Il-Pittura f'Malta u l-Identità Nazzjonali Minkejja ċ-ċokon tagħhom, il-Gżejjer Maltin jistgħu jiftaħru b'wirt artistiku ta' sinifikat konsiderevoli li hu rifless ta' l-identità Latina u Nisranija ta' ġensna minn żmien il-Medju Evu tardiv 'l hawn. L-għan ta' dan l-istudju huwa li jagħti xi ħjiel dwar il-ġrajja tal-pittura f'pajjiżna u jeżamina fil-qosor kif din għenet biex tagħmilna ġens b'kultura tabilħaqq oċċidentali. Minn bidu umli fi knejjes imħaffra fil-blat, l-arti tal-pittura f'Malta kibret u stagħniet, imsoqqija mill-kurrenti artistiċi li kienu jaslu mill-Ewropa u minn kuntatti diretti ma' artisti barranin li minn żmien għal ieħor kienu jiġu jżuruna. Kellha mumenti sbieħ u f'waqtiet mhux rari laħqet livelli mhux mistennija. L-ewwel tagħrif bil-miktub dwar pittura f'Malta nsibuh f'dokument Anġevin, ta' l-1274, li fih inventarju ta' l-armar tal- knisja ta' Santa Marija li kienet tinstab fil-parti ta' ġewwa tal- Castrum Maris fil-Birgu '. Tissemma fost l-oħrajn xbieha ta' Sant'Anġlu li kienet imżejna bi tliet ħaġriet, waħda minnhom rubin 2. Din l-ikona, li għandna għalfejn naħsbu kienet impittra fuq l-injam, ma għadhiex teżisti. Minn dan iż-żmien bikri fadlilna biss xi ftit xbihat qaddisa, impittra mal-ħitan ta' knejjes imħaffra fil-blat. L-aktar magħrufa fosthom hija l-hekk imsejħa Madonna ta' San Luqa fis-Santwarju tal-Mellieħa li hi fi stil Biżantinesk-Sqalli, u li l- ikonografija tagħha tidher li ma teħodniex aktar lura mill-aħħar snin tas-seklu tlettax 5. Ta' interess akbar hija l-pittura li kien hemm fl-apside tal-kripta ta' l-Abbatija tad-Dejr, ir-Rabat, li s-sena l-oħra ġiet trasferita fuq il-fibre glass u llum tinsab għall-wiri fil-Mużew Nazzjonali ta' l-Arti, il-Belt. Ix-xbieha tgħaqqad f'xena waħda l- Kruċifissjoni ta' Kristu u t-tħabbira ta' l-Anġlu lil Marija. L- ikonografija hija Taljana-Biżantineska iżda l-figura serpentinata ta' 2 IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI Kristru Msalleb tixhed influwenza Gotika. Fi stil aktar biżantinesk, imma Taljana wkoll fl-eżekuzzjoni, hija l-ikona fuq l-injam tal- Madonna bil-Bambin meqjuma fil-Kappella tas-Sagrament tal- Katidral ta' l-Imdina li aktarx hija xogħol bikri tas-seklu ħmistax, b'rabtiet mat-Toskana jew l-Umbrija. Aktarx ta' l-istess skola huma l-fdalijiet ta' polittiku kontemporanju merfugħa fis-sagristija tal- knisja ta' l-Agostinjani, ir-Rabat, li jistgħu jkunu xogħol ta' artist mill-Italja t'isfel li kien midħla tal-Gotiku Internazzjonali. Dan jixhduh l-isfond indurat u l-eleganza u r-raffinatezza aristokratika tax-xbihat li juru l-Madonna bilqiegħda fuq tron bil-Bambin f'ħoġorha, u lill-Qaddisin Pawlu, Wistin u Katarina ta' Lixandra '. Elementi Biżantineski jitħalltu ma' oħrajn Gotiċi tardivi fil- Politika tad-Diposizzjoni li erba' mill-panewijiet tiegħu jinsabu fil- Knisja Parrokjali ta' San Ġorġ, Ħal-Qormi $. L-ikonografija ta' Kristu Mejjet u l-Madonna fil-panew ċentrali hija biżantineska waqt li t-trattament ta' l-isfond tal-figuri sekondarji huwa għal kollox f'idjoma Gotika Internazzjonali. Ta' valur artistiku akbar u f'idjoma tabilħaqq biżantina hija l-ikona ta' Isqof Qaddis, aktarx San Nikola, fis-sagristija tal-knisja parrokkjali tan-Naxxar $. Jingħad li din kienet, hija wkoll, panew ta' polittiku iżda xbieha ta' San Pietru li, kif igħidu, kienet tagħmel parti mill-istess pala d'altare hija fi stil għal kollox differenti li jġiegħlek taħseb f'influwenza Sjeniża. Imma mhux mill-Italja biss kienu jaslu l-influwenzi artistiċi. Bejn l-1282 u l-1530, Malta kienet tagħmel sehem mill- konfederazzjoni tal-kuruna Aragoniża u din il-konnessjoni politika bexxqet il-bieb għall-kurrenti kulturali li kienu qed jonfħu mill- inħawi tal-Katalunja u ta' Valenzja. Kien minn din il-klima artistika li ħareġ il-polittiku ta' San Pawl li fil-fehma tiegħi huwa l-aqwa kapulavur ta' l-arti, ta' qabel il-miġja tal-Kavallieri, li għandna f'pajjiżna. Kien kommissjonat għall-artal il-maġġur tal-Katidral il- Qadim ta' l-Imdina, aktarx kmieni fis-seklu ħmistax, u hija tassew ħasra li, sa issa, id-dokumentazzjoni dwar l-oriġni tiegħu għadha ma nstabitx f'arkivju tal-Katidral. Hemm affinità stilistika qawwija bejn dan ix-xogħol u l-pittura ta' Luis Borassa (1360-1426) li kien ir- rappreżentant ewlieni tal-Gotiku-Internazzjonali fi Spanja '. Dan ix-xogħol illum jinsab merfugħ fil-Mużew tal-Katidral l- Imdina fejn hemm ukoll pittura tawwalija fuq l-injam, maqsuma vertikalment fi tliet ikoni $ li l-istil tagħhom jirrifletti familjarità mal- pittura medjevali-tardiva