bosta ilsna l-poeti ta' bosta żminijiet. Wieħed fost l-ewwel li kitbu fuq il-poeżija kien il-filosfu Grieg Aristotle, li jitkellem fuq is-suġġett tal-poeżija b'mod xjentifiku fit- trattat tiegħu 'Peri Poetikes', Aristotle jgħid li, bħall-mużika, iż-żfin, it-tpinġija u l-iskultura, il-poeżija, fil-qofol tagħha, hija imitazzjoni u taf il-ħolqien tagħha lill-ġibda istintiva li l-bniedem iħoss lejn l-imit- azzioni ta' dak li jara madwaru. Jaqsam il-poeżija fi tnejn: dik epika jew narrattiva, u dik drammatka. Din ta' l-aħħar jerġa' jaqsamha f'dik li tgħolli 'l-bniedem, jiġifieri t-traġedia, u f'dik li tbaxxih, il-kummidja. Jitkellem fuq l-iskop tat-traġedja, dak ta' purifikazzjoni, u jgħid li, aktar mill-istorja, għandha x'taqsam mal-filosofija għax turi verità uni- versali u mhux ġrajjiet ta' darba. Kittieb ieħor ta' l-era klassika li qai xi ħaġa fuq il-poeżija kien Dijonisju t'Alikarnassu li barra milli kien studiuż ta' l-istorja, kien ukoll kritiku. Waħda mill-osservazzijonijiet l-iktar magħrufa tiegħu hi li l-istil li wieħed juża huwa l-marka distintiva tiegħu. Barra minn dan, huwa jagħraf l-imnortanza tas-sustanza tal-poeżija aktar minn tal-forma (2). Il-poeta Latin Orazju ħallielna trattat poetku fuq l-istess poeżija magħruf bħala ''Epistula ed Pisones' jew ''Ars Poetica'. Wara li jagħti parir fuk affarijiet tekniċi, bħall-forma, il-mertu jew il-proporzjon, jid- ħol fil-qalba tas-suġġetti u jitlob 'il dawk li jixtiequ isiru poeti biex jiftakru li l-poeżija hi ħaġa serja li jista' jiktibha biss min studja fil- fond il-ħajja u r-relazzionijet uman. Għalxejn wieħed jipprova jik- teb jekk mhux ispirat mill-Muża, iżda l-lehma mhix biżżejjed, wie- ħed għandu jgħarbilha għal disa' snin sħaħ qabel ma jippublikbaha, u għandu wkoll ifittex l-opinjoni ta' wieħed għaref, Il-poeti l-kbar kollha għarfu li l-poeżija fiha ispirazzjoni u xogħol ta' tiftix u reqqa fir-reviżjoni, Fil-bidu ta' xi poeżiji Latini tidher xi Traduzzjoni ta' J. Warrington. X'INHIJA L-POEŻIJA7 21 invokazzjoni lejn xi Muża jew xi alla, Lukrezju jibda l-poema kbir tiegħu 'De Rerum Natura' billi jitlob l-ghajnuna ta' Venere: Virġilju wkoll jibda l-Enejde b'talba lil Clio u Melpomene, il- Mużi ta' l-istorja u tat-traġedja: u lil Venere: Dawn il-poeti jqisu l-poeżija bħala xi ħaġa mill-allat għall-bnedmin u jqisu lilhom infushom bħala l-fomm ta' l-allat u, għalhekk, f'pożizzjoni ta' privileġġ. Iżda din iġġib ħafna xogħol iebes ukoll li jiħfief biss bis-seher li taf toħloq il-poeżija ta' min hu tassew poeta: ''inducit noc- tes vigilare serenas.' Ukoll f'xogħlijiet ta' poeti eqreb lejn żminijietna, wieħed jara li dawn il-poeti jħossu li l-poeżija, jekk ma tgħollihomx fuq l-oħrajn, għall-inqas tagħżilhom mill-oħrajn. Wordsworth igħid fuq il-poeta: L-8. fejn ħaddieħor ma kien jara u jħoss xejn. Tennvson iħoss li: Dan il-ħsieb insibuh ukoll f'poeti Maltin. Karmenu Vassallo igħid- ilna: X'barka tas-sema, x'kobor ta' miraklu tkun maħtur fost il-ftit b'Anġlu tal-poeżija. ' (8) Rużar Briffa, f' ''Il-Kotra u Jien', igħid li l-kotra ma tħossx is- seher tal-poeżija; ftit huma dawk li jħossuh, u hu wieħed minnhom. F'poeżija oħra, ''Lil