L-Orgnijiet fir-Rotunda tal-Mosta BI Ir-Rotunda tal-Mosta hija l-unika knisja fil-Gżejjer Maltin li għandha tliet orgnijiet, kollha bis-sfafar. L-ikbar wieħed, dak li jinsab fil-gallarija ta' fuq il-bieb il-kbir, huwa tad-ditta Pacifico Inzoli, u sar fis-sena 1885. It-tieni wieħed, li qiegħed fil-gallarija ż-żgħira fuq in-naħa tax- xellug tal-kor, huwa kostruzzjoni lokali tas-saċerdot Mosti Paolino Mifsud, li lesta dan l-orgni fl-1933. It-tielet orgni huwa tad-ditta Tedeska Tiemann, mibni fil-bidu tas-snin sittin. L-orgni Inzoli BI L-orgni Inzoli huwa l-orgni prinċipali tar-Rotunda: Hu or ghi importanti għax huwa l-ikbar orgni mekkaniku fil-gżejjer Maltin, u wieħed mill-uniċi tnejn mekkaniċi li għandu żewġ tastieri manwali, flok wieħed (l-ieħor huwa dak li d-ditta Inzoli bniet għa knisja ta' Ħaż-Żebbuġ, Malta, ħafna snin wara). : Dan l-orgni hu importanti wkoll għax hu l-ewwel wieħed: li b Taljan Pacifico Inzoli bena f'Malta u Għawdex. Wara l-orgni tal-Mosta, li sar fl-1885 fi żmien il-Kappillan Franġisk Camilleri, l-organar Inzoli u d-ditta tiegħu bnew. diversi strumenti għal knejjes fil-gżejjer tagħna. L- ewwel kien dak għall-Knisja tal-Karmnu. l-Belt (1889 — illum żarmat), u warajh ieħor għall- knisja parrokkjali ta' Ħ'Attard (1891). Fl-1897 bena wieħed għall-knisja parrokkjali tan-Nadur, orgni li m'ilux li ġie rrestawrat. Fis-seklu għoxrin, id-ditta Inzoli bniet mill-inqas tmien orgnijiet oħra f'Malta u Għawdex, fosthom għall-knisja tàs-Santissima Trinità, il-Marsa u għall-knisja parrokkjali fl-Imqabba, li pero t-tnejn intilfu fil-Gwerra. Bi Il-fabbrika ta' l-orgnijiet Inzoli Cav. L-ewwel li ħadem Inzoli kien bħala apprendist fil-botteġa' ta' Antonio Franceschini, orġanar fi Crema; imbagħad sar alljiev tad-ditta Cavalli ta' Lodi (li tagħha hemm żewġ orgnijiet Għawdex, is-Sannat u l-Għarb) u wara. tad-ditta Lingiardi ta' Pavia. Kien organar mill-aqwa. Bena 'l-fuq minn 400 orgni, fosthom l-orgni grandjuż tal-Kattidral ta' Cremona, dak tas-Santwarju tal-Madonna ta' Loretu (1884), u dak tal-Madonna ta' Pompei (1890). Wara l-mewt ta' Pacifico fl-1910, xogħlu tkompla minn uliedu Lorenzo u Giuseppe: It-tifla ta' Giuseppe; Antonietta, iżżewġet lit- tekniku Attilio Trezzi, li meta miet il- skunjatu. ħa f'idejh it-tmexxija tad-ditta. Fl-1970 il-fabbrika ġiet f'idejn Luigi Bonizzi, li kien ilu impjegat fiha għal 24 sena, u li kompla jmexxiha sakemm miet fl-1984. Kemm fl-Italja kif ukoll barra, Luigi Bonizzi kompla t-tradizzjoni tal-Fabbrica Inzoli. Wara l-mewta bikrija ta' Luigi, id-ditta Inzoli Cav. Pacifico di F.Ili Bonizzi, bis-sedi tagħha f'Ombriano di Crema, kompliet b'mod siewi bl-attività, permezz ta' uliedu