Każin Banda San Filep Il-Pitturi ta' Rocco Buhagiar - f'Ħaż-Żebbuġ tA Ix-xena artistika Maltija ħadet daqqa kbira bil-mewt ta' wieħed mill-ġganti ta' l-arti — Francesco Zahra. Zahra ħalla vojt kbir u wara mewtu l-attenzjoni waqgħet fuq Rokku Buhagiar. Il-kleru għażlu lil Rokku għaliex l-arti tiegħu fiha element qawwi tal-ħlewwa. Il-Madonni u l-qaddisin huma presentati b'ċertu ħlewwa li skond il-filosofija tal-mexxejja spiritwali tal-Maltin jersqu l-fidili lejn il-ġenna. L-Ordni wkoll daret fuq Rokku Buhagiar. Hi tagħtu waħda mill-proġetti ewlenin artistiċi li kien hemm — id-dekorazzjoni mill-ġdid tal-knisja ta' San Ġakbu. Ħafna studjużi ta' l-arti Maltija bħal Dominic Cutajar u Prof Mario Buħagiar huma tal- fehma li Rokku Buhagiar kien Bormliż. Ma jafux sewwa meta dan il-bniedem twieled iżda nafu li ta' età żgħira ħalla l-lokalità tat-twieled tiegħu biex mar joqgħod il-Belt Valletta. Hu ma kienx l-uniku wieħed tal-familja Buhagiar li jħalli d-dar tal-ġenituri tiegħu. Miegħu kien hemm ħuh. Hu ħa l-edukazzjoni artistika mingħand il-ħanut tax-xogħol ta' Enrico Regnaud. Skond Mario Buhagiar, Rokku ħalla Malta biex qatta' ftit żmien f'Ruma fejn jew studja l-arti hemm jew qagħad jistudja xi xogħlijiet ta' l-arti li hemm f'din il-belt eterna. Jekk il-kleru ħa s-servizz ta' Rokku Buhagiar tant ieħor għamlu l-kavallieri. L-Ordni kellha diversi fergħat. Waħda minnhom kienet Kastilja. Il-kavallieri Spanjoli ta' din il-fergħa kellhom knisja fi Triq Merkanti, iddedikata lil San Ġakbu. Din il-knisja kellha bżonn li terġa tiġi mżejna mill- ġdid. Għal dan ix-xogħol daħal għalih ħadd ħlief Rokku Buhagiar. L-Arti Tiegħu Fl-arti ta' Rokku Buhagiar hemm ċertu sempliċità u din l-arti ma fihix immaginazzjoni kbira, iżda hija ta' livell akkademju għoli. Qisu daħħal f'dan il-livell u ma setgħax joħroġ minnu. Il-figuri huma xi ftit xotti u ma hemmx dak li moviment qawwi. Min-naħa l-oħra kien artist prolifiku. Ħafna mill-knejjes parrokkjali u kappelli għandhom xi xogħlijiet tiegħu. Maż-żmien daħħal aktar idejat fl-arti tiegħu kif ukoll beda juża kuluri aktar qawwija. Forsi dan iż-żvilupp kien dak li waħħal f'rasu Mario Buhagiar li xi darba Rokku Buhagiar ħalla Malta u mar xi post fejn studja mill-qrib l-arti ta' dan il-post. Mario Buhagiar hu tal-fehma li dan il-post hu Ruma. Rokku miet f'Bormla nhar l-10 ta' Luljun 1805. Hu ġie midfun fil-knisja tal-patrijiet Teresjani ta' din il-belt. Bil-mewt ta' Rokku Buhagiar l-epoka artistika f'Malta sabet it- tmien tagħha. Waqt li Rokku Buhagiar kien qed jaħdem opra wara l-oħra l-Gżejjer Maltin kienu għaddejjin minn bidla politika waħda wara l-oħra. Il-kavallieri kienu telqu lejn l- Każin Banda San Filep Ewropa u Zar tar-Russja sar il-Gran Mastru ta' l-Ordni. F'Malta daħlu l-Franċiżi u ftit wara telqu wkoll biex it-tmun tat-tmexxija sar f'idejn l-Ingliżi. Teżori