ta' Valenzja. Il-provenjenza ta' din il- pittura interessanti mhix magħrufa iżda jien tal-fehma li setgħet kienet parti minn pala d'altare oħra tal-Katidral il-Qadim. Nafu li l- Katidral kien armat ġmielu bi kwadri tal-pittura. Fil-Kappella tal- Madonna ta' Monserrat kien hemm sitt ikoni; u l-pale d'altare li kien hemm fil-kappella ta' l-Ispirtu s-Santu kienet tant kbira li minħabba fiha ma setax isir quddies kif jixraq . Pittura oħra, fil-Kappella tas- Santissma Trinità, kienet turi lil San Ġwann qed igħammed fil- Ġordan '': filwaqt li fil-kappella ta' San Ġakbu kien hemm ikona tal-Madonna tas-Sokkors bejn San Ġakbu u San Pietru 1. Din ta' l- aħħar aktarx li nistgħu nidentifikawha mat-trittiku tal-Madonna tas-Sokkors fil-Mużew tal-Katidral li, stilistikament, nistgħu nattribwuh lil Salvo d'Antonio (dok. 1493-1526) pittur minn Messina li kien in-neputi ta' Antonello da Messina (c.1430-1479), wieħed mill-ġganti tal-pittura Rinaxximentali Taljana. Antonello da Messina aktarx kellu rabta mill-qrib ma' Malta għax oħtu kienet miżżewġa ma' ċertu Giovanni de Saliba (jew Resaliba) li minħabba kunjomu kien aktarx Malti 5. Li nistgħu ngħidu b'ċertezza hu li l-artisti ta' l-iskola ta' Antonello (magħrufa bħala l-Iskola ta' Messina) kienu attivi ħafna f'Malta. Kienu dawn l- artisti li daħħlu elementi Rinaxximentali fil-pittura Maltija. Salvo d' Antonio hu magħruf li pitter polittiku għas-sorijiet tal-Monasteru ta' San Pietru l-Imdina 5 li wieħed mill-panewijiet tiegħu, bi xbieha ta' San Pietru 1, kif ukoll il-predelli, jinsabu fil-mużew tal-Katidral. Din ta' l-aħħar turi 'l Kristu mdawwar bl-Appostli u hija ffirmata u datata mill-artist. 1480- 1535), fl-1517 pitter polittiku kbir ieħor għall-knisja ta' Ġiesu, r- Rabat li b'xorti tajba baqgħalna deskrizzjoni dettaljata tiegħu 5. Minnu għad fadal biss żewġ panewijiet, illum imdendla fis-sagristija tal-knisja, li juru d-Depożizzjoni mis-Salib, u l-Madonna bil- Bambin. Il-ħakma twila tal-Kavallieri ta' San Ġwann bejn l-1530 u l- 1798 issiġillat darba għall dejjem l-integrazzjoni tal-Gżejjer Maltin fid-dinja Ewropea. Il-Kavallieri li kienu l-krema ta' l-aristokrazija Kattolika tal-Punent kienu Patruni kbar tal-kultura li għamlu minn 4 IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI pajjiżna mhux biss fortizza kontra l-espansjoni Islamika iżda wkoll ċentru artistiku. Fost it-teżori li ġabu magħhom, ta' min isemmi l- ikona tal-Madonna Damaxxena li hija pittura biżantina tas-seklu tnax, li l-kwalità għolja tagħha ġġegħelna naħsbu fi skola b'kuntatti mal-palazz imperjali ta' Kostantinopli 19; u, daqshekk ieħor interessanti, Kurċifiss kbir fuq l-injam li ftit taż-żmien ilu ġie attribwit lil Polidoro da Caravagio (1492-1543) u li l-Kavallieri setgħu akkwistaw fl-Italja wara li telqu minn Rodi 1. Fl-ewwel snin li qattgħu Malta ma tantx kellhom żmien x'jaħsbu fl-arti iżda, b'dan kollu, ma qagħdux lura milli jsebbħu kemm jistgħu l-Knisja ta' San Lawrenz fil-Birgu li ntgħażlet bħala l-ewwel knisja konventwali tagħhom. Il-Gran Mastru L'Isle Adam irregala lil din il-knisja pala d'altare li fuq il-panew ċentrali tagħha kienet turi lil San Lawrenz, liebes l-abiti sagri, bilqiegħda fuq tron f'sala li l-arkitettura tagħha tirrifletti l-bini tar-Rinaxximent tardiv. Din il-pittura fuq l-injam, li kienet iġġib id-data 1532, u kienet dekorata bl-armi tal-familja L'Isle Adam, kellha importanza artistika konsiderevoli. Hija tassew ħasra li nqerdet fl-Aħħar Gwerra waqt l-attakk fuq l- 'Illustrious' tas-16 ta' Jannar 1941.15. Wara l-Assedju ta' l-1565 u l-bini tal-Belt Valletta, il-Kavallieri bdew jospitaw f'Malta artisti ta' fama li xtaquhom iżejnu bil-pittura l-knejjes u l-palazzi tagħhom. Uħud minnhom bħal Matteo Perez d'Aleccio: (1547-1616), Filippo Paladini (c. 1544-1610) u Michelangelo Merisi da Caravaggio (1583-1610) ingħataw kenn meta sabu ruħhom fl-inkwiet mal-ġustizzja f'pajjiżhom '. Matteo Perez d'Aleccio, pittur Manjerista u segwaċi ta' Giorgio Vasari (1511-1574), ħallielna ċiklu ta' affreski, fis-Sala del Maggior Consiglio tal-Palazz tal-Gran Mastri, li b'ikonografija mżewqa jirrakkontaw, f'dettal mhux mistenni l-ġrajja ta' l-Assedju l-Kbir. D'Aleccio li qatta' madwar ħames snin fostna ħadem għadd ta' xogħlijiet oħra fosthom il-pale d'altare prinċipali ta' l-aktar żewġ knejjes importanti tal-Belt, dik Konventwali ta' San Ġwann u l-oħra ta' San Pawl Nawfragu li fiha, fin-nuqqas ta' katidral, l-Isqof kellu t- tron tiegħu. It-taejn huma kompożizzjonijiet ta' interess artistiku konsiderevoli li fihom jolqtuna ma' l-ewwel