Kull binja tgħaddi minn tibdiliet matul iż-żmien. Xi wħud jmissu biss il-qoxra. Oħrajn jibdluha mill-qiegħ. Il- Knisja parrokkjali taż-Żejtun hija waħda minn dawn il-binjiet. L-iżjed bidla li ħalliet impatt qawwi fuq il-bini tal-knisja parrokkjali kienet il-bini tal-kappelluni fit-tieni nofs tas-seklu tmintax. Madankollu bosta dokumenti jixhdu għal interventi oħra li twettqu matul iż-żmien. Intervent minn dawn sar fuq l-artal tal-kurċifiss fl-1875. L-Isqof Gaetano Pace Forno, waqt vista pastorali li kien qed jagħmel fiż-Żejtun, ordna li jitneħħew statwi tal- ġebel li kienu sa dak iż-żmien jinsabu fuq l-artal tal-kurċifiss.(1) Il-ħlasijiet tal-prokuraturi ma jagħtu ebda ħjiel dwar is-suġġett ta' dawn l-istatwi għalkemm jindikaw li kienu iżjed minn waħda. L-prokuraturi għamlu wkoll spejjeż oħra fl-istess żmien fuq l-artal tal- kurċifiss. Dawn jinkludu kartella fuq in-niċċa tal- kurċifiss li saret fuq disinn tal-professur Nikola Zammit. (2) L-istess kartella kif wkoll r-raġġiera tal-kurċifiss ġew indurati minn Gio. Batta Cassar.(3) Sar ukoll xogħol ta' skultura fuq il- kapitelli tal-kappellun mill-iskultur Ġiovanni Farrugia. Ħjiel ta' dak li seta tneħħa fl-1875 jagħtuhulna sensiela ta' visti pastorali. Jidher li l-Isqof Alpheran de Bussan kien l-ewwel isqof li ra l- proġett komplut waqt il-vista pastorali li huwa għamel fiż-Żejtun fl-1728.(5) L-proġett kien jinkludi kurċifiss kbir tal-injam imqiegħed f'niċċa b' gwarnic tal-ġebel indurat. Fil-parti ta' fuq madwar il-kurċifiss kien hemm sensiela ta' sħab filwaqt li fil-parti ta' isfel kien hemm erba' statwi indurati. Fuq ix-xellug kien hemm l-istatwi tal- Madonna u dik ta' Marija ta' Kleofa. Fuq il-lemin, dik ta' San Ġwann l-Evangelista u ta' Marija Maddalena. Mal-madwar kien hemm bosta anġli tal-ġebel jistrieħu fuq sħab indurat. Fil-parti ta' fuq jidher li kien hemm wkoll x-xbieha tal-Missier Etern. Id-deskrizzjoni mogħtija mill-Isqof Alpheran de Bussan hija tassew interessanti u titfa ħjiel fuq kemm il-kappellun tal-kurċifiss kien jidher ferm differenti. L-apside tal-kappellun kellu aktar tard jiżżejjen bil-pittura ta' Gian. Hekk kif tlestiet l-pittura ta' l-apside tal-kappellun, nistgħu ngħidu li ġie fi tmiemu proġett estensiv ta' dekorazzjoni li twettaq fuq numru ta' snin. Il-ħsieb għal dan il-proġett ambizzjuz jidher li beda jberren f'moħħ il- prokuraturi sa mit-twaqqif tal-konfraternita tal- kurċifiss fl-1709.(6) Għall-bidu, l-fratellanza kienet taqdi d-dmirijiet tagħha mill-artal maġġur. Lorenzo Bernini: ; i : ; Proġett tal-Kattedra Petri, San Pietru, Vatikan (1657 - 1666) J. Iżda ftit wara bdiet taħseb biex twaqqaf l-artal tagħha fil-kappellun minn fejn bdiet tiffunzjona għall-ħabta tal-1716.(7) Il-proġett tal-artal kellhu Għaqda Mużikali Beland e Żejtun s Festa 2004 jibda seba' snin wara. Fl-1728, il-prokuratur tas- Sodalita' ħallas l-ammont ta' tmenin skud fuq medda ta' tlett xhur għall-kurċifiss prinċipali tal-artal.