Meta tħares lejn il-qerda naturali li saret fix-Xlendi li xi wħud isejħu 'żvilupp', ma stajtx nibqa' ndifferenti, u nibki biss fuq Gerusalem, bla ma nagħti ħjiel lil dawk li ma jafux x'ċentru ta' sbuħija naturali u agrikola kien ix- Xlendi sa madwar ħamsin sena ilu. Dawk l-għelieqi jħaddru s- sena kollha bl-uċuħ sbieħ; dawk il-bdiewa li għaddew ħajjithom tilgħin u niżlin, fil- biċċa l-kbira ħafjin, ma' dik li aktar kienet parti mill-wied milli triq; dik it-tisfira tal-merill waqt li jittajjar minn fuq il- kampnar. tal-knisja għal ġo 'Għar Ħanżir' fejn kien ikollu l-bejta. Dak it-tisfir tal-grillijiet li kien iżewwaq il-ħemda tal- lejl jew jagħti hjiel li qed iżernaq; dak. it-tektik tal- bramel tas-sienja fix-xhur xotti tas-sajf; kienu jagħtu lix- Xlendi dehra ta' hena siekta imma dejjem ħajja. Fis-snin tletin il-poplu tax- Xlendi kien jikkonsisti f'erba' familji. Dik ta' Ġanni Saliba mlaqqam 'Tal-Kbir'; familja oħra mlaqqma 'Tal-Kalkariż' magħmula minn tlieta min- nies; il-familja Curmi, li kienet toqgħod fl-aħħar post ta' djar li hemm fit-triq tax-Xlendi, mlaqqma 'Ta' Gori'; u l- familja ta' Toni Portelli mlaqqam 'Tat-Talija'. Ma' dawn l-erba' familji rridu nżidu familja żgħira oħra: il- pulizija. Għax ċertu Ganni ta' Berta, mix-Xewkija, għamel għomru kollu għassa hemm isfel. Fix-xitwa, meta kien ikun il-maltemp, kien joħroġ mill-Għassa u jmur għand it- Talija biex jixtri xi ħaġa ta' l- ikel; għax minħabba ċ- ċagħak li kien itella' l-baħar fit-triq ma kienx ikun jista' jidħol ġo l-Għassa ħlief biex jorqod. Għal xi żmien, ir- Rettur tal-knisja tax-Xlendi kien iħalli ċ-ċavetta tal-knisja għandu, biex jiftaħ il-knisja hu, jdoqq il-qanpiena għall- quddiesa u jirranġa l-altar. 'Minn dak il-kwiet u s-sbuħija naturali kollha, illum ma tarax ħlief ġebel u bini minn kull naħa. Naħseb li għax-Xlendi qatt ma kien hemm żvilupp sostenibbli, għax kieku kien hemm l-iċken sinjal ta' ordni, kieku ħadd ma kienet tagħtih il-kuxjenza li dik in-nitfa ta' bajja li kien hemm jagħlaqha minn kullimkien u jeqridilha darba għal dejjem dik is- sbuħija naturali li kienet tatha n-natura. IX-XLENDI ĊENTRU TAL-BDIEWA. Il-bdiewa u s-sajjieda tas- snin ħamsin u sittin ma kien ikollhom arloġġi fuq idejhom jew fil-but meta jmorru fir- raba' tagħhom jew fuq il- baħar; allura x-xemx jew l- istonku kienu jkunu s-sinjali li jkun wasal il-ħin għall-fatra. Fix-Xlendi, il-bdiewa li kienu jkunu jaħdmu r-raba', sew dawk tan-naħa tal-Munxar u sew dawk. tan-naħa. ta' Kerċem, kienu joqogħdu attenti għas-sinjal tas- suffara, filwaqt li dawk ta' mill-knisja 'l isfel kienu jħarsu lejn il-miżieb. Billi l-familja ta' Gori kellha ħafna raba' u għalhekk kien ikollhom ħafna nies jaħdmu magħhom, kellu jinstab mezz ta' kif dawn ikunu jafu x'ħin jistgħu jieqfu. Break fid-disgħa ma kienx ikollhom, għax qabel joħorġu minn djarhom kien ikollhom skutella kbira mimlija bil-ftiet u bil- kafe u xi ħalib li kienu jipproduċu n- nagħaġ jew il-mogħoż tagħhom. Allura kienu jibqgħu mingħajr