Marija Bambina fil-Poeżija Maltija It-tiġrib tas-soċjetà u l-letteratura fil-ġeneri kollha tagħha dejjem irrelataw bejniethom. Nies li għexu t-tiġrib interpretaw bi kliemhom jew b'kitbiethom dak li ġarrbu. Ulied l-imġarrbin kemm-il darba ħassew il-ħtieġa li jmorru lura għal dak li għaddew minnhom missirijiethom. Bis-saħħa ta' hekk, il-valuri marbutin ma' dak it-tiġrib jiġġedded u jissaħħaħ minn ġenerazzjoni għal oħra. L-iktar attività li ġġedded fl- ibliet u fl-irħula tal-gżejjer tagħna għandha natura soċjo-reliġjuża. Dak li tkun ġarrbet il-lokalità fil-mixja soċjali u reliġjuża tagħha jiġġedded b'mod speċjali ta' kull sena fil-perjodu li jdur maċ-ċelebrazzjoni festiva tal-patrun jew patruna tal-lokal. Il-belt tal-Isla, li kburija twieġeb ukoll għall-isem ta' Senglea b'ġieħ il-Gran Mastru Claude de la Sengle, tħares lura u timtela bil-ferħ meta tiftakar li hija Città Invicta (belt mhijiex mirbuħa). Tagħmel dan għaliex ulied din il-belt flimkien mal-belt tagħhom stess, taw kontribut bla qies biex il-gżejjer tagħna ma jitilfux il-valuri Nsara li Missierna San Pawl għammidhom bihom. Wara dan kollu, kien hemm il-ħarsien ta' Marija Bambina — ħarsien li qatt ma hija sejra ċċaħħad lil min irid jitlobulha. MARIJA BAMBINA FIL-MIXJA TAL-ISTORJA Mill-ġeneri letterarji, għażilt il-poeżija sabiex noħroġ il-qima li l-poeti ta' kull żmien u minn lokalitajiet differenti għandhom lejn Sidtna Marija Bambina u fl- istess waqt jirrikonoxxu s-sehem li l-belt Sengleana tat lil pajjiżna fil-mixja storika tiegħu. Fid-diskors ta' Jum il-Vitorja li Godfrev Zarb Adami kien għamel ġabar flimkien taħt il-ħarsa ta' Mariija Bambina lir- rebħa tal-Assedju l-Kbir, il-kuraġġ li bih waqqfu lin-nies ta' Napuljun meta ngħalqet fost oħrajn fil- Kottonera, il-ħarsien mill-pesta tal-1813 meta Sidtna Marija ħarset lil din il-belt u wliedha s-Sengleani milli jitniġġsu u eqreb lejna nhar il-festa ta' Marija Bambina tal-1943. Dakinhar l-istatwa meqjuma tal- Bambina kienet tinsab iżżur lil beltħa u lil niesha — it- tnejn b'qalbhom maqsuma mill-qerda li ġab fuqhom l-għadu. Imma dakinhar merfugħa bħala ħlas għalihom Marija Bambina wasslitilhom l-aħbar li l-Italja kienet ċediet. Din l-aħbar kienet tfisser li l-gżejjer Maltin kollha setgħu jibdew jieħdu n-nifs. Bir-raġun kollu dakinhar Godfrev Zarb Adami kien qal: 'Qatt, forsi, daqs dakinhar ma ġelben ma' ħaddejna dmugħ ta' akbar ferħ, qatt forsi ma kantajna b'aktar ħerqa, qatt forsi daqs dak il-mument ma ħarġet aktar imħeġġa l-għanja li biha konna, fi kliem Dun Karm, sellimna għall-ewwel darba liċ-ċkejkna tarbija tagħna meta kienet inkurunata Reġina ta' qalbna; u qatt forsi daqs dak il-waqt ma wrejna fil-beraħ x'naħsbu f'qalbna għal dik it-Tfajla, ħelwa, sabiħa, ħanina u raddejnielha ħajr għax ħabbitna, ħarsitna u rebbħitna.' L-ASSEDJU L-KBIR