KOTOMGMACIIUTA missier Nardu Falzon l-Irish, jittrinka fil- barriera ta' Ħurxinu fir-Ramlija. Innotaw is-sieq il-leminija ma VUĊI TE GU EE Ule Lile(Uu GAIA warrani għandu xkora LIGI GUM ita tal-art. Jidher parti sewwa mill-marloġġ li MET a ilu o ia ixbar. Qalziet tal-fustan u l-flanella biex tixrob l-għaraq. L-għata ta' fuq ir-ras biex tiskansa SON GI IR d mdaħħla fil-komma, biex jintmesaħ l-għaraq (ritratt Leonard Falzon) Il-Ġebla mill-Barriera sa fuq il-Lant tax-Xogħol Għal ħafna snin diversi Koppin sabu impjieg fl-industrija tal-barrieri, sengħa antika u mill-aktar iebsa li sabet art fertili f'Ħal Kirkop fejn il-ġebla hi waħda ta' kwalità. Xhieda ta' dan huma diversi barrieri li nfetħu matul is-snin immexxija minn familji Koppin. Joseph Carbone jagħtina ħarsa dettaljata, b'vokabolarju rikk, lejn il-ġebla Maltija u l-proċess ta' kif din titqatta' u tinħadem għall- bini. Ta' interess partikolari hu l-fatt li jjaqqagħna ma' diversi Koppin li ħadmu fil-barrieri. Il-Wasla tal-Bniedem f'Malta Huwa maħsub li l-bniedem bikri rifes fuq l-art Maltija madwar 7000 sena ilu. Aktarx li uża l-għerien u fetħiet fil-blat, biex stkenn mill-elementi u minn xi għedewwa tiegħu, kif ukoll minn xi annimali selvaġġi, li setgħu kienu jgħixu fuq din l-art. Peress li kull maħluq irid jiekol, il-bniedem troglodita kellu jiskariġġa minn post għal ieħor, biex jikkaċċja u jfittex ħxejjex għall-ikel. Minħabba f'hekk, il-bniedem li għex bikri f'dawn il-Gżejjer kellu joħroġ mill- għerien u jfittex mod ieħor fejn seta' jistkenn. Hawnhekk beda juża materjali li kien jiltaqa' magħhom, bħalma huma zkuk tas-siġar u friegħi imqaċċtin u mwaqqgħin fl-art, biex beda jibni l-ewwel għerejjex, filwaqt li beda jgħatti dawn iz-zkuk b'weraq kbir li seta jsib, kif ukoll xi qasab. Aktar tard, beda juża t-tajn u aktar tard it-tafal, biex beda jiksi l-għerejjex tiegħu. Il-bniedem primittiv beda jiskopri wkoll l-użu tal-ġebel, li kien isib imxerred fix-xagħri u fil-widien. Meta beda jiżviluppa l-għodod biex iqaċċat jew iqatta' bihom, beda juża wkoll z-zkuk ħoxnin u siġar sħaħ, biex flimkien mal-ġebel, seta' jibni daru. Biex ikollu bażi soda, beda jħaffer 'l isfel fil-ħamrija, biex beda jibni bil-ġebel fuq art soda u mhux fuq l-artab tal- ħamrija u t-turbazz. Jingħad li lura fiż-zmien, Malta kienet miżgħuda bis-siġar, bħalma huma dawk tal-ballut u ż-żnuber, għalhekk ma tantx kellu problemi kbar, la issa kellu l-għodod biex iqaċċat bihom. Maż-żmien il-bniedem bikri, reġa' dar għal għerien, fejn din id-darba skopra kif seta' jibni, bil-ġebel, il-barra mill-għar, biex seta' jkollu aktar spazju. Huwa maħsub li l-ewwel dukkien (speċi ta' bank tal-ġebel imserraħ mal-ħajt) kien ġie żviluppat f'dawk iż-żminijiet. Aktar ma beda jgħaddi ż-żmien, il-bniedem primittiv ma baqax jiddependi biss mill-kaċċa u mill-ħxejjex li kien tgħallem jagħżel minn fost il-veġitazzjoni vasta biex jitrejjaq, iżda beda jesperimenta bil-biedja u t-trobbija tal-annimali. Kien hawnhekk li beda jfittex forom oħra ta' abitazzjoni, fejn beda juża aktar il-ġebel, biex jibni fejn jgħix f'aktar kumdità hu, flimkien mal- familja tiegħu, kif ukoll il-bhejjem li beda jrabbi. Huwa skopra li f'ċerti nħawi, l-blat kien ikun xpakkat u mqatta' naturali, kemm jiġi illevat bi ftit sforzi u seta' jużah biex jibni daru. Meta l-bniedem bikri f'Malta beda jagħmel użu mill-metalli (bilfors li kien jikkomunika ma' artijiet oħra, għax f'Malta m'hawnx riżorsi ta' metalli), beda jużahom biex iqatta' l-ġebel li kien ikollu bżonn dirett mill-art samma. Beda jsib xi blat imtarraġ u permezz tal-għodod li issa kellu beda jħaffer trinek u imbagħad jixpakka l-blat permezz ta' spnajjar. Dan il-mod kif jinqata' l-blat, nistgħu nsejħulu l-ewwel forom ta' barrieri, biex minnhom jinqata' l-ġebel għall-użu fil- bini ta' djarhom, kif ukoll tal-imqades tal-allat tagħhom. Skont esperti f'dawn l-oqsma, jgħidu li l-ġebel kien jinġarr billi jirrumblahom fuq zkuk u boċċi kbar tal-ġebel sa fuq il-post. F'każi fejn il-ġebel kien ikun ta' qisien iżgħar, kienu jagħmlu użu minn speċi ta' slitti, miġbudin minn bhejjem bħalma huma l-gniedes, biex iwasslu t-tagħbija fuq il-lant tax-xogħol. Forsi wkoll li kien permezz ta' din is-sistema, li ssawru dawk ir-raddi fil-blat, li għalina in-nies li ġejna warajhom, għadhom misteru kbir, ta' kif, għaliex u biex issawru. Il-barrieri aktar ma beda għaddej iż-żmien, permezz tal-għodod li dejjem ġew ivvintati u metodi ġodda li ħolqu kif