Iċ-ċampella, il-plejn u x- xiber: logħob ta' fuq is-swar Maltin kitba ta' Steve Borġ Iċ-ċampella: logħba Bormliża bil-flus u l-ġebel Tkellimt ma' Ravmond Chircop Taċ- Ċirott, li joqgħod Bormla nhar it- Tnejn 7 ta' Ġunju 2004 'Meta tkun fqir trid tara kif se tivvinta l-logħob sabiex tgħaddi l- ħin. Logħba minnhom jisimha ċ- ċampella', li konna nilgħabu fuq is-sur ta' Santa Liena f'Bormla. Tintlagħab fuq it-torba, mhux il- qatran għaliex inkella jtiru l-flus u ċ-ċampella tibqa mixja. Tilgħab għal sold, tlett soldi u tmintax irbiegħi. Għal xejn ma tistax tilgħab għax ma hemmx sugu. Sa ħamsa u għoxrin ruħ f'logħba konna. Bniedem ikollu ftit flus f'butu. Ikollok xi tlettax-il sena u tilgħab mal-kbar ukoll ' 'Xi trid tagħmel biex tilgħab Issib ġebla barra u taħdimha għall-idejn, li tista' taħtafha sew. Dik insejjħulha ċ-ċampella. Imbagħad tagħmel għaxar passi lura mill-master, li kienet ġebla wieqfa li warajha jkun hemm il- flus ta' min daħal għal-logħba.' 'Hija logħba tal-Ħadd filgħodu u tintlagħab fuq is-sur. Jien qatt ma smajt li lagħbuha ż-Żejtun fejn twelidt. Biex tibda naqtgħu bl- Ma tkunx taf kemm se joħorġu l-oħrajn u jista' jitla' sa mija. Il-flus tad-dħul fil-logħba jitqiegħdu wara l-master u jitgħattew bi ftit trab ħalli ma jtirux. Twaddab iċ-ċampella biex ittajjar il-master jew tqarribha lejn il-flus. Mhux faċli li tirbaħ ma' l-ewwel tefgħa. Iċ-ċampella tibqa' tilgħab fejn tinżel u ma tinġabarx. Ta' warajk jista' jilgħab fuqek biex iwarrbek, ibiegħdek u jidħol flokok hu. ' 'Jekk tilgħab ma' l-ewwel tefgħa u ċ-ċampella tiġi fuq il-flus, ma tirbaħx jekk il-master ikun għadu wieqaf. F'dan il-każ, iċ-ċampella tinġabar biex terġa' titfa' minn wara l-linja, dejjem, meta jkun imissek, għaliex sa dak il-ħin tkun għadek tilgħab. Jekk il-master ikun waqgħa u jkun imissek, għandek dritt li titlob li dan iwaqqfuh. Dan għaliex jekk ikun mimdud ikun hemm ċans kbir li toqorsu, itir il-bogħod mill-flus u ċ-ċampella ta' ħaddieħor tkun eqreb il-flus u jirbaħ hu. ' 'Mela biex tirbaħ irid ikollok iċ- ċampella eqreb lejn il-flus mill- master li jrid ikun mimdud. Issa jekk il-flus taru u l-masrer, li hu mimdud, ittajjar 'l hemm dawn il- ' flus jintrebħu skond iċ-ċampelli li hemm qribhom. Jistgħu jirbħu anki, ngħidu aħna, sebgħa f'daqqa u tirbaħ skond il-flus. Jista' jmissek ġiex tmintax irbiegħat u ieħor jirbaħ tlett skorfini tat-tlett soldi. Dan għaliex jekk id-dħul maqbul ikun xelin, int tkun tista' tpoġġi munita waħda ta' xelin jew jekk trid tnax -il sold. ' 'Jekk tilgħab, taqleb il-master u dan jiġi fuq il-flus, li jkunu ktajjen u ċ-ċampella tiġik tmiss mal-flus, ma tiħux jekk dan ikun mimdud. Ġieli jiġru ż-żinnijiet. Tilgħab u l-master li jkun mimdud jintlaqat u jiġi wieqaf. Ta' warajk jista' jidħol sħab ma' min għandu l-eqreb ċampella mal-flus sabiex dak li jmissu jilgħab jipprova jwaqqa' l-master, jirbaħ l-ieħor u jaqsam miegħu. Kulħadd ikollhu għajnejn ta' seqer għax ġieli kien ikun hemm aktar minn paga ta' ġimgħa qed tilgħab. Trid tkun moħħok hemm għax jaħdmuk.'' Il-plejn: logħba tal- Mandraġġara Ġirbin Tkellimt ma' Lawrence Ċiantar Tal- Ġimgħa mill-Birgu nhar is-Sibt 5 ta' Ġunju 2004. 'Il-plejni hija logħba bil-ballun tal-lasktu jew tal-kamoxxa, li kienet tintlagħab il-Mandraġġ tal- Birgu. L-antiki jsejjħulha l- bullar' ukoll. Din il-logħba kienet tintlagħab mal-ħajt tas-sorijiet ta' Santa Skolastika. Kien kbir u ma kienx hemm twieqi li jtellfu. U s- sorijiet kienu tal-klawsura, mhux se joħorġu għalik għaliex qed tħabbat mal-ħajt tagħhom minħabba li dawk maqfulin hemm ġew. Mal-ħajt inħożżu linja qisha mogħla ġiex piedi mill-art, ġieli b'żebgħa' sewda, ħadra jew li ssib. Min jitfa' jrid jagħti d-daqqa bl-għekiesi ta' ġewwa tal-ponn magħqud jew bil- pala tal-id miftuħa. ' 'Dan irid iħabbat' 