IL-PARI— PASSU ir-Rapport tiegħu dwar l-edukazzjoni f'Malta ppubblikat fl-1879, P. J. Keenan ikkritika s-sistema tat-tagħlim tal-lingwi fl-iskejjel tagħna u ssugerixxa illi, fl-iskejjel primarji t-tfal ma kellhomx jitgħallmu żewġ lingwi barranin, jiġifieri l-Ingliż u t-Taljan. Fi żmien il-Kanonku Pawlu Pullicino, it-tfal kienu jitgħallmu l-Malti fl-Ewwel Sena biss, fit-Tieni Sena t-Taljan, fit-Tielet u r-Raba' Sena t-Taljan u l-Ingliż. Keenan qal li t-tagħlim ta' l-Ingliż kien ittraskurat u l-importanza kienet qiegħda tingħata lit-Taljan. Fil-waqt li xtaq li t-tfal Maltin li l-Ingliż, mgħallem permezz tal-Malti, isir fil-ġejjieni l-lingwa ta' l- iskejjel. Issuġġerixxa wkoll li t-tfal fit-Tielet Klassi, setgħu, jekk iridu, jitgħallmu t-Taljan, iżda wara l-ħin ta' l-iskola. Keenan tant ħadha bis-serjetà illi talab li dawk l-għalliema li, għal xi raġuni, ma setgħux iħaddmu din l-iskema, jiġu mġiegħla joħorġu bil-pensjoni mill-1 ta' Jannar, 1881. Il-proposta ta' Keenan kienet daqqa ta' ħarta għal dawk li kienu favur it-Taljan, u għalhekk, opponew bl-aħrax ir-riformi proposti, aktar u aktar meta l-Kan. Pullicino kellu jirtira bil-pensjoni minn Direttur Ewlieni ta' l-Iskejjel Primarji, u minn floku laħaq bħala Direttur ta' l-Edukazzjoni Dr. Sigismondo Savona, magħruf għas- simpatiji tiegħu għall-Ingliż. Saru protesti fil-Kunsill tal-Gvern l-aktar minn Fortunato Mizzi. Dan irreżista dak, li hu sejjaħ, bħala t-tentattiv biex fl-iskejjel jiġi impost l-Ingliż għad-dannu tat-Taljan. Ta' min igħid ukoll li fis-snin ta' qabel, Sigismondo Savona kien wera li kien liberali dwar il-problema tal-lingwa. Kien jagħraf il-valur tal-Malti bħala l-lingwa waħdanija tat-tagħlim fil-livell primarju, il-ħtieġa tat- Taljan u l-validità li l-Ingliż jinxtered u jagħmel progress. Iżda Savona d-Direttur ried jimxi fuq ir-rakkomandazzjonijiet tar-Rapport Keenan. Fit-tentattiv ta' l-implimentazzjoni tiegħu ġie f'konflitt dirett ma' F. Mizzi u sħabu. Savona, imħabba d-diffikultajiet li sab ma' wiċċu, kellu jagħmel il-kompromessi. Daħħal il-qari tal-Malti f'kull klassi, tah importanza u ħareġ kotba tal-qari miktubin minn Annibale Preca bl-alfabett tax- Xirka Xemija. It-Taljan għamlu wkoll obbligatorju u mhux fakultattiv kif kien irrakkomanda Keenan, u dan kellu jibda jiġi mgħallem mit- Tielet Klassi. L-Ingliż kellu jibda mit-Tieni Klassi. Biex wieħed seta' jidħol il-Liċeo u l-Università ried jgħaddi kemm mit-Taljan, kif ukoll mill-Ingliż, għad li t-Taljan baqa' l-lingwa tat-tagħlim. Savona xtaq jagħti bejn wieħed u ieħor l-istess importanza lit-tagħlim taż-żewġ lingwi barranin, sistema li baqgħet magħrufa bħala l-''pari-passu''. Lanqas din ma kienet xi ħaġa ġdida, għax fi żmien Pullicino, iż-żewġ 44 IL-MALTI Iżda l-antiriformisti fehmuha li l-iskop kien biex l-Ingliż jingħata aktar importanza. Ħasbu wkoll li l-Malti seta' aktar jaqla' faċilment lit-Taljan, speċjalment bl-użu tiegħu fil- qrati. Kien żball tattiku li ħarġu qatta bla ħabel kontra t-tagħlim u l- użu tal-Malti, għad li kien hemm uħud minnhom li fehmuha li mħabba l-limitazzjoni u ċ-ċirkulazzjoni tiegħu, mhux il-Malti kien it-theddida tat-Taljan, iżda l-Ingliż. Nistgħu ngħidu li s-sistema tal-pari-passu bdiet titħaddem fl-1880 mal-ħatra ta' Savona, għad li hu nnifsu kien kontra din is-sistema meta s-Segretarju ta' l-Istat ipproponieha formalment fl-1884. Savona irriżenja fl-14 ta' Mejju, 1887 u l-Att IX li jirregolaha ma għaddiex qabel l-1923. Il-Kummissjoni Rjali tal-1911 kienet issuġġeriet