Programm tal-Festa 2003 ..————— Laħam il-Kelb jew Qabil id-Debb (Equine Species) MI Iż-żiemel, li fix-xjenza jissejjaħ bl-isem Equus caballus, ġej minn familja ta' annimali li tiġbor fiha iż-ŻEBRA (żebra), il-ĦMAR (donkev), il-ĦMAR TAL-BARR (ass), u annimal ieħor li ma tantx hu magħruf u li jissejjaħ iż-ŻIEMEL TA' PRZEWALSKI-(Przewalski's horse). ' L- eqdem antenat taż-żiemel li taf bih ix- xjenza s'issa jissejjaħ Eohippus u kien kbir daqs kelb tal-lum. Bejn dan l-eqdem antenat u ż-żiemel ta' żmienna għaddew sittin miljun sena ta' evoluzzjoni. Maż- żmien evolvew żewġ-razez ta' PONIJIET (sing. Poni; bl-Ingliż ponv), u żewġ razez ta' żwiemel. Il-bniedem ħalat dawn l-erba' razez biex minnhom nissel it-tipi differenti ta' żwiemel li għandna llum. Il-bniedem ħallat ukoll il-kuluri tal-gilda biex nissel-żwiemel b'lewn wieħed mhux bħall-ieħor. Għandna iż-żiemel ĦARRUBI (black-brown); AĦMAR QROLLI (brown); BELLUMI (bav); QASTNI (Chestnut); ISFAR (palamino); ISFAR-ĠLUDI (cream); LENKIENI jew minn lewn it-te bil-ħalib (dun); ĠINĠER (skewbald); IXHEB (grev); WIŻGĦI (dappled grev, il-kelma tinqara 'wiżaj'); STURNELL (roan); BAQRI (pie- bald); STROMBLI jew b'tikek suwed u vjola fuq l-abjad. (spotted). 'Dan hawn min jgħidlu 'dubbieni'. Meta żiemel ikun ta' lewn skur imma bl-erba' saqajn, minn irkobbtu 'l isfel, bojod, dan jissejjaħ Hawn żwiemel li għalkemm ikunu ta' lewn skur, ngħidu aħna ħarrubi jew qastni jkollhom tebgħa bajda tul wiċchom Żiemel hekk bil-Malti jissejjaħ FAĊĊOL (white faced). It-tebgħa bajda tvarja fil-kobor u ż-żiemel jista' jkun faċċol wiesà jew faċċol irqiq. Xi kultant kulma jkun hemm tkun bħal tikka bajda fuq ġbin iż-żiemel bejn l- għajnejn. Bħal dak jgħidulu BIL-KEWKBA. Fil-biċċa l-kbira; il-ħabba ta' għajn iż-żiemel tkun sewda jew kannella skura. Imma ġieli tkun qisha trasparenti jew inkella kaħlanija. Iż-żiemel ikollu GĦAJNU ŻERQA (wall-eve) u ġieli din tkun waħda biss. mit-tnejn. IŻ-ŻIEMEL (żwiemel) hu r-raġel tad- DEBBA (dwieb). Il-frieħ tagħhom huma l- MOĦOR U L-MOĦRA (moħrien). Iż-żiemel JIŻHER (to neigh) u JONFOR (to be skittish). Iż-żiemel ISUL fuq saqajh ta' wara; jew JIPPINNA (to rise on it's hind legs). Iż-żiemel JAGĦTI BIŻ-ŻEWĠ meta JISFERRA (jisfratta). 'Iż-żewġ' huma ż- żewġ saqajn ta' wara: Imma ż-żiemel ġieli jagħti b'saqajh ta' quddiem. Dak ikun qed JAGĦTI BIL-ĦARTA. Il-ħoss tat-taħbit ta' saqajn iż-żiemel ma' l-art jgħidulu 'Tqawqib' — Iż-żiemel Programm tal-Festa 2003… Iż-żiemel jistà jiġri differenti; ngħidu aħna jistà jiġri bit-trott. B'dix-xeħta ż-żiemel jitfà saqajh bl-istess mod li bih jiġri l-bniedem. Waħda minn saqajh ta' quddiem tkun tmiss ma' l-art u l-oħra merfugħa mill-art. U l-istess b'saqajh ta' wara; waħda ma' l-art u l-oħra merfugħa, imma dejjem bil-kontra ta' kif jimxu: s- saqajn ta' quddiem. Allura tiġi