jinqata' l-blat, dejjem baqa' jsir żvilupp fihom, sa ma fis-snin ħamsin tas-seklu għoxrin daħlu l-magni li jaħdmu bid-dawl, li bdew era ġdida ta' kif jinqata' l-ġebel għall-bini, b'aktar ħeffa u b'inqas tbatijja (xorta baqgħet it-tbatija għal min jaħdem fil-barrieri, avolja bl-għodod moderni ittaffiet ħafna). U xi ngħidu għas-sħana fis-sajf kiefer ta' Malta2 Meta jkunu jaqtgħu l-blat hemm taħt fil-fond ta' ħofra ta' minn jaf kemm-il sular, faċċata għax- xemx. Is-Saffi tal-Blat ta' Malta Il-blat ta' Malta huwa dak tat-tip sedimentarju, li fforma taħt il-baħar miljuni ta' snin ilu. Xhieda ta' dan huma l-eluf ta' ħlejjaq akkwatiċi li nsibu iffossilizzati fil-blat. Prinċipalment il-blat ta' Malta huwa maqsum f'ħames saffi. Jista' jkun ukoll li f'ċerti nħawi jkun hemm xi saff nieqes, forsi għax ittiekel mill-elementi jew ma ffurmax meta kien qiegħed jifforma l-blat. Taħt nett insibu ż-Żonqor ta' Taħt. Dan is-saff jista' jerġa' jiġi maqsum f'żewġ saffi, iż-Żonqor tal-Prima u ż-Żonqor tas-Sekonda. Minn dan is-saff taż-żonqor ta' taħt jittieħdu r-ramel u ż-żrar, kif ukoll blokki biex jintużaw għal diversi użu, bħalma huma bażijiet għall-monumenti kif ukoll il-kurduni tal-bankini (fl-antik, qabel ma bdew isiru tal-konkos). Fuq iż-żonqor ta' taħt jiġi s-saff tal-Globiġerina. Dan is-saff jista' jerġa' jiġi maqsum fi tlieta. Is-saff li jmiss maż-żonqor ta' taħt huwa dak imsejjaħ tal-Franka. Il-ħxuna ta' dan is-saff tvarja minn 100 sa 150 metru fond. Dan nistgħu nerġgħu naqsmuh fi tlieta: il-Franka Bajda, il- Franka Safra u s-Soll. Bl-ewwel żewġ saffi, jintużaw għall-bini u affarijiet oħra, filwaqt li s-soll jintuża l-aktar fil-pedamenti, għax jekk jintuża għall-bini, dan peress li hekk kif jara l-arja jfarfar u jittiekel malajr, fi ftit żmien ikollok jew twaqqa' jew inkella tibdel il-kantun mikul. Wara l-franka imbagħad tiġi l-Qargħija. Ġebla qargħija hija ġebla naqra iebsa, mimlija rqajja' jew għoqod iebsin ħafna, nieqsa mill-pori u mhix tajba biex tintaġar. Trabbi l-qollieha u titqaxxar u titherra malajr. Il-qollieha hija skorċa li titrabba fuq il-ġebla biex tħarisha mill- elementi, pero fil-każ tal-ġebla qargħija, din għalkemm tissawwar fuq il-ġebla, taħt ikun ġa marid u wara ftit taż-żmien iċċedi u taqa' u terġa' tissawwar, u tibqa' sejra hekk, sa ma l-ġebla titherra kollha. Qatt innotajtu li fejn ikun hemm ġebel soll fil-wiċċ, jibda jaqa' galletti galletti, dak huwa simili għall-qollieha. Fuq il-qargħija tiġi l-ġebla imsejjħa tal-Kniener. Din il-ġebla imsejħa hekk, għax tiflaħ għan-nar u kienu jużawha ħafna biex jinħadmu l-kniener, li kienu l-cookers ta' misirijietna. Bejn is-saffi tal-globiġerina insibu saff irqiq ħafna imsejjaħ il-Katina. Il-katina hija saff irqiq ħafna ta' blat żonqri. Fuq is-saff tal-globiġerina jiġi s-saff tat-Tafal. Dan huwa saff ferm bżonjuż, l-aktar f'Malta, għax fuqu jżomm l-ilma. Meta jkun hemm ftugħ jew xquq fil-blat tista' tinħoloq nixxiegħa, peress li l-ilma jiġri fuq is-saff tat-tafal u fejn isib joħroġ. Fuq is-saff tat-tafal jiġi s-saff tar-Rina. Ir-rina hija ġebla poruża ħafna. Fuq ir-rina jiġi l-aħħar Żonqor tal- Prima jitkisser għar ramel u ż-żrar Żonqor tas-Sekonda minn dan is-saff isir il-ġir A Saff tar-Rina dan huwa saff irqiq ħafna Ġebla tal-Kwiener Katina h Il-Qargħija Katina Franka Franka Bajda Franka Safra Sol tfarfar malajr kif tiġi esposta għall-elementi Żonqor tas-Sekonda minn dan is-saff jieħdu r-ramel u ż-żrar kif ukoll jittieħed bħala ġebel sħiħ għal diversi użu fosthom biex jinħadem f'kurduni tal-bankini u użu ieħor Żonqor tal-Prima Il-blat tal-gżejjer Maltin (illustrazzjoni ta' Joseph Carbone) saff, li huwa s-saff taż-Żonqor ta' Fuq. Dan bħal ta' taħtu, jinqasam fi tnejn iż-Żonqor tal- Prima u ż-Żonqor tas-Sekonda. Miż-żonqor tal-prima jieħdu ż-żrar u r-ramel, filwaqt li miż- żonqor tas-sekonda jinħadem il-ġir. Qabel ma bdew isejħulha Barriera Qabel ma bdew isejħulha barriera, kienu jużaw il-kelma Latmija jew Latnija. F'Malta għad hawn postijiet li jsejjħulhom il-Latmija jew il-Latnija. Il-Barriera tal-Baqqun Meta kienu jiddeċiedu li jiftħu barriera ġdida, l-ewwel kien isir ix-xiri jew il-ftehim dwar ċens jew qbiela tal-għalqa, jekk ma kinitx tkun tal-imgħallem stess u jinkisbu l-permessi meħtieġa. Kien isir ukoll il-pareġġ u titkisser nofs l-għalqa. Meta tagħmel il-pareġġ, ifisser li tkun qed tagħmel ħofra, biex jkun jista' jinħadem il-blat. Il-pareġġ huwa xogħol mibdi, li jista' jitkompla minn