IL-GĦALI JKUN IMSIEFER Lil A.M. G., ħaddiem fuq il-fiaddiema. Kemm kont ilek tafu lil Fredu 7 Madwar. it-tletin sena, mita kien beda x-xogħol. tal- breikwoter għax niftakru mpiegat ma' Pearson li kien ġabar kemin nies sab biex jagħlaq id-datila tal-Port-il-Kbir u jaqta' u jibni ż-żewġ baċini ta' Għajn Dwieli. Fredu kellu f'idejh ix- xogħol tal-qtigħi il-blat u t-tafilit tas-sement il-Mistra, f'dik id- datila tal-bafiar taħt Selmun, il-ġewwa mill-Pwales. — Jien kont naf lil Fredu fl-uffizzju ta' Għajn Dwieli. —-Iva, għax mill-Mistra talab li jibagħtuh x'imkien ieħor għax kien xaba' mill-post u kien fatta ta' ser iħoss rasu. —Dan kif7 Qatt ma smajt x'kien ġralu. —Ħaġa ta' xejn li tatu ġewwa wisq; kien qalli. Ara kif kienet il-biċċa. Dan Fredu kellu f'idejh in-nefqa ta' dik il-ġemgħa kbira ta' ħaddiema, iħallas in-nies, jixtri, igħabbi, iħott, kollox fuq spallejh. Kienu saqqfulu dwejra ta' erba' kmamar, uffizzju, kamra tar-rqad għalih u oħra għar-raġel li tawh biex igliinu, ċertu Indri mill-Mellieħa. Fredu jikteb u jikkontja u Indri jgħarrax man-nies, raġel fuq tiegħu, moħħu sejjer dej- jem biex kollox imur sewwa, in-nies taħdem kemm imissha u ħala isir mill-inqas. Jekk kien jista' jdabbar sold barrani kien jara kif jagħmel biex idabbru imma ma' Fredu kien Ħabel u satal, jaqdih f'kollox u l-kontijiet dejjem ħabba b'ħabba. Fredu kienet għal qalbu dik il-ħajja, xogħol bil-qies, xi sajda kull tant, xi dawra għas-summien f'Settembru u f'April, lejn il-belt tista' tgħid ma jidher qatt filief mita jidħol b'xi rapport għall-kapijiet Ingliżi. Darba x-xitan ried li ma satàx isib il-muftieħ tal-kaxxa tal- flus. Qalleb, aqla', iawwad, fittex u arġa' fittex, das-sensafidi ta' muftieħ ma nsabx. Rasu saħnet Fredu. Kif iħallas nhar is-Sibt7: Indri fittex miegħu, imma rasu baqgħet flokha. — X'ser nagħmlu Indri 7 —La ma sibniex il-muftieħ insibu min jaf jiftafi il-kaxxa, Int tfiallas nofs lira biex tinfetafi il-kaxxa 7 —U f'dan il-barr fejn issib ħaddied suriet in-nies7 Li kont il-Belt kont immur għand Borrija fuq is-sur tal-fiaddidin. Hawn ma naf lil ħadd, —lien għandi bin ħiija, qal Indri, jaħdem hawn magħna u jiftaħħhielek il-kaxxa f'anqas minn nofs siegħa. —Qalbu ngħafset Fredu biex idaħħal fiaddiem loffizzju ibagħbas il-kaxxa tal-flus, imma xi ħaġa kellu jagħmel. — Newlu—qal lil-Indri. — Ġie l-ġuvnott kollit ferħan. Ħares lejn is-serratura, liareġ mill-but musmar ta' Franza u nitfa firdiferru u beda jgħawwar; il-fuq, l-isfel, fil-ġenb; sa flaħħar tlik, tlik, id-duda tħarrket u l-bieba nfetfiet. Fredu jħares b'għajnejh imqabbża l-barra. Malli nfetfiet il-kaxxa qabad ftit xelini biex iħallas lit-tifel imma Indri midd idu—Newwel, qallu, issa nħallsu jien. Fredu deherlu u ma deherlux li l-flus ma marrux kollha għand it-tifel imma kollu ħosbien fuq li ġara ma ħasibx ħażin, mofifiu kif ser tibqa sejra' dil-biċċa tal-kaxxa bla multieħi. Mita baqgħu wħudhom qal lil-Indri: , — Issa kull mita rridu niftħu l-kaxxa għandi nonfoq dal- flus kollha, Indri 7 —U Ie, din kienet darba għax konna mgħaġġlin, darb'oħra neħelsu b'irfias. Int għal issa tgħid xein li ma għandekx muttiei għax għadu ma jaf ħadd. Jekk jidhirlek àti xi ħaġa fix- xahar lit-tifel u. ssibu miegħek kull mita tridu. U jekk dak it- tifel ma jogħġbokx insiblek ielior, kollha tfal li jiġu minni u naf x'inhuma. Oqgħod