LEHEN IL-MALTI BORD EDITORJALI Editur: Professur Ġuże Aquilina, B.A., LL.D., Ph.D. (Lond.), F.R.A.S. Membri: Rev. Edward Fenech, B.A.(Gen.), B.A.(Hons.) META MORT IL-LIBJA Meta konna għadna kolonja Ingliża (Malta kellha ftit snin ta' libertà fl-istorja tagħha), kien hemm żewġ toroq biss miftuħa qud- diemha — waħda li kienet tieħu għal Downing Street, Londra u l-oħra li kienet tieħu għal Palazzo Venezia, Ruma. Meta mbagħad Malta ħadet rajha f'idejha, infetħu toroq ġodda, toroq li jieħdu għal pajjiżi fil-qrib, li qabel qajla kien ikollna x'naqsmu magħhom, u toroq oħra li jieħdu fil-bogħod ħafna għal pajjiżi li qatt ma konna noħolmu li xi darba kien ser ikollna x'naqsmu magħhom. Toroq ġodda, ħbieb ġoddal Id-dinja kbira u kull ġens għandu dik ix-xi ħaġa li tagħżlu minn ġens ieħor. Fuq kollox, il-ġnus kollha huma magħmulin min-nies tad-demm u l-laħam bħalna, nies fix-xaba' u nies fil-għaks, nies edukati u nies injoranti, nies minn fuq u nies minn taħt, nies ħakkiema u nies maħkuma, nies ġusti u nies inġusti, nies indifferenti u nies impenjati fil-ġlieda għall-ġustizzja soċjali. Fuq tila ikbar, il-kwadru ta' l-umanità mxerrda ma' l-erba' kontinenti jidher akbar u aktar imżewwaq. Mal-ftuħ tat-toroq ġodda nqalgħu opportunitajiet ta' safar, issa għal art u issa għal oħra li qabel qatt ma konna naħsbu fihom. Konna maqfulin ġo gaġġa. Il-bniedem meta jidra, bħal għasfur imfeddel, iħoss ruħu kuntent anki ġo gaġġa. Issa farrakna l-gaġġa u ħriġna għall-beraħ, sirna tassew nies ħielsa; ċit- tadini ta' pajjiż indipendenti u repubblika li s'issa għadu fi ħdan il-Commonwealih. Ma ngħaġġluxi Nieqġu ftit, u nistaqsu lilna nfusna tAħna tassew poplu ħieles7 Jiddependi x'wieħed jifhem bil-kelma 'ħelsien'. Jekk b'ħelsien nifhmu biss li n-nies li jintbagħtu fil-gvern mill-poplu minn żmien għal ieħor jistgħu jagħmlu liġijiet mingħajr ma joqogħdu jitolbu, kif kienu jagħmlu dari, il-kunsens tal-Majestà tagħha r-Reġina, aħna poplu liberu. Imma sa hawn il-libertà tagħna hija libertà politika biss. Meta dan l-aħħar kelli mmur Tuneż u waqaft għal ftit il-Libja nistenna l-ajruplan, u ftit ġimgħat wara mort għall-kungress Nisrani- Musulman li sar fi Tripli, għamilt ftit tar-riflessjonijiet u paraguni. Ta' min jaħseb fuqhom. Fost l-Għarab osservajt qima kbira għal-Isien Għarbi, ilsien il- poplu. Fil-Libja dan ir-rispett għall-Għarbi huwa hekk kbir illi waslu biex għamlu l-ismijiet tat-triqat kollha, ħwienet, riklami u kull ħaġa oħra miktuba bil-Għarbi. Jista' jkun li barranin li ma jafux bil- Għarbi jiddejqu għax ma jirnexxilhomx isibu t-triq waħedhom. Imma din hija affari tal-Libjani. Dak li qgħadt naħseb fuqu huwa d-dit- ferenza ta' mentalità u s-sens ta' independenza tal-gvernijiet tagħna u l-gvernijiet Għarab. Il-Għarab huma hekk kburin bi lsienhom li, bla kompromessi ma' ilsna barranin, jagħtuh l-ewwel post f'pajjiż- hom. Malta, li tiftaħar li m'għadhiex kolonja Ingliża, f'dik li hija lingwa ta' korrispondenza uffiċjali, anki ma' l-istess Maltin għadha ingliżizzata, biex ma ngħidux li saret aktar ing'iżizzata minn qabel. Il-qagħda tal-Malti tħassret hekk bl-ikreh, li wieħed ma jiflaħx ma jistaqsix ''Għaliex mingħand l-Għarab ma tgħallimniex nirrispettaw ilsienna bħalma huma jirrispettaw ilsienhom' U, fl-aħħar