Telefonati waqt il-pandemija Jirrakkonta ħajtu Kelinu Sultana Telefonati waqt il-pandemija Jirrakkonta ħajtu Kelinu Sultana lil ibnu Ronnie Xirocco Publications, Malta GO Michael Sultana, flimkien ma' Ronald G. Sultana, 2020 Dal-ktieb mhux intenzjonat għall-bejgħ jew qligħ Daħla F'Diċembtu tas-sena 2019 faqqgħet il-pandemija magħtufa bħala COVID-19, virus li għadda minn annimal għal ġol-bniedem ġewwa suq f'Wuhan fiċ-Ċina. Dal-virus sabna bla ebda difiża għalih, u għamel festa. Miċ-Ċina l-vitus xtered mad-dinja kollha, u sakemm dal-ktieb tlesta lejn tmiem is-sena 2020, kien infetta aktar minn 50 miljun persuna, u qatel 'il fuq minn miljun tuħ. It-tfittxija għal vaċċin effikaċi għadha għaddejja. Intant, l-unika difiża li għandu l- bniedem hu li jżomm id-distanza min-nies biex jevita li jittieħed, waqt li jnaqqas it- tiskju ta' tniġġis billi jilbes maskta, jaħsel idejh b'mod regolati, u jiddiżinfetta l-oġġetti ta' madwaru. Għalqu l-iskejjel u bosta fabbriki u postijiet tax-xogħol. Għal żmien twil ukoll għalqu l-bibien tagħhom il-knejjes, il-ħwienet, u l-inħawi ta' divertiment. Il-bandli fl-irħula waqgħu f'ħemda stramba, nieqsa mill-għajjat fettieħi tat-tfal. Naqas l-użu tat-trasport pubbliku, tħasstu l-festi, waqfu l-ajruplani bit-tagħbija tagħhom ta' turisti. Setturi sħaħ tal-ekonomija kkrollaw. U familji sħaħ, żgħar u kbat, żgħażagħ u anzjani, spiċċaw imsakkrin ġewwa djarhom, 'il bogħod mill-wens li l-kumpanija tal-qraba u l- ħbieb tista' tagħtihom. Kien f'dax-xenarju li kważi diffiċli timmaġinah li ġietni l-idea li t-telefonati ta' kuljum li nagħmel lil missieri jsiru l-mod kif negħlbu l-iżolament li ġabet magħha l- pandemija. Bl-inkoraġġiment ta' ħuti Marlene, Josette u Silvana, u ta' matti Roseline, ftehmna li kull filgħodu missieri jirrakkontali memotja minn ħajtu, u li dawn il- vignettes — bħal leħħiet mill-passat — ninsġuhom flimkien fi ktejjeb li jagħti gieħ lill- ħajja twila u mimlija tiegħu. B'hekk ta' watajna jibqgħu jiftaktu lil Kelinu Sultana u, kburin, jifirħu bih f'tislima li tisboq iż-żmien. Mal-mogħdija tal-ġranet, bl-istejjer u t-takkonti ta' jum wata jum, sirt naf aħjar lil missieri. Ironikament, il-pandemija biegħdet lil xi wħud, u qatrbet lil oħrajn. U mhux l-ewwel darba ġie f'moħħi l-ktieb famuż mill-Otjent, E/ff Lejl u Wieħed, fejn Schehetazade jirnexxielha tevita x-xafta tal-mewt billi tirrakkonta storja kuljum lil żewġha għajjur Shahtvatr. Stħajjilt li r-ritmu ħaj ta' storja kuljum iżommna sejrin matul iż-żmien l-aktar diffiċli tal-iżolament, waqt li nżommu fil-mita, bħala inkoraġġiment, it-temmija tal-ktieb u ċ-ċelebrazzjoni tiegħu mal-bqija tal-familja fis- 26 ta' Diċembtu, f'għeluq id-disgħin sena ta' missieti. Mela nibdew it-takkonti…aqtrawhom bil-gost, u ngħaqdu magħna fil-festin ta' memorji li Kelinu għoġbu jaqsam magħna. Ronnie-bin-Kelinu Il-Birgu 6 ta' Novembru, 2020 Ħajr Lil Marlene, Josette, u Silvana, li pprovdew ritratti mill-albums tagħhom, u għamlu kummenti dwar l-ewwel abbozzi. Lil Marlene ħajr ukoll għall-għajnuna fil-korrezzjoni tal-ortogtafija tal-Malti. Lil Roseline, li organizzat l-analiżi tad-DNA ta' Kelinu, li saret f'Texas, USA. Lil Joe Cini, li qasam magħna ħafna titratti tal-familja, speċjalment ta' ommu Salvina u ta' oħtha Rożina, ħut Kelinu, u tal-kuġini mill-Alġetija. Ħajr ukoll lill- oħt Joe, Liliana, għar-ritratt ta' ġewwa tad-dar tax-Xagħra. Lill-partoċċa tax-Xagħra u l-arkivji ta' ritratti https://www.xaghtaparish.otg/ Lil Consiglia Azzopardi, għall-informazzjoni dwar l-istorja tad-dar tagħna fil- pjazza tax-Xagħra, meta kienet tiffunzjona bħala l-Casa Pia Industriale taħt it- tmexxija tal-kappillan Dun Ġużepp Diacono, kif ukoll tar-ritratti — kif ippubblikati fir-rivista Aurora Dei, tas-Soċjetà Filarmonika Victotv, Nru.14, 2012, paġni 55-60. Lil Lino Pirotta, Lilv Galea Pirotta, u Rose Pirotta għall-kummenti tagħhom dwar abbozzi tal-ktieb, u għall-inkotaġġiment tagħhom matul il-proċess tal-kitba. Lill-Professur Hotatio C. R. Vella, għat-tagħrif dwar l-otiġini tal-kunjom Sultana. Lil Dt Manwel Debono, li pprovda ritratti mill-imgħoddi tax-Xagħra, fosthom titratt tal-iskola Primarja, li jmut lura għall-1920, meta nannuh kien għalliem. Lil Carmel Cauchi, għalliem u kittieb, li qasam magħna tittatt u tifkiriet ta' meta kien fl-iskola ta' Birkirkara, taħt it-tmexxija ta' Kelinu. Lill-mexxejja tal-Primarji li tawna permess nittiproduċu titratti b'attivitajiet organizzati meta Kelinu kien Assistent Kap jew Kap fl-iskola tagħhom. Nota dwar il-proċess ta' kitba Il-fatti u stejjer irrakkontati f'dal-ktieb huma noti verbatim miktuba waqt it-telefonati li kelli ma' missieti mill-bidu tal-pandemija f'Malta sa tmiem is-sajf. Ġieli missieri kien jiġi b'idea hu, u ġieli kont infakkru f'xi storja jew avveniment, li kien iwassal għal rakkont ieħor. Memorja ta' spiss kienet iġġib lil oħra: xogħli kien li nżommu titmu għaddej, ngħaqqad ħaġa m'oħra meta aspetti ta' memotja jitfaċċaw f'rakkonti oħta, u nislet dettalji fejn hemm bżonn, waqt li nqassat oħtajn, biex kull rakkont iżomm ċettu tul u jħajjar għall-qari. It-tifkirtiet ma ġewx ittakkontati b'mod kronoloġiku, u għalhekk ipprovajt kemm stajt indomm sekwenza li titrispetta l-passaġġ ta' missieri mit-tfulija għaż-żgħożija, għall-itġulija, u għax-xjuħija. Fi ftit każi għamilt tiċetka biex ikolli tagħrif supplimentari. F'xi każi wkoll insiġt siltiet mid-djatji tas-safar tiegħu. Fil-parti l-kbira tagħhom, ir-takkonti huma fidili għall-mod kif ġew itrakkontati, bl-istil, vokabularju, u titmu ta' kif intqalu fuq it-telefon. B'hekk nittama li l- petsonalità ta' missieri ħarġet mhux biss minn dak li qal, imma l-mod kif qalu. Ħajjet kull bniedem hi, inevitabbilment, marbuta ma' dik ta' ħafna oħtajn. Jissemmew għalhekk diversi nies, li jagħmlu patti mit-tifkiriet itakkontati. Żammejna l-prinċipju li dawk li jissemmew fit-tajjeb jidher isimhom, waqt li dawk li ma jaqtgħux figura tajba, u li mhumiex petsonalitajiet pubbliċi, nittrispettaw l-anonimità tagħhom. Ħadt gost immens nisma' dawn l-istejjer, u tgħallimt ħafna minnhom mhux biss dwat missieti, imma wkoll dwar il-ħajja. Nittama li intom ukoll, bħali, issibuhom t'interess, u ta' fejda. sħonr Id-dar fil-pjazza tax-Xagħra Ġorġ tal-Prussjan: missieri Ommi, Netta ta' Puzzitu L-aħwa bniet L-aħwa subien… :-U1 z-ziju Frenċ, pattinu ta' Ronnie: 'the French connection' . Missieti, avventutiet l-Awsttalja L-għalqa tal-Boba Dinja oħtal…oġġetti Dinja oħtal…snajja' u drawwiet Logħob u mogħdija taż-żmien Il-festa tal-Vitorja Filli briju, filli periklul Meta għal naqta ma spiċċajtx l-għassa tal-pulizija Missieri jagħmel gażiba wkolll Meta waqajt ġol-ġiebja u ħlistha mill-għarqa Mixjiet ma' missieri Ommi, il-bit, il-barmil, u r-tampila Il-kuttri tal-armata Il-mina tal-gwetta Dak l-imniegħel ta' karettuni Oħti l-kbita Rożina, Jack, u l-Hampshitres Il-guest house tax-Xagħra Ajtuplan Germaniż jitkaħħal ġol-għolja tan-Nadur Ċajt — ta' tfal li konnal Ptaspat ta' tfal: oħti Salvina Il-kertejja u l-misteru ta' Bormla Internat… fis-Seminarju Is-Senior Oxfotd, Salvina, u jien Johnnv jibqa' magħna Dun Ġorġ Preca jagħtini parit Mis-Seminatju għall-Kulleġġ Maltempata u traġedja L-ewwel safra FID-DINJA TAL-KBAR Bidu bħala għalliem: Ħaż-Żabbar, Bormla, u l-Gżita Xogħol u familja f'tas-Sliema Min-namtar għaż-żwieġ Għaddejt mill-għatbiell Għetusija u żwieġ Dawk il-brazzuletti tad-dehebl Jibdew ġejjin it-tfal Salvina ħallietna ħesrem Bejn passatemp u xogħol Minn 215 Prince of Wales għal 'Belair' Labour Avenne Kamra tal-banju żul minn hemmi Dawk il-karozzi ħejl… Bdejna bil-Mottis u l-Escott… Għas-sajd il-Gżejjer . Waslet il-Hillmanl Ja ħallelini It-talkies Stejjer u ħajja fis-sala Ħidma fil-knijsa 70. : Dak tifel jew tiflaż Inkwiet fil-Varjinġa 72. Fl-aħħar… Assistent Diretturl 78. Mill-klassi għall-uffiċċju: fit-triq għall-Assistent Kap Dmitijiet bħala Assistent Kap ta' skola Sena Oxford: tħejjija biex insir Surmast It-tfal il-kbar… :-U t-tfal iż-żgħar ..L1 wara għal Birkirkara Birkirkara mhux tas-Sliema Mhux faċli tkun Surmastl Żjata edukattiva l-Libja Ħallietna ommi L-istrajk Ata min imissu dak ir-ritratt ta' Mintoffl Is-Surmast li ma jħobbx imur skola Katattril Il-Proġett Numtu 8 tal-Kunsill tal-Ewropa Mhux xogħol biss Min jistenna jithenna…jew jithertal Minn wata l-iskrivanija… Direttur tal-Primatji MAS-SITTIN: M'GĦANDIX KWIETI Pensjonant President tal-Kunsill tal-Iskola tan-Naxxar Ngħin fil-Kulleġġ St Edwatds Mawta l-Awsttalja… Minn Manilla għal Svdnev u lura Malta: siltiet mid-djarju ta' vjaġġ Meta kejjiltha għal tasil L-Art Imqaddsa Anness 1: Il-kunjom SULTANA Anness 2: L-arblu tar-razza Anness 3: L-arblu tar-razza reċenti Anness 4: X'tgħidilna l-analiżi tad-DNA dwar l-oriġini ġenetiku ta' Kelinu Il-pjazza tax-Xagħra, c.1930 Id-dar fil-pjazza tax-Xagħra p: hi d-dar fil-pjazza tar-raħal tax-Xagħra, fejn twelidt u għext tfuliti u parti minn żgħożiti…dar li fil-fatt għandha ) stotja twila u interessanti. Id-dar tagħna kienet magħmula minn tliet binjiet li jinfdu f'xulxin. Kienet dat ġejja mill-familja ta' missieri, Ġorġ tal-Prussjan, familja bitr-taba' u tat-tajjeb min- Nazzatenu, f'xifer ir-taħal fuq ix- xaqliba li tagħti għar-Ramla. Għamlet żmien mikrija għal tmien litri fix-xahar lil Dun Ġużepp Diacono, l-arċipriet tax-Xagħra mill-1891 sal-1910, u dan fiha waqqaf skola tas- snajja' għall-bniet ta' bejn 5 u 15-il sena, bl-isem ta' Casa Pia — Industriak, u li laqgħet l-ewwel studenti fl-1894. Dun Ġużepp Diacono Kienu jitgħallmu l-bizzilla, ganutel, knitting u ganċ, ħjata u nsiġ, kif ukoll lingwi, iġjene, u duttrina, u kienu jesebixxu u anke jbiegħu x- xogħol maħdum mill-bniet. Dan tant kien ta' kwalità tajba li kienu jtellgħuh għal witjiet f'Londra, u l-gvernatur kien iżur id-dar kull meta It-teatrin fil-bitha mistednin uffiċjali Ingliżi jżuru Għawdex. Dun Ġużepp beda juża parti mid-dar għat-teatrin, bi drammi u fares b'atturi rġiel. Kellu żewġ palkijiet, wieħed għas-sajf fil-bitħa, fejn il-kamra li hemm bil-kolonni, bin-nies jaraw lill-atturi mit-tertazzin. Dik il-kamra aktar tard aħna konna nużawha biex nqiegħdu xi nagħaġa fiha, jew is-silla. Fix-xitwa t-teatrin kien isir fil-kmamar kbar ta' fuq, li fil-fatt qabel ma bdejna nużawhom biex notqdu fihom, kienu jinfdu ma' xulxin u minn naħa kont tista' tara san-naħa l-oħra. Jiġifieri dawn it-tlett idjar kienu qishom dat waħda, u tgħaddi minn waħda għall-oħra minn turġien, mill-bitħa, u mit-terrazzin. Biss kienu kollha tal- Prussjan, u kien hemm sitt aħwa barra missieri. Ġorġ tal-Prussjan: missieri Lil missieri (imwieled fis-26 ta' Settembru 1886, u ħalliena fl-4 ta' Diċembru 1969) nafu dejjem moħħu fir-taba', tiela' u nieżel l-għalqa magħtufa bħala 'tal- Boba'. Hu kien ġej minn familja min-Nazzarenu, b'ħafna taba' li kienu jaħdmuha s-seba' aħwa li kienu. Missietu, Salvu, kien miżżewweġ ma' Roża, imwielda Cotdina. Salvu kien qisu xi pattijarka minn dawk il- kbar. Iż-żgħir tiegħu kien jismu Stiefnu, u meta dan mititlu l-mara reġa' żżewweġ. Missietu pront qatgħu mit-testiment u ħallielu biss il-leġittima. Ġorġ Sultana — missieri Billi n-Nazzarenu hu mbiegħed sew mill-pjazza — ttid tqis li x-Xagħra hu l-akbar taħal t'Għawdex — ma tantx konna narawhom lil tal-Prussjan, ħlief liz-zija Fortuna, li kienet tgħix magħna. Kien jiġi xi wieħed jew l-ieħor mill-aħwa subien biex ikellem lil missieri dwat xi qbiela, jew dwat it-taba', imma kuntatt magħhom ma tantx kellna. Biss għandi kopja tat-testment li n-nannu Salvu għamel qabel ma miet. Sa fejn naf jien, in-nannu Salvu u n-nanna Roża mietu qabel ma twelidt jien. Ommi u missieri tgħartsu bi qbil bejn il-familji, għax dak iż-żmien kien impottanti li tiżżewweġ ma' min kellu l-mezzi biex tgħix tajjeb. Kien hemm tnax-il sena bejniethom, u żżewġu fl-1918. Ommi kienet aktar tal-pepċ, imdottija fil-pjazza, u aktar tapprezza l-iskola, waqt li missieri l-għalqa tal-Boba kienet il-mimmi t'għajnejh, u ma naħsibx li qatt fehem kif l-uniku tifel li kellu ma ntefax hu wkoll jaħdem l-uċuħ tar-taba'. Batta lili, missieri u ommi kellhom żewġt ibniet, il-kbira Rożina, u ta' watajha Salvina. Missieri kien la antika, bħal donnu. t-tfal kellhom jagħtu sehemhom u dak li kapaċi jagħmlu jrodduh għall-ġid komuni tal-familja. Meta qbadt l-ewwel paga ta' għalliem qalli: 'Allura dik il-paga se żżommha kollha inf' U ommi fil-pront qabżet u qaltlu: EMelal. Mhux hu ħadem għalihaf U b'riħet hekk - żammejt il-flus u bihom ħallast Missieri u om f'tal-Boba għall-ewwel safra tiegħi l- Ingilterta u bosta pajjiżi fl-Ewropa ma' ħbiebi taħt il-gwida ta' għalliem, is-Sur James Burgess. Ommi, Netta ta' Puzzitu Ommi Netta (imwielda t-30 t'April 1898, ħallietna l-24 ta' fannar 1979), kienet il- perċimes tal-familja: ħabrieka, u moħħha jilħqilha tant li kulħadd kien iqisha bħala avukat, u ġejjin u sejrin in-nies għandha għal xi parit. Kienet tajba għall-biżnis, u ħsiebha fil- proprjetà u tipprova tlaħħaq ma' kollox. Għamlet li setgħet biex iżżomm it-tliet postijiet tal-pjazza bħala dat waħda. Bdiet tieħu ħsieb liz-zija Fortuna, oħt missieti, li kellha problemi setji tas-saħħa, bl- għadam imgħawweġ u nafha dejjem magħna, u dejjem muġugħa f'qiegħ ta' sodda, tant li ommi anke kienet tgħinha tiekol. U allura minflok tħallset tax-xogħol li kienet tagħmel magħha, kellha dritt għal parti oħra tad-dar. Kienet tiġbot il-qbiela (bħalma qed nagħmel issa jien), tixtri u tbigħ, u mhux darba u tnejn ħadet pariti mingħand avukati — bħal Dr Masini, u Dr Pace li żviluppa Paceville — biex tkun taf kif għandha timxi. Ta' sikwit kienet tirtakkontali tagħlima li ħadet m'għand l-avukat Pace. Wara l- iskrivanija tiegħu kien hemm inkwadtu li fih kienet tidher baqra. Ommi kienet tiġiha l-kurżità u darba minnhom staqsietu għaliex kellu stampa ta' baqta watajh. Pace beda jidħaq u qalilha: 'Dil-baqta kulħadd irid jieħu biċċa minnha, u min itid kuxtejha, u min irid żaqqha, u sa dembha jeħdulha. U minnha ma jibqa' xejnl Aħjar dik il-baqra nżommuha sħiħal' Dan kien il-partit li l-avukat kien jagħti lill-klijenti tiegħu, biex iħajjathom ma jaqsmux il-proprjetà li jkollhom f'ħafna biċċiet u tispiċċa fix-xejn. U dik it-tagħlima ħaditha fuq li ħaditha, għax moħħha dejjem kien kif se żżomm l- att li kellha mingħajr ma titfarrad u ssir xejn. Niftakatha dejjem bil-kotba u l-pitazzi, iżżomm il-kontijiet u l-irċevuti, tixtart min ħallas il-qbiela u min għad baqagħlu jagħti. U lili kienet tispjegali kollox u twissini dwar min idum ma jħallas, u min hekk u min hekk. Għadni sal-lum ma fhimtx dak kollu li kienet qaltli dwat il-biċċiet t'art li kellna. Imma hi kienet iżżomm kollox f'moħħha u dejjem taf fejn qiegħda. Batta mill-attijiet kienet dejjem tara x'se tivvinta. Kienet tbigħ minn whiskev sa buttuni u minċotti, u saħansitra tħajret iġġib il- ħelu…Niftakarha bit-tilati tal-panidispanja, u tqatta' minnha biex tbigħ lil dak u lill- ieħor. Dan barta li kienet tieħu ħsieb il-lukanda Calvpso, li kienet parti mid-dar tagħna, u li kienet mimlija sodod u li fiha kienu joqogħdu kaċċatuti, bandisti fi żmien il-festa, u x'naf jien. Kienet issajtilhom, u tipprepara l-kmamat, u żżomm kollox f'postu. Ma nafx kif kienet tlaħħaq ma' kolloxl Għamlet snin sħaħ tieħu ħsieb tliet ħaddiema li kienu ġew minn Malta biex jagħmlu l-paviment tal-irħam għall-knisja. Kienu mqabbdin ma' ċettu Spampinato, Malti ta' dixxendenza Taljana. Ommi wkoll kienet ġejja minn familja tat-tajjeb bħal missieri. Kienu joqogħdu fil-pjazza tax-Xagħra, proprju faċċata tad-dar li fiha ttabbejt. Missierha, in- nannu Lawrenz Sultana, kien iżommha, jilbes pulit, u jobrom il-mustaċċi: kellu l-proprjetà. Mattu, in-nanna Kunċetta mwielda Cordina, tagħtu sebat itfal: erba' bniet — jiġifieri: mix-xellug tar- tittatt Ġużeppa (li tiġi omm Mike Cini), Kelina (li baqgħet xebba), Netta, u Mariġwann — u tliet subien, Pawlu (fuq il-lemin tar-ritratt), u ż-żgħir Duminku. Frenċ ma jidhirx f'dan ir-ritratt. Owmi u ħutba man-nannu Lawrenz n n-nanna Kunċetta Kellhom ċettu teputazzjoni fir-raħal, kif turi din l-istorja: fil-pjazza kien hemm familja Refalo, bil-laqam tat-Timnimanna, li kellhom fabbrika tal-għaġin, b'magni b'ħafna taljoli u roti jduru, waqt li fuq barra tal-ħanut dejjem bl-ixkejjer tad-dqiq. Kienet familja kbira u minn tagħna, u ħafna kienu jispiċċaw quddiem il-ħanut tagħhom, kulħadd jirrakkonta, għax hekk kienu jqattgħu ż-żmien in-nies. Niftakat darba, żgħit kif kont, ġie fuqi Refalo l-missiet, taptapli fuq il-wattani, u qalli: 'Intom sinjuri tal… Għalija dak il-kliem ma kienx biex jagħmilli unut, imma bħal kienet xi ħaġa privata, għax konna ta' Puzzitu, u b'dik id-dar kbita fil-pjazza, li fiha kienu jiġu joqogħdu minn kull ġens ta' nies, min għall-kaċċa, u min għall-festa. Kienet forsi l-ewwel datba li ndunajt li aħna konna naqtgħu ċettu figuta fir-raħal tax- Xagħta. L-aħwa bniet Iz-zija Kelina Iz-zija Kelina kienet aktar kbira minn ommi, u dak iż-żmien kien hemm l-użanza li waħda mill-ulied bniet, aktarx l-akbar waħda, li tkun viċin t'ommha, tibqa' tieħu ħsieb l-anzjani fil-familja u ma tiżżewwiġx. Kelina infatti baqgħet tgħix għal ħafna żmien man-nanna Kunċetta, u kienu joqogħdu fid-dar ta' quddiemna fil-pjazza, flimkien man-nannu Lawrenz. Niftakarha dejjem taqdi lil ommha Kunċetta, li kienet mara qawwija, dejjem bilqiegħda fuq pultruna, ġibli dik u ġibli l-oħra, u Kelina sseftet magħha. Kienet tgħin ħafna lil ommi wkoll, daqqa taħsilna, daqqa titmagħna, il-ħin kollu magħna, għax ommi dejjem imħabbta. Niftakar li konna nidħlu f'ta' Filjolu, fl-isqaq ta' faċċata, u kienet tqaxxtilna l-bajtar u ħalli għalina niekluh. Wara li n-nanna Kuċetta kibret ħafna fl-età, hi u Kelina ġew joqogħdu għandna, fejn illum hemm il-haitdresset, għax kienet aktar komda li nkunu qtib xulxin milli trid toqgħod il-ħin kollu taqsam it-ttiq biex tata xi trid waħda, u x'għandha bżonn l-oħra. Meta bdejt l-iskola u anke bdejt immut is- ; Seminarju, iz-zija Kelina u n-nanna kienu jieħdu gost jistaqsuni: 'U x'tgħallimt illum7' U jien kont nirrakkonta l-ġurnata tiegħi, bl- affarijiet li ġraw, l-aħbarijiet li konna nisimgħu, u huma jistagħġbu. Xi naqra mqareb kont, għax niftakar liz-zija Kelina tigdem il-pala t'idha u tgħidli: 'Tnt se toqgħod kwieti… Kienet tal-knisja ħafna, dejjem għall-quddies, rużarju u talb. Żgur li kienet għajnuna kbira għal ommi, u ma konna niddejqu xejn li kienet magħna. Mietet eżatt ġimgħa wara ommi, u kont ħsibt għall-funetal jien, bis-santi b'kollox, għax kont għadni kemm għaddejt mill-funetal t'ommi u allura kont naf sew x'hemm bżonn isir u għand min għandi nitrikotti għas-setvizzi kollha li hemm bżonn. Iz-zija Mariġwann Billi kienet toqgħod ir-Rabat, ma tantx konna narawha lil din iz-zija, li kienet miżżewġa Grech. Biss, meta bdejt immut is-Seminarju, qabel ma sitt intern, kont immut niekol għandha, għax kien ikollna brejk twil f'nofsinhar. Kienet mata dħulija ħafna u konna mmottu tajjeb. Niftakar li wata l-bieb ta' batta kellha vit tal-ilma…id-djat li kellhom vit aktarx kien ikollhom wieħed biss, u kont issibu l-eqreb tat-triq. Kienet tgħidli ' Aħsel idejk qabel ma tibda tiekol'. Biss mhux dejjem kont niekol għandha…ġieli kont immut nieħu xi ħaġa ma' sħabi subien fil-ġonna ta' Villa Rundle, fejn hemm ħafna siġat, qisu buskett, u fejn jagħmlu l-witjiet tal-Imnarja. Wieħed mit-tfal taz-zija Matiġwann, Michael, emigra lejn l-Awsttalja, u jien iltqajt miegħu u l-familja tiegħu meta mott nata lil oħti fl-1998. Iz-zija Ġużeppa Iz-zija Ġużeppa, bħal ommi, kellha ħanut żgħir, imma ma tantx kienet ħabrieka għall-biżness meta tqabbilha m'ommi. Lanqas tant kienet issajjat, u fil-fatt ir-raġel tagħha, Ġorġ Cini, ħafna dtabi kien isajjar hu. Gorġ kien patrukkier, imma batta minn hekk kien isewwi l-arloġġi, u meta ma kienx ikun qed jaqta' x-xagħar jew iqaxxar il- leħja lil xi klijenti, kien jintefa' bilqiegħda jara jsibx tarf ta' xi żveljatin li n-nies kienu jġibulu l-ħanut għat-tiswija. Min jaf… forsi minnu tħajjart għal dik is-sengħal It-tifel tagħhom, li kien jismu Mike bħali, u li allura jiġi primu kuġin miegħi, kien sena biss akbar minni. Hu kien imut is-Sekondarja tat- Rabat, ħdejn ta' Vajtinġa, li: kienet meqjusa skola aħjar mis-Seminarju, — fejn kont immur jien. Konna ta'— spiss flimkien, biss billi ma ġabx il-GCEs mal- ewwel, waqt li jien l , A l għadd mal-ewwel Me prova fl-1948, hu ' , spiċċa sena watajja l-Kulleġġ tal-Għalliema meta morna nistudjaw hemm. Minħabba li l-artijiet li writna t-tnejn kellna ishma fihom, spiċċajna għamilna ħafna biżness tal- bini flimkien. Iz-zija Ġużeppa mietet pjuttost kmieni, b'attakk ta' qalb, ta' 66 sena, fl-1966. L-aħwa subien… Iz-ziju Pawlu Iz-ziju Pawlu kien pjuttost t'għalih waħdu, sulu sulu u ma kienx iħobb jiddandan u jparla. Kien telaq lejn l-Awsttalja u żżewweġ lil waħda Irlandiża, Nancv Wilson, li flimkien magħha fetaħ tabakketija fil-qalba ta' Svdnev, ibigħ sigaretti u sigatti. Qatta' ħajtu hemm, u għamel il-flus, imma kien ġej u sejjer Għawdex u kien jgħaddi l-isbaħ tliet ġimgħat jew xahar għandna. Ommi kienet iddur bih tgħidx kemm, tagħtih x'jiekol u kamra fejn jorqod, u x'naf jien. Ma kellux tfal, u ħadnicha bi kbira għax ħalla kollox lin- neputijiet ta' martu Nancv, u lilna ftit li xejn, minkejja dak kollu li konna għamilna miegħu. Miet għandna, fid-dar tax-Xagħra. Niftakar li ommi kienet bagħtet lil Silvana tagħtih kikkra kafċ u x'ħin daħlet fil-post fejn illum hemm. il-hairdresser issibu mejjet. Miskina, ħadet qatgħa żul minn hemml l Duminku kien l-iżgħar fost ħut ommi. Ma kienx ta' skola imma ma kienx iħabbel moħħu wisq dwar dan u xorta sab x'jagħmel f'ħajtu. Kien wieħed minn tal-ewwel li kellu karozza Għawdex, waħda minn dawk l-antiki bl-istepnev wara. Qabel kulħadd kien bil-karozzin. Duminku, li kien joqgħod fi Triq it-Tiġrija, quddiem fejn illum hemm l-iskola Primarja, beda jagħmilha ta' xufiet, iwassal lin-nies'lhemm —— ġa Duminku Sultana. u 'l-hawn bħala taxi — driver, li kienet xi ħaġa ġdida għalina. Darba minnhom ħa passiġġier sa. Marsalforn, u huma u ġejjin lura, meta dat it-tieni liwja fit-telgħa iebsa li hemm lejn ix-Xagħra, ma setax idaħħal il-gear u beda miexi lura. Imnalla kien fuq in-naħa tal- ħajt, għax spiċċa ġo għalqa u tnexxielu jieqaf, għax kieku kien jaqa' mill-irdum. Puzzitu House Wara beda jaħdem mal-fabbrika tal-ħalib, li kienet ħdejn il-grawnd tal-futbol. Il- bdiewa kienu jġibu l-laned bil-ħalib frisk, u sa fejn naf jien kienu jeħduh Malta biex jiġi ppastutizzat. Duminku miet meta kellu anqas minn sittin sena: beda jintela' bl-ilma, u dejjem l- isptar biex ineħħu dan l-ilma li kien jittabbielu. 7. ..u z-ziju Frenċ, parrinu ta' Ronnie: 'the French connection' Il-kummerċ donnu kien f'demmna. Iz-ziju Frenċ sat sinjur min-negozju li kellu mal- Alġerija, it-Tuneżija, u Marsilja. Kien jixtri u jbigħ minn kollox, imma speċjalment affarijiet tal-ikel bħal koskos u karawett: qisu mhux hu…saħansitta kien akkwista xi attijiet f'Bona. Kien tgħallem jitkellem bil-Franċiż sew, u mur ġibu kieku għadu ħaj u sar jaf li int iżżewwiġt Franċiża, Ronl B'kumbinazzjoni kbita ħallielek munita Franċiża tad-deheb bħala witt, li tajnieha lil Roseline, kif jixraq. Ismijiet Franċiżi aħna fil-familja kellna fuq li kellna: Micheline Chollet, Germaine Michel, Roland, Jean Louis, Genevieve, Germaine…tant li ommi kienet ivvintat taqbila biex tibqa' tifakar l-ismijiet jew il-kunjomijiet tal-kuġini tagħna Alġetini. - RE m FS. Korrispondenza mill-kuġini ta' Bona Meta kienu jiġu Malta dawn il-kuġini Alġerini, kienu jmottu għand iz-zija t'ommi, Grezz. Din kienet baqgħet xebba (u għalhekk Cotdina) u ħadet ħsieb lil Dun Lawrenz, li ħallielha d-dar tiegħu fi Triq it-Tiġrija (quddiem l-iskola, illum Puzzitu House), waqt li hi ħalliet kollox liz-ziju Duminku. Kienet dejjem godom, allaħares min imissilha t-taraġ — li kien miksi bil-plastik oħxon miżmum bil-viteg, u fejn, mid- dehta, kienet taħbi l-flus — u jien u Mike Cini, taz-zija Ġuzeppa, konna ta' spiss immottu nagħmlulha xi faċendi, imma kienet tippreferi lili għax kont naħdem iżjed. Insomma, iz-zija Grezz kienet titmagħhom lil dawn il-kuġini, imma ommi kienet dejjem tissuspetta li kienu jieklu xi ħaġa qabel għax għand iz-zija kienu tant jieklu ftit, u jteftfu fl-ikel b'ħafna ċerimonji bi frieket u skieken qishom qed jagħtu xi show, li kienet tikkonkludi li ma kellhomx ġuħ u li kienu mlew żaqqhom minn qabel. Jien lil dawn il-kuġini ma tantx niftakarhom, għalkemm darba wieħed minnhom ġie joqgħod ftit għandna. Aktar kien jafhom Mike Cini, li baqa' jiktbilhom għax kien jaf bil-Franċiż. Mike kien primu kuġin tiegħi, bin iz-zija Ġużeppa u Ġotġ il-partukkiet, u bħali mar il-Kulleġġ tal-Għalliema, imma sena watajja. Mela z-ziju Frenċ kien tiela' u nieżel Bona, u jinnegozja u jistgħana. Biss mhux dejjem ġietu tajba: darba minnhom kien ġie Malta ċertu Michel, wieħed mill-kuġini tagħna mill-Alġerija, u li kien hawn għal pellegrinaġġ jiċċelebra xi ċentinarju ta' San Pawl. Iz-ziju Frenċ offra lil Michel li jbiegħlu l-att li kellu, u dan aċċetta. Niftakar li kelli dawk il-ħmistax-il sena, u kont mott magħhom għall-kuntratt Malta, għand nutar li kien joqgħod fil-pjazza ta' Ħaż-Żebbuġ. Michel ovvjament ma kellux il-flus kollha meħtieġa miegħu, imma ħalla somma, bil- patt li l-bqija jibgħatha permezz tal-bank tiegħu f'Bona. Imma meta mar luta kienet bdiet il-kampanja għall-indipendenza, li damet sejta mill-1954 sal-1962, u ħafna Maltin ġralhom bħall-Franċiżi: kellhom jitilqu ta' fuqhom sendughom, u ħallew kollox warajhom. Tgħidx kemm tħabatna biex forsi nieħdu dak li kien tagħna, imma. kollu għalxejn…domna s-snin immottu l-Belt il- ) Foreign Affairs, għax kienet somma pjuttost kbira, imma spiċċajna b'xiber imnieħer. Iz-ziju Frenċ ma' martu Modesta Minkejja dan l-intopp, għaz-ziju Frenċ ħafna i i affatijiet oħra mattu tajjeb. Kien dħuli u jħobb wa - - - - i i DEFIANT. i jittakkonta u jagħmilha man-nies, u ttid tarah £ lie e jippassiġġa fil-pjazza, bil-polka u bil-bastun, jitkellem ma' dak u mal-iehot. Kien miżżewweġ ma' atmla, jisimha Modesta, li jetġa' kienet aktar sinjura minnu, għax kienet wirtet ħafna proprjetà, fosthom l-għalqa ta' Wilġa u d-dar il-kbira fin-niżla għal Matsalforn. Did-dar kellha etba' bibien fil-faċċata, u kantina enotmi fejn iz-ziju kien jaħżen il-btieti tal-inbid kbar daqs karozza..il-famuż 'Puzzitu wine'. Niftakar li ġieli bagħatni nixtri l-kimiċi li kellu bżonn biex jagħmel l-inbid. Niftakat ukoll li meta kibet kien jgħidli: 'Ata ftit kemm għandi idejja soforf' Kien jinkwieta għal saħħtu, u aktarx kellu s-suffejra. Fl-aħħar ta' ħajtu kien kitibli ittra. Miskin kien imdejjaq għax naħseb li ħass li kien wasal fit- tmiem. Kien żvoga miegħi. Dik l-ittta naħseb li jekk infittixha, insibha. Kummerċ taz-ziju Frenċ Missieri, avventutiet l-Awsttalja Missieti, wara li żżewweġ, u qabel ma twelidt jien fl-1930, etħielha għall- Awsttalja bħalma kienu jagħmlu