(8) L- ammont huwa wieħed konsiderevoli meta mqabbel ma' ħlasijiet oħra għal xogħlijiet ta' skultura u pittura. L-kummissjoni tal-kurċifiss kellha tabilħaqq tkun l- ewwel għaliex kollox kien jorbot miegħu. Seta' għalhekk kien possibli li l-prokuratur kien diġa kellu d-disinn f'idejh qabel ma kkummissjona l-kurċifiss. Bejn l-1725 u l-1727, l-iskultur Pietro Paolo Zahra, missier l-pittur Francesco Żahra ħadem ix-xogħol kollu tal-iskultura fuq dan l-artal.(9) Hekk kif intemm ix-xogħol ta' skultura, ġie kkumissjonat l-induratur Francesco Foti biex jindura x-xogħol kollu u ta' dan tħallas s-somma ta' 231 skud.(10) Hawnhekk wieħed jista jifhem ghaliex l-ispejjeż tal-induratura kienu daqshekk għoljin. Mid-deskrizzjoni tal-Isqof Alpheran jidher ċar li kien hemm partijiet sostanzjali mill- iskultura u l-istatwi li kienu indurati bid-deheb. L-ħsieb oriġinali għal din it-tipoloġija ta' artali kien ġie żviluppat għall-ewwel darba minn Gian. Lorenzo Bernini (1598-1680) fil-proġett tal-'Cattedra Petri' għall-kor tal-Vatikan. L-idea tal-Bernini kienet li joħloq effett visiv li bih jwassal l-messaġġ kristjan tal- kontroriforma. Huwa probabbli li l-moħħ wara l- proġett ta' l-artal tal-kurcifiss seta kien influenzat mill-proġett tal-Cattedra Petri'. Iżda dan taż-Żejtun ma kienx l-unika proġett tax-xorta tiegħu f'Malta. L-istess skema kienet teżisti fl-artal tal-kurċifiss ta' żewġ knejjes parrokkjali oħra; dak ta' Ħal Lija u dak ta' Ħaż-Żabbar. Il-proġett tal-kappellun tal-Kurċifiss fil-knisja parrokjali ta' Ħal Lija tlesta bejn wieħed u ieħor għoxrin sena qabel dak taż-Żejtun.(11) Id- deskrizzjoni li nsibu fil-visti pastorali tagħtina ħjiel li kien jixbaħ lil dak taż-Żejtun. Il-proġett ta' Ħaż-Żabbar huwa kważi kontemporanju ma' dak taż-Żejtun. Jiġi deskritt l-ewwel darba fl-1722 mill-Isqof Gori Mancini meta rah waqt il-vista pastorali li huwa wettaq f'Ħaż- Żabbar.(12) Artal tal-Kurċifiss fil-Knisja Parrokkjali, Żejtun (Ritratt: J. Vella) Sfortunatament, ftit li xejn għadu jeżisti minn dan l-proġett ambizzjuż għajr l-kurċifiss. L-istil kif wkoll l-kwalitajiet tekniċi ta' din l-opra fl-injam jindikaw li dan huwa xogħol tas-seklu tmintax. L-artist li hadmu mhux magħruf għalkemm huwa ċar li l-kurċifiss inħadem fuq mudell li numru ta' studjużi jattribwixxu lill-iskultur magħruf Alessandro Algardi (1595-1654).(13) Alessandro Algardi kien skultur li ħalla impatt qawwi fuq il-barokk Ruman. Twieled Bologna iżda mill-1625 kien attiv f'Ruma fejn laħaq il-quċċata tal-karriera tiegħu fil-papat ta' Innocenz X (1644-1655). F' Malta nsibu numru ta' xogħlijiet attribwiti lilu jew lill-bottega tiegħu fosthom il-bust ta' Kristu li kien jinsab fil-faċċata tal-kon-kattidral ta' San Ġwann kif wkoll redentur żgħir tal-bronż li jinsab fil-kollezzjoni tal-Mużew Nazzjonali tal- Arti. F'dan il-mudell Kristu msallab jinsab mdendel mas-salib b'rasu mdawra 'l fuq