Daż-żmien hawn raxxa ġmielha ta' Maltin li marru l-Palestina u raw lil Ġerusalem, U billi kull min ikin Ġerusalem, ma jibqax ma —jżurx żjara lil dik il-ġmiel ta' knisja tal- Misilmin, li l-Ewropin isibuha bl-isem tal-Moskija. ta' GħOmar, nistħajjel li hawn erba' Maltin sewwa li jafu dik il-Moskija kif inhi, Dan għedtu għax jien il-Kotba tal- Evanġelju narahom jixbhu lil dik il- Moskija, Għall-ewwel li tidħol fiha, tàra ħafna dlàm; imbagħad tibda tàra ma' dwarek tikek imżewqa: ħomor u ħodor; sofor u koħol, im- qassmin sabiħ, li huma mużajk . taż- żġieġ tat-twieqi tal-Moskija, Im- bagħad, aktar ma għajnejk jidraw, aktar tibda tàra sewwa: kolonni tar- rhàm, arki, linfi tal-kristall im- dendlin, mużajk tad-deheb fil-ħitàn u s-saqaf, u x'naf jien. Hekk ukoll huma l-Kotba tal-Evanġelju. Għall- ewwel li taqrahom, taħsibhom kotba bħall-oħrajn; imma meta tidrahom, tibda tàra fihom irqaqàt u ħwejjeġ tal-għaġeb, li qatt qabel ma kont tobsor bihom. Bħal ma ġieli ssemma f'dan il- Qari (1), Ġest: ma kienx jitħaddet bil-Grieg jew bil-Latin (2), imma bl-Aràmi, ilsien li jixbah ġmielu lil Malti li nitkellmuh hawnekk. U l-ewwel Evanġelju nkiteb bl-Arżmi, imbagħad qalbuh bil-Grieg. Imma donnhom li huma u jaqalbu mill- Aràmi għal Grieg, kemm il-darba ħadu kelma b'oħra, u qalbuha ħażin. Mela, hawn sa naraw insibiix xi żewġ. kelmiet minn dawna, u naraw ukoll insibix, fil-bidu, kif kienu miktiba sew. L-ewwel kelma li sa niflu, ma hix kelma ta' Ġest, imma ta' san Ġwann il-Għammiedi. Miktub fl-Evanġelju (Matt. III, 7 u Luqa III, 7) li san Ġwann qal lil xi nies: ''Ja wlied il- lifgħa, min uriekom taħarbu mill-qilla 7 li ġejja' Agħmlu, mela, egħmil xie- raq, tat-tewba f $ Hawnekk, jekk toqgħod taħseb ftit tàra li aktarx hawn kelma miktuba ħażin. Dil-kelma hija ''min uriekom'', kif sa nfissru hawnekk. Nistħajjlu li jien qiegħed naħdem ma' wieħed sid: u dan, darba, meta jidħol id-dàr, jàra bieb miftfh, u jgħidli: f'Min qallek tiftah dak il-bieb''' Dal-kliem ikun ifisser li das-sid ma kienx iridni niftah dak il-bieb, u jien ftaħtu minn rajja, mingħajr ma qalli, u kontra x-xewqa tiegħu. Hekk ukoll jiġi, li, kieku dawk il-kelmiet qalhom san Ġwann tas- sewwa, huwa ma riedx li dawk in- nies jagħmlu tewba ta' dnubiethom. Imma dan ma jistax ikfin, għax san Ġwann għal hekk kien ħareġ ixandar it-tewba, u jgħammed in-nies, biex in-nies ibiddlu ħajjithom u. l-qilla t'Alla ma taqax fuqhom u jaħbtu ħażin. Mela: kif aktarx kienet il-kelma li ħarġet minn fomm san Ġwann' €Min uriekom'', bl-Aràmi, hija: €Man aħża lekom'', imma hemm kelma oħra tixbah lil din fil-ħoss, u aktarx li lilha qal san Ġwann, u mbagħad kitbuha ħażin. Il-kelma l-oħra hija: ''Ma aħsan lekom'', jiġi- fieri: Kemm hu aħjar għalikom. Mela aktarx li san Ġwann lil dawka qalil- hom hekk: ''Ja wlied il-lifgħa, kemm hu aħjar għalikom li taħarbu mill-qil- la li ġejjal Mela agħmlu egħmil li jistħoqq it-tewba''. Hekk qegħda taj- jeb ħafna u ma fiha tfixkil ta' xejn. San Mattew, l-Evanġelju tiegħu messu kemm il-naħa (3), imma għan- dna għax niżżuħ ħajr għal wisq ħwej- jeġ, l-aktar fosthom għax hu waħdu kiteb fit-tul, il-Priedka l-Kbira (V, VI, u VII) ta' fuq il-Għolja, u t-tgħaj- jira li Ġest għajjar lil Kittieba u l-Faresin, ġewwa