ħafna ' Maltin u Għawdxin. Ħadem fil- kannamiela — fejn kienu jaqtgħu x- sugat cane — xogħol iebes ġo għelieqi tomna wata tomna li ma jispiċċaw qatt. Kien jirtakkontali kif darba mat jagħmel xogħolu qalb il-kannamieli u ħa qatgħa ssemmix għax x'ħin tbaxxa — għamel għalih setpl Ħaddiema fil-kannamiela fl-Awstralja Kien ukoll ħadem mal-kumpaniji tal-ferrovija, iqiegħed il-linji tal-ħadid — xogħol ta' strapazz u ta' tbatija li ħadu f'diversi nħawi fl-Awsttalja, fi New South Wales u anke aktar 'il fuq. Niftakru jsemmi post jismu Partamatta, li fil-fatt hu madwar ħmistax-il mil fit-Tramuntana ta' Svdnev. Imma wata ftit żmien kien għamel biżżejjed flus biex jixtti dar, u mat lura Għawdex bit-tir li jħajjar lill-ommi temigra miegħu lejn l- Awsttalja. Imma ma tiditx u alluta kellu jirritorna biex ibigħ id-dat li kien xtata u jiġi lura bil-flus. Kien b'dawa il-flus li xtata tal-Boba — għalqa kbita ta' xi tomnejn — mingħand taġel minn San Ġiljan, għalqa kbira ħafna, nofsha tiegħu, u nofsha ta' ġuvni rozz, iltim u jgħix waħdu bl-isem ta' Ġużeppi, li mhux datba u tnejn missieti kellu xi jgħid miegħu, għalkemm ommi kultant kienet iżżommu d-dar biex jiekol magħna. Il-qasma ta' missieri kienet kbita biżżejjed biex minnha noħtoġ 19-il plot meta tawni l-permess għall-binil Missieti kien iħobb jitrakkontali fuq l-Awsttalja. Min kien ikun itid jemigra kien imur jirreġistra l-Belt, fejn illum hemm il-Lombard Bank, u kien jintgħażel skont jekk kienx jiflaħ għax-xogħol iebes u kellux xi sengħa, aktar milli jekk kienx tal-iskola. Il- vjaġġ bil-vapur kien idum xahrejn jekk mhux aktat, u missieti kien isemmili l-postijiet li kienu jgħaddu minnhom, bħal ngħidu aħna Pott Said. Kien ukoll jgħannili taqbila li kienu jkantaw flimkien l-Għawdxin fuq il-bastiment: Għawdex għandna l-imterna u għalina regimiterna L-'imterna' ma kienet xejn ħlief il- Lanterna tal-Ġordan, li hemm fit-telgħa ta' Gelmus, ħdejn ta' Pinu batta l- Għasti..u bħal donnhom qed jgħidu li qatt aktar mhuma se jerġgħu jaraw lil pajjiżhom. Il-Fanal tal-Ġordan L-għalqa tal-Boba l k Missieri kien jieħu ħsiebha l-għalqa: , kien iżommha pupilla, u kien preċiż fix-xogħol tiegħu, kollox imqassam bl- eżatt qisek qed tata titratt. Kellu idea tajba tar-raba', x'tiżtra skont l-istaġun. Kien ikollu minn kollox: patata, pastard, qaqoċċ, kartotti, basal. In-nies kienet tiġi tixtri mill-għalqa, inkella konna ntellgħu l-biegħa d-dar fuq kattu biex jixtru minn hemm. La ' kellna żiemel u lanqas ħmar, allura ħallina nimbuttawl Fi żmien il-gwerra qatt ma naqasna l-ikell : Kienet l-ewwel għalqa f'Għawdex bil- mitħna taċ-Chicago, u missieri kien tħajjar għaliha għax kien ra bħalha l- $ $ M Awsttalja. Kien bena bir enormi bil- Missieri quddiem il-mitħna f'tal-Boba mini taħt l-art biex jilqa' l-ilma minn kullimkien, u tant kien itella' ilma li kellu bżonn żewġt iġwiebi. Dawn kellhom ġaktun fil-qiegħ — bħal biċċa ġilda li ssetvi ta' vit — u l-ilma kien igelgel 'l isfel tul ħwat tal-ġebel mal-għalqa kollha. Fil-ġwiebi kien iżomm ukoll ħut tal-ilma ħelu, kollha kkulutiti. Kellu kamra fejn iżomm l-għodda, u kien ukoll irabbi tiġieġ u majjal, barra xi nagħġa jew tnejn għall-ħalib. Kien ikabbar is-silla u x-xgħir ġo għelieqi oħra li kellu, biex jitma' l-annimali. Niftakar kellu minġel li kien jużah biex jaħsad l-għalf, u li kien idendlu minn ħolqa ma' ħajt meta ma kienx jużah. Missieti kien taġel kwiet…tista' tgħid li l-kap tal-familja kienet ommi. Dak li kellu x'jaqsam ma' negozju kien f'idejha, u konna niġġennu ' meta kienet taqsam għal Malta biex tixtri jew tbigħ, għax kienet tieħu lili u lil oħti Salvina magħha. Ġieli kienet tagħmel jumejn Malta, u allura konna notqdu f'xi lukanda tagħti fuq il-Port il-Kbir. Għadni niftakar il-ġmiel tal-vapuri deħlin u ħerġin, b'dak id-dawl ifeġġ fid-dalma tal-lejl. Missieri Ġorġ Dinja oħtal…oġġetti Meta naħseb fi tfuliti, nistħajjel lili nnifsi f'dinja oħra. Kemm hemm oġġetti u drawwiet li għebu maż-żmienl Ħa nsemmilek ftit minnhom. l Għawdex domna ħafna ma kellna l-elettriku u l- ' ilma fid-djar. Allura konna nsajtu bil-Awġniera, l-— apparat tal-ħadid li kellu tank isfel mimli bil- pitrolju, u minn hemm titla' ftila — ġieli waħda, u ġieli anke tnejn jew tlieta. Kellna wkoll il-prż/zos, li dan kien iħaffef iżjed biex issajjar fuqu. Kien bħall-kuċinieta, imma kellu nozzle tqiqa ħafna li minnha joħroġ il-pittolju li fil-pront jaqbad u jixgħel il-ġewża bi fjamma qawwija. Kien hemm bħal pompa żgħira li aktar ma tiġbidha 'l barra u ddaħħalha 'l ġewwa, aktat tagħmel pressa u aktat tixgħel il-fjamma. Dik il-ġewża kienet tqum ħafna flus, għax ikkumplikata, u allura kien hemm min kellu l-fama li jaf jirranġaha meta tinkiset jew tistadd. Kuċiniera u primos Batta dan l-appatat għat-tisjir konna nużaw ukoll il-Żażab, li konna nagħmluh bejn żewġ ġebliet, inqabbdu n-nar, u fuqu nagħmlu banju taż-żingu biex inħejju l-misħun għall-ħasla tal-ħwejjeġ, bħal ħrieqi u affarijiet bojod. Il-ħasil tal-ħwejjeġ kollu kien isir bl-idejn. Kulħadd jogħtrok jogħtok jogħtokl Ftit wata li żżewwiġna daħlu l-washing machines jaħdmu bl-elettriku, u xtrajna waħda. Imma ommi baqgħet la antika. Xi djar maż-żmien daħħlu for f jaħdem bil-ftila u bil-pittolju, fuq l-istess prinċipju tal- lampi tal-ftila, li kienu jagħu dawl tajjeb, imma mhux daqs il-kavpi tal-manti/. Dawn kellhom bużżieqa tal-ħarir li meta tixgħel tagħti dawl qawwi u bajdani. Jien ħafna mill-istudju tiegħi għamiltu fid-dawl tal-lampa tal-pitrolju, bi ftila waħda. It-tubu kien jitgetmed u trid tnaddfu minn żmien għall-ieħor biex iżżommu nadif, għax minn abjad isirlek iswed bid-duħħan u l-ġmied. Biex inżommu l-affarijiet kesħin u friski, konna nniżżlu barxzi/ fil-bir, il fuq mill-ilma. Konna wkoll nżommu l-affarijiet tal-ikel 'il bogħod mix-xemx. Wieħed taġel jismu Anġlu, li kien joqgħod faċċata tagħna, kont immut għandu biex nixtri l-bettiegħ, u dan kien iżommu taħt is-sodda għall-frisk. Maż-żmien kien hemm min daħħal friġġ taħdem bil-pitrolju. Kellna waħda aħna aktar tatd tas-Sliema. Konna nimlew it-tank bil- pitrolju, li dan meta jaqbad isaħħan, u b'xi proċess li qatt ma fhimt idawwar is-sħana f'kesħa. Ġieli kien ikollhom il-ħsata u jdaħħnu d-dar kollha bin-nugrufun li joħroġ minnhom. Dinja oħral…snajja' u drawwiet Niftakat nies telgħin u neżlin il-pjazza, min itid ibigħ xi ħaġa, u min qed joffti xi servizz. Kien hemm Ġanni l-landier, li kien isewwi l-bottijiet tal-enamel, li kellhom lagħqa ta' verniċ ileqq mad-dawra. Dawn ir-reċipjenti — li kienu jintużaw għat-te u affatijiet tal-ikel — bl-użu ta' kuljum kienu jittaqqbu, u Ġanni kien jintefa' f'kantuniera fil-pjazza bis-saldatur u bl-istann, isaħħan l-għodda fuq il-primos, u jissaldja t-toqba. Kien jgħaddi tal-ħut jgħajjat kemm hu frisk, u min jaf kemm il-bejjiegħ ieħotrl Kien jgħaddi ċertu Ġużeppi iċ-Ċetqu, b'xi etba' jew ħames mogħżiet watajh, idur bieb bieb u kulħadd joħroġ b'xi — bott jew tazza ħalli jixtri ftit ħalib frisk. F'kemm ili ngħidlek kien jaħkb il- mogħża, u tidħol ġewwa bil-ħalib kollu tagħwa. Kien aktar tatd li sirna nafu li kien minn dal-ħalib li kien jaqbadna d- Ħalib frisk mill-mogħża Kien jiġi wkoll wieħed mir-Rabat ibigħ il-ġe/ażi. Dawn kien jagħmilhom hu stess, u kellu bħal tank tond, qisu gevset, li kien ikun ġo tank ieħor, bis-silġ bejn iż-żewġ tankijiet. Kien ikollu manku u kien joqgħod idawtu, u miegħu jdur it-tank ta' ġewwa, u b'hekk kien iżomm il-ġelat kiesaħ u iebes. M'għandux x'jaqsam mal-ġelati tal-lum, imma konna niġġennu għalihl Kont noqgħod nistennieh wata l-purtiera tal-ħasita, avolja ommi kienet ttidni norqod wata nofsinhar. — X'ħin jasal kont immut niġri għandu b'tazza f'idejja, u ħallini nilgħaql Il-ħelu minn dejjem kont nagħmel għalih jienl Magna tal-ġelati Dak iż-żmien kien ikun hemm ukoll bejjiegħa mit-Turkija, mit-Tuneżija, u mill- Alġetija…naħseb li aktar kienu jiġu Għawdex milli Malta. It-Torok kienu jbiegħu pa/i — bħal imrewħa kontta s-sħana. L-Għatab kienu jbiegħu /apiti tal-qasab irqiq, midmum u meħjut, kollhom bit-tpinġija fuqhom. Dak li llum insibuh id-dar, meta kont tifel kien ikollna noħotġu għalih barta. Ilma ġieti ġol-kanen ħadd ma kellu. Ħafna kellhom bit id-dar, imma konna wkoll immottu għall-ilma fl-uniku għajn li kellna r-raħal. Dan kien proprju biswit is-salib tal-pjazza. Kont immut b'xi barmil jew buqat u nistenna wara n-nies sakemm imissni, u nimla t-teċipjent u nieħdu lura d-dar. L-ilma kien joħroġ minn qisu pilastru b'ħalq ta' kelb jew iljun. L-istess. meta niġu għall-forn, li fi tfuliti ħadd ma kellu d-dar. Konna mmottu l għand. il-furnar Peppi b'xi torta, $ pastizzi daqsiex, Forn komunali tipiku, u l-forn ta' Peppi, illum viitluq brunġiel, patata, basal, u x'naf jien…speċjalment nħar ta' Ħadd. Kont inqiegħed kollox ġo pram, naqsam il-pjazza, indur fuq ix-xellug, u naqbad it-triq għall-forn. In-nies kienet tqiegħed xi ħaġa ġot- fis turtiera — xi tibna jew xi biċċa għaġina jew qasba — ħalli tkun tista' tagħraf liema teċipjent kien tagħha. Ommi kienet tibgħat il-brunġiel li missieri kien iġib mill- għalqa, u Peppi kien jixwih, u hi wara tbiegħu. Kien hemm drawwiet matbutin mas-saħħa. Pereżempju, qabel semmejt il-lampi tal- pitrolju. Dawn kienu jintużaw ukoll biex isaħħnu xi flane/la mat-tubu, u dil-flanella titqiegħed fuq iż-żaqq biex tneħħi l-uġigħ ta' xi indiġestjoni. Ġieli wkoll konna nagħmlu qoxra tal-ħjar ma' moħħna meta kien ikollna xi uġigħ ta' tas, u b'hekk inniżżlu d-deni, għax il-ħjata tkun friska. Għall-uġigħ tad-dahar, kienu jixegħlu xewzgħa, jagħmluha ġo fazxa, u mbagħad iqiegħdu t-tazza fuq dahar min kien muġugħ. Ix-xemgħa kienet toħloq vakwu u jinġibed il-laħam 'il fuq. U suppost l-uġigħ imur. Din kienu jgħidulha fin/usa. Imwiet niftakar fuq li niftakar. Meta kienet tmut xi tarbija — u kienu jmutu tafxl — kienu jidfnuhom ġo tebut abjad, u kienu jġottuh it-tfal għal parti mit-triq, u l-bqija fuq karettun żgħit. Billi ċ-ċimiterju qed 'il bogħod mill-knisja, il- karettun kien jintuża għal kull difna. Kellu ż-żewġ toti ta' quddiem idutu laġenba ħalli jkun jista' jdut il-kantunieti tat-toroq bla tbatija. Kien ikun hemm divetsi qassisin, mhux wieħed biss, għax kien hemm xi perkaċċi għal min jassisti funetal. U jekk xi ħadd impottanti jmut, bħal xi ħadd mill- kleru, kien ikun hemm ukoll warċ funebru bil- bandisti, b'sinjal ta' tispett. Kienu għamlu hekk meta miet il-kuġin Mike Cini, billi għal xi żmien kien il-President tal-Banda tax-Xagħta. Meta xi ħadd kien ikun wasal biex imut, in-nies kienet issir taf mal-ewwel. Kien hemm il-mota tal- vjatku, u jiġi espost is-sagrament fuq l-artal tal-ġenb. Imbagħad tata l-qassis iġorr is-sagrament, bil- qassisin l-oħra miegħu jgħaddu mit-toroq, bl-abbati jdoqq qanpiena. Mal-mewt il-qniepen tal-kampnat ibiddlu l-mota tagħhom, li ssit saktar serja: tlin….tlan… BOMMI Niftakar li fi żmien il-gwetta, datba mietu etbgħa f'salt għax waqgħet bomba fi Strada Jannar. Kienu t-Taljani, li kellhom ħabta li meta jitla' xi spitfire għalihom kienu jibżgħu, jitilqu l-bombi li kellhom fejn laqat laqat u fejn ħabat ħabat — anke fil-baħar — ħalli jkunu aktar ħfief u jkunu jistgħu jaħarbu. Aħna konna nidħku bit-Taljani, u biex ngħadduhom biż-żmien konna ngħajtu: 'Coraggiol Fuggilamol' Pero dakinhar ir-taħal ma daħakx. L-elettriku daħal Għawdex ftit wara li lħaqt għalliem. Qabel kollox bil-lampi u xemgħat. Tant hu hekk li niftakar li għall-Milied, biex ikollna l-Christvas Tree tixgħel, Jack, suldat Ingliż li kien għarus t'oħti l-kbita Rożina, u li 'l quddiem iżżewwiġha, kien iġib batterija mill-workshop tar-riġiment, u biha kien jinnaviga xi ħaġa ħalli l- bozoz jixegħlu. Dak Jack veta kien imidd idu għal kollox, u kien mekkanik ptim. Mhux biss, imma kif taf int ħadd ma jaqlibhielhom lill-Ingliżi meta tiġi għall-armar tal-Milied. Kien jorganizza logħob li kien imdotti bih l-Ingiltetta, u tgħidx kemm konna nidħku. Waħda minnhom kienet li jagħmel xi platti mimlijin bid-dqiq jew tetta, u wata li jgħammdilna għajnejna konna nibdew indutu fil-kamta l-kbita li tagħti għal batta, u x'ħin jgħid STOP trid tbaxxi taskek ġol-platt…u tispiċċa wiċċek abjad, qisek Fażher Christmasl Kien għallem lil ommi kif tagħmel il-pudding, u din ommi baqgħet tagħmilha għal ħafna snin. Logħob u mogħdija taż-żmien Meta kont żgħir konna nilagħbu bix-xejn u konna nieħdu gost b'kollox: boċċi, żibeġ, blalen, trija, ċrieki, ċippitati bil-frosta…konna ngħaddu sigħat bid-dudu, naħdmu lazz bit-tilqit u l-fdalijiet tal-kobob tas-suf fuq tukkell b'etba' msiemet, li mbagħad nuzawh bħala ħannieqa għal madwar għonq il-kelb jew qattusa. Id-dudu fuq rukkell Konna wkoll nagħmlu wadqf b'biċċa zokk ta' siġra forma ta' X u nisparaw ġebel żgħir għall-għasafar, jew nikkompetu bejnietna min jolqot xi bott jew flixkun. Ta' sikwit konna nagħmlu xi ħatġa ta' nofstanhar sħiħ mal-ħbieb, nixwu l-patata ġol- ġamat, jew inħollu z-zokkot ġol-ħoffra ta' xi pala tal-bajtar, wara li nnaddfuha mix- xewk, u nagħmlu l-qubbajt. Kien irid ikollok snien tal-azzar…mur ġibni ngetrem il- qubbajt illuml Konna nagħmlu wkoll xi kamp biz-zkuk, li mbagħad ngħattuhom b'xi inċirata jew b'xi biċċa drapp, jew indendlu xi fallakka ma' siġra b'ħabel u ħalli għalina nitbandlu u nitbellħu. Ta' spiss konna nimitaw lis-suldati li dejjem kienu madwarna. Konna ninqasmu f'żewġ gruppi, grupp jistaħba waqt li l-oħrajn iridu jsibuhom. Konna wkoll naqdbu l-għasafar tal-bejt bil-kopp: nistennew lil xi għasfur jidħol ġo ventilatur, u mbagħad ngħattu l-ventilatur b'biċċa xibka mdendla ma' qasba, u nagħmlu PRR/ PRR/u l-għasfur joħroġ u jibqa' sejjet dritt dritt ġol-kopp…b'imħatta min jaqbad l-aktarl Konna nitilquhom, għax x'se tagħmel b'għasfur daqshekk żgħifrol Logħba oħta li konna nilagħbu kienet b'karettuni żgħar li konna norbtuhom mal- fniek tal-indi, u konna narmawhom bix-xettru, biċ-ċineg u bil-ħwejjeġ kollha li jintużaw għaż-żwiemel. U fuq il-karettun konna nagħmlu tagħbija u ntellquhom. Dak kien logħob tas-subien, bħalma l-bniet kellhom il-logħob tagħhom, pereżempju jilagħbu bl-affarijiet tal-ħanut jew bil-pupi. Il-festa tal-Vitorja Il-festa tar-taħal kienet okkażjoni mistennija minn kulħadd, b'tifkira tat-twelid tal-Madonna, imma wkoll ta' vittorji li seħħew matul l-Assedju l-Kbir u waqt it-tieni gwetta dinjija. Kulħadd fir-taħal kien ikun involut fit-tħejjija għall-festa: tiżjin, pavaljuni, statwi, knisja, u l-bqija. Kienu jiġu għall-festa emigranti li kienu ħallew ix- Xagħra biex mattu joqogħdu l-Awsttalja jew il- Kanada, għajnejhom jibbru għax qed jerġgħu j jataw i 24 jU k lil pajjiżhom, u jipprovaw jitkellmu ma' dak u mal- Il-Vitorja tax-Xaghra ieħor, jitrakkontaw u jiftakru l-memotji. Fil-bidu ma kellniex dawl tal-elettriku, u allura kienu jużaw tazzi kkuluriti mimlija biż-żejt li jagħmluhom: mal-faċċata tal-knisja, u mbagħad jixegħluhom. Biss sena minnhom niftakar li ġabu żewġ generators kbar mir- Rabat, u għamluhom fil-ġenb tal-knisja, in- naħa ta' Strada Jannar. Kienu jagħmlu stotbju sħiħ, imma dawn il-genetators kienu xi ħaġa speċjali għalina, li konna mdottijin bil-lampi. Ttid tata t-toroq u l-knisja bil-bozoz ħomor, blu u sofor jixegħlu fil-pjazza mimlija niesl Għall-festa kien ikun hemm baned kuljum, b'serata fuq il-palk fil-pjazza. Ġol-knisja kien ikun hemm mużiċisti minn Malta, u kant. Konna nalloġġjaw madwar għoxtin fil-guest house tagħna, u trid tata lil ommi ddur bihom u ssajrilhom. Kienet tlaħħaq ma' kolloxi Il-festa tal-1906 Lejliet lejlietha kien jiġi organizzat marċ speċjali min-Nazzarenu, u kienu jitilgħu bi statwa kopja imma tal-istess daqs tal-istatwa otiġinali fil-knisja. Kienu jaslu fil-pjazza u kienu jsotġu l-istatwa fuq platform, imbagħad jużaw tatjoli biex itellgħuha fil-għoli fost ċapċip u sparat tal-muttali, u gassijiet twal tal-kulur. Min jixtri xi biċċa qubbajt, min xi ġelat, u n-nies tiddevetti fil-pjazza sa tard billejl qabel ma jerħulha luta lejn id- dat. Filli briju, filli periklul Dawk il-gassijiet, twal xi pied, kienu tentazzjoni għall-kbat u għaż-żgħat, min jixgħel minn hemm u min jaħraq minn hawn, kollha jobżqu n-nar ikkulutit, jixhru bl- istorbju jtatrax tas-sfafat. Darba minnhom inqala' pandemonju sħiħ. Ġuvnott kellu xi tletin minn dawn il- gassijiet li, biex ikun jista' jaħtaqhom wieħed wieħed, daħħalhom ġo ħobbu waqt li żamm wieħed f'idejh. Mela dan l-imbierek xegħel dak li kellu f'idejh u beda jaqbeż u jgħajjat u jifraħ, imma xtara waqgħet fuq gass li kellu fil-qalziet u qabad, u ħadu wkoll il-gassijiet l-oħra ta' ħdejh. Il-ġuvnott twerwet, ċarrat minn fuqu l-qmis, u l-gassijiet waqgħu fl-att. Dawn bdew ifiġġu 'l hinn u 'l hawn u jogħlew qalb in-nies, qishom għefieted, kulħadd jagħmel li jista' biex jevitahom. Ħin minnhom wieħed mill- gassijiet spiċċa ġo pram b'tarbija. Li kieku mhux għax kien hemm taġel li baqa' kalm u ħataf it-tarbija mal-ewwel din kienet tinħataql Aħna t-tfal dejjem nitħajru nagħmlu bħall-kbar. Immottu f'xi rokna biex inqabbdu l-ewwel sigarett, jew naqsmu xi bitta jew xi grokk, li malajr kien jitla' għal rasna għax m'aħniex imdottijin. Ma kont nitlef xejn mill-festa: l-antifona, it-translazzjoni, il- kant…bħala abbati kont noħroġ bil-fanal bix-xemgħa għall-purċissjoni, u ġieli kont nitla' ndoqq il-qniepen, imma dak bil-ġlied għax kulħadd kien irid jitla' fil-kampnar u ttid toqgħod tistenna sakemm imissek. Niftakar datba tifel ixxabbat fuq iċ-ċint fil- kampnar u miskin waqa' għal isfel, proprju fejn kienu jagħmlu l-genetators. Traġedjal l Iċ-ċikċifogu kien mistenni minn kulħadd, u kien isit fil-wesgħa li hemm f'tarf il-pjazza, fejn taqbad it-triq għaċ-ċimiterju. Kull trota kienet tispiċċa bil- musketterija, li wħud minnhom kienu jaqgħu mal- att mingħajr ma jkunu ħadu. Allura wara ħalli ġ għalina nfittxu l-balal tal-muskettetija, nagħmlulhom naqra ta' niċċa fit-tarf, u — nixegħluhom. Ċikċifogu fil-pjazza tax-Xagħra Kienu jagħmlu ħoss kbit, u ġieli sa poġġejniehom ġo bott ħalli malli jisplodu l-bott jitla' mas-sema. Darba minnhom ġbatt waħda u x'ħin ġejt biex nixgħelha ħadet f'idi. Bl-isplużjoni ntlift minn sensija u ftit ħin wara sibt ruħi d-dar b'ommi ddur bija. Kien tefagħni taġel u ħadni d-dar u domt ftit ma ġejt f'tiegħi. Kelli x-xorti li ma ħaditlix subgħajja jew idi kollhal Aktar tard, meta żżewwiġt u mott noqgħod in-Naxxar, fejn il-festa hemm ukoll hija tal-Vitorja, kont nara kif nagħmel biex inlaħħaq mat-tnejn, li ma kinitx xi ħaġa faċli. Imma pprovajt inżomm kuntatt ma' taħal twelidi, tant li darba minnhom ġejt mitlub nagħmel id-diskors tal-okkażjoni fil-pjazza. Kienet drawwa li jagħżlu lil xi ħadd tal- iskola biex jagħmel ftit riċerka u jgħid erba' kelmiet fuq il-palk minn fejn kienu jmexxu l-banda. Jien ippreparajt ħafna, u anke ħadt parir m'għand Dun Pawl tan- Naxxat, għax il-pjazza tkun imballmata u trid toħroġ ta' nies. Id-diskors mat tajjeb, u ntlaqa' biċ-ċapċip…u għad għandi kopja ta' dak li għidt dakinhat. L-għada tal-festa qisu miet it-taħal…tetġa' taqa' l-kalma u l-kwiet, u kulħadd qisu mdejjaq jetġa' għat-tutina tas-soltu…sakemm tetġa' tasal il-Vitorjal Meta kelli dawk il-ħames jew sitt snin, dħalt fil-bov scouts. Ommi ħeġġitni għax tiditni nitħallat u ma nkunx mistħi jew imgetrex. Kont l- iżgħar fosthom kollha, u kulħadd kien jiggustani għax iż-żgħir. Kien fi żmien il-gwetta, u s-suldati Ingliżi li kien hemm ix-Xagħra kienu jdutu bija meta jarawni ma' sħabi, liebes l-uniformi bħalhom, bl-ingravata u x'naf jien. Parata tal-iscouts fil-pjazza tax-Xagħra fl-1945 Konna nagħmlu t-training fil-pjazza, il-march past, u kienu joħorġuna camping, ġurnata sħiħa barta, ħafna drabi t-Ramla, u anke jgħallmuna nagħmlu ħafna affarijiet, bħall-għoqod bil-ħabel. Konna wkoll immottu l-festi, u kull okkażjoni li kienet tinqala' biex nilbsu ta' scouts konna niekluha. Waħda mill-okkażjonijiet li niftakar kien meta ġie Malta xi ħadd mill-familja tjali, u l-iscouts kollha t'Għawdex etħejnielha Ikoll kemm aħna biex nagħtu tislima. Għalija kienet xi ħaġa kbira ħafna: mhux biss kont se nara xi ħadd impottanti, imma kienet l-ewwel datba li kont sejjer Malta. Għamilna march past fuq il-fosos tal-Furjana u niftakar ħaġa li impressjonatni ħafna: fuq il-Belt, bejn wieħed u ieħor 'il fuq mill-Pjazza San Ġorġ — dak iż- żmien il-Main Guatd — kien hemm marbut Żeppetlin kbit…bħal zalzett tawwali kbir li jitla' 'l fuq bl-arja u bil-gass, u bi skrun wara biex imexxih 'il quddiem…imma li f'dal-każ kien matbut bil-ħbula biex ma jibqax sejjer. Kienet veta xi ħaġa tal-metavilji Żeppertin għalija, żgħir kif kont. Mill-Futjana ħaduna Towet Road f'tas-Sliema, bejn il-knisja u l-bandli ta' quddiem Dingli Street, u domna ħafna nistennew il-persunaġġ irjali jgħaddi…għadni niftakar sal-lum li vera domna nistennewl Insomma, tiedu jagħmlu naqta ta' show, u aħna xogħlna kien li nxejru l-bandieta. Domt scout sakemm dħalt is-Seminarju, u billi kont intern ma stajtx immut aktar mal-iscouts. Imma dak iż-żmien li qattajt magħhom għadni niftaktu. Meta għal naqra ma spiċċajtx l-għassa tal-pulizija Ħaġa waħda kienet iżżommna mil-logħob: il-cutfew. Mis-sitta ta' filgħaxija 'l quddiem, kulħadd bilfors kellu jinġabar ġo daru u ma jetġax joħroġ. It-twieqi jew jingħalqu fuq il-ħġieġ jekk il-ħġieġ ikun miżbugħ iswed, inkella trid tiddendel puttieta sewda ħalli l-ebda xaqq ta' dawl mil-lampi tal-pitrolju ma kien ikun jista' jgħaddi u jidher minn batta. Din kienet otdni stretta u miżmuma b'serjetà kbira, u miskin hu min jissogra joħroġl Mela darba, bħas-soltu, mott s'għand in-nanna Kunċetta li kienet toqgħod ġod-dar ta' quddiemna fil- pjazza, fejn illum hemm bar. Hi kienet tgħix isfel, waqt li oħt ommi MI Kelina. kienet toqgħod f'żewġ kmamar li kont titla' għalihom minn tataġ li kont issibu ma' wiċċek hekk kif tidħol minn bieb dejjaq, ħdejn il-bieb prinċipali. Ir-raġel ta' Kunċetta, in-nannu Lawtenz, ma l iż niftakrux għax miet meta kelli xi Il-pjazza tax-Xagħra sena u nofs jew sentejn. Kont immur għand in-nanna — aktarx li kienet tibgħatni ommi biex inżommilha kumpanija — u kont noqgħod nittakontalha x'tgħallimt l-iskola u hi tisma' u tistaqsi u tfaħħarni u x'naf jien…u l-ħin ma tarahx għaddej. Idoqqu s-sitta u għadni hemm. X'ħin indunajt li beda l-curfew fettilli li xorta waħda tidt immut id-dat, u bdejt indur indur biex nara kif se naqsam il-pjazza mingħajr ma nagħti fil-għajn. Ħin minnhom, x'ħin tajt li ma kien hemm ħadd, għaddast tasi u ġrejt ġirja waħda għad-dar. Billi ma tajt lil ħadd, suppost ħadd ma tani, mhux hekk Mela nidħol id- dar x'ħin f'daqqa waħda nisma' taħbit ittabjat mal-bieb ta' batta. Min seta' kien Mott niftaħ b'imsatni f'saqajja, u nata pulizija mogħla hawn ikkargat għalija għax ksirt il- cutfew. Qabadni minn spallti u b'ħanġra daqsiex qalli: 'Ejja ħa nieħdok l-għassal Ma tafx li ma tistax toħroġ barra meta jibda l-cutfewl'. Jien, naqta ta' tifel ta' tmien jew disa' snin, tista' taħseb kif twetrwirt u nfexxejt nibki biki minn dak il-kbir. Ġiet ommi u tnexxielha tikkalma l-biċċa u ħlistha ħafif dakinhar. Imma ma nsejthiex tafxl Missieri jagħmel gażiba wkolll Dak l-imbierek curfew għal naqra ma ħassarx lil missieri wkoll. Darba minnhom ittatdja aktar mis-soltu jaħdem l-għalqa tal-Boba, u qatagħha li jieħu tiskju u jirritorna d-dat mill-għelieqi minflok mit-toroq, u b'hekk jevita l-pjazza. Missieri, u veduta tax-Xagħra qabel beda l-iżvilupp Għadda minn sqaqien, ixxabbat ma' ħitan tas-sejjieħ, u għadda minn qalb il-pal tal- bajtat, sakemm fl-aħħar wasal fil-bieb ta' wara tad-dar, mal-ġenb fuq ix-xellug fejn hemm il-kolonni tal-palk tat-teatrin. Ħin minnhom jien u oħti Salvina nisimgħu taħbit qawwi ġej mill-bitħa fejn konna qed nilagħbu. Inħsadna u bqajna nħarsu lejn xulxin, għax dak il-bieb ftit li xejn konna nużawh. Aktar taħbit u tisbit, u f'daqqa waħda daħħalnieha f'rasna li kienu s-suldati Ġermaniżi li ġew għalinal Dak iż-żmien kien hemm biża' kbit, kulħadd jistenna mil-lum għall-għada li l-għadu jibda l-invażjoni tal-gżejjer. Aħna ta' tfal li konna, avolja moħħ ir-riħ, konna nħossuh dal-biża' madwarna, bejn li kulħadd jirrakkonta u jisħajjel x'se jiġri, u bejn konna —Mal Mal Ġew il-Ġermaniżi għalinal' għajjatna, waqt li morna nistaħbew imbikkmin ġo tokna mudlama d-dat. U t-tisbit u l-għajjat għadu għaddej. Ommi ħasbet li fl-aħħar kienet waslet tagħna. Għalqet il-bibien u t-twieqi, u qgħadna kwieti kwieti nistennew bħall-erwieħ fil-purgatorju. Ommi fl-aħħar għamlet il- kuraġġ, bexxqet il-bieb tal-bitħa, u għajtet: 'Min hemm' Min qed jagħmel dal- istorbju kollusP' U missieri weġibha u qalilha: 'Tftaħlil Jienl Xbajt inħabbatl' U għarfitu mill-vuċi u fetħitlu…u daħal hekk kif kien, mimli trabijiet u xewk. ÀAjmal Kemm dħakna dakinharl Ħadha t-tagħlima povru missieti, u miegħu ħadna t- tagħlima aħna wkolll Meta waqajt ġol-ġiebja u ħlistha mill-għarqa Jien ftit li xejn kont immut ngħin lil missieri fir-taba', imma meta kien ikun żmien il- qligħ tal-patata kien ikun itidni miegħu. U għalhekk konna mmottu nqattgħu ġurnata sħiħa l-għalqa flimkien, nieħdu t-tetmos u l-ikel magħna, qisna sejtin xalata… bidla mir-rutina ta' skola, skola, skola. Barta l-patata kien ikollna ġdut, pastard, u tadam, u kont ngħin lil missieri jbigħ lin-nies. L-għalqa l-kbita ta' missieri konna nsibuha bħala 'tal- Boba'. L-ilma kien jiġi minn bit fond ħafna, bil-mini taħt l-art fejn jinġema' l-ilma. Dan kien jittella' 7 g permezz ta' mitħna tar-riħ u jispiċċa f'żewġt iġwiebi kbar. Minn hawn l-ilma tas-saqwi kien imut fil-kanali jiġri kull fejn kien hemm il-miżrugħ. l Mela sena minnhom, meta kelli dawk is-seba' snin, Ġiebja għall-festa ta' San Lawtenz, mort bħas-soltu biex ngħin, u ħadt miegħi dgħajsa bil-qlugħ li kien tahieli bħala tigal iz-ziju Frenċ. Dan kien isiefet ta' sikwit l-Alġerija, it-Tuneżija u Marsilja, jixtri bil-kwantità, u mbagħad ibigħ kollox Malta u Għawdex. Kull safra li kien jagħmel kien iġibli xi tigal. Dik id-dgħajsa bil-qlugħ, marbuta bi spaga, tfajtha ġo ġiebja minnhom u bdejt indur biha fuq iċ-ċint. Mela ħin minnhom niżloq u nispiċċa ġol-ġiebja, li kienet madwar għaxart piedi fonda. Ma kontx naf ngħum u bdejt ngħolli u nagħti b'idejja biex forsi nibqa' fil-wiċċ. Kont imwerwer għax kont se negħteq l- aħħarl Imma tnexxieli nasal mal-ħajt tal- ġiebja u bdejt niggranfa miegħu biex nipprova nitla'…imma kien kollu ta' xejn, għax il-ħajt kien mimli ħażiż u ma stajtx inqabbad miegħu. Naħseb li b'kollox għaddejt nofs siegħa fl-ilma, u fl-aħħar irnexxieli nitla'. Missieri x'ħin rani hekk imxattab kienet se tagħtih tasu. 