Bosta huma l-mistoqsijiet li għadhom marbutin ma' isem Vassalli. Minnu li Vassalli kien qabel żmienu kif irid iwemminna Cremona 17 Minnu li Vassalli kien jaqdi lil 'zeloti'Ż oħrajn għall-għanijiet tagħhom u mhux għal tiegħu Min għenu fil-bosta waqtiet imwiegħra fejn ħajtu kellha mixjitha mhedda sew fi ħwejjeġ il-ġisem kemm f'dawk tal-moħħ7 Minn xiex kienet ġejja l-ħerqa ta' Vassalli għall-Malti u għal Malta7 Se titfittex hawnhekk tweġiba, sa fejn wieħed jista', għal dawn il-mistoqsijiet fid- dawl ta' dak li hu magħruf dwar żminijiet Vassalli u l-aktar dwar il-bixra intellettwali tagħhom. Meta l-Professur Oliver Friggieri stħarreġ il-bixra ta' qofol ta' dawn iż-żminijiet qiegħed lil Vassalli fil-kwadru Romantiku bil-għan li jfissru fid-dawl ta' dak il- kwadru: Hawn qed jiġi propost li narawh fi kwadru kemmxejn idjaq, jew aħjar f'ċirku iżgħar għad li bl-istess ċentru taċ-ċirku Romantiku. Iċ-ċirku propost huwa dak ta' l-Illuminiżmu, jew il-'preromintiċiżmu' u l-għemejjel li seħħew fih.$ L-Illuminiżmu — ġlieda kontra l-immaturità F'artiklu li kiteb fl-1784, Immanuel Kant$ jara l-qofol tal-bidla kbira intelletwali li ħoloq l-Illuminiżmu bħala 't-tluq tal-bniedem mill-immaturità li ġab fuqu nnifsu. ' Sa dak iż-żmien il-bniedem kien taħt tutela intellettwali mċaħħad mill-ħila li juża moħħu jekk mhux taħt ir-rażan u t-tmexxija ta' ħaddieħor. It-tiftix bla Iġiem tiegħu għall-għerf u l-kisba tal-ħelsien intellettwali tiegħu kellhom iwassluh biex jixħet wara dahru l-fehmiet, mgħawġin u qodma, ta' dari, iġibulu ħelsien ġdid u b'hekk seta' jara s-setgħat kollha ta' ġo fih iseħħu u jitwettqu. 'Sapere audel Kun qlubi biżżejjed biex tuża dehneki Dak hu l-ispirtu ta' l-Illuminiżmut' jgħid Kant biex jiġbor kollox fil-qosor. Kien jeħtieġ, skond Kant, li l-filosofija ssir 'aggressjoni ddixxiplinata kontra problemi konkreti'. U l-għan ta' din l-aggressjoni kellu jkun 'l-hena tal-bniedem'. Jew dik li jħobb isemmi Vassalli 'la comune felicità' fid-Discorso Preliminare għal Kivb pl Klvm Maltib. Kien f'dan iż-żmien li din l-idea tal-jedd tal-bniedem għall-hena, mgħobbija kif kienet bi ħjiel ta' ribelljoni soċjali, ġiet milqugħa għall-ewwel mill-avangwardja intellettwali u mbagħad minn oħrajn ukoll. Vassalli jeħodha bħala għan li għandu jiġi preżunt meta jikteb sewwasew hekk: 'La culturaadunque della lingua materna ċ necessaria in primo luogo per l'educazione. F'dal-kliem hemm tista' tgħid il-programm kollu ta' Vassalli: (a) il-bniedem għandu jedd għall-hena; (b) dan l-hena jiddependi mit-tagħlim (jew edukazzjoni); (ċ) għal dat-tagħlim huwa meħtieġ it-trawwim ta' l-ilsien matern. Dan il-programm Vassalli baqa' jħaddnu sa l-aħħar, jiġifieri, sa wara l-waqgħa ta' Napuljun u t-tmiem ta' l-epoka Napoleonika, kif naraw fl-/stedinaS fejn jgħid hekk: 'Il-bniedem li ma jafx jaqra u jikteb jista' jgħid illi ma hu xejn fid-dinja, illi hu l-ilsir tiegħu nnifsu u ta' l-oħrajn, illi kull fejn imur ma jiswa xejn, u jgħaddi b'miskin u b'żewwiel.' Il-fehmiet bikrin dwar l-edukazzjoni li mbagħad ħadmu fuqhom il-philosophes' Franċiżi kienu ġejjin mill-filosfu Ingliż ta' tmiem is-seklu sbatax John Locke 10. Locke kien jemmen fl-onnipotenza ta' l-edukazzjoni. Huwa kien jemmen li fit-twelid il-moħħ ikun tabula rasa, karta battala fejn jista' jitniżżel kulma jrid il-għalliem tiegħu. It-tarbija ma jkollhiex xejriet mitwielda fiha, u la għall-ħażen u la għat-tajjeb; il- personalità li mbagħad tikseb it-tarbija tiġi mit-tiġrib tal-ħajja. Dal-ħsieb misjub f'An Essav Concerning Human Understanding (1690) kellu diwi kbir fit-tagħlim tas-seklu tmintax. Locke għallem li la t-tixtil ta' moħħ it-tarbija ġej biss mit-tiġrib u ma hemm l-ebda siwi f'li tkun wirtet it-tarbija mingħand ta' qabilha, l-għalliem seta' jagħmel li jrid biha u jtellagħha kif irid. Minn hawn tnissel it-twemmin li l-perfezzjoni tal-bnedmin tista' tintlaħaq. Kollu minnu, jgħid Locke, li l-bnedmin m'humiex perfetti, imma dan ġej minn nuqqasijiet fl-ambjent tagħhom li jistgħu, għall-inqas fil-prinċipju, jissewwew bit- tagħlim. Id-dixxipli ta' Locke kienu jemmnu li naturet it-tarbija kienet tissawwar fis-snin bikrin tagħha. L-ideat ta' Locke dwar it-tagħlim dehru fl-aqwa tagħhom fil- Projet de Perfectionnement de l'Education, ta' Saint-Pierre u mbagħad dehru fl- għamla estrema tagħhom fl-Emile ta' Rousseau. Voltaire, ngħidu aħna, sar midħla ta' l-Essa ta' Locke fuq suġġeriment ta' Bolingbroke. Fuq dan l-isfond Vassalli kien aktar imħejji jagħdab għal dawk li ma ridux jgħallmu lill-poplu (jew lin-'nazzjon' kif beda jissejjaħ il-poplu) u fuq kollox kien imwebbel li t-tagħlim ta' wlied il-poplu ma setax iseħħ tabilħaqq jekk kemm-il darba ma jsirx tagħlim ta' Isien il-poplu, jiġifieri l-Malti. Tagħlim tal-Għarbi kien hemm, iżda kienet ħaġa ċara li l-Għarbi ma kienx ilsien il-Maltin. Hu li tgħallem l-Għarbi Ż u f'ħin wieħed kien osservatur tajjeb tal-Malti seta' jintebaħ sew bid-differenza li tgħaddi bejn l-Għarbi Klassiku (al-lugħa al-għarabija al-fusħa) li kienet mgħallma u l-Malti. Mhux ta' b'xejn li fid-Discorso jisħaq li għandu jintgħallem il-Malti u li fil-Lexicon innifsu jagħmel ħiltu kollha juri d-differenza bejn nisel il-Malti u l-Għarbi, imqar fejn din id-differenza ma kinitx minnha kif se naraw aktar 'il quddiem. Qabel jasal biex jistqarr dil-fehma, il-kittieb jistieden lill-qarrej iħares lejn xogħlu purche meco prosiegua a ragionare. '' Il-kelma-muftieħ hija 'ragione'- ir-raġuni li nsibuha tlewwen id-Discorso kollu. Fis-sew Vassalli mhux biss jgħid li jistenna li dawk li ma jaqblux miegħu jressqu kritika 'ragionata ' iżda jsemmi lit-taħdit tiegħu u lit-tiswir tad-dizzjunarju nnifsu bħala 'ragionamenti. ' Vassalli jgħid fil-ftuħ li jrid iressaq il-Kevb f'''un secolo in cui le arti e le scienze àn fatto progressi si grandi ed ammirabili '' (seklu li fih l-oqsma ta' l-arti u tax- xjenza mxew tant 'il quddiem) li jistqarr li fis-snin disgħin tas-seklu tmintax qajla kien fadal oqsma li wieħed kien għadu jista' jorqomhom. Fuq dan l-isfond ta' progress intellettwali kbir u tal-għaġeb Vassalli jħossha akbar il-ħtieġa li jitħares l-Ilsien Malti, 'wieħed mill-eqdem imfakar' li b'xorti ħażina kien mitluq u mħolli fil-ġenb mill- Maltin. Wara li jsemmi lil dawk li qablu tkellmu dwar il-Malti u jgħarrafna bid-dgħufija tagħhom, jiftaħ diskors xjentifiku - li waqt li jurih ta' ħila meta mqabbel mal-barranin ta' żmienu — jqiegħed lill-Malti fid-dawl xieraq tiegħu bħala Isien ġej mil-Lvant. Vassalli jgħid li wara li bl-istudju tal-Għarbi għaraf il-bixra orjentali tal-Malti (jiġifieri b'differenza ta' Agius de Soldanis li fid-Dizzjunarju tiegħu wera li ma fehem xejn dwar nisel il-Malti) ra wkoll differenza bejn dawn iż-żewġt ilsna mhux biss fil-lessiku iżda fil-grammatika kif jagħmel ħiltu jurina fit-tqassim li għamel fil-Mvslen. Bit-taħdit tiegħu Vassalli joħloq pont ma' żmienna għax imiss il-laħam il-ħaj tal- 'kwistjoni tal-lingwa' li baqgħet nieżla sa żmienna u nqatgħet biss ftit għexieren ta' snin ilu. It-taħdit ta' Vassalli u l-argumenti li jitqanqlu kemm loġikament kemm antitetikament minnu jisqassam hekk, b'kuntrast ma' fehmiet kontriehom miġjuba' minn oħrajn ta' żmienu u ta' wara żmienu: (a) Vassalli: Il-Malti, ta' nisel Feniċju-Puniku, għad li bħall-Kaldajk u s-Sirjakk, ħass u ġarrab il-ħakma u l-influss tal-Għarbi, qaribhom iżda b'saħħtu aktar minnhom bħala Isien ħakkiem qawwi, baqa' ħaj u b'saħħtu; għalhekk jiswa mitqlu deheb bħala għodda għall-identità kulturali u politika tan-nazzjon; anzi, mhux biss għandna ngħożżuh iżda norqgmuh u fuq kollox inżommuh safi mit-taħsir li jista' jiddakkar minnu bħalma ġara fil-patois tal-Belt fejn tħallat b'ħafna kliem barrani fosthom kliem Franċiż u sar taħlita li ddejqek; (b) Oħrajn: Il-Malti huwa l-Għarbi mitkellem imħallat bi kliem Kaldajk u Sirjakk u ġie Malta lest f'dik l-għamla; xorta waħda Ilum jiswa bħala għodda għall-identità nazzjonali sewwasew minħabba l-individwalità lingwistika tiegħu; dawn ġew wara l-fehma ta' Vassalli sewwasew għaliex billi ma kinux tas-seklu tad-Dawl marbut ma' ċertu klassiċiżmu, kienu, bl-influweriza Romantika jagħtu kas ħafna ta' dak li ġej mill-popli u allura jqisu li dak li hu tal-poplu m'għandux għalfejn ikollu ''antenati illustri'' bħalma kienu r-Rumani u l-Griegi jew, fil-każ ta' Malta, l-Feniċi. (ċ) Oħrajn: fosthom dawk li kienu jaqblu mal-Partit tal-Ħaddiema fl-ewwel għexieren tas-seklu XX: Il-Malti, djalett jew lingwa, jiswa għal dawk li ma jafux bit-Taljan jew bl-Ingliż u għalhekk għandhom jinqdew bih ħalli jegħilbu n-nuqqas ta' ħaqq soċjali li kien imsaħħaħ bl-għarfien ta' l-ilsna l-oħra. (d) Oħrajn: fosthom l-għedewwa tal-Malti tal-bidu tas-seklu XX: Il-Malti huwa biss djalett fqir tal-Għarbi u ma jiswa għalxejn ħlief għat-taħdit ta' kuljum u aktar ma jinqata' malajr ikun aħjar għall-Maltin li jaħtru ħinhom għal ilsna oħra, l-aktar it- Taljan, li jiksbulhom rabta ma' pajjiżi kbar Ewropej 15; din il-fehma jaqblu magħha wkoll, għad li għal raġunijiet oħrajn, l-edukaturi Għarab, fosthom Ax-Xidjaq li kien hawn Malta fl-ewwel nofs tas-seklu XIX, 16 li jżommu mal-fehma li l-Għarbi biss għandu jiġi studjat u d-djaletti (al-lahġat) għandhom jitħallew fil-ġenb u ma jingħataw l-ebda siwi. Fid-dinja Għarbija dil-fehma torbot mas-siwi tal-Għarbi ma' l-Islam u mal-fehma nazzjonalistika ta' l-Umma jew in-Nazzjon Għarbija, u għalhekk kull siwi mogħti lid-djaletti jkun jiswa ta' ħsara għall-ħolma l-kbira tal-għaqda Għarbija. Dwar (a) Vassalli jfisser ruħu sew fid-Discorso Preliminare fejn jagħti dehra sħiħa ta' kif jara l-familja ta' l-ilsna Semitici. Dwar (b) jgħid, fil-Grammatica li hu x'inhu, il-Malti huwa l-Malti u jiswa bħala l-Ilsien Nazzjonali, l-ilsien tal-poplu. Fejn tidħol (ċ) Vassalli ma jaqbel xejn, anzi jqis li l-Maltin ma setgħux ilaħħqu mal-progress li nġab bis-Seklu tad-Dawl sewwasew għaliex ma jitgħallmux iħaddmu lsienhom u minħabba f'hekk jibqgħu ma jitgħallmu u la l-ilsna l-oħrajn u lanqas it-tagħlim li jista' jinkiseb bihom. Din il-fehma komplew fugha bosta edukaturi serji tas-seklu XIX, fosthom Panzavecchia u l-aqwa edukaturi tas-seklu