tal-Franċiżi siċi f'Malta L-Ordni: tal-Kavallieri ta' San Ġwann kienet tilet Rodi fejn kien ilha bosta snin. Il-Kavallieri baqgħu jiġġerrew u jittalbu biex isibu post ieħor sakemm, fl-1530, l-Imperatur Karlu V offrielhom il-gżejjer tagħna flimkien ma' Tripli. Dawn kienu fit- truf tar-renju tiegħu u b'hekk serraħ moħħu li se jeħdulu ħsiebhom l- istess kavallieri. Tilfu Tripli lit-Torok wara għoxrin sena, imma żviluppaw u ffortifikaw 'il Malta matul il-268 sena li damu hawn sakemm ħaduhielhom il-Franċiżi taħt Napuljun Bonaparte meta dan waqaf hawn. bil-flotta tiegħu fis-6 ta' Ġunju 1798, u l- Kavallieri ċedew mingħajr l-ebda reżistenza. Dak iż-żmien, wara ħafna rebħiet u suċċessi tul is-snin, Il-kavallieri ma kienux aġġornaw ruħhom għaċ-ċirkostanzi mibdula ta' żmienhom u donnhom tilfu l- importanza tagħhom, kienu qed jeżistu nofs qalb u, billi l-maġġoranza kienu Franċiżi u bosta Maltin kbarat kienu jitħabbu magħhom, kien faċli għal Bonaparte li jidħol u jieħu l- gżejjer taħt idejh. Kompla l-vjaġġ tiegħu lejn l-Eġittu u ħalla lill-Ġeneral Kmandant Claude Henrv Vaubois biex jieħu ħsieb kollox. Bonaparte u l-uffiċjali. Franċiżi li ħalla warajh bidlu s-sistemi lokali, għamlu bosta regolamenti, neħħew. id-drittijiet tal-Maltin u kkonfiskaw proprjetà. Bonaparte kien ħa l-flus tas-sinjuri u telaq u għalhekk il-mexxeja Franċiżi li baqgħu hawn bdew jikkonfiskaw u jieħdu l-flus, fided u rikkezzi oħra biex ikollhom mnejn jagħmlu l-flus għat- truppi u għal spejjeż oħra. Fl-aħħar il-Maltin ma felħux aktar u qamu f'rewwixta kontrihom f'Settembru 1798, Il-Franċiżi sabu kenn wara s-swar tal-ibliet fejn baqgħu assedjati mill- Maltin. Is-swar li kienu nbnew biex il-Maltin jiddefendu ruħhom kontra l-għedewwa, f'daqqa waħda bdew iservu biex il-Franċiżi jiddefendu ruħhom kontra l-Maltin: Minn Settembru 1798 il-Franċiżi baqgħu imblokkati wara s-swar bla ma setgħu joħorġu sakemm, mejtin bil- ġuħ, mimlijin mard u mwiet, kellhom iċedu f'Settembru 1800. Hawn se nitkellmu biss dwar l-ikel f'dak iż-żmien ikrah bħallikieku f'għamla ta' djarju ġenerali. Fis-sena 1798: Beda żmien ħażin Ġunju: il-Franċiżi bdew jaħżnu l-qamħ u bdew jikkonfiskaw u jiġbru fided u flus biex ikollhom biex iħallsu lis-suldati u jixtru l-ikel. Awwissu: F'Malta sar kalkolu li kien baqa' biss 36,000 salma qamħ lli kellhom iservu biss ftit xhur, għalhekk Vaubois bagħat galera armata, li qabel kienet tal-kavallieri, biex toħroġ tfittex u taħtaf xi bastiment Sqalli mgħobbi bil-qamħ u ġġibu Malta. Settembru: Il-Franċiżi kellhom il-laħam u l-inbid waqt li l-Maltin trejqu bil-ħobż u ż-żebbuġ. Programm tal-Festa : 53 Wara. r-rewwixta fil-bidu tax- xahar, bil-Franċiżi miġbura assedjati wara s-swar b'mijiet ta' Maltin li nqabdu fl-ibliet, il-Maltin tal- kampanja ffurmaw assemblea nazzjonali biex jorganizzaw ruħhom, kif ukoll biex iħejju regolamenti għall- kontroll tal-ikel għax kien hemm nuqqas kbir ta' qamħ u xgħir billi l- biċċa l-kbira kien merfugħ fil-fosos wara s-swaf fl-iblietta' madwar il-port taħt idejn il-Franċiżi. Bosta Maltin bdew jieklu l-ħarrub fejn il-ħobż ma laħħagx. Sadattant il-Franċiżi bdew iħaddmu l-imtieħen tal-miexi wkoll matul il-lejl u jipprovdu żwiemel biex iħaddmuhom biex jagħmlu d- dqiq. Vaubois kiteb