TAL-KITTIEBA TAL- MALTI QARIB TOĦROĠ IL-GĦAQDA i i iIL- MALTI 'FIR- RADJO U- ' FIT-TELEVIZJONI F1EN.sew sew xi seba' snin ilu meta aħna konna tkellimna fuq il-Letteratura Maltija fir-Radjo. Dik. id-darba ir-radjo — kien wieħed mill-mezzi qawwija biex kull aħbar, u kull kwistjoni lekali. jeux barranija, jew iet ħaġa oħra li tinteressa l-pubbliku tinstama, fil-widnejn tal-kotra tan-nies taż-żewġ gżejjer. Trsradjo Vlekali, jiġifieri s-servizz tar-' Rediffusion, kif konna: għedna dik il- ħabta, kien jinsab, tista' tgħid, f'kull rokna tal-gżira—ukoll. jekk tgħaddi mill-inħawi, tat-trufijiet tar-rħula, qalb-ir-rziezet, kont tisma' l-leħen tar-radjo jidwi'minn.ġo xi Il-lum għalkemm. daħal is-servizz tal-Televiżjoni, ir- jo- f'bosta djar għadu hemm, ma tneħħiex, imma flimkien mal- Televiżjoni, f'ċerti ħinijiet għadu jinfetaħ għas-smigħ ta' aħbari. jiet, taħdidiet, avviżi.u reklami u ħwejjeġ oħra li jinteressaw lil bosta nies, u li huma ta' fejda kbira għall-pubbliku. : Fost ħwejjeġ oħra. konna semmejna. illi r-radjo kien: jirra- preżenta waħda mill-aqwa interpretazzjonijiet ' propagandistiċi tal-Malti, iżda kien jisgħobbina ngħidu li bħalma kien. ġara fl- istampa, 'bħalma kien ġara. fil-palk, il-Malti fir-Radjo ma kienx għall-ewwel ħlief mezz fqajjar u ċkejken ta' espressjoni 'Jetterarja Maltija'; issoktajna ngħidu wkoll li kien. bis-saħħa ta' xi għaq- diet. letterarji, fosthom. tal-Għaqda. tal- Kittieba tal- Malti, illi minn ti membri tagħhom, bdejna nisimgħu xi programmi ta' ' qaritajjeb bil-Malti minn. fuq ir-' Rediffuston'. 'TI quddiem, im. bagħad, kif għadu sal-lum, dawn il-programmi ħadu xeħta iżjed regulari fil-trasmissjonijiet tagħhom, taħt l-isem ta' ''Ġabra Let- terarja'. B'hekk maż-żmien bdejna naraaw illi l-materjal proġ- rammatiku Malti kiber u ħa dik ix-xeħta ta' trasmissjonijiet li għal dik li hi forma u sustanza letterarja. tista' tgħid kien beda jersaq lejn dawk il- -programmi. li nisimgħu fir- radjo ta' pajjiżi oħra. Dik. il- habta konna. għidna illi: l-programmi letterarji tagħna kienu bdew jersqu lejn dawk ta' pajjiżi oħra wisq 'il-quddiem 4 7 IL-MALTI minnha, il-għaliex dawn l-programmi tagħna ma kinux għadhom imżewqin biżżejjed b'suġġetti didattiċi, storiċi, narrativi, folklo- ristiċi, b'versi klassiċi, b'xeni u episodji drammatiċi, kif ukoll b'xi effetti ta' mużika u kant, li jħajru l-widna u jiġbdu l-atten- zjoni tas-semmiegħa u jżommhom imxennqin il-ħin kollu. Barra minn dan, min kien jieħu sehem biex jitkellem minn fuq ir- U Rediffusion'', xi wħud minnhom, l-iktar tfal u żgħażagħ, ma kinux imħarrġin biżżejjed fl-intonazzjoni u espressjoni ta' kliem- hom sew f'xi taħdita kemm f'xi parti reċitativa jew drammatika, Dan in-nuqqas kien għadu wkoll jidher fil-ġene- razzjoni li tielgħa minħabba nuqqas ta' taħriġ. l Il-lum għalkemm insibu żvilupp kbir mhux biss fis-sengħa ta' taħdit kemm ukoll fl-arti rappreżentativa, ma nistgħux ngħidu li lħaqna dak il-livell ta' progress professjonali li nsibu fl-arti u l-ġenju ta' pajjiżi kontinentali. Tmma b'daqshekk il-lum jidhrilna li m'għandniex nibqgħu lura. It-taħriġ għandu dejjem jissokta jsir, sabiex il-Malti ma jibqax lura. Għalhekk il-lum ta' min jistagħġeb kif fi skejjel, fejn nif- taħru b'metodi ġodda, għal dik li hi mużika u kant, u saħansitra żfin, issib tagħlim u taħriġ imdaħħal fil-programmi