il-mument, 21 ta' Jannar, 2001 ir-rivista tiegħek għal tmiem il-ġimgħa Arkeoloġija: F'TA' KĊĊATURA adwar il-gżejjer Maltin niltaqgħu ma' numru mdaq- qas ta' fdalijiet Rumani. Hemm dawk li huma oqbra, oħrajn katakombi, kif ukoll bini ieħor. Meta nsemmu bini taż-żmien Ruman l- ewwel ħsieb li jiġi f'moħħna hu dak li hemm ir-Rabat, fejn wieħed mhux biss jista' jżur mużew b'tifkiriet ta' żmienhom iżda anki jara u japprezza x-xogħol. fil- mużajk Ruman. Apparti dawn il-postijiet, f'Malta jinstabu numru ta' postijiet oħra li wieħed jista' jgħid m'humiex daqshekk magħ- rufa. Wieħed minn dawn il- postijiet hu l-Villa li hemm f'Ta' Kaċċatura, limiti ta' Birżebbuġa. in jaf kemm konna Mieinen tal-fdalijiet ta' din. il-villa, mingħajr qatt ma ndunajna li konna ħdejhom. Il-post ta' Għar Dalam hu wieħed minn dawk il-lokalitajiet arkeoloġiċi li fihom jittieħ- du numru konsiderevoli ta' tfal mill-iskejjel. Hekk kif jinżlu 'l isfel, lejn il-wied, wieħed jista' jieqaf ftit, u jħares fuq in-naħa l-oħra tal-wied. Fil-quċċata hemm ħajt mibni, li qiegħed idawwar ġibjun imdaqqas. Għalkemm il-ġibjun hu ta' żmien ir-Rumani, il-ħajt li jdawru nbena reċentement. Biex wieħed jasal wasla sa ħdejn dawn il-fdalijiet, jista' jinżel sa ħdejn il-fetħa ta' Għar Dalami, u minn hemm jaqsam il-wied u jibda tiela' lejn il-quċċata. Għalkemm hemm numru ta' ħitan tas- sejjieħ minn fejn wieħed irid jgħaddi, il-mixja m'hix diffiċli. Hemm triq oħra minn fejn wieħed jista' jasal, u din hi minn ħdejn il-fdalijiet preistoriċi ta' Borġ in-Nadur, u dak li jkun jibqa' miexi matul il- pjanura magħrufa bħala Ta' Kaċċatura. Il-fdalijiet . Ml-fdalijiet li nsibu Jrmnek huma mfer- rxin fuq medda sew. Dan juri li l-bini li kien hawn kien wieħed estensiv ukoll. L-isfortuna riedet li dawn il- fdalijiet jintlaqtu mill- bombi tal-għadu matul it- Tieni Gwerra Dinjija, u minħabba f'hekk, illum iz- zona tinsab f'sitwazzjoni ferm agħar milli kienet qabel. Barra minhekk, hemm l-abbandun totali ta' dan is-sit arkeoloġiku. Jekk wieħed iħares lejn il- pjanta ta' dawn il-fdalijiet, għandu jinduna li hemm Disinn tal-ġibjun Ruman f'Ta' Kaċċatura. Disinn ta' Harrison Lewis bħal bitħa fin-nofs. Din il- bitħa hi l-istess bħalma nsibu fid-domus Rumana tar-Rabat. Tidher li kienet iżgħar minn dik tar-Rabat, iżda l-għamla hi simili ħafna. Naraw numru ta' kolonni jdawru l-bitħa, u l- art tal-bitħa kienet tgħatti bir. imbagħad il-peristvlium, li. kien bħal speċi ta' passaġġ li jdur dawra mejt mal-bitħa, iżda li kien ikollu s-saqaf. Dawn kienu jdawru bitħa li l-art tagħha ma kinitx imżejna bil-mużajk, iżda b'tip ta' siment, jew aħjar, taħlita ta' żmien ir-Rumani. Il-bir ta' taħt din il-bitħa għandu daqs ta' kważi erba' metri kwadrati b'żewġ metri fond. Hekk kif jimtela bl- ilma, kien hemm kanali li jwasslu l-ilma lejn żewġt ibjar oħra. B'hekk l-ilma, li minn dejjem kien impor- tanti fil-gżejjer Maltin, ma kienx jintilef, Mad-dawra ta' din il-bitħa hemm numru mdaqqas ta' kmamar. Il-kmamar għarid- hom daqsijiet differenti, u għalhekk wieħed jista' jifhem ukoll xi ftit l-użu ta' dawn. il-fdalijiet. Meta wieħed iqabbel ma' postijiet oħra jasal għall-konklużjoni li hawnhekk kien hawn dar Rumana, u fl-istess ħin kien hemm patti tintuża bħala razzett. Hu maħsub li l- irziezet Maltin ta' żmien ir- Rumani kienu l-aktar jikkonċentraw fuq. il- produzzjoni taż-żejt taż- żebbuġa. Tant hu hekk li mxerrdin ma' Malta nsibu mhux biss numru mdaqqas minn dawn it-tip ta' rziezet, iżda anki numru mdaqqas ta' reċipjenti u għodda agrikola li kienu jintużaw għall-produzzjoni taż-żejt. Il-ġibjun il-kbir hu xi ħaġa li wieħed irid imur jarah ħalli jkun jista' japprezzah. Hu ġibjun imħaffer kollu kemm hu fil-blat, saħansitra anki t-taraġ li hemm mal- ġenb tiegħu. Il-fond tiegħu hu ta' aktar minn erba' metri, filwaqt li l-wisa' hu ta' madwar 10 metri. Hemm tnax-il pilastru, maħdumin b'ġebel imdaqqas li jżommu s-saqaf li kien hemm. , F'rokna ta' l-istess ġibjun, hemm imbagħad parti oħra li hi aktar fonda, b'madwar metru ieħor. Għalkemm dawn huma fdalijiet li ftit li xejn huma magħrufin, fl-istess ħin huma parti mill-wirt tagħna Ikoll, u apparti minn hekk jappartjenu għal żmien li ma tantx nistgħu ngħidu li għandna ħafna fdalijiet. Forsi wasal iż-żmien li jkun hemm aktar attenzjoni u apprezzament ta' l-irkejjen kollha li nsibu fl-inħawi.