18. il-Ħamis 6 ta' Lulju 2017 FEATURE l L-ORIZZONT -unur minn dejjem kien jitqies bħala l-bażi li fuqu titkejjel ir-repu- tazzjoni ta' kull individwu. L-unur jiġbor fih dak kollu li jagħmel lill-bniedem: smat mis-soċjetà ta' madwaru u juri tabilħaqq il-kwalitajiet kollha li jippossjedji bħalma huma l-ġieħ, l-onestà u l-ka- rattru tajjeb li jkollu kif ukoll il-qagħda soċjali tiegħu. Ħaf- na mit-tradizzjonijiet antiki li huma magħġunin intimam- ent mal-ħajja familjari juruna ċar u tond, li f'kull kejl fejn jidħol ġieħ il-familja kien jie- ħu preferenza fuq kull ħaġa oħra, u minħabba hekk, mis- sirijietna kienu jgħożżuh, jib- żgħu għalih u ħażin għalih min jipprova: jtebbagħhul- hom jew ikasbarhulhom. Qrajna bosta drabi kemm fl-imgħoddi n-nobbli u dawk kollha li kienu jippartjenu l- klassi għolja fis-soċjetà kienu jiddefendu unurhom u jip- pruvaw li: żżommuh safi bħalma għamlu l-ġenerazzjo- nijiet ta' qabilhom. Antika- ment, f'bosta pajjiżi Ewropej kienet daħlet id-drawwa tad- dwell fost in-nobbli. Il-kelma dwell ġejja mil- Latin 'duellum' li tfisser kumbatt jew taqtigħa mif- tiehma bejn żewġ persuni bl- armi fil-preżenza ta' żewġ xhieda (parrini) b'wieħed għal kull naħa. Id-dwell kif nafuh illum jaf il-bidu tiegħu fiż-Żminijiet tan-Nofs meta kienet daħlet l-użanza li għall-patrunanza ta' artijiet, konflitti ta' propr- jetà u kontroversi fejn jidħol l-unur u ħtijiet ta' reati gravi kienu jinqatgħu bid-dwell. Din id-drawwa. sabet art fertili ħafna f'bosta pajjiżi u klandestinament saret il- mezz kif wieħed jieħu l-ġus- tizzja b'idejh u jiddefendi un- uru jew ġieħ il-familja tiegħu permezz ta' konfrontazzjoni diretta bl-armi. Sfortunata- ment din id-drawwa wasslet biex ħonqot il-makna tal- ġustizzja li permezz tagħha kien isir il-ħaqq u saret biċċa għodda f'idejn in-nobbli li ki- enu jinqdew biha biex jissod- isfaw irwieħhom. bit-tixrid tad-demm u b'hekk jerġgħu jiksbu lura u jsaħħu l-unur li jkun ġie mtebba'. Normal- ment f'kull każ tad-dwell l- isfidant kellu d-dritt li jagħ- żel il-ħin, il-post u l-armi. Nafu wkoll li x-xabla u l-pis- tola minn dejjem kienu l-ar- mi tradizzjonali li jintużaw fid-dwell u mid-dehra dejjem inżammet l-użanza li d-dwell isir: filgħodu kmieni u f'postijiet imwarrbin. Normalment kull dwell kien jispiċċa hekk kif wieħed mill-protagonisti jferi lill-av- verasarju tiegħu (ħafif jew gravi) iżda niltaqgħu ma' każi oħra fejn id-dwell spiċċa fatali, b'wieħed mill-protag- onisti jispiċċa maqtul. Għal- kemm: setgħu jintużaw di- versi armi, ħafna huma tal- fehma li x-xabla kienet l-ak- tar arma popolari u mfittxija għad-dwell, kemm għax kie- net arma komuni li wieħed seta' jsibha, jużaha u jipprat- tikaha faċilment, kif ukoll għax ir-riskju ta' mwiet kien rari, fejn b'feriment ħafif kien ikun biżżejjed biex id-dwell jieqaf. Sintendi