Lil dak id-diskors tal-okkażjoni Zarb Adami serrħu fuq il-poeżija Il-Għanja tar-Rebħa ta' Dun Karm. Fih ikkwota lill-Poeta Nazzjonali jippreżenta lill-Maltin jiġġieldu kontra l-Mislem biex iħarsu l-valuri Nsara. Isemmi l-kontribut li l-Forti San Mikiel ta f'dik it- taqbida flimkien ma' Sant'Anġlu u Sant' Jiermu. U l-aħħar wieħed li ġo qalbu dieħla Ħass ix-xafra qattiela u sfar, u miel, Għajjat ismek, ja Malta, u lil min qatlu Urieh in-naħa l-oħra 'l San Mikiel; Dakinhar il-Madonna mhux biss ħarset lil Malta Nisranija imma wkoll lill-Ewropa kollha mit-theddida tal-Mislem. O ħalli nbusu dak it-trab imqaddes Magħġun bid-demm ta' qlub li ħabbew sħiħ; B'demmek, ja Malta, li għal dejjem rifed Il-jedd ta' Kristu u tal-Ewropa l-ġieħ. Mal-poeżija li biha saħħaħ parti minn fehmtu Zarb Adami, inżid il-ħsieb li esprima l-istess Dun Karm Psaila fis-sunett petrarkjan Talba lil Marija Bambina. Dun Karm irodd il-ħajr lil Marija Bambina li dejjem ħarsitna f'kull mument diffiċli li seffaq wiċċu miegħu l-poplu Malti. L-għeluq ta' dawn l-erbatax-il vers jikkonfermaw il-ħtieġa li l-Bambina tibqa' tħarisna u żżommna mexjin urajha. Issa l-waqt; la tinsiex, Ommna Marija, Li dejjem Int ħarist lill-gżejjer tagħna; Jekk ġradi u mard, jekk theżhiżiet qawwija, Lilek sejjaħna u dejjem sibniek magħna. U meta l-Mislem mgħaddab fil-ħruxija Ħejja miġfna bin-nar u n-nies setgħana, U ħaxken lil din l-art fix-xogħ'l medhija, U ħalef bil-Qoran li jrid jiblagħna, Lilek sejjaħna — tixhdu l-isbaħ Storja — U int weġibt hekk ħelu li għalina It-twelid tiegħek sar igħid ''Vittorja'. Għalhekk dan issa l-waqt: tinsiex, Madonna; Kif kont fl-imgħoddi kun illum ħanina, Jekk trid li nibqgħu tiegħek bħalma konna. L-ISLA F'ĦOĠOR MARIJA BAMBINA Reliġjuż ieħor, il-Ġiżwita Ġużċ Delia jerħi lill-Isla u lill-poplu li jgħammar fiha f'idejn dik li jżommuha b'għożża bħala l-patruna tagħhom Dan. stqarru pubblikament nhar it-8 ta' Settembru 1970, quddiem Marija Bambina fuq iz-zuntier tal-Bażilika Sengleana. Il-qawwa, Marija Bambina, Lil din l-Isla tagħna li tatna t-twelid. Din l-Isla li dejjem ħabbejna, Li dejjem xtaqnielha kull ġid. Il-bieraħ, fil-gwerra, b'għajnejna mbikkija, Rajniha gozz, ħerba, mifruxa ma' l-art. Midruba mill-balal tal-għadu, Imgħargħa fin-niket u l-hemm U tħammar maħsula bid-demm Midruba, mhux mejta, Għax ħajja rajnieha, mill-ġdid terġa' tqum Fuq tagħha u sabiħa, kif tidher illum Bit-toroq u d-djar u l-pjazez miftuħa B'dat-Tempju glorjuż u qaddis. Il-festa tat-8 ta' Settembru 1985 kienet taħbat l-elfejn sena mit-twelid ta' Marija. Dakinhar iċ- nħareġ fuljett li nkluda fih Kurunella. Din inkitbet minn Dun Ludoviku Mifsud Tommasi li semmiha Kuruna ta' Tnax-il Stilla. Mifsud Tommasi jiftaħ bi stedina li tissaħħaħ bil- ġakulatorja. Ma setax jonqos dan il-poeta milli joħroġ uħud mill- kwalitajiet