ħaddieħor. Dan kien isir bill-fomm u mhux bill-kitba. Meta jsir il-qbil, kienu jibdew isaffu l-wiċċ (inaddfu l-wiċċ). Kienu jibdew jiġbru l-ħamrija permezz taz-zpapen fil-qfief tal-virgi. Il- virgi li kienu jkun simili għall-qasab irqaq, kienu jinġiebu minn Sqallija, filwaqt li l-qfief kienu jinħadmu f'Malta. Kienu jixħtu l-ħamrija fil-kaxxa tal-karettun, biex imbagħad tinġarr permezz tal-bhima fil-post maħsub minn qabel. Meta l-ħamrija tinġabar kollha, kienu jduru għall- mazkan u ġebel ieħor, biex ikomplu jnaddfu l-wiċċ. Kif inaddfu l-wiċċ, kienu jfittxu jaraw x'tip ta' blat ikun hemm, f'dik il-biċċa li jkunu għadhom kif saffew. Aktarx li l-imgħallem kien ikollu xamma sewwa ta' xi blat ikun hemm, l-aktar jekk fil-qrib ikun ġa hemm xi barrieri oħra, avolja l-blat jista' jvarja. Anzi kienu jgħidu li l-blat bħaż-żwieġ, kaxxa magħluqa. Jista' jkollok blat selvaġġ, li jkun blat iebes. Il-blat jista' jkun ukoll blat miksur jew immermer, li kienu jirreferu għalih bħala blat fraġli. Fejn kienu jsibu blat li jkun artab, kienu jsejħulu blat turbazz Meta 144 Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 Ħal Kirkop l-blat f'wiċċ imsoffi ġdid kien ikun fraġli jew turbazz, inkella kien ikun hemm dawk il-qigħan jew l-inforor, li jkunu uċuh ta' blat mhux fondi, li taħthom ikun hemm il-ħamrija, kien ikollhom ikomplu jsaffu, sa ma jsibu blat tajjeb li jkun blat samm. Dan ix-xogħol kollu kienu jsejħulu t-tisfija. Meta jibda t-tħaffir, kienu jridu jħallu l-piedi għall- irdublatura. Dawn kienu jkunu żewġ piedi (60 cm) fuqek (in- Lk. ġ b iĊ e naħa tiegħek) u żewġ piedi (60 Karettuni bil-kaxxa simili għal dawk li kienu jintużaw biex iġorru cm) in-naħa tal-għalqa l-oħra. l-ħamrija huma u jħammlu l-wiċċ biex jiftħu barriera ġdida Jekk ma jitħallewx dawn iż- INAMGPHOMIR żewġ piedi, is-sid tan-naħa l-oħra kien ikollu d-dritt li jkissirlek il-faċċata, filwaqt li kien jista wkoll jagħtik il-permess, biex ma tħallix piedi. Wara li l-wiċċ kien jissaffa u jkollhom wiċċ nadif, kien jibda l-proċess tal-qtugħ tal-blat. Ma rridux ninsew, li dak iż-żmien, meta l-għodod kienu għadhom kollha tal-idejn, l-imgħallem (is-sid) kien ikollu jimpjega numru sostanzjali ta' ħaddiema, biex seta' jkollu l-lant għaddej u jlaħħaq ma' kull ordni li jkollu. L-istess għodod, aktarx li kienu jkunu, jekk mhux kollha, l-maġġoranza tagħhom propjetà tal-imgħallem. Kien ikun hemm individwi, li għax ikunu mustaċċuni jew dutturi fix-xogħol, kienu jġorru l-għodod tagħhom personali magħhom u jużawhom huma biss. L-imgħallem kien ikollu jimpjega nies biex jittrinkaw li kienu jissejjħu trinkaturi. Nies biex iħammlu t-trinek mil-laqx u x-xaħx li jinqala' waqt l-ittrinkar. Dawn jissejjħu ħammiela. It-taħmil kien isir permezz tal-imgħażqa u/jew iz-zappun. Kienu jimpjegaw ukoll l-iżmarraturi, li xogħolhom kien li l-ġebel maqtugħ jirranġawh permezz tal- imterqa. Il-kissier, li xogħlu kien li jkisser il-blat, li jaqta' l-blat permezz tal-ispnajjar u t-tismir fuqhom bil-mazez. Il-ferrieq, li xogħlu kien ikun li jofroq ix-xorok. Kienu jibdew minn qabel ma jżernaq, xi l-4 ta' filgħodu u jibqgħu sejrin sa wara l-Ave Marija. Biex jaraw kienu jużaw il-lampi, li kienu jkunu magħmula minn xi bott biż-żennuna, bħal stanjata tal-kafe u joħorġu ftila. Ġieli sa ma jisbaħ kienu jkunu żmarraw vjaġġ ġebel. Kienu jieqfu xi ftit tal-ħin aktarx bejn it-tmienja u nofs u d-disa' għall-kafe u bejn nofsinhar u t-tlieta fis-sajf, biex itaffu ftit l-għomma, pero fi staġuni oħrajn kienu jieqfu ftit għal ikel u ma kinux idumu daqs kemm idumu fis-sajf biex jerġgħu jibdew. L-ikla kienet tkun tikkonsisti f'xi nofs ħobza tal-Malti mħaffra bħal vapur u jimlewha bit-tadam, ġbejniet tal-bżar, xi biċċa tonn mielaħ jew inċova, żebbuġ u kappar u mgħerqa fiż-żejt. Kien hemm ukoll xi wħud, li tad- dar kienu jieħdulhom l-ikel imsajjar, dejjem jekk ma kienx ikun hemm bogħod ħafna mir- raħal sal-barriera. Kienu jużaw ukoll xi tinda biex jilqgħu is-sirġa tax-xemx. Fix-xitwa, meta jkun maltemp, ma kinux jaħdmu u l-anqas ma kienu jitħallsu, ma ninsewx li s-servizzi soċjali u ċerti liġijiet favur il-ħaddiem, lanqas biss il-ħsieb tagħhom ma kien għadu jeżisti. Fis-sajf, l-ilbies kien ikun xi flanella tas-suf, biex tixrob l-għaraq u xi qalziet tal-fustan sa rkubbtejhom. F'rashom kien ikollhom xi kappell tat-tibna jew maktur marbut bl-għoqiedi mdawwar ma' Bil-blat mikxuf, issa riedu jfasslu l-lantijiet biex ikollhom id- daqs adattat skont l-ordnijiet li