'Kif waqajt hemm ġewrl Izezjju Frenċ Kif waqajtrl Ara ma tgħidx lil ommokl' U ftehma li ma ngħidulha xejn. Qgħadt nistenna sakemm inxift u mbagħad motna lura d-dar. Għadni sal-lum, meta tasal il-festa ta' San Lawtenz fl-10 t'Awissu, niftakar f'dik il- bawxata li għaddejt minnha, u kif b'xorti ħlist mill-għatqa. Mixjiet ma' missieri Kull nhar ta' Ħadd kont immut ħarġa ma' missieti. Nibdew bil-quddiesa kmieni kmieni, imbagħad nitilqulha għal tal-Boba minn fejn konna niġbru xi etba' bajdiet, tadam, basal u x'naf jien, u nerħulha lejn ta' Kaċċatuti fuq l-itdumijiet. Niftakar li konna niġbdu lejn mogħdija dejqa u wieqfa bejn ir-Ramla u Marsalforn… passaġġ dejjaq ħafna b'ġebel mazkan kullimkien — jiġifieri bħal żtar li tgħidx kemm faċli titgerbeb fuqu. Darba minnhom għal naqta ma tfattaktx, għax bdejt niżżerżaq 'l isfel u ma stajtx nieqafl Konna nsibu post għall-arja, indawtu etba' ġebliet u nagħmlu ftit 7 ħatab fin-nofs, u missieri kien jaqli bajda u basla u xi tewma. Kienet tiġini tajbal Konna nsibu xi kamra ' biex nevitaw ix-xemx, naqtgħu xi żewġ bajtriet jew tiniet skont iż- żmien, u ħallina nieklu. Il-bajtar akbat mit-tin, u trid tata qisu għasel ħiereġ minnu. Dik togħma ħelwal Konna nqattgħu l-ġurnata hekk, bejn mixi u ikel, u wata ninżlu ħdejn il-baħar. Mhux l-ewwel darba li qbadna xi qatnita. Missieti kien idendel biċċa drapp bajda ma' qasba u joqgħod ixejjitha fil-baħar, u l-qarnita kienet titla' għaliha. Ġieli qabad kull qarnita Alla jberikha…għadni niftakar kif kienet taqbad ma' idejja…iddejqekl 20.Ommi, il-bit, il-barmil, u t-rampil Fid-dar tal-pjazza tax-Xagħra kellna bit fond ħafna — 'il fuq minn 200 pied fond — li fih darba minnhom waqa' barmil. Jien ta' tifel li kont, qattajt sigħat sħaħ nipprova ntellgħu dal-barmil billi użajt tampil, speċi ta' grampun b'etba' ponot, li, imdendel ma' ħabel, bdejt niġbdu u ndawtu 'l hinn u 'l hawn sakemm fl-aħħar, bil-paċenzja kollha, irnexxieli nsibu dak il-barmil, nigganċjah, u ntellgħu. Vera kont kuntent, imma aktar u aktar għax ommi Netta tgħidx kemm fetħet u faħħritni talli bqajt bqajt sakemm itnexxieli. Hekk kienet ommi — kellha s-sengħa kif tagħmillek kuraġġ u tfaħħrek quddiem kulħadd ta' dak li jirnexxielek tagħmel. Konna nkunu mexjin fit-triq u ħalli għaliha tgħid lil dak u lill-ieħor : 'Kelinu tagħna daħal is-Seminatjul..jew, aktar tard, 'Kelinu tagħna sat għalliem. Veta kellha ħabta kif tara s-sabiħ fija, u tinkoraġġih, u kont inħossni kburi. Il-kutri tal-armata Dak il-bir għandu stejjer oħra marbuta miegħu: fi żmien il-gwetta, billi kien hemm is-suldati Ingliżi stazzjonati fil-pjazza u anke f'parti mid-dar tagħna li kienet ġiet irtekwiżizzjonata mill-gvern, spiċċajna b'xi kutri ta' kwalità tajba tal-armata. iż-żmien kien hemm ħafna nuqqas, u nuqqas ta' kollox, u mhux tal-ikel biss. Dawk il-kutti konna ndendluhom ġol-bir biex ħadd ma jarahom u joqogħdu jistaqsuna minn fejn ġew. Hekk kif konna naraw xi suldati ġejjin għandna, arahom dawk il-kutti jgħibu ġol-bit, qisu qatt ma kien xejn…u wata li jitilqu s-suldati, arana nerġgħu ntellgħuhom. Għalija kienet donnha logħba, għax għal bidu ma fhimtx il-konsegwenzi għal ommi u missieri li kieku qabdunal Dawk il-kutti servew għal ħafna affarijiet u ħadu diversi forom: min jaf kemm irnexxielha tfassal ħwejjeġ minnhom ommi, għax dawk iż-żminijiet kont traqqa' u tirranġa kif tista'. Il-mina tal-gwerra Ta' spiss konna ninżlu sa Marsalforn jew sar-Ramla ngħumu, jien ma' xi żewġt jew tlitt iħbieb oħta, u ovvjament dejjem bil-mixi. Meta konna mmottu t-Ramla, konna noqogħdu n-naħa tax-Xagħra, taħt ir-riħ ta' Calvpso Cave. i Mela darba minnhom, fi żmien il-gwetta, naraw qisha bettija fuq ir-ramel. Ġietna l-kurżità u bdejna nduru magħha, u min imiss minn hawn, u min minn hemm, u ) min jipprova jitrumblaha lura fil-baħar. X'ħin xbajna etħejnielha luta lejn ir-taħal, imma fettlilna ngħidu lil xi nies x'konna tajna. Dawn malajr intebħu li din kienet mina tal-gwerra, u l-pulizija ġiet avżata ħalli l-periklu Barrel mine ta' żivien il-gwerra jitneħħa. Kieku splodiet meta konna qed nilagħbu magħha konna nsitu rmied Mitr-Ramla lura għax-Xagħta konna nitilgħu minn taraġ imħarbat, u ngħaddu minn ħdejn mata xiħa. Bis-sħana tas-sajf, u wata l-għawm, konna nkunu mejtin bil-għatx, u din Karmni konna ngħajtulha u nitolbuha naqta ilma. Ta' mara ħanina li kienet, dejjem tatna, u għadni nafulha sal-luml Dak l-imniegħel ta' karettuni Datba minnhom, wara għawma fil-bajja ta' Marsalforn, jien u sħabi etħejnielha bħas-soltu lura d-dar bil-mixi mit-telgħa wieqfa wieqfa A sax-Xagħra. 7 Mela aħna u telgħin jgħaddina karettun misjuq 1 minn ħmata, bi xkora mdendla taħt il-karettun qisha benniena, fejn is-sid kien iqiegħed xi affatijiet li jkun qed iġotrt. Fettlilna nipprovaw nitilgħu fuq il-karettun. Karettun fit-telgħa minn Marsalfa forn Jien tajt is-salt u mmitajt saqajja għal fuq l-ixkota biex inkun nista' nitla' bilqiegħda. Ma kinitx xkotal Sieqi spiċċat ġor-rota u r-rota baqgħet iddur tagħfasni max-xatba tal-karettun…ma nafx kif sieqi ma nqasmitx fi tnejnl Ġrew bija lura d-dar u ommi ħaditni għand it-tabib tal-militar li kien joqgħod fil-parti tad-dat tagħna li kienet ġiet irrekwiżizzjonata — jiġifieri fejn aktar tard kellhom il- ħanut oħti Salvina u r-taġel tagħha Kelinu. It-tabib kemmex xufftejh għax dak li ta m'għoġbu xejn: sieqi l-leminija kellha ħofta fonda madwar pulzier u nofs jew tnejn, u din kienet fil-periklu li tiddenna. It-tabib bil-paċenzja kollha beda jaqta' biċċiet tal-gatża, ibillhom ġo ingwent griż bl-isem ta' Zaw-Buk, imbagħad bil-pinzetta beda jdaħħal il-balal zgħar tal-gatża ġol- ħofra, sakemm mlieha kollha kemm hi. Is-Surmast tal-iskola tiedni mmur lura fil-klassi bla dewmien, tant li darba minnhom bagħatli tabib għax ħaseb li kont qed niskatta. Dan l- imbierek neħħa l-gatża biex jara jekk il-ferita għaddietlix. X'ħin ta hekk it-tabib tal-militar kien se jiddispta: GĦarbatli dak kollu li għamiltl'…u kellu bil-mod il-mod jetġa' jdaħħal il-garża ġol-ħofta mill-ġdid. Ingwent li għadu jinbiegħ Il-marka f'sieqi l-leminija hemm għadha, sal-ġurnata mqaddsa tal-lum… 24. Oħti l-kbita Rożina, Jack, u l-Hampshires Matul il-gwetta parti mid-dar tagħna fil-pjazza ġiet irrekwiżizzjonata, jiġifieri: bdiet tintuża mis-suldati, sempliċement għax ma kellhomx fejn joqogħdu. Niftakar li din kienet ħaġa komuni minħabba ċ-ċirkustanzi tal- gwetta, u ħafna nies kellhom jilqgħu lil tas-servizzi f'dathom. Allura ma ħadnihiex bi kbira. Is-suldati kienu minn diversi tiġimenti, fosthom il- Hampshifres u d-Dorsets. Jack u oħti l-kbira Rożina Issa ommi Netta kienet imdottija bin-nies għax patti mid-dar konna nużawha bħala guest house u kienu jiġu għandna kaċċaturi — sa bil-klieb magħhom — kif ukoll bandisiti li kienu jiġu jdoqqu għall-festa tar-raħal. Ommi għalhekk kienet imdottija anke issajjar għan-nies, u allura bdiet tieħu otdnijiet għall-ikel mis-suldati. Jien u oħti Salvina konna nitilgħu fejn hemm il-vetanda li tagħti għall-parti fejn kienu joqogħdu s-suldati, u ngħaddulhom il-platti ta' 'eggs and chips' mit-tieqa. Is-suldati kienu jħallsu in kind — kienu jagħtuna petżut tal-landa, corned beef, ġobon — għax dak iż- żmien kien hemm ħafna skarsezza għal dan it-tip t'ikel, għalkemm aħna mill-għalqa kien ikollna l-ħaxix u frott li kellna bżonn. L-għajta kienet li aħjar mill-Ingliżi m'hawnx, u li mill-gaxin tista' tgħix. Issa l-gaxin kien dak l-ikel li kienu jħallu warajhom l-Ingliżi, għax trid tkun taf li kien hawn għaks kbir. Anke ħobż kien ikun nieqes: nofs kwart kull wieħed, daqs slajs, u tiġri taħbih ħalli ħadd ma jeħodulek, lanqas dawk li jgħixu miegħek id-dat…u tetġa' u tgħid li kien ħobż tal-maħlut, mhux magħmul minn dqiq abjad. Imbagħad maż-żmien il-qagħda tjiebet u n-nies bdiet titpilja… għalkemm fil-każ tagħna ma konniex neqsin. Sitna ħbieb mas-suldati, u oħti l-kbita Rożina — li kienet 10 snin akbar minni — bdiet tinnamra ma' suldat jismu john Frederick (magħruf bħala Jack) Partis, mit-tiġiment tal-Hampshites. Kien imut tajjeb magħna, u konna mmottu l-baħar flimkien. Niftakat darba konna ħdejn il-Banju tal-Isqof, ftit l hemm minn fejn illum hemm il- Calvpso Hotel ta' Marsalforn, u bqajna mexjin 'il ġewwa. Ommi kienet magħna imma ħin minnhom, bejn li kien hemm l-imħatbat u bejn għax il-blat kien jiżloq, ommi għajtet: 'T cannot walk Jackl' Għadni nisma' dik is-sentenza f'widnejja sal-lum. Trid tqis li l-ġenerazzjoni t'ommi ma tantx kellhom xi skola kbita, u kulħadd kien ikisser fl-Ingliż, aktar u aktar ss għax huma kienu nqabdu fit- tilwima ta' bejn it-Taljan u l- Ingliż u l-Ingliż kien għadu ma qabadx. Ommi, sal-aħħar ta' ħajjitha, baqgħet tirtakkontali storja ħelwa dwar il-klassi tagħha tal- Primarja, meta aktat iva milli le l- għalliema kienet tkun studenta oħta li forsi kienet tkun taf naqra aktat minn sħabha. Il-Primarja tax-Xagħra, c.1920 Mela tidħol inspectot u tistaqsi lit-tfal: 'Kif tgħid 'qassis' bl-Ingliż7' Ħadd ma tniffes. 'Tsa ħej… possibbli ħadd ma jaf97' U waħda tifla prużuntuża u mingħaliha taf l-Ingliż għolliet subagħha bil-mod il-mod u qalet: ''Miss, jien naf'' ''Għidli, binti, għidli. 'Qassisu missl' U kulħadd infexx jidħak kemm jiflaħ. Biss ħa nkompli fuq Rożina u Jack. Wara ftit żmien tiedu jitgħattsu, imma missieri Ġorġ ma tied b'xejn għax dak iż-żmien kienet meqjusa xi ħaġa tettibbli li tiżżewweġ ma' batrani. Imma spiċċaw biex iżżewġu u x'tieġ għamlul Niftakar li wata li ħarġu mill-knisja, fuq iz-zuntiet, is-suldati tat-riġiment tal-Hampshites għamlu bħal canopv bix-xwabel tagħhom u Rose u Jack għaddew minn taħthoml Ommi stiednet lis-suldati d-dar u għamlet tiċeviment kbit. Aktat tard, meta tlajt vaganza l-Ingilterra, fettilli 7 mmur Bournemouth biex niltaqa' mal-familja ta' Jack. Sibt lil ommu ġo dat żgħira. Fetħet ħafna bija, imma kelli norqod għand ċertu Mts Flowers għax ma kellhiex sodda għalija. Missier Jack ma kienx hemm… għandi amment li kien qabad it-triq tas-sokot. Biss ġew xi neputijiet u dawn baqgħu skantati għax xagħri kien iswed, u £ differenti minn tagħhom. Niftakarhom sejtin 'How Jack u Rożina jiżżewġu nicel How nicel' Niftakar ukoll li fiċ-ċentru tal-belt kien hemm bħal palk bil-banda — tipika tal-Ingliżi. Il-guest house tax-Xagħra Il-guest house tagħna għal żmien kellha 1 tabella bl-isem 'Calvpso Hotel'…imma meta nbniet lukanda bl-istess isem f'Marsalforn kellna nbiddluh, għax mal- kbir ma titbaħx, u fil-fatt tagħna kienet aktar 'guest house' milli 'hotef. Kienu jiġu joqogħdu għandna ħafna kaċċaturi minn Malta, bil-klieb tagħhom, u ġieli għal xahar sħiħ matul l-istaġun tal- passa. Kien jgħaddi ħafna gamiem u summien minn fuq Għawdex, u kien jasal mit- Tramuntana għajjien u jinżel jistrieħ — fosthom fil-biċċa art tagħna li hemm f'tal-Kaċċatuti, imsemmija għalihom. Kien ukoll jinżel f'art oħra tagħna, fitr-taba' ġeblija t'Għajn Battani, li mbagħad il-gvern beda jużaha biex jaħraq iż-żibel — fuq il-lemin qabel taqbad in-niżla għal Marsalforn. Dik l-att fil-fatt baqgħet tagħna. Fost il-Maltin li kienu joqogħdu għandna niftakar BC ETT lil ċertu Agius Ferrante mill-Belt — taġel tal-affari DIinw FNNTR WI tiegħu u tat-tajjeb, jilbes pulit, u mhux esiġenti — kien joqgħod xahar sħiħ, u kien ikollu miegħu żewgt iklieb tal-kaċċa kbar. Kull sena kien iġibli tigal. Darba ġabli logħba grawnd tal-futbol, bil- plejers u b'ballun li timbuttah billi tonfoħ ġo tibna biex tiskotja. Rigal li bqajt niftakar Kaċċatur ieħor li niftakar kien Ġanandri minn Ħal-Qormi. Kellu vuċi ħoxna u twassal, u kont tisimgħu fil-pjazza, jirrakkonta x'ra u x'ma tax waqt il-kaċċa, bil-ħorġa mimlija gamiem u summien. Kienu jaqgħu ħafna nies filgħaxija, jintefgħu fil-ħanut tad-Dejdu jew tal-Moxxu, idutu mal-kaċċaturi, kulħadd jirrakkonta. Dan Ġanadti datba tani xkubetta tal-injam, li kellha tapp tas-sufra quddiem marbut bi spaga, u meta tisparaha tagħmel PAQQI Ajruplan Ġermaniż jitkaħħal ġol-għolja tan-Nadur Jien twelidt fis-26 ta' Diċembru 1930, u allura waqt it-tieni Gwerra Dinjija, jien kelli 9 snin meta bdiet, u 13-il sena meta spiċċat. Għall-bidu Għawdex ma kienx hemm wisq biża' għax ftit li xejn kien hemm ħbit mill- ajtu ditett fuqna. Niftakatni fis-sajf norqod fuq saqqu fil-beraħ ma' missieri minħabba s-sħana, u konna nieħdu gost naraw s- searchlights jiżżeffnu fis-sema, jiġru wata l- ajtuplani tal-għadu waqt li l-machine guns jisparaw..u ħalli għal missieri u ommi jikkummentaw fuq dak li konna qed naraw jiġri quddiem għajnejna. Searchlights fi-ġvvien il-gwerra Biss aktar tard is-sitwazzjoni nbidlet għall-agħar, għax bdew jattakkaw il-Ġermaniżi bil-Junckers 57 tagħhom — qishom spitfites — u ma' dawn ma kienx hemm ċajt: kont tarahom neżlin neżlin lejn it-target tagħhom sakemm taħseb li se jitkaħħlu ġo fih daqskemm kienu jinżlu fil-baxx biex il-bombi jaslu żgur fejn suppost. Aħna, ta' tfal li konna, konna mmottu naraw x'qed jiġri minn fuq ċint f'tal-Qaċċa, il-wied li hemm bejn ix-Xagħra u n-Nadut. Darba minnhom ikun hemm xarabank sejra lejn in-Nadur mit- Rabat… xatabank sula sula, għax dak iż-żmien ftit li xejn kien hemm ttaffiku u tal-linja ma tantx kienu jagħmlu vjaġġi. A ħin minnhom jitfaċċa bla mistenni ajruplan Stuka tal-Ġermaniżi u jgħaddi baxx minn fuq ix-xarabank bil-machine gun jispara għal fuqha. Meta ta li baqgħet sejta dar lura biex mill-ġdid jispara a għal fuqha, imma did-datba tant niżel fil-baxx li meta ġie biex jitla' ma tnexxielux jiskapulaha l-għolja tan-Nadut u tkaħħal ġo Aħna titna minn fuq iċ-ċint fejn konnha u ġrejna lejn in-Nadut ħalli naraw lill-ajruplan jinħaraq mill- qtib, u biex nipprovaw nieħdu xi biċċa majka mill-windscreen tiegħu. L-ajruplani kienu jitwaqqgħu ta' sikwit, u l-majka kienet imfittxija Siuka Ġermaniż L-għolja ħdejn ta' Ħamet fejn tkabħal l-iStuka ħafna. Biha konna nagħmlu slaleb u stilel u ndendluhom ma' għonqna. Imma dakinhat il-gabillott li l-ajruplan kien waqa' fl-għalqa tiegħu ma ħalliniex nidħlu jekk ma nagħtuhx xi ħaġa tal-flus. Wasal iż-żmien li kulħadd kien qed jistenna li l-Ġermaniżi jinvadu lil Malta. Tant kienet mistennija b'mod imminenti din l-invażjoni li ħafna mit-toroq għamlulhom ħitan fin-nofs biex jekk wieħed irid isuq, ikollu jagħmel żigużajg u ma jkunx jista' jsuq dritt u jiġri. Ir-riġimenti ta' suldati Ingliżi — bħad-Dorsets u l-Hampshitres — kien jittrenjaw għall-invażjoni billi nofshom jiżbgħu wiċċhom u jagħmluha ta' bdiewa Għawdxin qed jaħdmu t-taba', waqt li n-nofs. l-ieħot jipprovaw jagħrfuhom biex jaqbduhom. Aħna konna dejjem. — niġru ma' saqajhom u konna ngerfxuhom għax għalina kien faċli li nagħrfu min kien Ingliż u min kien veta bidwi Għawdxi, għax l- fattizzi differenti…u konna nikxfuhom aħna. Niftakat ukoll li wieħed mill-ħbieb tiegħi — kien minn Sant'Anton, il-kappella barra x-Xagħra — spiċċa ħażin miskin, għax ġabar bħal taddiena mill-att, li ħasibha xi ġugatell, imma fil-fatt kienet flv bomb…Kienu jitfgħu ħafna anti-personnel devices b'forma ta' tetmos jew xi logħba, u kif tiġbotha tisplodi f'idejk. Ħabibi miet tal-post miskinl Ċajt — ta' tfal li konnal Konna nkunu dejjem grupp ta' etba' jew ħames subien flimkien ta' 13-il sena: fosthom Mike Cini l-kuġin, Fortunatu Theuma s-sagristan, u Ninu Apap, li ħuh jgħallem l-arti Malta. Konna qisna qaqoċċa, inpaċpċu u nittakontaw sa tard filgħaxija, anke sa nofsillejl — addio l-irqad. Konna dejjem nivvintaw x'nagħmlu biex ngħaddu ż-żmien. Datba minnhom Apap qalilna: 'Nagħmlulu waħda lil Fortunl'.. Konna nafu li billejl kien jorqod ġol-knisja, u allura Apap daħal fis-sagristija u tabat spaga mal-qanpiena ż-żgħita li kienet tindaqq qabel ma toħroġ il-quddiesa. Din l-imbierka spaga baqa' sejjet biha sakemm wassalha ħdejn tieqa, u minn hemm dendilha għal barta. Imbagħad teġa' ġie magħna qisu qatt ma kien xejn. Wasal il-ħin biex Fortun imut jorqod, u ħallejnieh jitlaq u wara ftit morna bafta t-tieqa fejn kien hemm l-ispaga. X'ħin smajnieh jonħor bdejna niġbdu l-ispaga u l-qanpiena bdiet Fortun twerwer għax stħajjel li l-mejtin kienu qed 1 iqumu, u ħareġ jiġri 'l barta jgħajjat bil-biża'…u aħna nitgetbu Qanpiena tas-sagristija fl-art nogħxew bid-daħk. Dik ma kinitx l-ewwel u l-aħħar ċajta li lgħabna fuq Fortun… Datb'oħra għamilna xemgħa żgħira tixgħel fuq id-dahar ta' skoss ħanfus u tlaqniehom ġol-kotsija…u povru Fortun ma kienx jaf fejn se jagħti tasu meta ra setbut ta' dawl donnu miexi waħdul Fortun kien ġej minn familja fqira: meta żżewweġ ma kellux fejn imur u ommi ħallietu joqgħod f'parti mid-dar tagħna, fejn illum hemm il-haitdresser. Fil-ġenb l- ieħor tad-dar, qabel ma tibda l-patti ta' Salvina, ommi kellha ħanut żgħit li minnu kienet tbigħ minn kollox: prodotti tar-taba' — niftakar kienet tieħu l-brunġiel il-forn u mbagħad tbiegħu — buttuni, rkiekel, ħajt, labat…anke panidispanja…li ħadd ma kellu t-taħal ħliefha. Datba, għal xi l-erbgħa ta' wara nofsinhar, kont bilqiegħda fuq l-għatba ferħan niekol biċċa minn din l-imbietka panidispanja mat-te…għax minn dejjem kont inħobbha dik in-naqra ħelu. Mela jitfaċċa Frenċu ta' Pulitu, wieħed minn dawn it-tfal li dejjem jiġġerrew barta. X'ħin lemaħni — jew aħjat x'ħin lemaħ x'kont qed niekol — ġeta ġirja għal fuqi qisu tiħ ivenven, u bħal seqer li jinżel qisu vleġġa mis-sema għal fuq għasfut, ħatafli li kelli f'idejja, u għeb…u jien bqajt ċass inħares bilkemm naf x'kien ġatal Mott ngħid lil ommi, u tatni biċċa oħra. Dik kienet issib timedju għal kolloxi 28. Praspar ta' tfal: oħti Salvina Jien u oħti Salvina konna close ħafna: kien hemm 10 snin bejni u oħti l-kbira Rożina, imma Salvina kienet sentejn biss akbar minni. It-tnejn kienu msemmijin għall- ġenituri ta' missieri — Salvu u Roża — tant li ommi insistiet li jien nissejjaħ Kelinu, li jiġbed lejn in-naħa tal-familja tagħha. Rożina twieldet qabel ma missieri mar l- Awsttalja, u dal-fatt jispjega għaliex damu tant qabel ma kellhom it-tieni tarbija, u mbagħad fl-aħħar lili. Jien u Salvina konna nistudjaw flimkien, u dejjem nilagħbu u niġru wara xulxin, għax id-dar kienet kbira. Fil-bitħa ta' wara konna għamilna bandla b'biċċa ħabel u fallakka, u ħalli għalina dejjem nivvintaw x'se nagħmlu biex ngħaddu ż-żmien. 7 a Għall-ħabta tal-Għid, waqt li konna nitbandlu u nilagħbu, niftakarna nkantaw hekk: Mela l-lejla lejliet Lapsi In-nies tal-Belt iġerru d-dgħajjes U kannestru biċ-ċirasa Fuq il-mejda tal-għarajjes Oħti Salvina Konna anke ninżlu l-post ta' Marsalforn flimkien, u nagħmlu sajf sħiħ ngħumu. U xi tgħid għal meta konna naqsmu għal Malta flimkien ma' ommi u mmottu l-Belt, mnejn kienet tixtri l-merkanzija għall-ħanutż Meta konna noqogħdu aktar minn ġurnata, konna mmottu ġo waħda minn tliet lukandi li kien hemm ħdejn xulxin, jagħtu fuq il-Pott il-Kbit, viċin tal-bastjun ta' Santa Barbara. Dawn kienu l-Claridge, is-Cecil, u l-British Hotels, li kienu tal-istess sid — ċertu Ġorġ — u li fil-fatt kienu dejjem mimlija bin-nies. Mela datba fettlilna mmottu naraw film. It-talkies kien fi Strada Rjali, proprju viċin ta' fejn illum hemm il-BOV. X'ħin spiċċa l-film, ħriġna mingħalina se noħorġu minn fejn dħalna, imma fil-fatt il-ħruġ kien minn wata tat-talkies, u sibna tuħna fi trejqa mudlama, dik li hemm quddiem il-katidral. Dak iż-żmien dawl ma tantx kien hemm, u nfxilna u bżajna għax ħsibna li ntlifna. Biss insaqsu hawn u nsaqsu hemm, fl-aħħar wasalna lura fil-lukanda, fejn ommna kienet qed tistenniena. Darb'oħra morna nixtru mis-suq, u jien u Salvina ftehmna li nitkellmu bil-Malti u mhux bl-Għawdxi, biex ħadd ma jgħid xejn. Bdejna nipprattikaw x'se ngħidu, imma x'ħin ġejna għall-fatti żlaqna fin-niexef. Salvina bdiet: Tini kwatt ġiben'… Hekk ħarġitilha, avolja kienet qalitha tajjeb fil-prova…U bdejna nidħku kemm nifilħu u ħrabna 'l hemm…u bqajna nirtakkontaw l-istorja kemm-il darba, kull datba nogħxew bid-daħk. Il-kerrejja u l-misteru ta' Bormla F'waħda miż-żjarat li għamilt Malta m'ommi, ħaditni magħha Bormla. Kien żmien il-gwerta, u tiedet tkun taf x'kien ġara ' miż-żewġ ketrejja li kienu proprjetà ta' Dun Lawrenz Sultana, iz-ziju tan-nanna. Il-kertejja kienu fi Strada Campanile, fejn kien hemm id-daħla għad- Dockvatd, mal-ġenb. tal- lemin hekk kif qed tħares lejn il-knisja, u allura viċin tal-kampnat. Tifrik tal-gwerra ġewwa Bormla L-ewwel datba li morna kollox kien għadu sew: il-kettejja hemm kienu, bl-inkwirenti ġewwa fihom. Il-ketrejja kienu postijiet żgħar ħafna, aktarx b'kamra waħda, imma li jagħmlu patti minn kumpless, b'latrina f'nofs it-taraġ li kienet tintuża min-nies kollha li kienu joqogħdu hemm. Jiġifieri dawn kienu postijiet għall-foqta. Waħda mill-kettejja kienet kbita, u kellha tliet numti (52, 53, u 54), waqt li l-oħra kienet b'numru wieħed. It-tieni darba li morna sibna ħerba sħiħa, għax il-bombi tal- għadu kienu fartku u ġattfu kull m'hemm, u bilkemm stajna nagħrfu fejn konna. Nies ħadd, ġebel u tadam kullimkien, u ħlief xi qattusa tiġri qalb l-istraġi ma tarax. Jien tkexkixt b'li tajt, imma ommi kienet stonkuża, tixxabbat mal-blat, tiela' u nieżla fuq il-knaten mal-att, sakemm wasalna fejn suppost kien hemm il-ketrejja. Ma sibna xejn ħlief tiġrif. Wara l-gwerta dawk l-inħawi tnaddfu u għamlu pjazzetta. Aħna għadna sal-lum nirċievu €6 kull sitt xhur m'għand il-Lands tal-Baviera bħala kumpens għal kull kettejja, waħda mħallsa bil-quddiem u waħda b'lura. Il-flus huma patti minn skema ta' Compensation for loss of tent' li l-gvern Ingliż ta lill-gvern Malti wata l-gwetta. Biss il-kurjuża hi din: kif spiċċajna, aħna mix-Xagħra, b'kettejja Bormla' Daħħalt il- ħsieb li jekk wieħed imut lura ħafna fl-istorja tal-familja tagħna, ngħid li kellna niesna minn dawn in-naħiet. Missier ommi kien jismu Lawrenz, u l-patrun tal-Birgu mhu ħadd ħlief San Lawrenz. Matt in-nannu kien jisimha Kunċetta, u l-festa ta' Bormla hi l-Kunċizzjoni. Hemm ukoll il-Kanonku Dun Lawrenz innifsu, li jerġa' jorbot il- familja tagħna mal-Bitgu. Mistetu li ta' min wieħed jindaga dwatu. Internat…fis-Seminarju Meta spiċċajt l-iskola Primarja ommi tiditni bilfors immut is- Seminatju. Għall-bidu kont immur bil-mixi kuljum mix- Xagħra sar-Rabat. Kont ninżel u nitla' mill-waqfa tas-Sellum, minn ħdejn iċ-ċimiterju, u kien fiha kedda dik it-telgħa. Fl-aħħar irnexxieli nixtri tota — waħda minn dawk tal-militat, b'toti kbar daqsiex… bilkemm kont inlaħħaq mal-artl Waqt il- ħin tal-iskola kont inħalli r-rota għand ċettu Kelina, li kellha post fil-kantuniera, qtib l-għassa tal-pulizija, int u sejjer lejn it- Is-Seminarju terminus tal-linja. Ommi kienet dejjem skola, skola, skola…u allura wara ftit gg iddeċidiet li nidħol intern fis-Seminarju, jiġifieri kont ngħix hemm, lejl u nhar. Din għall-bidu ħassejtha ħafna, u kont iddejjaqt. Missieti wkoll kien jgħid: ''Alluta lit-tifel m'aħna se narawh qatt) Mhux se jiġi jgħinni277 Imma ommi tiedet tbiegħdni minnu ħalli nintefa' fuq l- iskola u mhux fix-xogħol tal-għalqa. Anke s-Sibt kont norqod hemm, u ommi kienet ġġibli larinġ u ikel ieħor meta kienet tiġi tarani. Fis-Seminarju t-tfal kienu maqsumin fi tliet gruppi: il-'piccoli', li jibdew l-ewwel sena; il-mezzani', dawk ta' Form 3; u l-'grandi'. Meta kont mezzan ġew minn Malta tliet subien mill-istess familja Pirotta min-Naxxat: Lino, Lollv, u aktar tard Joe. Kont l- aktar ħabib ma' Lino minħabba l-futbol, imma ġieli konna noħorġu kollha kemm aħna passiġġati fil-kampanja. Kienu stretti ħafna magħna. Kien ikollna nitkellmu bl-Ingliż u jekk tinqabad titkellem bil-Malti fil-brejk kont taqla' kastig mingħand il-ministru tad-dixxiplina (għax hekk kien jissejjaħ). Biex tevita kastig int trid jirnexxielek tgħaddi l-ħtija lil ħaddieħot billi tagħtih l-'aċċipe'. Joe xeba' b'dis-sikkatura, u anke ħatabl Darba minnhom kiltha bil-kbit. Tifel staqsieni biex ngħaddi ktieb lill-ħabib tiegħu Alex Attard Montalto minn San Pawl il-Baħar. Kien ktieb ta' Fr Born, Is-Salib tal-Fidda. Jien biex nagħmilha tal-bravu għidtlu iva. Sat jaf il-ministru u bagħat għalija u farfarli żewġ daqqiet b'ċinga, qisha dik li jużaw biex isinnu l-mus tal-leħja. Tgħidx kemm waħwaħtl Is-Senior Oxford, Salvina, u jien Jien u Salvina konna mmottu flimkien ir-Rabat — jien is-Seminarju, u hi fl-iskola tas- Sekondarja li kienet qrib tal-għassa fit-telgħa tat-tiġrija. Kienet skola tajba mmexxija minn Kap mix-Xagħra li kienet serja u tad-dover. Kien jisimha Maria Micallef, u għalkemm kienet toqgħod it-Rabat, kellha kuntatt m'ommi, tant li jekk oħti ma tagħmilx xi homewotk ommi malajr kienet issir taf. Mela wasalna għall-eżami tas-Senior Oxford u tajnieh flimkien. Kellna ħafna suġġetti, inkluż l-Ingliż u l-Malti u l-Arti, u jien tajt sitta jew sebgħa. Għadda ż-żmien u waslu t-tiżultati. Jien għaddejt u ġibt is-suġġetti li bihom stajt nidħol il-Kulleġġ tal-Għalliema. Tgħidx kemm fraħt…sakemm wasal it- tiżultat ta' Salvina: kienet weħlet mill-Ingliżi Għadni niftakar: konna qegħdin fl- intrata ta' fejn illum hemm il-bar. Kien hemm boxxla — Malta jgħidulha antiporta — ta' ħġieġ ikkulurit oranġjo, aħdar u isfar — u niftakatha lil Salvina tibki tibki wata l- ħġieġ. Jien, biex: nagħmlilha kutaġġ, għidtilha: ''Tikkonfondi xejnl Terġa' tagħmlu u ġġibu l-Ingliżf'..imma ma komplietx tistudja. Bdiet tinnamra, l-ewwel ma' suldat Ingliż jismu Reggie, li t-titratt u l- kattolina tiegħu lil Salvina baqgħu fil- familja. Kellha l-eżempju t'oħtha, li kienet tinnamtra ma' Jack, mit- tiġiment tal-Hampshires Reggie, suldat Ingliż ieħor mikrum wara tajla mix-Xagħra Wara bdiet tinnamra ma' Kelinu Cini, u spiċċat telqitha l-iskola. Kelinu kien isuq xatabank, li kienet ta' missieru, li kien jagħtih xi ħaga żgħira tal-flus. Biss wara ftit beda jsewwi t-tajers tar-roti u beda jieħu r-ruħ. Ommi, li kienet diġà għamlet id- diviżjoni tad-dar, u ħalliet bħala witt il- 1 patti tan-nofs lil Rożina, lili l-parti tal- 7 lemin, u lil Salvina l-parti fejn hemm il- ' haitdresser, biddlet fehmitha u tat lil Salvina l-parti tal-lemin, waqt li jien ħadt i tA il-patti tax-xellug. B'hekk Kelinu kellu Salvina f'jum it-tieġ ma' Kelinu Cini intrata akbar fejn seta' jagħmel ix- xogħol li kellu fuq ir-roti. Minn hemm qabad biżnis tajjeb, ibigħ, isewwi, u anke bil-pompa tal-petrol. Billi dan kollu kien fil-pjazza, kellu ħafna nies ġejjin u sejrin, u mat tajjeb tant li bilkemm seta' jlaħħaq bix-xogħol li kellu. Johnnv jibqa' magħna Rożina u Jack diġà kellhom erbat itfal meta qatgħuha li jerħulha għall- Awsttalja. Wara l-gwetta ftit li xejn kien hawn xogħol Malta, u l-unika triq kienet li żżarma u titlaq, tant li emigraw bl-eluf. X'ħin qalu bil-ħsieb tagħhom lil ommi, xejn ma seta' jsabbatha. Tibki fuq li tibki, u fl- aħħar qaltilhom: ''Ħalluli mqar wieħed mit-tfal U Rożina u Jack ċedew u ftehmu li jħallu warajhom lill-kbit, Johnnv, li kellu mas-sitt snin. Emigraw fuq il-vapur Asturias. Jobnnv jibqa' Malta, waqt li l-familja tiegħu temigra għall-Awstralja fuq l-Asturias Kont nieħu ħsiebu jien, u bil-mod il-mod wasal anke sas-Seminatju. Għall-bidu kien jidher li kien data, imma altru jkollok sitt snin u altru tlettax. Sirna nafu li Johnnv kien qed jikteb ittri lil missieru bil-moħbi biex jgħidlu li kien imdejjaq u li xtaq ikun magħhom. Missieru Jack kitibli u qalli li aħjar nibagħtuh ħdejhom l-Awsttalja. Issa dak iż-zmien kien hemm l-'Assisted Passage Scheme', skema li kienet tgħin lill- Maltin imottu l-Awsttalja fuq vaput, bi prezz issussidjat t'għaxar liri. Ħadt lil johnnv