IL-FRATELLANZA TAR-RUZARJU F'BORMLA Kitba tal-Kan. Il-battalja navali ta' Lepanto Meta s-Sur Louis Spiteri, segretarju tal-Każin San Ġorġ, ċempilli biex jitlobni nikteb artiklu għall-programm tal-festa, u ħalla l- għażla tas-suġġett f'idejja, jien ħsibt li, peress li bħalissa qegħdin fis-sena ddedikata lir-Rużarju Mqaddes, ikun tajjeb li nikteb xi ħaġa dwar il-Fratellanzi tar-Rużarju fil-knejjes Maltin, b'riferenza speċjali għal dik ta' Bormla. Kienet ir-rebħa kbira ta' l-Insara fuq it-Torok fil-famuża battalja navali ta' Lepanto fl-1571, li xegħlet mill-ġdid fost l-Insara d- devozzjoni lejn il-Madonna tar-Rużarju. Il-Papa Piju V kien ordna li l-fratellanzi kollha ta' Ruma jieħdu sehem f'purċissjoni ġenerali nhar l-ewwel Ħadd t'Ottubru, il-jum li fih il-Fratellanza tar-Rużarju fil-knisja Santa Maria sopra Minerva kienet tiċċelebra l-festa tagħha, biex jitolbu għas- suċċess ta' l-Insara f'din it-taqbida. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, li kienu ilhom Malta mis-sena 1530, kellhom memorji friski tar-rebħa li huma, flimkien mal-Maltin, kienu għamlu fuq it-Torok sitt snin qabel, fl-Assedju l-Kbir ta' Malta. Meta huma ġew mitluba jagħtu sehemhom f'din il-battalja ta' Lepanto, aċċettaw bil-qalb. Wara l- vittorja kbira fuq il-flotta Torka li l-Insara għamlu f'Lepanto, il-Kavallieri reġgħu lura f'Malta kuntenti għall-aħħar b'din ir-rebħa mirakoluża. Naturalment, konvinti li l- Madonna kienet ta' għajnuna kbira għalihom, huma bdew ixerrdu t-talba tar-Rużarju u t-twaqqif tal-Fratallanza tar-Rużarju f'diversi parroċċi Maltin. Il-ħidma tad-Dumnikani Din id-devozzjoni lejn il-Madonna tar-Rużarju ma damitx ma saret l-aktar forma popolari tad-devozzjoni lejn il-Verġni Mbierka. Il-patrijiet Dumnikani taw is-sehem utli ħafna tagħhom fit-twaqqif tal-Fratellanzi tar-Rużarju u fit-tixrid tad-drawwa devota tar-reċita tar-Rużarju fil-gżejjer tagħna. Għall-aħħar tas-seklu 16 dawn ir- Wara li daħħlu din id-devozzjoni fil-knejjes tagħhom, id-Dumnikani fittxew li jdaħħluha wkoll fil-parroċċi mhux taħt idejhom. Barra minn Malta, l-akbar Fratellanza tar- Rużarju kienet dik li twaqqfet f'Cologne fl-1475. F'Malta, wara dik tal-Belt Valletta, l-aktar bikrija kienet dik tas-Siġġiewi, li twaqqfet fl-1585. Warajha ġew tal-Gudja, Ħaż-lebbuġ u ż-lurrieq. Fiż-lejtun twaqqfet fl-1597. Nistgħu ngħidu li sa ftit snin wara, il-Fratellanza tar-Rużarju kienet twaqqfet fil-parroċċi eżistenti kollha f'Malta, nkluża Bormla, fejn twaqqfet nhar is-17 t'April, 1602. Numru kbir ta' fratelli L-importanza ta' din il-Fratellanza hi attribwita l-aktar għan-numru kbir ta' membri li kien ikollha. Barra minn hekk, meta l-knejjes Kattoliċi bdew jieħdu l-forma ta' salib Latin fuq direttiva tal-Konċilju ta' Trento (1545 — 63), wieħed miż-żewġ kappelluni kien aktarx jiġi ddedikat lill-altar tal-Madonna tar-Rużarju. Din saret drawwa komuni ferm fl-ewwel nofs tas-seklu 17, għalkemm fil-knisja qadima ta' San Girgor fiż- Żejtun, il-kappellun tax-xellug kien diġa' ddedikat lill-Madonna tar-Rużarju fl-1598, kif jidher mir-rużun fis-saqaf tiegħu. Ma' dan nistgħu nżidu li l-legati li kienu jitħallew minn persuni twajbin biex tikber id-devozzjoni lejn il-Verġni Mbierka, aktarx