38 Ix-Xiħ. ta' l-Irdum Qattajt siegħa fuq l-irdum ta' Bingħisa, tkexkixt u thennejt. 'Tkexkixt minn dak l-għoli kollu, minn dik l-għamla u qatgħa ta' blat. ''Oqgħod b'seba' għajnejn li ma titfixkelx f'xi ġebla, f'xi ħofra, f'xi xewk u tkejjel l-għoli tiegħu; tersaqx fit-tarf wisq, jaqbillek. Ma tarax li dan. l-għoli kollu, li xejn ma int imdorri bih iġiblek il-mejt malli tħares 'l isfel, ma tarax illi fi bnadi l-blat joħroġ aktar 'il barra mill- bqija u jista' jqarraq bik, tafisbu sħiħ fejn ma jkunx 9' Hekk bdejt ngħid bejni u bejn ruħi kif kont miexi daqs qasba bgħid minn xifer l-irdum. Stħajjiltu jiblagħni jekk noħroġ wieqaf sat-tarf. Issaħħart bil-lewn tal-baħar, bis-safa ta' l-arja, bil-għanja ħajja, ħelwa, għajjiexa tal-bilbla fil-għoli, fid-difa kaħlani, bil-ġmiel ta' kol- lox, bil-ġmiel tal-ħolqien. Bgħid mill-ibliet, minn kull triq mill-għagħa, qalb il-blat f'dak ix-xagħri ħawli, mal-għana safi- ħari tal-għasafar, qalb ir-riħa għaxxiexa tax-xtieli, taħt in-nir tas-sema, ġol-ħemda, bid-dawl, fil-beraħ, ħassejtni nieħu ħajja ġdida, nimtela b'qawwa blatija, ħassejtni għal qalbi, biċċa walida ma' dak il-ħolqien, sibt hena, sibt mistrieħ, Kollox beda jwetini. Waħdi hemmhekk, bħal ruħi żota, għall-ewwel tlajjejt, im- ħagħad inżilt qajl qajl bil-qiegħda ħa nara, nitpaxxa, nitgħax- xaq, nitgħaxxex b'dik is-sura ta' hena. Inqas minn tefgħa ta' ġebla bgħid minn Għar Ħasan qgħadt bil-qiegħda fix-xifer sewwa ta' l-irdum 'ma f'naħa fejn stajt inżomm ma' blata żonqrija meta nixref 'il barra. F'dik il-lejla sajfija mingħajr l-eħfef fewġa u l-iċken ħaj- bur, il-baħar kien żejt, xejn mewġ, xejn ħlief fil-wiċċ. Lewnu ikħal xehbieni lejn ix-xefaq, b'roqgħat ta' kull għamla u qat- għa liafna aktar koħol bgħid mill-art, kien ikħal sewdieni, aktar dagħmieni milli kaħlani taħt l-irdum. Fi ftit bnadi biss kien jidher il-qiegħ, il-bqija moħbi mill-baħar u mid-dell ta' l-irdum. Lewnu hemm. taħt xejn ma jiġbdek, jimbuttak, iwaħħxek. Il-ħsejjes tiegħu mal-blat, fil-ħofor, fix-xquq, kienu jżidu l-waħx ta' lewnu. dagħmieni. Il-ferilli, id-dgħajjes, il-kajjikki, bis-sajjieda bieżla, haw- tiela, ħaddiema, kienu jwennsuni, jnaqqsu mill-kruha tal- isej: jan ta' l-ilsna, iżidu fis-sbuħija tal-baħar, ikattru l-hena ta' rufii, X'dehra sabieħa għandha Filfla minn hawn fuqi Mdawra bil-baħar, bħal mgħiottija minn star irqieq, kif tħajrek, tistie- dnek għal għandhal Ma nafx; saħħritli għajnejja, żammit- homli msammrin fuqha bla ma nista' nwarrabhom, inneħħiihom. Smajtha donnha bħal tgħidli: ''Tgħaxxaq bija kemm. trid, 'ma aħjar titgħallem minni. Għolew miegħi l-ħalel, ħabbat miegħi l-baħar, ried jiblagħini; 'ma hawn għadni b'inkejja tiegħu; qis li tagħmel bħali, qis li ma tħallix il-mewġ tal- ħajja, xi qada, xi dwejjaq jagħalbuk. Dejjem il-baħar iħabbat miegħi 'ma jdum sa jtemmni. Ara li t-taqdir tal-ħajja ma jeħodlokx rasek, jim- lielek qalbek u jtemmek qabel żmienek.' Ħadt għalma minn dik il-blata għolja, wieqfa f'nofs il-baħar 1 s Hawn idejja l-irdum għall-ewwel qisu maqtugħ b'imterqa —lixx, sħiħ, biċċa waħda, aktar 'l isfel