TAHDITA MA' ARISTOTILE FUQ IT-TRAGEDIJA Maħsuba minn Ġ. ARISTOTILE: Il-ħsieb tiegħek bħal kalamita ġibidni lejk minn ġod-dinja ta' l-erwieħ u arani hawn fejnek biex inwieġeb għall-mistoqsijiet tiegħek. JosepHus: Imma, ngħid jien, kif stajt ġbidtek fejni mid-dinja ta' l-erwieħ jekk jiena lanqas ma nafek7 ARISTOTILE: Ma tafx wiċċi. Imma qalbi u moħħi tafhom ħafna. lat taf kif naħsibha jiena, u qabel ġejt hawn fejnek int kont qed taħseb f'dak li ktibt jien … JosePHus: Ma nagħmlux li int… ARISTOT: Jiena hu Aristotile, id-dixxiplu ta' l-għaref Platun … JosEpHus: Ja għaref tal-għorrief, mela inti ruħ, ruħ dak il-filosofu li l- għerf tiegħu libbes il-għerf ta' San Tumas, li għamel Nisranija l-filoso- fija tiegħek … dak l-għaref li studja taħt Platun u ilu nieqes mid-dinja aktar minn elf u sitt mitt sena … ġieh u kobor tal-Greċjaż … Imma, ngħid jiena, x'għamilt biex qlajtek minn fost l-erwieħ u ġibtek hawn fejni2 ARISTOT: lati qrajt it-trattat tiegħi fuq sengħet il-kitba, u f'qalbek ftaħt djalogu bejnek u bejni, kollox ġo moħħok, tistaqsi u twieġeb int għal- ija … sa ma ħassejt ħierġa minnek ħerqa hekk kbira li ġibditni minn fejn kont u niżżlitni fejnek. JosepBus: X'qawwa fuq il-wisa' wiż-żmien għandu mela l-ħsieb biex laħ- qek u wasal fejnek wara dawn is-sekoli kollha … U issa fejn int2… Qiegħed fl-art, f'din id-dinja bħali2 ARISTOT: Le, Josephus, jiena qiegħed f'moħħok. Żmien u wisa' ma hu- miex realtajiet li ma jitbiddlux. Huma biss impressjonijiet li jitbiddlu mat-tibdil li ġġarrab il-personalita tal-bniedem. Imma ħallina minn dan, Josephus, għax ma tridx narġa' naqbad il-filosofija li ktibt fuqha meta kont għadni fl-aqwa ta' moħħi f'Atene … Nitħaddtu fuq dak li ftit ilu kont qed taħseb… Arġa' aqbad il-ktieb tiegħi u saqsini dak li tixtieq taf JosepHus: Niżżik ħajr, Aristotile … l-egħref bniedem tad-dinja. Int, naħ- mżġjen seb, taf ukoll li jien inħobb ħafna l-letteratura u l-palk. Għoġobni ħaf- na dak li ktibt fuq it-Traġedja … Imma, ngħid is-sewwa, kieku tħaffifli l-kliem wil-ħsibijiet li fissirt naħseb li nżomm iżjed f'moħħi dak li ridt tgħallimna … ARISTOT: Bil-qalb kollha. JosEPHUs: L-ewwel ma rrid insaqsik hu 'kif bdiet it-traġedja fost il- Griegi …' Jiena ammiratur kbir ta' Eskilu, Sofokle u Ewripide. ARISTOT: Meta niftakar f'Atene, il-belt tal-Ġenju ta' pajjiżi u żmieni in- ħoss il-ħlewwa ta' tifkiriet l-aktar sbieħ … Imma dak kien fi żmien u f'wisa' ieħor… kienet impressjoni tal-moħħ… realtà li għaddiet bħal ħolma … Imma l-aħjar inwieġeb minnufih għall-mistoqsijiet tiegħek biex ma nħallix it-tifkiriet ta' l-imgħoddi jagħilbuni wara daqshekk snin c lnt taf bil-Grieg … JosEPHUs: Nistħi ngħid li l-Università ta' Malta fi żmieni ma kellhiex katedra tal-Grieg… ARISTOT: Kif, damu daqshekk barbari wlied il-Gżira li laqgħet