ġirja b'żewġ taħbitiet:-FIN-NOFS GALOPP (Cantering), sieq waħda ta' quddiem u s-sieq ta' kontra tagħha fuq wara; jaħbtu ma' l-art flimkien, u t-tnejn li jifdal jaħbtu waħda wara l-oħra biex tigi ġirja bi tliet taħbitiet. IL-GALOPP, jixbaħ lin-nofs-galopp imma l-erbà saqajn jaħbtu ma' l-art waħda wara l-oħra biex tiġi ġirja ta' erbà taħbitiet. Meta żiemel ikun qed jiġri f'tiġrija tal- galopp. (ngħidu aħna) u f'daqqa waħda iż-żiemel jibdel il-pass u jibda jiġri mod ieħor u mhux skond it-tiġrija, ngħidu li ż- żiemel QALEB. Żiemel li jaqleb ikun skwalifikat mit-tiġrija. Jistà jagħti l-każ li ż-żiemel jaqleb il-ġirja għal ftit sekondi biss, jiġifieri jkun qed jiġri bit-trott, ngħidu aħna, . imma xi kultant jisraq waħda bil-galopp. F'dak il-każ ngħidu: żiemel JINĦARAB. imbasta jiġri kemm jiflaħ, ngħidu li ż-żiemel qed ILEBBET. Hawn tiġrijiet TA' LBIT fejn iż-żiemel jiġri bis-SERKIN, jiġifieri jinsaq minn fuq karettun żgħir u ħafif li jissejjaħ 'serkin'; u hawn tiġrijiet ta' Ibit fejn iż-żiemel jinsaq minn ġerrej riekeb FUQ ID-DAHAR u ż-żiemel jitħalla jiġri kemm jiflaħ u kif irid. Meta jkunu bis-serkun tiġrijiet bħal dawn jissejjħu bl- Ingliż 'go as ou please', u meta jkunu tiġrijiet fuq id-dahar jissejjħu 'flat races'. L-Awstralja jagħmlu tiġrijiet fejn iż-żwiemel jiġru BIT-TĦERWILA. Bl-Ingliż jgħidulhom 'pacers'. Iż-żwiemel-ikollhom iċ-ċineg marbutin ma' saqajhom b'mod li meta jiġru ż-żwiemel iġibu saqajhom ta' wara iktar 'l quddiem minn saqajhom ta' quddiem. Iż-żiemel IBEGĦLEN. - JOĦROĠ IL- LGĦAB minn ħalqu (to froth'at the mouth). Meta ż-żiemel jitħalla jiġri kif irid, (i Iż-żiemel jilbes IN-NAGĦAL (horse- shoe). Dak il-ħaddiem li jniegħel iż-żiemel, jiġifieri jlibbsu n-ngħal, jissejjaħ ukoll IN- NAGĦAL (farrier) għalkemm il-kelma trid tippronunzjaha (u suppost anke tiktibha) qisek għandek żewġ għajnijiet u. mhux waħda. Meta jkun fis-selvaġġ iż-żiemel-iqattà l-parti l-kbira ta' ħinu jirgħa, jimxi biss biex ifittex mergħat ġodda. Imma l-bniedem iġiegħel iż-żiemel jagħmel ħafna xogħol u jimxi u jiġri fit-tul, ħafna drabi fuq art iebsa. Saqajn iż-żiemel ma kinux jifilħu għal dan kieku l-bniedem ma vvintax in-nagħal biex Programm tal-Festa 2003……0000 ixiddu f'sieq iż-żiemel, jew aħjar, fuq ID-DIFER (hoof) li kull żiemel għandu f'tarf siequ. Id-difer hu mportanti immens għaż- żiemel u jrid jinqatà, jitnaddaf u jitniegħel sewwa. Min hu tas-sengħa jistà jara fid- difer il-qagħda ta' saħħet il-bhima; u FAĦAL hu żiemel ta' l-għalla (stud) li jintuża għar-refgħa, jiġifieri jitlaqqa mad- debba biex jgħammarha u jżid ir-razza. L-istes kelma tintuża wkoll għall-ħanżir ta' l-għalla. Bil-kuntrarju, iż-żiemel jistà jiġi kkastrat (castrated). Dan jissejjaħ żiemel IMSEWWI jew MOĦSI (gelding). Ħafna miż-żwiemel tat-tiġrija huma ta' dat-tip. IL-ĦMAR hu. r-raġel tal-ĦMARA (ħmir). Il-frieħ tagħhom huma l-FELU u l- FELWA (fliewi). Il-ħmarjJINĦAQ (to brav); JAGĦTI BIŻ-ŻEWĠ; u JQAWQEB. Il-bniedem ġieħ f'rasu li jlaqqa żiemel : ma'ħmara, jew ħmar ma' debba. Żiemel u ħmara, jew ħmar.u debba jagħmlu BAGĦAL (bgħula). 