ir-rivista tiegħek għal tmiem il-ġimeħe il-mument, 15 ta' Ottubru, 2000 (KI Irkejjen Storiċi ĦAĠAR QM — Il l-fdalijiet maestużi u fissnż magħrufa bl- isem kollettiv ta' Ħaġar Qim, ilhom snin kbar jiġbdu l-attenzjoni u l-ammiraz- zjoni ta' ħafna nies u stud- jużi. Għalkemm aħna l- Maltin nafu bihom sew, għax nisimgħu bihom kemm fl-iskola, kif ukoll fuq il-mezzi tax-xandir, dejjem jibqa' l-fatt li dawn il- fdalijiet preistoriċi għal ħafna huma biss ġebel kbir u xejn aktar. Fl-ewwel appuntament tagħna ma' dawn il-fdalijiet preistoriċi (il-mument, 21 ta' Novembru, 1999) konna tkellimna l-aktar dwar l- istorja tal-post u kif saru l- ewwel skavi u studji dwar l- istess lokalità. Illum nibdew naraw eżattament x'hemm madwar dawn il-fdalijiet. Il-faċċata -ewwel ħaġa li tolqot l- IF hekk kif wieħed jidħol wara r-reċint hi l- faċċata. Hawnhekk għandna ħajt sħiħ, impoġġi bil-għaqal, u fl-istess ħin juri ċerta teknika li wieħed ikun xi ftit sorpriż b'dak li qiegħed jara. Daħla waħda biss hemm f'dan il-ħajt. Bħal kull tempju ieħor li nsibu fil-gżejjer Maltin, dawk ta' Ħaġar Qim huma l-istess fil-ħsieb u fil- kunċett, iżda mbagħad kull tempju għandu dik il-laqta partikulari tiegħu. Tant ieħor f'Ħaġar Qim. Jekk wieħed jagħti ħarsa sew lejn il-faċċata jara li t- tqassim tagħha hu wieħed perfett. Daħla fin-nofs, żewġ ġebliet weqfin li jservu bħalà l-bieb, żewġ ġebliet oħra mdaqqsa fuq kull naħa tal- bieb, u ġebla ferm akbar fuq kull naħa. Bejn iż-żewġ ġebliet tat-tarf, naraw li l- bennejja ħasbu biex poġġew numru ta' ġebel iżgħar, iżda li waslu biex kellhom unità ferm isbaħ. Quddiem dan kollu numru ta' ġebel jagħtu l-impressjoni li dawn kienu hemm biex jintużaw bħala bank. Ta' interess partikulari f'din il-faċċata hu l-fatt li t-tip tal- Ħaġar Qim: Dettal tal-ġebla-bieb ġebla użata hi dik tal-franka. Fit-tempji l-oħra nafu li l- ġebla li ntużat għal faċċati hi taż-żonqor, u dan biex tkun aktar protetta. Meta wieħed iqis li Ħaġar Qim jinsab aktar — espost għall-elementi, allura wieħed jimmaġina li din l- għażla saret apposta. Hu maħsub li hawnhekk kien hemm il-ħsieb li jkun hemm ħafna aktar dekorazzjoni fuq il-ġebel, milli kien isir fuq tempji oħra. Bħalma kulħadd jaf, il-ġebla Maltija li hi tajba biex tkun .maħduma f'disinji, hi dik Quddiem din il-faċċata maestuża nsibu wkoll żewġ toqbiet fl-art. Dawn it-toqob fil-fatt jinfdu ma' xulxin, u għalhekk ingħatat it-teorija li dawn setgħu kienu jintużaw biex jorbtu l- annimali ħalli jkunu jistgħu jiġu sagrifikati quddiem id- daħla tat-tempju. Min jaf jekk dawn l-istess toqob intużawx għal xi raġuni oħra2 d-daħla għal din il-parti femm hi Wieħed għandu jagħti ħarsa sew lejn l-istess ġebel li qegħdin iservu bħala l-ħajt ta' l-istess kuridur. Maħduma tajjeb, u maqtugħa b'ċerta eżatezza. Barra minhekk naraw ukoll li l-art hi ċċangjata. aktar l-art naturali bħalma nsibu fuq barra tat-tempju. Hekk kif ngħaddu minn dan il-kuridur naslu f'fetħa. Illum, din il-fetħa, tinsab mod ieħor minn kif kienet meta nbniet. Oriġinarjament kien hemm żewġ kmamar, waħda fuq kull naħa, mingħajr ma kien hemm il- ħajt diviżorju. Lejn l-aħħar ta' l-istess perijodu n-nies li kienu qegħdin jagħmlu użu ta' dan it-tempju ddeċidew li jżidu dan il-ħajt diviżorju. Il- ħajt hu magħmul minn numru ta' ġebel, iżda waħda minnhom kienet maqtugħa ħalli tifforma bieb, biex b'hekk wieħed seta' jidħol wara l-ħajt. L-art hi ċċangjata kollha, ħlief il-partijiet ta' wara l- ħitan diviżorji. Illum il- ġurnata, l-awtoritajiet tal- Mużew ħasbu biex poġġew kopji ta' żewġ oġġetti interessanti. Wieħed minn- hom hu altar, maħdum u dekorat minn kullimkien, u ġebla oħra li għandha d- disinji li huma marbuta ma' l-istess perijodu, jiġifieri spiralli. Dawn huma biss dettalji li naraw fil-bidu ta' dawn il- fdalijiet. F'appuntamenti oħra nkomplu nagħtu aktar informazzjoni dwar it- tempji ta' Ħaġar Qim. Il-faċċata ta' Ħaġar Qim