singulari li żejjinha bihom is-Sema: Int il-Warda minn ta' Ġeriko, Int il-Ġilju tal-widien, Int il-Palma minn ta' Kades, L-Ort imdawwar kullimkien. Int il-Għajn issiġillata, Int il-Bieb minn tal-Orjent, Lilek fissru n-Nisa mqaddsa Tal-imgħoddi Testament Int maħtura bħala ix-Xemx, Bħala l-Qamar kollok ġmiel, Int qawwija bħal Eżerċitu, Li ebda għadu qatt ma miel. Din l-aħħar strofa tikkonferma s-saħħa li Alla taha fuq l-għadu tal-Fidi Nisranija. Mons. Ludovik Mifsud Tommasi (1796-1879) tiġġustifika l-ġieħ li bih il-poplu Senglean iżomm lil Marija Bambina (u magħhom il-Maltin u l-Għawdxin Ejja nbierku lil Marija, kollha) - il-Madonna tal-Vittorji. U flimkien ejja nsellmulha Biex fil-hemm tidħol għalina MARIJA BAMBINA — SULTANA TAL-VITTORJI B'qalbna kollha ingħidulha: Il-poeta Għawdxi Joe M. Attard jiddiskrivi lill- Bambina bħala l-Madonna tal-Vittorji. Għad li ĠAKULATORJA l-versi tiegħu huma indirizzati lil Marija Bambina O Bambina — kollok glorja, tal-Mellieħa, ma setax ma jsemmix il-ħarsien tagħha Bħal Reġina — inberkuk fuq gżiritna fix-xhur tal-Assedju l-Kbir meta fit-8 ta' Biex tgħannina — bil-Vittorja, Settembru 1565 issarraf fir-rebħa tad-din Nisrani fuq Omm ħanina — nitolbuk il-Mislem. Hekk isemmi wkoll li għamlet fit-tieni gwerra dinjija. Ma naqasx il-poeta saċerdot jinkludi f'din il-kurunella l-grazzji kbar li bihom ħarset lil pajjiżna mit-theddida tal-Mislem fl-Assedju l-Kbir. L-infidili Misilmin Minn dil-gżira int keċċejt, Bit-trijonf minn tal-Vittorja Int imħabbtek lilna wrejt Teżoriera minn tal-grazzji Lilek għamel il-kbir Alla; Fuq il-ħlejjaq tiegħu kollha Lilek għolla, Lilek talla'. Kien fit-8 ta' Settembru li l-Mislem ħalla xtutna wara l'għamel ħiltu kollha sabiex jeqirdilna 'l ruħnal Maż-żmien tfaċċaw l-Alleati li tefgħu bombi bi sħiħ; ħasdu l-ħajja ta' tant ħutna u żergħu qerda qatigħ. Tieħu ħsiebna kien hemm dejjem dil-ħelwa ċkejkna Bambina li mal-medda tas-snin kollha mis-Smewwiet baqgħet tħarisna. Lil dan il-ħarsien kollu u tant ħarsien ieħor li Malta tagħna kienet imħarsa kontinwament bih, Ġużċ Muscat Azzopardi jqiegħdu fil-pjan ta' Alla. Il-poeta jagħmel dan fis-sestina li jagħlaq biha l-poeżija It-8 ta'Settembru: U 'l fuq, 'il fuq aktar, imdawla bid-dija ħanina ta' Kristu, arawha bla sabar imtawla l-Imbierka Sultana tar-Rebħi 'il Malta mill-jasar hekk ħlistu, għaliha ta' Malta kull sebħ. Bir-raġun li Marija Bambina wara tant ħarsien li permezz tiegħu l-gżejjer tagħna dejjem ħarġu rebbiħin u mxew 'il quddiem, saret sinonima mal- Vitorja. L-istess Ġużċ Muscat Azzopardi jiftaħ hekk il-versi l-oħra tiegħu mgħammda Vittorja VITORJA sar dak l-isem Ta' tfajla wisq irżina, Ta' qalb li jistħoqqilha Kull ġid, imħabba u qima. Dik l-imħabba u l-qima bir-raġun kollu timla l-qalb tal-Maltin u l-Għawdxin kollha bħala ħajr ta' kemm