'BAGĦAL BIN IL- jiġifieri jkollu x-xedaq ta' taħt joħroġ aktar ' barra mix-xedaq ta' fuq. BAGĦAL BIN ID-DEBBA (Mule) ma jkunx faqmi, u jkun isbaħ. Tiftakruh il-qawl 'Jurik id- ki d debba u jqabbiżlek il-ħmara''2 Dan Xi30 jingħad għal meta xi ħadd jurik li l- ħaġa ġejja mod, imbagħad meta tixtriha, jew tikriha, jew tikkommetti ruħek, issib li l-biċċa kienet mod ieħor. In-nisel ta' dan l-għidut ġej mill-fatt li meta jlaqqgħu żiemel ma' ħmara, iż-żiemel x'aktarx li ma jinpressjonax ruħu bil-ħmara. Iridu juruh debba biex jiċċaqqlaql Meta'jkun ra d- debba u jkun beda jinteressa ruħu, iqabbżulu l-ħmara biex iservi lilhal IL-BHEJJEM TA' L-IFRAT i (Bovine Species, Cattie) Hawnhekk għandna daqsxejn ta' kustjoni. Min hu r-raġel tal-baqra il-barri jew il-gedus7 Il-barri hu r-raġel tal-barrija2 U barrija xi tkun2 'Biex tgħaxxaqha, ir- raħħala li jrabbu l-baqar, lir-raġel jgħidulu I tgħoġof'. Imma l-għoġol hu: l-ferħ tal- baqra (calf). Il-bniedem ilu jrabbi l-bhejjem ta' l-ifrat Programm tal-Festa 2003 NGA (cattle) minn żmien żemżem. Il-bhejjem ta' l-ifrat kollha (domestikati) fid-dinja, huma mnissla minn nisel selvaġġ li kien jgħix fl-Ewropa u l-Asja eluf ta' snin ilu. Anke l-GELMUS (buffalo) Amerikan hu ta' l-istess speċi. Kollha jistgħu jitgħammru bejniethom u jħalltu r-razza. Mela bħalma fid-dinja jeżistu ħafna razez ta' klieb - kelb tal-but, kelb tal-fenek, eċċ., imma għal kull razza tistà tgħid 'kelb''jew ''kelba'', hekk ukoll għall-bhejjem ta' l-ifrat. Jeżistu ħafna razez, u: għal-kull razza tista' tgħid 'baqra'' u… u xhiex). Peress li anke d- dizzjunarji donnhom. jiżgiċċaw minn dil- mistoqsija, aħna nissuġġerixxu dan li ġej: IL-BARRI (barrin) hu r-raġel tal-BAQRA (baqar). il-frieħ tagħhom huma l- GĦOĠOL (għoġiela) u L-ERĦA (erieħ). IL- GENDUS (gniedes) hu barri msewwi (moħsi jew ikkastrt) li jintuża għax-xogħol tar-rabà bħall-ħrit, eċċ. Bl-Ingliż jisejjaħ 'Ox'. Fil-fehma umli tiegħi, il-gendus m'għandux jitħawwad mar-raġel tal-baqra Maltija. Ir-raġel tal-baqra Maltija hu l-barri Malti, TAĦLEB (to milk):u TIXTARR (to' ruminate) l-istess bħalma tagħmel il-mogħża u n- ngħaġa. — Hawnhekk tajjeb li ngħidu. xi ħaġa fuq l-għalf tal-bhejjem: L-ikel kollu li tagħti lill-bhejjem jissejjaħ GĦALF (feed). Imma hemm tipi differenti ta' għalf. Tistà tagħlef IL-ĠWIEŻ. Il-ġwież hu dak'l-ikel kollu li jingħata bħala żerriegħa, jew parti miż-żerriegħa. Iż-żerriegħa tal-kittien, u L-IXKORA. KĊĠENTUPELL. tal-qoton, ċiċri u ful niexef; qamħirrun; qaraboċċ; xgħir, qamħ 38 u ġulbiena, huma kollha ġwież. In- nuħħala, li: hi parti mill-qamħa, tgħodd