IL-PARROĊĊA TA' BIRKIRKARA 300 SENA ILU Il-Parroċċa antika ta' Santa Liena bil-knisja tagħha fil- Harhar, jew tal-Bakkar Ħasset il-bżonn li tkun aktar fiż-żgur jekk tidħol iżjed 'il ġewwa lejn il-kampanja, u titbiegħed mix-xtut perikolużi. Il-Knisja tal-Bakkar f'dawn iż-żmenijiet imbegħda .kellha ċimiterju wisa' magħha; wara li l-parroċċa marret band'oħra, il-knisja baqgħet sejra lura għax in-nies abbandunawha u fl-aħħar fl-1656 ġiet profonata mill- Awtorità Ekklesjastika, jiġifieri ma baqgħetx tajba għas-servizz u kult divin; perċ il-kleru ta' Birkirkara kien baqa' jitla' u jagħmel purċissjoni fit-tielet jum wara l-Għid il-Kbir u jbierek l-oqbra tal- parroċċa l-antika ta' S. Liena għax hemm kienu jinsabu midfuna l- antenati Karkariżi; ma nafux meta din il-purċizzjoni ta' S. Liena spiċċat minn hemm. Ma jidhirx li din il-knisja ta' S. Liena kellha xi renti kbar, imma kienu biżżejjed biex iservu għall-għasar u l- quddiesa bil-kant f'jum il-festa u jinxtegħel il-lampier'. Wara Dun Ġużepp Bellia, laħaq Kappillan Dun Filippu ;Borg u Ħa l-pussess fil-15 ta' Frar, 1594, fil-knisja medjevali ta' S. Marija Assunta li kienet mibnija f'xifer tar-raħal 'l bogħod mill-qalba ta' l- abitazzjoni ta' Birkirkara. Il-popolazzjoni ta' dak iż-żmien, ta' madwar tliet elef u Ħames mija kienet kważi daqs dik tal-belt il- ġdida Valletta. Il-Kappillan il-ġdid malajr ħa ħsieb biex iġedded u jkabbar il-knisja li wiret mingħand ta' qablu, għalhekk qabbad lil Vittorio Cassar, iben Ġerolamo, biex jagħmillu pjanta ta' knisja oħra isbaħ. Kienet naqra awstera, imma x-xogħol tagħha Ħadu f'idejh Tumas Dingli minn Ħ'Attard, li żejjinha bi skultura tassew fina minn barra u minn ġewwa. Din kienet il-parroċċa l-ġdida ta' l- Assunta li tlestiet fl-1642, u bil-koppla li tlestiet aktar tard fl-1656. F'din il-knisja baqa' jinżamm il-kwadru ta' S. Liena, it-titular l- antik. Dan it-titular reġa' Ħa l-Ħajja meta f'din il-knisja bis-saħħa ta' Dun Filippu Borg twaqqfet il-Kolleġġjata l-ġdida bit-titolu ta' S. Liena u bil-parroċċa magħha. Qabel Dun Filippu Borg il-parroċċa ta' $. Liena kellha diġà seba' kappillani oħra, min fil-knisja tal-Għargħar, u min f'dik ta' S. Marija Assunta. Dawn kienu: Dun Mattew Galea (1436); Dun Mikiel Falzon (1488), dan barra li kien kappillan kien ukoll Vigarju Ġenerali ta' żewġ Isqfijiet Paternċ u Valguernera; Dun Nerik ta' Bordi (1508), dan kien kanoniku kantur tal-Katidral u Vigarju tad- 'Djoċesi meta ma jkollhiex Isqof; miet imgħarraq fil-baħar huwa u sejjer Palermo fuq xogħol importanti tad-Djoċesi; Dun Ġwann Mattew Camilleri (1545); u Dun Ġiusepp Bellia (1545) li dam ħafna kappillan ta' Birkirkara, u li fi żmienu Ħ'Attard, Bordi u Mann saru parroċċa għalihom. Billi t-territorju tal-parroċċa ta' Birkirkara kien tassew kbir, ma naqasx li jkun hemm ukoll għadd kbir ta' knejjes, kemm fil- qalba tal-parroċċa kif ukoll fit-trufijiet. Kien hemm madwar erbgħin waħda imxerrdin 'l hawn u l-hemm. Xi wħud minnhom maż-żmien ġew imġedda u mkabbra, oħrajn żviluppaw f'parroċċa għax kellhom numru ta' nies madwarhom li jinqdew bihom. Ġara perċ li oħrajn ġew ittraskurati, jew ma kienux jaqdu sewwa l- ħtiġijiet tal-poplu, jew waslu fi stat perikoluż u għalhekk