FESTA GĦARB Erba' mit sena ilu sewwa, nhar l-Erbgħa, 11 ta' Novembru 1615, l-Isqof Baldassar Cagliares fetaħ l-ewwel viżta pastorali tiegħu f'Għawdex fil-Knisja Matriċi ta' Santa Marija. Hu kien inħatar isqof ta' Malta u Għawdex fl-età ta' 38 sena waqt konċistorju presedut mill-Papa Pawlu V fil-Palazz tal-Quirinale nhar it-18 ta' Mejju 1615. Imħeġġeg kif kien għall-ġid tal-erwieħ, l-Isqof Cagliares beda viżta pastorali Għawdex fl-istess sena tal-ħatra tiegħu — ebda isqof qablu jew warajh ma għamel viżta Għawdex daqshekk malajr wara l-ħatra tiegħu. Il-Viżta nfetħet, kif ktibna, fil-Knisja Matriċi ta' Santa Marija u, ftit jiem wara, nhar id-19 ta' Novembru 1615 — erba' mit sena ilu — huwa għamel żjara fl-inħawi kollha tal-Għarb. Inġib xiħaġa fil-qosor dwar dak li ħallielna miktub fuq it- tmien kappelli li hu żar fl-inħawi, fosthom il-kappella ta' Santa Marija tal-Virtut li erbgħa u sittin sena wara kellha ssir il-knisja parrokkjali ta' raħal ġdid. Il-viżta tagħti ħjiel sewwa ta' fejn kien hemm djar fir- raħal erba' mit sena ilu. il-fatt li r-raħal kellu isem proprju, b'differenza ta' inħawi oħra Għawdex, jagħtik x'tifhem li n-nies fl-inħawi kienu bdew jiżdiedu sewwa u kienu joqogħdu hemm b'mod permanenti. Dak il-jum, il-Viżitatur kien beda l-viżta tiegħu billi min- naħa Ta' Qabbieża, il-post li llum jismu Santa Luċija, għadda minn wara Ta' Dbieġi għal Tar-Rokon, għall- inħawi Ta' Ċangura, kif kien jissejjaħ dak iż-żmien ir-raħal li wara sar San Lawrenz, u niżel minn passaġġ lejn id- Dwejra. Mid-Dwejra tela' lejn il-Wilġa u qabad passaġġ lejn l-Għarb 'il ġewwa. Hemm kien hemm l-ewwel kappella fl-inħawi u kienet iddedikata lil Santa Marija. It-tagħrif li ġej nafuh minn folju 22 recto sa folju 25 verso tar-rapport tal-Viżta Pastorali li jinsab miżmum b'għożża fl-AEGeArkivju Episkopali ta' Għawdex fis-sezzjoni tal- Viżti (ara VPeViżti Pastorali (1615) 22r — 25v). 1 e Sanctae Mariae tal-Għarb L-ewwel kappella li ltaqa' magħha kienet ta' Santa Marija bil-bieb, li kien bla serratura, iħares lejn nofsinhar. Kellha artal tal-ġebel u fuq ir-riħ tiegħu inkwatru li kien jirrapreżenta ż-Żjara tal-Madonna lil Santa Eliżabetta. Dan l-inkwatru kien bejn żewġ pitturi oħra: waħda ta' San Pietru u l-oħra ta' San Pawl. Nhar ta' Sibt, id-devoti tal-inħawi kienu jixgħelu lampier u anki kienu joħorġu xiħaġa bejniethom biex issir quddiesa fil-festa. Jista' jkun li din hi l-istess kappella li 'l quddiem ġiet iddedikata lil Santu Pietru, jew iktar preċiż lil San Pietru fil-Ktajjen. It-tieni kappella kienet ta' Santa Marija tal-Virtut. Kellha żewġ bibien tal-injam b' serratura tal-ħadid u għalhekk kienu jistgħu jingħalqu sewwa. Fuq ir-riħ tal-artal kien hemm xbiha taż-Żjara tal-Madonna lil Santa Eliżabetta. L-inkwatru, jinnota l-Viżitatur, kien manu periti pictoris decpicta cum cornicibus ornata — kienet pittura magħmula minn artist tajjeb u mdawwra minn gwarniċ. In-nies kienu jsejħu din il-kappella bħala Santa Marija tal-Mirakli. Peress li r-rapport tal-vista hu miktub bil- Latin, il-Viżitatur qaleb il-kelma mill-Malti għal-Latin u li għalhekk saret Virtutis. Nafu li, dak iż-żmien, ix-xbiha taż-żjara tal-Madonna lil Eliżabetta ssejħet tal-Mirakli. Dan għaliex kif naqraw fl-evanġelju ta' San Luqa, 1, 41- 45: Malli Eliżabetta semgħet