Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti Astratt: Il-Franċiż Francois-Emmanuel de Saint-Priest ġie Malta fl-1786. Hu ġabar l- impressjonijiet tiegħu fil-ktieb Malte par un Vovageur Francois, ippubblikat hawn Malta stess hames snin wara. F'dan il-ktieb dehru l-ewwel poeżiji stampati bil-Malti, miktubin mill-Abbati Gioacchino Navarro, it-tieni biblijotekarju tal-Librerija Nazzjonali. Dawn, sewwasew, kienu għanjiet popolari li kellhom ukoll akkumpanjament mużikali. Il-fatt li kienu ppubblikati serva biex għadd ta' studjużi u viżitaturi ohra barranin aktar tard irreġistrawhom f'kitbiethom. Ix-xorti kbira li gawdew dawn il-versi umli tixhed il-qawwa ta' l-istampa. Kliem muftieħ: Comte de Saint-Priest, Gioacchino Navarro, poeżija Maltija, għanjiet mużikali, folklor, alfabett. Daħla Kull poeżija bil-Malti li nafu biha, mill-'Kantilena' (magħrufa wkoll bħala 'Xidew il-Qada') ta' Pietru Caxaro (c.1450)' sal-versi burleski magħrufa bħala 'Copia di un Contratto di Matrimonio in lingua maltese' (jew 'Żwieġ la Maltija'), miktuba għall-jiem tal-karnival minn Dun Feliċ Demarco fl-1760,2 waslet għandna f'forma manuskritta. Sa fl-aħħar, il-Franċiż Francois-Emmanuel de Guignard, Comte de Saint-Priest, fil-ktieb anonimu tiegħu Malte par un Vovageur Francois, ippubbblikat hawn Malta stess fl-1791, inkluda tliet poeżiji qosra bil-Malti ta' kwartina l-waħda, miktuba mill-Abbati Gioacchino Navarro, li fis-sew addatta xi għanjiet popolari li s-soltu kienu jiġu esegwiti b'akkumpanjament mużikali. Dawn il-versi, li dehru bit-titlu 'Tliet ġanġiet bil Malti', huma aktarx l-eqdem poeżiji stampati bil-Malti. ' Il-poeżija, li nstabet minn Godfrev Wettinger u Mikiel Fsadni fl-1966, hija kopja li saret minn Brandano Caxaro fl-1533-6. 2 Ara Ġużċ Cassar-Pullicino, Il-Kitba bil-Malti sa l-1870, Malta, 2001, pp. 7l-6;u Ġorġ Mifsud-Chircop, 'Lejn id-Diskursività ta' Kopjun tas-Seklu Tmintax', Fora Melitensia, nru 1, Malta, 2004, pp. 61-78. Inċidentalment, fl-istess sena, Mikiel Anton Vassalli ppubblika f'Ruma l-Mvisen Phoenico-Punicum sive Grammatica Melitensis. Il-Konti Saint-Priest (1735—-1821) Inħatar kavallier ta' l-Ordni ta' San Ġwann meta kien għad kellu biss erba' jew ħames snin, u ta' ħmistax-il sena daħal fl-armata Franċiża. Bħala muskettier ipparteċipa f'diversi kampanji militari fis-snin 1750-52 taħt il-Balliju Du Tencin. Serva fil- Ġermanja matul il-Gwerra ta' Seba' Snin, taħt il-marixxall De Bruglie, kif ukoll fil-Portugall. Ħalla s-servizz fl-1763 bil-grad ta' kurunell, u fl-erba' snin ta' wara kien rappreżentant tal-qorti rjali Franċiża f'Lisbona. Fl-1768 intbagħat Kostantinopli, fejn baqa', għajr għal intervall qasir, sa l-1785. Iżżewweġ lil Wilhelmina von Ludolf, bint l-ambaxxatur Naplitan. Kien involut fit-Trattat ta' l-1779 li biħ it-Turkija ċediet il-Krimea f'idejn ir-Russja. Ix-xogħol tiegħu Memoires sur l'ambassade de France en Turquie et le commerce des Francais dans le Levant, li jitkellem, fost ħwejjeġ oħra, fuq l-esperjenzi tiegħu tul dan il-perjodu, ma kienx ippubblikat qabel l-1877. Wara xi xhur fil-qorti ta' l-Aja (The Hague), ingħaqad fil-gvern ta' Jacques Necker bħala ministru mingħajr portafoll. Matul it-tieni kabinett ta' Necker fl- 1789, meta faqqgħet ir-Revoluzzjoni, kien segretarju