l- Awtorità tal-Knisja ma Ħallithomx aktar jiffunzjonaw; il- piżijiet tagħhom u l-kwadri li kellhom għaddew għall- knejjes oħra, jew inġabru fil-knisja tal-parroċċa. Se nipprova minn dawn il-knejjes kollha tal-parroċċa, insemmi biss xi wĦud li għadhom jiffunzjonaw u jinsabu fi stat tajjeb għalkemm forsi xi ftit jew wisq mibdula fl-għamla tagħhom. U nibda bil-knisja fil-Wied ta' Birkirkara dedikata lill-Konversjoni : ta' S. Pawl Appostlu. Din inbniet l-ewwel darba fl-1538 u kellha ċimiterju quddiemha b'kolonna tal-ġebel u salib fuqha. Din il- knisja tneħħiet u nbniet oħra minflokha, li llum hija mżejna bil- pittura tal-Profs. Ġius. Briffa (1948), u ffrekwentata Ħafna mid- devoti tal-qaddis. Kienet issir purċissjoni f'Santa Marija f'din il- knisja flok f'dik ta' l-Assunta billi din ġiet profonata fl-1658 u spiċċat. Fil-pjazza tar-raħal, naqra l-bogħod mill-parroċċa, i.e. mil- Knisja l-Qadima, madwar 225 pass kien hemm knisja żgħira ferm ta' S. Katerina mibnija l-ewwel darba fl-1571 minn Nardu Tonna, imma wara, fl-1620 ġiet imkabbra għax il-parruċċani rieduha u Ħallsu għaliha. Fil-Festa tal-qaddisa wara l-għasar u l-quddiesa min kien preżenti kien jitrejjaq b'xi Ħaġa ta' l-ikel li kien iqassam il- prokuratur. Knisja oħra viċin il-pjazza ta' S. Katerina hija dik tal- Lunzjata li llum ma għadhiex teżiżti għar-raġuni li l-Kapitlu ta' S. Liena dak iż-żmien (1724) qatagħha li jibni l-parroċċa l-ġdida ta' S. Liena minflokha u mhux minflok dik ta' S. Katerina. Il-Knisja tal-Lunzjata kienet miżmuma ' tajjeb ħafna, kellha ċimiterju magħha, u mdawrha bl-abitanti u bil-ġonna. Il-proprjetarji tagħha, fosthom xi kanoniċi, kienu għadhom kemm irrinovaw il-kwadru ta' l-altar tal-knisja, imma wara li din il-knisja ċediet postha, il-kwadru l-ġdid ġie inserit fil-bini l-ġdid fuq wieħed mill-altari, f'dak tal-Lunzjata. Għad baqa' xi ħitan mill- knisja l-qadima tal-Lunzjata li jidhru nkorporati fil-knisja l-ġdida. Jiena qed nikteb dan l-artiklu ta' tagħrif fuq il-knejjes rurali ta' Birkirkara għax fil-parroċċa għandna numru sabiħ. ta' żgħażagħ intelliġenti li mhux biss jixtiequ jafu x'kienet il-parroċċa tagħna fl-imgħoddi, imma wkoll li jagħmlu xi riċerki fuq l-istorja ta' Birkirkara li hija nteressanti tassew. Knisja oħra li għandha x'taqsam direttament ma' perjodi koroħ ta' epidemija, kolera u pesta, hija dik ta' S. Rokku, illum ftit 'il-fuq mill-parroċċa l-ġdida ta' S. Liena. Il-Knisja ta' S. Rokku taf il- bidu tagħha mill-pesta li faqqgħet f'Malta fl-1592/93. Kien Mattew, iben Franġisku Grech li beda jkabbar id-devozzjoni ġdida lejn S. Rokku, protettur konta l-mard tal-pesta, u bena din il-knisja avolja żgħira għall-qaddisin S. Rokku u S. Bastjan. Maż-żmien ġiet ittraskurata u profanata fl-1639, iżda meta reġgħet tfaċċat il- pesta f'Malta fl-1676, malajr din il-knisja ħadet ir-ruħ u nbniet mill-ġdid2. is-Santwarju tal-Madonna tal-Ħerba, li l-antenati tagħna jafuh iżgħar milli hu llum, kien wisq iżgħar fil-bidu tiegħu, u għandu storja antika Ħafna, ta' mijiet kbar ta' snin: l-isem biss jixhidlu, għax Ħa ismu mill-ħerba tiegħu stess li sofra fl-imgħoddi. Il-Knisja tal-'Ħerba'' kienet kappella devota u frekwentata u li kienet tinsab ħdejn kappella oħra