L-ISTORJA U L-ISTUDJU TAS-SANTI F'MALTA Ġew stampati miljuni ta' santi fid-dinja Kattolika u, billi l-kotra minnhom huma sbieħ. Hemm ħafna nies li jżommuhom jew jgħadduhom lil ħaddiehor, imma ma jarmuhomx. Bħalma jiġri fil- każ tal-kollezzjonisti tal-bolli, stampi, kartolini u kull ħaġa oħra li tiġġemma' s-santi wkoll jistgħu jinġabru u jiġġemmgħu b'diversi modi. Santi jew xbihat devoti ilhom isiru sa minn meta bdiet is-sengħa ta' l- istampatur mijiet ta' snin ilu. Kienu jistampawhom minn inċiżjonijiet għalhekk kienu joħorġu mingħajr kulur, imma f'xi każi, għal min kien jista' jħallas, kienu jiġu mogħtijin il-kulur bl-idejn waħda waħda. Dan ma jfissirx li hemm xi regola x'għandek issejjaħ santa u x'tiddefinixxi bħala inkwadru; dawn il-kliem fi żmienna ġeneralment nużawhom biex nindikaw jekk ix-xbihat humiex żgħar jew imdaqqsin. Ftit ta' l-istorja dwar is-santi f'Malta jissemmew dawn ix-xbihat fir-rapporti ta' l-inkwiżizzjoni, bħal eżempju fl-1562, meta wieħed li ġie mixli li kien eretiku weħel li jabjura jew jagħmel dikjarazzjoni pubblika biex ħajtu kollha jilbes ġagaga safra b'salib aħmar quddiem u wara, jibqa' internat id-dar, darbtejn fil- ġimgħa jsum ħobż u ilma għal seba' snin, iqerr kull xahar, jaqra l-uffizzju tal-mejtin u tal-M donna, ma jeżerċitax il-professjoni tiegħu u sospiż mis-servizzi tal-knisja imma wkoll li fid-dar iżom xbihat jew santi ta' Kristu u tal-Madonna. B'dik il-penitenza kien jaqbillu kieku ma kienx nisra Mixlija fi snin oħrajn ukoll kienu ordnati jżommu santi d-dar. Fis-seklu tmintax, wara li saret Kontro-Riforma tal-Knisja, in-nies kienu mistennija li fid-dar ikollhom xi Kurċifiss u santi, u ki hemm min jirrapporta lil min ma kellux lill-inkwiżitur. Jidher li s-santi kienu tant importanti kienu wkoll jitniżżlu mad-dota. Passiġġieri fuq xi xprunara, komuniment użata bejn Malta u Sqallija fis-sekli sbatax u tminta kienu jżommu fuqhom xi santa għall-protezzjoni. Ħafna mill-kwadri ta' l-ex voto (tal-wegħdi) ju maltempati fuq il-baħar, u jekk niflu ftit minnhom, bħal fil-knisja Tal-Ħerba, insibu passiġġier b'san tal-Madonna f'idu, u Kapuċċin jagħmel l-istess f'inkwadru iehor. Kienet ukoll drawwa li waqt maltempati kienu jwaħħlu santa ma' l-arblu majjistru. Jidher li l-kaptani tal-galeri ta' żmien L- Ordni ta' San Ġwann kienu jġorru magħhom santi u jixgħelu xemgħa quddiemhom. Jingħad wara diżastru navali fl-1700, santi tal-Madonna tqassmu lill-kaptani tal-galeri biex ma jerġax jiġ l-istess. Fis-seklu tmintax, l-Agostinjani kienu jqassmu santi u domni għat-tixrid tad-devozzjoni lejn il-M donna tal-Bon Kunsill. Jidher li s-santi kienu l-aktar popolari. Sena wara sena kienu jġibu eluf ti santi minn Catania, għalkemm fl-1779 kienu stampaw 400 waħda f'Malta. Santi stampati f'Malta kienu jistampawhom fl-istamperija ta' l-Ordni. Dawn kienu fil-maġġoran tagħhom dwar il-Madonna, l-aktar tal-Bon Kunsill, tal-Kunċizzjoni, tal-Karmnu li kienu jitqassm fil-festi flimkiem ma' domni, mill-ordnijiet reliġjużi u mill-fratellanzi tagħhom. L-Agostinjani, dari minnhom kienu ordnaw 1,400 minn Cartania. Interessanti ngħidu li l-fratellanza tal-Kunċizzjo tal-Konventwali tal-Belt kienu jordnaw santi stampati fuq il-parċmina għall-festi tal-1759, 176 1768 u 1769, u l-Karmelitani kienu stampaw xi ftit fuq il-ħarir. Hawn Malta kien hawn