In-Neoloġiżmi fil-Malti: Il-Lingwa bħala Għodda Mingħajr Fruntieri Neologisms in Maltese: Language as a Tool without Barriers Daħla In-neoloġiżmi huma s-suġġett ta' diversi dibattiti li jirriflettu l-potenzjal tal-lingwa. Il-lingwa nnifisha ttina diversi għodod li permezz tagħhom niffurmaw u nagħġnu l-kliem. B'dawn l-għodod f'idejna, nesperimentaw biex konxjament jew inkoxjament inwessgħu, fost l-oħrajn, il-vokabolarju tal-istess lingwa. Fil-qalba tal-proċess tal-ħolqien tal-kliem hemm l-att fundamentali tat-tismija u l-mod li bih nirreferu għall-oġġetti li jeżistu madwarna (Saussure, 1916, pp.111-117). Il-bniedem iħoss il-ħtieġa li jagħti isem lill-oġġetti ta' madwaru, li jidentifika l-istess oġġetti permezz ta' isem. Meta jsib oġġett ġdid jeħtieġlu jsib ukoll isem ġdid għalih. Meta ma jsibx isem li jaqdih, jirrikorri għall-ħażna ta' mekkaniżmi li hu familjari magħha u bi ftit kreattività lingwistika joħloq il-ġdid; iħaddem l-għodod li għandu disponibbli għalih fi proċess li jurina kemm il-lingwa hi tassew għodda mingħajr fruntieri. X'inhuma n-neoloġiżmi2 Fi ftit kliem, it-terminu 'neoloġiżmu' jirreferi għal kliem ġdid f'lingwa, ngħidu aħna lactivist (n.), mansplain (v.), u tomgirl (n). fl-Ingliż u stessu (n.), titmazzaz (v). u kejkina (n.) fil-Malti. Madankollu, insibu diversi definizzjonijiet ta' xejra lessikali, morfoloġijka jew semantika għal dan l-istess terminu. Neoloġiżmu jista' jkun ukoll kelma li ma tkunx ilha li daħlet f'lingwa jew kelma li bdiet tintuża b'tifsira ġdida, ngħidu aħna fil-Malti plattin kienet tirreferi għal platt żgħir li tiekol minnu iżda maż-żmien il- kelma plattin ħadet ukoll it-tifsira ta' platt żgħir li jisparaw fuqu. Skont Akmajian et al (2010), f'sens dejjaq, in-neoloġiżmu huwa kelma li għadha kemm tiżdied f'lingwa, filwaqt li definizzjoni iktar wiesgħa ta' neoloġiżmu hija kelma li għaddiet minn bidliet fit-tifsira (p.591). Cabrċ (1999) tgħid li n-neoloġiżmu jista' jkun kelma li ilha li feġġet, kelma li għadha ma daħlitx fid-dizzjunarju, kelma li jkollha instabilità formali jew instabilità semantika, u kelma li l-kelliema jqisuha ġdida (p.205). Hemm min jissuġġerixxi li kliem missellef mit-Taljan u mill-Ingliż bħal assessjar u ħuliganiżmu u l-kliem misluf dirett miktub b'ortografija Maltija (ara Frejp ta' Clare Azzopardi) jew Taljana u Ingliża bħal snapshots u waiter (ara Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka ta' Juann Mamo) huma neoloġiżmi wkoll. Cachia (1978) jagħmel referenza għal traduzzjonijiet litterali li jiksbu tifsira ġdida fil-Malti bħal dgħajsa tal-ġiri għal speedboat jew imħażen tal-friża għal cold stores (p.82). Dawn it-traduzzjonijiet ifakkruna fil-kalki li jirreferu għal tip ta' self li fih il- kostitwenti morfermiċi tal-lingwa sors jiġu tradotti kelma b'kelma b'mod li jinħolqu morfemi ekwivalenti fil-lingwa mira (Crvstal, 2008: p.329). Crvstal jagħti l-eżempju Superman fl-Ingliż minn Ubermensch fil-Ġermaniż. Fil-każ tal-Malti, nistgħu nsemmu eżempji bħal ħasil il-moħħ għal brainwashing u qamar il-għasel għal honevmoon. B'differenza minn dan il-kliem ġdid li jaqbad mal-kelliema u jidħol parti mill- vokabolarju ta' kuljum, insibu l-kliem nonce. (Crvstal, 2008, p.329) Il-letteratura, speċjalment il-kitba għat-tfal, toffrielna minjiera ta' eżempji. Biżżejjed inħarsu lejn The BFG ta' Roald Dahl li fih jippreżentalna sfida ġdida permezz tal-kliem li nagħmlu sens minnu għax fost l-oħrajn (i) jikkonforma ma' tlaqqigħat fonoloġiċi possibbli fl-Ingliż, u (ii) iħaddem suffissi eżistenti li jirrispettaw it-temp u l-klassi lessikali (Eggins, 2004, (p.27-28). Skont Crvstal, jekk il-kelma