bi kwietek, jien dejjem hawn. ' Fredu aktar mela rasu mita ra li nofs in-nies ta' madwaru kienu jafu jiskassaw is-serraturi. Ħass li huwa mdawwar bil- ħallelin li ma kellhomx filief jistennew is-siegħa biex jagħtuh is- salt. Il-għada malli ra lil-Indri staqsih jekk sabx il-muftieħ. —Din tal-muftiefi ħadta bi kbira wisq, sur Fred, qallu Indri. Donni jien m'inhix hawn. Koss milli rajt il-bierali jien dik il-kaxxa niftaħha biċ-ċajt. Int qiesek li l-muftieħ qiegħed f'buti, malli trid tiftaħ: sejjaħli, lili tafni. biż-żejjed. Jekk jidhirlek għid lis-sur Pearson iżidli nitfa fil-paga,imqar six- pens kull jum, afina b'kollox nifirħu l: U baqa' liiereġ il-barra. Aktar ma titwal din il-liaġa aktar bdiet toqorsu lil Fredu, beda ma jofiroġx mid dwerja ħilief għal xi ħtieġa kbira u mita Indri kien joqgħod floku, għax għal Indri kien jaħlef u kien jafdah b'għajnejh magħluqa. Lit-tifel ma żiedx isejjalilu għax Indri kien jiftaħ il-kaxxa f'kemm ili ngħidlek. Wara xi jumejn raġa' waqa' l-kliem fuq il-kaxxa u l-muftieħ. — Il-biżgħa tiegħi Indri, qal Fredu, li bil-lejl għad jagħ- mlulna xi waħda mita jxommu li l-muftieħ ma sibniehx, —Sur Fred inti s'issa naqsek xi fiaġa 7 —Xejn s'issa imma mil-lum il-quddiem ma nafx x'ser isir; mofifti għoddni tliftu. : —Ma jsir xejn, sur Fred, għax jien ħsibt għal kollox. Mela la trid tafha jiena ġurdien ixjeti min-nies kollha li għandek ma' dwarek u raġel tas-servizz, Għandek tkun taf li mita inti tidħol torqod jien niftaħi malajr il-kaxxa u kull ma nsib indalt- ħlu fi xkora żgħira li naħibi ġewwa fiofra taħt is-sodda tiegħi, għax hekk inkun żgur : Filgħodu kmieni nqigħed kollox f'loku u billi dan ma jafu ħadd il-biċċa miexja ħarir. — Lis-sur Fred kienet se ttih puplesija, demmu tala' għar- rasu, fimar, il-għaraq xaqq għalih u biex ma jitwigħerx ina' Indri ħareġ il-barra biex bħalli kieku jġib xi ħaġa, —Issa qigħed fil-frisk, qal fih in-nifsu, ilħiti f'idejn in- nies u ma għandhomx filief jintfuhieli. Jew nitbigħed minn hawn, jew niġġennen jew nitlef il-post.' Atiseb u ġib min jafiseb waħifialha f'moħħu li jitlob li ji- bagħituh f'post ieħor. Lil Indri ma qallu xejn u baqa' kollox sejjer kif kien qabel. Kiteb lill-Kap u talbu li jibdillu l-post għax kien ilu żmien il-Mistra u xtaq ikun ftit lejn il-belt. Fl-afifiar kitbulu li mill-ewwel tax-xahar imur Kap. tal-uffizzju Għajn Dwieli. Qabel telaq kiteb li l-kaxxa tal-flus kienet ċkienet għial dak li kellu jaħżen fiha u bagħtulu oħra akbar u hekk fuq it-telfa tal-muftieħ ma nkixef xejn u l-iskrivan il-ġdid ma Ħallielu ebda għawġ. Il-Mistra ma rah ħadd iżjed u jekk ra lil-Indri, xi darba, għax iltaqa' miegħu Għajn Dwieli jew Bormla. L-imsejken Fredu kien jiġbed marda mhux kerha ftit li baqa' l-Mistra ġimgħa ofira. Lil Indri baqa' jħobbu għax għad li daħffilu f'basla ti ma bħalha kien dejjem raġel miegħu u kull . ma għamel biex jistru u jħarislu rasu għad li fil-bogħod il- bogħod kien jaqbillu jxammar dejjem għal sidu, Fredu baqa' ma' Pearson sa ma spiċċa x-xogħol li kellu Malta imma wara l-biċċa tal-Mistra ma baqax fuq ruħu u ċajtier kif konna nafuh qabel, u ftit ftit ħadd ma rah iżjed. M'ilix li smajt li miet, Alla jaħfirlu kien raġel ħelu u ta' fommu sieket sa fejn nafu. ' — Jien kont midħila tiegħu iżda dil-firafa tal-Mistra qatt ma qalhieli — Sewwa jgħidu li l-għali jkun imsefer.