L-Oriġini tal-Kongregazzjoni tal-Filippini fl-Isla Simon Mercieca' u Antoinette Schembri Il-kunvent tal-Filippini jmur lura għall-1662, meta żewġ qassisin u żewġ djakni, mill-Isla, kisbu l-awtorizzazzjoni mill-Isqof Mikiel Balaguer biex iwaqqfu istituzzjoni reliġjuża fil-belt tagħhom stess — l-Isla'. Ftit xhur wara, it-talba tagħhom ġiet milqugħa b'kundizzjoni waħda li l-qassisin ta' din il-kongregazzjoni ġdida jkunu jistgħu jżommu lilhom infushom ekonomikament. Dawn il-fundaturi-qassisin ta' dan il-kunvent, Dun Gio. Simone Schembri, Dun Evangelist Gandolfo u d-djakni, Giuseppe Lamagna u Orazio Mifsud kienu mqanqlin minn żelu reliġjuż ġdid imnissel mill-konċilju ta' Trentu, magħruf fl-istorja bħala Kontra- Riforma. Fig. 3.1 (paġna 58) — Fr. Gio. Bħala parti mill-filosofija ġdida, il-Knisja Kattolika kienet qed tnedi ħidma pastorali ġdida fil-qalba tal-ibliet. Għal din il- missjoni, ordnijiet reliġjużi ġodda ġew imwaqqfa b'appoġġ sħiħ mill-Kurja Rumana. Dawn kienu jinkludu l-Ġiżwiti ffondati minn San Injazju ta' Lovola, il-Theatini mwaqqfa minn Gaetano de Conti ta' Tiene, Paolo Consiglieri, Bonifaċju da Colle u Giovanni Pietro Caraffa, li aktar tard sar Papa Pawlu IV', l-Ordni tal-Kapuċċini, il-Karmelitani Skalzi fuq Santa Tereża ta' Avila u fl-aħħar, l-Ordni tal-Filippini, liema struttura kienet tixbah lil dik tal-Ġiżwiti. Dawn l-istituzzjonijiet monastiċi kollha, bl- eċċezzjoni tal-'Theatines', fetħu kunvent f'Malta, jew fil-Belt Valletta jew fil-madwar. L-Ordni tal-Filippini, l-ewwel dar tagħhom li fetħu f'Malta, kienet fil-Birgu fl-1652:. Il-Kongregazzjoni li twaqqfet fl-Isla, għaxar snin wara, imxew fuq l-istess prinċipji b'differenza li dawn kienu qed jimxu fuq ir-regola ta' San Filippu Neri mingħajr ma kienu jagħmlu parti mill-Kongregazzjoni Filippina. Il-moħħ wara din il-Kongregazzjoni fl-Isla kien id-Dumnikan Gio. Il-fatt li l-Kongregazzjoni tal-Filippini kienet fetħet dar il-Birgu, waqt li Schembri dak iż-żmien kien qed jistudja fil-kunvent tal-Birgu biex isir Patri Dumnikan', kien influwenzat li jwaqqaf kongregazzjoni simili fil-belt twelidu, l-Isla. Schembri kien impressjonat tabilħaqq bil-regoli-gwidi tal-edukazzjoni u xogħol pastorali tat-Tridentini. Għal din ir-raġuni l-idea li kellu ma kinitx biss li jibni knisja u dar tal-irtiri fl-Isla, fejn il-qassisin, setgħu jgħixu bħala komunità waqt li jibqgħu jgħixu f'ambjent sekulari. Iżda wkoll li jinvesti b'mod qawwi fl-edukazzjoni li kien jaraha bħala sors importanti għal edukazzjoni reliġjuża b'impenn sħiħ u t-tkattir tal-kultura lin-nies ta' beltu. L-idea tiegħu sabet appoġġ utiq mill-Kleru Djoċesan Senglean. Fil-fatt, huwa kien mogħti l-Knisja tal-Portu Salvu li kienet tinsab fit-tarf tal-Isla fil-qalba li dak iż-żmien kienet meqjusa bħala l-mandraġġ tal-belt. Mill-iskeċis ta' Schellinkx li kienu saru fl-1664-57, imqabbel mal-istess żmien meta Gio. Simone Schembri waqqaf il-kongregazzjoni tiegħu, wieħed malajr jinnota li din l-istess xaqliba tal-Isla kienet żgarfata jew mitluqa. Dak li issa hu kkunsidrat bħala għeliem tal-Isla, il-Gardjola, din ma kinitx għadha mibnija, filwaqt li l-knisja nsibuha mpittra bid-djar żgarfati madwarha. Għal din ir-raġuni, il-pjanti