XX fosthom Laferla. M' għandniex xi ngħidu, Vassalli lanqas ma' (d) ma jaqbel. Anzi jwarrab għal kollox is-siwi ta' l-istudju ta' l-Għarbi (l-ilsien ta' l-Infidili li jimxu wara Muħammed) u kull siwi pan-Għarbi li jista' jkollu dak l-ilsien għall-Għarab. Tant jidħol fil-fond ta' l-istudju tal-Malti fih innifsu li wara stħarriġ li għamel fid- t'djaletti'' tiegħu, kif jgħarrafna fid-Discorso, jagħti dehra tat-tqassim tagħhom fl- irħula u fl-irħajjel ta' fuq u ta' isfel bl-istess impenn li wieħed jagħti lid-djaletti ta' Isien stabbilit sabiex jara fejn jaqblu u fejn ma jaqblux miegħu għal għanijiet ta' lingwistika sinkronika. M' għandniex xi ngħidu Vassalli jżomm mal-fehma li għandu jkun hemm Malti standard li quddiemu jbaxxu rashom id-''djaletti'' l-oħrajn iżda dan jgħodd għall- Malti miktub u ma jagħti l-ebda ħjiel li jixtieq joħnoq lill-oħrajn. Għalih id-differenza bejn il-Malti mitkellem u l-Malti miktub tinsab hemmhekk u tieqaf hemm. Il-Maltin setgħu jeħilsu mill-'immaturità' li kienu fiha billi jrawmu l-Malti standard u b'hekk jitgħallmu jfissru rwieħhom, isinnu s-setgħat ta' moħhom, inaqqsu l-għelt ta' bejniethom li ġej min-nuqqas ta' ftehim li min-naħa tiegħu ġej min-nuqqas ta' trawwim xieraq ta' l-ilsien nazzjonali. Sehem l-intellettwali —ġlieda kontra l-ordni soċjali Waħda mill-ħwejjeġ ġodda li feġġew ma' l-Illuminiżmu kien ir-rwol ta' l- intellettwali u s-sehem ċivili tiegħu f'taqbida mas-''setgħat pubblici', imdaħħal b'ruħu u b'ġismu fil-mixja 'l quddiem taċ-ċiviltà bit-tħaddim ħieles u koerenti tar-Raġuni. Ix-xbiha ta' l-intellettwali l-ġdid kienet f'kuntrast dirett ma' ta' l-intellettwali ta' l-imgħoddi li kien subaltern tal-kortiġjani u ma' ta' l-intellettwali li kien jaħrab fid- dinja illuzorja tal-miti ta' l-arti. Il-karta ta' l-identità ta' l-intellettwali l-ġdid kienet imlewna bil-verita', l-ħelsien u l-faqar. L-intellettwali illuminista kien konxju li qed jagħmel sehem minn ' 'klassi'' li dmirha kien li tmexxi lis-soċjetà. Il-kodiċi ta' din il-''klassi'' jinsab fl-Essai sur la societċ des gens de lettres et des grands ta' Jean-Baptiste D' Alembert (magħruf l-aktar għad- Discours preliminaire ta' l-Enciklopedija). Dan huwa l-isfond storiku—soċjali li fih għex u tgħallem Vassalli fis-snin li jsejħilhom l-'anni verdi' tiegħu u li Cremona u oħrajn warajh jirreferu biss għalihom fuq fuq bil-frażi ''Vassalli ddakkar mill-ispirtu ta' żminijetu''. Kieku ta' wara Cremona indenjaw ruħhom jistudjaw tassew żminijiet Vassalli kienu jintebħu li hemm kemm —il persunaġġ li għaddew mill-istess mangnu li għadda minnu Vassaslli. Ir-raġunijiet għaliex ħarbu minn dax-xogħol jistgħu jkunu bosta, mhux l-inqas fosthom li kienu jitmeżmżu li jġibu fuqhom l-istmerrija ta' l-istituzzjonijiet setgħana, fosthom il-Knisja li baqgħet sa ftit ilu sur imwaħħar ta' l-istess istituzzjonijiet li l- Tlluministi kienu jitqabdu magħhom. Hu x'inhu, kull fejn Cremona jeħles mit-tabxiet, ma' l-ewwel ħjiel tagħhom, u jiktiblek, ngħidu aħna, 'ġie Malta, xi ftit b'rasu mħeġġa b'dawk l-ideat ġodda' jew ' Vassalli ġie lura Malta (wara l-eżilju) bniedem għajjien', ta' wara Cremona jagħmlu l-istess: idabbru rashom, flok ma jqallbu l-ħajjiet u t- tiġrib ta' dawk li bħal Vassalli kienu mdaħħlin mal-Ġakobini u riedu jtejbu s-soċjetajiet li fihom kienu jgħixu. Xhieda tal-ħajjiet ta' dawn il-Ġakobini, ħbieb tar-Rivoluzzjoni Franċiżi — ma ninsewx li Napuljun hekk sejjaħlu lil Vassalli meta niżel hawn Malta — tinsab imniżżla f'kitbiet dwar il-Ġakobini Naplitani, li jiena naħseb li Vassalli l-aktar li kellu x'jaqsam magħhom 1. Illum li l-Knisja f'Malta tilfet is-setgħa, u l-aptit għas-setgħa, li darba kellha, wieħed jista' jħossu aktar ħieles li jfittex u jxandar is-sejbiet tiegħu dwar is-sejħa għall- egwalitariżmu tas-seklu tmintax u fih isib il-motivi li ġagħlu lil Vassalli jitqabad mal- Gvern ta' l-Ordni mhux biss bil-kitba iżda bl-għamil ukoll. U mbagħad, għandu mnejn jkun jista' jwieġeb għall-mistoqsija: minnu li Vassalli, kif qal Cremona, kellu l-għan li jdaħħal sens ta' demokrazija fil-Gvern ta' l-Ordni u kien lest, bħal Pestalozzi 1$ jgħin lil dak il-Gvern, qabel ma mbagħad qata' qalbu u dar kontrieh, jew, kien x'kien Vassalli kellu l-għan li jħebb għal dak il-Gvern despotiku u l-memorjali li ressaq quddiemu kienu biss pretest, offerta li kien jaf li l-Gvern ma jistax jilqagħha iżda li biha jkollu raġuni għaliex jgħajru u jqajjem lill-Maltin kontrieh7 Għandu mnejn min jinżel ifittex fl-arkivji ta' l-Illuministi jkun fl-aħħar jista' jwieġeb il-mistoqsija: jew kien Vassalli mgħajjex fuq il-fehmiet tal-Clubs Massoniko—Ġakobini ta' Napli fejn kienet tinħema r-rivoluzzjoni bil-qari tal- Congiura dei pazzi u tal-Bruto ta' Alfieri u l-qari tar-Rivoluzzjonarji Franċiżi u Amerikani li fehmiethom kienu xterdu u tħaddnu fis-Saltna taż-Żewġ Sqallijiet7 19 Tibqa' tidher inġenwa l-interpretazzjoni li Cremona ta lit-talba ta' Vassalli, imsemmija minn Panzavecchia, biex il-Gvern ta' l-Ordni jsir demokratiku, meta nqabbluha mal-Lettera dei patriotti d'Italia al Re delle due Sicilie (Milano, 15 fiorile, 1798)20 — memorjal li fih jintalab li titwettaq politika ta' demokratizzazzjoni fis- Saltna qabel ma jsir ħbit armat mill-Franċiżi2 Il-kummentatur Paolo Frascani jgħid hekk dwar dal-memorjal Naplitan: 'Barra mill-inġenwità u l-astrazzjoni ta' talba bħal din, ikun interessanti nilmħu fiha l-għarfien ta' dawk li kienu sa jkunu l-konsegwenzi ta' invażjoni ta' l-Italja t'isfel min-naħa tar-Rivoluzzjonarji Franċiżi. Jekk it-talba ma tintlaqax, is-Saltna kienet sa tisfa mneżżgħa minn armata barranija li jkollha l- jedd iżżarma l-monumenti ta' l-arti u ċċaħħadha minn flusha.' Ma jidhirx li fil- memorjal ta' Vassalli kien hemm din it-theddida, iżda waqt li l-memorjal Naplitan ma ġie ffirmat minn ħadd, ta' Vassalli sar fuq ismu. Iżda l-konsegwenzi kienu xorta: l-Ordni tilef kollox meta ġew il-Franċiżi. Hija ħasra li tibqa' għal dejjem il-mistoqsija: kieku l-Gvern ta' l-Ordni għamel kif ried Vassalli u dawwar lil Malta f'repubblika, Napuljun kien jerħilha meta kien fi triqtu lejn l-Eġittu Li nafu fiż-żgur hu li Napuljun ma ħebbx għar-Repubblika ta' San Marino, anzi, waqaf f'riġlejn l-għolja li fuqha mibnija u bagħat iselli għaċ-ċittadini tagħha u jifirħilhom bħala 'l-eqdem repubblika fl-Ewropa'21. Kinitx inġenwa jew le t-talba ta' Vassalli, lil min kitibha nsibuh imdaħħal sew fil-Partit Repubblikan ta' Malta2Ż li kien jiltaqa' fil-Club ta' Ħal Lija2 u qajla kellhom nies inġenwi mxierka fih. Kien Club li mill-kliem jasal għall-fatti mqar jekk l-għadu tiegħu kien bil-wisq aktar setgħan minnu. Ma jkunx ħażin jekk fil-qosor kemm jista' jkun nagħtu ħarsa lejn l-għadu tar- Repubbiikani u lejn il-qagħda li ħalla lil Malta taqa' fiha. L-ewwelnett il-Gvern ta' l-Ordni kien xbiha mqaxxra ta' l-ancien regime, ir-reġim il-qadim li fl-Ewropa konservattiva kien ifisser tirannija u despotiżmu bla rażan. L-Ordni mhux biss kien aristokratiku iżda magħmul minn nies barranin. Il-Maltin setgħu biss iseftrulu; lanqas joħolmu ma kienu li xi darba seta' jkollhom xi sehem, ċkejken kemm hu ċkejken, fit-tmexxija tal-pajjiż u tagħhom infushom. Dan kien jgħodd għall-Maltin kollha, fosthom in-nobbli, li wħud minnhom kellhom in-nisel nobbli tagħhom sejjer lura sa żmien l-Ispanjoli, il-borgeżija u m'għandniex xi ngħidu l-ħaddiema u l-bdiewa. L-aktar li kienet tħoss dan-nuqqas kienet il-borgeżija, għax in-nobbli kienu draw imċaħħdin u l-baxxi, billi l-kotra l-kbira kienu bdiewa kienu mdorrijin bil-madmad tal-ħakkiem. Biex tagħqad wara l-irvell ta' Dun Gejt Mannarinu fl-1775, magħruf bħala l-Irvell tal-Qassisin24, il-Kunsill Popolari ma tlaqqax iżjed għad li l-Gran Mastru Ximenes, bil-ħsieb li jrattab il-qlub tan-nies tar-rewwixta, kien sejjaħ laqgħa tiegħu u wiegħed li jqim il-jeddijiet u l-privileġġi tal-poplu. Il-Kunsill tneħħa formalment mill-Gran Mastru De Rohan, jew is-Sultan Dirwan, kif kienu jafuh il- Maltin, fl-1777 u ma reġax iltaqa' qabel l-4 ta' Settembru 1798 meta l-Maltin bdew isejħulu l-Kungress. Il-qagħda tal-Maltin taħt l-Ordni kienet ħadet xejra għall-agħar sa mill-bidu tas- seklu tmintax meta l-popolazzjoni saret darbtejn ta' li kienet qabel, hekk li l-Gran Mastru Zondadari (1720—1722) kien qal, ċinikament, li l-pesta biss setgħat tħoll din il-problema. Vilhena (1722 — 1736) fittex li jtaffi l-inkwiet fost il-poplu billi ħoloq xogħol fil-bini pubbliku. Ma' mewtu t-Teżor kellu d-dejn ta' 278,645 skud li mal- mewt ta' Despuig (1736—1741) żdied b'179,003 skudi b'defiċit ta' kull sena ta' 120,098 skud. Il-Gran Mastri Zondadari u Ximenes (1773 — 1775) ħaddnu politika ta' awsterità li qanqlet bosta nuqqas ta' kuntentizza fost il-Maltin. Il-Gran Mastru Pinto (1741— 1773) żamm il-prezz tal-ħobż baxx iżda reġa' żied id-dejn tat-Teżor. Matul il-ħakma tiegħu, ta' Sultan Assolut bħas-Slaten tal-kontinent fosthom is-Sultan ta' Franza li kien ixebbah lilu nnifsu max-Xemx, kien hemm kull xorta ta' korruzzjoni fil-Massa Frumentaria, ngħidu aħna, li fiha kienu jinvestu l- Maltin bi tlieta fil-mija u li kellha l-monopolju fuq l-importazzjoni tal-qmuħ. Ma' tmiem il-ħakma ta' Pinto, il-komun jew l-Università tal-Belt Valletta li kienet tmexxi l-Massa Frumentaria kien falla u kellu jagħti 600,000 skud lit-Teżor ta' l-Ordni. Imbagħad għal ftit taż-żmien wara l-1776 reġa' tqajjem fuq riġlejh in-negozju tal- corso, għamla ta' serq tal-baħar li bl-iskuża tar-Reliġjon kien iġib priża ġmielha mix- xwieni tal-Misilmin tal-kosta Afrikana, 25 li minnha l-Gran Mastru kien jieħu għaxra fil-mija tal-qligħ ta' l-oġġetti rkantati u mill-bejgħ ta' l-ilsiera maqbuda. Biex tingħata xbiha tat-taħsir morali li kien hawn fil-pajjiż ta' min wieħed isemmi wkoll il-fatt li bejn l-1703 u l-1800, l-Isqof qatt ma laqqa' l-ebda sinodu; il-Kavalieri kienu jagħmlu kulma jiġihom f'rashom u għal idejhom, u jekk kien hemm xi reżistenza min-naħa tal-Knisja ma kinitx biex jitrażżnu l-Kavallieri imma biex in-nies li kienu jaqgħu fil-ġurisdizzjoni ta' l-Isqof ma jiġux ikkastigati mill-Gvern. M'għandniex xi ngħidu wkoll l-Irvell safa mxejjen u rjus il-mexxejja