F'il-Melita' tal-5 ta' Novembru tas-sena '38, deher dan l-artiklu li aħna qlibna mill-Franċiż għall-Malti, b'tifkira tal-laqgħa li kellhom il-professuri P.P. Sagdon u Ġ. Aqnilina mal- kittieb Luurent Ropa, li f'dak li jikteb jagħti xhieda ħajja, imfissra bl-isbaħ sengħu ta' l-imħubba ħierqa għal Malta, il- sienha u ġrajjet niesha. Is-Sajf li għadda, tlitt irġiel iltaqgħu f'belt tas-sobborg imbiegħed pariġin f'isem idijal malti, u għall-imħabba ta' dan l-idijal biss. Dawn huma l-ġrajjiet ċkejknin li jgħajjxu l-imħabba għal Art twelidna. Fit-tletin ta' Lulju, jien li qiegħed nikteb, qbadt it-trċn ta' Brest għal Pariġi, u nżilt fl-istazzjon ta' Ghartres. Malli qbadt l-art fejn tista' tgħid ma kien hemm ħadd, ftit passi'l bogħod ilmaħt żewġt irġiel, huma kienu mexjin lejn in-naħa tiegħi u jien qagħadt inħares lejhom; imma ma domtx wisq ma għia- rafthom. AQUILINA 7 saqsejt (jien u riesaq lejh biex neħodlu b'idu) 'l wieħed l-aktar żagħżugħ. Ropa 7 weġibni hu. Dan kien tassew Ġuże Aquilina, kif kont stħajjiltu jien, mir-ritratt li ma kienx ilu li bagħatli. Sieħbu li jien ma kontx nafu mill-wiċċ, kien il-Professur P.P. Sarnon. Ta' l-ewwel kien ġej minn Londra, it-tieni minn Valletta, u ltaqgħu flimkien Pariġi. Jisgħobbini ħafna li ma setgħux jaslu wasla sal-belt tiegħi ta' Sille-le-Guillaume, fejn jien kont nilqagħhom bl-akbar ferti: hekk hu l-għaliex fit-tletin ta' Lulju tas-sajf li għadda, tliet Maltin iltaqgħu għad-dell tal-Katidral ta' Chartres. Kemm-il darba qabel Chartres, jew x'imkien ieħor fi Franza setgħet tilqa' fiha, bħal did-darba, tlitt irġiel Maltin l Għax din il-laqgħa fil-belt ta' Karnuti (Carnutes) ma kenitx laqgħa bla ħsieb, kienet laqgħa mix-xewqa, laqgħa li ridnieha. Ir-Rev. P.P. Sadvon, kif jidher, qabeż l-erbgħin, imma Dr. Ġużċ Aquilina, hu żagħżugħ mimli ta' bejn is-27 sena. Għal kemm iż-żewġ patrijotti ma jeqblux fil-għomor, huma ilhom minn xi snin 'lhawn jaħdmu flimkien f'xogħol wieħed biex iseddqu lil Malta r-rebħa tal-Lsien Malti darba għal dejjem. Ga xandru l-ewwel żewġ kotba ta' l-Antoloġija Maltija u bħal issa qegħdin jaħdmu dizzjunarju tal-Isien tagħna n-nazzjonali, u fih sa jagħtu nisel il-kliem. Professur tal-Kitba Mqaddsa tal-lhudi u l-grieg bibliku il-Università Rjali ta' Malta ir-Rev. P.P. Savdon jagħti ħidmitu kollha għall-istudju wit-tisbiħ ta' lsien twelidna: qaleb għall- Malti minnufih mill-Lhudi, xi kotba ta' l-Għaqda l-Qadima; iżda x-xewqa kbira tiegħu hi li jġib fil-Malti l-Bibbja kollha. Fost iż-żgħażagħ sewa għall-aħħar. Fiż-żmien ta' qablu u ta' qabel ħbiebu, l-Università kienet l-asaħħ qawwa tat-Taljan: bit- twaqqif ta' għaqda għal Lsien Nazzjonali hu hena kif qalli hu, u kif, bid-daħka, fakkarni hu n-nifsu 'fortizza ġewwa fortizza'. L-aktar li fixklu l-Malti kienu l-kleru u l-avukati: iżda, żied igħidli bil-għoġba, ir-Rev. P.P. Savdon hu u qiegħed