taqbad, inkunu nistgħu nirreferu għaliha bħala neoloġiżmu. Filwaqt li nżommu f'moħħna din il-varjetà ta' termini u definizzjonijiet, f'din il- kitba se nkun qed nirreferi primarjament għan-neoloġiżmi fis-sens dejjaq tagħhom, jiġifieri kliem maħluq ġdid f'lingwa, mingħajr ma neskludi xi eżempji nonce. Iż-żmien, xi rwol jilgħab7 Fuq naħa nsibu min jinkoraġġixxi l-ħolqien tan-neoloġiżmi u jisfrutta l-potenzjal tagħhom, u fuq in-naħa l-oħra, insibu min jargumenta li n-neoloġiżmi huma effimeri u imponuti mil-lessikografi (Hitchings, 2011). Mhux l-ewwel darba li nsibu min jargumenta li n-neoloġiżmi maħluqa għalxejn u jipproponi li nqajmu kliem li miet (Sammut, 2012, p.9). Fil-qalba ta' dan kollu hemm iż-żmiem u għalhekk wieħed jistaqsi: Kemm irid jgħaddi żmien biex kelma tibda tissejjaħ neoloġiżmu/ Kemm irid jgħaddi żmien biex kelma ma tibqax tissejjaħ hekk u tidħol bħala parti mill- vokabolarju tal-lingwa2 Fi kliem Żahra (2013), hu u jikkummenta fuq in-neoloġiżmi fix-xogħol ta' Mamo, 'minħabba fil-ħtieġa ta' aġġornament kontinwu minn lingwa li hija ħajja, dejjem se jkun hemm kliem li meta jiġi meqjus dijokratikament u sinkrotikament, se jkun ikkunsidrat bħala kliem li ma jkunx ilu li daħal u li sar parti mill-bqija tal-kliem użat u drat mill-kelliema:' (p.46) Il-kriterju taż-żmien huwa essenzjali daqskemm hu relattiv fl-aċċettazzjoni tagħna ta' kelma u t-tħaddim tagħha. Bħalma tgħallimna l-istorja, għall-ewwel, kelma aktarx li ssib reżistenza, iżda maż-żmien tindara u ssir parti mill- vokabolarju tagħna, bħalma ġara bil-kelma tisliba. Hawnhekk qed nipproponi din it-tabella li tgħinna nħarsu lejn il-proċess li bih kelma tiġi aċċettata f'lingwa. Naturalment, iż-żmien preċiż huwa relattiv skont il- bżonn li hemm għal din il-kelma (ngħidu aħna, ewro) u l-frekwenza tal-użu (ngħidu aħna, ittre u borrinu), fost l-oħrajn. II EE TEĦ (taħdit jew l ġiż kelma aċċ : kelma vvintata neoloġiżmu elma aċċettata; parti jidħol fid- AT LEZMIEUTI Bla dubju, li kelma tkun inkluża fid-dizzjunarju tgħin fl-aċċettabilità tagħha. Kelma tiġi inkluża f'dizzjunarju għax tkun qed tintuża mill-kelliema, u aktarx li tintuża iktar għax wieħed isibha f'dizzjunarju. Naturalment, f'lingwi b'iktar riżorsi minn tagħna dan il-proċess huwa iktar iffaċilitat. L-Oxford English Dictionarv (2018) jaġġornaw id-dizzjunarju minn żmien għal żmien. L-aħħar żieda iktar minn 900 kelma u tifsira saret f'Ġunju 2018. Minkejja li d-dizzjunarju mhux l-uniku kejl tal-kliem, żgur illi jagħti status lill- kliem u aċċettabilità formali u jgħin biex iż-żmien li fih tiġi aċċettata u użata l-kelma, jitnaqqas. Li kelma tibda tieħu forom oħrajn (ngħidu aħna, verb li jibda jiġu konjugat jew jiġu derivati minnu lessemi oħrajn) huwa prova oħra li l-kelma tkun qabdet u daħlet bħala parti mill-vokabolarju tal-lingwa. In-neoloġiżmi fil-Malti Il-grammatiki tagħha ma jikkummentawx wisq fuq in-neoloġiżmi. Hawnhekk nikkwota biss Iż-Żieda mat-Tagħrif fuq il-Lingwa Maltija (1984). F'din iż-żieda nsibu referenza għan-'Neoloġiżmi Anglo-Sassoni u Rumanzi fil-Malti' u l-ortografija tagħhom. Jingħad li: Il-Malti, bħall-ilsna ħajjin kollha, issellef u għadu jissellef kliem l-aktar minn dawk lilsna li jiġi f'kuntatt magħhom kulturalment, soċjalment, ekonomikament u kummerċjalment. Id-dħul ta' kliem barrani li l-poplu jħoss il-bżonn tiegħu jġedded u jqawwi l-ilsien Malti, għalkemm il-Malti jibqa' fundamentalment ilsien Semitiku. Ħafna mill-kliem missellef jingħata bixra fonetika, morfoloġika u grammatikali Maltin. Kliem ieħor, li jkun x'aktarx ġdid, ikun irid iż-żmien biex joqgħod u jaddatta ruħu għall-Malti. Għaldaqstant, hawnhekk