waqfet magħhom. L-istess ħajr il-Maltin irodduh lil Alla li wera li l-ħarsa li kien ta lill-gżejjer tagħna bil- konverżjoni ta' San Pawl ma naqset xejn mill-viżta tagħha. Mill-ġdid dil-qalb timtela Bix-xbieha tal-Vitorja: — Tinfexx tgħanni 'l Omm Alla Il-ħajr, tifħir u glorja. IL-QIMA LEJN MARIJA BAMBINA FIL-GŻEJJER MALTIN Il-preżenza ta' Missierna San Pawl u ta' Marija Bambina jsemmiha Charles Coleiro fil-poeżija tiegħu L-Isla 1957. Minn din il-poeżija miktuba minn poeta li f'demmu għandu jiġri demm sinċier lejn art twelidu nisiltu: Xi ħsieb divin kellu f'moħħu s-Sema Li man-Nasra li bagħtilna mar-rażul Jiżra' l-kult Marjan fil-gżejjer tagħna Biex iżid ikattar it-twemmin fis-Sinjur. It-twelid ta' Marija, fejn l-iktar referenza bikrija tat- twelid tat-tfajla Lhudija tinsab fil-Protoevanġelju ta' Ġakbu (5) fl-apokrafi, daħal fir-ruħ Maltija li ddawlet u ssebbħet u ħarset lejn Marija kif kull wild iħares lejn il-omm. Twieldet Marija, u ma' twelidha dehru Jiddu f'ruħ Malta s-skiet u l-ġmiel tas-sebħ, Fuq qalbha mħammra bid-demm sħun ta' wliedha Tnaqqxet dil-ġrajja u dan il-jum ta' rebħl It-twelid ta' Marija għandu għeruq fit-tlitt ibliet, jiġifieri fil-Kottonera. Sa mill-qedem ġmielu ġewwa Bormla twaqqfet mill-barklori kappella ġol-blat iddedikata lin-Nattività tal-Madonna u li għadha wieqfa sal-lum. L-isem tal-wesgħa fejn tinsab jixhidha għax hija msemmija għaliha. B'żieda ma' dan, fil-forti Sant'Anġlu nsibu li hemm il-kappella tan-Nattività tal-Madonna. Din kienet twaqqfet mill- familja nobbli De Nava li kienet tgħix f'dan l-forti. Fl-Isla mbagħad insibu mhux kappella imma parroċċa sħiħa taħt il-ħarsien ta' Marija Bambina. Charles Coleiro ma jonqosx milli jinnota f'L-Isla 1957.li fl-inħawi tal-Port il-Kbir, l-aktar fil-Kottonera, kien hemm kult ħaj lejn it-twelid tat-tfajla Lhudija: Is-Sema nqeda bil-kappella tan-Nattività tal-Bambina Li de Nava qiegħdu b'ħarsien tal-fortizza f'ilsien il- Port il-Kbir Is-Sema nqeda bil-kappella ġewwa l-blat li s-sajjieda u l-barklori ż Fil-wied ta' Port ix-Xwieni għamlu fil-blat u s-Sema b'xhieda l Ħares lill-Madonna tan-Nattività sabiex tixhed in- nisel Marjan Dan il-kult inżamm ħaj bis-saħħa tal-poplu Senglean li għadu jżomm imħabbtu ħajja lejn Marija Bambina bħala patruna tagħhom. Mhux ta' b'xejn li Patri Ġużċ Delia indirizzaha kif ġej: Berikha, Madonna lil din l-Isla tagħna, Li Inti b'għamartek għażilt Li qatt ma tintefa ġo fina L-imħabba li dejjem ġarrabna għalik U l-Fidi writna minn Pawlu Missierna, Il-Fidi qaddisa fi Kristu u fik, U agħmel Marija, li l-Isla Kif kienet fl-imgħoddi hekk tibqa' għal li ġej, Il-ġawhra sabiħa li tiddi fuq rasek Tal-Knisja ta' Kristu l-Feddej. IL-QIMA LEJN MARIJA BAMBINA FL-AWSTRALJA Minbarra l-fatt li, flimkiem mal-Isla, fil-gżejjer tagħna nsibu tliet lokalitajiet oħra li jżommu