daqqa t'għajn, dawk l- elementi ta' eleganza u sofistikazzjoni (jew artifiċjalità aristokratika) li huma tnejn mill-karatteristiċi ewlenin tal-pittura Manjerista. Il-pala tal-Knisja ta' San Pawl hija, b'dan kollu, fil- fehma tiegħi, xogħol aktar importanti. Tirrappreżenta n-nawfraġju ta' l-Appostlu u kellha influwenza determinanti fuq l-ikonografija ta' pittura oħra ta' dan is-suġġett fil-knejjes Maltin $. Filippo Paladini ġie Malta bħala kalzrat fuq ix-xwieni, iżda l- Gran Mastru Verdale li, mid-dehra, kien mgħarraf sew dwar il- kapaċità artistika tiegħu, ħa passi minnufih biex jiżgura l-ħelsien tiegħu u fdalu f'idejh għadd ta' kummissjonijiet importanti, fosthom id-dekorazzjoni tal-kappella tal-Palazz tal-Gran Mastri li għaliha pinġa pala d'altare li turi Madonna bil-Bambin b'għadd ta' qaddisin madwarhom 71. Dan huwa xogħol importanti li fih elementi tar- Rinaxximent tardiv jitħalltu ma' oħrajn Manjeristi. Paladini kien artist eklettiku li l-ispirazzjoni tiegħu xorobha minn bosta egħjun imma hu bħala wieħed mill-aħħar Manjeristi li baqa' jissemma fl- istorja ta' l-arti. Kien artist prolifiku li, mid-dehra, qabad ġmielu Malta għax kellu għadd ta' kummissjonijiet li bosta minnhom għadhom jeżistu. Fosthom insemmu x-xbieha monumentali ta' San Ġakbu fil-knisja ta' dan il-qaddis, il-Belt, u t-tila kbira taċ- Ċirkunċiżżjoni ta' Kristu fil-kor tal-Knisja tal-Ġiżwiti l-Belt 22. Dam refuġjat Malta bejn madwar l-1588 u l-1595 meta ngħata maħfra assoluta u seta' jerġa' lura Firenze. Iżda fl-1601 stabbilixxa ruħu fi Sqallija minn fejn żamm kuntatt mill-qrib ma' Malta 25. Bħal ħafna artisti oħra ta' żmienu Paladini spiċċa biex beda jaċċetta huwa ukoll il-lezzjoni ta' Caravaggio, jew aħjar dak li fehem minnha. Fil- kwadri tardivi tiegħu, l-element tenebrista beda jieħu dimensjoni dejjem aktar importanti. Fost ix-xogħlijiet tiegħu f'Malta, l- influwenza tal-Caravaggio tista' tħossha l-aktar fit-tila tal-Miraklu ta' San Kosma' u San Damjan fil-knisja tal-Franġiskani Konventwali, il-Belt'l. L-artist misterjuż Vincenzo Baiata aktarx li kien segwaċi fidil ta' Paladini 55. Kien jaf jimitaħ tant tajjeb li kieku ma kienx għax iffirma t-tila tal-Madonna tal-Virtii, fil-Mużew Kolleġġjali ta' Wignacourt ir-Rabat, din kienet żgur tiġi attribwita lil Paladini. Din hija l-pittura waħdanija li sa issa nistgħu nattribwixxu b'ċertezza lil dan l-artist li dwar ħajtu, u min kien, ma għandna l-ebda tagħrif. L- anqas jekk kienx Malti jew le ma nafu 76. Minbarra D'Alleccio u Paladani nafu b'għadd ta' artisti Manjeristi ta' fama li ħadmu xogħlijiet għal Malta. 1606) li pinġa l-pala 6 IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI d'altare tal-Madonna bil-Bambin ma' Santa Katarina u Qaddisin Oħra għall-kor tal-knisja ta' Ġiesu, l-Belt 77; lil Francesco Potenzano (41599) li ħallielna żewġ tili, waħda tal-Martirju tar- Rota ta' San Katarina ta' Lixandra u l-Oħra ta' San Ġorġ Jissara mad-Dragun, għall-Knisja Konventwali ta' San Ġwann $$; lil Daniele Monteleone (att. 1600-1622) li tiegħu baqgħalna ex-voto l- ġmiel tiegħu (illum jinsab fil-kunvent tal-Karmelitani l-Belt) li fih il- qaddisin Bjaġju, Ċeċilja u Katerina ta' Lixandra jinterċedu mal- Madonna bil-Bambin għal tfajla marida b'infezzjoni fi ġriżmejha $; u lil Giovanni Battista Riccio minn Novara (1537-1627) li fuq talba tal-Kavallier Sjeniż, Fausto Bulgarini, li kien ħelisha ħafif fil-pesta l-kbira tal-1592-1593, pitter ex-voto ieħor (illum miżmum fil-Knisja ta' Santa Marija, f'Bubaqra, iż-Żurrieq) li juri lil Santu Rokku mfarraġ minn anġlu $. Artist Taljan ieħor ta' ċerta kapaċità, iżda li b'xorti ħażina ma nafux min kien, pinġa l-pala d'altare tal-knisja parrokkjali tal-Madonna ta' Porto Salvo l-Belt 31. Dawn l-artisti għenu biex bil-pittura tagħhom iżommu lil Malta magħquda mal- kultura ta' l-Ewropa Kattolika ta' dik il-ħabta u, fl-istess ħin, kienu fonti ta' ispirazzjoni għall-artisti Maltin li bdew, bil-mod il-mod joħorġu mid-dalma ta' l-anonimità u jiffirmaw ix-xogħlijiet tagħhom li, għalkemm m'humiex kapulavuri tal-pittura, mhux neqsin mill-interess u, xi minn daqqiet, għandhom ċertu seħer fis- sempliċità tagħhom. Fost dawn l-artisti l-aktar li jistħoqqilhom jissemmew huma Giovanni Maria Abela, li kien attiv bejn tmiem is- seklu sittax u l-bidu tas-seklu sbatax u li ħallielna sensiela ta' kwadri tal-Madonna tar-Rużarju 2, u Bartolomeo Amadeo Perugino li fl- 1619 pitter il-kwadru devot tal-Madonna ta' Pinu, f'Għawdex $. Il-Manjeriżmu kellu influwenza determinanti fuq l-idjoma artistika tal-Gżejjer Maltin