Iben dehen tal-Mosta — 1 Joseph G.M. Borg (1937- 2016) ME xi tagħrif u osservazzjonijiet — Għodwa waħda, ftit xhur ilu, mal-Mosta ġriet l-aħbar li kien għadda għall-ħajja ta' dejjem wieħed mill-aktar persuni ntiżi fuq raħal twelidhom. Ngħid raħal, għaliex meta twieled Joe, nhar il- 25 ta' Ottubru tas-sena 1937, il-Mosta ma kinitx akbar minn raħal b'popolazzjoni ta' madwar 4,743 persuna. Fuq fomm dawk li kienu jafuh, nhar il-31 ta' Mejju tal-2016, kien hemm biss kelma waħda: 'ħalliena Joe Borg ta' Mattew'; għax hekk kienu jsibuh dawk tamparu u li miegħu kibru f'dan ir- raħal li matul is-snin rawh jinfirex u jimtela bin- nies, bil-bini u b'dak kollu li jagħmlu modern u attraenti u hekk sar belt. Joe Borg jgħarrafna fil-bijografija tiegħu li tidher fuq il-qoxra tal-ktieb It-Toroq tal-Mosta: Ismijiet u Tagħrif Dwarhom, li kien ġie ppubblikat mill- Kunsill Lokali tal-Mosta fl-1998, li hu kien bin Mattew u Margerita mwielda Kien ukoll miżżewweġ lil Marv neċ Zerafa. Jgħidilna li ħa l-edukazzjoni tiegħu fl-iskola primarja tal-Mosta, u wara fil-Kulleġġ San Albertu l-Kbir, il- Liċeo, u fl-aħħar fil-Kulleġġ San Mikiel għat-Taħriġ tal-Għalliema. Joe għalhekk sar għalliem u ddedika ruħu għall-oħrajn biex ikunu bnedmin aħjar u jiżviluppaw it-talenti u l-abbiltajiet tagħhom u dan għamlu billi għallem fl-iskejjel primarji tal-gvern għal wieħed u erbgħin sena sħaħ. Imma Joe Borg ħass li l-vokazzjoni tiegħu ta' edukatur kellha tmur lil hinn mill-klassi. Iddeċieda li kellu jibda jikteb.ukoll dwar il-Mosta biex b'hekk jgħarraf lin-nies bil-wirt kulturali ta' raħal twelidu. Tista' tgħid li matul ħajtu, sakemm tagħtu saħħtu, kiteb kemm felaħ fuq il-Mosta u l-knisja tagħha, li għalih kienu l-mimmi t'għajnejh. Insibu l-kitba tiegħu fil-gazzetti Il-Berqa, Il-Leħen is-Sewwa, u Il- Mosta. Kif għedna, Joe kien jitgħaxxaq bil-knisja arċipretali tal-Mosta, iddedikata lit-Tlugħ fis-Sema ta' Marija. Fil-ktieb Il-Mosta, il-Mostin u r-Rotunda tagħhom matul iż-żminijiet, ippubblikat mill-Kunsill Lokali tal-Mosta fl-2007, foe kien intalab jinkludi sezzjoni fuq dak kollu li fiha r-Rotunda. Hu ħass li kellu jinkludi dan li ġej biex jiġbor dak kollu li kien iddeskriva dwar il-knisja. 'Din hi. r-Rotunda tal-Mosta. Il- Pantheon ta' Malta. Knisja li hi mdawra kollha kemm hi bil-ġmiel tad- dija tas-Sema għax hija monument kbir ta' fidiu mħabba. Knisja fuq kollox li hi Santwarju u għalhekk xhieda qawwija tul iż-żmien tad-devozzjoni tal-Mostin lejn il-Verġni Marija Mtellgħa s-Sema bir-ruħ u bil-ġisem. Joe tant kien iħobb ir-Rotunda u kien jara fiha xi ħaġa speċjali li ma setax iżomm moħbija xewqa li kellu uli ma hemmx dubju li kienet kibret ġewwafih matul s-snin. Il-konklużjoni tal-intervent tiegħu fil- ktieb li għadna kif semmejna kellu t-titlu 'Rotunda li jixirqilha l-unur ta' bażilika. Kienet ħolma li forsi ħafna rawha diffiċli biex isseħħ imma nhar il-15 ta' Awwissu 2015 ingħatat aħbar li ferrħet lill-Mostinu ġegħlithom iċċapċpu u jittamaw. Wara li l-Arċisqof is-26 Edizzjoni ta' Malta, Mons. Charles Scicluna, ħabbar waqt il- paniġierku li minn dik is-sena r-Rotunda kienet se tkun il-katidral tiegħu għall-festa ta' Santa Marija għax kien se jqaddes il-quddiesa tal-festa hemmhekk kull sena, l-Arċipriet Dun Albert Buhagiar talbu biex jaċċetta li l-parroċċa tal-Mosta tapplika biex issir bażilika. Mons. Scicluna tah il- permess u qallu li jittama li l-Papa jilqa' din it-talba. Hekk ix-xewqa li kien wera Joe Borg setgħet tibda tiżviluppa. Joe m'għadux magħna biex isegwi din il-mixja imma żgur li jkompli jsegwiha minn ħdejn Ommna Marija Assunta li hu tant kien iħobb u jfaħħar. Lil Joe jien kont iltqajt