Ħarsa ġdida lejn ir-rakkont tal-Ħimjari dwar Malta t-testtal-Ħimjari hu deskrizzjoni ta' Malta miktub, abbażi ta' rapporti minn għejun eqdem, l mill-ġeografu Għarbi l-Ħimjari, li aktarx li miet fis-seklu erbatax ' It-test kritiku tax-xogħol tiegħu ġie ppubblikat mill-erudit Libaniż Iħsan Abbas fl-1975.1 Imbagħad it-test inġieb għall-attenzjoni tar-riċerkaturi fl-istudji Maltin bil-ħidma ta' Joseph Brincat, li ppubblikah fl-1995, flimkien ma' traduzzjoni Ingliża ta' Manwel Mifsud.' Godfrev Wettinger ippubblika dan l-aħħar partijiet tar-rakkont maqlubin għall-Ingliż, u l-istess siltiet qalibhom għall-Malti f'verżjoni Maltija illi donnha għadha mhix ippubblikata.$ I. Għad li naqbel ma' Wettinger u Anthonv Luttrell meta saħqu fuq il-bżonn ta' aktar xogħol dwar il-manuskritti u l-għejun tal-Ħimjari,' għandi nistqarr li m'għandix iżjed xi nżid max-xogħol li għamel Brincat fuq din it-tema. Naqbel ukoll ma' Charles Dalli meta jesprimi ċertu dubju rigward il-mod li bih l-istorja ta' Malta sfat mifhuma bħala sensiela ta' konkwisti, a skapitu tal-istudjar tal-iżvilupp fit-tul. $ Imma peress li ħafna minn dawk li jiktbu fuq ġrajjiet Malta fiż-Żmien Nofsani ilhom u għadhom jiddependu mid-dettalji tar-rakkont tal-Ħimjari, u billi t-traduzzjonijiet tar-rakkont għadhom inisslu xi diżgwid, ta' min jerġa' jiflih b'attenzjoni speċjali lejn il-għeliem lingwistiċi tiegħu. F'dan l-istudju, se nipprova nirrispondi tliet mistoqsijiet li ġew imqajma minn riċerkaturi oħra, fuq bażi ta' ħarsa iktar mill-qrib lejn id-deskrizzjoni ta' Malta bħala test Għarbi taż-Żmien Nofsani. L-ewwel kwestjoni hi dik imqajma minn Charles Dalli dwar il-madinah, jiġifieri l-belt ta' Malta. Kif jgħid Dalli, mela, 'hemm kontradizzjoni mal-istqarrija tal-bidu, fejn jgħodd il-madrnah ta' Malta fost l-eqdem bliet'.2 Ħalli nipprovaw insolvu din il-kontradizzjoni. Nibdew billi ninnutaw li s-sentenza Għarbija tagħna tqajjem problema ta' grammatika. Fl-Għarbi, meta nużaw xi nom ma' xi aġġettiv f'xi frażi definita, it-tnejn li huma għandhom jieħdu l-artiklu, pereżempju al-tariq al-tawil it-triq twila' jew 'it-triq it- twila'. Mill-banda l-oħra, meta l-frażi tkun indefinita, m'hemm artiklu mkien, pereżempju fariq tawil '(xi) triq twila''. Jiġifieri, frażijiet bħal 'Triq il-Kbira', b'nom indefinit u aġġettiv definit, huma impossibbli fl-Għarbi (jew fl-Għarbi Klassiku almenu). Mela kif naqraw il-frażi bunvanu l-awwali fejn hemm nom indefinit u aġġettiv definit7 Fil-verità m'hemmx mod. Pjuttost għandna naqraw il-frażi mhux bħala nom u aġġettiv, iżda bħala nom u nom, jiġifieri bħala kostrutt: ossija, mhux 'l-ewwel bini', iżda 'l-bini tal-ewlieni'. Jekk nittraduċuha hekk, il-frażi żgur li ma tagħmilx ħafna sens. Ħalli nerġgħu nħarsu mela lejn il-kelma 'ewwel'. Bl-Għarbi tinkiteb bi tliet ittri konsonantali: alif waw lam. Normalment din il-kelma naqrawha awwal. Anki Ihsan 'Abbas, l-editur tal- Ħimjari, ivvokalizzaha hekk. Imma l-kelma tista' tinqara mod ieħor: uwal. Din hi l-plural ta' awwal, jiġifieri 'l-ewlenin'. Dan il-plural hu forma relattivament rara, imma jintuża f'kuntesti partikolari, fosthom meta jirreferi għal popli antiki. Huwa jintuża pereżempju minn Ibn Khaldun'' kif ukoll fit-titlu tal-ktieb tal-istoriku al-Qaramani (m. 1611): Kitàb akhbaru l-duwali wa-athari l-uwali, jiġifieri 'L-istejjer tad-dinastiji u tar-relikwi tal-antiki'.. Allura, fil-kuntest tagħna, hi din il-kelma li tagħtina traduzzjoni li tagħmel sens grammatikali, jiġifieri, 'il-bini tal-antiki' jew ''dak li nbena mill-antiki'. Wieħed jista' jissopponi li dawk l-antiki huma l-Biżantini. Iżda hemm problema oħra: kieku kienet it-tieni parti tas-sentenza (wa-kana vaskunuha r-Riimu 'u fiha kienu jgħixu l-Biżantini'') tirreferi għall-belt, ma kienx ikun hemm ''wa-' (li tfisser 'u'). Nafu dan għax il-klawżola relattiva