IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MAL 'KULL TLIET XHUR . LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA KITTIEBA TAL-MALTI għ islaqoa k S:sitt sena. a tal- Ija tar- Rivista i għaliex eta ġibna quddiem, għajnejna ti flejna — rid jaqtgħalna qalbna f li kien iqawwibielna. —deħril a' illi l-Għaqda: tal- Kittieba tal-Malti m'magħba r-Rivista: kien: għadhom: tagħhom u ma: kellhomx mard. li- sJista' iwassalhom LU em ġe' l-qabar: 1000 Iżda jekk. dak-in- nhar. 'għidnihom dawn il- kelmie albna: ftit u: xejn. (qawwija, il-lumi nistgħu nte ho aħħa' kollha. ta' min għandu qalbu t' sikkitħa: Siħu iġi £- m aj ŻB mi SEn E imb 58 3 (EE ti Fe Għaliex. minn MELA. ktibna. 'duwk lil kelmiet. ġra aġa li għamlitilna: qalb ta' sr; mhux. biss il-għaliex tilna fil-għadd. ta' l-imseħbin, imma għaliex. din: ħaġa. fit-tiswir: tagħha; fil- fehma, tagħha. bil- ħidma. il-frott li tista' tati; rifdet. ħeki jieb: il-fehmiet u xogħol: ta'din. il- Għaqda tagħna, jilli: għal: ħafna snir igħra. nistgħu ngħidu.Ji.ma hemmx biża' li tiġġarraf. : Bejn: l-istudenti ta', l-Università twaqqfet xirka. li: ħadet l-isem. ta' Għaqda tal-Malti; Università': Il ħan: ta' din il-għaqda hu: 'kulturali' l biss jiġifieri. xerred fost il- -poplu. malti it-tagħlim' ta' dawk il- ħwejjeġ: ktar: meħtieġa. u' l-aktar. sbieħ li fil-mixja. taż-żmien ' jenza sabet, l-Arti Żejnetu s- Sengħa. ħadmet għal- inijiet. tal- al-ħajja. GjA ; Issa din. il-għaqda. ta' żgħażagħ —u dan hu li Għam 7 lilna qalb. ta' sur,.— żgħażagħ mogħtija għall- istudju u mimlija bil-ħeġġa tal-għoxrin. sena, bħal ma juri l-isem li ħatret; fix-xogħol tagħha sejra tinqeda bil-Isien imalti, — u, għalkemm m3 għandha ebda rabta mal-Għaqda tagħna. jew: ma' għaqdiet oħra; u li għal-daqshekk fit-thejjija. :: tal-programm tagħha: ħasbet 'ħsiebha mingħajr :ebda xejra lejn ħaddiħor, għażlet għall-kitba tagħha l-alfa- bett u l-ortografija tal-Għaqda tagħna; u dan ifisser. illi għoxrin jew tletin żagħżugħ illi jħobbu l-Malti, u'—. i-jixtiequ jkattru; jorqmu'u jsaħħu l-Letteratura maltija; ħasbu illi, jekk iridu jlibbsu kif jixraq il-ħsebijiet tagħhom :. 'u-dak litħossu tħobb il-qalb, jaqblilhom jinqdew b'dik: 4 : il-libsa li fasslet i ħejjiet il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti: 7 Dan'jirfed. bil-bosta ix-xogħol li għalih qiegħda ——. ' tidher ir-Rivista: tagħna,: għaliex minn għand żgħażagħ :bħal-dawn tistenna. kitba tajba:u fejjieda bil-kotra, l-aktar — meta fosthom jinsabu kittieba magħrufa li tawna eżempi. iU ta' poeżija. bnina u-sabiħa u ta' proża ħafifa u 'mex- xejja li tixtieq. ikollok. minnha qatigħ. Imbagħad min jista' jgħid 9 Iż- żgħażagħ għandhom. ħajjithom quddiemhom, għandhom dehriet ġodda, għan- dhomi:spittu u-saħħa, fihom ħajr u l-ħajr iħajjar: Għandu emi'ejn fuq il-passi tagħhom j jimxu oħrajn; għandu mif'ejn min darba kien baża' jew kemmex. xuftejh, għaliex kien deherlu: li l-Malti m'hux ta'. min: jitlef żmienu — fuqu, miġbud : mill-ħeġġa ta' dawn il-qlub, mimlija u ferrieħa,. jaħsibha 'daqxejn aħjar. jidħol hu' ukoll fir: ringieli tax-xirka u, annuna magħna, iħabrek lejn il- quċċata ta' l-għolja. fejn nixtiequ naslu, fejn hemm — c ħmura: ta' dawl li-donaha trid tgħidilna : tIx-xemx:. i i TAMA ma. nidbimaż. ma ngħidu : wasalna l LI TGĦID ĠRAJJIETHA ' L Kienet għodwa sabiħa. ta'. Mejju Meta ftaħt minn' ġol-ġ ġewża. w ilbist Dik. il-libsa. di jilbes is-sema Hi u tixref ix-xemx, u ħarist L-ewwel ħarsa: ma' dwari. Fil-ġonna' Oh xi ħdural- X'ħuġġieġa. ta' lwien 1 Fuq is-siġar għasafar għannejja; Ilma jgelgel, tifwiġ kullimkien : U minn sema kaħlani bla nikta Baħar-dawl fuq ir-raba w id-djar, . U fid-dawl ferfi u ilħna moħbija, Daħk. ta' żgħażagħ, għajjat ta' tfal: żgħar, Hemm, fuq ommi. li kienet f'saħħitha, F'dik il-ħlewwa. ta'- ġonna. msaħħirin, Bid-djamanti tan-nida fuq sidri; Tafit il-bews ta' xemx fietla, ħenjin Għaddew: jiġru: s-sigħat ta'-żgħużiti, U fil-milja ta' ħajti fis. ġejt; Dehret qalbi ġe' sidri li nfetaħ, U. kull fewġa bi fwieħti għabbejt. Għaliex. aħna—ma ngħidx biex niftaħar—-— : Nisel għani fil-kotra, fil-ġmiel; In-nies kollha li tgħaddi minn fidejna, Ta' mħabbitha turina xi ħjiel. '.Din il-poeżija nqrat minn f'Dun Karm': fit-tieni laqgħa. li għamlet il--— ; U Għaqda tal-Malti'' fl-Anla Magna' ta' l-Università nhar. l-Erba', 11 ta' Frar li għadda, fejn Dun Karm kien mistieden, stedina ta' ġieħ, . EQAL il-barra. mid- ġaswrai. tal- A ħu Fejn twelidt ħsiebi inxennaq ma' tar; Meta 'xbejba, għajnejha żewġ kwiekeb, 1400 Daħkit fommha' bħad- daħka; tal-ġnien, 7. 27 Resqet fuqi ħafifa bħal. tajra,: RA ia. xewqitha mixgħula: Il- nirien. jĦasse 'weġgħa, wemal weġeħa, sibt huħi 770 Minn fuġ ommi: maħtufa. fil-bogħ'd:- 1 X'fitda. kiefra, jaħasra l- ġe qalbi si ; : Waa' ibiża'.li-ġgħelni mirtogħ'd.: ji Imina' xexbejba. li kienet setqitni: : (Ma kellhiex ġalbha: ħarxa, w id-diub Li ħasditni minn ommi kien: frugħa, Mhux kefrija ta' wieħed magħdub. VU-xħin rajt b'liema ħlewwa żammitri: . 77: Bejn subgħajha taħsibhom:tàjjar, U: fuq: wiċċha li. jisboq: il-ħawlia. : Rajt xewġitha. miktuba bin-nar; ; Nefiid is-sewwa, għal ftit-bħal insejtha. H Dik il-weġgħa li f'qalbi ħassejt; bj ; Inġejt ġmieli fi ġmielha, nsej lili ; U: fis-seler ta' ħolma għoxejt,. Kif ġejt tel Miti telfa. tal- għaġeb — 'Tax-xemx, ħamra, kien. riesaq: l-inżul; : Kien hemm. trab ta' ruibini fis-sema, Kien: hemm xmajjar ta': deheb maħlul. — Jien. sibt ruħi mistrieħa fuq. xifer Tal-kristal, riġli fl-ilma nadif; ' Ġewwa kidajra, tgħidilha xammiema, Kollox abjad; ifuħ, u ħafif. si Mietet fuqi mill-beraħ tat- stieqa INR L-aħħar: bewsa tax-xemx illi nħbhiet; 73 Id-dlam: beda jixtered mir-rkejjen,. Bdew il-ħsejjes imutu fis-skiet; 'Meta, f'daqqa. ġe' li dija li Daħlet: ad it- a tal-ġmiel: — Ħarset. ħarsa fil-mera.w itbissm 7 ug. il-mewġa. sabiħa. tad li Li xi frugħa mal- i ġiel. Għa. tm Għaliex ġmielha, di'x-xbejba, kien jis L-isbaħ: ħolma. li ħolom: pibtu , Silġ di jbajjad fuq. LE na: xitwija: cl Kienu d-djul-li satruha, bil-ġies;: Qatgħa sema l-mantar li għattiha' Mill- għajnejn għarrexija tan-nies Su Medal fuqi, refagħtni ħkitli 'B' dik ir- Imbagħ' da ħriġna. w. : kermana, terraqna Qalb nies tgeġweġ, u: tħares ci: Dfħalna fl-aħħar ġe'da (Dwal u: mirja: w 'krist; (Kif il- friefet tittajjar: fil-ġonna. i fieh il- ini li tlellex. u tfuħ, 'U smajt kliem: ħelu għasel: tas- —Rajt ħarsiet donnhom vleġe Rajt ħaddejn imfawwrin' bi — Rajt beżgħana xi i żbejba. Warda bħall ma. nafx insib. kliem Weqghet sikta: mill-pjanu ġiet mewġu jua daqq mgħaġġel, qabbieżi, ferrieħi; Bdew iż- żgħażagħ jiżżewġu; kull xbejba ; Fuq: id- driegli ta' seħibha. tistrieħ. —; — Ħestiq. ġuvnis-bukkett ġmiel u saħħa— . : Sidru wiesgħa, dirgħajh mibrumin, :iGħajnejh' jibru; xuftejh ftit mimlija, : Kliemu jaqta', subgħajh xewqanin: — Daħika. l-ġuvni, oħra, sidti, u dirgħajhom 'Wieħed. fl-ieħor issenslu fil-waqt… Lili nsietni l. bid-dmugħ fuq għajnejja, — Dawk. il-ġonna, jaħasra l kemm xtaqt. — Id-daqa tbiddel :' il-mewġa, ferrieħa sj Kisret f'oħra ta' ħasrit-il-qalb; ' i ssil-vjolini titnihed, titbekka, : ' Kollox ilħna ta' ħniena, ta' talb. :' Bdiet iż-żifna meġjusa max- xejta. Tal-vjolini li tofrogħ u tfur, :U l-iżwieġ fuq il-qiegħa bħal ħġieġa, ; Bdiet titbahdal, tixxengel, iddur. Xejn, fiż-żifna, jii ħasbet fil-warda ' Dik ix- xbejba li jiena faħħart; 7-DU fit-telfa: ta' ħsiebha ħaqritni, 5 U xi werqa, ġarrfitli ma' l-art. ' Hekk minsija, inidruba; muġugħa, (Għaddejt siegħa: ta' l-eħrex. tkasbir; ' Qalbi nixfet, u ż-żina ta' lbiesi — Werqa werqa naġsitli bil-kbir. i ' Il-lejl daħal u. kibret il- ħeġġa, — ; Reħa; r-rażan tal-ħars u. tal-kliem… ' 300 X'sar imbagħ'd ma nafx ngħid, għax fuq ħsiebi iU 'Weqg għet: dalma. ta' regħxa bla sliem. , Meta, fl- aħħar intemmet iż-żifna; U kullħadd qabad triqu: għad-dar, bu Hemm bqajt. jiena mirfusa. mal- qiegħa, Marret sidti. tal- ħtija bl-imrar, ħ Dan hu l-isem ta' dik il-ħàra fejn hi mibnija l-pompa tal- ilma li fuq idek il-lemenija malli toliroġ mir- -Rabit issib fuq it-triq ta' Ħad-Dingli. San Pawl kif daħal 7 : Iva, għax l-isem