Sabiħ il-ħolqien l: Dawn iż-żewġ kelmiet joħorġu wetiid- hom minn qalbek kull meta toħroġ mill-egħluq tad- dar u tal- bliet lejn il-beraħ tar-raba' u tħares lejn ix-xemx tielgħa minn ġo baħar tad-deheb jew nieżla ġo ħuġġieġa nirien; jew inkella titgħaxxaq bid-dawl ta' qamar fil-ħemda ta' lejl sajfi, jew bid- difa fietel ta' jum xitwi, jew bil-ħdura tar-raba' fi dħul ir-reb- biegħia. Sabiħ il-ħolqient Imma mis-sbufiija tal-ħolqien aħna ma narawx ħlief biċċa żgħira; ħafna sbuħija oħra, is-sbuħija tal- artijiet il-kbar, is-sbutiija tal-għoljiet, tax-xmajjar, tal-imsaġar, tal-witàt ħodor, għalina hija moħbija, u rridu noħorġu barra minn gżiritna biex inħossu u nagħarfu l-kobor u l-qawwa tal- ġmiel tal-ħolqien u nistqarru l-għerf bla tarfta' Min għamlu. Fis-sajf li għadda, kif kont Londra, tlajt sa Scotland ma' żewġ fibieb tiegħi. Għaddejna minn Cambridge u dorna dawra ħafifa mal- Kulleġġi. Minn hemm għal Xork fejn rajna l-Kati- dral, li bħal ħafna knejjes oħra ma għadux f'idejn l-Insara. Minn Xork għal Durham li għandha l-isbaħ Katidral ġo l-In- gilterra kollha. Fiha hemm midfunin il-qaddisin Beda u Cuth- bert. Minn Durham għal Edinburgh b'waqfa qasira fi New- castle. Edinburgh hi belt li fiha ħafna x'jolqtok. Mibnija fuq art imħaddba, tista' minn fuq għolja bħal 'Calton Hill tara l-belt kollha taħtek. Il-Kastell, mibni fuq għolja oħra, jiġbed lejh il- barranin kollha għax minn fuqu tara tinfirex quddiemek wirja mill-isbaħ. Żjara lil Holvrood, fejn kienu jgħammru s-slaten, ma, ridniex nitilfuha. Hemmhekk bla ħsieb iltqajna ma' wieħed Malti ħabib tagħna. X'ferħu meta tiltaqa' ma' wieħed li tafu f'art bgħida fejn lanqas ħsieb li tiltaqa' ma' Maltint. Minn Edinburgh għal Glasgow ġirja qasira. Glasgow ma fihiex ħwejjeġ kbar li jolqtuk. Belt bħal bliet oħra. Toroq twal u wesgħin, bini għoli, ħwienet kbar, ġiri ta' karozzi, dwalijiet bil-lejl, bħalma tara fi bliet oħra. Għalhekk flok ma nitilfu ż- żmien fi Glasgow, malajr qtajna x'għandna nagħmlu. Daqqa ta' għajn lill- Ksibizzjoni, imbagħad… ġirja sa Oban. Oban hija belt żgħira f'xatt il-baħar, qisha Birżebbuġa, sittin mil bogħod minn Glasgow. Ix-xatt magħmul nofs dawra, b'lukandi u djar sbieħ, walida fidejn l-oħira, imma d-daħla tal-qala tidher qisha magħluqa bi gżira żgħira, kollha għoljiet u ħdura, li tbiddel il-baħar f'għadira, Hemm rajt ħaġa li ma rajtha mkien fl-Ingilterra kollha: sema ikħal nir bħas-sema ta' Malta. Imma wisq isbaħ mill-belt hi t-triq minn Glasgow sa Oban. Qatt ma ninsa dak il-ġmiell Kull fejn tħares, ħdura ta' ħaxix u ħdura ta' siġar. U fuq kull naħa tara jinfirxu U l- -VApur miexi, miexi, idur u jilwi qalb ħdura u għoljiet, bħan- nixxigħat tal-ilma li j jċarċar minn tafit, bla ma tara t-triq fejn sejjer jew it-triq mnejn ġej. Fejn l- art tinfirex fil- wita, hemm. għadajjar jew lochs, kif igħidulhom in-nies ta' hemm, li jżidu l-ġmiel tal-pajjiż. Fil-waqt li għajnejja kienu mitlufin f'dak is-seħier ta' ġmiel, moħħi kien mixgħul ħuġġieġa walida. Kont inħossni maqtugħ mid-dinja mgħammra mill-bniedem, u meħud f'art imsaħifira, imgħammra biss mill-erwieħ. Għaddew mijiet u eluf ta' snin u dawk il-għoljiet kienu hemm bħalma kont narahom jien, b'ras- hom merfugħa ġod-dija tax-xemx fietla, ġenbejhom miksijin b'libsa ħadra ta' ħaxix bellusi u mżerżqin ħelu, ħelu sa ġol- widien imsaġġra. Hekk kienu u hekk rawhom qabli għadd ta' nies bla tarf. Id il-bniedem ma' niġġsetx is-safa tal-ħolqien. Il-vapur tal-art, li jgħaddi minn hemm, xejn ma biddel il-bixra ta' dawk l-inħawi. Kollox għadu kif kien fil-bidu tad-dinja. Inbnew bliet u ġġarrfu, twieldu saltniet, kibru u mietu u tnisslu minnhom saltniet oħra, tbiddel f'bosta nħawi wiċċ id-dinja bix- xogħol issa fejjiedi u issa qerriedi tal-bniedem. Imma dawk il-għoljiet ma tbiddlux; għadhom kif kienu, jidħku d-daħka ferrieħa ta' meta