Kemm tagħtik x'taliseb ġarra naħal ' ĠGarra b'għonqha dejjaq bħal ta' flixkun, jew kaxxa b'xaqq moħxon sebgħi ż-żgħir, bil-Malti, id-dar fejn igħammar in- naħal tissejali ġabsdla, mitluqa x'aktar f'rokna ta' dura jew wara l-ħajt ta' grejbeċ, bħal ħaġa minsija, biex ma tagħtix fil-għajn, taraha miżgħuda bi qtajja' kbar ta' naħal dieħel u ħiereġ bla heda, matulek ja jum, għax ma'nżul ix-xemx in-naħal jinġabar u jistrieħ. Ftit huma dawk li jieqfu jħarsu lejn miġbħa u lejn it-titjir tan-naħal, kif jidħol, kif jofiroġ, il-fejn jiġbed, kemm jitbiegħed, fuqhiex jieqaf, għia- liex, xi jġib miegħu u għalfejn. Bosta għorrief daħlu bir-ruħ u l-ġisem biex jitgħallmu sewwa l-ħajja u d-drawwiet ta' dan id-dud imbierek li, bla ma ħadd għallmu, igħaddi ħajja laktar sabilia u ta' fejda kbira għalih u għal min jieħu hsiebu. Dak li jafu l-lum fuq in-naħal insibuh miktub f'kotba ħoxnin bl-ilsna kollha mill- aħjar kittieba; u fihom x'taqra tassew dawn il-kotba u fihom x'titgħallem u x'tifhem fuq id-dehen ta' dudu daqs nitfa li l-Mulej għoġbu jagħni biex juri l-kobor ta' ħiltu u biex jaqd l-bniedem li jrid jidħol għat-torbija ta' dan id-dud. Billi m'ilux qrajt xi ħaġa fuq il-ħajja tan-naħal ridti niġbor dak li deherli li bih nista' nħajjar lil xi ħadd jaqra x'jingħad fuq dan id-dud. Barra milli jagħmel il-għasel u x-xama'/, in-naħal jagħmel ħiaġa wisq aktar meħtieġa, iżewweġ il-fjuri. Għax mhux kull warda ta' xitla jew ta' siġra trabbi weħidha ż-żerriegħa, hemm ward magħmul minn xniexel im- għobbija bi trab isfar (pollen) li jgħaqqad iż-żerriegħa tal- fjur mara, u oħrajn li ma għandhomx minn dat-trab. In-nafial biex isoff iz-zokkor mill-qiegħ tal-warda jiġbor max-xagħar ta' ġismu minn dak it-trab isfar u meta jmur fuq warda li hi nieqsa minn dan it-trab dakkari, jitgħabbar b'dak li jinħtieġ u hekk iż-żerriegħa titrabba u tagħqad. Hawn ħiafna siġar li jgħinu l-biedja u jiswew mhux ftit għall-bnie- dem bħalma huma l-lanġas, it-toffieħ, iċ-ċirasa, li mhux kollha għandhom fjuri rġiel bit-trab isfar. Li ma kienx in-naħal għal dawn is-siġar kieku frott tagħhom ma. niklux, jew nieklu ftit wisq. Ara kemm tiswa ż-żjara tan-naħal lil dawn il-fjuri li ma jistgħux jiddakkru ħlief min-naħal jew minn dud żgħir ieħor, żunżan, dubbien, nemus u x'naf jien l In-naħal li naraw ħiereġ mill-ġarra donnu kollu xorta walida, iżda m'hux hekk. in-naħal li jmur fuq il-ward jiġbor iz-zokkor huma kollha nisa. Ir-raġel ma jaħdimx u tista' tgħid jiekol batal. Ix-xogħol fil-ġabsdla jsir min-nisa biss, huma jidtħilu mgħobbija biz-zokkor u bit-trab isfar li jintrafa' fi rkejjen għalih għax jingħaġen u jittiekel maz-zokkor. Biz-zokkor jinżaqqu d-dudiet malli joħorġu mill-fosdqa, għal tnax-il-jum, sa ma jrabbu l-ġwienaħ. Meta n-naħila titrabba u ttir għall- ġbir taz-zokkor u tat-trab isfar ħadd aktar ma jaħseb fiha, hi taħdem, tinkedd, u tixjeħ ma ddumx, u mas-sitt ġimgħat m'hix tajba aktar għax-xogħol. Ferħ naħal, li donnu xorta waħda, hu magħmul minn eluf ta' ħaddiema nisa, u minn qabda rġiel li qegħdin biex iżommu n-nisel. Naħla. ftit akbar mill-oħirajn, għal biċċa kbira ta' għomorha ma toħroġ qatt mill-ġabsdla. Din nafuha bħala doqqajsa, jew sultana tal-ferħ. Din ma tindaħal xejn max- xogħol li jsir fil-ġarra u dmirha biss li tbid u tkabbar il-ġens tan-naħal. Qabel ma tiżżewweġ tbid, iżda minn dan il-bajd tax-xebba jfaqqsu biss naħal irġiel (dakar) Is-sultana tiż- żewweġ meta titlaq biex trawwem ferħ naħal ġdid. Tagħżel għal jum it-tieġ għodwa xemxija tar-rebbiegħa u tittajjar kollha ferħana qalb ix-xitel u l-ward. Għal warajha jitilqu n-naħal irġiel li tkun, biex ingħid hekk, waslet segħethom. Meta d-doqqajsa taħitar id-dakar li jgħodd għaliha, dan jersaq ħafif għal magħha u t-tieġ isir fl-ajru, bla telf ta' żmien. Il- hena tal-għarus qasira kemm tista' tkun, għax malli ż-żwieġ isir l-imsejken jintelaq u