mill-aħħar, mhux l-Għarab biss imma l-pajjiżi kollha ċiviliz- zati jirrispettaw ilsienhom. L-Ingliż jidher li għad għandu r-riħ /uq ilsien il-poplu fl-uffiċini tal-Gvern u sa fid-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni. Fl-Università (Maltija jew barranija') għandna żgħażagħ, speċjalment tfajliet, 1i jħossuhom superjuri għal ħaddieħor meta jitkellmu speċi ta' Ingliż. Sa ftit snin ilu, ħadd ma kien jista' jitkellem bil-Malti fil-laqgħat tal- Kunsill, Senat u Fakultà ta' l-Università. Il-minuti flok jinżammu bit-Taljan bħal dari jinżammu bl-Ingliż; barra l-minuti tal-Kunsill Rappreżentattiv ta' l-Università (KRS) li jżommuhom bil-Malti (iż-żgħar imexxu l-kbarl). toroq ġodda jinfdu magħhom. F'dawn il-pajjiżi sitwazzjoni bħal din kienet titwaqqa' għaċ-ċajt, biex ma ngħidx kienet tkun dikjarata illegali meta dan l-għajb isir fl-uffiċini tal-Gvern stess. Aħna nafu fejn sejrin jew ma nafux7 Nafu xi rridu jew le2 Nafu sewwa x'għandna nifhmu bil-kelma 'indipendenza'2 Nafu li jkunx hemm ukoll l-indipendenza tal-karattru Malti mibni fuq l-identità nazzjonali tagħna' Kemm ser indumu naħarbu minna nfusna qisna s-seftura mir-raħal li biex tagħmilha tal-kbira, bħas- sinjura, taħbi min hi ommha u min hu missierhal Din insejħulha 'indipendenza'7 Fil-Libja ulied ir-residenti barranin, li jmorru biex jistagħnew, huma obbligati jitgħallmu l-ilsien Għarbi. Rajt klassi ta' tfal Amerikani jaqraw l-Għarbi b'ħeffal Anki jekk aħna ma naslux sa hawn, ma nistgħux għall-inqas naslu biex naffermaw b'mod aktar ċar l-istatus ta' l-ilsien Malti f'pajjiżna, l-aktar fost il-membri taċ- ċivil li, mhux inqas mt-tagħlim ta' l-Għarbi (u li biex jitgħallmuh intbagħtitilhom. ċirkulari bl-Ingliżi) jeħtiġilhom tagħlim aqwa ta' ilsien pajjiżhom ħalli jistgħu jaqdu dmirhom aħjar mal-poplu Malti, l-aktar il-kotra tal-ħaddiema, fosthom ħafna; bdiewa, li biex nuża kelma popolari ħafna lum, ma tidħolx fil-klassi ta' l-elite'2 U dwar il-Għarab, nies ta' lsien qawwi u storja kbira, ma nistgħux, barra nibnu u nsaħħu r-rabta tagħna magħhom fuq iż-żejt biss (interessi materjali) nibnuha wkoll fuq il-lezzjoni li jagħtuna bil-mod kif huma jafu jirrispettaw ilsienhom u f'pajjiżhom jagħtuh l-ewwel post fuq ilsien barrani7 Barra miż-żejt nistgħu nimpurtaw mil-Libja l-irġulija mill- Osservazzjoni oħra qabel nagħlaq: Bħalissa għandi f'idejja l-Annual Report (Adroddiad Bivnvddol) għas-sena 1974-75, tan- National Librarv of Wales (Livirgell Genedlaethol Cvmru). Parti minnu huwa bil-Welsh u l-bqija bl-Ingiż. Għaliex aħna l-Maltin aħna hekk diversi mhux biss mill-Għarab imma anke mill-Welsh, għalkemm dawn qegħdin fil-qalba ta' l-Ingilterra iżjed minna7 Jidhrilna li wasal iż-żmien li kemm il-Gvern kif ukoll l-awtoritajiet ta' l-Università jaffermaw iżjed il-karattru Malti ta' l-Università tagħna. Ma jidhirlix li aħna xi ħaġa aħjar mill-Welsh li arthom hija biċċa waħda mill-istess art ta' l-Ingilterra. Ġ. FARAĠ Meta xi ħadd għażiż imutlek, Alla miegħu riedu biex isabbruk igħidulek ħbiebek, Mhux lakemm nemmen li Alla f'daqshekk jindaħal, dwar min igħix u min imut. Imma nemmen, nitħajjar nemmen, għax jekk Alla ħabb lil min ħabbejt, ħalli jieħdu, u jien nitfarraġ x'ħin nemmen li Alla igħożż lil min għożżejt. ĠUŻE' DIACONO 3