imħatteb, imħaffer, im- xaqqaq. Il-blat tiegħu huwa ħamrani f'naħiet, safrani f'oħrajn, hawn kark hemm ħafif; iż-żewġt ilwien imħalltin fi bnadi oħra. Ħdura mal-blat kemm trid; fil-għoli, 'l isfel, kullimkien ħdura sabiħa, qawwija, xejn midbiela; ħdura .li torqom il-ġmiel tal- blat, li iżżejjen mhux ftit dak l-irdum— ħajja fil-mewt 1 Inħares lejn dan il- -ġmiel insejt il-għoli tiegħu. Inġbidt il- sġewwa. L-irdum jispiċċa f'qatgħa ta' blat maħruġa 'l barra ma' wiċċ l-ilma, jinżel fi xtajta żgħira. Il-blat tagħha hu kollu mħaffer, snienu jaqtgħu daqs sikkina, iebes daqs iż-żonqor. Fuq din ix-xtajta hemm blata wiesgħa, għolja, twila. Kont medhi nara nsibx minn fejn inqagħitet, minn fejn ingħażlet u waqgħet, meta ntbafit li xiħ għakka jgħakkeż fuq ħatar kien riesaq lejja. i 'Saħħa, missier,' għedtlu malli qomt u mort ħdejh biex inwieżnu u ngħinu li ma jmurx jaqa' f'dak ix-xagħri għaqquxi, 'kif int9' Saħħa ibni, ħalli lili nistaqsik kif intli għadek żagħżugħ; kif nista' nkun jien j ja ibni7: Riġli fil-ħofra, nisten- na li Alla jiġborni miegħu,' wieġeb ix- xili. Għadek tajjeb, missier. Ma jidherlix li wasalt biex tħal- lina; kemm tgħodd 7 'Ma baqagfilix wisq biex nagħlaq disa' għaxriet, ibni, u rajt urajt fihom tabilħaqq f' wieġeb għal mistoqsijiet ix-xwej- jaħ. Wiċċu kien xhieda ta' kliemu. L-imrar u ż-żmien ħar- tulu moħħu, ħaddejh, wiċċu kollu. Dirgħajh u riġlejh kienu jirtogħdu sħiħ. tgħqod ħidejja,' tlabtu jiena. Ix-xwejjali sama' minni. Għentu sa joqgħod, ferrajtlu bieqja tà milli kelli u newwilthielu, 'Ixrob, tagħmillek il-ġid f' għedtlu. ''Nħossha tiftaħli għajnejja, qal meta xorobha, ''ma għan- di xejn biex inħallsek 'Min staqsik għall-ħlas'' weġibtu, 'jien tajthielek.'. —Kollox minnu, ibni f' 'Rajt fuq wiċċek, missier,' staqsejtu jien. Ħassejtni nin- ġibed lejh, xtaqt inkun naf xi ħaġa fuqu, ġrajjietu. Huwa ma weġibx, anqas qal qizd, baqa' jħareġ lejja. ifl-aħħar kiser is-skiet, Ngħidlek xi ħaġa faq fuq minn ħajti li għandha . x'taqsam ma' dan l-irdum,' ''Qatt ma għidt għommti 'l ħadd. Ngħid lilek. Oqgħod ismagħni, jekk inxebbgħiek, għidli, nieqat, Hemm taħt, f'saqajn dan l-irdum biex ngħid hekk hemm blata kbira. Dik il-ġebla kienet hawn fuq, fix-xifer. Kienet ħafna akbar ta' l-inqas darba oħra daqs li hi Ilum. Dik il-blata, kellha biċċa oħra itwal minnha li kienet toħroġ 'il barra bħal farxa waliedha mill-bqija ta' l-irdum. Kienet twila u rqiqa u biċċa waħda ma' din li baqa'. Konna niskantaw afna n-nies ta' dawn l-inħawi kif kienet iżżomm f'dak ix-xifer. Ma kinetx miżmuma minn blat ieħor: Kienet iżżomm imxerrfa bit-toqol tagħha biss, Kif kellha tinżel f' Hawn ix-xiħ triegħed sewwa—itakar f'dak il-jum meta, niżlet. Gedwed talba waħdu. Ma fhimtx għall-ewwel 'ma wara fhimt għala. Dam ma raġa' beda. tAħjar li baqgħiet kif kienet,' kompla x-xiħ, ''għax kieku ma kienx jiġri l-hemm li ġara wara. Żewġt irġiel kienu għad- dejjin minn hawn. Jiena kont fuq dikkiena ħada l-girna tagħ- na f'dan ir-raba' ta' hawn, rajthom, u mort lejhom—wieħied minnhom kien missier l-għarusa tiegħi. Feraħ bija, Alla jaħ- firlu. Qalli fost ħwejjeġ oħra biex