mqabbdin ġo l-arbli għoljin ħdejn is-swar tal-belt swew bħala twissija serja għal min kien jiġih f'rasu jqum kontra l-Ordni. Iżda la swew biex itejbu l-qagħda ekonomika u wisq anqas biex idawru lill-poplu favur l-Ordni jew favur il-Gran Mastru. Jekk fi żmien Ximenes xi ħadd kien żeba' mal-Palazz tas-Sultan dal-kliem iebes: '' Poveri maltesi, in che miserie vi ha portato questo Gran Mastro'' (Imsejkna Maltin, f'liema għaks ġabhom dan il-Gran Mastru) taħt De Rohan il-qagħda ma marret xejn għall-aħjar. Aktar ma l-qagħda ekonomika kienet imwiegħra aktar il-Gran Mastru żamm iebes fil-qagħda tiegħu bħala Sultan Assolutista bil-ħruġ tad-Diritto Municipale fis-17 ta' Lulju 1784, kodiċi mifrux fuq seba' kotba li l-għan tiegħu, ewlieni, deher ċar li kien li jibqa' jżomm lill-poplu mrażżan bil-principju li x-xewqa tas-sultan kienet il-liġi suprema tal-pajjiż u ma jitħalla l-ebda xaqq dawl ta' tama għall-jeddijiet tal-Maltin bħala bnedmin u bħala nazzjon fid-dawl tal-Jeddijiet tal-Bniedem u taċ-Ċittadin maħruġin mir-Rivoluzzjoni Franċiża fis-26 ta' Awissu 1789,27 Il-Gvern ta' l-Ordni kien stieden lill-avukat magħruf Naplitan Giandonato Rogadeo biex isawwar liġijiet ġodda. Fost il-liġijiet li kien ħejja Rogadeo kien hemm li l- Gran Mastru ma kellux jindaħal fil-kawżi tal-qrati ħlief meta tingħata sentenza tal- mewt. Rohan ma riedx iċedi dan id-dritt li kien igawdi u ta l-proġett f'idejn avukati Maltin li qdewh mill-koxxa u għenuh jeħodha kontra l-ideat imdawlin li sadattant ħarġu fil-beraħ fi Franza u saru magħrufin ma' l-Ewropa kollha. Is-Sultan Dirwan mhux biss ma kienx beħsiebu jagħti kas tal-jeddijiet li ngħataw għarfien fl-aqwa potenza ta' l-Ewropa ta' żmienu iżda ried juri bl-aktar mod dafi li hu kien iżomm mas-Sultan maħbut mill-Assemblea Nazzjonali ta' pajjiżu. (Għal din l-imġiba kellu jħallas il-Gran Mastru ta' warajh meta Napuljun niżel Malta u l-Ġeneral rebbieħ seta' jislet imġibet il-Gran Mastri bħala turija ta' ħidma kontra r-Rivoluzzjoni u b'riżq il-potenzi reazzjonarji). Kemm il-Gran Mastru ta' Malta kien iqis ruħu bħala wieħed mis-Slaten ta' l-Ewropa jidher minn dawn it-tliet fatti dokumentati: 1) meta waslet l-aħbar li r-Re Lwiġi XVI u l-familja tiegħu nqabdu jaħarbu minn Franza, De Rohan tant ħadha bi kbira li tah attakk ta' puplesija'9; 2) fil-15 ta' Jannar 1795 fil-Knisja Parrokkjali ta' San Pawl Nawfragu l-Belt saret l-espożizzjoni tal-kwarantuni pro preservatione għall-ħarsien tal-gżejjer ta' Malta mid-''diżordnijiet ta' Franza''; 3) imbagħad kif ħa l-aħbar li r-Re ta' Franza ''nstab ħati ta' komplott kontra l-ħelsien tan-Nazzjon u ta' attakk kriminali fuq is-sigurtà ta' l-Istat'' u nqatgħetlu għall-mewt, De Rohan amar li jsiru l-funerali fil-Knisja Konventwali ta' San Ġwann 'bil-pompi kollha li s-soltu jsiru fil-mewt tas-slaten bħalna, ' 50 De Rohan ma kienx iħobb jaħdem minn taħt. Lanqas meta ra li Franza, li magħha Malta kellha rabtiet hekk mill-qrib, kienet dieħla fi żminijiet ġodda. L-ebusija ta' rasu, m'għandniex xi ngħidu, ma kinitx ġejja mill-fatt li ried iżomm il-ħakma assoluta tiegħu, iżda għaliex l-Ordni, bit-tifsila tiegħu kien se jsibha ħaġa iebsa wisq biex flok prinċipat, kif kienet Malta, jibqa' jmexxi repubblika. Kienet ħaġa x'aktarx ċara li żmien l-Ordni kien wasal fi tmiemu. Għandu mnejn iddisprat kif kien quddiem is-sinjali taż-żminijiet, De Rohan aktar ħrax fil-qagħda tiegħu. Mhux biss għamel it-turija ta' solidarjetà ma' l-ancien regime li semmejna, iżda meta d-Direttorju Franċiż ħatar rappreżentant tar-Repubblika għal Malta, il-Gran Mastru bagħat iwieġeb minnufih li ma kienx se jilqgħu għaliex hu u l-Kunsill tiegħu ma kinux beħsiebhom jagħrfu, la dak inhar u lanqas fil-ġejjieni, l-hekk imsejħa Repubblika. $1 Xejn ma kien wieħed jistenna li r-Repubblika Franċiża u l-Prinċipat ta' Malta setgħu qatt jilħqu xi ftehim. Kulma seta' wieħed jistenna kien li Malta tkun il-bersall tar- Repubblika, mhux biss billi din teħdilha ġidha kif għamlet bil-Loi Spoliateur iżda li tibgħat ukoll l-armata rivoluzzjonarja tagħha u taħbat għaliha. Iżda d-Direttorju ta' Franza, bi qbil mal-fehma li kien wera darba Robespierre innifsu, jiġifieri li l-armata rivoluzzjonarja ma kinitx iddawwar nies favur ir- Repubblika, ried jimxi b'mezzi oħra. Fost dawn kien hemm it-tixrid tal-propaganda repubblikana permezz ta' nies imħarrġin fit-tagħlim, li jiltaqgħu fi clubs repubblikani, jew Ġakobini, u jqajmu kuxjenza kontra l-ordni soċjali tal-konservattivi, tar- reazzjonarji. Kemm kienu jaħdmu bis-serjetà dawn il-clubs, mhux biss fi Franza fejn kien irnexxielhom iwasslu għar-Rivoluzzjoni, iżda wkoll lil hinn mill-fruntieri tagħha, narawh f'dak li kiteb Matteo Galdi fis-Saggio d'Istruzione pubblica rivoluzionaria 32 fejn ifaħħar iċ-ċirkli kostituzzjonali (mwaqqfa fuq il-mudell tal-clubs Ġakobini) u jisħaq fuq is-siwi ta' l-'apostolat Repubblikan'. Huwa jxebbah il-ħidma tar- repubblikani mal-persunaġġi l-kbar li nsibu fil-ġrajja tat-twemmin reliġjuż. Jikteb Galdi: 'Mingħajr l-apostolat, Kristu, Muħammed, Odin u kemm kienu n- nies tat-twemmin fid-dinja kien ikollhom ftit li xejn proseliti, ma kinux iwettqu dak il-progress mgħaġġel u ta' l-għaġeb fi żmien qasir. $$ Hawn Malta l-qagħda kienet x'aktarx agħar minn dik ta' l-Italja, L-ewwelnett minħabba fl-injuranza tal-biża' li kienet taħkem fost il-poplu $ u t-tieni billi dik li setgħet kienet it-tarka tal-poplu, jiġifieri l-Knisja, kienet tirfed lill-ħakkiema tiegħu u ma taqbilx magħhom biss meta tingħafas hi wkoll. Xitla oħra mill-mixtla mdawla — il-Loġġa Fost in-nuqqas ta' qbil mad-dommi ta' l-imgħoddi, nibtet flimkien ma' l-Illuminiżmu li ried itajjar il-madmad ta' dak kollu li ma kienx marbut mar-Raġuni, u warrdet, għad li għal bosta raġunijiet tisfa mwarrba mill-istoriċi ortodossi, xitla oħra: l-għaqda li tiltaqa' f'imkejjen magħrufin bħala Loġoġ u li fihom ma jista' jidħol ħadd għajr l-imsieħba li ġew inizjati. Il-bidu tal-Mażunerija huwa mkeffen fiċ-ċpar taż-żmien. Li hu żgur hu li fis-Seklu tad-Dawl infirxet aktar u ġibdet lejha l-aktar nies imgħallmin u mħarrġin fit-tagħlim mill-pajjiżi kollha ta' l-Ewropa. Voltaire sar membru tal-Loġġa tas-Sebat Aħwa (Neuf Soeurs)55 fl-1778, Lafavette u l-mexxejja tal-Ġakobini Franċiżi, Danton, Sieves u Camille Desmoulins kienu mażuni ħabrieka. 56 Oħrajn isemmu wkoll lil Robespierre, Mirabeau u Marat3'. Il-Clubs Ġakobini ta' l-Italja t'Isfel jirreferu għalihom bħala Massoniko—Ġakobini. Il-verità hi li waqt li l-Mażunerija ma kinitx għaqda li taħdem għar-rivoluzzjoni, bosta mir-rivoluzzjonarji kienu ssieħbu fiha u waqqfu ħafna loġoġ sewwasew bil-għan li jaqilbu l-ordni soċjali qadim u floku jdaħħlu wieħed insejjes fuq il-jeddijiet tal-bniedem u ħieles mill-madmad tas-saltniet tiranniċi u tal-knisja msieħba magħhom. Hawn Malta wkoll kien hawn bosta loġoġ, fi ħdan l-Ordni ta' San Ġwann innifsu. Il-kavalier Bali ta' Brandenburg, Wolfgang Guttenberg, stqarr fl-1730 li xi żmien qabel kien ħallas is-somma ta' 150 skud biex tinbena Loġġa Massonika fl-Imsida qrib l-Għajn tal-Ħasselin li kien bnieha hu wkoll. Il-Gran Mastru kien jgħid li jipprojbixxi s-sħubija tal-kavallieri fil-Mażunerija iżda meta ġie Malta fl-1783 l-Konti Kollowrat, Mażun magħruf, u daħal fl-Ordni sab li l-Gran Mastru De Rohan u l- Viċi —kanċillier ta' l-Ordni Hompesh kienu mażuni f'loġġa Maltija. 38 Dak li jkun għandu mnejn jistagħġeb u jistaqsi: kif jista' jkun li dawn il-konservattivi wkoll kienu msieħba fil-Mażunerija jekk diu kienet miżgħuda bl-Illuministi7 It-tweġiba hija faċli. Il-Mażunerija qatt ma kienet politikament omoġenja. Fiha loġoġ li l-lewn tagħhom ikun differenti ħafna minn ta' oħrajn, għad li mbagħad l-imsieħba kollha jqisu ruħhom aħwa ta' xulxin u meta tinqala' l-ħtieġa jgħinu lil xulxin minkejja kull għawġ u twegħir.- Hemm bosta fehmiet dwar kemm kien hemm ostilità għall-Knisja fost il-Mażuni: fehmiet li ma jaqblux bejniethom. Alec R. Vidler isostni li x'aktarx ma kienx hemm ostilità dik il-ħabta. Huwa jgħid li 'bosta qassisin kienu msieħba fil-loġoġ li ma kienx għad għandhom l-anti —klerikaliżmu li mbagħad, wara, sar hekk sfiq fi ħdan il- Mażunerija kontinentali. B'danakollu Arthur Bonnicifl jgħidilna li hawn Malta 'l-Inkwżitur G.F.Gallarati Scotti (1785—93) stqarr it-tħassib tiegħu mas-Sagra Kongregazzjoni ta' Ruma li wissietu jżomm għajnejh miftuħin fuq is-suspetti 12 li minħabba n-nuqqas ta' xhieda ma setgħux jiġu kkundannati. ' Kemm kienet b'saħħitha l-Mażunerija f'Malta u kemm kellha għeruq fil-fond fost l-imlaħħqin u fost il-borgeżija jidher mill-fatt li għal żmien twil kien maħsub li Napuljun sar membru tagħha matul is-sitt ijiem li qatta' Malta fl-1798.45 Kemm il-Mażunerija kienet taħmel kull reliġjon joħroġ mill-fatt li meta kien hawn Malta Napuljun mhux biss ħeles lill-2000 ilsir Mislem li sab hawn iżda ta l-ħelsien sħiħ lil-Lhud 4, u ħalliehom jibnu sinagoga; meta wasal l-Eġittu stqarr li kien ''il- protettur ta' l-Islam'' 45 u meta ġedded il-Konkordat mal-Papa amar li jkun jibda billi jagħraf il-Kattoliċeżmu bħala 'r-reliġjon tal-kotra tal-poplu Franċiż'. Wieħed minn dawk li kien jammira Napuljun, Voltaire, kien wissa lil Federiku l-Kbir tal-Prussja li l-kotra setgħet tibqa' tħaddan it-twemmin Nisrani iżda l-Imdawlin kellhom iħaddnu t-twemmin fir-Raġuni u fl-Essri Suprem għax kien jemmen li '/7 faut une religjon pour le peuple' (għall-poplu kien meħtieġ it-twemmin) waqt li lil d'Alemberti' wissieh: 'Quoi que vous fassiez, ċcrasez l'infame, et aimez qui vous aime.' (Tagħmel x'tagħmel, ħassar dil-ħaġa infami (s-superstizzjoni) u ħobb lil min iħobbok). Din it-tolleranza reliġjuża nnifisha kienet ħaġa ġdida għal kollox fl-Ewropa l-aktar fl-artijiet fejn kienet għadha sseħħ is-sistema fewdali, fosthom is-Saltna taż-Żewġ Sqallijiet u l-Prinċipat ta' Malta. M' għandniex xi ngħidu l-Knisja Kattolika ħarġet kontra l-Mażunerija sewwasew għax fiha lemħet rivalità għar-rwol politiku internazzjonali tagħha barra milli għall-fatt li dak iż-żmien, aktar mil-lum, kienet għajjura għall-esklussività reliġjuża. Imma jekk il-mistoqsija dwar il-'misteru' tal-Mażunerija tista' titwieġeb