tal-ħàra ġej minn xbieha tal-ħaġar tal- Qaddis minsuha fuq nitfa ta' għorfa f'nofs għalqa fid- dalila, ta'- dik it-trejqa li minn: quddiem: il-pompa tieħdok wara, ftit ' tagħwiġ fuq it-triq tal-Buskett. Trejqa mwiegħra, imħaffra, mikduda bir-roti tal-karrettuni u b'saqajn il-bhejjem. In-nies tgħaddi minnha għax tqarrbek lejn il-Buskett, barra minn dan siebdau ħajr ma fiha. Mela, fil-bidu: ta' din: it-trejqa hemm. din l-istatwa tal- ħaġar ta' 'San Pawl tbajjad fuq il-bejt tal-għorfa ta' Salvu: ta' Dendel. Għaddejt minn hemm ħamsin darba u qatt ma stajt nifhem il-għala n-nies tatu dan l-isem: Jekk tħares lejn l-istatwa ma ssihilha ebda ħjel ta' ħena u la fil-wiċċu l-anqas fix- xeħta tal-ġisem. Min naġar dix-xbieha qatt ma ħaseb juri fomm daħikani u idejn li jixhdu l-ferħ. U l-għalqa ta' Salvu ma, tantx tfarraġ il-qlub bi ġmielha, mela biex tridu Kuntent in-nies lil dan San Pawl c Dejjem bix-xewqa 'li' naf dan' l-isem -kif nibet, min jaf kemm staqsejt nies ta' dawk l-inħawi biex jatuni xi xaqq Kulħadd ikemmex: xuftejh, jarfa' kitfejh il-fuq ; jeħilsu il-koll xorta, walida : T'Min jista' jaf il-għala semmewh M'ilux kont wieqx inħares. lejn bieb-ta' razzett żgħir m'hux bogħod minn dar San-Pawl fuq it-triq ta' Ħad-Dingli. : Ir-razzett ma fih xejn, iżda fuq il-bieb hemm tinqix ħaġa sabiħa, Madonna u anġli, fis-sħab maqtugħin b'reqqa kbira. Għala hekk imżejjen dal-bieb tal-għalqa kont k'ed ingħid bejni u bejn ruħi7: Laħaq Marozz ix-xiħ, li kien burdnar fi żmienu, u: meta rani, midhi nħares lejn dal- bieb waqaf u ġal: USbejjaħ hux 27 Il-lum ma tantx issib bħalu dal-bieb.' ; —Dan x'kien, barb7 staqsejt jien. x —' X'kien ma nafx, il-lum ġnejna u żewġ għortiet, igħi- c: dulhom UTa' Sura'jew 'Ta' Frawla.': Darba, il-flien kien qalli fiż-żmien f' dawn l-inħawi kien hemm ġnien tal- Kutnent. tar-raħal Għax tgħid għaddieli ihinn koħhi dal- ħsieb tol ftit, b , Be Ilu nistħajjel) ' għax l-atiċis naf x'kien: dal- Kutnent,' Saħħa għax it-triq twila: 7. ; 77. U'baqa' sejjer dejn Ħad-Dingli: 7 Jien bqajt inħares lejn il-bieb imma dil- kelma t ta' Kit —nent laqtitni m'hux ftit. 'Mela kien ħemm xi żmien mita din . il-ħàra kienet tissejjali. 'tal-Kutrent'; mela San. Pawl kien — tal-Kuttient' u m'hux Kuntent kif issejjaħlu l-lum. in-nies Tarax dan l-isem: ta' Kutnent' ftit'- għadu f'ħalq: in-nies, , għad li-mitt sena ilu kulħadd kien jaf-xi jfisser. ; i 7 Fi'żmien il-Gvernatur. Ball-(1802-10) u l- Gvernatur Mait- : stand; (1813-24) il-kampanja tqassmet f'distretti u f kull distrett' il-Gvernatur għamel wieħed li jieħu ħsiebu minn floku u . sejjafilu Luogotċnente Governatore u n-nies laqqmitu malajr: Luktnent jew Kutnent. 'Naqraw,li għall-ewwel kien: hemm b'kollox tlieta-u-għoxrin Kutnent. :Fl-1839. fi żmien il-Gver- l natur Bouverie, flok il-kutnenti saru sindkijiet ti dawn baqgħu ET s$a Żmienna; is-Sindku kien: Kap.tar- Taħal it jagħmilha: ta' maġistrat ukoll: ; 77 Il-Kutrent kien ikollu ġnien għalih jew xi: għalqa biex; l : bħal-dak'li qallu; juri li l- Gvern kien iġibu u jafda fih. Uħud —minn dawn il-ġonha kien imżejjen b'xi ħaġra minquxa fuq il-: sħieb bil-kitba, Ji turi dal-ġnien għalfejn kien maħluq. Iż-Żejtun għad hemm: il- ġnien tal-Kutnent. tar- raħal li l l-lim semmewh Lukà Briffa: biex in-nies: tiftakar f'dak iż- 1 Żejtnni qalbieni. li ġieb ruħu: hekk tajjeb fit- taqbidiet mat- kin 'Torok fiżmien l- Assedju l-Kbir. B 7Dan il-ġhien' il-lum miftuħ: għal kulħadd: biex in-nies Ġo titfarraġ qalh il-ħxejjex u'd-fjuri li jżejnuh.: ji : Fuq il-bieb, maħżuża fuq ħaġra kbira għadu jġib il-kitba li siret ma' dwar l-1815: Din il- kitba tgħid: G Dan il-ġnien, maħsub li jinżamm għal dejjem għal : U Luktenti tar-raħal; ġiċ mibdi: u: mitmum'taħt'il-ħakma tal- i Kavalier u' Barunett, Alessandro, Giovanni Ball, fl-isem tar-. € Ra tal-liġilterra: Ġorġ JIE ' Għalhekk m'hux għaġeb li dik l- istatwa ta' San. Pawl ta' fuq it-triq ta' Ħad- Diheli ġietimqiegtida fuq il- bejt tar-razzett, jnita'dik il-ħàra kienet tissejjaħ. 'Tal-Kutnent':u għalhekk ub kien magħruf bħal San Pawl tal-Kutnent. Mita l-Kutnerit sar Sindku n-nies tilfet l-isem ta' Kutnent ; u-San Pawl: minn. tal-Kutnent sar Kuntent: għax din kelma i jafha kulħadd u l-kelma Kutnent kienet intsiet, Hekk sejra d- d-dinja, il- warrani jintes u L kliem jitgħaw- eġ.U. jitlef it-tifsir li-kellu. mita'nħoloe ' mita l-kelma: ilħaq:tieħu.: bixla. ħażina ħadd-ma għalli: kienet. U. biex. tfisser kelma li-darba tgħawġet tista' tieħu. bixla Ħażina int ukoll. : Jien bit-tama li. Sah Pawl jalifirli jekk; min għajr ma.ridt, ħadt bixla ħażina mita. dħalt biex insib: kif ħadet isem: sta' Kuntent ix- Xbieha tiegħu, is-Rahat: fuq it- riq. ta' Ħad- Dingli… : AR i si DWAR IL- PIRĊISSJONI e GIRGOR. a Fi Ix-xniegħa. li: mill-ibgħed żmenijiet, 'kienet tnisslet fil Ġżira, dwar il-wegħda u l-pirċissioni ta' San. Girgor hija ftit dellija.: Hemm min igħid, illi: l-wegħda, satet meta sar xi: sbark in-naħa 'ta' Marsaxlokk; mill-furbani jew mit-torok: Hemm min jaliseb illi aktarx, imħabba: xi'marda.. tal-pesta — iżjed qalila-mis-soltu; oħrajn, il- aħħar nett,igħidu illi l-wegħda saret meta fil-Gżira, ġew iżuruha,: mingħajr inistednin, kotra. kbira ta' ġradi, li- f'kemm trodd 'salih,:germu, ħasdu u kielu kull ma kien hemm. miżrugħ fl-egħliegi.: F'din it-taħwidà ta' fehmiet, mingħandu: raġun 7' Għalhekk, qbadt il-pinna u — j'ktibt dan l-artiklu. Għalbiex hekk mhux għal kollox, iżda għall-inqas, inġib: grib is-sewwa, il-fehma l-iżjed imxerrda. illi. il-weglida aktarx saret. imħiabba. l-ġradi,j jew inkella, mħabba: ġrajjiet oħra; ; i U nibda. biex inwarrab i iż-żewġ fehmiet tal- -GWWw. el: jiġifieri B 'li-ma saritx il-wegħda u la gliax it- storok żaru Malta; U Anġas, i għax: kenna l- Pesta,' L Kemin it-torok kemm il- furbani. ta' sikwit kienu. jżuru L Malta, u: kull fejn hemm menqa .u kull: fejn hemm xtajta. l- l-egħdewwa, dejjem, sew fil-Mellielia, sew f'SanPawl-il-baħar; niżlu, ħarbtu,-kissru, ser di, hadu. ir-rsiera, serqu 7 sxbejbiet; safrattant, qatt: ebda pirċissjoni jew wegħda. ma jsaret għal- i għalhekk; għal daqstant, ma ' iisqax nifhem. kif, il-għaliex — s darba t- Torok, minflok fi xtajtiet oħra, fettilhom, jersqu lejn. : Marsaxlokk, jew lejn Birżebbuġa, Malta kollha flimkien mal- Isqof, mal- Kattidral, mal-Parroċċi: l-oħra ta' dak iż-żmien, — , marret tqanġlet u għamlet wegħda ta' dik is-sura. Li kieku wegħda bħal dik saret wara r-rebħa tal-għaġeb tal-1565, kien wieħed. jista' jifhem ir-raġuni ta' siwi bħal dik.. Iżda biialma, tafu ma saritx għal din il-biċċa. Fit-tieni lok, immur inwarrab kisiebi, illi l-wegfida saret imħabba l-Pesta. Ma. narax. il- għaliex wieħed hawn jaliseb: f'dan. Dari, il-Pesta; ma kienet rari xejn. Kull għaxar snin jew anqas, erħilha tixgħel mal-Ewropa; kollha u taħsad kemm tiflaħ ħajjiet. Kienet. qisha, l-influwenza ta' żmienna. Għal marda, hekk ta' siqwit u mhux, tinqered kif ġiċ ġiċ; u li aktarx — wara ftit terġa' tfeġġ, mhux għalkemm wieħed jagħmel wegħda hekk kbira. Għax inkella, ma' tul is-sena sħiħa, kienu jsiru pirċissjonijiet. ta' San Girgor, daqs. ix-xita l- qawwijal. Im-- bagħad. li l-pirċissjoni kienet issir lil Santu Rokku, . jew il- : San Bastjan, wieħed kien jifhem il-fehma. tal- -wegħda, billi dawn il-qaddisin huma l-Protetturi kontra-Pesta, iżdu, Santa 5: Katerina, il-knisja fejn tintemm il-wegħda; u San Girġor, il- qaddis tal-jum il-wegħda; ma għandhom x jaqsmu xejn mal- esta. Wara dan li għedt s'issa, iil-qarrej:. diġa' ra illi' x-xejra tiegħi hi lejn dawk li jaħsbu, illi l-wegħda saret, imħabba: ż-żjara, tal-ġradi. : Li tilma ġejja bħal sħaba sewda, min-naħa, tax-xlokk, u din is-sħaba minn: flok: il-fuq, tinżel l-isfel, tieqaf fuq ir-raba';: terġa' tintrefa, tmur il-vant u, tgħib; iżda meta tgħib,. issib li ż-żara', il-ħxejjex, it-tgħam is-siġar, kollox : spiċċa, 'kollox: mikul, kollox intemm… hi ħaġa ta' min itih- ġenni F'dak iż-żmien, meta kont trid ix-xhur. hiex xambekk iġorr frittgħam għall- bżonn tal-popolazzjoni, kif wieħed ried jagħmel, biex jitma in-nies kollha, li fi żmien ftit sigħat, sabu rwieħhom. f'għaks