il-Belt, fejn illum hemm il-Lombatd Bank, u kien hemm uffiċjali Awsttaljani u Maltin jagħmlu l-intervisti biex jaraw min seta' jibbenefika mill-iskema. X'ħin wasalna aħna bdew ikemmxu xofftejhom għax ma setgħux jifhmu kif il- ġenituri ta' johnnv kienu ħallewh warajhom, u bdew jissuspettaw ħażin. Jien weġibt għall-mistoqsijiet kollha li għamlulna, u kelli ċertifikati u karti biex nuri li dak li kont qed ngħid kien minnu. Imma kollu għalxejn: ma għażluhx. Billi kont għalliem kelli ċertu kunfidenza u mort nħaqqaqha magħhom u ninsisti li kellhom jgħinuh jingħaqad mal-familja tiegħu. Imma s-suspetti baqgħu, forsi wkoll għax lil Johnnv ħasbuh ta' xi tazza oħra minħabba l-fattizzi tiegħu. X'ħin għattaft lil Jack bis-sitwazzjoni, qalli: 'Tinkwieta xejn. Ħallaslu l-prezz notmali tal-vjaġġ u nħallsek jien. L-impottanti li jiġi magħna.'' U hekk għamilna. Biss wara ftit żmien Jack bagħatli xi ċettifikati oħra li bihom stajt inneħħi d-dubji li kellhom fl- uffiċċju tal-emigranti. Irnexxieli nipperswadihom li kienu għamlu żball u bħala kumpens tawni d-differenza ta' bejn l-għaxar liri u s-somma kolla li kont ħallast. Johnnv qabad il-linja ta' missieru, li kien mekkanik prim: meta kien Malta, waqt il- MAR SETT LULHII gwetta, Jack dejjem isewwi fit-trakkijiet, jeeps uanke tankijiet tal-gwerra. Kull fejn kien imur kien isuq mutut u jgħaddi qisu sajjetta, dejjem għaddej bix-xogħol tal-militar. L-Awsttalja fetaħ għal rasu u kellu l-għodda kollha li kellu bżonn, u Johnnv daħal miegħu. Bdew f'wieħed mis-suburbs ta' Svdnev jismu Revesbv, u daru mhux ħażin qabel issettiljaw f'Manilla, xi tliet sigħat bil-ferrovija barta Jobwu fil-worksbop tiegħu f'Manilla Svdnev. Biss ħajjet Johnnv kienet intemmet fi traġedja. Kien it-tmintax ta' Mejju 1984, meta tikeb f'karozza ma' sħabu, u billi kellhom ttiq twila, taqad fuq is-seat ta' wara. Ħin minnhom kellhom ħabta kerha ħafna, u billi Johnnv ma kienx imħażżem, spiċċa sparat minn postu u tfarrak. Ġrew bih l-isptar, u qalulna b'dak li kien ġara. Niftakar li ommu Rożina kienet Malta vaganza — għax dak iż-żmien kienet ġejja u sejra —u ħadet l-ewwel titjita li sabet lura d-dar. Johnnv miet ftit wara, u ħalla jibku watajh lil martu Diane Lovett, u tlitt ibniet: Michelle, Nathalie, u Tiana. Trid iżżomm f'moħħok li Rożina kienet diġà tilfet żewġt itfal oħra, Lota ta' 23 sena, u Michael ta' 19-il sena, f'inċident icħot tat-traffiku fit-13 t'April 1971, meta trakk baqa' dieħel fuq il-karozza li kienu fiha u għaffiġhom — għidli x'jibqa' fikl Kbita wisq li titlef tlieta minn sitt uliedl Dawk li baqgħu ħajjin kienu Eddie, George, u Annette. Dun Ġorġ Preca jagħtini parir Lora u Michael Ommi xtaqitni qassis, u allura ħeġġitni nkun abbati, u anke daħħlitni s-Seminatju. Bħala abbati ġbidt l-għira taz-zija Ġużeppa, oħt ommi u omm il-kuġin Mike Cini — u l-għira kienet għax binha Mike ma satx abbati. Niftakarha tgħid lil ommi: 'Dak x'abbati daħħalt, kertaħ knisjal' Botta li bqajt niftakatha, u niftakar li anke ommi ħadet fastidju…taf kif jagħmlu l-ommijiet, kif jaqbżu għal uliedhomi Iz-zija Ġużeppa mietet pjuttost kmieni, b'attakk tal-qalb. Mhux biss ommi xtaqet li jkollna qassis ieħor fil-familja. Iz-ziju Dun Lawrenz fil-fatt kien ħalla bħala prelegat il-post li hemm ħdejn il-Bellavista ta' Marsalforn għal min mill-familja jsir saċerdot. Jien bħal kont imħajjar, dejjem niġri mal-qassisin, inqum kmieni biex ngħin fil-quddiesa tal-ewwel meta jkun hemm xi funetal, tberik u x'naf jien — u anke niftakar li kienet drawwa li lill-abbati l-familja tal-mejjet kienet tagħtih tmintax irbiegħi. Kont ngħin mhux biss il-knisja l-kbita, imma anke fil-kappelli, ma' ċertu Dun Samwel. Kien ikollna mixja sakemm naslu fil-kappella fl-inħawi ta' Ħamet, qabel it-telgħa għax-Xagħra. Imma. kelli dubju nkomplix għal qassis, u dejjem intella' u nniżżel inkwetat għax ma nafx x'se nagħmel. Darba minnhom qtajtha li ninżel Malta ħalli nieħu patit ta' qassis li kellu ċertu fama. Dan kien Dun Ġorġ Preca, li kien ipoġġi f'żewġt ikmamar maġenb il-knisja tal-Ħamrun. Dun Ġorġ Mott għandu u għidtlu li kont imħawwad u li l-ħin kollu ntella' u nniżżel għandix insir qassis jew għalliem. uż Kif rani u bla tlaqliq qalli: 'Tnt għal teacher għax tagħmel Il-knisja tal-Ħamrun aktar ġidl' U għadni nħossha sal-lum, qisni qlajt balla minn fuq l-istonku u neħħejt piż kbit… U hekk spiċċajt li mott il-Kulleġġ, avolja kont għadni ftit żgħir — ħallewni nidħol. Suppost ikollok 17-il sena f'Ottubru meta jibda l-kors, imma jien għalaqt 17 f'Diċembtu. Telgħet ommi tkellimhom…min jaf x'qaltilhoml…U ħallewni nidħol. Mis-Seminarju għall-Kulleġġ Is-Seminarju bdejt nixba'. Ta' 18-il sena, fil-Form 5, tajt l-eżami biex forsi jħalluni nidħol il-Kulleġġ tal-Għalliema. Dan kien f'Ta' Ġiorni, fil-Bajja ta' San Ġorġ f'Malta, ġo Villa Rosa, dat kbita bi ġnien daqsiex. Jien kont fit-tieni grupp li beda l-kors ta' sena, fejn qabel il-Kulleġġ, it-taħriġ tal-Għalliema kien biss ta' xi ħames ġimgħat ġol- iskola tal-Furjana. Konna xi 30, u meta tqis kollna kemm aħna avvanzajna fil-karriera tagħna. Galdes, pereżempju, sar direttur tal-Bank Ċenttali. Zammit Cotdina u Sant kienu jagħmlu programmi 7 edukattivi għall-iskejjel fuq ir-Rediffusion, u fil-fatt ' Zammit Cotdina ħa fama bħala attur fil-film Treasure in Malta. Dak iż-żmien il-bajja San Ġorġ kienet kwieta, mhux bit- tgeġwiġija li hemm illum. Ommi ġiet miegħi minn Għawdex biex twassalni, u ltqajna mal-frċres, Brother Leo Battrington, Brother Anselm Cuthman, u Brother Alfted Calcutt. Dawn kienu l-Brothets prinċipali, biss warajhom ġew oħtajn Ingliżi, inkluż lajċi, fosthom wieħed li ġie minn Oxfotd u li jien iltqajt miegħu meta għamilt kots ta' sena għal Surmast fl-1968/69. Dan kien ġie d-dar tagħna fin-Naxxar, u kien baqa' mistagħġeb kemm kienet kbita. Kien jismu John Weeks, u tant għoġbitu Malta li kien għamel xi sentejn jgħallem il-Kulleġġ tal-Għalliema, fejn għamel żmien bħala Prinċipal. Martu wkoll kienet tagħti xi lezzjonijiet. Ta' 18-i/ sena L-isports kien importanti għalina. Fil-futbol kellna tim Għawdxi u ieħor Malti, u aħna ta' spiss konna nitbħu għax kellna min kien jilgħab mat-tim: tat-Rabat Għawdex. Niftakar lil Joe Gauci u lil George Azzopatdi, waqt li Frans Mercieca j8 kien jilgħab forward u jien kont '$ fullback. Xetti kien il-kowċ u kien jgħinu wkoll Brother Alfred. Batta l-futbol konna nilagħbu t- Fit-tim tal-futbol tal-Kulleġġ ma' Brotber Alfred table tennis. Ċertu Gruppetta kien fih mogħla hawn, u meta jiftah idejh kienu jwasslu minn tatf għall-ieħor tal-mejdal Is-suġġetti pedagoġiċi tal-kors kienu f'idejn il-Brothers, waqt li xi uffiċjali Maltin kienu jgħallmu suġġetti oħta…Mangion, pereżempju, kien jgħallem il-Malti, waqt li għall-PE kellna li John Xetti, qasir qasir imma mimli enetġija. Niftakar li darba kull ġimgħa konna netħulha bil-mixi minn San Ġiljan għall-iskola Primarja ta' tas-Sliema, fejn konna nagħmlu l-eżerċizzji fil-kantina. Dik il-kantina kienet tintuża għal ħafna affarijiet, għax kien fiha l-kobot: kien fiha gvm, kien hemm sezzjoni għall-iscouts, sezzjoni oħra kienet tintuża bħala posta, u saħansitra kienet anke tintuża bħala kappella fiż-żmien meta l-ornament tal-ġibs li kienu għamlu t-Taljani fis-saqaf tal- knisja ta' San Girgor beda nieżel u l-parruċċani ma setgħux imottu għall-quddiesa hemm minħabba l-periklu. Niftakar li sħabi kienu sabuli bħal slogan li fil-fehma tagħhom kien jitrifletti l-karattru tiegħi: ''Studv and hard work draw him from Gozo like a magnet'. Aħna l-Għawdxin konna notqdu l-Kulleġġ, u nieklu hemm mal-Maltin f'nofsinhar. Konna naħslu l-platti u nagħtu daqqa t'id. Kellna wkoll kappella żgħira li konna nitilgħu għaliha minn fejn illum hemm il-Bowling Centre. Kellna direttur spiritwali, u konna wkoll nisimgħu l-quddiesa hemmhekk. Il-bibien tal-Kulleġġ kienu jingħalqu mas-sebgħa ta' filgħaxija. Darba minnhom jien u Ġorġ Said mir-Rabat tlaqnielha għall-festa tal-Kunċizzjoni ta' Bormla, u spiċċajna wasalna lura l-Kulleġġ wara d-disgħa. Inħabbtu nħabbtu biex jiftħulna, sakemm tfaċċa Brother Cuthman, li kien l-aktar wieħed strett mit- tlieta. Pasparnielu xi ħaġa bħala skuża, u għidnielu li kien hemm mara li taha ħass ħażin u li kellna noqogħdu magħha. Ħalliha tgħaddi lixxa din, imma meta xi jiem wara tana ħerġin flimkien qalilna: 'Ara ma terġgħux tiltaqgħu ma' xi mara oħta llum tafux KIEN , $ Okkażjoni fil-Kulleġġ mal-Brotbers u mistednin distinti Maltempata u traġedja Minkejja li Malta kienet togħġobni, hekk kif jasal il-Ġimgħa kien ikolli ġenn biex naqbad il-vapur mill-Marfa ħalli naqsam għall-Imġatt. Jien u Mike Cini konna nirkbu xarabank jgħidulha 'tal-Posta' — għax kienet titlaq minn quddiem il-posta tal-Belt, fejn illum hemm il-Mużew il-ġdid MUŻA — u kellha l-vantaġġ li ma tieqaf imkien, allura naslu aktar malajr. Ġieli fix-xitwa kien ikun il-maltemp u l-vapur ma jaħdimx, imma xotta waħda konna naqsmu bis-saħħa ta' xi luzzu li s-sid tiegħu, aktarx xi sajjied, kien iħallina nitilgħu miegħu jekk inħallsuh xi ħaġa. Meta l-vapur ma kienx jaħdem, tal-linja kienu jieqfu l-Mellieħa, faċċata ta' fejn hemm l-għassa tal-pulizija. Imbagħad jien u Cini konna nipprovaw nieħdu lift ma' xi ħadd sal-Marfa. Darba minnhom ħadd ma. tied jeqfilna, u spiċċajna bqajna l-att. Kien imnalla, għax il-luzzu li kieku konna se nieħdu spiċċa ħażin. Il-luzzu kellu mat-tletin ruħ fuqu x'ħin telaq, u minħabba l-mewġ u l-maltemp, is- sewwieq tied jidħol għall-kenn f'Ħondoq ir-Rummien, taħt it-tiħ tal- Qala, imma l-passiġġieti bdew jinsistu miegħu biex jiġbed lejn iż-Żewwieqa 4 ħalli jinżlu x-xatt. Mafkar tat-traġedja tal-1948 Iżda l-mewġ tant żdied li beda dieħel l-ilma, u f'kemm ili ngħidlek kulħadd spiċċa fil- baħat…u 24 għetqu fil-pront. Minn dawk il-ftit li salvaw, wieħed minnhom kien ħabib tiegħi mix-Xagħra, ċertu Pawlu Zammit, li l-familja tiegħu kienu jbiegħu l-ħaxix ħdejn il-pixkerija, u mbagħad atmaw jinnegozjaw l-karozzi. Dan il-povtu qatta' lejl sħiħ imqabbad ma' blata, u fl- aħħat semgħuh jgħajjat għall-ajjut, dendlulu ħabel, u bil-ħniena salvawh. Din it-traġedja — li seħħet fit-30 t'Ottubru 1948, proprju kont għadni nibda l-Kulleġġ — baqgħet tiġi mfakkta sal-lum, għax batta li fiż-Żewwieqa hemm mafkar bl-ismijiet ta' dawk kollha li mietu, kull sena jmottu b'dgħajsa u jieħdu magħhom kutuna tal- ward biex jiftgħuha fil-baħar proprju fejn għetqu n-nies. L-ewwel safra Ċertu Ronald Burgess kien jorganizza ġiti edukattivi għal barra minn Malta, u f'Lulju tal-1950 fettilli mmur miegħu la kont bdejt naqla' paga. Ħallast 40 lira — li jidhru ftit, imma ttid tqis li l-paga t'għalliem kienet ta' 17-il lira fix-xahar. Burgess kien jibbukkja kollox minn qabel ħalli noqogħdu bl-irħis ġo hostels jew student tesidences f'universitajiet, bħal dik fis-Citċ Univetsitaire tal-Università ta' Pariġi, minn fejn kont bgħatt kattolina lill-familja tiegħi, u li ommi reġgħet tathieli u għadha għandi sal-lum. Kartolina li bgħatt lil ommi minn Pariġi, fl-1950 Tlajna grupp ta' madwar 50, kemm itġiel kif ukoll nisa. Fosthom niftakat lit-tifel tal- ex Direttur Vassallo, lil Abdilla, Tereża (il-mara tas-sur Muscat) min-Naxxar u oħrajn. F'Lulju tal-1950 tlaqna minn Malta għal Sqallija bil-vapur Sżar 0f Malta — u wata maltempata li qallbitna waħda sew, wasalna l-art u minn hemm bqajna telgħin bil-ferrovija għal Ruma. Żorna Milan, Pariġi, l-Iżvizzeta, l-Olanda, u fl- aħħar l-Ingilterta. Konna nsibu x-xogħol tas-sajf. Jien pereżempju qattajt ġimgħa ma' wieħed jaqta' l-qamħ bi trakter — ħaġa li qatt ma kont tajtha qabel. Kont nitla' miegħu fuq it-ttakter f'għelieqi ma jispiċċaw qatt. Ieħor minn sħabi kien jaqta' l-ward ma' sid Ġermaniż..insomma, din l- ewwel safra kienet espetjenza. Filgħodu kien ikollna l-breakfast bil-kippers u bajd, imbagħad xogħol u avventuti. Silta mid-djarju tas-safra Tant domna mseftin — domna 'l fuq minn xahtejn — li xagħarna kiber u Abdilla offra li jaqtgħu jekk nagħtuh tmintax irbiegħi kull wieħed. Billi domna tant, inqtajt ftit minn ma' Marv, biss la erġajt lura għamilt kull mezz biex nerġgħu niltaqgħu. Niftakar li kif tatni l-ewwel darba qaltli: 'Tnti kemm inbdiltl Kemm bjadti'…għax ovvjament ma tantx tajna xemx l-Ingiltetta. I. FID-DINJA TAL-KBAR Ħ ) il- l L M - k f ġ L i id-7 tal061— Messina ma' marti Mar), u t-tfal Marlene, u Ronnie — Awissu, 1960 Bidu bħala għalliem: Ħaż-Żabbar, Bormla, u l-Gżita M' spiċċajt il-Kulleġġ kelli ġimgħa teaching practice fl-iskola tal-Imsida, li kienet proprju quddiem il-bus stop, qabel ma ddur lejn il- Junior College. Marv kienet hemm ukoll bħala emetgencv teacher għax dak iż-żmien kienet għadha m'għamlitx. it-taħriġ fil- l Kulleġġ tas-Sacred Heatt. L-ewwel klassijiet Kont fil-klassi ta' ħdejha, u l-klassijiet tagħna kienu maqsuma b'pattition li kien jista' jinfetaħ u jingħalaq. Jien kont nataha tipprova tmexxi l-pattition u kont immut ngħinha. Tista' tgħid li l-grazzja minn hemm bdiet. Fil-brejk ġieli wkoll id-diskors ġie fuq ħutha li kont nafhom fis-seminarju t'Għawdex. Wara t-teaching practice bdejna s-sena skolastika, imma niftakar li kien hemm nuqqas kbif ta' klassijiet, tant li kellna nużaw il-half-dav svstem, fejn wara nofsinhar il-klassijiet kienu jibdlu kemm l-għalliem kif ukoll it-tfal. Ħaż-Żabbar Bdejt ngħallem ta' 19-il sena, u l-ewwel skola tiegħi kienet Ħaż-Żabbar. Oħti Rożina kienet toqgħod ma' żewġha Jack f'Wied il-Għajn f'naqta ta' post, u jien wara l-iskola kont immur bir-tota għandhom. Fil-weeckend kont immur Għawdex u kont inġibilhom dak li kellhom bżonn, l-aktar affarijiet tal-ikel. L-ewwel klassi tiegħi f'Ħaż-Żabbar kienet imqarba: ma kinitx klassi li tagħtiha lil xi ħadd li għadu jibda. Wata li tispiċċa l-Kulleġġ ikollok ħafna pjanijiet u xinxilli f'rasek, imbagħad tiltaqa' mar-tealtà…u ma kinitx faċli għalija li nżommhom dawk it-tfal. Kienu klassijiet kbar, għax kien hemm ħafna refuġjati. Is-Sutmast tiegħi kien ċertu Duminku Muscat: niftaktu dejjem bil-kappell f'rasu. Konna bis-sistema tal-half-dav, u mal-kbar ċertu Mr Borg kien jagħmel lezzjonijiet tal-woodwotk, biex bħal speċi jżewwaq naqta l-ġurnata. L-għatba tal-irġulija Datba minnhom niftakar li għajjat ma' wieħed mit-tfal — għadni niftakar sa ismu: 'Axisal Bilqiegħdal' Wara ftit jitfaċċa wiċċ fit-tieqa li kienet tagħti għal batta: kien missier it-tifel, li nzerta kien għaddej minn hemm. Qalli: 'Xi tridu lil Axisa2' Meta nħares lejn ir-ritratti tat-tfal fil-klassijiet tiegħi, avolja għadda daż-żmien kollu, għadni niftakar ħafna minnhom b'isimhom, u ġieli anke b'kunjomhoml Wara Ħaż-Żabbar qattajt sentejn Bormla. Hawn mott aħjar u t-tfal ikkontrollajthom tajjeb. Is-Surmast hemmhekk kien missier Noel Debono — li kien is-Surmast tat-tfal tiegħek, Ron, ta' Daniel u Samuel fil-Primarja ta' Ħ'Attard. Billi kien minn Għawdex kien dejjem jitlobni nġiblu affarijiet minn hemm meta nitritorna mill-weckend id- dat. Bajd, ġbejniet, u x'naf jien…u tgħidx kemm kont ingetget jekk nispiċċa bil-bajd froġa, imċallsin mal-kotba fil-baskettl Imma kien mill-aħjar, u jifhimni meta, kull nhar ta' Tnejn, kont nasal ftit tard għax ġej lura minn Għawdex. Kont naqsam bil-lanċa mid-dwana tal-Belt għall-Birgu, b'waqfa l-Isla, u malli ninżel il-Birgu kont nitla' t-telgħa għall-iskola ta' Bormla. Il-lanċa kellha bank tal-injam wieħed fuq kull naħa, u s-sewwieq kien dejjem l-istess wieħed. Niftakru jgħid: 'Ejja ngħidu fuq in-nies ħalli meta jgħidu fuqna, tagħna jkun imħallas'. Bormla dak iż-żmien it-tfal kienu ġejjin minn familji edukati — kien hemm ħafna b'żewġ kunjomijiet, bħal Zarb Adami, pereżempju. Ħafna wkoll kellhom tesidenza tas-sajf f'Wied il-Għajn, fejn kienu jmottu biex jinqatgħu ftit mill-vapuri u d-dgħajjes, u jkunu jistgħu jgħumu bla tfixkil. Konna narawhom ġejjin meta kont inkun għand oħti Rożina u Jack. Darba daħalli inspector fil-klassi, u fuq il-blackboard kont ktibt il-kelma 'woolen' meta suppost tinkiteb b'double T: 'woollen'. Mela jidħol dan Salvu Gatt u l-ewwel ħaġa li jgħidli, hekk quddiem it-tfal u b'ċertu ton: ''Hekk tispelliha dik Ata ftit, wata dan iż-żmien kollu, kif xi ħaġa li tagħtik ġewwa tibqa' tiftakarha. Il-Gżina Minn Bormla mott il-Gżita, fejn għamilt tliet snin. Waqt li Ħaż-Żabbar kienet binja mibnija apposta bħala skola, il-Gżira kienet dar mibdula fi klassijiet. Minħabba l- ħsarat li kien ġattab l-bini, speċjalment il-Belt u l- Futjana u madwar il-Port il-Kbir, kien hemm nuqqas kbirt ta' postijiet li setgħu jservu bħala skejjel. Is-Surmast kien mill-Mosta — ċertu Toni Galea — raġel qawwi, li kien isuq karozza mill-antiki. Il-klassijiet kienu pjuttost mimlija, bi 30 student jekk mhux aktar. me ġ — l-Xear 3. Niftakar li kien ikollna lezzjonijiet fuq ir- Rediffusion f'kull klassi Rediffusion. Għalija l-Gżira kienet konvenjenti, għax jien it-tir kien li dejjem navviċina kemm niflaħ lejn il-Belt, biex minn hemm naqbad ix-xarabank għall-Marfa, u minn hemm lura lejn Għawdex. Minkejja l-inkonvenjenza, qatt ma xtaqt ngħallem jew nissettilja Għawdex, mhux biss għax kont qed ninnamta Maltija, imma wkoll għax Malta kont naraha aktar ħajja. Għawdex dejjem l-istess, bin-nies fuq is-salib tal-pjazza jew fuq bank ipaċpċu u jivvintaw fuq ix-xejn. Xogħol u familja f'tas-Sliema j Mill-Gżira applikajt biex immut tas-Sliema. Il-ħbiberija ma' Matrv kienet saret soda u konna għatajjes, u fil-fatt Marv kienet ħerqana biex tiżżewweġ kemm jista' jkun malajt. Grezz u Ġużeppi kienu talbuni biex nidħol fil-post vojt li kien hemm tas-Sliema fi triq li tagħti għall-Balluta, jisimha Prince of Wales Road — illum Ttiq Manwel Dimech. Dal-post kien maqsum fi tnejn, bin-numri 214 u 215. Kien hemm il-patti ta' quddiem li twassal sat-taraġ u ddur għal kċina żgħita, u l-parti ta' wara fejn kien hemm tliet tarġiet li jwasslu għall-ġnien. Issa dak iż-żmien kien hemm nuqqas kbit ta' djar minħabba l-ħsatat tal-gwetta, u allura l-gvern kien jirtekwiżizzjona kull dar li ma kinitx qed tintuża. Il-proprjetà tal-bużnannu Karmnu kienet ġiet maqsuma bejn it-tliet aħwa, jiġifieri Grezz, Marija, u Ċensa. Grezz, omm Matv, kien messha l-post ta' Buġibba, il-post ta' tas-Sliema, kif ukoll xi postijiet żgħar li kienu miktija n-Naxxar. Lili qaluli biex nidħol fid-dat ta' tas-Sliema, u allura ma bqajtx noqgħod il-Belt, fejn kont nikti post ma' Mike Cini f'Archbishop Street, quddiem il-forn. Tas-Sliema qattajt 18-il sena, u sadanittant jien u Marv iżżewwiġna, u fid- dar ta' Prince of Wales għexu Marlene, Ronnie u anke Josette sakemm morna noqogħdu n- Naxxar ftit wara li twieldet Silvana. Kien ikolli l-klassi tal- Liċeo — studenti li jagħtu l-eżami biex jidħlu fl- aħjar skola f'Malta — u kienu j għa dduli. kważi Klassi tal-Liċeo fil-Primarja ta' tas-Sliema kollha. Kienet skola kbita, tant li kellhom jiftħu sezzjoni oħta għand is-Sależjani fi Triq Dun Rua, taħt il-ħarsien ta' senior teachet, ċertu Joe Farrugia. Aktar 'il quddiem din ingħalqet għax kien hemm esodu minn tas-Sliema lejn it-taħal ta' San Ġwann li kien għadu kemm qed jinbena. Naqsulna ħafna tfal, imma t-tfal tas-sixth kienu baqgħu jiġu għal-lezzjonijiet għandna. Mal-għalliema kont ħaġa waħda. Niftakar prasputa li turi l-ambjent fl-iskola. Mela tlieta jew etbgħa minna darba minnhom fettlilna nitilgħu fuq il-bejt tal-iskola, u waqt li konna hemm tajna l-qanpiena li l-purtinar Ċikku kien idoqq kuljum mill-bitħa petmezz ta' ħabel twil biex ixandar li se tibda l-iskola. Kienet qanpiena kbita, tinstema' minn tas-Sliema kollha, u meta Ċikku kien idoqqha ma kienx joqgħod lura, għax tgħidx kemm kien iballtilha. Ġietna l-bella idea li ndawwtu l-qanpiena tasha 'l isfel u nimlewha bl-ilma…u meta l- povru Ċikku ġibed il-ħabel ħa tixtiba żul minn hemmi Ma' Ċikku kien hemm żewġ purtinara oħra: Pawlu u Ġużeppi. Biss għandi memotji anqas sbieħ ukoll. Datba nqala' inċident iktah ħafna. Tifel twil, li kien jismu James Tavlor, ma kienx ħareġ jilgħab il-ballun ma' sħabu waqt il-brejk għax kien ma jiflaħx. Qagħad wara l- ħġieġa tat-tieqa tal-klassi jħares lejn sħabu jilagħbu meta ħin minnhom wieħed mit- tfal ta xutt lill-ballun li spara għal ġot-tieqa. Il-ħġiega tfarrket f'elf biċċa, u xi frak daħal f'għajnejn James. Ħtabna bih l-isptar u damu jtabbu fih tgħidx kemm, imma tnexxielhom isalvawlu għajn waħda biss. Darba oħra tifel imqareb kien qed jilgħab il-futbol fit-triq tal- 7 iskola u l-ballun spiċċa bejn l- ' iskola u l-kanċell tal-ħadid li 7 hemm mad-dawta tal-bini. It- ' tifel ma ħasibhiex darbtejn: ixxabbat mal-ħadid, magħmul minn vireg qishom lanez, u ddendel: biex jaqbeż. fil- ħamrija. Siequ nqabdet ma' waħda mill-ponot u spiċċa bil- pexxun minfudl Miskin tgħidx kemm waħwaħ bl-uġigħl Il-Primarja ta' tas-Sliema fl-imgħoddi Waqt li kont fl-iskola ta' tas-Sliema kont kuntent ħafna bħala għalliem, imma tajt l- eżami biex insir Assistent Kap, u anke applikajt biex naqleb għas-sekondatja, bl- inkoraġġiment tas-Surmast Frans Mangion, li martu kienet tmexxi l-iskola privata ta' St Catherine. Dan Frans Mangion kien bravu ħafna: kien hu li qaleb għall-Malti Paradise Lostu Paradise Regained ta' Milton. Kien jiġi z-ziju ta' Joe Zammit Mangion, taġel serju bil-mustaċċi, u l- aħjar Surmast li qatt kelli. Dak kollu li tgħallimt dwar ix-xogħol tiegħi fl- edukazzjoni nafu lilu. Niftakru jinsisti li avolja kelli l-klassi tal-Liċeo, kien jagħtini tliet studenti batuti, għax kien jemmen li maż-żwiemel huma ma jintelqux u jitħajru mill- oħtajn u jagħmlu moħħhom hemm. Kellu espressjoni li bqajt niftakarha: 'Dawn għas- saborta'', jiġifieri qishom il-knaten li jitqiegħdu f'qiegħ id-dgħajsa biex itaqqluha u jżommuha soda u ma tiċċaqlaqx ma' kull mewġa. iżen tadatta — Ji u'ħis ikof da A ok d- du wetd): Ke ħaa jista IMMA Referenza tas-Surmast Mangion Bħala Assistent Kap kien hemm vacancv. fl-iskola l-ġdida tal- Imsida, u mort hemm imma bqajt noqgħod fid-dar tas- Sliema. Surmast kelli lil Salvu Attard, missier Paul li kien miegħek fil-Primarja, Ron. Għamilt sena l-Imsida, u mbagħad fl-1961 mott lura tas- Sliema, flimkien ma' Salvu. Konna grupp kbit t'għalliema, 'il fuq minn 40, u konna mmottu veta tajjeb flimkien. Konna noħorġu nimxu u nieklu flimkien, u fosthom insemmi nies bħal Xetti, Cotdina, Attard Baldacchino, Pawlu Galea, Fr Randon, Guido Lanfranco, Winston Zahta, u oħtajn. Kienet naqta diffiċli li minn għalliem bħall-oħrajn issa kont fuqhom bħala Assistent Kap, imma fil-fatt kelli relazzjonijiet tajbin ma' kulħadd…taqta' wieħed li kien għajjur għalija. Tistgħaġeb kif tibqa' tiftakarhom dawn l-affarijiet, wara dawn is-snin kollhal Problema oħta kienet li s-Surmast ta' qabel Salvu Attard, li issa kien laħaq inspectot, kien jiġi jindaħal l-iskola u jagħmel kummenti biex iwaqqa' lil Salvu għaċ-ċajt, u kien jipprova jinqeda bija billi jgħid li mnalla kont hemm jien għax kieku l-iskola kienet taqa' lura minn kif ħalliha hu. Jien kif kont narah ġej kont nitlaq ġo klassi jew ġo xi kamra b'xi reġistru ħalli ma jdaħħalnix f'xi basla. Darba minnhom sa tella' l-qalza tas-Sur Attard u staqsieni: 'Tssa dan x'inhu liebesil Qotq jew żatbuni' biex iwaqqgħu għaċ-ċajt. U jien ipprovajt immewwet kollox u għidt: 'Kellu saqajh tweġġgħu…xi tridu jagħmel' Is-soltu biż-żarbun ikun. ' Ċettu Pawlu Galea, Education Officer, kien jorganizza attivitajiet barra mill-iskola, fosthom summet camp l-Għadita, fejn illum hemm id-Danish Village, u anke safriet barra minn Malta, bħal Catania u Tuneż. Jien kont nidħlilhom, u kont neħodkom miegħi, u nieħu gost nata lilkom $ tieħdu pjaċit ukoll. Summer camps l-Għadira L-Għadira konna ngħumu l-ġutnata kollha, u minkejja t-tbaħtid konna nduma ma norqdu, inkantaw madwat bonfites kbat, u naqgħu mfarrkin notqdu fuq saqqijiet fl- att. Is-safar ukoll ma naqasx. Darba ħadna lit-tfal Catania, induru f'dawk il-ġonna u nixtru mis-suq. Darb'oħra, aktar tard, meta kont Surmast Birkirkara, ħadna lit-tfal għaxart ijiem Tuneż, u din kienet storja oħta. Xi missirijiet webblu lil uliedhom biex kif ikunu s-suq jixtru għasafar tal-għana — bħal vrieden, kanatini, taż-żebbuġ, u x'naf jien — għax billi l-passa kienet aħjar minn fuq Tuneż, il-prezz tal-għasafar kien anqas minn dak ta' Malta. Mela dawn it-tfal xtraw dawn l-għasafar ġol-gaġġa bil-moħbi, u kollox mar watd u żahar sakemm wasalna lura fl-ajruport ta' Malta. Il-pulizija ndunaw b'dawn l- imbierka għasafar moħbijin ġol-bagalji tat-tfal — li ħafna minnhom kienu mietu fit- ttiq— u ħaduhomlhom. Filli ferħ u daħk u filli spiċċajna bil-mużika, kulħadd jibkil Mat-tfal dejjem b'xi avventura, u qatt ma taf biex ħerġinl 1 L-Imsida u t-teaching practice kienu x-xenarju li fih iltqajt l-ewwel darba ma' Marv, li kellha ssit matti. Kienet tgħallem bħala emetgencv teacher fil-Primatja tal-Imsida, u jien kont fil-klassi ta' ħdejha għal dawk il-ħmistax. tat-teaching practice. Sibna fuq xiex nitkellmu għax jien kont naf lil ħutha subien li kont għaddejt żmien magħhom is-Seminarju, u taf int, tispiċċa tinġibed lejn persuna u trid tkun magħha. Allura jekk kien ikun hemm Sports Dav fl- istadium kont nata kif nagħmel biex noqgħod ħdejha. Niftakar li dak iż-żmien kienet invoga li n-nisa jilbsu dublett twil, ikaxkar mal-att, qisu Marv fi-ġwien l-għernsija toga tar-Rumani: kienet il-moda tan-New Look. U ħalli għalija biex nitfagħlha xi kumment: ''Kemm inti liebsa pulit Merl..7 Kienet tmut għal-lezzjonijiet tal-pen painting, u kultant timmissja xi waħda biex inqattgħu ftit ħin flimkien il-Barrakka ta' Fuq, jew inkella fuq — ix-xaqliba ta' Marsamxett. Marv kienet tinqala' għall-pittura, kif jixhdu l-inkwadri li hemm. fil-kamra tal-ikel ta' Belait…Ħasta li ma komplietxl Min-namrar għaż-żwieġ Sadanittant Marv daħlet il-Kulleġġ biex tagħmel il-kors tal-għalliema, proptju fejn hemm is-sotijiet ta' St Joseph, 'il fuq minn Mrabat Street. Kont immut billejl taħt id-dotmitorju fejn kienet u nkiss i nkiss — għax mas-sorijiet ma kienx hemm ċajt — kont nixgħel torċ fuq kartuna kbita bil-kliem I LOVE XOU. Kien ikollhom xi lekċers il-Belt, u kultant kienet timmissja xi waħda biex immottu nataw film flimkien… Zmien sabiħ, qed nipprovaw x'se nagħmlu b'ħajjitna. Ma' Marj n Rose ta' Lino Kienet ukoll tagħti taħditiet edukattivi għall-anzjani fuq ir-Rediffusion fil-programm ta' Captain Bugeja. Kienet tmut it-Tignċ fejn il-Kaptan kellu flat, quddiem fejn illum hemm il-bandli, qabel ma taqbad it-tunnel. Il-Kaptan kien ħabib ta' Ġużeppi, missier Marv, għax Ġużeppi, bix-xogħol li kellu bħala arġentier, kien jagħmilha ma' ħafna nies u kellu ħabta kif isib xi jgħid ma' kull min kien jiltaqa', saħansitra kien jingwalaha tajjeb mal-Arċisqof Gonzi. Insomma, jien kont noqgħod isfel fuq xi bank quddiem il-baħar, nistenna lil Marv toħroġ wara l-programm, u mbagħad immottu nippassiġġaw fi Triq it-Totti. Meta spiċċat il-kors, lil Matv bagħtuha tgħallem in-Naxxat, allura kont nitla' ta' spiss bir-rota, inħuf in-naħa ta' Santa Luċija u ħdejn l-iskola…u n-nies, li dak iż-żmien ta' spiss kienu joqogħdu batta bilqiegħda