bl-Għarbi, meta tirreferi ħarġa LXXXVII 2014 għal xi nom indefinit, bħal madinah f' din is-silta, tiġi espressa bla konġunzjoni. Fi kliem ieħor, kieku kienet it-tifsira 'fiha hemm belt mibnija mill-antiki fejn kienu jgħixu l-Biżantini', il-frażi kienet tkun fiha madinatun min bunvani l-uwali kana vaskunuha r-Riim, bla wa- qabel kàana. Imma s-sentenza tagħna fiha wa-. U għalhekk m'hemmx għażla: il-klawżola relattiva tirreferi mhux għall-belt iżda għal dak li ġie qabel, ċoċ, Malta stess: ''fiha (- Malta) hemm belt mibnija mill-antiki, u fiha (- Malta) wkoll kienu jgħixu l-Biżantini'. Hekk allura l-kwistjoni għadha hemm: min huma dawk l-antiki li bnew xi belt hawn Malta2 Kif rajna, is-sentenza tal-Ħimjari tagħti l-impressjoni li dawk l-antiki huma xi nies oħra barra mill-Biżantini. Dażgur li l-Ħimjari ma setax ikun jaf possibbli li kienu waslulu xi rapporti fuq l-eżistenza ta' rovini antiki fuq is-sit tal-Imdina. Peress li l-Imdina reġgħet ġiet mibnija mill-Misilmin u, wara ħafna tibdil waqt iż-Żmien Nofsani, darba oħra mill-Kavallieri, ma fadalx ħjiel dirett tal-għamla tal-belt li kienet teżisti qabel il-miġja tal-Misilmin (apparti r-rovini Rumani ta' barra l-Imdina). Imma hemm xhieda letterarja tal-eżistenza ta' bini fuq is-sit, u hemm ukoll evidenza li l-madinah Misilma nbniet direttament fuq il-belt Feniko-Rumana.'$ Għalhekk m' għandniex niddubitaw li l-Ħimjari meta semma ''l-belt mibnija mill-antiki' seta' kellu f'moħħu s-sostrat ta' qabel il-Misilmin. Hu x'inhu l-każ, dik il-parti tat-traduzzjoni ta' Mifsud għadha bażikament korretta: 'and in it there is anancient citv'. Imma dik il-belt antika setgħet ma kinitx l-Imdina li l-Ħimjari jsemmi iktar tard, iżda belt oħra eqdem minnha. Hekk almenu tindika l-grammatika tas-sentenza fit-test. Wara li jiddeskrivi l-gżira ta' Malta, il-Ħimjari jitkellem dwar il-konkwista Musulmana tas-seklu disgħa. Kif jgħidilna Charles Dalli, 'il-Musulmani rnexxielhom jaħtfu l-fortizza ta' Malta u jieħdu l-mexxej tagħha … priġunier. Il-fortizza nqerdet, u saretħerba sħiħa: serqu sakkeġġar'.1 Is-silta li tinteressana ttraduċieha Mifsud kif ġej: '(The invaders) demolished its fortress, and thev looted, and desecrated (SBW 7) whatever thev could not carrv'.5 Il-verżjoni Maltija ta' Wettinger hi kemxejn differenti: '(Qlerdu l-fortizza ta' Malta, u ħadu u serqu kulma ġie għal idejhom u li setgħu jieħdu magħhom'.' Nixtieq nirringrazzja lil Mifsud talli żied dak il-punt ta' domanda mal- kelma SBW biex jiġbed l-attenzjoni lejn din il-parti tas-sentenza. Ħalli naraw x'inhi l-problema. Is-sentenza fl-Għarbi hi wa-SBW ma 'ajazii 'an hamlihi 'u SBW dak li ma setgħux iġorru'. L-ittri SBW jindikaw verb fil-plural fit-tielet persuna kkonjugat fil-passat. Imma l-kelma tista' tinqara b'żewġ modi: sabaw (għerq: s b w) ''jassru (- għamlu lil xi ħadd ilsirf' jew inkella sabbii (għerq: s bb): 'seħtu'. Jekk inpoġġu kull verb minn dawn lura fis-sentenza, ikollna żewġ għażliet: wa-sabaw ma 'ajazit 'an hamlihi (u jassru dak li ma setgħux iġorru'' wa-sabbi ma 'ajazii 'an hamlihi fu seħtu dak li ma setgħux iġorru' Fit-traduzzjoni tiegħu, Mifsud għażel it-tieni, u dan għal raġuni tajba ħafna. Fl-istess rapport, il-Ħimjari jirrakkonta li l-Misilmin waqqgħu l-knejjes ta' Malta u ħadu l-ġebel lura Tuneż biex jużawh għall-bini. Għaldaqstant mhux diffiċli nissopponu li l-Misilmin, wara li mlew ix-xwieni tagħhom bil-ġebel, ma kienx baqgħalhom iktar post biex iġorru ġebel ieħor u għalhekk ipprofanaw dawk il-knejjes li kienu baqgħu sħaħ. Iżda din l-interpretazzjoni tqajjem problema semantika. Il-verb sabb ifisser fseħet', jiġifieri li tattakka lil xi ħadd, mhux lil xi ħaġa, u verbalment biss.20 B'hekk ma jintużax biex ifisser 'jipprofana' ħlief meta tinsulta jew tinsolenta lill-Profeta. Mifsud qisu ħass li kienet qed tiġri xi ħaġa stramba u għalhekk