lejn ix-xellug. Fit-telqa tal-ġisem jinħass sens ta' piż li l- iskultur jirnexxielu joħloq billi jgħolli d-dirgħajn msallba ftit 1 fuq. Il-perizoma tinġemgħa fuq quddiem fejn tissikka mal-ġisem msallab b'għoqda kbira. Dan il-kurċifiss kien ferm popolari fis-seklu tmintax u l-kopja li saret għaż- Żejtun hija waħda qrib ħafna tal-mudell oriġinali. Fih tinħass l-id ta' skultur b'esperjenza u jidher li nħadem biex jidher tajjeb minn ċertu distanza. Dettall tal-Kurċifiss taż-Żejtun, Mhux magħruf jekk x-xogħol kienx originarjament miżbugħ jew le. xogħol fl-injam tas-seklu XVIII Madankollu nafu li l-perizoma kienet originarjament indurata. Grech) barra dan taż-Żejtun, jeżistu tlieta oħra maħdumin fuq l-istess mudell. Għaqda Mużikali Beland e Żejtun e Festa 2004 JNEEJNM Wieħed jinsab fil-kappellun tal-kurċifiss tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan u jissemma għal-ewwel darba mill-isqof Davide Coco Palmieri waqt il-vista pastorali tiegħu tal-1710.(15) leħor jinsab fil-kappellun tal-knisja parrokkjali ta' Birkirkara u jidher wkoll li huwa xogħol tas-seklu tmintax. It-tielet wieħed jinsab fis-sagristija tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Lija. Dan ta' l-aħħar huwa teknikament u stilistikament viċin ħafna tal-kurċifiss taż-Żejtun. Hemm bosta kwalitajiet tekniċi kif wkoll dettalji anatomiċi li huma komuni għaż-żewġ kurċifissi. Huwa tabilħaqq interessanti li fiż-żewġ każijiet, kurċifiss maħdum fuq mudell ta' Alessandro Algardi kien ċ- ċentru ta' proġett kumpless ta' dekorazzjoni barokka fuq l-artal tal- kurċifiss taż-żewġ parroċċi. L-memorja ta' dan l-artal ntesiet mal-medda taż-żmien. Id- dokumentazzjoni, f'każijiet bħal dawn, tiswa mitqlu deheb u tipprovdi mezz importanti li bih wieħed jista' jasal għall-fatti. Madankollu, kieku missirijietna ħasbu biex jsalvaw dak li ħassew li m'għandux iżjed valur, forsi għad fadal tifkiriet li jistgħu jitgawdew mill-ġenerazzjonijiet ta' warajhom… Id-deskrizzjoni Eżempju ta' Kurċifiss fuq il-mudell tal-artal bit-test oriġinali hija hekk kif. ' magna theca coronice lapidea partim S-Sodalita tal-Agunija twaqqfet mill-Isqof Davide Cocco Palmieri waqt il-vizta pastorali li huwa għamel fil-parroċċa taż-Żejtun fl-1709. S-Sodalita' tal-Agunija ħadet post oħra bikrija msejjha Din l-informazzjoni jagħtihielna l-Isqof Bartolomeo Rull fil-vista pastorali tiegħu tal-1759. Il-ħlasijiet tax-xogħol li sar fuq l-artal tal kurċifiss ġew ppublikati minn J.Abela, 'Opri fil-kappellun tal-Kurcifiss 1716-1742' f' l-Aħħar Ikla, Ċentru Parrokkjali Żejtun, 2002, 13-25. L-ewwel deskrizzjoni ta' dan il-proġett insibuha fil-vista pastorali tal-1709 li saret f'Ħal lija mill-Isqof Davide Cocco Palmieri. Din l-informazzjoni ingħatat lill-awtur minn Dun Gino Gauci li nduna biha waqt xogħol ta' restawr li kien qed jwettaq fuq dan il- kurċifiss. Triq il-Gardiel, Marsaskala Għaqda Mużikali Beland e Żejtun e Festa 2004