li kienu jkunu marbutin ma' l-altar tal-Madonna tar-Rużarju. Opri ta' l-arti L-importanza ta' din id-devozzjoni Marjana tidher ukoll mill-ħafna opri ta' l-arti marbutin ma' l-altari tal-Madonna tar-Rużarju. Malli l-Fratellanza kienet tingħata kappellun jew kappella fil-knisja parrokkjali, mill-ewwel kienet tieħu ħsieb li l-altar ikollu pittura kbira tal-Madonna taħt dan it-titlu. Aktarx li x-xbieha tal-Verġni Mbierka kienet tkun imdawra bi kwadri ċkejknin li jirrapreżentaw il-15-il posta tar-Rużarju. Bis-saħħa ta' din l-użanza f'Malta għandna ħafna kwadri mill-isbaħ li juru 'l-Madonna bil-Bambin Ġesu' f'ħoġorha, jagħtu kuruna tar-Rużarju lil San Duminku u Santa Katarina ta' Siena. Fil-bidu l-faċċati ta' dawn l-altari kienu jkunu sempliċi, iżda mal- mixja tas-snin, dawn l-altari bdew jiġu mżejna b'perspettivi barokki l-ġmiel tagħhom, żvilupp li sar l-aktar fit-tieni nofs tas-seklu 17. Il-purċissjoni tar-Rużarju Kull l-ewwel Ħadd tax-xahar, il-fratelli tar-Rużarju kienu jiltaqgħu fil-knisja parrokkjali biex jisimgħu l-Quddiesa fl-altar tar-Rużarju u, wara li jitqarbnu, jagħmlu purċissjoni qasira fil-knisja stess. Fl-ewwel Ħadd t'Ottubru, imbagħad, kienet issir festa solenni f'ġieħ il-Madonna tar-Rużarju. Kultant il-Fratellanza kienet ukoll torganizza l-Festa tal-Madonna tal-Ward fl-ewwel Ħadd ta' Mejju. Wara li d-Dumnikani daħħlu fil-Belt Valletta u r-Rabat vari tal-Madonna tar-Rużarju għall-aħħar tas-seklu 17, il-Fratellanzi tal-parroċċi l-oħra bdew jimitawhom, billi jagħmlu huma wkoll il-purċissjonijiet bil- vari. Ir-rapport tal-Viżta Pastorali tas-snin 1692 — 98 jirreferi għall-vara tal-Madonna tar-Rużarju f'Bormla. Użanza oħra popolari kienet dik tal-kwindiċina. Din kienet tikkonsisti fi 15-il ġurnata ta' preparazzjoni għall-Festa tal-Madonna tar-Rużarju f'Ottubru. Matulha kienu jsiru kuljum Quddiesa u r-reċita tar-Rużarju. Din id-drawwa kienet diġa' bdiet għall-ħabta ta' nofs is-seklu 17. Aktar tard niltaqgħu ma' legati mħollija biex isiru din il-kwindiċina u oħra - ċelebrazzjoni ta' Quddiesa fil-15-il Sibt qabel il-Festa t'Ottubru. In-novena tal-Milied Iżda kien hemm żmien meta l-Knisja ma kenitx kuntenta bir-reċita tar-Rużarju waqt il-Quddies. Fil-fatt, ukoll, fi żmienna, speċjalement mir-riforma liturġika 'l hawn, din id-drawwa ġiet bir-raġun kollu pprojbita. L-Isqof Belaguer kien diġa' pprojbiha fl- 16461 Madankollu, fis-snin ta' wara din il-projbizzjoni tant ġiet immitigata, li nibdew niltaqgħu ma' legati mħollija għar-reċita tar-Rużarju, speċjalment fil-Quddiesa ta' l-Ewwel. Saħansitra l-patrijiet Dumnikani kienu favur ir-reċita tar-Rużarju waqt il- Quddiesli Devozzjoni oħra marbuta mal-Fratellanza tar-Rużarju hi n-Novena tal- Milied, li kienet tikkonsisti f'Quddiesa bi priedka qasira, filgħodu kmieni, matul id- disa' ġranet qabel il-Milied Imqaddes. Fl-1622, din in-novena kienet diġa' bdiet fil- parroċċa taż-Żejtun. Fit-tieni nofs tas-seklu 17 kienet diġa' daħlet fil-parroċċi kollha. Leħen il-Banda San Ġorġ Bormla A.D. 1862 147 Fir-rapport tal-Vista Pastorali tas-snin 1685 — 87, din id-drawwa hi deskritta bħaladevotio quae appellatur novena, kliem li donnhom jagħtuk x'tifhem li din id- drawwa biss kienet