ta' l-istess isern, ukoll antika ħafna u devota, magħrufa għall-għadd kbir ta' devoti li kienu jiġu jżuruha minn kull naħa ta' Malta$. Minħabba f'hekk iż-żewġ kappelli ngħaqdu flimkien, u reġgħu nbnew, kif nafuhom illum, iżda b'mod aktar eleganti fl- 1640. Il-Knisja tal-'Ħerba'' ġiet ikkonsagrata solennement mill- Isqof Fra Vincenzo Labini fit-23 ta' Marzu 1783; iżda wara l- inkoronazzjoni tax-xbieha tal. Madonna fl-1910, inħass il-bżonn li l-bini tas-Santwarju jikber; u għalhekk żdiedulu l-kappelluni, l-kor u l-koppla u ġie mżejjen bil-pittura ta' Gius. Ħaġa nteressanti hi li Giulianu Borg fl-1658 barra li Ħalla fundazjoni ta' xi quddies fil-festi, ried li tingħata xi kolazjoni għal dawk li jattendu għall- -għasar tal-festa, imma din tbiddlet f'ghotja ta' karità lill- foqra ta' Birkirkira. Fit-tarf tal-parroċċa ta' Birkirkara, madwar 1090 pass il- bogħod mill-knisja parrokkjali (Knisja l-Qadima)kien hemm dik ta' S. Giusepp; iżda din ma kienetx tiddependi direttament mill- parroċċa ta' $. Liena, imma mill-Ordni tal-Kavallieri ta' S. Ġwann ta' Ġerusalemm. Kien jitqaddes fiha l-quddies fi ġranet ta' festa ta' preċett. Ngħaddu għall-knisja aktar fil-bogħod, dik ta' S. Vendra li tinsab xi 362 pass 'l hemm mill-knisja ta' S. Giusepp li semmejna. Din kienet knisja antika tassew u devota ħafna li bil-kunsens tal- Isqof Balaguer fl-1647 reġgħet inbniet f'għamla akbar u aktar deċenti, mill-flus li kienu jagħtu n-nies. Għalkemm fl-antik kienet titolu ta' kanonikat tal-Katidral, madanakollu l-għasar u l- quddiesa kantata kienu jsiru mill-kappillan ta' Birkirkara jew mill- vigarju tiegħu; kellha wkoll ċimiterju li fih, jingħad, indifnu suldati barranin. Il-Knisja ta' S. Vendra jew Veneranda żviluppat u saret parroċċa għaliha fl-1918. Knisja mportanti fl- sistorja ta' Birkirkara hija dik ta' S. Ġiljan dedikata lill-Axxensjoni ta' Sidna Ġesu Kristu, jew Lapsi. Din il- knisja magħrufa bħala ta' S. Ġiljan tal-Qaliet inbniet fl-1593 u kellha ċimiterju Ħdejn il-baħar. Kienu jiġu jżuruha nies devoti mill-gżira kollha speċjalment fil-ġurnata ta' Lapsi. Kienet mżejna bi kwadri tal-pittura mgħotija mill-Isqof Cagliares; imbagħad fl- 1682 bdiet tiela' l-knisja l-ġdida akbar u isbaħ. Ma dametx tiela' għax fl-14 ta' Mejju 1683 ġiet imbierka mill-Vigarju Ġenerali Kan. Il-Kwadru ta' l-altar maġġur kellu skrizzjoni li tgħid: 'Dan il-kwadru ġie mogħti minn Fra Joannes Terrazocin. Kommendatur ta' Tours, u Ruel', u 'il-pittur Antonio Catalanus. fl-15967. Iż-żewġ altari ii kellha, bil-kwadru ta' S. Anna u l-ieħor ta' l- Axxensjoni, kienu mgħotija minn Duminku u missieru Baldassaret Ciantar, u l-pittur tal-kwadri kien Ġiuseppe D'Andrea minn Ruma'. Anke din il-knisja maż-żmien saret parroċċa fl- 1891, u wara, nbniet knisja oħra sabiħa u moderna ftit il-bogħod minnha. Mhux 'il-bogħod minn din il-knisja hemm oħra imsejħa ''tal- Kunċizzjoni' li kien bena l-Pirjol tal-Lombardija Fra Rafel Spinola viċin il-palazz tiegħu ħdejn il-baħar. Tafit l-ewwel ġebla fis-16 ta' Ġunju 1687 tqiegħdu xi muniti tad-deheb tal-Markiż Napoleone Spinola, ħu Rafel; il-knisja tbierket fl-10 ta' Settembru 1688; fuq il-bieb maġġur tagħha hemm. skrizzjonij, u fil-kwadru tal- Madonna, mpitter minn