b'neoloġiżmu qed jinftiehem kliem li dieħel minn lingwa oħra u mhux kliem maħluq ġdid fl-istess lingwa. Fil-fatt, Iż-Żieda mat-Tagħrif fuq il- Lingwa Maltija tkompli billi tagħti gwida dwar kif għandu jinkiteb dan il-kliem. Il-mekkaniżmi li bihom noħolqu n-neoloġiżmi Il-mekkaniżmi li bihom noħolqu n-neoloġiżmi (qabelxejn verbi, nomi, aġġettivi iżda wkoll partijiet oħra tad-diskors) f'diversi lingwi (ara Akmajian et al. (2010) u Lieber (2005)) huma varji. Primarjament nagħmel referenza għall-Ingliż għax insibu l-istess kliem f'lingwi oħra Indo-Ewropej kif ukoll għaliex hija t-tieni lingwa tagħna u għandna aċċess ikbar għaliha. Il-mekkaniżmi ewlenin li bihom noħolqu kliem ġdid huma: (i) il-kompożizzjoni bħal kartanzjan u qawsalla; eżempji interessanti oħra nsibuhom fir-rumanz It- Tawmaturgu ta' Mark-Anthonv Fenech fosthom spazjuplan (vettura tal-ajru u spazjali) u sitarra (strument mużikali magħmul minn sitar u kitarra), (ii) it-tqarwiż bħal dott għal dottore u microwave għal microwave oven, (iii) il-blending bħal smog magħmula minn smoke u fog u iktar riċenti brexit magħmula minn British u exit (Fontaine, 2017), (iv) il-formazzjoni warranija bħal surreali minn surrealiżmu, u (v) l-akronimu bħal NATO għal North Atlantic Treatv Organization. Is-sitwazzjoni tal-Malti hija kemxejn partikolari għax filwaqt li l-potenzjal għal kliem ġdid, teoretikament huwa fertili doppjament minħabba s-sistema konkatenattiva u s-sistema mhux konkatenattiva li jħaddem, ir-rata li biha noħolqu kliem ġdid fuq naħa, u r-reżistenza fost il-poplu u l-mezzi li bihom niffaċilitaw li jaqbad dan il-kliem fuq naħa oħra, mhumiex iwieżnu lil xulxin. Is-sistema mhux konkatenattiva Fost il-kliem imnissel minn għeruq Semitiċi jew zkuk Romanzi nsibu dinji minn dinja, kelliemi minn kellem, u mleħħen minn leħen. Minħbba l-forma templatika li hu ffurmat biha dal-kliem, u allura sistema xi ftit jew wisq restriġġenti, ftit li xejn baqa' jinħoloq kliem li jifforma parti minn din is-sistema. Naturalment, eżempji bħal tellgħar minn tella' (għerq u forma Għarbi u zokk Rumanz) joħolqu interess kbir u jkomplu juruna kemm il-lingwa, jew aħjar il-lingwi, m'għandhomx fruntieri. Cachia (1978), f'Contemporarv Jouralistic Maltese jagħmel referenza għal tisħib li ġiet iffurmata mill-għerq SNB bl-idea ġenerali ta' sħubija, iżda b'sens ġdid, ta' sħubija politika. (p.81) Eżempju interessanti ieħor hu tpinġija, mhux biss għax kelma li ġejja mit-Taljan qagħdet għall-forom morfoloġiċi Għarab (Ellul, 2016: p.141), iżda wkoll għax hija kelma li maż-żmien akkwistat tifsira ġdida, dik ta' tatwaġġ (ara Żahra, 2013, p.49, u Zammit, 2016). Is-sistema konkatenattiva tippermetti iktar flessibiltà. Huwa iktar faċli għall-kelliema li jżidu tarf ma' zokk stabillit u b'hekk jagħtu tifsira ġdida liz-zokk. Din it-tendenza hija l-fenomenu tal-istabilizzazzjoni taz-zokk li mhu xejn ġdid għall-Malti; tant illi kif jgħid Mifsud (1995) 'fil-Malti Semitiku nnifsu hemm sforz biex jiġu stabilizzat iz-zokk' (p.159). Jagħmel referenza għal numru ta' mekkaniżmi mill-Għarbi li llum ma tantx għadna nħaddmuhom, ħlief għall-konjugazzjoni li kif jgħid 'While verbal derivation is limited to Arabic and Arabicised verbs, verbal inflextion has succeeded in extending it's productivitv to all loan verbs' (p.154) kif anke jidher fi kliem maħluq dan l-aħħar bħal tissajfaġġja u tistessja. F''The language of voung people and language change in Maltese' Fabri (2011) jikkwota lil Barbara u Scicluna (2002: p.42) u jagħti l-eżempji tiffrikja, tinnerdja, tifflertja u tiffrenċja. F''Influwenzi fuq il-Malti: Sa fejn għandna naslu2', Mifsud (2000) iżid