(Jorbot mal-Ghadd ta' Ġunju paġ. L-ewwel faċċata tal-Kodiċi Diplomatiku ta' Sqallija kie- net kopja stampata tal-kitba għarbija oriġinali tal-manuskritti għarbin tal-Kodiċi hekk imsejjaħ Martinjan għax misjub fil-Monasteru ''Cassinese' ta' 8. Ma' din il-kopja kien hemm oħra bħalha, iżda mfissra bil-karattru għarbi korsiv neskhi u ma' ġenbha t-traduzjoni tagħha bit- taljan magħmulin mill-Abbati Vella. De Guignes, wieħed mill-aqwa Arabisti ta' dak iż-żmien, wara li fela din l-ewwel faċċata fisser fil-'Journal des Savans' ta' Awissu, 1786, illi l-Għarbi ta' dak it-test li deher bħala mudell fl-ewwel faċċata tal-Kodiċi kien jixbah fl-istil lil dak tad-Dutrina Nisranija, stampata Ruma fl-1752 għat-tagħlim tal-poplu Malti (l u għalhekk, fuq il-għarbi ta' dan it-test li kien qiegtied jistampa ruħu, ma satax jaħseb ħaġ'oħra ħlief illi hu għarbi mħassar li milli jidher kien aktarx mitkellem fi Sqallija. 'Tvehsen ukoll kellu xi dubju fuq dan il-Għarbi, iżda l-ħibieb ta' Vella serrħulu rasu billi qalulu u fehmuh illi l-Għarbi tal-Kodiċi kien dak ta' l-Isqallin ta' dari li lsienhom kien jixbah lil dak tal-Maltin. Biex iħalsuh ta' din it-traduzzjoni lil Vella għamluh Professur tal-Għarbi f'Palermu. Il-Kanonku R. de Gregorio tfantas għall-aħħar għax deherlu li dik il- kariga kienet tmiss lilu. Taħt il-psewdonimu ta' Veillant xandar ittra lil De Guignes, miktuba bi franċiż ħażin ħażin, fejn wera illi l-Għarbi tal-prefazzjoni tal-Kodiċi kien mik- tub bil-Malti u mhux bil-Għarbi sewwa. Fost il-ħbieb ta' Tvehsen kien hemm ukoll il-Professur Simone Assemanno tal-Kulleġġ tal-Propaganda Fide ta' Ruma. Dana mill- ewwel kien tal-fehma li l-Kodiċi kien falz, iżda ma ħasebx ħażin fuq Vella; lil Vella qiesu bħala bniedem li kixef dawk id-dokumenti foloz u mhux bħala bniedem li iffalzahom. F'waħda mill-ewwel ittri huwa kiteb lil Tvehsen: 'Lill-Abbati Vella jiena sirt nafu in persuna f'Malta; dana żgnr li mhux bniedem li għandu l-ħila jagħmel din il-biċċa qerq. F'Aw- issu tal-1789, jiġifieri erba' snin qabel ma Vassalli liareġ it- traduzzjoni tat-tliet skrizzjonijiet għarbin, Assemanno raġa' kiteb lil Tvchsen: ''Jista' jkun illi l-awtur tal-Kitba Għar- bija tal-Kodiċi huwa Malti, iżda lanqas ma nafiseb li hija ta' l-Abbati Vella li jiena bi ħsiebni nibqa' niddefendi l-inno- ċenza tiegħu għaliex nafu bħala persuna l-iktar onesta.' Iżda snin wara, jiġifieri meta Vella nsab ħati talli kien iffalzja (1) Tagħlim Nisrani tal-Qassis Wzzino, Vigarju ta' l-Isqof Alpheran. l-Kodiċijiet għarbin u ġie ikkundannat fmistax-il-sena ħabs ġewwa fortizza, Assemanno ntehah li kien tqurraq għax ha bniedem b'ieħor. Fit-22 ta' April, 1798, jiġifieri ħames snin wara li Vassalli kien ħareġ it-traduzzjoni ta' l-iskrizzjonijiet għarbin u sen- tejn wara li ħareġ il-Lexieon, hu raġa kiteb lil iTvebsen fejn stqarrlu li hu ħallut il- -persuna ta' Vella ma' dik ta' Mikiel Anton Vassalli: 'Jiena s'issa kont naħseb li dan Vella kien dak il-ħniedem li kien qed igħallem il-Lsien (żħarbi f'Malta meta jiena. kont f'dik il-Gżira, iżda issa qed nara li tqarraqt u Ħallatt lis-Sur Vassalli li huwa l-lum il-Professur ta' l-lisna Orjentali f'Malta, li jaf tajjeb bil-għarbi u li hu bniedem onest jiafna u ta' l-akbar reqqa. ' Minn dan kollu għandna niġbdu li Assemanno, kif jidher ukoll mill-ittra tiegħu fil- Grammatika Maltija bil-latin ta' Vassalli (1791), kien ilu jaf ll Vassalli minn żmien qabel ma ħarġet il-traduzzjoni tal-Kodiċi Mortinjan u qabel ma neel- għet il-kwistjoni tal-falsitikazzjoni, jiġifieri millinqas qabel l-1788. It-tieni Ħaġa hija dik li qabel l-1788, meta Assemanno kien Malta, Vassalli kien Professur tal-Lsien Għarbi, Dik il-ħabta Vassalli kien abbati u għalhekk falltu ma' Vella. Vassalli, kif jidher, kien heda jgħallem l-Għarbi hawn Malta wera li tgħallem f'waħda minn dawk l-iskejjel tal- Għarbi li kienu nfetħu mill-fondi tal-Propaganda Fide. Dan sata' kien bejn l-1780 u l-1787 meta Vassalli kellu iktarx mal-20 sena jew xi ftit fuqhom, It-tielet ħaġa hi li, skond Tvehsen, Vassalli kien Professur ta' l-Iisna Orjentali f'Malta għal ħabta tal-1798, iżda aħna nafu li Vassalli sa April tal- 1798, jiġifieri max-xahrejn qabel ma daħal Napuljun f'Malta, Vassalli kien itturrufnat minn Malta u għalhekk, naħseb, illi Tvehsen ried iktarx igħid ghal dak iż-żmien meta Vassalli kien raġa' minn Ruma għal Malta għal ħabta tal-1796 jew ftit qabel. F'Ottubru tal-1794, sena wara li Vassalli ħareġ bit-tra- duzzjoni ta' l-iskrizzjonijiet Għarbin, Angelini, il- Bibljo- tekarju tal-Bibljoteka ta' Palermu, hagħat 'kopji ta' dawn l-iskrizzjonijiet lil fvehsen biex jara jekk dana jistax jagħtib tifsir tagħhom sewwa. Hawnhekk naħsbu illi l-Bibljotekarju kellu xi dubju mit-traskrizzjoni ta' Vassalli. F'ittra oħra li kiteb lil Tvehsen, (5 ta' April, 1795) Angelini jsemmi li hu newwel dawn l-iskrizzjonijiet lil Vella li ma għaraf jagħtih ebda. tifsira. tagħhom. Tveħsen, milli jidher, kien wieġeb għall-ittra ta' Angelini u fissirlu dawn l-iskrizzjonijiet (Ara Amari. La Bpigraji Avaħiche, 1819 pp. 85, 66 u 76). Fuq l-iżball li ħa Assemanno meta ħallat lil Vassalli ma' Vella jitkellem Hartmann Beżilage zu den C. C. 'Tliet snin wara li Vassalli ħareġ il-ktejjeb bit-traduzzjoni ta' dawn l-epigrali għarbin, deher il-Lexieon Melitense tiegħu li fuqu qabel fissirna bosta fiwejjeġ. Ftit issa baqgħelna xi ngħidu fuqu barra minn dak li hu mertu ta' l-istess xogħol. Milli jidher minu kliem Vassalli lid-Discorso Preliminare tad-Dizzjunarju, kienet din il-biċċa xogħol li hu kien beda jaħseb fiha sa minn meta qabad jaħdem il-Grammatika Maltija bil-Latin, li ġagħilitu jistudja l-Għarbi u ilsna olira ta' nisel wieħed mal-Malti jew ilsna qraba tiegħu. Hu kien jaf li sa dak iż-żmien ebda Grammatika Maltija u ebda Dizzjunarju ma sata' jsir skond ma trodd is-sengħa jekk mhux fuq is-sisien ta' tagħlim sħiħ ta' dawk l-ilsna, l-ofira sħab il-Malti li tagħhom kienu nkitbu bosta grammatiki u vo- kabolarji u li fuqhom wieħed sata' jibni