ONT ili s-snin ntella' u nniżżel biex nikkop;a bl-ortografija tal-Għaqda — jiġifieri b'dik il-kitba li l-lum hija magħrufa bħala ortografija uffiċjuli — ix-xogħol sabiħ li kien tani kopja minnu wieħed malti li għalkemm għadda l-ikbar sehem ta' ħajtu bar- ta minn pajjiżu, U għalkemm ilu mejjet qrib it-tnejn u tletin sena, naħseb li ismu mhux mitluf għal kollox fost il-pejżani tagħna. Dan ix-xogħol hu L-ATT: TAL- g FIDI (Il Credo) tal-kbir poeta Dan- i te Alighieri, li Salvu Frendo Kien qaleb għall-Malti, u, wara li ħa s- Senxja tal-Knisja, stampah f'Malta fl-1907, Mela naħsbu li jkun għajb kbir għal-Letteratura Maltija, jekk din il-kitba ma. tiġġeddidx fi żmien- ngħidu, fostna l-Meltin sar universali. Bħala Madfal tax-xogħol ta' Frendo hemm miġjuba Feltina li dehret fil-gazzetta Is-Salib tat-2 ta' Awissu 1907 mill-Kav. Ġużi Muscat-Azzopurdi, F'dil-Fehma hemm tifħir lill-kittieb għall-ħila tiegħu li jaqleb għall-Malti xogħol hekk iebes li saħan- sitra hu (Ġ.M.A.) kien jitmeżmeż kieku kellu jidħol għulih—kif : stqarr hu stess. Twieled il-Birgu fl-1845 u miet fil-Kajr (Eġittu), fi Frar ta' l-1918. Frendo kien surmast u direttur ta' l-iskejjel, kien lingwistu mill-akbar u għamel studji kbar fuq bosta ħwejjeġ —d-iżjed dawk li għandhom x'jaqsmu mal-letteratmu, Jiena għaraft lil-Salvu Frendo fl-Eġittu u kien l-akbar pjaċir tiegħi meta, fil-gallarija tal-Każin Malti tal-Kajr, kont noqgħod nisimgħu jitkellem; għax kliemu, billi f'dak iż-żmien kont għadni żagħżugħ ħafna, kien isaħħaħ it-tagħrif tiegħi. L-ATT TAL-FIDI TA' DANTE ALIGĦIERI 9 Dal-pajżan tagħna ħalla warajh bosta kitba barra l-ATT TAL-FTDI. Fost ħwejjeġ oħra kiteb bil-malti: Il-Barunissa Maltija, ramanz patrju. fl-1898; Ħajjet Tobija, miġjub fil-Kot- ba tal-Mogħdija taż-Żmien, 1910; Ix-Xitan iqarmeċ Ras il-Mej- jet, 1908. Bit-Taljan : Mannarino, poema storiku. patrju, 1882; La Rivolta della Campagna, dramma f'erba' atti fi żmien l-Im- hlokk tal-Franċiżi, 1892: Passione e Morle di N.S. Gesii Gristo, dramm bibliku f'ħames atti, 1892; u Melitensium Ammor, epo- pea patrja, 1901. Salvu Frendo kien patrijott mill-iżjed safi, dejjem ħabb u kiteb ilsien pajjiżu għalkemm, kif għidna fuq, kien lingwista mill-akbar, u kien bniedem sinċerament reliġjuż. Il-pariri li kien jagħti lilna ż-żgħażagħ kienu dejjem mill-iktar tajbin. Frendo kien fl-Eġittu meta l-Kolonja tagħna kienet għadha fi twelidha u mill-ewwel kellu ħeġġa kbira għall-għaqda tal-Mal- tin, u għalhekk aħna nsibu ismu fost l-ewliena li kienu waqqfu fl-1880 is-Soċjetà Maltija tal-Mutuo Soccorso. Meta miet, fil-għomor ta' tlieta u sebgħin sena, kien Presi- dent. ta' dix-Xirka. Salvu Frendo kien malti tassew; imżejjen b'ruħ maltija minn kollox. Alla jxgħti l-mistrieħ lil din ir-ruħ li dejjem fittxet