t-Tempju, nhar it- Tlieta ta' qabel il-Għid, wara nofs in- har (Matt. k. XXIII kollu). Għal kemm xi kittieba għorrief ta' daż-żmien jgħidu li l-Evanġelji nkitbu mwaħħar, jien, ngħid għalija, għadni tal-fehma li wisq minn kliem Ġesu li hemm fl-Evanġelji, nkiteb fuq il-post, dak il-ħin li qàlu, mill-Kittieba tal- Faresin (4), li ġew il-Galilija minn Ġerusalem għal bil-għan (Mark, III, 22). Wara l-mewt ta' Ġest, wisq minn dawna u mill-qassisin emmnu fih (Atti, VI, 7), u l-kopja tal-kliem tiegħu li kellhom, ġebfiha magħhom għand l-Appostli, u minnhom sàru dawk il-famużi ''Logia'' (5), li għenu ħafna biex inkitbu minnhom l-Evan- ġelji, u li daqqiet jnsab xi fràk tagħ- hom 'l hawn u 'l hemm. Fil-Priedka l-Kbira ta' fuq il-Għol- ja li semmejt moqbejl, hemm miktub (Matt. V, 29), li Ġest qal: ''Jekk għajnejk għaddbitek, aqlagħha min- nekl Tajjeb għalik li jitlef sehem wieħed minn ġismek, milli ġismek kollu jixteħet fin-narl' Din ukoll aktarx li Ġesi m'hux hekk qalba sewwa. Għax jekk kull sehem minn ġisimna li jiġbidna għad-dniib, neqer- duh, x'jibqa' fina' Naqilgħu għajnna l-waħda, mbagħad naqilgħu l-oħra. Naqtgħu idna l-waħda, u wara naq- tgħu l-oħra. Naqtgħu sieqna l-waħda (ara Mark, IX, 44) naqtgħu l-oħra, u hekk niġu qisna romblu, għomja, u bla jdejn u bla saqajni Imma jekk inbiddlu naqra l-kelma ''minnek'', dan kollu jdfib u jisfa, u jiġi kollox sew. Ġesti aktarx li ma qalx ''minnek'', imma ''minn hinek'', jiġifieri: minn hemmekk. ''Aqla' għajnek minn hi-' nċk,7 jiġifieri: la tibqda tħares lejn dik il-ħaġa li sa twaqqgħek fid-dnub. Aħna bil-Malti, ma ngħidux ukoll: €Dak ġmiel ta' nkwatrul Ma stajtx naqla' għajnejja minnul' Mela ak- tarx li kliem Ġesti kien dan: ''Jekk għajnek għażżbitek, aqlagħha minn hemmekl Jaqbillek li-tinki sehem wieħed minn ġismek, inkella ġismek kollu jixgħel bin-nar tad-dnub F' (6). Fl-Evanġelju ta' san Luqa (X, 1), miktub li Ġest bagħat sebgħin mill- ixirka tiegħu, tnejn-tnejn, quddiemu, f'kull belt jew raħal li kien sejjer huwa. Dawn is-sebgħin xrik ma huma msemmijin imkien ħlief hawn; u la fl-Evanġelji l-oħra anqas fl-Atti, Din ukoll aktarx (jien ngħid għalija nħoss- ni ċert) li hi kelma meħuda b'oħra, kif sa naraw malajr. Meta Ġesu fehem li l-Awtorità tat- Tempju ta' Ġerusalem kienu sa jeħ- duh fuq demm id-dars, ħaseb li jibda jħarreġ lill-Appostli biex jibqgħu sej- rin bix-xogħol tat-tħabbir huma, wara li jmiit hu (ara Matt. X, kollu u l-bidu tal-XI). Għal hekk bagħat- hom ixandru l-Kelma t'Alla weħed- hom, tnejn-tnejn; u biex ma jib- żgħux, qalilhom li hu kien ġej waraj- hom, biex jekk isibu ruħhom f'xi xkiel, jeħlishom minnu malajr. Issa, min imfr quddiem ħadd ieħor, bil- Palestini jgħidulu: ''Sċbeq'' (7), jiġi- fieri: Prekursur. Għal hekk l-Appos- tli, f'dik il-biċċa xogħol, kienu ''Sċb- qin'' ta' Ġest, għax kienu marru quddiemu. Fl-oriġinal Aràmi, mela, aktarx li kien hemm miktub: ''Wa resel amàmu ''sċbqin'' (li bil-Latin kieku tiġi: Et misit ante cum pras- cursores) imma xi ħadd li kien jik- kopja, qara ħażin, u kiteb: ''Wa resel amàmu sebgħin'', jiġifieri l-fq' kitibha ''għ''. San Luqa sabha mik- tuba hekk, u: kif qara kiteb (ara Luqa, X, 1 u 17), għax hu ma kienx ma' Ġesti u ma kienx ra b'għajnejh. (Baqa' għal darba oħra) (1) Ara