tal-familja rjali u ministru ta' l-intern. Dam jokkupa din il-kariga sa l-1790 meta kien akkużat minn Mirabeau li kien qiegħed jaħdem kontra l-interessi tal-poplu. Ma jistax jonqos li bħala qaddej tar-reġim, matul ir-Revoluzzjoni, kien mibgħud min-nies, għatxana għal riformi radikali.' Ftit wara r-riżenja tiegħu, mar Stokkolma fejn ħatnu, Giuseppe Costantino von Ludolf, kien l-ambaxxatur Awstrijak. Fl-1795 ingħaqad ma' Louis Stanislas Xavier, Comte de Provence, ħu r-Re Lwiġi XVI, f'Verona, bħala ministru tal- familja Bourbon. Akkumpanja l-qorti rjali Franċiża fl-eżilju f'Blankenburg u Mittau, sakemm irtira fl-Isvizzera fl-1808. Għalxejn talab li jmur lura pajjiżu u spiċċa mkeċċi wkoll mill-Isvizzera fl-1811. Baqa' jdur l-Ewropa sakemm il-monarkija kienet irrestawrata fi Franza. Sa fl-aħħar irritorna lejn pajjiżu fil-11 ta' Awissu 1814; ingħata t-titlu ta' tenent-ġeneral, qatta' l-famużi Mitt Jum ta' Napuljun Bonaparti bla inkwiet ta' xejn f'Evraux, u nħatar pari ta' Franza fl-1815. Issa kien xiħ u trux wisq biex jibqa' attiv fil-ħajja politika, u rtira f'artijietu qrib Lvon. 4 Jingħad li Saint-Priest, wara l-waqgħa tal-monarkija, kien qal lil waħda mara li talbitu xi ħaġa x'tiekol: 'Meta kien hawn re wieħed biss, kellek biżżejjed; jekk trid, mur itlob il-ħobż lill-1,200 sovran li hawn issa.' Il-memorji tiegħu dwar il-perjodu Revoluzzjunarju ġew stampati fl-1929 (ed. Calmann-Levv), u riċentement fis-sena 2006 (ed. $ Din il-biografija hi msejsa fuq il-kontribuzzjoni ta' Georges Bourgin, Enciclopedia Italiana, (Treccani), vol. XXX, Ruma, 1949, pp. 477-8; kif ukoll fuq l-informazzjoni li dehret oriġinalment fl-Encvelopaedia Britannica, il-1 l-1 edizzjoni, 1911, vol. Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti 55 Apparti l-memorji li semmejna, kiteb ukoll Examen des assembiċes provinciales (1787) u appuntu Malte par un vovageur Francois (1791), iddedikat lill-Gran Mastru De Rohan.Ċ Dan il-ktieb ma damx ma sar wieħed mix-xogħlijiet l-aktar imfittxija mill-vjaġġaturi li kellhom ħsieb jaslu sa Malta. Saint-Priest ġie Malta fl-1786 minn Kostantinopli, hu u sejjer lejn Franza. Miegħu kellu lil martu u lil ibnu Emmanuel ta' tliet snin li, meta kiber, serva wkoll fil-korp diplomatiku Franċiż. Saint-Priest xtaq iżur il-gżira biex jara lil ħuh, Charles-Antoine, li wkoll kien kavallier ta' San Ġwann, u lill-Gran Mastru. Il-laqgħa ta' bejn Saint-Priest u De Rohan hija rreġistrata fid-dettall fl-Arkivju ta' l-Ordni. Don Gioacchino Navarro kien il-kappillan konventwali ta' l-Ordni ta' San Ġwann, arkeologu, u espert ta' l-iskrizzjonijiet antiki bil-Grieg u bil-Latin. Kien jaf tajjeb ukoll bit-Taljan, bl-Għarbi, u bl-Ingliż. Il- biblijotekarji kienu jintgħażlu mill-Prijur ta' l-Ordni, appuntu minn fost il-kappillani konventwali. Navarro żamm postu anki fi żmien l-okkupazzjoni Franċiża u fl- ewwel snin tal-ħakma Ingliża. Fi żmienu, sewwasew fl-1796, tlesta għal kollox il- bini tal-Biblijoteka l-ġdida, fuq pjanta mħażża mill-arkitett Stefano Ittar, minn Messina. Madankollu l-kotba u l-manuskritti ma ttihdux hemm minnufih, hekk li fl-1798, mal-miġja ta' Napuljun f'Malta, il-Librerija Nazzjonali kienet għadha l- Forfantone, f'bini fejn illum Triq ir-Repubblika tilwi ma' Triq Santa Luċija. Il- Kummissarju Regnaud d' Angelv