jmut. Id-doqqajsa ma titlef xejn meta tormol għax fiż-żmien qasir taż-żwieġ tkun ġabret ġewwa fiha dak li jinħitiġilha u meta tasal fejn għandha trawwem il-ferħ il-ġdid tkun tista' taqbad tbid u mill-bajd, minn dak il ħin il quddiem ifaqqsu nisa ħaddiema għal tlieta jew erba' snin bla ma tarġa' tiltaqa' qatt ma' raġel ieħor. Gtial l-ewwel ma tbidx wisq id-doqqajsa imma ma ddumx ma taqbad tbid ma' l-1,500 bajda kull jum. Dan il-bajd mitluq fiċ-ċelel tax-xama' jieħdu ħsiebu ħafna mill-ħaddiema. Meta l-bajd ifaqqas, in-naħal li għandu ħsieb it-torbija tal-frieħ jibqa' jżoqqhom għal tnax-il-jum sa ma jibda jrabbi sewwa l-ġwienafi, għax wara dan iż-żmien id-dud jaħ- sbu għal rashom, Meta n-naħal isib li jridirabbi doqqajsa ġdida, jagħżel bajda li jidhirlu hu u malli din tfaqqas idur bil-ferħ wisq aktar milli jdur bl-oħirajn. L-ikel ikun aħjar minn tal- bqija għax waqt li naħla mara trid tinżaqq għal wieħed u għoxrin jum, id-doqqajsa tissaħħaħ fi ħmistax-il-jum. Aktar minn doqqajsa waħida ma jistax ikun hemm fil-ġarra għax in- naħal jisfratta jekk tidher oħira. Is-sultuna tibqa' tajba għal aktar minn tliet snin imma malli tixjeħ sewwa jkollha titbiddel. Jekk sultana oħira tidħol f'ġarra mrawma, iż-żewġ nisa jaħbtu għal xulxin u l-ġlieda tispiċċa bil-mewt ta' waħda minnhom. Għad li mad-daqqa ta' għajn in-naħal kollu jix- xiebah, min jafhom sewwa jagħraf malajr li kulħadd imsaw- war għalih. Id-doqqajsa, nitfa akbar minn-naħla oħra, għandha xedaq bis-snien u l-oħrajn ma għandhomx, ma għandhiex f'saqajha keffa fejn tarfa' t-trab 'bħall- ħaddiema, in-niggieża tagħha milwija u mielsa u għalhekk ma hix tajba għall-ġlied. Fil- ġarra is-sultana ma tafx tagħmel xejn ħlief tbid. In-nafila ħaddiema għandha fiex iġġorr it-trab, għandha niggieża bil-garġi u għalhekk meta tniggeż il-laħam ma tistax taqlagħha aktar għax jekk taħbat toħroġha tqatta' msarinha u tmut. Fix-xeħda, in-nisa sejrin dejjem, meta ma jkunux iġor- ru jaħsbu biex inaddfu x-xeħda, għax l-indafa jħobbuha wisq; ifarfru, jikinsu, irewħu bi ġwinħajhom, sew biex jagħtu n- nifs lill-frieħ. meta joħorġu mill-fosdqa, sew fis-sħana meta ċ-ċelel iridu l-fiawa, sew meta z-zokkor li jġibu ikun niedi wisq, biex jixxuttawh, u meta tiffaċċa tixqiqa fix-xama' malajr iqalftuha biż-żaftur li jagħmlu huma. Ofirajn ikarkru 'l barra weraq li jdaħħal ir-riħ, dud barrani, naħal li jmut fix-xefida u dak kollu li ma għandux għax joqgħod fin-nofs. Minn dak li jieklu jsajru x-xama' u l-għasel u jkattru ċ-ċelel u jinlewhom bil-għasel, kollox huma. In-nafila raġel, jew id-dakar qiegħed biss biex, meta hemm il-ħtieġa, idakkar lil xi ħaddiema iżda mhux tajjeb għal ebda xogħol ieħor u għad li jgħix ma' l-oħrajn, tista' tgħid jiekol batal. Hu u 'la għandu xewka biex jilqa' l-għadu u lanqas qfief f'saqajh biex iġorr fihom u fil-ġabsila ma jiswa għal xejn. Ma nafx kif id-dakar iħalluh jidħol fil-ġarar jew fil-kaxex tal-ġirien, dak li n-nisa ma jistgħux jagħmlu. Meta l-ikel ikun bil-bosta, id dakar igħaddiha tajjeb għax x'jiekol dejjem ilaqqat, iżda meta tidħol ix-xitwa, jew l-art tinxef u l-ġwies jonqos, min jaħdem biss isib x'jiekol u għalhekk id- dakar kulliadd iżommu barra u x'aktar imut bil-ġuli, Għax in-naħal ma jiġborx il-għasel għal wiċċna, imma biex il-ferħ jiekol u jiflaħ jaħdem; ġarra naħal trid madwar wiżna għasel biex tgħaddi x-xitwa u r-rebbiegħa u f'sena ħażina trid aktar ukoll. Għalhekk fejn jinżamm in-naħal l-imġiebaħ jitrawmu ifiarsu lejn art tajba u lejn xi masġar li jwarrad sewwa, għax l-għasel mhux ta' kullimkien togħma, lewn u riħa waħda, silla, sagħtar, plejju, toffieħ, ċirasa, lanġas trid in-naħal u dak li jrid sid ix-xeħida wkoll. Biex it-torbija tan-naħal tfejjed trid ħsieb u xogħol mhux ftit u qabel tiġbor u s-saffi l-għasel qatt ma taf jekk titħallasx ta' xogħlok. U x'ma jridx ħsieb u xogħol biex taqla' sold fid-dinja 7