break tad-disgħa. L-aħwa ta' Gori: Pawlu u Ġużepp, kienu mqassmin f'żewġ xogħolijiet. Ġużepp kien jieħu ħsieb il-ħaddiema u jara x'ikun jonqos fir-raba', imma Pawlu (billi mara ma kellhomx) kien jieħu ħsieb il-kċina, sew għall-ħin tal- kafe, kemm ukoll, u iktar, għall- ħinijiet ta' l-ikel. Għalhekk kienet daħlet sistema li setgħet taħdem b'diversi modi u f'diversi ċirkustanzi. L-ewwel mezz kienet is-suffara. Din kienet qisha bħal dik li jkollhom il- pulizija fil-ġakketta tagħhom. Malli joqorbu l-ħdax ta' filgħodu, Pawlu kien jitla' fuq il-bejt li kien iservi wkoll bħala terrazzin, u jagħti tisfira twila kemm ikollu nifs. Għal dak il- ħoss, il-ħaddiema li kienu jkunu jaħdmu jew ma' ta' Gori, jew fir-raba' tagħhom, kemm dawk lejn Ras il- Bajjada u kemm dawk li kienu jkunu fir-raba' msejjaħ ta' Taħt Blat Żellieq, kont tismagħhom jgħidu' 'Pawlu saffrilna; mela nieqfu ftit'. Dan is- sinjal kien ikun importanti ħafna fi żmien iż-żrigħ, għax billi dak iż- żmien ix-xogħol kien ried isir bl- imgħażaq, kienu joqogħdu. attenti ħafna li dak it-tagħam li jitfgħu fl-art ikollhom ħin biżżejjed biex jordmuh, u hekk ma kienx jinġarr min-nemel, li bi ħġaru kien joħroġ mit-toqob tiegħu biex jaħseb għax-xhur. tax-xitwa. Mat-tisfira tas-suffara ta' Pawlu, il- bdiewa kienu jieqfu u, speċjalment fi żmien iż-żrigħ, kienu jintefgħu taħt il- ħajt għax-xemx u jitrejqu xi ftit. L- ikel kien ikun ftit u fqir. Xi biċċa ħobż tal-maħlut b'xi ġobna tal-bżar fuqha, flimkien ma' xi bomblu ilma biex kemm jista' jkun iżomm frisk ħalli jaqtagħlhom l-għatx ta' dik ix- xemx tisreġ. L-istess storja kienet tiġri waqt il-ħsad, pero dan kien isir filgħodu kmieni kemm jista' jkun biex mal- ħdax (x'ħin isaffar Pawlu) huma jieqfu għal kollox mix- xogħol u jitilqu lejn id-dar biex ilestu ruħhom għal xi nofs ta' nhar xemx fuq il-qiegħa jidirsu dak li: jkunu ġabru. mill- għelieqi tagħhom. IL-KAMRA TA' WENZU DALLI Il-bdiewa tan-naħa ta' Kerċem kien ikollhom sinjal ieħor, għax meta r-riħ kien ikun lejn il-Majjistral jew it-Tramuntana, is-suffara ma kinux jisimgħuha. Allura kellhom il- miżieb tal-kamra ta' Wenzu Dalli. Din kienet kamra ftit għalja li kien fiha miżieb in- naħa tar-Rabat. Meta x-xemx kienet taħbat mat-tielet filata tal-kamra bid-dell tal-miżieb, dak kien ifisser li jekk għadhom ma daqqewx. il- ħdax, waslu biex idoqqu. Hekk kienu jieqfu ftit mix- xogħol, u jew imorru lejn id- dar jew jieklu xi ħaġa taħt il- ħajt ta' l-għalqa tagħhom. Minn-naħa l-oħra, dawk lli kienu jkun fir-raba' ta' mill- knisja 'l isfel, rari biex jisimgħu is-suffara ta' Pawlu. Allura kellhom jaħsbu għal xi Kienu jħarsu lejn il- miżieb tal-knisja u kienu jimxu fuq id-dell tiegħu. Qabel ma nbniet il-parti l- ġdida tal-knisja tax-Xlendi, kien hemm miżieb iħares lejn in-naħa tal-Munxar; miżieb twil li kien iservi ta' arloġġ tax-xemx. Taħtu kien hemm tieqa, u meta x-xemx kienet tasal sa nofs il-persjana tat- tieqa, kien ikun ifisser li wasal. il-ħin tal-ħdax. Xi wħud minnhom kienu jarmaw