kien ordna l-qirda tar-reġistri kollha tal-Kanċillerija ta' l-Ordni. B'xorti tajba, bl-intervent ta' l-Uditore Gaetano Bruno, dan ma seħħx, imma l-arkivju spiċċa mferrex f'diversi lokalitajiet. Kien bil-ħidma għaqlija ta' SKopja ta' dan il-ktieb tinsab fil-Librerija Nazzjonali, il-Belt Valletta (Ref. Fl-1800 dehret verżjoni bit-Taljan ta' dan ix-xogħol; biex imbagħad, sena wara, dehret traduzzjoni anonima bl-Ingliż: A Description of Malta with a Sketch of Its Historv. Dan ta' l-aħħar hu probabbilment l-ewwel ktieb ippubblikat hawn Malta fi żmien il-ħakma Ingliża. Kopja tiegħu tinsab ukoll fil-Librerija Nazzjonali (Ref. L-awtur ta' dan il-ktieb ma jirriproduċix l-għanjiet imsemmija u, minflok, bħala kampjun tal-Malti kontemporanju, jagħti t-talba tal-Missierna. 7 Ara l-artiklu ta' Carmen Depasquale, 'On the Visits to Malta of Countess Des Alleurs and of Some Ambassadors of the King of France in Constantinople', http://www.um.edu.mt/pub/edepl.html. fIl-Librerija ta' San Ġwann, inkorporata fil-knisja konventwali, kienet ilha teżisti minn ta' l-anqas sa mill-1649, iżda ma kinitx miftuħa għall-pubbliku. Fis-seklu XVIII, imbagħad, il-Balliju Fra Ludovico Guerin de Tencin irregala l-kollezzjoni kbira ta' kotba li kellu lill-Ordni bil-patt li flimkien ma' dawk fil-librerija ta' San Ġwann isiru proprjetà nazzjonali u bihom tinfetaħ biblijoteka pubblika. De Tencin, illum meqjus bħala l-veru fundatur tal-Biblijoteka, miet fl-1766 mingħjar ma laħaq ra l-ħolma tiegħu sseħħ. Kien fl-1776, fi żmien il-Gran Mastru De Rohan, li din l-intrapriża ġiet iddekretata uffiċjalment. Ara E.R. Leopardi, Il-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta, 1555-1955, Malta, 1955, pp. 5-6. Navarro li l-parċmini antiki, il-bolli maġisterjali, ir-reġistri tal-Kunsill, statuti qodma ta' l-Ordni, kif ukoll dokumenti imprezzabbli oħra mill-Arkivju ta' l-Università ta' l-Imdina, għaddew fil-kustodja tal-Librerija Nazzjonali.'0 B'kollox, Navarro dam erbgħin sena sħaħ jokkupa l-kariga ta' biblijotekarju. Fi żmienu, il-kotba żdiedu bil-bosta, u kotrana kienu l-istudjużi barranin li kienu jmorru jirriċerkaw fil-post. Fl-1788 il-kavallier Vittore de Rohan, neputi tal-Gran Mastru, ġab miegħu minn Ateni ħames biċċiet irħam b'kitba bil-Grieg imnaqqxa fuqhom, u rregalahom lill-Gran Mastru li, min-naħa tiegħu, għaddiehom lill-Biblijoteka. Wara eżami bir- reqqa u studju assidwu, Navarro għaraf li rħama minnhom kellha xi tagħrif fuq Malta. Hu ppubblika l-konklużjonijiet tiegħu s-sena ta' wara fil-ktejjeb Marmo Greco-Melitense, ossia interpretazione d'una inedita precevole Greca iscrizione, opra li aktar tard ġiet imfaħħra mill-Markiż Barbaro di San Giorgio. ' Navarro miet sewwasew nhar l-ewwel tas-sena 1813, u ndifen fil-knisja ta' San Ġakbu. Kważi sitt snin wara, kuġintu, Vincentia Victoria Debono, għamlet irħama kommemorattiva fin-navata tas-sagristija fil-konkatidral ta' San Ġwann. $ It-testi poetiċi Hawnhekk, f'sura parallela, qed nuru l-poeżiji ta' Navarro, l-ewwel, fuq ix-xellug, eżattament kif dehru fil-ktieb ta' Saint-Priest;' imbagħad, fuq il-lemin, traskritti bil-Malti kontemporanju. Min ġitma fit-tama Min jitma fit-Tama, It-tama tà arra; biec; It-Tama tqarraq bih; Jaġmel ir-riec fil-bomblu Jagħmel ir-riħ fil-bomblu; Jacsep l'isiefer biez. Jaħseb li jsiefer bih. It-trasferiment tal-Biblijoteka fil-post fejn qiegħda llum, finalment sar fl-1811, fi żmien il-Gvernatur Hildebrand Qakes, u kienet inawgurata uffiċjalment fl-4 ta' Ġunju 1812. 