ta' Schellinkx huma dokumentazzjoni importanti li hu kien ħalla għall-posterità. Din hija stampa awtentika tax-xaqliba li hu stess kien żar fl-mawra tiegħu f'Malta. Mill-iskeċis ta' Schellink, kien jidher, li bħala artist, kienet għoġbitu d-deskrizzjoni tal-firxa żgarfata tal-madwar u xbihat ta' nies mċewlħa jew komuni. Għalhekk din l-għażla ta' Schellink ma kinitx waħda każwali, iżda bi ħsieb partikulari maħsub — dak li jpinġi l-ifqar inħawi fl-ibliet tal-port. Fir-realtà, din il-medda art tal-Isla hija l-unika firxa art mitmuma bħala belt madwar il-port li tpittret minn Schellinkx matul il-żjara tiegħu f'Malta. Fl-istorja tal-Kongregazzjoni tal-Filippini, Pelagio kien ta' ħjiel li din iż-żona kienet tabilħaqq fqira. Iċ-ċimiterju miftuħ tal- Isla kien għadu sa dak iż-żmien qrib ta' din il-knisja'. Iktar minn hekk, meta faqqgħet il-pesta fl-1676, dan il-kunvent kien magħżul bħala post xieraq għall-vittimi milqutin minn dan il-flaġell. Dawn iż-żewġ imkejjen ikomplu jsaħħu l-fehma li ż-żona kienet mxewlħa minħabba l-fatt li ġeneralment dawn ikunu jinsabu f'postijiet mill-aktar fqar f'belt. Madanakollu l-ikbar problema kienet l-injuranza reliġjuża u soċjali li l-faqar kien qed joħloq. Fil-fatt l-għan ta' Schembri li jwaqqaf din il-kongregazzjoni f'dan il-post partikulari tal-Isla kien, li jġib dak li Pelagio irrifera għalihom bħala 'the reform of customs' — riformi li jbiddlu l-mod tal-ħajja u d-drawwiet. Għalhekk, Dun Ġio. Simone Schembri, imqanqal ukoll bħal Schellinkx, mill-miżerja tal-post, iddeċieda li jibni ċentru ta' tagħlim fl-istess imkien. Għaldaqstant, il-bini ta' librerija kien ta' importanza kbira li Dun Ġio. Schembri ma naqasx ma jagħtix l-attenzjoni li kien jixirqilha. Il-librerija li kienet imwaqqfa għall-membri ta' din kongregazzjoni lawrijati fit-teoloġija u f'ċiviltajiet oħra — f'belt fil-port bħalha waħda mill-ifqar bnadi — bi skop li l-għerf miġbur minn dawn il-kotba, isarrfuh f'tagħlim 1 Simon Mercieca għandu Ph.D fl-Istorja minn-Pariġi — L-Università ta' Sorbonne. Hu kiseb D.E.A. mill-istess Università barra milli għandu Masters, B.A. (bl-unuri) u B.A. (Gen) Degrees fl-Istorja mill-Università ta' Malta. Antoinette Schembri hija gradwata fl-M.Sc. fl-Università ta' Leicester fid-Direzzjoni edukattiva. Hija kisbet Masters b'suċċess u B.A. (Unuri) Degrees fl-Istorja mill-Università ta' Malta. Hija għandha wkoll Diploma fi Studji Bibljografiċi mill-istess Università. B. Aikema, H.Brand, F. Kuvvenhoven, D. Meijers, P. Mens, (Rome, 1983). lin-nies komuni tal-lokal. Irrid ngħid, mill-ewwel, li l-għan tiegħu, mhux biss kien wieħed nobbli, iżda kien bniedem ta' viżjoni, għall-fatt li x-xaqliba ta' madwar il-knisja bdiet tiġi mfittxija min-nies tal-klassi tan-nofs — li issa bdiet ħierġa — wara ftit snin li kienet għaddiet f'idejh il-ħidma pastorali ta' din il-kongregazzjoni. Din setgħet tkun ippruvat mit-tiswir tal-bini tat-tmintax-il seklu — djar mibnija dobblu fuq il-faċċata skansaw l-isfidi taż-żmien u l-gwerra. Iktar importanti kien li għal nofs is-seklu 18, l-Isla saret waħda mill-ibliet sinjuri bi klassi ta' negozjanti u baħrin li bdiet tħabbatha mal-sinjurija tal-belt kapitali''. Il-popularità tal-qassisin