L-irdumi jiet majestużi ta' Cenċ jiddominaw fil-Gżira ta' GĦawdex. Dawn jogħlew sa 150 metru 'l fuq mill-baħar. F'nofs dawn l-irdumi jiet insibu fetħa Li tgħati għall- bajja żgħira. Il-ġewwa, qabel ma taqbad il-bajja hemm il-Wied tax-Xlendi. Dan il- Wied huwa ambjent naturali importanti, u huwa l-uniku f'dawn il-gżejjer. Forsi Mġarr ix-Xini biss iħfiabbata miegħu, għal- kemm dan ma fiħx daqshekk ħdura. Qasab u għollieq jiksu l-qiegħ tal-Wied f'medda twila. Mal-ġnub insibu rqajja ta' maquis bil-fixejjex u s-siġar karatteristiċi tiegħu. Il-parti ta' fuq tal-wied tinqasam f'żewġ friegħi, waħda nieżla mir-raħal tal- Munxar u l-ofira mill-Lunzjata. Il-Wied tal-Lunzjata ifiaddar bil-qasab u pjanti ohra imkennija bi ġnub miksija b'siġar kbar tal-fiarrub u taż-żebbuġ. Fil- Lunzjata, ir-raba huwa gfiammiel u msoqqi minn nixxiegħa ta' ilma ġieri Li sserrep matul il-wied kollu, Wied il-Lunzjata ma hux mgħaruf biss għall- pjanti u s-siġar u r-raba fertili, iżda wkoll għall-passa ta' l-agħsafar. Ħarsa lejn il-mappa ta' Għawdex malajr turina kemm Wied il-Lunzjata hu mportanti għax l- ewwel fetħa fl-irdumijiet Li l-agħsafar isibu hija x-Xlendi u ma' dan il-Wied l-agħsafar jibqgħu tielgħin, ħafna drabi kontra r-riħ. L-ewwel agħsafar li jidhru fir-rebbiegħa huma id-diżż (Tree Pipit)għaddej fi qtajja żgħar matul il-wied, kif ukoll numru kbir ta' Ħuttaf (Swallows) u Ħawwief (House Martins). Il-Vjolin tax-Xitwa (Chiffchaff) iżiġġ qalb il-qasab jaqbad nemus u nsetti rqaq oħra. L-Isfar u z-Zizka (Wagtails) jidhru fi qtajja kbar jiġru wara l-insetti Li jkun hemm viċin l-għadajjar Li jkunu jinstabu fil-wied. L-Isfar (Vellow Wag- tail) ukoll jidher jirgħa fl-egħlieqi tal- patata u tal-ġulbiena. Qtajja kbar ta' kull speċi ta' rsieset jistgħu jidhru għaddejjin minn fuq il-Wied, L-aktar komuni huwa l-Agrett Abjad (Little Egret) ir-Russett l-Aħmar (Purple Heron) u l-Kwakka (Night Heron). Bosta kwakki u rsieset ihobbu jpoġġu fil-ħarrub tal-Wied iżda ir-Russett tas-Siġar (Little Bittern) jippreferi Li jinsatar qalb il-qasab fejn jistad għaż-żrinġijiet Li huma komuni fin- nixxiegħa fejn jinstab ukoll il-Granc ta' l-ilma fielu magfiruf bħala l-Qabru. Fil-parti tal-Wied fejn mhix mistura bil- qasab u s-siġar jinżlu wkoll l-agħsafar tal-plajja Li jieklu l-finiex u d-dud. Fost dawn l-agħsafar insibu l-Pespus tal-Baħar (Wood Sandpiper) u l-Beggazzina tar-Rokka (Common Sandpiper). Iżda jekk hemm għasfur Li jħobb il-widien bl-ilma mnejn jaqbad in- nemus, dan huwa l-fluttafa u l-ħawwiefa. Dawn iħobbu jinġemgħu bl-eluf fi-qtajja kbar u jħufu u jiżżagħblu fil-baxx matul il-wied. Dawn jgħatu dehra sabiħa ta' akrobazija flimkien mar-Rundun (Swift). Fost dawn insibu erba speċi: il-Ħuttafa (Swallow), il-Ħawwiefa (House Martin), ir- Reġina tal-Ħuttaf (Red-rumped Swallow), u il-Ħawwiefa tax-Xtut (Sand Martin). In-numru kbir ta' dawn l-agħsafar iħajjar għasafar ofira, bħas-Seqer tal-Ħannieqa (Hobbv) Li jħuf għall-priża tiegħu u jinżel fuqha bħal vleġġa. Seqer tal-Ħannieqa Bekkafik Isfar Wiefied ma jistax isemmi l-Lunzjata minghajr ma jsemmi l-Gamiema (Turtle Dove). Il- Gamiem ukoll iħobb il-Lunzjata iżda fejn ikun hemm il-Gamiem ikun hemm il-kaċċatur u ma jkunx hemm Gamiem fil-Wied u ma tismaħax sparatura. Ħafna minn dan l-isparar isir illegalment minn turretti twal viċin il- bini. Fi ġranet tajbin il-Gamiem ipassi fi qtajja kbar minn fuq il-Wied tal-Lunzjata. Fil-passat, xi par jew tnejn ippruvaw ibejtu fil-ħarrub fuq ir-riħ tal-wied. Minbarra l-aghsafar Li semmejna, hemm ukoll agħsafar oħra, ferm iktar żgħar, bħal- buful. Fost dawn l-agħsafar żgħar insibu l-Kudiross (Redstart) Li jħobb l-aktar is- siġar ta' mal-wied. Hemm ukoll il-5 a tas-silla (Whinchat). Dan iħobb postijiet fil-beraħ, l-iżjed l-egħlieqi. Ċerti agħsafar ma tantx wieħed jarahom, imma l-għajta tagħhom fiafna drabi jikxifhom, Fosthom il-Bagħal tas mar (Sedge harbler) jinstemgħa l-aktar mill-q3a jew xi għalqa biż-żargħa. Il-Bagħal tal-0 (Reed Warbler) u il-Bagħal Prim (Great Seed Warbler) jħobbu l-qasab u xxiebħu ħafna iżda l-Bagħal Prim hu fern ikt Agħsafar oħrajn Li nsibu h Sofor (Icterine Warbler) u L Ħomor (Whitethroa jixxiebħu mhux t Vjolini (Leaf War il-Vjolin Pastard (Willow Warbler) u l-Vjolin Ħadrani (Wood Warbler) tarahom jżommu fidejn xi siġra minn fejn jittajru biex jaqbdu xi dubbiena mill-ajru. F'ġurnata tajba tal-passa il-Lunzjata tkun miksija biż żarelli (flvcathers), fafna drabi jkunu f'xi quċċata ta' xi fergħa jittajru fl-ajru jaħtfu xi nsetti, Mat-tluq tal-passa jibqgħu biss il-ftit agħsafar Li jbejtu fil-Lunzjata. L-iktar wiefied interessanti hu l-Bagħal tal- Għollieq (Cetti's Warbler) Li għalkemm diffiċli taraħ, l-għanja ħelwa tiegħu tidwi mal-wied. Iżda ta' nteress ukoll huwa l- Għammiel tas-Sigar Li ibejjet f'bini abbandunat fil-wied. Fis-Sajf fil-Lunzjata ħlief friegħ mtajjrin tal-Bagħal tal-Għollieq, tal-Bufula Sewda u qtajja żgħar tad-Durrajs ma jkunx hemm. Xi Merill (Blue Rock Thrush) dejjem jħobb joqgħod mal-ġnub tal-Wied tax-Xlendi. Fil-Ħarifa l-istess storja tirrepeti rufiha imma din id-darba il-varjeta u l-kwalita tal-agħsafar tkun akbar. Il-wasla tal- ħarifa tismagħha kmieni f'nofs Awissu meta mil-wied tinstema l-għajta tal-Għasfur ta' San Martin (Kingfisher). Bil-mod l-agħsafar jibdew jidhru u l-ewwel għanja felwa tal-Pitirross tibda tinstema minn nofs Settembru. Imbgħad f'daqqa waħda jibdew tal-għana, Meta ngħidu agħsafar tal-għana nkunu qed nirreferu