IL-MAT'TT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA) SETTEMBRU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1953 Awtobijografiji OST ix-xorta ta' proża li naqraw fil-lelleratura ta' l-ilsna bar- ranin, hemm dik li tissejjaħ. kilba ta' arċinbijografiji li fil- Malti. qajla tiltaqa' magħha, ħlief f'għamla ta' bċejjeċ '1 ħawn 1 l-ħinn ta' tifkirijiet. Din orta te kitba dwtobijografika talt- vroġ ibtarx mill-pinna ta' wi kittieb magħruf, Awtobijografija hija kilba li fiha nsibu l-istorja jew il-ġrajjiet ta' dak li jiktibha biex iħalli tifkira ta' kulma ġarrab f'ħajtu u t xogħlijiet li għamel f'ħajtu biċ-ċrkustanzi tagħhom u b'deskr zjoni ta' l-atmosfera ta' żminijietu. Xi mindaqqiet ġie li l-awto- jograjija titħallat ma' dik li tissejjaħ tifkirijiet jew memorji Hi SeIc mhumiex ħlief sensiela ta' xi bċejjeċ minn, dak li għadda mid taġuni tal-ħajja tal-kittieb—kitba li fiha jaħdem mhur ftit is-sens psikoloġiku. Fost in-nies għorrief hi ħallew kitba fuq ħajiithom insemmu lil-Petrarca, Cellini, Rossean, Keith, Smiles, Trollope, Darwin, Gandhi, u oħrajn. Il-kitba awtobijografika għandha valur letterarju mhux ftit fl-apprezzament ta' l-opri ta' l-awtur, kif ukoll taż-żminijiet li fihom għax imxebbhin ma' dawk ta' xogħlijiet ta' awturi oħra fi żminijiethom. Barra minn dan tgħin ukoll biex il-qarrej jifhem is-sentimenti tal-kitba ta' l-awtur, l-iktar fil-versi awtobijografiċi tiegħu jew f'xi kitba epistolari tiegħu, Il-letteratura Maltija ma tistar tiflaħar li għandha wisq MINN. din ix-xorta ta' kitba—bier ma ngħidx rejn—ħlief xi bċejjeċ ta' tifkiivijiet 'il-ħaren u '1-ħinn li-dehru u qed jidhru f'IL-MALTT, fosthom dawl; li jitkellmu fuq wi esperjenzi ta' safar jew xi ħiwej- ieġ oħra, ei minn daqqiet miġburin f'xi ktejjeb. Nittamaw, għalhekk, ti-għad naraw mill-pinna tal-kittieba tagħna sri kitba awtobijografika li biha nistgħu nżidu u nOTGMU l-letteratura Maltija b'iraħda. mill-fergħat sbieħ u importanti kif dlonk insibu f'lettevaturi ixjeħ u ogħna minn tagħna. 5Ġ IL-BEWSA TAS-SIRENA Novella Dlitoloġika ta' VINCENT CARUANA I -XINI ma kellu ebda tama li jagħleb il-ħalel tal-mewġ li kie- nu qed iħebbu għalih. Għalxejn ħafna mit aeħbija. tiegħu nxteħtet il-baħar. Ir-riħ beda ikisser l-arbli u jċarrat il- qlugħ. Il- mewġ li ħeda jgħolli x-xini qisu kaxxa sulfarini kien jaħbat ma' ġenbejh u jheżżu sa ma beda jfurraklu issa biċċa mn hawn i issa biċċa minn hemm. F'daqqa waħda x-xini nqasam tnejn u jien flimkien ma' 1 ekwipaġġ kollu sibt ruħi mgħaddas fil-baħur, Kulħadd iggranfa iu xi biċċa għuda. iżda l-eqreb xatt kien għex'eren ta' mili 1 bogħod u t-tama kenet imbiegħda wisq li xi ħadd minna seta' jeħ les l-għarqa. Jiena wkoll ġbadt ma' biċċa njama u din inzertat intama minquxa bħala sirena li kienet imqiegħda fil-quddiem tax- xini bħala tifsira ta' l-isem tiegħu, 7 Bev tas-Sirena ', TImgħan- naq mas-sirena ta' l-injam jiena sibt ruħi tiela' u nieżel ma' l-is- kossi tal-mewġ. Dak il-ħin xegħlet berqa u jien deherli li rajt għajnejn is- sirena ta' l-injam jiċċaqalqu, iżda malajr tajjart dan il-ħsieb bħa- la qerq l-għajnejn. aktarx minħabba l-biża' ta' dak il-ħm. Xegħ- let berqa oħra u did-darba—ħaġa li ma titwemminx—rajt wiċċ s-sirena ta' l-injam jitbissimli. Għalkemm biex insalva ħajti kont mn magħha, bil-qutgħa li ħadt tlaqt idejja u għodost, Meta si reġgħet 'Teġġet minn taħt wiċċ il-baħar, insib tfajla qiegħda tgħum li malli tfaċċajt fil-wiċċ żammitni minn taħt abti u qaltli : ''Jiena rrid neħilsek', u reġgħet tbissinitli għat-tieni darba. Fuq ix-xini ma kienx hemm nisa. Mela minn fejn ġiet din it- tfajla 7 Jiena bdejt inteptep għajnejja u kollni mifxul għajjatt : 'Tue, jiena ninsab mitul minn sensija fl-għafja tal-mewt, u bnie- dem sturdut għandu mmejn jista' jara xbihat qarrieqa bħal min joħlom ' 'Le', qaltli dik it-tfajla li bdiet tgħum bija 'l-bogħod minn fein tkisser ix-xini, Vinti la inti barra minn sensik n lanqas qie- għed toħloni, Inti qiegħed tara sewwa. Ara hux ve- ru', u dak il-ħin ħareġ jittawwal minn taħt il-baħar id-denb ta' ħuta tagħha li jiena kont għadni ma rajtux għax kien il-ħin kollu - 'l isfel taħt wiċċ l-ilma. Hija kienet qiegħda tiġri tgħum bija waqt li jien inħares wiċ- ċi f'wiċċha mgħaġġeb, Stajt nifhem illi għall-għawm għandha IL-BEWSA TAS-SIRENA 67 saħħa barranija. ''Qiegħed nemmen ', għidtilha, x'ħin neħħejt minn wiċċi l-ħarsa ta' mistagħġeb, Imbagħad tbissimtilha jien ukoll u komplejt ingħdilha : 'Sirena sabiħa, liema hu l-eqreb xatt fejn tista' teħodni 27 ''Jiena ma jien sa nieħdok fl-ebda xatt', qaltli hi b'ħarsa nebbiexa f'għajnejha. fTajba din 1' bdejt inħaqqaq jien. fInti m'għidtx li trid teħlisni 7 Jekk ma twassalnix lejn xi xatt kif trid teħlisni; tibqa' ħajtek kollha żżommni hekk f'wiċċ il-baħar2 Għax naħseb li fl- aħħar tgħeja żżommni. Jew forsi taf b'xi xini ieħor li jinsab għad- dej minn ibħra iżjed kwieti u sa teħodni lejh biex jarawni u jtell- għuni 27 'Tua sa nwasslek lejn xtut u lanqas lejn xwieni oħra ', u mil- lajma ta' kliemha dehret li trid tħallini apposta bil-kurżità, C'Mela sa tibqa' għal dejjem iżżommmi f'wiċċ l-ilma 77 ir- ġajt saqsejtha dejjem nitlef is-sabar. ''Lanqas' tbissmitli. U'Mela jfisser li inti sa titlaqni; sa tħallini negħreq'' għidtil- ha, issa għalkemm mhux infuskat. ''Tie, xejn minn dan. Jiena għandi mod kif neħilsek; jekk inti taċċetta. 'U żgur li naċċetta L' UMela ismagħni'. Issa konna waslna f'baħar kalm mijiet ta' mili 'l bogħod minn fejn iken tfarrak ix-xini, u hi bdiet tfehimni. ''Jiena ġejt neħilsek għax naf li meta x-xini kien għadu bla isem inti għidt lill-kaptan biex isemmih 'Bewsa tas-Sirena'. Naf ukoll 1i waqt il-vjaġġ inti kont fil-kabina tiegħek u ktibt poeżija jisimha L-Imħabba tas-Sirena'', fejn għidt li tixtieq tiltaqa' ma sirena li int issir tħobbħa u tgħix magħha f'qiegħ il-baħar'. Clval Dan kif tafu F' stagħġibt jien, UMa. tafx li aħna s-sireni ħlejqiet imsaħħrin9 Aħna nkunn nafu kulma jsir jew jintqal fuqna. Nafu, ngħidu aħna, kull fejn hemm statwa jew pittura ta' sireni. Insomma, nafu kollox li għandu x'jaqsam magħna s-sireni. Affarijiet oħra, iżda, ma nku- mux nafuhom, VOhl inti ġejt mis-sema għalija F' għidtilha, VTe', qaltli, jiena ġejt minn qiegħ il-baħar'', (8 IL-MALTI It-tnejn dħakna bil-qalb għal din iċ-ċujta. u issa hija telqet idejha minn taħt abti u ħallietni ngħum ftit fil-baħar kalm. Imma tista' tgħidli kif sa teħlisni277 saqsejtha b'ħerqa kbira, ''Jekk tħallmi hawn waħdi xorta negħreq għax ma jkollix saħħa ngħum lejn l-eqreb xatt li min jaf kenm huwa inili l-bogħod. U kieku stess, lejn liema naħa sa naqbad ngħum 27 Billi int ktibt dik il-poeżija lis- sirena u għażilt l-isem tax-x'ni għas-sirena wkoll, is-Sultan tal- Baħar, Nettunu, bugħatni biex neħilsek mill- għarqa, Ma kinilx b'kumbinazzjoni li int qgħadt ma' dik is-sirena ta' l-injam. Jien imbagħad żammejtek ipnotizzat ftit sakemm neħħejtlek minn idejk is-sirena ta' l-injani u jien qgħad minflokha. U hekk sibt ruħek iżżomm lili flok l-istatwa Is-sirena' qatgħet kliemha biex qaltli: Meta tgħela tgħum għidli biex nerġa' nżommok C'Għaliasa le, għidtilha, U hi kompliet: UInti tista' teħles mill-mewt, mill-għarqa, billi jiena nagħtik is-setgħa li int tgħix taħt il-baħar, jiġifieri bħal- na ma tmutx taħt wiċċ l-ilma. Tnti tibda tgħix magħna s-sireni f'qiegħ il-baħar u tgħaddi ħajja ta' hena. Malli jien inbusek inti tieħu s-setgħa li tgħix taħt il-baħar. Inti trid li… u 'VImina għaliex ma teħodnix lejn xi xatt 7 qtajtilha kliemha. ''Għaliex ilu mijiet ta' snin kien hemm sirena li Nettunu ta- ha l-permess li teħles mill-għarqa lil-wieħed pittur bħala grazzji maqlugħa lilu għax kien iħobb ipitter is-sireni. Din is-sirena was- slitu fuq gżira u qaltlu li saret tħobbu, iżda hu ma riedx jgħix taħt il- baħar magħha għax kien ġà miżżewweġ u kellu t-tfal. Is- sirena reġgħet lura f'qiegħ il-baħar qalbha maqsuma, Għalhekk Nettunu jrid li int jew tagħżel li tgħix taħt il-baħar u tiżżewweġ xi sirena jew jien nitilqek bawn bejn sema u ilma. Nettunu