Filippini bdiet tinħass malajr. Seba' snin wara li kienu alloġġjati fil-knisja tal-Portu Salvu, il-patrijiet Filippini bdew jibnu kunvent ġdid, u sena wara, fl-1670, taw bidu għal knisja ikbar u ġdida''. F'dan it-taħbit kollu Dun Gio Schembri sab l-għajnuna fin-nies tal-inħawi u kien tħalla miktub li kemm irġiel, nisa kif ukoll tfal tal-contrada'' (akkwati) taw daqqa t'id filwaqt li l-Gran Mastru ta' dak iż-żmien, Raffaele Cottoner, ta l-kunsens tiegħu lil Dun Schembri seta' jgħaqqad dik il-parti tat-triq prinċipali tal-Isla li kienet tkompli fuq wara tal-Knisja tal-Portu Salvu. Dan kien ifisser li t-triq prinċipali, jew aħjar kif kienet magħrufa dak iż-żmien, Strada Reale ġiet issingjata, biex il-wisa' tagħha tirbħu d-dar reliġjuża ġdida'$. Barra dan, it-trobbija ta' Fr. Gio Simone Schembri kienet fattur determinanti f'dan ix-xenarju kollu. Huwa kien ġej minn qabel tal-aħħar — sar patri Dumnikan u aktar tard ridt iwaqqaf kongregazzjoni reliġjuża tiegħu, missieru kien għenu billi tah flus għal dan il-proġett tiegħu, filwaqt bħala arkitett, afdat bil-bini tal-chiostro'$ (kjostru) kien il-Maestro Petruzzo Debono, minn Ħaż-Żebbuġ — li beda jkun magħruf. L-impenn sħiħ ta' Dun Gio. Schembri għal dan il-proġett joħroġ mit-testment lil din il- kongregazzjoni, fejn ħalla ġidu kollu … sal-kotba. Bi sfortuna, ix-xogħol ta' din il-komunità qala' daqqa ta' ħarta meta fl-1676, Malta ntlaqtet mill-pesta. L-Isla kienet waħda mill-lokalitajiet li sofriet b'qilla u li 1,885 abitant inkluż l-Arċipriet, il-Wisq Rev. Francesco Azzopardi mietu minn dan il- flaġell'. Barra minn hekk, din l-imxija laqtet ħażin it-tkomplija tal-bini tal-knisja. L-iżvilupp tal-bini kien batta u 40 sena wara, l-Isqof Canaves osserva fil-viżta pastorali tiegħu, li kien għad baqa'xogħol xi jsir f'din il-knisja'. Ladarba din il-fażi tal-bini tal-kunvent kienet lesta, fl-1690, il-qassisin Filippini bdew jibnu knisja ġdida taħt is-sorveljanza tal-arkitett Senglean Carlo Vellażl. Meta kienet se tkun lesta fi-tieni nofs tas-seklu tmintax, kienet se tkun għeliem li tiddomina u tħares fuq il-Port il-Kbir. Il-kobor tagħha wkoll iddistingwieha, u dan mhux biss għal ġmielha fuq barra, iżda, fuq id-dimensjoni fuq ġewwa li saħansitra kellha ħames artali. Dan kien ifisser li kienet tħabbatha ma' parroċċi fl-irħula f'dak li hu kobor. Il-bini ta' din il-knisja, malajr beda jissejjaħ bħala l-Knisja ta' San Filippu liema isem kiseb popolarità fl-inħawi li l-qassisin beda jkollhom il-parruċċani tagħhom — għadilli l-knisja baqgħet iddedikata lill-Madonna tal-Portu Salvu. li seħħu, bħalma kienet il-pesta, setgħu ġabu fix-xejn din il-komunità. Iżda, xorta rnexxielhom jagħtu kontribut fejjiedi lill- komunità fl-Isla u jagħmlu bidla fil-mod tal-ħajja permezz tal-edukazzjoni u tkattir taċ-ċiviltà. Ħidmiethom kemm dik spiritwali u dik soċjali mill-ewwel bdiet tinħass u d-dokumentazzjonijiet ta' lejn l-aħħar is-seklu sbatax'' kienu xhieda tal-marka li ħallew fuq dawk kontemporanji mill-mod ta' ħajja li għexu li kienet espressjoni ta' mogħdrija u żelu. L-entużjażmu li kien jinħass f'din il-komunità ċkejkna, reġa' feġġ madwar nofs is-seklu 18, meta l-Filippini ħassew il-ħtieġa i jibnu