iċ-ċensu totali fuq l-istampar, għalhekk ħadd ma kien jista' jistampa xejn qabel is-snin tletin tas-seklu dsata: meta spiċċat iċ-ċensura stretta. : Kurżitajiet oħra - Hemm għadd ġmielu ta' santi lokali li fihom wieħed jista' jsib storja jew kurżitaji popolari. Imsemmu biss ftit kemm naraw xi rridu ngħidu. Fl-1854 ħarġet id-domma ta' l-Immakulata Kunċizzjoni. Fl-1904 kien hawn ħafna ċelebrazzjonijiet biex ifakkru l-50 sena tad-dikjarazzjoni ta' din id-domma. Fost oħrajn, il-fratellanza tal-Kunċizzjo għand il-Franġiskani Konventwali tal-Belt stampaw santi li juru lill-Kunċizzjoni fuq i SENA TA' L-EWKARISTIJA LI NIE ANNI PAWLU Port il-Kbir. Stampawhom għand il-Lega Eucharistica ta' Milan, bit-talba tal-Papa Pi X fuq wara, bit-Taljan u f'oħrajn bil-Malti. Dawn kienu tqassmu lill-benefatturi l kkontribwew għat-tlugħ ta' statwa tal-Kunċizzjoni fuq il-faċċata tal-knisja ta' Santa Barbara l-Belt. Waqt iż-żjara tiegħu f'Malta fl-1882 il-kardinal Lavigerie żar is-santwarju tal-Mellieħa u affaxxinah l-affresk tal-Madonna. Iddeċieda li jibni knisja f'Kartaġni, La Goulette, fit-Tunesija u jieħu miegħu xbiha tal-Madonna tal-Mellieħa. Għalhekk kien imqabbad Giuseppe Cali biex ipinġihielu. Il-knisja tlestiet u kkonsagraha fl-1884. Ġew stampati diversi santi li juru din ix-xbiha. Sas-snin erbgħin u ħamsin tas-seklu li għadda t-tfal li jattendu d-duttrina fl-oratorju tas-Sależjani Tas-Sliema kien ikollna tessera (it-tfal jgħidulha testra) li fuqha kien jiġi ttimbrat il-boll għal min jattendi għad-duttrina u laqgħat oħra. Ħafna kienu jżommu din it-tessera bejn żewg kartuniet li jinfetħu biż-żigarelli msallbin minn waħda għall-oħra; fuq ġewwa u fuq barra kienu jistgħu jinżammu s-santi taħt iż-żigarelli, ġeneralment ta' Dun Bosco u ta' Marija Awżiljatrici. L-aktar mill-1920 'l quddiem Patri Manwel Ebejer minn Ħaż-Żebbuġ, Franġiskan Konventwali saħħaħ il-kampanja li kien beda jagħmel biex ixerred id-devozzjoni lejn il-Madonna tas-Saħħa li għandhom ir-Rabat ta' l-Imdina. Stampa eluf ta' santi bix-xbiha tagħha, ftit minnhom juru wkoll il-knisja u x marid f'sodda max-xbiha tal-Madonna tas-Saħħa. Kien hemm drawwa u milli jidher għadha sseħħ li fil-Mosta, dawk li jkunu se jerfgħu fil-vari tal Ġimgħa l-Kbira, jingħataw santa li turi l-vara tagħhom b'talba apposta stampata fuq wara. Kemmxejn kommoventi wieħed jista' jsemmi li wħud minn dawk li kienu kundannati għall-forka kienu jingħataw permess biex, jekk iridu, lejlet il-jum tad-destin, jiktbu messaġġ fuq wara ta' ftit santi, li ġeneralment juru l-Kurċifiss jew lid-Duluri, biex jitqassmu lil xi nies ħbieb jew tal-familja Wieħed minn dawn kien Nazzarenu Abela fi Frar tal-1927; waħda mis-santi kitibha għaċ-chief war- den li fiha kitiblu li mis-sema se jitlob għalih. Oħra m'hix tas-soltu hija santa tal-1969 li fuq wara għandha dikjarazzjoni ta' mara biex tħassar kalunja li hi kienet qalet dwar ċertu qassis. Kienet drawwa sa mill-inkwiżizzjoni li min jammetti li qal gideb kontra xi ħadd kien jiġi mġiegħel jagħmel dikjarazzjoni pubblikament fil-knisja, bħalma rajna f'każ minnhom aktar qabel. Hemm ħafna santi ta' qaddisin protetturi li jitqassmu bħala ringrazzjament wara li tkun saret xi wegħda. Qaddisin protetturi jew li jħarsuna hemm għadd ġmielu, għalhekk hawn ma nistgħux niddiskutuhom fit-tul. Biex inkunu semmejna