il-ġid ta' għajrha. S'issa ktibt fuq l-imħabba bosta rimi(l) u, biex nagħtihom ħlewwa. l-aktar kbira, u biex nisfihom ħlejt kemm kelli limi(2), Imma 'ssa tagħhom nitlef sat-tifkira (3) Trrid, u minn ġo qalbi naqta' ċ-ċimi, li bihom konr marbut f'din il-għadira (4) tal-qerq. Tnibaht li s-snin illi Alla tàni, (B. limi: il-poeta jirfina l-versi tiegħu bl-istudju, kif il-ħaddied jir- fina l-ħadid. bil-lima. (4). għadiru tal-qerq: vanità. IL-MALTI kienu minni f'dawk il-frugħat moħlija, u rrid il-għerf, ti bih hu moħħi għani, għall-ġid ta' ruħi nagħti u, bla mistħija, fuq Alla nikteb ta' veru nisrani. F'Alla. l-Missier jien nemmen b'kull ma fija, li kollox jagħmel jista' ; li jagħtina il-barka tiegħu, u dejjem jibagħtilna kull ġid, sabiex imħabbtu toktor fina. Nemmen ukoll ilii mix-xejn ħalqilna is-sema u l-art, b'dik il-qalb ħanina, li biha d-dnubiet żgħar u kbar jaħfrilna Meta b'indiema nistqarrihom sewwa lill-konfessur, Ti kull ma tmiss idna u għajnna idra, u dak kollu, li ġewwa il-menti tagħna naħsbu, ġie minn Sidna Alla maħluq bl-akbar tiubija u ħlewwa. Nemmen li l-Iben t'Alla ħa, għal ġidna, ir-ruħ u l-ġisem fil-ġuf ta' Marija, xbejba bla tehgħa, li titlob għalina. MI fi Kristu tal-bnedmin ix-xbieha kollha tinsab, hekk sewwa kif turina u kif biċ-ċar tipprova. dit-turija u tgħallem il-Knisja Mqaddsa-Latina. Għalkemm Hn ġej mir-razza tal-bnedmin. u għad li ried jitwieled ġewwa stalla sabiex jurina kemm huwa ħanin, nemmen bis-sħiħ illi Hu Alla Bin Alla; li Huwa u Ruħ il-Qdusija. huma. mgħaqqdin m'Alla l-Missier, u, għad li qatt ma falla, saħiex mill-jasar tax-xitan jifdina, fuq is-Salib, bħal ħati miet bla ħtija. Nemmen li wara mewtu, b'qalb ħanina, fil-Limbu niżel sabiex mit-tbatija, tal-Qaddisin, li mietu qabel dina, jeħles 'l-erwieħ, illi. b'fidi qawwija ttamaw kienu li hemma, sal-passjoni u sel-mewt tiegħu kellhom jibqgħu rsiera ; għax, kull min għandu t-tama u l-persważjoni illi bil-fidi jsalva, u b'qalb sinċiera, jemmen. ikollha ruħu s-salvazzjoni imma, min ma jimxix taħt dil-bandiera, L-Art TAL-FIDI TA' DANTE ALIGĦTERI li Pretku u għadu tiegħu nnifsu jkun, u, żgur, imur fil-qiegħ tad-dlamijiet, fejn jibqa' għall-eternità midfun. Tili rebbieħ Hu qam minn bejn l-imwiet it-tielet jam, jien nemmen bir-raġun u li bil-laħam, li bih Lilu ksiet ix-xbejba, li Alla, fost ix-xbejbiet henna, is-Serna tala', fejn, fil-ġenb lemin t'Alla l-Missier, li jiġi qed jistenna biex lill-ħajjin iħallas u l-mejtin : bl-Infern, bil-Purgatorju jew bil-Ġenna Is-sewwa mmela nagħmlu biex, henjin, maż-żmien immorru l-Ġenna, fi ħdan Alla; għux, kull min ruħu fid-drawwiet il-ħżiena u fid-dnubiet il-mejta timxi ħalla, ġewwa l-abbissi ta' l-Infern, bla ħniena, u mingħajr tama l minn hemm tittalla', tiġi mitfugħa, fl-akbar hemm u piena. 