Rapport taż-żjara ta' Mons Dusina f' Ħal San Giovanni) li saret fit-8 ta' Frar 1575 fppon ta' Mons Dusina nsibu li Ħal Tarxien kien jagħmel parti mill-kappella/parroċċa ta' Birmiftuħ. Din iż-żjara ta' Mons Dusina hija importanti fl-istorja ta' Malta u kull kittieb tal-istorja ta' Malta jikkwota passaġġi sħaħ minnha. Aħna ma' nistgħux ma nsemmuhiex jew ma nikkwotawx minnha fl-istorja ta' Ħal Tarxien. Kif u għaliex ġie mibgħut hawn Malta Mons. Dusina, Il-Gran Mastru Jean de la Cassiere kien ilu ftit fi ġlieda għall-poter mal-Isqof Martin Rovas. Fl-aħħar il-Gran Mastru bagħat jgħid lill-Papa biex jindaħal bejniethom u jibgħat Delegat tiegħu biex jindaga sewwa din il-biċċa. Il-Papa Girgor XIII ħataf din l-okkażjoni u bagħat hawn Malta Delegat tiegħu bħala Viżitatur Appostoliku u Inkwiżitur-Ġenerali bil-għan doppju li jara x'inhi l-ġlieda ta' bejn il-Gran Mastru u l-Isqof Rovas u jagħmel żjara lid-Djoċesi ta' Malta. Fl-1 ta' Diċembru 1574, il-Papa ħareġ 'Edictum Visitationes' (Ordni biex jagħmel Żjara) lill-Mons Dusina fejn tah l-nkarigu li jkun Delegat Appostoliku u Viżitatur Ġenerali. Mons Dusina kellu ordni speċifika li jara li l-insara kienu qed jgħixu ta' vera insara u li l-knejjes, kappelli u postijiet sagri oħra kienu miżmumin tajjeb għall-kult reliġjuż. Din iż-żjara ta' Mons Dusina hija importanti fl-istorja mhux ta' Hal Tarxien biss iżda ta' Malta, għax Mons Dusina dar Malta kollha u ħallielna dak kollu li sab bil-miktub. Il-Viżta Appostolika ta' Mons Dusina bdiet til-12 ta' Jannar u ntemmet fit-12 ta' Marzu 1575. Hu għamel rapport ta' 670 paġna li kien jikkonsisti f'rapport dettaljat tal-knejjes parrokkjali jew kappelli u l-istat li kienet tinstab fih kull kappella jew knisja. Minnbarra li kien jara kollox hu stess, kien ukoll jiltaqa' mal-kleru u man-nies tal-post biex jisma' xi lmenti kellhom fuq il-knejjes u s-servizzi spiritwali tal- lokal. Din il-viżta għandha valur soċjoloġiku u folkoristiku. Hu jsemmi każi ta' sħarijiet, kif kienet issir il-quċċija, kif kienu miftiehma ż-żwiġijiet u kif kienet issir il-festa tat-tieġ. Hu saħaq li t-tfal għandhom jingħataw ismijiet ta' qaddisin. Bla dubju ta' xejn, il-viżta pastorali kienet importanti ħafna, għaliex b'għerf u b'għaqal kbir, Dusina rnexxielu jagħti kwadru ċar ta' kif kienet il-qagħda reliġjuża u soċjali tal- gżejjer Maltin. Dejjem imnebbaħ mit-tagħlim li kien ħareġ mill-Konċilju ta' Trento, Dusina offra soluzzjonijiet għat- titjieb, fejn dan kien hemm bżonnu. I l I Tarxien jew ir-Raħal ta' San Ġwann (Casalis Meta Dusina żar lil Ħal Tarxien jew Raħal San Ġwann (Casalis San Giovanni), kif sejjaħlu jew kif kien magħruf f'dak iż-żmien, kiteb fir-rapport tiegħu li hu sab 100 familja, li wieħed jista' jikkalkula li jġibu bejn 400 u 500 ruħ. L-ewwel ma żar kienet il-knisja ta' San Luqa li kellha altar, bieb ta' l-injam, l-art biċ-ċangatura, ma kellhiex rettur, l-anqas renti u ħwejjeġ oħra meħtiega. Kienu jieħdu ħsiebha l-eredi ta' Filippu Muscat li