il-ħmara jew il-bagħal li kien ikollhom, għax fil-biċċa l- kbira kienu jkunu: mill- Munxar, u jitilqu lejn id-dar. Il-bużillis kien li ikun fix-xhur Ħarifa. li fihom ix-xemx tkun mgħottija bis- sħab; ngħidu aħna għal nofs il- Allura d-dell tal-miżieb ma kienx jaħdem. Minflok, xi ħadd ta' qabel il-gwerra Ħajr lir-Rev. Rettur il-Kan. D. Ġwann Cremona minnhom kien jasal wasla sa l- Għassa. tal-Pulizija u jistaqsi lilu għall-ħin. Fix-Xlendi kollu dak iż- żmien ma kienx ikun hemm arloġġ ħlief dak tal-pulizija li kien jaqdi kemm lill-bdiewa u kemm lis- sajjieda. IL-MAKTUR L-ISWED Dawk. il-bdiewa li kienu jkunu jaħdmu in-naħiet ta' Kerċem, qrib Blat Żellieq, u dawk ta' Ras il- Bajjada, kellhom sinjal ieħor, speċjalment meta jkun xi riħ il-lbiċ xi ftit qawwi. Hawn mill-ġdid kien jidħol Pawlu, imma din id-darba mhux bis- suffara imma kien jonxor biċċa sewda. ftit imdaqqsa fit-tarf tat- terrazzin li kienet tidher (dak iż- żmien) saħansitra mix-Xlendi. Kien iħalliha hemm għal xi kwarta, mbagħad jerġa' jiġborha. Dan il- maktur kbir kellu r-rokna tiegħu, flimkien mas-suffara, fir-rokna tat- terrazzin, u Pawlu kien ikun qisu l-Barrakka ta' Fuq fi żmien l-Ingliżi: daqqa sinjal u daqqa ieħor. Imma kemm kienet sabiħa u għażiża, fis- sempliċita' taghħa, l-ħajja ta' dak iż-żmieni:— Hekk, ħin il- fatra kulħadd kien ikun jaf bih. Pawlu kien il-bniedem li kellu f'idejh l-arloġġ għax-Xlendi kollu. Għadni niftakar tajjeb li meta miet, u sar il-funeral tiegħu għall-parroċċa ta' Kerċem, il-Kappillan kien qal: 'Jidher kemm kien importanti Pawlu ta' Gori, għax qatt ma rajt daqs dawn nies f'funeral. ĦXEJJEX MEDIĊINALI Il-widien t'Għawdex huma minjiera ta' bosta ħxejjex mediċinali u l-wied tax-Xlendi mhux eċċezzjoni. Dawk li kienu midħla ta' Frenċ ta' l- Għarb, kollha kienu jafu fejn għandhom imorru jfittxu minn dawn il-ħxejjex. Il-wied tax- Xlendi bosta drabi kien jispiċċa l-mira ta' nies jistaqsu fejn tinsab din il-ħaxixa jew l- oħra 'għax Frenċ ta' l-Għarb bagħatna hawn f'dan il-wied'. Waħda minn dawn il-ħxejjex li l-wied tax-Xlendi kien imfittex għalija kienet IL-MELISSA, li llum, minħabba t-traskuraġni li waqa' fiha dan il-wied, ma nistax ngħid jekk għadhiex teżisti jew le. Din il-ħaxixa kienet tiġi mgħollija u l-ilma tagħha kien jinxtorob filgħaxija qabel ma wieħed jorqod, jew filgħodu għar-riq. Din għandha effett fuq id- diġestjoni, tmelles l-istonku u tghin biex id-diġestjoni taħdem b'effett iktar immedjat. Min kien ikollu l- ulċera fl-istonku, minflok jixrob l-ilma tagħha kienu jissuġġerulu jitfa' ftit: qtar minnu fil-kafe' ta' filgħodu. Meta l-ħaxixa kienet tkun xierfa, il-weraq tagħha gieli kien użat ukoll biex jitħallat man-nuħħala meta kienu jagħmlu l-ġbajjar. Kienet tkun imfittxija ħafna fi żmien il-ġimgħa mqaddsa, biex tagħti s-sehem tagħha fil- fwieħa tal-'borma' li kienet issir nhar Ħamis ix-Xirka u fil- Gimgħa l-Kbira. IL-BUQEXREM Ħaxixa oħra li kienet tassew abbundanti f'dan: il-wied kienet il-Buqexrem. kienet tiġi mgħollija u