nieqaf ma' bintu u ma' martu meta jonqos; donnha qalbu ħebritu li tmiemu kien wasal. F'daqqa waħda l-Irjal, (b'dan il-laqam kien magħruf ir-raġel l-ieħor) dar lejn Ġannikol, missier għarusti u qallu, (an, nagħmlu ħaġa. lnħassru d-dejn tiegħek miegħi, jekk għandek ħila tasal sax-xifer ta' dik il-blata t' L-Irjal qallu bekk mhux għax kien jobogħdu. Ġannikol kien ħabibu u hu li kien tat-tajjeb ried iħassar dak id-dejn (ħaġa żgtiira) bla ma jagħti jaħseb 'il sieħbu li għamlu bi ħniena għalih. Xejn ma għamel bil-għan u bil-ħani l-Irjal. Gannikol ħatfu mal- kelma, 'marret 7' staqsieh, 'marret' wieġbu l-ieħor. Ġannikol eħfef minn għafrit qabeż qabża għal fuq il-biċċa rqiqa mtarrfa bla ma qies xejn x'ser jagħmel. Ġanni kien mogħla hawn, mibrum, tqil. Il-blata tgħeżżet, iċċaqilqet, 'ma dak ma beżax, baqa' miexi 'l quddiem lejn tarfitha. 'Żomm, ejja l-ura,' għajjatna f'daqqa jien u l-Irjal. Rajna l-blata tinqala', tinferaq. Tkexkixna, inxifna ġe fina, tbikkimna. Rajna li Gannikol mitluf. It-toqol tiegħu f'tarfitha qanqal il- blata, ġegħilha tinżel lejn dik in-naħa tiegħu. Ġannikol ħassha terħi tafitu, dar, 'ma għalxejn, kien mitluf l Għax ma nxħiettux it-tnejn int u l-Irjal fuq in-naħla l-oħra qbiżt għedtlu jien hawnhekk. 'Għamilna hekk, 'ma kollu ta' xejn. Il-blata f'leħħa ta'- berqa żżerżqet u nqalbet 'lisfel bih b'kollox. Hu għajjat għajta b'leħen li kexkixna, waħħaxna, qatagħna. Xrifna barra minn xifer l-irdum, ħsibna li hu jkun imfattar minn dil-misħuta ta' blata, iżda ma kienx. L-imsejken l-ewwel ħabat rasu, moħħu tar, u Ġanni baqa' mejjet fil-waqt li nstabat b'laħmu u xafimu, Anqas kien jingħaraf wiċċu: meta ġbarnieh. J'Alla għandu l- mistrieħ ta' dejjem T' ' ix-xwejjaħ waqaż ma' l-aħħar kelma, wiċċu sar isfar lellux, dirgħajh niżlu mitluqa u hu xxejjer lejja. Kellu ħass ħażin fuqu. Kienet biċċa ta' traqqiq ir-ruħ għalih dik li jġedded ġrajja ta' dik ix-xorta, Ħassejtni mkexkex. Żammejtu, med- dejtu fuq il-blat, sqejtu ftit te. Ġrejt ngħaddas makturi fl-ilma f'Għar Ħasan, irġajt lura ħdejh, u xarrabtlu wiċċu. Għidtli sa jmut hemm bgħid minn kull għajnuna. u Wara ftit stejqer, raġa' ħa lewnu. Ridt nieħdu d-dar 'ma hu ta' ras iebsa bħax-xjuħ kollha, ried jurini l-imrar ta' qalbu. Qal li ma jafx x'ġiegħlu jħobbni, jistqarrli ġrajjietu. 'Ma noqgħodx ngħidlek x'fioss tal-biża' għamlet il-blata ma' dik ix-xtajta, anqas kif il-biċċa rqiqa nqasmet biċċiet u baqa' l-biċċa ħoxna li hemm illum. Ngħidlek imma li l-Irjal fada f'qalbu sewwa l-mewt ta' ħabibu, qal li hu kien jaħti. Waqaf ma' mart Ġannikol kemm felaħ wara, Mewt Gannikol kienet nixxiegħa ta' hemm akbar għalija. Għarusti, bintu, ma setgħetx issib sabar wara mewtu. Hu kien iħobbha b'qalbu kollha, kienet id-dawl ta' għajnejh, il-hena ta' qalbu, it-tama ta' ħajtu. Kien itiha kull ma trid, jixtrilha kull ima tixtieq. Tħobbu hi kienet, xejn anqas minnu. Xerrdet dmugħ, ma trejqetx għal żmien u ġġennet. Kliemi ma seta' qatt ifarraġha. Xi jiem wara din il-lisara mort nistàd 'il barra minn dawn in-naħiet ma' ieħor. Għal xit-tmienja ta' fil-għodu rajna xebba fuq l-irdum. Qalbi għamlet