IS-SENGĦA TAL- BARRIERI Matul iż-żmien, sew is- sengħa tal-qtugħ tal-ġebel mill-barrieri, kif ukoll l- għodod li kienu jintażaw sa xi ħamsin sena ilu nbidlu sew. F'dan l-artiklu se naraw il-metodi li kienu jintużaw fil-qtugħ tal-ġebel, l-għodod, u se nsemmu xi ismijiet ta' diversi qatgħat u qisien ta' ġebel. Qabel ma bdew jintużaw. il- magni. fil-barrieri, l-ġebel ma kienx joħroġ mill-barriera bħall- lum — forma ta' kantun — imma kien jinqata' skont qisien li kien jitlob l-imgħallem fuq is-sit tal- bini. Biex jibda x-xogħol fuq barriera ġdida, l-ewwel li jrid isir hu li titneħħa l-ħamrija mill-wiċċ. Dari ma kienx hawn gafef, u l- ħamrija kienet titneħħa biz- zappun, billi timtela fil-qfief, u tinġarr minn fuq il-post permezz tal-bhima. Zappun — li bih kienu jimtiew il- qfief Meta jinkixef il-wiċċ wieħed ikun jista' jara x'tip ta' blat hemm taħt il-ħamrija. il-blata tal-wiċċ tista' tkun magħmula minn saff iebes li jissejjaħ SALVAGĠG; jew jista' jkun saff miksur u mmermer li jissejjaħ FRAGLU; jew saff ta' blat artab li jissejjaħ TURBAZZ. Dan kollu jrid jitneħħa biex jinkixef il-blat it- tajjeb. — Il-biċċa xogħol biex jitneħħa l-blat il-ħażin kienet tissejjaħ it-TISFIJA. Il-blat jista' jkun ukoll ta' tip imsejjaħ SOLL. Gebel meħud mis-soll: ġieli jintuża fil- pedamenti, peress li jekk jintuża 'l fuq mill-qatran, dan jitmermer Qoffa bħal dawk li kienu jintużaw biex titneħħa il-ħamrija minn wiċċ il-blat. Ma kienetx tkun. magħmula mill-qasab, imma mill-virgi ta' xitla li tissejjaħ 'xitla tal-virgi'. Kien jingħad għalhekk li l-qoffa kienet magħmula mill-'virgi tal-virgi'. issa se naraw kif kien jinqata' l- blat mill-barrieri. L-ewwel kienet titħaffer trinka twila li kienet tissejjaħ il-QATGĦA. Imbagħad titħaffer trinka oħra li tiġi skorra mal-qatgħa, u tissejjaħ it-TISLIBA. — Tislibiet ikun hemm tnejn: waħda f'kull tarf tal-qatgħa. Il-qatgħat u t- tislibiet kienu jsiru bil-BAQQUN fil-wiċċ tal-blat, u t-trinkatur kien joqgħod attent kif iqatta'. Kienu jintużaw bqaqen ta' diversi tulijiet — skont il-fond tat-trinka — u t-trinka kienet tkun xi seba' pulzieri wiesgħa (15cm). t-trinkatur kien jibda jħaffer bl- itqal baqqun, li jkun dak li għandu l-iqsar: MARLOĊĊ (handle) li jkun fih xi tliet piedi. Fil-biċċa l-kbira, t-trinkatur kien joqgħod bil-qiegħda, b'sieq waħda mimduda mal-art, u l- oħra. (l-leminija) mdendla fit- trinka. Il-wisa' tat-trinka kien jidjieq iktar ma l-baqqun jinżel fil-fond, u t-trinkatur ried jikkalkula sewwa — għax l-ebda ħadd m'għandu l-ħila li jibqa' hieżel dritt preċiż RIEGLA COMB- iktar: ma. t-trinka titfannad. In-naħa ta' fuq tat- 3 trinka jkun dejjem usa minn isfel; u l-wisa' ta' fuq jiddetermina kemm. it-trinka tista' tkun fonda. F'barriera li għadha għal kollox ġdida, t-trinkatur ried iħaffer mhux biss 'qatgħa' waħda u żewġ żewġ tislibiet, imma Baqqun — li bih kienet tinqata' t- trinka. Bqaqen kien hemm erba' tulijiet, bl-twal marloċċ ikun ħames piedi u nofs. Il-wiċċ tal-barriera kien jitfassal f'taqsimiet biex il-blat jinqata' biċċa biċċa. Kull taqsima tissejjaħ TRAVERSA. 