kellu art fl-istess raħal imħollija bħala benefikat u fil-festa tal-qaddis kienu jiġu ċċelebrati l-għasar u quddiesa u kien jagħti karità lill-fqar fl-istess jum tal-festa u jixgħel il-lampier. Imbagħad mar iżur il-knisja ta' San Nikola li kienet mibnija maġenb il-knisja ta' San Luqa. Il-knisja kellha altar wieħed, mingħajr bieb ta' l-injam, lanqas art biċ-ċangatura, ma kellhiex rettur, bla piżijiet u b'xejn milli jenħtieġ. lqaddsu fiha xi drabi għad-devozzjoni. Ir-Reverendu Monsinjur ordna li ma jsirx aktar quddies fil-knisja qabel ma jsir il-bieb tal- injam, biex tissakkar kif jixraq. Żar ukoll il-knisja tdħit it-titlu tal-Konverżjoni ta' San Pawl kellha altar, bieb ta' l-injam mingħajr rettur, lanqas dħul ta beni u lanqas il-ħwejjeġ oħra neċessarji. Iżda Lanza Bossetti kellu biċċa art msejħa ta' Saura li mid-dħul tagħha kien jagħmel festa, bil-vespri, quddiesa u jagħti karità lill-fqar. Fl- istess knisja kien hemm altar iddedikat lil Santa Katerina li ma kellu l-ebda piż u l-ebda dħul. Iżda Pawlu Barbara li kellu għalqa fl-inħawi ta' Ħal Tarxien kien obligat li jagħmel il- festa tal-qaddisa bil-vespri, quddiesa u jagħti karità lill-fqar. Fl-istess knisja kien hemm altar ieħor iddedikat lil Sant'Anton Abbati. Dan l-altar kien jinsab f'nofs il-knisja n-naħa tad- dħul mix-xellug u la kellu rettur, lanqas xi dħul u lanqas l-affarijet neċessarji, iżda fil-festa ta' dan il-qaddis Frangisku di Cappella minn Palermo, bħala devozjoni lejn dan il- qaddis, kien jagħmel l-għasar u quddiesa. Lil Mons Dusina qalulu li ma baqgħux iqaddsu fuq dawn l-altari u r-renti ġew mogħtija lill-altar maġġur. F'dak iż-żmien kien hemm knisja oħra li tista' tgħid kienet il-knisja prinċipali ta' dan ir-raħal u li kienet taħt it-titlu ta' Marija Annunzjata. Kellha altar, art biċ- ċangatura u ikona/ pittura fuq it-tiela bl-imaġini tal-Lunzjata u kienet taħt il- patroċinju tal-knisja parrokkjali ta' Birmiftuħ li kienet xi żewġ mili 'l bogħod. Kellha żewġ għelieqi, waħda f'Ħal Tarxien u oħra għalqa kbira, fil-contrata/fl-inhawi ta' Margalamuse/ Marqad il-mogħoż (minn Triq tal-Borg u tibqa' sejra sa wara l-iskola ta' St Joseph, illum f'Raħal Ġdid) li qegħdin bi qbiela għand Ġużeppi Vassallo li kien iħallas disa' skudi u disa' tari fis-sena għal erba' snin. Dan qalu Duminku Pace, il-prokuratur ta' din il-knisja. Hu kien jieħu l-flus f'isem vespri, quddiesa u karita mal-fqar u jagħti rendikont talli jbqa'. Ir-Rev. Mons Dusina ordna li minn dan id-dħul kellu jsir ventartal għall-artal Maġġur, kellu jixtegħel il-lampier ta' quddiem l-artal Maġġur nhar ta' Sibt, fil-Ħdud u fil-festi Kmandati; kellu jinxtara salib/kurċifiss tal-metal u żewġ kandlieri ta' l-injam miżbugħa għall-istess altar Maġġur. Fl-istess knisja kien hemm altar tal-Viżitazzjoni tal-Madonna li ma kellux la dħul u lanqas rettur u l-ebda ħaġa meħtieġa; jqaddsu fuqu biss bħala devozjoni fil-festa tal-Viżitazzjoni. Mons Dusina żar ukoll il-knisja/kappella ddedikata lil Santa Marija