t-tagħlim sod tal- Malti, fuq dak li trodd il-għamla ta' l-istess ilsien. Vassalli, allalhekk, għandna naħisbu li beda jitgħallem u jitħarreġ fil- Malti żmien qabel is-sena 1791. Qabel Vassalli, Agius de Soldanis, l-ewwel Bibljotekarju f' Malta, kien kiteb u Ħareġ Grammatika Maltija, stampata Ruma tl-1750; jiġifieri 41 sena qabel dik ta' Vassalli. Barra minn din kien ħadem dizzju- narju malti, li jinsab manuskritt taħt l-isem ta' Damma tal-Kliem Kartaġiniż, eċċ. Iżda, billi De Soldanis, kif Vas- salli jistqarr fil-Lexicon p. XIV. (4), kien nieqes mit-tagħlim ta' l-ilsna Semin, hu ma sata' qatt jasal biex jibni l-kliem malti fuq prinċipji grammatikali u lanqas ma. jiffissa. reguli ta' grinmatika maltija jew jagħti n-nisel tal-kliem malti tid- dizjunarju tiegħu, b'mod li jkun jiswa sħall-maltin jew għor- . in. Għalhekk il-Lezieon ta' Vassalli, flimkien mal- altija, nistgħu bir-raġun kollu nqisuhom bħala l-ewwel sisien til-bini tal-Lsien Malti. Fil-Prefazzjoni, jew kif isejħilha hu Taħdita ta' Qabel, jitħaddet fuq in-nisel, il-ġrajjiet, il-kondizzjon u l-għamla tal-Lsien Malti f'dak iż-żmien: il-ħtieġa li wieħed iħaddmu, il-mod u l-metodi biex tħaddmu u tmexxih il-quddiem u torqot: u ssaliħali il-letteratura tiegħu, l-alfabet il-ġdid im- daħħal £ xogħol. Vassalli jaqsam il-Lsien Malti f'ħames djaletti li jing ażlu minn xulxin mill-pronunzja tal-gutturali għħuqu mill-vokalizz ni tagħhom fost in-nies ta' hliet un rħula. Vassalli isib, għalhekk, li dawn. għandhorm seha' vo- kali, fosthom żewġ vokali twal. lisser il- ħasra Ji bata l-Malti talli sa dak iż-żmien ma kienx hemm kotba maltin miktubin suret in-nies, li jitkellmu fuq it-tagħlim nisrani u faq il- il-liġijiet. Jitkellem fuq il-metodi għat-tagħlim tal-Malti u jifisser kif dan it-tagħlim jista' jitwettaq billi wieħed juża l-Alfabet fonetiku tiegħu li jaqbel mal-għarla tal-lsien Malti. Igħid li l-kitba maltija kienet nieqsa sa dak iż-żmien minn alfabet sħiħ billi l-ittri latini ma setgħu qatt ifissru l-guttu- rali tal-Ilsien Malti li għalihom kellu joħloq u jfassal karattri ġodda. L-alfabet ta' Vassalli f'dan ix-xogħol huwa ta' 33 ittra. L-istudji grammatikali, li huma msenslin max-xogħol tad-dizzjunarju, jimxu fuq is-sistema,bħal ma stqarr Vassalli, ta' l-Aramajk, is-Samaritan, il-Lhudi, is-Sirjak u l-Għarbi li huma, ilsna aliwa tal-Malti, iżda l-iktar, imbagħad, fuq il-bini tal-kelma maltija stess illi bosta drabi ma taqblix mal-Għarbi. L-ortografija tal-kliem hija mibnija fuq il-prinċipji tal-'IMil- sen' tal-1791. It-taqsim ta' kliem skond l-alfabet hejjieh bis- sistema ta' kartolini magħruf fostna taħt l-isem Ingliż 'card sustem', il-lum użat f'xi dipartimenti bħal Bibljoteka u fid- dokumenti tal-Pulizja. B'dan il-mezz Vassalli sata' għal kull kelma bla taħwid u tfixkil kbir, jagħti t-tifsira ewlenija tagħha, imbagħad it-tifsirijiet l-oħra kollha li għandha fil- qrib jew xebh mal-kelma ewlenija fil-qwiel maltin. ''Sabiex ma noqgħodx nikteb u narġa' nikteb jiena