META NIŻEL L-AJRUPLAN Aktar minn wieħed li jiġi f'idejh ''Leħen il-Malti, nafi- seb li jkun qara wkoll lil ħuh l-ieħor, ''Il-Malti' ta Marzu 1933, u jista' jkun li kellu is-sabar jaqra mqar biċċa minn dak li hemm miktub fuq il-Qabar Lhudi-Nisrani. Għaedt dan, għax il-ġrajja li ġejja, ġrat fiż-żmien li jien kont għadni ngħam- mar f'dak id-dejr l-abjad li semmejt hemmekk. Mela, għall-aħffiar jiem ta' Awwissu tas-sena 1920, għal għarrieda nfexxet ġlieda kbira bejn il-għarab u l-lhud, fil- Palestina. Kull jum, f'dak id-dejr fejn konna qegħidin, kienu jaslu ħbarijet ġodda fuq li qiegħed jiġri f'Ġerusalemm, Heb- tĠn u Ġaffa. Kull lejla, minn fuq il-bejt, konna naraw xi raħal ta' Ihud jinħaraq. Meta l-għarab ħabtu għal Holda u ħarquha, smajna sat-tifqigħ tal-ibwieq (l); u meta ħabtu għal Kafr-Urja, li hi ħdejna, m'hux it-tifqigħ biss smajna, imma l-għajjat tan-nies ukoll. Aħina konna f'dak id-dejr, fil-barr, weħedna. Konna b'kollox sbatax-il-ras: tliet rahbiet, għaxart itfal, qassis u tliet irġiel. Kull lejla konna nistennew li jaħbtu għalina wkoll, billi, jew jaħisbuna lhud tassew, jew jagħmlu ta' bir-ruħhom iasbuna. U m'hux aħna biss konna nistennew dan, għax l-ingliżi kull sebħ. kienu jibagħtu ajruplan idur dawwara mejt mad-dejr, għal darba tnejn, jara hux kollox sew, u jarġa l-ura. Kien mela f'daż-żmien li qegħdin insemmu, li żewġ ajru- plani li kienu jtiru fuq Wadi s-Saràr, sejrin minn Għażża għal Ġerusalemm. Kif għaddew id-dejr, wieħed minnhom niżel u waqaf f'għalqa fi truf il-wied. Il-qassis, bil-għaġla, ħejja l-1orrp, għajjatli, irkibna, hu u jien, u ż-żagħżugħ taljan li jsuq, u tlaqna. Qsamna l-egħ- lieqi, bil-Lorrp b'kollox, għax hawn ir-raba' bla ħitan, u sib- na ruħna ħdejh. Imma l-ajruplani tnejn kienu, m'hux wieħed. Wieħed wieqaf għal kollox u l-ieħor wieqaf ukoll, bid-dewwiema ddur qajl-qajl. U tnejn ukoll kienu l-ingliżi li wieqfin ħdej- hom. ''Ġralkom xi ħsara7' saqsejthom jien bl-ingliż. ''Id- dawwara (2) Itwiet ftit qalli wieħed minnhom. Jekk nistgħu ngħinukom f'xi Ħaġa, għal kemm tgħidulna,' irġajt jien. UNafiseb li nista' ntir sa Ramleħ, u nħabbar hemmekk, qalli l-ieħor, waqt li t-tnejn tbegħdu ftit u bdew jerigħu l-ħaġar il-kbajjar li jsibu f'nofs il-għalqa, u jarmuh, wieħed lejn il- lemin, u l-ieħor lejn ix-xellug. Imbagħad reġgħu l-ura. Wieħed tala' fuq l-ajruplan, u l-ieħor qabad wieħied f'kull id iż-żewġ imqabad. tal-tiabel li kienu mdendla fil-ġwienaħ tiegħu. Id-dawwiema żiedet fid- dawrien, bdiet tvenven, u l-ajruplan dar qajl-qajl ma' l-ingliż li kien iżommu minn ġwienħu. Malli wieċu kien sew lejn il-għarb, telqu, u beda jiġri, iqajjem ir-riħ, u jtajjar degħbien ta' trab u ntietef tat-tiben, milli kien hemm fil-għalqa. Tbigħed, u rtefa' mill-art, u beda jogħla u jiċkien, jogħla u jiċkien, sakemm sar daqs għasfur. Ħin wieħed u ma deherx izjed, Malli l-ajruplan għab, l-ingliż ġiċ ħidejna li konna wieq- fin fejn l-ajruplan l-ieħor. Saqsejnieh kif kienet ġratlu il-ħsara, u hu wieġibna li meta kien fl-ajru, intebaħ li l-makna