it- tneħħija tat-Taljan mill-Qorti Kriminali u tal-Maġistrati. L-abbozz tal-liġi tal-pari-passu propost mill-gvern u approvat mill-Assemblea Leġislattiva kien jipprovdi li t-Taljan jibda jiġi mgħallem fl-ewwel klassi primarja. Fl-1923, Mons. Ferris li kien Ministru ta' l-Istruzzjoni Pubblika, għamel referendum fost il-kapijiet ta' l-iskejjel primarji. Dawn ġew mistoqsijin jekk jaqblux li t-Taljan għandu jiġi mgħallem fl-ewwel klassi primarja, wara li t-tifel ikun ilu sentejn fi klassijiet infantili. Il-biċċa l-kbira qablet ma' dan, il-ftit issuġġerew li kellu jibda mit-tieni klassi. Saru wkoll plebixxiti fost il- kleru ta' Malta u Għawdex u fost il-gradwati. Dawn riduh jidba mill- ewwel klassi, L-isqfijiet ta' Malta u Għawdex kienu favur it-tagħlim tat-Taljan u tal-Ingliż mill-ewwel klassi primarja. Iżda x-xewqa tal- gvern kienet ġiet emendata fis-Senat, u flok fl-ewwel klassi, it-Taljan kellu jibda jiġi mgħallem mit-Tielet. Il-gvern u l-Assemblea Leġislattiva aċċettaw l-impożizzjoni tas-Senat bi protesti qawwija. Il- gvern sostna li l-liġi tal-pari-passu, kif għaddiet, ma kinitx tirrifletti x- xewqa tal-poplu. Xi membri tas-Senat, bħal Mons. Apap Bologna u Dr. F. Caruana Gatto, ġew ikkritikati li bil-vot tagħhom urew l- opinjoni tagħhom personali u mhux ix-xewqa, tista' tgħid unanima, tal-kostitwenti tagħhom, jiġifieri tal-kleru u l-gradwati rispettivament. Il-Kurunell Savona u s-sur G. Zammit kienu ġew eletti illegalment fis- Senat biex jirrappreżentaw lill-Kunsill tat-Trade Unions, u skond il- gvern, lanqas dawk ma setgħu jivvutaw. Is-sitwazzjoni li nqalgħet saħnet sewwa bejn dawk kontra u dawk favur il-pari-passu. Gerald Strickland u l-Partit tiegħu Kostituzzjonali kienu kuntrarji, għax riedu li t-tagħlim ta' l-Ingliż jieħu l-akbar sehem u jiżdied spejjeż tat-Taljan. Li l-Partit Kostituzzjonali kien qiegħed jipprova jgħolli l-livell tal-Malti, ġiet meqjusa bħala manuvra partiġjana. Kien hemm min irraġuna li permezz tal-pari-passu, il-ħtieġa li wieħed jagħżel x'lingwa jrid jitgħallem ma tibqax. Min kien favur it-Taljan kien jibża' mill-għażla, għax għalih l-għażla kienet tfisser gwerra maħsuba kontra t-Taljan, il-qerda tiegħu ippjanata bil-moħbi mis- supremazija assoluta, despotika u antinazzjonali ta' l-Ingliżi, li IL-PARI PASSU 45 b'entużjażmu superfiċjali u b'taparsi rispett urew ruħhom favur it- tagħlim tal-Malti. L-antiriformisti favur il-pari- passu ġabu ħafna argumenti u raġunijiet għaliex m'għandhomx jinstabu diffikultajiet biex is-sistema sseħħ. Kien hemm min irraġuna li kien jaqbel għal kulħadd li jkollna żewġ lingwi barranin, aktar u aktar meta aħna kapaċi nitkellmuhom. Intqal li min kien favur l-Ingliż u fl-istess waqt f'sensih, ma kellux għalfejn iqanqal dik il-mibegħda kollha kontra t-Taljan. In-Nazzjonalisti issa kienu jafu bid-determin- azzjoni tal-Gvern Ingliż li jdaħħal l-Ingliż u jagħtih importanza assoluta. Il-ġlieda, illum jew għada, kellhom jitilfuha. Bl-insistenza tal-pari-passu ittamaw li almenu jżommu lit-Taljan fl-istess livell ta' l- Ingliż. Il-Kostituzzjoni tal-1921 għarfet li l-Ingliż (bħala lingwa amminis- trattiva) u t-Taljan (bħala l-lingwa tar-rekords tal-qrati) kellhom ikunu l-lingwi uffiċjali ta' Malta. Kienu wkoll il-lingwi tal-kultura, fl-università u tat-tagħlim fl-Iskejjel Sekondarji u fil-klassijiet għoljin ta' l-Iskejjel Primarji. Ma' l-għoti tal-Kostituzzjoni tal-1921, it-tagħlim fl-università kien isir bl-Ingliż jew bit-Taljan. L-għażla kienet. titħalla f'idejn