'Teħlisna mill-Infern Ruħ il-Qdusija li, fost it-TTieta hi t-tielet Persuna; li bħal Missier u sew bħall-Iben hija; u minnhom aħna nistennew għajnuna, sabiex naħarbu minn dik it-tbatija u sinn dak it-tiirment, sew kif għallmuna ħosta. Profeti: u qima nagħtu lilhom, xorta(5), għax ta' xulxin huma nebbieta (6) u jiena b'qalbi kollha, ukoll noffrilhom it-tifħir tiegħi, għax għad li huma tlieta, huma Alla wieħed, u mgħaqqdin f'egħmilhom, Hi(7), bħall-Missier u l-Iben, qatt ma bdietha il-ħajja tagħha. u bħalhom mhix maħluqa. Tas-semx u l-art, bħalhom, hija Sultana. u minnhom l-ehda waħda ma hija fuqha u lanqas taħth Tnein huma fi ħdanha; f'Alla wieħed it-Tlieta huma magħluqa; u kull m'n jikxef aktar ried ħedana il-kbir Misteru, falla u qata' jiesu, (5) xorta: egwali, (6). ta' xulxin huma nebbieta: imnibbtin minn xulxin. (7) Hi: Ruħ il-Qdusija. 12 IL-MALTT lak li tgħallimna l-Knisja, qalbu jħejjen s in-Nisrani għandu u ma jqisx b'qiesu, (8) għaliex il-fidi tiegħu żgur tixxejjen sew ġewwa qalbi, kemm ġewwa qalb niesu (8. ien nemmen l bil-grazzja t'Alla żżejjen u tisfi minn: kull tebgħa l-Magħmudija : biż-Żejt tas-Saħħa u bl-Ilma safi mxarrba u mhagħad bil-Melħ tal-Għerf tiġi mogħnija ir-ruħ; u din ma tingħatax hlief darba; imma mingħajrha. tal-Ġenna l-mogħdija ma tiftħilniex anqas tad-dnub il-ħarba. Hi x-xbieha. t'Alla. fil-bnedmin tistampa, għax minn kull tebgħa biha nsiru puri; xi drabi hi d-dawl hekk kbir ta' dik il-Lampa, li, minn Rnħ il-Qansija, fuqna turi, u tkebbes f'qalbna. ta' l-imħabba. l-vampa, ili mis-salvazzjon tagħmilna żguri. Imma, sabiex ninsfew mill-qżież u l-kruha tal-misħit dneb, illi m'nn Alla jifridna. tal-Konfessur il-maħfra hija merfugħa għalina: il-maħfra, li Ġest: wegħidna, li ma nistgħux bil-flus u l-għawġ nixtruha : għaliex dan kollu lejn l-Infern jiġbidna. TL-ewwel hemm bżonn li nħossu ndiema vera, imbagħ'd bil-fomm nistqarru d-dnubiet tagħna, kollha kemm huma, kif u bil-maniera li għamilniehom, biex Dak li jismagħna jiżinhom ikun jista' n maħfra ntiera tagħhom jagħtina, n mill-Infern jerfagħna. Il-għadu tagħna, H hu dejjem bejnietna biex iġurrafna, kontra l-ġid jagħwina u l-ħażer koll: jlaqqam fi ħsibietna. Imma, biex kontra t-tentazzjoni jtina il-qawwa, ti biex neħilsu minn dnuhietna, li l-għadu bihom irid igħabbina, st ħanin, biex ikattrilna ħiltna, 1 biex minn ġewwa moħħna qatt ma tgħih (8) ma jqisx b'qiesu: ma jiġġudikax b'għaqlu, (9) min jitle' il-fidi hu jtellifha lil-niesu wkoll. L-Ami tTAL-Fini TA' DANTE ALIGHIERI 13 il-fakru tet-turment li ried joffrilna, ta' Missier veru u ta' veru ħabib (10). l-inujaddes Ġisem u d-Detum ħalla lilna : hedak il-ġisem li fuq is-Salib imsammar ġie, u d-Demm, li mill-kefrin Lhud ġie mċarċar, sabiex mill-egħdewwa u minn