lil Marija ssellmilha, it-tarbija qabżet fil-ġuf tagħha u Eliżabetta mtliet bl-Ispirtu s-Santu; u nfexxet f'għajta kbira u qalet: 'Imbierka inti fost in-nisa, u mbierek il-frott tal-ġuf tiegħekl U minn. fejn ġieni dan li omm il-Mulej tiegħi tiġi għandi7 Għax ara, malli smajt f'widnejja leħen it-tislima tiegħek, it- tarbija li għandi fil-ġuf qabżet bil-ferħ. Iva, hienja dik li emmnet li jseħħ kull ma bagħat jgħidilha l-Mulejf' il-miraklu ġara proprju fil-mument ta' dak li l-evanġelista jsejjaħ qabża bil-ferħ. Ir-rapport ikompli li kien hemm żewġ gandlieri fuq l-artal li kellu d-dvalji meħtieġa għaċ-ċelebrazzjoni tas- Sagrifiċju tal-quddiesa. Fuq ir- riħ tal-artal kien hemm tużell żgħir b'sitt patalotti tat-tila li kienu mpittra. It-tużell kien ħafna drabi jkun ornat ukoll bil-freneż u l-ġmiemen. Dawn l-ornament kienu nieqsa f'tal- Mirakli. Il-kappella kellha dħul ta' skut fis-sena li dik il-ħabta kien qiegħed igawdihom. Don Mattheo Chiappara, l-arċipriet tal-Knisja Matriċi. Don Mattheo, li kien preżenti mal-Viżitatur, stqarr. lill- isqof li l-kappella f'dak il- mument ma kellhiex rettur u lanqas ma kellha xi dħul ieħor. Jidher ukoll li qajla kienet frekwentata min-nies (Ara r-ritratt: meħmuż għar- rapport fuq din il-kappella fil- Viżta ta' 400 sena ilu). 3 e Sancti Antonii tal-Għarb It-tielet kappella li żar kienet ta' Sant'Anton — mhux speċifikat kienx l-Abbati jew ta' Padova; aktar kien l-Abbati. Kellha l-bieb iħares lejn nofsinhar u kien bla serratura. Is-saqaf kien f'qagħda ħażina u kienet teħtieġ dawra sewwa. L-inkwatru: titulari kien iconam in tabula, jiġifieri ikona ta' stukko kulurit fuq l-injam, u kienet mhux ħażin, satis decenter depictam. L-artal kien tal- ġebelu l-art kienet magħmula minn ċangatura kwadrata. Kellha prokuratur lil- Dun Anton Cassar li kien obbligat iqaddes nhar. il-festa u jqassam lil dawk li jieħdu sehem tliet itmiem qamħ f'ħobż (kull tomna kien fiha 18.18 deċimetri kwadri). FESTA GĦARB 4 e Sancti Demetrii tal-Għarb Iktar 'il ġewwa kien hemm il-kappella ta' San Dimitri bil-bieb iħares lejn il-punent, b'serratura tal-ħadid iżda mingħajr muftieħ. Kellha artal tal-ġebel u fuq ir-riħ tiegħu inkwatru ta' San Dimitri. is-saqaf kien f'kundizzjoni ħażina ħafna u mhux ta' b'xejn. Il-benefizzju marbut ma' din il-kappella kien igawdih Dun Alwiġ Bonnici mill- Birgu. Għandu xorti kien jaf l-Għarb fejn hu u aħseb u ara kemm kien sejjer iħabbel rasu mill-kappella. Il-Viżitatur ordna li jittieħed kull dħul lil kellu Dun Alwiġ biex minnu jkunu jistgħu jsiru t-tiswijiet urġenti u biex jinxtara kulma kien meħtieġ għall-kappella. 5 e Sancti Salvatoris ta' Wied il-Mielaħ Il-Viżitatur minn hemm għadda minn passaġġ f'nofs l-għelieqi lejn Wied il-Mielaħ fejn kien hemm kappella devota ħafna ddedikata lis-Salvatur. Kellha żewġ bibien, wieħed iħares lejn il-punent, u l-ieħor lejn nofsinhar. Kienu t-tnejn mingħajr serraturi, Fuq ir-riħ tal-artal tal- ġebel kien hemm ikona ta' stukko kulurit fuq l-injam bix-xbiha tas-Salvatur; f'xi bnadi kienet imxaqqa. Nhar il- festa kienet issir quddiesa, iżda l-kappella kienet nieqsa minn kollox u l-Viżitatur ordna li mill-ftit dħul li kellha jinxtara dak meħtieġ għas-sagrifiċċju tal-quddiesa. 