għal kważi mitt sena sakemm, jiġifieri, Mattia Preti, fl-aħħar snin tas-seklu sbatax, għallem lill-Maltin iħobbu l-istil Barokk Naplitan — imħabba li dan il-poplu ma nsieha qatt. Il-Barokk intgħaġen mal-karattru tal-Maltin u sar karatteristika ewlenija tiegħu. Madankollu, sadanittant, il-Gżejjer Maltin kienu daqu l-isbaħ esperjenza artistika tagħhom, meta għal ftit aktar minn sena, bejn madwar it-13 ta' Lulju 1607 u l-ewwel jiem ta' Ottubru 1608, laqgħu fosthom lil Michelangelo Merisi minn Caravaggio, magħruf aħjar bħala l-Caravaggio, wieħed mill-aqwa ġenji tal-pittura fl-Istorja ta' l-Arti. Il-ġrajja u l-ħidma ta' Caravaggio f'Malta huma magħrufin biżżejjed, għalkemm għad hemm numru ta' dettalji li għad iridu jiġu ċċaratiċi. Nafu li l-artist ħadem fuq numru ta' xogħlijiet $$ li minnhom għad fadal Malta tnejn biss, it-tila tas-San Ġlormu u l-pala d'altare enormi tal-Qtugh ir-Ras ta' San Ġwann li, għall-anqas fid- daqs, hija l-akbar pittura li ħadem fuqha Caravaggio u l-unika waħda li ffirma. Maħduma b'penellati mgħaġġla, qisu l-artist f'delirju ta' deni kien qed jagħmel tellieqa mal-ħin biex ilaħħaq mal- pass imgħaġġel ta' l-ispirazzjoni li ħakmitu, din hija waħda mill- akbar kapulavuri taċ-ċiviltà tal-Punent u tiżgura għal Malta post prominenti fil-mappa artistika mondjali. Diffiċli tgħid x'jolqtok l- aktar f'dan ix-xogħol stupend, hux il-kompożizzjoni impekkabbli jew ir-realiżmu qawwi, jew inkella l-effetti drammatiċi, li megħjuna mill-użu għaqli tal-chiaroscuro jilagħbu fuq l-emozzjoni ta' kull min iħares lejh u jeżerċitaw fuqu bħal seħer li mhux faċli teħles minnu. Dan huwa kliem li forsi jista' jitqies retoriku żżejjed, jew eżaġerat, iżda huwa impossibbli li taħrab mill-iperboliżmu meta trid tiddesdrivi kapulavur ta' din ix-xorta '. Sa ftit tas-snin ilu l-istoriċi ta' l-Arti kienu tal-fehma li Caravaggio, fiż-żmien li qatta' Malta, kellu bħala assistent tiegħu lil Lionello Spada (1576-1662) u li dan il-pittur minn Bologna baqa' għal diversi snin fostna wara li l-imgħallem tiegħu ħarab lejn Sqallija $7. Illum nafu li x-xogħlijiet li qabel konna nattribwixxu lil Spada fil-fatt inħadmu minn artist ieħor ta' kapaċità inferjuri, li kien jiffirma ismu Cassarino. Dwaru ma nafu xejn li xejn u, għalkemm, xi kittieba ppruvaw jidentifikawh ma' ċertu Giulio Feliċi mlaqqam eCassarino' minħabba li kien qasir, l-argumenti li nġiebu mhumiex, fl-opinjoni tiegħi, konvinċenti biżżejjed '5. L-akbar importanza ta' Cassarino hija li xi xogħlijiet tiegħu (bħal, ngħidu aħna, il-kwadru tal-Madalena jew ir-ritratt tal-Gran Mastru Wignacourt bil- Qiegħda, it-tnejn fil-Mużew Kolleġġjali ta' Wignacourt, ir-Rabat) ikunu kopji — jew ta' l-inqas ispirati — ta' pittura ta' Caravaggio li ma għadhiex teżisti. Għalkemm ġie li kellu waqtiet sbieħ, Cassarino jibqa' artist medjokri. Ta' ħila ferm akbar kienu l-Isqallin Mario Minniti (1577-1640), li ħallielna l-pittura fuq l-injam ta' l-Ecce Homo, fil-Mużew tal- Katidral, u Pietro Novelli (1603-1647) li tiegħu għandna żewġ tili, il- pala d'altare ta' San Pawl ifejjaq lil Missier Publiju til-knisja ta' 8 IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI Ġiesu l-Belt u Madonna bil-Bambin fis-Sagristija tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien. Il-Kavallieri kellhom imsieħba magħhom nies ta' talent u sensibbiltà artistika konsiderevoli. Ta' min isemmi fosthom lil Fra Francesco Buonarroti (1573/4-1632) li kien jiġi l-pro-neputi ta' Michelangelo u li kien arkitett dilettant 39. u lill-Kommendatur ta' Breaux, Fra Lucas Garnier, li kien jiddiletta bil-pittura u li ħadem ħafna għall-knejjes, fosthom it-titular ta' San Filippu ta' Aggira, fil- knisja parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ '7. Lil Caravaggio wkoll kienu laqgħuh fosthom bħala Kavallier, iżda l-istorja ta' x'ġara ftit wara jafha kulħadd ''. Iżda jekk il-Kunsill ta' l-Ordni kien żbalja w iddispjaċieh fil-każ ta' Caravaggio, mhux hekk ġara f'dak ta' Mattia Preti għax dan l-artist kien ta' unur kbir għall-Kavallieri. Mattia Preti (1613-1699), wieħed mill-virtwożi l-kbar tal- pittura Barokka, kien ġie fdat mill-aħwa Rafel u Nikola Cotoner, iż- żewġ Gran Mastri aħwa, bid-dekorazzjoni tal-knisja Konventwali ta' San Ġwann li, sa nofs is-seklu sittax, kienet, tista' tgħid, għera minn kull tiżjin '2. Kien Mattia Preti li biddel San Ġwann fil-ġawhra ta' l-arti li hu Ilum. Il-pittura tas-saqaf hija waħda mill-glorji tal- Barokk. Mattia Preti kien prolifiku ħafna u terġa' f'Malta li, wara l- 1601 saret it-tieni dar tiegħu, kien imexxi