Żied il-punt ta' domanda. Ħalli mela nipprova flok il-verb sabb il-verb saba: wa-sabaw ma 'ajazii 'an hamlihi (u jassru dak li ma setgħux iġorru'' Din is-sentenza xi tfisser2 Biex nifhmuha, ikollna nerġgħu naħsbu dwar ir-relazzjoni temporali li hemm bejn iż-żewġ partijiet tas-sentenza. Meta naqrawha kif inhi, forsi nimmaġinaw li l-Misilmin sabu ruħhom ma jistgħux iġorru lil xi nies u mbagħad għamluhom ilsiera. Bla dubju, dan ma jagħmilx sens. Imma ħalli naqilbuha bil-kontra: jiġifieri l-Misilmin jassru lil xi nies, imbagħad indunaw li ma kienx baqa' post għalihom fix-xwieni. U b'hekk it-traduzzjoni ssir kif ġej: wa-sabaw ma 'ajazit 'an hamlihi. u jassru iktar milli setgħu jġorru' Jekk il-Misilmin ma setgħux iġorru l-abitanti kollha, xi wħud minn dawn bilfors baqgħu lura. Mid-dehra, mela, Malta setgħet ma tħallietx kompletament diżabitata wara l-attakk Musulman. Ftit iktar tard imma, il-Ħimjari jesprimi ruħu b'mod ċar meta jgħidilna li Malta, wara l-attakk Mislem, baqgħet ħerba bla popolazzjoni (fa-baqivat ba' da dhalika jaziratu Malitah kharibatan ghaxra dhilah).21 Minkejja dan, ma nistgħux neskludu l-possibilità li ċerti abitanti tal-gżejjer skansaw il-jasar, għal ftit ħin almenu. ħarġa LXXXVII 2014 Kien x'kien il-każ, jidher li Malta reġgħet ġiet popolata qabel ir-ritorn tal-Misilmin fin-nofs tas-seklu ħdax, bħalma tindika l-arkeoloġija.2 Is-sorsi sekondarji jaqblu li, f'dak iż-żmien, Malta kienet abitata minn komunità li kienet tikkonsisti minn sidien Misilmin u skjaviŻ ta' nisel mhux magħruf. Fl-1048 jew l-1049, din il-komunità sabet ruħha assedjata mill-Griegi. Dalli jiddeskrivi l-assedju kif ġej: Il-Musulmani nġabru u raw li l-għadd ta' lsiera (- skjavi) tagħhom kien jisboq dak tagħhom. Għaldaqstant daru fuq l-ilsiera tagħhom, u ħeġġewhom biex jaqbdu l-armi u jiġġieldu spalla ma' spalla magħhom. Jekk tirbħu, tkunu ħielsa, u dak li hu tagħna jkun tagħkom; jekk toqogħdu lura, aħna ninqatlu, u intom ukoll. Hekk għamlu: ingħaqdu, u flimkien, bħallikieku raġel wieħed, irnexxielhom jħarbtu lir-Rum għalkollox, u joqtlu ħafna minnhom. Ir-riċerkaturi li ħadmu fuq dan l-episodju ilhom jiddibattu dwar min kienu dawn l-iskjavi. Din id-diskussjoni ilha għaddejja u ddur madwar il- kondizzjonijiet tal-ftehim milħuq bejnhom u s-sidien. Ħa nikkwota t-traduzzjoni ta' din il-parti tat-test ta' Mifsud fejn insibu l-proposta tas-sidien: F'artiklu miktub lejn tmiem is-seklu dsatax, Mavr joffri interpretazzjoni ta' din is-silta li għadha konvinċenti. Hu u janalizza l-verżjoni parallela tal- Qażwini jgħid: Mid-dehra, il-punt prinċipali ta' dan ir-rapport, ossija, li l-popolazzjoni sħiħa ta' Malta, sidien u skjavi inklużi, ingħaqdet kontra l-għadu Nisrani, u b'hekk irnexxielha tilħaq ugwaljanza soċjali, twassalna sabiex nissopponu li f'dak iż-żmien l-abitanti tal-gżira ta' Malta kienu kollha Misilmin. Fl-1975, T.S. Brown aċċetta l-konklużjoni ta' Mavr, u żied li 'the Bvzantine invaders would not have shown such violent hostilitv to all the inhabitants, if a substantial portion of them had been Christian' 35 Din il-konklużjoni ġiet aċċettata minn Wettinger, li nnota wkoll li, kieku kienu Nsara, l-iskjavi ma kellhomx għalfejn jibżgħu milli jinħatfu mill-Griegi.': U fl-1992, Luttrell osserva li, kieku kienu Nsara, l-iskjavi kien messhom isiru Misilmin biex jinħelsu u jiżżewġu nisa Misilmin. Imma, bħalma josserva hu stess, fit-test tal-Ħimjari m'hemm l-ebda indikazzjoni li ġew mitluba sabiex jikkonvertu.