fiha lil Te- lemaku7 … Trid taf kif bdiet it-traġedja fost il-Griegi7 Ismagħni. L- ewwelnett la saqsejtni kif bdiet it-Traġedja fost il-Griegi taf li l-Greċja hija l-benniena ta' din l-għamla ta' kitba' Saqsejtek tafx bil-Grieg għax il-kelma traġedja hija mibnija minn żewġ kelmiet li flimkien ifissru kif bdiet din l-għamla ta' kitba fostna, Iż-żewġ kelmiet huma Tragos li tfisser 'mogħża' u ode li tfisser 'għanja' — it-tnejn flimkien ifissru 'L-Għanja tal-Mogħża'. JosepHus: L-Għanja tal-mogħża7 U x'jidfilu l-mogħoż fit-traġedja2 ARISTOT: Jidħlu ħafna — il-mogħoż tinsiex taw isimhom lil din il-għamla ta' kitba drammatika, Ara kif: Fost l-allat, il-Griegi kellhom wieħed jismu Bakku, alla ta' l-inbid u tal-kotor, bin Żews, mina martu Semele, bint Kadmus, sultan ta' Tebe. Fil-festa tiegħu l-Griegi l-qodma kienu joqtlulu mogħża bħala sagrificcju u mbagħad il-qassisin wil-miġemgħa ta' nies kienu jinfexxu jgħannu għana sabiħ (ode) bħala tifħir lil Bakku li kien magħruf bl-isem ta' Dijonisju. Qed tara issa kif il-kelma Traġedja ġejja minn żewġ kelmiet li it-tnejn flimkien ifissru 'Għanjet il-Mogħżaf' JosepHUs: Haġa li qatt ma għaddiet minn moħħi… U mbagħad2 ARISTOT: Il-qassisin wil-miġemgħa lkoll ikantaw flimkien jew qatgħa qatgħa jwieġbu lil xulxin, kienu l-bidu ta' dawk il-kori li taqraw fit- traġedji Griegi. JosepHUs: Mela nistgħu ngħidu wkoll li l-kori kienu l-ġebel li fuqhom in- bniet it-Traġedja l-Qadima7 ARISTOT: Qed tgħid sewwa għax hekk hu. Il-kant tal-qassisin u tal-mi ġem- għa kien l-ewwel xejra tal-kori, wil-kori kienu mbagħad l-ewwel sisien tat-Traġedja … JosePHus: Dawn il-kori jagħmlu effett sabiħ. Nista' naħseb x'idea ta' ġmiel u kobor kienu joħolqu fil-moħħ ta' dawk li kienu qed jaraw it- traġedja. ARISTOT: il-kori kienu jgħinuhom jifhmu iżjed il-ġrajja, l-aktar l-element soprannaturali jonkella xi ġrajja li kienet issir 'il bogħod mix-xena … JosEpHus: Hekk hu. Imma naqbel imbagħad, li l-kori ma kinux għadhom igħoddu iżjed għat-traġedja kif nafuha aħna llum. Taf int, id-drammi tagħna llum: jinqasmu f'atti; dari f'ħames atti, illum fi tlieta jew erba' atti, u f'att wieħed ukoll. ARISTOT: Qed tgħid sewwa. Imma jibqa' minnu li l-kori kienu jaqblu mad- dramm. Kienu l-parti l-aktar sublimi tad-dramm, megħjuna mid- daqq ta' strumenti li ħlewwithom kienet issebbaħ il-ġrajja u l-iżvilupp tagħhom. JosEPHUs: Qed miftakar li għalkemm il-mużika bħall-kori spiċċat mid- dramm modern, il-mużika għad għandha post importanti. fid-drammi li jsiru fit-talkies — dawk it-teatri li jaħdmu x-xeni ħajjin bl-għajnuna tal- fotografija. Meta naraw film, il-ġrajja nisimgħuha l-ħin kollu akkompan- jata bil-mużika. Imma fid-dramm il-kor wil-mużika jtellfu. Mhux hekk7 ARISTOT: Itellfu kif qed tgħid int, għax id-dramm Grieg ma kienx jinqasam f'atti