fuq l-għatba jew bankina, kienu joqogħdu jħarsu u nistħajjilhom jgħidu: 'Dan min hu' Mhux mit-teħell' Għaddejt mill-għatbiell Ġużeppi u Grezz, missier u omm Marv, ma kienu jafu b'xejn, u aħna kollox bil- moħbi għax Grezz speċjalment dejjem sejta li 'dak mhux tal-qatgħa tagħna' u ''dik ma tgħoddx għalik'… għall-bidu hekk għamlet lil wieħed mill-aħwa ta' Marv, pereżempju. U lili wkoll tiedet tgħaddini mill-għatbiel. X'għamletż Ftehmet ma'oħtha l-kbira, iz-zija Marija, biex tkellimni, għax kemm hi kif ukoll oħtha l-oħta, iz-zija Ċensa, kienu joqogħdu ħafna fuq Marija, bejn għax il- kbira, u bejn għax kienet bil-biżnis u taf x'għandha tagħmel…dejjem dieħla u ħietġa l-Belt tixtri biex imbagħad tbigħ fil-ħanut tagħha n-Naxxar — qomos, drappijiet, inċitajjet, tovs, u elf ħaġa oħra. Ir-raġel tagħha Nutat ukoll, imbagħad binhom Johanv, kienu t-tnejn li huma bil-biżnis tal-merċa, iqassmu fil-ħwienet. Biex ma ntawwalx, iz-zija Marija bagħtet tisposta biex niltaqa' magħha l- Belt biex: tagħmilli intervista. Ftehmna li niltaqgħu ġo ħanut żgħir li kellu t- taġel tagħha Nutat fi Strada Santa Luċija, fejn hemm. il-ħwienet tad- deheb u tal-fidda, imma aktar 'l isfel, fejn jibda t-taraġ li jwassal għas-swat ta' Santa Barbara. L-aħwa (nċe Muscat): Marija Vella, Grezz (omm Mar) u Ċensa Mula Mela dan l-imbierek appuntament tajtu bħala l-akbar intervista t'għomti, u hekk kif dħalt il-Belt bqajt sejjet dritt fil-knisja ta' San Franġisk fi Strada Rjali u għamilt viżta, nitlob biex immut tajjeb. X'ħin wasalt il-ħanut insib liz-zija Marija tistennieni, u bdiet: GĦe, ħe'..b'dik id-daħka.. Kemm tixbah lil Chalie tiegħif'..F'qalbi għidt: Oqgħod… bdejna tajjebl'… Reġgħet: 'Ħe, ħe… Anke tasek tixbah lil dik ta' Chalie tiegħi… U int x'jismek7'… U bejn mistoqsija u tisposta, din l-imbierka intervista baqgħet sejta xi tliet kwarti… Għatblitni waħda u sewl Staqsietni fuq il-familja tiegħi, kemm kelli aħwa, fejn kont ngħallem, u elf mistoqsija oħtal Matrv ovvjament kienet taf li kellha ssir din l-intervista, u bħali kellha qtigħ il-qalb, imħassba kif kienet se tispiċċa l-istorja. Imma għaddejt mill-eżami u allura ma kellniex għalfejn nibqgħu niltaqgħu bil-moħbi. Maż-żmien bdew iħalluni nidħol id- dat u jistednuni għall-ikel. Min-naħa tal-familja tiegħi ltaqa' magħhom iz-ziju Frenċ, li ħalli għalih jgħid ix-Xagħta li t-tifel t'oħtu kien mgħatras ma' familja tat-tajjeb, għax kellhom it-talkies. Għerusija u żwieġ Meta tgħattasna bdejna nħejju d-dar ta' tas-Sliema. Xtrajna għamara tas-sold — jiġifieri bl-irħis, għax kienet tal-abjad — għamata li wata spiċċat fid-dar ta' Buġibba. Il-familja li kienet toqgħod fuq wata tad-dat, bin-numru 214, telqet…u mnalla, għax tgħidx kemm kien hemm : ħmieġ u witdienl Hu kien irkantatur, imma foqra u ħadna battikata biex irranġajna kull m'hemm. Jum it-tieġ Meta żżewwiġna fis-27 ta' Diċembru 1953 għamilna r-riċeviment tat-tieġ fit-talkies — tiċeviment kbir fis-sala li ma kinitx ilha li nfetħet. Irranġaw is-siġġijiet biex kulħadd ikun jista' joqgħod sew, u ġew missieti u ommi u ħafna nies minn Għawdex. Niftakat missieri kien imgetrex — kien isibha bi tqila biex jinqala' mix-xogħol u jiltaqa' ma' nies li ma kienx jaf. Kien iħossu aħjat ma' bdiewa bħalu. Niftakar kellu ħabib li kien jiġi jarah quddiem id-dar u kienu jqattgħu sigħat sħaħ jgħidu u jirrakkuntaw, l-aktar fuq it-taba' li kellhom, meta se jiżirgħu u meta se jaħsdu, u l-bqija. Issettiljajna tas-Sliema, u kellna kollox hemm. Konna noħorġu, u konna mmotru l-Manoel naraw l-operetti, li: kienet tiġġennen għalihom Marv, għax kienet drat tħobbhom billi meta z-ziju Ċensu u z-zija Ċensa kienu qed jinnamraw, kienu jeħduha magħhom bħala xaperon l-Opera House : tal-Belt, li tfarrket fi żmien il-gwetta. e Mi L-Opera House tal-Belt qabel ma ġġarrfet fil-gwerra Ġieli wkoll konna mmottu t-Radio Citv, jew it-talkies, jew passiġġati. Imma minkejja dan kollu Marv baqgħet qalbha marbuta man-Naxxat, u kienet tagħmel kull bikja ssemmix, tant li fl-aħħar qtajnicha li nibnu d-dar 'Belait', l-ewwel dar f'Labout Avenue fin-Naxxar. Dawk il-brazzuletti tad-dehebl Ommi Netta lil Marv kienet tatha brazzuletti tad-deheb tassew sbieħ, li Marv kienet veta tħobbhom u kienu għal qalbha ħafna. Mela darba minnhom konna mistednin għal tiċeviment f'The Palms, f'San Ġiljan. Dak iż-żmien konna għadna bla tfal, u konna noħorġu ta' sikwit, daqqa t-talkies tal- Alhambta, daqqa għal xi operetta.. insomma, dejjem niġru. U Marv kienet taf tilbes tafxl Għal din l-okkażjoni libset l-ingwanti, u poġġiet il-brazzuletti fuq l-ingwanti. Ħin minnhom waqt. it- tiċeviment l-ingwanti bdew idejquha, u neħħiethom. Bqajna San Ġiljan sa tatd billejl, u x'ħin għajjejna morna luta d-dar tas- Sliema. Mela naslu d-dat, u Marv bdiet 7 tgħajjat: (Fejn huma. l- brazzuletti tiegħisl: Tlifthoml — Tlifthom'' Indunajna li x'ħin neħħiet l-ingwanti l-brazzuletti waqgħu fl-art u ma ntebħitx. Paniku sħiħ, għax ovvjament mur sibhom issal Biss iddeċidejna li mmottu lura San Ġiljan biex forsi naraw xi ħadd ġabarhomx. Naslu tatd billejl, kullimkien dlam, u qalbna maqtugħa. Nimxu fil-postijiet kollha li ftakarna li konna fihom, u ħin minnhom, f'passaġġ, naraw xi ħaġa tleqq fil-headlamps tal-karozza. Ġtejna għal fuq il-post u oħroġ l-għaġeb, kienu l-brazzulettil Tista' taħseb x'ħassejna dak il-ħinl Minn dwejjaq kbar għal ferħa mhix mistennija, għax kif ħadd ma ġabarhom u baqa' sejjet bihom diffiċli tifheml Dawk il-brazzuletti kienu tigal t'ommi, li kienet tipprefetini probabbilment għax l-unika tifel li kellha, u dak iż-żmien li jkollok tifel kienet għadha xi ħaġa speċjali. Kienet għamlet minn kollox biex taqtagħni mit-taba' — saħansitra daħħlitni internat fis-seminatjul Biss ommi kienet taf li għaliha kont lest li nagħmel kollox. Kienet tħobb tgħid lin- nies: 'Dan it-tifel jekk ngħidlu li jkolli bżonn xi ħaġa, lest li jmur Malta għaliha, anke bil-għuml' Mur ġibni ngħum minn Għawdex għal Maltal Imma ommi hekk kienet…u dawk il-brazzuletti kienu mod icħot biex tuti l-imħabba tagħha lejja. Tista' tifhem, għalhekk, li kont kuntent immens li dawk il-brazzuletti sibniehom mill-ġdid. Jibdew ġejjin it-tfal Tas-Sliema kont inħobbha. Qabel ma kellna t-tfal konna noħotġu ta' sikwit nippassiġġaw, ' ninżlu mid-dar għall-Balluta, u netħulha għal g Towet Road fejn konna nqattgħu ħafna ħin ss bilqiegħda fuq il-banek li hemm quddiem il- Preluna. Ix-chalet kien diġà tkisser u kulma — kien baqa' kienet il-platform fejn qabel kien isir iż-żfin. Marv kienet tkun qed tistennieni nasal mill- iskola, u arana sejrin għall-mixja, bil-kelb iż- żgħir abjad li kellna, il-kumpanija tagħna qabel ġew it-tfal. It-talkies tal-Alhambra, tas-Sliema Ġieli konna mmottu naraw xi film l-Alhambtra, jew fit-talkies l-ieħor li kien hemm ħdejn Cathedtal Street — il-Majestic — inkella mmottu naraw xi opta jew opetetta. Marv kienet tippreferi l-operetti, waqt li ommi, mwebbla kif kienet minn tfulitha minn Dun Ġużepp Diacono, kienet aktar tħobb l-opri, u dejjem sejra tkanta ''$u/ ware Lurccica, l'astro argento, placida ċ Vonda, prospero ċ il vento, Santa Lucia… ..Biss, minkejja kollox, Marv kienet timmissjah wisq lin-Naxxatr, mhux biss lil ommha, imma anke lill-kuġini Vickv u Evelvn, u lil Carmen ta' Serafin. Allura spiċċajna telgħin u neżlin in-Naxxar, ġieli nqattgħu ġutnata, u ġieli anke weekend sħiħ. Allura, meta ħatġet tqila l-ewwel datba, u kottiet, aktar u aktar ħassejna l-bżonn li ninġabru għand ommha. Niftakar li kien jieħu ħsiebha tabib speċjalista tal-loppju, ċettu Darmanin Demajo, ħabib ħafna tal-familja u veta bniedem twajjeb u umli. Wara l-miscattiage, kien qalilha li jekk terġa' toħtoġ tqila, aħjar toqgħod fis-sodda l- ħin kollu, u fil-fatt hekk għamilna meta kien se jkollna lil Marlene. Bħala koppja kien kollox ġdid għalina, qisna boloh, u injotanti għal kollox… nagħmlu li jgħidulna, għax kollox tabu u allura kollox fil-għama. Konna noqogħdu fil-kamra l- kbira li tagħti għal batta, bil- gallarija. Ġużeppi u Grezz kien joqogħdu isfel. Trid tqis li kien hemm it-tfal kollha — Lino, Lollv, Victor, Joe u Lilv — dan batta Matrv u jien, jiġifieri konna ssikkati xi ftit. Marlene twieldet f'dik il- kamra l-kbita… kulħadd ġej biex jataha ġol-benniena, li kienet minn dawk l-antiki, b'xibka biex l Mi l ma jidħolx nemus. Grezz, omm Marj, bl-ewwel tarbija tagħna, Marlene U jien ovvjament sejjer u ġej kuljum mill-iskola ta' tas-Sliema. Marlene l-unika waħda li twieldet ġo dat. Int Ronnie twelidt fil-Blue Sisters tas- Sliema, u Josette u Silvana twieldu f'Santa Katerina f'Ħ'Attard. Niftakar li meta twieldet Silvana konna ħadna qatgħa ssemmix. Ġiet fuqna soru twila twila, Sister Aldagonda, u qaltilna li Silvana kellha s-suffejta u kien se jkollhom jibdlulha d-demm, u li kellha ċans żgħit biss li tgħix. Minn dejjem kienet daqsxejn aktar delikata s-saħħa ta' Silvana ħdejn tal-oħrajn. Niftakat ukoll li meta twieled Ronnie, Marlene ma kinitx kuntenta, għax l-attenzjoni ma baqgħetx fuqha imma daret fuqu. Ħin minnhom telqet tiġri bil-pushchait tiegħu biex titfgħu min jaf fejnl U meta twieldet Silvana, int Ronnie ma kont kuntent xejn għax tidt li jkollna tifel ieħor biex ikollok ma' min tilgħab. Spiċċajt 'beato fra le donne', kif jgħidu…tifel waħdek ma' tlitt ibnietl Kien meta twieldet Silvana, wata ftit xhut biss, li tlaqna minn tas-Sliema għad-dar il-ġdida tagħna fin-Naxxat. Salvina ħallietna ħesrem Salvina kienet tkun għajjiena, dejjem b'xi tarbija ma' qaddha, billi fi żmien qasir kellha erbat itfal — Nanette, Rosie, Liliana, u Joe. Bdiet tmur lura ħafna f'saħħitha, u l- ispeċjalista qalilna li qalbha kienet kibret u ma kinitx tiflaħ aktar. ( l Salvina ma' Kelinu n t-tfal Ġibnieha Malta biex ikollha l-aħjar kuta…niftakatha l- l isptar bil-maskta u pajpijiet ma' mnifsejha, bilkemm $ ż tista' tieħu nifs, u għajnejha jinqalbu. Ma salvawhiex. ai a — Kien xokk enormi — għalija xokk akbar milli meta Mela au E mietet ommi. Suppost kelli naqra fil-quddiesa tal- Tifkira Għażiża funetal, imma x'naqra naqtal Infexxejt nibki kemm B ra Met niflaħ Trid tqis li konna trabbejna flimkien, bħal B TA jiu Daniel u Samuel, jew bħal Matthew u Mikev issa. Fitz ta'Ġunju, 1963 Na Mi missien jibki bil-kwiet wahdu, għax kien Mibkija minn Żewġha, Uliedha, Joqs; o MA uta ja ma. mMMABINA JmU ci ibnek jew Il-Familja tagħha, Qrabatha bintek: jien kwiet kemm ttidni, imma jekk xi ħadd a At imissli lit-tfal, nitlef mhux il-boxxla, imma kollox, u xejn u ħadd ma jżommni. Ommi mur sabbathal Inzerta li oħti Rożina kienet Malta wkoll, u morna flimkien mill-isptar għall-Marfa, fejn krejna dgħajsa u ħadna t-tebut lura lejn ix-Xagħra, proprju kif għamilna aktar tard meta mietet ommi. Salvina kellha biss 34 sena meta ħallietna, fit-22 ta' Ġunju 1963. Sena u nofs wara twieldet iż-żgħira tagħna, u semmejnieha Silvana, għal Salvina. U Lauta ta' Silvana tgħidx kemm tixbahha lil oħtil Bejn passatemp u xogħol Meta kelli dawk it-22 jew 23 sena, bdejt immur għall-evening classes tal- watch making offruti mill-Malta Societv of Atts, fi Strada Rjali. Fil-fatt. kien. watch tepait' aktar milli 'watch making, u konna. xi ħamsa jew sitta minna taħt il-gwida ta' ċertu Carabott — miż-Żejtun, taġel bravissmu. Fir-rokna tiegħi qalb l-arloġġi Kien ikollna sagħtejn darbtejn fil-ġimgħa, u batta l-lezzjonjiet kien ikollna wkoll eżamijiet. Il-kors dam tliet snin, u kont ġejt l-ewwel. Kien ikollna dwar l-istorja ta' kif il-bniedem kien iżomm il-ħin, minn xemgħa li turik il-ħin meta tinħall, għal boċċi ma' żurżieqa, għal sundials. Bdielna mill-bidu, il-muviment ta' arloġġ, l-ingranaġġ tat- toti, u nesperimentaw fuq arloġġ qadim. Dejjem niftakar li kelli interess fil-mekkaniżmi. Aktarx tħajjart minn missier Mike Cini, Ġorġ il-parrukkier. Kellu ħanut jaqta' x-xagħar viċin l-iskola tal-Primarja l- ġdida, imma kien jaċċetta wkoll żveljatini biex isewwihom. Kellu mejda mimlija arloġġi fil-ħanut, u jien kont narah jipprova jsewwihom meta kont inkun fit-triq lejn tal-Boba. Forsi minn hemm bdiet il-ħajta. Għall-bidu kien delizju, bħalma jkun hemm min idoqq il-vjolin. Iżda mbagħad anke bdejt nagħmel il-flus insewwi l-arloġġi tan-nies. Ovvjament altru taħdem fuq arloġġi kbat, altru żgħar, fejn jekk tolqot l-ispital ikollok battikata biex issewwi l-kojl. Daqqa tixtri l-patts, tindifa, xi sinna miksura..Insomma, l-gost li tiskopri problema, peteżempju arloġġ ma jdoqqx jew mhux jaħdem, u ssewwi. Kull fejn kont immur kont nipprova nata l-arloġġi. Meta kont Oxford tawna l- permess immottu Londta, u tlajna naraw il-Big Ben. Il-minutieti fihom tul ta' kamra, u l-pendlu kellu bħal platt li min kien jieħu ħsieb il-kampnar kien iqiegħed muniti biex iżid il-piż ħalli jpatti għall-effett tal-kesħa jew is-sħana, li kienu jaffettwaw t-tul tal-pendlu. F'arloġġi iżgħar hemm skorfina li tissikkha jew tħollha biex tpatti għall- effett tat-tempetatuta. Dan l-aħħar, meta mort Ġinevra ħdejn Silvana, mort nata l-mużew ta' Patek Philippe. Bqajt immetaviljat…arloġġi tad-deheb tigal għal xi te, u arloġġi daqs tikka. Arloġġ li joħroġ għasfur minnu, jew ballerina… Minn kollox. U kienu jagħmlu kopja ta' kull arloġġ ħalli jesibixxuh ġol-mużew. Malta tajt u sewwejt kull tip t'arloġġ. Xi nies sinjuri li kellhom grandfather clocks antiki u ta' valur ma kienu jafdaw lil ħadd imisshom, imma kienu jibagħtu għalija…Nies bħal Louis Farrugia jew Montanaro. Sewwejt anke arloġġi fil-kampnati tal-knejjes, imma mhux tan-Naxxar, għax jekk xi ħaġa ma tirnexxix mur Fil-mużew tal-arloġġi f'Ġinevra żommhom in-nies bil-parolil Infatti avventuri kelli fir- taħal. Darba tnexxieli nitlef arloġġ żgħir, minn tant nies t'omm Nenu ta' Lilv — kont xttajtilha wieħed biex inpattilha. Datb'oħta l-iskarpan li kellu ħanut ftit 'l isfel minn fejn kien jaħdem Ġużeppi, missier Matrrv, kien tani arloġġ biex insewwihulu, imma daħħalha f'moħħu li bdiltlu l-arloġġ tiegħu ma' ieħot, għax iċ-ċinga llaxkat minn madwar idejh. Maż-żmien bdejt mhux biss insewwi l-arloġġi imma anke nagħmilha ta' salesman. Kien Caruana ta' Strada Stretta li ħajjarni, meta mott nixtri baromettu mingħandu. Miskin miet ħabta u sabta meta kien barta minn Malta għal fiera mat-tifel tiegħu David. Ma tritornax filgħaxija u sabuh mejjet. Kien tah ħass ħażin u baqa' sejjet. Kelli dik in-naqfa ta' 'kamta' qabel titla' t-taraġ tal-bejt…bilkemm kelli fejn niċċaqlaq, imma kont inqum kmieni qabel ma mmur ix-xogħol ħalli nkun nista' nikkonċentta. Mossa żgħita ħażina u xi patt ittir għal mal-att…u mbagħad mut sibhal Kienet tgħinni Marv insibha. Meta jkolli arloġġ għat-tiswija ma kontx nistrieħ qabel ma nsib tarfu. Imma mbagħad bdejt nitlef il-paċenzja u waqaft. Billi konna l-ħin kollu ġejjin u sejrin in-Naxxat, indunajna li aħjar nitfgħu l-ankri hemm, għax hekk xtaqet Marv. Aħna l-irġiel nidraw kullimkien, imma ngħid il-verità kienet bidla kbira, u ħassejtha: immissjajt il-passiġġati f'Towet Road, il-ħbieb ta' fuq ix-xogħol, il-ħwienet, id-dwal, u l-fatt li filgħaxija l-ħajja tibqa' sejta, u mhux mas- sebgħa, jekk mhux qabel fix-xitwa, tingħalaq ġewwa u ma toħroġx. Il-biċċa ġiet hekk: tal-Falz — jiġifieri missier Mike ta' Vickv — kienu se jsiefru, u kellu għalqa kbita li l-gvern tal-Lejbet tied jgħaddi triq minnha — għalhekk jisimha Labour Avenue'. Biex infetaħ dak il-vjal fl-1956 kienu żarmaw żewġ kappelli qodma fil- pjazza, dik ta' San Bastjan u Santu Rokku, u dik ta' Santa Margerita, li kienu jintużaw biex jinħażen l-armar tal-festa. It-triq kienet tasal sa fejn illum hemm it-traffic lights, qabel ma ddur għal Mdina House. Evelvn ħadet l-ewwel patti, Vickv. it-tieni, Johnnv. it- tielet, aħna t-taba', u Ċensa l-aħħar patti, li kienet bl- ixtur imma xotta kienet plot sabiħa. Il-plot tagħna fil-fatt kienet messet lil Lino, imma billi dan emigra ma' martu Rose u mat-tifel tagħhom David lejn l-Amerka, ħadnieha aħna. Labonr Avenme fis-sittinijiet Konna aħna li bdejna nibnu, u ma kien hemm xejn, tant li niftakar lil Marv tiftaħ u tgħid: Qisna qegħdin ġol-kampanjal'. Warajna kien kollu għelieqi wkoll, u kienet tiġi mara titgħa n-nagħaġ. Il-karozzi u tal-linja kienu jgħaddu minn Main Street, minn quddiem il-kappella tal-Kunċizzjoni. Quddiemna xejn u ħadd, tant li meta tlestiet id- dar konna nistgħu naraw il-muttali ta' Ħal Lija minn fuq il-bejt. Kellna nġibu s-servizzi kollha aħna, għax ma kien hemm xejn. Kemm kellna nitħabtu għal kolloxl Meta tħares lura tgħid: Min fejn sibtha dik l-enetġija biex għamilt dak kollużl U dak iż-żmien biex tieħu xi ħaġa trid tkellem lil dak u lill-ieħor biex forsi tinqeda. Niftakatni ġej u sejjet għand il-Ministru Caruana, li kien miżżewweġ in-Naxxar u kien jaf lil Ġużeppi, missier Marv. Kien qalli: 'U intom fejn mortu tibnużf' U jien għidtlu: 'Ta hi triq prinċipali, jeħtieġ li jgħaddu s-setvizzil' It-tibjid u t-tikħil għamlu kollu Kalċidon Agius, li kien l-ispeaket fil-Parlament. Id-dawl u l-ilma għamilhom Peppi Bellia, bl- għajnuna tat-tfal tiegħu. Marju ta' Riketta min jaf kemm ġatr katretti…u konna nġibu l-ilma ġo tankijiet mit-talkies, li kien diġà nbena, u l-elettriku minn Sprettu Buildings u m'għand ta' Paċisliku. Għall-bidu lanqas dranaġġ ma kien hemm — kollox kien imut ġol-fossa. Xtrajna għamara sabiħa m'għand Victor Gauci, u ssettiljajna. Id- Kalċidon Agius dat kienet il-mimmi t'għajnejn Marv, dejjem tnaddaf, mas-sitta jew is-sebgħa toħroġ tiknes u ssellem lin-nies, u kulħadd jgħid kemm hi dħulija, u kemm tagħti każ id-dar. Kultant biex toħroġ kont trid tagħmel wegħda: kont inġib il-karrozza sa quddiem id-dar biex forsi titħajjat. Tas-Sliema konna noħotġu iżjed: kellna lil Charlie u Pollv bħala ħbieb, u arana nitilqu — fil-Hillman bit- triemes bit-te biex nagħmlu piknik, ġieli sa Ħal Far. Kont neħodkom is-Salina u fir-raba' wata l-kappella li hemm, u konna naqtgħu l- weraq għad-dud tal-ħarit. Min jaf kemm-il datba morna ħdejn it-Totti, ħalli Marv ikollha naqta kwiet u teħles il-faċendi. Polbi, Marj u t-tfal Kont dejjem nagħmel xi ħaġa tal-ħelu fil-kexxun tad-dashboatd u kont ngħidilkom: €Min jaf il-karozza x'biedet illum7'…u intom dejjem tistennew dik ix-xi ħaġa ġdida, waqt li tirrakkontaw l-avventuri tagħkom fl-iskola. 49, Kamra tal-banju żul minn hemmi Bil-mod il-mod armajna d-dar b'kulma stajna, dejjem infaddlu u nġibuha 'l quddiem, għax ma satitx f'salt, u spejjeż fuq li spejjeż. Waħda mill-affarijiet li għamilna kienet kamra tal-banju attrezzata b'kollox, sa bidet kellna. Dak iż-żmien kien l-era tal-kmamar tal- banju, kulħadd jipprova jkun posh, qisek għandek Mercedes. Bis-saħħa tan-nannu Ġuż, missier Marv, li kellu kuntatti man- Tajnieba għall-ħela Nazzjonalisti, applikajna għall-iskema ta' soft loan biex inkunu nistgħu nixtru l-kamra tal-banju, għax kien hemm bħal kampanja biex f'dak li hu iġjene naqtgħu 'l quddiem bħala pajjiż. Niftakarna mmotru għand Pollv u Chatlie tas-Sliema biex naraw il-kamra tal-banju ġdida tagħhom ħalli nieħdu ftit idea, u ħadna l-qisien u għamilna bħalhom eżatt, pulziet b'pulzietl Meta lestejna, kienet sabiħa kieku, imma bħall-kamra bis-sufanijiet, kienet aktar for showl Kemm Marv u kemm jien konna ttabbejna ninħaslu f'xi bitħa, nitfgħu l-ilma minn xi batmil jew kardarun taż-żingu. Hekk konna mdottija, u niftakarni li minkejja li kellna kamra tal-banju lussuża, mhux datba u tnejn spiċċajna nieħdu xi doċċa fil- bitħa, speċjalment wara l-baħar, b'dak it-tamel kollu magħnal U min jaf kemm-il datba saħħant l-ilma b'immetsion heatet ġo katdarun għall-ħasil tal-ħwejjeġl Dan l-aħħar ġiet f'idejja rċevuta li turni li konna ħallasna d-dejn li kellna tal-kamra tal-banju. Issa nistgħu nużawha bla ħsieb ta' xejnl Dawk il-karozzi ħejl… Bdejna bil-Motris u l-Escott… Qabel il-Hillman kelli karozza oħta, Mottis Cowlev, li xtrajtha bi sħab ma' missier Marv, in-nannu Ġuż. Konna għadna noqogħdu tas-Sliema, u kont insuqha jien. Ttid tarana għaddejjin minn Tower Road, dik il-karozza sewda bl-istepnev fuq barra, u bil-ħorn imwaħħal ma' bużżieqa tal-lastku, inpaqpaq u ndur qisna ta' xi mitt sena ilu, ta' żmien Stephensonl Imma għalina kienet Morris Cowlej sombot — alttu li kienet biżżejjed u ma kien jonqosna xejn. Maż-żmien bdejt nistħi nsuq din l- imbierka Mottis Cowlev, qisni ta' żmien żemżem, u xtrajt Ford Escort second hand mill-Gżira. Trid żżomm f'moħħok li fil-bidu ma kellniex flus…kollox bil-mod il-mod u bil-għaqal tagħna. Malta konna għadna bit-tationing, u konna nirċievu għajnuna minn batta. Jien bħala għalliem kont inqassam mill- iskola ikel ippakkjat lill-familji batuti: butit, corned beef, ġobon, u x'naf jien. Lil Marv kont nagħtiha l-paga kollha u ma kont inżomm xejn għalija, u hi kienet il-kaxxieta tal-familja, tagħmel il- kontijiet u żżomm kollox pulit u otganizzat f'pitazzi. Dawn. il-pitazzi għadhom fil-kxaxen tal-kċina sal-lum, u wieħed jista' faċilment jagħmel studju sħiħ minnhom daqskemm hemm dettalji tal- ħajja tagħna bħala familjal Ration card maħruġa lilna fl-1954 Għas-sajd il-Gżejjer Ġiżeppi tal-Parapajs, missier Marv Dil-imbierka Mottris konna noħorġu regolarment biha kull nhar ta' Ħadd għas-sajd: jien u n-nannu Ġuż, Joe tal-Isla, u Anġlu tal-Viġann, sajjied perċimes. Konna nisimgħu l- quddiesa tal-ħamsa ta' filgħodu, u netħulha għal Buġibba, fejn Anġlu kellu naqra ta' ġataxx viċin ħafna ta' fejn Valetio u Rie għandhom il-post tagħhom. Dak iż-żmien Buġibba kienet baħħ — ftit li xejn nies, qisha tagħna. Konna niġbru l-qasab, u Anġlu. kellu frejgatina li biha konna naqsmu għall-Gżejjer. U ħalli għalina kulħadd jistad: Ġużeppi għall-kaħli, Anġlu għas-sawtell, u jien għall- imħar u l-qatnit. Ġużeppi kien jaqbad ħafna, għax kien sab post — is-Sullat— fejn proprju jagħmel dat- tip ta' ħut. Is-sawrell diffiċli aktar biex taqbdu: hi ħuta twila u rqiqa, u ttid tkun taf kif tistad għaliha. Jien kont nogħdos fil-fond bil- ħatpun, u kont naqbad qarnit ta' spiss. Billi konna nkunu minn tal- ewwel il-Gżejjer konna nsibu l- aħjar postijiet, u ma jtellifna ħadd. Konna nibqgħu sa madwar is-sagħtejn, dejjem bil-biża' għax il-gżita kienet ta' wieħed konti li kien joqgħod jittrombja biex jara min qed jidħollu. Minn żmien ilu l-Gżejjer kienu magħrufin għall-fniek, u mhux kaċċatur wieħed jew tnejn kien SE2 imut jipprova jaqbadhom bin- nemes u jtellagħhom mill-ħofor li kienu jħaffru. Anke aħna barra ħut konna ġieli naqbdu xi fenekl Buġibba fl-imgħoddi Wara nofsinhar konna nitritornaw bil-qabda, immottu fil-garaxx t'Anġlu, nitfgħu kollox ġo borma u konna nagħmlu naqta t'aljotta żul minn hemm…u nieklu l-ħut Kont veta nieħu pjaċit, u kont immur tajjeb ma' Ġużeppi. Ħadd mill-erba' subien li kellu ma kien itid iqum kmieni għas-sajd, allura spiċċajt immut jien waqt li Marv kienet tqatta' l- ġurnata m'ommha. Ġużeppi kien iħobb jistaqsi għall-opinjoni tiegħi. Kien ikun qed jagħmel xi gandliet u jgħidli: 'Mike, ejja naqta…dan ġej dritti' Kien metikoluż ħafna, u jħobb jisma' l-opinjoni ta' ħaddieħor. Ġużeppi, ħatni, arġentier rinovat Waslet il-Hillmanl L-ewwel karozza ġdida li xtrajt kienet il-Hillman Minx, bin-numtu tal-pjanċa 20788. Kienet is-sena 1958, meta twelidt int, Ronnie, u tajnieha għall-ħala: xtrajna t- television tal-Loewe Opta, f'dak il-kabinett sabiħ li għadu għandna, u xtrajna l- karozza m'għand Muscat, qabel l-istadium u t-telgħa ta' Rue d'Argens. Kien sinjal li l-familja kienet qed tieħu t-ruħ, bejn xi flus li tatna ommi, u bejn li kont nissupplimenta s-salarju bi dħul ieħor, kemm mill- arloġġi kif ukoll mill-privat li kont nagħti kull filgħaxija wara l-iskola, ġol-kamtra tal-ikel li hemm qabel il- kċina fid-dat ta' tas-Sliema. Ġietna tajjeb ukoll li ma konniex qed inħallsu għad-dar, u allura la kellna piżijiet u lanqas djun li jtaqqluna u jżommuna luta. L-ewwel television tagħna Niftakatni dejjem nipprova nħajjar lil Marv toħroġ magħna fil-karozza, u bilkemm kienet ilha għandi ħmistax li fettlilna mmottu flimkien sal-fieta tal-Baħrija, fejn kienu jtellgħu dundjani u tiġieġ u wieħed jgħaddi siegħa. Matv bilkemm kienet taf fejn kienet il-Baħtija, u etħejnielha għaddejjin minn toroq dojoq qalb l-għelieqi. Ħin minnhom beda ħiereġ id-duħħan mill-bonit u kienet se ttini tasil Karozza ġdida u ġa bil-ħsaral Ix-xotti riedet li kien għaddej minn hemm Mike ta' Vickv, li kien jifhem fil-karozzi, u qalilna li l-problema kienet il-pajp tal-ilma mit-tadiatot, u li kien hemm bżonn jinbidel. Il-Hillman Minx, li qdiet il-farilja għal ħafna snin Motna sa Falzon Setvice Station, sibnieh miftuħ avolja kien il-Ħadd, u xtrajna pajp jaqbel. L-għada mort bis-saħna għand minn fejn xtrajtha, u kellimt lill-head mechanic. Dan qisu ma ġara xejn. Qalli: 'Dak kollu tort tat-termostat…qiegħed hemm għalxejn. U qabad u qalgħu u bqajt insuq mingħajtu, avolja lil kull min kont nittakkonta l-istorja kien jgħidli li hu impottanti biex jikkontrolla t-tempetatuta. Spiċċajt bit-termostat ġol-gataxx, fejn għadu sal-ġurnata tal-lum. 53.Ja ħallelinl Biss dik il-kedda, ħdejn din li ġejja, mhi xejn. Ġurnata minnhom morna bil-Hillman sat-Trade Fair, biex Matv ma tgħajjiex timxi għax fiha ġibda. Konna qed noqogħdu fid-dar il-ġdida tan-Naxxat, u x'ħin morna lura, minflok daħħaltha ġol-garaxx ħallejtha ppatkjata quddiem id-dat. Mela għall-ħabta tal-erbgħa ta' filgħodu ddoqq il-qanpiena tal-bieb. Maħsud kif kont, inżilt ħa nata x'ġara. Niftaħ il-bieb u nsib pulizija ma' wiċċi. Mar fil-Hillman ma' Josette 'Tat għandek karozzaj' 'Tva', għidtlu, u mott biex nipponta subgħajja lejn il-karozza quddiem id-dar. Imma baħħ… għebetl 'Fejnha l-karozza tiegħi7' bdejt inlaqlaq. 'Trid tiġi magħna l-għassa' qalli l-pulizija. 