jid- hirlu wkoll li billi int għażeb u billi għidt fil-poeżija il-tixtieq tħobb xi sirena li tgħix magħha f'qiegħ il-baħar, issa li ġietek ix- xoqqa f'moxtha li tagħmel dun, ma tkunx poeta sinċier jekk issa tista' taqta' xewqtek u tarmiba. Issa agħżel int' t'Jiena m'għandix għażla; ikolli nilqa' l-ħsieb ta' Nettunu 7, wiġibthu. TU erġa' żommini għax għajejt ngħum ' Ħi żammitni u qaltli: Mela, issa jien inbusek ti mal-hewsa int tieħu s-setgħa li tgħix taħt il-baħar bla ma tmint minħaħba n-nuqqas ta' nifs. Tmbagħad qatt iżjed ina tkun tista' tmur tgħix IL-BEWSA TAS-SIRENA fi8 qalb il-bnedmin l-oħru għax jekk iddum ġimgħa barta m'll-iliva inti tumt, Fhimtni tajjeb 27 Ċlva U hemm, bejn sema u ihuu. bisna l xulxin imgħannqin, inn- bagħad għodosna u nżilna ngħumu f'qiegħ il-baħar; li teħum quddiem biex jien ngħaddi waralha, Fl-aħħar wasalna f'għur f'qiegħ il-baħar li l-blat tiegħu kien magħmul kollu minn kristalli jleqqu b'ilwien imżewqa, F'dan il- għar kien jgħammar is-Sultun tal-Baħur, Nettunu. Fid-daħla tal- għar kien henm żewġ sireni rġiel għassa, Is-sirena li kienet mis- ħi kellmet lil-weħed minnhom u dan daħal jgħum ġewwa l-għar jaqdet b'daqqiet sodi ta' denbu. Hawn sirt naf li taħt il-baħar is- sireni jistgħu jitkellmu bla tfixkil. Wara ftit ħareġ Nettunu. Fuq rusu kellu kurtma magħmula minn għadd ta' toxxniet żgħur ħdejn xulxin. Xagħru kien magħ- mul-minn ħaxix aħdar tal-baħar u alka mħabblin f'xulxin. Jid- dendel minn spallejh kellu munteli magħmul minn qxur ippuntati il-ħut waħda f'waħda, Sid kien muswaf iżda kien xagħar abjud mgħaqqad qisu ġelatina ddellek. —il-qulz tiegħu 'kien jusal imxammar minn qisu lewlu aħmar meħjut iffullat u b'kull ewla tagħad fuq l-oħra, Dan il-lewlu kien magħmul minn qxur imfarrak ta' bebbux ħamrmi. Il-ħniura tal-lewlu kienet ittikkjata 'l-hinn u 'l-hawn bil-perli bojod ileqqu jiddendlu meħjutin. Huwa ħares a b'wiċċ imfaqqa' u daħ- kan bħallikieku ried j jurini l-għoġba tiegħu talli jien ilqajt xewqtu i nibqa' ngħix f'qiegħ il-baħar saltnatit. Imbagħad fetaħ ħalq x'xolitejn ħomor qishom ta' ħutu ta' l-ilma ħelu u qalli: f'Mer- iba bik fis-saltna saħħarija ta' qiegħ il-baħar' fV'Inroddlok ħajr u merħba bik, għidtlu jien fil-waqt li tbax- xejt b'rast 'l quddiem bħala tislima, Wara tlitt ijiem jien kelli nagħżel sirena u niżżewwiġha. Ma ienmux għalfejn wieħed iduni jaħseb wisq biex jinduna, li jien żżewwiġt lil dik is-sirena li ħelsitri mill-għarqa u li, kif sirt naf. imha jLulisa. Kien Nettunu stess li żewwiġna u dak in-nhar i il-baħar festa kbira. Bħafa niwejied kien hemm blat i b'ħaxix aħdar żgħir qisu pil tal-ħellus. Bħala ikel kien wemu il- frott kollu li wieħed isih fl-għelieqi fuq l-art, għax f'din in-naħa ta' qiegħ il-baħar jikbru s-siġar l-istess bħal faq l-art. 70 iL-MALTI sireni jieklu l-frott biss. Huma ma jeklux gandoflli, imħar, rizzi, granċi jew bebbux għax lil-dawn iqisuhom bħala ħolqien bil-ħajja u li wieħed mm'għandux joqtolhom bie jikolhom. Li wieħed jiekol minn dawn għas-sireni jfisser kanvibaliżmu. Bħala xorb għandhom l-inbid li jugħsru mill-għeneb, Waqt it-tieġ bdejna nixorbu l-inbid minu tazez tal-kristall u tistagħġeb kif l-inbid ta' ġot-tazza ma jitħallatx ima' l-ilma baħar. Għas-sejħa ta' Nettunu ġew miljuni ta' ħut sbieħ b'ilwien ħomor, ħodor, koħol, sofor u kull tiżwiq ta' lwien oħra. Dawn il- ut qagħdu iduru għoli ta' kajnra fuq rasna u għamlu l-isbaħ tiż- jin li wieħed jistħajjel. Kultant kienu jinżlu xi ħut imlewna fil- buxx tt-jgħaddu minn fuq spallejk jew ftit bogħod minn wiċċek u jduru fil-passaġġi bejn mejda u oħra. Il-ħut dehru li jħobbuh wisq il-Nettunu għax kultant kont tara ħuta li taqbad frotta b'ħalqha, jiġu ħut oħra j jgħinuha tquxxarha b'ħalqhom, imbagħad jieħdu il-frotta mqaxxra 1l-lesta lil-Nettunu li kien mixħut ' bil qiegħda mxaħxali fuq tron b'arzella kbira, wieqfa wara dahru, Il-ħut ukoll ma jittiklux mis-sireni. Wieħed jista' jaħseb li ghax is-sireni ma jistgħux iqabbdu it-tajr taħt l-ilma biex isajru l-ħut. Iżda mhux għalhekk. Is-sireni xorta jistgħu jqabbdu n-nar taħt il-babar. F' qiegħ il-baħar fejn jgħixu ssib bosta vulkani ċkej- knin li meta tħokkilhom il-quċċata b'xi biċċa żnied idumu jtajru nar għal siegħa; imbagħad jintfew u terġa' tħokk biż-żnied, Hi tassew ħaġa ta' gost li man-nar ma joħroġx duħħan li jdejqek u jifgak. Fil-għaxija f'qiegħ il-baħar tara bosta ħġejjeġ minn tal- vulkani jixegħlu 'lhien u 'l-bawn u ħdejn kull ħuġġieġa xi żewġ sireni, raġel u mara, jinnamraw. Jien kont inkunu ukoll ma' Lulisa fuq blata ħdejn xi ħuġġieġa taħt xi siġra li tikber fil-baħar. U tassew fili gost il-bews ta' qiegħ il-ħuħar meta xofftejn friski u nidjin imissu 'l-xulxin f'hewsu melliesa, Il-bews ta' qiegħ il-ba- har mhux bews sħun; huwa bews kiesaħ li jnissillek dehixa sabiħa ta' kesħa, Hekk, waqt li nkun hibus lil Lulisa nara għaddej fuq rasna ħut li ġisimhom jarmi d-dawl u billi jkunu fl-għoli jidhru żgħar daqs musbieħ il-lejl, u fuq rasek tara bħal sema b'ħafna kwiekeb li jiċċaqalqu 'l-hinn u 'l-hawn fejn ifettillhom. Jiena bqajt ingħix ma' DLulisa, is-sirena ta' qalbi. Maż-żmien telagħli wkoll denb bħal tas-sirena, u kellna bħala tfal tagħna si- reni żgħar. Kienet tassew ħajja serenu dik ta' mas-sireni, Tejni ix- xtieli tal-qiegħ ma jagħmlux għujb lil-dawk ta' l-art għal dik Hi sbuħija, Hemmhekk kont noqgħod ukoll nikteb il-poeżiji fuq k li mia jixxarrbux u linka li jiġu jagħtuni l-klamari tal-baħar stess. Il-linka, bħall-inbid, ma titħallatx mal-baħar. Iżda din il-ħajja ma kellhiex tibqa' sejra hekk għal dejjem Jien irġajt ġejt f'sensija u ndunajt li kont illuppjat. Xi ħadd kien daħal fil- katra tal-lukanda, tiegħi u fil-pakkett tas-sigurretti tie- għi qegħidli sigarrett minn dawk li jkun fihom il-loppju biex min ipejjiphom jibda jara ħufna fantus'ji taħt is-setgħu tal-marijucna b jkun bli is-sigarrett. Min għamilli dak is-sigarrett ima' l-oħrajn tiegħi kien bilfors xi ħadd lij jinnegozja f'dan il-kontrabandu, biex jien naghad il-misħut vizzju tat-tipjip tal-loppju u hekk j diedu x-xerrejja għas-suq tiegħu, 'J: ien mhix talli mu qbadtx il-vi iż- da tajt rapport lill-pulizija li għamlu trittxija fil-lukanda, i dnub li ma setgħux jaqbdu min, għux min hu mu ħalla xejn li tis- ta' titfu' ħtija fuqu. Madankollu sgħobbija ħafna Hi tlift għal dejjem il-ħalfa su- biha ta' qiegħ il-baħar u l-bews tas-sirena ta' qalbi, FIL-MEWT TA' P. UMBERT SANT, 0.P. Ta NVAL. B'kri lemħek misjura t'art għammiela L-Ġenmien twajjeb tagħna, Frotta buina, Għalkemm is-siġra ħbietek sew fi dlielha Sabek u qate ħek ħalli tkunlu żina Tal-mejda tiegħu, fejn snsa qat tiela Mr tmissek qati, la taħt il-libsa. rżin Tal-qoxra tiegħek bujda u sewda, ġmielha b'l-ħajr tal-qawwa wriet ix-Xemx ħanina. Da tgħirx għal sħebek illi qalb il-weraq Għadhom jitħabtu neija ma' l-irjieħ, Beżgħana jekk għall-ħsad joħliex il-meraq. Inti ma tħossha qatt teħodha: miegħek Qillet i- , lanqas tax-xitwa l-ksieħ, Ma sibqa' tħal dejjem fir-rebbiegħa tiegħek, MISS UNIVERSE Tu' Dun FRANs CAMILLERI Xeghlet id-dinja bik, tfajix sabiħa Li sraqt l-għajnejn imġenna ta' l-ibliet, Għex bħall-klieb u ż-żwiemel ħriġt rebbieħa Fil-wirja ta' das-seklu, tat-tfajliet. Nofsok mostura, kollox lwien u fwieħa. Giħoġobthom l-imħallfin tal-ġmilijiet : Kif huma ssaħħru wrajk, lid-dinja sħiħa Stqarrewk bħala reġina tax-xbejbiet. lirah bi ġmielek, 1ma tinsiex kemm isbaħ Minnek fi djarhom hemm tfajliet miġbura Jew jaħdmu r-raba' taħt ix-xemx qalila. Delha li intif Ma jdumx wisq ma jisbaħ U tkun tixtieq li flok bil-ġmiel u s-sura 'Pgħaxxaqt bis-sliem, bħal dawk, u b'ħajja twila. WARA RAQDA FIL-BUSKETT FL-IMNARJA Ta' MANWEL CASSAR Hawnhekk fejn qalb is-siġar smajt l-għannejja Ihunxru il-għanjiet tradizzjonali Fuq ferħ u. diq l-imħabba, fuq l-inkejja, Fuq ħidma u bhejjem, fuq mistrieħ u għali, Fejn fuq is-sodda tal-ħaxix, bi ħdejja Il-grillu jniegħ'sni minn ġol-palm fil-għoli, lrqadt għall-Qemar sħiħ di dawlu lejja Bhala bews fietel u fiddien tefagħli, Huwnhekk fhimt x'kien hemm moħbi f'dik il-ħrara Li kebbset qlub iż-żingari mgħoddija Biex tfittex il-miftuħ u tħalli darha, Għaliex il-lum inħoss ii fit-tħollija Tal-għagħa tal-bnedmin hemm il-fawwara. Li tisqi 'l-qalb bil-għana u bit-thennija, 29. 