jasarhonm niġu meħlusin, u nħallu t-triq tal-għawġ għat-triq SeWWwil, taht suro ta' Ostja mqaddsa, Alla ħażin, ħalliena, biex ruħna bihom tiddewwa, wara li -minn kull dnub tkun ġiet misfija. Ta' dan is-Sagrament, il-kbir Misteru Ħekk luwa mbierek ir hekk hu tal-qdusija, (cħad li hemm xi wħud, ti dana jridu jmieru) li biex infissri kliem ma nsibx ġo fija; imma bih, fur; il-għadu jtina imperu, sabiex naħarbu minn kull tentazzjoni, għax Alla dejjem jisma' bl-akbar ħniena i mħabba liema bħalha, l-orazzjoni illi, minn ġewwa qalb niedma u sogħbiena, hi ħrara, qima u devozzjoni. Ta' dan il-għamil kollu li għidt jiena, l-erwieħ fit-triq iwettaq tat-tjubija it-tinun għandu l-Qassis biex imexxina. Imbagħ'd, sabiex nitwettqu fil-qdusija, il-Griżma Mqaddsa hemm lesta wkoll għalina sabiex bil-fidi qalbna tkun mimlija. Billi sikwit ġisimna jkebbes fina taż-Żina x-xewqa u f'dan, id-dnub il-mejjet dlonk jwaqqagħna, Alla taż-żwieġ fetħilna it-triq. għax imħabbtu lejna hi kbira, żżejjed. Dana nitbiegħdu miż-żina jġegħilna, sabiex dad-dnub ma jibqax finu jbejjet, bit-talb u s-sawm. kif Kristu stess qalilna. Għalhekk hedawn is-seha' Sagramenti magħmuli ġew mir-Reliġjon qadima (11) Alla stess tans l-għaxar kmandamenti : (10) veru habib: li verament iħobbna, 11) qadima: qadima għax għamilha Ġest: Kristu. 14 IL-Manti L-ewwel: Illi bħal Alla nagħtu qima biss Lilu għandna. It-tieni: b'ġuramenti jew b'xi mod ieħor ma għandniex, bla stima l-Imqaddes Ismu nsemmu. It-tielet huwa li nħarsu l-Ħdud u l-btajjel; din il-btala għandna, bil-ħrara Lilu biss noffruha, skond kif tgħallimna l-Knisja Mqaddsa, u bħalha, ħid- devozzjoni u talb għandna ngħadduha : għax din m'hijiex għalbiex wielied jixxala l Ir-raba': mħobbu għandna 'l-ġenituri, għax tawna l-ħajja. Il-ħames bis-sikkina toqtolx, danqas b'ħaġ'oħra, Is-sitta: Puri mid-dnub taż-żina jridna, għaliex b'dina noffendu 'l- Alla u 'l-proxxmu tagħna u żguri aħna li nkeċċu 'l-Alla minn ġo fina, It-tmienja: Isibna ħatjin ma jridx ta' xhieda falza: ħtija, illi taħt għoqliet Alla żgur iġġibna. Id-disa': KRuħna qatt maz. tkun misfija jekk aħna rridu tagħna mart qaribna (12), għax bla kuxjenza jkunu u ħla mistħija. U Laħħar: Ħadd ma għandu jixtieq tiegħu ħwejjeġ in-nies. Għal dawn Alla jħeddidna ħl-Infern; u kullimkien jilħaqna Driegħu l Nisimgħu l-Liġi 'mmelu; din tirfidna fil-grazzja t'AĦa. llkoll ninġabru Miegħu; u d-dnub naħarbu għax Minnu jbegħidna l KBURIJA hi Lewwel: din għandna naħarbu, għax, li aħna mill-oħrajn aħjar, tħassibna, u mħabba fiha, lejn il-qerq nitqarrbu. Il-EĦIRA hi dik ir-ras li tgħaddibna. u biha b'ġid ħaddieħor rassa nġarrbu : din hija għadn tagħna u trid tegħlibna, ILGĦADAB ta' l-imgħaddab il-katina itaqqal, għax tal-korla in-nar ikebbes u t-triq it-tajba jtellef