Zebbuġin ta' Rokku Buhagiar Fil-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ insibu diversi xogħlijiet artistiċi ta' dan l-artist. Nibdew wieħed mill-aqwa xogħlijiet tiegħu. Dan hu l-Madonna taċ-Ċintura. Dan l-inkwadru jinsab fil-knisja parrokkjali ta' San Filep. Ta' min jgħid ukoll li minkejja dawn il- figuri kollha Rokku Buhagiar sab spazju biex daħħal xena urbanistika fil-parti t'isfel tal-pittura. Min-naħa l-oħra din il-pittura fiha diversi punti tajbin. L-ewwel u qabel kollox ħafna mill-figuri tal-qaddisin huma mmudellati b'sengħa kbira. L-aktar waħda mill-figuri li tispiċċa hija l-figura ta' Santa Barbara. Din tinsab għarkuptejha u skond l-istudjuż Mario Buhagiar din il-figura hija meħuda mill-figura ta' Masucci, artist Taljan. Id-disinn generali tal-pittura huwa wieħed satisfaċenti. Kull knisja parrokkjali għandha l-erbatax-il kwadru tal-Via Sagra. Minn dawn l-erbatax Rokku Buhagiar ħoloq erbgħa. Dawn huma d-disa',, il-ħdax, it-tlettax u l-erbatax-il stazzjon. L-aktar li jispikkaw huma d-disa' u t-tlettax-il stazzjon. Id-disa' wieħed hu kwadru mimli dlam. L-artist qisu qed jippreparana għal din it-tragedja kbira li l-umanità kienet għadda qatt ma rat qabel — l-Iben Alla, kien ser jtemm ħajtu fuq salib għall-fidwa tagħna. It-tlettax- il stazzjon fiha logħba ta' dlam u dawl. Dan l-artist jagħmlu biex jagħti l-importanza lejn il-ġisem mejjet ta' Kristu. Kull stazzjon tal-Via Sagra huma mimlija bil-figuri. Dan l-artist jagħmlu biex joħloq bilanċ mal-bqija tal-kwadri. Bejn it-tlettax u l-erbatax-il stazzjon hemm differenza fix-xena naturali. Din setgħet tiġi evitat u l-għar tad-difna jiġi mogħti l- importanza. Għal Rokku Buhagiar id-difna saret barra minn dan l-għar. San Mikiel kwadru li llum jinsab fis-sagristija u qabel kien minflok in-niċċa ta' San Filep. Bħal ħafna kwadri ta' Rokku Buhagiar dan l-inkwadru jinsab maqsum fit- tnejn — il-ġenna u l-art. Il-ġenna hemm il-Missier Etern. Biswitu hemm figura ta' mara b'tarbija. Tgħid li din hija l-Madonna u t-tarbija, il-Bambin. Jekk hu jekk dawn huma żewġ figuri strambi għaliex is-soltu meta l-Madonna tidher flimkien ma' Missier Etern il-figura ta' Ġesti hija ta' waħda ta' adult u mhux tarbija. Tgħid li dawn iż-żewġ figuri qed jirrappreżentaw omm u t-tarbija tagħha, u għalhekk ma hemmx konnessjoni mal-Madonna u ma' Binha Ġest. San Mikiel jinsab fl-art jew fl-infern. Hawn naraw id-demonju. Hemm kuntrass qawwi bejn iż-żewġ figuri. San Mikiel mimli dawl qed jippresenta t-tjubija waqt id-demonju kollu dannazzjoni qed jippresenta l-ħżunija tad-dinja. Każin Banda San Filep Pittura barra mill-Knisja Parrokkjali Rokku Buhagiar irnexxielu jidħol ukoll f'xi kappelli Żebbuġin ukoll. Hemm xi xogħlijiet ta' Rokku Buhagiar fil-knisja tas-Sultana ta' l-Angli. Hawn naraw ħames xogħlijiet tiegħu. Dawn huma t-titular u sett ta' erba' nkwadri