bħad-dramm tal-lum. Kien jibqa' sejjer u flok l-atti wix-xeni maq- suma bl-inżul tal-purtiera kif tagħmlu intom, il-ġrajja tad-dramm Grieg kienet tinqasam bil-kori — kor bejn ġrajja u oħra, kori u mużika. JosepHUs: Kos, qed naħseb li flok tlifna l-kor għal kollox stajna żammej- nieh għall-intervalli. Kien iserraħ lill-udjenza u joħloq effett poetiku qawwi. ARISTOT: Dak li qed cgħid kien ikun igħodd għal drammi serji li b'xi mod kienu jixbhu lil tagħna — King Lear u Macbetb jew Julius Ceasar ta' Shakespeare, biex niftehmu, — imma mhux għal drammi li fihom jidħlu nies ordinarji — nies u ġrajjiet mill-ħajja ta' kuljum. Taf int, it-traġiku Grieg kien ifittex il-majestà sew tas-suġġett kemm tat-trattament. JosEPHUs: Qed tgħid sewwa ħafna. Kien hemm kittieba moderni bħal Shellev, Matthew Arnold u Swinburne li ipprovaw iqajjmu l-majestà tal- kor Grieg. Imma l-mentalità tan-nies tbiddlet wil-kor Grieg ma rnexxiex. Forma ta' kor Grieg modernizzat, biex ngħid hekk, daħħal T.S. Eliot fil- Familv Reunton. Imma l-atmosfera estetika hija wisq diversa minn dik tal-kor Grieg. ARISTOT: Naqbel ma' dak li qed tgħid. JosepHus: Imbarra l-kori kien hemm xi żviluppi oħra fid-dramm Grieg7 ARISTOT: Imbarra l-kori li kienu jinqasmu fi Strofi u Antistrofi kien hemm wkoll bejn kor u ieħor ir-reċitazzjoni ta' versi poetiċi. JosepHUs: Idea tajba … Nistħajjel dawn il-versi kienu jserrħu lill-kan- tanti u kienu jehdew iżjed is-semmiegħa … Min daħħal dan l-użu7 ARISTOT: Daħħlu Thespis li għex għall-ħabta tas-seklu sitta qabel Kristu, u, mela, xi tlitt sekoli qabli. Thespis nistgħu nqisuh il-Fundatur tad- Dramm Grieg. Kien hu wkoll li barra li daħħal ir-reċta tal-versi invinta maskra tal-għażel biex l-attur kien ikun jista' jaħdem aktar minn parti waħda; invinta l-prologu wid-djalogu u, nistgħu ngħidu wkoll li invinta l-ewwel forma ta' palk — primitiv kemm trid, l-aktar għaż-żmenijiet tagħkom, imma dejjem bidu… JosePHus: X'għamel mela2 ARISTOT: Lill-attur biex ikun jista' jidher fl-istess għoli mal-kor, għamil- lu mejda li kien jitla' fuqha. Din il-mejda biż-żmien ħolqot l-idea tal- palk … Hamsin sena wara, Eskilu daħħal it-taħdit bejn tnejn min-nies, bejn żewġ atturi, u ħariġhom fuq il-palk biex igħidu xi storja, xi ġrajja jew iżidu xi għanja… F'idejn Sofokle u Ewripide d-dramm Grieg ħa forma iżjed regulari … fid-dinja wieħed jibni fuq l-ieħor… JosePHUs: Xi kemm wara Eskilu għexu Sofokle u Ewripide2 ARISTOT: Tidher li fi żmienek l-Università ta' Malta ma kellhiex katedra tal-Grieg Klassiku … JosEPHUS: Jaħasra għandek raġun tistagħġeb, imma mhux ħtija tiegħi… għall-anqas issa għandna katedra … fl-aħħar kollox jasal… ARISTOT: Tajjeb. Ħallini ngħidlek mela. Sofokle twieled fis-sena 495 qabel Kristu, miet fis-sena 405, jiġifieri ta' 90 sena. Jaħasra mill-130 