Il-Mosta fil-poezija - Il-Mosta Ġrajjiet u tifkiriet Int sabiħa Mosta tiegħi Mhux għax Mosti nfaħħrek jien, Isemmuk il-Maltin kollha; Magħruf ismek kullimkien. Jekk tħallini ingħannilek Għanja ħelwa li tpaxxik; Infakkrek fil-ġrajjiet tiegħek, B'dit-taqbila li tħennik. Ġieħ mistħoqq nixtieq jien nagħti Lilek ''Mosta'', mkien ħanin, Int imħabbti, int xenqati; Int il-għira tal-maltin. Ismek rabta sħiha għandu Ma qagħditek fin-nofs sew, Ta' dil-gżira li tħanninna; Din mhix ħlieqa, din tassew. M'għedtiex jien, qaluh kittieba, Għorrief kbar f'ħwejjeġ bħal dawn; :: Nislek Għarbi Ikoll jistqarru Li l-'Mosta' ġejja minn hawn. Sa min jiem qodma, imbiegħda Ġnus bikrin għammru ġo fik; Ħallew wirthom u għamarhom, Tifkiriet ta' żmien antik. F'Wied il-Għasel u madwaru Żmien il-Qedem halla fdal; Nies il-Ħaġar, Nies il-Bronz Għexu fih għal sekli twal. Ħitan tellgħu, haffru oqbra, Għerien dawru f'kenn utieq; Menirs, dolmens bnew b'tifkira; Kollox kif dal-poplu xties Biex ħitan kennija jsawru, Biex iġorru frott u ġid, Ħaffru raddi fondi sewwa Ġol-blat aħrax, xogħol ta' l-id. F'Xagħret Wej, f'imkien oħrajn, Tifkiriet bikrin ħalliema; Kullimkien jagħtu fil-għajn Għajn jaħassra li Hum iblah Ġens modern moħħu fil-flus, Kull fdal bikri qed jeqirdu; Ħatja n-nies, ħatjin l-irjus. Wara l-poplu ta' bla kitba Ġew f'pajjizna l-Kanagħnin, Poplu mżejjen b'seba' doni, Poplu għaref, għaqli rżin. Tifkirithom qajla nsibu F'bini mtella', mqades, djar Hallew biss oqbra imħaffra Ġo xi xagħra, qrib xi għar. Kewkba tinżel u oħra titla', Saltna twieldet, renju miel, Ruma ħadet post Kartaġni wara gwerer twal u ġlied. Mitejn sena qabel Kristu B'żieda magħhom snin tmintax, Malta saret tar-Rumani Iż-żmien lura ma reġax. Billi l-Mosta hi qrib sewwa Ta' Melita belt Rumana, Tas-Salina post mill-oqreb F'dal insibu hawn kotrana. Mhux bogħod wisq minn Torri Falka, Fdal ta' bini li ż-żmien temm, Bil-'caldarium' kien imsaħħab; B'xorti tajba għadu hemm. U f'Ħal Dargu nstabu kotra Bwieqi, garar stil Ruman; Kollha jixhdu l-ħakma tagħhom, Fdal ieħor instab f'Ħal Mann. Hemm min jgħid li siġar qodma Taż-żebbuġ, xjuħ u godlija, Jafu wkoll żmien ir-Rumani; Tħawlu ilhom fil-Bidnija. Tar-Rumani Biżantini Kotra oqbra hemm fil-belt, Katakombi fejn indifnu Popli sħaħ li l-ġrajja rat. Hemm ta' Bistra, qrib tat-Tarġa, T'Għammariet mhux bogħod minn hawn, F'Misraħ Għonogq, fil-Fortizza; Tifkiriet mill-egħżeż dawn. Tminn mitt sena wara Kristu, Sebgħin oħra magħdudin, Waslu l-għarab minn Sqallija; Sfajna taħt il-Misilmin. Ħal Dimekk u Raħal Pessa, Kollha mgħammra bil-għaxriet; Dawn l-irħula ngħaqdu u għebu Saru l-'Mosta' b'nies mijiet. il-Mostin ħajjithom kienet Sigħat twal taħt xemx u riħ; Mitfugħin għax-xogħol tar-raba;, Ħidma sfiqa, xogħol ta' ġieħ. Fid-Dejma ddaħlu suldati Ħalli jagħmlu għassa sewwa; Jgħarrxu x-xefaq, jgħassu