73 NEMUSA Ta' V. UNGARO sjkna Nemusa X'int inkejjuża 'Ta' kull fl-għaxija Bl-eqqel ħruxija (jisek raddiena iddur bla ħniena 'Tvenven ma' rasi Wisraqli nagħsil Tiġi tgiddimmi Tiġi iqajji C tiffittani Sakemm tarani Għajjien bla sabar. (għandek mill-labar Tniggeż bla ħniena i msejken jiena Tia. serħ ma nara Indur bi ħrara V'għajnejn imberrqa Biex forsi b'serqa Naħkmek f'idejja X'ħin toqrob lejja. Iżd'int brikkuna, Għalkemm ċkejkuna; Minn hejn subgħajja Taħrabti ħajja U terġa' tvenven T tibqa' twerden Sakemm tgħajjini Bla ma tħallini Nagħlaq għajnejja 'Pqila bil-għeja : Timiar dewwagii, Taf kif dejjaqtnil Tndur elf darba, Toħroġ mitt karba Mill-qalb ghajjiena ; Iżd'int, bla. ħniena Terġa' għall-għarrieda 'Tissokta l-ġlieda, W aktar minn qabel, Qatta bla ħabel, Taħbat għalija Bl-eqqel ħruxija Mur qalb il-qsari Taqbadx ma' xagħri Għax jekk tiffitta Tnqum niffiitta Sakemm storduta. Narak mixħuta Ma' l-art titmiegħek Fit-telfa tiegħek, Mur u ħallini M'għandekx xi tridni: Jekk int tismagħni Tieqed tarani; Tekk int tqajjimni Għadu tagħmilni Mur ja. nemusa, Tkunx inkejjnża 1 In Nies tas-Snajja' fl-Ewwel Snin ta' l-Ingliżi f'Malta Ta' Ġuże' GATT I.—L-ARĠENTIERA, L-OREFIĠI U L-ĠOJJELLIERA KTARX li ħafna mill-Arġentiera dari kellhom il-ħanut tagħ- hom f'dik il-biċċa triq ta' Santa Laċija, il-Belt, li tibda minn Triq Teżorerija sa Trq San Pawl, għax, din in-naħa kienu jgħi- dulha t-''Priq ta' l-Arġentiera'', jew it-Triq tad-Debeb'. Ukoll fi Triq il-Merkanti, kantuniera ma' Triq Santa Luċija, sibna li dari kien hemm għajn, imsejħa l-Għajn ta' l-Arġentiera''. Din tneħħiet minn hemm fl-ewwel snin ta' l-Ingliżi f'Malta, meta nhnew dawk il-ħwienet li jibdew minn ma' ġenb l-Iskola Sekon- darja u jispiċċaw fejn imissu mal-kuridur ta' San Ġwann. Għax qaħel, mgħidn aħna sa ħabta ta' l-1810, iċ-Ċimiterju ta' San Ġwann kien għadu mikxuf xorta waħda bħan-naħa l-oħra ta' fejn il-hun hemm il-Monument ta' l-Assedju. I-Arġentiera dari kienu mqassma fi tliet fergħat: min jaħ- dem fid-deheb, jissejjaħ 'Orefiċi'' ; fil-fidda ''Arġentier'; at fil- ħaġar fin 'Ġojjellier'. Iżda għalkemm kull sengħa kellha l-Konslu tagħha, it-tlieta kiemi miġbura flimkien, f''Għaqda', waħda, taħt il-ħarsien ta' Santa Tiena, bl-Artal fil-Knisja ta' San Pawl tal-Belt, Kull wieħed seta' jagħżel li jaħdem kemm f'sengħa waħda u kemm f'iżjed, ladarba jinstab li huwa tajjeb, biex isir Imgħallem, fl-eżami li jagħmel għand il-Konslu ta' dik is-sengħa li jitħajjar għaliha. Iżda, biex wieħed igħaddi wkoll għal Imgħallem u jitlob li jiftaħ ħanut għal rasu, qabel xejn irid ikun tħarreġ sewwa, billi mill-anqas ikollu jaħdem 5 snin taħt Imgħallem ieħor, kif meħ- tieġ b'liġi mill-Kodiċi ta' Rohan, Min jgħaddi mill-eżami, ikollu jħallas 18-il skut, li jmorru għall-Artal ta' Santa Liena. Iżda, min jinzerta bin is-Sengħa, ji- ġifieri min ikollu, jew kellu, missieru Mgħallem, iħallas 5 skuti hiss. M'għandniex xi ngħidu, fl-eżami li jsir, lil dak li jkun jagħ- tuh jaħdem xi biċċa xogħol li għandha x'taqsam mas-Sengħa li tagħha jixtieq isir Imgħallem, Is-SNAJJA' FL-KWWEL SNIN FA' L-INGLIŻI '7B Meta Giżiritna, minn taħt l-Ordni għaddiet għal f'idejn il- Franċiżi, u l-Maltin qama kontra tagħhom, fl-irħula waqa' ħafna għaks u ġuħ kbir. Billi xi wimd waqgħu li riedu jbigħu ħwejiiġ- hom, bdew isibu ruħhom misruqa. Fuq hekk, il-Kap tal-Maltin, il-Kaptan Alexander John Ball, fis-16 ta' Prar, 1800, ħareġ Av- viż fejn ħabbar, li billi ġie mgħarraf li n-nies qed issib ruħhu mgħallta, meta tiġi biex tneħħi xi deheb jew fidda, aktarx għall- hżonn, xi wħud mix-xerrejja, rgħiba u bla ħniena, ma jagħtu- iomx dak li ħaqqhom. Għalhekk, minħabba dil-biċċa, huwa sab ruħu fid-dmir li jaħtar żewġ Konslijiet: l-Imgħallem Ċikku Tan- ferla għall-Orefiċi u l-Imgħallem Marozz Schembri għall-Arġen- tiera, waqt li ordna li dawn it-tnejn kellhom jiġu magħrufa b'hekk minn sħabhom l-oħra kollha ta' l-imsemmija Snajja'. Barra minn dan, Ball ordna wkoll li, minn dak in-nhar 'il quddiem, ħadd, ikun min ikun, ma jista' jixtri ebda ħaġa tad-de- ħeb jew ta' fidda, maħduma jew le, kemm-il-darba ma tkunx bil- boll u l-polza tal-Konslu li jmissu jkollhom, taħt piena li, min jix- tri mingħajr dawn il-ħwejjeġ, ikollu jrodd lura, d-deheb u l-fidda i ħassel, waqt li jitlef ukoll il-flus li ħallas għalihom. Wara li saru l-Konslijiet li għidna, inqalgħu xi wħud h rie- du jilħqu Arġentiera. L-eqdem talba li ġiet f'idejna, hi ta' wieħed jismu Ġanni Xieluna. Fiha qal li kien għadu żgħir meta taha jaħdem fis-sengħa ta' Orefiċe u Arġentier. Għandu 85 sena. Tgħal- em taħt missieru, l-Imgħallem Masu Xiehma, wieħed mill-Ore- fiċi anzjani, li kellu ħanut il-Belt għal dan ix- xogħol, Għalhekk, Ġranni talab li jiftaħ ħanut fl-irħula, biex jaħdem is- sengħa. tiegħu, Il-Kap tal-Maltin, A.J. Ball, ħalla f'idejn il-Qorti ta' l-Im- dina, biex tara dil-biċċa hi. Il-Qorti qabbdet lill-Konslijiet Laferla u Schembri, Dawn eżaminaw lil-Xieluna u sabuh tajjeb. Fuq hekk, il- Qorti ta' l-Im- dina qatgħet, fil-25 ta' April 1800, li Xikluma ħaqqu j jsir Imgħal- lem. Biss irid iħallas 5 skuti lill-Konslijiet li semmejna, biex, me- ta l-Franċiżi jċiedu u jinfetħu l-bibien ta' l-ibliet, dawn il-flus imorru għall-Artal ta' Santa Liena li hemm fil-knisja ta' San Pawl tal-Belt. Ball, fuq li qalet il-Qorti, tah is-setgħa li talab, Bħal Xieluna, laħaq nkoll b'imgħallem fl-irħula, għall-ħidma fid-deheb u l-fidda, Stanislaw Grusmano. Sar fl-14 ta' Mejjn, 1800, wara li għadda mill-eżami tal-Konslijiet. Iżda billi Gusmano ma '76 iL-MALTI kienx bin is-sengħa, kelu jħallas 13-il skrt għall-imsemmi Artal ta' Santa Liena. Wara l-Malta. għaddiet f'idejn l-Ingliżi. Ġunni Xieluna għa- mel talba oħra lill-Gvernatur. F'ha fisser kif qala' s-setgħa li jil taħ ħanut fl-irħula, Iżda, billi issa l-ibliet huma miftuħa u saru ħaġa waħda ma' l-irħula, xtaq li jiftaħ ħanut il-Belt. Il-Gvernatur Ball, fl-4 ta' Ottubru, 1800, bagħat it-talba tie- għu lill-Qorti tal-Kistlanija. Din, wara li kisbet mill-Qorti ta' l- fmdina kif Xieluma sar Imgħallem fl-irħula, waqt li għarrfet b'kollox lill-Eivernatur Ball, ħalliet f'idejh. F'Luliu ta' l-1801, l-Imgħallmin Orefiċi u Arġentiera, fil- għadd ta' 44 wieħed. għamlu petizzjoni lill-Gvernatur. Fiha qalu il-kull meta ma jkunx hemm ftehim dwar is-siwi tal-ħaġa li jaft- dmu. ma' dawk li jridu jixtruha, jeħtieġ li jkun hemm xi ħadd ji jaqta' dit-tilwima. IL-ewlenin inħallfin maħtura mill-Liġijiet, hiex jagħarfu l-karat tad-deheb u l-fidda tal-ħwejjeġ maħduma, li hi s-sengħa tal-petizzjonanti, u li jistgħu igħidu s-siwi tax-xo- għol tagħhom, jew in-nuqqas li jkun fihom, mhux dejjem kienu ż-żewġ Konslijiet tad-deheb u l-fidda, li qalu huma l-kelma ta' l-aħħar. Għalhekk, meta l-Orefiċi u l-Arġentiera, jew min ikun 7 sa jixtri, iħossu rwieħhom magħfusa mill-perizja li ssir mill-Kon- slu, dwar is-siwi u l-piż tagħhom, dari wieħed seta' jagħmel rikors lill-Imgħallem taz-Zekka, billi dana kellu s-setgħa, mil-Tiġijiet ta' Malta, biex jindaħal f'din il-biċċa u jaqta' hu, kemm għandha tkun il-fattura tal-ħaġa maħduma, jagħraf it-tjubija (bontà) tad- deheb u l-fidda, waqt li jgħid ukoll il-pis sewwa tagħha. Iżda, fil- qagħda tal-lum, jonqos dal-wieħed, biex jista' jaqta' l-imsemmi tilwim li jinqala' bejn l-Imgħallinin u l-Konstijiet, u dawn man- nies. Ħuma għamlu rikors lill-Imgħallem taz-Zekka, li lari kien hawn, Iżda dan ma riedx jindaħal, għaliex qal li ma jaħsibx li għad għandu dik is-setgħa li kellu fi żmien l-Ordni. Fuq hekk qalulu Mill-Gvernatur) li billi dal-bniedem hu meħtieġ ħafna għall- ħwej li semmewh, talbuh, hiex jekk jogħġbu, jerġa' jagħtih mill-ġdid is-setgħa li kellu. inkella jagħżel xi wieħed ieħor li jid- birlu hu. Il-Gvernatur laqa' t-talba tagħhom, u fil-81 ta' Lulju, 1801. ħatar cħal din il-biċċa li riedu, lid-donat