bid- dokumenti li jeżistu dwarha, mhux daqshekk faċli titwieġeb din, fid-dawl tad- dokumenti li nafu bihom sal-lum: il-Club tar-Repubblikani li fih kien imdaħħal Vassalli kien Club massoniku wkoll7 Kemm Joseph Galea kemm Andrew P Vella li jimxi fuqu jifirduhom minn xulxin, għad li jsemmuhom bħala Club li jiltaqa' bil- moħbi f'Ħal Lija. Minnu li l-Mażunerija tiltaqa' 'bil-moħbi' iżda hekk ukoll irid jagħmel kull min ikun qed jaħdem biex iwaqqa' l-Gvern bħalma kienu jagħmlu ta' Vassalli. Kieku nistgħu nistabbilixxu li l-Club tar-Repubblikani (jew Ġakobini, kif kienu magħrufin) kien Club Massoniku kieku bosta mill-mistoqsijiet dwar l-għajnuna li ħa Vassalli kull meta sab ruħu fit-tiġrib kien ikollha tweġiba ħafifa u ħafna aktar konvinċenti mis-sempliċi assunzjoni li kien isib lil 'tal-partit' jaqbżu għalih. Jekk tassew ħarrbuh meta kien magħluq il-Forti Rikażli, kif jgħid Cremona wara Vassallo, kienu biss nies li jobogħdu lill-Ordni, jew nies marbutin bil-ġurament li jgħinu lil ħuthom fil-għawġ7 Terġa', meta ħareġ mill-Belt Valletta waqt l-Imblokk u ġie f'idejn il-Maltin tal-kampanja, għaliex ma safax imsawwat u maħbut kif ġralhom oħrajn, iżda meħud għand Ball u eżiljat fl-artijiet fejn kien hemm il-ħakma Franċiża Dan ġara għax kien magħruf mal-Maltin bħala 'bniedem għaref' u għalhekk mhux ta' min wieħed imissu jew għax kellu l-ħbieb, jew aħjar l-'aħwa' fuq in-naħa ta' l-Ingliżi) Kif għidna diġà dwar il-Kavalieri u l-Gran Mastru f'loġġa 'monarkika', huwa magħruf ukoll li bħalma n-nies ta' Napuljun kienu msieħba f'loġġa rivoluzzjonarja, Nelson u n-nies tiegħu kienu membri ta' loġġa monarkika wkoll. $8 'Il quddiem meta naraw il-merħba aħwija li Vassalli sab f'John Hookman Frere kif reġa' lura Malta wara l-eżilju, nerġgħu nħabbtu wiċċha ma' l-istess mistoqsija. Imma għalissa ngħidu biss li jekk stess il-Club ta' Ħal Lija kien biss Ġakobin u mhux Massoniku —Ġakobin bħall-Clubs tal-Ġakobini Taljani, nafu li l-familja li mbagħad Vassalli żżewweġ għandha, Formosa de Fremaux, kellha wieħed minnha kemm promotur tal-Mażunerija kemm ħabib tal-Franċiżi. Hu x'inhu, Vassalli meta ġie Malta wara li kien jistudja Ruma ma damx ma sab ruħu mdaħħal fil-konfoffa kontra l-Ordni. Mill-għan tal-konfoffa, jiġifieri li l-ewwel tiġi żarmata l-armerija ta' Ħal Qormi, kien jidher li hemm il-ħsieb li ssir rewwixta mill-Maltin li għaliha kien jeħtieġ qabel jitwarrbu l-armi. Ta' min wieħed ifakkar hawnhekk li jekk bosta mill-irħula snin wara qamu kontra l-Franċiżi, kien hemm bosta beltin favur ir-Rivoluzzjoni u ħafna minnhom siefru ma' Napuljun meta baqa' sejjer l-Eġittu u fil-fatt hemmhekk għamlu isem bħala ġellieda mill-aqwa. L-ewwel m'għamel Vassalli waqt waħda mill-mawriet tiegħu f'Malta minn Ruma kien li fil-11 t'April 1795 jitlob permess lis-Sultan Dirwan'l biex jiftaħ skola għat- tagħlim tal-Malti. Dal-permess ngħatalu għad li ma nafux l-iskola nfteħitx u jekk infetħet kemm kisbet studenti. Imbagħad il-memorjal li Vassalli bagħat,wara, lill-Gran Mastru kien aktar fih wieħed x'jomgħod. Għal daqstant ta' min wieħed jiflih kemmxejn fit-tul. L-ewwelnett naraw x'kien jgħid. Dejjem skond Fortunat Panzavecchia li nafu li kien ħabib u dixxiplu ta' Vassalli5$0 — u għalhekk għandna naħsbu li kien qiegħed itenni dak li qallu Vassalli nnifsu — dan il-memorjal kien fih tliet talbiet ewlenin: (a) li l-Ordni ta' San Ġwann jagħmel talba lis-Sante Sede sabiex jikseb id-dispensa tar-raba' vot, fi kliem ieħor ħalli ma jibqax marbut li jrid jiġġieled lill-Misilmin; (b) jinfetaħ il-port ta' Malta għall-kummerċ mal-Lvant u b'hekk tistejqer l-ekonomija tal-Gżejjer; (ċ) titwaqqaf Lingwa ġdida biex fiha jidħlu l-Maltin u b'hekk ikollhom sehem fit-tmexxija ta' pajjiżhom. Ma kienx memorjal magħmul bl-addoċċ. Kien fih bosta nases għall-Ordni tħarislu mnejn tħarislu. Sew jekk Vassalli kien qiegħed tassew jipprova jħabbeb lill-Ordni mal-Maltin (kif jisħaq Panzavecchia) sew jekk kien qiegħed jagħmilha ta' agent provacateur u kienet biss mossa politika, l-Ordni qajla seta' jitlob għal did-dispensa u jistenna li jibqa' jżomm l-istatus speċjali tiegħu bħala ordni reliġjuż. Meta Spanja talbet lill-Ordni biex ma jibqax iħebb għall-iġfna Torok, l-Ordni wieġeb li ħaġa bħal din kienet tbiddillu għal kollox il-kostituzzjoni tiegħu li kien ħalef li jibqa' jħarisha sa l-aħħar qatra demm. (Arkivji ta' l-Ordni 275, £25r). It-tieni proposta, titwila ta' l-ewwel waħda, kienet bħalha tolqot lix-xeħta ta' l-Ordni fil-laħam il-ħaj, għax jekk biex titwieżen il-Kaxxa ta' Malta li kienet ħerba kellu jsir il-kummerċ mat-Turkija, l-Ordni kien jitlef kull jedd għall-istatus tiegħu. It-tielet proposta, x'aktarx l-anqas waħda diffiċli, 55 ukoll dehret iebsa f'għajnejn l-Ordni u jekk Vassalli riedha tkun offerta li ma tistax tintlaqa' kien jaf x'qed jagħmel sew. Hu x'inhu, jgħarrfuna kemm Panzavecchia kemm Vassallo u m'għandniex xi ngħidu Cremona warajhom, il-memorjal ma ntlaqax u Vassalli seta' b'wiċċu minn quddiem jingħaqad mal-partit Repubblikan u miegħu jdaħħal bosta żgħażagħ li kienu mxebbgħin bil-ħakma ta' l-Ordni u fl-istess ħin ma ridux jingħaqdu mal-''partiti'' l-oħrajn li minnhom min kien irid iġib lill-Ingliżi, min lir-Russja, min lis-Saltna taż- Żewġ Sqallijiet. Minn dak il-ħin Vassalli sar imsieħeb ħabrieki tar-Repubblikani. Kien donnu sab, fl-aħħar, il-vokazzjoni tiegħu bħala illuminista u bħala intellettwali tabilħaqq. (Huma l-filosfi — l-intellettwali — li għamlu r-Rivoluzzjoni). $$ Waħda mill-ħidmiet li meddew għonqhom għalihom dawn ir-Repubblikani kienet sewwasew ħidma ta' bixra militari li mix-xeħta tagħha kienet marbuta ma' ħidma usa' li kellha twassal għal ħbit fuq l-Ordni li fih jieħdu sehem bosta nies. Billi t- tifkira ta' l-Irvell tal-Qassisin bilfors kienet għadha f'moħħ kulħadd wieħed ma jistagħġibx li fir-rewwixta mistennija kellhom jieħdu sehem mhux il-Maltin biss iżda xi barranin ukoll, fosthom uħud imlaħħqin sew fil-Gvern ta' l-Ordni. Ħadd ma jistagħġeb li dawn kienu l-istess nies li mbagħad fixklu lil Hompesh u ma ħallewhx jilqa' ruħu mill-invażjoni ta' Napuljun u li l-Ġeneral imbagħad raddilhom ħajr għas- sehem li ħadu fil-ħtif ta' Malta. Fir-rebbiegħa ta' l-1797, jikteb Cremona $ 'insab li mill-Armerija ta' Ħal Qormi kienu nserqu xi porvli u armi tan-nar. Fuq hekk saret tfittxija sewwa u ġew arrestati xi nies li kienu mdaħħlin fil-konfoffa kontra l-Ordni kif ukoll f'dan is-serq li ġie magħmul bil-ħsieb li jżarmaw l-Artillerija ta' dawk l-inħawi fejn milli jidher kienet se tqum ir-rewwixta. ' F'rapport mibgħut lill-Kardinal Busca mill-Inkwiżitur f'Malta Giulio Carpegna nsiru nafu li wara laqgħa bejn l-Avukat tal-Prinċipat u tliet Kunsillieri tas-Suprem Maġistrat tal-Ġustizzja u żewġ Fiskali tal-Kastellanija l-Ħamis ta' qabel kienu ġew arrestati tmienja min-nies fuq il-konfoffa; fil-jiem ta' wara sfaw arrestati erbgħa oħra'0; fosthom kien hemm 'żewġ surġenti żgħażagħ tal-Korp tax-Xwieni, żewġ fizzjali baxxi tar-Riġment tal-Kaċċaturi u wieħed li dan l-aħħar ħareġ għad-dawl Grammatika u Dizzjunarju ta' l-Ilsien Malti'. L-inkwiżitur ħaseb li ma kinitx konfoffa importanti iżda l-Gran Mastru deherlu li kienet u hekk għarrfu meta mar ikellmu. Andrew P. Vella jgħidilna li Carpegna kien anqas effiċjenti minn ta' qablu. 58 Dan kien minnu jew kien jibża' li ma joħroġ xejn minn dawn l-arresti ħlief li jilħaq jinbagħad hu/ F'inqas minn sena wara Carpegna rriżenja — donnu ħass li riesaq għawġ kbir — u fil-fatt malli wasal Napuljun, il-Ġeneral Ġakobin żarma l-Uffiċju ta' l-Inkwiżitur f'Malta. Il-konfoffa tal-Ġakobini Maltin kienet ilha sejra ġmielha għaliex hu u jixhed fl-10 ta' Ġunju 1797, il-Kavalier De Bardonnenche stqarr li sa mit-3 ta' April 1795 l- armier Mikiel Balzan (wieħed mill-mixlija) ma kien tahom l-ebda biċċa arma għat- tiswija u fit-12 ta' Ġunju Mari mart Baskal Felice xehdet li kienet irċeviet mingħand Balzan xkora mimlija bl-azzarini mkissra bħala njam għall-ħruq. (Balzan ngħata l- eżilju għal għomru). Vassalli, meqjus mill-Kummissjoni Ġudizzjarja bħala l-mexxej tal-konfoffa, intbagħat għomru l-ħabs fir-Rikażli. Billi Vassalli jgħid li dam għaxar xhur magħluq il-ħabs qabel ħarrbitu l-qawwa Franċiża, jidher li ħarrbuh f'Marzu 1798, tliet xhur qabel Napuljun niżel Malta. Il-kliem li juża Vassalli meta jgħarraf biż-żmien li dam il-ħabs huwa sewwasew dan: 'Le citoven Michel-Antoine Vassalli, auteur d'une Grammaire et d'un dictionnaire maltois (dak iż-żmien ma kinitx 'maltais'), acceuilli par les connoisseurs) tant nationaux qu'entrangers: persecutċ par l'ancien gouvernement pour ses opinion politigues et devouċ depuis dix mois à une prison perpetuelle, dont il ne doit la fin qu'à la valeur francoise'… (dak iż-żmien ma kinitx 'francaise' bħal-lum), €0 — (Iċ- ċittadin M.A. Vassalli, awtur ta' Grammatika u ta' dizzjunarju Malti, milqugħ minn dawk li jifhmu, kemm nazzjonali kemm barranin, ippersegwitat mill-Gvern l-antik għall-fehmiet politiċi tiegħu u li qatta' għaxar xhur ħabs waqt sentenza ta' ħabs għal għomru li ntemmet biss b'riħet il-qawwa Franċiża'). F'din is-silta tal-Petizzjoni ta' Vassalli ta' Lulju 1798 hemm żewġ punti ta' min wieħed jistħarriġhom. L-ewwel, la Vassalli jgħid li dam għaxar xhur ħabs fir-Rikażli, ifisser.li tħarrab qabel ġie Napuljun u bħal Ċensu Barbara, kif itarrfilha Cremona niżel Malta mal-General. Ġiex fuq L'Orient jew fuq xi wieħed mill-iġfna l-oħra ma nafux, iżda nafu żewġ ħwejjeġ dwar il-ġifen ewlieni tal-flotta Franċiża62: ismu jixhed ir-rabta ma' l-Orient tal-Mażunerija u li fuqu kien hemm 150 studjuż bejn xjenzati, poeti u artisti, Ikoll imrawmin fl-għerf ta' l-Illunimiżmu li magħhom Napuljun kien jibqa' jiddiskuti, fuq il-gverta, sas-sigħat bikrin tal-għodwiet sajfija hu u jtellaq ma' Nelson fit-tellieqa famuża tagħhom tul il-Mediterran. It-tieni ħaġa: ta' min wieħed jorbot ħafna fuq il-kelma 'valeur' li uża Vassalli minħabba li t-tifsira ewlenija tagħha (force, courage à la guerre) iktar tirreferi għal azzjoni qalbenija ta' gwerra — bħal ħarba minn taħt imnieħer l-għadu — milli għall- fatt li Napuljun ħa 'l Malta u ħelsu mill-ħabs għax kieku, f'dan