Torrijiet, djar iffortifikati U postijiet tal-għassa f'Ta' Sannat u fl-inħawi tiegħu Ktiba ta' George Azzopardi Bħal fil-bqija ta' Għawdex, wieħed mill-mezzi ewlenin ta' għixien fir-raħal ta' Sannat kien ir-raba' u l-prodotti tiegħu. Minbarra l-bosta għelieqi, xi ġnien bis-siġar tal-frott ma kienx jonqos. Iżda kien ikun ta' xejn li wieħed jaħdem ir-raba' u jieħu ħsieb is-siġar $ tal-frott jekk kien jispiċċa misruq u jisfa b'xejn. Il-kawżi tas-serq kienu jvarjaw mis-sibi (jew piraterija) bħal meta sibbien jew pirati kienu jinżlu f'xi bajja fil-viċin u jkaxkru kulma kienu jsibu sal-faqar li kien iġiegħel individwi jirrikorru għas-serq mhux daqstant biex jagħmlu ħsara daqskemm biex itaffu l- .4 ġuħ tagħhom u ta' wliedhom. Is-sibi fil-Mediterran kien prattika antika sew li tmur lura anke għal żmien il-Bronż. Thucvdides, Storiku Grieg tal-ħames seklu 3. QK, jitkellem mit-tradizzjoni dwar ir-Re Minos ta' € Kreta li kien irnexxielu jnaddaf, sa fejn seta' l-baħar Eġew fil-Lvant tal-Mediterran mis-sibbien.' Iżda s- sibi kien għadu jiġi pprattikat sew fi żmien il-ħakma tal-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta u sal-ewwel snin tal-miġja tal-Ingliżi. Mill-banda l-oħra, is-serq p minħabba faqar kien għadu jsir anke sal-passat à mhux daqstant'l bogħod. Torrijiet tal-għassa Minbarra t-torrijiet kostali biex jagħtu l-allarm u joffru l-ewwel difiża f'każ ta' nżul ta' xi sibbien / pirati jew xi għedewwa, jidher li kien hemm ukoll torrijiet jgħassu oqsma ta' raba' jew ġonna tal- frott. Minn dawn it-torrijiet, wieħed kien isib imxerrdin kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex. Hekk, per eżempju, insibu ġnien f'Tal-Pergla (fix-Xagħra) li kien imħares minn torri. Dan il-ġnien bit-torri kien mikri lil ċertu Salvo Scerri diġà fl-1633. F'ta' Sannat ukoll niltaqgħu ma' mill-inqas, torri wieħed minn dawn. Jissemma fir-rapport tal-Viżta Pastorali li kienet saret fl-1625. F'folju 6r-v, ir-rapport jitkellem minn ġnien bis-siġar (tal-frott) u dwieli u b'torri ġo fih, għalqa u tliet mandretti maqgħudin flimkien u magħrufa bħala l-Ġnien ta' Ben Ravnel fil-kuntrada ta' Sannat. Kienu f'idejn ċertu Lawrenz Chetut. Mil-Lvant kienu jmissu ma' propjetà / art li kienet fewdu tal-gvern (i.e. tal-Ordni), min-Nofsinhar kienu jmissu mal-artijiet (tal-kappella) ta' Santa Margerita, mill-Punent kienu jmissu parti ma' triq pubblika u parti mal- artijiet tal-knisja Matriċi (illum il-Katidral) u mit-Tramuntana kienu jmissu mal-beni ta' ċertu D. Didacus Ferriolo u oħrajn. Id-deskrizzjoni tal-konfini — u partikolarment ta' dawk min-naħa tan-Nofsinhar u min- naħa tal-Punent — tagħtina x'nifhmu li l- propjetà msemmija aktarx setgħet kienet fil- post magħruf bħala Il-Ħofra sewwasew taħt ir-riħ tal-pjazza tal-knisja parrokkjali ta' Sannat (fejn oriġinarjament kien hemm ukoll il-kappella ta' Santa Margerita) min-naħa tan-Nofsinhar u jmiss ma' Triq Sannat min- 2 naħa tal-Punent fejn, minbarra li kien hemm din it-triq pubblika, kien hemm ukoll raba' tal-kapitlu tal-Matriċi / Katidral. F'dan l-f7-— istess post (i.e. Il-Ħofra), għadu jeżisti torri B. antik (ara ritratt numru 1) li jiġi fuq ir-riħ ta' għelieqi wħud minnhom b'siġar tal-frott. Għalhekk, mhux ta' min jeskludi li dan aktarx li jista' jkun l-istess torri li jissemma fir-rapport tal-Viżta Pastorali msemmija. Jekk huwa hekk, ifisser ukoll li dan it-torri li għadu jeżisti sal-lum kien diġà wieqaf fl-1625. Fl-ewwel nofs tas-seklu sbatax ukoll, insibu lil ċertu Giovanni Muxi, Mastru Bumbardier t'Għawdex jitlob permess lill-Gran Mastru biex jibni razzett f'ta' Sannat, liema razzett kellu jkun mgħammar b'torri ffortifikat.' Jidher illi, f'dan iż-żmien, Ta' Sannat kien għadu mhux post daqstant sikur biex tgħammar fih. Dari jidher li kienet isservi ta' torri (bħalma fil-fatt tissejjaħ), kienet it-Torri ta' Ġjammajr (ara ritratt numru 2.) Dan it-torri