2 Ara Ġan Anton Vassallo, 'Biografia', L'Arte, IV, nru 88, Malta, 1866, pp. 2-4; u Robbie Mifsud Bonnici, Dizzjunarju Bijo-Biblijografiku, Dipartiment ta' l-Informazzjoni, Malta, 1960, pp. 380-1. B'mod żbaljat, xi wħud sostnew li dan il-ktieb kien mitbugħ f'Pariġi; imma filfatt nafu li kien ippubblikat lokalment mill-istess dokumenti ta' l-istamperija ta' l-Ordni. Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti 57 Smait l'inti tarbit l-imcabba: teidli fl'imcabba cżi cralek7 eja tcaddet ġommok mifei, tacż nacseb liena grali pcalek. 3. tadira li ticżrop minna, Nitolbok lad-dardarciecà, tacċ imir zmjen, u iċi jecor Smajt l'inti tarbit l-Imħabba; Ghidli fl-Imħabba xi ġralek7 Ejja thaddet għommtok miegħi, Għax naħseb I'jien ġrali bħalek. 3, Għadira li tixrob minnha Nitolbok la ddardarhiex. Għax imur żmien u jiġi ieħor; Tfittijàca, mas-sibċ ie. Tfittixha u ma ssibhiex. Saint-Priest jipprovdi wkoll verżjoni Franċiża ta' l-istess għanjiet:'$ Fl-1804, imbagħad, Louis de Boisgelin irriproduċa dawn l-għanjiet eżattament kif dehru fil-ktieb ta' Saint-Priest, imma magħhom żied traduzzjoni libera bl-Ingliż. '$ Il-poeżiji bil-Franċiż huma traskritti b'xi tibdiliet żgħar, skond ir-regoli ortografiċi ta' Ilum. L-istess versi bil-Franċiż huma riprodotti fedelment fil-ktieb ta' M. Miċge, Histoire de Malte, vol. 1, Pariġi, 1840, p. 176. Ritratt ta' Comte de Saint-Priest, xogħol Louis-Jules Banderon (1842), Versailles, Pariġi ABATE ĊIBAGEHINO NAVARRO Impressjoni artistika ta' l-Abbati Gioacchino Navarro Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti 59 Ħasra li Saint-Priest ma jipprovdix il-melodija ta' dawn l-għanjiet. Wara kollox, ma jidhirx li kellu xi interess partikulari fl-aspett mużikali; ried biss jagħti kampjun tal-Malti użat f'dak iż-żmien. Madankollu, fl-1822, niżel Malta minn Sqallija l- kittieb erudit Gustav Parthev. Hu dam hawn Malta bejn Lulju u Settembru, qabel ma rħielha lejn Lixandra. Parthev ppubblika l-memorji tal-vjaġġi tiegħu, Wanderungen durch Sicilien und die Levante, f'żewġ volumi f'Berlin (1834 u 1840).7 B'xi mod Parthev sema' bl-għanjiet li ddokumenta Saint-Priest u, apparti li xandar it-test ta' tnejn minnhom, sewwasew l-ewwel u t-tielet kwartini, żied ukoll in-noti mużikali fl-appendiċi ta' l-ewwel volum tiegħu. Billi niżżilhom bit- Taljan, bilfors li qabbad lil xi ħadd ieħor biex jaqlibhomlu mill-Malti. Parthev sejjaħ il-melodija li fuqha jitgħannew dawn iż-żewġ poeżiji Canzonetta Maltese u inkludieha qalb ġabra ta' melodiji oħra Taljani u Sqallin ta' żmienu. Dan hu t-test Taljan (mingħajr punteġġjatura) li għal darba oħra jixhed traduzzjoni libera: '$ 7 Kopja ta' dawn iż-żewġ volumi tinsab fil-Librerija Nazzjonali ta' Malta (Ref. Il-partijiet dwar il-mawra ta' Parthev f'Malta jidhru f'pp. 348-412. 