li għalkemm l-Ingliż min-natura tiegħu kellu jintegra mal-bażi Għarbija tal-Malti wisq aħjar mit-Taljan, dan fil-fatt ma seħħx. Il-mkkaniżmu tat-tnissil ma kienx għadu produttuv u l-Malti, sa minn qabl il-miġja ta-Ingliżi, kien żviluppa toroq oħra eħfef għall-integrazzjoni tal-kleim missellef. Imma daw kienu toroq li jixbhu wisq iktar lis-sistema tal- lingwi Ewropej, biz-zokk u l-affissi, milli lis-sistema nattiva tal-Malti stess, bil-għerq u l-forom miksura. (p.63) Mifsud (1995) jirreferi għas-suffissi mit-Taljan li jrendu nom tal-aġent. Jispjega kif ix-xogħlijiet saru iktar tekniċi, u allura n-nomi u l-mekkaniżmi li bihom jinħoloq in-nom tal-aġent bdew jiġu importati mit-Taljan (p.155). Isemmi s-suffissi -ar, -atur, -ur, ant, -ist(a) fi kliem bħal arġentier, induratur, awtur kantant u bandista. Dawn is-suffissi għadhom produttivi sal-lum il-ġurnata fi kliem bħal salottier, logħoburist u nisatur (ara Appendiċi 1). Ħarsa lejn Appendiċi 1 turina lista ta' kliem maħluq fl-aħħar snin u primarjament mibni permezz tal-morfoloġija konkatenattiva. Xi kliem f'din il-lista ġie ffurmat fil-kuntest ta' logħob bil-kliem iżda xorta waħda jurina kemm il-lingwa għandha l-potenzjal li toħloq, tant li xi kliem minn dan, skont l-MLRS (Maltese Language Resource Server), diġà qed jitħaddem minn nies. Mifsud (1995) jindika wkoll it-tħaddim tan-nom mimmat, speċjalment fejn jidħol in-nom tal-post. In-nom mimmat baqa' jitħaddem ma' kliem ieħor u joħloq kliem ġdid. Fil-fatt, Mifsud jagħmel refernza għal numru ta' neoloġiżmi b'għeruq Għarab li nħolqu matul is-snin permezz ta' dan il-mekkaniżmu fosthom Mvlsen (ta' Vassallo) u l-Miklem (ta' Serracino-Inglott) u anke l-kelma mitjar. Fil-fatt, interessanti kif xi drabi, ċerti puristi joħolqu kliem ġdid ibbażat fuq mekkaniżmi Għarab meta jkollna kelma eżistenti, kif ġara b'għalliema li daħlet wara l-kelma teacher. Mifsud jagħmel referenza għan-nomi tal-post li jħaddmu suffiss Taljan u dawn jgħid li huma produttivi bħal spiżerija, biljetterija u birrerija li kollha jħaddmu s-suffiss -ferjija. Fil-fatt, dan is-suffiss għadu produttiv sal-lum u narawh f'eżempji bħal pulpetterija u ftajjarija. Kien hemm żmien li fih anke l-Kunsill Nazzjonali tal- Ilsien Malta inkoraġġixxa l-ħolqien ta' kliem ġdid Malti bħal fenkerija. Interessanti wkoll l-eżempju snackeria fejn din id-darba għandna zokk Ingliż li miegħu ngħaqad suffiss Taljan (ara Appendiċi 1). Suffissi oħra li jeħtieġu l-attenzjoni tagħna huma -aġni kif imsemmi minn Fabri (2011) b'eżempji bħal inkazzaġni, blasensaġni, vojtaġni u ksuħaġni u -izza f'eżempji bħal brikkunizza u mqarbizza. Fabri jsemmi wkoll-ata bl-eżempji żiblata u miġnunata (pp.20-21). Ma' dawn nistgħu nsemmu eżmpji iktar riċenti li proprju juru kemm dawn is-suffissi għadhom pruduttivi bħal bjondata, fruttata u bebbuxata. Interessanti l-eżempju każinata li ntuża għall-ewwel darba minn għaqda studenteska u minn dak iż-żmien 'l hawn diversi għaqdiet studenteski u għaqdiet oħrajn addottaw u ħaddmu dan l-isem (ara Appendiċi 1). In-neoloġiżmi f'kuntest L-aħjar mod li bih niġġudikaw kelma huwa l-kuntest. Cachia (1978) fil-fatt jikkummenta fuq ir-rikostruzzjonijiet morfoloġiċi b'għeruq jew zkuk antiki jew ġodda u kif dawn iseħħu fil-gazzetti u iktar minn hekk, fil-lingwa letterarja (p.84). Kelma ġdida użata fil-gazzetta jew f'rumanz tirrifletti l-kreattività tal-awturi u tixpruna t-tħaddim ta' lessiku ġdid. Fil-gazzetti F''Influwenzi fuq il-Malti: Sa fejn għandna naslu7', Mifsud (2000) jikkummenta li bit-tajjeb u l-ħażin kollu, il-lingwa qiegħda f'idejn il-ġurnalisti (p.55). Dan jurina kemm il-ġurnaliżmu jista' jkun