u. f'ġuħ. li ma bħalu7 Issa. nifhem, kif,- l-Isqof, il-qassisin, u n-nies l-oħra, f'telfa. ta' ġuħ, marru jagħ- mlu flimkien wegħda hekk ħarxall i Aktarx ikun hemm min-igħidli.. Jekk kif qiegħed tgħid int saret il-ġrajja, liema dokumenti għandek biex nemmnuk 7 Fis-sena 1581, fi żmien il-Gran. Mastru .De La Cassiċre meta f'Ruma kien isaltan il-Papa Girgor XII, l-inħawi kollha ta' Ruma, u bil-bosta iżjed, il-belt ta' Viterbo, ġew mim- lijin, b'ruxxmata ġradi, li-kielu, f'daqqa. ta' għajn l-uċuħ tar- :— raba' kollu u għalhekk waqgħiet karestija u ġuli li ma bħalu, ig Ftit xhur ilu, smajna, li fl-Eġittu dehru dawn il- ġradi;u — jli ma kenitx ix-xienza, li ġerdithom,: kieku kienu. jżegħdu l-Ewropa, u aħna konna nkunu mill-ewlenin, li nħossu l-qilla; tal-għaks li jġibu magħhom. - Fi żmenijiet il- qodma, ma kel- Vl Jhomx biex u kif jeqirdu dal-flaġell; illi hu aqwa: miż-żewġ flaġelli li semmejna qabel. Hemm: min itenni. li l-pirċissjoni msemmija, hija qadima ' li tasal sas-sena 1095. Kemm hu qarrieġi dan id-Dokument. jidher' mill-ewwel, meta nafu illi l-ewwel Isqof ta' Malta fi żmien il-Konti Ruġ- ġieru, ma kienx Berardu, iżda Gualtieri, u l- Papa ta' dak iż- żmien kien Urbanu IL- Il- Papa Alessaridru IV imsemmi kien laħaq 'fil-1254 jiġifieri 159 sena wara. Jingħad li l-Konti Ruggieru,. żewġ knejjes. ' waqqaf kiż midd riġlu Malta : il-Kattidral u. l- Parroċċa tal- Birgu. Meta ma-kien la mwaqqaf iż-Żejtun u anqas: il-Knisja ta' Santa' Katerina, kif jista' jkun'li' l-Isqof Berardu mar ħafi mill-Im- dina għaż-Żejtun $ 7: Ma hemmx għal fejn wieħed itawwal iżjed. biex-juri kemm hu qarrieqi dan id-Dokument. Fiż-żmenijiet —ta' l-ura, kienu ftit-u xejn iħobbu jħarfu u joħolqu Dokumenti, li qatt ma ngħataw f 1 I Mela nerġgħu għal fejn ħallejna. Jekk dawn il-ġradi, kellhom ħila jaslu sa Ruma u. l-inħawi tagħha; jekk ukoll fi żmenijietna; avvolja l-qerda tagħhom hi bla ħniena; mur ara kif u kemm. spiss kienet tinżgħed id-dinja: bihom; 'u' Malta li ' taħbat sewwa nia'' ġenb, art. twe om—l-Afrika—kemm sofriet, jaħasra. l 11-Il-Gżira, ta' Ċipru, li: hi. sew sew ftit--mili bgħid minnha, kienet. sa minn: dejjem miżgħuda bil-ġradi: Fis-sena 1883 ġew. meġrudin: mill-anqas mal-200,000 miljun minu dawn l- annimali; MUrara qabel x'għadd bla ġies, ki. igħaddi: minn fuqna: 'Altru tagħmilx wegħda bħal: dik HI, j ' Fi żmien il-Gran: Mastru Wignacourt; saret tfittxija biex. iexfuin-bisel ta' di il-wegħda, iżda ma'rnexxilhomx. L-Abela fl-Istorja ta' Maltà; itenni : illi. din il- -Pirċissjoni aktarx saret fis-sena 1514. Mons 'Duzzitia. meta jsemmi: ż-żjara li għamel lill- Kriejjes tal-Ġżira;. isemmi. l- Knisja. ta: 8: Katerina ta' Żejtun, u-jgħid illi l-Pirċissjoni li fil-jum. 'ta' San Girgor ; kienet issir, kienet waħda: mill-aqwa, u mill-ewlenin. $ 'Nafiseb illi l- żjumi ta' din. il- -Pirċissjoni, $ ġiċ. magħżul għal: nhar San: Girgor, billi d-dehra jew it- telqa mill- Gżira t tàl- : ġrati, saret dak inhar. Iż-Żejtun: u l-Knisja tiegħu ġew magħ- : żulin il-għaliex dan ir-raħal hu l-iżjed imbigħed mill-Imdina, ib: hekk l-Isqof, il-qassisin, il-poplu mitluġin bil-mixi, ifiġesu: L ;iżjed il-biruxija tal-penitenza u tal-wegħda. : 4 Jien ma jeniex mitliaddet ex eathedra, iżda qiegħed nis- tqarr ma' liema: disieb iżjed. naqbel, il-għaliex, jekk bqijna ġ miftuma, imħabba ż- żmenijiet imdalma, mihn Dokumenti tà' siwi u bla. ġetq, meta fost it-taħlwid 'ta'' fehmiet li:xejn ma jaqblu waħda ma' l-oħra, jidhirli li meta naħseb li l- iPirċissjoni. ta' San: Girgor saret imħabba l-ħelsien tàl-ġradi u mhux: għal ; ħaġa oħra, jista' wieħed igħid: Lima għandix tort sal barra) den U Għanni, Posta, għanni;- te ke 1 Da darba' dan hu sehmek : : Warajk; id-dinja tidħak, —Għax tniet'min darbà jehmek. 'Għanni, Poċta, għanni, 2 Ma' l-ward. u' ma' l-agħsaffar., Le, le. m'hix ħtija tiegħek; RAS ; Jekk id- dinja tal- lumi ma. taqħelż miegħek. i ri mingħajr ma sewwejt xejn fiha, biex: biha: nati ħjiel sewwa ta' 277 Mi jixxiebah fil-widna bla':ma' jaqbel sewwa:u b'tidqis imħaw- /: Din il-għanja li-biha l-ommijiet, dari iktar mil-lum, kienu: : jħannu t-tfal biex jorqdu, qalithieli walida. xwejħa ta'-dwar 70: :sena, il-lum, Alla jalifrilha, tinsab mejta, Ktibtha kif qalithieli i $ dawn ix-xorta: ta' għanjiet Maltin qodma. li l-lum: kegħdin ; jintilfu u fil-bogħod li tismagħhom. Wara dawn, minn: dawk li s'issa ġbart, bi fisiebni nġib olirajni: , ġabra tal- ewwel poeżiji, : għanjiet; kollha kemm hitma ssibilhom vrejjes zopop. u taqbil: 7 wad, ta' qwiel u isturnelli' popolari: £uq kollox huma dejjem i ħelwin u fihom. 'l hawn 'l hinn.xi frak ġawhri ta' dak il- ħsieb u — qalb li kitbuhom jew għannewhom. . i , Orqod, ibni; prqod ġol-benniena. tal-ħarir; ommok Santa: Klara; 7. missierek: Sant'Wistin : ' ħutek kollha: l-Kabuċċini, missierek Ġesti Bambin. : (Il-Madonna) Orqod; ibni; orqod iu ka f, biex: ngħattik bix- xugaman. ; (Ġesi)' ; —Matri, ma. nistix norqod ' u għax niftakar fil- MUSMAT. ; Ejjew, Anġli tas-Sema, ejjew wielied: u ħamsin, biex teħiduli:'l-ibni magħkom; wi biex. tgħallmuh: il-Mafutin… X FoLKLope: Żewġ kelmiet magħqudin flimkien, waħda mill- Ingliż Qadim folc u l-Ġermaniż volku l-oħra mill-Ingliż Qadim 1ar, Olandiż Iċer u: Ġermaniż. lehre, qariba tal- kelma Ingliża learn (tgħallem). 'Tfisser: tifkiriet ta'- qwiel — drawwiet, seħrijiet eċċ. fost tl-Ħoplu li wirithom. : Studju. : tagħhom. ( Il-Madonna) (Ġest) Ejj jjew, Anġli tas-Sema, ejjew, intom, mija mija; ħuduli 'l ibni magħkom — tgħallmuhuli l-litanija. Ngħattik bin-nofs maktur. (Qallha:) Matri, ma nistàx norqod, għax niftakar fid-dulur. Ejjew, Anġli tas-Sema, ejjew Erwieħ Bċati, ifirħu b'Karinnu tiegħi għax ruħu 'l Alla jrid jati. Il-ħrieqi ta' Gesu Kristu, minxurin fuq il-ħaxix ; min iġerri wara Kristu, minn midneb isir Kaddis.- Il-ħrieqi ta' Gesu Kristu, iinxurin fuq il-gazzija; Ċ Ġużeppi jbennen u jħannen u Marija ġġiblu l-fisqija. Il-ħrieqi ta' Gesu Kristu, minxurin fuq ir-rifjana ; Ġużeppi jbennen u jħannen u Marija bih ferħana. Ma' din inżidu dawn l-istrofi miġburin minn Luigi Bonelli fl-1895 u li nbagħad dehru stampati fi ktieb ċkejken tafit l-isem ta' ''Saggi del Folklore dell'isola di Malta'' ĦOrqod, ibni, orqod fil-benniena tal- ħarir, —Laam. k Dika ommok il-Madonna, dak missierek il-Bambin.— (jew San Gwakkinj—Laam.' €Orqod, binti, orqod biex la tikber tmur l-iskola; illibsek libsa bajda u minn fuqha polka vjola. ' iż — l L ĊLi kont naf nagħasek fejnu kemm kont niġri mmur. għalih; ġewwa karta bajda nsorru, ġi ibni ċ-ċkejken niġi ntih. 'Fjja, nagħsu, ejja, ejja mill-bogħ'd għajjien, : biex traqqadli 'l ibni ċ-ċkejken ħalli minnu nistrieħ jien, Orqod, ibni, orqod: fil-benniena tal-ħarir eċċ: 'Li kont naf is-sabar fejnu, kont ngħidlu: sabar, sabbarni; is-sabar b'idejja nieħdu, għax ħabbejt lil min ħaqarni.' Fl-aħħar inżidu din l-oħira li qalhieli Mosċ, il- kompożitur tal-Malżi, kif ftakarha minn mindu tifel kienet ' iġġiegħlu jgħidha nanntu qabel ma jorqod. €Be' norqod u nistrieħ . G għal Alla u għall-erwieħ. — zi Se' norqod u nirpoża, noffri ruħi 'l Santa Roża. imħadda, Kuruna: min iħobb lill-Bambin ċkejken ikollu xorti fil-ventura', SKUNĠRAR U RIQI Kit qalithieli waħda mara minn Ħaż-Żabbar, Barra mill-ħatem tal-Qarnita li, chif jaħsbu, ineħħi l-qarnita tal- għajn, jingħadu wkoll dawn il-kelmiet imqabbla, li kif jafsbu jukoll, għandhom is-setgħa jfejku l-mard. tal-għajnejn u jneħħu il-ġarnita; b'salib li jsir fuq tebqet il-għajn. B GSalib' in' Dew, salib in-Dew, 'San Mattija. u San Mattew. :-Imxejt max-xtajta x-xtajta, sibt il-Bambin. fuq iil-blajtà; qalli; binti, x'għandek 77 - L — Għandi wġigħ l-għajnejn. ' : Qalli: Mur fil-ġnejna tiegħi; An hemm. busbiesa, ħelwa, ħelwa; w Żrajtha' b'idejja, L saqġejtha bi dmugħ. għajnejja.' jaqa'u ma jaqax, haħar abjad ma jarax. tneħħi l-għabra u l-qarnita. . Il-qarnita nitfgħuha l-baħar 7 U l-għabra nitfgħuha r-raħal. IS-SNIN FIŻ-ŻMENIJIET IL-QODMA Min jibda jaqra, Krimp IL-ĠENESI jibqa' mgħaġġeb bil- 'ħajja twila li għaxu l-ewwel nies li għammru d-dinja. Adam — għax 930 sena; ibnu.Set għax 912 il-sena; Enos, bin