Ġuże Lebrun, drabijiet oħra Mgħallem taz-Zekka fi żmien l-Ordni u l-Franċiżi, Is-SNAJJA' FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI 7 li qed msenimu, Ma kinux b oħra; iżda dil- haġa kie- l-uk- Il-Konslijiet ta' dawn is-Snajju' jmgħażu mnn sħabhom. bbal fi-sn net f'idejn il-Gvernatur, b'li dana tahtar til dak li jinissti tar anzjan fost sħabu. F'Mejju ta' l-1802, Toni Agius għannel talba lill-Gvernatur, fejn talab li jilħaq Konslu ta' l-Orefiċi wara l-mewt ta' Salvu Grech, Iżda l-Gvernatir qata' li għandu jitlob mill-ġdid metu jkun hemm il-battàl. Wara xi Żiiien, ÀAgtis F talab. fejn qal U jekk imut Ċik- ku Laferla, b'-kien marid bħalna. jilħaq floku dan, billi kien qala' i jkun Hissu wara Salvi Grech, Għalhekk talab biex juri d-do- kumenti li għandu, ħalli jagħtih is-setgħa li kellu Baferta, lidir- ba dana l-impieg lilu jmiss wwa l-Konshu Grech. Wiehed mid-dokumenti li ġieb kien igħid hekk : 7Toni Agius i magħruf b'raġel sew ħafna u anzjan fis-sengħa tiegħu. Ta' vila kbir, li ista j l-għamla u l-bontà tad- deheb ti l-fidda, sħalma hu hekk miżmum mill-Korp kollu ta' din is-sengħa L-ewwel ma nsibu sminiżżel isinu f'dan id-dokument, kien l- Assaġġatur u Mgħallem taż-Żekka, Ġuże Lebrun, Wara l-Imgħal- min Arġentieri l-oħra, Kif baqgħet dil-biċċa ma sibniex, Biss nistgħu naħsbu li. ma' l-ewwel post battàl li kien hemm laħaq Agius. Minn kif jidher, minn dan li sa ngħidu, il-Qorti tal-Belt (tal- Kistlanija' kellha s-setgħa wkoll li tagħti xi permessi ta' Arġen- tiera f'Għawdex, għalkenm dil-Gżira keliha l-Qorti tagħha. Għax wieħed talab li jwelli l-ħanut ta' Arġentier li kellu lit-tifel tiegħu, waqt li-xtaz li dan il-permess ta' ħanut, il-Qorti tal-Kistlunija tagħtih għal Għawdex. U billi darna għudda mill-eżami tal-Kon- SIN, il-Qorti ratu, Terġa', għalkemm kien ikun hawn nies l jinqalgħu biex iss- ru Mgħallnin Arġentiera, ji Qorti ma toħroġx permessi bir-radam. Dan tagħmu biex kemm tista' żżomm il-għadd tagħhom bil- qies, ħalli kulħadd jaqla' l-ħobża tiegħu sewwa, u: b'hekk ma jsirx tgħallit. F'Lulju ta' l-1801, Pietru kaferla għamel petizzjoni. Fiha qal li mindu kien ċkej ken tah biex j ji s-sengħa ta' Arġentier. Għall-ewwel taħt it- tmex ija ta' missieru, Pawlu, li għadu ħaj. Wara, minn tliet snin 'il-hawn, taħt it-treġija ta' zijuh, Massi- miljanu Daferla. Iżda, billi issa tgħallem is-sengħa tajjeb, xtaq V'kel IL-MALTI li jiftah ħanut għal rasu, billi dana zijub, H xjieħ ħafna, irid iwel- lilu tiegħu, limkien ma' d-iseni ta' Mgħallem, li Massimiljanu kien kiseb sa mid-9 ta' Ġunju, 1723, Għalhekk talab li jaħdem f'dis-sen, ba—sengha li dejjem ħadmu fiha dawk li jiġu minnu. Il-Qorti qalet li, għalketum hemm oħrajn li xtaqu jsiru Àr- ġentiera, minħabbu ia mietu xi Mgħallmin, iżda Pietru talub li jilħaq flok zijuli. Fuq hekk, wara li l- Qorti semgħet x'qal dwaru l-Gran Viskont (il-Kummissarju tal-Pulizija ta'-dari) u l-Konsli- jiet las-Sengħa li eżaminaw, hi tal-fehma li l-Gvernatur jista' jaghtuh. Laferla jeħor. jismu Ċensu, xahar qabel, jiġifieri f'Ġunju ta' l-1802, għamel talba lill-Gvernatur. Fiha fisser li ġarrab: it-telfa kiefra tal-inewt ta' missieru (Ċikkun), li kien Orefiċe u Arġentier. Dan, kenmu ti żmien l-Imblokk tal-Franċiżi, kemm wara li nfel- ħu l-bliet, ħadem dejjeni sewwa u b'tifħir bħala. Konslu għall-opri tad-deheb. — Iżda s-supplikent għad għandu 16-il sena biss, imma, mill-banda l-oħra, bħala bin is-sengħa ħadem fiha ma' ssieru, Għalhekk f'dawn il-każi, billi t-tjubija tal-Gvern dejjem tħalli i l-ħanut jintiret mit-tfal ta' dak li jkun, talab li jħalluh ihaddeni, sa kemm jiġi misjub tajjeb, il-ħanut ta' missieru bħalu Mgħallem Oretiċi u Arġentier. Il-Gvernatur taħ, iżda taħt xi ftehtin li nsemmu iżjed 'l isfel. L-imsemmi Laferla, f'Marzu ta' l-1803, għamel patizzjoni oħra. Fiha qal li waru l-mewt ta' missieru, biex ma jitlefx l-avvja- ment tal-ħanut tiegħu, u biex huwa jkun jista' jissokta, jaħdem fis-sengħa ta' Arġentier, li kien tgħallem, il-Gvernatur ta' qabel tah li jista' biss jaħdem taħt it-tmexxija ta' Mgħallem ieħor. Iżda billi dan l-Imgħallem, minħabbu l-ftit bejgħ, u għalhekk il-qlieħ bu ftit ukoll. biħsiebu jitlaq minn miegħu u imur jaħdem bundu oħra. B'danakollu, huwa sab Tmgħallem ieħor li jrid jagħtih l- għejnuna tiegħu ; u billi l-ħanut ta' dan qiegħed ma' ġenb tiegħu, irid jiftaħ bieb biex jitniffdu t-tnejn ma' xulxin. Għalhekk talab li jagħtuh dal-permess. B'degriet tal-Gvernatur, tad-29 ta' Marzu, 1803, il-Qorti, berra ħwejjeġ oħra li iżjed 'il fuq semmejna, għarrfet b'dan ukoll: Censu Laferla għandu 17-il sena. B'reskritt tal-25 ta' Ġunju. 1802, qala' s-setgħa ta' Mgħallem Arġentier. Iżdu din tibda tiswa meta. jinstab li huwa ta' ħila għal hekk. Biex ina jitlifx l-avviz- ment tal-ħanut li għandu, irid joqgħod taħt l-Imgħallem Gejtu Is-SNAJJA' FL-EWWEL SNIN TA' L-INGLIŻI 79 Faizon, Bejn il-ħwienet tat-tnejn, hemm jifridhom bieb ta' l-in- jum, Għalhekk ta' min jagħtih dak li talab. Biss, fil-ħanut tieghu ma jistax iżomm forġa għat-tidwib. Iżda, bħala lavrant, jista' jinqeda, b'dik ta' Falzon, Terġa', dan l-Imgħallem biss għandu jagħmel il-boll fil-ħwejjeġ maħduma u għal hekk hu w aħdu jibqa' fid-dinir li jwieġeb għal kull nuqqas li jinstab, Il-Gvernatur tah kif qalet il-Qorti. Meta wieħed ikun għadu ma sarx Imgħallem, iżda jkun jaħ- dem ma' xi ħadd, ingħida uħna bħalma kien Ċensu Laferla, dak l-Imgħallem, li jidħol responsabbli tiegħu, billi jagħmillu l-boll fix-xogħol li jaħdem, jieħu nofs il-qligħ li jkun hemm, Wara li l-Konslu jeżamina lil-xi ħadd u jgħaddih biex isir Imgħallem, dan irid jagħmlu taħt ġurament, meta jgħid li sabu tajjeb fis-sengħa. B'danakollu, meta dak li jrid isir Imgħallem jinzerta jiġi mill-Konslu, biex ma jitqanqal ebda ħsieb ħażin f'dak li sar, jinħatar bniedem ieħor barrani għalih. Bħallikieku, Pawlu Schembri, fl-1803, talab li jsir Arġentier, Iżda, billi missieru, Marju. kien il-Konslu ta' din is-sengħa, il-Qorti qalet li hu xie- raq ħafna li mal-Konslu ta' l-Orefiċi, flok Marju Schembri, jin- għażel id-Donat Ġużċ Lebrun, Imgħallem taz-Zekka, biex jagħ- illu l-eżami fix-xogħol tal- fidda, kif hekk sar. Schembri għadda u sar Tngħallem. Fl-istess żmien ta' dan (1803), insibu wkoll lil-Ġużċ Grech. Dan qal li ilu fis-sengħa ta' Ġojiellier 26 sena. 16 sninnhom għa- milhom ma' Ċikku V idal. il-bqija jaħdem għalih, fid-dar tiegħa. Tliet darbiet talab biex jagħmlul: Imgħallem, kull metu mietu xi Orefiċi oħra, Iżda ma kellux ix-xorti li r-rikorsi tiegħu jkollhom laqgħu tajba. Billi issa hemm battala l- spost ta Ġojjellieta. hil- mewt ta' Ċikku Foragher, Ċikku Rigċ u Ġanputist Ricavi, talab lill-Gvervatur biex ikollu lniena minnu, minħabba li hu mgħobhi b'fumilja kbira, biex jagħtih li jagħmel l-eżami għal Imgħallem. Il-Qorti qalet li Grech talab li jiftaħ ħanut ta' Ġoijellier. liża- minawh il-Konslijiet ta' l-Orefiċi u ta' l-Arġentier Ta u minn żewġ Im.