tassew lok ta' kreattività u twessigħ tal-fruntieri tal-lingwa. Fenech (1978), jgħid li l-modi diversi li bihom jinħoloq kliem ġdid fil-gazzetti huma innovazzjonijiet semantiċi, innovazzjonijiet morfoloġiċi, kliem misluf addattat għall- Malti u kliem misluf li ma jinbidilx (p.80). Huwa jikteb kif bil-kelma ħatfa nifhmu a snatch imma permezz ta' speċjalizzazzjoni tat-tifsira, fil-gazzetti saret tintuża bit- tifsira ta' kidnapping (p.81). Iżid li numru ta' neoloġiżmi huma nomi verbali ffurmati permezz tal-prefiss t- u ħafna drabi jfissru ideat astratti bħal tkomplija li tfisser completion jew furtherance (p.85; ara wkoll Ellul, 2016, p.88), u xbubija minn xebba (Cachia, 1978, p. 85). Fil-letteratura Fil-letteratura, il-liċenzja poetika u l-kreattività lingwistika jieħdu prijorità. Hemm enfasi fuq x'qed jingħad, iżda l-iktar fuq kif qed jingħad. Il-letteratura tgħallimna nkunu kreattivi lingwistikament; tgħallimna nkissru l-fruntieri biex noħolqu l-ġdid u kif dak il-ġdid, għax iħaddem nozzjonijiet li aħna familjari magħhom, jinftiehem xorta waħda. … Usage decides.' (p.58) Il-kitbiet letterarji stess joħolqu l-bżonn ta' ċerti kliem. Li l-awturi joħolqu kliem ġdid biex jesprimu kunċetti li ma jsibux kliem għalihom, imur id f'id mad-dixxipplina li qed iħaddmu, u allura din insibuha minn dejjem. Eżempju ta' dan fil-letteratura tagħna huwa r-rumanz Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka ta' Juann Mamolli jippreżentalna numru ta' neoloġiżmi. Kif jirrimarka Żahra (2013), Mamo jħaddem tlieta mill-mekkaniżmi li semmejna iktar 'il fuq biex joħloq in-neoloġiżmi, jiġifieri (i) kliem missellef direttament mill- Ingliż jew it-Taljan; (ii) il-ħolqien ta' derivattivi minn zkuk Rumanzi u Ingliżi jew għeruq Semitiċi u (iii) binjiet komposti (p. 47). M'hemmx dubju li Mamo kien kreattiv ħafna fl-użu tiegħu tal-lingwa, u xejn ma qagħad lura milli jħaddem l-għodod li kienu disponibbli għalih. Ngħidu aħna, Mamo jibdel il-kunjomijiet f'aġġettivi permezz tas-suffiss jan, ngħidu aħna Stricklondjon. Xi drabi l-ismijiet sħaħ jew il-kunjomijiet jagħtihom plural sħiħ, ngħidu aħna minn Girgor joħloq Ghirgorijet, Sacco joħloq Sakkijiet. Din fil-fatt tagħmilha wkoll Clare Azzopardi fis-sensiela ta' kotba ta' Jake Cassar meta tuża l-kunjom Pakrazjijiet. Mamo juża wkoll għeruq Semitiċi stabbiliti biex joħloq kliem ġdid, ngħidu aħna nixxiefa minn nixef, mikrijin minn kera, u mħasses minn ħass; juża zkuk Rumanzi stabbiliti biex joħloq kliem ġdid bħal jiffowkussja minn fokus u zkuk Ingliżi stabbiliti biex joħloq kliem ġdid bħal jibboksja minn boks u jiddrinkja minn drink. Fil-każ tal-kwadrilitteri, Mifsud jikteb li l-proċess li bih niffurmaw il-kwadrilitteri m'għadux jiġi mħaddem mill-poplu, 'tant li dawk il-ftit verbi kwadrilitteri sħaħ iffurmati riċentement b'dan il-proċess jinstabu l-aktar fil-letteratura' (Ellul 17). Hawnhekk ta' min ninnutaw l-użu tal-verb iqanpnu fil-poeżija 'Assedju- Stil 1967' ta' Mario Azzopardi: fuq kull kampnar il-landi mtaqqba tat-tradizzjoni jqanpnu l-assedju tal-elfdisamija Il-kreattività lingwistika tifjorixxi fejn tidħol il-kitba għat-tfal. Azzopardi, fis- sensiela ta' Jake Cassar tuża s-sigular serk u l-plural sriek li jirreferu għal kreaturi koroh u kattivi; qishom boċoċ żgħar suwed, ħodor, bla jdejn u bla saqajn, ħalqhom mimli snien bil-ponta; iħobbu jieklu l-Kantofonis. Il-Kantofonis ukoll hija kelma li tivvinta Azzopardi (għal oġġett li ħolqot hi stess) fl-istess sensiela u biha tirreferi għal pjanta li tikber biss fir-Renju Unit u kull darba li jikluha jew jixorbuha l-Uditi jintunaw il-vuċi tagħhom. Azzopardi tagħti wkoll tifsira