TQASSIR GħALL-KITBA MALTIJA B'tifkira tal-Kav. Gużċ Muscat-Azzopardi. Nibdew inġibu bil-qalb kollha dan ix-xogħol sabiħ tal- ħabib tagħna s-sur Fredu Nicholas, M.S.D.S. tal-Kajr. Dan ix- xogħol juri kif wieħed, billi jqassar u jħalli barra xi ittri, jista' jikteb bil-malti f'qasir żmien u hekk, jekk mhux ilaħħaq għal kollox ma' min ikun jitkellem, ikun, għal l-anqas, jista' jżomm il-bċejjeċ meħtieġa ta' dak li jkun intqal. Biex id-dis- korsijiet jiġu meħudin kollha hemm l-Istenografija u din nafu li ġa ġiet imressqa u msewwija għall-malti ji tliet sistemi : Pitman, Sloan u Greig. B'dana kollu dan it-Tqassir tas-sur Nicholas jista' jiswa ħafna għal min ikun irid jieħu noti ta' xi diskors. Dan ix-xogħol hu mwaqqaf fuq l-ortografija tal-Għaqda. Jimxi fuq dawn ir-reguli ewlenin : Li jitneħħew l-ittri li ma jinħassux. Li titneħħa, waħda minn ittri doppji. Li jitneħħew id-daxxijiet u l-apostrofi. Li jitneħħew il-vokali ħfief. Li tingħażel ittra waħida biex toqgħod flok kliem jew biċċiet ta' kliem. Li jingħaqdu xi kliem. : Li jinqata' kliem twil fuq l-ewwel jew it-tieni L-EWWEL TAQSIMA ALFABET KONSONANTI. b, 6, d, f, ġ (ġandar) g (gendus) ħi, j, k (kieku) l m,n,p, 4 (qdrq) r, 8, b, V, W, x, 2. a) Il-'h' fejn tidħol fl-ortografija iżda ma tinsamdx fil-leħen ma teħtieġx li tinkiteb. b) Il-Għ (għajn) hija wkoll imneħħija minn dan l-Alfabet, f'lokha nistgħu ninqdew bil-vokali bl-aċċent twil, Ortogralija Tqassir Ittri mneħħijin Eżempju: dahru daru da(bjru tebgħa tċba teb(għija għax ax (għjax għandhom andom (għjand(hjom huwa, uwa (hjuwa fiha fia fihja tagħhom tahhom ta(għ)hom hawnhekk awnekk (bjawn(bjekk hi hu i u (bji (h)u Dak ir-raġel għandu għonqu jgħuġu ħafna u deher Dak ir-ragel andu onqu jugu hafna u der imgħaġġel biex imur għand it-tabib għalbiex jagħmel il-kura, imaggel biex imur and it-tabib albiex jamel il kura. N.B. — Minn din l-ewwel abbrevjazioni għandna nsibu li minn sittàx-il kelma magħmulin minn disgħa u tmenin ittra diġa qassarna sittàx-il ittra, ċ) Meta kelma tkun tispiċċa b'ittra doppja, ittra minnhom tista' titneħħa. Eżempju: kemm, hemm, sinn, martell, feġġ. raġġ, ħenn. kem, hem, sin, martel. feg, rag, hen Dan il-prinċipju jista' jittawwal ukoll għal l-ittri doppji F'NOFS xi kliem meta s-sens tal-frażi jkun juri sewwa Eżemju : tawwal, birra, qassar, gerrem, ġebbed, doppja, d) Kelma maqsuma bid-daxx (jew bhl-apostrofu) tingħaqad u dawn jitneħfiew. Eżempju: l-ittra, ir-raġel, it-tifel, l-aqwa, l-erbgħa, , litra, iragel, itifel, laqwa, lerba, iċ-ċinturin, ix-xemx, l-art. e) It-tikka ta' fuq l-i, l-j il-ġ u ż-ż kif wkoll is-sinjal ta' fuq it-t u l-ħ jistgħu jitneħħew ukoll. Il-għamla ta' l-ittra ma jeħtieġ li tkun assolutament skond ir-regula tal-Kalli- grafija, hu biż-żejjed li jitniżżel minn