Se jasal żmien meta f'Malta se nindunaw iżjed kemm il-wirt mhux biss irridu napprezzawh imma wkoll inħarsu lejh bħala sors ta' dħul ekonomiku kważi wieħed. mill-uniċi. Il-pandemija tal-COVID-19 għallmitna li meta tkun dahrek mal-ħajt, iddur fuq ir-riżors li għandek, u f'Malta dak hu li għandna bl-abbundan- za. Irridu niffukaw iżjed fuq dan il-wirtu nieħdu ħsiebu. Sar ħafna progress iżda baqa' ħafna iżjed. Fuq il-Gżira: Manoel hemm Fortizza, imsejħa Forti Manoel. Dan il-Forti kien ipproġġettat li jsir taħt il-ħakma tal-Gran Mas- tru Gregorio Carafa fl-1687. Fl- 1715, de Tignċ, Inġinier militari flimkien ma' Charles Francois de Mondion, ġew mistiedna mill- Gran Mastru Perellos biex ikom- plu dan il-forti li kien mibdi minn Grunenberg, De Tignċ ħareġ bi stima; tax-xogħol li kien ser jiġi jiswa 8,500 skud. Ir-raġuni għalfejn inbena dan il-forti kien li l-Kavallieri kienu jħossu li l-Belt. min-naħa tal- Port ta' Marsamxett ma' kinitx imħarsa. Sa dan iż-żmien il-Belt kienet imħarsa sew min-naħa ta' fuq l-art bil-linja ta' fortifikazz- joni tal-Furjana. Min-naħa tal- Port il-kbir kienet imħarsa sew minħabba. li l-Kottonera kellha l-fortifikazzjoni tagħha wkoll u mdawra bil-linji ta' Santa Mar- gerita u l-Kottonera. Dan il-Forti fl-aħħar inbena mill-Gran Mas- tru Manoel de Vilhena fis-sena 1726. L-ewwel ġebla tqiegħdet fl- 14 ta' Settembru 1723. Minħab- ba l-għamla tal-art, l-Inġinier de Tignċ, iddisinja l-fortizza li ssir f'forma kwadra. Hu ppropona wkoll li kellhom isiru rivellini (fortizzi żgħar quddiem il-for- tizza prinċipali). Dawk kellhom jinfirxu mal-gżira: kollha iżda fl- aħħar ma sat xejn minn dawn. Il-fortizza għandha stil Barokk u kellha qawwa ta' 500 ruħ. Il-forti ġie msejjaħ Manoel għall-bene- fattur tiegħu. Barra mill-ispejjeż għall-bini huwa ħareġ ukoll il- flus għal dak kollu li kien meħtieġ biex jgħammar lil din il-fortizza b'dak kollu li kellha bżonn, biex toffri l-aqwa difiża. Huwa ħallas ukoll is-somma ta' 1,000 skud biex iħallas lill-gvernatur tal-for- ti, il-logutenent u. l-kappillan. Huwa kien iħallas ukoll lis-sulda- ti tal-forti. Huwa bena wkoll post fejn joqogħdu s-suldati u knisja sabiħa ddedikata lil Sant'Antnin ta' Padova. Din l-istess knisja kienet ġarrbet ħsarat kbar fl- aħħar Gwerra Dinjija. F'nofs il-misraħ tal-Fortizza Manoel kien hemm statwa tal- Gran Mastru Manoel de Vilhe- ma, bil-mant dukali, bil-bastun tal-kmand f'idejh il-leminija. Il-benefattur ta' din l-istatwa kien. il-Kavallier: Savasse. Din l-istatwa il-Gvernatur le March- ant poġġieha fil-pjazza ta' quddi- em il-Biblijoteka, iżda imbagħad fl-1890 tqiegħdet f'ras il-Mall il-Furjana. Mal-wasla tal-Ingliżi din il-fortizza. waqgħet f'idejn in-Navv u żammewha sakemm ġiet abbandunata għalkollox: fid- 29 ta' Mejju 1964. Wara ż-żmien tal-Ingliżi l-futur ta' din il-fortiz- za kien inċert