'Qatgħa Qatgħa l Biex tinqata' l-ewwel traversa kien jitqatta' PETT ma' ġenb wieħed. qatgħat u żewġ tislibiet biex b'hekk ikun ħaffer rettangolu sħiħ. Kull rettangolu li jinqata' kien ikun bejn wieħed u ieħor tletin pied b'għoxrin pied u kien jissejjaħ TRAVERSA. L-ewwel darba. biss, ma waħda mill- qatgħat kien jinqata' wkoll PETT, ii kien ikun fond daqskemm kienet fonda t-trinka u kbir biżżejjed biex żewġ ħaddiema jistgħu jinżlu fih u jagħtu daqqiet ta' mazza (ara d- disinn ta' fuq u kif se nispjegaw 'il quddiem). Fil-pett, imma isfel nett, kienu jitħaffru toqob li: jissejħu KNIENER: (waħda. tissejjaħ KENNIERA), waħda ftit 'il bogħod mill-oħra. Fil-kniener kienu jitpoġġew l-ISPNAJJAR (wieħed jissejjaħ SPNAR). Dawn kienu speċi ta' skriepel kbar. L-ispnajjar. kienu jissammru fil-kniener permezz L-ispazju vojt ta' madwar it- Traverse jissejjaħ il-FOROGĦ. ta' mazza kbira li kienet tkun tiżen mat-tletin ratal (24 kilo) jew aktar. Wara diversi daqqiet li kienu jingħataw fuq l-ispnajjar b'ċertu sengħa, wieħed kien jisma' l-blata tfaqqa' u tinqata' mal-vina tal-blat. bejn il- QATGĦA u ż-żewġ TISLIBIET. Biex l-ispnajjar ikunu jistgħu jidħlu u joforqu l-blat, u fl-istess ħin ma jeħlux, kienu jintużaw iċ- ĊAPEP. (ĊAPPA kienet tkun biċċa landa li kienet titqiegħed bejn l-ispnar u l-blata biex l- ispnar ma jeħilx mal-blat imma jiżloq fuq il-landa. Meta l-ġebla kienet tkun iebsa, waqt li kienet tingħata d-daqqa fuq l-ispnajjar dawn kienu jerġgħu jinbeżqu 'l barra. F'każi bħal dawn, minflok ċapep kienu jintużaw biċċiet tal-injam jew anke tal- karti. Meta l-blata il-kbira msejħa 'traversa' tkun inqatgħat minn isfel mal-vina (bid-daqqiet tal- mazza li l-ħaddiema jkunu taw fuq l-ispnajjar li jkunu imdaħħlin ġol-kniener), kien jibda x-xogħol biex il-blata l-kbira titqatta' f'biċċiet iżgħar (ara d-disinn isfel). It-traversa titqatta' dejjem bl-ispnajjar u d-daqqiet tal- mazza, sakemm ikunu waslu f'biċċiet żgħar biżżejjed li minnhom jistgħu jinqatgħu l- knaten infushom. L-ispnajjar użati biex joforqu kantun minn ieħor huma iżgħar minn dawk użati fil-bidu tal-proċess, u l- knaten jinferqu minn xulxin bl- użu tal-iskalpellina li tintuża bħala lieva. Wara li tinqata' l-ewwel traversa fil-barriera, kull traversa oħra jkollha ġenb mikxuf (kif jidher fid-disinn fil-ġenb). Il-ġenb il- mikxuf kien jissejjaħ it- TAVLATURA. Wara li titħaffer trinka u żewġ tislibiet, il-kniener kienu jitħaffru n-naħa t'isfel tat- tavlatura, u l-proċess ikompli kif fissirna qabel. L-ispazju vojt ta' madwar. it-traversa, jiġifieri l- ispazju maħluq mit-trinek, kien jissejjaħ il-FOROGĦ. TIPI TA' XQUQ FIL-BLAT. Il-blat fil-barriera jista' jkollu xquq li, skont in-natura, d- direzzjoni, u l-inklinatura tagħhom, jingħataw ismijiet differenti: BRAMA: Din tkun xaqq vertikali jew xi ftit jew wisq wieqaf, imma qatt xaqq mimdud jew orizzontali. OPPJATURA:: Ġeneralment din tkun xaqq mimdud, imma xaqq li ma jasalx 'il bogħod; ngħidu aħna minn xi tlieta sa tiettax-il metru. Ix-xaqq jista' jkun xi ftit għax-xtur, imma qatt vertikali. QIEGĦ: Qiegħ ikun dejjem xaqq mimdud, u jibqa' sejjer tul kbir. DAGĦBIEN: Bħal ħofra jew għar. fil-blat. Is-soltu jkun vertikali u l-brama tista' tkun fergħa ta' dagħbien. BRAMA FINA: Jgħidula wkoll ĦARIRA, imma jekk ma tkunx tidher bil-għajn għalkemm