jkollhom, sewwa jekk ordni għall-kantun, inkella. għall- vażi jew xorok, skaluni jew kolonni. Il-qtugħ tal-blat kien jibda billi titħaffer trinka twila msejħa l-qatgħa. Din it-trinka, li kienu jfonduha skont l-għoli li jkollhom bżonn, pero l-aktar li kien jinżel kien fond ta' ħames traġi (traġa kienet madwar i 3 xiber 11-il pulzier) kienet tkun Ftuħ ta' barrier ġdida hekk kif issaffa l-wiċċ wiesgħa madwar seba' pulzieri sabiex jibda l-qtugħ tal-blat (17.8 cm). Kartabun mal-qatgħa, kienu jħaffru żewġ trinek oħra, waħda kull tarf tal-qatgħa, li kienu jsejjħulhom it-tisliba. Meta l-barriera tkun ġdida, kien ikollhom iqattgħu qatgħa oħra, biex ikollhom dikli tissejjaħ traversa (rettangolu b'erba trinek). Il-kobor tat-traversa kien ikun ta' kobor mhux ħażin, għoxrin pied bi ħmistax (6x 4.5 metri ) jew tletin pied b'għoxrin ( 9x 6 metri ). Meta bħalma għidna, il- qatgħa kienet tkun tal-ewwel, kienu jħaffru wkoll il-pett. Il-fond kien ikun l-istess bħat-trinka u kienu jħaffruh b'kobor kemm joqogħdu żewġ ħaddiema fih, biex ikunu jistgħu jħaffru l-kenniera jew isammru l-ispnajjar, permezz tal-mazez. It-trinek kienu jitħaffru permezz tal- baqqun. Kienu jużaw diversi bqaqen b'marloġġi ta' tul differenti, li kienu jibdlu aktar ma jinżlu 'lisfel. It-trinkatur (dak li jbaqqan) kien jintasab bilqiegħda fuq xi xkora għall-qiegħa tal-art, b'sieq waħda taħtu u l-oħra dritta quddiemu. Meta kien ikollu t-trinka fonda biżżejjed, kien idendel siequ fiha. It-trinkatur kien ikollu joqgħod attent, għax aktar ma jfannad it-trinka, aktar kienet tibda tagħlaqlu, għax mhix faċli biex tittrinka u tinżel dritt riegla ċomb. Meta titlesta t-trinka, kienu jħaffru l-kniener fil-qiegħ tal-pit. Kull kenniera, kienet tkun imbiegħda ftit pulzieri bogħod mill-oħra. Din il-kenniera kienet tkun bħal speċi ta' toqba jew xaqq, li fihom kienu jqiegħdu biċċtejn pjanċi msejħa ċapep u bejniethom idaħħlu l-ispnar. L-ispnar kien imbagħad jissammar permezz ta' mazez ta' toqol ta' madwar għoxrin sa tletin ratal (22.5 — — I sa 24 kg). Jekk il-blat kien TIMINIIIMMEME U) ikun tant iebes, l-ispnar AġTekA kien jinbeżaq 'il barra. Hawnhekk kien ikollhom jużaw l-injam flok iċ- ċapep. Mela ċċ-ċapep kienu jużawhom, A biex l-ispnajjar jiżolqu IT-TRAVERSA l-ġewwa ma kull daqqa ER. fk TISSEJJAĦ xa L / FOROEĦ tal-mazza. Jekk il-blat k K kien ikun iebes, kienu WATEWA A jużaw l-injam, biex l-ispnar: jeħel bejn l-injam wara kull tismira. It-tfassil tal-lantijiet tal-barriera (disinn ta' Joseph Carbone) Wara numru ta' tismiriet Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 146 l Ħal Kirkop It-tqattiegħ tat-traversi u tal-ġebla skont id-daqs mixtieqa. Kollu xogħol ta' ċenċil ta' spnajjar f'mazzez kbar, koordinat bejn ħafna nies (ritratti British Pathċ) bil-mazez, il-blata kienet tinstema' ċċedi u tinqata' skont il-vina tal-blat bejn il-qatgħa u t-tislibiet. Meta kien ikollhom bżonn li jużaw l-ispnajjar biż-żwieġ, flok ċapep kienu jużaw il- landi, li kienu jkunu itwal miċ-ċapep. Nies li tkellimt magħhom u jiftakru l-batrieri ta' qabel ma ġie ntrodott il-makkinarju modern, jgħidulek li filgħodu, f'dik il-ħemda li r-raħal tagħna kien imżejjen biha, kien jinstema' biss iċ- ċenċil kull meta l-mazez jaħbtu mal-irjus tal-ispnajjar. Kienet tinstema bħala melodija l-ħabta ta'żewġ metalli flimkien. Meta kien joqrob nofsinhar u kienu jieqfu jieklu, iċ-ċenċil kien jieqaf. In-nisa tad-djar li kienu jkunu jagħmlu l-faċendi fi djarhom, kienu jindunaw li jkun wasal ħin l-ikel, anke jekk is-sagristan ma kienx idoqq nofsinhar, għax iċ-ċenċil kien jieqaf. Wara li tinqata' l-ewwel traversa, il-ġenb mikxuf kienu jsejħulu tavlatura. Meta t-traversa kienet tinqata, kienu jibdew il-proċess biex titqatta' b'biċċiet iżgħar, jew aħjar titqatta' fi knaten jew blajjet, dejjem skont il-qisien li jkollhom bżonn. Kienu jqattgħu diversi traversi differenti, bħalma kienu dawk għall-knaten, għax-xorok, vażi jew għal iskaluni tat-turġien. Seta' wkoll ikollhom jaqtgħu traversa skont il-qisien li l-bennej jordna lill-imgħallem. Kien ikun hemm każi, meta bennej kien imur jordna x-xorok jew xi ġebel speċifiku mingħand is- sid u dan kien jgħidlu li bħalissa m'għandux lant għal dik l-ordni, kif ikollu vina tajba jaqdih. Għax-xorok u għaċ-ċangatura kien isir l-istess proċess, bħal meta jaqtgħu traversa sħiħa, pero kienu jħaffru kniener iżgħar u jużaw spnajjar iżgħar. Biex tinqata' traversa oħra, kienu jerġgħu jħaffru l-qatgħa u ż-żewġ tislibiet