Ġiuseppe D'Andrea, jidher Fra Rafel Spinola fil-parti t'isfel. Knisja oħra li kienet għadha kemm inbniet wara l-1604 kienet dik tal-Kunċizzjoni tal-Madonna, xi mil bogħod minn dik ta' S. Vendra, fid-daħla ta' ġewwa nett tal-port ta' Marsamxett fl- Imsida. Kienet miżmuma b'mod dinjituż mis-Sur Dionisio Famucelli. Il-post kien naqra umdu, kellha parapett quddiemha u ċimiterju warajha, u fis-sagrestija wieħed seta' jara żewġ kwadri antiki bil-bosta: wieħed tal-injam, għamla ta' piramida, u l-ieħor magħmul minn Pawlu Borg. Anki din il-knisja maż-żmien bdiet taqdi l-parroċċani tal-Imsida (1867) sa ma nbiet il-parroċċa l- ġdida ta' S. Ġiużepp aktar il-barra quddiem il-baħar. Nitkellmu issa, dejjem fil-qosor, fuq il-knisja ż-żgħira ta' Sidtna Marija Tal-Pietà' f'Daħlet il-Ħarrub, magħrufa wkoll bħala ta' S. Rokku fit-tarf ta' l-Imsida. Hawn dari fl-1617 l-Isqof Cagliares waqqaf il-Kunvent tal-Patrijiet Agostinjani, imma kien igħix fih Patri Luqa Zinghil tul ħajtu, u spiċċa fl-1653 billi sar benefizju. Pero din il-knisja dejjem baqgħet taħdem speċjalment b'quddies nhar ta' Ħadd ma tul is-sena. Kellha u għad hemm magħha ċimiterju kbir li fih indifnu dawk mill-Belt Valletta li kienu morda bil-pesta. Fl-1592, 1593 u fil-1676, dati ta' żmien il-pesta, dan iċ-ċimiterju tkabbar permezz ta' għalqa li spiċċat mirduma fil- bini tas-swar, tal-Furjana. F'din il-knisja tad-Duluri hemm, fost l- oħrajn, l-altar ta' S. Katerina, tal-Madonna ta' Loreto u ta' S. Wistin. Mhux il-bogħod minnha, fuq il-gżira ta' Marsamxett, jew Lazzarett, hemm il-knisja ta' S. Rokku, protettur kontra l-mard li jittieħed. Ħas-Sajjied jew Raħal Sajd kellu u għad għandu l-knisja tan- Natività tal-Madonna, iżda ċ-ċimiterju li kellha magħha m'għadux jeżiżti. Kien hemm fundazjoni ta' quddiesa fil-ġimgħa mħollija minn Agostino Debono biex titqaddes fiha f'kull perjodu ta' tliet snin: l-ewwel sena fil-parroċċa ta' S. Liena, s-sena ta' wara fil- Knisja tal-Madonna tal-Ħerba, u fit-tielet sena f'din il-knisja tan- Natività ta' Ħassajjed. Il-Knisja l-qadima ġiet maħtuta b'degriet ta' l-Isqof tat-12 ta' Ġunju 1655, għax kien hemm barriera tal-ġebel viċin il-bieb tagħha, li minnha kien jinqata' l-ġebel għall-bini ta' kappella u xogħol ieħor fil-knisja tal-parroċċa (Knisja l-Qadima). Wara regħet inbniet aħjar u isbaħ. F'din iż-żona ta' Ħas-Sajjied kien hemm knisja oħra devota u li n-nies kienu jħobbu jmorru fiha għall-quddies li kien isir matul is-sena, i.e. dik ta' l-Assunzjoni; ma nafx għaliex sa l-1615 kienu jsejħulha ''tat-Tlugħ fis-sema ta' Sidtna Marija tal-Ħerba.' Forsi għax kienet viċin2 Fost il-Knejjes li ma baqgħux jiffunzjonaw insemmgħu xi wħud: L-Assunta ta' l-Imrieħel, il-Lunzjata ta' Blas, S. Anard, u oħra S. Anard ta' Leilu, S. Andrija u S. Ġwann il-Battista t-tnejn fl- Għargħar, il-Lunzjata ta' Sillato, S. Filep ta' Aġġira ta' Bieb il- Gżira, S. Marija tal-Ponta ta' Dragut, S. Anna ta' Bendu; barra dawn kien hemm knejjes oħra fil-parroċċa ta' Birkirkara li mhux il- 2: Għal aktar tagħrif fuq din il-knisja, ara l-ktieb: 'il-Knisja ta' S. Rokku ta' Birkirkara. , 3: AK.M., Viż. L-iskrizzjoni tgħid hekk: 'Hoc sacellum Mariae V. Ab Origine Immaculatae Raphel Spinola M. Prior insubr.