Claudio u Ennio, megħjuna minn ħuthom bniet Maria Teresa u Cristina. Id-dedikazzjoni ta' l-orgni Inzoli BI Fit-2 ta' Settembru 1885, il-ġurnal MALTA — Corriere Mercantile Maltese ippubblika artiklu dwar il-provi li saru fuq l-istrument ta' Inzoli. Dr. M. Zammit, li kiteb bit-Taljan, faħħar ħafna l-istrument; qal li kieku jieħu fit-tul u jkun diffiċli għalih li jiddeskrivi dak kollu li hemm sabiħ f'dan l-istrument coro-orchestra. Fih 1,915-il kanna, mifruxin fuq 57 reġistru f'żewġ tastieri ta' ħames ottavi l-waħda u b'pedaliera ta' 18-il nota u fejn tidher l-ispeċjalità ta' l-inventur. Dwar il-mertu tekniku jiġbed l-attenzjoni fuq l-apparat pnewmatiku li bl-inqas xogħol possibbli (ta' nfiħ) iwassal għal distribuzzjoni qawwija u ekwa ta' nifs (fil-bankuni ta' l-orgni); fuq is- solidità u l-eleganza tas-sfafar, kemm dawk forma ta' ċilindru kif ukoll dawk kuniformi (li jidjiequ f'tarf minnhom); fuq il-mod kif il-'magna' (cioċ l-azzjoni mekkanika) hija mqassma b'mod ekonomiku fl-ispazju; u fuq is-'sempliċità solida' u l-preċiżjoni tal-mekkaniżmu. Il- provi fuq l-istrument saru minn Padre Enrico Scio, minn Paolo Nani u minn (ibnu) Antonio Ftit żmien wara, fl- 1 ta' Ottubru, is-saċerdot Fortunato De Bono ta' San Nazaro iddedika dan is-sunett lil Pacifico Inzoli: Is-sena ta' war. Venezia fl-okkażjo f'Ottubru ta' l-188 Il-kwalitajiet ta' l-orgni Inzoli : BI Fi snin riċenti kien diffiċli li wieħed japprezza s-sbuħija ta' l-orgni Inzoli, peress li $ diversi mir-reġistri ta' l-orgni ma baqgħux jaħdmu. Grazzi għall-impenn ta' ħafna Mostin, din is-sena beda restawr sħiħ ta' l-orgni mill-espert Malti l-inġinier Robert Buhagiar. Meta r-restawr ta' l-orgni jkun lest, wieħed ikun jista' jisma' u japprezza mill- ġdid il-ħoss tal-ħafna reġistri li għandu. L-orgni għandu 'l fuq minn 40 fil ta' sfafar, li huwa numru grandjuż anki jekk tikkunsidra li wħud minnhom huma reġistri diviżi, jiġifieri reġistri maqsumin f'naħa ta' fuq (Soprani) u f'naħa t'isfel (Bassi), skond tradizzjoni organarja tipikament Taljana. Dawn jinkludu il-Principali, l-Ottava, u d-Duodecima. Dawn ir-reġistri, flimkien ma' tad-Decimagquinta, Decimanona, Vigesimaseconda u Vigesimasesta, jiffurmaw Ripieno tipiku ta' orgni Taljan. Dan ir-Ripieno jindaqq mit-tastiera ta' fuq. Din hi ħaġa kurjuża, għax fl-orgnijet kollha l-oħra b'żewġ manwali li tiltaqa' magħhom kemm fuq il-kontinent kif ukoll fir-Renju Unit, normalment issib li r- Ripieno jew l-ekwivalent tiegħu dejjem jindaqq mill-manwal t'isfel. L-orgni Inzoli jiddistingwi ruħu l-iżjed. permezz ta' ċerti reġistri. li mhumiex tas-soltu fl- orgnijiet. Mhux inqas importanti huma reġistri bħall-Flauto in