Set, għax 905 snin; u'hekk ħafna, oħrajn; ara Ġen. Aktar $ minn' wieħed : fiż-żmenijet il-qodma u fiż- żmenijiet tal-lum; beda jitħasseb jekk dawk is-snin kenux snin daqs is-snin. i tagħna, inkella. snin ta' ftit jiem jew xhur. Fl-aħħar ħarġa Ta Ufl-Malti',: Diċembru, 1930, faċċ. 99. kiteb hekk T.Z.: ' UNaqraw li xi Patrijarki għaxu mijiet ta' snin; trid tara s- ':sena, tagħhom kemm kienet twila. Matusaleħ,. naqraw li: $ għax 969 sena, jekk dan kien igħodd is-snin, bi 28 jum, jiġi B għax '79'sena;. Abram għix 175 sena, bis-sena ta' 5 xhur jiġi li għax-72 sena. Ġakobb' għax 147, li jġibu 73 sena jekk is-sena,kienet magħduda ta' sitt xhur'. Jekk x'uħud għo- 'ġobhom: dal-kliem, olirajn sabu ruħihom imfixklin u mħabb- 'lin aktar u aktar, għax ma jafux kif jaqbdu jqabblu dawk: (is-snin, issa qsar.u issa twal, mas-snin: tagħna. Għalhekk b'dil-ktiba ż-żgħira. rrid insewwi: xi feħma mgħawwġa di : ħaslet trabbiet. f'moħħ xi qarrej, u f'ħin wieħed neħles minn, kull tfixkil lil min irid jaqra dawk il-ġrajja qodma. i Kemm-il-xahar kien fiha sepa7: u: kemm-il-jum kien tih xahar 2 Fil-ktieb tiegħu Mosċ- bosta drabi. jsemmi: s-snin, sewwa fil-ġrajja ta' żmienu, sewwa fil-ġrajja taż-żmenijiet ta' ; qablu, iżda' qatt ma jagħżel: bejn snin u snin, qatt.ma jgħid li s-snin ta' żmienu kienu itwal jew aqsar mis-snin ta' qablu. — ' Hekk Mosċ. igħid li hu kellu 80-sena meta: daħal quddiem i Fargħun (Eż. FT, 7), bħalma. jgħid ukoll li Ġużepp kellu 30 sena meta laħaq fuq l-Eġittu (Ġen. 41,46):u li Abraham kellu 100 sena meta twelidli Iżakk (Gen. 21,5), Mela Mosċ għalih. ' is-snin kollha daqs wieħied, sewwa s-snin ta'. żmienu, sewwa, s-snin tal-Patrijarki. Is-sena tal-lhud kienet imqassma f'xhur; u x-xhur kienu jimxu mal-ganar, jiġifieri, kull xahar kellu tmienja u għoxrin .jum u' ftit siegħat. Kull xahar. kien jibda. malli jġedded il-qamar. U s-sena, kienet timxi max-xemx, tibda u tispiċċa ' dejjem ħabta waħida.. Naqraw fi-Krius L-Eżonu 23,16 li. meta '; jinġabru l-aħħur: għalejjel tar-raba',: is-sena tkun qrib it- tmiem tagħha. Id-dawrien tax-xemx kien inewweb.ix-xogħl- lijiet: tar-raba; u max-xogħilijiet tar-raba' kienu jimxu s- Mela s-sena tal-lhud. kienet. timxi mal-qamar u max- xemx; il-qamar imexxi x-xhur, u: x-xenix tmexxi: s-snin. Issa dawra sħiħa tax-xemx tieħu 365 jum u.xi sigħat; u. dawra tal-qamar. tieħu 28 jum u xi sigħat. : Mela: s-sena 'lbudija :kien fiha tnax-il-xahar u ftit jiem. Dawn il-ftit jiem żejda ma kenux. jingħaddu mas-sena l-qadima, iżda mas-sena l-ġdida, għax is-sena dejjem: tibda mal-qamar il-ġdid. : Minn sena għall-oħra dawn il-jiem 'dejjem jiżdiedu, imma meta jlaħħqu jitmienja u għoxrin jum, imorru mas-sena li tkun sa tagħlaq : li, b'din iż żjieda, jiġi jkollha. tiettax-il-xahar. B'hekk il- lhud qatt ma jiġrilhom dak li jiġri lill-misilmin, li sisena. tagħhom: issa. tibda fix-xitwa u mbagħad dejjem. terġa' l-ura u tibda issa fil-ħarifa, issa fis- sajf, issa fir-rebbiegħa, , JSa kemm, wara xi tletin sena, terġa tibda. fix-xitwa. Il-- ġrajja: tal-Iħud juruna bid- dieher li s-sena kienet dejjem. imqassma fi tnax-il-xahar, għax isemmi x-xhur kollha: l-ew- wel, it-tieni, it-tielet… sat-tnax:. Inbagħad fiż-żmien li damu tturufnati, semmew il-lhud ix-xhur: tagħhom bl-ismijiet li 'kienu tawhom, mijiet ta' snin qabel, il-Babelin:: Minn: dan naraw li l- Babelin. ukoll kienu jqassmu s-sena fi tnax-il-xahar. żo Jekk kull ma għidna 's'issa juri d-dewmien u t-tàqsim . tas-sena u tax-xhur minn żmien Mosċ l-quddiem, għandna prova oħra qawwija li hekk ukoll kienet imqassma s-sena fi żmenijiet wisq eqdem minn Mosċ. Huwa u jitħaddet fuq id-dilluvju jgħid' Mosċ li d-dilluvju beda fis-sena sitt inija, ta' ħajjet Noċ, fit-tieni xahar, fis-sbatax tax-xahar (Gen. 7,11) u ħareġ NoĠ mill-arka fis-sena sitt mija u wieħed tal-ħajja tiegħu, fit-tieni xaħar, fis-sebgħa u għoxrin tax-xahar (Gen. 8, 13; 14). Mela mindu beda d-dilluvju sa ma ħareġ Noċ mill- arka għaddiet sena u għaxart ijiem. U kemm kienet twila dik is-sena' Għalkemm ma nistgħux ingħidu bir-reqqa kollha . kemmiil-jum kien fiha dik is-sena, nistgħu ngħidu bla ebda biża' li kienet sena bejn wieħed u ieħor daqs is-sena tagħna u mhux sena ta' ftit xhur jew ta' ftit jiem. . U araw kemm hu hekk: Beda d-dilluvju fis-sbatax tat-tieni xahar, u fis-sbatax tas-seba' xahar (Ġen. 8, 4) jiġifieri wara ħames: xhur sewwa l-arka waqfet fuq l-iġbla Arafat. U dawn. il-ħames xhur kien fiħom 150 jum (1) (Ġen. Għaddew xahrejn oħra u biċċa, u fl-ewwel tal-għaxar xahar l-ilma kien naqas u bdew jidhru rjus l-iġħla, (Ġen. Mela s'issa għaddew seba' xhur u biċċa: Mindu bdew jidhru rjus l-iġblà sa ma nixef l-ilma minn fuq l-art għaddew tlett xhur (Gen. 8,13, u wara xahar ieħor u sebgħa u għoxrin jum (Gen. 8,14) ħareġ Noċ. mill-arka. Mela Noċ dàm. fl-arka tnax-il-xahar u għaxart ijiem. Jekk irridu. nidħlu fl- irqaqat, niltaqgħu mat- twegħiir għax anqas l-għorrief ma jaqblu f'kollox bejniethom, iżda, kull ma għidna jidhirli li hu biżżejjed biex juri li s-sena tad- dilluvju ma kenitx sena ta' ftit jiem jew ta' ftit xhur, imma. sena jew daqs tagħna jew ftit anqas minn tagħna. U kull ma. kiteb Mosċ fuq id-dilluvju aktarx li ħadu minn xi kotba ' għira bil-bosta eqdem minnu, u għalhekk nistgħu ngħidu li minn żmien twil qabel Mosċ s-sena kienet i imqassma 'fi tnax- il-xahar. Jekk xi ħadd irid iżomm ma' T. Z. fuq is-snin tal-Patri- jarki jsib ruħu, bla ma jintebaħ, maqbud fi twegħir u f'rali- bil li. ma jistàx jeħles minnu. Ara: Kien se' jagħlaq Abraham mitt sena meta wiegħdu Alla li għad ikollu tifel. Stagħġeb Abraham u qal : Xiħ bħali jista' jkollu t-tfal 2 Issa. jekk ngħoddu s-snin ta' Abraham b'ħames xhur il-waħida, bħalma jaħseb T.Z., Abraham jiġi kellu 'wieħed u erbgħin sena, magħluqa. U ta' 41 sena seta' jgħid hi hu xiħ 7 kellu. għalfejn (1) Għalhekk x'uħud jaħsbu li dak iż-żmien ix-xhur tal-lhud kellhom tletin jum il-wieħed. Iżda fiż-żmenijiet ta' wara x-xhur kienu jimxu mal- : qamar, u dan ma jista' jmerih ħadd. : jeħodha bi kbira li għad ikollu tifel7 (Gen. 17, 17), Iżjed: Abraham kien xiħ u imdaħħal fiż-żmien meta żewweġ lil ibnu : Iżakk (Ġen. 24,1); nafu wkoll li ż-żwieġ sar ftit wara l-mewt ta' Sara, omm Iżakk (Ġen. Issa, Sara mietet ta' 127 sena (Ġen. 23, 1.2), n kienet għaxarsnin iżgħar minn Abraham, żewġha, (Ġen. Mela Abraham, meta żżewweġ Iżakk kellu ftit iżjed minn 137 sena li jġibu 57 sena, b'ħames xhur is-sena. U ta'57 jew 58 sena kien xiħ imdaħħal fiż-żmien' Hekk naraw li l-istorja ta' dawk iż-żmenijiet il-qodma aktar titgħaqqad u titħabbel jekk is snin inqassruhom għal ftit xhur biss. 'Tarġa': il-Patrijarki Matusaleħ u dawk li msem- mijin qablu (Ġen. 5, l-27) kollha għàxu fuq 900-sena, barra minn Mahalalel li għax 895. Jekk dawn is-snin kienu ta' 28 jum il-wieħed, jiġi li kellhom fuq 70 sena meta mietu. Iżda naqraw ukoll li x'uħud minn dawn il-Patrijarki kellhom it-tfal meta kellhom 90 sena, jew 70, jew 65. Issa jekk dawn is-snin inqisuhom bl-istess qjes - :: ta' sena—28 jum, ikollna ngħidu li dawk ir-rġiel tweldulhom : it-tfal meta kien għadhom ta' 7 snin jew ta'.5 snin. Neħilsu mill-miżieb u naqgħu taħt il-qattara. Mela s-snin tal-ħajja tal- Patrij arki kienu snin bħal tagħna, snin ta' tnax il-xahar. U kif jista' jkun li dawk in-nies għaxu ħajja daqshekk twila7 Fuq dil-ħaġa ħabbtu rashom bosta għorrief, u min qal ħaġa u min qal: .oħra. 