il-każ, Vassalli kien (jaqbillu) jirreferi għall-għemil tal-Ġeneral flok ikun vag. Il-ħarba ta' Vassalli mir-Rikażli għandha l-bixra kollha ta' ħarba mwettqa minn min huwa marbut li jgħin lil min isib ruħu fil-għawġ. Żewġ friegħi tad-dawl: is-sabiħ u s-siewi Iż-żewġ kitbiet li fihom l-aktar li nsiru nafu bil-fehmiet u bl-għanijiet ta' Vassalli huma d-Discorso Preliminare u l-kitba magħrufa bħala Stedina li ħarġet għad-dawl wara mewtu. Id-Discorso jidħol għalih billi jagħmel it-tislima tas-soltu li biha l-kittieb jixtieq 'salure e felicità' lill-qarrejja tiegħu. Iżda lill-qarrejja li jsejħilhom 'Concittadini' u l-indirizz huwa 'alla nazione maltese' — l-ewwel darba li l-Maltin issejħu 'nazzjon' fis-sens li l-kittieb ma riedx ifisser 'pajjiż' jew 'stat' bil-kelma iżda l-poplu. Imqar il-kelma 'concittadini' trid tgħaddi mill-għarbiel. Għaliex la l-Maltin kienu għadhom sudditi tal-Gran Mastru li kien ir-ras tal-Prinċipat ta' Malta, wieħed ikollu jieqaf u jistagħġeb kif Vassalli uża t-terminu li uża li bilfors ħadu minn kuntesti barranin fejn l-idea tar-Repubblika kienet xterdet u ħadet is-saħħa. Kliem ieħor 'tas-seklu' hemm bosta fid-daħla, l-aktar ir-'ragione' — wieħed mill- miti tas-seklu 63. Jekk jistenna li l-qarrejja jagħtu ġudizzju fuq xogħlu jistennieh ikun 'ragionato giudizio' waqt li dawk li jmaqdruh biex ikunu maqdruh ma jkunx jistħoqqilhom jitrażżnu minn 'ragionevoli risposte' għax ma jagħtux widen tal-'uomini ragionatori' u jsejsu fehmthom fuq ħsibijiet 'privi affatto di ragione, anzi a lei talvolta opposti'. Jgħid ukoll li qatagħha li ma jweġibx għall-għira ħajjiena jekk kemm-il darba ma jkunux mitbugħin l-'objezioni nuove e ragionate' għax billi hu ħareġ fil- beraħ dak li ħaseb u fassal, 'ragion vuole' li l-objezzjonijiet għal xogħlu jkunu mitbugħin ukoll ħalli mbagħad kulħadd ikun jista' jgħaddi l-gudizzju tiegħu. Vassalli jisħaq li qabel xejn wieħed ried jifhem l-għan li għalih huwa mmirat xogħlu, jaqra kollox iżda fuq kollox id-'Discorso preliminare e ragionato' li kien se jqiegħed qabel id-Dizzjunarju. Imbagħad iċanfar lil dawk li dejjem żammew il-Malti bħala mhux siewi, iżda issa li qed juri s-siwi li kellu b'modi i piż chiari e ragionati', min imur kontrieh ikun jew imherwel jew jobgħod il-ġid tal-poplu: '''opporvisi o 8 un assoluto delirio, od uno sfacciato odio del ben pubblico. ' Għad li qiegħed jinqeda bil-frażi għall-għan ristrett li jilqa' ruħu mill-kritika (li ma jħosshiex xierqa) Vassalli jinqeda bi frażijiet li jieħdu saħħithom mill-miti tas-seklu. Meta wieħed jaħseb ftit jista' jasal biex jgħid li għandu mnejn Vassalli ma kienx qiegħed juża l-frażi mitika kif ġie ġie, iżda qed jużaha b'għan għaliex, għalih, min iċaħħad lill-poplu minn dak li għalih huwa għerf veru jkun qiegħed jagħmel ħsara kbira li jistħoqqilha ċ-ċanfira tal-frażi fit-tifsira gravi kollha tagħha. Vassalli jibqa' jisħaq għaliex ma jkunx lest iħalli kritika mhix xierqa għaddejja. Isemmi t-taħbit kollu li tħabat biex ġabar il-kliem kollu tal-Lexicon u jsib it-tifsiriet veri u sħaħ tiegħu: għalhekk min ifettillu jgħaddi ġudizzju fuqu jrid ikollu l-istess għodda setgħana li nqeda biha hu. Fuq kollox, iħossu zgur li fir-'ragionamenti' li ġejjin kellu jgħib kull tfixkil, kull dubju, kull objezzjoni fid-deher. Ir-raġunijiet ifissirhom fid-Discorso nnifsu fejn juri kemm il-Malti huwa sabiħ u siewi. Jiftaħ id-Discorso billi juri t-trawwim tal-Malti bħala parti mill-ħidma tas- seklu li tant wettaq xogħol f'oqsma tax-xjenzi li 'quasi non restano fra di esse piż dipartimenti da illustrare'. Imbagħad jgħid li mill-Għarbi sab differenza kbira bejn iż-żewġt ilsna u dan ġagħlu jistudja ilsna orjentali oħrajn, l-aktar, dawk qraba u jixtiebhu. Bħala Illuminista u neo-klassiċista Vassalli ried iħaffer aktar fil-fond u jsib nisel il-Malti fl-ilsna l-qodma. La l-Malti ma kienx ġej mill-Latin jew mill-Grieg kien ġej mill-Feniċju, ilsien nies qodma daqs ir-Rumani u l-Griegi, li wara kollox kienu jgħixu hawn Malta, tawha isimha u semmewha bosta drabi, u l-istudjużi ta' qablu, kemm l-istoriċi kemm il-filoloġi kienu jħaddnu din il-fehma. Iżda bid-differenza ta' Agius de Soldanis, li jgħidilna ċar u tond li ma kienx imħarreġ biżżejjed f'senegħtu, bil-għan li joħloq 'Ortografia ragionata', ħadem u bil-għaqal fl-għalqa ta' dan l- ilsien qadim Feniċju — monument li tiegħu l-Maltin u l-Għawdxin kienu l-'ingenui depositarj'. Jekk l-Illuminizmu ġiegħel lill-arkeoloġi jmorru jħaffru u jiskavaw fil-qedem ta' l-Eġittu u tal-qrib5 lil Vassalli jħajru jfittex fl-ilsna orjentali l-qodma sabiex isib nisel il-Malti. Huwa jistqarr li ma jqisx ruħu bħala xxurtjat jekk barra milli jirnexxilu jsib il-prinċipji mhux magħrufa ta' lingwa mhux imħarsa u antika, ma jirnexxilux ukoll idaħħal f'Malta kors nazzjonali ta' studji bil-mezz żgur ta' Isien il-poplu li hu l-għodda waħdiena biex jinkiseb għarfien ta' l-ilsna barranin u mbagħad id-dawl fejjiedi tax-xjenzi. Vassalli jħoss li b'ħidmietu l-Maltin ta' żmienu u dawk ta' warajhom kellhom jifhmu kemm il-ġmiel kemm is-siwi tal-Malti. Kulma riedu jagħmlu kien li 'jeżaminaw ir- raġunamenti li ġejjin biex isawru idea aktar ċara u jħaddnu l-pjan raġunat'. Imbagħad waqt li jistagħġeb kif lingwa daqshekk qadima u erudita kellha tibqa' nieżla sa żminijietna fost nies li l-kotra l-kbira tagħhom bla tagħlim u fiċ-ċokon ta' gżejjer hekk żgħar u li sabiex isibilha nisilha ried imur għall-ewwel żmien tal-Malti u jistħarrġu f'dik l-għamla bikrija. Vassalli jistqarr li l-ġrajja ta' lsien hija marbuta mill-qrib mal-ġrajja tan-nies li jitkellmuh. Għalhekk iħares lejn is-sensiela ta' ġnus li għammru Malta. Jibda mill- Feniċji u jgħid dak kollu li kien magħruf dwarhom fi żmienu u jsostni li huma tħalltu man-nies bikrin li kienu jgħammru f'Malta tal-qedem, tawhom ilsienhom li mbagħad tħallat ma' l-Għarbi meta Malta għaddiet f'idejn l-Għarab. Huwa jammetti li l-Għarab żiedu għadd kbir ta' kliem fil-Malti Feniċju iżda huwa għarbel il-kliem kollu Malti li kien fl-użu u sab li bosta minnu kien għadu ġej mit-taħdit tal-Feniċji li kienu ġejjin mill-Lvant u għalhekk kellhom kliem mill-Kaldajk, mis-Sirjakk u mill-bqija tat-taħdit fl-art ta' Kangħan. Minn dan l-eżerċizzju twil fil-filoġija jew lingwistika dijakronika jgħaddi għal eżerċizzju sinkroniku, tassew interessanti għalina. Huwa jaqsam id-'djaletti' tal-Malti f'ħamsa: l-Ilsien tal-Bliet, dak ta' Għawdex, tar-rħajjel t'isfel, tar-rħajjel ta' fuq u tar-rħajjel tan-nofs. Dawn jingħażlu minn xulxin bil-pronunzja jiġifieri mill-ħsejjes, jew konsonanti, jew vokali jew mit-tnejn. Vassalli jgħaddi mbagħad għal taħdita li jistħoqqilha eżami mill-qrib mhux biss għax turi l-ħerqa li kellu għall-Malti — ħerqa dejjiema li kellha tibqa' miegħu sa l-aħħar —u għat-tagħlim ta' l-ilsien nazzjonali, iżda għax turih jagħmel raġunament fl-aqwa tradizzjoni illuministika. Qabel jidħol fl-argument ewlieni tiegħu, Vassalli jsemmi l-fatt li kien qed iseħħ fi żmienu fil-peniżola Taljana, jiġifieri l-ħarsien tad-djaletti fid-dawl tal-għerf illuministiku 66: 'nell'Ialia anche i dialetti si scrivono per se e si coltivano. Vassalli jħaqqaqha hekk: jekk id-djaletti ta' l-Italja, fosthom dak ta' Ragusa, jingħataw importanza mil-letterati, għaliex il-Malti le7 M'għandniex xi ngħidu Vassalli jibqa' ma jsemmix id-diglossija li kien joħloq malli l-Maltin tisma' minnu u tibda tħaddem il-Malti flimkien mat-Taljan. Wisq u wisq inqas ma jidħol fl-argument ta' x'kellu jfisser it-Taljan (it-Toskan) għall-Italja magħquda, sewwasew għaliex din l-għaqda kienet għadha 'l bogħod u teżisti biss f'moħħ dawk li kellhom jiġu wara żmienu. Il-qasma bejn ta' żmienu, b'għeruqhom fis-settecento u dawk ta' wara, b'għeruqhom fil-primo ottocento tinsab sewwasew hawnhekk. U hija din raġuni oħra għaliex min qed jikteb jagħżel aktar li jara lil Vassalli bħala Illuminista u Neo- klassiċista milli bħala Romantiku għad li fis-snin ta' wara l-fehmiet ta' Vassalli tħaddnu, trawmu, isseddqu u tħaddmu mir-Romantiċi li għandhom mnejn, anzi x'aktarx, ħaddnuhom fuq l-eżempju tar-Romantiċi Taljani u mhux b'wirt mingħandu. Imbagħad Vassalli jibni raġuni fuq oħra għall-ħtieġa ta' trawwim l-ilsien nazzjonali. Huwa jaqbel ma' Locke u l-ħassieba l-oħra ta''warajh li s-sedqa ta' nazzjon tinsab (1) fit-tagħlim, jew l-edukazzjoni mnejn toħroġ ix-xeħta morali tagħha; (2) fil- prudenza u l-politika nazzjonali li troddha dħulija u ta' mġiba tajba u dejjem moħha fil-ġid komuni; (3) fit-trawwim ta' l-arti u tax-xjenzi għax b'dawn jintraqmu l-oħrajn u b'hekk tiżdied il-ħidma tan-nazzjon u tal-kummerċ; (4) fl-għarfien u l-ħarsien tal- liġijiet li jżommu l-istat fis-sliem u b'hekk joħolqu l-hena u s-sigurtà tal-bniedem. Iżda,i huwa jisħaq, xejn minn dan ma jista' jinkiseb mingħajr l-għajnuna ta' l-ilsien nazzjonali miktub u mħaddem għax hu l-għodda ewlenija tas-socjetà u l-mezz waħdieni li bih tikkomunika n-nies. Minn hawn ġej li fejn ma jitrawwimx u ma jinkitibx l-ilsien nazzjonali, il-ġens li jitkellmu qatt ma jista' jilħaq il-quċċata tat- twarrid u tas-sedqa tiegħu. Mill-qasam tat-tagħlim Vassalli jgħaddi għal dak tal-liġi. Jitlaq mill-premessa li l-liġi ssir għas-salvezza taċ-ċittadini, għas-sigurtà tas-soċjetà u sabiex il-bnedmin jgħixu sielma flimkien skond kliem Ċiċerun fid-De Legibus li huwa jislet. Iżda mbagħad jistaqsi: kif tista' l-liġi tilħaq għanha jekk ma titwassalx lill-poplu bl-ilsien li jifhem2 Biex tinftiehem b'liema lsien trid issir7 Bil-Latin7: Bit-Taljan7 Tweġibtu:'NO, certamente, e di tale assurdo ci convince il solo pensarci. ' Minn hawn jibda jislet kliem Cesare Beccaria67 l-aqwa Illuminista Taljan bla ma jsemmi u la ismu u lanqas isem il-ktieb tiegħu Dei delitte e della pene, għad li jsemmi isem wieħed mill-kapitli li minnhom jislet. (Tgħid għaliex Beccaria kien magħruf biżżejjed mill-qarrejja ta' Vassalli jew għax kien ħareġ il-ktieb anonimament) Vassalli għoddu jislet żewġ paragrafi sħaħ mill-kapitlu Oscurità delle Leggi ta' Beccaria għaliex fihom jilmaħ is-sies tar-raġuni għaliex għandu jkun mgħallem ilsien il-poplu: 'Jekk l-interpretazzjoni tal-liġijiet huwa ħażen, jidher