IL-ĠIMGĦA, 11 TA' SETTEMBRU, 1998 żmien Birkirkara kellha popolazzjoni ta' madwar 4,000 ruh, inklużi l-limiti jiġifieri mhux bit-tlett irħula, imma bl-inħawi kollha lejn il-baħar mill-Imsida sal-bajja ta' San Ġorġ u l-ġewwa sa San Ġwann. Ir-raħal kien prattikament dak li jitqies illum bħala ċ-ċentru storiku village core: bl- inhawi ta' as jjied — Ghar il-Ġobon u l-Għarghar (ta' B'Kara). Mill-bqija 71 fuq mill- wied barra parti żghira fi Triq l-Imrieħel — il-knisja l-qadima, sal-bieraħ kienet għadha barra r-raħal. Dak villeġġatura ta' nies mill-ibliet. żmien ukoll kien hawn fir-rahal ghadd ta' djar kbar użati bhala snajja' u l-ħidma tan-nies dik il-habta, ewlenija kienet il-biedja, l-aktar bil- tkabbir tal-qoton u xoghol relatat mal-qoton. inkluż l-insiġ. xoghol tal-fuħħar tat-triż ; bennejja, mastrudaxxi, hajjata, ħaddieda, furnara. sajjieda u dawk li kienu jahdmu fit-trasport bħal Kalessiera, burdnara, psataż (market bovs). Kien hemm ukoll xi professjonijiet meħtieġa bħal tobba, spiżjara, nutara u qassisin — naturalment il-Kolleġġjataa. .'Tmexxija Bhal irħula ohra l-kavallieri kienu neħħew kull hjiel ta' inizjattiva tal-Maltin f'dan il-qasam, hlief nominalment: il- connestabili jew rappreżentanti f'dak li kien fadal mill-Kunsill Popolari jew Università medjevali ta' l-Imdina. Jikkmanda fil-fatt kien il-kaptan ta' l-armi, kavallier, li kien jinfluwenza dawn l- elezzjonijiet skond ix-xewqa. tal- Granmastru. Ma setax jonqos li bħall-bqija tal- Maltin, kienu mdejqin bil-Kavallieri, iżda ma nistgħux nghidu fiż-żgur jekk kienx hemm Karkariżi mdaħħlin fil-konfoffa tal- kavallier Ransijat Bosredon u kavallie oħra, speċjalment Franċiżi biex Malta tghaddi f'idejn Napuljun u Franza. Dawn il-kavallieri, li kienu tista' tghid ftaqru meta tilfu l-kommendi li kellhom fi Franza, kienu bdew jaraw kif jaghmlu biex jithabbu mar-reġim rivoluzzjonarju. halli jiksbu pożizzjoni fl-istat il-ġdid, issa li l-Ordni ta' San Ġwann kien siequ waħda fil-qabar. U Malta, li fi kliem Napuljun stess kienet: l-aktar post fortifikat tajjeb fl- Ewropa. kellha tkun rigal mill-aqwa. Ghax minkejja li ghalihom Malta kienet stat sovran, il-Kavallieri dejjem baqghu ihossuhom li jappartjenu għall-pajjiż ta' l- oriġini taghhom, hekk li l-Granmastri dejjem kellhom biċċa xogħol iebsa jżommu l-paċi fl-Ordni meta s-slaten ta' Franza u Spanja kienu jkunu fi stat ta' Maltin imseħbin fil-konfoffa kien hemm. iżda dawn kienu aktarx mill-klassi gholja u borgiża, li kienu qed jaspiraw li jilhqu aktar la darba l-Gvern jinbidel. Jista' jkun għalħekk li xi kbarat Karkariżi kienu fiha. Hemm ghajdut nghidu ahna li Napuljun sahansitra żar fid-dar tieghu lil Vinċenzo Borg, Brared — lil-Ġużċ Muscat Azzopurdi: lil-Nazju Ellul — din setghet kienet