Ix-Xelters tal-Gwerra f'Malta u f'Ħal Kirkop Wara l-ewwel gwerra dinjija, il-Ġermanja għaddiet minn umiljazzjoni kbira. L-inflazzjoni farrket l-ekonomija. Nuqqas kbir ta' xogħol. Żarmawlha l-flotta u rriduċew l-armata għal 100 000 ruħ. Kienu bosta l-Ġermaniżi, li din l-umiljazzjoni tathom ġewwa. Adolf Hitler, kien wieħed minnhom. Ingħaqad man-National Sozialische Deutch Arbeiterpartei, fil-qosor, il- partit Nażista, bl-iskop, li jekk jirnexxielhom jerġgħu iwaqqfu lil pajjiżhom fuq saqajh. Hitler irnexxielu jieħu l-poter f'idejh. Huwa beda jarma lill-pajjiż. Saħħaħ l-industrija u ħoloq ħafna xogħol. Meta kellu l-forzi armati f'saħħithom, huwa beda jgħaqqad artijiet, li skont huwa, kienu jagħmlu parti mit-territorju tal-Ġermanja, li maż-żmien insterqu lilha. L-Ingilterra u Franza wissewh, biex ma jkomplix jinvadi. Nhar l-1 ta'Settembru 1939, fl-4 ta'filgħodu, nbdiet l-invażjoni tal-Polonja. Fit-3 ta' Settembru 1939, l-Ingilterra u Franza iddikjaraw gwerra lill- Ġermanja Nażista. F'Malta kienet ilha tinħass il-klima tal-inċertezza. Kien hawn ħafna ċaqliq, għax il-militar beda jarma l-Gżira. Hekk kif faqqgħet il-gwerra f'Settembru 1939, il-Gvernatur Sir Charles Bonham Carter, beda jħeġġeġ biex jitwaqqfu l-kumitati distrettwali, fl-ibliet u l-irħula Maltin, biex jiġu mwaqqfa u organizzati l-Air Raid Wardens, li xogħlhom, f'każ ta' xi ħbit mill-ajru, kien li jagħtu assistenza fl-ewwel għajnuna medika, jgħinu fil-ġarr tal-midruba u jieħdu ' ħsieb ix-xelters. Tqassmu l-maskri tal-gass, kif ukoll beda jsir it-taħriġ fl-użu tagħhom. Nhar is-27 ta' Mejju 1940, ġie mpost il-curfew, mill-11 ta' billejl sal-5 ta' filgħodu. Minn żmien għal żmien, beda jsir taħriġ tal-black out, mill-10 ta' filgħaxija sas-sebħ. Il-poplu kien imwissi, biex f'każ ta' ħbit mill-ajru, jfittex kenn f'xi kantina nfurzata bl-injam, taħt xi ħnejja samma jew taħt xi taraġ sod, f'xi bir vojt u mirfud. Inkella taħt xi mejda soda, li qabel kienu mħeġġa biex jgħattuha bl-imtieraħ u l-fallakki. Dawk li kienu joqgħodu qrib xi katakombi jew kellhom xi għerien qrib darhom, kienu ingħataw il-parir biex jagħmlu użu minnhom. Beda jsir it-taħriġ ta' attakki mill-ajru (air raids), bid-daqq tas-sireni u n-nies tidħol tistkenn fil-post li jkunu ħejjew, bħall imħażen kbar, kantini u xi mini. Ftit qabel ma waslet il-gwerra fuq Malta wkoll, kienu ħejjew żewġ kwalitajiet ta' xelters, biex dawk li jinqabdu barra, waqt xi attakk mill-ajru, jidħlu jistkennu mix-sharpnels. Dawn ix-xelters kienu jissejjħu slit shelters u caterpillar shelters. L-islit shelter, kien ikun magħmul minn trinka mal-ġenb tat-triq, li kienu jsaqqfu b'xi xorok jew fallakki u jitgħattew bit-terrapien. Il-caterpillar shelter kien ikun simili tal-islit, pero kien ikun imsaqqaf aktar fis-sod, filwaqt li kien anke jinżebah, skont l-ambjent ta'fejn ikun, biex ma tantx jidher. Fadal wieħed minn dawn il-caterpillar shelters f'Ħal Qormi, int u tiela' lejn Ħaż-Zebbuġ, illum jagħmel parti minn ġibjun. Kien hemm minn xamm li kien riesaq l-inkwiet u kera dar bogħod minn fejn kien joqgħod, għax