$ Għal dawn ir-raġunijiet, naqbel għalkollox mal-ġudizzju ta' Wettinger meta jgħid li 'l-patt jew ftehim ta' madwar is-sena 1050 ma kienx patt bejn Misilmin u Nsara iżda bejn Misilmin ħurra (— liberi) u Misilmin ħorox għabida' (sc. għabid jew 'abtd, skjavi). Kif innota Brincat, il-Ħimjari, peress li ma jirreferix għall-iskjavi bħala Misilmin, jimplika li kienu xi ħaġa oħra. 2 Imma Brincat qisu kellu l-impressjoni mill-għejun li kkonsulta magħhom, li l-jasar ta' Misilmin minn Misilmin oħra kien fenomenu relattivament rari fis-soċjetajiet Iżlamiċi. Hu veru illi Mislem ma kienx jista' jjassar lil Mislem ieħor. Nammetti wkoll li kien impossibbli għal Għarbi, kienet x'kienet ir-reliġjon tiegħu, li jsir ilsir ta' Mislem. Imma Isir Nisrani, ilsir Lhudi, ilsir Maġusi, jew ilsir pagan ma kienx jista' jinħeles billi jadotta l-Iżlam. Kieku l-iskjavi setgħu jinħelsu b'dan il-mod, bla dubju li l-jasar bħala istituzzjoni kien jispiċċa wara ġenerazzjoni waħda. Fil-verità, il-jasar seta' jkompli jeżisti permezz tal-kummerċ tal-iskjavi. Nistgħu naraw dan b'mod ċar mill-għejun Għarab, li huma mimlija b'referenzi għal Misilmin li kienu skjavi ta' Misilmin oħra.5Ż Fil-każ ta' Malta, nistgħu neħduha li l-iskjavi inkwestjoni, jew ħafna minnhom, kienu Misilmin, anke jekk dawn kienu ta' klassi ibaxx. Fil-każ tal-Ħimjari, mela, ta' min wieħed jibda jaħseb li muslimiin donnha tfisser dawk li kellhom id-dritt li jiddeċiedu kif kellhom jaġixxu fil-konfront tal-attakk Grieg. Ta' min jinnota li hu wkoll possibbli li l-ilsiera setgħu kienu jħaddnu reliġjonijiet differenti, bħalma ser naraw minn hawn u ftit ieħor. Imma l-iskjavi minn fejn ġew2 Jista' jkun li kienu mill-Afrika. Il-Ħimjari jiddeskrivihom bħala għabid, u l-għabid, bħalma osserva Wettinger, 'were normaliv understood to be black mercenaries'.4 Din l-ipoteżi tidher li tissaħħaħ bl-eżistenza ta' ċerti ismijiet ta' postijiet f'Malta. Fost dawn hemm Tal-Wasif, jew Usif, u Ġebla tal-Usif, li skont Wettinger jirreferu għal skjavi Afrikani, abbażi tal-kelma wasff, li tfisser, skont l-għejun li kkonsulta, 'qaddej, qaddejja', jew inkella ''iswed, skjav iswed'.5$ Imma l-kelma wasff, kif ġiet definita fid-dizzjunarji Għarab, tfisser 'ġuvni' u 'qaddej', bla referenza għall- kulur tal-ġilda. Jien ma niċħadx li l-kelma kapaċi tirreferi għal Afrikani ħarġa LXXXVII 2014 Imma bħala evidenza tal-preżenza ta' skjavi Afrikani f'Malta, ma tistax titqies bħala xhieda definittiva. Jekk l-għabid ma kinux Afrikani, x'kienu mela7 Skont Wettinger, ''seta' ġara li xi wħud kienu ta' razza bajda li kienu magħrufa bħala Slavi'.5$ B'xorti tajba inzerta li hemm xhieda li mhux biss tappoġġa l-ipoteżi ta' Wettinger iżda jagħtina għalfejn nissopponu li għadd sostanzjali tal-ilsiera, jekk mhux kollha, setgħu kienu Slavi. Din ix-xhieda tiġi mill-Bakri (m. 1094), awtur tal-Andalus li tana deskrizzjoni oħra ta' Malta li hi eqdem iżda iqsar minn dik tal-Ħimjari. Imma dak li jinteressana mhuwiex ir-rapport tiegħu dwar Malta, iżda dak li għandu xi jgħid dwar il-belt Marokkina ta' Nakur. Nakir hi belt antika li kienet tinsab viċin ta' fejn hemm il-belt moderna ta' Husavmah fin-nofs tal-kosta Mediterranja tal-Marokk. Fir-rapport tiegħu, il-Bakri jirrakkonta l-istorja tas- slaten ta' Nakir, fosthom ċertu Sa'id ibn Salih, li nħatar bħala sultan fis-sena 864. Ir-rapport tal-Bakri jkompli kif ġej: Wara li Sa id ikkonsolida l-ħakma tiegħu, l-iskjavi Slavi (al-'abid al-saqalibah) tad-dinastija, resqu lejh u talbuh il-ħelsien. Hu weġibhom: ''Intom is-suldati tagħna u l-iskjavi ('abid) tagħna, donnkom irġiel ħielsa, ladarba ma tiġux imqassma bħala proprjetà meta s-sidien tagħkom imutu. Mela għalfejn qegħdin titolbu l-ħelsien7' Madanakollu, huma komplew jinsistu, iżda hu baqa' jirrifjuta t-talba tagħhom, sakemm daru kontrih u insultawh. Imbagħad ħatru lil ħuh 'Ubavd Allah u lil zijuh al-Ridà mlaqqam Abi 'Ali (bħala mexxejja) u mmarċjaw magħhom lejn il-palazz. Imma Said, bil-għajnuna tal-ewnuki u n-nisa, iġġildilhom minn fuq il-palazz sakemm huma rtiraw. Imbagħad il-popolin qabeż fuqhom u saqu bihom sa raħal magħruf bħala ''r-raħal tal-Islavi' (qarvat al-saqalibah) li kien jinsab fuq il-belt. IL-Islavi) ffortifikaw