'l fuq mil-linja u l-ballun irid imiss darba mal-art. Jekk il-ballun jolqot il-linja ta' mal-ħajt, mela dak li qed jilgħab irid jerġa jħabbat. Min ikun imissu jilgħab ma jistax iħalli l- ballun imiss darbtejn mal-art. Jekk jiġri bekk, mela jieħu punt min ta d-daqqa. Min ileħħaq it- tmienja jew il-ħdax jirbaħ. Kull daqqa fiha l-ħsieb. Jekk tkun daqqa tal-għekiesi suppost tkun aktar b'saħħitha, iżda bil-pala tal- id meta tkun ħdejn il-ħajt qed twieġeb għad-daqqa ta' qablek u kważi tmewwet il-ballun. ' 'Ġjeli tintlagħab wieħed ma' wieħed, jew tnejn tnejn u anki tlieta tlieta. Logħba tieħu mal- għoxrin minuta. In-nies li jilgħabuha kienu tan-naħa tal- Mandraġġ, ħafna drabi barklora. Joħorġu ġiex xelini jew tmintax irbiegħi 'il wieħed u tirbaħ lira u nofs jew għal xi flixkun luminata. Niġu sitt gruppi ta' tnejn b'min jitlef jinqala'.' 'Fix-Xitwa kienet tintlagħab is- Sibt u l-Ħadd filgħodu, iżda fis- Sajf, wara nofsinhar. Jaqtgħu għal min se jitfa' l-ewwel u dan jibda. Kont stajt tħabbat mal-ħajt kollhu. L-għekiesi tal-ponn iġġibhom pjaga, kollha grif. Hija logħba li trid tuża l-ħażen. Jekk tolqot taħt il-linja titlef. Ilha tletin sena li spiċċat. Il-logħba waqfet meta ttieklet il-faċċata tas-sorijiet u ġew il-karozzi. Spiċċajna li llum lanqas it-tfal tal-Mandraġġ ma jafu x'inhi. Iżda l-linja tal- logħob hemm għadha mal-ħajt.'' Ix-xiber: logħba bil-flus tad- Due Balli Tkellimt ma' Roman Cutajar Tal- Ħaddied mill-Belt Valletta nhar il- Ħamis 29 ta' Lulju 2004. 'Niftakar logħba msejjħa x-xiber tintlagħab f'nofs in Snin Ħamsin. Kont għadni tifel niġri mat-toroq tad-Due Balli, l-Belt fejn trabbejt. Din il-logħba kienet tintlagħab mas-swar tal-Belt iżda l-aktar ma' dak tal-Baviera. Il-lagħba kienu ħafna drabi rġiel mid-Due Balli, sidien tal-briedel jew tal-ħwienet tax-xorb ta' Strada Stretta. Dawn kien ikollhom ħafna flus, anki mitt lira fuqhom, fi żmien meta paga ta' raġel kienet xi tlett liri fil- ġimgħa. U aħna t-tfal, jekk ikollna sikspenz fil-but, konna niskantaw b'dawk il-flus kollha u l-irġiel kienu jkeċċuna.' 'Tismagħhom jgħidu ''Imxi nħabbtu xiberi' ' 'Tilmaħ l-irġiel niżlin ta' kuljum in-niżla tal-Fossa fejn idellel wara jintrebħu ħamsa u għoxrin lira f'logħba. Ix-xiber ilha daqs tletin sena li nqatgħet. Hekk kif telqu l- Amerikani u majnat Strada Stretta din bdiet tinqata'.' Għaliex din aktar ' tintlagħab fis-sajf għax in-nies toħroġ. Jieħdu sehem minn ġiex sa' anki għaxart irġiel. Kien hemm latrina, illum imtajjra, b'bejt lixx infistat tajjeb mingħajr trab u ġebel u jilgħabu fuqha. Il- logħba tibda billi jiftiehmu għal kemm ħa jilgħabu. Jibdew minn tmintax irbiegħi sa anki tlett liri, ħafna drabi b'muniti iżda xi drabi anki b'liri tal-karti li fuqhom jagħmlu biċċa ġebla. ' 'Il-flus li jintlagħbu, jitqiegħdu f'linja maġenb xulxin 'il bogħod mill-ħajt skond kif miftiehem bejn il-lagħba. Kulħadd jilgħab bis-sold tiegħu, jagħtuh kull forma, anki mgħawweġ ħalli meta dan jitħabbat mal-ħajt ikun jista' jersaq qrib il-flus li hemm fin nofs. Jaqtgħu t-tokk u min jiġi jibda. Kulħadd kellhu t-tattika tiegħu kif iħabbat is-sold mal- ħajt. Ġaladarba dan jaqgħa mal- art u jkun qrib il-flus, dak li jkun għadu kif lagħab ikejjel b'xibru minn fejn straħ is-sold sal-flus. Dak li jilħaq b'xibru jirbaħ. Iżda dan mhux kollox, għaliex jekk b'xibrek tilħaq is-soldi ta' ħaddieħor toqtolhom, jiġifieri jieqfu mil-logħba. Trid tarahom, kulħadd iġebbed xibru.' 'Min imissu jilgħab jerġa' jerfa' soldu, dejjem jekk ikun għadu ħaj. Min kellu l-pala tal-id kbira kellu vantaġġ, u mhux l-ewwel darba jew tnejn li minn kellu xiber żgħir tnaffar. Il-logħba tista' ddum mill-ewwel tefgħa ta' sold sa' anki nofs siegħa, dejjem skond il-bogħod li qed jitfgħu. ' qatt ma rajna puliżija lil hemm. Mhux l-ewwel darba li kienu