l-ittra daqs kemm hu meħtieġ hiex tingħaraf, SENTENZI L-ittra waslet fl-indirizz ta' l-uffiċċju iżda ma mortx Litra waslet flindiriz ta luficju izda ma mortx għaliha għax ix-xemx kienet tisreġ sewwa. Milli jider dak ir-raġel għandu dahru jgħuġu l-għaliex qiegħed jimxi mgħaw- iragel andu daru jugu laliex- qied jimxi maw- weġ ħafna. It-tifel għadu kif għadda l-aqwa eżami. Mux kull ma jleqq deheb. Ħobb lill-proxxmu tiegħek. Hob lil proxmu tiek FiSema, fl-art u l-baħar hemm ħwejjeġ li aħna għad ma nafux bihom. flart ul bahar hem hwejeg liahna ad ma nafux biom. À—à, ċ—à, i—i, Ġ—u, ii—l a) Il-vokali twal (à, 6,1, 6, ti) għandhom dejjem jinkitbu mal- kelma fejn din ma 'jkollhiex tqassir speċjali skond dan il-metodu. b) Il-vokali ħfief (à, 8. i, 6, U) f'NOFS il-kelma ma jinkitbux iżda għandhom KkhAk jinkitbu fl-aħħar tal-kelma, u aktarx fl-ewwel tagħha. Paragiin bejn vokali twal (jew dittongi) u vokali ħfief Twal Qosra Kif għandha tinkiteb il-kelma b'vokali ħafifa. ktieb kitċb ktb ġara ġàra gra (gerra: grra) sàfi saffi sfi (jew sffi) SENTENZI Hawn naraw kif bosta kliem jista' jingħaqad minngħajr ma tintrafa' l-pinna; din ir-Regula narawha l-quddiem. Meta marru l-Belt sabu lill-poplu kollu miġbur fil-bidu Mta mru IBelt sabu Il-poplu klu mgbur fi bdu tat-triq il-kbira u bil-folla li kien hemm ma setgħux igħaddu ttriq Ikbira ubl fila iknm ma stux jadu il-quddiem, għalhekk ħtiġilhom ibiddlu triqthom u għaddew iqdiem, alk htgim ibdlu triqtm wdew minn band'oħra. Ftit huma dawk li għaxu u li sakemm mn — bndhra. Ftit uma dwk laxu u li skm mietu setgħu jiftaħru li ma jafux xinhu dulur. Tgħallem mietu stu jifthru Ima jfux xnu dlur. Tirs sewwa l-vokali twal u itakar li dawn dejjem għandhom swa Ivkali twal u ftkr idwn dejem andm jinkitbu fil-ħin li l-qosra f'nofs il-kelma ma jinkitbux. jnktbu fihn 11 qsra fnfs ilklma ma jnktbux. DITTONGI. ja, ie, ji, jo, ju, aw, ew, wa, we, wi, aj, ej, oj. a) ja, je, xi joju — Dawn tidher flokhom il-j (a,e,i,0,u mneħħija). Eżempju: jagħmel, jaħmel, bjuda—bjada, bjar, jehda, jesu, jmi, jmil, bjda — bjda, bjr, jda. jsu, jeħu, jerda', jiġi, jista', jirkeb, jitgħallem, jogħġob, jogħtor, jhu, jrda, jgi. jsta, jrkb. jtalm. jgob. —jtor, N.B.—Id-dittong ''ie' f'nofs il-kelma mhux meħtieġ għax il-kelma qiesu dejjem tieqaf fuq il-vokali '4'', bħal: tifejqa, filejra, gli(ejda,—għalhekk kliem bħal dan jista' jinkiteb bil-vokali ''i'' biss, minngħajr biża' li l-kelma ma tingħarafx. Eżempju: miera, fieq, bies, qies, ġieb, ktieb. mira, fiq, bis, qis, gib, iktib. b) aw, ew, (jew iw), wa, we, wi—tidher għalihom il-w: Eżempju: hawn, dawn, dewmien, naraw, filewwa, ħawwel, WI. dwn, dwmun, nrw, hiwa, hwel, stennew, rħew, tlewmu, dawk, dawra, wara, waħdu, fwawar, staw, rhw, tlwmu. dwk, dwra, wra, whdu, fwwr, x'waħida-din, Pwales, kważi, wegħda, wettaq, weħel, webbel, xwhddn, Pwles, kwzi, wda, wtaq, whl, wbl, werwer, wella