kien jgħix f'żona meqjusa bħala perikoluża. Il-poplu ma baqax lura milli jixtri u jaħżen affarijiet l-aktar essenzjali għall-ħajja, f'każ li l-gwerra tasal ukoll fuq Malta. S'issa l-poplu Malti kienx għadu daq l-imrar tal-gwerra moderna, bl-attakki mill-ajru. Kien hemm min jaħseb, li l-bini ta' Malta kien reżistenti għal-balal. L-akbar biżà kien, dwar x'kienet sejra tagħmel l-Italja. Ma kienx nieqes it- talb u l-pellegrinaġġi, biex il- Mulej jiskansa lil dan il-pajjiż — mill-flaġell tal-gwerra. Nhar it-Tnejn 10 ta' Ġunjli — 1940, f'xis-6 ta' filgħaxija, Mussolini kellem lill-poplu Taljan, fejn fost kollox, kien : iddikjara gwerra lill-Ingilterra u lil Franza. Il-biżà tal-poplu : Malti ma' kienx ta' xejn. B'distanza ta' 93 kilometru mill-ewwel art ta' Sqallija, Malta kienet tefgħa ta' ġebla — bogħod, biex l-ajruplani tal- għadu jiġu jiżergħu l-qerda fost il-Maltin. L-għada, it-Tlieta 11 ta' Ġunju 1940, f'xi 6.50, instemgħet is-sirena tokrob, twissi li kien riesaq attakk mill-ajru. Fi ftit ħin, bdew jinstemgħu t-tfaqqigħ tal-kanuni u l-isplużjonijiet tal- balal Taljani. Kien hemm min ħaseb, li dan kien parti mit-taħriġ, iżda dakinhar f'Malta kienet bdiet il-gwerra vera. Kienu mietu l-ewwel suldati u nies ċivili, kif ukoll twaqqa' l-ewwel bini. Il-poplu, avolja mwissi u mgħallem x'kellu jagħmel f'każ ta' ħbit mill-ajru, tatu rasu. Wara — li nstemgħet is-sirena twissi li l-ħbit kien għadda, dehru l-ewwel evakwati jġorru s-sarar u biċċiet ta' għamara, fuq kull mezz ta' trasport li sabu, ħerġin mill-ibliet u rħula milquta. Sa minn qabel ma bdiet il-gwerra fuq Malta, l-ibliet u l-irħula ġew maqsumin f'żewġ kategoriji. Dawk li minnhom kellhom jiġu evakwati n-nies, għax kienu f'żona ta' periklu u dawk li kellhom jirċievu l-evakwati, għaliex kienu f'żona inqas perikoluża (xorta waħda waqgħu bombi fuq irħula meqjusa bħala inqas esposti għall-ħbit mill-ajru). Ħaġa tal-iskantament, Ħal Kirkop, kien meqjus li qiegħed f'żona ta' periklu minħabba l-qagħdiet militari fil-qrib u xorta waħda ġew nies bħala refuġjati fir-raħal. Għalkemm l-awtorità kienet taf li l-gwerra kienet sejra tkun waħda moderna, differenti ħafna minn kif ġew miġġielda l-gwerer sa dakinhar, donnhom maħadux bis-serjetà l-kwistjoni tax-xelters pubbliċi mħaffrin fi blat samm. Aktar donnhom straħu u aċċertaw rwieħom li kien biżżejjed li tistkenn taħt ħnejja jew taħt mejda, inkella ġo kantina mirfuda bl-injam. prċeazzjonn Tant hu hekk, li għalkemm : f'Diċembru 1939, il-Gvern Ingliż, kien qabbad numru ta' inġiniera biex ilestu rapport dwar ix-xelters, s'April 1940 kien għadu jkaxkar saqajh / dwar din il-problema. Kellu jkun il-Gvern Malti ta' dak iż-żmien li talab lil Gvern Ingliż biex imexxi r-rapport b'urġenza. Kien fis-7 ta' Ġunju 1940, li: ntlaħaq ftehim biex id-dipartiment IŻ Ga S7/A GW EA A A A AR MEN A tax-xogħlijiet jieħu x-xogħol f'idejh u jkompli jħaffer ix- xelters fl-Isla, li kien qabad iħaffer l-ammiraljat u oħrajn madwar. il-Gżejjer Maltin. L-ewwel ħbit mill-ajru sab lil Malta u lill-Maltin maqbudin fuq sieq waħda dwar