bl-ilma tagħha kien jinħasel min kien ikollu xi mard. tal-ġilda, bħalma hu l-ħakk, xi allerġija, xi nuffata, eċċ. Wieħed mid- difetti tagħha u li għalhekk ma kinetx tagħti dejjem ir- riżultat mixtieq, kien li meta titgħalla, qatt ma trid tkun mikxufa l-borma, biex dak il- fwar jibqa' hemm u jitħallat ma' l-ilma. il-ħasil ried isir meta l-ilma jkun għadu fietel, għax jekk użat meta jkun kiesaħ kien aktar iqaxxar il- ġilda milli jfejjaqha. — Kont issibha b'abbundanza kbira ħdejn is-swieqi ta' l-ilma jew f'xi rokna għad-dell ta' xi siġra tat-tin jew tar-rummien għax, għad li hija siġra li tħobb ix-xemx pero' ma tridhiex. li tkun qawwija ħafna. Fi żmien il-gwerra, meta il-marda tal-ħakk kienet komunissima, ħafna nies kienu jiġu għaliha u ġieli ma kienux isibu kemm. kien ikollhom bżonn. Kienet mediċina kważi unika għal dawk iż-żminijiet. ERBA SANTA MARIJA Jekk wieħed kien ikun ibati bi griżmejh, erħilu jitlaq għan-naħa tax-xaqliba tal- Munxar biex minn dawk l- għelieqi żgħar u żdingati kien jaqta' l-blanzuni, jnixxifhom u wara jkun jista' jiggargarizza l-ħalq. Din il- ħaxixa kienet tkun fl-aqwa tagħha fix-xhur ta' Mejju u Ġunju. Iktar ma kienet tkun f'postijiet xotti, akbar kienet tkun is-saħħa tagħha. Hija ħaxixa sukkulenti għad li mhux ħafna, imma taf tgħix fejn ikun hemm l-għaks ta' l-ilma, f'art nieqsa mit-tira. Mhux l-ewwel darba li xi nies li jkunu jafu sewwa dawn il- postijiet kont tarahom, fix-xhur imsemmija, bil-paċenzja kollha jiġbru minn dawn. il-blanzuni, iqegħduhom f'xi borża tal-plastik u, wara li jnixxfuhom, kienu jħalluhom għax-xhur kesħin tax-xitwa. Din il- ħaxixa jisimha 'erba Santa Marija' u kienu tkun abbundanti fit-telgħa ta' wara l-knisja tax-Xlendi, minn fejn kienet tintlaħaq faċilment. IL-PLEJJU Dari ħadd qatt ma kien jista' jsib tarf tan-nemus li kien ikun hawn fl-arja matul ix-xhur sħan tas-sajf. Ma kienx hawn il-mezzi li hawn illum, u minkejja s-sħana ta' dawn l-iljieli, min kien ikollu t-tfal żgħar qatt ma kien ikun jista' jiftaħ tieqa jew bieb biex jidħol ftit frisk. Min jaf kemm ommijiet kienu jitolbu li jagħmel ftit riħ Majjistral biex itaffi l-kalma tal-lejl u jkunu jistgħu jiftħu tieqa. Fannijiet ma kienux jeżistu u meta bdew jidhru fostna kienu ftit familji sinjuri li kellhom il-kurrent elettriku biex ikunu jistgħu jużawhom. Fl-irħula kollha t'Għawdex dak Iż-żmien ma kienx hawn dawl elettriku u l-unika ħaġa li biha kont tista' tkeċċi n-nemus u torqod ftit bil-kwiet kienet il-ħaxixa tal-plejju. Kienet tgħix fix-xfar tal- wied jew bejn il-qasab. Ma tantx kienet tħobb ħafna l-ilma, imma kienet tippreferixxu l-umdita'. Għad li xi drabi kienet iddum ftit ma tagħmel il-fjuri tagħha, pero dawn l- istess fjuri kien ikollhom riħa tant qawwija li xi drabi, minħabba l- eċċess ta' l-użu tagħha, kien ikun hemm min iħossu ħażin jew jisbaħ b'rasu ddur minħabba l-foga tagħha. Ftit blanzuni kienu jkunu biżżejjed biex jimlew il-kamra bir-riħa u kont tkun żgur li l-ebda nemusa ma. kienet tersaq biex iddejjaq