Il-Pittura ta' Ġużeppi Car f'Ħal Kirkop Kitba tal-Kan. Memorji tal-Gwerra Niftakar sewwa ż-żmien tat-Tieni Gwerra Dinjija (1940-45). Kont għadni tifel u l-Iskola Primarja taż- Żejtun kienu ħaduha f'idejhom is-Servizzi Ingliżi biex jużawha bħala sptar. Aħna t-tfal konna nużaw bħala klassijiet djar privati, knejjes żgħar u każini. Kienet is-sena 1942, l-agħar waħda tal-gwerra, meta fit-2 ta' Mejju, laqtet liż-Żejtun traġedja kbira: ajruplan ta' l- għadu tefa' fuq iż-Żejtun numru ta' bombi u waħda minnhom waqgħet eżattament quddiem il-knisja parrokkjali u qatlet 30 ruħl Jien għal ftit ma kontx wieħed mill-vittmi, għaliex l-ajruplan ta' l-għadu rajtu b'għajnejja qabel ma laħaq telaq il-bombi. Irnexxieli niġri għax-xelter, u kif dħalt fil-bokka tiegħu nisma' l-isplużjoni. Bil-għajnuna ta' Alla, dakinhar ħlist mill- mewt bi ftit sekondil Għaddew ftit xhur u bdejt il- klassi ta' tħejjija biex nersaq għall-eżami tad-dħul fil- Liċeo, u hekk, jekk ngħaddi, inkun nista' nibda l-istudji sekondarji tiegħi. Kien ikollna l- lezzjonijiet filgħodu biss fil-platea tat-teatru tal-Juventutis Domus fi Triq San Girgor. L- għalliem tal-klassi tiegħi kien ċertu Mr. Baldacchino, Bormliż, li kien ġie refuġjat tal- gwerra fiż-Żejtun u kien joqgħod fil-pjazza tal-knisja. Iżda wara nofsinhar aħna s- subien li ridna nersqu għall-eżami tal-Liċeo Salvu Spiteri — Is-Surmast, kien ikollna żewġ President tas-Soċjetà u Prokuratur lezzjonijiet oħra, tal-Fratellanza mill-1924 sa l-1967. waħda ta' l-Ingliż u l- oħra tas-somom, għaliex dak iż-żmien l-eżami tad-dħul għal- LiĠoO kien isir biss fuq dawn iż-żewġ suġġetti. iż-żewġ lezzjonijiet żejda kuljum kienu jissejħu continuation class u kienu jsiru, mhux fil- platea, iżda fl-intrata spazjuża tad-Domus. Il- lezzjonijiet ta' l-Ingliż kien jagħtihomlna Mr. Vella, is-Surmast ta' l- iskola, iżda l-lezzjonijiet tas-somom kien jagħtihomlina Mr. Spiteri, li wara li kbirt ftit sirt naf li kien jismu Mr. Salvu Spiteri. Dak iż- żmien, ta' tifel li kont, ma kontx naf li s-Sir li kien, b'tant ħeġġa jgħallimni s- somom, kellu xi rabta ma' Ħal Kirkop. Din il-ħaġa sirt nafha snin wara. Mill-klassi konna għaddejnielu tlieta għal-Liċeo: Ġużeppi Caruana, illum mejjet, li sar surmast huwa stess meta kiber, Angelo Sevchell, illum qassis li joqgħod fiż-Żejtun u magħruf ħafna għall- ħidma tiegħu fost in-nies l-inqas ixxurtjati minna; u jien li qed nikteb dan l-istudju. Lil Mr. Spiteri kont inħobbu bħalma kien iħobbni hu. Dħalt il-Liċeo f'Ottubru 1943, u bil-mod il-mod bdew jonqsu l-attakki ta' l-għadu. Fil-Liċeo kienu jħajruni naqra kotba bl-Ingliż, u hekk kont nagħmel. U proprju nkarigat mil-librerija ċkejkna ta' l-iskola taż-Żejtun, minn fejn kont nissellef il-kotba biex naqrahom, kien għal darb'oħra Mr. Salvu Spiteri. Il-Pittur