mill-ġdid id-dar tagħhom, li kienet tikkomprendi t-tkabbir fil-binja eżistenti. Dan seta' jsir wara li xtraw xi djar fil-qrib, kif ukoll biex jitlesta l-bini tal-knisja. Dawn id-djar, flimkien ma' bini qadim ieħor twaqqgħu biex minflokhom titla'r-residenza akbar. Il-Filippini żguraw li fil-binja jkun hemm librerija xierqa. Infatti, parti minn dan il-bini, fil-qalba fejn jgħammru l-qassisin, intgħażel il-lok adatt biex iservi ta' librerija. Ix-xogħol tal-bini kien jinkludi wkoll kappella privata. Il-proġett kollu kien tlesta fl-1781, fl-istess sena li l-knisja ġiet ikkonsagrata Il-knisja u l-kunvent kienu se jwettqu diversi ħidmiet soċjali u pastorali, aktar tard fis-seklu tmintax, dsatax u l-għoxrin seklu. Matul l-assedju tal-Franċiżi (1798-1800) il-kunvent intlaqet minn balal ta' kanun sparati minn batteriji Maltin f'Tal-Borg (Paola) i kkawżaw ħsarat fis-soqfa tal-bini''. Meta l-assedju ntemm u f'Malta reġgħet il-ħajja normali, il-gżira b'xorti ħażina ntlaqtet minn żewġ katastrofi. Fl-1814, il-pesta reġgħet messet lil gżiritna. Madanakollu, l-Isla kienet l-unika lokalità mhux mittiefsa A. Bonnici, L-Isla Fi Ġrajjiet il-Bażilika — Santwarju ta' Marija Bambina, vol. 9: Bonnici (1986) 106-107 20 Ibid, 197 21 Ibid, 79 22: Pereżempju fl-1715, fil-viżta pastorali tal-Isqof Canaves, kien hemm disa' qassisin. V. Xuereb, Il-Knisja ta' San Filippu tal-Isla (fil-futur qrib) 24 minn dan il-flaġell. Fl-1837, xegħlet l-epidemija tal-kolera. Iżda, did-darba din il-belt kienet inqas ixxurtjata. Il-kolera, kienet imxija ġdida fi bliet iffullati. Il-gvernatur ta' dak iż-żmien, Henrv Bouverie rrekwiżizzjona l-kunvent u użah bħala post ta' kwarantina għall-imsejkna vittimi infettati. Il-Filippini, li dak iż-żmien kienu kollha mill-Isla kellhom jabbandunaw il-kunvent u jmorru joqogħdu għand il-familji tagħhom sakemm spiċċat l-marda. Mill-aktar importanti kien il-fatt li kemm l-assedju tal-Maltin fl-1798 u l-ordni ta' rekwiżizzjoni tal-kunvent maħruġa mill-gvernatur, ma ħallewx danni fuq il-librerija u kienet meħlusa bil-ħniena minn rovina. Meta l-Filippini rritornaw lura fil-kunvent fi tmiem l-epidemja, huma komplew iwettqu il-ħidma pastorali. Madanakollu, il-ġranet ta' glorja kienu diġà spiċċaw qabel tmiem is-seklu 19. Dawn il-qassisin tal-Isla kienu, tista' tgħid, kienu komunità mill-istess lokal fejn in-novizzi prattikament kienu kollha mill-istess belt. Sfortunatament, il-membri bdew jonqsu ftit ftit ma' tmiem is-seklu. Billi kienet komunità lokali u allura ma kinitx marbuta b'regoli tal-Ordni tal-Filippini, dan kien ifisser li ma setgħux jilqgħu novizzi minn pajjiżi barranin. Għal din ir-raġuni l-komunità spiċċat b'membru wieħed mat-tmiem id-dsatax-il seklu. L-aħħar qassis kien Dun Angelo Raggio li kien ukoll l-aħħar prepostu jew superjur tal-kongregazzjoni''. Bil-mewt tiegħu fl-1928, is-sensiela li nbdiet mill-1662 kienet imwaqqfa bir-riżultat li l-kunvent u l-knisja għaddew f'idejn id-djoċesi. Wieħed seta' jitħasseb jekk tmiem din il-kongregazzjoni kinitx maħsuba jew inkoraġġietha. Il-kappillani konventwali tal-Ordni ta' san Ġwann fir-Rabat ukoll messithom l-istess xorti matul dan is-seklu. Fi kliem ieħor, il-qassisin Filippini setgħu kienu