u nżid xi kliem f'dak li nkun ktibt għal kull kelma,u sabiex inqassmu b'iktar reqqa u b'inqas taħbit, l-ewwel ma għamilt niżżilt kull kelma għaliha fuq biċċs, karta u bil-ftit il-ftit bdejt nirranġa il- kliem kollu skond l-alfabet ġewwa kaxxetta li tesagħhom, (kull waħida għaliha). B'dan il-mezz stajt indomm għal kol- lox il-kliem li ġbart biex ninseġ din il-biċċa xogħol, billi b'hekk stajt bla xkiel inwassa' f'kull kelma u nżidha fit- tifsir ta' sinonmi u tifsir ieħor li jvarja.' Hekk fisser Vassalli stess fuq dan it-taqsim li għamel (Ara Lexicon Melit. L-alfabet tad-dizzjunarju hu mqassam fuq dak ta' l-ilsna Semin, fosthom tal-Għarbi. Vassalli jistqarr illi biex jaħdem dan id-dizzjunarju, bħala, tista' tgħid l-ewwel dizzjunarju li kien sar, huwa kellu jħabbel rasu mhux ftit biex ta' kull kelma maltija jagħti t-tifsira sewwa tagħha bit-Taljan u bil-Latin. Din kienet biċċa xogħol ħafifa mit-Taljan għal- Latin, billi dawn l-ilsna huma ta' ġens wieħed, iżda mhux mill-Malti għat-Taljan u Latin jew bil-maqlub. Barra minn dana għal dawk li huma kliem tal-biedja, ħxejjex, u snajja', ħu kellu qabel xejn isaqsi u jgħarbel fost in-nies tas-sengħa u jqabbel il-kliem ma' dawk li hemm fit-Taljan u fil-Latin. Naħseb, madankollu, illi d-dizzjunarju ta' De Soldanis tah xi Ħit tad-dawl fuq xi kelma 'l- hawn u 'l hinn għal dak li hu tifsir. — Id-dizzjunarju fih mat-18,000 kelma bil-kliem Latin u 'Paljan li jaqbel mat-tifsir tal-kelma maltija. Dawk il-ftit li tagħhom ma sabx il-kelma li taqbel fil-Latin jew fit-Taljan, huwa fisser hi kliem ieħor, bit-Taljan jew Latin, b'mod li l-qarrej jista' jifhem it-tifsira tal-kelma maltija. Ta' xi kliem li ma kienx jaf sewwa x'ifisser, huwa ma issograx jagħti l-kelma latina jew taljana u immarkahom bl-ittri d.s. li jfissru desiderasi la significazione jew deside- ratur significatio. Iżda dawn hnma bil-ftit. Hawnhekk Vassalli wissa' lill-qarrejja tiegħu li ma għandhomx jaqtgħu addoċċ fuq jekk il-kliem malti jaqbelx sewwa u f'kollox mal- kelma taljana jew latina, il-għaliex jiġi li xi wħud mingħajr ma jkunu jafu bil-lsienhom stess jidhrilhom li jistgħu jagħtu l-fehma tagħhom bla rna jitqarrqu u jqarrqu 'l ħaddieħor. Huwa jistqarr li bħala dizzjunarju ta' din il-għamla sata' ħa xi għelt, u fejn wieħed jurih biċ-ċar li għandu żhall, huwa lest biex isewwilh minnufih; fisser, għalhekk, li bu xtaq min jurih l-għiltijiet tiegħu biex ikun jafhom u jsewwihom, ''il- għaliex ma riedx li miegħu jitgħallet ħaddieħor, iżda, mill- banda, l-oħra, lanqas ma ried li ħaddielior iġagħlu jagllet, fejn hu qabbel bil-ħaqq u fejn f'ilsien jew ieħor huwa ta dik il-kelma li taqbel sewwa mat-tifsira tal-kelma maltija. ' Dan jurina kemm Vassalli fit-tgħarbil tal-kliem Malti u fl-istudju kollu li jagħmel fuq il-Malti kien bniedem ta' reqqa kbira. ''It-tifsira tal-kelma' kien qal band'oħra, 'tin- ħtieġ studju partikulari u moħħ li jifhem fil-wisa' għall- aħħar, li mingħajru aħna qatt ma nistgħu naslu biex nidde- ċiedu tajjeb''.