mal-ġwież ukoll. Tip ieħor ta' għalf jissejjaħ MAGĦLEF (fodder): .Il-magħlef hu ħaxix li jinżerà u jitkabbar apposta mill-bidwi biex meta jikber jinħasad, jintrabat qattà qattà, jinħażen, u jingħata ftit ftit lill-bhejjem. Is- silla, it-tiben tal-qamħ, it-tiben tax-xgħir, il-faxxina tal-ġulbiena u l-widna, huma kollha magħlef. Ċertu ħaxix li jikber salvaġġ, bħal ngħidu aħna l-ħurtan:u s- sikrana, jistà jinħasad; jinħażen u jintagħlef, niexef, lill-bhejjem ukoll. Il-ħaxix kollu selvaġġ li jistà jintagħlef b'dal mod jissejjaħ ĦUXLIEF (hav). L-AĦDAR (greens) hu ħaxix kollu li jingħata lill- bhejjem meta jkun għadu aħdar:' Hekk, meta jkunu qed jirgħu, ngħidu li l-bhejjem qegħdin fuq l-aħdar. mant TL-MUDULLATA tumoli ox. ħiisieS IĊ-ĊENTUPELL. GĦOĠOLJERMA BARRIBAQRA Stonku ta' barri jaw baqra Għoġol jew. erħa: bħalma jkollu barri jew data; meta jikbru. Imma fl-għoġol u l-erħa, parti waħda biss mill-erbgħa tkun qed taħdem;dik il-parti li tissejjaħ it-TAMES (abomasum), u li jkun Programm tal-Festa 2003 .—— L-GĦADMA TAL- MUDULLUN Il-PEXXUL jew IX-XIKEL IL-ĠARRETTA IL-PONTA. IL-ĠARRETTA TA' L-ISPALLA. IL-KUSTILJA L-MAĠĠURA IL-KUSTILJA TAN-NOFS IL-LUĊERTU jkun fil-parti t' fuq ta' l-Ispalla fiha tliet kwarti tal-wisgħa kollu ta' l- istonku. Imma meta l-barri jew l-baqra jikbru, tibda taħdem parti oħra ta' l- istonku, u din tikber u tieħu hi t-tliet kwarti tal-wisà kollu ta' l-istonku. Din tissejjaħ l- IXKORA (rumen/paunch). Il-baqra tilbes il-ĠARAS (cowbell) li diġà semmejnieh fil-każ tal-mogħża:u n- nagħġa. Meta jgħajjat il-barri ngħidu li qed IGARGAR (to bellow). Il-barri JINTAĦ (to butt), jagħti bir-ras, l-istess Programm tal-Festa 2003 bħalma jagħmel il-bodbod u l-muntun jew kibx. Il-ħmieġ tal-baqar jissejjaħ RAWT (dung). Taż-żwiemel u l-ħmir, jissejjaħ BAGĦAR. Il-laħam tal-bhejjem ta' l-ifrat jissejjaħ ĊANGA. IL-FNIEK (rabbits) Il-fenek husannimal Ii fl-istat naturali tiegħu kien jinstab biss fin-naħat t'isfel ta' l-Ewropa u fl-Afrika ta'-Fuq. Il-fniek ġejin mir-razza: tal-ġrieden u l-firien, imma minflok għandhom. żewġ SINNIET (inci- sors) fuq quddiem, bħal m'għandhom il- ġurdien u l-far, il-fniek għandhom erbgħa. Fix-xedaq.ta' fuq;/fuq quddiem. nett, il- fenek għandu żewġ sinniet kbar, u tnejn oħra pariġġhom fix-xedaq t'isfel. Dawn l- erbà sinniet jibqgħu jikbrulu għomru kollu, u għalhekk il-fenek ikollu bżonn igerrem fuq l-iebes biex isinnhom, għax inkella s- snien jibqgħu jikbru u ma jkunx jistà jiekol sewwa. Dan li għidna jgħodd għall-ġurdien u l-far ukoll; imma l-fenek, eżatt wara ż- żewġ sinniet ta' quddiem, ikollu tnejn oħra; ftit iżgħar. Bejn is-snien ta' quddiemu d- DRAS (molars), ikun hemm spazju daqsxejn kbir. Il-fenek hu ANNIMAL TAL-MERĦLA (social annimal) u jgħix ma' fniek oħra ġo bejta mħaffra fit-trab jew ħamrija:u li tissejjaħ GĦAWRA: (warren):. L-għawra jkollha ħafna dħul u ħruġ minn postijiet differenti, biex b'hekk il-fenek ifixkel u jifxel lill-għadu, jekk dan MIL: jibprova jew jidħol għalih fl-għawra, 7 jew jistennieh joħroġ minnha. Il-ħmieġ tal-fniek jissejjaħ REDUS (crottels). Ftit 'il bogħod mill-għawra l-fenek jagħmel R- REDDIESA — post fejn jitlaq IR-REDUS kollu. Dan għaliex ir-redus jagħmel ir-riħa ; U din tistà tinxtamm minn min jikkaċċja l-fenek. Imma kelb tan-naskja ta' l-affari tiegħu, imur ixammem l-ewwel fuq ir- rediesa, u minn hemm ikompli jimxi mar- riħa tal-fenek sakemm isib l-għawra. IL-FENEK (buck) hu r-raġel tal-FENKA (doe). l-frieħ tagħhom jgħidulhom ŻRAMEĠ (żarmuġ), u kollha flimkien jgħidulhom BOTON żrameġ (litter). il- fniek ikollhom ħafna-żrameġ:-Jekk ma jkunux qegħdin f'xi pajjiż b'temp kiesaħ, u allura jistrieħu ftit bejn-Novembru u Jannar, il-fniek jistgħu jitgħammru s-sena kollha: Il-fenek IBERREK il-fenka, jiġifieri jitlà fuqha minn wara u jġiegħela toqgħod kokka. Imbagħad ILIKKEK, jiġifieri jagħti l-iskossi (thrusts).: IT-TQALA (gestation) tkun ta' minn 28 sa 30 ġurnata, u l-boton ikun ta' minn tlieta sa disgħa… Meta l- fenka jkollha l-frieħ, ngħidu li SABET (to kindle). Qabel ma SSIB; il-fenka tħalli l- għawra u tħaffer toqba oħra ftit 'il bogħod, li jkollha dħul dejjaq. li jagħti għall-ħofra wiesgħa taħt l-art. Il-fenka:twelled ġol- ħofra wara li tkun ksietha bil-ħaxix niexef u s-suf li taqlà mill-pil ta' sidirha stess. M'għandniex xi ngħidu, meta l-fniek ikunu ġo gallinar, ma jistgħux iħaffru għawra fil- Programm tal-Festa 2003… ħamrija, u l-bniedem irid jaddattalhom kif jistà. Il-fniek li qed nitkellmu fuqhom (Orsctolagus cuniculus), m'għandhomx jiġu mfixxkla ma' annimali oħra li jisssejħu FNIEK TAL-LIEBRU (Lepus). Il-fniek tal- liebru, li bl-Ingliż jissejħu 'ħares', huma ta' razza oħra. Iż-żrameġ tal-FNIEK jitwieldu.ġogħawra taħt l-art, għarwenin, għomja u torox, b'widnejhom magħluqa. IL-FENKA-TAL-LIBERU ma tidħolx taħt l- art u tistà tgħid li ma tagħmel l-ebda bejta speċjali għall-frieħ. — Iż-żrameġ taghha jitwieldu lesti bis-suf u b'għajnejhom miftuħa. il-fniek tal-liebru (ħares) għandhom ukoll mixja jew ġirja li tingħaraf malajr minn dik tal-fniek (rabbits). Me'l'allura. f'Malta m'għandniex fniek tal- liebru. Il-fniek kollha li hawn, kemm dawk fil-gallinari, u kemm dawk il-ftit li għadhom jiġġerrew fix-xagħari, Għawdex u Kemmuna huma FNIEK u MHUX FNIEK TAL-LIEBRU. Il-fniek li jiġġerrew barra jistgħu jissejħu fniek slavaġ, jew aħjar minn hekk FNIEK TAL-GRIXTI (wild rabbits). Iż-żrameġ tal-fniek jiftħu għajnejhom ta' ħdax-il ġurnata u ftit wara' jiftħu widnejhom. Ta' ħmistax ikunu libsu u jafu jiġru waħedhom, u ta' xahar ikunu jfendu għal rashom. Ta' sitt xhur tistà tgħammar il-fenka. Il-fenek jgħix minn sebgħa sa tmien snin. Il-fenek ITAPTAP. jiġifieri