miegħu meta sirt editur tal-Annwal tas-Soċjetà Filarmonika Santa Marija fl-2002 u kont nitolbu artikli għal din il-pubblikazzjoni. Meta mbagħad fl-2006 ġejt maħtur editur tal-magażin Il-Mosta, lil Joe kont nitolbu artiklu għal kull ħarġa. Meta l-Arċipriet Dun Mario Tong kien fada l-pubblikazzjoni Il- Mosta f'idejja, ħassejna li kellna nagħtuha bixra differenti li tmur aktar maż-żmien attwali u għalhekk minn format ta' gazzetta dawwarnieha f'magażin u daħħalna ftit aktar kulur u aktar artikli varji. Nista' ngħid li Joe kien dejjem jibgħat l-artiklu tiegħu. Kien jibgħatuli d-dar bil-posta u kien ikun miktub bl-idejn — kitba pulita ta' għalliem tal-oldschool kif ngħidu. Għalhekk kien ikollna nittajpjaw kollox aħna — xogħol li kienet tagħmel il-mara tiegħi Pauline — biex hekk il-kitba ssir dokument għall-kompjuter. Il-kitba għal Joe Borg kienet parti minn ħajtu u kull min kien ikollu xi pubblikazzjoni fuq il- Mosta jew fil-Mosta, bħal ngħidu aħna l-annwali tal-każini Mostin, kien x'aktarx jitolbu xi artiklu, u Joe fedelment kien jaċċetta u jaqdi lil kulħadd. Kiteb għexieren ta' artikli barra li kiteb il-ktieb fuq il-Ġimgħa l-Kbira maħsub għat-turisti. Din il- pubblikazzjoni li jisimha Good Frida Procession — Mosta, Malta ħarġitha l-Parroċċa tal-Mosta fl- 1986 u kellha test bil-Malti miktub minn Joe, u traduzzjoni bl-Ingliż. Ta sehmu wkoll fil-ktieb Storja tal-Mosta bil-Knisja Tagħha li kienet ġabra ta' kitbiet ta' E.B. Vella u numru mdaqqas ta' kittieba oħra li ħareġ fl-1972 mill-Oratorju Qalb ta' Ġest. is-26 Edizzjoni Minn bijografija oħra li dehret fil-ktieb Il-Kelma li Tmantni r-Ruħ —Antoloġija ta' kitbiet minn awturi Mostin, li ħarġet fl-2004 mill-Kunsill Lokali tal- Mosta, joħorġu ħiliet oħra li kellu Joe. Hawnhekk hu jikteb li kien għamel xogħol volontarju b'risq il-knisja arċipretali li kien jikkonsisti f'disinji għal oġġetti varji. Hekk pereżempju ddisinja tron ċkejken b'pedestall miegħu għall-Bambin tal- Milied u l-girlanda fejn tpoġġa r-relikwarju tal- Veru Sinjur. Iddisinja għall-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira l-bandalori tas-Seba' Kelmiet, il-bandalori li jkun hemm quddiem kull statwa, il-fraċen bl- erba' bankini tagħhom, u numru ta' Ibiesilli jintlibsu minn dawk li jkunu qed jimxi fil-purċissjoni. Joe ta sehmu wkoll fl-armar ta' barra tal-festa ta' Santa Marija għax għamel id-disinn tal-kolonna tat-tliet anġli u ta' xi brazzi li jitpoġġew f'idejn l-anġli li jintramaw fi Pjazza Rotunda. Ta' iben dehen tal-Mosta ma setax jonqos li l-Kunsill Lokali jirrikonoxxi ħidmietu billi jagħtih l-onorifiċenza 'Ġieħ il-Mosta' fl-2003. L-aħħar kitba mill-pinna ta' Joe Borg li dehret fil-Mosta qabel ma ħalliena kienet dik dwar il- festi li kienu jkunu ċċelebrati fir-Rotunda kif kien jiftakarhom hu. Dan l-artiklu kien ippubblikat fil- ktieb Mill-Mosta 'l Barra f' Novembru tal-2015 mill-Kumitat Sezzjonali PN Mosta. Kienet l-aħħar biċċa xogħol ta' Joe Borg li jien editjajt. Hemm ħafna aktar xi tgħid fuq ħabibna Joe imma dak inħallieh għal min kien aktar qrib tiegħu u li kien jafu aktar minni. Joseph G.M. Borg m'għadux magħna bil-ġisem imma ma nistgħux ninsewh u dan għaliex il- ħafna kitbiet tiegħu jibqgħu magħna u jfakkruna kontinwament fih. Ma tistax tikteb xi ħaġa fuq ir- Rotunda jekk qabel ma tikkonsultax dak li kiteb Joe matul is-snin. Ikun xieraq jekk mal-ewwel opportunità isir xi ħaġa biex ismu jibqa' verament ħaj, pereżempju billi tissemma triq għalih jew forsi xi misraħ, jew xi ġnejna. Forsi wkoll isir xi mafkar, L-importanti hu li l-Mosta tirreċiproka dak ir- rispett li Joe wera tul ħajtu kollha lejn din il-belt maħbuba tiegħu u tagħna.