xtutna, Mill-furbani, mill-għedewwa. Stazzjonati fil-Lippija, F'Għajn Tuffieħa, f'Burmarrad, F'Għajn Rażul u f'naħiet oħra; Tagħmel l-għassa niesna drat. Kultant ħielsa mit-tbatija, Waħdiet tawha għall-bluhat; Dawn jixorbu, dawk jilagħbu, Bogħod min-niket, bogħod mis-swat. Iżda l-fiċi kbira tagħhom Qatt ma nsewha tul is-snin; F'Wied is-Sir u nħawi oħra Knejjes teilgħu, wisq ħelwin. Il-knisja ta' l-Isperanza f'Wied il-Għasel mibnija fl-1760 Tawna ħafna s-sidien ġodda Ismijiet ta' rħula u bliet; Tellgħu bini, bnew irziezet; Lill-Maltin ħakmithom swiet. Iżda xejn ma nafu x'ġara Ġewwa l-Mosta dak iż-żmien; Ġrajja siekta, ġrajja kiebja Ta' Mostin mingħajr ilwien. Imma xi żmien sewwa wara Rħula jfiġġu bħal tewmin, Raħal Sir, Raħal Calleja, Raħal Hobla, żgħar, ħelwin. Mogħmijin bil-fidi tagħhom Ix-xitan dan ma ħamlux; Darba minnhom faqqgħet waħda Li l-Mostin żgur ma xtaqux. Furbani ta' Barberija Taħt Sinan Rajjes felħan; Niżlu f'artna ħabta u sabta, Ġrew ghall-Mosta bla serhan. F'Torri Cumbo daħlu bilġri, Serqu xebba mill-aħjar, Jassru 'l ħutha, jassru 'l niesha, Għamlu ħerba, ġarrfu djar. Biex jinfdew minn Barbarija Il-Mostin taw deheb u flus, Ftaqru sew u għal snin wara Baqa' mbattal il-karus. F'din il-qagħda l-Mostin kienu Meta ġew il-patrijiet Ta' San Ġwann, ħilithom kbira, Kbarat għonja, wild l-ibliet. Minn hemm tibda ġrajja oħra Isbaħ u aqwa għall-Mostin; Jekk xejn ir-raħal kiber Fl-għadd tan-nies, fl-idejn godlin. Fil-magħruf il-kbir Assedju Bliet u rħula kellhom sehem; L-Isla, Bormla, ġewwa l-Birgu Tqatlu niesna, ġera d-demm. Bil-għajnuna t'Alla u ommu Il-Mostin iżgħadu sew; Dejjem igħassu, dejjem jaħdmu, Bil-eluf jingħaddu bdew. Ħassew issa li kien xieraq Li jinqatgħu min-Naxxar; Jitgħollew f'parroċċa għalihom; B'kobor ġmielu, b'għadd ta' djar. Kien fi żmien l-Isqof Gargallo Fil-bidu ta' sekklu ġdid, Illi Dun Ġiovann Bezzina Laħaq ragħaj, ta' l-erwieħ sid. U ftit wara l-parruċċani B'ħerqa kbira, bi tbatija, ' Tellgħu knisja akbar, iġded, Dedikata lil Marija. Il-Mostin ukoll taw sehemhom Fit-taqbid, tiġrib u ġlied; Mustapha ġie mreġġa' lura Ntemm l-Assedju, reġa' l-kwiet. Bdiet il-ħajja bħal ta' qabel, Xogħol bla heda, wisq taħbit; Ġie Dusina, kiteb dwarna; Żdiedu n-nies, beda t-taħlit. Minn flaġell għaddew għal ieħor Niesna mbiegħda il-Mostin; Pesta faqqgħet, marda kerha, Eluf qatlet ta' Maltin. Tagħha għandna hawn tifkira, Tempju ċkejken b'midfen fih; Lil qaddisa Margerita Il-Mostin waqqfulha b'ġieħ. Mard qerriedi, ġuħ li jkexkex, Għaddew minnu xi waqtiet; Il-Mostin b'rashom merfugħha, Qalbhom b'fidi f'Alla mtliet. Kwadru ġdida għaliha fis ħallsu, Xogħol Buhagiar il-pittur; Marija fis-sema mtella' Kwadru sbejjaħ, xogħol mirqum. Il-Mostin, nies wisq ħawtiela Issemmew għall-qoton fin; Issemmew għax-xogħol tal-ġebla; Mill-foħrija mhux sajmin. Bnew il-knejjes ċkejkna, ċkejkna