ħallmin oħra tas-sengħa tiegħu, fejn sabuh tajjeb ħafna. Barra minn hekk, għam: ha ta' lavrant aktar minn 5 snin, bħal- ma jitolbu l-Liġijiet ta' Malta, Għalhekk ħaqqu li jsir wara li jħallas il-18-il skut bħall-oħrajn. U l-Gvernatur tahielu ta' Mgħalleni. L-AHHAR KELMA Tu P. P. SAvDON (Jorbot ma' Marżu 1933, jaċċ. 7 ABAL ghadu tal-gheri hu l-JLEN, il-jien imkubbar bili innifsu; il-Jien li 1 kolox u fuq kollox u qabel kollox ma jurux ħlief tihu nnilsu 6 dak li-juqbel ilu unilsu, il-Jien li hu l-alla tiegħu nnifsu. Kburija u regħba jisstehbu biex johonqu, joqtlu jew ifixklu l-għert, Għax min jaħdem til-għulqa tal-għerf bhal min iħaffer biex isib id-deheb jew bħal min jibni taraġ biex jitla' u jogħla 'l-fuq minnu sħabu, ikun qiegħed jaħli żmienu u suħħtu għalih innifsu, imma. mhux għall-gherl u anqas. għal ghajru. il-għerf irid xogħol. taħbit, tbatiju u, xi drabi, spejjeż u ċaħda ta' ħujja aktar hienja ; il-Jien irid serħ, hedu, tgawdija, qligħ u ħajja hienja u ferrieħa. Il-ħus tal-għerf mhumiex il- llux, unqes l-unuri, għalkemm dawn xi drabi jiġu mal-għerf bla ma wieħed ifittixhom; il-ħlus tal-għerf hu isem li ma jmutx, hu l-ġid lill-buedmin, hu l-laraġ u l-bena fil-ħsieb ii wiehed aktar mi jogħlu fil-għerf, aktar ikun joqrob lejn Alla, għajn ta' kull sħert, Dan mhux tablib fieragħ; dan hu tiġrib tal-ħajja. F'art żghiru bhal Melita, fejn dawk ji jafu xi ħaġa huma ftit, malli wieħed jibda miexi fit-triq tal-għerf u jkun għadda xi ftit il- Maltin oħra, muajr jinbet f'moħħu l-ħsieb li hu l-egħref wieħed, jitkabbar, irul ikun miżmum minn kulħadd bħals. l-akbar għaref ta' Muta. juru '1-kulħadd żgħir, jieqaf fit-triq tal-għerf, għax minn għalih imxiehz kollha fil-waqt di jkun għadu fil-bidu. Dawn hwejjeġ li narawhom madwarna. X'ġid jista' jagħmel bniedem bħal danż Mhux dan biss, imma l-kburi, b jidhirlu li i ħiewnx egħrel minnu, għajnejħ dejjem il-fuq u moħħu dejjem hiex jogħla fl-unuri u mhux biex jimxi aktar 'il quddiem fit-triq tal-għerf. Marda ta' popli żgħar. Il-kburija hi sinjal ta' ċokon. Jitkabbar min mhux kbir. Imma min mexa 'l quddiem sewwa fit-triq tal-għerf u ra li, iħares fejn iħares, it-tarf ma jarah qatt, iħoss ruħu mitluf fil-wisa' bla tarf tal-għerf, bħal qatra ilma ġo nofs ta' baħar, u għalhekk flok ma jitkabbar aktar jiċċekken quddiem il-kobor bla qies tal-għerf. U dal-ħsieb iġibli tixbiha L-AHHAR KELMA 81 f'mohhi. ll-gker jixbub —iil-qdusija. Il-qdusija tahbi lLha nnl- listi u tidher biss fl-opri taghha, hekk tkol il-pħert, il-għerf iussew, jabbi lilu nifsu u j-dner biss fil-ġid it jagħmel lil-bned- tuqi ohiu. Gherż u kburija ma joqogħdux flimkien, bħalma ma ;uqoghaux flimkien qdusija u kburija. Il-gharef kburi mħux lilsew għarsl, bliamu l-qaddis kburi mhux tassew qaddis. U ku tghalumbhuluw ħajja. U jien tgħallihieu min-nies kollha ui guaniltha magħhom, Maltin u barranin, Murda olu ir taħkem id-bafha nies til r-regħba tal-fus, li, bħal dudu ħhażm, igerrem il-qalb, jerdgħalha t-tira tal-ħajja, inixxilha bħal burbx tajba biss għan-nar. U din il-marda tirkeb il-għarer ukol u ma thaluhx junxi aktar il quddiem fit-triq tal- gherf. Għax il-għerf, bħalma għadni kif għidt, xi drabi jrid spejjeż ta' kotba u sular, u l-ħlas minn xogħlijiet ta' qligħ li jn jha.lux żmien biżżejjed għax-xogħol tal-għerf. U dan in- nuqqas ta' qlicħ hu meqjus bħalu telf li r- vgħib ma jistax juħ- mel. ll-għarej rghib jaħdem biss għall-flus, fejn ma hemmx qligħ mi jidholx; id-drittijiet tal-fus humu għalih aqwa mid- drittijiet tal-għerl. Tisma min igħid: lrrid nghix, irrid in- żomm il-familja; bla flus imut int u toqtol 'l uliedek bil-ġuli, Hekk hu; imma barra milli l-għerf ukoll għandu l-martri tiegħu li telqu kollox għall-imħabba tiegħu, li mietu fil-faqar biex ikab- bru l-għerf, hawn ħafna li jibżgħu ftit iżżejjed mill-waħx tal- ġuh, u li joħolqu u jżidu i Jbżonnijiet tal-ħajja uktar milli jeħ- tieġ. Jibdew hiex jaħsbu għal-ħajja ta' kujum, imbagħad qit- ha'ru jaħsbu għal li ġej; jiżdied ix-xogħol u joktor il-qligħ ; ; il- qligħ iqajjem —Lapit u jrid dejjem ji lied u joktor, sakemm fl- aħħar jagħmi għal kollox il-cħuref li aktar ikun jixraqlu l-isem ta' necozjant milli ta' gharef, U kemm bi marda kerha r-regħba igħidulnu dawk ir-rgħiba li, biex jaħbu regħbithom, jisħtuha bi kliembonm biex igħożżuha f'qalbhom. Il-marde tal-kkurijz qatt ma rikbitni. Min jafni jista' jgħid iniex imkabbar. Njeħt u għad hawn min ma jufnix. Aktar ja- funi barra milli jafuni Melta. Qassis bħall-oħrajn, jew kemm kemm ogħla, u xejn aktar. Ftit ilu, fi ħruġ is-sena 1951, kelli okkażjoni ta' unur għoli fil-Knisja, unur di min jaf kemm hawn min jixtiequ. Imma jien mu ridrux, għex xogħli hu l-istudju, mhux id-dmirijiet i huma marbutin ma' xi postijiet għolja fil- Knisju. Waqt li oħrajn jiddandnu bi Ibies sabiħ f'laqgħat, ste- 82 IL-MALTI din u festi, jien magħluq qalb il-kotbu nuqta jew nikteb, moħbi u minsi minn kulhadd. U durbu qajt daqsxejn ta' tbeżbiża għax f'walida min dawn il-laqgħat kbar ħadd ma rani. Mur għidil- hom i dawk il-saqgħax għalija huma kollha telf ta' żmien, u ż-żmien mitluf ma jintrebaħ qatt. Xi ħadd igħajjarni bniedem ba hila, nibża' min-nies; ma nalx; naf biss li l-istudju għalija hu l-egħżeż ħaġa fid-dinja li ma nibdilha mi' badd u ma' xejn. Lunqas ma rikbitni l-marda tar-regħba. Fil-ħidma tieghi qatt ma fittixi il-qligħ; qatt ma begħt gherfi, bħal mara li tbigħ ċmelha, għal-flus. Għax il-għerf jiswa uktar mi.l-flus u dej- jem għożżejtu uktar mil--flus, ħabbejtu aktar minn kolox, u daqskemm ħabbejtu jien, ħabbni hu. Inuma aktar mill-kliem jiswew il-tatti, u l-fatti tiegħi huma dawn: Ma' tul aktar minn tletin sena studju rawwint librerija li, mihseb, frit-hawn bħalha, jekk bawn. Infaqt ħafna flus li stajt addaithom jew infaqthom fi ħwejjeġ oħra. Bla għodda ma taħdimx, u b'a kotba me timxix fil-għerf. Il-kotba rridhom f'idejja, u qatt ma ridt ninqeda b'żibreriji oħra biex jixtruli buma i-kotbu li jeħt'ġuli. Il-għorricf kollha għandhom il-libreriji tagħ- joni imgħammrm b'eluf ta' kotba, u mhux għaref min għandu biss ftit mijiet ta' kotba, għalkemm jista' jkollu eluf ta' liri medda. Ir-rgħib mu jonfoqx flusu fil-kotba. Kefirt bosta drabi; ħudt parti f'ħafna Kongressi u laqgħat i Professuri f'Londra, Pariġi, Ruma. Iltqajt ma' ħafna għorrief arranin, dort Bib'joteki kbar u ħdimt fikom, ksibt esperjenza kbira li-swietli aktar mill-firs di nfaqt. Ir-rgħib ma jonfoqx fusu fis-sufar, u jekk isiefer darba, jaħsibha qabel ma jerġa'. Ktibt u stampajt ħafna kotba li-swewli xogħol, taħbit u flus. Il-Kotba Mqaddsa li ħriġt s'issa, jiġifieri t-Testment il-Qadim kollu, ħal-ewni b'tagħbija li ħaddieħor ma kienx jidħol għaliha. Għa'l-firs qalt ma ktbt. Immz. r-rgħib inn jistampax kotba bla qligħ, Għint bi flusi lil-aktar minn student wieħed. Ma ngħidx iżjed biex ma nweġġu' qalb ħadd. Imma r-rgħib ma jerħix flusu kif ġieb u laħaq. Dawn il-fatti jidhirli li hmma biżżejjed biex jnru iniex xħiħ, rgħib u kburi. Imma biex inkun għidt kollox fuqi nnifsi, inżid ngħid kelma oħru. Ma nivqalax biex nitkellem quddiem in-nies. L-AĦĦAR KELMA 83 deġa li-jalha kulhadd. Min jaf kemm-il darba nkun sa nitkel- cent f'xi laqgha u nhoss il-kelma tmutli f'tarf ilsieni qabel nia nbexxaq fommi biex noħroġhu l U dan għalija tfixkil kbir. Meta n'ema' sil -baddieħor joħroġ mitt-kelma f'nifs wieħed fil-waqt li jien bil-kemm għandi bilu niaqlaq waħdu biss, inħossni bħal w'eled marbut li jr.d jitħarrek u ma jistax, bħal wieħed magħ- tub li jrid Kellaq ma' ġerrej ħafif. Aktar minn darba dat-tfixkil teLilli u ħussarli l-Bsebijiet u l-fehmiet U kelli f'moħħi fuq studji u tagħim. li jew baqgħu midfunin ġo fija jew kienu mirdumin tali xitu kliem malli ħarġu minn fommi 'l-burra. Jaf kulħadd li l-kelma għandhu qawwa kbira, l-aktar meta tkun irażejna bi tlellix tas-sengħu, imsaħħna b'l-ħeġġa ta' min jitkellem u msieħ- ba minn lehen ji jogħġob u min ġesti li jagħtu ħajja lill-kelma. Bis-saħħa tal-kelma wieħed jiġbed warajh u ijassar għall-fehim tiegħu, tajba jew ħażina, l-kotra li tisma' b'ħalqhu miftuħ. Il- kotra tintrebaħ u tinħukem mill-kliem aktar milli mill-fatti u mir-raġunijiet, u għalhekk l-akbar għaref hu miżmum min għan- du ħila jitkellem l-aktar, Din il-ħila jien qatt mu kelli u tħalhekk il-ħsebijiet tieghi fuq l-istudji qatt ma staji infissirhom. Ġie li fiss tl -kitba ; Hinma x'tiswa l-kelma mejta ħdejn il-kema mħeġġ: baqbqa ta' min ma kienx jaqbel miegħif Ilsien ħafif jiswa għall-ġid u għad-deni, imma fil-għalqa tal-għerf l-aktar l ċiswa l-ħidma; il-kotra bla għerf aktar togħġobhu l-kelma, l-għorrief aktar jix- xiegħla bil-ħidma milli bil-kliem. : Nuqqes ieħor, f'għajnejn id-dinja, hu li ma ninqalax biex inżiegħel bi kliem inelliesi lil-min hu aqwa u ogħla minni. Għal- fejn iż-żegħil u t-tmellis7 Agħti lil kulħadd li ħaqqu, u biżżel- jed. Xi ħadd jeħseb li jien żorr, ma nalx inġib ruħi man-nies, nm bija mrifsi. dvuna min jafni sew jaħseb xort'oħra. Lil-min qatt kellimi bil-herra, lil min ċħadt il-għajnuna tiegħi. lil-min qatt weġġajtlu qelbu bi kliemi jew bl-imġiba tiegħif Im- ma mill-banda l-oħra qatt ma tgħallimt is-sengħa (jew