18. ieiamis 6 ta' April 2017 TAGĦRIF J L-ORIZZONT L-IĦIRSA FIL-FOLKLOR TAGĦNA (11) L-ispirti jeżistu jew mhuwiex minnu dan 'wieħed mill-artikli, F'sħedtikom li l-kelma 'ħares' tfisser 'tippro- teġi' jew ''gwardjan' tad- dar. Kif tafu, jingħad li l- ħares hu fatat jew spettru li jgħidu aktarx jeżisti f'bosta palazzi u. fi djar antiki f'bosta bliet u rħula madwar Malta u Għawdex. Qrajna ħafna stejjer strambi dwar l- attitudni tal-ħares- mal- membri tal-familji li jkunu joqogħdu fid-dar li hu jkun qiegħed jipproteġi. Jgħidu- lek, li xi familji, meta ntebħu bil-preżenza tiegħu aċċet- tawh u baqgħu jgħixu fid- dar bla tfixkil ta' xejn, oħrajn twerwru minnu u ħarġu mill-post. Iżda ejjew għal mument ninsew li ħafna minna huma xettiċi dwar dan il-fenome- nu li ħawwad ħafna lil bosta u bosta kittieba tal-folklor u naċċettaw it-teżi li l-ħares jinsab f'xi dar biex jipprote- ġihom, iżda mbagħad wie- ħed jistaqsi, 'minn min ikun qiegħed jipproteġi d-dar, minn xi spirti ħżiena u ma- linni jew minn xi persuni li ma jkollux grazzja magħ- hom'' Tiftakru fl-istejjer li rrakkontajtilkom dwar per- suni li litteralment keċċihom mid-dar għax ma ħax grazz- ja magħhom, waqt lill-oħ- rajn kien iħallilhom munita tal-fidda fuq l-ewwel tarġa ta' kull indana. Dawn, iż- żewġ uċuħ tal-ħares2 Issa ejjew nitkellmu dwar fatati li qrajna bosta drabi dwarhom. Semmejt il-White Ladv li kienet tidher fil-Forti Sant' Anġlu u rrakkontajna l-istorja tagħha. Ippruvajt nikseb aktar informazzjoni dwarha, iżda kull darba li kont imur biex inkellem lil xi watchman dejjem sibt il- bieb magħluq. Għandi żewġ esperjenzi oħra x'naqsam magħkom dwar fatati oħrajn marbutin ma' dan il-forti. Niftakar li semmiegħa rrakkontatilna esperjenza tal-ħabib tal-familja tagħha li kien baħri f'Sant' Anġlu u li kien jaħdem fil-kċina u jqassam. l-ikel. L-istorja kie- net tikkonċerna: naħa parti- kolari ta' dan il-forti li kienet magħrufa bħala l-Wings, u jekk fhimtha tajjeb, kien hemm xi kamra li fiha kien isir il-Qorti Marzjali. Fil-lejl tat-13 ta' Frar (ma nafx ta' liema sena) bil-lejl dan sema' storbju kbir ġej minn dawk in-naħat, u tant beża' li ħareġ jiġri 'l barra bil-ħwejjeġ ta' taħt. L-għada, kompliet tirrakkonta, sabu kollox: imqalleb, sodod mhux: f'posthom, twapet mitfugħin kif ġie ġie u l- għamara mhux f'postha tant, li ħadd ma seta' jidħol fil-kmamar. Esperjenza oħra hi wkoll ta' baħri ieħor f'Sant' Anġlu fiż-żmien l-Ingliżi: 'Tien kont ili naħdem bħala baħri għal madwar disa' snin. Es- perjenzajt xi ħaġa li sal-lum għadni ma nistax nemmin- hal Aħna f'Sant' Anġlu kon- na nagħmlu r-ronda bil-lejl fi gruppi (gangs), bil-fizzjali u POs magħna. F'lejla waħ- da, wieħed minn sħabi mill- Birgu li kien idur bir-rota, ġie jiġri fuqna bir-ragħwa ħierġa minn ħalqu, u f'del- lirju ta' ġenn beda jgħajjat u jgħid li l-istatwa tal-Hiberia, li kienet fid-daħla tal-forti, kellimtu. Wara