'Hemm bżonn tagħmel tappott'. Li kien ġata kien li xi ħallelin setqu l-karozza u mattu jisgassaw ħanut tax-xorb f'Ħal Lija u serqu kull m'hemm. Imbagħad ħatbu mill-post, waqt li min tahom, il-pulizija tar-ronda, ittappotta n-numtu tal-karozza li taw, u ovvjament dak in-numtu lili kien jgħajjat, u għalhekk ġew iħabbtu, mingħalihom se jaqbdu l-ħalliell Domna tlitt ijiem infittxuha l-Hillman. Fl-aħħar insibuha ġod-ditch tar-Rabat, batta l-Imdina, proprju fejn sa ftit ilu kienu jilagħbu t-tennis. Ġol-karozza kien hemm xi kejl li jintuża biex ifertgħu grokk. Il-pulizija ħaduha bis-serjetà, għax dak iż-żmien li tisraq karozza u tużaha biex tisraq ħanut ma kinitx xejn. Qaluli nidħol ġo fiha u nsugha lejn id-depot, u biex ma nmiss xejn. Soqt b'mutut tal-pulizija quddiemi u ieħor watajja, li ma mmurx naħrab. Sa ħaduli l-fingetptintsl Għamlu ġimgħa jeżaminawha u fl-aħħar tawhieli lura. B'xorti ma tantx għamluli ħsata l-ħallelin: kissru l-quartet window biex fetħu l-bieb, u qalgħu l-wajers biex iqabbdu l-karozza mingħajr ma jużaw iċ-ċavetta. Billi spiċċalhom il-pettol u l-fuel cap kien biċ-ċavetta, sfurzaw dak ukoll. Imma mill-bqija xejn setju. Il-Hillman baqgħet taħdem tajjeb ħafna għal bosta snin..'Tista' tgħid ma tatnix trouble, u tgħidx kemm ħriġtkom biha. Imma maż-żmien bdiet tmur daqqa ħaġa u daqqa oħta.. il-ħġieġ ma jingħalaqx, u kultant tibda taqta'… Allura xtrajt l-Audi għax kellha but kbit wata li kien jesa' l-pushchait sew, u l-arloġġi li kont indur bihom biex inbigħ. Kont immut biha Birkirkara, u sefvietni sew, sakemm imbagħad xttajt il- Honda ta' Josette, li għadni nsuq sal-lum. Il-familja ta' Marv kellhom talkies — jismu State Theatre — li kien fetaħ xi sena biss qabel ma dħalna fid-dar il-ġdida tan-Naxxar, jiġifieri fl-1964. Dan it-talkies kien Nutat il-perċimes, jiġifieri t-taġel taz-zija Marija, li kienet oħt in-nanna Grezz. Nutat kien fil-biżnis iqassam il-merċa tal-ikel fil-ħwienet. Kien idur l-irħula, u kien i induna li ċ-ċinema kien popolati f'ħafna It-talkies tan-Naxxar: The State Theatre- minnhom. Kien ra ta' Ħal-Qormi u tħajjar. Kellu biċċa art kbira fin-niżla taż-Żenqa, u daħal bi sħab man-nannu Ġużeppi biex jibnu l-ewwel ċinema tan-Naxxar. Kien post pjuttost kbit, jesa' mal-ħames jew sitt mitt ruħ, b'taraġ li jagħti għal sular ieħor p ta' siġġijiet imtartġin fil-gallarija. Fil- kamra ta' fuq nett kien hemm il-magni tal-films. Għall-bidu l-palk kellu skrin jirrombla, biex b'hekk kien iservi mhux biss għall- projezzjoni tal-films, imma wkoll għat- teatrini u l-kumpaniji li kienu jduru dak iż-żmien, bħar-Radju Muskettieri ta' Charles Clews u sħabu. Kien għalhekk li Ir-Radju Muskettieri kien hemm pjanu fuq il-palk. Barra minn hekk is-sala t'isfel kienet isservi għar- tiċevimenti tat-tiġijiet. Konna nneħħu s-siġġijiet tal-ewwel fillieri biex ikun hemm wisa' għan-nies. Fil-fatt it-tieġ tagħna hemm għamilnieh fl-1953. Meta mbagħad daħal is-Cinemascope, l-iskrin kien fiss minn fuq s'isfel u sal-ġnubijiet tal-palk, u t-talkies baqa' jintuża għall-films biss. Dak iż-żmien kienet l-għajta tat-talkies. Films kbar u musicals vera sbieħ: niftakar Annie get jour Gun, Seven Brides 4 jor Seven Brothers, The Greatest Show on Earth, Ben Hur, Mar Poppins u ħafna oħrajn…films ta' vera, b'artisti kbar bħal Doris Dav, Charlton Heston, Sophia Loten u ħafna oħtajn. In-Naxxar kienu jiġu nies li qatt ma taw films f'ħajjithom, u li kienu jibqgħu mmetaviljati b'dak li jaraw, avolja ħafna minnhom lanqas kelma ma kienu jifhmu bl- Ingliż. Trid iżżomm f'moħħok li dak iż-żmien passatempi ftit li xejn kien hemm, television ftit kellhom, u n-nies qajla kienet toħroġ, mhux bħal-lum. It-talkies tan-Naxxar minn ġewwa Films kienu jintwerew kuljum: show wieħed kull filgħaxija matul il-ġimgħa, żewġ shows is-Sibt, u tlieta l-Ħadd, bil-matinċe għat-tfal. Aħna konna nagħtu daqqa t'id: Ġużeppi dejjem hemm imma konna ngħidulu jinġabar wara l-intermission. Nurat kien ilebbet 'l hemm kemm jista' jkun malajr x'aktarx wara l-intermission ukoll. Nenu ta' Lilv kien idawwat il-magni tal-films, 7 għalkemm qablu kien hemm ieħor minn San — Pawl il-Baħar, miżżewweġ in-Naxxar. Qabel — kull film kien idoqq l-mużika fuq turntable fis-sala tal-projezzjoni, fosthom kanzunetti t'Elvis, ta' the Platters, u tatr-Righteous Brothers, fost l-oħrajn. A. Marju ta' Riketta kien jieħu ħsieb il-kattelluni u jdendilhom fil-pjazza. Fredu Qunda, li għandu passjoni għall-magni antiki tal-films u għandu kollezzjoni privata tagħhom, kien jgħin ukoll u dejjem magħna. Marju ta' Riketta Nenu ta' Lib Meta kont Oxfotd Marv fettlilha tieħu l-bat taħt idejha — qabel għamel ħafna żmien jieħu ħsiebu Karmenu tas-Sigarett. Konna mmottu kuljum preċett, u ħafna dtabi kont nispiċċa waħdi għax Marv kont ngħidilha tinżel magħkom u teħodkom id-dar. Konna ngħadduha, imma fix-xitwa kont inħossha li nibqa' hemm f'dak id-dlam u batd, u l-għada għax-xogħoll Stejjer u ħajja fis-sala i Kemm hemm stejjer marbutin ma' dak it-talkiesl I Storja ħelwa li tiġi f'moħħi hi meta kellna l-film The Greatest Show on Earth, tilm veta sabiħ dwar il-ħajja fiċ-ċirku. I Mela jidħlu żewġt iħbieb anzjani, minn qiegħ it-taħal, bla skola ta' xejn. Wieħed minnhom kien diġà ta l- film il-ġurnata ta' qabel, u ħajjar lil sieħbu jmut miegħu għax tant għoġbu li tied jetġa' jatah. Qagħdu fuq wata tas-sala, u peress li jien kont noqgħod fid- daħla biex naqta' l-biljetti stajt nisma' x'kienu qed jgħidu. l Mela dak li kien diġà ta l-film beda jirrakkonta lil sieħbu dak li kienu qed jaraw fuq l-iskrin. Ħin :. minnhom, fil-parti meta wieħed mill-attisti jimxi fil- għoli ħafna fuq ħabel, qallu: 'Tlbietaħ dak waqa' minn dak l-għoli kollu u tkaħħal mal-art. Tgħid illum jirnexxielu jasal in-naħa l-oħra mingħajt ma jaqa'77 Datb'oħta Josette kienet qiegħda fuq, fl-ewwel filliera quddiem iċ-ċint tal-gallarija. Konna se nuru l-film Duribo, imma qabel kien hemm film qasir juri fjuri kkuluriti jiftħu l-petali malajr. — Tant kien mimli kuluti u muviment t li miskina Josette aljenat tasha jew stotdiet, u arblat għal fuq iċ-ċint u qasmet moħħha. Dmija kullimkien u qam paniku sħiħ. Sa kellna nagħmlulha l-puntil L-iskrin tat-talkies mill-gallarija U ma kinitx tonqos xi storja marbuta miegħek. Mela darba minnhom tlajna fuq il- bejt biex naraw ftit il-ventilaturi, li kienu qishom ċmieni biex jgħinu tiċċirkola l-arja fis-sala. Int Ronnie kont għadek żgħit u kont qed titkaxkar imbċ mal-art meta ħin minnhom tlaqt lejn post fejn lanqas kien hemm ċint, u għal naqra ma kejjiltx tliet sulari għal isfel. Kont tibqa' tal-postl Qbadniek eżatt fil-ħin qabel ma mbtamt għal isfel. U xi tgħid għal meta int u nieżel it-talkies mingħand in-nanna tajt bħal ballun f'nofs it-triq u fettillek tixxuttjah, u spiċċajt bis-sandli mimli b'ċappa ħmieġ tal-kliebl…u kelli bil-paċenzja kollha nnaddfek qabel ma stajt tidħol tara l-film u tnitten kull m'hemmi Tkun missiet, trid tagħmilha ta' kolloxi Ħidma fil-knisja Wara li morna n-Naxxat, dħalt ħafna fil-parroċċa, u ħadt diversi impenji f'attivitajiet marbutin mal-knisja. Billi kelli ċertu skola kont nagħmilha ta' lettur, nipprepara l-lista ta' min se jaqta, inkanta waqt il-quddies, ngħid ir-rużarju qabel il-quddiesa u waqt il- putċissjonijiet…sa sitt il-President tal- Kunsill Parrokkjali u anke ministru tat-tqatbin, jiġifieri ġejt mogħti l- permess li ngħin lill-qassisin inqatben matul il-ġimgħa. Quddiem il-knisja tan-Naxxar Kien jinteressani wkoll l-istudju tar-reliġjon, u għalhekk meta l-Fakultà tat-teoloġija bdiet toffri korsijiet lil-lajċi, iddeċidejt li nidħol għaliha…u fil-fatt, fl-1977, iggradwajt b'Diploma fit- Teoloġija. Kienet l-istess sena li Marlene spiċċat il-kors tal-Farmaċija — niftakar li kienet ġiet l-ewwel fil-kors — u għalhekk kien pjaċit doppju għax iggradwajna flimkien. Niftakar li kien inqala' ħafna nkwiet fil-jum tal-gradwazzjoni, għax kien żmien ta' taqlib politiku, bl-Università fil-mira, u kienu telgħu grupp ta' qattagħani biex iħarbtu ċ-ċerimonja. Jum il-gradwazzjoni Dħalt ukoll fil-Legion of Marv. Kienu ġew in-Naxxar tlitt irġiel mill-Mosta, membri tal-Praesidium tal-Legion t'hemmhekk, biex jaraw isibux xi nies lesti li jibdew sezzjoni t-taħal. Staqsew lis-Sur Muscat, u lili, fost l-oħtajn, u Matv ħajtritni ngħid iva. Bdejna niltaqgħu fil-kappella ta' Santa Luċija… konna nkunu xi etbgħa jew ħamsa, u kien jiġi wkoll Ġiżwita bħala direttur spiritwali. Bdejna ndutu bl-istatwa tal-Madonna fid-djar, dejjem immottu tnejn tnejn biex ma jkunx hemm diskors, u oħrajn ingħaqdu magħna u llum qegħdin tnax. Għamilt żmien inkun ma' John Abela, li kellu ħanut taż-żebgħa. Il-biċċa l-kbira jaċċettawna, imma dejjem issib xi wieħed jgħidlek: ''Aħna diġà għandna statwa tal-Madonna.' Min kien iżomm l-istatwa konna nħalluhielhom ġimgħa, nagħtuhom xi talb u letteratura oħra. Naħseb li dotnieh it-taħal kollu datbtejn sħaħ, u konna mmottu sat-ttufijiet, sal-limiti mal-Għatgħut, it-Telgħa t'Alla u Ommu, u s-Sgħajtar. Kien hemm min ikun itid iżomm l-istatwa għal ġimgħa oħta, jew għax se jkollhom tarbija, jew għax it-tfal se jagħtu l-eżamijiet, u l-bqija. Għalkemm kont Aktar tard bdejna nħallu xi kopja tal- Kliem il-Ħajja. Ħafna kienu jabbonaw: mix-xejn telgħu għal sitt mitt familjal Għamilt żmien inkatigat waħdi nqassam, imma mbagħad tant żdiedu li: kelli bżonn ħamsa jew. sitta jgħinuni, kulħadd b'numtu ta' toroq li jaqgħu taħt idejhom. Kont ukoll minn ta' quddiem f'ċerti inizjattivi. Wieħed minn dawn kien meta waqqafna kumitat biex isir bust tal-Markiż john Scicluna — magħruf bħala ċ-Cisk. Fil-kumitat konna tlieta: Salvatore Bonici, Giuseppe Deguata, u jien. Ġbarna l-flus u tajna l-inkarigu lill-iskultur Ċensu Apap, li kien magħriuf għall-funtana tat- Ttitone fid-daħla għall-Belt. Il-bust ġie mżanżan fit-28 t'Ottubru 1979. minn Għawdex, ħassejtni milqugħ tajjeb in-Naxxar. Ovvjament jagħmlu preferenza ma'- tal-lokal…tħossha kultant…ikunu jafu lil xulxin bit-tazza u t-tadika. Lili n-nies kienet tafni mit-talkies. Il-kurjuża hi li l-barranin aktat jimpenjaw ruħhom, għax tal-lokal jistħu. Imma dejjem issib min jibda jidħol 'l ġewwa bil-ftit il-ftit… jaħslu l-art tal-knisja, jitranġaw il-fjuri, u maż-żmien jikkappattaw kollox u jieħdu l-padronanza. Imma mbagħad bil- mod il-mod jinqalgħu u jidħlu oħtajn. Mafkar liċ-Ċisk —— — i Fl-uffiċċju fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni, il-Furjana Mill-klassi għall-uffiċċju: fit-triq għall-Assistent Kap Q abel għidtlek li sirt Assistent Kap ta' skola fl-1961, l-ewwel l-Imsida, imbagħad tas-Sliema. M'għidtlekx x'kien il-proċess biex tilħaq. L-eżami li għamilt biex insir Assistent Kap ta' skola kien jikkonsisti f'żewġ written papers fuq suġġetti varji li kellhom x'jaqsmu mal-edukazzjoni. Min kien joqgħod għall-eżami kellu jġib 'il fuq minn 609/0 biex jgħaddi, u mbagħad ikompli għall-eżami prattiku, fejn wieħed kien mistenni jagħti lezzjoni ġo klassi fil- preżenza ta' ħames inspectors. Kienu jiġu b'botża mimlija b'karti li fuqhom kien hemm numtu ta' suġġetti, kont iddaħħal idek fil-borża u skont x'ittella' trid tagħmel lezzjoni ta' madwat nofs siegħa dwar dak is-suġġett. Għadni niftakar sal-lum l-esperjenza kollha li għaddejt minnha. suġġett li mess lili bix- 30HOOL ASSISTIĠIPB' ĠXAM. Br./ Ioo, Pwedael Mabkazii iċ Allura pprepatajt b'ruħi u ġismi għal-lezzjoni, bi 7. flashcards u x'naf jien, u tajtha quddiem klassi ta' 30 tifel. Riżultat tal-eżami għal Assistent Kap L-inspectors qagħdu fuq in-naħa ta' wata tal-klassi jieħdu n-noti, u x'ħin spiċċajt 'Bonġu' u 'Grazzi' u tgħaddi l-ewwel prova. Imbagħad imiss t-tieni waħda: ttid tmut l-iskola tal-Furjana tara lil għalliem jagħti lezzjoni, biex wara tagħmel kritika tagħha. Niftakar li jien ossetvajt għalliema mara tgħallem, u wata, quddiem il-ħames inspectors, spjegajt x'dehrli mil-lezzjoni. Kont mott tajjeb — infatti ġejt l-ewwel minn dawk kollha li applikaw għal Assistent Kap dik is-sena. Wieħed minn sħabi, meta ġie għall-aħħar patti tal-eżami, fejn kellu jagħmel kritika ta' lezzjoni li kien ossetva, innota li wieħed mill-ispectors matret għajnu bih. Ħa fastidju u ta daqqa b'idu fuq il-mejda jgħajjat: 'Jien ġejt biex nispjega l-lezzjoni mhux biex nara n-nies reqdinl Baqa' baqa' m'għaddewhxli 58. Dmirijiet bħala Assistent Kap ta' skola Jien tas-Sliema kont nafha sew l-iskola, kont naf l-għalliema u l-bżonnijiet tagħhom, bħal ngħidu aħna teaching aids u x'naf jien. Bħala Assistent Kap kelli responsabbiltajiet ġodda, fosthom li nżomm it-teġistti tal- iskola biex nata li ma jkunx hemm assentejiżmu tipetut. Konna nitrapurtaw lit-tfal lill-Welfare Officers, fejn kien hemm Ninu Catania. Kont indur il-klassijiet, imma mhux b'imnieħri mxammar, imma nkellem lil sħabi għalliema bħala ħbieb. Biċċa xogħol oħta li kienet f'idejja bħala Assistent Kap kien it-tqassim tas-salarji. Dak iż-żmien l-għalliema kienu jitħallsu bil-flus kontanti, mhux b'xi ċekk jew bank 2 transfer. Allura trid tarani sejjet, flimkien ma' Pawlu l- puttinar qisu bodvguard, ninżlu fil-bank li kien hemm ħdejn it-talkies Gaietv, u noħorġu bil-flus ġol-envelopes u ċ-ċekċik żgħit ġol-boroż, biex kulħadd jieħu eżatt. Imbagħad nitilgħu minn Prince of Wales u nibqgħu sejtin l-iskola, fejn kont ningħalaq ġo kamra ħalli nqassam il- pagi ġo envelopes, biċċa xogħol li kienet tcħodli ġurnata sħiħa. Dan bqajna sejrin hekk iż-żmien, sakemm darba minnhom inqala' inċident l-Imġarr, meta xi ħallelin sparaw għal xi ħadd li kien sejjet bis-salatji mill-bank. Minħabba f'hekk bdew jgħaddu għalina b'vann, jiġbru l-Assistenti Kapijiet ta' xi erba' skejjel, u jwassluna l-bank u jeħduna lura l-iskola. L-MUT alluta bdiet tinsisti li l-għalliema għandhom jitħallsu b'ċekk, u jiġi evitat il-periklu għal min imur jiġbor il-flus mill-bank. Xogħol ieħor li kelli bħala Assistent Kap kien li nqassam il-kotba fil-bidu tas-sena. Kelli wkoll f'idejja l-istores, fejn konna nżommu l-pitazzi u provvisti oħra. Kont ukoll nata l-forecasts ta' kull ġimgħa tal-għalliema, u niċċekkja li dak li suppost qed jiġi mgħallem kien fil-fatt qed isir. Konna nieħdu lit-tfal diversi ħarġiet, u allura jien kont responsabbli fuq il-grupp kollu, bl-għajnuna tal-għalliema, sintendi. Insomma, jinqala' x'jinqala' kont nidħlilha: kont qisni l-facfożurz. Is-Surmast ħafna dtabi kien joqgħod l-uffiċċju, u ma kienx joqgħod lura li jaqbad diskursati ma' dak u mal-ieħot. Niftakat li mhux darba u tnejn kien jgħaddi Dun Karm Psaila, il-poeta nazzjonali, li kien jagħmel passiġġata madwar tas- Sliema, u ġieli kien jieqaf għandna qabel ma jkompli l- mixja lura għal San Ġiljan. Kors ta' tabriġ f'Cardifj, Wales, 1961 Bħala Assistent Kap bdew l-oppottunitajiet ta' taħriġ. Niftakar li wieħed minnhom kien sar fis-sajf, ftit wata li lħaqt, ġewwa Cardiff. Sena Oxford: tħejjija biex insir Surmast Aktar tard, meta wasalt biex insir Kap ta' skola, kelli opportunitajiet oħra. Dak iż- żmien, dawk li kienu jintgħażlu biex imexxu l-iskejjel kienu jintbagħtu sena l- Jien kont ikkompetejt f'interview ieħor — niftakar li għamiltu qrib fejn illum hemm il-German Citcle, fejn kien hemm sezzjoni oħta tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni - u tbaħt scholarship tal-British Council. Il-borża ta' studju tal-Commonwealth F'Oxfotd jien kont ma' gtupp ta' edukaturi li kienu kollha mill-pajjiżi tal-Commonwealth. Konna noqogħdu ġo binja li kellha l-faċilitajiet kollha, u minn hemm konna mmottu bil-mixi għal-lekċers. Il-Kap tad- dat — ċertu Evan Evans — kont immut. tajjeb ħafna miegħu u kont ta' spiss nagħtih daqqa t'id, ngħinu jaħsel il-platti u jnaddaf. Allura minflok mort St Marv's College, fl-1968 mott l-Institute of Education tal-Università t'Oxford, li kien ħafna aħjar, għax kien proprju speċjalizzat fuq School Otganisation and Administtation. Lil Marv ippruvajt inħajjatha titla' miegħi l-Ingilterra, imma bejn li Ronnie kellu jagħti l-eżami għas- Sekondarja, u bejn li kellna erbat itfal, ma kinitx tagħmel sens, u allura Oxford mott waħdi. Marv, bit-tfal kollha, kienet torqod ġo kamra waħda fid-dar il-ġdida tan- Naxxar, biż-żgħira Silvana ta' 4 snin. Il-grupp tiegħi f'Oxford Kien hemm studenti mill-Afrika, mill-Indja, u minn Ċipru, fost l-oħrajn. Konna nitħalltu u noħotġu flimkien. Ħaġa li laqtitni dwat l-Afrikani hi li kollha kemm huma tiedu jilħqu ħalli jkunu f'pożizzjoni ta' influwenza u awtorità. Kellna bosta oppottunijiet ta' taħriġ, mhux biss fis-swali tal-lekċers imma wkoll fi skejjel, fejn konna naraw fil-prattika ħafna mill-affarijiet li konna nisimgħu u naqraw dwarhom. Infatti nhar t'Erbgħa kienet tkun għall-ħarġiet, u mhux biss żjatat fl- iskejjel. Kienu jeħduna f'postijiet magħrufa sa madwar mitt kilometru 'l bogħod, biex insiru nafu aktar dwat l-Ingiltetta u l-istorja u t-tradizzjonijiet tagħha. Niftakar li fost l-oħrajn ħaduna Stonehenge, fil-fabbrika taċ-ċikkulata tal-Cadburv, u f'Witnev, fejn jagħmlu kutri msemmija. Matul il-ġimgħa konna wkoll immottu nosservaw lezzjonijiet fl-iskejjel, u konna niktbu tapport dwar dak li nkunu tajna. Kien hemm divetsi affarijiet li kienu differenti minn kif kont imdotti Malta. Niftakar li kont impressjonat li t-tfal kienu jagħtuhom x'jieklu fl-iskejjel, mhux bħalna bil-packed lunch. Il-kbar kellhom il-kantin, waqt li ż-żgħar kienu jservuhom ma' mejda. Dak iż-żmien ukoll kienu bdew l-iskejjel magħrufin bħala 'comprehensives', u ħafna minn dawn kienu mixed, jiġifieri kellhom studenti kemm subien u bniet flimkien. Niftakar li waqt li kont indut ġo klassi minnhom, staqsejt lil tifel: 'Which subject do vou like besti' Weġibni fil-pront u qalli: 'Girls, sitl' Noti ta' mawriet fl-iskejjel Fl-Università ta' Leeds għal kors dwar 'In-service Il-grupp ta- Comronialti fl- Università ta' Wales, Teacher Training', Diċembru 1968 jlimkien mal-Prinċeb Charles, 1969 F'Oxfotd ukoll għamilt ftit flus mhux ħażin insewwi l-arloġġi għal wieħed li kellu ħanut ġol-High Street. Jien kont tgħallimt insewwi l-arloġġi fl-evening classes tal- Malta Societv of Arts, li kienet fil-parti t'isfel ta' Sttada Rjali (illum Strada Repubblika), viċin ta' fejn kien hemm l-MUT. Għamilt kors ta' tliet snin, u kont ġejt l-ewwel. Mela Oxfotd, f'nofs il-High Street, tajt ħanut tal-arloġġi u fettilli nidħol biex nara — Michael Sultana, Esq:3 x'hemm, u qbadt diskursata mas-sid. X'ħin (Un L Oxford, sat jaf li kont naf insewwi l-arloġġi offrieli li j catio nagħmillu xi xogħol. Għal bidu qgħadt ftit lura għax ma kellix l-għodda miegħi, imma kien lest li jħallas tajjeb meta tqis dak li kont imdotti bih Malta, allura ftehmna. Ħadt gost Oxfotd, f'dak l- ambjent sabiħ bil-ġonna u / xmajjar, u t-tlielaq tad- dgħajjes fuq l-ixmajjat. Biss f'Malta kelli l-familja, u allura avolja mhux suppost, irnexxieli naħrab ħarba ta' f ġimgħa lura d-dar, darba għall-Milied u darb'oħra għall-Għid. Trid tqis ukoll li t-tfal kienu qed jikbtu, u int Ron kont wasalt biex tagħti l-eżami tas-Sekondatja. High Street, Oxford, fis-sittinijiet Kien ikollna ħames ġimgħat vaganzi u kienu jorganizzawlna korsijiet — niftakar li kellna wieħed Sheffield u ieħor Leeds. Kienu wkoll isibulna xi familja biex inqattgħu jumejn jew tlett ijiem magħhom ħalli ma nħossuniex home sick. Jien kont noqgħod ma' familja li bqajt f'kuntatt magħha sal-lum. Ir-raġel miet, imma l-mara — Edna — tibgħatli kartolina kull Milied. It-tfal il-kbar… Marlene u Ronnie it-tnejn taw l-eżami għas-Sekondatja, u fil- każ ta' Ronnie proptju meta jien kont Oxford. Dak iż-zmien min fl-Entrance Exam kien iġib 'il fuq minn 8090 fil-marki kien jingħata scholarship u jagħżel f'liema skola tied imur. Kemm Marlene kif ukoll inti, Ronnie, irbaħtuh dan l-ischolatship. Fil-każ tiegħek Ronnie il-parir li tawni kien li nibagħtuk il- Ġ Kulleġġ ta' San Alwiġi, li kellu u għad għandu isem, u li kien imsemmi wkoll għad-dixxiplina. Lil Marlene ddeċidejna li nibagħtuha s-Sekondatja tal-Blata l- Bajda, li kienet tal-gvern u kellha fama tajba ħafna, waħda mill- aħjat skejjel ta' dak iż-żmien. It-tnejn kontu tistudjaw. Niftakar lil Marlene tibqa' dejjem tatd billejl, u kienet toqgħod bilqiegħda fuq is-siġġu fuq irkupptejha…ma nafx kif kienet tissaporti dik il-pożizzjoni. Kienet tmut tajjeb ħafna fl-eżamijiet, dejjem titbaħ tuttun kotba għal Prize Dav, u ġiet l-ewwel fil-kors tal-Farmaċija l-Università. Int kont tajjeb ukoll Ronnie, imma kull Parents' Dav kienu dejjem l-istess kantaliena: bravu, intelliġenti, imma dejjem distracted u moħħok biex iddaħħakl Allura kellna nieħdu l-passi, u kont tajtek kastig li bqajt tiftakar..ħe ħe…l U minn dakinhar 'il quddiem għamilt bidla tremenda, bil-marki dejjem tajbin, sakemm sena wata sena bqajt tiela' l-Università — fejn bħal Marlene ġejt l-ewwel — u l-bqija. 61. …u t-tfal iż-żgħar Josette, bħalek Ronnie, kienet ġabet tuħha meta kienet żgħita…imbaċċa mbaċċa tant li ta' spiss kienu jaqbdu magħha l-iskola, u kienet tiġi bullied. Kellha xagħarha sabiħ innuklat, u ma kinitx imgerrxa, anzi tkompli ma' kulħadd, iddaħħak, u kellha ħafna ħbieb. Ħafna fil-fatt għadhom jistaqsu għaliha sal-lum. Kemm hiu kemm Silvana konna nibagħtuhom jitgħallmu l-mużika għand is-sotijiiet il-Mosta: Josette il-vjolin, u Silvana l-pjanu. Mar), Silvana, Ronnie, Marlene, Josette, u jien Żewġ stejjer li niftakar kien li darba Josette daħħlet żibġa f'imneħitha, u ma stajna noħotġuha b'xejn. Konna anke tfajnielha l-bżar biex tagħtasl Insomma, fl-aħħar irnexxielna. Darb'oħra konna Buġibba, fid-dar tan-nanna Grezz, u hi u Silvana kienu qed jilagħbu fuq is-sodda. Silvana kellha labbta tan-nitting f'idejha u ħin minnhom deffsitha ġol-koxxa ta' Josette, u baqgħet dieħla sa nofshal Kemm għajjat u bikil It- tfal jgħallukl Għall-Primatja lil Josette kont neħodha tas-Sliema miegħi, imbagħad għas- Sekondarja mattet Lilv of the Vallev, il-Mosta. Biss kienet imdejqa l-iskola, u tiedet toħtoġ taħdem, tant li bdiet kmieni ħafna, ta' sittax-il sena, l-ewwel ma' S. Mifsud 82 Sons, imbagħad il-Gżira. Biddlet ix-xogħol ħafna drabi, imma dejjem bħala segretarja u dejjem taqta' figura tajba għax taħdem ħafna, fetriħija, u tmut tajjeb man-nies. 'Ta' dik l-età bdiet dieta stretta u ma baqgħetx qawwija. Kienet tagħmel l-eżerċizzi fuq, tiddendel ma' pum fid-doċċa, sakemm inqala' minn postu — u hekk għadu, maqlugħl Kienet toqgħod nieqsa mill-ikel għax kienet determinata li tibqa' rqiqa. Bdiet toħroġ ma' ġuvnott li kellu mutur, u kienet tinkwetani u anke tajtha kastig datba għax bżajna li jkollha xi accident. Allura xtrat il-Honda, imma billi kellha xi żewġ ħabtiet qatgħet qalbha u tiedet tbiegħha, u spiċċajt xtrajtha jien u għadni nsuqha sal-lum. L-ewwel skola li mott bħala Surmast kienet in- Nadutr, fl-1970. Is-sistema dak iż-żmien kienet li skont kif tmur fl-eżami titqiegħed fuq lista, u meta jmissek u meta tinqala' vacancv ġo skola, int kont tiġi ippustjat hemm. Għal ħafna, Għawdex kien il-battesimo fejn kien ikollhom l-ewwel skola taħt idejhom. In-Nadut qattajt ħames xhur minflok sena sħiħa. X'ħin tajt li wieħed minn sħabi tnexxielu, minħabba lil min kien jaf, jieħu transfer mill- iskola tal-Qala lura għal Malta, qtajtha li ma noqgħodx lura: insistejt mal-Assistent Direttur, li dak iż-żmien kien Depares, li mhux sew inkun mifrud mill-familja. Trid tqis li ftit xhur qabel kont għadni kemm ġejt lura minn sena Oxford, u kienet iebsa biex netġa' ninqata' mid-dar u mit-tfal. Mhux għax kont imdejjaq in-Nadur tafx. Kont ħadt il-Hillman miegħi Għawdex, u alluta tiela' u nieżel ix-Xagħra. Fil-ftit żmien li qattajt hemm ħadt diversi inizjattivi, fosthom li ġibt gaffa ħalli nqallbu l-ħamrija mballta li kien hemm madwat l-iskola, biex b'hekk stajna niżirgħu pjanti u fjuri mad-dawra kollha, bħalma kont imdotti f'tas-Sliema. L-iskola, bħal ħafna oħtajn, kienet maqsuma f'naħa għas-subien u naħa oħta għall- bniet. Darba ġie Muscat, il-Ministru tal-Edukazzjoni ta' dak iż-żmien. Kien miż- Żebbuġ, u kien pjuttost qalil — aktar tard kien hu li kellu t-tmun f'idejh waqt l-istrajk il-kbir. Kien taġel tal-pattit: waqt l-isttajk kien sejjaħ għall-Education Officers wieħed wieħed u waħda waħda biex jistaqsihom kienx beħsiebhom jistrajkjaw. Kien idaħħal lill-EOs minn bieb, u joħroġhom minn ieħot, ħalli ma jitkellmux bejniethom u jkunu jafu x'intqal. Mela meta ġie in-Nadur kien ġab miegħu bħal bodvguard, wieħed mill-kanvasers tiegħu. Beda jdur il-klassijiet u jien bħala Surmast kont miegħu. Ħin minnhom indunajt li kellu pitazz f'idejh, u fih beda jikteb l-isem ta' kull għalliem, u ħdejn kull isem kien jimmarka l-ittra V bil-blu inkella l-ittra X bl-aħmar. Sirt naf li kien qed jagħmel hekk għal kull skola, biex ikun jaf ix-xaqliba politika ta' kull għallieml Niftakar li fin-Nadur kelli xi ngħid ma' wieħed mill-għalliema li xogħolu, batta li jgħallem, kien li jżomm l-istatistika meteoroloġika: kien hemm termometru kbir f'kamta u kien ukoll ikejjel ix-xita li tinżel, u mbagħad iċempel il-head office biex jgħidilhom il-qati tal-ġurnata. Mela darba minnhom dan l-għalliem nesa ċ-ċavetta tal- kamta tal-istrumenti d-dat, u minflok mar lura għaliha sgassa l-uffiċċju li kelli bħala Kap tal-iskola, u sgassa wkoll il-kexxun tal-iskrivanija fejn, fost affarijiet oħta, kelli ċ-ċwievet. X'ħin wasalt l-iskola nsib dat-tgerfix, u kelli nieħdu bil-herta għax ovvjament ma kinitx ħaġa din. 63….u wara għal Birkirkara Meta qlibt min-Nadur għal Malta wara biss 5 xhur, mott l-iskola ta' Ħal Kirkop, fejn domt sal-aħħar tas-sena. Ma kontx kuntent hemm: jien kont imdorri b'ħafna attivitajiet tas-Sliema, waqt li din kienet skola żgħira bi klassijiet żgħar. Ipprovajt inqajjimha ftit, u kellna proġett biex nirranġaw il-ġnien kbir li kien hemm. Matv kienet kuljum tagħmilli l-lunch: sandwiċċ, u billi fi Frar kien żmienu, xi miżwet tal- ful. Imma qtajtha li fis-sajf napplika għal transfer. Spiċċajna tnejn nikkompetu bejnietna biex wieħed imur Qormi San Ġorg, u l-ieħor Birkirkata. Billi Edwin Camilleti kien qed l-aħħar fil-lista tal-grupp ta' qabli, u jien l-ewwel tal-grupp tiegħi, l-Assistent Direttur Depares qalilna li Edwin kellu d-dritt li jagħżel l-ewwel. Tana ġimgħa ċans naħsbuha, u Edwin ipprefera jmur Ħal Qormi, avolja aktat 'il bogħod mill-Mellieħa, fejn kien joqgħod. U b'hekk jien spiċċajt Birkirkara. L-iskola ta' Birkirkara kienet kbita, u dħalt proprju meta inqala' l-inkwiet, għax is- Sutmast kien twajjeb iżżejjed u kien tilef id-dixxiplina. Kienet skola maqsuma fi tliet sezzjonijiet, xi tmien mitt tifel, tmien mija oħta bniet, u l-infants. Kull sezzjoni kellha l-Kap tagħha — u niftakar li tal-bniet kienet Miss Gauci min-Naxxat, waqt li Miss Micallef kienet tal-Infants. Kienet skola kbira, b'7 klassijiet għal kull standard, u 30 tifel ġo kull klassi. Imma jien kont xi ftit jew wisq 9 imdotti f'ambjent hekk f'tas-Sliema. Kelli lil Victor $ Fenech, il-kittieb, bħala wieħed mill-assistenti tiegħi, kif ukoll lil Guido Gambin, u watajh Charlie Bondin. Qassamt ir-responsabiltajiet bejnietna ħalli nkunu nistgħu mmexxu aħjar. Lil Victor, pereżempju, tajtu jieħu ħsieb il-librerija. Lil Bondin tajtu d-drama, waqt lil wieħed mill-għalliema għidtlu jibda jorganizza kompetizzjoni tal-basketball fil-brejk ħalli ma jkollix it-tfal kollha ġenn fuq xulxin, imma joqogħdu fil- kutututi u l-gallatiji isegwu l-logħob waqt li qed jieħdu l-lunch bil-kwiet. L-iskola Primarja ta' Birkirkara Tajjeb niftaktu li dak iż-żmien il-brejk kien sagħtejn sħaħ. Xi tfal kienu jmottu d-dar imma ħafna kienu jibqgħu l-iskola, avolja suppost dawk li ommhom ma kinitx taħdem kienu mistennija jmortu jieklu d-dar. Sena minnhom inqala' l-inkwiet għax il-union tiedet li l-għalliema jitħallsu aktar għas-supetvision li kienu jagħmlu. —- Wi - Fil-brejk kienu jsiru ħafna attivitajiet. Waħda mill-aktat ma w li rnexxiet kienet id-drama. Kelli lil Carmel Cauchi ' jikteb il-plavs, u lil Alfred Mallia, li ħalliena dis-sena, ) jipprepara lit-tfal. Frank Schembti, għalliem tal-atti, 7 kien jieħu ħsieb ix-xeneġġjatuta. Ma kellniex palk, imma konna niftħu l-partition ta' bejn żewġ klassijiet fis-sular ta' fuq u kien ikollna t-reċti hemm. Ġieli kellna mal-mitt Carmel Canchi tifel jieħu sehem. Ħadniha drawwa li nidħlu għall- kompetizzjonijiet tad-drama, u l- aħjar tlieta kienu jintgħażlu għat- Teatru Manoel. Datba ġejna l-ewwel, u min ġie it-tieni ma tiedx jaċċetta