ġdid li kliem li diġà jeżisti. Il-kelma karrottu fil-ktieb Mingu mhix ħaxix jew kif tintuża fl-MLRS bħala oġġett li jattira lil xi ħadd, imma mnieħer twil (u xi ftit mgħawweġ ukoll). Xi ħaġa ta' spiss fil-poeżija, hija l-innovazzjoni morfoloġika li permezz tagħha jinħoloq diskors ġdid li jiddefamiljarizzana minn norma. Din xi ħaġa li jagħmilha ħafna Glen Calleja f'eki t'eki (2012) u f'kull flgaħaxija kif mal-għabex tnin u tmut saħħet il-jum (2016). Hawnhekk se nillimita biss il-kummenti tiegħi fuq parti mill- poeżija 'tini. sib. trid. dawwal. armi' (2014) Din hija silta mill-poeżija. trid tibda mawrietek fis-salott tar-Reġim trid tagħraf, b'xagħrek quddiem għajnejk, xi jfissru ċerta tkaken u t-toqol tal-pass fejn u kif u għal min jaqgħa w jieqaf u xi jħalli wara dahru trid titgħallem taqra l-isdra immedaljati trid tmissilhom biżlejhom imqajjma minn fuq il-flokk biex jiftħu kamra kliem protett trid tmiss l-ilma u sselġu u toħloq gżejjer t'ambjent naturali pristin safi, dik il-kelma li ridt armi l-lukanda fejn morna 'l bogħod u ġejna lura iktar televiżivi minn qatt qabel armi l-gallarija mnejn ġibdu x-xena ta' ħbiberija armi s-sular sħiħ u l-prekawzjonijiet arm'imla l-kennierji tal-iMdini bil-pjanijiet tiegħek tiegħi magħmulin biex jorqdu w ma jqumux armi mill-inqas tliet ġenerazzjonijiet ta' kpiepel t'għajnejn wara l-kafċ ta' filgħodu f'kolazzjon kollettiv armi l-irkoppa titriegħed nervuża taħt il-mejda armi l-ma-rridx tas-sħab imdendel dalgħodu, jew raxxet ftit fl-aħħar2 Hawnhekk ninnutaw diversi innovazzjonijiet morfoloġiċi fosthom. is-suffiss pronominali (possessiv) -ek f'mawrietek li ġeneralment jingħaqad ma' nomi li huma qrib tagħna (bħal id, saqajn u dar). Calleja qed jgħaqqadu man-nom verbali tal-unità mawra. lħaddem ukoll il-plural miksur f'isdra; bħalma minn seqer nagħmlu isqra, minn sider jagħmel isdra. Għalkemm mhux strettament neoloġiżmu, isdra jintuża l-iktar fil-kuntest ta' 'isdra tat-tiġieġ' u għalhekk qiegħed jużah b'mod ġdid. Ftit huma l-bliet jew l-irħula li huma plural (bħall-Imrieħel); hawnehekk l-iktar plural popolari fil-Malti, -i, jużah ma' isem ta' belt biex joħloq l-iMdini. Jieħu spunt ukoll mill-kliem u joħolqu mill-ġdid f'kategorija grammatikali oħra: minn nom medalja jagħmel il-partiċipju passiv immedaljati u minn nom silġ joħroġ il-verb 'sselġu. Walid Nabhan ukoll għandu ħila kbira fit-tħaddim tal-lingwa b'mod innovattiv. Ta' min ngħidu li Walid kelliem nattiv tal-Għarbi u allura għandu aċċess ikbar għall-mekkaniżmi Semitiċi. Nirreferi għal diversi eżempji mill-ktieb Fi Triqti Lejha (2014). Bħal Calleja juża s-suffiss pronominali (possessiv) ma' nomi li mhux soltu jieħdu dan is-suffiss fit-tieni persuna bħal nuqqasek, ħalibek, larinġatek, liżarek u takkuntek, u fl-ewwel persuna bħal żarbuni, melħi, għajjati u tebuti. Ċarament, il- morfoloġija konkatenattiva tiffaċilita l-ħolqien ta' kliem ġdid jew kliem użat b'mod ġdid u fil-fatt Nabhan juża l-plural -ijiet biex irendi plural il-kliem li mhux soltu nużawh fil-plural bħal dejavuwijiet, imniħrijiet u ekujiet. Joħroġ ukoll kliem minn kliem ieħor bħal friskezza (n.) minn frisk (n). u twerraq (v.) minn weraq (n.). Xi drabi l-kliem iżomm l-istess kategorija grammatikali u xi drabi jibdilha (ara wkoll diversi studji fl-Ingliż dwar kliem bħal Google u fabulous, fosthom Harbeck, 2014 u Kilgarriff, 2010). Jekk hemm qasam li ftit li xejn għadu esplorat fil-Malti, huwa dak tal-fantaxjenza u allura jista' jonqos li min se jikteb dan il-ġeneru, fosthom John Bonello, irid isib kliem ġdid. Iżda ktieb li żgur qabeż il-fruntieri huwa It-Tawmaturgu ta' Mark-Anthonv Fenech. F'dan