jħabbat b'saqajh ma' l-art, (thumps the ground), u l-ħoss tat-taptipa jservi biex iwissi 43… 'l sħabu bil-periklu. Il-fenek Mħas- m'għandu l-ebda għajta; ma jagħmel l-ebda ħoss b'ħalqu; imma meta jinqabad jew jindarab sewwa , iwerżaq twerżiqa rqiqa u twila. In-nies tar-rabà u n-nies ta' l-irħula fil- pajjiżi tal-Mediterran ilhom ħafna li daħħlu l-laħam tal-fenek fid-dieta tagħhom. Imma l-fenek ma jiswiex biss għal-laħam. Ħafna minn dak il-materjal imsejjaħ ''felt' daż-żmien isir mill-ġlud tal-fniek. Il-ġild tal- fenek jintuża:wkoll f'ħafna ġgieget u kowtijiet. Il-fenek hu annimal mans, imgerrex u mistħi. Snienu ma jużahomx biex jigdem, bħalma jagħmlu l-ġriedenru: l-firien, għallanqas sakemm ma jkunx veru dahru mal-ħajt, jew il-fenka biex: tipproteġi ż- żrameġ. L-ikel jomgħodu-sewwa qabel jibilgħu. ċaqlaq ix-xedaq ta' fuq laġenba, bil-kontra ta' kif iċaqlaq ix-xedaq t'isfel; l- ewwel lejn naħa, imbagħad bil-kontra. Dil- ħarġa ma jagħmilha l-ebda annimal ieħor. Bħal ħafna annimali oħra b'widnejhom kbar, il-fniek jistgħu jimirdu bil-QXUR FIL- WIDNA (ear canker). Il-marda tiġi minn dud irqiq li jbid f'widnejn il-fenek, imqar jekk ikunu ndaf. Il-bajd jibqa' rieqed sakemm iħoss li l-fenek ikun dgħajjef. Ngħidu aħna jekk tkun sħana kbira, il- fenek ma jiflaħx għaliha. Jintelaq u jnaqqas mill-ikel, u allura jgħejja u jsir bla ħeġġa. Malli jiġri hekk, il-mard jibda Programm tal-Festa 2003 ..—————— Il-ħmar il-magħkus, idur għalih id-dubbien. Għat-tidwija tal-qxur fil-widna hawn it-tilqim, il-qtar u d-dlik. Minn xi għoxrin sena 'l hawn daħlet Malta marda tal-fniek li jgħidulha l- MARDA TAN-NEMUSA (mpxomatosi). Il- fenek jintefaħlu mnieħru, ħalqu, in-naħa t'isfel tal-widna u l-warrani.. Il-fenek imut wara:xi'ħdax jew tnax-il ġurnata mindu tirkbu l-marda. Il-virus ta' dil-marda jigi min-nemusa uanke mill-BERGĦUD (flea). Jgħidu li briegħed infettati b'dil- , inkubaturi, jew fran, apposta biex 2. ki IFAQQSU l-bajd (to hatch). istudjużi jaħsbu li t-tiġiega li nafu llum tnisslet fil-qedem minn xi waħda, jew minn taħlita ta' aktar minn waħda minn erbà razez ta' tigieġ slavaġ li kienu jinstabu fin-naħat ta' l-Indja; Tlieta minn dawn it- tliet razez kienu jixxiebħu, billi t-tlieta kellhom erbatx-il rixa f'denbhom, GĦALLA (comb) bil-pizzi, u żewġ IMSIELET (wat- tles). Filwaqt li r-rabà razza kellha sittax- il rixa fid-denb, GĦALLA mingħajr pizzi, u marda. nstabu- fit-tajr tal-passa li jpassi minn pajjiż għall-ieħor, u allura jġorr dil-marda miegħu. Kontra dil- marda hawn it-tilqim. IL-MUNXAR (hackles) Il-fniekvibatu wkoll mis-slieħ u l- ġdiem. — IL-WIDNA (ear) L-GĦALLA (comb) IL-MUNQAR (beak) L-IMSIELET (wattles) It-TIĠIEĠA. (chicken) hi. l-iktar importanti fost it-tjur kollha li jrabbi l- bniedem għal-laħam, għall-bajd u għar- rix, u jkun aħjar jekk nibda biha: Min kienu l-ewwel nies li bdew irabbu t-tiġieġ għall-qatla2 Alla biss jafl Imma kulħadd jaqbel li n-nisel tat-tiġieġa domestika ġej mill-kontinent ta' l-Asja .. Kitba qadima Ċiniża tagħid li t-tiġieġa ġiet mill-Indja. Fl- Eġittu tal-qedem; l-Eġizzjani ta' żmien il- Fargħun, mhux biss kienu jrabbu t-tiġieġ, imma talli diġà kellhom speċi ta' MISLUTA waħda flok tnejn. IS-SERDUK (cock) hu r-raġel tat- TIĠIEĠA (hen). Xi ħamest ijiem wara li s-serduk IBERREK litetiġieġa, din tibda TBID (to lav) bajd INGALLAT (fertilized). Jekk TOFQOS (to crack) bajda fi platt u tħares lejn l-ISFAR (volk) tagħha, għandek mnejn tara tikka żgħira ħamra f'nofs l- isfar. Dak ifisser li l-bajda tkun ingallata u l-fellus ikun beda jissawwar f'dik it-tikka l-ħamra. It-tiġieġa TOQROQ (to brood) fuq il-bajd, jiġifieri toqgħod b'żaqqha fuqu biex issaħħnu, u meta tkun hekk tissejjaħ QROQQA (brooding chick). Il-bejta bil- Programm tal-Festa 2003 — bajd li toqroq fuqha l-qroqqa jgħidulha il- BINNIJA (egg-nest). Il-bajd idum xi 21 ġurnata biex IFAQQAS (to hatch). Il-frieħ li jfaqqsu mill-bajd jħidulhom FLIELES (chickens). Meta jikber ftit, il-fellus, jekk jinzerta. mara, isir: GĦATTUQA (għewietaq). Ta' xi erbà jew ħames xhur, l-għattuqa TIFTAĦ TBID u allura ssir tiġieġa. Jekk jinzerta raġel, il-fellus isir FARRUĠ: (frareġ) u meta l-għalla tikber sewwa u jilbes ir-rix kollu, isir serduk. Tiġieġa li tbid ħafna bajd tissejjaħ TIĠIEĠA BAJJADA::- tiġieġa tajba kapaċi tbid aktar minn-200 bajda f'sena. Is-serduk JIDDEN (to crow); it-tiġieġa TQAQI (to cackle); u l-fellus IĊEJJAQ (to cheep, toschirp). Serduk: imsewwi jgħidulu ĦASI (ca- pon). Kull annimal raġel għandu l- ĦASWEJN. Fil-Malti tal-lum, il-kelma ĦASWA jew ĦASWEJN tistà tħid li mietet għal kollox. k Minn flokha sirna ninqdew bil-kelma ''bajda', 'bajd': imma l-kelma: Maltija safja hi ĦASWEJN (testicles). Kull annimal maskili (jistà ikun anke raġel) li jkollu ħaswejh imneħħija jew maqtugħa, jissejjaħ ĦASI. Fi-żmienna dil-kelma tistà tgħid li tingħad biss għas-serduk, imma tgħodd ukoll għal kull min hu MOĦSI (castrated), anke għall-bniedem. It-tiġieġ jimirdu bil-PESTA TAT-TJUR j'we if AS, (Newcatle disease), bil-BRONKITE ii 7X TAT-TJUR (bronchitis), HEĠIERT NI JA (fowl pox), bis-SLIEĦ (diarrhea), bil- ĦNIEX (worms) u b'mard ieħor; minbarra li jduru għalihom il-BRIEGĦED (fleas) u l-ĦURRIEQ (hen louse). Imma daż-żmien ta' kollox hawn it-tidwija. Minbarra t-tiġieġ, il-bniedem irabbi wkoll id-DUNDJANI (turkejs), il-PAPRI (ducks), il-WIŻŻ (geeze), il-FARAWN (guinea fowls), il-FAĠANI (pheasants), is- SUMMIEN (quails), il-ĦAĠEL (partridges) u issa anke in-NAGĦAM (ostriches) u l- EMU (emu). Ma nistgħux inħallu barra l-ĦAMIEM (pigeons). Il-varjetajiet kollha ta' ħamiem li jrabbi l-bniedem huma kollha mnissla minn tajra selvaġġa li bil-Malti tissejjaħ TUDUN TAL-ĠEBEL (rock dove). Dit-tajra teżisti anke. f'Malta, għalkemm fi kwantitajiet żgħar u tbejjet fil-blat għoli tan-nofsinhar ta' Malta u ta' Għawdex. Skond kif jgħidu Joe Sultana u Charles Gauci fil-ktieb taghhom 'L- Agħsafar', it-tudun f'Malta m'għadux ta' razza safja minħabba t-taħlit tiegħu mal- ħamiem tat-trobbija u ma' dak. li hawn jiġri fit-toroq u l-pjazez. It-tudun tant imur tajjeb man-nies, li l- bniedem ilu mill-eqdem irabbih, u jnissel għamliet u suriet differenti minnu. Il- kwalitajiet differenti ta' ħamiem:li hawn illum jintgħaddu bil-mijiet u mhux la kemm Programm tal-Festa 2003 .— tikklassifikahom. imma l-aktar taqsimiet magħrufa huma dawn li ġejjin: HAMIEM TAL-BALLA (pout- ers): Dawn kapaċi jonfħu sidirhom bl- arja b'mod li jiġi qisu ballun. Xi ftit jew wisq, dil-ħaġa jagħmluha l-irġiel kollha tal- ħamiem meta jkunu qed jinnamraw, imma l-ħamiem tal-balla jagħmluha ferm aħjar minn ħaddieħor. HAMIEM TAT-TOPPU (car- iers): Dawn ikollhom ir-rix ta' ma' wiċchom ħiereġ 'l-barra u ġej għall-ponta. HAMIEM-TA' L-IMREW- WHA (jantails): Razza qadima ħafna li tnisslet-fin-naħiet ta' l-Indja. Denbhomvikun kbir ħafna u mqawwas. Is-soltu, denb il-ħamiema jkollu tnax-il rixa; imma l-ħamiem ta' l-imrewħa jistà jkollu sa sitta u tletin rixa f'denbu jiġifieri t-triplu. HAMIEM TA' L-GHONELLA (jacobins): Ikollhom ir-rix ta' rashom u għonqhom twil, b'mod li xi kultant jgħattilhom wiċċhom u għajnejhom: HAMIEM DUMNIKAN (swa- llows): Ħamiem taż-żina', b'rix iswed u abjad. Ir-rix ta' mas-sieq ikun kbir ħafna u jifforma: qishom KALZETTI. (muffs), u allura jgħidulu wkoll ĦAMIEM KALZETTIER. blersċrollers); Dawn huma — magħrufa għall-gabirjol li jagħmlu waqt li jtiru. HAMIEM TAT-TIĠRIJA (racing pigeons): Ismu miegħu. IL-ĦAMIEM(U) hu r-raġel tal- ĦAMIEMA. (ħamiem). Wara li l- ħamiemu jberrek lill-ħamiema, din tbid żewġ bajdiet. Ir-raġel u l-mara jgħinu lil xulxin fit-tifqis tal-bajd, u t-tnejn joqogħdu qroqqa fuqu. Dil-ħaġa jagħmluha ħafna tjur oħra, imma mhux kollha. Is-serduk, ngħidu aħna, qatt ma jgħaddilu minn rasu li joqgħod hu qroqqa fuq il-bajd flok it- tiġieġa. Il-bajd tal-ħamiem ifaqqas wara għoxrin ġurnata. Il-frieħ jgħidulhom BĊIEĊEN (beċċun). Il-flieles tat-tiġieġa jibdew jiġru u jnaqqru l-ikel mill-art-minnkif ifaqqsu mill-bajda, imma l-bċieċen le. Il-ħamiema ŻŻOQQ il-bċieċen sakemm jikbru biżżejjed biex ifendu għal rashom. Wara li tkun rabbiet u tajret l-ewwel par, il-ħamiema tistà terġa' tbid żewġ bajdiet oħra. U meta tkun lesta mit-tieni par, tistà terġà tbid:tnejn oħra, għalkemm dil-ħaġa mhux dejjem tiġri. Wara t-tieni jew it- tielet par, il-ħamiema tieqaf tbid sa l- istaġun ta' wara: Il-ħamiem IBARQAM (to:coo). — Dari, il-ħamiem kien jitrbba ġol-GOR. Aktar tard ġiet il-BARUMBARA; u daż-żmien ħafna ħamiem jitrabba f'xi GALLINAR fuq xi bejt.