ngħidu ahjar l-'etiquette') tan-nisa Ċiniżi 'i, meta jkunu mistednin għat-tċ, jinżlu aktar minn darba b'wiċċhom sa l-art qabel ma jastu qrddiem sidt id-dar biex jieħdu minn idha l-kikkra bit-tċ. Til-kulħadd li ħaqqn; it-tifħir żejjed, iż-żegħil u t-tmellis inqisu bħala nuqqas ta' ieh u għalhekk qatt ma ħmiltu. ħmiltu, imma d- dinja taħmlu, tħobbu, tridu. U jekk tridu, tħal- 84 IL-MALTI Jas il min jagħuhulha. U jien i mu nagħtihx, qatt ma ħadt l-ebda hius minn għand id-dinja; mhux biss, imma minn fuq id-dinja żammini bħala wieħed żawwali li ma jixraqlux jindie- hes man-nies kif tridhom id-dinja. L-unuri qatt ma fittixthom, u għalhekk jekk id-dinja żżommmi bi dħuli jew żorr xejn ma jolqotni. Ħaġa waħda tolqotni til-laħam il-ħaj, li l-kemma tiegħi juq hwejjeġ ta' tagħlim qatt ma kienet mismugħa. Mismugħa u milqugħa l-kelma, tajba jew ħażina, ta' min għandu lsienu tal-għasel; imma, l-kelma tiegħi, li kienet dejjem il-kelma tal- fatti, anqas biss ma daħlet minn widna biex toħroġ mill-oħra, U dan għalija kien u għadu telf kbir. Jirbaħ mhux min għandu raġun, imma min għandu l-abjar armi, u l-aħjar armi, l-armi li bihom tiġġieled id-dinja, mhumiex f'idejja, i ka Wara li kxift Ii mmifsi bit-tajjeb u n-nuqqasijiet tiegħi, darb'oħra muri kit dħule għax-xogħol, xi hdimt u ma' liema ifixkil iltqajt. BĦALL-WERAQ…., Ta' Ġużu CHETCUTI Rajthom jitriegħdu l-weraq T-lum, għalkemm fix-xefaq. maż-żiffa ta' fl-għaxija7 Ix-xelix għadha titlajja, va, rajthom jitbandlu f'żilna t'cħors u tgawdija. Rajthom neżlin il-weraq minn ħdan ommhom ġmaqtugħa ' b'u lewn, ma' l-art mitfugħa, Bħalhom kienet tħaddar il-ħajja. ta' tfuliti, v bħalhom għext fil-hena i-ħolma ta' żgħużiti, u ftit tad-dija tixgħel fid-dlam ta' din il-ħajja, Inħoss it-toqol jagħfas, l-imrar qiegħed jiżdied, flok daħk insib il-biki, lok il-ftehim il-ġlied. Rajthom maż-żiffa nieżla il-weraq tal-ħarifa7 Ħekk din il-Hajja. għaddejja, Dil ta' ħolma ħafifa. IL-LABTU TAL-MADONNA Ta' BENEDITT M. CARUANA, O. CARM. Omm Alla, kbira, mqaddsa, żint Ibnek, il-maħbub, si tajtna biex jeħlisna Mill-hemm qalil tad-dnub, Int biss fost dawn id-dwejjaq Żalzmu tal-qalb li jfejjaq I-uġieħ. il-ġrieħi, l-mard, Int qawwa ta' l-insara, Int saħħa tad-dgħajfin, Fik qlubna l-għaxqa jsibu, Fik ħniena l-midinbin ; int għajn ta' grazzji wtiqa, Li xxabba' b'xita sfiqa il-wiċċ ta' dina. l-art. Marija, fejn ifittex l-bniedem serħ il-qalb2 Jekk fik ma jsibx il-faraġ Tiejn min idur fit-talb O Verġni, f'min jittama l-imsejken. ħati u agħma, F'dal-wied ta' mrar dmugħ Min qatt it-tama qiegħed Fik u ma sabx is-serħ7 Min għandek ġie u qalbu Ma mtlietx bl-hena u l-ferħ2 F'kull għawġ li nikket qalbna Tiejk aħna. għolleina talbna T: dejjem kien milqugħ, Tilija mil-Karmelu Tiemħek bħal għajn ta' ġid, Sabiħa, qatt mittiefsa, Fi ġmiel għal kollox ġdid; Kollok imħahba u ħniena Bħal Omm li trid timliena B'riżq is-sema kull waqt. U ħadt f'idejk dik l-għolja, lii ssaħħar kull maħluq Bil-ġmiel tal-ward u l-ħdura ; It-tron tiegħek hemm fuq Waqqaft, u dik is-siegħa, Ir-rhieb li għammru fiha B'kull barka Int seddaqt. Bhal Omm l-iżjed maħbuba IL-Ordni f'idejk irfajt, Sew bħal tarbija ħelwa; Ismek Fnti lilu tajt, B'kull ġid u hena mlejtu, U kemm tassew ħabbejtu Urejr bl-egħġubijiet. U meta qarn il-baħar U venven riħ qażil, li ried iqaċċat, jobrom U jeqred fit-taħbil Till-Ordni mqaddes tiegħek, Meddejt il-qawwi driegħek, Ħaristu mis-smewwiet. Għażilt bniedem qalbieni, Qaddis, mmnek maħbub, Blex ieħles lil-dawn ħutek Minn ħalq il-kiefra lpup: Għażilr lit-twajjeb Xmuni, Kif AFa 'l-Ġedejuni, Bniedem qawwi u felħan, Kien bagħat biex jifdi 'l-ħutu Mil-għada mqit: u nżilt, Għat-talba mħeġġa tiegħu, U lilu fis newwilt Mis-sema. dik it-tarka Ta' qawwa, saħħa u barka; Għamiltu dlonk ferħan, 86 IL-MALTI O xi hlewwa, Xi ġmiel, x'għaxqa ta' lbies Aqwa mill-mant tas-s:aten, Sabiħ, għani bla qiesl Ġimielek, isbaħ, Madonna, Mill-ward ifuħ tal-ġonna, Jidher ġo fih mirqum. O x'tama f'din il-ħajja 'Ta' slaleb, għawġ u mrar Jitfa' ġo qalbna l-Labtu l Aqwa mill-aqwa azzar F'it-taqtigħat qerrieda, X'ħin l-għadu għal għarrieda B'qilhu għalma jqum. Għaliex ja msejken bniedem, Titnikket meta l-ħsieb 'Tal-ħtija jaħkem fuqek, W c ħat-tama ħelwa l-bieb 'Ta' qalbek tagħlaq f'diqa2 'a' l-Omm L-wegħda wtiqa Kull qalb timla bis-sliem, —Kulmin dil-libsa jilbes. nħarsu, qalet l-Omm, Min-nar qalil ta' dejjem, B'imħabba lilu nżomm Bhall-egħżeż fost uliedi, U fis mill-ħruq fejjiedi Nerfoħu fl-hena bla tmiem''. Kif dielja mneżżgħa u għaxja, Tinkagħhra. mit-taqlib T'ar-rwisfen, f'xitwa ħarxa, Ti l-qerda fl-għera iġib, Mill kif titbissmilha Ħanina u sselmilha, F'ewl ir-Rebbiegħa, x-xemx, Ferħiria tibda tħaddar L bl-għeneb tarġa' tfur, 'iemfirex ma' kuli naħa, Flekk l-Ordni bl-hemm maħqur, li tl-għawġ kien għoddu nqered Ixxeltel raġa' u xtered, Qalb ferħ ii bħalu m'hemmx. Bħama tinfirex berqa U ddawwal minnufih Minn tarf ta' l-art għall-ieħor, U turi f'dawha Iħiħ tal-ħlejjaq is-sbuħija, U s-sema bl-isbaħ dija 'Dixegħlu bħal bin-nher, Ħekk xtered f'daqqa waħda, Marija, l-Ibies għażiż, Ti sajtna fl-aqwa mħabba; Malajr, mill-aktar fis, Tajjar mill-art id-dnewwa, Mela bil-ferħ u l-ħlewwa Kull ħsieb, kull qalb, kull dar. U deher fi ġmielu jilma Fuq sider il-Papiet, Tihsuh kbarat u s:aten Fuq l-ifjen dehbijiet ; Il-għaref, il-kbir u ċ-ċkejken, Il-fqir, l-għani u l-imsejken, Tikol: iżżejnu bih. Rahan ta' ħelsien f'dal-Labtu, Maħbuba Omm, waqqaft ; Int bih minn ħalq il-kiefer Dragun wisq drabi ħtaft Til-min għoddu nharam. Waqt l-għawġ li fih insaram, Tad-dlamijiet fil-qiegħ, IL-LABTU TAL-MADONNA 87 Ħares, arahom issa Quddiem it-tron ta' sebħek 'L m'iedek imxerrdin Aħna wliedek flimkien, Minn tlugħ ix-xemx sa nżulha, — Miġbura llum ninxteħtu B'din il-Libaz. mżejnin, i jk u bl-oħla lsien U miegħrk, o Sultana, 'Tifħir u ħajr ninsġulek Magħqeda 'koll ferħana Minn qalbna u nsellmulek; Bl-imħabba qima jtuk, Bil-ħrara nitolbuk: Bil-Libsa mqaddsa tiegħek jna żommna ħdejk. Tl-qlub li tbiegħdu minnek fil-ġdid iġbidhom lejk: Tekk twajba dlonk seddagna, Jekk dgħajfa fis wettaqna ; kun faraġ tagħna u dawl, N.B. — Din il-poeżija kienet miktuba fl-1951, għall-festi tas-seba' ċentinarju tal-Labtu tal-Karmnu. iżda minħabba f'xi raġunijiet ma set- għetx tiġi stampata f'dik l-okkażjoni, REĊENSJONIJIET Kull min jixeiq li-snirlu f''IL-Manri' reċensjoni ta' xi ktieb li jistampa għandu jibgħat lill-Editur ta' 'IL-MArrm' kopia tal-ktieb. Il-kotba li jinbagħtu bħala kompliment personali ma jitqisux bħala kopji għar-reċensjoni. Manuskritt dwar il-Vanġelju ta' San Gwann maqlub bil-Malti Ta' A. GREMONA 'TLU xejn ġew f'idejja xi bċejjeċ tal-Vanġeliu ta' San Ġwann bit-traduzzjoni bil-Malti ta' G. M. Canolo (1 flimkien mat-test Latin tal-Volgata vi t-test tat-traduzzjoni ta' Martini bit-test fir-raba' kolonna tal-korrezzjoni magħmmla mill-kittieb tal-manuskritt, li ismu ma jedhirx, Daw n is- siltiet huma fotogra- fija tal-manuskritt oriġinali H bħal : il-Bibljote- Farju Dom Mawru Tipnanez lilu ikkunsinnat mir- Reġistratur tal- Qorti ta' Għawdex, Tir. Borg Cirech, li kien sabu qalb xi karti oħra fil-Ħabs tal-Kastell ta' Għawdex. Dom Mawru Tngnanez, li bil-ħlewwa kollhu għoġbu jurihomli. deherlu li dawn jistgħu jinteressaw lill-istudjnżi tat-traduzzjoni tal-Bibbia bil-Malti, u għalhekk offrieli l-fotografija ta' xi bċejieċ mill-manuskritt biex inkun insta' nippubblikahom ('TleMalti'. Ta' dan il-fuvur nir- ringrazzjah b'ismi u b'isem nkoll Veditm ta' Il-Malti, Għal min forsi ma jafx, it-traduzzjoni bil-Malti tal-Vanġelju ta' San Ċiwann ta' Canolo hija l-ewwel traduzzjoni ħiblika. ll- Malti li kienet dehret stampata sa l-1822. Il-qarrej jista' jaqra dwar it-traduzzjoni dak li jiena kont ktibt f'Mikiel Anton. Vassalli 1 -Żminijietu (1937) pp. Vl-BT—hijografija li qabel ma għaqqadtha fi ktieh kont ħriġt biċċa biċċa f'Il-Malti (1982-37). F'din il- bijografija kont ġibt xi siltiet tat-traduzzjoni bil-Malti mill-Van- ġelju ta' San Ġwann ta' l-ewwel u t-tiem edizzjoni ta' Vassalli u ta' Canolo biex