kienet tagħmel xi ħoss għarib. Ma żżardax jibqa tajer. Ħares l-isfel u ra dik l-għalqa witja u niżel fiha; waqqaf il-makna u fittex. x'kienet il-fitija ta' dak il-ħoss li sama' fuq. Sab li kienet brirna (3) merħija. Rassha, u raġa' qabad sa jtir. Imma billi hu minn ġewwa l-ajruplan ma satax jara quddiemu, hu u jiġri, ħabat ma' ħaġra kbira, ltwiet id-daw- wara, u l-ajruplan għal ftit ma nqalibx. Għalhekk, waqqaf u niżel. L-ieħor li kien fl-ajru fl-ajruplan l-ieħor, niżel jara x'kien ġralu; u l-bqija nafuh. Qalilna wkoll li kien għadu kemm ġiċ l-Palestina, fejn kellu joqgħod għaxart ijiem. Kien ġej minn Malta. 'Minn Maltal Meta smajt dan, qalbi għamlet tikkl Dak iż-żmien kien ili msiefer fuq id-disa' snin, u l-malti wieħed li kien ftiż qrib minn fejn kont jien, kien ilu x'erba xhur li siefer. Kont mnikket għalih, għax kont immur inżuru, darba jew. tnejn fix-xahar, u nqatta siegħa miegħu, nitkellem b'ilsien art twelidi. Jien Maltil'' wieġibt. 'Ħudni miegħek Malta f. Għedt hekk, biċ-ċajt; imma billi qalbi kienet Ħiasset, il kelma fiarġet bħal kieku bis-sħiifi; għalhekk, il-qassis u t-taljan li kienu hemm bdew jidfiku. Il-ħin għaddej, u afina nitħaddtu fuq ħaġa u oħra, Smajna żanzin ħafif li kull ma jmur joktor. Deher ajruplan fl-ajru, wasal, dar żewġ dawriet fuqna, biex jara hux kollox sew, u reġa' l-ura. Għadda ftit tal-ħin u ġiċ ieħor, li tbax- xa fuqna. L-ingliż li kien fih, telaq ħaġra mgeżwra fi xkaka (4); l-ieħor refagħha u qara li kien fiha. Il-għarab li kienu l-dik in-naħa, jaraw l-ajruplan f'nofs il-għalqa, bdew ġejjin il- hemm, u- waqfu jħarsu. Ġew ukoll żewġ qassisin Salesjani minn Bejt-Iġmàl. Qagħdu ftit jitkellmu magħna, u reġgħu marru, Għadda ftit tal-ħin, u reġgħu ġew żewġ ajruplani oħra. Wieħed. baqa' fil-għoli, idur dawwara mejt, u 'l-ieħor tbaxxa wasal fuqna, ti l-ingliż li fuqu, telaq bħal biċċa xoqqa, twila u dejqa, b'żewġ lewnijet minn tulha, isfar u aħmar-dagħmi u mar. L-ieħor refagħha, ħall tarfha, ħa r-rsul li kien fiha, u qrah. Meta qrah wiċċu tqarras, Imbagħiad tala' fuq l-ajru- plan, għatta l-makna b'biċċa xoqqa mxemmgħa (5), u libbes bl-imxemmgħa wkoll iż-żewġ ilwieħ tad-dawwiema, u niżel ħdejna. Il-qassis li kien magħna, qalli ngħidlu li hu kien sa jmur id-dejr, jibgħatlu xi ħaġa għall-għaxz. L-ingliż iżżieh ħajr. Il-qassis u t-taljan rikbu l-2orrp u jien bqajt hemmekk. Issa kien beda jidlam, u l-għarab li kienu nġemgħu, ttit ftit, marru; baqa' biss wieħed raġel, m'hux għarbi, grieg, minn Kipru, li kien jaħdem fil-bini tal-Knisja l-ġdida ta' Bejt-Iġmal. L-ingliż minn ġewwa l-ajruplan ġieb żewġ imħaded tal-ġild, u bħal bużżieqa imdawwra li hu nefaħha quddiem- na u saret għamla ta' /ife buoj. Qgħadna bil-qegħda kif stajna, tnejn fuq l-imħaded u wieħed fuq il-ħalja bużżieqa u qbadna nitħaddtu bħal tliett ifibieb, għal kemm dik kienet l-ewwel darba li rajna l-xulxin. Fuqna, s-sema sajfi, lewn ikħal dagħmieni, b'dik ir-raxxa kwiekeb kbar u żgħar, ipetptu. Iġbla quddiemna, u iġbla warajna, Lejn il-għarb, wilġa kbira