tikk, imsarni niżlu f'saqajja, għidt 'lieħor naqdfu lejn l-art. Qdifna, intbaħna x'sa tagħmel, għajjatna, ma kellhiex ħsiebna. Hemżet djulhsa, raddet is- salib u ħaditha għal isfel. i Wasalna Ħada dik il-misħuta ta' xtajta u nsib 'l għarusti b'daharha maqsum tnejn fuq dik ix-xewka ta' blat bħal tarġa li hemm. Tbellaht meta għaraftha, għannaqtha, tlabtha' b'leħen imħannen tiftaħ. għajnejha, tħares lejja, ġbidtha lejja, bistha. Bexxqet għajnejha ruħi qalbi, bħal tbissmitli, u għalqithom għal dejjem f'idejja. Bkejt, olfoqt: kollu ta' xejn. Biżżejjed fuq hekk. ' Rajt li lix-xiħ. kien qiegħed jagħmillu d-deni kliemu. In- tbaħit li hu bi kliemu kien qiegħed jaqsam qalbu u jraqqaq ruħu mill-ġdid. Tlabtu biex jieqaf. L-għaraq kien xaqq għalih. 'Eirba' kelmiet olira, ibni,' raġa' x-xiħ. wara li ħa nifs qawwi. 'QĠarrabt dwejjaq jien. Rajt il-baħar misjuq minn grigal qawwi ma' dwari għoddu sa jħabbatni u jfarrakni; tlift 'lommi u 'l missieri meta kont għadni tifel, naqsuni l-flus; ġie żmien li ma kellix ħobż, ġie li l-ħtieġ ta' kollox ħaqarni: iżda l-ebda dwejjaq ma għafsuni, ma keddewni daqs dawk meta rajt 'l għarusti minxura fl-art mejta. Xejn m'hu minqux f'qalbi daqs wiċċha u t-tmiem kiefer tagħha l Xejn ma kien aktar morr għalija minn mewtba 1 Inqerdu l-hena, it-tbissim, il-ħajja tiegħi għal dejjem ma' mewtha, Ħobb l-għarusa li għandek, ibni, jekk għandek, ħobbha bħal ma tħobb 'l ommok u 'l ħutek, qimha, mhux kulħadd then- na b'għarustu, ħafna jitilfuha kmieni…… u ħajjethom tisfu mxewka, morra. Ma nafx x'għidtlu biex inserrħu mit-toqol ta' qalbu, biex insabbru, biex infarrġu. Wiżintu minn taħt abtu biex iqum, wassaltu sal-għorfa tiegħu, sellimtlu biex nitlaq—qalbi kienet mimlija. Huwa tbissem, taptapli fuq dahri, qalli li ħabbni, li ngħad- di meta nkun 'l hemm, fukkarni biex ma ninsiex kliemu, talabni biex nitlob għal għarustu, berikui u bagħatni. Kien għoddu dalam. Ma nista' ninsa qatt dak ix-xiħi ta' l-irdum. It-tiġrijiet taż-żwiemel It-tiġrijiet taż-żwiemel minn dejjem kienu l-għiira ta' għadd kbir ta' Maltin, l-iktar ta' dawk li minn fil-għodu sa fil-għa- xija ma jagħmlux ħaġ'oħra ħlief jaħdmu fil-bhejjem u kliem- hom ma jistgħux idawruh fuq ħwejjeġ oħra għajr fuq iż- żwiemel. Minn din il-għamla ta' nies, iżda, wieħed ma jsibx fost ir-raħħala tagħna biss. Tant hu hekk, li biżżejjed daqqa ta' għajn lejn il-Marsa nhar ta' Sibt meta jkun hemm it-tiġrijiet, biex wieħed ikun jista' jilmaħ miġburin, taħt it-tined fejn ikollha tmiem kull tiġrija, l-aqwa rġiel Maltin u Ingliżi, flim- kien man-nisa tagħhom bl-aħjar ilbies ta' wara nofs in-nhar. Għalkemm bosta nisa jmorru biex juru kemm l-ilbies joqogħi- dilhom, ħafna oħrajn imorru għall-imħatri u biex jilagħbu l-flus. Għall-inqas hekk ġegħluk taħseb mill-interess li jieħdu f'kull żiemel li joħroġ għat-tiġrija. L-aktar li jolqtuna l-lum huma t-tiġrijiet taż-żwiemel li sikwit isiru fl-Ingilterra u l-flejjes kbar li jintlagħbu fuqhom bil-biljetti ta' l-Irlanda. Irnexxielhom jaqbdu art f'Malta wkoll u għalkemm bil-moħibi, bosta huma dawk li jilagħbu l-flus f'dawn. it-tiġrijiet.