wħud minnhom, infakkru li hemm min iżomm santà ta' San Baskal Bavlon. Għalkemm dan hu magħruf bħala patrun tal-fratellanzi tas-Sagrament il- Maltin kellhom drawwa li jitolbuh biex iqajjimhom fil-ħin, bħat-tfal ta' l-iskola biex ma jaslux tard. Imma wkoll kienu jagħmlulu wegħdiet biex l-ommijiet iwelldu fiż-żmien mistenni u ma jtawlux. Din tal-ħin żviluppat għax jgħidu li dan il-qaddis żamm id-data ta' mewtu kif ipprevediha hu. Santa oħra interessanti hi dik tal-Beata Imelda Lambertini. Id-devozzjoni lejn din it-tfajla mexxewha Billi kienet ċkejkna ma setgħetx titqarben imma tant xtaqet titqarben li l-Ostja taret għal għandha. Għalhekk id-dumnikani kienu jiġbru t-tfal għall-ewwel tqarbina taħt il-protezzjoni tagħha u minbarra domni ta' sħubija kienu jqassmulhom santi tagħha. : Hemm għadd kbir ta' santi oħra u wieħed jibqa' mistagħġeb kemm intenzjonijiet u titoli wieħed jista' jsib stampati fuq wara. Klassifikazzjoni : Hemm min iżomm is-santi kollha bla distinzjoni u mingħajr skop speċjali, ħaġa li fiha nfisha hija sabiħa u ta' interess ġenerali. Imma min jinteressawh bis-serjetà għandu juża xi sistema loġika biex dawn ifissru xi ħaġa aktar minn sempliċi stampi. Nistgħu naqsmuhom f'diversi kategoriji: l (1) Santi barranin Dawn ma jkollhom ebda konnessjoni ma' Malta. Nistgħu inżommuhom : f'settijiet skond id-daqs, pizzi jew bordura, jew skond il-pajjiż ta' l-oriġini. Nistgħu niġbruhom skond it-tema, jiġifieri skond is-suġġett li jirrappreżentaw, bħal Marjani, Ġużeppini, qaddisin martri, papiet, kommemorazzjonijiet ta' okkażjonijiet, devozzjonijiet, bir-relikwi primarji jew sekondarji mwaħħlin magħhom, tal-bizzilla u klassifikazzjoni ta' suġġetti oħra li tista' timmaġina. l (2) Santi ta' interess għall-Maltin Meta ngħidu santi Maltin, mhux bilfors irridu nirreferu għal dawk li ġew manifatturati u stampati għal kollox lokalment. Għalkemm insibu ħafna minnhom, hemm eluf ta' santi li jiġu stampati barra minn Malta li jaslu bin-naħa ta' wara vojta mingħajr kliem biex jistgħu jiġu stampati f'Malta u Għawdex skond bżonnijiet lokali. Is-santi b'suġġett konne ma' Malta jew ta' interess marbut mal-Maltin għalhekk jistgħu jkunu stampati barra jew f'Malta, bil-Malti jew b'ilsien barrani, imma xorta nistgħu wkoll naqsmuhom f'diversi kategoriji bħalma rajna fil-każ ta' dawk għal kollox barranin. Imma billi f'Malta m'hawnx ditti li jipproduċu settijiet. ta' santi fuq l-istess linji ta' dawk barranin nużaw klassifikazzjoni ftit diversa u addattata għalina: Sistema konvenjenti tista' tkun dik li biha niggruppjaw is-santi fi tliet taqsimiet: Taqsima A Interess ġenerali (i) Kwadri u statwi titulari u oħrajn f'diversi knejjes, kappelli u — istituzzjonijiet oħra, (ii) Erwieħ tajba u beati Maltin, eċċ. (iii) devozzjonijiet bħal Rużarju, Ewkaristija, Passjoni, Bambin Ġesu, Milied, talb għal diversi okkażjonijiet u ħinijiet tal-jum, wegħdiet, mard, eċċ. (iv) tal-Cafe Franc settijiet li kienu jinsabu fil-pakketti taċ-ċikwejra. Is-santi ta' tifkira huma mill-aktar interessanti għal min iġemmagħhom bi g skop ta' studju u mhux sempliċiment bħala kollezzjoni. l Għalkemm hija ħaġa tajba li s-santi jinżammu bħala kollezzjoni jew fil-ktieb tal-knisja u wkoll fuq xkaffa devozzjonali fid-dar jew fuq il-post tax-xogħol, hija ħaġa wisq aktar utli u interessanti jekk inżommuhom