Taż-Żejfi, dik ta' San Pawl; F' Beżbeżija, f'Wied il-Għasel, Knejjes oħra raw id-dawl. Biex jiftakru f'xebba rżina Li nħelset mill-Misilmin, Knisja tellgħu lil Marija, Tama' tagħna imsejkin. Forsi l-egħżeż knisja fosthom F'Wied il-Għasel din inbniet; Hemm marbuta ġrajja magħha Ta' Kurradu jgħix fis-skiet. Meta xi Mostin brikkuni Lill-qaddis riedu jgħalltuh, Xebbiet ħadu ħalli jgħinhom; Żgur fix-xkora idaħħluh Meta hu, ta' bniedem twajjeb Mar biex jgħin lil dax-xebbiet, L-irġiel daru għall imsejken; B'ġebel naffru tul il-wied. Xejn ma stagħġbu x'ħin Kurradu Firex għaġgel il-mantell, Rikeb fuqu, mar ma' l-ilma, Ma rawx wiċċu, l-inqas delll Biss il-kotra ġewwa l-Mosta Nies wisq twajba, nies għaqlin, Nies mogħnija bl-ikbar fidi, Poplu sewwa, niex beżlin. Il-propettiva ta' l-altar fil-knisja tal-Vizitazzjoni (Ta' Wejda) mibnija fl-1610 Kienu jħobbu l-knisja tagħhom, Lill-qassis, lill-kappillan, Lill-Madonna tar-Rużarju; Ruħhom kienet l-ewwel għan. Li tal-ħażen bnew ħitan, Bidlu 'l żwieġhom, warrbu 'l marthom, Biegħu ruħhom lix-xitan. Mhux bħal ħajja x'aktarx żienja Li kienet tingħax fl-ibliet; Raħal kwiet bħal dak tal-Mosta, L-fama tieghu ġriet u dwiet. Hekk għaddew ħajjiet kemm waħda, Għaddew sekli, għaddew snin, Ta' San Ġwann l-irħieb setgħethom Kienet niżlet, kienet tnin. Fl-aħħar tat-tmintax-il seklu Il-Franċizi b'Napuljun Ħadu 'l Malta taħt idejhom, F'idejhom qabdu t-tmun. F'ħakma ta' sentejn imċaħħda Il-Maltin minn kollox raw; Wara l-qawma kontra l-għadu Daqqiet qalgħu daqs kemm taw. Il-Mostin ukoll taw sehemhom, Għenu biex iseħħ l-imblokk, Fil-Minsija, f'naħiet oħra Tqabdu kemm fil-Ibiċ u x-xlokk. Dun Feliċ Calleja għaref Kappillan tal-Mosta kien, Ma' Mikiel Bertis u Galea : Wettaq xogħol bil-wisq qalbien. Mifnijin bil-ġuħ u l-għeja Il-Franċiżi dlonk ċedew; Ġew l-Ingliżi jaħkmu flokhom; Ġrajjiet ġodda issa bdew. Kemm fl-ibliet u kemm fl-irħula Kmandi tlaħħqu mill-ħakkiem Biex iħarsu l-liġi sewwa, Ħa t-taħwid jasal fit-tmiem. Ġianmari' Chetcuti tagħna Ntaghżel sindku tal-Mostin; Kien tat-tajjeb, kien kapaċi; Ħaqq kien jagħmel mal-ħatjin. Kollox deher sabiħ għall-ewwel Tal-ħakkiema t-tmexxija, Għajjurin wisq għal setgħathom Fis ta' snienhom taw turija. Ċaħħdu 'l Malta milli jkollha Gvern Imtella' mill-Maltin, Telqu l-Kmandi, għebu s-sindki; Ħadu dehxa il-Mostin. Sabu ruħhom f'rabta sħiħa Man-Naxxar fl-isstes miżien Karmnu Trapani mexxej taghhom Damu hekk għal tul ta' żmien. Iż-żmien għadda; l-Mostin baqgħu Jaħdmnu u jishru bla waqfien; Mimlijin bil-fidi mqaddsa Bdew iħarsu 'l quddiem. Għalkemm mgħassra sew bil-faqar, Bix-xogħol iebes, bin-nuqqas, Telf fir-raba' mard u mxija, Niket, dwejjaq, telf ir-ras Waħħlu f'rashom knisja jibnu JIli tisboq lill-oħrajn; Jara magħhom għajn ma' għajn. Tqabbad pjanta fis iħażżeż L-arkitett Grongnet de Vasse; Knisja komda, knisja