il- kwistjoni tax-xelters. Mill-ewwel beda x-xogħol fuq. ix-xelters. Tfasslu l-pjanti u nstabu l-pożizzjonijiet fejn kellhom bia jitħaffru. Bosta ħaddiema TARA iii tal-Gvern u tal-kuntrattur, ki k ġew ingaġġati għat-tħaffir, l-aktar permezz tal-bqaqen, l-ispnajjar u kultant b'xi splussiv, għax kumpressuri u għodda taħdem bl-arja kienet limitata. Biss biss, jissemmew madwar 800 baqquniera Għawdxin, li fil-bidu ta' 1941 kienu jitilgħu Malta biex jaħdmu fit-tħaffir tax-xelters. Biex nuru kemm il-kumpressuri kienu skarsi, nhar it-2 ta' Diċembru 1941, saret mistoqsija parlamentari minn Ercole Valenzia, fejn staqsa lill- Gvern, setax jibgħat kumpressur Għawdex għat-tħaffir tax-xelters. Il-Logutenent Gvernatur, wieġbu, li kontra qalbu kellu jgħidlu li ma kienx possibbli li jintbagħat kumpressur Għawdex, għaliex kellhom numru limitat, li xi wħud minnhom kienu għat-tiswija, filwaqt li l-oħrajn kienu jintużaw għat-tħaffir tax-xelters u għal użu ta' importanza urġenti f'Malta. Il-poplu kien inkoraġġut biex iħaffer kmamar żgħar, spejjeż tiegħu, fix-xelters pubbliċi u fil-blat ta' taħt is- . swar. Kien ikollu jintalab permess lill-Kummissarju Distrettwali u lill-Ispettur Sanitarju, għal ħlas ta' xelin (€0.116) fis-sena. Kellhom jitħarsu numru ta' regolamenti legali u sanitarji, biex tinżamm l-ordni. Fost dawn ir-regolamenti kien hemm li tħaffir kellu jsir skont il-livelli tax- xelter. Tingħata d-dritta lil terzi persuni f'każ ta' emerġenza. It-terrapien kellu jinħareġ malajr kemm jista' jkun. Il-kamra —mnmmnmnmmnnznmznz kellha tinżamm nadifa u ġpiżjr AT si l-wisgħa tal-kamra ma kellux 17: KOILN KITU jaċċedi is-6 piedi (2 metri). TSMELIEK NTEAT- Bosta familji ħaffru xelter privat fi proprjetà tagħhom, 7: l-aktar f'xi ġnien. Dawn kien ….' jħaffruhom il-membri tal- familja stess, inkella min 7; ma kienx imidd idejh hu, kien jikri baqquniera, biex iħaffrulu xelter huma. tfasslu numru ta' regoli ; A AZZHn ; sanitarji, biex tiġi mħarsa — SA Ga Fanlz 2) l jj Xelter numru 10 f'Misraħ Kirkop 7 s-saħħa. tal-poplu. Kienu (11110 RE jsiru spezzjonijiet spissi fix- Biżżl— — xelters, biex jiżguraw li jkun Xelter Nru 8 Triq San Benedittu fi 3 bokok Ġesta 20//: WU I hemm l-indafa, kif ukoll jiżguraw li ma jkunx hemm qamel, baqq, briegħed u parassiti oħrajn. Inkella xi : mard jittieħed, li seta' jfiġġ 7. fin-nuqqas ta' iġene. Il- famuża marda tal-iscabies, kienet faret madwar Malta kollha. Kienu jwaħħlu diversi avviżi fi dħul ta' kull xelter, bi twissijiet, li: jgħallmu lill-poplu jkun prudenti f'kollox. i ża L-awtorità tal-knisja ——081——— FTIT T3 2000 071) kienet mxiet id f'id mal- awtorità ċivili u f'ittra li ħarġu l-isqfijiet, biex tinqara fil-knejjes, kienu ħeġġew lill-poplu, biex jikkopera kemm jista. Fost ordnijiet maħruġa f'Novembru 1939, kien hemm waħda li tgħid, li x-xemgħa ta' fuq l-oqbra kellha tintefgħa wara l-10 ta' billejl, f'każ ta' black out totali, kellhom jobdu lill-awtorità. L-istess ġara fejn jidħol id-dawl tal-festi esterni. Fl-4 ta' Novembru 1939, kien ħareġ permess speċjali, biex jinxtegħel