'Hemm min igħid hi dawk in-nfimri huma xi ftit mittiefsa, u għalhekk mhux ta' min joqgħod fuqhom; oħrajn jafisbn li dawk l-ismijiet (Matusaleħ u l-oħrajn) mhumiex ismijiet ta' raġel, raġel, iżda ismijiet ta' ġnus sħaħ. L-aħjar li ngħidu hu li T'dawk l-ewwel żmenijiet tad- dinja is-saħħa tal-ġisem kienet għadha fl-aħjar. tagħha bla ebda taħsir; għalhekk dawk l-ewwel nies setgħu għixu 'ħajja wisq aktar twila minn nies ta' wrajhom. (B: daqs- hekk it-triq mhix magħluqa għal min irid jibqa' jfittex u jifli ftuq dawk iż-żmenijiet, iżda għandu jżomm dejjem qud- diem għajnejh ti Mosċ, huwa u jikteb dawk il-ġrajja mijiet ta' snin eqdem minnu, kellu d-dawl tas-sema biex jikteb kollox sewwa. U jekk ma nistgħux insibu tarf ta' dawk il- mijiet ta' snin, ngħidu bħalma kien igħid il-għaref'8. Wistin: Jekk fil-Kotba Mqaddsa nsib xi ħaġa, li-donuħa ma 'taqbelx ' Mas-sewwa, ma nistħix nistqarr li jien dik il-ħaġa ma -nistàx nifhimha; iżda. ma ngħid qatt li hi miktuba ħażin'. (Mill-Ingliż ta' JI. — IL MEWT TAL-GĦASFUR TA' ' LESBIA L Liċgejċ; o Venereġ Carm: II. intom ilkoll, ja' tal-Imħabba ħbieb, W. ilkoll: ħelwin u tajjeb imrobbija, Nies. safja Ikoll, ta' qalbkom' iftħu l-bieb' Għall-bxara: li--se' ntikhom. ta' mogħdrija: L-għasfur tal-bejt. ta' sidti,' msejken. miet, 'Dmugħ xerfdu, għalhekk, għall-inqas żewġ qatriet. Ċkejkun'u ħlejju, kemm' kien għażiż Dan il-fessud u maħbuħ għasfur, :Ma'' dwar il-kamra: dejjem idur, Il-fuġ jittajjar: u' kollu qbiż, Inbagħad kien jiġi b'riħ ta' buffura Biex: hemm jeqafiek, bla, jatġa' lura, Għand. sidti: fil-ħobb ili kien dlonk iħobb, '' Bħal gewwa bejta jiskenn ġo' ' fih, Tarbija donnu dan. is-sabiħ, Jafħibilek fommu : Gewwa. fidan 'ommu. U lilha: ma. jħallix, ma' jmur għand ħadd, JU la jitħarrek, la jitniffes qatt; : La. jpespes għal ħadd, tilef biss għaliha, W. 'issa,.kif. qalu, li dik ix-xbieha iĦelwa: ta' għasfur :- Dlonk għandha. tmur Fil-qiegħ, għal: dejjem, tad- dlamijiet : Minn fejn, kif igħidu, ma reġgħet. ġiet c Eħda. ruħ .ta' maħluq. Kemm. fiha dwejjaq — Din. il-ħalja ta': Mewt għalina l-ħlejjaq. : Qh'xi. kriha;:oh, x'inkejja, X'fehma. ta' ras, Ta' deh'n nuqqas, Li minn quddiem għajnejha Taħtaf, ja mewt, dak il-għażiż, ħanin Għasfur u tieħdu. hemm. isfel mal-inejtin, : Fid-dalma tiegħek waħxija. ċ X'ħasra :ta' min. jibkihal : : Imsejknin: għajnejn: Lesbia, imsejken: wiċċha, Il-ħelu wiċċ::. bil-biki: kif sarilha, Aħmar, imbergħen. minn mindu ħadtilha; Ja. Mewt, dan il-għasfur u l-għasfur. spiċċa, A. G. ' MASTRU ĠAKBU. : Ftit baqa' skrapan bħalu u.'fi żmieni: kont naf mija. Kamra walida aktarx: fid-dlam kollha. xkafef mgħobbija: bil-:- forom tal-għowda, rombli tal-ġlud fl-irkejjen, xi: santa' megħ- . : muża: mal-fjajt bit-taċċi, bank jew tnejn fil-baxx.u l-imgħallem u l-lavranti jew bil-qeglida fil-bieb jew: barra għalkollox. Mastru Ġakbu, kienet tgħid ziti, għadu minn. dawkli mietu qabel. Ħxajjen, xagħru mżewwaq: bil-lijut tal-fidda,' imsellef: minn wara biex: jinġibed il-fuq: u. jgħattilu ftit mill-qargħa. Nadif, barra minn dufrejh dejjem imbertlin bl-iswed għax ix: xama' tal-ispag u l-vinazz: ma' jmurx kif ġieb-u laħaq: Libsa. tas-sarġ xitwa u sajf, żarbun wasgħa,bokka di lupu, tal-Barbant imniżżel-u mgħattan f'għarqbejh. Tagħarfu ġej minn kantu- niera bogiiod b'dawk il-ħaljin barbetti, qabda suf fuq. ħaddejh u lfiitu mqaxxra: dari ma kontx tista' tkun skarpan bla barbetti, donnha. s-sengħa kienet trid hekk. Fil-ħjanut 'kien' jaħdem b'nuċċali miksi bil-ħajt iswed fuq imniefiru biex ma jinġerafix. Iżda natihulek raġel. taz-zokkor, ħajtu xogħolu tafibit :- imma kelma m'hix xierqa minn fommu ma toħroġx: Il-lum xogħiol Ħafna u fejda żgħira. għax aktarx : għal xi. tiswija m-nies baqgħet tfittxu. l Oqgħiod għax għad għandu: fibieb tat-t tajjeb 1 1 . Dietiel għandu s-sur Fred, in-nutar, —'Saħiħa mgħallem, : ; ' —Ara s-sur Fred, merħba bik-manifk, ġejt biex tara fiex inhuma t-tiswijiet .tat- tfal 2: Dawk. is- subien, Alla jħarishom minn kull għajn, donnhom għefiered. Jidħnuhom iż-żraben, u u l : la' nagħal u la taċċi, jistradikaw kollox. —Xi trid tagħmel, Mastru Ġakbu,;aħjar hekk j jew morda. Jien ġejt l-aktar biex nieħu qies ta' żarbun għalija. Fhiex afina fil-ġlud 7 : —Ġild, sur Fred 7 Għadni kif- daħħalt irkaptu: mill aħjar. li hemm il-belt, —Miss dan-nagħal donnu. fagu, miss dal-ġild donnux kamoxx, Għal dan ħialli f'idejja. Poġġi, ħa neħiodlok —- il-qies. Majru, fariar is-siġġu ħalli joqgħod il-manifku;: l is-sur Fred intasab bil-qegħda u qala' 'ż-żarbuna tal- lemin. . Mastru Gakbu qabadha f'idejh: u darilha dawra mal- ija. ixeliet għar- stkobtejh. quddiemha. Tul,għoli, wisgħa,lixuna,ma' — qarsa fil-karta jtajjar-nitfa mit- stinja, bit- trinċett. : kl a ifiares u u tbissem jidħak Għax. ma Miċċedi L gaħeba tna' kkkiant. Mu 'Dan, il-qies i ħares. farsa twila lejn' il- manifku, bħall : dejjem: sab. ruħu 'sewwaàu jien għa u nsib ruħi, ttajjeb'ukolll.. t għaż ma riedx itawwal ilsienu. u f'ħaġa , forra ratba u: tiranti tas-saħfta. - Naf x ipgota. ilt- ru Ġakbu. dendel. il l-qies; fis spaga. inal-panetta: tat- iraġa' sgħas-siġġu' tiegħu quddiem il-bank ħada l-bieb; irex avla żgħira A, qabad ifassal-wiċċ ita' lejġ- li kellu Il-bank ta' quddiemu kien ' mimli b'kull: ċett; ;xifa;. ispaġ; martell, kaxex bitstaċċi, vn u kull igħamla. iF'rokna. tal- A :dik stess. li-kellu l iieħel jllim a m L b ; r mi ta'- ' Ġakbu, milwi: 'bil-ġegħda quddiemi U rsa lejn l-imgħallem u oħra fuq xogħlu bla: ijgħ. sejrin dejjem; jitqob: bix-xifa; idaħħal: iluk bix-xama' iswed u bil- manikda f'idu x- xelugija i emm alfa. għandu. 77, Spiċċa: mill- -pett i qabad jirfina ż-żarbun 1 lu jkun lest nhar is-Sibt… Għiarka. twila u' sħiħa bid-dandalun,. ħakka kif imiss : bil- degatur' u. bil- buxxett. u tarġa. ħarsa elwa. lejn a l-imgħallem. l ġ Għal: Majru, Mastru Ġakbu kien daqs San Krispin, il- — — qaddis li kellhom is-santa tiegħu. fi-gwarniċ. tal-landa fil-ġenb: : tal- l-kamra, b'lampa taż-żejt tixgħel-quddiemu l-ġimgħa: kollha: Nhar ta' Sibt għal xi: 'siegħa fuq ta' tim Majru jdur - mal- kamra, jara li kollox floku, jati daqqa t a ;waqt'li l- imgħallem j jiġbor f'maktur ikbiril jkollu. jieħu għand il-parruċċani. 77: Mara l-Knisja Mastru: Ġakbu. jertiilha qajl: 'qajli i'bibien; għand Mastru Ġiorġ sħalli par bokka di'lup l : għand is-sinjura Neża tiswija ta' lejs tal-alakka, għan innutat ; tliet-pari muntaturi tat-tfal; għand Toni: il-burdnar:: qorq daqs ġewlak. 'U wieħed iħallas: wara. nitfa tiġbid, u ieħor 'jittamah — i i xi mument 'igħaddilu. l-ħanut, u dan. jordna. par sstvaletti u: dak. 'jatih. xedd: għat-tiswija: u :d- dua sejra. hekk, haj a. U fiażina;: għal Mastru Ġakbu. in ji jat fejn: toqgħod is- sengħa ħ ġ ' daqsiex, u vetrina kollha verniċ jmimlija sl 7 ħomor, ħodor, griżi, tkaken donnho k —kartun, u. n-nies tħares u tieqat-tixtri; ea ilellxu; ħalli. jsiru: itlief wara ġimgħa. og 'jmorru għal-xi roqgħa. Spiċċa. l-barbant. u l l-wite — qawwi bħal fagu u s-sempiterna, in-nies jl-lum trid: dak. li , : jleqq fil-vetrini biss, iiwejjeġ magħmula biex jidhru u mhux , għas-saħħa, għalhekk in-nies li jafisbuha bħal Mastru: Ġakb: : dejjem 'jonġsuu fl-aħħar jistaw. fix-xejn. : Wara l-vetrini: i 7 tilmaħx, 'aktar ix-xbieha: ta' San Krispin PA. taż-żejt ibid i tixgħel. quddiemu. Kollox inqalebt — —— iz IL- BERĠA ' TA' L ITALJA. FI ŻMIEN L- INGLIŻI. ji Wara li l-Franċiżi. rħew l-Ibliet u Malta. għaddiet għal. taħt il-Ħakma Ngliża, il-Militar ħa l-Bereġ. ta' l-Ordni kollha taħt idejh, : X'uħud: minn. dawn il-Bereġ ġew magħmula kwartieri għas-Suldati jew għall-Fizzjali, u oħrajn bejjewhom bħala Sptar biex fihom jilqgħu s-Suldati morda. Iżda waħda :: minn dawk il-Bereġ; dik ta' l-Alemanja, ġiet mogfitija lin-. Dan fiha. għamel l- Imtieħen u l- Ifran għal ħtieġa tan- nies tiegħu. Ġużċ: Darmanin Demajo ' qal, li l-Berġa ta' l-Ħtalja, fl-1800, ' ġiet imħollija għas-Suldati morda, 'għal dawk il-morda : li jkunu ġejjin għat-tajjeb u q'ed ifiequ, ta' l-Ispedizzjon ta' : ' l-Eġittu. Hekk ukoll. kien ġal fil-Malta tad-29 ta'. Biss, f'din il-Gazzetta, mal-morda ta' l-Armata. ta' l-Eġittu, żied ukoll il-inorda tal-Gwarniġon ta' Malta. Iżda, għal dawk il-morda ta' l-għamla li semmejna, ġiet imħollija l-Berġa ta' : Kastilja, u m'hux il-Berġa. ta'- l-Ħtalja, bħal ma qal is-sur . F'ta' l-Italja. kienu biss igħammru. l-Fizzjali tal- Gwarniġon ta' Malta. 