Tifsir il-Kliem fil-Kotba Mqaddsa bil-Malti Ktieb Ġożwe' (Ta' P. P. SAavpon) ARA li ħriġt l-ewwel ħames kotba ta' l-Iskrittura maqlu- bin bil-Malti żidt magħhom ktejjeb ta' sbatax-il faċċata li fih ġbart.u fissirt xi kliem li x'uħud mill-qarrejja ma kenux jifhmuh (Tifsir il-Kliem… The Empire Press, 1931), Erbatax-il sena wara, meta l-għadd tal-kotba maqlubin minni żdied u laħaq sa ħdax, fi studju twil f'Leħen il-Malti (Għadd 170-172, faċċ. 37-44) fissirt bir-reqqa kif qiegħed nimxi fit-traduzzjoni tiegħi. Urejt kemm hu kbir it-tfixkil li miegħu jiltaqa' t-traduttur Mal- ti, urejt ukoll kemm hu kbir it-taħbit biex jintrebaħ dak it-tfix- kil skond ma titlob ir-reqqa tax-xogħol u s-sengħa. tal-kitba. tal Malti. Inżid ingħid li dak l-istudju miktub ukoll biex, min jista'. jagħtini xi dawl biex nimxi aħjar. Nistqar li dawl ieħer ma ġie minn imkien, imma minn fuq kien hemm min ried jitfa' d-dlam jew it-tfixkil. Kien hemm min ried ineħħi x-xogħol minn idejja u jerħih f'idejn Kumitat ta' nies li qatt ma kitbu bil-Malti, għa- liex, qal dan il-flien, ix-xogħol hu tqil iż-żejjed għal wieħed waħ- du. Ma jafx il-flien li x-xogħol, li hu tassew tqil bħalma qal hu, flaħt nerfgħu waħdi u nwasslu sa. tarf it-triq. U għalhekk niżżih ħajr tat-tifħir li għamilli bla ma ried. Qal ukoll li t-traduzzjoni għandha tkun magħmula bi kliem ħaftf li jiftiehem minn kul- ħadd, li jmiss il-qalb, li jqanqal u jogħġob. Dan nafu jien ukoll. Imma l-flien, jekk kien qiegħed jikteb bil-ħsieb li jgħinni, kien imissu jgħid kemm-il vers hemm fi ħdax-il ktieb li ma jinffehmux minn kulħadd, li ma jmissux il-qalb, li ma jqanqlux u ma jogħ- ġbux. Kien imissu għallinqas. biex joħroġ ta' raġel, igħid kemm- il kelma, kemin-il sentenza. kemm-il vers hemm li ma jiftiehemx fil-biċċa li jien tajt maqluba minn Ġobb fl-aħħar ta' l-artiklu. Il- kritka, biex tasal fejn għandha tasal; għandha tkun gerja, għan- dha tqis ix-xogħol kollu kemm hu'mhux titħabat: biex issib ix- xagħra fl-għaġina, jew biex tgħolli l-wieħed u tniżżel l-ieħor. Wieħed jista' jara. l-ittri li nkitbu fit-Times of Malta fil-25 ta' Lulju u fit-3 u t-8 ta' Awissu, 1945. Dik il-ħatba li aktar minn wieħed moħbijin. taħt isem wie- ħed tefgħu biex ifixklu l-mixi tat-traduzzjoni bil-Malti tal-Kotba Mqaddsa tkissret u tfarrket u ntaħnet taħt ir-roti qawwija tal- fehma safja u tar-rieda sħiħa tat-traduttur. Ix-xogħol baqa' mie- xi u l-ħeffa żdiedet, it-tixrid tal-kotba xtered aktar, ħafna minn- hom inbiegħu kollha u, jekk Alla jrid, jerġgħu joħorġu malli jagal il-waqt. Għall-kotra l-kbira tal-qarrejja li jgħożżu dawn il- kotba, li jixtruhom biex jaqrawhom, u jaqrawhom biex jitgħal- lmu sa nibda nagħti xi tagħrif żgħir ta' xi kliem Malti li, għal- kemm hu tagħna kollu kemm hu, mhux kulħadd jaf sewwa x'ifis- ser. Neħodhom ktieb, ktieb, u nibda minn Ktieb Ġożwe, li hu s-sitt wieħed u l-ewwel wara l-ħamsa li għandhom Ktieb it-Tifsir għalihom. . Bgħida, kelma ħafifa jafha kulħadd. Imma dil-forma fem- menili ġejja minn bgħid bħal ġdida minn ġdid u sħiħa minn sħiħ ma tantx timxi fil-kitba. Flokha aktarx ingħidu bgħid kontra l- grammatka, jew bogħod li hi nom xi drabi użat bħala avverbju, jew fil-bgħid u fil-bogħod. bħala espressjonijiet