tradizzjoni orali fi żmien GMA… imma setghet kienet biss finzjoni letterarja. Jinghad li Napuljun mar ghand bosta nies fil-ftit jiem li dam f'Malta… jissemmew bosta avventuri wkoll mhux ta' natura militari. el-isbark tal-Franċiżi u Birkirkara. Fit-12 ta' April 1798. id-Direttorju Franċiż jagħti s-setgha lil Napuljun biex jiehu Malta, Fid-9 ta' Ġunju, inqas minn xakrejn wara. Napuljun jasal qrib Malta fuq l-Orient. mal-bqija tal-qawwa navali Franċiżia, fi triqtu lejn l-Eġittu. X'ġara bl- iskuża ta' l-ilma m'hemmx għalfejn jerġa' jinghad hawn. Sbieh l-10 Ġunju 1798 beda l-isbark fi tliet postijiet f'Malta u ieħor f'Għawdex. F'Malta: San Pawl il-Baħar — lejn l- Imdina, il-Bajjiet ta' San Ġorġ u San Ġiljan — lejn Birkirkara taħt il-kmand tal- ġenerali Marmontu Lannes u lejn l-Imdina taht Vaubois. It-tielet kolonna f'Marsaxlokk, lejn iż-Żejtun u l-Kottonera mmexxija minn Desaix. Truppi minn dawn l-aħħar żewġ gruppi kellhom jaslu sal-fortifikazzjonijiet ta' madwar il-Port il-Kbir u aktar 'il ġewwa kellhom jaslu u jiltaqgħu ħdejn l-akwadott ta' Wignacourt, landmark f'nofs Malta li dak iż-żmien ma kinitx għadha mibnija bħal-lum u kważi twassal mill-Belt sa l- Milizzja Karkariża li kellha tilqa' għall- inżul f'San. Ġiljan u f'San Ġorġ kienet immexxija minn Kavallier De Preville. Dan qatt ma ta l-ordni biex jisparaw fuq l- invażuri, la lill-artillerija tat-torrijiet jew tat-trunċieri u lanqas il-fanterija anzi beda jxejjer maktur abjad u mar jingħaqad maghhom fejn kien hemm ukoll kavallieri oħra. - Id-difensuri Maltin kellhom ftit skrataċ li jew ma kinux jaqblu ma' l-armi jew kellhom il-porvli mħallat bil-faħam jew ramel. Ghalhekk il-milizjani Karkariżi u anki s-suldati tar-reġiment tal-Caceiatori ma kellhomx għajr jaharbu. Bla oppożizzjoni quddiemhom is-suldati Franċiżi ma damux ma waslu fuq Birkirkara li aktarx kien l-ewwel rahal li waqa taht idejhom. Bdew is-sakkeġġi,. u ż-żeblih tan-nisa. Jinghad ukoll li dawn l- azzjonijiet twaqqfu fuq ordni ta' l-istess Napuljun wara talbiet li sarulu minn xi notubili lokali. l-aktar sinjuri mill-ibliet bil-villeġġatura fil-lokal, u li whud minnhom taqgħu lilu u lil uffiċjali Franċiżi ohra fi djarhom. Jagħtik x'taħseb li whud minn dawn, forsi dawk li ma kellhomx xi kariga tajba fis-servizz ta' l-Ordni kienu mseħbin ma' Ransijat u l-bqija. Fil-11 ta' Ġunju sar l-Armistizju u l-għada l- Kapitulazzjoni ta' l-Ordni. $ L-ordnijiet ta' Napuljun jew Subalierni tiegħu u Birkirkara Ordni li hareġ fit-13 ta' Ġunju kien jghid li l-ghada kellha ssir f'Birkirkara spezzjoni ta' l-ex reġimenti Maltin ta' l- Ordni bl-iskop li jimbarkawhom ghall- kampanja ta' l-Eġittu. Fis-17 ta' Ġunju ħarġet ukoll l-ordni biex jimbarkaw lit-tfal subien ta' dawn, li kellhom 'il-fuq minn