ħarġu minn idejn il-Ħallieq. U jekk il-bnie- dem f'ħin ta' ġenn ifettillu jqum għal saltna oħra, u jekk fis- saħna tal-ġlieda jqumu oħrajn biex iħarsu lilhom infushom, jew igħinu lil wieħed jew lil ieħor, x'jibqa' mill-ġmiel u mill- kobor ta' għamil il-bniedem 7 Il-ħsieb jaħrab imwaħħax, imma l-anqas jekk jagħileb il-biża' ma jista' qatt jobsor il-ħerba li ħin wieħed ta' ġenn jista' jħalli fid-dinja. Imma dawk il-għoljiet imżerżqa jibqgħu hemm, kif inhuma llum, bla ma jittiesfu xejn, għaliex għalihom ma tiflaħx il-qawwa tal-bniedem. il-vapnr miexi bejn il-għoljiet ħodor, u moħħi jaħseb. Issa kieku dawk li jaħkmu l-ġnus igħaddu ftit xhur kull sena fi mkenijiet bħal dawn, fejn jistgħu jaraw u jħossu l-ġmiel tad- dinja li tana Alla u li l-bniedem ħassarha, tgħid qalbhom ma tirtabx aktar, ma ssirx tħobb aktar il-ħajja u tobgħod il-gwerra' Kieku l-laqgħat tal-ministri li għandhom jaqtgħu bejn mewt u ħajja tal-ġnus kellhom isiru mhux fis-swali kbar imdawwla b'mijiet ta' dwal, imżejjna b'inkwatri ta' slaten u ġenerali mgħammrin b'għodod il-ħarb, imbiegħda mill-ħars tal-kotra u mdawwra bil-għases, imma barra mill-bliet, fil-beraħ, fuq il-għo- ljiet ħodor, ħdejn il-widien tal-ilma jħaxwex qalb is-siġar, tgħid kieku l-kelma tagħhom ma tkunx aktar ħanina 7 tgħid kieku ma jitilqux minn hemm igħajjtu: ''Ħajja, ħajja, ħajja, kemm int sabiħaf' u ma jagħmlux liġi li taqta' għal dejjem il- gwerer 7 Il-vapur għadu jiġri u għajnejja dejjem imsammrin ma' dik il-ħdura miexja bla ma tieqaf qatt. U bħali kien iħares im- għaxxaq kull min kien fit-tren. Iżda naħseb li ħadd ma kien jaf mnejn kienet ġejja dik il-qawwa li tjassrek u fil-waqt li tjassrek iġġagfħilek tħoss ħilewwiet moħbija. Jista' jkun li billi wieħed ma jkunx imdorri b'dik id-dehra jħossha aktar qawwija, bħalma aktar qawwija tinħass fuqna kull ħaġa ġ ġdida. Aktar naħseb li dik il-qawwa barranija ġejja mit-tiżwiq ta' ħafna sbu- ħijiet miġburin flimkien. Għoljiet u witat, widien u għadajjar, ħaxix u siġar, kollha mqassmin bħal-lwien 'li, imżewwqin minn id tas-sengħa, isawwru kwadru li jislitlek minn qalbek il-għajta: Kemm hu sabiħ Għajn il-Bniedem. Nafiseb li ma nkunx qiegħed ingħaġġibha meta ngħid li għajn il-bniedem hija waħda mill-aktar ħwejjeġ sbieħ li ħalaq Alla. Sabiħa fis-sens ażtiv kemm passiv. Il-ħakma tagħha fuq il-ħajja tal-bniedem hija kbira u ta' fejda bla tarf Dak li tara l-għajn f'leħħia ta' berqa, jista' jbiddel ħajja sħiħa ta' bniedem f'kemm ilna ngħidu: Minn għani tagħmlu fqir, jew minn fqir, għani; minn hieni, imnikket u qalbu sewda; minn tajjeb, ħażin u ħajjen. Il-għajn tal-kittieb tkabbarlu l-fantasija kif żġieġa foto- grafika l-aktar ċkejkna toħroġ minnha suriet imkabbra ta' kull daqs li jikxfu kull ħaġa mistura. U dik l-istess għajn li bil- għajnuna tagħha dak 'il- kittieb ikun kiteb rumanzi u poeżijiet li jgħaxxqu, hija n-nfisha, meta tħares lejha, ma fiha xejn x'jiġ- bdek, mhux biss, imma tista' tkun kerha, imkemmxa, nofsha mejta. U, bil-maqlub, kultant niltaqgħu ma' xi tfajla li għandha għajnejha jsaħħiru. Żewġ għajnejn qishom kwiekeb, lewnhom igħaxxaq, imberflin b'xagħar twil u mibrum, żewġ għajnejn, f'kelma waħda, li jgħidulek: UTħaresx lejja jekk trid tibqa' hieni' jew ''Ersaq lejja jekk int trid il-ħajja'. Imma dawk il- għajnejn ta' għamla hekk ħelwa, jagħmlu sehem minn ras li ma tafx taħseb, minn qalb li ma tafx tħobb, minn ruħ li ma tafx tħoss. X'ngħidu mbagħad għal dik li nsejħulha ''għajn ħażina'f' Nies li għandhom din ix-xniegfħia kulħadd sjibża' minnhom u l- kelbil mismut igħidlek li ''għajn ħażina' b'ħarsitha taqsam mera. Il-għajn hija l-mera tar-ruħ u nistgħu għalhekk insejħulha t-tieni fomm tal-bniedem. Din bija 'ħaġa li ħadd ma. jista' jiċħadha. Bniedem tajjeb jew ħażin, ġiefi jew ta' ħila, giddieb jew li jgħid is-sewwa, jista' jinqabad minn għajnejh.