oħra. Il-kniener kienu jħaffruhom in-naħa t'isfel tat-tavlatura minflok in-naħa t'isfel tal-pett, għax din id-darba ma jkollhomx il-pett, iżda tavlatura (il-faċċata l-mikxufa). Jerġa' jsir l-istess proċess, biex it-traversa titqatta' f'biċċiet iżgħar. Kienu jibqgħu jqattgħu traversa wara oħra u dejjem neżlin 'l isfel. f'ċertu fond, il-ħaddiema kienu jinżlu fil-barriera permezz tar-rampa, inkella jekk ma kienx ikollhom rampa kienu jinżlu permezz tas-slielem. F'dan il-każ, meta ma jkunx hemm rampa kienu jtellgħu l-ġebel permezz tas-sienja. Għas-sienja kienu jħaffru ħofra għar-rukkell, li kien ikun rukkell tal-ħadid, biex idur fuqu l-ħabel u kienu jdawru permezz tal-bagħal jew xi żiemel, sa ma l-ġebel jasal fuq. Kif jasal fuq, imajnawh għal fuq il-posta. Imajnawh jiġifieri jarbulaw l-antaljoli tal-grabja lura, biex il-ġebel joqrob lejn il-posta. Il-posta (platform) kienet tkun ixxuxxata 'l fuq mill-art l-ogħli ta' karettun, biex jitrakkaw magħha u jirbulaw il-ġebel għal fuq ix-xatba tal-karettun. Ta' min isemmi, li fix-xogħol tal-barriera trid ħafna armar. Irid ikollok it- tavluni, ventijiet, il-pont u l-prejjez. It-tavluni kienu jużawhom biex jintavlaw bihom, jarmaw biex jaħdmu minn fuqhom. Il-pont kien jintuża biex jagħmlu l-prejjez bih. Il-prejjez kienu jkunu ħofor fil-blat, biex fihom idaħħlu l-pal jew l-iskalpellina fihom, biex imbgħad tagħmel l-intavlar fuqhom (bħal meta kienu jarmaw biex ibaqqnu faċċata ta' xi dar, kienu jwaħħlu l-ħadid ġo toqob fil-ħajt u fuqhom ipoġġu t-tavluni, qabel ma bdew jużaw l-iscaffolding). Il-ventijiet kienu jkunu ħbula, biex bihom jorbtu l-palijiet. Dan l-armar kien jintrama' meta kien ikollhom jaħdmu fil-għoli, fil-faċċata, l-aktar biex iħaffru l-kniener u jsammru l-ispnajjar ta' xi tavlatura. Kien ikollhom bżonn ukoll tal-ilma biex irejqu (ixarbu- ġejja mill-kelma riq, bżieq) l-ispnajjar ġo xi ħawt bl-ilma, biex kif isammruh, dan jaħsad iktar malajr (jaqta aktar). Meta t-trinkaturi kienu jlestu l-qatgħa u t-tislibiet, kienu jħaffru l-kniener u jarmaw iċ-ċapep jew il-landi, bl-ispnajjar. Hawnhekk kien jidħol il-kissier. Kien jgħidilhom 'se naħbat'. Għal ħabta kien ikollhom bżonn bosta nies, biex kull spnar jiġi maħbut flimkien, biex il-blat iċedi kemm jista' jkun f'daqqa, biex ma jkunx hemm ħsara, billi jċedi kif irid hu. Ġieli biex jaħbtu, kien ikollhom bżonn tal-għajnuna minn xi ħaddiema ta' xi barrieri oħra. Barra milli jitolbu l-għajnuna ta' nies minn xi barriera oħra, ġieli kellhom jissellfu wkoll spnajjar, ċapep, landi u għodod oħra. Dan meta jkollhom tant lant mifrux u ma kienx ikollhom biżżejjed għodda. S'issa semmejna biss il-kxif tal-blat, biex tinbeda barriera ġdida u l-proċess li kienu jużaw biex minn blat samm jinqata' dak li nsejħulu kantun jew xriek jew xi għamla ta' ġebel ieħor. Tul dawn il-proċessi kollha, il-blat mhux dejjem kien jibqa' blat samm tajjeb għall- qtugħ, iżda kull tant kienu jfeġġu ċerti ħsarat fil-blat, li ħafna drabi kienu jfixklu r-ritmu tal-qtugħ tal-blat, sa ma jerġa jissaffa u jkun tajjeb biex jitkompla l-lant. Kull forma ta' qsim jew tkissir naturali, skont il-kobor, angulatura u direzzjoni li jkollu, kellu isem għalih. Meta jfiġġ xaqq fil-blat ta' natura vertikali, dan kienu jsejħulu brama. Meta x-xaqq kien ikun mindud kienu jsejħulu oppjatura. Meta kienu jsibu qiegħ, dan Ritratt ta' sit ta' kostruzzjoni fil bidu tas- Żiżee $ ; i seklu għoxrin li juri xi armar li kien jintuża kien ikun xaqq mindud u jkun fit-tul. Meta waqt il-:— qnike fil-barrieri, bħal il-grabja li tintuża qtugħ titfaċċa ħofra kbira forma ta' għar, din isejħulha biex itellgħu ġebel u affarijiet oħra fil-għoli, dagħbien. Meta kantun ikollu xi brama finajew ħarira. — flokil-krejn tal-lum. Jidhru wkoll erbat fih, dan ikun perikoluż ħafna biex timmaniġġjah. Dan. ifġiel iġorru vaża kbira permezz ta' biċċtejn 3 Ha faħħi f $ f injamiet sodi forma ta' salib ta' Sant'Andrija għaliex din it-tip ta' brama ma tkunx tidher u l-kantun — 6, marbuta bil-katina, biex il-piż jinqasam jista' jinqasam waqt li tkun qiegħed timmaniġġjah. bejn erbgħa (NAM PHO vol.23 unnamed) Semmejnali wara li t-traversa iċċedi, kien jibda l-proċess biex titqatta' f'ġebel skont il-qisien ordnati lill-imgħallem jew lis-sid tal-barriera. Fil-barriera kollox għandu isem. L-istess forom u qisien ta' ġebel maqtugħ għandhom isem. Meta fl-ordni li kienet tidħol, kien ikollhom bżonn ta' ġebla ta' qies ta' madwar ħmistax- il pied kubu (0.42 metri