ghaxar snin. Fl-istess Żmien. jiehu b l-ingaġġar ta' baħrin fil-flotta Franċiża. Ma' dawn ukoll ikun hemm Karka Fit-13 ta' Ġunju harġet ordni biex jitwaqqfu l-Municipalitajiet (Kunsilli Lokali). Dehra ta' l-akwadott ta' Wignacourt u l-ambjent tipiku tal-ħajja Maltija lejn il-qalba tas-sekli tmintax u dsatax. muniċipalità flimkien ma' Hal Balzan, Hal Lija, u H'Attard. Taħt din il-muniċipalità prattikament kienu reġgħu ngħaqdu l- territorji kollha tal-parroċċa fil-bidu tagħha. Girgor Gatt u Pietru Camenzuli żewġ Karkariżi, it-tnejn deskritti bhala proprjetarji, intagħżlu biex jiffurmaw parti mit-tmexxija tal-muniċipalità. Fl-istess jum ħarġet il-proklama tas- soppressjoni ta' monasteri, jiġifieri li l- ordnijiet tar-reliġjużi jkollhom biss kunvent wiehed f'Malta. Biss għal Birkirkara dan kien ifisser ukoll li wara li diġà kienu ghaddew 170 sena, kienet se tiġi soppressa l-Kolleġġjata Elenjana. Fit-28 ta'Ġunju nħatru l-Imħallfin tal- Paċi għall-irhula. F'Birkirkara l-ewwel wiehed kien in-Nutar Benedittu Falzon. Iżda: dawn inbidlu fit-8 ta' Lulju, u ghal Birkirkara nhatar Rafel Krispin Xerri li halla l-kariga fit-13 ta' Lulju u nhatar minfloku Lorenzo Caruana fis-26 ta' Awissu. Ġrajjiet wara t-tluq ta' Napuljun: 14 ta' Lulju 1798 — Festa tal-Libertà — Waqt ċelebrazzjonijiet li kienu qed isiru l-ghada. 15 ta' Lulju. f'H' Attard, parti mill-muniċipalità ta' Birkirkara. inqala' hafna storbju u ġlied hekk 1i kienet meħtieġa l-ghajnuna militari biex jarrestaw lil-dawk li kienu qalghu l- Dan aktarx li kien ġlied bejn Franċiżi sostenituri tal-Franċiżi u Maltin Matul dak f'kien hemm aktar. rapporti ta' ġlied simili fi nhawi ohra tal- gżira, Bdew jidhru sinjali ta' inċertezza u għaks, sintomi ġenerali mal-pajjiż kienu li beda jinheba l-qoton. Din l-industrija li sa dan iż-żmien kienet kbira, bdiet tieqaf. Bdiet tieqaf ukoll l-esportazzjoni tal- materja prima u prodotti mahdum minnha. In-nies impjegati f'dan ix-xoghol bdew jitilfu posthom fil-fabbriki jew ix-xogħol li kien isir fid-djar stess. In-nies bdew ibigħu id-deheb minhabba l-ghaks li beda jinħass. Hekk setghu jakkwistaw prezz tajjeb qabel ma dan jaqa' u jhallsu għall-ħtiġiet ta' ħajja qabel il-prezz ta' dawn joghla wisq. Saret taxxa fuq l-ilma li kien jittieħed mill-ghejjun pubbliċi. ir-riservi ta' l-ikel tal-gżira li kienu fi stat hażin, ma kinux biżżejjed u minn dan il-mexxejja Franċiżi kienu konxji. Kien hemm bosta rapporti ta' sgass u serq ta' porvli u munizzjon minn impostazzjonijiet militari bhal-torrijiet tax- xtut. Kien hemm ukoll ġlied, diżordni u tbeżżiegħ tal-pubbliku f'diversi rħula minn nies ta' kondotta ħażina, hekk li kellha tinhareġ ordni biex irġiel u ġuvintur ta' kondotta simili jinġabru u jittiehdu ghal servizz furzat fuq