1 Dan it-tagħrif fuq Parthev hu msejjes fuq ir-riċerka ta' Anna Borg Cardona, 'Tliet Għanjiet Antiki Maltin', L-Imnara, Għaqda tal-Folklor, vol. 7, nri 2-3, ħarġa 27, Malta, 2003, pp. 72-5. Il-melodija nnifisha tista' tinstema' fuq is-CD 'Doqqli Daqqal Traditional Music of the Maltese Islands' (2005) tal- Ġukulari Ensemble, proġett mużikali ta' l-istess Borg Cardona. Fl-istudju tiegħu 'TI dialetto maltese', Luigi Bonelli jerġa' jagħti t-tliet għanjiet Maltin b'alfabett fonetiku li ħoloq hu stess, filwaqt li jipprovdi traduzzjoni ġdida bit-Taljan, differenti minn dik li dehret fil-ktieb ta' Parthev.' 2. smajt l-vnti ta 'rbit l'vmhabba 'eidli fl-vmhabba 3v ġralek eija thaddet 'ommok mi'ei 'a$ nahsep l-jena ġrali phalek 3. 'adira li tvSrop mvnna nvtolbok ma 'ddardarie$ 'a$-vmilr żmen u jvġi f'hor tfvttisa ma 'ssibieS. Bonelli kien intbagħat Malta fl-1894 mill-Istitut Orjentali ta' l-Università ta' Napli biex jistudja l-Malti. Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti 61 Verżjoni ftit differenti ta' l-ewwel kwartina kienet irreġistrata mill-folklorista Tedeska Bertha Ilg fil-bidu tas-seklu XX. Madankollu, din ma ġietx stampata qabel l-1962, bi traduzzjoni Ingliża ta' Ġużċ Cassar-Pullicino.20 Fl-aħħarnett, irridu ngħidu li l-aħħar strofa, mid-dehra, baqgħet titgħanna lokalment, b'varjazzjoniet żgħar, minn ta' l-anqas sa nofs is-seklu XX. Cassar- Pullicino ġabar din il-verżjoni minn Ħal Tarxien u, għal darba oħra, ipprovda traduzzjoni tagħha bl-Ingliż: 3: Dik l-għajn li tixrob minnha The spring that vou drink from Nitolbok la ddardarhiex; Prav, do not pollute it; Jiġi żmien u jgħaddi ieħor, A time will come, and a time will pass Int tfittixha u ma ssibhiex. Osservazzjonijiet stilistiċi u prosodiċi L-ewwel poeżiji bil-Malti li qatt ġew stampati kienu dawn it-tliet għanjiet popolari li lejn tmiem is-seklu dsatax diġà kienu meqjusin 'antiki'. Għalhekk, m'humiex xogħlijiet oriġinali ta' Navarro; hu ħażżeż biss xi taqbiliet ħfief li kien jisma' fuq fomm il-poplu. Saint-Priest, apparti minn hekk, jiddeskrivi l-kompożizzjonijiet Maltin bħala imitazzjonijiet fjakki tat-Taljan, mingħajr wisq oriġinalità fl-istil, u mingħajr kulur fl-espressjoni. Min jaqra l-verżjoni Franċiża ta' dawn il-poeżiji mill-ewwel jintebaħ li hi ferm aktar rikka fix-xbihat u aktar mirquma mil-lat tekniku. It-test Malti hu relattivamnet dgħajjef u nieqes min dak l-estru poetiku li jistgħu jagħtuh validità letterarja. Dun Karm Psaila jikteb: 'Għalkemm mimlijin bil-għerf 20 Fis-snin 1906-7 Ilg (aktar tard Koessler-Ilg) ġabret numru kbir ta' għanjiet popolari Maltin (madwar 400) li eventwalment dehru fil-volum Maltesische Volkslieder (mitbugħ Leipzig, 1909), b'introduzzjoni kritika ta' Hans Stumme. Sakemm telqet minn Malta fl-1912, Ilg laħqet ikkompilat għadd ġmielu ta' kwartini oħra li għal ħafna żmien baqgħu manuskritti. Sa fl-aħħar raw id-dawl bl-inizjattiva ta' Ġużċ Cassar-Pullicino. Il-kwartina li tikkonċernana tidher f'p. 39; Cassar-Pullicino jinkludiha appuntu fl-aħħar taqsima ġenerika intitolata 'Filosofija Prattika'. 