il-ktieb, insibu numru ta' neoloġiżmi, xi wħud ivvintati kompletament u m'għadhom ebda rabta mat-tifsira tagħhom bħal apoljos (l-aktar punt 'il bogħod ta' korp spazjali — pjaneta, qamar jew asterojde — mix-xemx); oħrajn imsejsa fuq mekkaiżmi mħaddmin diġà bħal attwaturi (muturi żgħar misjuba fil-ġonot tal- armatura li jtejbu l-moviment tal-bniedem) u telepatista (persuna mħarrġa fl-użu tat- telepatija). Xi wħud mill-kliem li joħloq iżid tifsira ma' dik eżistenti bħal bastimenti/ imriekeb spazjali (bastiment li jivjaġġa fl-ispazju u li minħabba t-tunnellaġġ tiegħu ma jistax jidħol fl-atmosfera ta' pjaneta jew jersaq wisq qrib korp spazjali minħabba l-ġibda tal-gravità) jew jispjega lilu nnifsu bħal fjammatur/i (arma li tispara ġett twil ta' nar). Interessanti r-ritorn għal tifsiriet bażiċi bħal Mulej li ġejja minn Mula(j). F'Il- Malti nsibu li 'Mula tfisser raġel għani, għandu ħafna ġid. Minħabba fit-tifsira, il- kelma mula saret kelma ta' ġieħ li nagħtu lill-kbarat'' (p.53) Maż-żmien ħadet tifsira speċifika fil-kuntest reliġjuż iżda hawnhekk Fenech qed jużaha fis-sens oriġinali tagħha, jiġifieri kmandant venerabbli, ġeneralment terminu użat għall-kunsill tal- kmandanti veterani tal-flotta spazjali. Kif qed naraw, il-letteratura toffrielna minjiera ta' ġdid; jekk hemm lok fejn noħolqu l-ġdid huwa proprju fil-letteratura. Permezz tal-innovazzjonijiet morfoloġiċi nitbiegħdu mid-diskors ta' kuljum. Dan ma jfissirx li kull kelma li tinħoloq se taqbad, iżda hemm il-potenzjal, u fruntieri, m'hemmx. In-neoloġiżmi bħala għodda mingħajr fruntieri Din il-ktiba kienet kontribuzzjoni ċkejkna li permezz tagħha xtaqt Il-lingwa mhix għall-għażżenin Il-Malti, bħal kull ilsien ieħor huwa sinjur, u jekk inħaddmu moħħna sew u 286 nkunu ftit kreattivi nistgħu noħorġu bi kliem ġdid. L-għodod tal-lingwa Sabiex lingwa tikber u tissaħħaħ, jeħtieġ li jkollha diversi għodod disponibbli għaliha. Ngħidu aħna, l-MLRS tana għodd indispensabbli li biha nistħarrġu kemm qed jaqbad il-kliem ġdid. Dizzjunarju li jkun aġġornat minn żmien għal żmien huwa imperattiv, kif rajna fil-każ tal-Oxford English Dictionarv. Stħarriġ ta' familjarità fost il-kelliema nattivi jagħtina wkoll stampa iktar ċara ta' kemm il-kelliema huma konxji ta' dan il-kliem ġdid. Iż-żgħażagħ huma l-ġdid Kif rajna mill-kelma każinata, iż-żgħażagħ, friski u żgħar huma wkoll, għandhom il-kundizzjonijiet favorevoli biex inisslu kliem ġdid. In-natura tan-neoloġiżmi dejjem tinbidel u toħloq il-lingwa mill-ġdid. In-neoloġiżmi jgħaqqdu bażijiet u affissi minn lingwi differenti, ibiddlu t-tifsiriet u joħorġu tifsiriet ġodda. Anke l-istudji marbuta man-neoloġiżmi jimplikaw il-ġdid. Partijiet minn dan l-istudju, minn dawn u ftit snin oħra jkunu datati (bħalma jiġri warakollox f'diversi oqsma). Huwa għalhekk li rridu (aqrawha, il-kelliema nattivi) nibqgħu noħolqu l-lingwa u naċċessaw l-għodod disponibbli għalina, huwa għalhekk li l-Malti jista' jikber f'oqsma diversi u huwa għalhekk li l-lingwa hija għodda mingħajr fruntieri. Tagħrif fuq il-Kitba Maltija II. Malta: L-Akkademja tal-Malti u Klabb Kotba Maltin. Cabrċ, M.T., trad. 'Il-Verbi Kwadrilitteri fil-Malti'' Teżi tal-BA. U ta' Malta. —.. Teżi tal-MA. Università ta' Malta. 'L-Influwenzi fuq il-Malti: Sa Fejn Għandna Naslu'' Ilsien Qadim f'Millenju Ġdid. Malta: Klabb Kotba Maltin. 'Nisel u Tifsir il-Kliem.' 'In-nazzjonalità taċ-ċittadin u ċ-ċittadinanza ta…….9' l-aċċent, Novembru 2012: 9-14. ehttp://ec.europa.eu/translation/maltese/magazine/documents/ issue 08 mt.pdfo Żahra, C.J. (2013) 'Il-Lingwa ta' Juann Mamo: Bejn il-Qadim, il-Popolari u l-Ġdid Fjamant'' Teżi tal-BA. U ta' Malta. 