bastimenti tal-gwerra Franċiż U Ghall-bidu ta' Awissu, mal-ħitan bdew jidhru kitbiet anonimi kontra l-Franċiżi u dawk hi jżommu magħhom. l-aktar fl- ibliet. Fid-dawl ta' l-inkwiet li kien jidher qed jiżdied fit-13 ta' Awissu l-Isqof ta' Malta, Vincenzo Labini ħareġ pastorali biex jikkalma lill-poplu. Għalhekk il-qiegha kienet bdiet tishon sewwa meta fit-28 ta' Awissu waslet f'Malta l-ahbar tad-disfatta tal-qawwa Franċiża ta' Napuljun li kienet marret l- Eġittu, mill-qawwiet Ingliżi taħt Nelson fil-Battalja ta' Aboukir. 2 ifaqqa' l-Irvell tal-Maltin Nhar il-Hadd 2 ta' Settembru kien il- jum li fih kellhom jinbiegħu oġġetti mill- IL-ĠIMGĦA, 11 TA' SETTEMBRU, 1998 kunventi soppressi Ta' Ġieżu fir-Rabat u Tal-Karmnu fl-Imdina. Dakinhar Vincenzo Borg kien l-Imdina kmieni wara nofsinhar u niżel jaghti. l-allarm f'Birkirkara u l-irhula qrib. Hu nhatar kap tal-Karkariżi. għalkemm ċertu Wiġi Sillato, li kien minn Bormla iżda kellu villeġġatura f'Birkirkara, kien jikkontendi li ghall-ewwel il-Karkariżi kienu hatru lilu, billi fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann kien kmandant fil-forti Rikażli ghalhekk seta' kellu ċerta esperjenza. Iżda wara ftit xhur, l-aktar wara l-elezzjonijiet ta' Frar 1799 dan Sillato ma baqax fil-kamp ta' Birkirkara, iżda mar fil-headquarters f'San Ġużepp. Bil-lejl, bil-parir ta' Vincenzo Borg, attakkaw it-torrijiet u impostazzjonijiet militari oħra f'San Ġiljan u San Ġorġ biex jiehdu l-armi. Is-suldati Franċiżi jew inqatlu jew ħarbu lejn il-fortijiet Tignċ u Manoel. Tliet-kanuni li nqabdu mill- postijiet attakkati ttiehdu: wiehed fuq l- gholja tal-Gharghur (Kappara tal-lum). thares fuq il-Forti Manoel. wiehed f'Tas- Samra, il-Hamrun qrib ta' Atoċja, jgħasses il-Bieb tal-Bombi, wiehed fuq l-Għolja ta' Kordin li thares fuq l-Isla u fuq id-difiżi avvanzati tal-Furjana, il-Crown Horn Works — fejn illum hemm l-uffiċċju tal- Fi 3 ta' Settembru l-Imdina waqghet f'idejn l-insorti Maltin. Saret il-ġlieda Hi baqghet magħrufa bħalu ta' l-Arkata l- Baxxa, fir-raba' ta' l-Indjana hdejn Farsons Hum. Karkariżi, Mostin u Qriema laqghu truppa ta' suldati Franċiżi li kienu telgħin jagħtu l-għajnuna lil-shabhom fl- Imdina. Il-Maltin kellhom biss 29 xkubetta li kienu hadu lis-suldati Franċiżi f'San Ġorġ. Għall-bqija għamel tajjeb il-ġebel tas-sejjieh. Inqatlu xi suldati Franċiżi Fl-inħawi 'l fuq mill-ark tal-Fleur de Lvs seħħet il-ġlieda li tissemma fl-artiklu. oħrajn harbu lura lejn il-Belt. Iżda mietu l- ewwel Karkariżi f'din il-gwerra li kellha ddum sentejn: Anġlu Mallia u Ġanni Borg. Nhar l-4 ta' Settembru saret l-ewwel laqgha bejn il-kapijiet u rappreżentanti ta' l-irħula. Billi tista' tghid kull rahal kien hatar kap ghalih inhasset il-ħtieġa li jkun hemm xi forma