il-qarrej jara d-differenza fit-traduzzjoni taż- żewġ tradutturi u fl-istess ħin semmejt il-lehmma tal-Professur Mona, P. P. Savdon, dwar dawn it-traduzzjonijiet (Ara. Vassalli it-Żminijietu, kif imsemmi fuq, pp. 26-07), Din id-darba għandna quddiemna t-traduzzjoni tal-Vanġelju ta' San Ġwann ta' Canolo mxebbħa ma' dik tat-test Latin tal- Volgata u mat-traduzzjoni tal-Martmi bil-korrezzjoni magħmula mill-kittieb tal-manuskritt, Minnha sa nġibu hawn taħt dawn is-silitiet, jiġifieri ta' xi bċejjeċ mill-Kap. IV tal-Vanġeliu ta' San ċiwann, qalti l-manuskritt hu miktub bl-alfabet Billi għal dak li hu ta' Camolo: u De Soldanis li fih hemm imdaħħla l-għajn Għarbija u MANUSKRITT DWAR IL-VANĠELJU TA' S. ĠWANN 89 Xi ittri fonetiċi tbid-d'jakritiċi) li aħna ma nużawx, u billi l-orto- grafija tal-kittieb tal-manuskritt ma taqbilx f'kollox ma' ta' Ca- nolo, it-traskrizzjoni taż-żewġ testi Maltin. tidher hawnhekk skond l-ortografija tal-Għaqdu, Test Latin skond il-Volgata Traduzzjoni Maltija ta' G.M, Canolo—1822 U meta ġew emmiela lejh es-Semeritani, talbuh li jibqa' hemma. U baqa' hemma jiu- lejl. U bosta eżżied emmnu bih menħabbaf kliemu. U qalu lill-mara: Hssa ma hux menħabbaf kliemek iemmnu, emma għaliex aħna smagħnieh, u għarafna, li dan hu tas-sewwa el Ħallies tad- dinja, Korrezzjoni tat-traduzzjoni Maltija 10, Wara immela li ġew fej- nin s-Sumaritani, talbuh biex fbqa' hemm, U bu baq' hemm jemejn. U bosta aktarx emmnu Eh minħabbaf kelmtu, U kienu jgħidu li'l-mara : Ma hex kliemek li jġagħalna nemmnu, iżda għaliex aħna stess smajnieh, u għarafna illi dan hu tabilħaqq is-Salvatur tad-dinja. 90 IL-MALTI 143, Wara jumejn ħareġ men liemma, u mar fel-Galiea. Biex nagħtu xi hjiel iżjed fil-wisa' t tal-Malti ta' Gunolo mxebbali ma' nissuktaw inġibu xi siltiet oħra ta' għal qosor it-test Latin u Daljan. Traduzzjoni Maltija ta' G.M. Canolo U qaliu er-rajjes: Ja Mu- lej enżel qabel ebni ma jmut. 50, Murr, qallu Cresti : igħix ebnek, U er-rajjes emmen el- kliem li qallu Ġest, u marr. U meta. kien qorob lejn ed-dar, ġrew lejh el-qaddejjin, u ħabbruh, qalulu, el kif ebnu li ħa Suqsiehom emmela, x'ħin heda: jgħaddi għall-aħjar. U huma qalulu : Fibieraħ f'xi es- sebgħa, ħallieh ed-deni. Għaraf emmela el mis- xier, li hija kienet dik is-siegħa, li fiha qallu Ġest: igħix eb- nek: u emmen hu, u daru kollha, Dan hu et-tieni miraklu, li għamel minn ġdid Ġesti me- ta raġa' (ġie) mell-Ġrudea fil- Galilea. U minn hemm u jumejn a minn hemm u mar fil- tat-testi Maltin. dak tal-kittieb tal-nuann dawn it-testi bla ma nġibu Korrezzjoni tat-traduzzjoni Qallu r-raġel: Sinjur fil- tex inżel qabel ma ibni jmut. Qallu Ġest: Mur, ibnek igħix. U r-raġel emmen il- kiem li qalu Ġest, u mar. U mulli kien sejjer. ġew fuqu s-servi bil-bxara, u qalulu l ibnu baj. 52, Għalhekk staqsihom x'ħin għadda għall-aħjar. U qa- lu: li l-bieraħ fil-għaxija ħal- Feh id-deni. U hekk għaraf il-missier ien dak il-ħin li Ġesti qallu: emmen hu u li igħix ibnek: u daru kollha, Dat-tieni miraklu raġa' għamel Ġest wara li ġie mill- Grdea fil-Galilea. Tħallu għall-qarrej il-kommenti dwar id-differenza taż-żewġ traduzzjonijiet, Iżda ma nistgħux ma nosservawx li, għul dak li hu lessiku u kostruzzjoni sintattika. il-qarrej għandu jaqbel magħ- na li l-korrezzjoni tat- traduzzjoni tat iżjed popolari jew mexxejia, iżda mha, t ta' Canolo bija wisq għal dik li hi reqqa jidher ukoll li l-kittieb tal-manuskritt, jiġifieri r-reviżur tat-tra- duzzjoni, ma għarafx japprezza xi espressjonijiet ta' Canolo bit- tibdil li għamel li f'xi bnadi jitbiegħed mit- test tal-Latin u mil- traduzzjoni tal-Martini. Ir-reviżur deherlu li għandu jikkoreġi wkoll it-traskrizzjoni ta' Canolo, billi jbiddel xi simboli ta' l-allabet, ngħidu aħna fejn Canolo juża k għal kaf, 5 bi tliet punti fuqhu għax-si, j għul ja. ki b'żewġ punti fuqlut g għal qof. iż-reviżur jinża 'eh, Se, gn, u k. it- tras krizzzjoni ta' l-ittri 'ta' Canolo mhux dejjeni taqbel mat-test u lanqas f'xi bnadi l-kostruzzjoni ta' xi klieni fil-manuskritt mi taqbel mit-test tat-traduzzjoni ta' Cunolo. Àra taħt 50 fejn til- manuskritt tar-reviżur naqraw : Murr qallu Ġesit : igħir-ebnek fil- waqt li fit-test naqraw: Ġesu qallu: Murr, jgħix ebnek. Irrid immut bil-ġuħ milli din qalbi 'Titlef il-ġieh, id-dawl u l-kenn ta' mħabba Jew tħassar xewqi u tberridli talbi U thalli ismi, mħabba fik, imtabbu'. IU idejk, Mamunoni, ssib kemm trid ilsiera ko blu rifs, bla ġieh, bla s'iema : Jien i qa nimxi din it-triq imwiegħra Hieni bil-ftit, bla għira u bla ndiema, Misħut min liek, fuq il-Haqq u s-Sewwa. Iqimek bla mu jqis serq u moħqrija ; Min jagħsar demm il-fqir, min dik il-ħlewwa Jaħsad mill-qlub, għall-Flus, minn dar kennija. Kemm int b'e qalb, ble ġieh ma ngħidux jiena : uti ċarċart demm ALa mingħajr ħniena l MORFOLOĠIJA U SINTASSI Espressjonijiet Interrogativi u Esklamativi 1. ta)- Qatt u ħudd f'espressjonijiet interrogativi jistghu jinhemżu mal-partiċella x :— Qattr mort iċ-Ċirkewira' — Huddx jista' jkellmek (b) Ukoll f'sentenzi esklamativi :- (Qatta vajt tifla ta' dak id-daqs iddoqq il-pjani) — Kemin tistagħġeb mis-0) Kull f'espressjonijiet uvverbjali koiposti :— Kull fejn iqubbel l-Ingliż weherever) Kull min (U, AN irhoeverd (b) Espressjonijiet avverbjali li fil-Malti jitfissru b'xi parti- ċella bejn verb imtenni :— Qal x'qal: mar fejn mar; hu min hu thu flok verb); daħal x'hin daħal. Jekk, kiekm u li U Jekk bur (futur) issibu; (passat) sibtu jew kont issibu. L-aġġettivi jistgħu jkollhom il-forma ta' verbi fl-Ivper- fett :— Ilma jugħli; ħadida tikwi; ilma jisnot; borma. toqtor; għas- tur ighanni; sikkina taqta'. Il-Malti jinqedu bl-ir bħala pretormutiva mil- kompar: l- tiv biex juri l-kwalità ta' daqs u tal-pi ċ persuna jew oż- ġett imxebbha ma' dik ta' persuna Jew oġġett teħar Mitwal qasba; musa' xiber: mitqlu deheb; moħixon saba. G, Użu idjomatiku tas-suffiss pronominali fenmmenil ha ma' preposizzjoni :— Ma ġejtr fiha. Xi trid tgħid biha2 Din x'fiha Jew bħala oġġett tal-verb :— Ivigħha bil-għalif Hadha miegħu. Tista tgħoddha b'wal- da' Għadu marid 7 Iva, Kif inhu2 Jilgħabha. Jagħmilhu tajjeb. Tagħmilha bi kbira xi espressjonijiet kondizzjonali :— kieku mort tpassat) sibtu; li-morl GĦAQDA TAL-KITTIEBA ŻGĦAŻAGĦ L-Għaqdu tal-Kiltieba Żgħażugħ. hija għaqda li tiġbor fi ħdanha l-iktar żgħażagħ mnħeġġin għall-kitba li hawn f'Malta. 'T waqqfet fit-23 ta' Settembru 1951 bl-inizjativa tal-Fundatur, Nineent Caruana, meta saret l-ewwel liuqgħa fid-dar tas-Sur John Dongal, il-Marsa, li ġentilment silifhom kamra minn daru għall- okkażjoni. l L-Għaqda tal-Kittieba Żgħażagħ kompliet tissoda bil-ħidma tal-fundatur u ta' membri oħra bħal Manwel Cssar, John Sciber- rs, Pawlu Mifsud, George Stevens, Jessie Bugeja, Ġużi Abela (issa msiefer fl-Awstralja) u membri oħrajn. L-Għaqda tal-Kit- tieba Żgħażagħ tagħti xandira fix-xahar bir-Rediffusion u hemm probabbiltà, kbira li x-xandira tibda ssir darbtejn fix-xahar. F'din ix-xandira jinqraw xogħlijiet miktuba mill-membri stess li qatt ma jkimu dehru pubblikati iew imxandra qabel bir-Reidffusion. Ix-xandira ta' l-Għ.K.Ż. hija waħda fost l-iktar xandir serju li jsir bir-Rediffusion, L-Għ.K.