ċar li ħażen ieħor huwa dak ta' l-oskurità li bilfors li jkaxkar miegħu l-interpretazzjoni u jkun akbar jekk il-liġijiet ikunu miktubin f'ilsien barrani għall-poplu, li jġagħlu jrid minn ftit uħud billi ma jkunx jista' jagħraf hu x'għandu jkun ir-riżultat tal-ħelsien tiegħu jew ta' niesu; f'ilsien li jagħmel minn ktieb solenni u pubbliku tista' tgħid ktieb privat u domestiku. ' 68 Vassalli jimxi mar-raġunament ta' Beccaria: 'Akbar ma jkun il-għadd ta' dawk li jifhmu u jkollhom f'idejhom is-sagru Kodiċi tal-Liġijiet anqas ikun il-għadd ta' ksur il-liġi għaliex ma hemmx dubju li l-injuranza u l-inċertezza tal-piena jgħinu t-tkattir tal-ġibdiet ħżiena.' U mbagħad jasal miegħu għall-konklużjoni: 'Li mingħajr kitba'9 soċjetà ma tikseb qatt għamla fissa ta' gvern, li fih il-qawwa tkun l-effett tal-kollox u mhux tal-biċċiet u li fih il-liġijiet li ma jinbidlux jekk mhux bir-rieda ta' kulħadd, ma jisfawx imħassrin minħabba l-kotra ta' l-interessi privati. It-tiġrib u r-raġuni mrawma li l-ħsieb u s-saħħa tat-tradizzjonijiet tal-bniedem jonqsu skond kemm jitbiegħdu mill-għajn. Li jekk ma jkunx hemm mafkar qawwi tal-patt soċjali kif se jifilħu jilqgħu ruħhom il-liġijiet mill-qilla li ma tistax titwarrab taż-żmien u tal-ġibdiet ħżienaf Vassalli jfisser sew kliem Beccaria u jdaħħlu bis-sħiħ fil-kuntest Malti. M'hijiex ħaġa ħafifa nkunu nafu Vassalli kienx qiegħed jissogra hu wkoll bħal Beccaria. Ma nafux, għaliex De Rohan donnu obda lil Beccaria u meta ħareġ il- Codice ħarġu bit-Taljan u mhux bil-Latin. Iżda din il-mossa jekk tittieħed fil-kuntest Malti terġa' turi lil De Rohan sieħeb it-'tirannelli' li ħadha kontriehom Beccaria. X'kien il-ħsieb ta' De Rohan7 Li '-liġijiet tiegħu jkunu bil-'/ingua nazionale'7 Jekk kien jgħodd it-Taljan bħala tali, kien qed jimxi fuq il-pariri ta' Beccaria, jekk uża t-Taljan minkejja li kien jaf li l-Malti kien il-'lingua nazionale' allura kien qed jimxi ta' dittatur mhux biss fil-liġijiet iżda wkoll fil-lingwa li bih inkitbu. Li nafu fiż-żgur hu li l-Knisja li tassew riedet tilħaq lill-poplu ħarġet il-Compendiu tal Tagħlim Nisrani bit-Taljan u bil-Malti. Vassalli jisħaq li l-oqsma kollha tal-ħajja Maltija, l-aktar dawk tal-kummerċ u l- interessi tan-nazzjon jiġu ddisturbati billi ċ-ċittadin ma jkunx jaf sew x'qiegħed jiġri madwaru u x'qiegħed jagħmel hu fihom. U kemm, jgħid, titnaqqas ħsara kieku wieħed ikun jaf x'qiegħed jagħmel sewwasew. Hawnhekk jorbot ma' kliem Beccaria li jerġa' jislet minnu, did-darba mill-kapitlu ta' qabel ta' l-aħħar/1 u jgħid minnufih: 'E meglio prevenire i delitti, che punirli' — l-ewwel vers tal-kapitlu. Did-darba jagħmel sinteżi tal-kapitlu li kif jinnotaw il-kummentaturi ta' Beccaria fih huwa nnifsu kemm-il allużjoni għal Rousseau. Bi qbil ma' Beccaria Vassalli jisħaq li l-għan ewlieni li għandu jkollu kull leġislatur tajjeb hu u jsawwar il-liġijiet huwa li jipprevjeni d-delitti aktar milli jikkastigahom għaliex, u hawn jerġa' jidħol wieħed mill-prinċipji ta' l-Illuminiżmu, din hija l-arti ta' kif jitmexxew il-bnedmin lejn il- quċċata tal-hena, jew għall-inqas kejl ta' nuqqas ta' hena. Fost il-mezzi biex wieħed jipprevjeni l-ksur tal-liġi, l-ewlieni huwa li jsiru liġijiet ċari u sempliċi. Vassalli hawnhekk jieqaf u istaqsi: 'Tista' din iċ-ċareżża tinkiseb mingħajr il-lingwa tiegħu, li għall-poplu, li għalih issir il-liġi, hija l-aktar waħda magħrufa fost kollha7 Mezz ieħor, iżid jgħid Vassalli, huwa li jinxteħet dawl u għarfien fuq il-ligijiet kemm jista' jkun: iżda dawn id-dwal jistgħu jinkisbu mingħajr il-'lingua nativa' li hi biss tista' twassalhomina'7 Xħin iħoss li kkonvinċa lill-qarrejja kolti tiegħu mill-ħtieġa u s-siwi tal-Malti fil- ġlieda kontra l-ksur tal-liġi jgħaddi biex jitkellem dwar il-mod u l-metodu kif kellha titrawwem il-lingwa Maltija. Mill-ġdid jerġa' jsemmi n-nisel Semitiku tal-Malti u l-qrubija tiegħu ma' l-ilsna Semitiċi l-qodma72, imaqdar lill-kittieba ta' gablu li ma tawx ortografija xierqa lill-Malti għax ma qisulux nislu u jgħid għaliex jaħseb li l- ortografija li kien iressaq hu kienet se tiswa mitqilha deheb għall-kitba tal-Malti. Għat-tmexxija 'l quddiem ta' l-Ilsien Malti Vassalli jgħid li xtaq jara letteratura Maltija titwieled l-ewwelnett bil-kitba ta' xogħlijiet oriġinali u t-tieni permezz ta' traduzzjonijiet l-aktar mill-ilsna l-qodma orjentali. Fuq kollox, kiteb, il-Poeżija kienet tagħti sehem lit-trawwim tal-Malti. Imbagħad, fl-aħħarnett jgħaddi sabiex iressaq Proġett li fil-fehma tiegħu kien 'facile Tlieta huma l-punti ewlenin ta' dan il-Proġett: (a) is-sistema tat-tagħlim li kien hemm fi żmienu kellha tinbidel u kull tagħlim kellu jibda bit-tagħlim tal-Malti; (b) kellhom jinfetħu skejjel pubbliċi f'Malta u f'Għawdex li fihom it-tfal ikunu jistgħu jitgħallmu jiktbu u jaqraw bil-lingwa nazzjonali, jitgħallmu l-aritmetika u ħwejjeġ oħra l-aktar li kellhom x'jaqsmu mad-duttrina Nisranija, il-kuntratti, l-ittri u ħwejjeġ bħal dawn. La darba jitgħallmu bil-lingwa tagħhom jitgħallmu mbagħad l-ilsna l-oħrajn, bil-Latin u bit-Taljan u wkoll ix-xjenzi; (ċ) dawn l-iskejjel kellhom ikunu 'l barra mill-Università u mis-Seminarju u jkunu jistgħu jintlaħqu minn kulħadd u jkollhom għalliema skond il-popolazzjoni tal-belt jew raħal. Fil-kapitali jkun hemm erba' skejjel, waħda jew tnejn Bormla, u waħda f'kull imkien li ġej: il-Birgu, ż-Żejtun, iż-Żurrieq, Ħaż-Żebbuġ, Ħal Qormi, Birkirkara, Ħal Lija (li tlaħħaq ukoll ma' Ħal Balzan u Ħ'Attard), in-Naxxar, ir- Rabat; f'Għawdex, tnejn ir-Rabat. Dawn is-sbatax jew tmintax-il skola jkollhom għalliem viċi-għalliem u ajjutant-għalliem kull waħda. Il-Furjana, Ħaż-Żabbar, is- Siġġiewi, il-Mosta u kull imkien ta' popolazzjoni żgħira jkun hemm għalliem u ajjutant. F'imkejjen inqas ippopolati bħal Ħal Għaxaq, Ħal Tarxien, Ħal Luqa, Ħal Għargħur, il-Qrendi, l-Imqabba, l-Għarb u n-Nadur f'Għawdex ikun hemm għalliem għal kull post. B'kollox ikunu meħtieġa madwar tletin għalliem, għoxrin ajjutant u minn sittax sa tmintax-il viċi-għalliem. Il-klassijiet setgħu jsiru fil-bosta kappelli li kien hemm imxerrdin ma' Malta u Għawdex u n-nefqa tat-tagħlim setgħet tintlaħaq billi jsir Fond Pubbliku f'kull qasam tal-pajjiż jew jinħarġu erbgħa fil-mija mill-ġid tal-Knisja f'Malta. Il-Konklużjoni li jiġbed fl-aħħar hija qasira iżda interessanti ħafna. Bejn wieħed u ieħor, dan l-għeluq li jidwi mhux biss il-fehmiet illuministi iżda wkoll l-istil tagħhom, huwa sejħa għar-raġuni li fid-dawl tagħha l-bniedem, li huwa minn naturtu tajjeb, huwa mistenni jiftaħ għajnejh u jieħu l-parir siewi li jingħata. L-ottimiżmu, essenzjalment Illuminista, ta' Vassalli ma kienx għal kollox barra minn loku. Għad li ma ngħatax widen fi żmienu, bosta minn dak li saħaq fuqu ġie mismugħ u mwettaq. Iżda kellhom jgħaddu bosta snin, kellu jsir bosta ġlied, qabel ma ntlaħaq ftehim fost il-Maltin infushom fuq is-siwi ta' fehmietu. Iżda biex jipprattika dak li ppriedka hu nnifsu kellhom jgħaddu bosta snin. Wara li ntbagħat il-ħabs minħabba l-konġura kontra l-Ordni u wara li ġie Napuljun u warajh l-Ingliżi li eżiljawh, Vassalli dam ma reġa' rifes Malta sa l-1820. Il-bijografi tiegħu jgħidulna li ġie lura bniedem għajjien; Cremona jisħaq li mnalla sab hawn Malta lil John. Kif iltaqa' ma' dan l-għaref li ġie Malta minħabba saħħet martu u wara karriera inizjat fil-korp diplomatiku u kien għamel isem fil-qasam letterarju ta' l-ewwel filliera fl-Ingilterra7 Nafu fiż-żgur li Hookham Frere ġie iniżjat fil-Lodge of St John and St Paul li kienet fi Triq Nofsinhar fi-27 ta' Jannar 182275 u x'aktarx bis-saħħa tiegħu bħala bniedem influwenti u ta' fama, il-Loġġa li l-laqgħat tagħha kienu ġew, għal ftit, sospiżi, reġgħu bdew isiru. Iżda l-ewwel Loġġa li nfetħet f'Malta fi żmien l-Ingliżi kienet dik li nfetħet fl- Imdina fl-1811 bl-isem ta' Les Amis en captivitċ minn erbgħin priġunier tal-gwerra Franċiż. Din il-Loġġa 'Franċiża' ftit wara ħadet kostituzzjoni Ingliża. Il-'perċezzjoni' fost imkejjen qrib il-Mażunerija hija li Vassalli għandu mnejn issieħeb ma' din il- Loġġa malli reġa' lura Malta. Nafu wkoll li Hookham Frere kien il-President tal-Kunsill ta' l-Università u li b'deċiżjoni tal-21 ta' Frar 1825 Vassalli nħatar l-ewwel Professur tal-Malti f'Mejju ta' dik is-sena u l-paga ħariġhielu Frere minn butu. '$ Fl-istess snin sar midħla wkoll tar-Reverendu W. Jowett, korrispondent taċ-Church Missionarv Societv u aġent tal- British and Foreign Bible Societv li qabbdu jaqleb il-Vanġeli għall-Malti. Jowett kif iltaqa' ma' Vassalli F'taħdita li għamel fl-Università fl-1975 Dun Karm Sant wieġeb hekk: 'Kif iltaqa' miegħu ma jgħidx ħlief li kienet ''a curious wav''. Għandu mnejn introduċihulu John Hookman Frere li kien il-protettur ta' Vassalli u president tal-Kunsill ta' l-Università; aktar minn hekk ma nistgħux ngħidu. Waqt li Jowett kien ferħan li kiseb traduttur hekk tajjeb u sa mill-1823 kien isus warajh biex jaħdem ħalli jistampa l-Vanġeli, Vassalli kien jisħaq li l-ewwel kellhom jistampawlu l-Grammatika u kotba oħra lingwistiċi. Hemm min irid jimplika li Vassalli qaleb Protestant għax uliedu trabbew bħala Protestanti. Ta' din il-konverżjoni ma hemm l-ebda prova. Anzi kull ħjiel storiku li għandna juri l-maqlub ta' dan. L-ewwelnett, it-traduzzjoni Vassalli għamilha mill-Vulgata u mhux mill-Authorized King James Version. Jista' jkun li dan il-Protestanti għamluh għaliex il-Gvern Ingliż ma riedx jikser kelmtu mal-Knisja Kattolika li l-Kattoliċeżmu f'Malta ma jintmessx. Il-fatt hu, iżda, li meta bin Vassalli, Grabiel, ħareġ Il Aaqda il-Jdida ta Sidna Jesu' Kristu mijvba mil Inglis (1847) din kienet traduzzjoni mill-Authorized King James Version. Dun Karm Sant ma jaħsibhiex darbtejn biex jgħid:'Meta daħal Vassalli l-iskop ewlieni kien li jikkoltiva l-Malti bħala mezz ta' edukazzjoni popolari. ' 76 Mill-korrispondenza (li saret wara dahar Vassalli) bejn Jowett u s-superjuri tiegħu f'Londra jidher li 'l Vassalli kienu jqisuh biss bħala traduttur imħallas u mhux bħala wieħed minnhom. Li kien qaleb Anglikan, Jowett li kiteb biex juri l-ferħ tiegħu li sab traduttur aħjar minn ta' qablu