21 Ġużċ Cassar-Pullicino u Charles Camilleri, Maltese Oral Poetrv, Malta, 1998, p. 32. li jiġi mit-tiġrib tad-dinja, poeżija kbira ma fihomx dawn l-għanjiet. Iżda l-awtur tal-ktieb għamel sewwa li ġabrilna dawn l-għanjiet li fi żmienu kienu diġà qodma bil-bosta'.2$ Psaila ġibdilna l-attenzjoni wkoll fuq il-versifikazzjoni devjanti tat-tieni kwartina. L-aċċenti primarji fil-vers ottonarju s-soltu jaqgħu fuq it-tielet u s-seba' sillabi, skond it-tradizzjoni Taljana; u hekk jiġri fit-tielet vers. Mill-bqija, fl-ewwel, it-tieni, u r-raba' versi, l-aċċenti jaqgħu fuq l-ewwel, ir-raba', u s-seba' sillabi, jiġifieri: Smàjt T'inti tàrbit l-imħàbba Għidli fl-imħabba xi ġrilek Ejja thàddet għommtok miċgħi Għax nibża' l'jiċn ġrali bħalek. Hekk, dawn it-tliet versi huma mfasslin bħall-versi tad-disgħa, neqsin mill- ewwel sillaba, sewwsew kif il-versi tad-disgħa huma mahdumin fuq dawk ta' l- għaxra, neqsin ukoll mill-ewwel sillaba. Ir-rima fit-testi Maltin hija a-b-ċ-b li tirrepeti l-mudell l-aktar komuni fl-għana Malti. Madankollu ninnutaw li fl-ewwel strofa Navarro jirrikorri għar-rima ekwivoka, billi t-tieni u r-raba' versi jispiċċaw it-tnejn bl-istess kelma, 'bih'. Dan ikompli jikkonferma l-kreattività limitata ta' l-awtur. Minkejja dan, Oliver Friggieri jisħaq li dawn it-tliet kwartini jippreżentaw lil Navarro bħala bniedem kolt skond ix-xejriet kontemporanji: L-awtur kitibhom biex jagħti lil Saint-Priest xi eżemplari tal-poeżija lokali ta' dak iż-żmien, iżda fil-fatt m'humiex għajr kompromess bejn il-letterat u l-popolin imfawwar b'sentiment ta' mħabba. (Dawn l-għanjiet) jiftħu bil-personifikazzjoni ta' kwalità morali, it-tama. It-tieni kwartina tiżvolġi ruħha bis-saħħa ta' l-interrogazzjoni; il-kelliem jistieden lill-persuna l-oħra biex terħi ruħha f'idejh għax id-destin tagħhom it-tnejn huwa wieħed. It-tielet waħda tfittex bis-saħħa ta' żewġt iqwiel tfisser riflessjoni fuq iċ-ċokon u l-għeluq tal-ħajja umana u fuq il-ħarba taż-żmien. $ Fl-ewwel kwartina tolqtok l-aktar il-kelma 'jitma', li Ilum tingħad 'jittama'. Residwu ta' dan il-varjant jinsab fl-Attijiet iż-Żgħar: 'Mulejja nitma fik, kollok ħniena' $ L-ewwel żewġ versi jfakkruk fil-qawl: 'Min jgħix bit-tama jmut bil-piena'. 3 Karm Psaila, 'Il-Għanja Maltija', Antoloġija ta' Proża Maltija, vol. Ara wkoll 'Taħdita fuq il-Poeżija Maltija' ta' l-istess awtur, fl-istess antoloġija, pp. 93-5. 3 Oliver Friggieri, L-Istorja tal-Poeżija Maltija, Malta, 2001, pp. 15-6. 26 Ara Francesco Wizzino, Taġhlim Nisrani, Ruma, 1752, p. 119. Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti 63 Fit-tieni strofa tispikka l-espressjoni 'tarbit l-imħabba'. Erin Serracino-Inglott jgħid li l- kelma 'tarbit' hi għamla oħra ta' 'tirbit', u jispjega l-idjoma bħala 'il-għaqda ta' l- imħabba li torbot flimkien lill-miżżewġin, eċċ. 77 Fl-istess strofa tolqtok ukoll il-kelma 'għommitlok'. Il-lessikografu jfissirha bħala 'kull tiġriba materjali jew morali, li ġġib diqa kbira' u, fost is-sinonimi, jagħti 'inkwiet', 'tħassib', 'dwejjaq', 'niket', u 'dulur' $ Fl-aħħar kwartina Navarro jalludi għall-qawl popolari 'La ddardarx l-għajn li trid tixrob minnha'. Ġużċ Aquilina jagħti l-varjant: 'Għajn li trid tixrob minnha la ddardarhiex', li sintattikamnet u semantikamnet jaqbel ħafna mal-proverbju Sqalli 'La funtana unni si vivi, mai s'allurda' 7. Dan il-qawl semmieh ukoll Vassalli: 'Qajn li twqrob mvnnha, la X'jgħid Saint-Priest fuq il-Malti Saint-Priest ġabar ħafna informazzjoni fuq l-istorja, id-drawwiet, u l-folklor ta' pajjiżna. Fost ħwejjeġ oħra jsemmi li kien impressjonat bl-imħabba kbira li kellhom il-Maltin għall-poeżija. Jispekula, mingħajr xhieda konkreta, li l-ħajra u l-imħabba għall-poeżija aktarx tnisslet fil-poplu Malti mill-Griegi, u li l-Għarab