li tilef kontrinal Insomma, dejjem nivvintaw. Inizjattiva oħra li rnexxiet kienet il-proġetti ma' pajjiżi oħta. Kien isir bħal proġett għall-iskola kollha, u l-ekwivalenti tagħna fil- pajjiż l-ieħor — ngħidu aħna l- Ġermanja — kien jibgħat materjal u posters u diski dwar il-kultura, l-storja, u t- tradizzjonijiet t'hemmhekk. Imbagħad konna nagħmlu witja kbira u kulħadd kien ikun involut u jitgħallem. Birkirkara mhux tas-Sliema Niftakat qisu lbietaħ storja gustuża, u ħa ngħidhielek: mela tifel tal-Vear 3 — kien fil- klassi ta' Miss Doris Tonna mir-Rabat — kien bilqiegħda fuq il-bankijiet tal-injam li żgut għadek tiftakar int… kulħadd tnejn tnejn, tingiela wara l-oħra. Mela dat-tifel taqagħlu l-gomma jew il-lapes, u niżel taħt il-bank biex jiġbotha. Hu u tiela' jara toqba fl-ijam, fejn kien hemm l-ingropp. Fettillu jdaħħal subgħajh ġot- toqba, u ma setax joħotġul Għamilnhilu ż-żejt u sapun u ma nafx x'ma pprovjnix: kollu ta' xejnl U aktar ma niġbdu u nġebbdu, aktar jintefaħlu subgħajh. Wieħed mill-purtinara ġietu idea u spataha għal sieqha: 'Għax ma neħduhx id-dar bil-bank b'kollox27' Kulħadd infexx jidħak kemm jiflaħ…imma mhux il-povtu tifel, li miskin kien inkwetat tgħidx kemmi Klassi tipika bil-bankijiet tal-injam Allura wieħed mill-għalliema, biex minn għalih idaħħku, qal: 'Naħseb li aħjar naqtgħulu subgħajh u neħilsul' Dik kien jonqsu t-tifel: aktar infaqa' jibki u jolfoq bil-biża' miskinl Imma l-Bambin tied li fl-aħħar irnexxielna nilliberaw lit-tifel mill-bank. Bitkitkara bħala taħal maqsum fi tnejn, dawk ta' fuq — jiġifieri tal-Laqxija — u dawk t'isfel, ta' ħdejn Salinos fil-wied. Kelli tfal jiġu bil-flipflop u kont ninsisti li jiġu lebsin kif suppost. Niftakar li fil-bidu kelli reżistenza: mara ġiet tgħajjat miegħi 'Mela din l- iskola tiegħek21… U jien kelli nuti snieni: 'Tva, hawn kif ngħid jien isitl' Perċ malajr l-affarijiet qagħdu, għax kienu jafu li għall-ġid tat-tfal. Id-dixxiplina tridha, imma ttid tuti li int iddixplinat ukoll: tasal l-iskola qabel kulħadd, u tmexxi bl-eżempju. Xemx u xita, f'saħħti jew le, kont immut. Matrv kienet tgħdli: 'Qisha ma titlax ix-xemx jekk ma tmutx l-iskolaf' Imma kont immut, għax l-eżempju jkaxkar. Mhux faċli tkun Surmastl Dik id-dixxiplina kultant kelli nużaha anke mal-għalliema. Kelli għalliem li kien dara mingħajr klassi mas-Surmast ta' qabli. Kellu ftit l-arja għax fil-ħin liberu tiegħu kien jagħmilha ta' mekkanik, u kien jieħu ħsieb il-karozza ta' Depares, l-Assistent Direttur. Is-Surmast ta' qabli kien jibża' jieqaflu, tant li lanqas biss kien jagħtih klassi, imma kien jgħidlu biex jieħu ħsieb jitranġa dak kollu li kien hemm bżonn fl-elettriku u x'naf jien, għax kien jinqala'. Meta wasalt jien dan l-għalliem stenna l-istess trattament, u infurmani li hu ma jiħux klassi. Ovvjament jien dan ma stajtx naċċettah. Tajtu klassi, u minn dik il-ġurnata 'l quddiem għamel minn kollox biex jagħmilli ħajti miżerja. Beda saħansittra jkeskes lill- għalliema konttijal Ma kienx kapaċi jżomm lit-tfal, u darba għamel xenata sħiħa fil- bitħa li wasslitni biex nieħu l-passi: kelli nagħtih charge mal-Bord tad-Dixxiplina tal- Public Services Commission, fejn għidtilhom: 'Jew jien, jew hul' Depares għall-bidu pprova jaqbeż għalih, bħal speċi 'we don't wash out dittv linen in public, imma kien qed jisfrattali skola, sa kien jibgħat karti lil sħabu biex ma jobdunix. L-MUT ukoll qabżet għalih, imma fl-aħħar ta d-dawl u ttiżenja. Insomma, fi skola kbita tistenna li jkollok xi ftit inkwiet, imma kelli għalliema tajbin u ta' stoffa, bħal Sciortino, Dalmas, Cauchi, Mallia, u oħrajn. Il-vantaġġ ta' skola kbita kien li minn Head l tista' tilħaq Head II, u jkollok salarju aħjar. Biex tieħu promotion trid tkun fi skola t'aktar minn 500 tifel, u jien kont fi skola li għalkemm maż-żmien kienet naqset, kelli sewwa aktar minn 500 — naħseb li kelli 700 mill-anqas. Napplika u jeħodha kulħadd batta jien, u l-iskuża li tawni kienet li kont għadni nibda, imma li maż-żmien neħodha. Sirt naf li din kienet ġejja mill- Ministru Muscat, mhux mid-direttut, li kien Dr Frans Chetcuti, u li waqt riċeviment meta kien se jirtira tani x'nifhem li d-deċiżjoni kienet ġejja minn fuq'. Din tatni ġewwa wisq, u l-MUT m'għinuni xejn. Bqajt Birkirkara, imma jien m'għandix kwiet: tant konna mexjin tajjeb, qisna karozza bil-bottejs, kulħadd għaddej fuq xogħolu u kuntent, li tidt xi ħaġa differenti. Wara 9 snin — kien f'Diċembru 1978 — niftakar għax ommi mietet xahar biss wata, fl-24 ta' Jannar tas- sena ta' wara — tidt bidla mir-tutina ta' kuljum, u allura qtajtha li napplika biex insit EOI, avolja s-salarju kien l-istess bħal ta' Head I. Biss kont naf li kien hemm qabża fis-salarju meta ssit EO II, u jien għal dak kont qed nimmita. Ġejt l-ewwel, u ċempilli d-Direttur Dr Frans Chetcuti u qalli biex mill- għada mmur l-uffiċċju. 7 Kien il-Ħamis, u għidtlu: Agħtini 1 mqaf ġutnata ħalli nagħmel hand- 7. overl' U hekk għamilt: mit-Tnejn ta' wara trappurtajt għax-xogħol f'Lascatis. Kont immut qabel ma nibdew ix- xogħol, u f'nofsinhar kont immut niekol biċċa ħobż fuq il-bastjun ta' Santa Barbara. Minn Lascatis imbagħad imxejna għall-Furjana. Id-Dipartiment tal-Edukazzjoni, il-Furjana Din il-binja qabel kienet suq, għax dak ta' Strada Merkanti kien waqa' żorba. Imlew il-post bil-gabubi biex kulħadd ikollu uffiċċju. Għall-bidu ġenn qabadni għax mhux biss tlift il-vaganzi tas-sajf, imma filgħaxija kont noqgħod sal-ħamsa, u f'Jannar kiefra toħroġ mix-xogħol fid-dlam. Tgħidx kemm-il datba għidt bejni u bejn tuħi xi żball għamilt. Imma kienet xi ħaġa ġdida. Meta ssetiljajt bdew jinqalgħu l-oppottunitajiet. Waħda minnhom kienet żjara ta' ħmistax-il ġurnata l-Libja, u qisu biex ipattili għall- inġustizzja li kienet saret miegħi Dr Chetcuti għażilni biex immut mal-grupp. 67.Żjara edukattiva l-Libja Xtaqt ħafna mmut, imma ommi kienet matida u mnalla kien hawn oħti Rożina Malta dak iż-żmien għax stajt insettaħ naqta moħħi. Morna grupp ta' madwar 30 tfuħ u vera datu bina dawn il-Libjani. Rajna ħafna skejjel, imma dak li tajna ma tantx impressjonana: f'qalbna bdejna ngħidu kemm għadhom lutal It-tfal jagħmlu toilet fil-beraħ u l-purtinar inaddaf watajhom, bibien u twieqi mkissrin u ma jsewwuhomx, u fil-laboratorju tal-lingwi mogħti lil waħda mill-univetsitajiet mill-Amerikani jalla kien hemm kabina waħda taħdem minn xi tlettax. Dotna ħafna, u mhux ġo Tripli biss. Tawna ted catpet treatment, b'karozza quddiem ix-xarabank tagħna u oħta wara — probabbilment minħabba s-sigurtà — u kull fejn immottu bir-tigali ta' frott, ikla ħaruf u soft drinks, u ovvjament inbid qatt billi dan imut kontta t-twemmin tal-Musulmani. Darba minnhom ħatġuna 'l barta sew mill- belt, u għaddejna minn deżert u tgħidx kemm tajna karozzi lussużi abbandunati mat-ttiq — Mercedes u x'naf jien — jew għax inkisru u ma kinux jafu isewwuhom, inkella għax ma kellhomx parts. Ħaduna naraw scrapvard tal-karozzi — munzell daqs muntanja karozzi fuq xulxin. Ħaduna wkoll naraw Sabratha, belt tar-Rumani, waħda mill-isbaħ li baqa' fid-dinja u li vera ta' min wieħed iżurha. Sabratba, il-Libja Datb'oħra stednuna għal ikla fuq vapur qisu cruise liner anktat f'xi port — niftakar li vera kilna tajjeb u kellna minn kollox. Ittrattawna veta ta' nies, u morna tajjeb ħafna magħhom: konna nkellmuhom bil-Malti u jifhmuna. Ħaduna f'postijiet li qabel kienu knejjes u dawruhom fi swali tal-basketball jew ta' xi spott ieħor. Ħaduna wkoll ġo diversi moskej, u tawna Kotan kull wieħed — il-kopja tiegħi għadha għandi. Biss, kull fejn morna dejjem bil-gwatdja magħna. Darba minnhom fettlilna mmotu waħidna s-suq fil-Pjazza l-Ħadra, u dħalna fl- inkwiet għax bdejna nieħdu t-ritratti u ġie fuqna pulizija li għal naqra ma kkonfiskalniex l-kameta. Niftakar ukoll id-diffikultajiet li kellna biex nagħmlu telefon: trid toqgħod fi kju sakemm imissek, u jien ovvjament kont inkun fuq ix- xwiek biex nara ommi kif inhi. Ftit biss wata li ġejt lura, fl-24 ta' Jannat, ommi ħallietna. Kellha 81 sena. Ħallietna ommi is-sena 1979 kienet is-sena li ommi Netta ħallietna. Kollox beda meta kienet qed tiekol u kellha l-vizzju li toqgħod f'tarf is-siġġu u titbandal 'il quddiem biex tkun viċin tal-mejda u tal-ikel. Darba minnhom, meta kont mort Għawdex biex naraha, konna qed nieklu flimkien meta għamlet bħas-soltu u tmejlet 'il quddiem, imma did-darba s-siġġu żelaq minn taħtha u spiċċat fl-art. Bdiet tgħajjat bl-uġigħ u malajt malajr tellajniha fuq is-sodda kif stajna. Oħti Rożina kienet ġiet għal ftit mill-Awsttalja u mnalla għax sibt min jgħinni. Ġibna lit-tabib, u dan qalilna li ommi kienet kistet il-hip bone, u li allura kellha bżonn tagħmel opetazzjoni pjuttost serja. Iddeċidejna li l-aħjar ħaġa kienet li tmut għall-kura fl-isptar ta' Malta, u hekk għamilna. Għamlet żmien l-isptat: jien naraha wara l-iskola, waqt li Rożina toqgħod magħha matul il-ġurnata. Ma' ommi, Netta JEŻI Għall-bidu, wara l-operazzjoni, qalbet għall-aħjar, imma mbagħad bdiet tiddejjaq u tiedet tmur lura d-dar. 'Kelin, oħroġni minn hawn għax iddejjaqti' kienet tgħidli. Għaddew il-ġranet, dejjem wiċċha 'l fuq għax bilkemm tista' tiċċaqlaq, u wara ftit ħallietna. Il-preparamenti biex neħduha għad-difna fil-qabar tal- familja kienu f'idejja. Kont naf wieħed li kellu dgħajsa mdaqqsa u li kien jagħmel vjaġġi bejn il-gżejjer. Tlaqna mill- isptar bil-karozzi għall-Marfa. Niżżilna t-tebut għal fuq id- dgħajsa u qsamna għax-Xatt. Niftakat li kien imċaqlaq il- baħat, u int Ron iggranfajt mat-tebutil Minn hemm imbagħad tlajna għax-Xagħra bil-katozzi u waqafna ħdejn il-bandli, għax hemm id-drawwa x-Xagħta li l-aħħar parti tal-funeral qabel ma nidħlu l-knisja ssir bil-—— Ovevixzivilja bil-għomor mixi, b'kulħadd jimxi wara t-tebut. Kienu ġew ħafna nies għax ommi kienet magħrufa u anke maħbuba. Saret il-quddiesa, u wata tlaqna b'purċissjoni lejn iċ-ċimiterju, li fix-Xagħra hu mil 'il bogħod. Quddiem nett ikun hemm il-qassis, u miegħu abbati jew sagristan biċ-ċensiet, imbagħad karettun b'erba' toti li jġott it-tebut, u watajh il-qraba u l-ħbieb. Dfinniha…u nħares lura lejn iż-żmien u ngħid bejni u bejn tuħi: 'Kemm stinkat din ommil Kemm għamlet għalinal Kif kienet tlaħħaq ma' kollox Kif ma kinitx taqta' qalbha7' L-istrajk Għall-bidu bħala EO morna tajjeb: indur l-iskejjel, nitkellem mal-Kapijiet, u nara x'se nivvinta. Sirt naf b'fabbtika li kienet tagħmel il-jigsaw puzzles tal-injam f'Malta — ta' ċertu Bartoli — li spiss kien ikollhom uħud b'xi difett żgħir u li allura kienu jintremew. Ġieni f'moħħi li nitolbuh jagħtihom lill-iskejjel, li kienu neqsin mir-riżorsi, u f'kemm ili ngħdilek kelli operazzjoni sħiħa għaddejja, naħżnu l-jigsaws ġol-iskola tal-Furjana, u minn hemm inqassmu fl-iskejjel l-oħra ta' 4 Malta u Għawdex. Niftakar li krejna Kollegi tieghi: Joe, Tommm, u Horace luzzu apposta biex neħduhom Għawdex. waqt ħarġa flimkien Meta mxejna għall-Furjana, fejn qabel kien is-suq, spiċċajna ġo gabubi żgħar li servew t'uffiċċini. Konna jien u Johnnv Testa, Tommv Fattell, u Victor Borg Busuttil… konna sejrin tajjeb. Imbagħad beda l-istrajk famuż tal-1984, li dam sejjer disa' ġimgħat sħaħ, u qajjem pandemonju sħiħ u straġi kullimkien. Bdejna. b'laqgħa — mal- Ministru Agatha Barbara fil- bitħa tal-iskola tal-Furjana, fejn kienu msejjħa l- amministtatuti tal-iskejjel, u bejn għajjat u kliem ħażin spjegat u kkmandat li kulħadd itid jagħti eżempju tajjeb u jirraporta għax- xogħol. Aħna. fil-grade tagħna ċ-ċivil ovvjament ma jippermettix li: nistrajkjaw, MHL : imma kien hemm ħafna Ralhi f'Dingli Street, 17 ta' Marzi1984 Kapijiet ta' skejjel li obdew id-ditettivi tal-MUT u ma mattux l-iskola. Sadanittant kien laħaq Muscat bħala Ministru tal-Edukazzjoni, u d-ditettut kien Lortrv Farrugia. RS -L U ża Mill-Mellieħa tispiċċa Ħaż-Żabbat, minn Wied il-Għajn għall- Mosta, u s-sabiħa hi li dawn it-transfers ħarġu bil-firma tiegħi mingħajr lanqas biss kont nafl Ibqa' ċert li kieku kont naf kont noġġezzjona u noġġezzjona bil-kbitl Qabdu u użaw waħda miċ-ċitkulatijiet li kont nibgħat tegolarment fl-iskejjel, bil-firma tiegħi, u kulħadd dat għalija, bl-MUT b'kollox. Riżultat: kulħadd ġej għandi biex nittanġalu li jmut fi skola aktar fil-viċin, u min għax hekk u min għax hekk: Kapijiet tal-iskejjel u għalliema deħlin u ħerġin fl-uffiċċji tagħna jinsistu li mhux possibbli jkunu stazzjonati 'l bogħod mid-dar, min għax kien qed jieħu ħsieb ġenituri anzjani jew morda, u min ħaġa u min oħra. Sa Ugo Mifsud Bonnici, ix-shadow ministet tal-edukazzjoni, kien jiġi biex jara nistax nittanġa xi ħaġa għal xi persuni li hu kien jaf. Għadhom sal-lum x'uħud jaħsbu li kont jien li tajt it- transfersl Mur għidilhoml Kien żmien iktah, tgetfix, theddid, u biża'. Is-sabiħ kien għadu ġej: billi ħafna skejjel la kellhom Surmast u lanqas għalliema, il- gvetn stieden lill-ġenituri jieħdu l-klassijiet f'idejhom. Alluta ttid tara kanvasets u nies ta' qattagħni deħlin fl-iskejjel u sa ġew fl-uffiċċji tagħna. Wieħed minnhom ġie jidgħi u jxejjer idejh, u George White, l-EO tal-iskejjel tekniċi, li fih raġel, mar jipprova jikkalmah u jżommu batta, imma dan qabdu minn sidru u bilkemm ma tiedx igerbu mit-tataġ għal isfell Insomma, dawk li kienu tal-qalba għamlu festa: saħansitra ġie l- uffiċċju Surmast ta' ċertu fama bħala kittieb, isabbat u jaħlef għax tied li lil tifel nibdillu l-klassi, u lil ieħor nagħmillu pjaċit… Vera ma stennejthiex minnul Kien żmien iktah, u jekk tiftakar int kellek scholarship għal New Zealand u spiċċa biex Karmenu Mifsud Bonnici waqqaf is-scholatships kollha u anke għalaq il-British Council. Kont iltqajt miegħu u għidtlu: ''Din mhux ħasta' X'se jirbaħ b'daqshekk il- pajjiż jekk iżżomm liż-żgħażagħ milli jkomplu jistudjawr' U b'riħet hekk dawk li kellhom scholarship tawhom iċ-ċans li jkomplu, minkejja l-istrajk. Ara min imissu dak it-titratt ta' Mintoffl Stotja li bqajt niftakar fiż-żmien li kont EO ġrat ftit wara l-istrajk, meta sar sforz biex is-sitwazzjoni fl-edukazzjoni tikkalma ftit. Kien laħaq Prim Ministru Karmenu Mifsud Bonnici, jew il-KMB kif konna nsibuh. Dan kien għamel żmien Ministru tal- Edukazzjoni wkoll, u kien ħateġ direttiva biex ir-ritratti tal-politikanti, li kont issibhom fl-inttati tal-iskejjel u fl-uffiċċji, jitneħħew kollha ħlief tal-President. Ftit wara laħaq Ministru tal-Edukazzjoni ieħot, Daniel Micallef, u bħalma jagħmlu Ministri li għadhom jilħqu, tied idur l-iskejjel biex jiltaqa' mal-Kapijiet u l-għalliema. Jien kont qed nistennieh isejjaħli minn ġurnata għall-oħra biex nakkumpanjah f'xi waħda mill-viżti, u meta qatagħha li jmur Bitkirkara, fejn qabel kont Surmast, talabni mmur miegħu. Is-Sutmast ta' watajja kien mill-Għatgħutr. Mela nidħlu fl-iskola u l-ewwel ħaġa li naraw kien ritratt ta Mintoff. Il-Ministru qal: ''Mela dan ma qatax id-direttiva li ntbagħtet fl-iskejjel7' Sejjaħ għas-Sutmast, li fl-aħħar instab fit- toilet, qed jirranġa l-flushing. Is-Surmast kien taġel magħmul goff, sidru miftuh u suf kullimkien, u Laburist akkanit daqs seba' mija. Il-Ministru staqsieh: ''Mela ma obdejtx iċ-ċitrkulati' Qis li tneħħi dak ir-ritratt minnufibl' Is-Surmast tbissem tbissima u wieġeb: 'X'nagħmeb Lil Mintoff nistmah aktar minn ommi u mit-tfal tiegħi, u ġej int tgħidli biex inneħħiehsl Ilni nafu lanqas biss kont twelidt intl Ata ma toqgħodx tissikkani għax naqbdek minn sidrek u… Duminku Mintoff Jien twetwitt, issummajt u tbellaħt u ma kontx naf x'se naqbad nagħmel. Ipprovajt insikktu, imma x'issikketrl 'Ħabib, mhux hekk' għidtlu biex nikkalmah. ''Mela jiġi jgħidli nneħħi lil Duminku, għażiż aktar minn ommi l-għażiża… Bewwiġna 'l hemm u mhux żgur bqajna ndutu l-iskejjel dakinharl Dak tifel jew tifla' Inkwiet fil-Vajrinġa Xi sena u nofs wata li spiċċajt minn Surmast Birkirkara u lħaqt EO, bagħat għalija d-Direttur u qalli biex nitla' s'Għawdex għax inqala' l-inkwiet fil-Primarja tar-Rabat, imsejħa Vajrinġa. Mid-dehra kien hemm salt ġenituti jgħajtu u jipprotestaw mal-Kap tal-iskola, u tiedni mmut nata x'kienet ir-raġuni. Nasal ir-Rabat, u saqsi minn hawn u saqsi minn hemm, u nsit naf li omm ta' etbat itfal bniet kien fettlilha li l-aħħar tifla ttabbiha bħallikieku kienet tifel. Minn Matia bdiet issejħilha Mario, libbsitha ta' tifel, u fl-iskola rreġisttatha bħala tifel, tant li kienet tilgħab il-futbol mal-bqija tas- subien, tmut it-toilets tas-subien, u l-bqija. Għall-bidu ħadd ma nduna, u jekk indunaw, ħadd ma qal xejn. Biss meta waslet għall-aħħar klassi tal-Primarja, u tat l-eżami biex tidħol fis- Sekondatja, kellha vantaġġ fuq il-bniet għax kien hemm aktar postijiet għas-subien. Il-ġenituri li kienu jafu iżda ma kinux tkellmu dawk is-snin kollha issa qalgħu storbju sħiħ, u kollox ħareġ fil-beraħ. L-istorja mxiet ma' Għawdex kollu. Min jaf x'ħasset dik it-tiflal Is-Surmast li ma jħobbx imur skola Datb'oħra reġa' bagħat għalija l-Assistent Direttur tal-Primatji, li dak iż-żmien kien ċettu Joe Debono min-Nadut, taġel bravu, jitkellem Ingliż tajjeb, qalbu tajba kemm trid imma kien iżommha u li jgħid jistennieh isir. Qabel ma ġie Malta kien Kap tal- iskejjel kollha t'Għawdex, bis-Sekondatji b'kollox. Aħna l-EOs konna qisna s-sudditi tiegħu, imma konna nittispettawh. Bagħat għalija u għal EO ieħor, u qalilna li kellu problema fl-iskola ta' San Ġiljan, dik li hemm ftit 'l isfel minn fejn hemm il-Kulleġġ tal-Libjani, li qabel kien Teachets' College. Kellu tappotti li s-Surmast kien qed dejjem jasal tard l-iskola, u qalilna biex nindagaw ħalli naraw x'kien qed jiġri. Ftehmna jien u l-kollega li niltaqgħu ħdejn il-Kulleġġ fit-tali data għall-ħabta tat- tmienja u kwatt: nasal jien, u l-EO l-ieħor ma jidhirx. Nistenna, nistenna, u nistenna, imma għalxejn. Alluta qtajtha li mmut waħdi l-iskola, u nsib it-tfal miġburin fil-bitħa jgħidu t-talba flimkien mas-senior teachet, u s-Surmast ma jidher imkien. It-tfal donnhom kienu jafu x'għandhom jagħmlu u x'kien mistenni minnhom, u kulħadd sab postu bil-kwiet. Dort fuq is-seniot teacher u għidtlu: 'U s-Surmast Fejn hu2' Tani tbissima u qalli: 'Ħeqq.. jiġi aktat tard. ''Mela ħa mmur nistennieh l-uffiċċju', għidtlu. Tfaċċa għal xi l-għaxra u sabni nistenna, u la nfixel u la ħmar u la xejn. ''Mela issa tiġi l-iskolar' għidtlu. 'Għax kelli bżonn ngħaddi sal-iskola tal-bniet'. Biex ma ntawwalx, urejtu li dawn l-affarijiet mhux aċċettabbli, u li kien se jkolli nċempel lis- Sur Debono…Meta tkun f'pożizzjoni ta' responsabbiltà jkollok tagħmel dak li ma tridx, avolja jeħduha konttik. Fil-fatt dal-proxxmu kellu rekord li dejjem jasal tard, anke fl-iskola fejn kien qabel. Sieħbi l-EO deher l-għada l-uffiċċju u ġab l-iskuża li kien ma jiflaħx, għalhekk ħallieni mmut waħdi l-iskola biex nikkonfronta s-Surmast. Mhux kulħadd ikollu l-guts li jieħu l-passi, imma kultant trid teħodhom, avolja tispiċċa bl-għedewwa. F'dawk is-snin kollha ta' setvizz tiltaqa' ma' kull tip ta' karattru. Wieħed li bqajt niftakar sew kien għalliem mogħla hawn, qisu ġolf. Kien fil-Primatji imma ħadd ma seta' jsib tarfu għax ma kienx joqgħod għad-dixxiplina u spiċċa kellu xi jgħid mal-Kap tal-iskola. Tawh transfer. għal skola Sekondatja biex forsi jidra ma' tfal aktar kbar, imma hemm ukoll ma ħ — Pal Ferreria, Strada Repubblik Allura biex jagħtuh xi ħaġa dla230 F'errenta, 3Ħada Bepubbiika x'jagħmel bagħtuh ma' tas-Social Welfare, li kien qiegħed ġo Palazzo Ferretia, quddiem it-teatru mwaqqa'. Imma anke hemm ta x'ivvinta. Mela kien għaddej matċ minn Strada Rjali — matċ bil-pulizija u suldati jiċċelebraw xi okkażjoni speċjali. Tela' fil-gallarija biex jarahom u ħin minnhom fettillu jgħajjat b'ħanġra daqsiex: SSTOPP U l-marċ waqaf fil-pront. Imbagħad għajjat: 'ABOUT TURNTP U ttid tata l-pulizija u s-suldati kulħadd idut u jagħqad qishom mitlufin, ma jafux x'qed jiġti…u dak l-imbierek li ħoloq dal-pandemonju jogħxa bid-daħk. Sfrattu sħiħl Biss ma damx jidħak wisq: smajt li telgħu għalih żewġ pulizija u tawh xebgħa ssemmixli Il-Proġett Numru 8 tal-Kunsill tal-Ewropa Waħda mit-tifkiriet impottanti tal-kattieta tiegħi hi MMMMWT dwar proġett kbir tal-Kunsill tal-Ewropa dwar l- ĊONOet Innovazzjoni fl-Edukazzjoni Primarja. L-ewwel memmeza laqgħa tal-proġett saret bejn l-20 u t-22 t'April 1983 ġewwa Strasbourg, u kien hemm tappreżentanti mill-pajjiżi kollha tal-Ewropa, 23 pajjiż maqsumin f'ħames gruppi. Malta kienet mal-Greċja, l-Italja, Ċiptu, u t-Turkija: lilna ma' dawk kienu jarawna. Jien intgħażilt biex nirrappreżenta lil Malta, billi ta' qabli, Debono, kien irtira u kont ilħaqt jien Assistent Direttur tal- Primarji. Fil-laqgħa li kellna f'sala kbira, dak li kien qed imexxi — ċertu Maitland Stobatt — għamel timatka dwar it-temp, u skuża tuħu li fi Strasbourg dejjem bis-sħab u x-xemx ma tidher imkien. Jien dak il-ħin ma nafx x'fettilli u għidt: 'Mela għax ma nagħmlux it-tieni laqgħa Maltaż Xemx għandna fuq li għandnal' Ħatafni fil-kelma, u kulħadd beda jċapċap…u jien kelli nkompli malajr ngħidilhom illi ma nistax inwiegħed għax l-ewwel tidt il-permess tal-Ministru. Minn Strasbourg l-ewwel ħadt fertovija u vapur biex immut natak, Ronnie — u lil Roseline, li int kont bdejt toħroġ magħha — billi kont Reading qed tistudja, u mbagħad ittitornajt Malta. Il-ministru dak iż-żmien kien Muscat, u x'ħin tgħattaftlu bil-ħsieb tiegħi ma kienx kontta, speċjalment billi l-Meditertanean Conference Centre kien tlesta ftit snin qabel, fl-1979. Biss qalli: 'Tmma kollox f'idejk…trid tieħu ħsieb kollox int. 'Tmma din fiha kedda…għandi bżonn lil min jgħinnif' 'Sib lil min', weġibni. U allura bdejt nata kif se nagħmel. Dawwatt madwari l-EOs biex nara min minnhom kien lest jagħti daqqa t'id, u mnalla kien hemm nies bħal Michael King, li għeni ħafna: kien għadu żgħir, mimli enetġija, pulit, u jmut tajjeb man-nies, u kellu ħafna ideat. Kien hemm ukoll min qalli: 'Din mhux int dħalt għaliha7'…speċi 'issa toqgħodx iddejjaq lilnaf'. Ħalliha li mbagħad għatr-tiċevimenti ma kinux ifallu wieħedl Biss minn hawn u minn hemm bdew il-preparamenti, u kelli l-għajnuna tal-Kap tal- protokoll fil-Ministeru tal-Affarijiet Barranin, quddiem il-mużew il-ġdid il-Muża. Kien jismu Cachia, taġel minn tagħna li għeni ħafna. Għenitni ħafna Silvana wkoll: dak iż-żmien kienet segretarja ma' tal-finanzi fid-Dipartiment, u tajtha ħafna xogħol ta' printing tal-affarijiet tal-konferenza, u meta fil-fatt bdew jaslu l-mistednin, kienet tilqagħhom u tkompli magħhom u ddur bihom. Niftakar li vera kienet ħadet gost. Il-konferenza fil-fatt bdiet fis-27 ta' Marzu u baqgħet sejra sat-30 tax-xahar. Lill-membri u mistednin tal- proġett qegħdniehom. fl- Excelsior, li barra li hi lukanda lussuża b'veduta ta' Manoel Island, ma kinitx 'il bogħod: miċ-ċentru tal- konfetenzi. Kelli karrozzi tal- linja biex inżutu l-iskejjel bil- kumdità kollha. Waqt il-viżti kienu jsiru intervisti mal- Kapijiet tal-iskejjel, ħaġa li konna nagħmluha f'kull pajjiż li morna fuq il-proġett. Waħda mill-okkażjonijiet gala waqt il-konferenza It-tir dejjem kien li nitgħallmu fuq is-sistema edukattiva, it-tiżorsi fl-iskejjel, il- manutenzjoni tagħhom u l-bqija. Konna mmottu vetu tajjeb flimkien, mingħajr suġġistjoni minn xulxin, kulħadd jippakkja ruħu sitta sitta ġol-karozzi biex min imut hawn, u min imut hemm. Għamilnielhom programm kulturali żul minn hemm, bi żjarat Ħaġar Qim u l- Imnajdta, l-Imdina u l-Buskett, il-konkatidtal ta' San Ġwann, il-Palazz, u diversi mużewiet. Kellna wkoll żewġ tiċevimenti, wieħed l-għada li waslu minn batta, biex nilqgħuhom, jiltaqgħu ma' xulxin u jippreparaw għax-xogħol, u ieħor kbir fl-aħħar. Trid taħseb għal kollox, u għeni ħafna Michael King, għax kellu ideat li ma kinux jiġu f'moħħi, bħal atranġamenti ta' fjuri fuq l-imwejjed, u saħansittra sprej tal-fwieħa fil-kmamatrl Mattet tajjeb fuq li tajjeb, tant li sal-aħħar tal-proġett kulħadd baqa' jsemmi lil Malta bħala l-aħjar viżta li kellhom. Qalagħna t-temp ukoll, għaliex avolja kien Marzu, għamlet ġimgħa xemx. Għamilt ħafna ħbieb matul dal- proġett, u anke tgħallimt ħafna għax meta tqabbel dak li mdotti bih ma' dak li qed jagħmlu bnadi oħta, dejjem titgħallem. Kellna laqgħat oħta, fosthom f'Lisbona (Il-15 ta' Novembtu 1985), f'Nikosija (21-24 ta' Ottubru 1986), f'Strasboutg (3-5 ta' Marzu 1987), u fNizza (30. ta' b Novembru-2 ta' Diċembru 1987). Kapijiet ta' skejjel Maltin jattendu laqgħa ta' Project 8 L-idea dejjem baqgħet li nitgħallmu 7 minn xulxin, u nkitbu ħafna tappotti ta' compatative education li ħarġu mit- tiflessjonijiet tagħna matul il-proġett, u li wieħed għadu jista' jsibhom interessanti sal-lum. Il-programm dejjem kien l-istess: żjarat — fl-iskejjel, intervisti mal-Kapijiet b'mod 4. pattikulati, u mbagħad iħallulna ftit ħin biex niġru 'l hawn u 'l hinn ħalli naraw il- 7 belt fejn inkunu, jew ġieli anke mmorru xi dawra xi mkien b'tal-linja. Ftit wara Maitland Stobatt laħqet bħala kap tal-grupp waħda Taljana, ċertu Ittra ta' ħajr minn Ginlia, il-Kap ta' Project 8 Giulia, li vera kienet tmexxi tajjeb. Kull laqgħa li kien ikollna fil-pajjiżi membri tal-Proġett kien ikollna red carpet treatment, kollox serjetà, jiċċekkjaw kif il-gruppi qed jaħdmu, joffru l-għajnuna, u kollox ipptepatat kif suppost. Veta kien Proġett imfassal u maħdum tajjeb, u tgħallimt ħafna minnu, għax biex titgħallem, trid tata b'għajnejk u titħaddet ma' min ikun ġattab l- espetjenza. Mhux xogħol biss Għamilt ħbieb ma', fost l-oħrajn, wieħed Finlandiż li kien stedinni noqgħod id-dar għandu. Kellu żewġt itfal subien, ta' xi 10 u 12-il sena, u kien diġà qed idartihom jieħdu inizjattiva: kienu jkabbru l-ħut ġo akkwarju u mbagħad ibigħuhom. Kemm domt miegħu kien tani rota biex immut niskopti l-inħawi, u billi huma nies twal is- satġ kien għoli ħafna. Darba minnhom spiċċajt ġo gandott għax ma stajtx insuqha sewl Ħadni wkoll f'sawna ħdejn għadira, u spiċċajt għamilt bħalhom: l-ewwel tinxtewa fil-fwat, imbagħad issawwat lilek innifsek b'fergħa mimlija wetaq, imbagħad ġirja għal ġol-għadita fejn trid taqbeż u tgħum, avolja l-ilma friżal Kien ħa veta ħsiebi u kont stedintu jiġi joqgħod għandna Malta, imma qatt ma ġie. Kemm domt Ħelsinki qbadt il-'white ships', kif jgħidulhom, biex immut sa Saint Petersburg. Kelli bżonn tliet permessi fuq il-passaport biex naqsam, imma veta ħadt gost li mort: kont ma' grupp b'kollox organizzat u tajna ġonna, funtani, u ovvjament il-Hermitage, li għall-affarijiet antiki li għandu jħabbatha mal-Louvte ta' Pariġi. Rajna wkoll ħafna faqat: djar mhux ikkutati, nies fil-kju biex forsi jixtru xi ħaġa minn ħanut, li fit-tieqa forsi kellu oġġett wieħed biss…nies fil-kju għall-ilma minn vit ġo pjazza… Baqgħu f'moħħi żewġ xeni: ta' koppja qed tiċċelebra ż-żwieġ tagħhom ħdejn il-baħat, flimkien ma' żewġ xhieda, bil-vodka f'idejhom u b'karozza minn dawk l- antiki ħdejhom, b'żigatelli mqabbda ma' ornament qisu ajkla quddiem, u miġbuda lura mal-quartet windows ta' kull naħa…u ħin ieħor pulizija jiġru wara żagħżugħ, bil- pistoli f'idejhom, ġewwa ġnien mimli siġar. Min jaf għaliex Min jaf x'kien għamel Mit-tieqa tax-xarabank qatt ma tista' tobsot x'se tata int u għaddej iddutl Insomma, dak il-Proġett Numtu 8 kien impottanti għalija…u kien ukoll impottanti għal Silvana, għax waqt il-konferenza ta' Malta ħadet sehem f'kollox…dehret li kienet qed tieħu pjaċit, kulħadd ikompli magħha, u hi ma toqgħodx lura qisha mgetrxa, imma tkompli ma' kulħadd ukoll. Dawn l-affarijiet iġiegħluk tikber..veta esperjenza edukattiva minn kull lat. Min jistenna jithenna…jew jithetral Jien kont ilħaqt Education Officer II fl-1979, u kull EO kien tesponsabbli għal jgħin — fl-ispecial: needs. sezzjoni partikolari. Jien kelli A mia DENTI l-Primarja, Kinder u Special OXRRMEAT fil '— i Schools, b'George Samuel Ħ ; ka Uffiċjali tad-Dipartiment mal-Ministru Kollha kemm aħna konna qed nistennew il-promotion u li ninħatru Assistenti Diretturi. Għamilna s-snin ngħixu bit-tama…sakemm smajna li Fearne sar Direttut, u forna. Mott dritt Kastilja nkellem lill-Kap taċ-ċivil, joe Sammut, u li 'l quddiem laħaq Ombudsman. Fearne sar jaf bit-tgergir tagħna, u pprovaw jikkalmawna billi qalulna li ma jdumx ma jmissna aħna wkoll. Mela ftit wara, fl-1987, jitilgħu fil-gvern in-Nazzjonalisti, b'Ugo Mifsud Bonnici bħala Ministru tal-Edukazzjoni. Daħal il-Furjana bil-kanvasers tiegħu, bdew it- reverse transfers, u jien bl-assistenta tiegħi Ms Degabtiele nirċievu otdnijiet biex lil A nibagħtuh B, u B nibagħtuh A, u sejtin. Mhux biss, imma wieħed mill-kanvasers intefa' fl-uffiċċju tiegħi bil-listi ta' ismijiet ta' min għandu jmur fejn. Wara ftit telgħuli, u għidtlu: 'Vapur b'żewġ kaptani ma jimxix: jew int, jew jienl' u għamilt biex nitlaq 'il barta. Biss telaq hu bl-hetta, u mar dritt għand il-Ministtu, li kellu l-kwattieti tiegħu fis-sular ta' fuq. Dan kien pront bagħat għalija biex jieħu t- taġun: dawwar idu madwari u qalli: 'Għaliex għamiltlu hekk3' U jien weġibtu: 'Tien bdejt mill-qiegħ u wasalt s'hawn, u se ġġibuni qisni pulċinelll Mhux se naċċettal' U l-Ministru ċeda u ma bagħtux iżjed idejjaqni. F'Malta, jekk ma titfax l-ankra ma' partit, ma timxix. 