'It-tpinġija mill-primittiv għall-modern.' tvm.com.mt. shttps://www.tvm. com.mt/mt/news/it-tpingija-mill-primittiv-ghall-modern/2 Appendiċi 1 Din il-lista ta' neoloġiżmi/kliem ġdid bl-ebda mod m'hija eżawrenti imma tiġbor fiha kliem maħluq ġdid f'dawn l-aħħar snin miġbur minn sorsi differenti u ċċekkjat għall- okkorrenzi fl-MLRS. arjurant (n.) xi ħadd injorant li lanqas il- f Kelma Kelma Michael Spagnol kelma injorant ma jaf jgħid awwissjana serata f'Awwissu Kummissjoni Armar (n./a Marija Annunzjata, Ħal Tarxien bebbuxata (n.) ikla bebbux Kunsill Lokali Siġġiewi bjondata (n.) stupidaġni Kelma Kelma Michael Spagnol borrinu (n.) bl-Ingliż snowman Kelma Kelma Michael Spagnol ċattini (n.) bħal galletti kbar u ċatti Tal-Furnar ewro (n.) munita, bl-Ingliż euro Il-Kunsill Nazzjonali tal- Ilsien Malti fottifesti (n.) bl-Ingliż killjov; xi ħadd li Kelma Kelma Michael Spagnol jfotti l-festi, joqtol il-gost tan-nies għalabibiżmu (n.) f indifferenza, meta tiġi Kelma Kelma Michael Spagnol għalabiebek; l-att li tiġi taqa' u tqum minn kollox u kulħadd mA tali b 290 każinata (n.) lejla f'każin, ħin twil Studenti MCAST f'każin, ħarġa l-każin L-Għaqda tal-Malti MŻPN Każin Banda kejkina (n.) kejk żgħir; cupcake Kumpanija Privata Kelma Kelma logħoburist (n.) J min jibgħat messaġġi lil Kelma Kelma Michael sħabu biex jilagħbu fuq Spagnol Facebook 0 movembru (n.) movember; portmanteau Kelma Kelma Michael tad-diminuttiv Awstraljan- Spagnol Ingliż għal mustaċċi 'mo' u 'Novembru'; matul ix-xahar ta' Novembru l-irġiel ikabbru l-mustaċċi biex ikabbru l-kuxjenza dwar is-saħħa tar-raġel neologażmu (n.) JI meta jaqbdek eċitament Kelmet il-Malti meta toħloq kelma (neoloġiżmu) ġdida nisatur (n.) bl-Ingliż womanizer; xi Kelma Kelma ħadd li jġennen in-nisa warajh I mill-Ingliż nomophobia; il- f Kelma Kelma biża' li tinqabad mingħajr mobile pulpetterija (n.) l Postli jsajjar il-pulpetti qabżitlu (wiċċinu) :O Kelma Kelma Michael Spagnol Ikla ravjul Sala Parrokkjali Mount Carmel Band Club Marija Reġina Marsa diversi posts fuq Facebook sakrangħas (n.) ) xiħadd i jkollu ħafna Kelma Kelma Michael ngħas u allura jkun qisu Spagnol fis-sakra sapjosesswali mill-Ingliż sapiosexual; Kelma Kelma Michael (aġġ.) persuna miġbuda Spagnol sesswalment lejn l-intelliġenza ta' ħaddieħor snackeria (n.) post li minnu tista' tixtri Ħanut snack splodut (aġ; xi ħadd nofs ras Kelma Kelma Michael Spagnol is stessu (n). ritratt tiegħek innifsek Kelmet il-Malti Leli Forte tawlini (n.) stikek twal tal-ikel Tal-Furnar b'ingredjenti simili għall- galletti tbissimu (wiċċinu) :) Kelma Kelma Michael Spagnol tiffrejpja (v.) kelma komposta minn Kelma Kelma Michael Facebook u 'rape'; meta Spagnol xi ħadd iħalli Facbook Frape miftuħ u ''jirrepjaw' il- Clare Azzopardi Facebook tiegħu/tagħha 1 Xidrabi, fl-MLRS tintuża bis-sens indikat hawn. ja (v.) tagħfas like fuq il-post ta' Kelma Kelma Michael xi ħadd fuq Facebook Spagnol ) i i tinstagramma ittella' ħafna ritratti fuq Kelma Kelma Michael (v.) instagram Spagnol tissajfaġġja (v.) tieħu pjaċir bis-sajf; Kelma Kelma Michael tqatta' sajf sħiħ tagħmel Spagnol affarijiet ta' gost ispirata mill-/ce Bucket Michael Challenge; titfa' barmil Spagnol ilma kiesaħ silġ fuq rasek issir mazza, jiġifieri ħelu u gustuż u jkun fik ġisem wiċċinu stampa ta' wiċċ diġitali li Kelma Kelma Michael jesprimi xi idea, ħsieb jew Spagnol emozzjoni xorbgażmu (l is-sodisfazzjon li tieħu Kelma Kelma Michael mix-xorb —— żiblata (n.) serata li matulha ssir żibel f Funkv Monkev 2: Insibu 184 okkorrenza tal-kelma mazza fl-MLRS. Numru ta' drabi tintuża fis-sens ta' ħelu/ gustuż/ġisem.