bottega attiva fejn l- istudenti u l-assistenti kienu jaħdmu fuq xogħlijiet taħt id-direzzjoni tiegħu. Huwa għal din ir-raġuni li f'Malta għandna tant pittura ta' Preti u l-iskola tiegħu, xi minn daqqiet f'postijiet fejn wieħed ftit li xejn jistenniehom, bħal, ngħidu aħna, fil-knisja parrokkjali taż- Żurrieq fejn it-titular ta' Santa Katarina u l-kwadru ta' Sant'Andrija huma tnejn mill-aħjar xogħlijiet tal-maturità ta' dan l-artist 5. Il-ħakma ta' l-istil ta' Mattia Preti fuq l-arti Maltija damet qawwija għal aktar minn mitt sena u kien taħt l-influwenza tiegħu li l-artisti Maltin bdew jieħdu dimensjoni ġdida. Stefano Erardi (1630- 1716) tgħallem ħafna minnu għalkemm baqa' sa' l-aħħar fidil lejn it- tradizzjoni Manjerista ''. Giuseppe d'Arena (c.1613-1719), imlaqqam il Romano, li ma nafux jekk kienx Malti, għalkemm għex il-biċċa l-kbira ta' ħajtu fostna, ipprova jimitaħ mill-aħjar li seta' u, xi minn daqqiet, laħaq livelli għoljin $. Alessio Erardi (c.167l- 1721) kien artist aktar importanti milli jaħsbu ħafna '$. Studju tax- xogħlijiet tiegħu jġegħelni nħares lejh bħala l-fundatur ta' skola ta' pitturi Maltin fil-qasam tal-Barokk Naplitan, li tgħodd fost il- membri tagħha lil Gian Nicola Buhagiar (1698-1752) u lil Francesco Vincenzo Zahra (1710-1773), l-aqwa żewġ artisti Maltin tas-seklu tmintax 17. Il-qawwa ta' Zahra nistgħu napprezzawha f'għadd ta xogħlijiet, bħal fil-pittura ta' l-apside tal-Kappellun tar-Rużarju, fil- Knisja Parrokkjali taż-Żejtun, li b'ikonografija stupenda tfassal allegorija mill-isbaħ ta' l-Istituzzjoni tar-Rużarju Mqaddes; jew inkella fil-pala d'altare tal-Madonna tar-Rużarju, fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien, li fiha l-poeżija titgħarras mal- monumentalità tal-figuri u t-teatriċità ta' l-immaġinazzjoni barokka '8. Iż-żewġ tili kbar b'xeni mill-ħajja ta' San Filippu ta' Aggira, fil-kor tal-knisja parrokkjali ta' Ħaż-Żebbuġ, huma wkoll attribwiti lil Zahra iżda dokument ta' min jorbot fuqu, jagħtina x'nifhmu li hawnhekk Zahra kien qed jaħdem fuq buzzetti tal-pittur Franċiż Antoine de Favrav $. Antoine de Favrav (1706-1798) bħal Mattia Preti qatta' ħafna mill-ħajja artistika tiegħu f'Malta u l-Gran Mastru Manoel Pinto de Fonseca, li tiegħu Favrav ħallielna numru ta' ritratti mimlija pompa u retorika aristokratika, iżda fl-istess ħin psikoloġikament interessanti, laqgħu fi ħdan l-Ordni ta' San Ġwann fil-klassi relattivament baxxa ta' servant d'armes 70. Favrav li kien student ta' Jean-Francois de Trov (1679-1752) tħarreġ fil-pittura f'Ruma u kien influwenzat mill-iskola Rumana tat-tieni nofs tas-seklu tmintax. Dan għenu biex idaħħal element klassiku u akkademiku fil-pittura Maltija ta' l-aħħar snin tal-Kavallieri. Wieħed mill-artisti Maltin li tgħallem ħafna minn għandu kien proprju Francesco Zahra l. Kien ukoll strumentali biex iż-żagħżugħ Giuseppe Grech (1755-87) jintbagħat jitħarreġ Ruma, fl-Akkademja ta' San Luqa 7. Ħasra li Grech miet f'età daqshekk zgħira. Kellu potenzjalità artistika kbira u kieku baqa' ħaj seta' mmatura f'artist sinifikattiv $. Favrav barra li kien ritrattista kapaċi pitter ukoll suġġetti kapulavur tiegħu f'Malta hija l-pittura tal-kappella ta' San Kalċedonju fil-kurja arċiveskovili, il-Furjana $. Kien ukoll jiddiletta jpitter xeni ta' natura folkloristika jew ta' ħajja pittoreska 'Ċ. Kellu ġibda speċjali lejn id-dinja esotika ta' l-Orjentu bejn l-1762 u l-1771 ħalla Malta għall-Imperu Ottoman fejn pitter għadd ta' ''genre pieces' li għamluh popolari fl-Ewropa 77. 10 IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI Wara l-mewt ta' Francesco Zahra, fl-1773, Favrav sab ruħu mingħajr pittur rival serju. B'ċerti riservi wieħed jista', forsi, jagħmel eċċezzjoni ma' Rokku Buhagiar (c. 1725-1805) li kien artist ta' ċerta ħila li jistħoqqlu li jsir studju serju dwaru $. Favrav miet fl- 1798, lejlet il-wasla ta' l-armata tal-Lvant ta' Napuljun li ħataf il- Gżejjer Maltin minn idejn il-Kavallieri. Il-ħakma tal-Franċiżi damet biss sentejn u wrajnom ġew l-Ingliżi li ftit li xejn kellhom imħabba għall-barokk, għax kienu jassoċjawh mal-kontro-riforma tal-Knisja Kattolika. Kien għalhekk li huma inkoraġġew kemm felħu l- kurrenti kontra l-barokk li kienu karatteristika tas-seklu dsatax. Il-moviment kontra l-barokk twieled f'Ruma fejn żgħażagħ Maltin ta' talent kienu jintbagħtu biex jitħarrġu fl-arti. Wieħed minn dawn l-artisti kien Giorgio Pullicino (1779-1852) li fl- Akkademja ta' San Luqa sar midħla ta' l-idjoma Neo-Klassika u mal-wasla lura tiegħu f'Malta nħatar professur