kbira, ħalja mis-siġar, li minn nofsha jgħaddi Wied is-Sarar. Ebda ħoss ma kien jinstama', ħlief: waqtijiet, it-tħaxwix ħafif ta xi troffa xewk imħarrek minn xi fewġa. bierda ta filgħaxija. , L-ingliż beda jgħidilna fuq London, għax hu kien minn hemm, u f'Malta ma kienx qagħad filief ftit jiem qabel ma telaq għal Palestina. Fissrilna kif jieħdu it-t x-xadini fiz- Zoo, jew ġnien il-bhejjem; kif jifirxu l-mejda, u jistagħlmu (6) r-rqaqat kollha, bħal bnedmin. Kif it-tfal ingliżi jixħtu l-ħut lill-wiżż, biex jarawh jogħdos għalih til-għadira. Kif wiżża minnhom, meta t-tfal jarmu l-ħuta, kienet ittir u. taqbadha fl-ajru, u t-tfal jaraw dan jifirħu, jgħajjtu u iċapċpu jdejhom. U fiwejjeġ oħra, li juru li kien fisiebu aktarx f'London, u fid- dar tiegħu, u f'min ħalla fiha, kif dejjem jiġri lil kull. min isiefer l-ewwel darba. Il-kliem fuq il-bhejjem kien waqa' hekk: ftit fil-bgħid minn fejn konna qegħdin, kien hemm bejta xewk kbira, u hi u titfiarrek fir-riħ, il-grieg fid-dlam ħasibha debagfi, jiġi- fieri, dbiba tal-barr, tixbaħ. lill- kelb, li fil-Palestina hemm minnhom wisq, joħorġu bil-lejl, u 'jaħbtu għal min isibu, bniedmin u bhejjem, barra minn qabil il-fart. tibża' min-nar, għalhekk, ġbarna ftit tiben u xewk,u kebbis- nieh, biex jekk kien tassew debagħ, jaħrab. Meta għarafna li kienet xewka, qgħadna u fehemtu x'kien id debagħ; meta fehemni, qalli li kien ra' bħalha fiz-Zoo, u hekk semma wkoll il-wiżż u x-xadini. Ftit wara, l-1orrj ġiet u ġew fiha l-qassis u ż-żagħżugħ taljan. Ġiebu magħhom il-għaxa għall-ingliż u għalija, u bħal , sodda tal-għewwied, biex l-ingliż jistrieħ fuqha. Wara li qdejna l-ġewwieni u għitna, qgħadna nitħaddtu ftit fuq it-tajran, u l-ingliż semma t-tiġribiet li kien rahom isiru f'London, għat- tiġrija li kellha tkun f'dak ix-xahar, għar-rebħa tal-kies ta' Schneider. : Għal xi l-ħidax ta' bil-lejl, il-qassis qatagħha li aħjar nor- qdu, L-ingliż ried li hu ma jorqodx, biex jagħmel l-għas- sa ma' l-ajruplan, imma l-qassis qallu jistrieħ bis-sliema, u l-għassa nieħdu ħsiebha aħna. Għalhekk l-ingliż irtaka fuq is-sdejda tiegħu; il-qassis ġieb l-imħadda ta' fejn jokgħod min isuq il-2or7j, u mtedd fuqha; it-taljan u jien, warrabna ftit iż-żrar, frixna kull wiefied patanija, u mteddejna wkoll; il- grieg mar jorqod għalih fuq il-lorrj. Kollha kienu jieħdu n-nifs ta' rieqdin, imma jien ma setgħet għajni tmur bija; il-ħin kollu nitqalleb minn ġenb għall-ieħor, u inħares minn tafit l-ajruplan, fejn konna mim- dudin, għax, fil-bgħid il-bgħid, in-naħa tal-baħar, minn waqt għal waqt, kien jidher bħal beraq Ħafif, jiddi Ħin wiefied 'u jintefa. Fl-aħħar iddejjaqt mimdud. ma nqajjemx lill-ofirajn, u mort uqaft in-naħa l-oħra ta' l-ajruplan, inħares lejn dak il-ħali ta' beraq. X'ħaġal Kull ma jmur il-beraq kien joqrobl u drabi ma jintifiex f'daqqa, imma jitmewwet ftit-ftit. Kien gej in-natla tagħna mal-wied-il-wied. Meta qorob sewwa, qajjimt lill-ingliż u għedtlu li kien ġej dawl in-naħa tagħna. Qam u waqaf iħares. Ftit wara beda