l-pistola kienet popolari wkoll — arma pe- rikoluża ħafna, fejn il-protag- onist minn 12-il pied bogħod kien jeħtieġlu biss li jipponta l-arma tiegħu lejn l-avversar- ju tiegħu, jimmira tajjeb, u ma l-għafsa tal-grillu toħroġ balla li kienet kapaċi toqtol jew tferi serjament bniedem mingħajr ma tersaq lejh. B'danakollu, id-dwell biex wieħed jivvendika l-unur personali tiegħu qatt ma ġie legalizzat, anzi, għall-kun- trarju saru diversi liġijiet kontra tiegħu. Jgħidulek li din id-drawwa saret popo- lari fl-Ewropa meta r-Re Kar- lu ta' Spanja kien akkuża lil Franġisku ta' Franza li kien kiser it-trattat ta' paċi bejn iż- żewġ pajjiżi u sfidah għad- dwell, liema dwell ma sarx, iżda l-ħbiberija li: kienet teżisti bejn iż-żewġ, renjanti nbidlet f'pika li wass-let lill- pajjiżhom f'xifer ta' gwerra. Din il-kwistjoni bejn iż- żewġ. slaten kellha mpatt kbir fuq l-aristokratiċi ta' di- versi pajjiżi, li nfluwenzati mill-element ta' patrijottiż- mu tatil-bidu lil din id-draw- wa li tul is-sekli ħasdet bosta Jgħidulek li fl-imgħoddi, meta l-valuri kienu għadhom b'saħħithom l-unur kien meqjus bħala xi relikwja sagra, meta kien jittabba', ir- rispettivament ta' min tkun il-ħtija, il-familja — kollha kienet titlef ir-rispett, l-istima u l-qima li tkun tgawdi fis- soċjetà li tkun tagħmel parti minnha. Peress li l-unur; biex ngħid hekk kien speċi ta' barometru li jgħolli jew ibax- xi l-istima u l-ġieħ li wieħed kien igawdi, kemm is-sinjur kif ukoll il-fqir kienu jid- defenduh b'kull mezz possi- bbli, basta unurhom jibqa' intatt u safi f'għajnejn dawk ta' madwarhom. Peress li s-suġġett ta' din is-sensiela qasira hi dwar id- dwell li sar matul il-ħakmiet tal-Ordni tal-Kavallieri u tal- Ingliżi fuq pajjiżna kemm mill-kavalieri kif ukoll min- nies militarji jew b'xi kon- nessjoni mal-baħar, ħaġa tal- iskantament, il-Maltin: ma jissemmew xejn. Tifhmunix ħażinl Ma rridx ngħid li l- Maltin kienu xi qaddisin u qatt ma kellhom xi jgħidu jew sfidaw lil xi kavallier għad-dwell, iżda aktarx, jekk ħadu sehem f'xi dwellijiet, kollox baqa' mistur. Naħseb li riflessjoni qasira fuq dan il-perjodu tgħin ħaf- na biex wieħed jifhem aħjar il-qagħda soċjalment ħażina kif kienu jgħixu missirijietna fiż-żmien il-ħakma aktarx dittatorjali tal-Kavallieri, u li dwar dan il-perjodu qrajna bosta episodji. Fiż-żmien il-ħakma. ta' Ordni, il-poplu kien maq- sum, il-kotra tal-poplu kienet fqira u bil-ġuħ waqt li l-ftit kienu sinjuri. Sintendi mal- ftit nobbli Maltin wieħed irid jgħodd ukoll il-Kavallieri u għadd ġmielu ta' familji sin- juri li kienu ġew mal-Kavall- ieri mill-gżira ta' Rodi u baqgħu jgħixu hawn f'pajjiż- na. Il-fqir: kien nieqes minn kollox u għalhekk ma seta' jagħmel xejn kontra s-saħħa, is-setgħa u l-ġid tan-nobbli Maltin. Biex tkompli tagħ- qad, xi wħud mill-Kavallieri kienu