Żejtuni Ġużeppi M. Caruana. Spiċċajt il-Liċeo u dħalt fl- Università ta' Malta. Fl-ewwel snin tas-saċerdozju tiegħi, għall-inqas meta kont niġi għall-vaganzi minn Ruma, fejn kont komplejt l-istudji tiegħi, mhux l-ewwel darba li kont immur inqaddes fil-knisja ċkejkna ta' Santa Marija fir-Raħal ta' Fuq, iż-Żejtun, u hemmhekk għal darb'oħra l-Mulej laqqagħni ma' Mr. Salvu Spiteri, li kien inkarigat minn din il-knisja. Għal din il-knisja l-pittur Żejtuni Ġużeppi Caruana kien pitter kwadru ta' Santa Tereża tal-Bambin Ġesu. Komplew għaddew is-snin,u Mr. Spiteri kiber fiż-żmien ġmielu. Jien kont ili li spiċċajt mill-istudji tiegħi f'Ruma u kont qed ngħallem fis-Seminarju. Mr. Spiteri kien joqgħod fi Triq Marsaxlokk, 'il bogħod mhux ħażin minn fejn kont noqgħod jien. Madankollu kien bagħatli risposta biex immur inqarru u nqarbnu. Kont nagħmel hekk kull nhar ta' Ħadd filgħodu, wara li nqaddes il-quddiesta tas-7.00am. Niftakar mhux l- ewwel darba li qalli, 'Dun Joe, grazzi tal-paċenzja li tieħu bija ' Kont ngħidlu: 'Salv, qed inpattilek ghal dak kollu li int għamilt miegħi meta kont għadni tifel. Li ma kontx int li għallimtni, jien ma kontx nasal fejn wasalt.' U kien jitbissimli. Wara mewtu bqajt inqarben lil uliedu, is-Sur Fons u Pija, it-tnejn mejtin ukoll illum. Salvu u l-Pittur Caruana Meta kont nieħu ħsieb il-komunità ta' Bir id-Deheb kont, fost tfal oħra, ngħallem id-duttrina liċ-ċkejken Angelo Schembri. Kellu jkun dan Angelo, li f'żogħżitu ġie joqgħod f'Ħal Kirkop, li ħajjarni niftakar fir-relazzjoni li kelli ma' Mr. Salvu Spiteri, is-Surmast tiegħi. Hekk ukoll kienu jsibuh f'Ħal Kirkop, fejn hu kien midħla ħafna. Kellu jkun ukoll Angelo Schembri li jiġbidli l-attenzjoni għall-fatt li Salvu Spiteri, wisq probabbli, kien dak li ħajjar, għall-ħabta tas-snin ħamsin, sittin, lil Żejtuni ieħor, il-pittur Ġużeppi Caruana, ipitter erba' kwadri dwar il-ħajja ta' San Ġużepp għall-festa ta' dan il-qaddis fil-parroċċa ta' Ħal Kirkop, fejn Salvu Spiteri kien proprju l- President tal-Każin f'ġieħ dan il-qaddis. Il-Kwadri fil-Pavaljuni Dawn il-kwadri jirrappreżentaw: It-Twelid ta' Ġesti Bambin fil-grotta ta' Betlem. Dan il-kwadru hu mpitter fuq pavaljun li jintrama biswit il-knisja parrokkjali u ħallas għalih Salvu Farrugia. Ġesti Bambin jidher mimdud fuq maxtura fin-nofs tal-kwadru. Il-Verġni Marija hi viċin ras Ġesti, filwaqt li San Ġużepp jidher bilwieqfa fin-nofs ukoll. Żewġ ragħajja jidhru jaduraw liċ-ċkejken Ġest. Mill-għoli fil-kwadru jidher id-dawl ta' kewkba, filwaqt li fuq ix-xellug fil-bogħod mid-daħla ta' l-għar, jidhru xi siġar tal- palm. Hu kwadru ta' kompożizzjoni tajba. Il- pavaljun hu mżejjen bil-ġilju fit-trufijiet tiegħu. Il- ġilju hu simbolu tal-purità ta' San Ġużepp. It-tieni kwadru, imħallas minn Toni