ir-raħal u baqgħu hemm għal sebat ijiem sakemm Sa'id ġabar armata u ħabat għalihom u, wara li ġġildilhom b'qilla, irnexxielu jegħlibhom.' Abbażi ta' din is-silta nistgħu niġbdu l-konklużjoni li l-kelma għabid mhux bilfors tfisser 'Afrikani'. Fil-każ ta' Nakir, l-iskjavi inkwestjoni kienu Slavi. Jiġifieri jekk l-iskjavi Maltin kienu Slavi bħal dawk ta' Nakur, m' għandniex għalfejn nispjegaw fejn marret il-popolazzjoni Afrikana. Ta' min jinnota wkoll li l-għabid ta' Nakir, kienu min kienu, ipprovaw huma wkoll jagħmlu patt mas-sidien tagħhom biex jinħelsu mill-jasar, bħalma għamlu l-għabid ta' Malta: ġrajja li għandna nieħdu bħala twettiq ta' dak li jgħidilna l-Ħimjari. Iżda fil-verità, għandna traċċa ta' preżenza Slava f'Malta'7 Skont Wettinger, il-preżenza ta' 'Saqaliba or Slav or other white slaves' hija dokumentata f'ċerti ismijiet Maltin, fosthom Ta' Skorba, isem post qrib iż-Żebbiegħ u sit ta' tempji Neolitiċi. Dan l-isem bid-djalett tal-Imġarr jitlissen 'l-Isqorba' jew 'l-Isqolba', forma li tikxef l-isem oriġinali: tas-Saqalibah, jiġifieri 'tal-Islavi'. Kemm fi Sqallija kif ukoll f'Tuneż insibu l-istess isem f'forom kemxejn differenti.il Mid-dehra mela, xi postijiet fit-tliet pajjiżi ġew mgħammrin minn gruppi ta' Slavi, bħalma seħħ fil-Marokk, fejn għadna kif rajna qarvat al-saqalibah ''ir- raħal tal-Islavi'. Fl-istess ħin ta' min jisħaq li l-kelma saqalibah ma tfissirx bilfors 'l-Islavi' ta' żminijietna. It-termini etniċi użati fiż-Żmien Nofsani ħafna drabi ma tantx għandhom x'jaqsmu ma' tal-lum. € Bl-istess mod, il-kelma saqalibah mhijiex sinonimu mal-kelma ''Slavi'. It-terminu ġie applikat għal popli diversi, fosthom pereżempju l-Ġermaniżi, minbarra dawk il-popli li aħna nikkunsidrawhom bħala propjament Slavi. Jekk nanalizzaw l-applikazzjonijiet diversi tal-isem, niskopru li hemm għadd ta' elementi komuni, fosthom il-karnaġġjon ċara, ix-xagħar aħmar, l-irbit mat- Tramuntana, l-għajxien fi klima kiesħa u l-herra fil-ġlied. Hu veru wkoll li ħafna minn dawn l-Islavi mjassra mill-Misilmin kienu ewnuki, jiġifieri kastrati. Imma l-għabid ta' Malta (kinux Slavi jew le) ovvjament ma kinux hekk għax rajna li s-sidien offrewlhom id-dritt li jiżżewġu nisa Misilmin. Fl-istess ħin, ta' min jinnota li, jekk l-iskjavi Maltin kienu ta' nisel Ewropew imħallat, hu possibbli wkoll li fosthom kien hemm Insara jew pagani. Sakemm kien hemm fosthom maġġoranza ta' Misilmin, il-ġrajjiet li jirrakkonta l-Ħimjari setgħu seħħu kif jgħid hu. Apparti mill-identità tal-iskjavi Maltin, l-episodju tal-Bakri jfakkarna f'possibbiltà oħra mqajma minn Wettinger, ossija li kien hemm, minbarra l-ħakkiema u l-iskjavi, xi t-tielet grupp ta' abitanti: raħħala u bdiewa. '' Diġà rajna li l-Bakri jgħid, meta jitkellem dwar Nakur, li kien hemm grupp imsejjaħ til-popolin' (al-'àmmah), li ma nafu fuqhom xejn għajr li kienu la sidien u ħarġa LXXXVII 2014 U vera: bla bdiewa, is-sidien u s-suldati minn fejn ikollhom x'jieklu Jekk kien hemm popolazzjoni komparabbli f' Malta (bħalma jindikaw l-ismijiet qodma ta' ħafna postijiet Maltin) m'hemmx dubju li kienu Misilmin, bħall-'popolin' ta' Nakur. U jekk dan il-grupp kien jikkonsisti minn bdiewa, jista' jagħti l-każ li dawn ma kinux se jiġu inklużi mal-erba' mitt Mislem li jsemmi l-Ħimjari, għax ma kinux suldati. Peress li ma kien ikollhom l-ebda rwol fid-difiża ta' Malta waqt l-attakk mill-Griegi, ma kellhomx għalfejn jidhru fir-rakkont. U b'hekk naraw li aħna m'għandniex għalfejn infittxu l-oriġni tal- poplu Malti, lanqas tal-lingwa Maltija, esklużivament mal-għabid, li x'aktarx tilfu l-ilsna tagħhom biex jaddottaw l-Għarbi bħala lingua franca. M'hemmx għalfejn, għax Malta kienet mgħammra waqt l-attakk minn diversi gruppi ta' abitanti, fosthom ''sidien' u 'bdiewa'. Kien biss il-ħsieb li l-għabid setgħu kienu Nsara li wassal