id-dawl fit-toroq f'Ħal Kirkop, iż-Żejtun, iż-Żurrieq, Ħal Luqa u Bormla, fil-ġimgħa tal-festà mis-6 sat-8 ta' filgħaxija. Fi Frar 1941, kienet ħarġet ordni, biex dawk li kienu qabbdu baqquniera, biex iħaffrulhom xelter privat, sal-1 ta' Marzu jlestu x-xogħol. Wara dik id-data, ma kinux se joħorġu aktar permessi, peress li l-baqquniera kollha, kellhom jiġu ngaġġati mal-gvern, biex iħaffru xelters pubbliċi ġodda. Kull min kien jinqabad iħaffer wara dik id-data, kien jitqies bħala li kien qiegħed jikser il-liġi. Meta kienu jiddeċiedu dwar il-lok fejn kellu jitħaffer xelter ġdid u jlestu l-pjanti, kien jinbeda t-tħaffir mill-bokok. Xelter kien ikollu aktar minn bokka waħda, biex f'każ li tintradam bokka, jkun hemm oħra .. A meet - —- minn fejn joħorġu n-nies. Ġieli ġraw disgrazzji, fejn il- bokok kollha jintradmu,anke 7 mietu n-nies f'ċerti każi. F'Ħal 7 Kirkop, qrib il-knisja,nhar it-3 ta' Frar 1942, waqt ħbit mill- ajru, twaqqgħu ħamest idjar u għaxra oħra ġratilhom il- ħsara. Iż-żewġ bokokta'xelter. 5 privat fil-qrib, intradmu. — Ħamsa min-nies inqabdu taħt l-art. Ġew meħlusa ftit : wara. Ma ninsewx, li tul il- 7 gwerra, f'Malta twaqqgħu madwar 40,000 binja. Mhux darba jew tnejn, li t-terrapien Xelter tari q San Leonardu jid her Sqa qi l-Aħfa r Kif titlesta l-bokka, kienu jaqbdu t-taraġ. Dan kienu jagħmluh idur. xi tlieta jew erba' darbiet, biex. joħolqu kantunieri, :-1 biex f'każ li balla kienet ' taqa' qrib, il-blast ikollu ma fejn jitkisser u mhux isib il- kuridur mill-ewwel u jħalli straġi. Wara t-taraġ, li kien ikun wiesgħa madwar tlett piedi (1 metru), kienu jibdew iħaffru l-kuridur. Dan kien ikun wiesgħa bejn sitta u tminn piedi (1.8 sa 2.4 metri), b'għoli ta' madwar sitta sa għaxar piedi (1.8 sa 3metri). Fil-ġnub, kienu mbagħad iħaffru l-kmamar, dejjem skont ir- regolamenti tax-xelters. Fil-bieb ta' kull kamra, kienu jwaħħlu purtiera, biex tostor xi ftit lil min ikun ġewwa. Fil-kmamar kienu jfasslu xi tnejn jew tlitt sodod tal-injam fuq xulxin u kienu jniżżlu xi banketta jew siġġu żgħir. Kemm fil-kuridur kif ukoll fil-kmamar kienu jħaffru bħal niċeċ żgħar, fejn kienu jqiegħdu l-lampi tal-pitrolju. Meta dan skarsa, kienu jqiegħdu n-niċċu, l-isem li taw lil dan l-ispeċi ta' musbieħ. Dan kien ikun magħmul minn xi bott, jew ħofra mdaqqsa fl-istess niċċa. Kienu jimlewh bl-ilma, fil-wiċċ ixerrdu m'għola seba' żejt u jqiegħdu ftila, li kienet tagħti ftit dawl lil min ikun jistkenn hemm isfel. Id-duħħan maħluq mill-ħruq taż-żejt, man-nifsijiet u rwejjaħ oħra maħluqa minn nies, kien iżid il-foga, li kienet . Issir insapportabbli aktar ma jgħaddi l-ħin. Meta l-ħbit mill-ajru fuq Malta kien fl-aqwa tiegħu, filgħaxijiet, kienet xi ħaġa komuni, tara nies għaddejjin b'xi gverta jew għata ieħor, kif ukoll xi bixkilla jew ġewlaq b'xi ikel u xorb u aktar iva milli le, bit-teżor tal-familja, flus u deheb, sejrin lejn ix-xelter. Dan kien isir biex jorqdu l-lejl hemm, snin biex f'każ ta' ħbit billejl, ma 7 ' kinux jisfrattaw wisq mir- raqda. Ħafna oħrajn kienu . jinżlu meta ddoqq is-sirena. — Xi ftit