tad-disinn fl- Università $. Hija ħasra li ta' Pullicino ma għandna ebda pittura għajr veduti li kien ipinġi għat-turisti. Huwa ddistingwa ruħu aktar bħala arkitett milli bħala pittur €. Salvatore Busuttil (1798-1854) baqa' fidil għall-pittura iżda ma reġax ġie lura Malta S'. Ftit qabel miet ħadem għall-knisja ta' Kerċem, f'Għawdex, it-titular sabiħ ta' San Girgor qed jinterċiedi mal-Madonna għall-impestati €. Pietru-Pawl Caruana (1794-1852), mill-banda l-oħra, tista' tgħid li ħadem kważi esklussivament f'Malta u għalhekk seta' jħalli l-marka tiegħu fuq il-pittura Maltija. Waqt li kien qed jistudja Ruma, Caruana tħabbeb sew ma' Tommaso Minardi (1787-1871), il-fundatur ta' l-Iskola tal-Puristi, li l-għan waħdani tagħha kien li tippurifika l-arti mill-eċċessi tal-Barokk €. Mingħajr qatt ma ġie Malta, Minardi eżerċita influwenza determinanti fuq l-evoluzzjoni tal-kunċett estetiku f'Malta tas-seklu li għadda. Tista' tgħid li l- artisti Maltin kollha, sa żmien Cali, kienu jħarsu lejh u lejn Friedrich Overbeck (1789-1869), li waqqaf il-Moviment tan-Nazareni, bħala l-gwidi artistiċi tagħhom. In-Nazareni kienu aktar intransiġenti mill-Puristi fl- antagoniżmu tagħhom lejn il-Barokk. Il-Moviment li l-isem proprju tiegħu kien il-Lukasbriider, jiġifieri l-Fratellanza ta' San Luqa, kien wieħed kważi reliġjuż. L-imseħbin li kienu jgħoddu fosthom l-aħwa minn Malta, Giuseppe u Vincenzo Hvzler, kienu jgħixu ħajja komunitarja fil-Monasteru ta' Sant'Isidoro, fl-inħawi tal-Pincio f'Ruma. Kellhom l-abitu tagħhom u kienu jħallu xagħarhom twil €. Giuseppe Hvzler (1793-1858) kellu għadd ta' segwaċi f'Malta fejn kienu jgawdu l-fiduċja sħiħa ta' l-awtoritajiet ċivili u ekkleżjastiċi. Sar qisu d-dittatur ta' Malta fejn jidħlu l-Belle Arti u ma kien isir, tista' tgħid, xejn f'dan il-qasam qabel ma jiġi konsultat hu. Kien fuq il-parir tiegħu li ġie mneħħi ħafna tiżjin barokk mill- knejjes Maltin . Ħuh Vincenzo (1913-1849) miet f'età żgħira imma rnexxielu jilħaq ċertu livell fil-pittura u kien igawdi l-istima ta' l- istess Overbeck. L-istil akkademiku u ikongrafikament imrażżan tan-Nazareni u l-Puristi dam jiddomina l-arti Maltija sas-sebgħinijiet tas-seklu dsatax meta tfaċċa fuq ix-xena Giuseppe Cali (1846-1930). Cali li studja Napli $ kien influwenzat fuq kollox mill-Moviment Romantiku li sar midħla tiegħu permezz tal-pittura ta' Domenico Morelli (1826-1921) li kien jaf personalment $'. Cali rnexxielu jinjetta doża qawwija ta' dan ir-Romantiċiżmu fl-arti Maltija u beda dlonk igawdi popolarità kbira li ma naqsitlu qatt tul il-karriera twila tiegħu 5, Ir-rival ewlieni tiegħu Lazzaro Pisani (1854-1932), li kellu formazzjoni akkademika, u li kien ukoll artist kapaċi, biex jikkompeti miegħu ħtieġlu jirromantiċizza l-istil tiegħu. Ir- Romantiċiżmu sar għalhekk forza importanti fl-arti Maltija. Hija ħasra li, f'idejn imitaturi medjokri, il-vitalità ta' l-istil ta' Cali tilfet ħafna mill-fibra tagħha u ċerti artisti tal-knejjes bdew jenfasizzaw fil-pittura tagħhom element ta' morbidezza spiritwali li la jagħmel ġieh lill-arti u l-anqas lir-reliġjon. Is-seklu dsatax kien żmien importanti fl-istorja ta' l-arti f'Malta. Għall-ewwel darba x-xena kienet iddominata minn artisti Maltin u mhux mill-barranin bħal ma ġara fis-sekli ta' qabel. Dawn l-artisti ma kinux, bħalma jaħsbu xi wħud, maqtugħin mill-kurrenti estetiċi kontemporanji u l-anqas kienu jħaddnu stili anakronistiċi. Pietro Paolo Caruana, l-aħwa Hvzler u l-artisti ta' madwarhom kienu, għal żmienhom, pitturi moderni li żammu ruħhom aġġornati ma' dak li kien qed jiġri Ruma li, sa dak iż-żmien, kienet għadha ċentru artistiku importanti. Giuseppe Cali wkoll, meta bħala student ħaddan ir-Romantiċiżmu, kien qiegħed jirrifletti r- reazzjoni ta' dik il-ħabta kontra l-akkademiżmu fil-pittura. Kien biss fl-aħħar snin tas-seklu li Malta bdiet tinqata' mill-movimenti 12 IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI artistiċi kontemporanji li ġabu tant tibdil radikali fil-kunċett estetiku. Hemm ħafna raġunijiet li wieħed jista' jaħseb fihom il- għala ġara dan iżda għad irid isir studju serju tagħhom. Għal diversi snin l-arti f'Malta bħallikieku ffossilizzat ruħha. Kien biss wara l- 1926, meta l-Ministru ta' l-Edukazzjoni ta' dak iż-żmien, Mons. Enrico Dandria, inawgura l-Iskola ta' l-Arti li Malta bdiet toħroġ mill-iżolament artistiku €. L-iskola bdiet toffri boroż ta' studju biex studenti Maltin ikunu jistgħu, mill-ġdid, jibdew jitħarrġu fl-arti barra minn Malta. Fost dawn l-istudenti kien hemm Giorgio Preca (1909-1984), Anton