l-ħarġiet: April-Ġunju 1956, fi. 32 u 49; April-Ġunju, 1957, f. 46; u Lulju-Settembru, 1958, £. k (2) Billi l-qassisin fil-priedki t-test li jkunu għażlu jgħiduh bil-Latin, li kemm il-darba jkun kliem Ġesu (bħal fil-priedka tat-Tliet Siegħat, meta l-knejjes ikunu mimlija bin-nies, il-kotra minnhom. ta' ftit jew xejn skola), hawn ħafna min jaħseb li Ġest kien jitkellem bil-Latin. Għandhom ikunu jafu li dan m'hux minnu. Il-predikatur ikun jgħid il-kliem kif qrah hu bil-Latin, f'dik il-Bibbja li jgħidulha 'Vulgata''. Ġest kien jitkellem bl-Arġmi, u ebda wieħed mill-Kotba Mqaddsa ma' kien fl-oriġinal tiegħu miktub bil-Latin. ,(8) Biex. tara, qabbel l-Evanġelju tiegħu maż-żewġ Sinottki l-oħra. San Mat- tew għandu li jħobb irattab il-kliem fejn jarah jiebes. Bħalli kieku: san Luqa kiteb (XIV 26) li Ġesiti qal darba: ''Jekk xi ħadd jiġi wrajja u ma jobgħodx il missieru u 'l-ommu, lil martu u 'l uliedu, u lil ħutu, u saħansitra lil ħajtu wkoll, ma jistax ikun xrik tiegħi.'' U san Mattew, dal-kliem innifsu kitbu hekk (X, 37): UMin iħobb lil missieru u 'l ommu aktar milli jħobb lili, ma jistħoqqlux li jkun xrik tiegħi; U min iħobb lill-ibnu jew bintu aktar milli jħobb lili, ma jistħoqqlux li jkun xrik tiegħi''. U, waħda oħra: san Mark kiteb (IV, 38) li waqt li Ġest kien rieqed fid-dgħajsa bil-lejl, u l-baħar qam, u l-ilma beda dieħel fid-dgħajsa li kienu sa jegħerqu, l-Appostli sembħuh u qalu- lu: ''Mgħallem, xejn ma jhimmek (jim- portak) li sa negħerqu f'' San Mattew ki- tibha wkoll dil-ġrajja, imma kliem l-Ap- postli rattbu ftit, u qal li qalulu lil Ġesu: Mulej, ħarisna, għax sa nintilfu ''' Hemm għażla bejn il-waħda u l-oħra; ta' san Mark lewma, u ta' san Mattew, talba. (4) Fit-test Grieg tal-Evanġelju ta' san Mark, miktub (II, 16) li dawk li tkażaw b'Ġesti: għax qagħad jiekol mal-midinbin, kienu Kittieba TAL-Faresin (grammateis TWN. Imma. fit-test Latin miktub li kienu Kittieba U Faresin. Ak- tarx li t-test Grieg hu qrib is-sewwa; il- Faresin, li fi ħsiebhom kien il-ħarsien tal- Liġi, kienu bagħtu minn Ġerusalem il- Kittieba tagħhom biex jisimgħu lil Ġest u jiktbu x'inhu jgħid, wara li mar it-Tem- pju. l-Imġiddem il-misfi (Matt, VII, l-4; Mark, I, 40-45; Luqa V, 12-16) u semgħu minn għandu b'tagħlimu u egħmilu. (6) Vers 30 hu xorta waħda bħal vers 29. Il-għażla li hemm bejniethom hi li f'tal-ewwel tissemma l-għajn, u f'tat- tieni, l-id. Billi fil-Palestini dawn iż-żewġ kelmiet jixbħu lil xulxin fil-ħoss, il-waħda tgħinek (m'hux: għAJnek, bħal bil- Malti) u l-oħra ''idek'', li min jismagħhom mill-bgħid jista' jitfixkilhom, donnu jagħ- tik taħseb li Ġesu waħda aal. Imma billi xi kopista kellu żewġ kopji fuq iex jara, u f'waħda kien hemm miktub hekk u fl-oħra hekk, biex ikun fuq ir-riħ, kitib- hom it-tnejn. (7) Bil-Malti wkoll għandna l-verb Sebaq, jisboq, li jfisser: jiġi qabel. Iż- żiemel li jieħu l-ewwel fil-ġiri, ikun sebaq liż—żwiemel l-oħra kollha. QWIEL TAL-PALESTINA' Id-daħk. bala sabab, menn qillet il-qadab. hemm għal fejn, jiġi min-nuqqas ta' mġieba tajba. u ma jeħtieġ tifsir. Is-sukkdn qabl el-makdn u l-ġàr qabl ed-dàr. Id-daħk bla ma jkun Dal qawl hu ċar wisq Ara x'ijroddu n-nies tal-ħàra qabel ma tmur toqgħod fiha, u ara x'inhuma l-ġirien qabel ma