avverbjali. Hekk ingħidu : il-belt hi bgħid jew bogħod minn hawn siegħa mixi; id-dar hi fil-bgħid jew fil-bogħod ħafna. Niktbu aħjar : il-belt hi bgħida siegħa mixi; id-dar hi bgħida. F'Ġożwe naqraw: Minn art bgħida aħna ġejjin, 9. Boqqiegħa. Kelma. mogħtija minn Vagsalli, Falzon u Ca- ruana. Tfisser: ''medda art wiesgħa u watja li fiha joqgħod l-il- ma', biċċa art li l-bdiewa jgħidulha ''maqgħad'. Naħseb li t- tifsira li fiha joqgħod l-ilma'' tajnihielha aħna jew tawhielha d- Dizzjunarji, u li t-tifsira ewlenija. kienet ''art watja u wiesgħa''. F'dan is-sens tinsab fi 11, 8. Tinsab f'Vassalli, Falzon u Caruana li kollha jagħ- tuha, tifsira waħda : ''travu, arblu''. Fis-sens ta' travu mwaqqaf bħala forka tinqara fi 8, 29; 10, 26. Partiċipju tal-verb ''rigen'', li jinsab f'Vassalli, Falzon u Caruana. b'tifsir li ma jaqbelx. Vassalli u Falzon jagħ- tu t-tifsir ''ġieb għal idejh, taħt is-setgħa tiegħu, ħakem'', u Ca- ruana jfisser ''ma qagħadx għas-setgħa ta' ħaddieħor'. Il-kel- ma smajtha użata aktar minn darba fis-sens ta' Vassalli u f'dan is-sens użajtha fi 18, 1. Moħrara. Aġġettiv imsensel ta' ħarr, ħrara li jfissru ''ħruq, ħerqa, saħna''. ''Art moħrara' hi art maħruqa, niexfa, li ma tagħmelx;i Vassalli, Falzon u Caruana. Għaqba. Kelma għadha ħajja. u tfisser ''daqsxejn ta' għol- ja, ħodba'. Jagħtuha Vassalli, Falzon u Caruana. Rsajjel. Plural ta' 7sul li aħna aktar nafuha bl-għamla ta' rażul ''mibgħut, appostlu'. Mogħtija minn Vassalli u Falzon biss. Caruana ma jġibhiex; aktarx li qatt ma semagħha. Imma jien il-kelma smajtha bħala plural ta' 7sala jew ta' rsul. Rsala tfisser ''aħbar li wieħed iwassal lil ħaddieħor'', bl-Ingliż ''mes- sage'', jew ''ittra li biha wieħed jibgħat xi aħbar jew tagħrif. Rsajjel bħala plural tat-tnejn jista' jfisser ''messages' u ''mes- sengers'. Ġie li smajtha f'dan is-sens: ''Wasuli ħafna rsajjel fuqek '. Bħala plural ta' rsul il-kelma tinsab fi 6.17; 7, 22. Mogħtija minn Vassalli, Falzon u Caruana, imma Vassalli u Falzon jiktbuha ħażin tarat. Tfisser U' għamel għal wara xi ħadd'', Ara 23,10. Teraħ. Mogħtija minn Vassalli, Falzon u. Caruana, imma ħadd minnhom ma jagħti t-tifsira ewlenija li hi: ''tefa', xeħet, waddab'' li tidher fil-kelma ''terħa'' li tfisser ''il-qamħ jew xgħir li wieħed jitfa' fuq il-qiegħa għad-dris'. Ma' dit-tifsira hi mar- buta l-kelma ''mitraħ'' li hi l-post fejn wieħed jinteraħ jew jin- xteħet. ''Teraħ'' tfisser ukoll, bħalma jgħid Vassalli, ''ġieb fid- dinja qabel il-waqt'. u billi min jitwieled qabel il-waqt aktarx ikun xi ftit dgħajjef. bla saħħa, ''mitruħ'' ġiet tfisser ''wieħed bla ħila''. Fil-10, 27 il-verb ''teraħ'' użat fis-sens ''tefa', xeħet'', u fi 18, 3 il-partiċipju ''mitruħin'' ifisser ''bla ħila '. Waqqaf. 34 dal-verb użat mingħajr oġġett fis-sens ta' l-Ingliż ''to encamp'. jiġifieri ''waqqaf il-kamp, bħal fi' 11, 5. MILL-€GANTICO DI FRATE SOLE' TA' SAN FRANĠISK Ikun imfaħħar il-Mulej, għal oħtna l-mewt tal-ġisem li ma jista' jaħrab minnha l-ebda bniedem. Jaħasra għal dawk illi jmutu fid-dnub il-mejjet. Ħenjin dawk li jagħarfu f'kollox ir-rieda mqaddsa Tiegħek il-għaliex lil dawn it-tieni mewt ma tagħmlilhom l-ebda ħsara. Faħħru u bierku lill-Mulej u iżżuh ħajr u aqduh b'umiltà kbira.