Theuma, jirrappreżenta l-Ħarba tal-Familja Mqaddsa lejn l-Eġittu. San Ġużepp, ispirat mill-Mulej, kellu jħarrab lil Ġesti tarbija u lil ommu Marija, biex jeħles lil Ġesti mill-kefrija ta' Erodi. Dan il-kwadru hu wkoll impitter fuq pavaljun li kien jintrama biswit il-knisja. Fuq il-lemin tal-kwadru, inti u tħares lejh, jidher San Ġużepp, b'ħarstu soda 'l quddiem, u b'ħabel f'idu l-leminija, imexxi l-ħmara li fuqha hi riekba l-Verġni Marija, li b'għożża materna tħaddan liċ-ċkeken Ġest. Għal darb'oħra, fuq ix-xellug jidhru xi siġar tal-palm. Dan il- pavaljun hu wkoll imżejjen bil-friegħi tal-ġilju. It-tielet kwadru mill-ħajja ta' San Ġużepp, għal darb'oħra xogħol il-pittur Ġużeppi Caruana, jirrappreżenta lil San Ġużepp Ħaddiem. Dan il- pavaljun, li tħallas minn erba' benefatturi — Salvu Spiteri, Ċensu Attard, Ġużeppi Bonnici u Wiġi Polidano — sar biex jintrama fit-tarf ta' Piazza Maggiore. Id-disinn ta' dan il-pavaljun, li hu ta' kwalità għolja u artistika għall-ewwel tnejn, hu xi ftit differenti minn dawk ta' qablu. Speċjalment il-parti ċentrali mhix imfassla bħall-ewwel tnejn. Għal darb'oħra l-pittur Caruana tana kwadru sabiħ, impitter b'sengħa kbira. Jidher li l-pittur, li nafu minn sorsi oħra kien devot kbir ta' San Ġużepp u tal-Verġni Marija, qiegħed qalbu f'dan il-kwadru. Għal darb'oħra l-pittur poġġa 'l Ġesti fin-nofs tal- kwadru. Din id-darba Ġesi, liebes l-abjad, m'għadux tarbija, iżda tfarfar ġmielu. Fil-fatt qed jgħin lil missierru San Ġużepp, li jidher fuq ix- xellug, fix-xogħol ta' mastrudaxxa. Il-Verġni Marija hi bilqiegħda n-naħa tal-lemin. Minn speċi ta' tieqa doppja viċin il-Verġni Marija, nilmħu xena ta' kampanja fejn tirrenja serenità ċelesti. Il-pittur Ġużeppi Caruana mhux l-ewwel darba li pinġa dan is-suġġett: kwadru simili, impitter minnu jinsab fil- kappella tal-Juventutis Domus taż-Żejtun, iżda f'dak taż-Żejtun Ġesti għadu tarbija. Fil-kwadru ta' Ħal Kirkop għandna xena idillika li tispirak b'emozzjonijiet sagri li, m'hemmx dubju, kienu jfawru fil-qlub ta' dawn it-tliet persunaġġi divini. Kwadru fis-Sala tal-Kumitat 4. Ir-raba' kwadru tal-pittur Caruana għal Ħal Kirkop, hu dak li hu pitter għall-kappella tal-każin ta' San Ġużepp, iżda li Ilum jinsab fis-sala tal-kumitat. Jirrappreżenta l-mewt ta' San Ġużepp. Hu kwadru mill-isbaħ, fejn naraw lil San Ġużepp fl- aħħar mumenti ta' ħajtu fuq din l-art, ikkonfortat minn Ġesti fl-aħħar mumenti ta' ħajtu fuq din l-art, ikkonfortat minn Ġest stess, li qiegħed fuq il-lemin tiegħu, b'wiċċu jħokk litteralment mal-moħħ ta' missieru f'ġest ta' mħabba filjali u intimità li ssaħħrek. B'idu x-xellugija Ġesti jħaddan lil San Ġużepp minn spaltu x-xellugija, filwaqt li d-driegħ il-lemini ta' San Ġużepp tistrieħ, kważi bla ebda ħajja, fuq ħoġor ibnu Ġest. Il-Verġni