lir-riċerkaturi biex jiffokaw fuqhom a skapitu tal-abitanti l-oħrajn ta' Malta, avolja, bla dubju, dawn l-oħrajn kienu fil-maġġoranza. V. Ħalli nikkonkludu billi nirrispondu fil-qosor għad-domandi li ġew imqajma minn Wettinger u Dalli f'artiklu ppubblikat fit-Times of Malta'5 wara li qrajt l-abbozzewlieni ta' dan l-istudju dakinhar tat-taħdita tal-Akkademja. Wettinger, huwa u jirreferi għall-poeżija Griega ppubblikata dan l-aħħar' fejn insibu ''passaġġ ta' 28 vers li jiddeskrivi, kif hu maħsub, dak li ġara f'Għawdex jekk mhux f'Malta fis-sena 11277,17 meta seħħet invażjoni Normanna mmexxija mill-Konti Ruġġieru, jgħid li l-ipoteżi Slava tqajjem ''the problem of explaining the innumerable blacks that were wiped out bv Roger Il in 11277. Forsi hemm xi żball, għax il-vers inkwestjoni jgħid li għadd kbir ta' Etjopi'' tkeċċew mill- gżira, mhux li nqatlu.' Imma d-domanda għadha hemm: jekk l-għabid kienu Slavi u mhux Afrikani, minn fejn ġew l-Etjopi2 Irridu niftakru li kienu diġà għaddew kważi tmenin sena mill-ġrajjiet tal-1048, meta l-għabid wettqu l-patt ma' sidienhom. Matul dawn it-tmenin sena, l-għabid, kienu min kienu, kienu ilhom li għolew u laħqu l-istatus ta' sidien. U matul dawn it-tmenin sena wkoll, il-ħakkiema ta' Malta setgħu kienu importaw skjavi Afrikani kemm felħu. Għaldaqstant il-poeżija, barra mill-fatt li jsemmi Wettinger stess, li hi poeżija u mhix dokument, u barra mill-problemi li jinsabu kemm fit-test kif ukoll fit- traduzzjoni,il m'għandniex nikkonsidrawha favur jew kontra ''l-ipoteżi Slava''. Min-naħa tiegħu, Charles Dalli jikkummenta fl-istess artiklu tat-Times li m'hemm l-ebda indikazzjoni indipendenti li l-għabid Maltin kien hemm fosthom saqalibah, u lanqas li l-għabid kollha kienu minn dawn. F'dan kollu, Dalli għandu raġun. Ninnutaw imma li, kif rajna fil-Bakri, hu possibbli li awtur juża l-kelma għabid biex jirreferi għall-istess grupp ta' nies li rrefera għalihom iktar kmieni bħala saqalibah. Dan għax il-kelma saqalibah hi tikketta etnika waqt li l-kelma għabid hi tista' tgħid tikketta professjonali. B'hekk iż-żewġ kelmiet jistgħu jintużaw (bħal 'turisti' u 'Ingliżi') weħidhom jew flimkien biex jirreferu għall-istess grupp ta' nies. Barra minn hekk, il- Ħimjari kellu jirrispetta l-forma verbali tal-għejun li kkonsulta. Jekk l-għajn tiegħu ma kinitx taf, jew ma kienx jimportaha, l-identità etnika tal-ilsiera, u semmiethom għabid, il-Ħimjari (bin-nuqqas li kellu ta' tagħrif ieħor) bilfors kellu jsemmihom għabid ukoll. M'iniex nistenna li b'dawn il-ħsibijiet inkun weġibt b'mod sodisfaċenti għall-punti ferm tajbin imqajma minn Wettinger u Dalli. Imma ''l-ipoteżi Slava'' għandha titqies bħala punt sekondarju. Fil-fehma tiegħi, l-aqwa ħaġa hi li r-rakkont tal-Bakri, meta jirreferi għall-'popolin', jagħtina għalfejn nissopponu li l-Ħimjari, meta qal li l-popolazzjoni ta' Malta fis-seklu ħdax kienet tikkonsisti minn 'Misilmin' u ''skjavi', kien qed jeskludi lir-raħħala u l-bdiewa, li avolja li kienu huma wkoll Misilmin, ma kinux ser jieħdu sehem fil-ġlied kontra l-Biżantini. Fi kliem ieħor, l-abitanti ta' Malta fis-seklu ħdax setgħu kienu iktar fl-għadd u fil-varjetà milli jidher mir-rakkont tal-Ħimjari. Niżżi ħajr lill-Akkademja tal-Malti u lis-Sinjuri Olvin Vella, Christine Scicluna, Godfrev Wettinger, William Thierens, David Mallia, u Kim Dalli, u lil kull min ikkummenta wara t-taħdita tal-Akkademja tal-Malti li saret f'Dar l-Ewropa, nhar il-15 ta' Mejju 2014. Ir-responsabbiltà tal-iżbalji, kemm fl-interpretazzjoni kif ukoll fl-espressjoni, hija tiegħi biss. ħarġa LXXXVII 2014 APPENDIĊI I. It-test Għarbi tar-rakkont tal-Bakri dwar l-Islavi ta' Nakur Uiix ażli agd id Żied 3 għud A Maval sħawe die JB3 Gas għul 5: jaSil alia si tali Ġinll Sl U muliali aSile (5 383 3 Es Jiqall B OJIBSW JI jaWIS ażil; Lane 3 idle gili GR de 