lill-ħaddiem għajjien li xtaq iserraħ ġismu minn ġurnata xogħol. Minn kien ikollu t-tfal żgħar, speċjalment jekk ikunu għadhom fil-benniena, kien irid joqgħod attent kif jużaha għax. daqs kemm tkeċċi n- nemus, daqshekk ieħor kienet tikkawża d-disturbi fiż-żgħar li mhux l-ewwel darba li kienu jqattgħu l-lejl jibku u joqolqu minflok li jistrieħu. Frenċ ta' l- Għarb ma tantx kien iħobb jordna din il-ħaxixa lil-min ikollu t-tfal żgħar, u l-ommijiet kienu jew jieħdu paċenzja jagħlqu kullimkien, jew jgħattu l-benniena b'xi biċċa filoxx irqiq biex in-nemus ma jidħolx. Fuq ir-riħ tal-wied tax-Xlendi fejn hemm dak il-blat għoli u mtarraġ kienet tiddomina sultana l-ħaxixa magħrufa bħala xkatta pietra. Kont dejjem issibha f'dawk ix-xquq umdi tal-blat bil-fjuri roża u bojod u fit-tarf tagħhom nikta sewdinija. Is-sena kollha tħaddar, mingħajr fwieħa qawwija, bi zkuk ftit u xejn irqaq li: għandhom. saħħa kbira tant li ma jinqatgħux kif ġieb u laħaq. Hija speċi ta' siġra lima tibzax mill- maltemp, u n-nixfa tas-sajf ma tagħtihiex fastidju. Għandha mir-razza tas- sagħtar. Din il-ħaxixa hija tajba ħafna biex tfarrak il- ġebla li jkun hemm fil-kliewi u tippurifika l-ġewwieni tagħ- hom. Trid tinxtorob mgħollija; tazza filgħodu u oħra filgħaxija. Hemm min jagħmel ftit zokkor biex ma tkunx morra, imma l-aħjar li ma jitħallat xejn. Tkun effettiva ħafna meta tinxtorob wara. t-togħlija, meta tibred ftit. Ma jkollhiex effett jekk tefagħha minn jum għal ieħor għax l-ilma tagħha hu delikat ħafna. Hemm. xi postijiet f'Malta fejn tinstab din il-ħaxixa, imma mhux fuq il-blat iebes, għalhekk ma jkollhiex l-effetti meħtieġa u lanqas it-togħma bnina. IL-FIDLOQQOM Din kienet tinstab saħansitra fil- Wied tal-Qasam, limiti tax- Xlendi, jew fil-Wied ta' l- Għawdxija. Din il-ħaxixa jkun fiha ħafna xewk żgħir li malli tmissu dritt jeħel f'subgħajk u għad li ma jagħmilx ħsara, idejjaq lil-min ma jkunx jaf bih. Il-fidloqqom:— tintuza għas- sogħla. Trid tinġabar mill- għelieqi fix-xhur ta' Marzu u April meta tkun fil-milja tal-fjur tagħha li għandu għamla tassew sabiħa. Tixbaħ lil dawk il-lumini (min jiftakarhom) li bihom konna nixgħelu t-tazzi quddiem xi qaddis fid-djar tagħna. Trid tkun mgħollija u tinxtorob għar-riq, qabel ma jittieħed ikel jew xorb ieħor. Meta ppreservata tajjeb isservi għal żmien twil, basta tinġabar fiż-żmien meta tkun imfawra bil- fjuri. Tkun ħaġa tajba jekk xiħadd li qed jaħdem biex jippreserva l- widien ta' gżiritna jagħti daqqa t'għajn lejn il-Wied tax-Xlendi u jagħmel minnu waħda. mill- attrazzjonijiet li għandna fil-gżira żgħira imma sabiħa tagħna. (1) Din il-kitba hi meħuda minn sensiela ta' artikli fuq ix-Xlendi li Mons. Curmi kiteb fil-fuljett Mix-Xendi Lilkom, li joħroġ kull tliet xhur mir- Rettur tal-knisja tal-Madonna tal-Karmnu fix-Xlendi. Dekhrilna li billi ċ-ċirkulazzjoni ta' dan il-fuljett hi żgħira, xi ftit mit-tagħrif li ingħata fuq ix-Xlendi kien ħaqqu jasal għand aktar nies. Ix-Xlendi ilum Ħajr lir-Rev. Rettur il-Kan.