Marija, fuq in-naħa l-oħra tas-sodda, iżżomm f'idejha d-driegħ xellugi ta' San Ġużepp, u tbaxxi rasha biex tbusha, filwaqt li f'idha għandha maktur lest biex bih tixxotta d-dmugħ minn għajnejha. Anġlu kbir, ta' ħlewwa liema bħalha, jgħin lil San Ġużepp minn wara spallejh, filwaqt li żewġ anġli żgħar, jidhru ħdejn tarf is-sodda, wieħed minnhom bil-ġilju f'idejh. puttini jittajru fil-għoli tas-sema. Ma jistax ikun li San Ġużepp m'għamilx mewta qaddisa, hu li kellu fil-kumpanija tiegħu fl-aħħar mumenti, lil Ġest nnifsu u lill-Verġni Mbierkal Dan hu kwadru li jimliek bil-kuraġġ u t-tama ta' ħajja aħjar fid-dinja l- oħra. Jalla San Ġużepp idawwal b'dawl mis-sema lill-membri tal-kumitat fil-laqgħat li huma jkollhom f'din is-sala fejn dan il-kwadru jinsab imdendel. It-Tfulija tal-Pittur Caruana Ġużeppi Caruana kien twieled fiż-Żejtun nhar l-24 ta' Diċembru, 1899, iben Franġisku Xaverio Caruana u Maria Anna, imwielda Bonnici, mill-parti taż-Żejtun imsejħa Bisqallin, u ġie mgħammed mill-Arċipriet Dun Lawrenz Degabriele.l Missieru kien għamel isem fid- dekorazzjoni tad-djar, meta kienet moda li s-swali ewlenin tad-djar ikunu dekorati b'pittura ta' akkwarella, imitazzjoni tad-damask u disinji arkitettoniċi 2 Darba, meta Ġużeppi kellu xi 12-il sena, missieru Franġisku kien qiegħed ipinġi xi rużuni fid- dar tagħhom stess. Ħin minnhom Franġisku warrab biex imur jiekol, u ċ-ċkejken Ġużeppi qabad minn rajh u kompla x-xogħol li kien qed jagħmel missieru. Meta ġie lura missieru nduna, u Ġużeppi ħaseb li missieru kien se jlumu, iżda dan m'għamilx hekk, anzi kkonferma t-talent ta' ibnu. It-tifel beda jmur Bormla għall-klassi ta' filgħaxija tad-disinn immexxija minn Ġużċ Duca, u ta' 14-il sena hu ddisinja erba' ritratti bil-lapes ta' mużiċisti u kompożituri li hu rregala lill- Każin Beland taż-Żejtun, fejn missieru kien mhux biss bandist, iżda wkoll membru tal-kumitat Alliev ta' Lazzru Pisani Bl-inkoraġġiment tas-Sinjur Barunissa Ferro Attard Montaldo, iż-żagħżugħ Ġużeppi kompla l-istudji tiegħu taħt il-pittur magħruf Lazzru Pisani, ma' min dam diversi snin, meta għen lil Pisani fuq ħafna xogħlijiet, fosthom fil-knisja tan-Nadur, Għawdex, fejn ċerti appostli pinġihom Ġużeppi stess, b'Lazzru Pisani jagħti l-aħħar irtokki: Ir-rabta bejn iż-żewġ artisti tant kienet intima, li fit-Tieni Gwerra Dinjija (1940-45) l- familja ta' Pisani kienet rikoverata għand dik ta' Ġużeppi Caruana fiż-Żejtun. Caruana ma damx ma sar ammiratur kbir tal-pittur ta' fama mondjali Tiepolo għal dak li hu disinn sotto-in-sii, u ta' Rubens għall- kulur, aggruppamenti u disinn anatomiku tal-figura umana. Kompla l-istudji tiegħu fl-Accademia di Belle Arti u l-British Academv, Ruma. Wara sentejn f'din il-belt, għajnu x-xellugija, li fi tfulitu kienet ġiet milquta