Inglott (1915-1945) u Willie Apap (1918-1970) li, bil-pittura tagħhom, urew it-triq lejn l-orizzonti ġodda li l-pittura kontemporanja Maltija rnexxielha tilħaq. Dan id-dokument li b'xorti ħażina ma għadux jeżisti, għax inqered fl-aħħar gwerra, kien ġie ppublikat minn V. Laurenza ''Malta nei documenti angioini del R. Archivio di Napoli', Archivio Storico di Malta V (1934), 132-6. Skond id-dokument, il-kastell kien jinqasam fi tnejn: il-forti ta' ġewwa (castro interiore) li fih kien hemm il-knisja ta' Santa Marija, u l-forti ta' barra fcastro exteriore) li kellu knisja taħt il-ħarsien ta' Sant'Anġlu. Fid-dokument naqraw hekk dwar ix-xbieha li, għandna għaliex naħsbu, kienet impittra fuq l-injam: conam Sancti Angeli impernatam cum tribus lapidibus, duobus de vitro et uno balasio. Fil-knejjes imħaffra fil-blat ta' Sqallija wieħed għadu jista' jara l-fdalijiet ta' bosta xbihat simili. Hemm xebh partikolari bejn l-ikona tal-Mellieħa u xbieha ta' Madonna bil-Bambin fl-għar ta' Santa Lucia sul Tirone til-kampanja ta' madwar Lentini. Il-panew ta' Santa Katarina wieħed jista jarah fis-salott tal-Kunvent. Fil-fehma tiegħi għandu jitqiegħed ħdejn ix-xbihat l-oħrajn fis-sagrestija. Dawn ta' l- aħħar għandhom jitneħħew mill-gwarniċ pseudo-Gotiku li nħadem għalihom, aktarx tard is-seklu li għadda. Dan mhux biss huwa ikrah iżda ma għandu x'jaqsam xejn, fl-istil, magħhom. Minbarra d-Depożizzjoni, il-panewijiet l-oħra, li għadhom jeżistu juru, rispettivament, dawn ix-xbihat: Kristu Msallab, San Ġorġ Jissara mad-Dragun, u l-Papa San Girgor il-Kbir flimkien ma' qaddisa mhux magħrufa. Din hija waħda mill-ftit xogħlijiet tabilħaqq biżantini li għandna Malta. Fl- opinjoni tiegħi hija xogħol tas-seklu sittax bikri. Il-kwalità artistika għolja ġġegħelni naħseb li din l-ikona setgħet ġiet Malta mal-Kavallieri fl-1530. Fost ix-xogħlijiet ta' Borassa li għandhom affinità artistika mill-qrib mal- polittiku ta' San Pawl, ta' min isemmi l-pala d'altare ta' Santa Klara, fil-Mużew Episkopali ta' Katalunja. Dawn juru, minn fuq għal isfel, Ir-Reżurrezzjoni ta' Kristu, Id-Dormizzjoni tal- Madonna, San Mikiel qed Jiżen l-Erwieħ. Visitatio Dusina 1575 (Kopja Mużew Nazzjonali, Valletta), ff. Il-kunjom Saliba ma jidhirx li kien imxerred fi Sqallija fis-seklu 15, fil-waqt li Malta kien aktarx komuni. Dwar il-konnessjoni familjari ta' Antonello da Messina u Malta ara: Godfrev Wettinger, ''Artistic Patronage in Malta 1418- 15387 f'Anthonv Luttrell (ed.) Ħal Millieri: A Maltese Casale, Its Churches and Paintings, Malta 1976, 111, u fl-istess pubblikazzjoni l-kontribut ta' Genevieve Bautier-Bresc, 103. Ix-xbieha ta' San Pietru hija, tista' tgħid, identika għal dik li naraw fil-pala tal- Madonna bil-Bambin bejn San Pietru u San Gwann l-Evanġelista li għal raġunijiet stilistiċi hija wkoll attribwita lil Salvo. Din il-pittura li llum tinsab fil- Mużew Nazzjonali ta' Messina, kienet qabel fil-knisja tal-Kapuċċini ta' l-istess belt. Teżisti b'dan kollu l-possibbiltà li dan il-Kurċifiss ġie kommissjonat wara li l- Kavallieri kienu ġà waqqfu l-Kunvent tagħhom f'Malta, Tgħid setgħu għamlu dan wara li Kurċifiss aktar antik (li kienu ġabu minn Rodi) kien intilef fin-nar li għamel straġi fil-knisja ta' San Lawrenz (l-ewwel knisja konventwali tagħhom) nhar Sibt il-Għid ta' l-15327 Ara Pierluigi Leone de Castris (ed.) Għal aktar tagħrif ara Mario Buhagiar, /conograph), op. cit., 36. IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI Il-ġrajja ta' Caravaggio hija magħrufa biżżejjed. Għal aktar tagħrif ara Mario Buhagiar, Lconographv, 48-52. Din il-pittura llum tinsab fil-Palazz ta' l-Isqof, il-Belt. Mal-ħitan tal-kappella, Paladini ħadem affreski li juru xeni mill-ħajja ta' San Ġwann il-Battista. Dawn jinsabu fi stat ħażin ħafna iżda, b'xorti tajba, jidher li fl-aħħar se jittieħdu l-passi meħtieġa biex jiġu restawrati. Għal apprezzament artistiku ara Mario Buhagiar, Lconographv, 55. Hemm il-possibbiltà li raġa' żar Malta madwar l-1611. Il-pittura kienet it-titular tal-knisja devota ta' Santa Marija tal-Virtà, r-Rabat. Il-firma ta' l-artist ħarġet waqt ir-ristawr li sar b'inizjattiva ta' Dr. John A. Cauchi li kien l-ewwel li għaraf il-valur artistiku ta' din il-pittura. Il-pittura hija ffirmata u datata 1600. L-ikonografija tixbah ħafna lil dik tal-pala tal-Madonna tar-Rużarju bil-Qaddisin li Catalano pinġa fl-istess sena għall- matriċi ta' Acireale, fi Sqallija. Il-pittura hija ffirmata. Il-pittura hija ffirmata u datata: Jo Battista Riccius novariensis Pinxit Anno 1599 u ġġib din