żgur kien iżid jifraħ li qaleb għal magħhom wieħed mill-egħref nies ta' Malta wkoll. Terġa', jżid jgħid Dun Karm Sant, 'Meta (r-Rev) Schlienz ħa t-tfal ta' Vassalli f'idejh biex iħarriġhom f'evanġelisti Protestanti ma għarrafhomx b'dan il-ħsieb.'77 Ma għarrafx lill-aħwa żgħar Vassalli aħseb u ara kemm għarraf lil missierhom u ħa l-kunsens tiegħu. Ulied Vassalli għaddew f'idejn Schlienz u sħabu għaliex Hookham Frere hekk ħaseb li l-aħjar isirilhom sabiex ikollhom min imantnihom u jrabbihom'7 Hekk donnhom juru l-ġrajjiet imnikktin ta' l-aħħar jiem ta' Vassalli li, fqir kif kien, lanqas kellu biex jindifen. Hawn ukoll irridu nieqfu ftit biex nistaqsu: m'hijiex din prova oħra tar-rabta 'aħwija' bejn Vassalli u Frere li bħala Mażun kellu d-dmir jieħu ħsieb il-familja ta' wieħed mill-'aħwa'2 M' għandniex xi ngħidu, meta Frere ra li l-Knisja Kattolika ma riditx tidfen lil Vassalli — għal liema raġuni sewwasew ma nafux, kulma nafu li daru kienet imniżżla bħala 'casa sospetta' 78 għand il-kappillan li kien jagħmel mill-inħawi — ma ħass l-ebda tingiż tal-kuxjenza li lil uliedu jħallihom f'idejn il-Protestanti biex jgħallmuhom huma. Wara kollox hu nnifsu kien Protestant u żgur li ma kien jara xejn ħażin fi trobbija ta' dik ix-xorta. Iz-'zeloti' ta' Schlienz, imbagħad, inqas u inqas ma kienu jaraw xejn ħażin f'din il-ħaġa, jiġifieri li wlied bniedem Kattoliku jew għall-inqas imwieled Kattoliku, itellagħhom bħala Protestanti. Il-missjoni tagħhom kienet li jdawru lill-Maltin u lin-nies kollha tal-Mediterran, kemm Insara Kattoliċi jew Ortodossi, kemm Misilmin għall-Kristjaneżmu msejjes fuq il-Bibbja. Mix-xogħlijiet li ħarġu mill-pinna ta' Vassalli u ġew mitbugħin miz-zeloti Evanġeliċi, jidher ċar li Vassalli baqa' bl-istess fehmiet u għanijiet edukattivi li kellu qabel bid-differenza li meta ħareġ it-tieni edizzjoni tal-Grammatica fl-1827 ma baqax jinsisti fuq in-nisel Feniċju tal-Malti. 7 Huwa baqa' jinsisti li l-poplu kellu jimxi 'l quddiem bit-tagħlim tal-Malti. Bl-istess fehma ħareġ il-Motti, Aforismi e Proverbii Maltesi fl-1828 u l-istess fehma dehret ukoll wara mewtu meta ħarġulu mhux biss it-traduzzjoni tal-Vanġeli iżda wkoll it-traduzzjoni Storja tas-Sultan Ciru mohuda mvr-Rollin fl-1831. Vassalli, kif nafu, miet ta' fuqu senduqu. Meta ħbiebu raw li l-Kappillan ma riedx jifdnu f'art Kattolika għad li qatt ma sar Protestant'9, ħasbu biex jagħtuh difna suret in-nies u mhux f'xi mkien imwarrab bħallikieku kien xi bhima. Fejn difnuh7 Cremona jgħid li difnuh f'midfen ta' l-Ingliżi li jħares lejn Lazzarett8l. Huwa magħruf ukoll li hemm erbat oqbra fin-naħa Massonika tal-midfen Protestant li huma bla isem. Lil Vassalli qatt m'għamlulu l-monument li Schlienzsz jgħid li kien beħsiebu jagħmillu. Huwiex Vassalli midfun f'wieħed minn dawk l-erbat oqbra bla isem se tibqa' mistoqsija bla tweġiba ċerta. Li huwa ċert, u mingħajr l-iċken dell ta' dubju, huwa li bħall-Illuministi kollha, Vassalli kellu l-ħrara li jgħolli lill-poplu l-umli u jwasslu biex ikun hu s-sultan ta' pajjiżu. Bħall-Illuministi kien jemmen fit-tjubija mitwielda tal-poplu — twemmin li jaqbel mal-ħarsa fiduċjuża li r-rinnovaturi tas-Seklu tad-Dawl kienu jitfgħu fuq l-umanità u jarawha bħala f'sikkitha, l-aktar fostha lill-umli għax huma l-eġreb tan- natura. Permezz ta' Vassalli Malta ssieħbet, għall-inqas moralment, fl-Illuminiżmu li ħakem lill-Ewropa u ħariġha mid-dlam tal-Fewdaliżmu. Biż-żmien tagħlim Vassalli qabad l-art u minn għeruqu xxittlet siġra li kibret fil-ġnien intellettwali tal-Punent. A. Cremona, Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu, Malta, 1937. Ngħidu aħna l-Metodisti kienu meqjusin bħala 'entużjasti' minħabba fil-ħidma ħerqana tagħhom biex iwebblu lin-nies jemmnu bħalhom. Bħalhom kienu l-missjunarji Protestanti li ġew Malta, iżda, meta kif se naraw, il-klima kienet daret favurihom għall-inqas fl-Ingilterra. O.Friggieri, It-Tnissil ta' Kuxjenza Nazzjonali Maltija, Il-Malti, 1990. Kien dan li donnu ħajjar lil Dun Karm iqim lil Vassalli minkejja t-tagħjir kollu mingħand l-għedewwa tal-Malti, sewwasew meta ra lit-Taljani jqimu lil Foscolo (li tiegħu qaleb / Sepolcri), ruħ tewmija ma' Vassalli, li għad li spirtu preromantiku, kiseb għarfien ukoll mir-Rotnantiċi tar-Risorġiment Taljan bħala 'eroj tagħhom'. F'La Cultura Italiana a Malta— Dun Karm, (Firenze,1978) Friggieri jsejjes it-tagħrif tiegħu fuq l-allegorija Il-Leġenda tas-Sepolcri li fiha Dun Karm juri l-għożża tieghu għall-Italja ta' Foscolo fi żmien meta ma setax ikun favur il-Malti u l-Italja fl-istess ħin minħabba fl-injuranza tal-politiċi u l- bigottiżmu tal-polarizzazzjoni politika. Dun Karm u Vassalli t-tnejn kienu jafu t-Taljan sew. Anzi t-Taljan mill-aqwa li juża Vassalli fi żmien meta l-kotra l-kbira tat-Taljani ma kinux jafuh għad irid jiġi studjat u mogħti l-ħaqq li jixraqlu. Magħruf bħala l-Lexicon (1796). ''It-trawwim ta' l-ilsien li jittieħed mill-omm huwa mmela meħtieġ l-ewwelnett għat-tagħlim. Dan hu l-għan ewlieni li għandu jkollha nazzjon, għaliex fuqu jistrieħ l-hena ta' kulħadd. '' Il-kelma philisophes ma kinitx tabilfors tfisser 'filosfi' iżda 'intellettwali'. M'għandniex xi ngħidu, fost il-philosophes kien hemm xi filosfi wkoll. John Locke (1632 — 1704), filosfu u għalliem, kien l-aqwa teoriku tal-Liberaliżmu u l-empiriżmu Ingliż. Huwa ċaħad it-teorija ta' l-ideat mitwielda mal-bniedem għax kien jemmen li kollox ġej mill- esperjenza li jġarrab il-bniedem matul ħajtu. F'ittra mibgħuta minn Bolingbroke lil Voltaire fis-27 ta' Ġunju 1724, insibu sewwasew hekk: ''Jekk inti taqra l-Essav on Human Understanding tkun qed taqra ktieb, li fil-fehma tiegħi għandu l-akbar ħila li jagħmel kontribut għal dak il-għarfien. ' Vassalli tgħallem l-Għarbi għand Dun Giuseppe Calleja ta' Ħal Tarxien u fl-1785 kien wieħed fost l-erba' rebbieħa tal-kors, ara: Frans Ciappara: Mikiel Anton Vassalli — A Preliminarv Survev, Melita Ħistorica, Nru 2, 1989, pp.145—156. Ara: Ahmed Faris Ax-Xidjaq: El-Wasita, Tagħrif dwar Malta tas-Seklu 19, maqlub għall-Malti minn F.X. Cassar, Malta, 1985. Ma' din il-fehma jaqbel, bla ma jitkellem wisq fil-beraħ, Don Giuseppe Barbera fid-Dizionario Maltese-Arabo-Italiano, Bejrut, 1939. Waqt li l-għan ta' Ax-Xidjaq kien li jwissi lill-Għarab biex ma jiħdux l-eżempju tal-Maltin — rinnegati fil-kuntest pan-Għarbi — u jqumu fuq tagħhom billi jingħaqdu wara l-bandiera ta' l-Għarbi Klassiku li jinftiehem għax imgħallem mad-Dinja Għarbija kollha, il-għan ta' Barbera kien li juri lill-Malti bħala djalett tal-Għarbi Klassiku u jieħu pjaċir jistudjah bħala tali. J.H. Pestalozzi (1746— 1827), pedagogu u kittieb Svizzeru-Tedesk, ħatar ħajtu għall-istudju tat-torbija u għall-problemi soċjali, pedagoġiċi u politiċi, kien interpretu ewlieni ta' Rousseau, għamel lill-għalliema konxji tad-dinjità tagħhom u nebbaħ b'xogħlijietu bosta tiġdid fis-sistemi tat-tagħlim fl-Ewropa u fl-Ingilterra. Li jolqotna fih l-aktar, hawnhekk, huwa dak li qal dwar is-setgħa ċivili, jiġifieri: 'Huwa ħsieb umiljanti imma veru li kull avvanz fit-tmexxija tajba tal-poplu jrid jiġi mill-kabinett tas-slaten'. Skond din il-fehma hu nnifsu offra s-servizzi tiegħu lill-imperaturi Habsburgi Josef II u Leopoldu II. Ara: Fortunato Panzavecchia, Ultimo Periodo della Storia di Malta sotto il Governo dell 'Ordine, Malta, 1835, pp 343 —347: 'Fir-ras ta' dal-partit rivoluzzjonarju kien tqiegħed wieħed Vassalli li, minħabba fid-Dizzjunarju tal-Malti li kien għadu kif ħareġ hawn Malta, kien jistħoqqlu l-isem ta' studjuż, titlu li f'pajjiżi żgħar jitħallat ma' dak ta' politikant. Dar-raġel li kien għadu kif reġa' lura f'pajjiżu minn Ruma ra li l-Gżira kienet riesqa lejn qagħda mwiegħra u sab li kien hemm fiha xi nies li setgħu jingħaqdu bil- għan li jgħinu fil-ħtiġiet nazzjonali tal-pajjiż.' Anton Vassallo, Storia di Malta, Malta, 1890 p.611: 'Kien hemm dak iż-żmien partit repubblikan magħmul minn Kavalieri Franċiżi u Maltin mill-aqwa. Il-partit kien jaħdem kontra l-Ordni u akbar ma bdew isiru r-rebħiet miksuba mill-armati tar-Repubblika, aktar beda jikber il-partit. Fost l- imsieħba ewlenin tiegħu kien hemm il-Balliju De Rohan, magħruf aħjar bħala l-Prinċep Camille, il- Kommendatur Ransijat; Bardonenche u Fav, il-Kavallier St Priest u l-inġinier Toussard; fost il-Maltin is-Sur Caruson, in-negozjanti Evnaud u Poussielgue u s-Sinjuri G.Guido, D.Doublet, Mikiel Anton Vassalli u V.Barbara, flimkien ma' bosta oħrajn. Dawn in-nies (li, bħall-eħrex repubblikani ta' Franża, ħadu l-isem ta' Ġakobini) kien ikollhom il-laqgħat tagħhom f'dar f'Ħal Lija u bl-ittri kien laħqu ftehim ma' Dolomieu f'Pariġi u ma' wħud mill-mexxejja tar-Repubblika, u mbagħad, laħqu bagħtu wkoll xi ittri lill-General Bonaparti.' Tagħrif dwar dan ta' l-aħħar jinsab fil-Correspondence de Napoleon l publieċ par ordre de l'Empereur Napoleon iii, Pariġi, 1859. L-irqaqat dwar dan l-inċident jinsabu fl-Arkivji ta' l-Ordni, MS. 198—199 u f'dokumenti oħrajn ta' l-ittri li l-Inkwiżitur kien jibgħat lill-Vatikan. Ara: F. Sammut, Ir-Rivoluzzjoni Franċiża, Il-Ġrajja u t-Tifsira, Malta 1989, p.59: ''1. Il-bnedmin jitwieldu u jibqgħu ħielsa u ndaqs f'jeddijiethom. Id-distinzjonijiet soċjali tagħhom jistgħu jkunu msejsa biss fuq il-ġid ta' kulħadd. Il-għan ta' kull għaqda politika huwa ż-żamma tal-jeddijiet naturali u prekrittivi tal-bniedem. Dawn il-jeddijiet huma l-ħelsien, il-proprjetà, is-sigurtà u l-kenn mill-moħqrija. Il-prinċipju ta' kull awtorità ġej, fil-qofol tiegħu, min-nazzjon. L-ebda bniedem jew individwu ma jista' jħaddem awtorita' li ma tkunx ġejja espressament minnha… 28. Mallia, 1777, p.53)… Meta De Rohan ta l-kodiċi f'idejn l-avukat Ferdinandu Gatt u oħrajn biex jeżaminawh, Rogadeo ħa għalih, għax dawk qalu li dak il-kodiċi ma kienx jgħodd għal Malta, u talab biex jerġa' jmur lura pajjiżu. Dan il-ktejjeb kien kontra (l-avukati) Maltin. Weġbuh l-awdituri Gio. Jos Galea, Il-Ħakma Franċiża f'Malta, Malta 1948, p.19. L-Arkivju ta' l-Ordni, Ms. 274. Matteo Galdi kien paċifista. Fl-Idea di rivoluzione, maħruġ fil-Giornale de' patrioti d'Italia (Ara: Paolo