F.S. Caruana', igħid: ħa ngħolli ħsiebi fuq il-ħsieb ta' sħabi.' Iktar 'il fuq igħid: - 4 X'jibqa' fija jien, iekk niċħad ħolmti ir nisfa bniedem — hekk — bħal m'hu kulħadd Jekk tispiċċalu din is-setgħa li jgħanni, jistqarr li ma jibqax skop għal ħajtu, u: Hu miet għax le ma xtaq ikun mal-qtajja'.' (9) (''Bejn Qcacen u Qigħan'. p. 69) . X'INHIJA L-POEŻIJA2 23 Il-poeżija tagħtik ukoll is-setgħa li m'għandux ħaddieħor. Ovidju jgħidilna li bis-saħħa tal-poeżija tista' tagħmel kollox, sa ċċaqlaq il- ġebel u tikkwieta l-annimali feroċi: Tennvscn igħid li l-għerf, permezz, tal-kelma tal-posta, jista' jċaqlaq id-dinja. U meta jitkellem l-għerf: Min jista' jitkellem fuq il-qawwa tal-kelma fil-poeżija b'aktar qawwa minn Karmenu Vassello7 hemm ħila fi lsieni daqskemm seher tal-għaġeb fil-ħolqien llsien jaf ixoqq daqskemm idewwi, jibni daqskemm iħott, bl-għollieq u x-xewk ixeblek daqskemm bl-għasel ibennen u bil-frott. ::4 bi vrusi, naf inħannen u nħobb, nisħet u nqell' (12) Iżda l-poeżija hija wkoll emozzjoni u tolqot 'il-qalb, kif igħid l-is- tess Vassallo: għandha mid-dmija illi ċarċar Kristu għall-midinbin.' (13) (Bejn Qcacet u Qigħan p. 55) 24 IL-MALTI Għandha s-setgħa ttaffi d-dwejjaq u l-uġigħ. Ovidju kiteb it-'Tris- tia' u l-'Epistulae ex Ponta'' meta kien fl-eżilju biex inessuh id-dwej- jaq. Giovanni Pascoli, f'poeżija jisimha, appuntu, ''La Poesia', igħid, fisem l-istess poeżija: Iktar 'l isfel fl-istess poeżija jgħid: Il-poeżija hiia dawl li taqsam id-dlam tan-niket, Dan l-istess ħsieb narawh f' 'Il-Kebbies tal-Fanali', ta' Buttigieg: 'Saħħti wkoll qed inħossha tmut kuljum, iżda msejkna l-Poeżija, dlonk tixxabbat mas-sellum, u ġo qalbi L tixgħel naqra ta' fanal, illi itaffi ftit tad-diqa sa ma jmut ta' ħajti l-fdal ' Il-poeta Gulia wkoll isib faraġ fil-poeżija: 'Meta l-qalb ma tiflaħx aktar u tkun waslet biex tinqasam tinfexx fil-għana.' (15) W. Gulia: ''Meta l-Qalb ma Tiflaħx Aktar…' (Poeżiji Miġbura 1947-1972 p. 111) X'INHIJA L-POEŻIJA9 25 Fil-poeżija ''Inspiration' insibu din in-nota t'a ferħ: Wara li tgħanni… , tifraħ ir-ruħ li tara l-kliem li fawwar f'għana dejjem, bla taf kif u għala… ' (16) Iżda xi drabi, flok ferħ, toħroġ nota ta' niket, bħal f' 'Il-Werżieq tal-Ħarrub', ta' Ġorġ Żammit. 'Minn fommi ma nafx noħroġ ħlief xi karba, Minn qalbi ma nafx nagħsar ħlief xi demgħa:' Iżda l-ħsieb li jgħaqqad il-poeti kollha flimkien huwa dak milqut sewwa fil-kliem ta' Orazju ''Non omnis moriar', ħsieb li ħassewh il- poeti ta' qablu u ta' warajh. Dun Karm ukoll għandu dan il-ħsieb, u, f'Non Omnis Moriar', igħid: ' Jgħaddi l-warrani bla ma jħares ħarsa fuq il-għamaira tal-poeta sieket, Iżda l-għanja ma tmutx: minn taħt il-għatu tal-qabar waħdu tibqa' ħierġa safja. ' Fil-poeżija miktuba 'Lil Gaspare Pace'' ta' Vassallo, il-poeta jemmen li: 'Jilħaq ilsieni 'l hinn minn driegħ il-Gwerra u 'l hinn mill-mewt ukoll. 4… jien issa u kont erbgħin sena ilu u nibqa' sa ma mmut: poeta sħiħ li miegħu aktarx ma ijkeffnux ismu ġo tebut.' Għalkemm rajna biss numru żgħir ta' poeti, nistgħu ngħidu li l- poeżija hija xi ħaġa li ma tispiċċa qatt, u ma tagħraf restrizzjoni la ta' Isien u lanqas ta' żmien.