ta' ghaqda fil-tmexxija ta' dan l-isforz biex ikun verament unitarju. L-ewwel li wrew dal-hsieb kienu l- Prepostu ta' Birkirkara, Dun Pietru. Pawl Micallef u l-Kan. Mikiel Dimech tal- Katidral, li kien delegat ta' l-Isqof Franċiż. Il-laqgha saret fl-Imdina fejn in-nutar Manwel Vitale, li fil-bidu kien mahtur kmandant tar-Rabat u Had Dingli, inhatar il-kmandat ewlieni u l-kapijiet l-ohra kienu konfermati. għall-irhula taghhom u nghataw l-impostazzjonijiet tad-difiża biex isakkru lill-Fran ġo l-ibliet. Vincenzo Borg deher f'din il-laqgħa u kien konfermat bhala l-kap tal-battaljun tal- Karkariżi, li miegħu ngħaqad ukoll dak tal-Mosta. 6 Wiezzi ta' difiża tal-Maltin Tista' tghid. l-Maltin intefghu f'din il- ġlieda kontra suldati mħarrġin u armati li kienu mdorrijin jirbħu kullimkien, bla ma kellhom xejn f'idejhom. Niftakru li l- Franċiżi kienu għadhom kif ghamlu kull ma setghu biex iżurmaw lill-Maltin. Jerġa' l-ħażniet ta' l-ikel kienu kollha f'idejn il- Franċiżi fl-ibliet. Vincenzo Borg mal-Karkariżi u l- Mostin dista' tgħid kellhom. ir- responsabbiltà tad-difiża kollha tan-naha tal-tramuntana ta' l-ibliet: il-kosta tal-port ta' Marsamxett ghal San Ġiljan, San Ġorġ. Baħar iċ-Ċ aghaq. il-bajjiet tas-Salina. Sun Pawl il-Bahar u l-Mellieha. Vinċenzo Borg qabbad haddieda u mastrudaxxi jagħmlu l-lanez, ghax ma kellhomx xkubetti. Hadu ċ-ċomb mill- kanali ta' l-ilma ta' S. Anton biex jaghmlu l-balal għal ftit armi li seta' kellhom. Sadanittant karkru xi kanuni u armi oħra li sabu mil-torri ta' Kemmuna, biex iqawwu l-pożizzjonijiet taghhom. Għall-bidu ta' l-imblokk Vincenzo Borg kellu 1,600 ruh fil-battaljun. Dawn, bhal fi bnadi ohra, aktar 'l quddiem tnaqqsu, saru speċi ta' shift, biex tkun tista' tkompli l- hidma, speċjalment fl-ghelieqi, halli jipproduċu l-ikel tant meħtieġ u anki minħabba l-ħtiġiet tal-familji. Hadd ma jiċħad li l-isforz li kienu qed jagħmlu l-Maltin f'dan l-imblokk kellu jmur 71 hemm mil-limitazzjonijiet tagħhom. Hekk ħtiġilhom jadottaw kull tattika possibbli inkluża dik tal-gwerra psikoloġika. Jinghad li biex Vincenzo Borg jaghti impressjoni lill-Franċiżi fil- Forti Manoel li kellu ħafna nies armati għad-dispożizzjoni tieghu, beda jdawwar l-irġiel bil-lasti ta' l-imdieri fuq spallithom madwar il-knisja rurali, dak iż-żmien ta' San Ġwann ta' l-Għarghar. Bħalma kien qed isir fil-kampijiet l-ohra tal-Maltin, Borg beda wkoll il-bini ta' trunċieri biex isahhu l-qaghdiet li kienu ħadu: Il-batterija magħrufa bhala t-twila fuq: tal-Għargħar: il-batterija ta' l-Imrabat — f'ras it-telgħa mill-bajja ta' San Ġiljan. il-batterija ta' Sqaq Kappara, tilqa' forti Manoel. Il-Batterija ta' Xindi fejn kien ukoll ir-razzett fejn Borg kellu l-kwartier tieghu. Il-Batterija ta' Ġemmuna li kienet