il- professuri. Fil-kors tal-liġi u tat-teoloġija, il-professuri kollha kienu jgħallmu bit-Taljan. Fl-inġinerija u l-arkitettura, il-professuri kollha kienu jużaw l-Ingliż, għad li f'xi suġġetti wħud minnhom kienu jużaw ukoll it-Taljan. Fil-korsijiet preparatorji, iż-żewġ lingwi kellhom bejn wieħed u ieħor l-istess użu, bl-Ingliż ftit aktar. Is-suġġetti mgħallma fil-korsijiet kollha kienu 76, minn dawn 40 kienu jsiru bit-Taljan u 36 bl-Ingliż. Bl-Ingliż kienu jgħallmu R. Busuttil, R. Samut, A. V. Bernard, R. V. Galea, J. L. Gatt, W. F. Nixon, R. E. Shepherd, T. Agius u A. Sultana. Fit-22 ta' Frar 1922, il-Ministru ta' l-Istruzzjoni Pubblika ġabar lista ta' raġunijiet li, skond il-fehma tiegħu, kienu jiġġustifikaw il- pari-passu. Dwar l-Ingliż qal li kienet il-lingwa ta' l-Imperu li tgħaqqadna mas-sudditi Ingliżi mxerrdin mad-dinja kollha. Permezz ta' dan l-ilsien, qal, naqbdu id f'id magħhom u nassoċjaw ruħna f'għaqda politika ta' aħwa. Raġuni oħra li oriġinarjament kienet inkluża, kienet tgħid li billi aħna nħobbu 'l-Imperu Ingliż u ferħanin li qegħdin taħt il-ħakma tiegħu, ngħożżu wkoll il-lingwa tiegħu. Iżda din l-aħħar raġuni imbagħad tneħħiet u ma daħlitx fil-lista tal-Ministru. Dwar it-Taljan, il-Ministru qal li kien il-lingwa tagħna nazzjonali u ma nistgħux niċħduh, li għalina t-Taljan kien l-aktar naturali għax għal sekli sħaħ kien l-ilsien adottat tagħna. Il-lingwa baqgħet is-sieħba fidila tagħna fil-ġlied li kellna tul ħajjitna għat-twettiq tal-jeddijiet tagħna politiċi. Argumenti oħra kienu li t-Taljan hu l-lingwa uffiċjali 46 IL-MALTI tal-Knisja Maltija, tant għażiż għalina li nħalltuh b'għożża kbira mal- idjomi lokali waqt it-talb, bħal sia lodato… Tista' tgħid li x-xhieda kollha li dehru quddiem il-Kummissjoni Rjali Askwith fl-1931, taw importanza kbira lill-kwistjoni tal-lingwa u s-sistema tat-tagħlim tal-pari-passu. Lord Strickland, Mabel Stickland, Sir Augustus Bartolo, Sir Ugo Mifsud, it-tabib Pawlu Boffa, u l- ' avukat Nerik Mizzi, il-Prim Imħallef Arturo Mercieca, il-Professur Carlo Mallia, Enrico Vassallo, Robert Galea, Temi Zammit, Mgr. E. Dandria, R. Hamilton, eċċ . . . kienu kollha protagonisti li ressqu l- veduti tagħhom b'determinazzjoni, entużjażmu u għaqal kbir. Wieħed ma jistax ma jammirax u ma jistagħġibx bil-kapaċitajiet u l- moħħ tajjeb li kellhom. Lord Strickland ippropona tibdil fil-Kostituz- zjoni ta' Malta ta' l-1921 li kellu l-għan li jelimina għal kollox l- importanza tat-Taljan fl-aministrazzjoni, fil-qrati u fl-edukazzjoni. Fil-fatt, fir-rapport tagħha, il-Kummissjoni kienet irrakkomandat it- tneħħija tat-Taljan mill-iskejjel, u li ma jibqax il-lingwa uffiċjali tal- Qorti Kriminali. Ir-riformi bdew jitwettqu mill-ewwel u sal-1936, ma kienx għad fadal ħjiel tal-pari-passu. Saru protesti mill-Imħallfin, mill-Kmamar ta' l-Avukati u tal-Prokuraturi Legali, u tal-Kummerċ u wkoll mill-gradwati. Wara l-elezzjoni, il-gvern Nazzjonalista kien għamel ħiltu biex jirranġa xi ftit il-ħsara li kienet saret lit-Taljan. Fost affarjiet oħra, ħajjar il-ftuħ ta' skejjel f'Malta mit-Taljani, iżda l- Kostitutzzjoni ma damitx ma ġiet irtirata u dawk l-iskejjel ma kellhomx 'opportunità jagħmlu l-progress mistenni. Fl-1934, it-Taljan tneħħa iffiċjalment mill-qrati u l-alfabett u l-ortografija Maltija ngħataw l- ħarfien . Għall-Malti kien il-każ li, fi ġlieda bejn tnejn, igawdi t- elet. Fis-sistema tagħna edukattiva, l-aktar fl-eżamijiet, l-Ingliż ħadu sal-lum jiddomina, u aktar milli kien qatt qabel.