L-ABBATI TAL-PALAZZ TAS-SINJURA BETTINA Kit wieħed jinżel mil-lanċa, ix-xatt ta' San Lawrenz, il- Birgu, jilmaħ Palazz ta' kobor ġmielu, kiegħed sew sew fil- faċċata, malli jitla' l-erba' tarġiet li jagħtu għal Strada Irlandese mal-minkeb li jagħti għal Strada S. Giorgio. Dan il-Palazz fil-medda tiegħu jibla' nofs it-trieq imsemmija, huwa hekk kbir, li biż-żejjed wieħed igħarraf li għal xi żmien, qabel ma twaqqaf l-Isptar tal-Kottonera, kien ġiċ magħżul biex fih jiġu mfejqa s-suldati ingliżi, li xi sittin sena ilu kienu jgħammru fil-Kwar- tieri fin-naħiet ta' Bormla, l-Isla u l-Birgu. Dan il-Palazz għajr li kien għamara tas-Sinjura Bettina Cassia Dorell, kif juri ismu, li kienet. Dama tar-Reġina ta' Sqallija, kien ukoll l-imkien fejn twieled fis-sena 1758, in-Nobbli Fabrizju Xiberras, Isqof ta' Sinegallia u Kardinal waħdieni Malti tal-Knisja Mqaddsa. Fuq dana il-Palazz, hemm xniegħa, li għadha tiġri sa żmenijietna, li qabel is-Sinjura Bettina kienu jgħammru fih qrabat il-Baruni Giulju Gauci. Dan bħala werriet ta' gidu ma kellux għajr tifel wieħed biss, li kien Abbati, u għalhekk it-tama li wara l-mewt tal-Baruni l-qraba tiegħu jirtuh, sfiet fix-xejn. Iżda dawn il-qraba kienu juru qima bla 1miem lejn il- Baruni u sikwit kienu jitolbuh b'ħeġġa, li jibgħat il-Barun- ċin igħaddi xi jumejn jew xi ġimgħa magħhom. Uf, im- sejken tfajjel tħallih f'dak id-dieq ta' qalb midfun ħaj l-Imdina, Ħallih jiġi l-Birgu xi darba; ukoll, sa kemm jiġi l-arja safja u bikrija tal-kampanja żżidlu mitt sena għomor. Fl-aħħar il-missier, għall-istedin hekk ta' ħeġġa u ta' qalb, qagħad għax-xewqa ta' qrabatu, u bagħat il-werriet tiegħu il-Birgu. Ma jaħasral ma basar qatt x'kien hemm miżrugħ għall-maħbub Ibnu l-waħdieni. Dak iż-żmien ma kienx hemm la Kalessi, u l-anqas toroq wietja, u wiesgħa ; għalhekk min irid jitlaq għal-bogħod kien jagħżel xi bagħal jew xi ħmar malti ġerrej, u riekeb fuq il-berda, erħilu jlebbet għan-naħa ta' fejn bi ħsiebu jmur. Hekk xejn inqas għamel l-Abbati. Wasal fil misraħ ta' tal-Birgu f'xi l-għaxra ta' filgħodu, rabat il-bhima mal-ħerża ta' wieħed mill- bjar li kienu mdawrin mal-wesgħa tal-Piazza, jew, suq, kif dak iż-żmien kienu jsejħulu; ħall minn fuqil-berda, xi soror, b'ħafna ħwejjeġ li ġieb miegħu u erħielha għall-Palazz. Niżel Strada Salita della Piazza, minn hemm għax-xellugija ta' Strada San Lorenzo, daħal il-Parroċċa, qal xi talba qasira u minn hemm erba' passi oħra sab ruħu qiegħed iċempel il-qampiena tal-bieb ewlieni tal-Palazz. Ma hemmx għal fejn wieħed igħid kif ġie milqugħ minn zijietu dan l-imbierek ta' Abbati : kienu tant jixtiquhr Tmasħnu tant mal-missier biex jibagħtu għandhom 7 jista' wieħed jaħiseb li ma laqgħux kif kien jistħoqqlu 7 U il-missier ħieni u b'demmu biered, jaf sgur li Ibnu qiegħed imkenni mill-aħjar li jista' ikun. Għadda l-jum, u l-bhima għadha marbuta mal-bir tal- misraħ. Ta' min hi7: Ħadd ma jafl- X'sarm innha, mhux ta' ħtieġa għal din il-ġrajja…. Għadda jum, jumejn, waslet it-tmiem tal-gimgħa u l-bidu ta' gimgħa oħra Kemm ser idum għand zijietu, Ibni7: mar igħid il-Baruni; bagħat il-qaddejja tiegħu għal biex igħidi- lhom li hu, il-Baruni, jinsab imħasseb wisq għax l-Abbati ma reġax lura għall-Imdina. … Din l-aħbar għaġġbet bla tarf iż-żijiet, li wieġbu lill-qoddejja, li ilhom żmien ma jaraw lis-sur Abbati, u li jistgħaġbu kif is-sur Baruni qatt ma ħallieh igħaddi jumejn magħhom, huma