Assunta magħrufa bħala tar-Rokon fl-istess raħal li kellha altar, bieb tal-injam, ma kellhiex rettur, la dħul, la piżijiet u l-ebda ħaġa oħra meħtieġa. Is-sur Zanu Zoppardo del Borgo, li kellu żewġ għelieqi fl-inħawi ta' l-art imsejħa ta' San Gwann, (t'Għuxa) kien obbligat li kellu jieħu ħsieb jiċċelebra il-festa bl-għasar u bil-quddiesa. Għamel żjara ukoll lill-knisja/kappella imsejħa ta' San Leonardu qalb l-għelieqi f'Witja, mibnija fuq l-art fewdali (tappartjeni) tal-Gran Mastru, li kellha altar, imma ma kellhiex bieb tal-injam, lanqas rettur u l-ebda dħul minn xi beni u tiżjin. Fil-ġranet tal-festa kien isir l-għasar u quddiesa, sena waħda kien jieħu ħsiebhom il-kappillan ta' Santa Katerina (Żejtun) u sena oħra ta' Birmiftuh. Mons Dusina talab lil Gran Mastru biex din il-kappella tingħata lill- kappillan ta' Birmiftuh u jgħin sabiex isir il-bieb u jpprovdi dak kollu li kellha bżonn din il-kappella. Mar iżur ukoll kappella qalb ir-raba' taħt it-titlu ta' San Ġwann Battista li kienet ftit bogħod mis-swar tal-Birgu (mil bogħod mill-knisja ta' Santa Margerita f'Bormla, fl- kk ġa art imsejħa ta' Dosa jew t'Għuxa). Din kienet taqa' taħt il-patroċinju tal-kappillan ta' Birmiftuħ li fil-festa ta' San Ġwann il-Battista b'devozzjoni kbira kellu d-dmir li kien jagħmel l-ewwel, it-tieni vespri u quddiesa għalkemm din il-kappella m'għandhiex xi dħul. Ħafna nies kienu jħallsu għall-għosrien u l-quddiesa ta' nhar il-festa. Fuq in-naħa tax- xellug kien hemm bieb ta' l-injam bil-muftieħ u s-serratura. Faċċata kien hemm kanċell tal-injam. Kellha tliet altari, il- maġġur fin-nofs u tnejn fuq kull naħa, bil-kandilabri tal- injam, bit-tvalji tagħhom tal-għażel u kwadri fuq l-injam kif ukoll ventartal. Il-knisja kienet imdawra bi ġnien li kien fih siġar u ħxejjex użati għall-ikel. Kien hemm ukoll dar żgħira magħquda mal-knisja li f'xi żmien kien joqgħod fiha eremita jew xi qassis li kien jieħu ħsieb il-bdiewa u s-sajjieda ta' dawk l-inħawi. Mons Dusina żar ukoll il-kappella qalb l-għelieqi taħt it-titlu ta' San Nikola fl-inħawi Tas-Sieu jew Tas-Sieqja fil-konfini tar-Raħal ta' San Ġwann (Ħal Tarxien). Din kienet f'idejn l-Inkwiżitur għaliex oriġinarjament din il-kappella kienet proprjetà ta' Mattew Falzon, wieħed nobbli mill-Imdina iżda li kien ikkundannat bħala eretiku u għalhekk il-propjetà kollha tiegħu kienet ġiet meħuda mill-Inkwiżitur. F'dak iż- żmien kienet f'idejn l-aħwa ta' Baiana li fil-festa tal-qaddis kienu jagħmlu l-għasar, quddiesa u jagħtu karità lill-fqar. Kien fiha pittura ta' San Nikola li kienet mogħtija minn Mattew Falzon. Il-Monsinur ordna li jsir kurċifiss għal fuq l-altari. Dan hu li wieħed isib fuq Ħal Tarxien fir-rapport ta' Mons Pietro Dusina. Kien hemm żewġ kappelli oħra li l-Viżitatur Appostolika ma semmihomx; dawn kienu l-kappella ta' Sant' Andrija f'tal-Barrani u l-kappella ta' San Nikola fl-għalqa tal- Bajjada. Storja ta' Ħal Tarxien u Raħal Ġdid ta E. B. Vella, 1932 paġni minn 127 sa 131.