35 Ħarsa lejn Ġużċ Muscat-Azzopardi Anton Agius Muscat Awissu 1927 fil-ħamsa u nofs ta' fil-għaxija. Għaddew sittin sena minn dak il-jum. X'rabta setgħet kellha ħajtu ma' żmienu u x'tifsira jista' jkollha ma' żmienna7 Għalkemm Franġisk Saver Caruana' ma kienx igħodd daqs Ġ.M.A. fiż-żmien, imma kien jaf xi jsarraf. Ħadem qrib Ġ.M.A. Bil-kunsens ta' kittieba bħal Dun Karm Psaila, A. Cremona' u oħrajn, persuni Ikoll kienu jafu sewwa lil Ġ.M.A., F.S. Caruana bħala s-Segretarju tal-Għaqda ħassel kelmtejn f'waqthom: ''Ġ.M.A. miet… imgħobbi bil-ġieh kbir li hu għaraf jiġbed fuqu matul ħajtu għall-ġid li għamel lil ħutu l-Maltin, l-iżjed bit-twaqqif u bit-tixrid tal-letteratura Maltija u tal-qari fost il-Maltin… — Kien Ġ.M.A., u dan jafu kulħadd, li ta l-ewwel xejra ta' letteratura moderna 'l-Isien Malti bil-ġemgħa ta' romanzi u ta' poeżijiet li kiteb: romanzi li bihom ta f'idejn il-poplu sura ta' qari, ta' tagħlim tal-Ġrajja tagħna, u fl-istess ħin ta' qari għal idejn kulħadd, u bil-poeżijiet tiegħu għolla din il-letteratura li tilħaq ma' ta' pajjiżi oħra u għalhekk kien tassew jistħoqqlu l-isem ta' Poeta Malti… ' 4Ġ.M.A. wera ruħu fl-erbat irjus ewlenija tal-kitba Maltija: xogħlijiet ta' poeżija, ta' proża, ta' traduzzjoni u ta' ġurnaliżmu. ''$ Dal-kliem u ieħor ta' apprezzament ma twelidx fl-ewforja tal-mument. Deher fl-1928, is-sena ta' wara mewt Ġ.M.A. Kien hemm żmien biżżejjed għal rifless- joni u ġudizzju f'waqtu. Dun Karm Psaila,' li jekk jagħmel kuntrast mat-temperament battaljier u fuq ruħu ta' Ġ.M.A., madanakollu werriet mill-aqwa u mill-aktar denn bħala t-tieni President tal-Għaqda wara Ġ.M.A., għaraf iħożż l-aqwa eleġija-apprezzament fil-Malti sa issa b'ġieh l-imgħallem tiegħu fil-Lsien Malti. Dun Karm, bir-raġun kollu, ma kienx ifaħħar malajr u bla ħsieb. Lil Ġ.M.A. isejjaħlu: ħabib u poeta. Fuq kollox jissiġġilla l-apprezzament tiegħu tul sbatax-il terzina bil-ġudizzju li Dun Karm ma tenna qatt f'ħajtu lil xi ħadd ħlief lil Ġ.M.A.: ss sz Ġużċ Muscat-Azzopardi, B.M., P.E.P., P.L., miet fl-4 ta' Fittext il-Ħaqq u fehmtek irbatt miegħu; għatxien tas-Sewwa, 'l-Dinek qatt ma regħ'xtu: issa rqadt f'Alla, stenna jqajmek Driegħu. Ħabib, ma nitħassrekx; Int għomrok għextu. $ Meta miet Ġ.M.A. qorob joħroġ it-tielet għadd ta' Il-Malti għas-sena 1927. Hekk kif miet, ħabbru li ġara u fil-qosor tal-faċċata ta' quddiem, bil-wegħda ta' tifkira xierqa fix-xhur ta' wara, kitbu fil-qosor u bla tlaqliq l-apprezzament- ġudizzju: ''Jekk naqsmu l-letteratura Maltija f'żewġ sehmiet, il-qadima u l-ġdida, nistgħu, bla biża' ta' xejn, ingħidu li s-sur Ġuże