tkun hemm xorta, tissejjaħ ukoll BRAMA MUTA jew BRAMA Wara li tinqata l-ewwel traversa fil-barriera, kull traversa oħra Jkollha ġenb mikxuf li jissejjaħ TAVLATURA SPNAR għall- ferqa tal- kantun Par LANDI doppji SPNAR għall- kniener u t- traversi SKALPELLINA għall-qlib tal-ġebel MTERQA (L-imterqa tal-inkulmar tkun iżgħar) MAZZA għall- ħbit tat-traversi Il-kanal F'tarf il-marloċċ - Marioċċ $—- ikun hemm VAJLORA tal- Disinn magħmul minn Innocenzo Camilleri fl-1976, biex ifiehem il-proċess tal- qtugħ tal-ġebel bl-ispnajjar sakemm fl-aħħar tasal biex ikoliek kantun. Għal din trid toqgħod attent għax: il-ġebla tista' tinqasam waqt li tkun qed tinħadem. IL-QISIEN TAL-ĠEBEL Skont il-qies li kienet tinqata', il- ġebla kienet tingħata isem differenti: IL-BIĊĊA: Din kienet tiskorri l- ħmistax-il pied kubu u kienet l- ikbar qies li kien joħroġ mill- barrieri. L-antiki kienu jgħidu 'biċċa taqleb nofs karettun'. Dan għaliex fuq karettun ma kinux joqgħodu żewġ biċċiet. Fil-fatt, biex jgħabbuha, kienu l- ewwel igerbuha u jqegħduha wieqfa; iħollu l-bagħal minn mal-karettun u jpoġġu l-karettun bix-xatba u l-lasti weqfin mall- biċċa; jorbtu l-'biċċa' mal- karettun u mbagħad jarbulawh biex ix-xatba u l-lasti jerġgħu jiġu mimduda. B'hekk il-'biċċa' kienet tiġi fuq il-karettun u jerġgħu jorbtu l-bagħal. Meta daħlu l-krejnijiet, il-'biċċiet' bdew jitgħabbew fuq it-trakkijiet permezz tal-krejn. L-ISKARPA: It-tieni l-ikbar qies kienet l-iskarpa. Din kienet tkun blokka li ma tiskorrix ħmistax-il pied kubu. Skarpa li kienet tkun kwadra kienet tissejjaħ ROMBLU. IL-BLATA: Blata hi blokka twila mhux inqas minn tliet piedi u nofs (1.10 mtrs). IL-KAVALL: Il-Kavall hu blokka li t-tul tiegħu hu inqas minn tliet piedi u nofs. Mela itwal minn tiiet piedi u nofs jissejjaħ 'blata' u inqas minn tliet piedi u nofs jissejjaħ 'kavalf'. VAŻA: Hekk tissejjaħ blokka ii s-sezzjoni tagħha kienet ta' ħdax-il pulzier b'xiber u kwart (11' X 13'). KANTUN DOBBLU: Kantun wiesa' ħdax-il pulzier. KANTUN SINGLU: Kantun wiesa' disa' pulzieri. Il-kliem 'blata' u 'kavalf' kienu jalludu biss għat-tul; waqt li 'vaża', 'kantun dobblu', u 'kantun singlu' kienu jalludu biss għall-ħxuna. Għaldaqstant seta' jkollok 'blata tal-kantun' (9 pulzieri wisa', 10 pulzieri u kwart għoli, u 3 piedi u nofs tul), u seta' jkollok 'kavall tal- vażi' (13-il pulzier wisa', 10 pulzieri u kwart għoli, u minn tnejn sa tliet piedi u nofs tul). XULLIEL: Xulliela hi blokka li għandha għoli ta' 10 pulzieri u kwart, imma t-tul u l-ħxuna mhux determinati, Ix-xulliel kien jintuża fid-dobblu fejn wiċċ wieħed biss ikun jidher. XRIEK: Ix-xorok kienu jintużaw biex isaqqfu bihom. Kienu jkunu xi tliet pulzieri ħoxnin, u t-tul kien ivarja. L-itwal xriek kien dak li jissejjaħ 'tal-qasba' (6 piedi u għaxar pulzieri u nofs). Meta x- xorok tal-qasba kienu jintużaw biex isaqqfu bihom, l-irjus kienu jitqiegħdu fuq il-KILEB. Il-kileb kienu ġebel kbir ħiereġ 'il barra mill-ħajt. Peress li x-xorok tal- qasba kienu jkunu twal, ġieli kienu jinqasmu, u biex jintrifdu kien jitqiegħed travu fin-nofs li kien jissejjaħ PASTAŻ. Ġeneralment, il-wisa' tax-xorok kien ikun ta' xiber (1l-il pulzier). ix-xorok kienu jinxtraw