igħid għalih in-nifsu u għal ħabibu Aquilina li hu dettur tal-liġi, biex iżomm iebes lil avukat qam avukat, u biex iżomm iebes lil qassisin qam qassis. Dr. G. Aquilina minn sena 'l hawn qiegħed jaħidem Londra fl-Iskola ta' l-Ilsna Orjentali; jekk hu avukat hu għandu wkoll l-isem ta' Professur tal-lsien u l-letteratura Maltija fl-Universtà Rjali. Jaf sewwa ħafna l-letteraturi Ingliża u taljana, u xi oħrajn u għandu ħjiel tal-kittieba franċiżi, u jagħmel ħiltu biex jaqrahom fl-oriġinal; jewilla ma kitebx bil-malti fil-vjaġġ, bid-data minn Pariġi sunett sabili ħafna fuq Baudelaire2 Poeta Ingliż, huwa wkoll rumanzier u poeta Malti, u l-ftit poeżiji li ta lill letteratura nazzjonali jingħaddu, bla dubju, fost l-aktar oriġinali. Hemm għalfejn ngħid li dan iż-żagħżugħ huwa mill-isbaħ tamiet ta' Malta 7 i Nista' ngħid li dak li hu l-itjeb u l-asaħħ fiż-żgħużija Mal- tija bħal issa jinġabar f'dawn iż-żewġ patrijotti: il-professuri P.P. Savdon u Ġużċ Aquilina. Il-ħajja Maltija ta' għada, għad trid tikber minnhom. Il-għaliex mela dawn iż-żewġt irġiel xtaqu jiltaqgħu miegħi daqs kemm jien xtaqt niltaqa' magħhom 7: Jaqaw x'konfoffa konna sa ninsġu 7… jaqaw xi ħisebijiet ta' demm konna sa nwettqu 7: Kieku xi ħadd mexa warajna biex isir jaf dan, kien jibqa' mingħajr ma jaqta' xewqtu, il-għaliex ilsienna għalih barrani; imma jien kont nagħtih bil-qalb kollha kull tagħrif li ried, u nneħħilu kull biża' Xejn tixwix fil-fehmiet li aħna qabbilna ma' xulxin bil-ferħa fit-triq, jew fis-setaħ tal-kafà. L-agħar li stajna għidna kienet is-sogħba tagħna li dil-kustjoni kerha tar-razza mliet il-ħajja ewropea bil-mibegħda. ''Ir-razza tal-bniedem hi familja waħda' qal il-Professur Savdon, u meta qal hekk, tkellem, mhux bħala qassis, imma bħala raġel. 'Aħna lkoll aħwa… Għalhekk ħaġa sabiħa, u sewwa li nqimu lil xulxin, u ninħabbu bejnietna… Jien Malti u arani. hawn fost il-Franċiżi, għada nkun fost l-Ingliżi, il-Belġjani, l-Olandiżi… Hi ħaġa hekk ħelwa għal bniedem iħoss ruħu fost l-aħwa kull- imkien, kulfejn jista' jmur' u jien weġibtu : 'Jidhirli li Franza hi l-pajjż l-aktar ħanin… Hawn ir-razez kollha ndaqs… in- nies kollha xorta waħda…' u xħin temmejna l-ikla tagħna l- Professur qal, bħala oasi: Viva FRANzal Viva Manral Kif wieħed jista' jara, fit-taħdita tagħna ma kien hemm xejn xewwiexi, iżda jaqbel ngħidu, li dan it-taħdit tagħna, f'dak il-ħàl, ma kienx ħlief il-bidu ta' ħaġa aqwa; aħna ma ltqajniex f'Ghartres għal daqshekk biss. Mela għaliex sibna ruħna hemmhekk 7 Aħna ltqajna Chartres għaliex aħna Maltin, u għaliex afina t-tlieta qaddejja mħeġġa ta' idijal wieħed, l-idi- jal Malti. Aħna fuq Malta li qbadna nitkellmu l-ewwel, u fuq ħutna l-Maltin imxerrdin kullimkien, u ftuq dawk li jinsew.. u l-aktar fuq il-Malti, il għaliex 'Malta' Ilum tfisser u tibqa' tfis- ser għal ħafna żmien 'l quddiem, (qabel