li ħadnieh fis-sick bar il-fizzjal dar fuq- na u qalilna li, kien hu li beżżgħu u bagħat lil kul- ħadd fuq xogħlu. Aktar tard għaddejna minn ħdejn l- istatwa tal-Hiberia u sibna r-rota ta' seħibna wieqfa ġol-kanal taċ-ċangatura. Meta wara staqsejt lill-fizzjal jekk kienx minnu' li kien beżża' lil seħibna, qalli li ma kienx hu — qalilhom hekk biex jagħmlilhom kuraġġ. Semmejna diversi palazzi li' fihom jidher xi spirtu. fos- thom il-Palazz ta' Verdala li miegħu hi assoċjata mara ' magħrufa bħala l-Blue Ladv. Jeżistu diversi stejjer u bejn wieħed u ieħor kollha jixb- hu lil xulxin. Jingħad li'wie- 'ħed mill-Gran Mastri (qalil- na semmiegħ) kien tiela' biex jieħu vaganza fil-Palazz ta' Verdala meta fit-triq in- nota kaless wieqaf waqt li l- kalessier tiegħu kien qie- għed jipprova jdaħħal ir-ro- ta flokha. Il-Gran Mastri ta- lab lil kalessier tiegħu jieqaf u jmur jagħti daqqa t'id lil kalessier l-ieħor idaħħal ir- rota. Sadanittant huwa resaq lejn il-kaless l-ieħor, fih ra mara żagħżugħa u ħa graz- zja magħha. Meta staqsieha min kienet, qaltlu li kienet mara ta' negozjant Malti. Stedinha fil-palazz u wrieha li kellu grazzja magħha. Me- ta rrifjutat l-avvanz tiegħu, bagħat lil żewġha b'missjoni f'Pariġi (aktarx bħala am- baxxatur). F'waħda miż- żjarar tagħha fil-palazz ta' Verdala, il-Gran Mastru heddidha li r-ritorn ta' żew- ġha kien jiddependi min- nha, u meta reġgħet irrifju- tat, għalaqha f'kamra sa- kemm iċċedi għalih. Hawn- hekk il-mara tant beżgħet mit-theddid tal-Gran , Mastru li qabżet mit-tieqa (hemm min jaħseb li ppru- vat taħrab mit-tieqa) u wara bdiet tidher fil-palazz. Aktar tard fiż-żmien, l-Ingliżi (ak- tarx wara l-Gwerra l-Kbira) il-gvernatur li kien jabita fil- Palazz ta' Verdala kellu mis- tieden speċjali (aktarx pjan- ist) u l-kamra tiegħu kienet proprju l-istess kamra fejn kienet miżmuma l-Blue La- dv. Darba waħda, waqt li kien qiegħed jilbes u ħarstu marret fuq il-mera, warajh ra mara: żagħżugħa. Dar f'salt u l-mara ma' kinitx hemm. Kif niżel għaċ-ċena, il-gvernatur u dawk. ta' madwaru mill-ewwel inteb- ħu bl-iskunċentrament tie- għu, u meta staqsewh x'kien ġralu rrakkontalhom l-istor- ja kollha. Għall-ewwel ħadd ma qallu xejn, iżda meta wasal biex jitlaq lejn pajjiżu qalulu bil-ġrajja tal-imsejk- na mara: — Tiftakru meta rrakkonta- jtilkom l-esperjenza ta' dak iż-Żabbari li f'xi tlieta ta' filgħodu ra pellegrinaġġ ta' erwieħ għaddej minn qud- diemu u dieħel fil-knisja ta' Ħaż-Żabbar. Illum se nirrak- kontalkom storja tas-Snin 50: Żewġt ħbieb joqogħodu maġenb: xulxin fil-Blata l- Bajda, it-tnejn dilettanti tal- fotografija, kienu jgħaddu ħafna ħin fuq il-bejt. Darba fost l-oħrajn iltaqgħu għand tal-gazzetti, u wieħed staqsa lill-ieħor jekk rahx il-pelle- grinaġġ li kien għadda minn taħthom f'xi l-erbgħa ta' filgħodu. L-ieħor qallu le, 'maħseb għajni marret bija'. Jiem wara ż-żewġt irġiel reġgħu ltaqgħu u tal-ewwel staqsieh, 'tgħidlix li lum ma smajthomx għaddejjin minn taħtna jgħidu r-ru- żarju..2' Wieġbu l-ieħor. Għaddew jumejn, u din id- darba r-raġel ġablu negatti- va b'ritratti li huwa ġibed tal-pellegrinaġġ li kien għadda kmieni filgħodu. 