tonda B'sabar kbir bil-għaqal ħazz. Dun Felic Calleja basar Illi kollox ward u żahra, Kemm jinġabru n-nies u l-flejjes, Għal dan l-għan mill-ewwel mar. Iżda kemm inkwiet inqala' Sa mill-ewwel bidu netti L-isqof ried arkitett ieħor Jagħmel pjanta flok Grongnet. Kien hemm dawk li dubju kellhom Kemm tassew setgħet issir Ta' Grongnet iseħħ it-tirl U ħallih l-arkitett Malti Jfisser sewwa u bl-eżatt X'kellu f'rasu, x'kellu f'moħħu, Ħalq kulħadd mela u sadd. Beda fl-aħhar ix-xogħol tiela', Dun Felic ferħan miġnun, Il-mewt iżda ġiet ħasditu B'minġel tagħha sew misnun. Gian Marija Schembri Mosti Laħaq floku ragħaj tar-ruħ, Intefa' għax-xogħol tal-bini, Ma riedx jisma' b'għaks u ġuħ. Il-Mostin ħġarhom madwaru; Rġiel u nisa, żgħar u kbar Kienu kollha għalenija; Kellhom qalbhom xrar tan-nar. Sibt u Ħadd, ukoll fil-festi meddew Għonqhom ħalli x-xogħol Jibda jidher, malajr jitla', Għaqda waħda kienu lkoll. Min iġotr ġebel imdaqqas, Min iħott xi karrettun, Min igħarbel ix-xaħx sewwa, Hemm min jaqbad xi baqqun. Bieb bieb marru jiġbru l-flejjes Wisq meħtieġa għat-tiswir Ta' dat-tempju glorjuż taghhom; Flejjes kbar, spejjez bil-kbir. Wara kważi tletin sena Ta' xogħol iebes bla serħan, Tlestiet fl-aħħar ir-Rotunda; Raddew ħajr, kulħadd ferħan. L-arkitett Grongnet wisq bravu U l-imgħallem Mastr' Ang Gatt, Raw xewqathom tinqatagħlhom; Xogħolhom ma jintesa qatt. Is-snin iebsa li ġew wara l-elf tminn mija u sittin, Raw titwettaq kemm-il opra Fir-Rotunda tal-Mostin. Pulptu, orgni u lampieri, Statwi, qniepen u pittura, Ħaġa ħaġa, naqra naqra, Bdiet ukoll l-induratura. Il-Mostin baqgħu li kienu Sħaħ fil-fidi, qalbhom xrar; Żdiedu fl-għadd, djar ġodda tellgħu; Kien hemm min għas-safar mar. Xi waħdiet kienu nies għonja, Iżda l-kotra kienu fqar; Biex isebbħu t-tempju taghhom Il-ħteġiet ħallew tad-dar. Komplew jaħdmu r-raba' bagħli, Baqgħu jonġru ħaġriet kbar, Kabbru t-tjur, rabbew il-bhejjem, Komplew jagħżlu it-tajjar. Lejn il-Mosta b'kull tifħir, Wisq jistagħġbu li dawk niesna Tellgħu koppla bla tagħmir. Iż-żmien tgerbeb u inbidlu Xi drawwiet qodma Mostin; Tela' bini, in-nies tgħallmet Ħwejjeġ sbieħ w anqas tajbin. Feġġew nies għorrief u travi Xi Chetcuti, demm sinjur, Salvu Zahra, E.B. Vella, Salamone l-monsinjur, Anni Vella, Patri Fenech, Camilleri wisq meqjum, Mifsud Pawlu u oħrajn bħalu Dawn u oħra mfakkra illum. Il-Mostin bħall-Maltin sħabhom Baqgħu vittmi t'imxijiet; Daqqa pesta, daqqa ħożba, Il-kolera ħajjiet swiet. Kemm jekk tajba, kemm ħażina Mxiet il-ħajja tal-Mostin; Hemm u ferħ igħaddi kollu Eqreb aktar snin lejn żmienna Inbnew toroq, telgħu djar, Fortizza inbniet qawwija, Ħaddmet nies, xogħol ieħor sar. Pontijiet ittellgħu jqasmu Wied il-Għasel, wied sabiħ; Saret eħfef mawra twila Minn Valletta għal kull riħ. Faqqgħet l-Ewwel Gwerra kbira, Ġabet magħha qliegħ ta' flus; Xi