imbagħad taw lill-għanja popolari lokali l-ilwien orjentali u l-kisriet tal-leħen hekk sbieħ li għadhom evidenti sa llum. Jgħidilna wkoll li f'dak iż-żmien in-nies tal-gżira kienu jgħannu dawn il-versi akkumpanjati minn sura ta' vjolin jew lira. Saint-Priest jiddeskrivi l-Malti bħala patois (speċi ta' djalett) aktar milli lingwa fil-veru sens tal-kelma. Jikkritika bil-qawwa kollha t-teorija ta' l-Abbati A. li l- Malti hu ta' nisel Puniku. Skond Saint-Priest din m'hix għajr fantasija msejsa fuq kriterji dgħajfa u argumenti bla bażi.'' Min kien dan l-Abbati A. ma nistgħux inkunu żguri, iżda probabbilment kien il-difensur ewlieni tat-teorija Punika, jiġifieri l-Kanonku Ġan Franġisk Agius de III, Malta, 1976, sub 'għomma'. 9 Joseph Aquilina, A Comparative Dictionarv of Maltese Proverbs, L-Università ta' Malta, Malta, 1986, L-awtur jagħti wkoll diversi qwiel Ewropej oħra li jidwu ftit jew wisq l-istess sens. Jidher ċar li sa mill-bidu, kien hawn konfużjoni kbira dwar in-nisel tal-Malti; għal bosta snin ħafna studjużi, kemm Maltin kif ukoll barranin, ħasbu li l-Malti hu filfatt il-fdal ta' l-ilsien Sa minn kitbiet qodma bħal dawk ta' Quintinus (1536), Tebaldi (1565), Porcacchi (1572), Megiser (1603-6), Niderstadt (1660), Maius (1718), u Vassalli (1791), sa fehmiet aktar riċenti bħal dawk ta' Annibale Preca u Anton Manwel Caruana, tferrxet l-idea li l-Malti tnissel minn din il-lingwa antika, illum estinta. Din it-teorija ġiet miċħuda minn studjużi oħra, fosthom Ġan Franġisk Abela (1647), il-Konti Giovanni Ciantar f'nofs is-seklu tmintax, l-Isvediż Jakob Jonas Bjornstahl (1777), u l-Franċiż Antoine Court de Gebċlin (1777-82). Il-kliem kollu fil-Malti li jixbah lill-Puniku jeżisti wkoll fl-Għarbi. L-istudjużi wrewna li fil-Malti modern m'hemmx traċċi ta' Puniku; għalhekk, din it-teorija llum hija mgiddba, u nistgħu ngħidu li l-element Semitiku ta' Isienna hu fil-parti l-kbira ta' nisel Għarbi. Fuq din il-kontroversja ara Fl-1750, f'Ruma, De Soldanis ippubblika l-volum Della lingua Punica presentamente usata da' Maltesi li kien jinkludi Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente apprendere la lingua Punica-Maltese, filwaqt li madwar l-1754 ħadem fuq dizzjunarju tal-Malti li baqa' manuskritt: 'Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fom tal Maltin u Ghaucin' (4 volumi). Saint-Priest ikompli jgħid li minkejja l-pronunzja Għarbija, in-nies tal-gżira ilhom li qatgħu kull kuntatt ma' l-Għarab, u għalhekk tilfu l-konoxxenza ta' kitbithom, li probabbilment kienet taqdihom qabel. L-awtur jiddeplora l-fatt li l- Malti m'għandux alfabett standardizzat, hekk li kulħadd jiktbu kif ifettillu. Kull min jipprova, juża sistema li jidhirlu li toqrob l-aktar lejn il-pronunzja eżatta, anki jekk jeħtieġlu jżid ittri ġodda. Dan l-inkonvenjent ma jinħassx daqstant għax l-użu tal-Malti hu ristrett għal din il-gżira ċkejkna, fejn rari tinħass il-ħtieġa li jinkiteb. Minkejja dan, Saint-Priest jirrikkmanda li xi ħadd jieħu ħsieb jelimina kull inċertezza ortografika billi jistabbilixxi alfabett ikkodifikat.