selva, il-Clarone, il-Violon- cello u l-Cornetto, li għalkemm mhumiex daqstant tari fejn jidħol l-isem tar-reġistru jkunu dejjem ferm interessanti għax organari differenti ġieli jagħtu timbiil ta' ħoss partikolari meta jibnuhom. Appatti r-reġistri tas-sfafar, l-orgni Inzoli għandu wkoll diversi hekk irnsejħa reġistri mekkaniċi u aċċessorji, li jinkludu t-Terza maħo, it-Tremolo, u t-Timpani. Fil-fehma tiegħi l-isbaħ fost dawn ir-reġistri bla' sfafar. huma sampanell 'Kelli l-pjaċir indoqqhom qabel ma l-orgni żżarma għar-restawr, meta ħafna minr kienux għadhom idoqqu, u ma għandix dubbju li se jkunu effettivi ferm wara r-restawr. Ir-reġistri ta' dan l-orgni jinfetħu. u jingħalqu permezz ta' mekkaniżmu bl-inkastru, hekk imsejjaħ 'alla lombarda'. Iż-żewġ tastieri manwali huma ta' 5 ottavi sħaħ kull waħda; bħal kif inhuma tastieri f'orgni modern; fl-epoka meta nbena l-orgni kien għadu komuni li t-tastieri kienu jsiru ta' 4 ottavi u nofs. Il-pedaliera hija ta' 18-il nota biss, mill-ewwel Do sat-tieni Fa. Il- pedaliera għandha forma mżerżqa minn quddiem għal wara, kif kien komuni fl-orgnijiet Taljani tas-seklu dsatax. Il-fatt li Inzoli uża din it-tip ta' pedaliera jikkawża ċertu dispjaċir lill- organista kunċertista ta' żmienna, peress li jinqata' 'l barra ħafna repertorju li jirrikjedi pedaliera ċatta, b'iżjed noti (mill-inqas 25), u b'ċertu distanzi bejn in-noti. Kieku ma kienx għal dal-fatt, il-potenzjal ta' l-istrument għall-kunċerti wara r-restawr kien ikun ferm ikbar. Il-potenzjal liturġiku mhuwiex daqstant affettwat. L-orgni mibni minn Dun Paolino Mifsud B Pjuttost minsi huwa l-orgni bis-sfafar li jinsab fil- gallarija ż-żgħira fuq in-naħa tax-xellug tal-kor. Dan inbena minn Dun Paolino Mifsud, li għex mill-1867 sa l-1939. Skond skrittura li hemm fuq l-orgni nnifsu, l-orgni tlesta fl-1933. (Hemm ukoll skrittura li tgħid: 'Gerard Magri - Organista - 1932). Fl-Istorja tal-Mosta miġbura minn E.B. Vella et al., Dott. Ferdinand Calleja jiddeskrivi lil Dun Paolino bħala 'mekkaniku inġenjuż', li 'sewwa u għamel ġodda l-orgnijiet ta' diversi knejjes ta' Malta'. L-isfafar li jidhru minn isfel huma finta, magħmulin mill-injam, u qegħdin hemm għall-parenza, u jaqblu f'dan mal-kaxxa ta' l-orgni finta li hemm fin-naħa tal- lemin tal-kor. L-orgni għandu tastiera manwali waħda ta' 4 ottavi, u pedaliera ta' ottava waħda (13-il nota), ta' forma mżerżqa. Hemm tmien reġistri, li jinfetħu u jingħalqu permezz ta' mekkaniżmu pjuttost insolitu fl-apparenza esterna tiegħu. Ir-reġistri huma Flutta reale, Corni bassi, Dulciana L-orgni ta' Dun Paolino li jinsab fil-Kor tar-Rotunda Meta żort dan l-orgni fl-1996 ma' l-espert Taljan Dott. Luciano