lill-awtoritajiet Franċiżi ta' Ġenova biex, fost oħrajn, jibagħtulu faħam, ħatab, ikel u nbid. Vaubois ordna li jinġabar l-inbid u l-qamħ kollu tal-ibliet għall-użu fl- isptarijiet. In-numru ta' 90,000 ruħ tal-popolazzjoni ta' Malta kien akbar milli l-qamħ tal-għelieqi kollha seta' jitma'. Il-qamħ fil-fosos fl-ibliet kien se jservi biss għal xi 8 xhur. Il-Maltin kienu jieklu ħut immellaħ, ħxejjex, majjal u nbid minn Sqallija. Laħam u ħatab kienu ġa ħafna skarsi. Ottubru: Fl-ibliet madwar. il-port beda jinħass sewwa l-ġuħ u ġa kien hemm min beda jdur għall-qtates bil-5 skudi u għall-ġrieden b'żewġ franki. Il-ħatab naqas u bdew ikissru travi tal-injam għan-nar. Il-Franċiżi fl-ibliet ħarġu ordni: biex għal ġimgħa sħiħa l-poplu Malti magħluq magħhom wara s-swar ma setax jixtri salami, ġobon u xaħam, biex l-ewwel lis-suldati Franċiżi jingħata ċans jixtru l-bżonnijiet tagħhom. Tnaqqas ir-razzjon tal-uffiċjali Franċiżi biex jiġi daqs tas-suldati komuni, b'hekk issir aktar ekonomija. Xi awtoritajiet kienu qed jikkonfiskaw ikel mingħand il-Maltin bħallikieku qed isegwu ordnijiet ta' Vaubois, imma dan iddikjara li dak kien ingann. Vaubois ordna wkoll li fl-ibliet wara s-swar u fuq is-swar, kull roqgħa ħamrija tibda tintuża għall-kultivazzjoni ta' ħxejjex tal-ikel u wkoll għall-annimali. Novembru: Vaubois kiteb Ġenova biex il-Franċiżi li kienu qed jokkupaw hemm jibagħtulu minn Sardinja 500 barri, 500 qantar xaħam. 1,000 muntun, 4,000 pinta brandi, 10,000 pinta nbid, 2,000 salma xgħir, tonn immellaħ, faħam u ħatab. Sadattant beda aktar kontroll fuq il-ħobż u l- ħut billi Vaubois bidel ħafna furnara Maltin ma' suldati minn tiegħu biex ma jsirx xi sabutaġġ kontra l-Franċiżi. Ordna li l-ħut jinbiegħ biss fis-swieq u mhux jinxtara minn negozjanti li kienu jbiegħuh bil-għoli. Ix-xitwa dehret li se tkun ħarxa. Ikel għall- poplu minn Sqallija kien jiġi bil- kuntrabandu għax, biex tagħqad, ir-re ta' Sqallija ma kienx għadu ta' Franza għalhekk ma għenx lill-Maltin. F'dawk iż-żminijiet koroh ta' ġuħ kulħadd kien jagħmel minn kollox, basta jsib il-loqma ta' kuljum. Fl-1799: mill-ħażin għall-agħar Jannar: Ix-xitwa tal-1798-99 inzertat kienet waħda mill-aktar qliel, bix-xita u l-kesħa tista' tgħid matulha kollu. Il-Franċiżi u l-poplu ta' wara s-swar komplew bil-problemi ta' ġuħ, mard u amministrazzjoni. Il-Franċiżi tal- Belt, kienu kontinwament jiftħu bieb fis-swar li jagħti għall-Furjana u jibagħtu rġiel Maltin barra fl-irħula u l-kampanja. Dan kien ta' vantaġġ għall-Franċiżi għax kienu jiffrankaw l-ikel u jnaqqsu mill-possibiltà li tinqala' xi rewwixta kontrihom fil- belt stess. Marzu: Mietu ħafna suldati Franċiżi bil-mard u Vaubois kellu jifforma joqogħdu Malta u xi Maltin li kienu jissimpatizzaw — magħhom, biex jagħmlu l-għassa. Wasal bastiment minn Ġenova li kellu tagħbija fażola, inbid, laħam immellaħ, 28 muntun u żewġ mogħżiet. Vaubois u negozjanti Maltin xtraw minnhom kemm setgħu. Fl-istess żmien tħejjiet xprunara biex tbaħħar fil-qrib u tipprova taqbad xi bastiment bl-ikel; irnexxielhom jaħtfu żewġ xprunari, waħda b'tagħbija żebbuġ u oħra b'ikel ieħor. Sadattant in Kungress tal- Maltin ltaqa' biex jiddiskuti d-dazji fuq l-importazzjoni kontrollata fuq il-kafe, inbid, brandi, zokkor, tabakk