qawwi, wasal, wassal, waħħal, dawwal, fewweġ. wrwr, wlla, qwi, wsl, wssl, whhi, dwwl, fwwg. Dan id-dittong (w) jista' jservi biex bosta drabi juri aktar minn leħen wieħed fl-istess kelma. Eżempju: gw— ġew, ġewwa, gawwi qwsqawwa, qawwi dwl-dwal, dawl zwg— żwieġ, żewġ ilwn-lewn, l-hawn, lwien tw-tiwa lw-liwa hiw—-filewa, ħallew, ħelwa, ħlew. N.B.—Meta wieħed jidbirlu li kelma b'w waħda biss tista' tinbidel, bħal: żewweġ-żwieġ, sewwa-sċwa ħlewwa-ħelwa, jista' jikteb iż-żewġ 'ww'' li allura juru qasma fiż-żewġt ilħna :— zwwgġ (żewweġ), sww (sewwa), blww (ħlewwa). ċ) aj, ej, oj jidhru għalihom à, 6, 6. Eżempju: għajma, ejja, dejjem, għalfejn, tajra, ġejja, ġej, àma, ċj, dċjm, alfċu, tàra, gċja, gċ, ġrajja, faraboj, fejnu, bajjad, kejla, bojja. gràj, frbo, fċnu, bàjd, kela, bġj. d) Kull vokali u kull dittong jistgħu jingħaqdu : bajja, smajjar, għajjura, ħajja, qawwija, qawwijin, sejjaħ. baj, smàjr, ġàjra, hàġ, qwwj. qwjn, sċjh. L-ilma ġej ġewwa l-ġiebja mill-gandott tal-għolja. Lima gċ gw Igbj mi gndt tl- ol. it-tiġrija tad-dgħajjes din is-sena, kif igħidu sejra tkun aqwa Itgrj tdàjs dssna kf jidu sera tkn aqw minn taż-żwiemel. Kull fil-għaxija għall-ħabta ta' l-Avemarija it-tram ikun mimli bin-nies sejrin qattanija lejn darhom. ittm ikun mmli bnis sċrin qtnij len darom. Iz-ziju xtara leġiju lill-ħija Piju 'ma dan qal li ma għoġbux. LEĦNIJIET MINN L-IMNIEĦER. al, en, in, on, un. a) Meta kelma jkollha vokali quddiem l-n, bħal: tinda, thenna, onfoq, ġenna, gundalla, inbiegħ, tkanta, eċċ. għal dawn l-ilħina (bħal fuq) tidher l-n, u titneħħa l-vokali : Eżempju: għandu, onfoq, għonqu, inġorr, stenda, dentista, Ġenna, tħenn, ġonġol, konna, manna, antik, ġentlom, kuntent. b) Quddiem il-konsonanti p, b u f, l-n tidher ukoll għal l-ilħna am, em, om, um. Eżempju: imfarfar, Imperu, imbit, lampa, lembut, tombla, bomblu. nfrfr, Nperu, nbit, Inpa, iInbut, tnbla, bnblu. ċ) Għall-kliem bħal dan, iżda, hemm alternativa oħra : f'lċk din ir-Regula tal-N, tista' tiġi mneħħija l-vokali u tin- kiteb l-m, iżda l-ewwel Regula hija iqsar. Eżempju : mfrfar, Mperu, mbit, Impa, Imbut, tmbla, bmblu. Min ma jemminx TAlla ma jkunx jemmen fil-bniedem Min ma jmnx fAla miknx jmn fi: bnidm li hu ħolqien Tiegħu u min ma jemminx fil-bniedem ma lu hlqin Tin uminma jmnx fi bnidm ma jistàx jemmen fih in-nifsu. Ma għandek qatt taħqar jew jstax jmn fih nfsu. Mndk qt thqar jw tinki lil l-annimali għax dawn ma għandhomx il-ħila jfissru tuki Il nimali ax. dwn mndmx ltila ifsru id-dulur tagħhom. L-anqas għandek qatt tiġġudika fuq idlur thm. Lnqs ndk qt tgudka fq l-apparenzi biex ma tingannax lilek in-nifsek. Iprnzi bix ma tugnax lik nfsk.