Frascani, op. cit. p.220), Galdi, hu u jfassal definizzjoni tar-rivoluzzjoni bħala fenomenu, jissieħeb mal-kultura ta' qabel ir-Rivoluzzjoni aktar milli mal-viżjoni politika tal-Ġakobini. Huwa jmaqdar lil Roberpierre u lil Saint-Just għax jgħid li 'kieku ma kinux ibsin wisq' kien ikollhom il-ħila jeħilsu mir- reazzjoni ta' l-1794. Għalih, l-aħjar għamla ta' rivoluzzjoni kienet dik li ''sseħħ plaċidament u skond Iżda, m'għandniex xi ngħidu mhux ir-Repubblikani kollha kienu jaqblu ma' Galdi li fil-ġlieda li seħħet f'nofs is-sena 1798 safa wkoll mitfugħ il-ħabs. L-injuranza li kienet issaltan fost il-Maltin laqtet lil Sarah Austin, mart il-mexxej tal-Kummissjoni li ġiet Malta fl-1836, li stqarret: ''il-faqar morali u intellettwali tal-poplu huwa xi ħaġa tal-biża'. Irħula m'hemm l-ebda skola u t-tagħlim lill-klassi tan-nofs huwa baxx ukoll; professur ta' l-università għandu s-salarju ta' £25 fis-sena (meta fl-Ingilterra, għalliem fl-iskejjel elementari kellu 'l fuq minn £51 . mhux ta' b'xejn li l-Maltin jibqgħu injuranti u bħat-tfall'' (Janet Ross, Three Generations of Austin kienet qiegħda tikteb wara li kienu ġew l-Ingliżi u fis-sew ħaditha saħansitra kontra t-tmexxija Ingliża. Wieħed jista' jaħseb l-injuranza fiż-żmien li Vassalli ġie lura Malta minn Ruma — erbgħin sena qabel — x'livelli kienet laħqetl Ġużepp Zarb, Il-Mażunerija, Malta 1940. Andrew P. Vella, Storja ta' Malta, Malta 1797, p.189. Hawn Malta l-qassisin ordinarji mmexxijin minn Mannarinu ħadu sehem ewlieni fl-irvell, imsejjaħ sewwasew l-Irvell tal-Qassisin kontra l-Gvern ta' l-Ordni. Meta Napuljun niżel Malta huwa laqa' lil Mannarinu l-ewwelnett għax ried jagħti prova tal- miżerja li minnha kien tella' lill-Maltin minn xagħarhom u t-tieni għaliex billi Mannarinu kien il-ħabs, Napiljun ried juri li min bħalu kien bata taħt l-Ordni kien ħabib tar-Rivoluzzjoni. Wieħed mill-għanijiet ewlenin tal-Ġakobini, li magħhom kien jgħodd ruħu, kien li jgħinu fit-tqassim bil-ħaqq tal-ġid tal-pajjiż. Għemil Mannarinu kien qisu d-diwi ta' kliem wieħed qassis, mislut minn Vidler, op cit p.14, li fil-bidu tar-Rivoluzzjoni Franċiża stqarr: 'Minn hawn u ftit jiem oħra se nagħlaq tmienja u disgħin sena, l-ebda jum f'ħajti ma kien hekk hieni daqs dak li qed nara jisbaħ. O xemx imbierka li taħtek qed jitqanqlu daqs dawn virtuwijieti' Tista' tkun kienet din ir-raġuni għaliex, kif se naraw 'il quddiem, dar Vassalli kienet murija bħala 'casa sospetta' fir-reġistru tal-Parroċċa ta' San Pawl tal-Belt7 (Ara: Karm Sant, Tagħrif ġdid fuq M.A. Vassalli…, Leħen il-Malti, Għadd 22, 1980, p.5). Minnu li sadattant kienu għaddew l-għexieren tas-snin iżda jekk kien hemm xi taħdit dwar Vassalli bejn l-Inkwiżitur u l-Knisja ma tkunx ħaġa stramba li ta' l-aħħar baqgħet b'għajnejha miftuħa għalih l-aktar billi ma kellux żwieġ regolari u għalhekk iken saħħaħ kull 'suspett' li seta' kien hemm fuqu fi żmien meta l-Mażunerija, taħt l-Ingliżi, bdiet tixtered aktar f'Malta u barra mill-fehma tradizzjonali tal-Papat dwarha daħlet ukoll fil-kwestjoni politika bejn il-Knisja f'Malta u l-Ingliżi li meta ġew Malta wiegħdu li jqimulha xewqatha fil-ħwejjeġ tat-twemmin. Skond tagħrif maħruġ mill-Quatuor Coronati Lodge, il-fehma Franċiża issa daret kontra din l-idea għax jaħsbu li kien sar mażun qabel fi Franza. Fil-lista ta' l-1853 tal-Loge Bonaparte, Napuljun jidher bħala 'Protettur tal-Frammassonerta, 1804'. Minn kitbiet ta' Sir Walter Scott, Mażun mal-Grand Lodge ta' l-Ingilterra nintebħu li l-Mażunerija Ingliża, kienet kontra Napuljun. Ittra tat-28 ta' Novembru 1762. Fl-1775 De Rohan kien amar li l-proċessi legali u l-atti tan-nutara jibdew jinkitbu bit-Taljan u mhux aktar bil-Latin. Dan kien iż-żmien meta fl-Italja beda dieħel it-Taljan flok il-Latin fl-użu mhux letterarju. Fis-saltna ta' Napli, ngħidu aħna, bdiet kondifikazzjoni bilingwi (Latin— Taljan) b'amar tas-Sultan Karlu III. Sadattant, iżda, fit-tagħlim sekondarju, il-Latin Kellu sehem kemm bħala materja ta' studju kemm bħala Isien strumentali, Fl-universitajiet it-tagħlim baqa' jingħata bil-Latin u qam plejtu sħiħ meta Antonio Genovesi f'Novembru ta' l-1764 ta bit-Taljan lezzjonijiet tal-katedra ġdida ta' l-Ekonomija Ċivili mwaqqfa minn B. Intieri sewwasew bil-kundizzjoni li l-lezzjonijiet isiru bit-Taljan. Kemm ma kinitx idea ta' barra minn din id-dinja din il-proposta narawh mill-fatt li fl-1802, jiġifieri meta Malta kienet ħarġet mill-ħakma tal-Kavalieri u wkoll minn dik Franċiża, u l-firmatarji tat-Trattat ta' Amiens kienu qegħdin jiddiskutu x'se jagħmlu b'Malta, il-Kżar tar-Russja li kien sar Protettur ta' l-Ordni, stenna li Malta terġa' tingħata lill-Ordni u did-darba tiżdied Lingwa sewwasew Maltija, barra dik Russa, li fiha setgħu jidħlu l-Maltin basta jġibu l-provi tas-soltu tan-nobbiltà tagħhom. Meta l-firmatarji tat-Trattat waslu f'Artiklu X, warrbu l-kundizzjoni tal-Kżar u fil-25 ta' Marzu 1802 qatgħuha li Malta terġa' tingħata lura lill-Kavalieri u l-indipendenza tagħha titqiegħed taħt il-protettorat u l-garanzija ta' Franza, l-Ingilterra, l-Awstrija, Spanja, il-Prussja u r-Russja. Kellha titwaqqaf Lingwa Maltija imma l-ebda prova ta' nobbiltà ma kellha għalfejn tinġieb u l-Maltin li jidħlu fiha jkunu jistgħu jieħdu l-ħatriet kollha u jgawdu l-privileġġi kollha bħall-Kavalieri tal-Lingwi l-oħrajn. — Andrew P. Vella, Malta and the Czars, Malta, 1965, pp.46—-47. A. Cremona: Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu, op cit, p.15. Tagħrif li ngħata minn Andrew P. Vella f'nota f'qiegħ paġna 42 ta' Malta and the Czars (Malta, 1965): Lettere scritte alla Segreteria di Stato, Inquisitore Carpegna 18 ta' Mejju 1797. Fis-sentenza nsibu li ġew ikkundannati għaxra: Mss 1020 fl-Arkivji tal-Bibjoteka Nazzjonali. Fosthom l-Orjentalisti magħrufin Assemani u C.S.Sonnini u, wara, Silvestre de Sacv. Dokument Nru 337 fl-Arkivji tal-Bibjoteka Nazzjonali 6524c — bl-isem Registre des Petitions li sabu Ġuzċ Cassar Pullicino u għaddieh lil Ninu Cremona li mbagħad użah f'L'Antica Fondazione della Scuola Araba in Malta (fil-Melita Historica, Vol 1, Nri 2-4, 1955, pp.13, 30-32). Id-Dokument huwa petizzjoni li ressaq Vassalli quddiem il-Gvern Rivoluzzjonarju f'Malta biex jitlob li jingħata l-katedra tal-Għarbi billi kienet saret battala mal-mewt tal-Professur Ġużeppi Calleja (li għandu kien tgħallem Vassalli nnifsu f'żgħożitu qabel tela' Ruma). Ta' min wieħed iżid jgħid hawnhekk li għad li l-katedra tal-Għarbi ma tawhilux, għandhom mnejn minħabba li ma damx ma nqala' l-imkwiet, xorta ħarġulu salarju li bih seta' jgħix sakemm dam magħluq il-Belt fl-imblokk. Għad li kien sejjer bi spedizzjoni militari, Napuljun ried li malli jieħu l-Eġittu u b'hekk ikun ta daqqa ta' ħarta lill-Imperu Ingliż, jagħti wkoll bidu għat-tiftix arkeoloġiku li fil-fatt għen biex l-istudju arkeoloġiku jagħmel passi kbar 'il quddiem. Il-mit tar-Raġuni jidher mgħolli fil-versi tal-poeta Skoċċiż James Thomson (1700—48): 'Let godlike Reason from her sovereign throne Speak the commanding word — L will — and it is done' Meta Napuljun ħa l-Eġittu, reġa' fela n-notamenti li kien ħa mill-Histoire Ancienne des Egvptiens, ecc. ta' Rollin (1749) biex imexxi l-iskavi. (Vassalli qaleb l-Istorja tas- Sultan Ċiru minn dik ta' Rollin). Vassalli kien għal kollox aġġornat fil-ħidma intellettwali kontemporanja. Beccaria (Milan, 1738—94), in-nannu ta' Alessandro Manzoni, kien letterat, ekonomista u studjuż tal-liġi u kellu rabtiet ma' l-Enċiklopedisti. L-aqwa ktieb tiegħu kien id-Dei delitti u delle pene (1764) li fih iħebb għall-qagħda kerha tal-liġi penali fi żmienu. Lestieh f'xahrejn u ġablu t-tifħir ta' Voltaire u stedina mingħand Katerina II tar-Russja biex imur jgħix Pietruburgu. Żewġ paragrafi ewlenin mill-kapitlu V ta' Beccaria, op cit. Beccaria jisħaq li l-l t kellhom jinkitbu bil-Kingua nazionale, jiġifieri bit-Taljan, u mhux bil-Latin kif kienu għadhom jagħmlu sa żmienu. Vassalli jdaħħal il-kelma 'nazionade' li juża Beccaria ħalli tinftiehem weħidha u m'għandniex xi ngħidu b'nazionale' kien jifhem il-Malti. Dan l-eżempju tal-kittieba Taljani mxew fuqu wkoll ir-Romantiċi li ġew wara Vassalli, fosthom Ġan Anton Vassallo li fid-dawl tal-mit tal-poplu —poeta u li l-ilsien poetiku kellu jkun ilsien il-poplu kiteb bil-Malti sewwasew għax dak kien l-ilsien tal-poplu tiegħu. Jekk il-kitba ta' Vassalli qanqlet lill-Maltin fil-kitba ta' lsienhom, ix-xrara tar- Romantiċi kebbset in-nar li biż-żmien kellu jsir il-ħuġġieġa tal-letteratura Maltija. Fid-Discorso Vassalli jmaqdar lil dan il-Compendiu wkoll iżda għal raġunijiet oħra, jiġifieri fejn tidħol iċ-ċarezza tal-ħsieb (jew in-nuqqas tagħha) u l-grammatika tal-lingwa l-aktar meta ħarġet edizzjoni ieħor tiegħu bl-isem Miġimgħa li Vassalli jaħtar ftit noti ġmielhom biex ifisser l-għelt li kien fih l-isem innifsu tal-volum. Aktar ma wieħed jaqra dawn in-noti aktar wieħed jintebaħ biċ-ċarezza ta' ħsieb Vassalli u l-ħakma sħiħa tiegħu fuq l-ilsien tal-poplu. Il-Kapitlu ta' qabel ta' l-aħħar bit-titlu 'Come si prevengano i delitti'. Dil-fehma mbagħad warrabha meta ħareġ il-Grammatica fl-1827. Il-loġġa kienet infetħet minn Walter Rodwell Wright, President tal-Qorti ta' l-Appell u Membru Anzjan tal-Kunsill Suprem tal- Ġustizzja. Infetħet b'liċenzja tal-Gvernatur fi Triq Nofsinha il-Belt. Mid-dehra sa April tas-sena ta' wara kien għadu jew ma tħallsax jew bil-ħlas b'kollox xorta ma setax ilaħħaq mal-ħajja għax oħt Frere kitbet fit-18 ta' April lil ħuha l-ieħor Dr. William Frere li Vassalli kien lest imut bil-ġuħ biex jilħaq il-ħsieb ta' moħħu: li joħroġ il-Grammatika u kotba oħra tal-Malti. K. Sant, It-Traduzzoni tal-Bibbja u l-Ilsien Malti 1810—1850, p.27. Setgħet kienet imniżżla hekk għax kienu jaraw il-Protestanti deħlin għandu sikwit. (Għandna pjaċir naraw li m'għadux jagħti lil dan l-ilsien, li huwa ċar li m'hux għajr djalett popolari tal-lingwa ta' l-Għarab ta' l-Afrika nisel hekk qadim). Hookham Frere kien qal lil Schlienz jibnilu mafkar żgħir. Il-mafkar kellu jibnih l-iskultur Dimech iżda baqa' ma sarx. Għal fuq il-mafkar Schlienz kien ħejja dal-kliem: 'Michel Antonio Vassalli.