IL-VOKALI TAL-VERB MALTI Aktar minn darba smajt min igħid li l-verbi Maltin ma għandhom xejn li jmexxihom fil-għażla tal-vokali. Xi wħud jagħżlu vokali, u xi wħud jagħżlu vokali oħra, bla ma jista' wieħied dejjem jintebaħ il-għala. Hekk ingħidu: daħal, ħa- dem, fehem, fetaħ, niżel, xorob, jaħreq, jilħaq, jidħol, jobrox, jaħdem, jifhem, jiftaħ, jeħmer. Tiżwiq u taħlit sabiħ ta' ilħna, li minnu ġejja dik il-ħlewwa ta' l-ilsien Malti, li mhux kull- ħadd jaf iħossha u jifhimha. Għalhekk irrid nuri li mhux tassew li l-verbi Maltin ma għandhomx xi jmexxihom fil-għa- żla. tal-vokali, bil-maqlub, il-verbi Maltin jimxu aħjar mill- verbi ta' l-ilsna Semin kollha kemm huma. Qabel xejn jaħtieġ wieħed ikun jaf li: L-ittri À, għu q, meta jkollhom vokali qasira, iħobbu aktarx il-leħen a. Fl-alfabċti Semin hemm xi ittri li jgħidulhom enfatiċi, lihumadud,sus,tut. € Fil-Malti ma għadhomx jinħas- su; iżda żmien ilu, meta l-lsien Malti kien għadu mhux imniġ- ġes, kifinhu l-lum, minn ilsna barranin, l-ittri enfatiċi kienu għadhom f'tagħhom. U dan nista' ngħidu bla ebda għalt, għax dawn l-ittri, huma wkoll, iħobbu magħhom leħen miftuħ bħal - l-ittri tal-gerżuma. Biż-żejjed dan l-eżempju: iż-żewġ kel- miet għarbin sajf u sajf saru fil-Malti sajf u sejf. Il-għala ma għandhomx vokali waħda, jekk mhux minħabba l-konsonanti s7 U ara kemm hu hekk li d-djaletti għarbin, li jagħżlu bejn su s, xejn ma jqisu l-vokali, u jgħidu sċfi -sajf) u sċf(- sejf). Għalhekk ingħidu wkoll samm mill-Għarbi samm u semm minn samm; damm minn damm u demm minn damm. Iż-żewġ vokali tal-verb fis-sura tiegħu ewlenija qatel huma marbutin bejniethom skond il-liġi ta' l-armonija tal- vokali. Il-vokali tal-verb semi huma a—a; hekk fil-Għarbi qatala, fil-Lhudi u fil-Kangħani qatal, fl-Assir kaxddu, fl-Etijopi qatala, fl-Arami qtal. Biss xi ftit verbi għandhom il-vokali ' In-nikla mafiżuża taħt l-iltra hija għeliem li juri li dik l-ittra hi enfatika. L-ilsna Aramin jitilfu l-ewwel vokali bħad- djaletti għarbin tal-Magħreb. Fil-Malti l-ewwel vokali a tikser u tagħlaq leħinha sakemm tinbidel u ssir i. Wara din il-bidla, it-tieni a ma tistàx tibqa kifinbi, iżda tikser hi wkoll leħinha biex toqrob lejn l-i, u għalhekk issir e magħluqa, hekk ingħidu : bidel, nidem, silef, tilef, wiret u ħafna oħra. Iżda meta l-aħħar ittra tal-verb tkun ħ,q, għ, it-tieni vokali a tibqa' f'tagħha,n l-ewwel a. tikser kemm xejn leħinha u ssir e miftuħa; hekk ingħidu: fetaħ, feraħ, felak meraħ, nebaħ, beżaq, żelaq, fetaq, feraq, telaq, semagħ, belagħ, tefagħ, xebagħ, żeragħ u olirajn. Jekk l-ewwel konsonanti biss tkun Ż, għ, jew q, l-ewwel vokali tibqa' a, u t-tieni ssir e, hekk ingħidu: hadem, ħalef ħafer, ħaleġ, ħareġ, għamel, għaġen, għażel, għalef, għaleb, qatel, qaleb, qabel, qafel, qadef u oħra, Għalhekk għandna ngħidu u niktbu /halem u mhux ħolom, fiabletu mhux ħoblot, għarek u mhux għorok, għakes u mhux għokos. Meta l-ittra tan-nofs weħidha, jew tan-nofs b'xi walida tat- truf magħha, jew it-tnejn tat-truf weħidhom ikunu hi, għ, q, jew xi waħida mil l-ittri enfatiċi, il-vokali a-g jibqgħu kifin- huma bla xejn ma jittiefsu. Hekk ingħidu: daħal, lagħab, naqax, ħaqar, taħan, daħak, saħaq, laħaq, naħiaq, ħaraq, għa- laq, qalagħ, taqab, naqas, laqat, bagħat, bagħad, basar. L-ittra r ukoll tħobb sikwit tintrabat mal-vokali a, u għalhekk ingħidu: darab, raqam, raqad, ħarab, ħarat, saram, tarad, barax, baram. Għalkemm hemm xi verbi li donnhom joħor- ġu barra minn din it-triq, madankollu nistgħu ngħidu li ma hemm l-ebda verb biż-żewġ vokali q-a li fib ma tidħolx xi waħda mill-ittri ħ, għ, q, 7,8, t,d. Għalhekk ħażin ingħidu ħoloq, flok ħalaq; qotor, flok qatar. Kelma oħra fuq il-verbi bil-vokalie-,0-0, bħal fehem, xorob. Ħafna minnhom ġejjin minn verbi għarbin tal-għamla qatila, qutula; € hekk: deher— Għarbi zahira; fehem—-Għ. fahima; weħel— Għ. waħila; għereq —- Għ. għariqa; ħemed—- Għ. ħamida; qeleq s Għ. qaliqa; kotor s Għ. katura; qorob — Għ. qarubu; toqail—- GĦ. taqula; rolios— Għ. raħasa. Din il-qatgħa verbi bil-vokali e jew o, sew fil-Malti kemm fl-ilsna l-oħra semin, aktarx ifissru stàt mhux għamil, għalhekk igħidulhom $ Il-vokali i, u huma l-vokali ewlenin ta' dawn il-verbi, għalhekk fil-Malti huma ghandhom ħila jbiddlu l-vokali a ta' l-ewwel, iżda hi qatt ma tista' tbiddilhom. verbi stativi, biex jingħażlu mill-verbi attivi. Għalhekk il- vokali o ta' ħafna verbi maltin mhix ħaġa oħra ħlief l-o tal- verbi stativi; hekk : għolob, hotof, romol, sogħob, boloq, ħorof. Iżda xi drabi l-o ġejja minn xi kliem imnissel mill-verb, u hekk qalgħet barra l-vokali l-oħra tal-verb u ddefset flokha. Hekk, mill-verb xarab ġejja l-kelma xorb, u biex il-verb ikun jaqbel fil-ħoss ma' din il-kelma, ħa l-vokali tagħha u sar xorob; hekk ukoll sagħal (fir-rħula segħel) jatina l-kelma sogħla, li biddlet il-verb f'sogħol; ħatab 2 ħotba — ħotob; ħalem — ħolm- ħolom. Fis-suriet l-imnisslin il-verbi L-a, d-e,e-a jibqgħu jżommuhom dejjem, hekk: rabat, rabbat, rtabat, qatel, qattel, inqatel, tqattel, fetaħ, fettaħ, infetaħi, tfettaħ. Il-verbi tal- vokali i- eaktarx li jżommuhom ukoll; iżda ħafna minnhom ibiddla l-i f'e fit-tieni u l-ħames sura, hekk: kiser, kisser, inkiser; tilef, tellef, intellef; firex, ferrex, infirex. Joħorġu barra l-verbi siker, sakkar; kiber, kabbar. Il-verbi bil-vokali c-6,0-0 ibiddluhom f'a- a għereq, għarraq, tgħarraq; weħel, waliħal, twaħħal; kotor, kattar, tkattar; qorob, qarrab, tqarrab; toqol, taqqal, ittaqqal. Jekk issa natu daqqa ta' għajn lit-tempo imperfetto, insibu tibdil akbar ta' vokali, għax xi drabi l-verbi jżommu l-vokali tal-verb għarbi, u xi drabi jbiddluha skond il-leħen li jitolbu il-konsonanti tal-verb. Fil-Għarbi l-verbi tal-għamla ta' qatala, għandhom it-tempo imperfetto jaqtulu, jew jaqtalu j jew jaqtilu, jiġifieri l-vokali tan-nofs tista' tkun u, 1, a. Il-verbi tal-għamla ta' qatila jagħmlu jaqtilu jew jaqtalu; il-verbi bħal qatula jagħimlu dejjem jaqtulu. Fil-Malti il-verbi tal-vokali ż- e iżommuhom fit-tempo im- perfetto, hekk : niżel, jinżel; kiteb, jikteb; silef jislef. Il-verbi a-e iżommu wkoll l-istess vokali, hekk: ħadem jaħidem; qafel, jaqfel; għamel jagħmel. Għalhekk għandna ngħidu: qateż jaqtel u mhux joqtol. Iżda xi drabi jiġri li il-vokali għarbija tagħleb il-vokali Maltija