suppervi, ribellużi, lagħba u xalaturi mill-kbar. Peress li l-Kavallieri kienu wild nobbli u kellhom il-pot- er warajhom, dawn kienu ji- ppretendu li dejjem tgħaddi tagħhom. Għalhekk hawn wieħed kien jistaqsi: x'seta' jagħmel il-fqir kontra din l- arroganza2 L-imsejken kif jaf li ħajtu u ħobżu kien jiddependi minn- hom, u li jagħmel x'jagħmel il- ħaqq kien dejjem favur tagħ- hom. Għalhekk ma: kellux triq oħra għajr li jagħlaq ħal- qu, iħalli rajh f'idejhom u jobdihom b'għajnejh magħ- luqa. Huwa kien jaf tajjeb li kontra dawn in-nies ma seta' joħodha qatt, u kull meta kien mitlub xi ħaġa minn- hom, hu kellu ta' bilfors job- dihom inkella jkollu jħallas il-prezz li: xi kultant kien ikun għoli ħafnal Madankollu, il-fqir kien jitqatel għal unuru ma' min kien bħalu u daqsu fis-soċjetà ta' madwaru, iżda meta l-av- versarju tiegħu kien ikun Ka- vallier, allura l-istorja kienet tkun differenti, anke meta l- każ kien jinvolvi membri tal- familja tiegħu. F'kelma waħ- da l-fqir kellu żewġ triqat x'jagħżel, jew jagħlaq ħalqu inkella jirriskja li jintefa' l- ħabs jew jgħaddi għomru jis- sara ma' xi moqdief fuq xi gal- jun tal-Ordni. Kif jaf kulħadd, fuq din it- tema qawwija (l-unur) u fuq l-intriċċi u t-tentattivi li jsiru biex idgħajfuha jew iġarrfu- ha nkitbu diversi rumanzi sbieħ li hennew lill-antenati tagħna għal sigħat sħaħ. Saħansitra, anke fiċ-ċinema- tografija' internazzjonali… (l- aktar dawk ta' Hollvwood), bosta diretturi ta' fama mon- djali sfruttaw diversi ruman- zi klassiċi u pproduċuhom f'films li kisbu popolarità kbira madwar id-dinja koll- ha. Dawn il-films, magħġu- nin b'doża qawwija ta' senti- mentaliżmu 'bbażati-fuq il- maniġġi u intriċċi: msejsin fuq l-għira u l-vendetta, fi- nalment twassal lill-prota- gonisti ta' kull storja għal xi dwell imdemmi bix-xwabel jew b'xi tip ta' armi oħrajn, dejjem skond. l-isfond. tal- pajjiż u l-epoka li fuqha tkun ibbażata l-istorja. ħ Għamilt riflessjoni fuq il- films, għax l-għeruq ta' ħafna mill-istejjer li naraw fihom huma bbażati fuq stejjer jew ġrajjiet li seħħew tabilħaqq, u toħroġ il-għaġeb, il-mara de- jjem isibha l-perm ta' kull ġrajja u li finalment minħab- ba fiha jsir id-dwell. Rari li f'episodji ta' din ix-xeħta ma kinux mdaħħlin nisa għal- kemm fil-każi li se nsemmu qatt ma jissemmew diretta- Iżda l-istorja għallmitna, li xi wħud mill-Kavallieri li moħħhom kien biss fix-xalar u ftit li xejn kienu josservaw ir-regoli tal-Ordni, ma kinux isibuha bi kbira biex jisfi- dawh għad-dwell li min kien jipprova jieqfilhom jew jeħ- dilhom'xi ħaġa li jqisuha li hi tagħhom. dronikament, il- miġja: tal-Kavallieri f'Malta ġabet magħha ħafna draw- wiet sbieħ li komplew żej- nu u saħħew t-tradizzjonijiet Maltin, iżda kif jiġri dejjem mas-sabiħ issib ukoll l-ikrah, fosthom il-vizzju tad-dwell. Tkompli f'ħarġa oħra