vittmi ta' aġenda moħbija mill-kleru djoċesan biex jieħdu taħt idejhom dan il-post ewlieni fl-Isla u jeliminaw komunità li kienet qed tkun rivali għall-qassisin djoċesani. Din setgħet ġrat minn taħt; billi jiskuraġġixxu tfal żgħażagħ milli jingħaqqdu l-ordni liema ordni kienet dejjem waħda żgħira fl-Isla. Min-naħa l-oħra jħajruhom jidħlu bħala seminaristi djoċesani. Kien x'kien il-każ, dan il-kunvent kieku, kien ikollu rowl importanti f'dik li hi pastorali matul il-Tieni Gwerra Dinjija. Il-parroċċa kienet inqerdet kompletament waqt l-attakki bil-bombi u sussegwentement il-knisja tal-Filippini ħadet l-inkarigu ta' parroċċa hi minflok fejn bdiet taqdi d-doveri, sakemm il-knisja-parroċċa reġgħet inbniet mill-ġdid u tlestiet fl-1957. Ladarba d-doveri parrokkjali ssoktaw bil-bini mill-ġdid tal-Knisja tal-Vitorja, il-parroċċa ħasbu u raw kif il-Knisja tal-Portu Salvu u l-kunvent tal-Filippini jagħtuhom dimensjoni ġdida billi għaddewhom lill-Ordni tal-Ġiżwiti. Kien hemm tliet raġunijiet ewlenin wara din l-għażla: l-ewwel li l-Ġiżwiti kienu magħrufin għall-impenn tagħhom favur l-edukazzjoni u l-ħidma pastorali; it-tieni, kienet ikkunsidrata bħala ordni li tista' sserraħ moħħok minnha, fis-sens li ma ġġibx firda fil-komunità tal-parroċċa. Dan il-għaliex, waħda mill-karatteristiċi tar-regoli tal-Ġiżwiti hija, li ma torganizzax festi. It-tielet raġuni kienet li l-Ġiżwiti bħala ordni kienet l-aktar waħda li tixbah l-kongregazzjoni Filippini li fl-imgħoddi tat ħafna lill-komunità Sengleana. Tabilħaqq, il- Ġiżwiti ntefgħu, bla dewmien, għax-xogħol pastorali u edukazzjoni. B'impenn reġgħu bdew jorganizzaw il-librerija l-qadima, li ġarrbet danni matul il-gwerra u li din se tiġi ttrattata fil-kapitlu li jmiss. Iżda, kien importanti li jiftħu librerija oħra fejn setgħu jerfgħu l-kotba u oġġetti li kienu akkwistaw riċentement. Fi kliem ieħor, il-Ġiżwiti ngħataw biex jirrestawraw il-kultura Sengleana li batiet konsiderevolment minħabba l-gwerra. Partikularment l-eżodu ta' Sengleani li ħarġu mill-Isla, li ħalliet konsegwenzi negattivi fejn bosta familji li telqu matul il-gwerra, ma rritornaw qatt lura. Id-djar li darba kienu mimlija b'dawn familji kienu issa mibnija b'mod żgarfat biex jilqgħu fihom familji fqar u li ma kellhomx fejn imorru joqogħdu. B'xorti ħażina, il-kapitlu tal-Ġiżwiti fl-Isla issa ngħalaq ukoll għar-raġuni li l-komunità tal-Ġiżwiti, bħal ta' qabilha, il- Kongregazzjoni Filippina, kienu naqsulha l-vokazzjonijiet. Skont ir-regoli tal-komunità Ġiżwita, kunvent ma jistax ikollu inqas minn tliet patrijiet. F'dan il-każ ikollhom iħallu l-kunvent. Minflok, huma għaddew il-bini kollu lill-patrijiet Sależjani biex ikomplu jwettqu l-ħidma pastorali lill-komunità lokali. Ikun xi jkun il-futur, il-patrimonju li ħallew il-patrijiet Filippini fl-Isla, dak arkitettoniku, l-influwenza u s-sens bibljografiku tagħhom, ikomplu jsawru l-ħajja Sengleana u ngawdu l-ġid tal-wirt kulturali li għaddewna bħala xhieda awtentika tagħhom. B. Aikema, H.Brand, F. Kuvvenhoven, D. Meijers, P. Mens, (Rome, 1983). A. Bonnici, L-Isla Fi Ġrajjiet il-Bażilika — Santwarju ta' Marija Bambina, vol. V. Xuereb, Il-Knisja ta' San Filippu tal-Isla, (fortheoming) 24.