taqlagħha barra u tidħol flokha, hekk minn ħareġ għandna ngħidu jaħreġ, iżda ngħidu joħroġ minħabba l-għarbi jaħruġ; għalhekk jaqtel (bħalma jgħidu tar-raħal) hi sura Maltija, joqtol (bħalma jgħidu tal-belt) hi sura Għarbija minn jaqtul. Il-verbi e- a jibdew l-ewwelnet: biex ibiddlu il-ja f'ji; inbhagħad aktarx iżommu t-tieni vokali a; imma nistgħu ngħidu li t-tieni vokali titbiddel skond il-vokali għarbija; jekk fil-Għarbi t-tieni vokali tkun a jew i, fil-Malti ssir a; jekk tkun u, fil-Malti ssir o. Il-verbi, li għandhom f fl-aħħar, jie- fidu kollha l-vokali a fil-Għarbi u fil-Malti, hekk: jiftaħ, jif- raħ, jimraħ, jinbaħ, jiġraħ. Iżda l-verbi għarbin li fl-aħħar għandhom fi ħarxa (li fil-Malti ma tingħażelx minn f), jieħdu il-vokali u, li fil-Malti ssir o; għalhekk ingħidu: jinfoi- Għ. ja' ifuħ; jisloħ— Għ jasluħi; u b'hekk nintebħu l-għala ngħidu seluħ jislaħ u selaħi jisloħ. Iż-żewġ verbi donnhom verb wieħed għax għandhom it-tnejn ħoss wieħed, iżda mhumiex, għax it- i wieħed għandu /i ħarxa, li fil-Għarbi trid il-vokali u; u l-X ta' l-ewwel wieħed mhix ħarxa u għalhekk titlob il-vokali a. Il-verbi, li għandhom q fl-aħħar, jieħdu a jew o skond il- vokali li għandhom fil-Għarbi; hekk: jixraq-Għ. jaxraq; jisraq - Għ. jasriq; jifraq- Għ. jafriq; jiftoq- Għ: jaftuq ; jinfoq-Għ: janfuq; jibżoq-Għ jabsuq. Il-verbi li għand- hom għi fl-aħħar jieħdu l-vokali a fil-Malti u fil-Għarbi; hekk : jismagħi, jixbagħi, jiġmagħ. Il-verbi e- e iżommu l-e tan-nofs; hekk: fehem jifhem; deher jidher; xehed jixhed. Jekk l-ewwel ittra tal-verb tkun ħ, għi, q, l-ewwel ż issir e; hekk: jeħel, jeħmer, jegħreq, jeqleb. Il-verbi o- o iżommu l-0 fin-nofs, u din tiġbed lejha u tbiddel il-ja f'jo; hekk: kotor joktor, qorob joqrob. Fil-verbi a-a aħna naraw il-vokali għarbin u l-liġi ta' l-armonija tal-vokali Maltin imqabbdin f'xulxin. Xi verbi iżommu l-vokali li għandhom fil-Għarbi; oħrajn jitwarrbu mill-Għarbi u jieħidu l-vokali li jitlob il-Malti; għalhekk ma nistgħux natu reguli li jżommu sħiħ għal-verbi kollha. Iżda dejjem jiswa li naraw kif jimxu dawn il-verbi wkoll fil-għażla tal-vokali. Meta l-ewwel ittra tal-verb tkun fi jew għ; l-imper- fetto jieħu l-għamla ta' jaqtal, hekk: fiabat jaħbat (Għ. jaħbit); karab, jaħrab (Għ. jaħrub) ħasad, jalisad (Għ. jaħsud, jaħsid); għaraf, jagħraf (Għ jagħrif); għasar, jagħsar (Għ. jagħsir); għatas, jagħtas (GĦ. jagħtus, jagħtis). Għalhekk għandna ngħidu jaħlaq, jaħnaq u mhux joħloq, joħnoq. Barra minn dawn hemm xi verbi oħra Maltin li għandhom a għax fil- Għarbi għandhom i jew a; hekk: jifdal- Għ: jafdal; jifsad— Għ: jafsid; jimrad — Għi: jamrad; jishar — Għ: jashar; jifqas- Għ. jafqis. F'dawn il-verbi u f'oħrajn ukoll, il-ja titbiddel f'ji, għax il-vokali a ma għandha xejn li jżommha, jiġifieri ma għandhiex warajha ittra li trid il-leħen a. Il-verbi l-oħra jagħ- mlu jiqtol u xi drabi joqtol; hekk: barax-jibrox, jobrox; daħal- jidħol; darab — jidrob (Għ: jadrib); nafar — jonfor; radam — jordom (Għ: jardim); ġabar — jiġbor. Mela nistgħu nagħalqu u ngħidu li l-verbi maltin fit-tiswir tagħhom jagħżlu dawk il-vokali li l-aktar jaqblu ma' l-ittri tal-verb.