dramm li kiteb, waslulkom biss sebgħa — l-oħrajn intilfu. Ewripide twieled fis-sena 480 qabel Kristu u miet fis-sena 406, jiġifieri ta' 74 sena, Kiteb madwar 90 dramm u minnhom baqgħu jeżistu 18. Għal fejn Sofokle, mar aħjar maż-żmien. JosePHUus: Tal-għaġeb dawn id-dramatisti Griegi. William Shakespeare kbir, imma għal fejn il-Griegi l-għadd tad-drammi tiegħu. huwa wisq żgħir. B'kollox kiteb 37 dramm. lIgħaddi lill-Griegi mhux fl-istil u lan- qas fil-kobor imma fil-għadd ta' xogħlijiet id-dramatist Spanjol Lopez de Vega. Dan kiteb madwar 2,000 dramm, li minnhom fadlilna 430 wie- ħed imbarra 50 autos, jiġifieri drammi reliġjużi. Ma kitibx daqsu imma kiteb ħafna wkoll Calderon De La Barca li mid-drammi li kiteb fadlilna 118-il wieħed, imbarra 72 dramm reliġjuż. ARISTOT: Jiena wkoll nistagħġeb bil-kwantità ta' drammi li sabu żmien jiktbu dawn iż-żewġ Spanjoli. Imma ma nkunx qed niftaħar iżżejjed b'pajjiżi jekk ngħidlek li għall-kobor tal-Arti Drammatika ħadd minnhom ma jgħaddi lill-Griegi. Shakespeare biss jersaq sewwa lejhom fl-origi- nalità u s-saħħa tat-trattament tal-karattri għalkemm, imbagħad, huwa teknikament ħafna inferjuri għalihom. Imma ħallina minn dawn il-para- guni għax naħseb li hekk kif fi żmieni kulħadd kien iħoss għal pajjiżu, għandu raġun jew le, id-dinja wara das-snin kollha baqgħet xorta, JosEPHUs: Qed tgħid sewwa, Aristotile, Imma ngħid għalija jiena lilek inżommok hekk fil-għoli fejn in-nies ta' dari u tal-lum li jiena ma nid- dubitax mis-sewwa ta' dak li tgħidli… ARISTOT: Sa issa għedtlek kif it-traġedja bdiet mir-reliġjon ta' Bakku wil- kori mill-għana ta' qima li kienu jagħtuh il-qassisin tiegħu wil-miġem- għa li kienu jħobbuh. U għedtlek ukoll kif Thespis kien l-ewwel Grieg li ħoloq l-idea ta' Palk. Issa hemm xi ħaġa oħra li tridni ngħidlek7 JosePHus: Ja għaref, jekk ma ndejjqekx xtaqtek tħallini nistaqsik xi ħaġa li ġietni f'moħħi jiena u naqra t-trattat tiegħek fuq it-traġedja. Tgħid kemm-il darba li t-traġedja hija imitazzjoni. Anzi tgħid li l-poeżija kol- Ilha hija imitazzjoni. X'għandna nifhmu b'din il-kelma7 ARISTOT: Jiena ktibt li l-poeżija epika, it-traġedja, il-kummiedja, id- ditirambi huma lkoll imitazzjonijiet diversi minn xulxin fil-mezz, fl- oġġett wil-manjiera kif ifissru din l-imitazzjoni. JosEPHUs: Niftakarha din id-distinzjoni li għamilt. Mingħalija fil-bidu, qisu fid-dħul tat-trattat, ARISTOT: Hekk hu, Ftit 'il quddiem jiena ktibt hekk: 'Il-bniedem ikun għadu tarbija meta jħoss li għandu jimita. U jingħaref minn fost l- annimali kollha sew sew għax huwa l-aktar li jimita u minn din l-imitaz- zjoni jibda t-tagħlim tiegħu. Hekk ukoll kulħadd jieħu gost jara imitaz- zjoni ta' xi ħaġa. Aħna dan narawh mill-pjaċir li nħossu meta nharsu lejn xogħlijiet ta' l-arti imitativa, għaliex dawn