'Naħseb li la tiżviluppa dawk ir-ritratti temminni.' Sieħbu mar id-dar u żvi- luppa r-ritratti, iżda fihom ma deherx il-pellegrinaġġ li semma sieħbu. Tħawwad ħafnal Iddeċieda li jkellem persuni li fil-ħin li sieħbu ġibed ir-ritratti kienu jkunu mqajmin. Kellem lil ċertu Ċensu li kien armat bil-kar- rozzin u staqsieh jekk fit-triqtu lejn il-Belt iltaqax ma' xi pellegrinaġġ u l-ieħor qallu li ma ra xejn. Mar jistaqsi lill-ħaddiema tal-forn li kellu ftit 'lbogħod minnu, u dawn ukoll ikkon- fermaw li għall-ħabta. tal- erbgħa kienu barra jieħdu tazza te, raw lil Censu għaddej bil-karrozzin tiegħu iżda ma raw l-ebda pelle- grinaġġ għaddej mit-triq f'dak il-ħin. Esperjenza oħra ta' er- wieħ: żewġ nisa ħbieb mill- Birgu waslu tard. fit-termi- nus tal-karozzi tal-Birgu, u peress kienu joqogħdu l- Mandraġġ iddeċidew li jgħaddu mill-mina li hemm ħdejn il-grawnd tal-Fortini. Huma u għaddejjin: minn quddiem: iċ-ċimiterju (tal- Pesta) ta' Santu Rokku (il- lum skola sekondarja) waħ- da minnhom ħadet l-akbar qatgħa ta' ħajjitha. Wara l- kanċell rat persuni lebsin abjad qishom qegħdin jitol- bu. Il-mara ma tkellmet xejn u ntilfet titlob għall-erwieħ tal-Purgatorju. L-għada filgħodu, meta reġgħet iltaqgħet ma' seħ- bitha qaltilha bl-esperjenza li ġarrbet il-lejl ta' qabel hu- ma u għaddejjin minn qud- diem iċ-ċimiterju. Seħbitha qaltilha li hi wkoll rathom iżda ma qaltilha xejn. Nagħ- laq b'esperjenza oħra: żewġ namrati kienu flimkien f'ka- rozza qrib il-Palazz ta' Ver- dala: F'ħin minnhom raw ġemgħa persuni resqin lej- hom, mexjin bil-mod u jgħi- du r-rużarju. Għall-ewwel ma tawx kas, iżda meta kie- nu qrib tagħhom u osservaw li kienu maqtugħin mill-art, iż-żagħżugħ startja l-karoz- za, saq lejn ir-Rabat u'rrak- konta din l-esperjenza lil sħabu: Esperjenzi ta' trabi qrajna bosta u tat-tfal Torok ji- lagħbu ma' tfal tamparhom ukoll, iżda bħal din ma qra- jniex. Din l-esperjenza qalili raġel meta kellu 52 sena. Jiftakar li meta kellu xi ħames snin kienu f'post f'Ħal Lija iżda maż-żmien ħarġu minnu għax kien żgħir. Jiftakar ukoll li meta kien għadu żgħir hu u ħutu kienu jorqdu fl-istess kamra tas-sodda ma' ommu u mis- sierru. 'F'din il-kamra kien hemm bieb li kien jagħti għal bitħa, u meta ommi u missieri kienu jorqdu kien jidħol tifel liebes libsa bajda tal-preċett u għal ftit tal-ħin kien joqgħod jilgħab miegħi, imbagħad jerġa' jmur minn . fejn ġie. Jien lil ommi ma kontx għedtilha għax bżajt li ma tħallinix nilgħab miegħu. Lil ommi ġieli smajtha tgħid li meta konna żgħar, ma nafx jekk kontx jien jew oħti, kienet tpoġġina fuq is-sodda u wara jsibuna fl-art'. Inkomplu ġimgħa oħra