li jħobbuh daqs ruħhom 117 Min raħ7 Meta ġiċ7 Le lefll Għal bxara hekk qalilha, tistgħu taħsbu kif il-Baruni tbellah, tnikket, nixef, tbekka, għela, tħasseb: — Għamel stħarriġa, u sab li l-bhima ta' ibnu kienet insabet marbuta mal-ħerża tal-bir fil-misraħ, ħdejn ix-xbieha tal-Vittoria, iżda ħadd ma setta' jobsor kif din insabet hemm weħidha. Għamluhieli, qal b'leħen maħnuq. qerduh l iżda ma jarawx patakka mill-wirt tiegħi. U tassew; il-għaliex fit- testment li għamel, ħalla werrieta l-Knisja ta' San Lawrenz bil-ħsieb li b'hekk jinki il-werrieta u għal biex jibqgħu jif- takru fil-ħtija faħżxija minnhom magħmula. Issa l-għajdut illi ġiċ mxerred mal belt h'x dan. Malli giċ taħt idejhom i-Abbati dawk il-qraba, marru igħidu, bħalma darb'oħra qalu dawk il-kefrin, li minnhom tħaddet Kristu Sidna: 4Dan hu l-werriet, noqtluh, biex il-wirt jiġi mogħti lilna' (Luc: XX). u ngħad li qabduh, xefituh ġol-forn u ħarquh ħaj. Jekk hi ta' min jemminha x-xniegħa, Alla ma ħalliex li dan id-delitt jibqa' moħbi, il-għalix minn dak in-nhar l-hawn dan l-Abbati baqa' kull għadd żmien jidher ħiereġ mill-forn. kienu dawk li rawh u twerwru, u għal xiżmien dal-palazz baqa' battal, ghax kienu jgħidu kien fih il-fatati. Jien, għar-raġuni li qatt ma rajt ħarsijiet, qatt ma tajt widen għal dawn il-ħrejjef, u miegħi hemm bosta li jaqblu. Iżda meta nies oħra,ta' min jemminhom,li għandhom moħhom ffoku, nies ukoll ta' dehen, mhux għal kemm wiefied igħaddi ċerti ġrajja biċ-ċajt 11 Kieku li wieħed ikun preġudikat jiġifieri li jkun diġa mbeżża' minn qabel; ħaġa biżżejjed ħafifa li jarajew jisma' għax il-moħħ tiegħu jkun ġa mniġġes minn qabel; iżda meta wieħed qatt ma sema' anqas tħasseb, qatt ma mela rasu bi ġrajjiet ta' din il-għamla, imbagħad jara tassew, allura dawn id-dehriet mhux ta' min jiċħadhom hekk ħesrem. Nies barranin li ġew joqogħdu l-Birgu għal l-ewwel darba u krew fin-naħiet fejn hemm il-forn, l-ewwel darba jisimgħu jagħmlu x-xenati, għaliex lemħu ħiereġ abbati mill- forn. Ħsejjes li ma jistgħux ifissruhom li ġagħlu nies jitilqu l'barra f'nofs ta' lieli ġara wkoll. Jingħad ukoll illi fiż-żmien lil dan il-palazz kien mikri bħala Sptar, il-għassa ta' bil-lejl Suldat aktarx skoċċiż (fejn jaf dan bil-grajija ta' l-Abbati 7) lemaħ lil-dan l-Abbati liebes is-suttana u l-ispel- lizza ħiereġ mit-toqba tal-forn, u tant beża' li waqa' waranijiet u dam ma stejqen għal bosta sigħat. Bħal dawn il-ġrajja jingħataw bosta u bosta. Fl-aħħar dan il-Palazz ġie mill- familja nobbli ta' Xiberras mogħiti ċens għal 99 sena lil Lorenzu Vella li dan qassmu u ferqu f'bosta mezzanini u kmamar u biddlu f'kerrejja. Mindu saret din it-tibdila u l-forn inqered, id-dehra ta' l-Abbati ma għadhiex tissemma, u l-ħrafa għodda għebet għal kollox. F'dan kollu li s'issa għedna, hemm xi għerq, xi bidu li wieħed għandu jorbot fuqu 7 Hemm xi sisien tas-sewwa 7: Meta wieħed jaqra l-iħbar ta' pajjiżi oħra, ma' ġrajja bħal dawn jiltaqa' ta' sikwiet, Fost il-għorrief hemm min igħidlek: il-għaliex dawn id- dehriet lil-Tizju u l-Fulanu biss u ma jidhrux lil kulħadd 7 Jien hekk naħsibha wkoll. Iżda hemm għorrief li jemmnuhom u nies li rawhom, u litisħoqqilhom l-iktar qima għax qatt ma qalu gidba għal bżonn f'għomorhom. Fdin il-ġlieda u taqbila ta' fehmiet, kif iġib ruħu t-twajjeb qarrej ta' din il-ġrajja, jew ħrafa 7 Jagħmel dak lijrid u jogħġbu u jħaddan il-qawl latin li jgħid: 21 dubżis, libertas