għall-ħażina, IL-GĦAŻŻ, li kontra l- ġid il-qalb iwebbes, tal-għadiet ħżiena fit- triq imexxina 2) qaribna: il-proxxmu tagħna. L-ATT TAL-FIDI TA' DANTE ALIGHIERI 15 u ta' kull vi Is-XEĦHA h ġġ għaliex ix-xħiħ ta' kelmtu qatt ma jkun, u l-ilma jressaq lejn xawwatu (18), IL-GULA l-għadli twaqqa u lill-iniġnun, għax il-guluż ina. jxabba' qatt xewqatu, nm qabru jħaffer fejn jiġi midfun, sewwa bix-xorb u kemm bl-ikel iżżejjed. IZ-ŻINA hi L-aħħar: Jikser il-qrubija (15), bil-ħbieb iqarraq dan id-dnub il-mejjet, b'ingunni, tradimenti u kull ħżunija, għax jitfi d-dawl tal-għaqal fejn ibejjet. Kontra dawn ix-seba' dnubiet qawwija : niftħu cħajnejna mmela. u nagħmlu dmirna, sabiex naħarbu minn dawn il-għadiet hekk ħżiena, u ngħidu Ikoll sikwit: Missierna, illi tinsab fil-glorja tas-smewwiet, imqaddes ikun ismek minn ġo s'dirna, qabel u wara li nħallu dal-wied tad-dnnigħ għall-hena Tiegħek. Aħna bilek nitolbu dejjem: illi tħenn għalina, u niżżuk ħajr sm'nu. qalbna għal għemilek, Is-Saltna Tiegħek, ja Sinjur, tiġina, kif tfisser din it-talba, u kif toffrilek il-qalb minn tagħna, ruħna u kulma fina. Ir-rieda Tiegħek tkun hekk fl-art magħmula sew. fis-Sema. Il-lum il-ħobż tas-saħħa agħtina ta' kuljum. Biex tkun maħsula ir-ruħ minn tagħna, aħfrilba d-dnubiet tagħha, kif taħfer bija d-deni li jagħmlulha, sibiex Hi ħdanek tkun tista' tilqagħha, Missier Dejjiem. imħabbtek kebbes fina: mill-għana u mit-tiġril tat-tentazzjoni eħlisna, u munn kull deni ddefendina, sabiex nistgħu nistħoqqu, bl-orazzjoni, li l-Barka Mraddsa Tiegħek Tnt tagħtina, illi tkattrilnu f'qalbna. d-devozzjoni. u x-xewqa f'qalbna jħebbes (19), dik illi ġġagħalna nbatu, (13) iħebbes: idaħħal. w, (H) u l-ilma jressaq dejjem lejn rawwutu: jiġbed kollox għalih 16 IL-MALTI Ja Re tas-Sema u l-art, il-Barku Tiegħek agħtina mmelu, u Lejk iġbed għajnejna. Bil-qawwa, liema bħalha minn ta' Driegħek, il-għadu, nitolbuk, biegħed minn ħdejna, u l-menti tagħna żomm għal dejjeni Miegħek. Ix-xbejba ta' bla tebgħa, għarkobbtejna, tlimkien infaħħru, qabel nerħu l-pinna, u nżidu mu' dak kollu li aħna għidna, Lilha nitolbu sabiex taqilgħilna il-ar illi xem mn'Alla ma jbegħidna; li, ħanbni, il-mewt ta' dejjem minna iħiegħed u, devoti, Lejh jiġbidna, Ingħidu, immeli: Is-sliem Għalik, Marija, xebba bla tehgħa, fost in-nisa kollha Int kont maħtura, u bil-grazzja mimlija. Ala, fuq l-ogħla Saltna, Lilek għolla, u bid-dawl dawrek ta' l-akbar qdusija. Tkun imbierek minn kotriet il-folla ta' l-Anġli u tal-bnedmin, Xebba ħanina, il-frott ta' ħdanek. Int, illi ġġibilna il-grazzi kollha mm 'Alla, itiob. għalina, Qaddisa, Marija, Omm Alla, biex jaħfriha, issa. u fis-siegħa tal-mewt tagħna jtina. il-Barka Tiegħu u l-Ġenna mbagħ' d jiftħilna, sew kif Kristu wegħedna, u hekk ikun,