skolastiċi meta wkoll il-Gvern ma jiddestinar u jagħti boroż ta' studji (scholarships), biex l-istudenti jsiefru barra u jistħarrġu fil-kant u fil-mużika jew f'xi arti oħra, ta' pittura jew skultura, filwaqt li l-arti tat-taħdit, tar-reċitar jew tal-palk ma nsibuha qatt fost it- tagħlim jew taħriġ skolastiku, sew għas-subien kemm għall-bniet. It-talent Malti mhux nieqes u dana rajnieh f'bosta ċirkus- tanzi għax il-Malti għandu disposizzjoni kbira biex jimita u jas- simla għalkemm mhux mgħallem u mħarreġ — ukoll f'nies li m'humiex ta' l-iskola—sew għal dik li hi mużika, kant, eċċ., tant li barra minn Malta għandna żgħażagħ Maltin li f'ċerti strumenti kifukoll fil-kant, jew f'xi arti oħra, qegħdin jagħmlu l-isbaħ figura li tagħmel ġieħ lil Malta—nies Maltin li Llum għamlu isem ukoll fl-akbar ambjenti kontinentali ta' l-Ew- vopa u ta' l-Amerika. Il-lum min jikteb għall-palk għandna kittieba li wrew ħila mhux żgħira, saħansitra f'dik li hi oriġinalità ta' arti dramma- tika moderna, u għalhekk jixraq li c-xogħlijiet tagħhom mhux biss jintsemgħu bħala xempju ta' produzzoni ta' arti moderna fuq il-palk jew fir' Rediffusion, bħalma kultant ġie li smajna xi radjo-dramm bil-Malti, iżda wkoll jinstemgħu flimkien ma' IL-MALTI FIR-RADJO U FIT-TELEVIŻJONI 5 xi radjo-dramm fit-Televiżjoni Nazzjonali tagħna. Dawn ma għandhomx jagħmlu għajb lil dawk ir-rappreżentazzjonijiet l-oħra ta' t'sketohes' komiċi, kant bil-Malti li issa bdejna naraw fuq il-Televiżjoni, iżda jżidu fil-ġieħ tat-talent Malti. M'għandniex nibqgħu mrekknin. ġewwa dik il-qoxra ta' sentimenti ta' infer- jorità: it-talent Malti tih l-opportunità u huwa stess imbagħad jurik b'jiswa, Aħna dana rajnieh f'diversi ċirkustanzi, Għalkemm, bħalma fissirt, fiż-żgħażagħ ma nistgħux ngħidu li hemm. dik il- perfezzjoni li titlob l-arti tat-taħdit u tar-reċitar, aħna rajna kemm-il darba li tfal subien u bniet ta' wi kulleġġi, fejn huma mħarrġin xi ftit jew wisq fuq hekk, laħqu tawna xhieda sabiħa tar-xeħta tagħhom. għall-palk meta saħansitra ġie li smajniehom jirreċitaw bċejjeċ klassiċi ta' xi dramm jew kummiedja ta' Shake. speare. Fost atturi rġiel u nisa, l-arti komika tagħhom hija mill- aħjar, tant li meta rajniehom jaħdmu stħafjilna li f'wi partijiet, qegħdin. nassistu weni li ma jagħmluż għajb lil dawk ta' l-aħjar kumpanniji ta' proża Ingliża jew. Hemm min qal li għadna lura biex il-produzzjonijiet dram- matiċi. Maltin jibdew jidhru fuq it-Televiżjoni, Ċerti nies infiu- wenti, li l-lum jistgħu jiżnu bl- -esperjenza tagħhom, m'jista' jagħmel it-talent Malti meta tagħtih il-wisa' hi jixraqlu, waslu her jiddubitaw jekk hawnx atturi Maltin li jistgħu jaħdmu xogħlijiet drammatiċi bil-Malti, u l-iktar imbagħad zogħlijieħ klassiċi, fuq l- iskrin tat-Televiżjoni. Naħseb li ma nkunux għidna ħmerija kieku lil dawn ngħidulhom f'widnejhom: ''Ma jidhirkomx li l-lum spiċċa ż-żmien li l-Malti tħallih jitnikker f'rokna biex joqgħod jitgħarraq biss bl-arti u s-sengħa tal-barranit' TV DAK LI TIŻRA' TAĦSAD Aħna m'għandniex nittamaw li naħsdu u niġbru l-isbul im- dieheb li jkun sar, kemm-il darba ma nkunux żrajna u xarrabna qabel xejn ir-raddiet tal-ħamrija bid-dmugħ. Din id-dinja misterjuża tagħna mhix bħalma jidhrilna li hi, tagħtik kulma tixtieq. Il-għalqa tal-ħajja tagħtina dak li niżirgħu fiha : ħasda ta' xewk jew ward,