kollox) Ilsien ta' Malta. Iżda b'liema Isien fissirna ruħna7 Il-professuri Savdon u Aqmilina jafu l-Ingliż, jafu wkoll ftit franċiż, jien naf ħażin ħażin it-taljan. Stajna, kieku ridna, nfissru ruħna f'dawn l-afi- ħar żewġ ilsna: iżda aħna ma konniex Chartres għal daqshekk l Mall-ewwel ħ'daqxejn tat-tbeżżigħ biex nibda l-għaliex wara 30 sena ftit stajt inħaddem l-ilsien ta' misserijieti, tajt il-ġieh lill-Malti fostna billi ghadt nitkellem bih. Il-ħbieb tiegħi ħabtu jistagħġbu meta semgħuni nitħaddet, tista' tgħid bil- lieffa, u jien ukoll stagħiġibt bija n-nifsi. Ma ngħidx li tkellimt bil-Malti ta' l-Għaqda, iżda kien mill-aħjar nisel, minn nisel il-bdiewa, li fin-nies kollha tad-dinja, iżommu u jżommu biss dak li hu l-aktar utieq fin-nazzjon. CInt minn Għawdex' qalli Dr. Aqnilina bi tbissima, ''għar- aftek mill-pronunzja. Jien minn hemm ukoll, F'kelma walida, aħna tħadditna bil-Malti, u din l-aqwa ħaġa. Afina semmejna l-ilsien ta' Malta fi mkien li m'hemmx biża' li kien semgħu xi darba, jew li sa jerġa' jisimgħu mill- ġdid. Iva, intenni, din l-aqwa ħaġa. U jien niftakar il-kitba mill-isbali ta' Dun Karm dwar safra Maltija Lourdes. Jien ukoll nista' nifhem x'fiass f'qalbu meta, f'art imbiegħda, sama' tiela' lejn is-sema, mill-għoljiet soieħ, donnhom f'mixja Wara xulxin, u l-iġbla jbajjdu bis-silġ, il-leħen tar-razza tiegħu m'ial- lat ma' l-ilħina, tista' tgħid, tar-razez kollha tad-dinja l Qabel infridna, il-professur Savdon, hu u jeħodli b'idi, qalli: 'Ma għaddejniex żmien wisq tlimkien, iżda dawn il-ftit sigħat huma għalina egliżeż mill-ħmistax li għaddejna Pariġi bl- -egħiġubijiet tagħha.' X'ried ifisser b'dan il-kliem il-professur magħruf7: Danu xejn iżjed : il-ferħ li ħass meta, 'l-bosħod u 'l bogħod sewwa minn Gżiret twelidu, iltaqa' ma' iben ta' dik il-Gżira nfisha, tar-razza tiegħu, li għalkemm għex dejjem imbiegħed minnha, ma psieha qatt; li għalkemim sar ċittadin ta' waħda mill-ogħla nazzjonijet tad-dinja, qatt ma ċaħadha, mhux biss, imma baqa' u jibqa' dejjem, marbut magħha, isebbaħha, ikabbrilha ġieħha fdik il-ħaġa li hi, u li għandha tkun, għal uliedha kol- lha, kif qal P. P. Savdon ''demmna, rutina, ħajjitna': l-Hsien Malti 1 i Lin-Naziżmu Wara l-persekuzzjoni tal-Lhud. Mgħolli fuq tron, meqjum bl-inċens u l-fwejjaħ, Wara l-ħarbu tas-snin irġajt ġejt maglina, ja mostru mingħajr qalb, qadim u xwejjaħ taż-Żmien tan-Nofs, liebes il-qmis bħal tagħna. Għalxejn trid tidher ġdid, żagħżugħ u sbejjali, Għalxejn tqarraq biż-żgħar b'ħarsa daħikana, Il-kbar għarfuk, xammew tad-demm l-irwejjaħ, Li bih, qattiel, ċappast idejk setgħana. Jien nifraħ dak in-nhar illi l-ġnus jirfsu rasek bla xagħ'r, u l-bniedem jerġa' jilwi, biex ikun sid u ħakem tiegħu n-nifsu. U tħaddar tal-Ħelsien kull fergħa u rimja fil-waqt li għana jidwi, jidwi, jidwi, fuq kull mogħdija u kull trieq tad-dinja. ĠORĠ PISANI