ma kienu jinżlu xejn u 74 :- kienu joqogħdu jaraw il-ħbit 7 f: għaddej, kienu jinżlu meta (1: joqrob lejhom, jew meta 7 kien jaqbadhom barra l-air raid warden. à Skont statistika, maħruġa : ' nhar l-1 ta' Mejju 1941, Ħal 7 Kirkop kellu popolazzjoni ta' 1041. Żgur li din l-istatistika kienet tinkludi lil dawk li kienu evakwati fir-raħal. fiċ hr ki ii kk Fa ie popolazzjoni ta' Ħal Kirkop, ki ieħ i fil-bidu tas-snin 40, tas-seklu għoxrin, kienet tlaħħaq ftit aktar minn 900 ruħ. Skontdin l-istatistika, f'Ħal Kirkop kien hemm wisa fix-xelters għal 1100 ruħ, filwaqt li f'dawk privati kien hemm post għal 687 ruħ, b'kollox kien hemm post għal 1787 ruħ. Fi 71 statistika oħra, maħruġa fl-1 — ta' Ġunju 1941, Ħal Kirkop kellu popolazzjoni ta' 1050 ruħ. Kien hemm post fix- xelters pubbliċi għall-1883 ruħ, filwaqt li f'dawk privati, kien post għal 687 ruħ. B'kollox kien postgħal 2570 ruħ. Fiżmien xahar, kienu żdiedu l-postijietfix-xelters pubbliċi għal 783 ruħ. F'dawk privati l-postijiet baqgħu l-istess. Biex jilqgħu dawk in-nies kollha jistkennu fihom, f'Ħal Kirkop kienu tħaffru numru ta' xelters. Ix-xelter numru 10 ta' Misraħ Kirkop kellu bokka fuq iz-zuntier tal-knisja tal-Lunzjata, il-bokka l-oħra kienet ħdejn is-salib tal-Misraħ. ix-xelter ta'Triq San Nikola, kien bin-numru 2, kellu żewġ bokok. Fi Triq il-Kbira, ix-xelter kien iġib in-numru 4A. Dan kellu bokka taħt it-tieqa tas-sagristija tal-knisja parrokkjali u oħra qisu għal nofs it-triq. F'dan ix-xelter qaluli li kien jitqaddes il-quddies. Fin-Nejder, ix-xelter numru 4 kellu żewġ bokok .Dan ix-xelter kien jinfed max-xelter numru MA ta' Triq il-Kbira. Fi Triq Santu Rokku, kien hemm tlett xelters. Xelter numru 9, ix-xelter bin-numru 5, u t-tielet xelter, bin-numru 1 li tiegħu sibna l-pjanta, meta staqsejt lil xi anzjani, qaluli li kien ftit l-hemm mis-sqaq jgħidulu ċ-ċens, illum aktar tista' tgħid li qiegħed fil-fetħa fejn illum tibda Triq il- Barrieri. Fi Triq San Leonardu sibt pjanta waħda ta' xelter numru 17 fil-Pjazzetta ftit'il bogħod mill-fetħa ta' Sqaq l-AĦħfar, illum Triq il-Ħawħ. Fl-istess Triq qaluli li kien hemm żewġ xelters oħra. Wieħed kien qisu lejn mma mama ruman m nofs Triq San Leonardu. Ix- :… KI K PA i ċ3 xelter l-ieħor, kien taħt il-ħajt 1: s KELEER N9 ; tal-għalqa maġenb il-kamra 4: : i tal-EneMalta fil-bidu ta' Triq — San Leonardu. Fi Triq San Benedittu, kien hemm tlett xelters pubbliċi. jġibu n-numri 3, 6, u 8. xelter numru 8, li aktarx kien A iżġa anke l-akbar xelter fir-raħal, 74 ——— : ; i kellu tliet bokok pubbliċi u 772202. oħra, mid-dar tal-protection 125 2329 0002 officer, is-Sur Anġlu Spiteri, i PE balretu Ż (Ġulin). Żewġ bokok kienu ' EN IE G ES OI DOT ftit bogħod minn xulxin, 1227 N A TA, quddiem l-iskola, l-oħra Xelter numru 9 Triq San Rokku kienet fil-kantuniera ta'Triq San Ġużepp, F'dan ix-xelter, kien hemm kamra, mgħammra biex fiha jwelldu t-tfal. Kienet miksija kollha madum abjad u miżmuma ferm nadifa. La semmejna lis-Sur Anġlu Spiteri, li kien il-Protection Officer xogħlu kien li jieħu ħsieb dak kollu li