l-iskrizzjoni: F. Faustus Bulgarini/Eques Herosolimi/ Patritius Seneses/A Morbo/ Contagioso/Liberatus Non In/Memore Voti Posuit/Anno MDXCIX. lllum din il-pittura tinsab fis-Sagristija tal-knisja parrokkjali ta' Stella Maris, Tas-Sliema. Dwar dan il-kwadru ara Mikiel Fsadni, Id-Dumnikani fil-Belt 1519-1619, Malta 1971, 25-6. Għal aktar tagħrif ara Mario Buhagiar, Iconographv, 38-45. Il-bijografu ta' Caravaggio, Pietro Bellori fil-ktieb tiegħu Vite de Pittori, Scultori et Architetti, Ruma 1672, iddeskriva hekk din il-pittura '… In quest'opera il Caravaggio uso ogni potere de suo pennello, havendovi lavorato con tanta fierezza che lasciċ in mezze tinte Vimprimiture della tela …' L-aħjar studju fuq dan is-suġġett huwa dak ta' John A. Cauchi 'L'enigmatico Cassarino', Melita Historica, VII, 2 (1977), 135, ti fih juri kemm huma mingħajr bażi l-attribuzzjonijiet għal Lionello Spada. Fuq Cassarino l-aħjar xogħol huwa dak ta' John A. Cauchi, op. cit. Dan l-artist għadu ma sarx studju sewwa fuqu u dwar ħajtu nafu ftit li xejn. Xogħol interessanti tiegħu hija l-pittura tal-Modonna tar-Rużarju fil-Knisja tad-Dumnikani, ir-Rabat. Ara John Azzopardi op. cit. u (fl-istess pubblikazzjoni) Edward Sammut, 'The Trial of Caravaggio', 69-71. Mattia Preti kien ġa magħruf Malta minħabba l-pittura ta' San Ġorġ li kien ħadem fuq kummissjoni tal-Kavallieri tal-Lingwa ta' Aragon. Din il-pittura aktarx waslet Malta fl-1656 u tqiegħdet fil-Kappella ta' Aragon fil-Knisja Konventwali. Pittura oħra li seta' bagħat Malta qabel l-1661 hija dik tal- Mattirju ta' Santa Katerina fil-knisja ta' Santa Catarina d'Italia. Għal aktar tagħrif ara Mario Buhagiar, Zconographv, 90-104. Dwar l-assoċjazzjoni ta' Preti maż-Żurrieq ara Mario Buhagiar, St. Catherine of Alexandria, op. cit., 123-4, 128-9. Ibid., 122-33 għall-apprezzament artistiku tax-xogħlijiet ta' dawn iż-żewġ pitturi. Għal deskrizzjoni dettaljata ta' din il-pittura ara Mario Buhagiar, ''Francesco Vincenzo Zahra — A Critical Appreciation', f'John Azzopardi (ed), Francesco Zahra, op. cit., 49-50. Għal aktar tagħrif ara Eugene Montanaro, op. cit. Dan l-artiklu fih tagħrif bijografiku interessanti. Librerija Nazzjonali ta' Malta, Ms. 1123, Uomini Illustri di Malta, ff. Dan ix-xogħol maħdum mill-Konti Saverio Marchesi fl-1825 minn fuq studju oriġinali tal-Kapuċċin Padre Pelagio, jirreferi għal Zahra bħala 'uno dei piàt cari allievi' ta' Favrav. Għal aktar dettalji ara Eugene Montanaro, op. cit. 4, 25 ta' Frar 1843, 31-2. Fost il-ftit xogħlijiet ta' Giuseppe Grech li nafu bihom, ta' min isemmi l- awtoritratt tiegħu, fil-Mużew Nazzjonali ta' l-Arti, il-Belt, żewġ stazzjonijiet tal-Via Sacra, fil-knisja parrokkjali tan-Naxxar, u buzzett ta' Enea, fil-Mużew tal-Katidral. Fost ix-xogħlijiet storiċi ta' min isemmi l-pittura tal-Beatu Gerardu qed jagħti merħba lil Goffredu ta' Bouillon, fil-Mużew Nazzjonali ta' l-Arti, il-Belt u l- oħra tal-Ingress tal-Gran Mastru L'Isle Adam fl-Imdina, fil-Palazz il-Belt. Bħal, per eżempju, Maltese Ladv Paving a Visit, fil-Mużew ta' l-Arti, l-Belt. Fil-Mużew tal-Katidral hemm tliet kwadri b'suġġetti orjentali Ikoll impittra minn Favrav meta kien Malta: /nterior with Orientals, Greek Ladies, Turkish Ladies. Għal aktar tagħrif ara Mario Buhagiar, Iconographp, 155-6. IL-PITTURA F'MALTA U L-IDENTITÀ NAZZJONALI L-ewwel Professur tad-disinn kien il-pittur Michele Busuttil (1750- 1828). Din il-pittura waslet Malta f'Novembru 1854 meta l-pittur kien ilu tliet xhur mejjet (George J. Scicluna, op. cit.). Il-buzzett ta' din il-pittura jinsab fil- Mużew Nazzjonali ta' l-Arti, l-Belt. Minardi kien il-parrinu tal-magħmudija tat-tifel ta' Pietro Paolo Caruana, Raffaele, li twieled Ruma fl-1820 u meta kiber sar ukoll pittur (Vincenzo Bonello, The Madonna in Art, Malta 1949, 42. Fil-Mużew ta' l-Arti, il-Belt hemm awtoritratt ta' Giuseppe Hvzler liebes l- abitu tan-Nazareni. Fosthom dak tal-kappella ta' Franza fil-Knisja Konventwali ta' San Ġwann. Ommu u missieru kienu t-tnejn Naplitani. L-ewwel surmast ta' Cali f'Napli kien Giuseppe Mancinelli (1812-75) li kien Neo-Klassiku iżda Cali malajr abbandunah għal Domenico Morelli. Cali kien versatili u prolifiku għall-aħħar; lista kompilata minn Raphael Bonnici Cali (''Giuseppe Cali — Biographical Notes', f'G. Cali — Centenarp Exhibition 1846-1945) tinkludi 'l fuq minn 600 xogħol f'medja differenti. Għal tagħrif dwar l-Iskola ta' l-Arti ara Michael Ellul, ' Anton Inglott (1915- 1945)' f'Friends of Cathedral Museum, Mdina, Malta, Anton Inglott 1915- 1945, Malta 1988, 4-14.