tissejjaħ novena. Normalment din in-novena kienet issir fuq l-altar tal-Madonna tar-Rużarju. Minkejja l-preżenza ta' ħafna altari oħra ddedikati lill-Madonna fil-knisja parrokkjali, nistgħu nqabblu l-kappella tal-Madonna tar- Rużarju ma' dik imsejħa The Ladv's Chapel fil-knejjes Ingliżi. Ġewwa Bormla Wara li kienet twaqqfet, kif għidna, l-Fratellanza tar-Rużarju f'Bormla fl-1602, insibu li sas-sena 1615 kienet diġa' tlestiet kappella għaliha fil-knisja parrokkjali. Din il- Fratellanza ġiet imwaqqfa f'Bormla, bħas-soltu bil-permess tal-Ġeneral ta' l-Ordni Dumnikan u bil-kundizzjoni li jekk id-Dumnikani jiftħu kunvent f'Bormla, il-proprjeta' tal-Fratellanza taqa' f'idejhom. Kongregazzjoni Marjana ġiet imbagħad imwaqqfa f'Bormla għall-ħabta tas-sena 1624, bħalma kienu mwaqqfin oħrajn qabilha fil-Belt Valletta, il-Birgu u l-Isla. F'Bormla, l-membri kienu jiltaqgħu kull nhar ta' Ħadd wara l-Vespri fil-kappella tar-Rużarju fejn saċerdot Ġiżwita kien jagħmlilhom konferenza. Fl-assenza ta' patri Ġiżwita, kien ikun il-kappillan ta' Bormla li jagħmlilhom din it- taħdita. Fl-1627 din il-Kongregazzjoni Marjana kellha 20 membru. Mill-bidu l- Fratellanza tar-Rużarju bdiet tieħu ħsieb tagħmel il-Festa bil-purċissjoni f'Ottubru. Kienu jagħmlu festa oħra fl-aħħar Ħadd ta' Mejju meta kienu jqassmu l-kuruni tar- Rużarju. It-tiġrija tad-dgħajjes Aktar ma għaddew is-snin, aktar kiber in-numru tal-fratelli tar-Rużarju ġewwa Bormla, hekk li fl-1645 il-Fratellanza kellha aktar minn 115-il membru. L-interess tal-Bormliżi f'din il-Fratellanza tant kiber li fl-1642 hi kienet saħansitra torganizza tiġrija tad-dgħajjes nhar il-Festa tar-Rużarju. Fil-Viżta Pastorali tal-1727, jingħad li l-prokuratur kien Dun Diegu Ciantar li għamel inventarju tal-ġid tal-parroċċa ta' Bormla. F'dan l-inventarju, li jġib id-data tat-2 ta' Novembru, 1679, fost il-ħafna oġġetti li jissemmew, tissemma wkoll statwa tal-Madonna tar-Rużarju bil-Bambin Ġesu, imlibbsa bit-terzanell abjad. Fl-1828 l-iskultur Pawlu Azzopardi, li kien joqgħod f'Bormla, għamel l-istatwa sabiħa li għandna llum. Il-kappella tar-Rużarju Bejn l-aħħar snin tas-seklu 17 u l-ewwel nofs tas-seklu 18, il-knisja parrokkjali ta' Bormla ġiet mibnija mill-ġdid. Sas-sena 1715 kienet diġa' lesta l-kappella tar- Rużarju li għandna llum u-li qed nużaw ukoll bħala l-kappella tas-Sagrament. Hi kappella sabiħa li nksiet bl-irħam fl-1860. Fuq l-altar hemm il-kwadru l-kbir tal- Madonna tar-Rużarju mpitter minn Ġann Nikol Buhagiar u li juri l-Madonna bil- Bambin flimkien ma' San Duminku u Santa Katarina ta' Siena. Il-kwadru li kien hemm qabel dan, kien fih ukoll impittra mad-dawra tiegħu l-15-il misteru tar-Rużarju Mqaddes. L-ikona tal-Madonna tad-Dawl, li llum qiegħda fuq il-kwadru titulari, tpoġġiet hemm bl-ordni ta' l-Isqof Vincenzo Labini (1780 — 1807). Kienet ċerta Filippina Fiteni li ħalliet legat biex il-Festa tal-Madonna tad-Dawl tiġi ċċelebrata fuq l-altar tal-Madonna tar-Rużarju. In-nuqqas ta' spazju ma jippermettilniex nirrakkuntaw l-istorja tal-Fratellanza tar-Rużarju f'aktar dettalji, iżda naħseb li għal- lum għidna biżżejjed dwarha. C. Galea Scannura, 'Tagħrif Storiku dwar il-Knisja Parrokkjali ta' Bormla (1983)