5 l sun olżl l qadt AIBIB 3 oli agia JIUB sid ABB kle I5SJĠ ieli l ża żġil gia elu; GUSIU juwalli cglel ba żstus aġs jiab jwalli (g Las lia 35 għih ħuna taa lsilantà ÀJUkAJI À; fis L ji Żid GA Ż; $$ għ aa sa jAlB ALL age bad Ga maġi jibs aġdi p is sw jis 5 IT-TRADUZZJONI FRANĊIŻA TA' DE SLANE Maħruġ minn Anthonv T. Luttrell (London: British School at Rome, 1975) 82-86; u dwar ir-rabtiet bejn l-għejun Għarab differenti ara wkoll Joseph M. Brincat, Malta 870-1054. L-istudju preżenti jikkonċentra fuq il-Ħimjari għax ir-rakkont tiegħu hu l-iktar wieħed li jinfirex fit-tul. Ladarba l-artiklu Għarbi jsegwi prattikament l-istess regoli fonetiċi tal-artiklu Malti, ħa nittratta l-isem tal-Ħimjari daqslikieku kien isem Malti, billi hu ħafna iktar faċli niktbu u ngħidu, pereżempju, 'tal-Ħimjari' flok 'ta' al-Ħimjari'. Maħruġ minn Ihsan 'Abbas (Beirut: Maktabat Lubnan, 1975) 520. Wettinger, ''Malta fl-Eqqel taż-Żmien Nofsani'' (manuskritt) u ''Malta in the High Middle Ages', Melita Historica 15 (2011) 367-90. Nirringrazzja lil Wettinger talli għoġbu jagħtini kopji ta' dawn iż-żewġ artikli. It-traduzzjoni ta' waħda mis- siltiet Għarab (dik ta' Ibn Ħawqal) hi attribwita lil 'Adel Bishtawi, a prominent Palestinian writer' ('Malta in the High Middle Ages' 370) imma l-kumplament jidher mingħajr attribuzzjoni. —Għarbi' hawn tfisser ''bl-ilsien Għarbi, mhux ''ta' nisel Għarbi'. Ħa nużaw it-termini 'Misilmin' u mhux ''Għarab' minħabba l-fatt li l-forzi inkwestjoni kienu jikkonsistu minn persuni ta' oriġni diversi, fosthom saħansitra Persjani mill-Ħurasan (il-Grigal tal-Iran; Leonard Chiarelli, 4 Historv of Muslim Sicilv (Malta: Midsea, 2011) 24). Ħimjari, Rawd 520; Brincat, Malta 9 (riproduzzjoni tat-test Għarbiju 11 (traduzzjoni ngliża ta' Mifsud). ħarġa LXXXVII 2014 Kemm huwa veru li bnew il-belt ta' Malta, iżjed diffiċli li tgħid, meta tqis li dawn, skont hu (- il-Ħimjari), ġabuha isbaħ minn qabel; forsi ma riedx jgħid li bnewha mis-sisien, imma li għammruha, u sebbħuha. Inkella hemm kontradizzjoni mal- istqarrija tal-bidu, fejn jgħodd il-madina ta' Malta fost l-eqdem bliet' (Charles Dalli, Iż-Żmien Nofsani Malti (Malta: Indipendenza, 2002) 32). Dwar dan il-punt ara l-istudji interessanti ħafna ta' Alexander Borg, 'Some Maltese toponvms in historical and comparative perspective,' Studia Linguistica et Orientalia Memoriae Haim Blanc Dedicata. Maħruġ minn Paul Wexler, Alexander Borg, Sasson Somekh (Wiesbaden: Harrassowitz, 1989) 62-85 u Manwel Mifsud, Maltese Streetnames', Sundav Times of Malta (10 ta' Lulju, 1988) li jikkonċentraw l-aktar fuq it-toponimi, li huma forom aktarx iffissati bejn wieħed u ieħor. Peress li l-Ħimjari mhux qed isemmi l-madinah iżda qed jiddeskriviha, il-kummenti ta' Borg u Mifsud donnhom ma tantx japplikaw għalih. Ibn Khaldin, Muqaddimah, maħruġa minn ' Abdal-Salam al-Shaddadi (Casablanca: Khizanat Ibn Khaldin, 2005) 2:60: kana min madhhabi l-uwali fi hurubihim hafru l-khanadiq ('kien mid-drawwiet tal-antiki fil-gwerer li jħaffru ħniedaq'). https:// archive.org/details/moibkh Taħdita ppreżentata fil-konferenza Ariadnel 7: Geometric £ Historic Urban Tissue (Prague, 2004). Dalli, Żmien Nofsani 28. Ħimjari, Rawd 520; Brincat, Malta 9 (riproduzzjoni tat-test Għarbiju 11 (traduzzjoni Ingliża ta' Mifsud). Skontid-dizzjunarju standard ta' H. WehruJ. Ħimjari, Rawd 520; Brincat, Malta 9. Dwar dan il-puntaraA. Qed insejħilhom ''skjavi' għax ma nafux jekk kinux ilsiera tal-gwerra, jiġifieri, jekk kinux ilsiera fis-sens storiku tal-kelma. Dalli, Żmien Nofsani 31. M'hemmx bżonn infakkar li l-identità tal-iskjavi ilha tiġbed l-attenzjoni minħabba l-fatt li huma setgħu kienu fost l-antenati tal-poplu Malti tal-lum (ara pereżempju Kim Dalli, ''Maltese mav have been descended from Slavs', Times of Malta, 19 ta' Mejju, 2014). Peress li l-identità