l-oġġetti aħna nikkon- templawhom bil-pjaċir, u aktar ma hu kbir il-pjaċir aktar hija l-imitaz- zjoni, ħwejjeġ li kieku kienu tassew kieku konna .nistmerruhom; bħalma huma l-figuri tal-bhejjem l-aktar baxxi u ta' min jistkerrahhom, iġsma u ħwejjeġ oħra bħal dawa'. JosrPHus: Imma dan li qed tgħid jiġġustifika biss l-imitazzjoni li ssebbaħ dak li hu ikreh. Bħalma għedt int sewwa ħafna, kieku kellna raraw ġisem mejjet b'għajnejna, konna nistkerruh, imma meta narawh fil-bronż jew l-irħam, kif naraw f'San Ġwann, aħna nieħdu gost. Sa hawn nifhem, Imma kif tidħol l-imitazzjoni meta l-ħaġa li timita ġa hija minnha nfisha sabiħa — ngħidu aħna mara żagħżugħa, mibnija tajjeb, jonkella raġel f'saħħtu mibrum u qawwi/ Bħal issa qed niftakar fl-istatwa ta' l-irħam ta' Afrodite ta' Melos, u l-istatwa tal-bronż Dorvphotus, ir-raġel tal- lanza ta' Poliċejtu. Iż-żewġ statwi Griegi jirrapreżentaw, għandi naħ- seb, mara u raġel li ma kinux sbieħ daqs kemm jidhru fl-imitazzjoni tagħhom imma li kienu sbieħ ukoll, mara u raġel tad-demm wil-laħam li kont tieħu gost tarahom. ARISTOT: Sewwa qed tgħid, Josephus. Kull arti tagħmel xi ħaġa iżjed milli timita. Barra li timita tipprova tressaq l-imitazzjoni lejn l-ideal — tkabbar u ssebbaħ. U għandna eżempju ta' dan mhux biss fl-iskultura mnejn semmejtli żewġ eżempji tajbin ħafna imma wkoll fit-traġedja. JosepHus: Kellemni fuq it-traġedja biex nerġgħu lura mnejn bdejna, ARISTOT: Tabilħaqq, aħna sa issa ma ħriġniex barra mis-suġġett għax l-imitazzjoni hija l-bażi ta' kull espressjoni artistika — ta' l-iskultura, tal-poeżija, tat-Traġedja, tal-Kummiedja, ta' dak kollu li n-nies isejħu SArti'. Jekk tieħu Oedipus fit-traġedja ta' Sofokle int tara li Oedipus sata' kien l-imitazzjoni ta' bniedem bħali u bħalek, imma kif jidher fid- dramm il-karattru dramatizzat tiegħu jaqtgħu fil-għoli fuqna l-bnedmin ordinarji … jikber, isir qisu ġgant. L-istatura tiegħu togħla — issir mo- ralment akbar u aqwa. Il-personalità tiegħu dramatizzata tagħżlu mill- personalità ordinarja. Minn dak inhar 'l hawn, ħafna dramatisti ħolqu karattri li bħal dawk tad-dramatisti Griegi huma, biex ingħid hekk, imi- tazzjoni sublimata tal-mudell ordinarju. JosEPHUS: Qed niftakar f'King Lear u Macbetb ta' William Shakespeare; u f'Julius Caesar tiegħu wkoll; f'Attilio Regolo ta' Metastasio:u Saul ta' ARISTOT: Ma hemmx għalfejn issemmi iżjed. Qed tara kif il-prinċipji tat- trattat tiegħi baqgħu sħaħ wara mijiet ta' snin7 Imma hemm ħaġa li aħjar nitħaddtuha issa. Għaliex it-Traġedji Griegi kienu jagħżlu l-protagonisti tagħhom minn fost is- slaten u l-allat biss7 Il-bniedem mhux magħruf, il-bniedem komuni qatt ma nsibuh protagonist ta' ġrajjiet drammatiċi. Tgħid għaliex il-bniedem komuni kien żgħir wisq f'għajnejn l-aristokrazija Griega7 ARISTOT: Xi