kubi), din kienet tissejjaħ il-biċċa. Peress li l-biċċa hija ġebla goffa u tqila, ma kinux iġorru ħlief waħda f'kull vjaġġ. Minflok kienu jżarmaw il-bhima minn mal-karettun u jgħollu l-lasti 'l fuq biex il-karettun jiġi paralleli mal-biċċa. Kienu jorbtuha max-xatba tal-karettun u jerġgħu jirbulawha biex jarmaw il-bhima mal-karettun u jitilqu għad-destinazzjoni tagħhom. Il-qies li jiġi wara l-biċċa huwa dak imsejjaħ l-iskarpa. Din kienet tkun ta' qies anqas minn ħmistax- il pied kubu (0.42 metri kubi). Meta l-iskarpa tkun ta' qies kwadru (kuboid) kienet tissejjaħ — romblu. il-blata kienet ġebla b'tul ta' tliet piedi u nofs (1.07m). Meta l-qies ta' ġebla ordnata jkun ta'inqas minn tliet piedi u nofs (1.07m), din tissejjaħ kavall. Il-vaża kienet ġebla bil-qies ta' ħdax-il pulzier b'xiber u kwart (11 x 13 pulzieri — 27.94 x 33 cm). Ġebla wisgħa ħdax-il pulzier (27.94 cm) tissejjaħ kantun dobblu, filwaqt li ġebla oħra ta' wisgħa ta' disa' pulzieri (22.86 cm), tissejjaħ kantun singlu. Meta jirreferu għal ġebla bħala blata jew kavall u vaża jew kantun dobblu, jew kantun singlu, dawn it-termini kienu jintużaw għat-tul u l-wisgħa rispettivament. Bħala eżempju nsemmu li jekk ikollok blata tal-kantun, din tkun ta' qies ta' disa' pulzieri wisgħa, għaxar pulzieri u nofs għoli u tliet piedi u nofs tul (9 x 10 /2x 41 inches — 22.86 X 26.67 x 107 cm). Ix-xulliel kien ikun ġebel ta' għoli għaxra u kwart (26 cm), filwaqt li t-tul u l-ħxuna jkunu bla qies. Dan it-tip ta' ġebel kien jintuża għal ġod-dobblu, b'faċċata waħda biss tkun tidher. Ix-xriek, tkun ġebla irqiqa u twila li tintuża biex isaqqfu biha. Fil-barriera kienu jaqtgħu diversi qisien ta' xorok, b'tul u għoli differenti, pero l-wisgħa kien aktarx li jkun ta' qies wieħed, dak ta' xiber (11 pulzier — 27.94cm ). L-aktar xriek twil kien jissejjaħ xriek tal-qasba, bil-qies ta' sitt piedi u għaxar pulzieri u nofs (610 1/2'— 1.83 m X 26.67cm ). Ix-xorok kienu jinxtraw bil-barkata. Il-barkata kienet tkun numru ta' xorok u skont it-tul, kien ikollok xorok. Din hija lista ta' kif kienu jinbiegħu ix-xorok Skont l-ordni kienu jinqatgħu l-iskaluni għat-turġien. L-istess kienet tinqatgħa ċ-ċangatura, li biha kienu jiċċangaw l-art flok il-madum, li daħal aktar wara. Wirt ta' Barrieri f' Ħal Kirkop Il-Barrieri tal-franka fil-gżejjer Maltin issibhom f'numru mdaqqas fin-nofsinhar ta' Malta. F'naħiet oħra għandek issib barrieri tal-franka, pero mhux daqs kemm issibhom lejn in- nofsinhar ta' Malta. Dawn il-barrieri għandek issibhom ikkonċentrati fl-Imqabba, l-Qrendi u Ħal Kirkop. Imbagħad meta taqbad tiela 'l fuq għandek issib barrieri fis-Siġġiewi, Ħaż- Żebbuġ, in-Naxxar u lejn is-Swatar, int u sejjer lejn l-isptar Mater Dei. Bla dubju f'postijiet oħra għandek issib ukoll barrieri oħra tal-franka. Ħal Kirkop hu mogħni f'wirt ta' barrieri li għal snin Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 150 7 Ħal Kirkop sħaħ servew ta' mezz ta' għixien lil diversi nies minn dan ir-raħal. Fis- sit ta' fejn qiegħda tinbena l-iskola sekondarja l-ġdida għal bniet instabu traċċi evidenti ta' tqattiegħ ta' ġebel minn żmien l-Ordni. Il-franka ta' Ħal Kirkop kienet imfittxija għall-bini, tant li matul is-seklu għoxrin diversi familji Koppin kienu jmexxu l-barrieri u jimpjegaw nies magħhhom. Iltqajt ma' diversi Koppin li kienu jaħdmu fil-barrieri u ħsibt li jkun ta' interess li naqsam magħkom dak li rnexxieli. (i:--SSNEET: FEE niġbor. Tqattiegħ ta' ġebel fil-barriera tal-gvern ta' Ħal Kirkop fis-snin ta' wara l-Gwerra Frenċ Grech ta' Rużar Frenċ Grech, bin Anġlu u Ċensa Sacco twieled fl-1934. Aħwa kienu ħamsa, Nardu, Frenċ, Ninu, Żeppa u Karmni. Meta tkellimt ma' Frenċ Grech (Frenċ ta' Rużar), dan qalli li meta kien tfal, qabel ma daħal mal-Gvern, kien għamel xi żmien jaħdem bħala trinkatur fil-barriera ta' Nardu Chircop (ta' Pupull). Anke ħuh Nardu ħadem fil-barrieri. Huwa semmieli diversi barrieri li kienu għadhom jaħdmu bis-sistema l-antika tal-baqqun. Frenċ semmieli l-barrieri ta' Żaċċa, tal-Pisutt miż-Żurrieq, ta' Żeppi Farrugia tal-Mastrudaxxa, ta' Nardu Chircop ta' Pupull, il-barriera tal-aħwa Farrugia, Salvu, Mikiel u Indri ta' Ħurxinu, ta' Żaren Attard taz-Zliqq u ta' Furti. Dawn il-barrieri kienu kollha tar- Frenċ Grech Ramlija, fi triq ir-Ramlija u fi triq ix-Xaħxa jew it-triq taż-Żurrieq, illum: (fitratt Frenċ Grech) Triq Valletta li tagħmel maż-Żurrieq. Semmieli wkoll il-barriera li l-Koppin insibuha bħala l-għalqa