bil-BARKATA. BARKATA kienet numru ta' xorok ta' tul speċifikat. Jekk it-tul tax-xriek ikun qasir, in-numru ta' xorok fil-barkata kien ikun relattivament kbir. Meta jiżdied it-tul tax-xriek, in-numru ta' xorok fil-barkata kien jonqos. It-tul tax-xorok f'barkata kien ivarja minn tiett ixbar sa ħamest ixbar u nofs, u kienu jinbiegħu hekk: Tul Barkata (bix-xiberj (numru ta' xorok) 3 16 34 15 35 14 34 13 4 12 EWA 11 4 10 44 9 5 8 BENA 7 5ħ 6 Xorok itwal minn ħamest ixbar u nofs kienu jinbiegħu bil-wieħed. KAPTELI: hu xriek li jkun eħxen minn 4 pulzieri. SKALUNA: Meta taraġ kien għadu jsir bil-ġebel, kull tarġa kienet tissejjaħ skaluna, u l-ġebla kienet tinqata' skond il-bżonn. ĊANGATURA:. kienet tintuża biex titqiegħed fl-art flok il-madum. L-IŻMARRATUR Ta' min jgħid li qabel mal-knaten u ġebel ieħor joħorġu mill-barriera, dawn kienu jiġu ŻMARRATI. Xi ħaddiem kien ikun inkarigat li, permezz tal-kanal tal-imterqa, iqarreb kemm jista' jkun il-kantun lejn l-għamla finali tiegħu, biex imbagħad il-ġebel kien jintnaġar minn-NAĠĠAR fuq il-post fejn se jsir il-bini. In-naġġar, permezz tal- mannarett u r-raxketta, kien jonġor l-uċuħ kollha biex jiġu lixxi u l- kantun ikun jista' jitqiegħed f'postu fil-bini. Hekk tajna ħarsa ħafifa lejn sengħa antika ta' missirijietna; sengħa li llum inbidlet mhux ftit. It- tbatija tal-ħaddiem tal-barrieri, għall-grazzja t'Alla, naqset ħafna; imma m'għandna qatt nittraskuraw dis-sengħa qadima li missirijietna kienu tant mgħallmin fiha, u għandna nżommu l-kliem tekniku li kien jintuża fiha. Trinkatur, milwi ganċ, iħaffer bil-baqqun it-trinka ta' madwar it-traversa. IL-BAQQUN TAT-TIKSIR Dak li jidher hawn fuq huwa disinn ieħor magħmul minn Innocenzo Camilleri fl-1976 biex ifiehem l- għodda u x-xogħol. tal-barrieri. Mhux importanti li r-riproduzzjoni tad-disinn m'hijiex daqshekk ċara — it-tagħrif kollu li fih qiegħed imniżżel fl-artiklu tagħna. i xtaqna ninnutaw imma, hu l-fatt ta' kemm l-ilsien Malti kien għadu b'saħħtu ma' niesna sa ftit tas-snin ilu. Isimgħu il-frażijiet imniżżla fid- disinn U użati bl-aktar mod naturali mill-ħaddiema ta' ftit snin ilu: t Spnar għall-ferqa tal-kantun. ' Mazza għall-ħbit tat-traversi. ' Kien hemm kniener ta' erba' spnajjar, imma wkoll żwieġ ta' żewġ spnajjar. ' Il-vojt ta' madwar it-traversa kien jissejjaħ il-forogħ. Xi ġmiel ta' kliem, u x'differenza mill-lum fejn kulħadd ikisser u jfarrak il-lingwa. Fid-disinn t'hawn fuq hemm ħaġa li ma ssemmietx fl-artiklu. Dak li jissejjaħ il-Baqqun tat-tiksir, li kien ikollu marloġġ ta' żewġ piedi u żewġ pulzieri, f'tarf il-marloġġ kien ikollu wkoll vajlora. Fid-disinn din il-vajlora qiegħda mmarkata u ħdejha hemm miktub: ''Vajlora tar- ram għall-ħżuż'. Ir-raġuni kienet li fuq il-marloġġ ta' dal-baqqun kienu jiġu mmarkati diversi qisien, kif jidher fid-disinn tal-ġenb. Il- ħaddiem fil-barriera kien juża l- marloġġ biex ikejjel il-qisien li għandu bżonn skont id-daqs tal- ġebel li ordnawlu, u bil-vajlora fit- tarf tal-marloġġ kien jagħmel ħażż biex ikun jaf fejn se jagħmel il- kannierra biex jofroq il-kantun. Il- marki fuq il-marloġġ kienu jsiru b'għafsa bix-xifer tal-mannarett. ż , LEKGES SĦŻR għall-ħżuż ————bn