ftit mis-sewwa f'dak li qed tgħid hemm. Imma l-akbar raġuni kienet li għall-Griegi l-ħajja kienet ħaġa misterjuża maħkuma minn setgħat moħbija, is-setgħat ta' l-allat li kienu jħobbu, igħinu, jobogħdu jew ifixklu l-bniedem kif jidhrilhom. Minħabba f'hekk il-bnedmin, l- umanità rappreżentata fil-persuna tal-mexxejja. tagħha, kienu jidhru qishom imħabblin ġox-xibka ta' l-allat bla qalb u l-aqwa dramm tal-ħajja kienet mela l-ġlieda tal-bniedem mad-destin. Ftakar xi ġralu Oedipus. Tafha l-ġrajja tiegħu7 Għidhieli. ARISTOT: Fil-qosor għas-saħħa ta' l-argument: Din hi l-ġrajja ta' swied il-qalb ta' Oedipus, iben Laius, sultan ta' Tebe, u Jokasta, bint Kreon, is-sultan ta' Korint. Meta twelidlu t-tifel, Laius tkexkex jisma' l-Oraklu jħabbarlu li dan ibnu kien għad irid joqtlu. X'għamel Oedipus7 Biex ma sseħħx il-profezija tal-waħx ordna li ibnu jiġi mdendel ma' siġra b'fergħa mdaħħla bejn riġlejh. (Oedipus bil-Grieg tfisser 'riġlejh minfu- ħa'). Imma ġara li rah ragħaj. Dan ġietu ħniena minnu; salvah mill- mewt u rabbieh bħala ibnu. Ġara li meta Oedipus kiber, kellu xi jgħid mas-sultan Laius li hu ma kienx jaf li hu missieru u fil-ġlieda qatlu u hekk seħħet il-profezija tal-Oraklu. Mhux biss, Oedipus innamra mal- mara ta' Laius, ma kienx jaf min kienet, iżżewwiġha u kellu żewġ subien minnha, Polineċe u Eteokle, u żewġt ibniet Ismene u Antigone. Ġara li biż-żmien Oedipus sar jaf x'kien ġralu u daqs kemm tkexkex qala' għajnejh minn ħofrithom biex lanqas jara l-frott ta' dnubu, u Jokasta malli saret taf bil-logħba kerha tad-destin tgħallqet. s-suġġett ta' wieħed mill-aqwa drammi ta' Sofokle — dramm li jqajjem il-biża' ta' l-allat wil-mogħdrija tan-nies magħfusa mid-destin agħma. JosEpĦUS: Ġrajja kerha tassew, ġrajja li, kif għedtli, turi kemm il-Griegi moħħhom kien imħabbat bil-qawwa tad-Destin fuq il-mixja ta' ħajjithom. ARISTOT: Titwettaq f'din il-fehma jekk taqra l-opri l-oħra tat-Traġiċi Intom illum wara aktar minn elf sena ma tifhmuniex biżżejjed. Ir-reliġjon tagħkom hija mwaqqfa fuq il-qima ta' Alla li daqs kemm ħabb il-bnedmin sar bħalhom u ħalla lill-istess bnedmin joqtluh għall-fidwa tagħhom. L-allat tagħna mhux biss ma kinux imutu għall-imħabba tal- Bniedem imma kienu jitolbu minn għandu s-sagrifiċċju ta' ħajtu u ta' uliedu. Biżżejjed insemmilkom il-ġrajja ta' l-imsejkna lfiġenja, bint Agamennon u Clvtemnestra. JosePHUs: Għidhieli. ARISTOT: Il-Griegi huma u sejrin lejn Trojja biex jiggwerraw nefħilhom tiħ ħażin li tefagħhom lura u kien ser itellifhom il-gwerra, X'jagħmlu7 Jew iberrdu l-qilla tal-allat inkella jitilfu. Biex l-allat jistrieħu kien hemm bżonn li Agamennon jissagrifiika lil bintu lfiġenja — tmut maqtula bħala debħa lill-alla tal-kaċċa Dijana. Ġara imma li waqt li l-qassis kien lest u ser iniżżel ix-xafra tas-sikkina