ħafna. B'riżoluzzjoni tal-Parlament fil-25 ta' Novembru 1969. saret kumpanija The: Manoel Island and Malta marine Companv Ltd. Hawn. kellhom jinbnew żewġ lu- kandi, xatt sabiħ u mgħammar b'ħafna faċilitajiet. Il-Gvern kien imdaħħal f'din. il-biċċa, infat- ti l-Prim Ministru George Borg Olivier kien kixef lapida li kienet tikkommemora l-bidu ta' dan il- proġett, fl-10 ta' Settembru 1970. Iżda maż-żmien dan il-proġett ġie abbandunat u ma sar xejn minn dak li ġie miftiehem. Fis-17 t'April 1987, il-Gvern Malti, li f'dan iż-żmien kien hemm. Ministru, iffirma kuntratt mal-kumpanija tal-pretendent tat-tron. Il- ħsieb kien li jintnefqu 150 miljun dollaru Amerikan biex Manoel Island issir kumpless turistiku. Dan il-proġett kien ser jinkludi lukanda lussuża, appartamenti, restorant, ħwienet, xatt, pixxina, u korsa għall-golf. Kellhom jiġu inklużi wkoll A. ĠARR RAE BE A je L TETETTSTIEIEIEIET 1 ġnien pubbliku, vilel u mużew tal-Assedju l-Kbir. F'dan il- proġett ukoll. kellu jiġi rranġat il-forti minħabba li wara l-gwerra kien ġarrab diversi ħsarat li kienu €4 ewwel ġebla tqiegħdet fl-14 ta' Settembru 1723. Minħabba l-għamla tal-art, l-Inġinier de Tigne, iddisinja l-fortizza li ssir f'forma kwadra. Hu ppropona wkoll li kellhom isiru rivellini Kitba'ta' CLIFFORD GALEA komplew. jiggravaw mas-snin minħabba li kien traskurat. Kien hemm proponiment mill-Prim Ministru li jsir pont li jgħaqqad il-ponta ta' Tignċ ma' Marsamx- ett. Din il-parti tal-proġett kell- ha tiġi kofinanzjata. mill-Gvern Malti. It-twettiq ta' dan il-proġett kellu jibda fl-aħħar tas-sena 1987 u jitlesta sal-1990. Imma l-prob- lema kienet li qatt ma nbeda qisu l-ftehim kien tar kollu mat-riħ. Kien hemm attentati oħra biex din il-gżira tiġi rranġata flimkien mal-forti li hemm fuqha, imma qisu kull ftehim li beda jsir dejj- em jispiċċa jintesa. Bħal kull lok ieħor antik u abbandunat iġib. miegħu diversi spekulazzjonijiet dwar l-eżistenza ta' xi spirti li jistgħu jokkupaw l-in- ħawi. Dan il-forti miegħu m'hem- mx konessi taqbidiet ħarxa bħal- ma kien hemm fuq fortizzi oħrajn fiż-żmien tal-Assedju l-Kbir. Iżda xorta kien hemm min jgħid li kien jidher kavallier liebes l-armatura sewda idur mal-forti. Dan hu għà- jdut li ma jistax jiġi kkonfermat, imma ħafna drabi iqajjem l-inter- ess tal-pubbliku biex dak li jkun iżur il-post hu stess. Fl-aħħar ix-xogħol ta' restawr beda f'Settembru tal-2001 u ġie stimat li ser jiswa Lm140 mil- jun. Il-forti kien ilu mitluq snin twal tant li qabel inbeda l-proġett tneħħa. kwantità. kbira: ta' skart. B'kollox tneħħew 500 trakk mimli skart mill-forti. Beda jiġi restawrat il-bieb maestuż tal-forti, is-swat, il-knisja ddedikata lil Sant'Antni ta' Padova, tneħħa dak kollu li ma kellux x'jaqsam mal-oriġini tal-fot- ti. Dan il-proġett teġa' ta l-ħajja lil ġawhra mill-passat, li maż-żmien setgħet tintilef u tintesa.