tal-iskjavi jaf titfa' dawl fuq xi aspetti tal-istorja lingwistika u soċjali, ta' min jipprova jasal sal-qiegħ tal-kwestjoni. Importanti imma nkunu preċiżi dwar liema kwestjoni qed niddiskutu. Fejn tidħol il-kompożizzjoni ġenetika tal-poplu Malti tal-lum, kulma għandna bżonn huma r-riżultati tal-ittestjar tad-DNA (ara Alex E. Felice, ''Genetic origin of contemporarv Maltese', Sundav Times of Malta, 5 t' Awwissu, 2007). L-istudju preżenti imma biħsiebu jagħraf għal xiex kien qed jirreferi l-Ħimjari meta uża l-kelma għabid: kwestjoni ta' filoloġija mela, mhux tal-ġenetika (ara Michael Cooperson, ''Slavic origins', Times of Malta, 31 ta' Mejju, 2014). Barra minn hekk, mingħalija li l-iffokar fuq l-iskjavi xorta waħda żbaljat kif se nispjega fit-tmiem tal-istudju. Ħimjari, Rawd 520; Brincat, Malta 9-10 (riproduzzjoni tat-test Għarbi) u Il-12 (traduzzjoni Ingliża ta' Mifsud); qabbel Wettinger, ''Malta in the High Middle Ages' 378 u ''Malta fl-Eqqel taż-Żmien Nofsani' 11. Brown, ''Bvzantine Malta' 85. ħarġa LXXXVII 2014 Wettinger, ''Malta fl-Eqqel taż-Żmien Nofsani''. Qabbel Dalli, Żmien Nofsani 32, fejn jitkellem dwar l-iskjavi daqslikieku kienu Nsara. Ta' min ifakkar li l-forma korretta tal-kelma ''skjavi' hi għabid (skont il-fonetika storika tal-Malti) jew 'abrd (skont is-sistema ta' traskrizzjoni mħaddma bl-Ingliż) u mhix għabida (forma li tidher biss meta l-kelma tkun oġġett dirett definit utilizzat f'kostrutt, u b'hekk ma tintuża qatt bħala forma ta' referenza). Brincat, Malta 20; hekk ukoll Dalli, Żmien Nofsani 32. Ara pereżempju D. Avalon, 'Mamluk', Encvelopaedia of Islam, 2nd Ed. Maħruġ minn P. Bearman et al. (Leiden: Brill, 1960-2007); qabbel Brincat, Malta 23. Fil-pubblikazzjonijiet reċenti tiegħu, Wettinger jirtira l-konklużjoni li ġibed iktar minn kwart ta' seklu ilu, ċoċ li l-għabid ma setgħux kienu skjavi militari. Abbażi tal-fatt li l-għabid 'issieltu bi qlubija kbira biex ireġġgħu lura lill-Biżantini Nsara li niżlu f'xtut ta' Malta'' Wettinger jikkonsidra li dawn setgħu kienu 'l-merċenarji aktarx suwed li ġew Malta lejn l-1040'' mibgħuta mill-ħakkiema Ziridi (Wettinger, 'Malta fl-Eqqel taż-Żmien Nofsani' 12-13; ''Malta in the High Middle Ages' 377-80; ''Għabida (sic) and Captivi in Eleventh centurv Malta', (manuskritt); Chiarelli, Historv 130. Maħruġ minn Simon Mercieca (Malta Universitv Publishers, 2007) 65-81 jittratta fuq perijodu iktar imwaħħar). Ibn Manzir (Afrika ta' Fuq, m. 1311 jew 1312), Lisan al-'arab, s.v. Mid-dehra imma li Wettinger hawn kien qed jitkellem dwar id-dixxendenti ta' Afrikani li ġew Malta wisq wara l-1050. Wettinger, ''Malta fl-Eqqel taż-Żmien Nofsani'' 12; u 'Malta in the High Middle Ages' 379-80; Brincat, Malta 24. Abu 'Ubavd al-Bakri, Al-Masdlik wa l-mamdilik ('It-Toroq u s-saltniet'). Maħruġ minn A.P. Lecuwen u A. Ferrċ (Carthage: al-Dar al-'Arabivvah li l-Kitàb, 1992) 768; u Description de l'Afrique septentrionale. Test Għarbi mitbugħ għal darb'oħra bħala Al-Mughrib fi dhikr bilàd ifriqi) ('Il-Ktieb tal-għaġeb dwar l-Afrika ta' Fuq'). Ħarġa riveduta (Paris: Adrien-Maisonneuve, 1965) 93-94 (test Għarbi), 187-88 (traduzzjoni Franċiża). Għat-test oriġinali u t-traduzzjoni Franċiża ara l-appendiċi. Pereżempju, fis-sena 858, il-beltta' Nakir sfat attakkata minn grupp ta' nies imsejħa 'Maġus' (Bakri, Masàalik, 92). Normalment, il-kelma Għarbija ''Maġus' tfisser iż-Żorastrijani tal-Iran. Imma hawn tfisser il-Vikingi (1), abbażi ta' ċertu xebh bejn ir-reliġjon tal-Iranjani u din tal-abitanti tal-Ewropa ta' Fuq (A. Melvinger, 'Madjus', Encvelopaedia of Islam). Wettinger, ''Malta fl-Eqqel taż-Żmien Nofsani' 18. Mid-dehra imma, l-iżbalji li jinsabu fil-vers inkwestjoni huma żbalji ta' ortografija biss (ara l-kummenti ta' Zagklas dwar il-paġna 166). Nikolaos Zagklas, Reċensjoni ta' Busuttil etal, Tristia.