fuq għonqha, lfiġenja għabetu ma taha ħadd iżjed. X'ġara/ Dijana qabditha u ħaditha f'Tauris biex toħdilha ħsieb it-tempju tagħha. Hawnhekk Ifiġenja kellha d-dmir li tis- sagrifika, toqtol kull stranġier li jirfes f'din l-art. Darba waħda f'din l-art niżlu żewġ stranġieri — Orestes u Pvlades. Xħin Ifiġenja saret taf li Orestes kien ħuha, tistgħu taħsbu x'ħasset. Ftehmet magħhom li jaħarbu lkoll flimkien u jġorru magħhom l-istatwa ta' Dijana qalila kif kien qallhom jagħmlu l-oraklu, U hekk għamlu, JosEPHUS: Ġrajja li tbażża' w tkexkex. ARISTOT: Qed tgħid sewwa. U issa tara għaliex it-traġiċi Griegi moħhom kien iħabbat fuq is-suġġett ta' l-allat wid-destin tal-bniedem imħabbat minnhom. JosEPHUSs: Qed nifhem … Żmenijiet oħra, nies oħra, sentimenti oħra. Madankollu aħna n-nies tal-lum għadna nħossu xi ftit mill-biża' ta' dawk il-ġrajjiet dramatizzati… ARISTOT: Il-ġrajja ta' lfiġenja nebbħet id-dramm ta' Eskilu, Sofokle u Ewripide … JosEPHUS: Qed niftakar li fid-drammi Griegi l-imħabba bejn mara u raġel qajla, biex ma ngħidx qatt, ma tieħu l-importanza prinċipali li għandha f'ħafna drammi moderni. Dan għaliex ARISTOT: Tnejn huma r-raġunijiet. L-ewwelnett il-Griegi pagani qatt ma kellhom il-kunfidenza li għandkom intom l-Insara man-nisa; il-mara wir- raġel ma kinux jitħalltu ma' xulxin daqskom, tant li l-parti ta' mara fuq il-palk kien jagħmilha raġel- it-raġuni l-oħra hi, kif għedtlek, li moħħ il-Griegi kien il-ħin kollu mħabbat bir-relazzjonijiet li kien jaħseb li jorbtu l-bniedem ma' l-allat — l-allat li għalih kienu d-destin ta' l-umanità, wid-destin li jiġbed lit-traġiċi Griegi għax kienu jaraw fih possibilitajiet drammatiċi kbar. JosepHus: Żewġ raġunijiet li jikkonvinċuni. Issa għidli, it-Teatru għall- pubbliku Grieg kien ta' pjaċir jew ta' biża'2 ARISTOT: Kien ta' pjaċir u kien ta' biża'. Kien ta' pjaċir għax fid-dinja Griega ta' dak iż-żmien it-Teatru kien l-aqwa divertiment pubbliku u l-aqwa skola għal nies ta' gost raffinat. It-Teatri li konna nibnu aħna għall-beraħ kienu jesgħu l-eluf… Dan tista' tarah minn dawk li fadal… JosEPHUS: Jiena rajt dak ta' Sirakuża fejn ta' kull sena jsiru drammi Grie- gi bit-Taljan li jmorru għalihom eluf ta' nies mid-dinja kollha… ARISTOT: Kien ukoll ta' biża'. Il-biża' jiġbed lill-bniedem li jħobb is-sen- sazzjonijiet kurjużi — iħobb jistenna x'ġej, l-aqwa tal-ġrajja li tħoll l-inċidenti kollha u tikkonċentrahom fuq is-suġġett prinċipali … Dak li aħna nsejħu climax, JosEePHUs: Qed tgħid sewwa ħafna, Aristotile, għaliex it-terroriżmu, il- biża', il-waħx baqa' wieħed mill-elementi l-aktar qawwijin tad-dramm modern; irrid ngħid tad-drammi li nkitbu minn żmienek il hawn. Shake- speare stess inqeda bil-biża' bħala element biex jiddramatizza ġrajjiet misterjużi. Missier Ħamlet maqtul minn