li juru l-ħajja ta' San Pawl. Fl-inkwadru tas- Sultana ta' l-Anġli, naraw li l-artist reggħa rrepeti l- idea ta' ħafna figuri. Fil-qalba ta' dan ix-xogħol hemm il-Madonna bil-Bambin. Il-Madonna tinsab fuq tron. Jekk mhux hekk ma tkun sultana iżda mara bħal kull mara oħra li rifset fuq wiċċ id-dinja. Fuq il-Madonna hemm il-Bambin. Dan qed iżomm is-salib li ma' l- ewwel daqqa t'għajn jixbaħ kurċifiss klassikku ta' stil barokk. Fuq dawn iż-żewġ figuri hemm dawl. Dan id- dawl qed jippresenta l-ġenna. Madwar dawn iż-żewġ figuri hemm qattà angli. Xi wħud minnhom għandhom oġġetti f'idejhom u huma xejn ħlief simboli. F'dan l- inkwadru hemm il-figura ta' San Mikiel u figura oħra ta' anglu li forsi hu l-anglu kustodju. Dan ta' l-aħħar jinsab qed jitlob liż-żewġ figuri tal-ġenna. Min jaf għaliex daħlu dawn iż-żewġ figuri angeliċi. Is-soltu meta wieħed jordna dan it-tip ta' kwadru jpoġġi xi qaddisin marbutin miegħu. Jekk dan jott għal dan l-inkwadru hemm il- possibiltà li dan ix-xogħol tħallas minn wieħed bl-isem ta' Mikiel. Iżda wieħed jista' jsaqsi tgħid li Rokku Buhagiar poġġa dawn iż-żewġ figuri angeliċi biex jagħtina xena ta' ġenna fejn hemm il-ħaqq (il-figura ta' San Mikiel). Iżda ma waqafx hawn. Hemm il-figura ta' l- anglu kustodju li permezz l-għajnuna tiegħu wieħed jista' aktar faċli jasal il-ġenna7 Fl-istess knisja jiġifieri fil-knisja tas-Sultana ta' l-Angli hemm sett ta' erba' kwadri fuq iż-żweġ pilastri tal-knisja — San Pietru u San Pawl. Tlieta minn dawn huma dwar San Pawl u wieħed biss hu ddedikat lil San Pietru. Minkejja dan hemm rabta kbira bejn dawn l-inkwadri. L-istorja ta' dan is-sett hu fuq San Pawl. Dan hu sett ordnat minn wieħed li kien patrijott. Għall-knisja f'Malta x'hemm minn aqwa dan l-episodju fl-Atti ta' l-Appostli. L-istorja tibda bl-aqwa ħaġa l-konverżjoni ta' San Pawl. Dan hu messaġġ għalina. Kull wieħed jista' jikkonverti għall-ħajja li twassal il-bniedem lejn il-ġenna. L-idea patrijottika jidħol sewwa fis-sett inkwadri. Naraw xejn ħlief in-Nawfraġju ta' San Pawl f'Malta. In- nawfraġju wasal għall-martirju ta' San Pawl. Jekk San Pawl hu magħruf bħala l-appostlu tal-ġnus għalhekk konnolla tal-knisja tant ieħor hemm il-Missier il-Knisja — San Pietru. Dan hu rappresentat bil-martirju ta' dan il-qassis. Sett maħsub tajjeb, sett li għandu messaġġ spiritwali u ambejntat f'Malta. L-Aħħar Xogħol ta' Rokku Buhagiar Tliet pitturi oħrajn għal Ħaż-Żebbuġ huma dawk li jinsabu fil-knisja ta' Santa Marija magħruf fost iż-Żebbuġin bħala Santa Marija ta' Hal Muxi. Santa Marija hu xogħol li min jaf kemm id-darba l-artist għamel. Dan l-inkwadru jinsab qrib ħafna ta' wieħed mill-aqwa xogħlijiet ta' Rokku Buhagiar — Santa Marija kwadru titulari li jinsab fil-knisja ta' Santa Marija tar-okna f'Ħal Tarxien. Il-figura tal-Madonna f'dan l-inkwadru Żebbuġi tinsab fuq is-sħab. Madwarha