Buono, ma stajniex indoqquh għax sibna li l-mutur li jonfoħ in-nifs għal ġo l-orgni kien bil-ħsara. Minħabba f'hekk, mhux possibbli li wieħed jesprimi opinjoni fuq dan l-istrument. Ta' min jinnota, pero, li konna sibna l- azzjoni mekkanika ta' l-orgni fi stat tajjeb, u s-sfafar kienu jidhru li mhumiex imqabra. Hemm raġuni importanti l-għaliex imissha ssir evalwazzjoni iktar profonda ta' dan l-istrument. Għalkemm jidher li kien Dun Mifsud li ikkostruwixxa l-orgni, hemm ċans kbir li l- fonika ta' l-orgni Ġiġifieri s-sfafar li jdoqqu) oriġinat minn orgni ieħor pre-eżistenti. Dan għax huwa diffiċli li wieħed jibni s-sfafar innifishom jekk ma:jkunx tgħallem din l-arti permezz ta' apprendistat ma' orġanar. Għandna nżommu f'moħħna li fl-1705 l-organar Sqalli Gaetano Turiglio bena orgni b'9 reġistri għall-knisja parrokkjali tal-Mosta (qabel ma nbniet ir-Rotunda). Il-parti l-kbira ta' dawn ir-reġistri kienu parti mir-Ripieno, biss kien. fih ukoll reġistru tal-Flawt u Kontrabaxxi tal-pedali. Jista' jkun li dawn sabu triqthom għal ġo l-orgni li bena Dun Paolino: Jista' jkun li Dun Paolino uża kanen minn orgnijiet oħrajn li ġew redundant f'dik l-epoka2 jew forsi Dun Paolino ordna kanen ġodda minn organar Taljan Dawn il-mistoqsijiet ħaqqhom tweġiba — forsi fil-futur tinħoloq opportunità biex isir studju approfondit fuq dan l- orgni. lt-tastiera ta' l-orgni ta' Dun Paolino B Fil-bidu tas-sena 2004 l-inġinier Robert Buhagiar, li huwa inkarigat mir-restawr sħiħ ta' l-orgni Inzoli, installa orgni ġdid fir-Rotunda. Dan huwa orgni tad-ditta Tedeska Tiemann, li nbena madwar is-sena 1962. Huwa strument li jaħdem b'sistema mekkanika. Fih tastiera manwali waħda ta' erba' ottavi u nofs (56 nota) u pedaliera ta' kważi żewġ ottavi u nofs (30 nota), li għandha forma parallela ċatta, stil tedesk. L-orgni fih erba' reġistri: Gedeckt ta' 8 piedi, Rohrflċte ta' 4 piedi; Prinzipal ta' 2 piedi u Scharf ta' 4 fili. Bħal ħafna strumenti bit-tastiera ta' dik l-epoka, in-noti naturali huma ta' kulur skur waqt li n-noti kromatiċi huma ta' kulur ċar, jiġifieri bil-maqlub ta' dak li ssib fil-pianoforte u fi strumenti bit-tastiera tas-seklu dsatax. Dan l-orgni qiegħed iservi flok l-orgni Inzoli sakemm dan jiġi restawrat. Tkun ħaġa sabiħa jekk anki wara li l- orgni Inzoli jkun reġa' sab il-post li jistħoqqlu fil-liturġija tar-Rotunda, l-orgni Tiemann, jew orgni ieħor bis-sfafar li jixbħu, jibqa' jintuża fil-knisja u b'hekk jissebbħu iżjed funzjonijiet bil-ħoss sabiħ ta' orgni tas- sfafar. L-orgni Ġermaniż tad-ditta Tiemann Inzoli-Bonizzi — http://www.inzoli-bonizzi.ċom (April 20041. Ing. Robert Buhagiar (komunikazzjoni personali) - April-Mejju 2004.