$ Saint-Priest ifisser kif Navarro, biex jakkomoda lil min m'hux daqstant familjari mal-kitba Għarbija, għażel li jikteb l-għanjiet tiegħu b'alfabett imħallat li jinkludi tnax-il ittra Għarbija, b'żieda ta' ittri oħra mit-Taljan. Għall-awtur dan kien l-aħjar kompromess possibbli fost it-tentattivi l-oħra li kienu saru. sa dakinhar $ Imxerrdin 'l hawn u 'l hinn fil-ktieb ta' Saint-Priest, niltaqgħu ma' xi kelmiet oħra bil-Malti, fosthom: kmis ('qmis'), i-deil ('dejl'), gkefwira ('geżwira'), gilek ('ġlekk'), sidria ('sidrija'), korch ('qorq'), haddara ('ħaddara'), neuieha ('newwieħa'), silla, tikbir (L kabbar), cucciha ('quċċija'), hargia ('ħarġa'), u rahal ('raħal'). Interessanti wkoll il-mod kif l-awtur kiteb ċerti toponimi bħal: Uved el osel (Wied il-Għasel), Uved el dis (Wied id-Dis), ta ben gemma (Ta' Binġemma), El Mitarfa (L-Imtarfa), Qerqop (Ħal Kirkop), Saakava (Is-Saqqajja), Benhisa (Bingħisa), Marsa muscet (Marsamxett), Ghargul (Il-Għargħur), u Zorrick (Iż-Żurrieq). Kien hemm diversi kittieba oħra li f'xogħolhom daħħlu karattri Għarab, flimkien ma' dawk Latini, fosthom Dun Ġwann Cachia, li kien jikkorrispondi mal-ħabib tiegħu Agius de Soldanis (1749); Giuseppe Maria Cannolo, f' Il-Vanġelu ta' San Ġwann, mitbugħ mill-Bible Societv in Malta, Malta, 1822; u Francesco Vella, fl-ewwel ktieb sħiħ bil-Malti, Ctieb-ilkari vau dahla cal ilsien Malti, ippubblikat f'Livorno b'kollaborazzjoni ma' Giuseppe Montebello Pulis (1824). L-akbar estremista kien Mons. Giovanni Giuseppe Bellanti li fix-xogħol Avvertimenti per la ristorazione della lingua maltese (1829) saħaq li l-Malti għandu jinkiteb kollu kemm hu bl-alfabett Għarbi. B'riżultat tal-Kummissjoni Rjali ta' l-1836, deher il-ktieb English and Maltese Reading Book for the Use of Government Primarv Schools (1839), aktarx xogħol Annetto Casolani. Il-partijiet bil- Malti dehru wkoll b'alfabett imħallat; din kienet aktarx ir-raġuni għala l-ewwel tentattiv biex il-Malti jikseb postu fil-k falla. L-idea tat-taħlit ta' alfabett Għarbi-Ruman sabet oppożizzjoni kbira. Fil-fatt kien hemm ħafna oħrajn li riedu jużaw karattrri Rumani biss, fosthom Francesco Vella (li eventwalment biddel fehemtu), Salvatore Cumbo, u l-Kanonku Fortunato Panzavecchia. Fuq dan is-suġġett ara Arnold Cassola, 'A Mixed Ortographv of the Maltese Language: The Latin-Arabic Alphabet', Collegium Melitense Quatercentenarv Celebrations (1592-1992): Collected Papers, (edi R. Ellul Micallef 8z S. Fiorini), L-Università ta' Malta, Malta, 1992, pp. 203-219. Il-Konti Saint-Priest, Gioacchino Navarro, u l-Ewwel Poeżiji ppubblikati bil-Malti 65 Fit-test ta' Navarro jidhru biss ħames grafemi Għarab: il-ħa (c), fi kliem bħal 'riħ', 'imħabba', 'tħaddet', 'naħseb', 'bħalek', u 'ieħor'; il-ġim €) fi kliem bħal 'ġrali', 'ġralek', u 'jiġi'; ix-xin (cà), fi kliem bħal 'għax', 'tixrob', u 'tfittixha'; l- għajn (£.), fi kliem bħal 'jagħmel, 'għidli', 'għommitjok', 'miegħi', u 'għadira'; u l-qaf (5), fil-kelma 'tqarraq'. Navarro juża l-ħa wkoll flok l-akka, fil-kliem 'bih', 'minnha', 'ddardarhiex', tfittixha', u 'ssibhiex'. Ma nistax nara għala uża l-għajn fil-kelma 'jitma', sakemm din m'hix grafema differenti. Meta Saint-Priest semma tnax-il ittra Għarbija, kien sintendi qed jinkludi wkoll dawk il-ħsejjes Semitiċi li fit-test ġew irrealizzati bi grafemi Latini, fuq il-mudell Taljan. Ħajr: Nixtieq nirringrazzja lil Dr William Zammit tal-pariri siewja tiegħu u lis-Sur Olvin Vella li ssuġġerieli xi referenzi tassew utli.