Mostin, bħal ħuthom l-oħra; Kienu moħħhom fil-karus. Bejn il-gwerrer bidliet saru Ġewwa l-Mosta għall-aħjar, Twaqqfu baned u każini, Sbieħu t-toroq, sbieħu d-djar. Il-Knisja ta' San Pawl Eremita 26) f'Wied il-Għasel mibnija flok '( oħra fl-1656 Bdew jitwieldu għaqdiet ġodda Ta' l-Azzjoni, tal-Leġjun, Ta' l-Iscouts, tax-Xirka Mqaddsa, Klabb infetah tal-ballun. Ħajjet iżda l-Mostin ħutna Ma tbiddlitx radikalment, Tfal fit-triq baqgħu jilgħabu, fqar jittalbu f'kull mument Mogħoż u ngħaġ baqgħu jimirhu, Tiġieġ jiġru, fit-triq trab; Min igħix moħħu fis-sħab; Baqgħet xejn m'hi mgħaġġla l-ħajja, Mhux bħal-lum kullħadd għafrid, Maz-znuntier l-irġiel ipaċpċu Fuq kull deni, fuq kull ġid. Il-Mostin baqgħu bi ħġarhom Nies tal-knsija, nies l-istess; Forsi l-isbah jiem għalihom Kienu l-festi tal-Kungress. Tela' sħab sfiq u sewdieni, Biddel ħajjet il-Mostin; Faqqgħet gwerra wisq demmija, Ġabet ħerba għall-Maltin. Il-Mosta laqtitha sewwa, Kienet qrib ta' mitjar kbir; Mijiet sew indarbu, Ntlaqat l-għani, sew il-fqir. L-agħar li seħħ kien sew sew f'Marzu Tad-dsatax u tnejn u erbgħin, Instadd xelter, mietu kotra; Krib u biki ma swew xejn. Bombi laqtu l-knisja taghna — Li b'miraklu ma ġġarrfux, Nifdu l-koppla iżda ħsara Kbira kbira ma' għamlux. Wasal jum li l-Maltin kollha Radd il-ħajr taw 'l Alla l-kbir; Kien ħelishom minn jiem koroh, Kien salvahom mit-twerwir. Il-Mosta, minn dejjem raħal, Saret issa belt mill-kbar; Refuġjati ġew bil-kotra; Hemm minn baqa' hemm min mar. Ħafna siefru, uħud lura Lejn pajjiżhom fittxu ġew; It-taħlit infirex sewwa, Il-bidliet seħħew tassew. Il-Mostin bi ħġarhom kollha Tbewsu u tgħannqu ferħanin, Miġburin fil-knisja tagħhom Weġġgħu 'l Alla il-ħanin. Wara l-gwerra bidliet oħra, Bidlet kbar, taqlib mill-qiegħ Seħħu f'Malta sa fil-Mosta; Drawwiet qodma ġrew mar-rih. In-nies żdiedu, in-nies tkattru, Kien hemm bżonn ta' aktar djar. N£etħu toroq, oħrajn twessgħu, Il-qadim ma damx ma tar. Issa l-ħajja bdiet titbiddel Kemm fit-tajjeb, fil-ħażin; Nies imgħaġġla, nies mifxula Mġenna jaħbtu ma' xulxin. Twaqqfu skejjel, għaqdiet saru, Nfetħu ġonna, inbnew djar; Banek fetħu l-bibien tagħhom; Kollox mexa għall-aħjar. Kummerċ kbir fil-Mosta tagħna Qed isir kuljum, kull ħin; Ħwienet fetħu geġwiġija Speċjalment mis-snin sittin. Il-karrozzi jgħaddu mħarrba Minn ġot-toroq nis-serbut; Illum trid tara kif timxi Jekk ma tridx fis bilgri tmut. Hekk id-dinja; fiha t-tajjeb, Wkoll insibu il-ħażin; Jekk dan jgħodd għal Mosta kollha Jgħodd għall-Mosta u l-Mostin. Għandna nħarsu bi tbissima Lejn ġejjieni aktar żgur; Orizzonti sbieħ għalina U għal uliedna tal-futur. Għalkemm m'għadx il-poplu Mosti Jaf bħal qabel il-ġirien, għadu jħobb lill-knisja tiegħu; Tixgħel qalbu bin-nirien. U fil-festa ta' Marija F'tifkiriet ta' ġrajjiet kbar, Tara l-poplu ġabra waħda Fir-Rotunda, l-kbar u ż-żgħar.