minn ġebla mitfugħa minn tifel ieħor, bdiet tagħtih fastidju. Ġie lura Malta, iżda minkejja l- operazzjoni li għamel, tilef kompletament id-dawl iitesraċżzr Ġivżen p 200 tagħha. Wara Caruana kien jipprova jaħbi dan il-fatt, għaliex kien jibża' li ħadd ma jqabbad għax-xogħol pittur b'għajn waħda, iżda ma qatax qalbu, minkejja wkoll li kien żmien diffiċli għall-pitturi Maltin li kellhom jikkompetu ma' pitturi Taljani, li spiss kienu jinġiebu minn barra. Barra minn hekk, daħal impjegat bħala għalliem ta' l-arti fl-iskejjel tal-Gvern. Beda jgħallem f'Għawdex, iżda wara, meta sar tal-post, kien idur fl-iskejjel tan-naħa tan-nofsinhar ta' Malta, jgħallem id-disinn u l-arti lit-tfal. L-Arti ta' Caruana Minħabba n-nuqqas ta' spazju, ma nistgħux f'dan l-istudju nsemmu l-kwadri kollha li pitter Caruana għall-knejjes Maltin u Għawdxin, u għad-djar privati, aktar u aktar meta tiftakar li x-xogħlijiet tiegħu jlaħħqu sewwa aktar minn mitejn kwadrul Biss biss, fil- parroċċa tas-Siġġiewi hu għandu 72 biċċa xogħol ta' l-arti. Iżda mingħajr dubju ta' xejn, l-aqwa xogħol tiegħu jinsab fil-parroċċa ta' Ħaż-Żabbar, fejn pitter il-koppla l-kbira, il-lunetti taħtha, it-tliet arzelli kbar u erba' kwadri fil-kor. Jispikkaw il-kwadri tal-Madonna li hu pitter, tant li n-numru tagħhom jilħaq il-501 Tant kellu mħabba Caruana lejn il-Madonna li spiss kien isejħilha 'il-mimmi ta' għajnejja'. Ix-xogħlijiet tieghu f'Ħaż-Żabbar intgħoġbu sewwa, u hu ġie mqabbad ipitter kwadri għall-parroċċi oħra, bħan- Naxxar, fejn għandu kwadri kbar laterali fil-kor u l- kappella tad-Duluri. Kwadri oħra tiegħu qegħdin fiż- Żejtun, raħal twelidu, Bormla, l-Isla, Raħal Ġdid, Ħal Għaxaq, il-Fgura, Marsaxlokk, u wkoll fl-Irlanda. Hu żżewweġ meta kellu 'l fuq minn 40 sena, lil Olvmpia, ukoll Caruana, miż-Żejtun, u tfal ma kellhomx. Marru joqogħdu l-Ħamrun, u wara bnew dar f'Raħal Ġdid. Caruana miet fl-14 ta' April, 1964. Fiż-Żejtun u Ħaż- Żabbar semmew toroq għalih, u mad-dar fiż-Żejtun fejn għamel xi żmien jgħix waħħlu rħama bħala tifkira. Ġużeppi Caruana kien artist ta' prestiġju ġej minn skola klassika u akkademika. L-arti astratta ma kinitx għal qalbu. Kien iħobb ipinġi nies veri u għall-pożi anke kien juża manikin, li wara kien jispiċċa għand il- pittur Emvin Cremona. Caruana kien iħobb jirrakkonta, kellu karattru sinċier u jurik dak li jħoss. Hal Kirkop ukoll gawda xi ftit mill-arti ta' dan il-pittur Malti, u ta' dan għandna għaliex inkunu grati wkoll lejn is-Sur Salvu Spiteri, is-Surmast. Riferenzi: i '- Arkivju Parrokkjali Żejtun, Lib. Ba;t. XXII, f. 154r. i 2 J. Abela, F'Għeluq il-Mitt Sena mit-Twelid tal-Pittur Ġ. Caruana, Banda San Mikiel, Zabbar, 1999. 3 JoeJulian Farrugia, It-Torċa, 6 ta' Frar, 2004, p.26. ssusjato vtetikalitan Ġ1żqijp-iżtdlEiikajp i-Żompi