IL-FEJĠEL Il-Fejġel jikber selvaġġ fix-xagħri, fil- ħofor u fit-toqob tal-blat, li joffri amb- jent addattat għalih. Il-Fejġel jogħla madwar nofs metru. Għandu weraq aħdar ċar fil-kaħlani, bi fjuri sofor li jkollhom erba' jew ħames petali mber- flin b'mewġiet irregolari. Meta jinxfu dawn il-fjuri, jifformaw kapsuli mim- lijin b'żerriegħa sewda. Il-Fejġel huwa mimli kollu glandoli li mhux biss fi- hom żejt essenzjali (jew, kif jissejjaħ, ta' l-essenza), iżda jagħmlu riħa aktarx qawwija, l-aktar meta jinsaħqu. Hemm min jidhirlu li r-riħa tal-Fejġel tinten, iżda mhux kulħadd jaqbel ma' din l- opinjoni. Għalkemm insibu mijiet ta' ħxejjex, kemm slavaġ, kemm le, li kienu u għadhom jintużaw biex minnhom jittieħdu sustanzi mediċinali, dawk il- ħxejjex li għandhom xi riħa jew fwieħa kollha kienu jintużaw. Anke f'Malta ħafna minnhom kienu jintużaw biex ikeċċu l-insetti, kif ukoll il-briegħed, li dari kienu aktar abbundanti minħabba l-kondizzjonijiet xejn iġjeniċi. Iżda anke din mhux kulħadd jaqbel magħha: mhux kulma jinten jew kulma għandu riħa qawwija bilfors għandu effett fuq l-insetti bħalma għandu fuqna. Infatti, fuq il-Fejġel nistgħu nsibu x-xagħat sabiħ tal-Farfett tal-Fejġel, farfett li ismu huwa marbut ma' din il-pjanta (għalkemm jissejjaħ ukoll Farfett tal- Bużbież għax ix-xagħat tiegħu nsibuh ukoll fuq il-Bużbież). insetti oħrajn, uħud li jieklu minnha, oħrajn biex idakkruha. Fil-mediċina popolari l-antiki kienu jħobbu jaqtgħu l-weraq tal-Fejġel u jgħaffġuh jew jisolħuh, u wara li jħalltuh maż-żejt sħun kienu jagħmluh fuq infafet, nefħiet, feriti, fuq il-ġogi minħabba l-uġigħ tar-rewmatiżmu, u kultant anke bħala ġbara moqlija fiż- żejt. Fil-mediċina popolari wkoll, il-Fejġel kien jintuża f'każi ta' għajnejn imċaj- pra. Fl-imgħoddi kien hawn bosta in- fezzjonijiet fil-għajnejn, iżda bħal dejjem kien hemm ukoll mard ieħor ta' deġenerazzjoni, mard mhux kaġunat minn infezzjoni. L-għajnejn imċajpra kienu komuni, u għalhekk kien hemm min kien jaħsel għajnejh bl-ilma tal- Fejġel mgħolli (jew dekott tal-Fejġel). Iżda kien hemm ukoll min kien jap- plikah mod ieħor. Ftit weraq tal-Fejġel kien jittieħed u jiġi mimgħud tajjeb. Imbagħad kien jintefah nifs 'il barra għal ġo għajn il-pazjent li jkun bil- qiegħda b'għajnu miftuħa. Kienu jaħsbu li l-fwar jew ir-riħa tal-Fejġel kienu jġġiegħlu d-dmugħ joħroġ mill- għajn u b'hekk din tiċċara aktar — l- istess effett, imma aktar ħafif, li jġarrab xi ħadd meta jqatta' l-basal. Il-ħxejjex kollha għandhom xi sustan- Zi li huma tajbin għas-saħħa; jekk xejn, tajbin bħala ikel u għall-vitamini u Il-Fejġel elementi oħrajn. Fost l-oħrajn, fil- Fejġel insibu r-rutin, żejt essenzjali bil- metil saliċilat, etere aċetiku u valerjan- iku, limonin, pinin u tannin. Dan ta' l- aħħar huwa magħruf bħala astrinġenti u jnaqqas xi infjammazzjonijiet. Madanakollu l-Fejġel mhux ta' min jużaħ kif ġie ġie, għax jekk jittieħed internament bla rażan jista' joħloq avvelenament. Il-ftit applikazzjonijiet fir-rimedji esterni li semmejna ma jagħmlux ħsara, għalkemm aħjar ma jintużawx fil-għajnejn. Għalkemm fil- mediċina xjentifika l-estratti ġieli jintużaw internament, huwa ferm im- portanti li kemm l-applikazzjoni kif ukoll id-doża jintużaw bil-galbu, għax jekk jintużaw ħażin huma perikolużi. Fil-mediċina in ġenerali, il-prinċipji attivi jinkluduhom ma' sedattivi (biex iserraħ mill-uġigħ u jikkalma n-nervi), djuretiċi (biex imexxi l-likwidi fil- kliewi), sudorifiċi (għall-għaraq, li mhux biss imexxi l-likwidi, bħal fil- kliewi, iżda wkoll jiffriska l-ġilda fid- deni) u każi oħra. Bħala sedattiv ħafif, il-Fejġel jikkalma ċerti spażmi li joħolqu uġigħ fl-imsaren u nħawi oħrajn, kif ukoll fil-mestruwazzjoni. Jintuża wkoll bħala antelmintiku (kon- tra l-ħniex ta' l-imsaren) u għall-gass fl-istonku. Fl-antik f'Malta kienu jxerrdu diversi ħxejjex ma' l-art għax billi ma kienx ikollhom madum bħal ma għandna llum, l-art ta' xi djar jew knejjes kienet tkun jew imbattma jew iċċangata b'ċangaturi tal-ġebla tal-franka. Għalhekk kienu jitħammġu malajr u jinġabar it-trab u dan kien jattira lill- insetti. Minbarra li kienu jifirxu l- Plejju, il-Liedna, l-Erbabjanka, il- Ħarrub u oħrajn, kienu jifirxu wkoll il- Fejġel, anke fil-kmamar ta' xi marid biex ibiegħdu l-insetti u l-mard; għalkemm ma nafx kemm ir-riħa tal- Fejġel kienet tgħin lill-marid ' Il-Fejġel, l-aktar il-weraq torja u l-pet- ali tal-fjuri, ġieli kien jitħallat ukoll ma' xi insalata jew xorb biex jagħti togħma speċjali. Hekk naraw kif il-pjanti slavaġ, min- barra li jsebbħu u jlibbsu pajjiżna bir- riħa u l-Iwien tagħhom, għandhom ukoll valuri li jistgħu jgħinu fil-ħajja tagħna ta' kuljum jekk aħna nkunu nafu nużawhom. — Ix-xagħar tal-Farfett tal-Bużbieżili jinstab ukoll fuq il-Fejġel