hemm dak li Rokku Buhagiar kien jiċċellera, qattà angli. Dawn jinsabu Każin Banda San Filep Hemm kull tip ta' angli. Hemm uċuħ ta' angli (puttini), kif ukoll anglu kbir. Dan jinsab fil-parti t'isfel tal-kwadru. Fuq in-naħa tax-xelluġ hemm figura misterjuża. Din hija xi figura ta' min ħallas għal dan ix-xogħol7 Din hija figura ta' xi qaddisa7 X'rabta għandha din il-figura mal-kwadru jew mal-knisja ta' Santa Marija) Zewġ elementi qawwija li għandu l-kwadru huma s-sħab u l-figura tal-Madonna. Permess ta' l-isħab l-artist jieħu l-okkazzjoni biex jimla l-kwadru f'disinji ta' sħab li kieku l-artist kien jgħex fi żminna konna ngħidu li ħa l-okkazzjoni biex joħloq partijiet astratti fl-inkwadru. Jekk hemm logħba tas-sħab tant ieħor hemm figura qawwija ta' mara, Omm Alla, tilgħa lejn il-ġenna biex tieħu l-permju ta' ħajja mimlija dulur f'wiċċ id-dinja. Figura li tixbaħ ħafna lil dik li tinsab fl-inkwardu ta' Santa Marija f'Ħal Tarxien. Wieħed jista' isaqsi, liema minn dawn iż-żewġ kwadri ġie l-ewwel7 Dak ta' Ħal Tarxien jew dak ta' Ħaż-Żebbuġ Rokku għamel diversi disinji biex fuqhom issiru xogħlijiet fil-knejjes parrokkjali. Tant kien popolari li ankċ l-Ordni użat id-disinji tiegħu biex bidlet il-knisja ta' San Ġakbu, li kienet il-knisja ewlenija tal-kavallieri li kienu parti mill-Fergħa ta' Kastilja, Leon u Portugall. Ħaż-Żebbuġ għandu ftit opri artistiċi li saru fuq disinn ta' Rokku Buhagiar. Dawn jinsabu fil-knisja parrokkjali ta' San Filep. L-ewwel li ser insemmu hu l-prospettiva ta' l-artal ta' l-Erwieħ. Din hi waħda mill-isbaħ monumenti ta' l-istil barokk li għandha f'pajjiżna. L-artal ta' l-irħam ta' dan il-kappellun sar skond id-disinn li kien ħoloq Rokku Buhagiar. Ix-xogħol kien qam madwar 900 skud u nħadem mill-marmista Anton Nicolas. L-artal ieħor li sar bl-irħam fuq disinn ta' Rokku Buhagiar hu dak tal-kappellun l-ieħor tal-knisja parrokkjali Żebbuġija. Qed nirreferri għall-artal tal- kappellun tar-Rużarju. Dan l-artal sar fl-1797 fuq disinn ta' Rokku Buhagiar. Ix-xogħol ta' l-irħam sar mill-marmista Vincenzo Adrario. Fl-aħħarnett Rokku Buhagiar kien għamel id-disinn tal-kaxxarizzi li kellhom jsiru għas-sagristija, iżda d-disinn dak li kien għamel Rokku Buhagiar għal xi raguni ma kien aċċetat u sar ieħor minn Francesco Zahra — il-ġgant tal-barokk Malti. Rokku Buhagiar għamel lil Ħaż-Żebbuġ aktar sinjur fejn tidħol l-arti. Hu ħadem biex sebbaħ l-aqwa tempju li għandhom iż-Żebbuġin kif ukoll xi kappelli li jinsabu marbutin ma' din il-parroċċa. L-isem ta' dan l-artist missu jintiżgħel bl-ittri tad-deheb fl-istorja artistika ta' din il-belt — Città Rohan jew aħjar ''il Milano di Malta' ta' dawk iż-żminijiet. Mons Dun Ġwann Dimech, Ġrajjietu sa l-1999, Kunsill Lokali Balzan, Malta 2004 Tonv Terribile, Teżori fil-knejjes Maltin — Is-Siġġiewi u Ħaż-Żebbuġ, PIN publications, Malta 2004