għall-Gojjin (Linnet), il-Gardell (Goldfinch), l-Ekru (Siskin), l-Apparell (Serin), l-Isponsun (Chaffinch), u taż-Zebbug (Hawfinch). Kieku ma jkunx għall-insib bla rażan ta' dawn l-ispeċi kieku jkun hemm iktar Li jqattgħu x-xitwa magħna u xi wħud anke jbejjtu. Il-Ħarifa fiha l-ġmiel tagħha: il-Buqrajq (Nightjar) Li mal-għabex tarah tielgħa mal-art, jew il-qtajja' mlievez (Song Thrushes) u Alwett (Skvlarks). Fejn hemm l-ilma hemm il-ħajja, u fix- xitwa l-Lunzjata hekk tkun. Fil-ħaxix niedi u fit-tajn jkun hemm il-Bkakeċ (Snipes) jieklu u jżommu ruħhom moħbija u lesti biex jtiru fl-aħħar mument. Mal- ilma fil-miftuħ ikun hemm iz-Zakak Abjad (White Wagtail), iz-Zakak tad-Dell (Grev Wagtail) u l-Psiepes (Meadow Pipit) kif ukoll psiepes oħrajn inqas komuni. Il-qasab tal-Lunzjata s-soltu jkun mimli bil-Vjolin tax-Xitwa (Chiffchaff) u ħafna drabi dejjem jkun hemm f'numri żgħar id-Durrajs tal-Qasab (Reed Bunting). Isfel nett mal-qasab tal-wied żgur jkun hemm il-Glalez, l-iktar il-Gallozz tax- Xitwa (Water Rail) li aktar tinstema l-għajta tiegħu qisha ta' ħanżir milli jidher. Hemm ukoll il-Gallozz Iswed (Moor- hen), Li kieku ma jkunx għall-kaċċaturi żgur joħroġ minn qalb il-ħaxix u l-qasab l biex jgħati gost Lill min jaf verament jap- — prezza l-ħajja ta' l-agħsafar. Dawn kollha huma ftit mill-agħsafar Li wieħed jista' jara l-Lunzjata. Hemm ġranet, meta wieħed jkun fortunat u jara xi agħsafar rari bħal ngħidu aħna xi Russett Abjad (Great White Egret) jew xi Bumunqar (Scarlet Rosefinch). L-istorja tal-Lunzjata ma tieqafx hawn, il il-Lunzjata hija ferm importanti mill- aspett naturali, hemm żewġ għedewwa kbar tagħha. Il-kaċċaturi ma jħallux l-agħsafar jgħixu u jittajru Ħielsa f'dan il-Wied, Ma' dawn ta' min isemmi dawk it-tfal Li jinżlu mill- Munxar, mir-Rabat, u minn Kerċem biex jaq- bdu iz-zizka kif ukoll il-ħuttaf. Dawn it-tnejn jgħinu biex dan il-Wied jiftaqar minn dawn il-ħlejjaq Li jgħatu tant Ħajja u kulur u huma tant bżonjużi. Barra minn hekk, il-pressjoni tal-bini esaġerat kemm dak għall-abitanti tal-lokal minn naħa tal-Lunzjata, kif ukoll dak turistiku minn naħla tax-Xlendi, dejjem qiegħed jaħtaf u jeqred dan il-post uniku, B'riżultat ta' dan il-bini bla kontrol jirriżulta Li bosta drabi id-drenaġġ ifur u jiġri u jniġġes il-qiegħ tal-Wied b'konseg- wenzi koroħ kemm għall-Ħajja Li tgħix fil- Wied kif ukoll għall dik Li indirettament tgħix mill-Wied. Ikun pass ferm kuraġġuż jekk il-Wied tal- Lunzjata jiġi ddikjarat post ta' impor- tanza naturali u b'hekk l-izvilupp bla kontroll u l-konsegwenzi tiegħu, kif ukoll il-kaċċa u l-insib illegali ma jkunux jistgħu jaħtfu dak Li jista' jkun ta' tant serħan u sodisfazzjon f'apprezzament tan- natura għall-kulħadd