jistama' tħartir ta' xi motor. Mbagħad bħal xrara nar żiġġet il-fuq minn qiegħ il-wied u nfexxet fl-ajru bħal kewkba kbira bajda, imdaw- wra bi ġmiel ta' dijja, li dawwlet il-wied u l-iġbla ma'd-dwar. Il-qassis u x-xebb it-taljan qamu u ġew fidejna. L-ingliż tala' fuq l-ajruplan, ġieb xi Ħaġa, refagħha l-iuq u stemgħet tifqiegħa. Xrara nar rtefgħet il-fuq u nfetħet f'kewkba kbira u sabieħa, ta' lewn ħadrani. Wieġbu dawk li kienu ġejjin b'kewkba oħra ħiadra min naliithom; imbagħad deher il-vzożor miexi gewwa l-egħlieqi. Kellu fuku żewġ search- lights jew dwal fittiexa, li xeħtuhom fuqna biex jarawna sew, Imma huma kienu il-hemm mill-wied, u ma kienx hemm trieq biex isuqu għal fidejna: għalhekk 'niżlu tnejn min-nies u ġew lejna miexjin. Il-qassis u jien morna n-naħa l-oħra tal wied, irkibna l-vzożor u wrejnihom minn fejn setgħu jgħaddu għal fidejn l-ajruplan. X'ħin wasalna u nżilna, wieħed ingliż imdaħħal fiż-żmien li kien jidher ir-rajjes tagħhhom, ġiċ ħdejja, ħadli b'idi: w qalli ''Smajt li int Malti'. lva tassew, wieġibtu; ''Nizzik Ħajr ta' kull ma għamilt ma' Captain Phillips, u jekk xi darba tkun in-nalia ta' Gażza, għaddi arana L Izzejtu Ħajr u għedtlu li jekk inkun il-dik in-nafia ma nonqosx. Erba' ugliżi baqgħu għassa ma' l-ajruplan, u l-oħrajn rikbu w marru. Kienu xi t-tlieta ta' bil-lejl, u aħna ġarrabna norqdu ftit-ieħor, imma ngħid għalija kien kollox għal xejn, għax-ima stajtx. nitniglies. Meta beda jbexbex id-dawl, qam kulħadd. il-qassis kellu jitla' jqaddes fid-dejr, u t-taljan u jien tlajna miegħu. Wielied ingliż ġiċ magħna wkoll, biex jieliu H jieħitieġ għat-tiswijja ta' l-ajruplan. Wara l-quddies għabbejna fuq il-Zorrp il-għodda, u l-għa- wied li ried l-ingliż, u morna. Sibna miġmugħa qatigħ għarab ma' dwar l-ajruplan, u xi qassisin minn Bejt-iġmàl, li hi qrib. L-ingliżi għamlu gods ħaġar, u dak li kien ġiċ magħna d-dejr, qigħed il-'jug' fuq il-gods, u rafa' bih l-ajruplan cu lewa ġewnliha il-wara. imbagħad baqghu jistennew sa ma jiġi l-mvofor minn Gażża, li kellu jġib dawwara ġdida, biex ibiddlu dik li kienet tgħawwġet, għax ma tissewwiex. Jien kelli x'nagħmel, u ma stajtx noqgħod hemm il-fiin kollu; għal hekk bil-qalb il-tajjba rġajt lejn id-dejr, Għal xi l-ħdax tlajt fuq il-bejt fejn kien hemm ukoll il-qassis, iħares bin nadur (7) il-ġliba. nies fil-bgħid, fil-wied, ma' dwar l- sajruplan li l-ingliżi kienu qegħdin isewwuh, Imbagħad rajna jqum dabgħien trab, bħal duliħan, u minn nofsu tela l-ajrupian Dar. żewġ dawriet fl-ajru 'fuq in-nies, u ġibed lejn id- dejr. Wasal fuqna, u Captain Phillips. minn: ġewwa. fih, xejjrilna bil-maktur, u ġibed lejn Ramleh, u aħna nżilna isfel. Hekk dil-ġrajja għaddiet nkoll, bħal ma jgħaddu l-ġrajjiet kollha, imm2 jien għadni ma nsejtx għal kollox dak il-ġmiel ta' lejl Hi għaddejt, meta niżel l-ajruplan L.C. (1) Buq, dari—xkubetta. (2) Dawwara—ruota. 13) Brima—vite. (d) Xkaka—carta 3). Xoqqa mxemmgħa —tela cerata, (6) Stagħmel, jistagħmel—usare. (7): Nadur—dak li tsra bih, jew minnu, bawn—binoculo,