tiddefendihom għan-naħa tal-bahar — Ta' Ġemmuna kien l-isem li bih kienu maghrufin l-inhawi tad-Dragunara u kiċeviniċ tal- lum. Il- Kmandant. tal- metru ta' ħitan hoxnin xi metru, b' bankina għall-moskettieri u b'25 gardjola tal-ġebel i nhawi fejn kien hemm bżonn. Barra minn dan, ta' min ifakkar li matul il-kosta kien hemm ukoll dawn l-impostazzjonijiet militari li kienu saru fi żmien il-kavallieri: 10 torrijiet ta' l-għassa: S. Ġiljan, S. ; l-Madliena. Qalet Marku. l- Għallis, il-Qawra, l-Imġiebah, l- Abjad, San Pawl il-Bahar. S. Agata (Torri l-Ahmar) u ta' Kemmuna. erba' trunċieri: Il-Qaliet. il-Qawra, Ta' Qassisu (Għadira) Ta' Vandoma (Amierj: seba' battterji (Bahar iċ-Caghaq. il-Qawra mat- torri, nejn f'San Pawl il-Baħar żewġ naħat ta' ġewwa fix-Xemxija, il-Mistra, il-Marfa u l-Armier). Ir- ridott ta' Ximenes fis-Salina. Biex iġorru l-armamenti li kienu akkwistaw mill-impostazzjonijiet ta' max-xtut, Borg kien ghamel karru ta' saħħa li baqa' jintuża għall-ġarr ta' kanuni, mill-battaljuni kollha, sakemm dam l-imblokk. Biex l-imblokk kien jista' jitkompla. barra ħtiġiet militari kien hemm ukoll: dawk. tal-hajja għalxiex wieħed jahseb. Ċensu Brared kien ukoll il-provveditur tal- battaljun. u biex jixtri l-ikel meħtieġ hareġ kemm minn flusu kif ukoll issellef. Biss f'Jannar 1799 għadd ta' Karkariżi ghonja rahnu ġidhom bħala garanzija biex ikunu jistghu jġibu affarijiet ta' l-ikel minn Sqallija. Vincenzo Borg Brared — Bust maghmul minn Salvu Psaila fl-Awla Kapitulari tal-Kolleġġjata S. Elena, Din l-ipoteka saret fl-4 ta' Jannar u fiha ffirmaw il-Prepostu Dun Pietru Pawl Micallef, għadd ta' kanoniċi u qassisin. xi kjeriċi, it-tabib Pawlu Borg, l-Ispiżjar Ġan Battist Sciortino, In-Nutar. Feliċ Grech u Ġan Battist Gauci, b'kollox 23. Inhatru wkoll disa' min-nies bħala delegati biex iġibu l-ikel minn barra: hamsa kienu qassisin mill-istess lista, fosthom il-Prepostu, it-tabib, l-ispiżjar u żewġ notabili ohra mir-rahal, Franġisk Gauci u Girgor Gatt. Girgor Gatt kien l- istess wieħed li kien inhatar bħala wiehed mill-mexxejja tal-muniċipalità ta' Birkirkara li kienu waqqfu l-Frat daqs xahrejn qabel. Dakinhar li beda l-irwell, il- Hadd 2 ta' Settembru kellu xi uffiċjali għall-ikel fid-dar tieghu ta' Birkirkara… aktar tard wara l-imblokk u t-tkeċċija tal- Franċiżi meta kien reġa' ġie Alexander Ball jamministra lil-Malta, u kien kisirha ma' Vincenzo Borg. kien hatar lil-dan Girgor Gatt bhala Logutenent minfloku. Dan kien il- mod u dawn kienu 1 l- komuni ma' huthom il- Maltin l- oħra. biex iżommu lill-Franċiżi ghal sentejn shah imsakkrin fil-fortifikazzjonijiet ta' madwar il-portijiet ewlenin. C. Testa — Maż-Żewġ naħat tas-Swar (1979-82) E. Zammit — Birkirkara fis-Seklu XIX (1995) Storja — ta'