Ż. kienet waħda mill-għaqdiet kal- turali li għas-sejħa tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malli taw appoġġ għat- talha li saret lir-Redifiusion għall-ħlas iżjed xieraq lill-kittie- ba Maltin, L-Għaqda tal-Kittieba Żgħażajħ ma tagħmilx biss attività ta' xandir iżda tagħmel ukoll laqgħat leżterarji fejn il-membri jaq- raw proża u poeżiji tagħhom, u wara jsiru rimarki istruttivi mill- membri l-oħra; fis- sentejn li ilħa wieqfa l-Għ.IUŻ. saru bosta lectures minn membri għall-membri, fejn Membri li ġà għandhom bidu ta' triq fil- letteratura jagħtu tagħrif siewi lill- membri li m'il homx wisq ma qabdu jħaddmu l-pinna tagħhom, Il-kumitat tal- Għ.KOŻ jgħandu f'moħħu li jnoħmel ukoll dibattimenti u attività ta' natura oħra. Dan kollu juri hi l- i ħaqda tal-Kittieba Żgħażagħ qiegħda fil- Tait tilħaq l-iskop li għalih twaqqfet, jiġifieri dak li tħarreġ lill- membri tagħha għall- kitba. REĊENSJONIJIET WERAQ TAR-RAND'' ta' Viator BErrans, — Stamperija, (riov. UVjator BErra tana wissa f'idejna erba' kotba: ''Weraq tar-Rand', 'Omero', 'L-Enejde', ant'Jermu'. Jidher li Viator Errans hu poeta prolifiku, jikteb fuq kull suġġett u taħt kull għamla ta' poeżija. Is-suġ- ġetti tiegħu jvarjaw minn fuq warda għal fuq postijiet storiċi bħal Għar Dalam u Sant'Anġlu, Dawn il-poe huma l-prodott ta' studji letterarji kħar, u juru li l-awtur ivv ċa l-kbira tal-poeżiji mhu- i : Flix f il-frott ta' l-esperjenza mill-akbar li hu ħassel matul dawn il- Acicastello, Taormina, Londra kollha jiffurmaw poeżiji li juru s- SEHS jqawwi ta' osservazzjoni li għandu l-poeta, is-sengħa fid-desk zjoni u l-element narrativ, l-isfond kulturali u l-istudji profondi tal-klassiċi. Nies li ħallew isem kbir fl-istorja ta' l-umanità qanqlu wkoll l-ispiraz- zjoni ta' ''Viator BErrans'. Alessandro Manzoni nsibuh imnaqqax fil-ħajja tiegħu letterarja: aħna u Naqraw, naraw 1 niftakru fil-persunaġġi ta' 1 Promessi Sposi', persunaġġi mimlija ħajja u vitalità H, kif jikkommenta taġjeh l-awtur, ekull wieħed minnhom għandu lotta spiritwali', Leonardo da Vinci, ġenju Ta'jan, li qabad it-triq iebsa u mudlama ta' l-inġinerija pittura u skultura, u fuqha tefw' d-dawl tal-għerf tiegħu, dawl li baqa' u li jibqa' jiddi matul is-sekoli, ispira wkoll lil ''Viator Errans', Hemm ħafna x'wieħed jixtarr f'dan il-ktieb ċkejken, hemm ħafna x'wieħed jitgħallem. Il-poeżiji, sew jekk lirika fuq ir-Reġina. kemm jekk inhuma miħnija fuq stil klassiku bħalma hi l-Libertà, juru l-ħedma ta' spirtu indipendenti, ix-xogħol ta' poeta li fil-versi tiegħu inaqqax nota individwali, Iżda dan il-ktieb, għalkemm l-isforz letterarju hu kbir u sabiħ, ma jistax iħalli impr oni qawwija fil-letteratura ta' pajjiżna. Il-poeta għan- du kultura iżda nieqes mis-sentiment, għandu studji kbar ta' storja iżda nieqes mill-immaġinazzjoni, għandu l-kelma mirquma u mżewqa iż qes mill-qawwa espressiva, għandu l-ideat iżda ma jlibbishomx bil-ġmiel tar-ritmu, iħallihom għerja, proż : Ngħidu aħna, fil- poeżija tArb il- Għasef', l-Viator Wrrans' jiġri ġirja ma' l-istorja ta' Malta, imma fejn hi l-qaw wa. immaġinattiva u t-trattament oriġinali li nsibu fil-poeżiji 'ta' bażi storika ta' Gorġ Pisani7 Għandna l-poeżija Villa Rumana', katalgu ta' iet li għaddiet minnbom din il-villa, imma fejn hi l-ħila u s-sengħa kreattiva, li-nsihu fis-sunett ''Herba' ta' Dun Karm €W iator Krrans' tana poeżiji, ħafna minnhom miħnija fuq stil klassiku-romantiku, li aħna u naqrawhom jiftħulna beraħ il-bieb ta' l-ntellettwalità tagħna, iżda jħallulna ħla ħajja s-sentiment li hu l-element l-aktar importanti ta' l-aħjar poeżiji, SOMEROT' Dan hu t-tieni ktieb ta' poeżija ta' 'Viator Errans'. Din hi ġabra ta' poeżiji, il-prinċipali fosthom, ma għandniex xi ngħidu, hi l-poeżija ''Ome- '', Il-poeta jiftaħ billi jirrakkonta fuq ħafna mill-paj li ġera matul ħajtu u l-impressjonijiet tajha li tawh. Imbagħad igħidilna illi fih ħass is- REĊENSJONIJIET 95 xewqa illi mill-kotba tal-kbar, f'bċejjeċ żgħar, minn hawn minn hemm, fl- ilsien nagleħ ta' pajjiżi, ħalli dawk li ien wieħed jafu hi igawdu wkoll minn tant għerf, minn tant sbuħ Il-qarrej hawnhek ) l-ar- gument i r-rakkont ta' l-Iiade, rak ' interess u tagħlim kbir għal min qatt ma rnexxielu b'xi lingw cogħol epiku, Il-versi din id-darba jdoqqu sabiħ, jiġru ħfief, u l-idea hi mfissra b'mod ċar u sempliċi, Iżda l-poeta jidher l n'għandux, fin u rqiq għal kollox, id-don tas-sensibilti għax kieku ħafna kliem, u xi ħsihijiet ukoll, kienu jiħhqgħu barra. F'dan il-ktieb insibu wkoll 'il-Mewt ta' La Vallette', ''Ġananton Vassallo, t'Estorel', tOgigea', ''Ħaż-Żebbuġ', ''Qiegħ San Gwann' u ġaħra ta' sunetti ''Il-Port il-Kbir. Dawn il-poe kollha juru l-istudji profondi tal-poeta fil-friegħi differenti tal-ħajja u ta' l-arti, iżda għal dik ii hl teknika l-poeżiji difettużi ħafna ; il-kelma hi bosta drabi iebsa u bla lewn, ir-ritmu bla fluwidità u hla ħajja. L-'ENEJDE'T' il-poeta kif wiegħed fil-ktieb ta' qabel, tana fl-Ilsien Malti siltiet. mill- Finejde, epika ta' Virġiljo li fiha jirr nuri ta' bEnea. kħall-Tliade ''Viator BErrans' irnexx idea tajba ta' b għol kl lassika mill- saqwa. B'din il-kitba l-awtur fetaħ triq ġdida fl-isto Fffettiv ħafna l-ħsieb. tal- l-poeta f'dawn l-erba' versi lju' Ii biha jagħlaq il-ktieħ: 0 ruħ taż-żmien, li m'għandekir tmiem, ideal il- xdinia, w qall. tan- nad dan il-ktieb, minbarra din il-poeżija, insibu wkoll poe siġġetti mitoloġ jonijiet ta' postijiet, u ġrajjiet b'kulurit lo- kali bħalma hum: £ ; 'Il-Maqtuba'' u t'Majmuna'', ġrajjiet ibbażati fuq perijodi importanti u interessanti ħafna fl-istorja ta' Malta, oħra fuq Il-ħila, il-qlubija, it-tama u t-tbatija ta' missirijietna huma mfissra f'din il- poeżija. ts ant; Jermu' akkonta l-ġrajja li għaddiet minnkom din il-fortizza fl-: iqegħdilna qid- dienma kwadru ta' ħerba, jurina l-ansjetà tal-Kavalieri u tal-Maltin, l- għaks, it-tbatijiet u l-mewt li ġarrbu, Iżda din il-poeżija, bħall-ħiċċa l-kbi ra tal-poeżiji ta' T'Viator Errans'' ma fihiex ir-ruħ, ta' l-ispirazzjoni. Mhijiex ħlief rakkont, xejn aktar, Il-persunalità tal-poetà ma tidhirx. Qaħbilha mal-poeżija STI Għanja tatr-Rebħa'' ta' Dun Karm, u tara ħaħar ta' dif- ferenza. fis-sentiment ta' wieħed u l-ispirazzjoni ta' l-ieħor. Fuq kollox fViator krrans' jinqeda b'hafna kliem u irażijiet li mhumiex poeti itellfu għal kollox il-ħlewwa u l-ġmiel tal-melodija, u l-versi l-biċċa l-kbira minnhom juru li l-poeta ma għandu ebda sens estetiku, 96 IL-MALTI Jien żgur li dawn l-erba' kotha ta' j'Viator Brrans' kienu jħallu impressjoni mill-aħjar fi koli letterarji ta' pajjiżna kieku l-poeta, minbarra l-kulturu U l-esperjenza, kellu wkoll is-sengħa artistika tal-kelma, l-immaġinazzjoni aktar ħajja, is-sentiment aktar profond, u s-sensibilità aktar fina b'mod lij għnel it-tajjeb mill-ħażin, B'hekk kien ikollna tabilħaqq poeżija ta' ħajja twila Ji tagħmel ġieh lill-letteratura Maltija, ĠUŻE' CHETCUTI, FIL-ĦAJJA TAL-BEATU MARTIN DE PORRES' — Ta' Għad li meta wieħed jikteb ħajja ta' Qaddis, ikun daħal fil-kamp storiku. mhux bil-fors li biex ma jitlifx il-kronoloġija tal-bijografija wie- tied għandu jtaqqal kitbietu bid-dati storiċ i joħroġ fil-kamp morali u jifrex quddiem il-qarrej l-egħmil li jilma ruħ addis, fil-ktejjeb fuq il-Ħajja tal-Beatu Martin de Porres l tana P. Val. Barbara O.P., wieħed jara li l-awtur ma żammx quddiem għajnejh ħaġa oħra ħlief il-kamp morali hekk ji neżża' l-ħajja tal-Beatu minn kull dati u tagħrif storiku li seta' jxekkel il-ħsieb tiegħu. Ħlief id-data tat-twelid u l-mewt ma tiltaqax ma' oħrajn. Dan kien il-għan li għalih inkitbet il-ħajja u li ntlaħaq: ''Kienet il-fehma tagħna li f'dan il-ktejjeb nagħtu daqqa ta' għajn mill-eħfef fuq il-ħidma u x-xogħol tal-Beatu Martin de Porres'. Il-ħajja miktuba f'sura ta' ġrajja u d-daħla tagħha mill-ewwel tolqtok u tqajjimlek l-interess ħall: ikompli taqra. Miktuba b'Malti taj- jeh u mirqum, kemm għal dak Ji hu w u kemm għal dik li hi orto- grafija. ħaġa li s'issa ftit rajna fil-ħajjiet tal-Qaddisn bil-Malti. Iżda billi l-ktejjeb ma titilqux minn idejk qaħel ittemmu, jisgħobbik illi waqt li qed tedha taqra l-ħajja tal-Beatu f'daqqa ssib li donnu xjieħ f'daqqa. Tkun qallibt 28 paġna zgħar u taqra: ''K'enu għaddew 45 sena minn meta t-tfajjel assistent ta' Dr, de Rivero daħal fil-kunvent ta' Santo Domingo', waqt li inti taħseb li kien għadu xi żagħżugħ fuq tiegħu u mimli ħajja. Kemm il-ħajja barra l-kunvent. kemm dik ġewwa mogħtija għat- taħriġ tal-virth u l-għajnuna tal-proxxmu huma maqlugħa tajjeb ħafna b'erba' kelmiet ħfief u meqjusa fuq kull fatt. Jidhrilna li l-ħajja kien jixirqilha kopertina aħjar. Jalla l-ktejjeb iqanqal id-devozzjoni lejn il- Beatu li għaliha nkiteh u li l-kanonizzazzjoni tal-Beatu Martin, il-patrim speċjali tax-xogħlijiet kollha tal-ħaqq soċjali fil-Pert, ma ndumux ma nisimgħuha, K.F.