ż-żgħira, fejn illum hemm Misraħ Żerniq. Minn din il-barriera jingħad li nqata' l-ġebel biex inbniet il-knisja Parrokkjali iddedikata lill-Patrun tar-raħal tagħna San Leonardu. Jista' jkun ukoll li flimkien mal-ġebel maqtugħ mill-barriera ta' wara l-knisja kien użat ukoll ġebel meħud minn kappelli li kien hawn imxerdin madwar ir-raħal, bħalma kienet dik ta' San Ġakbu Appostlu. Meta tkellimt ma Leonard Vella, dan qalli li kien beda jittrinka fil- barriera ta' Mikiel imlaqqam iċ-Ċeviku, li kien iben Salvu Azzopardi tal-Gardilla, li wkoll kellu barriera tar-Ramlija. Kienu jaħdmu minn dlam sa dlam bil-LM 1.20 (ekwivalenti għal €2.79) u jekk kien ikun maltemp ma kinux jitħallsu. Wara xi żmien, Nardu fittex xogħol xi ftit aħjar u daħal bħala baqqunier mal-Gvern. Ninu Farrugia twieled l-Imqabba. Bin Pawlu u Marianna nċe Borg. Aħwa kienu seba; Katerina, Karmena, Anna, Kristina, Ġużeppi, Ninu u Charles. Minn seba' aħwa, huwa u ħuh kienu jaħdmu l-barriera. Ta' min jgħid li Ninu beda jaħdem f'dak ix-xogħol ferm iebes fl-eta tenera ta' sittax-il sena fil-barriera ta' ċertu Psaila tal- Għeri mill-Imqabba stess. Kienu jaħdmu minn dlam sa dlam, għall- paga miżera ta' ftit anqas minn lira fil-ġimgħa u trid taqdef għal sidrek u tgerrem bi snienek għal dak il-ħlas miżeru. Jekk jinqala' l-maltemp, jew tfalli minnħabba mard ma titħallasx. Mela kif jaslu filgħodu, li kien ikun għadu d-dlam, kienu jinżlu għal fuq il-lant tax-xogħol mir-rampa. Kienu jixgħelu l-fanal u jibdew ibaqqnu daqqa wara oħra, biex tibda tidher it-trinka. Ibaqqnu u jinżlu 'l isfel sa ma' jlaħħqu l-fond ta' bejn wieħed u ieħor tliet piedi u nofs (1.06m) madwar it-traversa. Il-wesgħa tat-trinka kienet tkun Ninu Farrugia, ta' madwar sitt pulzieri (0.15m) madwar il-blokka sħiħa li tkun trid ma tinqata' Ninu kellu tliet bqaqen b'marloġġi ta' tul differenti, li kien (ritratt Maria Farrugia). jibdel skont kemm ikun niżel. Meta kienu jaslu biex jirbattihom (għax permezz tax-xogħol il-baqqun jew jitlef mill-azzar tax-xafra jew inkella jixxellef u ma jibqax jaqta, wara x-xogħol permezz tar-rota, Ninu kien imur is-Siġġiewi, għand il-ħaddied biex jirbattihomlu. Ninu irrakkuntali li kien ikollhom jerħu minn idejhom, biex jgħinu lill-bhima titla r-rampa, għax kemm. bit-toqol, kif ukoll minħabba l-angulatura tar-rampa, li kienet tkun xi ftit jew wisq wieqfa, iż-żiemel kien ibati, bil-piż tal-vjaġġ. Ma ninsewx, li l-kantun ma kienx tal- qies tal-lum iżda akbar u allura itqal. 1 Ninu jsemmi wkoll, li wara ġurnata 1 jbaqqan, ġieli l-imgħallem kien javviċinah biex għal tmintax irbiegħi żejda, inaddaflu xi borġ mazkan li kien jinġabar qrib il-lant waqt it-tkissir u l-friq tal-blat, jew waqt l-iżmarrar tal-knatan. Għalkemm Ninu kien għadu ta' eta żgħira, pero kien bieżel u saħħtu kienet tgħinu, għalhekk għal dik id-daqsxejn flus żejda mal-paga kien jaċċetta. Kien jiġbor il-mazkan ġol- qoffa u jitlaq biha r-rampa biex ibattal fuq. Tiela u nieżel. Ninu semmieli li meta kienu jiġu biex jibdew lant, l-ewwel kienu jnaddfu l-għalqa: Ġieli naddaf l-għalqa jew waħdu jew ma xi tlieta oħra. Biex jaqtgħu l-ewwel traversa, kien ikollhom iħaffru l-pitt. Ħofra bl-għoli tat- trinka u fond u wisgħa ta' madwar tliet piedi bi tlieta, qisu metru kwadru. Dan kollox bil- baqqun. Kienu jħaffru l-kniener bil-baqqun ukoll u jdaħħlu l-landi jew iċ-ċapep u l-ispnajjar u jsammruhom permezz ta' mazza tal-ħadid tqila xi għoxrin ratal. It-traversa kienet tkun ta' madwar 3m bi 2.5m. Wara 7 snin fil-barriera, Ninu daħal pulizija u hemm iltaqa' mal-mara tiegħu Marija, meta kien ikun għassa fl-għassa ta' Ħal Kirkop. Huma żżewwġu nhar is-17 ta' Ġunju 1957 u kellhom 4 itfal. Ninu spiċċa jgħidli li barriera kienet post tax-xogħol ferm iebes u kont trid ikollok saħħtek sana biex tkampa. AN QM L-mampazzoi. i Ninu Farrugia waqt xi xogħol fil-ġebel (ritratt Maria Farrugia) Leonard Falzon li twieled fis-6 t'April 1936, huwa bin Nardu u Ġorġa nċe Sacco. Aħwa kienu seba, Anġla, Ġamri, Nardu, Joe, David, Rużar u Karmni. Ta' erbatax-il sena, Leonard Falzon kien beda jaħdem ġo ħanut tal-merċa f'tas-Sliema. Wara sentejn, ta' sittax, beda fil-barriera li kienet f'ta' Kandja. L-imgħallem kien jismu Ġenju li kien bniedem ta' dixxiplina kbira. Kienu jmorru bil-mixi mir-raħal sal-Imqabba, Nardu, u ħutu Rużar u Żeppi. Xogħlu kien li jħammel wara t-trinkaturi u jnaddaf il-braġ tat-terrapien minn maġenb l-iżmarraturi. Meta kien ikun hemm xi burdnar biex jgħabbi, l-imgħallem