6 c Sancti Salvatoris ta' Wied il-Mielaħ, fl-antik ta' Santa Marija Iktar 'l isfel f'Wied il-Mielaħ kien hemm kappella oħra bl-istess titular tas-Santissmu Salvatur, kappella li fl-antik kienet iddedikata lil Santa Marija. Kellha l-bieb iħares lejn nofsinhar mingħajr serratura. Kellha artal tal-ġebel u fuq ir-riħ tiegħu kien hemm tużel żgħir impitter. Kellha inkwatru tas-Salvatur, pittura fuq it-tila manu periti pictoris, xogħol ta' pittur tajjeb u mhux ta' dilettant. Nhar il-festa tas-Salvatur kienet issir quddiesa mħollija fit-testment ta' Andreotta Apap. Dan kien ħalla wkoll dħul biex dawk preżenti jingħataw b'żewġt itmiem qamħ f'ħobż. Barra dan, kien ħalla wkoll dħul biex minn żmien għal żmien isiru t-tiswijiet li jkun hemm bżonn. 7 e Sancti Leonardi ta' Wied il-Mielaħ Il-kappella ta' San Leonardu kien in-naħa ta' fuq nett ta' Wied il-Mielaħ, fil-ħàra Ta' Għammar. Kellha bieb tal- injam iħares lejn nofsinhar mingħajr serratura. Fin-nofs, fuq ir-riħ tal-artal tal-ġebel, kien hemm pittura ta' San Anard manu periti pictoris depicta, impittra minn artista kapaċi. Fuq l-artal kien hemm żewġ gandlieri, iżda ma kelliex kurċifiss. Bernard Theuma kellu biċċa raba' li kienet proprjetà tal-kappella u li, għaldaqstant, kien obbligat jagħmel quddiesa f'jum il-festa u jieħdu ħsieb li jsiru t-tiswijiet meħtieġa. Imħabba dan id-dħul, il-Viżitatur obbligah biex fi żmien ħmistax iwaħħal serratura u jixtri dak li kien meħtieġ għall-kappella. 8 e Sanctae Mariae ta' Għammar L-aħħar kappella fiż-żona tal-Għarb kienet dik ta' Santa Marija ta' Għammar magħrufa wkoll, igħidilna r-rapport, bħala ta' Pino. Il-Viżitatur kien fil-fatt milqugħ Pinu Gauci, li b'mod spontanju kien beda jieħu ħsieb il- kappella. Kien għal din ir-raġuni li n-nies bdew isejħu din il-kappella bħala ta' Pinu. Il-bieb tal-kappella kien jiftaħ lejn it-tramuntana u kien bla serratura. Pinu stqarr lill-Viżitatur li kien ilu jieħu ħsiebha u l-proprjetà tagħha għal sittax-il sena sħaħ. Dan ifisser li Pinu kien beda jinteressa ruħu fil-kappella lejn is-sena 1599. Pinu kellu f'idejh ir-raba' tal-kappella biex mid-dħul fuqu, il-Prokuratur tal-kappella seta' jieħu ħsieb il- kappella u jagħmel t-tiswijiet li jkun hemm bżonn. Iżda, il-kappella ma jidhirx li kellha prokuratur. Pinu stqarr li d-dħul mir-raba' kien jirrendilu sittax-il irbiegħi fis-sena. Hu kien beda jieħu ħsieb il-kappella mingħajr titlu jew awtoriżazzjoni, iżda sempliċement għax xtaq isalvaha mir-rovina. Għaldaqstant, hu stqarr lill-Viżitatur li ħalhekk kien qiegħed biss jagħmel li jista biex il-kappella ma taqax. Imħabba ob eius vetustatem, imħabba l-qedem tagħha, il-kappella kienet trid wisq biex tinżamm fi stat tajjeb. Pinu għaldaqstant offra lill-Viżitatur biex jawtoriżżah biex jibda jieħu ħsieb il-kappella b'mod formali. Hu wiegħed lill-Vizitatur li kien lest li minn butu joħroġ għoxrin skut, somma kbira ħafna għal dak iż-żmien, biex il-kappella tkun tista' terġa tqum fuq saqajha. Il-Viżitatur laqa' t-talba tiegħu u fdalu ż-żamma tal-kappella f'idejh. Hi ħasra li mħabba l-faqar u l-mogħdija taż-żmien ħafna minn dawn il-kappelli ntemmu. Baqa' xi studjużi u bdiewa li jafu fejn bejn wieħed u ieħor kienu wieqfa. Ikun jixraq li jsir plier tal-ġebel bi skrizzjoni fuqu fil- post ta' kull waħda minn dawn il-kappelli biex it-tifkira tagħhom ma tintemmx. 6 Joseph Bezzina - 2016