u oħrajn, imma neħħa d-dazju fuq iż-żejt, għaġin, ħaxix, salami, ħatab u faħam. Mexxejja ta' xi rħula bagħtu delegazzjoni ta' nies risponsabbli lejn Palermo biex jinnegozjaw mar- re dwar importazzjoni ta' qamħ u xgħir mingħajr ħlas imma b'ipoteka fuq ġidhom stess. Ma damx wisq ma wasal bastiment f'Marsaxlokk, mgħobbi b'4,000 salma qamħ u 2,000 salma xgħir. Lulju: In-nuqqas ta' ħxejjex u frott wara s-swar ikkawża l-marda tal- iskorbut (bl-Ingliż scurvev) fost il-Franċiżi u l-Maltin: maqbuda magħhom, l-aktar minħabba nuqqas tal-vitamina Ċ u kulħadd beda jaqta' u jbiegħ il-lumi wkoll jekk mhux kbir u misjur biżżejjed, tant li Vaubois kellu joħrog ordni biex ma jinqatax lumi aħdar. Awwissu: Biex ma jogħlewx il-prezzijiet, il-Maltin tal-Muniċipalità tal-Lvant ordnaw li żejt u zokkor ma jinbiegħx lill-aġenti imma bieb bieb bi prezz fiss. Settembru: Biex inaqqas l-ispejjeż għall-produzzjoni tal-ħobż, Vaubois neħħa l-ħobż li kien jagħti lill- impjegati tal-isptar u minfloku tahom ekwivalenti f'qamħ. Neħħa l-qamħ li kienu jieħdu l-fqar u l-morda li b'hekk fl-aħħar spiċċaw piż fuq il-Maltin tal- Belt stess. Ottubru: Is-suldati fil-Belt li tqiegħdu jaħmu l-ħobż minflok. il-Maltin bdew jagħmlu ħobż ħażin li xi drabi kellu jingħata lill-annimali, għalhekk Vaubois reġa' daħħal. lill-furnara Maltin. Novembru: Uħud mill-Maltin ta' barra s-swar tal-Belt kienu jersqu lejn il-bieb li minnu l-Franċiżi kienu jibagħtu barra lill-Maltin u, bil-moħbi, kienu jinnegozjaw mas-suldati Franċiżi billi jbiegħulhom frott u ħxejjex. Minħabba f'hekk Alexander Ball li kien imexxi lill-Maltin tal- kampanja ħareġ bandu u wissa li nies bħal dawn jitqiesu spjuni u jiġu Programm tal-Festa S/ fuċillati. Il-ħobż wara s-swar tal-Belt kompla bir-razzjon strett. Vaubois kompla jirrekwiżizzjona l-fidda u kull ħaġa li setgħet iġġib il-flus biex jagħmel il-muniti. Saħansitra l-kurat kappillan tal-Furjana kellu jċedi minn ifniek li kienu jġibu 72 skudi Diċembru: Kulħadd sar aktar miżerabbli bil-ġuħ, mard u ksieħ. Vaubois ordna li ma jingħatax aktar inbid lis-suldati. Dawn kellhom ir- razzjon minimu kull jumejn ta' 4 uqijiet xaħam, nofs uqija żejt, 3 uqijiet laħam immellaħ, 2 uqijiet favetta, 2 uqijiet fażola u xi ftit minn ħaġ' oħra. Matul l-imblokk il-prezzijiet tal- ikel tant għolew li ftit kienu jistgħu jixtruhom. Tiġieġa ta' 29 frank saret 60 frank; l-istess ġara fil-prezz taz- zokkor, kafċ u kokotina. Fl-1800: ġuħ u disperazzjoni wara s-swar Jannar: Biex jistkenn mill-maltemp daħal fil-port brigantin Awstrijakk li kellu tagħbija qamħ li Vaubois irrekwiżizzjonaha imma ħallas għalih. - Il-Franċiżi spiċċalhom. il- laħam immellaħ u minfloku bdew jieħdu żewġ uqijiet ross. Għalkemm Ball kien heddidhom bil-fuċillazzjoni bħala spjuni, diversi Maltin tal- kampanja kienu xorta waħda sabu mezz biex bil-moħbi jbiegħu ikel lis- suldati Franċiżi bi prezz għoli. Ball ukoll ħareġ bandi biex javża kontra bejgħ ta' ħobż bil-għoli eżaġerat u kontra min iħaddem lampik tal- brandi; lil dawn heddidhom b'arrest bil-ktajjen ma' saqajhom u b'xogħol iebes bla ħlas. $ je ' Ma Frar: Xi bastimenti Ingliżi ħatfu bċejjeċ tal-baħar mgħobbijin bil-qamħ u ġabuhom lill-Maltin. Sadattant ukoll komplew l-ilmenti li xi