kien jaqla' lil ħammiela minn xogħolhom, biex jgħinu fit-tgħabija tal-ġebel fuq it--——— LeonardFalzon trakk, għax Nardu ma laħaqx il-bhejjem iżda t-trakkijiet. Dan ix-xogħol (ritratt Leonard Falzon) kien jagħmlu għal ħmistax-il xelin ekwivalenti għal €1.75 fil-ġimgħa. Wara ftit taż-żmien kien telaq lill-imgħallem tal-Imqabba u ħadem għal ftit taż-żmien ma' tliet mgħallmin minn Ħal Kirkop, Mikiel Farrugia Ħurxinu, Ġużeppi Farrugia ta' Markiena u ma' Furti Debono. Hawnhekk kien jaqla' daqqa ftit anqas u xi drabi ftit aktar minn Lira (€2.33) fil-ġimgħa. Fil-barriera dam sa ma għalaq it-18-il sena, fejn kien mar jaħdem kunduttur fuq tal-linja. Wara ftit kien daħal mal- Gvern. Nardu semmieli li fil-barrieri ta' Ħal Kirkop, kien jingwalaha ħafna ma' Fidiel tal-Kolla li kien jaħdem spalla ma spalla miegħu. Semma wkoll li jiftakar lil Santu Falzon, Nardu Abdilla Żabbuba, Nardu Falzon l-Irish, Frenċ u ħuh Nardu Grech, dawn kollha kienu jaħdmu miegħu. Kullmin tkellimt miegħu dwar ix-xogħol fil-barrieri, kollha semmew li t-tbatija li kien fiha. Ankċ dawk li ħadmu fl-era moderna tal-inġenji jgħidu li l-barriera hija xogħol ta' tbatija, aħseb u ara min ħadem bil-baqqun kemm bata aktar. Tkellimt ma' Leonard Falzon l-/rish dwar ix-xogħol li kien jagħmel fil-barriera ta' Mikiel Farrugia ta' Ħurxinu fir-Ramlija. L-Irish bdieli billi qalli li huwa ftit mar skola, li dak iż-żmien kienet fi Triq Valletta. Kif ħareġ mill-iskola, Nardu mar jaħdem man- nies fir-raba' Ix-xogħol kien varjat, żriegħ ta' patata, taħwil tal-basal, tnaqqieħ u xogħol ieħor. Wara kien mar jittrinka ma' Mikiel Farrugia ta' Ħurxinu fil-barriera li kellu tar-Ramlija, kif ukoll ħadem xi ftit ma' Salvu Azzopardi tal-Gardilla fir-Ramlija wkoll. Perċ qabel beda dan ix-xogħol, Nardu qalli li: Leonard Falzon l-Irish wara li kienu joħorġu mill-iskola u kien jasal: (ritratt ta' Leonard Falzon) missierhom Żaren ta' Brandina lura mix- xogħol, li kien f'Laboratorv Wharf il-Marsa, jgħabbi l-balal, dan kien jieħu lil Santu u lil Nardu l-barriera, biex jgħallimhom jittrinkaw. Meta draw ix-xogħol bdew jittrinkaw bil-paga. Wara l-Gwerra fis-snin ħamsin, Nardu daħal it-tarzna bħala mate tax-shipwrights, fejn dam sa ma rtira biż-żmien. Nardu l-Irish qalli li fil-Gwerra, xorta kien ikollhom ; M i xi ftit xogħol tal-ġebel. L-Irish, bid-daħka fuq wiċċu qalli li peress li Żaren ta' Brandina, ma kien fih xejn, it-trinka li kien jitrinka kien jagħmilha dejqa. Allura Missier Nardu l-Irish:—— meta ma kienx imur għax-xogħol, ħadd ma kien ikun irid ikompli (ritratt ta' Leonard fuq xogħlu, għax ħadd ma' kellu siequ irqiqa daqs tiegħu u tagħhom Falzon) ma kinitx tidħol fit-trinka. L-Irish imbagħad għadda biex qalli li meta 154 Għaqda Mużikali San Leonardu A.D. 1858 Ħal Kirkop kienet tagħmel ix-xita, ma kellhomx pompi biex itellgħu l-ilma mit-trinka, allura l-imgħallem kien iwaqqafhom u kemm idumu weqfin ma kinux jitħallsu. Ħalliha li ġieli sa ma jiskula l-ilma mit-trinka, l-imgħallem ġieli bagħthom inaqqu u jagħmlu xogħol ieħor fir-raba tiegħu. Nardu qalli wkoll li l-laqam tal-/rish kien wirtu mingħand zijuh. Dan kien imqareb u Nardu kien ħareġ bħalu meta kien tfal, allura ċ-Ċanċulina kien jgħid dan it-tifel qisu l-Irish u baqgħetlu. Bonanno, A., (2001), Il-Preistorja, Kullana Kulturali, Pubblikazzjonijiet Indipendenza Borg, J.G., (1995), Is-Sengħa tal-Bini: teorija u prattika, l-awtur Borg, P. P., (2000-2001), Snajja' u Xogħol il-Maltin, PEG, p.204 Cassar Pullicino, Ġ., (1997), 'Ix-Xogħol tal-Barriera, Leħen is-Sewwa, 22 ta' Frar 1997, 1 ta' Marzu 1997, 8 ta' Marzu 1997 Couson, RJD, (1954), artiklu fuq Leħen is-Sewwa, 26 ta' Mejju Farrugia, C., (1998), L-Imqabba mal-Medda taż-Żmien, Kunsill Lokali Mqabba, Parroċċa Mqabba Fsadni, M., (1990), Il-Girna: wirt arkitettoniku u etniku Malti, Provinċja Dumnikana Gatt, M., (2006) Il-Ġeoloġija u l-Paleontoloġija tal-Gżejjer Maltin, Kullana Kulturali, Pubblikazzjonijiet Indipendenza Lanfranco, G. (2003), Xogħol, Ġaħġieħ u Snajja Oħra, Wise Owl Publications Mousu, S. (2007), Id-Dar Maltija, l-awtur Tonna, J. (2004), L-Arkitettura f'Malta, Kullana Kulturali, Pubblikazzjonijiet Indipendenza Vella, E., Borg, M., Bonanno, A. (2004), L-Arkeoloġija ta' Malta, Kullana Kulturali, Pubblikazzjonijiet Indipendenza Intervisti ma' Leonard Vella, Leonard Falzon l-/rish, Frenċ Grech ta' Rużar, Ninu Farrugia, Leonard Falzon 2, Triq is-Sajjieda, Żurrieq (Opposite Żurrieq Wolves Club) eu.