Muscat-Azzopardi kien il-missier tal-letteratura l-ġdida tal-Lsien Malti: kittieb minn l-aħjar u minn l-ewlenin tal- proża Maltija, romanzi, traduzzjonijiet eċċ., poeta minn l-iżjed imsemmija, ġur- nalist minn l-aqwa. Mal-mewt tiegħu, sittin sena ilu, min kien jafu u fehmu, ma qagħadx italla' u jniżżel ħalli jagħraf is-sewwa magħruf. Madanakollu, Malta ta' l-1927 m'hix Malta tal-lum. Inqala' min ġewwa l-Università qal li Ġ.M.A. huwa ''bniedem ta' ebda mportanza'' u li jrid ''jirridimensjonah''. Fi kliem ieħor, min għex fi żmien Ġ.M.A. u qal x'sewa, jew mar imqarraq, jew ra kbir u faħħar fejn ma kienx mistħoqq Ġ.M.A. miet qabel twelidt jien. Iltqajt miegħu l-ewwel darba fix-xhur tas-sajf meta fi tfuliti kont nedha jkaxkarni miegħu fil-ġrajjiet ta' xeħta storiċi-patrijottiċi fir-rumanzetti tiegħu. L-isbaħ rumanz tiegħu, Nazju Ellul, bnieli u sawwarli sens ta' ġieh li tkun Malti wisq u wisq qabel ma bdejt nindiehes qrib il-kotra nisma' wħud mill-politiċi Maltin igħidu tagħhom huma u jsibu l-wens tal-'Pjazza', il- Ħamrun, qrib id-dar tagħna fi Triq Irjali San Ġużepp. Il-lum, wara għexieren ta' snin u xi ikla mill-kavetta tal-ħajja, nifhem wisq aħjar it-tifsira sħiħa tal-binja ta' Nazju Ellul, binja li sa issa ħadd għadu ma tkellem fuqha. Ma nistax ninsa s-sigħat sbieħ ta' tfuliti, għad-dell tal-kannizzata f'rokna tal-bitħa kollha qsari, mitluf fin-nisġa tar-rumanz kif jagħraf jibni Ġ.M.A. Għaddew is-snin. Billi ntbaht li huma u jgerbbu s-snin, iż-żmien għandu ħabta jkeffen it-tifkiriet u l-ġrajjiet, tkellimt ma' marti għaxar snin ilu meta qorob l-anniversarju tal-50 sena mill-mewt tan-nannu tagħha, Ġ.M.A., ħalli naraw kif l-aħjar inneħħu l-għanqbut tan-nisi tas-snin. Nidejna konkors ta' xeħta serja sabiex min għandu tagħrif miġbur, riżultat ta' riċerka u studju, ikun jista' jagħtih sura ta' studju xieraq. Daħal xogħol wieħed biss u meta rajtu ma' l-ewwel intbaħt ta' min kien: Ġużċ Cassar Pullicino. Ma nafx min ma jafx kemm is-sur Ġ. Cassar Pullicino fittex u qalleb fuq bosta kittieba tal-Malti matul is-snin li għaddew. Għalhekk sata' jħassel 'dawl ġdid' fuq Ġ.M.A.. kif sejjaħlu huwa. Dan ix-xogħol għandu jidher stampat għal tmiem dis-sena. Tabilħaqq, kellu jidher ma' tmiem il-konkors imma, bejn ħaġa u oħra għariba li ħaditli ħsiebi, iż-żmien ġera. Madankollu, l-awtur sata' jżid xi tagħrif ieħor ma' dak li kien kiteb fl-oriġinal. F'dawn is-snin ukoll Prof. Mons. K. Sant, wara studju u riflessjoni serja, kiteb: 'Ġ.M.A. kiseb it-titolu ta' Missier il-Letteratura Maltija; jekk nistgħux insejħulu missier il-kitba reliġjuża Maltija a nafx; iżda żgur jistħoqqlu t-titolu ta' Missier Ġużċ Muscat Azzopardi 37 Ġużċ Muscat Azzopardi il-Moviment Bibliku Malti.''