lill-Bambina bit-titular tagħhom — in-Naxxar u l-Mellieħa f'Malta u x-Xagħra f'Għawdex , lil Marija Bambina nsibuha wkoll fl-Awstralja. Jikkonferma dan Frank Zammit, poeta Malti-Awstraljan fil-poeżija tiegħu L-Ave tal-Vitorja fil-Ġublew tal-Fidda - Grevstanes 1965 — 1900 biex jitfakkru l-ħamsa: u għoxrin sena mill-preżenza ta' Marija Bambina fil-lokalità ta' Grevstanes, qrib Svdnev. Ġibniek magħna hawn l-Awstralja, għax mingħajrek ma ngħaddux; ridniek magħna, għax ħlief lilek bħala Ommna ma nqisux. Ilna żmien nagħmlulek festa f'dil-parroċċa b'titlu għalik. Għaddew ħafna snin minn fuqna u f'kull waħda fraħna bik. Hawn fi Grevstanes, qrib ta' Svdnev, sew fil-qalba tal-Maltin, ġibna x-xbieha tiegħek ħelwa biex ngħożżuha tul is-snin, L-INKURUNAZZJONI Kien l-4 ta' Settembru 1921 meta l-istatwa meqjuma ta' Marija Bambina kienet inkurunata. Kif din il-kitba dejjem rabtet lil Marija Bambina ma' esperjenzi ta' importanza nazzjonali, anki hawn nosservaw rabta ma' dak li ġara f'pajjiżna fis-sena tal-inkurunazzjoni. Fil-fatt, fl-1921 il-poplu Malti ngħata l-kostituzzjoni li kienet tagħtih id-dritt li jkollu l-ewwel sura ta' parlament b'Joseph Howard ikun l-ewwel Prim Ministru. Kinetx kumbinazzjonu jew le, jibqa' l-fatt li Marija Bambina kienet inkurunata fil-perjodu li fih pajjiżna medd ewwel pass li kellu jwassal għal kisbiet nazzjonali kbar. L-inkurunazzjoni ta' Marija Bambina hija reġistrata minn Dun Karm Psaila bil-poeżija tiegħu Lil Marija Bambina fil-Jum tal-Inkurunazzjoni Tagħha. Minn dawn il-versi nisiltu l-aħħar żewġ kwartini. Issa ntemmet ix-xewqa ta' qalbna, Bil-kuruna fuq rasek rajnik; Inti ħelwa, Int sabiħa, Int ħanina: i Għalhekk b'ommna, Int taf, għażilnik.: Issa ntemmet ix-xewqa ta' qalbna, Bil-kuruna fuq rasek rajnik; Minn kull ħażen li jisraq il-paċi, I'omm, ħarisna; hekk dejjem tlabnik. GĦELUQ Kulma nkiteb hawn fuq, kulma kitbu l-poeti u l-istoriċi, kollox juri li Marija Bambina dejjem kienet għamara ta' utlità bla qies fil-pjan divin. Jgħaddi kemm jgħaddi żmien, xejn ma huwa sejjer inaqqas minn dan l-irwol tagħha, għax Marija, Marija Bambina, Sultana u rebbieħa, hija l-pont bejn il-bniedem u s-Sema. Għalhekk, it-tiġdid tal- qima nisranija li għaddewlna missirijietna u l-ġrajjiet li għaddew minnhom ħaqqhom ikunu mġedda ħa tissaħħaħ imħabbitna lejn Ommna tas-Sema. B'dan il-ħsieb f'moħħi nagħlaq bl-istrofa tal-għeluq mill- poeżija Lil Marija Bambina — Il-Madonna tal- Vitorja miktuba minn Mario Attard. U l-ġrajja għallmitna li s-Sema rabtek magħna - Ġie l-Mislem ħa joħdilna l-valuri Nsara ġiet il-pesta u sabet swar beltna minnek imħarsa ġie l-għadu jibbumbardjana u qered sa djar u iġsma iżda le lill-emmna mkebbsa bl-imħabba tagħna lejk Bambina, li sarrfet kull ġrajja f'rebħa b'risq artna li żammitek sena wara sena bil-Madonna tal-Vitorja.