kien ikollhom bżonn il-Koppin fi żmien il-gwerra. Mill-kupuni tar-razzjon, sat-tqassim ta' ħwejjeġ, meta kienu jaslu xi ftit, kif ukoll il-ħarsien tar-regolamenti fi żmien tal-gwerra. Sa kien jaqra l-aħbarijiet, minn fuq it-tarġiet ta' dar, faċċata tal-knisja, qabel ma ġie mwassal is-servizz tar- rediffusion ġewwa Ħal-Kirkop. Xi voluntiera Koppin, jingħad li kienu ħaffru madwar 30 xelter fil-barrieri. Jista' jkun li dawn kienu tħaffru fl-għalqa ż-żgħira, kif inhi magħrufa l-barriera ta' wara l-Knisja Parrokkjali, illum Pjazza Żernieq, kif ukoll f'barrieri tal-franka, li kien hemm lejn ir-Ramlija. Meta tara minn x'hiex għadda l-poplu tul il-gwerra, mhux anqas il-poplu ta' Ħal Kirkop, tiskanta kif l-imwiet tan-nies ċivili fir-raħal kien wieħed minimu. Trid tqis li r-raħal kien espost għal periklu kontinwu, minħabba l-qagħdiet strateġiċi tiegħu. Kienu biss tlieta l-vittmi, Koppin li ħallew ħajjithom tul il-gwerra, wieħed minnhom jintlaqat b'sharpnel barra r-raħal u miet l-isptar. Dan kien Leonardu Cassar, mlaqqam Burżinu, ta' 75 sena. Vittma ieħor kien Spiridione Bartolo, ta' madwar 73 sena, li ntlaqat minn sharpnel fi Piazza Maggiore, illum Misraħ Kirkop. L-iżgħar vittma kien Mikiel Farrugia, ta' 30 sena, minn ta' Lippina. Dan ukoll kien intlaqat minn sharpnel, fl-għalqa tal-familja, fi Triq ix-Xaħxa, kif kienu jsejjħu Triq Valletta, illum aktar magħrufa bħala t-Triq taż-Żurrieq. Jidher li l-Koppin kienu ferm konxji, għat-twissijiet u r-regolamenti, li kienu joħorġu l-awtoritajiet, biex jiskansaw mill-periklu. Inkella xi id mis-Sema, żammet lil Ħal Kirkop u lill- Koppin taħt il-Protezzjoni tagħha. Biblijografija Pjanti tas-xelters: mill-arkivji ta' Santu Spirtu — Rabat AMDG, Siegħa Mqaddsa għal Żien il-Gwerra, (ktieb tat-talb) Bezzina Charles, Meta Karbet is-Sirena, 2003 s Bezzina Frank, Il-Qilla tal-Gwerra fua Għawdex 1940-1943, 2000 Boffa Charles J, The Second Great Siege: Malta 1940-1943, 1970 Brockdorff Lina, Sereni u Serenati, 2004 Ellul Mercer Ġuże, Taħt in-Nar, 1955 Fraser Stan, The Guns of Ħaġar Qim — the diaries of Stan Fraser 1939-1946, 2005 Frendo Henrv (introduction), The epic of Malta a pictorial survev of Malta during the Second World War, (first published 1942), 1993 Fsadni Mikiel, Id-Dumnikani Maltin fi Żmien il-Gwerra, 1977 Galea Joe, Malta fit-Tieni Gwerra -kitba fuq xoghol ta' riċerka tul teletin sena sħaħ, 2004 Galea Michael, Malta Diarv of War, 1992 Ganado Herbert, Rajt Malta Tinbidel, Vol.2, 1974 Grech Charles B, Raiders Passed, 1998 Holland James, Fortress Malta — an island under siege 1940-1943, 2003 Micallef Joseph, When Malta Stood Alone 1940-1943, 1981 Mizzi John A, Mark Anthonv Vella, Malta at War, 2001 Mizzi Laurence, Dħaħen tal-Gwerra — damma ta' tifkiriet, 1974 Mizzi Laurence, Meta Faqqgħet il-Gwerra — antoloġja ta' tifkiriet, 1990 Mizzi Laurence, Maltin fil-Gwerra, 1992 Mizzi Laurence, Il-Knisja u Malta fil-Gwerra, 2005 Williams Paul R, Malta Island Under Siege, 2009 Zarb-Dimech Anthonv, Taking Cover — a historv of air-raid shelters — Malta 1940- 1943, 2001