'Meta' l-Berġa ta' l-Italja spiċċat minn taħt idejn il-Fizzja— li, ġiet nagħmilha: kwartier għas-Suldati, bħal x'uħud mill- Bereġ l-oħra, (Wieħed mir-Riġmenti li: ġie. kkwartierat fil-Berġa: ta' l-Italja, kien ir-Riġment De Roll. Dan: ir-Riġment' kien im- għaqqad: minn:-nies. barranin, u: l-kotra l-kbira tas-Suldati, tiegħu kienu Svizzeri. F'liema sena sewwa li i-Riġment De Roll ġie kkwartierat : ġo l-Berġa ta' l-Italja ma nafux. Biss: nafu li l-ewwel darba li dana r-Riġment ġie Malta kien mal-Ispedizzjon ta' l-Eġittu, fl-1800, u kien imgħaqqad minn 543 ruħi:.. Iżda ma nafux jekk id-De Roll ġiex imniżżel l-art u kkwartierat xi mkien, fiż- żmien li l-Ispedizzjon: damet f'Malta, billi ma kienx hawn A : wisgħa biż-żejjed ġ għas-Suldati kollha ta' dina l-Armata. dan kollu, niżel jew ma niżelx l-art, ir-Riġment De Roll ma ġiex sgur ikkwartierat fil-Berġa ta' l-Italja, billi dina, bħal dl ma għedna l-fuq, fl-1800 kienet qegħdha għall-Fizzjali biss. c Wara l-waqgħa tal-Eġittu: f'idejn l-Ingliżi, ir-Riġment.De Roll inġieb f'Malta, għax fl-4802 insibuh. hawn, flimkien ma' xi Riġmenti Ngliżi u ukoll mar-Riġmenti Watteville u Dillon. ,Dawn ukoll kienu mgħaqqda minn nies barranin. Fejn De Koll kien ikkwartierat fl-1802, ma nafux. Iżda fil-Berġa: ta' l-Italja aktarx li ma' kienx, billi l-Berġa ta' ' l-Kastilja ma kenitx battala biex fiha. setgħu jmorru l-Fizzjali li kienu fil-Berġa ta' l-Italja. : Meta l- Berġ ġa ta' Kastilja spiċ- ċat minn Sptar, ġiet magħmula kwartier għas-Suldati. kitba li għaddiet minn taħt idejna sibna. li, fl-1809, fil-Berġa Kastilja 1 kien hemm ikkwartierat L-ewwel Battaljun tar-Riġ- ment. 27, li'l-lum iġib l-isem ta' The Roval -Inniskilling F'usiliers. Mela minn dan li, għedna jidher 'li,. sa l-1809, il- Fizzjali kien. għad ma mafrux. f'Kastilja mill-Berġa ta' Italja, ; Kemm sewwa sew dam f'Malta r-Riġment DekRoll, fit-tieni . darba li ġie hawn, ma nafux. Biss nafu, li fl-1805, 6 u 7, ma kienx hawn Malta jagħmel sehem mill-Gwarniġon ta' Gżiritna. U dan nafuh mill-Almanakki-ta' Malta li għandna, billi dawn l-Almanakki ta' 11805, 6 u. 7 iġibu l-ismijet ta' dawk ir- Riġmenti li kienu f'Malta fis-snin li semmejna. Terġa' fl-1808 u 9, lanqas -ma kien hawn, billi ma sibnihx imsemmi ma' dawk ir- Riġmenti l-oħra li ħadu sehem fil-Funeral li:sar, f'Ġunju ta' l-1808, lill-Prinċep Karlu ta' Orleans, u.fl-ieħor li sar lil-Gvernatur Ball: f'Ottubru ta' l-1809. ġa Roll, reġa ġie f'Malta, għat-tielet darba, wara dawn is-snin li L-ewwel-darba li afina sibna msemmi li r-Riġ. DeRoll ġie ikkwartierat: fil-Berġa ta' l-Italja, kien fil- Grajja. tal-Pesta ta' l-1813. , Fost kemm Suldati, Baħrin u Priġunieri tal-gwerra li kienu jinsabu f'Maltà, fi żmien il-Pesta, l-ewwel ma. ħadu dil-marda, kienu: s-Suldati ta' De Roll, għalkemm dawn, bħar-Riġmenti l-oħra, kienu ħadu l-ħsieb. ta' kollox biex ma jeħduhiex. Fit-28 ta' Ġunju 1813, miet Suldat minnhom, li kien: ilu: tlitt ijiem. inarid bil-Pesta, u; ħadu l-mard. Sur- ġent u 5 Suldati oħra ta' l-istess Riġment. ' Fit-30. ta' Ġunju miet Suldat ieħor u ttielidu 3 oħra. U hekk baqa': jiżdied il- għadd tal-morda,- sa kemm :laħiqu. 18 il-wieħed. X'uħud minn dawn mietu fil- Berġa u oħrajn. mietu biċċa;ji Militar lia. ħsieb 'dawni is- s-Suldati, bi ieħied. mill -Manuskritti tal-Biblijoteka, irl De: Roll tneħħa mill Berġa ta; l-ljilja, ġie meħud. il- Furjana. ċu TA Mata. ifil- Kunvent ta l-irtir. ta'San Kalkodonju, kamra għalih. : De Roll telaq mill-Berġa' ta' l- dtalja, din , baġgħiet battala. U sa' kemm ġiet imnaddfa, tbajdet u neħ : ħewlha t-tniġġiż tal-mard li kellha, aktarx li laħġu spiċċaw: werer. ta' Napuljun; U għalhekk tnaqqsu s-Suldati minu: lt in-nuqqas tas- Suldati, il-Bareġ ma kienux jinħtieġu i Għaldakstant dan. telaq il-Bereġ li kellu u il-Gvern: Ġivil: Iżda wara xi snin, il-Militar reġa' ried x'uħud minnhom; u l-Gvern tagħna, fl-l-ta' Settem:— bru 1824, raddlu dura l-Bereġ tal- Baviera, ta' Kastilja u ta'- . Il-Bereġ' l-oħra baqgħu f'idejn il-Gvern Ċivil. 7 Fil- Berġa ta' l-Italja, fil-pjan ta' fuq, ġiet imqegħda i 'l- Istamperija tal-Gvern, li. kienet fil- Palazz; u il- pjan kisfel i 'kien hemm l-Arsenal: Ġivil. ii : Fliema sena l- Istamperija; tneħħiet. mill: Palazz ma' sib , ' niex. iżda aktarx li'nġarret' meta l-Berġa: ta' l-Italja: waq- Fa b il-Gvern: Ġivil, billi Maitland, metà laħaq Ġver— : Malta, ma--ried l- ebda offiċina: tal- 'Ġveru fil- Palazz… ar tal-Gvern Ċivil, magħruf fostna. taħt l-isem ta'- 'bel:ma' ġarrewh fil- Berġa ta' l-Ħalja; kien il-Furja- : sbini fejn il-lumi huma kkwattierati s-Suldati al znar tal- Gvern Ċivil ġie: meħuż mill- Barjana i g dtalja; manafux sewwa. Iżda dan aktarx li i ġarrewh g għal-bidu ta' l-1894:-Għedna hekk; għax fil-Gazzetta — Gvern tat-28 ta' Lulju 1824 hemm avviż; fejn; mal-bini li , l iu battal; jinsab ukoll, għal kiri, il-biita' Strada. Fosse No.1, jiġifieri d-Djar, l- Imħażen u l- Btieħi li: drabijiet 'Għra'kien fihom l-Arsenaf Ċivil.: U: dan li-għedna juri, li; it- 'Tarżnar Ġivil, inġarr mill-Furjana għall- Berġa ta' l- Italja — Żmien li semmejna, billi l-ewwel darba.li ħareġ. l-avviż li : hemm fil-Gazzetta tal- Gvern, kien fit-28 ta' Lulju 1824..772 Barra milli fil- Berġa ta' l- Italja kien hemm l- tebamperija ż joqgħod ukoll is-Suprintendent tagħha, fi 7 Strada Britànnica, No, 27. Mill-1827 beda joqgħod fiha; kera b'xejn, is-Suprintendent Oharleg Harper. Did- dar kienet: tiswa £Iż kera. fis- sSena. ; ii Fl- 1840; billi kienu j jsewwu l-Qorti: ta' Strada. Rjali, l: Ar- H kivju' tal- Tribunali ġie meħud fil-Berġa. ta' l-It Il- sġarr i tal-kotba.sar mill l- mpjegati: ta' l- Arsenal. l A). : : Fiż-żmien. li qglied: insemmu, fil- Qo: : Strada. Rjali kienu. biss isiru l-kawżi taċ-Ċivil, tal- Kummerċ u ta' l-Ap- pell.: Il-kawżi. tal-Kriminal, tal- Maġistrati. u il-Laġgħat tal- i Kammissarj ji għal- Pallinenti kienu għadhom i jisiru' fil-Kistla; — mija. fi: Strada. Mercanti, fejn il-lum hemm l-Uffiċċju. tas- 'Sanità:. ku ji 'Fuġil-ġarr ta' l- Aricivju mill- Qorti, l- Avukati. ħasbu, di. ji : dan sar għal dejjem: Għalhekk dawn, fl-21 ta' Awissu 1840: bagħtu: Memorjal lill-Gvern; Fih. fissru. kemm kienet ta' ħsara l-firda ta' l-Arkivju mill-Qorti u l-ħtieġa li kien hemm biex: jil-Qrati kollha jinġabru f'banda waħda; bħal ma hekk kien: — : isir, qabel l-I8M, fil-Kistlanija. ta' Strada Merca; ; , l-għaqda, tal- Qrati. kollha, l-Avukati talbu l-Berġa ta' 'Kastilja. u 7 Iżda għal-dan il- Meimorjal il-Gvern wieġeb, fl-24 ta' Awissu; li 'ma jidhirlux li: l-Berġa ta' Kastilja. kienet. tajba. għal- Qrati Għarraf ukoll, li l-fini da ta' l-Arkivju. mill-Qorti sare taż-żmien biss, sa: kemm. fil-Qorti ta' Strada Rjali: katnra sewwa u kbira għal dan l-Arkivju, — Kemm damu l- kotba ta' l-Arkivju tal-Qorti: fil- Berġa. ta' l-Italja ma sibniex.; Iżda minn kliem il-Gvern jidher, li ma. damx wisġ li ma.re, ġigħux ġarrewhom: lejn il-Qorti. ; ji Mill-Gwida, ta' Quintana, li l-Ewwel Taqsima tagħha ħar- ĠU U ġet f'Ottubru ta' l-1 44, nielidu, ii, għalkemm Gharles Harper — kien ilu. li spiċċa. minn Suprintendent ta' il-Istamperija u. laħaq Maġistrat tal-Pulizija, kien għadu joqgħod fil-bini tal- Berġa. ta' bItalja.. Sa.l-1859. kien għadu. joqgħod hemmi;. F'dil-Gwida.nsibu wkoll, li; f'wieħed: mill l-appartamenti : ta' fuq: tal-Berġa.ta' il-Ħalja. kien hemim il- Gabinetto :di'Pi '-turdita' Ġużċ Hivzler.: Dan kien imsemmi bħala wieħed mi ċ 7 l-aqwa Pitturi Maltin. : Qabel; l- Istudju tal Hvżler, sa' l-1880, kien għadu fi Strada Levante. iż —.'Kemm dam ' Hvzler fil- Berġa. ta'. l-Ħtalja ma: nafux k — kif: insibu f'Almanakk. ta'- Malta: ta' l-1885 ivzler ant U ien U ' Fl- 1848, il- Gvernatur o' Ferrall qata' L 1 Wieħed minn dawn li tneħħiev il- Palazz, kienet' l- Istamperija tal- Gvern: Din l- dIstamperija, ti) ki i) Ara I- Portafoglio: Maltese ta' 1:10, itas- 17 ta' Awissu. u tas-7 tà' Set- tembru 1840, u l-Mex iterraneo tas-26. ta' Awissu. fil-bidu ta' Lilju 1 1848. tneħħiet, mill-Berġa ta' l- jittalja u ttigħż. det il-Palazz, fejn hemm għadha sal- lum. In-nefqa li saret — biex iġejjew il-post: il- ġdid u d-ġarr ta' l-Istamperija, laħqet £49.17 0. i Billi d-dar ta' fejn kienet l-Istamperija tħattlet, il-Gvern ried li jiġbor flimkien l-Attijiet tan-Nutari l-mejta u jqegħid- hom fiha. Għalhekk, b'Notifikazzjoni tas-16 ta' Ġunju 1849, ġiet imhejjija Ordinanza biex l-Arkivju Notarili ta' l-Imdina jiġi magħluq, u l-kotba meħuda. fl-Arkivju Notarili tal-Belt, ; L-Arkivju ta' l-Imdina kien fil-Banka Giuratili, u tal-Belt : kien fi Strada Merċanti, fejn hemm. l-Insinwa l-lum, li dari, wkoll kienet il-Banka tal-Ġurati. ta' l-Ibliet, : Meta din l-biċċa ġiet. quddiem il-Kunsill, il-Gvernatur ' għarraf, li l-Arkivju ta' l-Atti tan-Nutari l-mejta, sew dak ta' l-Imdina, kemm ukoll dak tal-Belt, ser jitneħħew minn fejn — ; huma, jinġabru flimkien u' jitqiegħdu. fil-pjan ta' fuq tal- Berġa ta' l-Italja, flok fejn kienet l-Istamperija. Għal dina l-ħatra tal-post li semmejna, in-Nutari għamlu Memorjal lill-Gvern,fejn għarrfuhli l- post li għażel huwa bil- bosta agħar mill-post ta' fejn kienu miżmuma. Għalhekk talbuh li l-Arkivju jħallih fejn hu u jkabbar il-post. Iżda l-Gvernatur ma tax widen għat-talba tagħhom, għax ġiegħel li jhejju. d-dar ta' Strada Brittannica biex: fiha jinġabar l-Arkivju. Fil-Gazzetta tal-Gvern: tal-1 ta' Ottubru 1849 insibu li kien jinħtieġ li jintefqu: £75. ħalli jġeddu t-taraġ fil- Berġa ta' l-Italja,:u. b'hekk wieħed kien ikun jista' jitla', b'inqas tbatija, għall-Arkivju. Wara din-nefqa, saru xi nefqiet oħra żgħiar fil-Berġa;iżdaalina, għall-qosor, ma nsemmuhomx. Fil-Kunsill tal-Gvern, li sar fis-6 ta' Mejju' 1852, ġiet im- għoddija n-nefqa ta' £50, biex: tliet: kmamar mill- Berġa ta' l-Italja. jagħmluhom Offiċċju g għall- Ispettur tal-Ħabsijiet u tal- Karità.. Barra. minn hekk, 'tliet remissi minn ta' Strada Zacearia kellhom ukoll iniffduhom ma. l-Arsenal Ġivil, biex : fihom kienu jistgħu jqegħdu xi materjal. — 7 L-Uffiċċju tal- Kumitat ta' l- Istituzjonijiet tal-Karità, kif insibu msemmi fil-' Portafċglio Maltese' tal-14 ta' Ġunju 1856, ġie mneħħi mill-Berġa ta' l- Italja. Flokti tqiegħed. l-Uffiċċju f tal-Kuntrellur tal- Kuntratti, billi dan tneħħa u Aġarr mill- Furjana, fejn kien qabel. Fl-1859, l-Arsenal Ċivil ġie mneħħi mill- Berġa ta' l-Ħħalja u'meħud f'band' oħra. Għaldaqstant, il-Berġa baqgħel. battala. (1) Ara 'Il-Mediterraneo'' tal-1i ta' Lulju 1849. (2) ''Portafoglio: Maltese'' tal-13 ta' Mejju 1832. i tl i ġt il-Militar riedha f'idejh. U, kif insibu fil-Malta Times tat-22 ta' Settembru 1859, il-Gvern tagħina taha lid-Dipartiment ta' :' : ' l-Inġinieri. Il-Militar ħadha fl-1 ta' Lulju 1859 bi ftehim, li : meta ma jkollux iżjed x'janbiha, jerġa' jatiha lura f'idejn. il- Gvern tagħna. / ' Mal-Berġa, il-Militar: ba wkoll ħames Imħażen fi Strida Britannica; (Nri. 96, 97, 98,99 u: 100) u-żewġ Imħażen fi Strada. 27 u 28). Ta' kollox ta, lill-Gvern tagħna, ħames Imħażen fix-Xatt, igħidulhom' ta' Pintu.' Dawn kienu minn dawk l-erbatax il-Maliżen li l-istess Militar kien ħa b'xejn, minn għand il-Gvern tagħna, fl-l ta' Jannar 1829. Fil-Berġa ta' l-Italja, l-Inġinieri ġarrew it-Tarznar tagħi- hom.: Mill-Berġa kollha, baqa'' biss, f'idejn il-Gvern tagħna, l-pjan.ta' fuq, fejn hemm l- Arkivju tan-Nutari.. F'dana l-Arkivju saret Ġrajja tal-biża', u li.min għa- milha sal-lum għadu ma nqabadx.: Fit-3 ta' Marżu 1883, li kien jum tas-Sibt, għall-ħabta tat-tlieta.u nofs ta' wara; nofs inhar, waqt li l- Arkivista Nutar Gera, kien qe'd jaqdi dmiru fil-kamra, ta' ġewwa, lemaħ. id-duħħan fil-kamra ta' barra ta' l-Arkivju. Mar jiġri biex jara x'ġara. Jilmaħ raġel ħafi milwi fl-art, u b'wiċċu mgħotti' b'velu iswed, biex-hu jara u — 'lilu ma jagħirfuhx. F'idu' l-walida kellu flixkun: pitrolju u: fl-oħra sikkina. Mill-flixkun, tefa l-pitrolju ġo: biqja, taha n-nar u qegħdha tafit walida mill-Libreriji biex iqabbad l-Ar-' Meta n-Nutar Gera staqsieh xinhu jagħmel hemm, l-ieħor, bi tweġiba, urieh is-sikkina u: heddu biha li joqtlu kemm-il-darba. jiċċaqlaq: ' Iżda s-Sur Gera ma beżgħax mil- . theddid, inxteħeed fuqu biex: ma jħalliehx jaħraq l-Arkivju. Tqabdu bis-sħiħ. Iżda l-imsejken ta' Gera qala' seba' daq- qiet ta' sikkina f'wiċċu, f'għonqu u f'sidru, Ir-raġel irnexxielu li jeħles minn taħt idejn Geta u telaq jiġri. Qera bil-ġrieħi kollha li kellu, l-ewwel ma għamel mar jitfi n-nar, imbagħad beda jsejjaħ: l-għajnuna. Imma, b'xorti kbira, il-ġrieħi: li kellu s-sur Gera ma kienux kbar. : Dina l-biċċa qajmet agħa kbira, u bosta kienu li fiashu, li dak ir-raġel kien mixtri minn xi ħadd: biex jaħraq xi kun- tratti li kienu ta' ħsara għal min qabbdu. : Il-Berġa ta' l-Italja damet f'idejn il-Militar sa ftit qabel il-Kostituzzjoni ta' l-1921. Imbagħad ġiet mitluqha f'idejn il-Gvern tagħna. Fiha saret wirja ta' dawk il-ħwejjeġ li kel- lhom jinbagħtu l-Ingilterra, fl-Esposiżzjoni: ta': Wemblev. Wara għamluha Mużew tal-Gens Malti, bħal ma,hekk għadha - sal-lum. Ġużċ Gatt. (mil-Franċiż) G Mi jieni fis-sajf ina stajtx: inrekken. iż-għanna: bla: mistrieħ, d-dar. u. ħsieb: uliedu: kien donnu, ma. jiġih. — Minn fuq: siġta' sejjer dejjem ; : Sarbut tiemel. dlonk kien jara,: —Qamt' til-dud; sew. ħaj keniti mejjet, Lejn il-bejtà jġorr bil- tirara; ' Ilħarifà ġietu: ikiarret, ji ( : : Qal: li 'magħmtla. l-biċċa: tiegħi, ; i Naraw nissellifz blimgħaxl- LSB Kutu, resaq kollu ħlewwa Lejn in-nemla w lilha qal: E U Xbint; ftit. dud ilil-ġbart f'Awissu € Ma: ttinix biex ħitma. t-tfal'2 GR A Meħidi ngħanni. lejl u nhar, xi hi MU. xi ħaġa miegħi, d-dar'' ki buz i' weġbitu, ki kemm nitħabtu iieisià : U Biex fil-bart nibqgħu mrekknint. ga Int, fis-sajf ħsiebek fil-għana..: U-Mela; iżfen, issa, xbin IBLIJOĠRAFIJA It-tieni Muftiett tal- ġa Mia G. VASSAHLO jet U Għaddew tletin sena mindu. ħareġ Ġ.Vassanno Il- fi : tal-Għitba Maltija (Malta, 1901), ġabra: tagħlim: sħiħ: 4 — mxew ħafna mill-aħjar kittieba tal-Malti; : Minn da il-hawn: tagħrif il-Malti 'baqa' dejjem (jikber u Kotru l- kotba fuq: il-kitba Maltija u kotru wko ' tal-Malti. Fis-sena 1924 ħareġ it- Tagħrif. fuq il-K fis-sena. 1928 L'Ortografia Malżese ta'' Ġ. VASSALLO Manual of Maltese Orthographij and Grammar. t; 'barra minn ħafna tagħrif ieħor li kull darbajku Il-ħedma ta'. dawn it-tletin sena ried Ġ. VASsALi, ktieb ieħor li, għalkemm jismu bħal ta' qablu 1 fisTien Muftieħ);'għandu għamla oħra u tifs : Fil-qosor tiegħu dan. il- ktieb. igħarrfek b'ku : fejn huma mexjin. ' Tfisser, b'reqqa. ta'- :mgħa wokali u..ta'- konsonanti. li: jsir f'kull għamla. ta' tisw kliem, u fil-mera ta' 'eżempi. ħfief jurik. kit. għandek tikteb. kliem: aktar. tqil, li aktarx. jinkiteb, ħażin minn: dawk: joqogħdu fuq il-widna biss. Il- Grammiġtka ma. jmisshiex ħi 4 fejn jinħtieġ biex ifisser u jfiehem aħjar il-kitba. H kk igħ 'dilna li għandna niktbu qiegħed bħal bierek; u iżda ma jsemmi xejn fuq il-għamliet tal-verbi. . ; iwissina meta ma. għandniex indaħħlu l-artikolu biex. ifehim. a, li għanda niktbu Tajt'l oħtok u mhux rajt l- oħtok: ji Maltija, għax it- tagħlim: tiegħu. 'mibni kollu. naħseb li jsibuh flit u xejn: tqil dawk li jriduj l mu l-kitba Maltija. Xi-reguli trid taqrahom u tarġa' taq: ' hom:qajl qajla biex: tifhimhom, u. wara li-tkun' ihimthi 4 tibqa, tiftakar biss l-eżempi imma. r-regula le; ara fost l-oħraj faċċ. Xi reguli oħra, bħalma huma. dawk fu il-£uj uu w, daġskemm l il- kittieb ried: ifissirhom bir-reġc hom vokali 'ħdejhom; huma. vokali. ji ti). ġieb MAL handhor ji kehda vokali ħidejhom. : 2. F'tarf il- kelma. hum. jekk qabilhom għandhom vokali (ġerrej, bkew); bitunia vokali jekk qabilhom għandhom konsonanti (biki, bidu). Fil-bidu : tal- -kelma huma. dejjem vokali fl-Imperattiv tal-verbi, fl-aġġet- ' tivi u fin-nothi,li fihom iu u mhumiex ta' għerġ il-kelma — (itlaq; isbaħ, iġema); fil-bqija tal-kliem huma vokali jekk il-:— : kelma ta' qabilhom tispiċċa b'konsonanti, huma konsonanti i Barra minh dah, ftit-insib li ma naqbelx' fih ma' Ġ Vases. Fuq kollox. ma -jogħġobnix it-taqsim ta' l-aċċent: tuf u mkarkar (1): Din it-taqsima toqgħod. lill- lis-sillabi imma'mhux lill-aċċent. Vokali tista' tkun iċn tagħħa; aċċent jistà' jkun: kafif jew tqil skond is-- fiha li tiġhu lill-vokali: Vokali u aċċent huma żewġ ħwejjeġ , għalkemm għandhom x'jaqsmu bejniethom: Jekk titlef l-aċċent, tiqsar, għalhekk ie jissie jekk ; aċċent, u hekk inkunu nafu l-għalu, bieżel issir: beżlin ee u'mhux bieżlin (ara' par: 18: u. 54d): — Vokali u'aċċent huma a żewġ ħwejjeġ fit-tiswir tal-kliem. Biex nifhmuhom r jeħtieġ ukoll daqqa: ta' id minn, għand l-Għarbi. Il- għala