jħares fuq ir-riħ tat-Triq Ta' Gruwa, sewwasew fil-bidu ta' din it-triq meta wieħed ikun sejjer minn ta' Sannat lejn Imġarr ix-Xini jew lejn ix-Xewkija. Iżda l-pożizzjoni tiegħu fl-għoli fejn jinsab iżolat u mperreċ u mnejn igawdi relazzjoni viżwali ma' bosta raba' li jiġi taħt ir-riħ tiegħu lejn it-Tramuntana, jagħmel il-funzjoni ta' din il-binja kważi ovvja. Jidher, għalhekk, li wieħed — probabbilment is-sid — kien seta' jgħasses fuq ir-raba' minn dar li mhux biss kienet isservi ta' torri tal-għassa iżda minħabba d-daqs u l-għamla tagħha, seta' wkoll jgħix fiha bil- familja. Postijiet oħra tal-għassa Sa fi żminijiet iktar viċin lejna, is-serq ta' prodotti agrikoli mill-għelieqi u ta' frott mill- 98 ġonna kien għadu prattika komuni iżda mhux B minn sibbien jew pirati imma minn individwi li magħfusin mill-ġuħ u l-għaks komuni li kien B hawn, kienu mġiegħla jirrikorru għal dan is- serq biex itaffu l-ġuħ tagħhom u ta' wliedhom. Mill-banda l-oħra, s-sidien tar-raba' jew tal- ġonna kien ikollhom jieħdu miżuri biex ma jiġux misruqa mill-prodotti jew frott tagħhom. Fost miżuri kontra s-serq, wieħed kien jiltaqa' ma' ħitan tas-sejjieħ għoljin idawru l-ġonna tal- ji frott. Bosta drabi, dawn il-ħitan mhux biss kienu jkunu għoljin imma qabel ma wieħed jilħaq l- 4 aħħar filati tagħhom fin-naħa ta' fuq, kien ikun hemm ħarrieġa tisporġi 'l barra u li kienet testendi tul il-ħajt kollu. Xi drabi, l-aħħar filati 'l fuq minn din il-ħarrieġa kienu wkoll jistrieħu fuqha (ara ritratt numru 2.) Dan il-mezz kien iservi biex ħadd (lanqas bhejjem li setgħu jagħmlu ħsara) ma kien ikun jista' jixxabbat B mal-ħajt 'l fuq mill-ħarrieġa u jaqbeż il-ħajt. Minbarra dawn il-ħitan, ġieli kien ikun hemm U kmamar mibnijin apposta biex minnhom issir l- Numru 4 għassa fl-għelieqi. Dawn il-kmamar kien ikollhom tieqa żgħira tħares fuq kull riħ tal-għalqa biex min ikun jagħmel l-għassa minn ġewwa kien ikun jista' jara kull parti tal-għalqa. Biex l-għassies ikollu veduta iktar wiesgħa u fl-istess ħin ma jkunx jidher, dawn it-twieqi żgħar kienu jitwessgħu 'l barra u jidjiequ 'l ġewwa. Wieħed għadu jista' jara xi ftit minn dawn il-kmamar f'diversi postijiet f'Għawdex. Fl-inħawi ta' Sannat, għad hemm waħda f'Tal-Gruwa (ara ritratt numru 3.) Minflok fi kmamar mibnija bħal dawn li għadna kif semmejna, l-għassa ġieli wkoll kienet issir minn xi kamra żgħira mħaffra f'xi sies jew inkella inkorporata fil-ħxuna ta' xi ħajt oħxon tas-sejjieħ. Minħabba ċ-ċokon tagħhom, dawn il-kmamar kienu jagħtu inqas fil-għajn u għalhekk aktarx kienu iktar effettivi għal skopijiet ta' għassa minkejja li forsi ma tantx kienu komdi għall-għassies. Eżempju ta' kamra minn dawn tal-aħħar f'ta' Sannatu li tinsab propju inkorporata fil-ħxuna ta' ħajt oħxon tas-sejjieħ tinsab fil-post magħruf bħala Il-Ħofra u mhux 'il bogħod mit-torri li semmejna aktar 'l fuq (ara ritratt numru 4.) Konklużjoni llum, il-funzjoni ta' dawn il-postijiet kollha li semmejna spiċċat għaliex tbiddlu ż-żminijiet u spiċċaw il-kawżi li kienu jnisslu l-ħtieġa tal-funzjoni tagħhom bħala għassiesa. Iżda b'xorti tajba, bosta minnhom għadhom magħna. L-iskop ta' dan l-artiklu kien biex il-memorja marbuta mal-funzjoni tagħhom — anke jekk spiċċat — ma tintesiex u meta din il-memorja tibqa' ħajja jibqa' ħaj ukoll l-apprezzament ġenwin ta' dawn il-postijiet li, għalkemm forsi jidhru mill-aktar ordinarji, huma wkoll parti mill- kultura materjali tagħna. $ Ara: Uffiċċju tan-Nutar tal-Gvern (Għawdex), Vol. lI, 6 / 1887 (Atti tan-Nutar Vincenzo Giorgio Giojoso), Att Notarili Numru 54 (Att Notarili tan-Nutar Vincenzo Giorgio Giojoso datat 3 ta' Ottubru 1887), ff. Ħajr lis-Sur Pawlu Zahra għall-għajnuna fil-kisba ta' din ir-referenza. 'Intietef ta' Storja Folkloristika mill-Għasri (it-Tieni Parti): L-Għassiesa tar-raba' u s-sejbien tal-iskeletri' f'IL- KORPUS, numru.19, Għawdex: Parroċċa tal-Għasri.