Maltin baqgħu nqabdux. Ball ħareġ ordnijiet biex ħadd ma jinġabar fi gruppi ta' aktar minn ħames persuni u ħadd ma jilbes maskra jew kostum bl-iskuża tal-karnival. Marzu: Ġuħ u għaks kien hawn ma' Malta kollha, imma b'aktar qilla fl- ibliet assedjati. Il-Franċiżi spiċċalhom il-laħam immellaħ u x-xaħam. Kien baqgħalhom ftit inbid, ftit qamħ, żejt, favetta u ross, kollox irrazzjonat strettament fi kwantitajiet ċkejknin, kollox stmat li jġebbed biss xi erba' xhur. April: Il-konslu Malti ta' Napli li tħalla joħroġ mill-Belt qal li xprunara li rnexxiela tidħol fil-port ġabet xi ftit laħam, xema', ġobon u basal, kollox bi prezz mill-aktar għoli. Il-Franċiżi lanqas flus ma kellhom u kienu jħallsu bil-qoton li kienu kkonfiskaw mingħand il-Maltin bla ħlas. li setgħu isibu fil-knejjes tal-Belt biex jużawha għalihom minflok żejt li kien spiċċalhom biex jixegħlu bih. Ġunju: Il-mexxejja Maltin kienu qed jaħsbu u jippjanaw biex jattakkaw lill-Franċiżi assedjati fil-Belt iżda kellhom jagħmlu inċentivi biex iħajru aktar irġiel Maltin jivvoluntarjaw su jissieħbu fl-attakk. Lil min jivvoluntarja wiegħduh 100 skud u razzjon ħobż kuljum daqskemm Programm tal-Festa 59 kienu jieħdu dawk tal-battaljun u, jekk imut jeħduhom niesu. Ħafna mis-suldati Franċiżi mietu bil-mard u bil-balal u kien baqa' xi 4,000. Dawn kellhom razzjon ta' 30 uqija ħobż kuljum, u kull għaxart ijiem uqija għaġin u xi ftit inbid. Għal-laħam Vaubois ordna li jinqatlu ż-żwiemel u l-bgħula li kienu jħaddmu l-imtieħen tal-miexi għax ma kienx baqa' qamħ x'jintaħan. — Il-Franċiżi: komplew joħorġu lill-Maltin barra mill-Belt għall-kampanja biex jekonomizzaw fuq l-ikel, imma r-razzjon tal-ħobż tas-suldati kompla jonqos sakemm ukoll beda jieqaf għal xi jiem. Il-ħobż li kien baqa' kien ta' kwalità ħażina għax magħmul minn qamħ li kien ilu merfugħ xi erba' snin. Il-Maltin tal- kampanja wkoll kienu fi stat ħażin imma meta semgħu li l-Franċiżi ta' Ġenova kienu ċedew iffesteġġaw kif setgħu bil-fjakkli, u tiri ta' kanuni. Lulju: Fil-Belt ma kienx fadal aktar ħmir, żwiemel u bgħula għax kollha nqatlu għall-ikel. Is-suldati Franċiżi ma tħallsux aktar pagi. Kellhom ilaqqtu ftit loqom ħobż kuljum u, kull għaxart ijiem, ftit xaħam u 4 uqijiet galletti u daqsxejn inbid. Kulħadd fil-Belt beda jdur għall-qtates, klieb u ġrieden ta' kull daqs. F'kaċċa għall- ġrieden minn qrib l-ifran tal-Belt inqabdu aktar minn 50 wieħed u nbiegħu bi prezz għoli. Il-Franċiżi u Maltin li kien baqa' wara s-swar għaddew l-aħħar jiem tal-assedju f'disperazzjoni ta' ġuħ u mard, sakemm fl-aħħar il-Franċiżi kellhom iċedu f'Settembru. Bibljografija u referenzi: Grima, Joseph F., Malta u l-Franċiżi 1798-1800 (2006) p.163. Grima, Joseph F., Mill-Istorja ta' Ħal Qormi l (2001) p.145. Said, Philip, Ħaż-Żebbuġ, Storja, Memorja u Identità (2006) p.56-57. Testa, Carmelo, Maż-Żewġ Naħat tas- Swar 1 (1979) p.167, 214; Il (1980) p.246, 260, 301, 302, 308, 315, 316, 336, 350, 351, 446, 470, 571, 572, 589; Ill (1982) p.512, 515, 516, 521, 616, 634-36, 645-46, 669, 681-682, 695, 700- 703; 715: Il-ġabra li saret bl-envelopes f'April'2011, laħqet is-somma ta' €4,920. Nirringrazzjaw lill-poplu tas-Siġġiewi tal-għajnuna mogħtija għall-festa ta' San Nikola. Programm tal-Festa 61