fil-Malti qatel. biż-żjeda ta' na isir issa qtilno (aħna) u (hu) 2 'Iwieġeb Ġ. Vassanro li na ta' l-ewwel: ; persuna tal-verb; u. l-oħra bi pronċm' mehmuż . (par: 63). imma jekk it- tifsir taż-żjeda na waħdu jbiddel il-. — verb qatel: : xghali twila (kires), u ngħidu ħrisna, ħàrisna. : Ineħħilna kull : Għarbi :'qtilna ġejja mill-Għarbi: qatdina' bl-aċċent jooduġ its eni vokali skond ir-reguli tal-Għarbi; il-vokali qasira ':. ta' qabilha sfat bla-aċċetit, ma għandhiex x'iżommha ui waġ- ; għiet, u hekk qatdina saret itdlna—- qtilna. Iżda qatilna ġejja ' ': minn qatdlana bl-aċċent fuq it-tieni vokali; imma: l-Malti ma jrid qatt:-àċċent fuq it-tielet vokali mill-aħħar, għalhekk iqas- jsar qatdlana. u jagħmilha qatdina: Dat-tibdil ma jiġrix: ma': 'verbi b'vokali. twila: bħal ħares, għax il-vokali twal -huma i aktar qawwija u ma'jaqgħux bħalma jaqgħu l-qsar. Skond. ir-reġuli. ta' par. 21, 22 ma. nafux kif għandna xniegħa;u kelmiet otira. ug Il-Malti ma jtennix il- zgħ, iżda flokha jtawwal il-vokali ta' ; . qabilha, hċikk, ragħaj u mhux ragħgħaj (par. i, (ID) Ħikk tiksi A, CREMONA: Ifeniżet tfaċċ 15); :G: Vassazzo Ortografid xi (ieċ 13): It-Tagħrif (faċċ: 1 xi. ftit aħjar. l ekk: il-Kolti ta' 'qavilhom tispiċċa. b' volkali (jieħa wkoll, jien ——— fi qtil i-qatil; għandu jbiddel ukoll il-verbi bl-ewwel, l jħiktbu: triġ jew trieq; għanmiġ j jew għammieq, xmigħa jew c djaletti Għarbin ukoll, Il-ħoss għ fil-Malti jrid dejjem vokali: miegħu, : għalhekk . u da niktbu u l-anqas ngħidu għmilt, joqgħdu bħalma. niktbu u. ngħidu qtilt, joqtlu. Għalhekk anqas ma. nistgħu niktbu. għnuq, għnieqed, għtiebi (par. Iż- żjeda ni fil-verb:—- —iimtrefa', instamat w' oħrajli mhix. żhall; ta'' min' jaħarbu, : (par, 6162): Għalkemm waħda minnhom m jew t biżżejjed biex tbiddel tifsir il-verb, madankollu. d-drawwa hosta. drabi tgħaqqadhom flimkien nt mhux biss fil- Malti; imma fħiafna. . Il-verbi għena, għewa, għema:-rlil. xi ħadd) għandhom jit kitbu agħna jew egħna, egħwa, eġgħma jew agħma. għaliex huma verbi tas-sura aqtala (par. 52): L l B'dawn u b'xi nikta oħra li jista' wieħed. isib fih; il ktieb: ma jitlef xejn milli jiswa. Is-sur Ġ- Vassallo ħadem . bil-ħerġa, bis-sabar u bl-imħabha;. fela u għarbel. sal-iżgi irqaqat tal-kliem Malti fit-tibdil u fit-tiswir tiegħu kollu; ku żel ħaġa mill-oħra u'qassam: kollox: mill- -aħjar li seta', u jekk għad baqa' xi wieħed ifittex u jikxef fil-kitba Maltija, nistgħu iu ngħidu li t-triq miftuħa u mwittija għal min irid jibqa' miexi; 'l quddiem. : Qabel nagħilaq dil-kitba rrid : nistaqsi lis-Sur: Ġann ħaġa ' li ma nistax nifhimha. Jaf kullħadd li sentejn. ili-Ġ: VASSALLO ħareġ: ktieb. B'Ortograjfia Maltese. li-fih żamm l-a t Għaqda; Ġ. VassaLio kien, u għadu, sieħieb tal- rgħaqd li rawwmet l-alfabċt tagħha, uriet it- tama i jk twaqqaf għal dejjem, fost il-Kittieba. tal-Malti; ki i ta' ftehim wieħed. ' (Tagħrif; faċċ. Ui issa wara qasir żmien ġarraf kull ma bena, neħħa minn qalbi tittama li j: jara. i mwaqqfa kitba waħda, u ħareġ: dan il-ktieb It-tieni M- .miktub b'alfabċt, ieħor, miktub kontra ; l-fehmiet. ti; n-nifsu: i i ki ib. jnri x ħiikaji jbididilh, jek. irid tassew ji l- fehma. jegħ tkun milqugħa. Kull min jiġi fidejh dal-ktieb:ma jistax jsibx ruħu mfixkel, u jgħid: Lil min'-nemmen 7 'li ' Muftieħ jew lill-Ortogra fia Maltese, li ħarġ ' waħda7 U hekk flok jibqa' jħabrek biex i d Maltija, wieħed sieħeb tal-Għaqda jaħdem biex iħabbilh: 'Biex ma noqogfidux inferkxulu fil- fisebijiet — moħħu, nafisbu li s-sur Ġann. Il 8. ilruraju, Martri: Sta: Kla ġejna elet 3: Roża ta' Lima fil Rajmondu Nonnatu —'Brbgħa 18 8. Marija tal-Anġli 'Ħamis 19. , ' Ġimgħa 20 38. Dku.ta' Gasmari l L — Ħamis. l Ġimgħa 27 Sibt 88 — Ħadd. — Tnejn. — Erbgħa '4 8. Rokku pellegrin. e Hamis. $ i Ba Ġimgħa 8 Sant'Blena UBibb 7.7 10.: c Erbgħa Il- i ri Ħamis. Ġimgħa 13. Sibt: 14 Ħadd: 15: XII fuq Għid-il-Ħ. l , Tlieta 17 — Erbgħa 18. : Ħamis: 19 Sibt.-:/21 22 Is-Salvatur ġà 23.8: Gejtan tà' Tieni : Lawrenz Martri. d AWWISSU. jeiegi 1:-XI fuq Għid-il-Ħ. hi 8 XIL fuq. Għid-il-Ħ.. Eġidju, Abbati :. Stiefu, Rċ tal-Ung. à Sta: Roża minn Viterbo: 5 8: Lawrenz-Ġustinjani ' :26.8. Klawdju, Abbati ' 8 Twelid ta' Marija V. 9 8. 77, 10 XIV: fuq Għid-il- Hamsin 7:11 8. Panfuzju, Isqof Mawrizju, Isqof. , U MM L-Ħialtazzjoni. tas-Salib XV fuq Għid-il-Ħamsin 18 8: Tumas ta' Villanova. 20 S. Ewstakju, Martri 2:21.8. 22.8: Mawrizju Martri :77.23.8.Linu, Papa Martri. 24: XVI fuq Għid-il-Ħamsin. 77,258, Firminu, Isqof ' 26 Sta: Gustina, Martri 27:8.8: Gożmu u Damjan M. q :'28:8,Wenċeslaw Re tal- Boemja Ħamis 19: Mikiel Arkanġlu 30 8. 3 XIII fuq Għid-il-Ħamsin. .- Tnejn 2 — Tlieta 3 Erbgħa 4:00 GP Ħamis: 5 L-Esaltazzjoni tas- — ja 'Salib:.— b Ġimgħa 6:32 k Sibt Toieiġai jii kN c Ħadd: 8 XVI fuq Għid-il-Ħ. t-Tnejn 9 ' Tlieta 2:10:20: ii Erbgħa 11: Ħamis: 12 8. Ġimgħa. 13: Sibt :/I4- Ħadd ::15 XVII fuq Għid- il- Ħ : : Gim għa, 20. XIV taq Ghid-il- Ħ. lil, Tnejn. :.33 ; i i Tlieta: 24. i Erbgħa 25 : Ħamis. Ġimgħa 27 Twelid ta' Marija — Sibt 28 ; SETTEMBRU 1 AT fuq G Għid-il-Ħ, g :' Erbgħa 18 — Ġimgħa 20 : Sibt. OTTUBRU (3l Jum) 1 XVII fuq Għid-il-Ħamsin 2 L-Anġli Kustodji 3 8. Franġisk minn Assisi 5 Plaċidu u Sħabu Martri 8. Brunone L Ir-Rużarju Mqaddes 8 XVII fuq Għid-il- Ħamsin Dijonisju Dix. ta' 8. Franġisk Borġja 11 8. Edward Re tal-Ingil: 14 8: Kalistu I-Papa Martri; 15 XIX fuq Għid-il-Ħamsin 16 S. Gerardu Majella 17 Sta. Luqa livanġelista . Pietru minn Alkantra 20 Sta. Orsla u sħabha M: 23 XX fuq Għid-il-Ħamsin 23 S-- Ġwann ta' Kapistranu 24 8: Rafel Arkanġlu. 25: 88: Krispin:u' Krispinjani 26 S. Evaristu, Papa 27 8: Frumenzju, Isqof 28 8. Xmun u 8. 29 XXI fuq Għid:il- Ħamsin: Marċell, Martri. .31 Sta. Pelaġja, penitenti ' Gimgħa, 'Ħamis ' Ġimgħa 20: Ħadd 22 Xvili fuq Għid-il- ' Hamsin. Tnejh 23 L-Anġli Kustodji Tlieta: 24 ' Erbgħa, 25 8. Franġisk t' Assisi Ħamis 726 Ġimgħa27.77 Sibt: 28 Ir-Rużarju OTTUBRU Ħadd 1 XIX X'fuq 6 Għid-il-Ħ. Tlieta, Erbgħa Ħamis ĦOLM WW bD Sibt Ħadd: 8 XX fuq Għid- il-Ħ. ' Erbgħa 11.8. baqa Bvanġ 7 Gimgħa 13 15 XXI fuq Għid-il-H. Tlieta 17 S. Rafiel Arkanġlu Erbgħa. Ġuda i ' 22 XXII fuq Għid-il- SUL :Ħamein: 23… 1 Il-Qaddisin. Kollha .2 Il-Għid tal-Imwiet 3 8. 5 XXII fuq Għid-il-Ħainsin: 77 S. Anġelbertu, Isqof — 8 l-4 Qaddisin Koronati M. 9 8. 12 XXII fuq Għiid-il-Ħamsin Stanislaw Kostka 14 8: Ġosafat; Isqof u M.- 19 XXIV fuq Għid-il-Ħamsin' Feliċ ta' Valois: 21 Il-Presentazzjoni ta' M: V. Ceċilja V. u M.' , 723 8: Klement I Papa u. M. 24 S. Gwann tas-Salib. 26 XXV fuq Għid-il-Ħamsin: Giakbu minn Marka 29 8. OTTUBRU (Jissokta) Erbgħa 25 Il-Kaddisin Kollha ' Ħamis 26 Il- Għid: tal- imwiċi 7 ;: Ġimgħa27. l : Sibt 2877: k T NOVEMBRU: Ħadd 1 XXIII fuq Għid- il- ; i — Ħamsin, 220 Tnejn: 2 8.) Leonard Abbati Tlieta : 3 Erbgħa. 4:79 U, Ħamis Bi ji ' Ġimgħa, 6 71 p Sibt TE : Ħadd 8 XXIV fuq Għid-il- - Ħamsin : Tnejn. Tlieta 10… Erbgħa IL- Ħamis 12 Ġimgħa 13 l Sibt id MA Ħadd '15 Xxv fu 'Għid- il- l : Ħamsin ' ; Tnejn: 16 ; l Tlieta : 17 Il- Presen. ta' Mi MS Erbgħa. 18: : Ħamis 19 i Ġimgħa. Katerina Tv M. Ħadd: 22 XXIV fuq. Għid-il- Ħamsin ' Tnejn 23 Tlieta. Erbgħa 25 l LA Pliġju TAL 2.84 ibbjana V. u. M, 3 l tal-A Avvent : 14 Sta, Barbara Vu M Saba, Abbati: — ::6'S. Nikola minn Bari :.8' Il-Konċiżzjoni ta' M. V. 279 Sta; Leokandja, V. : Valerju, Abbati' 13 Sta. Luċija, V;u M. H 8. S. Ewsebju, Isqof u. M. '17 U tal-Avvent 18 8. Grazzja Isqof u M. 7,9 Sta. Adelajde, Reġina ' :.:20 8. Ġwann Marinone 91 'S. Tumas, Appostlu. IV tal-Avvent: 1:25: Twelid ta' 8. Ġesti Kristu: ::26:8. Stiefnu proto M. 27 8: Ġwann Evanġelista 28 L-innoċenti Martri 3: 29 8. jeġ Ambroġ; Isġof u Dutt..' ; Ġimgħa 6 Il- Konċizzjoni ki : Bibt, 7 — Ħadd Tnejn 9. — Tlieta : Erbgħa 18 Ħadd 22 IV tal- Avvent Ħadd Jum. is-Sena. Ġimgħa 27 28. , — DIĊEMBRU 1 Ital-Avvent. Erbgħa. 4 8: Nikola ta' Bari Ħamis 5 8 IL tal-Avvent: Erbgħa Il- Ġimgħa 13 Ħadd Tnejn Ġimgħa 20 Sibt. Tnejn 23 Twelid: ta' 8: G. K. Tlieta 24 8. Mrbgħa 25.8. Ġwann Evan, 26 L- Innoċenti, Martri —Ġi ngħa 27: L- Innoċenti, Martri i i Bilvest u Papa.