aktar għall-kitba li jkollhom stampata fuq wara milli għall-istampa u aktar biex nistudjaw aspetti ta' l-istorja soċjali u kultura ta' gżiritna milli biex inħarsu lejhom biss. Santi ta' tifkira nistgħu nikklassifikawhom fi tliet gruppi: (i) Tifkiriet privati jew personali bħal tal-mejtin; ordinazzjoni ta' patrijiet u qassisin; l-ewwel quddiesa; żwiġijiet; l-ewwel tqarbina; griżma ta' l-isqof; pussess ta' kappillani, kanonċi u oħrajn; irtirar mix- xogħol, studenti lill-għalliema, eċċ. Hemm min iħobb jiġbor santi tal-mejtin ta' ċerti bliet u rħula jew oħrajn ta' interess partikolari, bħal dawk ta' min kien kundannat għall-mewt, ta' vittmi ta' traġedji jew qtil, personalitajiet politiċi, nies twajba b'reputazzjoni qaddisa, u diversi oħrajn. Santi tal-mejtin bħal dawn ma jkollhomx dejjem x'kienu jew kif mietu, għalhekk min iġemmagħhom għandu jikteb magħhom noti dwarhom biex meta jiġu f'idejn studjużi oħra, dawn ikunu jfissru xi ħaġa aktar. Xi drabi nsibu li l-kitba kienet issir bl-idejn minflok stampata, forsi għax dak li jkun irid iqassam ftit lil ta' madwaru biss. Minbarra li kien hemm santi stampati li jfakkru individwi li mietu taħt kundanna għall-mewt, kien hemm oħrajn, limitati ħafna fl-għadd, li kien jiktibhom l-: 7 ikkundannat stess lejlet it-tneħħija tiegħu. Is-santi kollha li jfakkru avvenimenti personali jitqassmu lill-qraba u lill-ħbieb fi żmien l-okkażjoni msemmija biex jinżammu rikordju. Is-santi tal-preċett ui tal-griżma jkunu differenti u separati minn dawk li jinħarġu bħala ċertifikat, li jkunu ta' daqs kb Minbarra dawn is-santi tal-preċett kbar u żgħar li qed insemmu, is-soċjetajiet tad-duttrina ta' Sa Ġakbu, ta' Santu Rokku tal-Belt, u oħrajn, kienu jqassmu wkoll santi lit-tfal li jispiċċaw il-kors tagħho; li fuq wara jkollhom miktub isimhom u kitba oħra li tiċċertifika li jistgħu jersqu għall-ewwel tqarbin Kemm-il darba niltaqgħu ma' qassisin u pattijiet li jżommu s-santa ta' l-ewwel quddiesa, t ordinazzjoni u ta' anniversarji tagħhom fi gwarniċ dekorati bil-fjuri u rakkmu, bl-antaċċoli, ganuti u tiżjin ieħor u jdendluhom rikordju dejjiemi f'post prominenti fil-kamra, b'hekk ma jintilfux ma żmien. (ii) Tifkiriet fuq bażi ta'organizzazzjonijiet Santi maħruġin minn għaqdiet, fratellanzi, soċjetajiet, każin istituzzjonijiet, skejjel, ordnijiet reliġjużi, parroċċi li jfakkru t-twaqqif tagħhom jew avvenimenti li jkunu importanti għalihom. (iii) Tifkiriet nazzjonali, bħal kungressi, sena mqaddsa, sena marjana, nawfraġju ta' San Pawl, eċi Taqsima Ċ Suġġetti oħra Dawk li ma jidħlux fit-taqsimiet l-oħra għax ta' karattru speċjali. Sa nofs is-seklu għoxrin is-santi kienu ħaġa apprezzata ħafna, u lit-tfal kienu jtuhom is-santi jekk joqogħdu bravi fl-iskola, fid-duttrina u okkażjonijiet oħra. Kien hemm bosta tfal, imma daqsta ieħor kbar li jġemmgħu is-santi. Għadna nsibu santi kemm irridu, imma bil-ħafna aljenazzjonijiet li t-tfal t'issa għandhom li qabel ma kellniex u bil-ħajja mgħaġġla u varjata, naqas ħafna l-intere fis-santi. Imma jekk is-santi nżommuhom jew ngħadduhom lil ħaddiehor, fihom tibqa' miżmum parti mill-istorja soċjali tagħna, għalhekk huma aspett ieħor tal-wirt kulturali. L-illustrazzjonijiet li ġejjin juru għażla ta' ftit titoli stampati fuq wara tas-santi biex napprezza il-varjetà tagħhom fil-paġna li jmiss.