ħuh li wara żżewweġ lil ommu… ARISTOT: Stil ta' traġedja Griega… JosEPHUs: Iqum mill-qabar u jitlob lil ibnu Hamlet li jivvendika l-mewt tiegħu … ARISTOT: Dramm li sata' nkiteb minn traġiku Grieg. F'dan id-dramm l- element soprannaturali huwa forma modifikata tad-destin Grieg… JosePHUs: Ħaġ'oħra. int ħallejt miktub li t-traġedja tnaddaf il-passjonijiet tagħna bil-Mogħdrija u bil-Biża'. Ngħidlek is-sewwa ma fhimtx sewwa x'ridt tgħid. ARISTOT: Ma intix waħdek li ma stajtx tifhem x'ridt ngħid sewwa. Imma jien ma nafx għax dak li għedt ma ftehimx tajjeb. Halli nfissirlek x' irrid ngħid. Aħna l-bnedmin maqbudin f'taħbila ħarxa ta' passjonijiet mhux kollha sbieħ jew tajba, mhux dejjem nagħmlu s-sewwa u lanqas ma nagħdru dejjem lil min jinħaqar. Hafna drabi s-sentimenti tagħna ĠBJĦ huma mħawdin bħall-ħjut ta' kobba mħabbla, Il-passjonijiet jagħmmxu l-bniedem. Issa innota li meta int taqra jew aħjar tara fuq il-palk, in- nobiltà tal-karattru tal-protagonista, għall-anqas għal dak il-ħin int tħoss is-sentimenti tiegħek jitnaddfu minn dak kollu li hu vulgari. Għal dak il-ħin inti tissieħeb mal-protagonist u taqsam miegħu l-ġlieda għall- ideal li jitħabat u jbati għalih hu. Innota wkoll li meta inti tara l-prota- gonist, bniedem virtuż jinħaqar għal xejn b'xejn, flok tiskerrah it- tbatija tiegħu, int tixgħel bil-qilla għall-inġustizzja u tħobb iżjed il- ġustizzja li mħabba n-nuqqas tagħha tara l-protagonista qed ibati. U hekk il-biża' wil-mogħdrija flimkien inaddfu l-passjonijiet tal-bniedem minn kulma hu vulgari. Tabilħaqq, meta jiena nara xi traġedja u nara l-bniedem ġust jinħaqar, il-biża' tal-ġustizzja wil-mogħdrija tal-vittma ta' l-inġustizzja jnisslu fija sentimenti l-aktar nobbli. ARISTOT: Dik it-tindifa tissejjaħ catbarsis … porga tar-ruħ. JosepHus: Taf li ma fhimtekx, hux7 ARISTOT: Catbarsis hi kelma Griega li tfisser 'tindifa'. Għax hekk kif il-ġisem biex jibqa' f'saħħtu jrid jitnaddaf mill-ixkiel li jinġabar fih b'porga, hekk ukoll ir-ruħ biex tibqa' nobbli trid titnaddaf mill-ixkiel tal-passjonijiet li jinġabru fiha b'porga — dil-porga hija t-tindifa tal- passjonijiet li semmejtlek — il-catbarsis tal-Griegi. JosepHus: Illum, Aristotile, għallimtni ħafna. Issa qed inħoss moħħi jegħ- ja. Mhux aħjar nistrieħu, nieqfu għall-lum u nerġgħu niltaqgħu darb'oħra biex tfissirli t-teknika tat-traġedja Griega u tgħallimni ħwejjeġ oħra siewja li jiena ma nafx7 ARISTOT: Kif jogħġbok. Neħħi l-ħsieb tat-Traġedja minn moħħok u, arani, jiena ngħib minnufih … ninħall minn quddiemek bħad-duħħan u narġa' lura lejn is-saltna kbira ta' l-Erwieħ… JosepHus: Għandi għeja kbira ddur ma' ġismi. Inħossni qed nintelaq bħal wieħed dieħel f'nagħsa; nħoss moħħi qed jitbattal. Aristotilel … Aristotilel… L-ebda tweġiba… Raġa' lura lejn id-dinja ta' l-erwieħ…