$ Għal-lum ma nżidx fuq dal-kliem. Wara li tidher stampata l-kitba tas-Sur Ġ. Cassar Pullicino, marti u jien għandna l-ħsieb niġbru dak li kitbu Mons. Prof. K. Sant, Ġ. Galea, Ġino Muscat Azzopardi, N. Biancardi u oħrajn fuq Ġ.M.A. Il-kitba tagħhom hija komplementari għal dik tas-Sur Cassar Pullicino. Għad fadal aktar tiftix serju xi jsir ħalli l-lum nifhmu aħjar min kien u għala Ġ.M.A. jistħoqqlu dik l-eleġija-apprezzament kollha mill-pinna għażiża ta' Dun Karm. Malta nbidlet f'dawn is-sittin sena fil-bixra, il-qalb u l-ħsieb. Ġara x'ġara, min għandu għajnejh f'wiċċu u ma jridx jaħrab is-sewwa magħruf, ikollu jistqarr li t-tranja ta' l-ideal u tax-xogħol li daħal għalih Ġ.M.A. għadha magħna sal-lum. Jekk Malta tafx tkun tafulhom lil uliedha kollha b'riegla waħda, inwarrbu fil-ġenb. Il-fatt huwa li matul dawn is-sittin sena, fil-qasam letterarju-soċjali-reliġjuż- politiku-ġurnalistiku ta' Malta ma dehret ebda personalità li tħabbatha ma' Ġ.M.A. fis-sens ta' bniedem wieħed jagħti simultanjament kontribut attiv u kontinwu f'din 38 il-Malti DIŻIONARIO: BNGIGLOPEDICO (SĦFILATS FAR CUAA, Kopja tad-Dizionario Enciclopedico lllustrato, f'żewġ volumi, pubblikat mill-Editur Vallardi u li Fortunato Mizzi rregala til Ġuże Muscat Azzopardi fl-1902 (għalkemm fl- awtografu s-sena tidher qisha 1912). (Kollezzjoni Privata: A.A.M.) il-firxa kollha tal-ħajja bħala ċittadin. Li deher, u huwa żvilupp loġiku, huwa l-letterat 'speċjalizzat', bħalma huwa Dun Karm. Wirt f'waqtu u, fl-aħħar mill-aħħar, jagħmel ġieh lil dak il-wirt li ried jibni Ġużċ Muscat-Azzopardi. F. S. Caruana jistħoqqlu għarfien il-lum wisq aktar milli ismu norbtuh mat-tifkira bħala l-ewwel Segretarju tal-Għaqda. Lil A. Cremona. is-Sur Nin, niftakru jgħidli u jtenni kif Ġ.M.A. kien isejjaħlu: Int l-id il-lemenija tiegħi. VB'Tifkira , Il-Malti, 1928. Li kieku Ġ.M.A. għex biss ħalli, kif fil-fatt irnexxielu jagħmel, iħajjar lil Dun Karm fit-triq tal- poeżija bil-Malti, kien ikollna għax nafuhulu biżżejjed. UB'Tifkira ', Il-Malti, 1928. : Il-Malti, 1927, it-tielet ktieb. Il-Malti, Marzu—Diċembru 1978. , Il-kummentarji-bijografiji ta' Herbert Ganado u Anton Buttigieg jixhdu biżżejjed. Tinbidel u Mill-Album ta' Ħajti. Fil-każ ta' l-Avukat Herbert Ganado, il-kontribut validu tiegħu lil- letteratura Maltija meta ħaddem il-ġeneru ta' l-'essav' għandu tifsira speċjali fl-isfond tal-ġrajja matul is-snin għal kif Ġ.M.A. kellu jitqabad bis-sħiħ għall-ideal ħalli l-Malti jsib postu fil-ħajja ta' kuljum ġewwa Malta.