77.Fl-aħħar… Assistent Diretturi L-uffiċċju kont naħdem fuq li naħdem. Fajls fuq fajls, ħafna taħbil il-moħħ, u min igerger minn hawn u min igerger minn hemm, ġenituri, għalliema, u dejjem jata x'jinqala'…u ovvjament ħafna amministrazzjoni. Kont nibqa' sal-ħamsa jew il-ħamsa u nofs, u anke nidħol l-uffiċċju s-Sibt…imbagħad ngħaddi sal-Belt indur dawra żgħita u nixtri l-pasti m'għand Cotdina għal Marv. Imma għalkemm min jaf kemm-il darba għidt bejni u bejn ruħi 'X'għamilt b'idejja, il-fatt hu li hekk magħmul: meta Birkirkara bħala Surmast ma kienx hemm aktar sfida, għax kienet sejta tajjeb ħafna, tidt xi ħaġa ġdida. Kont noħroġ fil-bitħa u t-tfal f'posthom u l-għalliema jaħdmu flimkien: kont ngħidilhom: 'Tntom il-kolonni tal- iskola''… kienu jieħdu gost meta ngħidilhom hekk. Dejjem kien hemm dawk il-ftit li ma jsibux tarf, imma ħafna mill-għalliema kienu veta tajbin u ddedikati. Fl-amministazzjoni li mmissjajt kien s-sodisfazzjon li nata t-tfal jikbru u jieħdu gost bl-attivitajiet li konna notganizzawlhom…dejjem għaddejjin b'xi ħaġa. Telgħu n-Nazzjonalisti fl-1987, u l-MUT imbuttat ħafna biex jagħtuna l- appointments li kien ħaqqna. Sena wara ħadt il-ħatra t'Assistent Direttur, pet sitt naf aktar tard li għal naqta ma tliftx dak li kien mistħoqq — kien Ugo nnifsu li qalli. Mela ltqajt miegħu l-Belt meta dħalt nisma' quddiesa fil-knisja ta' Santa Batbata, u qalli: 'Għal naqra ħadtha Mikel' 'Għal naqta għaliex977 għidtlu. Mid-dehra kien hemm wieħed tal-qalba, xi kanvaser, li kien se jaqlibhieli. 'Ħabbatna ħafna', qalli Ugo. U jien, allurarl Kelli mmexxi waqt l-aktar żmien ta' nkwiet, u mbagħad jiġi weħed minn taħt ir-riħ u jgħaddiniż Ma taraxl' 'Kienet diffiċli Mike…diffiċliV'. ' Fil-JUM i -ĦATRA ili 'MR. bħal JASSISTENT f ġinerrun Edukazzjoni Il-bosta dmirijiet li kellek taqdi, Fost dawn il-hafna hbieb li hawn madwarek, koitilaġtligw 0ew,bi skruplu l-aktar khiż. 1 gow biex jaqsmu mieghek il-ferh tachhom Cbdejt u qghadt ghall-ordnijiet ta' fuqek. hawn jien, habib antik tas-snin mghoddija. U bhala hlas ghollewk u tawk tifhir, llassejt li jien bid-dritt ghandi nkun maghhom. — A 5 ġ Illum tinsab fuqnett ta' dil-karriora BA hmiebni llum infakkrolt fi tfulitek, li fiha għaddejt ta' hajtek l-isbah mnins Din kienet ka faslitlek il-gojjieni. U hemm se'tibqa' tkun ta' fojda kbira i Id-doni sbieh 1i ghandek kżonu jidhru; 2 chal bosta eluf ta' tfal Haltin u Ghawdxin. f'karattru' twajjeb, dħuli, dejjem hieni, i : ' ' llaldina llum kemm hbieb u kemm ghalliema, liiz-zewg triqat l'infethu f'salt quddipmek, nuruk il-ferh taf qlubna,wisq genwin, dik ta' qamsis,inkella dik t'ghalliema U nweghduk 11 kif ghamilna dejjem, Ghasilt it-triq, ghalik mis-sema: mfadrla; f'hidmitna nkomplu nghinu 141 xulxin, u ghixtha sew fil-barka'u fis-nliom. $ A ħ 1 'JULTAN' REFALO NAPA Poeżija miktuba minn kollega wara l-ħatra tiegħi Minn wara l-iskrivanija… Bħala Assistent Direttur ikollok tlaħħaq ma' kulma jinqala'. Niftakar darba minnhom bagħat għalija Pawlu Galea Curmi, li jiġi missier l-Isqof, u li kien inkarigat mill- accounts. Kien kwiet imma attent u ma jaħtablu xejn. Mela nduna li l-kontijiet tad- dawl u tal-ilma fl-iskola tal-Primarja ta' Birkirkara kienu qed jimmarkaw għoli ħafna aktar mis-soltu, u qalli biex nindaga għaliex. Biss jien malajr fakkartu li fil- kindetgartens konna waħħalna panel heatets, u dawn jaħlu ħafna. €Ma ġienix f'moħħi', qal. Imma ovvjament aħna li tlajna pass pass mill-iskejjel kellna l-vantaġġ li nafu x'ikun għaddej fil-ħajja ta' kuljum tal-iskola. Datb'oħta bħala Assistenti Diretturi kellna laqgħa mad-Direttur Fearne, u l-istess Galea Curmi kien inkwetat għax is-supetvision tal-middav break kienet qed tiġih spiża spiżun lid-Dipartiment. Bejn li ħafna ġenituri kienu qed iħallu t-tfal l- iskola f'nofsinhar, u bejn li l-MUT Xogħol amministrattiv fid-Dipartiment dejjem tagħmel ptessjoni biex l-għalliema jitħallsu aħjar għas-supetvision duties…il- kont dejjem tiela'. Għamilt suġġeriment li minflok sagħtejn il-brejk jitnaqqas għal nofs siegħa, bħall- brejk tal-iskejjel privati. B'hekk tinqata' l-kedda li t-tfal joqogħdu jmottu d-dar jieklu biex imbagħad jetġgħu jiġu lura, u l-kedda li f'nofsinhar trid tara x'se tivvinta mat- tfal li jibqgħu l-iskola. L-idea ntgħoġbot. Il-fatt li l-iskejjel privati diġà kienu jispiċċaw kmieni għenet ħafna. Maż-żmien l-idea ġiet implimentata ma' Malta kollha. L-għalliema ovvjament igewadanjaw, għax kienu jmotru d-dar qabel, u dak iż-żmien ftit kien hemm ommijiet li jaħdmu, u allura ma kienx hemm teazzjoni minn dawk li forsi setgħu beżgħu minn sitwazzjoni fejn it-tfal imottu d-dat u ma jsibu lil ħadd jistenniehom. Tlifna l-attivitajiet ta' nofsinhar..il-klabbs u x'naf jien..imma fl-edukazzjoni m'hemm l-ebda soluzzjoni perfetta: tirbaħ ħaġa u titlef oħra. Direttur tal-Primarji L-aħħar pass tal-kattieta tiegħi fis-servizz kien meta, ftit qabel ma ħriġt bil-pensjoni, minn Assistent Ditettur sirt Direttur tal-Primatrji, b'aktar minn 110 skejjel taħt idejja. L-MUT kienet iġġieldet għalina u waslet għal qbil li kulħadd jitla' skaluna: l-Assistenti Diretturi jsiru Diretturi, u d-Direttur Fearne jsir Direttur Ġenetali — li kienet l-ewwel darba li kien hemm dan il-post u saret fis-sezzjonijiet differenti taċ-ċivil. B'kollox kienu saru mal- ħdax-il Direttur imqassmin mal-etba' sections: Primarja, Sekondarja, Technical, u Upper Secondatv. Damu jġebbdu sena sħiħa sakemm ħatġu l- promotions, b'uġigħ ta' stonku ssemmixl Li kieku ma' għamiltx il-kors t'Oxford, u d- Diploma fit-Teoloġija, għal bżonn ma kontx neħodha…avolja kont imxejt il-passi kollha fl-iskaluni tal-karriera, minn għalliem fil- klassi sa fuq nett. Trid tqis li kont għamilt erba' snin mingħajr appointment fi żmien imqalleb ħafna, inkluż l-istrajk — żmien iktah ħafna li fnieni u kissirni. Prize Daps fl-iskejjel Fil-fatt ix-xogħol li kont nagħmel qabel kien eżatt l-istess li kont nagħmel bħala Assistent Direttur. Meta jasal is-sajf trid tippjana kollox għas-sena li jmiss. Tqassim skont il-bżonn ta' kollox ħalli mat-tadd tas-salib ikollna kollox in otdet: textbooks, otdnijiet mingħand il-bejjiegħa tal-kotba, għamata, stationetv…u kollox bv tender. Għajnuna ftit li xejn, u kien ikolli nidħol fid-dettalji kollha, sal-bżonnijiet tal- puttinara…U iżjed u iżjed il-postings tat-teachets: qabel is-sajf, għall-ħabta ta' Mejju jew Ġunju jagħmlu t-talba għal transfers biex ikunu aktar viċin tad-dar… Kienet tkun biċċa xogħol kbita ta' kull sena sakemm kulħadd isib postu, qisek għandek il-pawns u qed tilgħab iċ-ċess. tiżżi ħajr lil għall-ħidma twila u dedikata fis-servizz tal-poplu tagħha Ta' spiss kien ikun hemm tfixkil għax għall-bidu kien hemm Direttur għal kull section — George White, Paul Hevwood, Joe Zammit Mangion u jien — imma l-Kapijiet kien ikollhom diffikultà għand min itidu jitrikortu għall-ħtiġijiet tagħhom: min fuq tiżotsi, min fuq educational visits, min: fuq handvmen…alluta. meta jċempel Sutmast ma jafx lil min irid ikellem. Dan kollu kien biex iżidu l- appointmentsl Imma tal-anqas għandi s- sodisfazzjon li l-isforzi tiegħi ġew irtikonoxxuti, u nħares lura lejn ħidmieti b'wiċċi minn quddiem, għax dejjem u kullimkien tajt mill- aħjar li stajt. MAS-SITTIN: M'GĦANDIX KWIETI Fl-okkażjoni ta' meta rtirajt Pensjonant fit mis-servizz fl-1991, ta' 61 sena. Kien Diċembtu, u l-Ministru Ugo Mifsud Bonnici ġabarna fl- indana li hemm bejn is-sular fejn id-Diretturi kellna l- uffiċċji, u s-sular ta' fuqna, fejn Ugo kien jilqa' lin-nies u kellu l-istaff tiegħu. Awgutalna Milied tajjeb, u ħa l-okkażjoni biex jifraħli u jfaħħarni tax-xogħol li kont għamilt matul is-snin. Ħajr n rigali mill-kollegi Sħabi l-Assistenti Diretturi min-naħa tagħhom kienu ħejjew tiċeviment żgħit mingħajr ma qaluli, u xrobna u kilna xi ħaġa flimkien fl-akbar uffiċċju li kien hemm, li kien tal-assistenta tiegħi Ms josephine Degabriele. Domna xi sagħtejn nitkellmu, u wata li spiċċajna kulħadd mar lejn id-dar. U jien mingħalija li dak kien kollox. TM Biss il-Kapijiet tal-iskejjel Primarji tiedu jorganizzaw xi ħaġa d /a grande…ttid tqis li kont qrib ħafna tagħhom u kont notrganizzalhom laqgħat darba kultant biex noħtoġhom ftit mill-iskejjel tagħhom, ngħidilhom x'ikun għaddej, u jaqsmu idcat u inizjattivi bejniethom…xi ħaġa li huma kienu japprezzaw ħafna. Dawn il-Kapijiet ta' 'l fuq minn 110 skejjel organizzawli riċeviment f'Villa Attigo, f'San Pawl. tat- Tatġa, u kien veta festin sabiħ: ħafna ikel u xotb, u kulħadd jitkellem u jirrakkonta. Ir-riċeviment organizzat mill-Kapijiet tal-iskejjel Saru d-diskotsi tal-okkażjoni, u tawni wkoll frame tal-fidda bħala tigal ta' tifkira. Veta ħarġet tajjeb ħafna…u l-preparamenti kienu satu kollha bil-moħbi, jiġifieri ma kontx qed nistennieha. Wara ovvjament bdejt il-proċess biex noħroġ mis-setvizz. Bdejna bit-tajjeb, għax l- isktivan li kien hemm fis-sezzjoni tal-pensjoni fid-Dipartiment kien għadu jilħaq, u ma setax isib ismi fir-reġistru. Bilkemm ma tiedx jgħid li jien żbaljat… 'Tnt żgur kont taħdem hawn9' staqsieni. Hekk tidt nisma', wata dawk is-snin kollha fiċ-ċivill Insomma, fl-aħħar sab tarf u u billi kont fuq l-istaff list stajt nibda nieħu l-pensjoni. Meta tittira tieħu daqqa luta..ikun hemm ovvjament min ikun ilu jistennieha l- ġurnata, u jgħodd ix-xhur u l-ġranet li jkun baqa' qabel ma jittita. Imma jien bil- kontra: ħassejtni mdejjaq għax wata li tlajt is-sellum kollu, waqajt għal isfel, filli kulħadd jafek u filli m'inti ħadd. Tkun imdotti b'responsabbiltajiet kbar u b'ċertu awtotità, u tispiċċa b'xejn, avolja tkun tħoss li għandek ħafna x'toffri u x'tagħti, u li għad baqagħlek l-entużjażmu għax-xogħol. Għalhekk għalkemm spiċċajt mis-setvizz, xtaqt li nibqa' nagħti sehem fl- edukazzjoni, u d-drawwa kienet li joffrulek xi ħaġa x'tagħmel biex tgħin. Lil tal-qalba kienu jerfgħulhom l-akbar loqom, u jien tal-qalba ma kontx. Lill-Ministru għidtlu: ''Alluta jien daqshekko' U tani biex nieħu ħsieb l-interviews tal-għalliema nisa li kienu waqfu jgħallmu għax kienu żżewġu, u li billi kien hemm nuqqas t'għalliema pprovaw iħajru lil dawk li kienu ħarġu mill-College biex japplikaw. Fil-fatt kont ħajjart lil marti Marv, li kulma għallmet kien għal xi sentejn wara li spiċċat il-College…ttid tqis li konna żżewwiġna żgħar — kellna 23 sena biss. U anke lil oħtha Lilv ħajjartha imma hi wkoll ma tiditx. Mhux faċli terġa' tibda taħdem wara tant snin ġod-dar. Kont nagħmel interviews ukoll mal-Foundation for Educational Services, fejn konna nagħżlu l-għalliema li kienu jagħtu xi kontribut fil-programmi tal-Fondazzjoni. Imma dħalt ukoll għal ħafna xogħol ieħot, bosta minnu fil-kamp edukattiv, imma wkoll fis- safat bħala tour leadet, u fil-komunità, l-aktar permezz tal-knisja. President tal-Kunsill tal-Iskola tan-Naxxar Ftit wata li irtirajt kitibli la naf il-Prim Ministru u lanqas id-Ditettur jitlobni biex inkun il-President tal-Kunsill tal-iskola tan-Naxxar. Aċċettajt u kont immut b'ċertu kunfidenza għax għomti u ħajti fl-iskejjel. Kont naf ir-regoli kollha, u fl-istess ħin stajt nibqa' aġġornat għax kont nirċievi ċ-ċitkulati kollha, u billi bqajt fis-sezzjoni tal- anzjani fl-MUT kont inkun naf x'kien ikun għaddej ukoll. Għamilt 20 sena President tal-Kunsill, u tajt diversi Kapijiet, xi 4 jew 5, fosthom l- ewwel wieħed Edwin Camilleri, li billi kien miżżewweġ ma' kuġina ta' Matv konna ħbieb ħafna u mmottu tajjeb flimkien. L-aħħar Surmast kien Norman Grech, li kien ukoll il-Viċi President tal-MUT…raġel minn tagħna ħafna u ddedikat. Daħħalt ħafna affarijiet kemm domt President. Fil-Kunsill kien ikun hemm ttliet tappreżentanti tal-għalliema, tlieta jitrappreżentaw lill-ġenituri — ħafna dtabi ommijiet — is-Surmast u jien. Il-ġenituri jgħidu l-ilmenti tagħhom — bħal ngħidu aħna dwar li t-tfal m'għandhomx jitħallew fix-xemx fil-bitħa, jew dwar l-ikel fit-tuck shop — u l-iskola tieħu l-azzjoni li jkun hemm bżonn. Ġieli kont nispjega x'għandha tkun il-proċedura — pereżempju li tajjeb li jkun hemm xi ġenituti jgħinu lill- għalliema meta t-tfal ikollhom xi ħarġa. Bdejna klabb tat-tisjir bl- għajnuna ta' waħda mill- ġenituri. Jien daħħalt l-idea li l-librerija għandha tintuża aktat, u anke ssit parti mit- timetable ta' kull ġimgħa, ġa bit-tfal ifitxxu fuq xi tema Ma' membri tal-Kunsill tal-Iskola Bdejna proġetti li jinvolvu l-iskola kollha, billi pereżempju niffukaw fuq xi pajjiż. Ir-relazzjonijiet ġeneralment kienu jkunu tajbin, bin-nisa fuq il-Kunsill iwasslu dak li xtaqu jgħidu lill-iskola sħabhom, hekk kif kienu jkunu jistennew batta sakemm joħotġu wliedhom wata l-aħħar lezzjoni, jew filgħodu qabel tibda. Biss darba nqala' intopp li dejjaq lil kulħadd. Waħda mill-ommijiet bdiet torganizza lil sħabha biex jidħlu fl-iskola u jiċċekkjaw jekk l-għalliema kinux ikunu f'posthom fil-ħin, jew biex jaraw li t-tfal kienu qed iġibu tuħhom sew fil-bitħa. Jien għidtilhom li hemm ċetti affatijiet li huma tal-iskola u mhux tagħhom, bħad- dixxiplina, u l-kurtikulu. Għamilthielhom ċara x'inhuma t-twoli u anke ktibniehom ħalli kollox ikun ċar. Minkejja dan kollu xi wħud minnhom baqgħu jidħlu fl-iskola, qishom qed jispjunaw, u anke bdew imottu d-Dipartiment biex jugżaw lil dak u lill- ieħot, u allura kelli nieħu l-passi u għidtilhom: ''Daqshekkl Intom suppost qegħdin biex tgħinu u mhux biex taqilgħu l-istorbjul' Għidtilhom ukoll li kont se navża lid- Dipartiment, u li ma kontx sejjer aktar għal-laqgħat tal-Kunsill sakemm l-affari tiġi f'postha. Infatti waqafna għal xi tlieta jew erba' xhur qabel is-sajf, u wata s-sajf kollox kien qagħad u stajna nkomplu bil-kwiet. Batta dan l-inċident, li kien ħtija ta' xi ġenituri li ħadu l-arja, konna mmottu tajjeb. Kienu jittispettawni u dejjem jagħtuni post ta' quddiem għal Prize Dav. Kont immexxi b'tali mod li nżomm id-dixxiplina waqt il-laqgħat ta' kull xahar tal-Kunsill, u d-diskussjoni kienet tkun fuq dak li l-membri tal-Kunsill kellhom dritt jitkellmu fuqu. Kont immut għal qalbi, għax wara dawk is-snin kollha fl-edukazzjoni tibqa' tinteressa tuħek. Biss imbagħad wara li mietet Marv tlift l-interess, u bgħatt l-ittra tar-riżenja fejn spjegajt li għal raġunijiet personali u tal-familja ma stajtx inkompli. Ngħin fil-Kulleġġ St Edwards Meta ttirajt ma stajtx nissaporti noqgħod id-dat ma nagħmel xejn, u allura dejjem infittex opportunitajiet biex nagħmel xi ħaġa. U ġieli dawn l-oppottunitajiet ġew f'idejja mingħajr ma stedinthom jien. Waħda minnhom ġiet minn Louis Farrugia, ta' Ġieli kont immut il-villa tiegħu l-Watdija għax kellu grandfather clock li lili biss kien jafda meta kien jinqalagħlu xi ħaġa. Darba minnhom qalli: ''Titħajjar toqgħod segretarju tal-Board of Governots tal-iskola Saint Edwards7' Louis kien fuq il-Bord, u billi jien għomtri u żmieni fl-iskejjel kienet tagħmel sens li naċċetta. Kont inżomm il-minuti tal-laqgħat, u xi affarijiet baqgħu f'moħħi… Waħda mill- preokkupazzjonijiet kienu l-fondi, u dejjem jitkellmu minn fejn se jġibu flus għall- iskola. Niftakar li darba minnhom membru sinjur li kellu n-negozju tiegħu f'tax-Xbiex iddeċieda li jħalli kollox u jidħol f'kunvent ġewwa Bath, l-Ingilterra. Kien benefattur tal-iskola u ħallielha ħafna flus meta ngħalaq ġewwa u ħalla d-dinja warajh. Fit-tliet snin li għamilt segretarju tal-Bord tajt kif din l-iskola taħdem, u ovvjament stajt inqabbilha mal-iskejjel tal-gvern li kont imdotti fihom. Dejjem jitkellmu bl- Ingliż bejniethom, puliti, dejjem bl- ingtavata u uniformi, imġiba edukata u mhux taffa, kollox fil-ħin u dixxiplina mingħajr kastigi. Anke joħorġu għall-PE, kulħadd bl-otdni, kollox 'please' u 'thank vou'. Il-Kulleġġ ta' St Edwards Kienet skola posh, tas-sinjuri. Kien ikun hemm xi wieħed jew tnejn, xi tifel ta' xi kunttattur li kellu l-flus biex iħallas, imma jispikka għax differenti mill-oħrajn. 'Tatahom qishom ħuta batta mill-ilma, imma mbagħad jingranaw bil-mod il-mod. Li hu ċert hu li ma kinux idaħħlu lil kulħadd… 83. Billi x-xogħol tiegħi tani esperjenza tas-safar, fettilli darba minnhom immur għand travel agent, ta' Brittania Tours, u għidtlu li jekk ikollu bżonn tour leader kont lest li nidħlilha l-biċċa xogħol. Aċċettawni mal-ewwel u bagħtuni ma' tour leader ħalli nieħu ftit esperjenza ta' kif isiru l-affarijiet. L-ewwel mawta kienet għal Loutdes. Din kienet ħafifa għax ma tantx għandek fejn iddur: kollox madwar il-bażilika, kemm kultant nagħmlu excutsion fil-muntanji, u darba minnhom fuq xmata taħt l-art fejn anke ħadna d-dgħajjes biex nataw ġewwa l-għerien. Mill-bqija kollox fuq nota teliġjuża: purċissjonijiet aux flawzbeanx, li kienu veta sbieħ, kif ukoll l-għolja bl-istatwi tal-Via Sagra, il-banjijiet għal min tied jinżel fihom, u l-bażilika ta' taħt l-art fejn kienet issit quddiesa darba fil-ġimgħa, u li kienet tkun imballmata bin-nies. Wara l-mawra ta' Loutdes bdejt nieħu l-gruppijiet waħdi. Ħadthom Tuneż, Istanbul, Euto Disnev, u Barċellona divetsi drabi. Niftakar li Euro Disnev ħadt ukoll lil Nicki ta' Marlene — forsi kellha xi tnax-il sena — u ħaditli rasi l-ħin kollu trid tmur fuq it- roller coasterl Li tkun tour leader fiha x-xogħol: trid iżżomm mal-programm u mal- ħin minħabba li x-xufier ikun itid jasal fit-tali post fit-tali ħin biex ma jiltaqax ma' traffiku jew biex ikollna ċans induru sew. Imma fi grupp issib minn kollox: min dejjem tard, tagħmel x'tagħmel u tgħid x'tgħid. Min igerger fuq l- ikel jew fuq il-lukanda…Diffiċli ferm li żżomm lil kulħadd kuntent il-ħin kollu, u trid tata kif tagħmel Ma' Nicki Pariġi biex jieħdu gost. Datba minnhom ħadt grupp il-Greċja. Suppost kellna kollox ipprepatat kif suppost, u ġiet tilqagħna waħda l-ajruport. Wasslitna sal-lukanda f'nofs Ateni, u hekk kif dħalna telqet 'l hemm. Kulħadd inġabar bħas-soltu quddiem it-reception biex inqassmu ċ-ċwievet tal-kmamatr, u din dejjem tieħu l-ħin għax il-ħbieb ikunu jridu joqogħdu ħdejn xulxin, u min irid ikun fil-għoli, u min fil-baxx, u dejjem sejrin. Mela nqassmu ċ-ċwievet, u x'ħin mingħalija lest kollox nibda nata lin-nies neżlin ittabbjati, min igerger għax it-tieqa ma tingħalaqx, min jgħid li kien hemm il-wajers tad-dawl mikxufin, u min ħaġa u min oħta. Dott fuq is-sid biex nata x'kien qed jiġti, u dan spjegali li parti mil-lukanda kienet qed tiġi rinnovata. X'ħin ta li ma konniex se naċċettaw daħħalha f'moħħu li jaqsam il-grupp fi tnejn, nofshom fil-parti tal-lukanda li kienet ġiet rinnovata, u n-nofs l-ieħor f'lukanda fil-viċin. Biss din m'għoġbitni xejn u insistejt li l-grupp kollu jibqa' flimkien. Ċempilna Malta, u Noel Farrugia tal-Brittania żamm miegħi u fl-aħħar waslu għal artanġament li jeħduna Ikoll kemm aħna ġo lukanda oħta. U morna veta tajjeb, għax spiċċajna ġo lukanda 4 stars, il-Hotel Stanlev, li kienet qisha palazz: pulita, kollha fjuti, bil-pool fuq il-bejt minn fejn stajt tara l-belt kollha. Imnalla kont waqaftilhom: kulħadd kien kuntent għall-aħħar u bdew iċapċpuli u jgħiduli: 'Prosit Mikel' Imma mhux dejjem tiġik tajba. Darba minnhom konna l-Italja, kulħadd jiġri u jixtti, kollox bil-mixi…u l-grupp kien għajjien. Ħarġu bl-idea li ma mmottux wieħed mill- postijiet li kien imsemmi fil-programm, u wata li aċċettajt ruħi li kulħadd qabel, itritornajna lura lejn il-lukanda. Mela naslu lura Malta u koppja għamlet tappott konttija li ma ħadthomx fejn suppost ftehmna li mmottu. Bagħtu għalija biex jaraw x'kien ġata, spjegajt, u kienet ovvja li dil-koppja kienet qed tipprova tieħu xi vantaġġ minn dak li ġara, għalkemm kienu qablu li naqtgħu ż-żjatat fil-qasir dakinhar. Imma t-tout operator żamm magħhom. X'ħin tajt hekk għidt f'qalbi: 'Dat-trouble x'irtidu2V'…U ma komplejtx aktat. L-esperjenza li kelli bħala tour leader fetħitli opportunità oħta, did-darba mal- Assoċjazzjoni tat-Tour Opetators. Kien hemm divetsi tout operators kbar li jafuni — nies bħal Borg Olivier, Arrigo, Hamilton, u tal-Brittania Tours u Europa Touts — u staqsewni biex nżomm il-minuti waqt il-laqgħat tagħhom fiċ-Chamber of Commerce, fi Strada Repubblika, u biex inkun hemm tliet darbiet fil-ġimgħa għal li jista' jkun jinqala' xi ħaġa. Din irnexxiet ħafna, u għamilt xi ħames. snin segretarju tal- Assoċjazzjoni. Tawni uffiċċju għalija, u għal-laqgħat kien ikun hemm mal-ħmistax-il ruħ, kollha nies tal-affari tagħhom. Kont għal qalbi ħafna…tiltaqa' ma' ċerti nies, u ssir. tifhem l-andantament tagħhom. Hu post fejn jiltaqgħu ħafna intrapendituti, kollha jimbuttaw il-karru tagħhom, u dak li l-iżjed jaf x'qed jagħmel jitpilja Il-Kamra tal-Kummerċ aktat. Ħafna minnhom kienu jmottu huma jagħmlu l-kuntatti fil-pajjiżi fejn se jibagħtu l- gtuppi, biex jagħżlu l-lukandi, u s-servizzi, jagħmlu l-kontijiet u jaraw fejn jaqblilhom. Kulħadd jiftaħar b'tixu, jgħidu minn xiex għaddew, u jaraw kif iżidu l-biżniss minn sena għall-oħra. Kellhom l-ispeċjalità tagħhom. Lourdes kienet f'idejn il-Brittania, u tgħidx kemm kien itella' gruppi kull sena. Min ikollu xeħta għal ħaġa, u min għal oħta, kulħadd skont il-kuntatti li jkollu. Ieħor kellu kuntatti tajbin ħafna ma' EuroDisnev. Minkejja li jikkompetu bejniethom, kien fl-interess tagħhom li jifthiemu wkoll, speċjalment fuq ħwejjeġ governattivi, biex jaraw kif jistgħu jiffrankaw. Xogħol ieħor li għamilt meta ttitajt — forsi l-aktar xogħol impenjattiv li kelli — kien meta talbuni nwaqqaf il-Customer Care Unit ta' Monte Carmeli. Din kienet inizjattiva ġdida, fuq pressjoni mill-pubbliku, biex ikun hemm uffiċċju li jilqa' l- ilmenti ta' dawk li kellhom xi ħadd jiġi minnhom fl-isptar. Bdejt fis-sena 2001 u għamilt madwar disa' snin immexxi l-uffiċċju, sa ftit wata li mietet Marv. Kien ikkuntattjani Dr John Cachia, li bħalissa nsejt kif sirt nafu, imma naf li kien student miegħek fl-istess klassi San Alwiġi, Ron. Stednuni biex notganizza das- setvizz, li kellu jkun indipendenti mit-tmexxija tal-isptar ħalli nkun f'pożizzjoni li nagħmel teview tal-każijiet b'mod indipendenti, bi trasparenza sħiħa, u b'rispett lejn il-kunfidenzjalità. Dr Cachia talabni li nikteb l-ewwel rapport sal-aħħar ta' Ġunju ta' dik is-sena, u wata nissottometti tappott kull sitt xhur. Id-daħla tal-isptar Monte Carmeli Kien xogħol appuntat mid- Dipartiment tal-Isptatijiet, imħallas, u l-ittra ta' ħatra kienet tindika li kelli nkun iċ-Chait ta' kumitat. Kelli wkoll għajnuna klerikali biex iżommu l-fajls u l- kortispondenza f'posthom. Tawni uffiċċju minn fejn naħdem, kamra hekk kif tidħol l- isptat, imma mhux fejn hemm is- swali bil-pazjenti. It-tip ta' lmenti li kienu jaslulna mill-ġenituri u qtaba tal-pazjenti kienu dwar indafa fis-swali, is-sodod, nuqqas ta' ikel, li l-pazjenti ma kellhomx biżżejjed arja u ħruġ fil-bitħa. Kelli nitgħallem min huma n-nies inkarigati, ħalli kull ilment nabbinah ma' persuna li setgħet tieħu azzjoni. ARE DEPARTMENT OF INSTITUTIONAL HEALTH A ji GALA DIVISION PALAZZO GAGTALLAA j PALAZZO ASTELLAMI TG L-ERKANT 18, MENCHANTS STREET, kser-vra VALLETTA — VIT ta MALTA. suna. L-ittra tal-ħatra Niftakar li meta dħalt l-isptar l-ewwel impressjonijiet tiegħi kienu li kien post shabbv, kien. — hemm — nuqqas t'attenzjoni, u kuħadd jagħmel li jrid. Sirt naf li kien hemm min anke jsawwat lill-pazjenti. Kelli nibda mill-bidu nett f'dik li hi customer care, għax xejn ma kien stabbilit. Għamilt mission statement fejn enfasizzajt l-impottanza ta' setvizz petsonalizzat, u ħidma sensittiva għall- bżonnijiet tal-pazjenti. Bdejt ukoll insit naf it-tobba u l-psikjatti ħalli nkun naf għand min għandi nittikotti. Dawruni ftit biex nata l-ambjent…kien ċertu Tarcisio mit-Rabat li ħadni nata s-swali, il-gaming room fejn kienu jilagħbu t- table tennis, il-kamra tal-ikel, il-ġnien, il-bat, u l-watds. Il-wards ħallew impressjoni qawwija fuqi…kollha msakktin, u l-pazjenti ma jistgħux joħorġu. Uħud minnhom mhux ħażin, imma oħtajn qishom illuppjati, għax mimlijin kalmanti biex ma jaqilgħux inkwiet. Kien hemm waħda mill-wards li kienet pattikularment kattiva, u ġieli kont nisma' lill-pazjenti jgħajtu għax kienu qed isawtuhom. Din kienet tagħtini ħafna ġewwa. Kien hemm sezzjoni għaż-żgħar ukoll, għal tfal ta' bejn l-10 u s-16-il sena. Dawn kellhom ġnien bl-annimali, xi nagħġa, ħalli jkollhom ambjent ħelu u familjati, maqtugħ mill-bqija tal-watds. Fl-isptar hemm ukoll sala kbira qisha mużew b'affarijiet antiki li għandhom x'jaqsmu mal-mard mentali… fosthom straight jacket li qabel kienet tintuża biex tikkonttolla l- muvimenti tal-pazjent, u ħafna exhibits oħra. Waħda mill-affarijiet li għamilt kienet li bdejt norganizza attivitajiet kultutali, bħal teatrini, ħarġiet, u daħħalt ukoll premijiet għall-aħjar ħaddiem, il-Worket of the Veat Award. Minn dan qabel ma kien hemm xejn. Saħansitra bdejt booklet bil-kulur li kien jagħti idea tas-setvizzi li kellna, u li konna A nqassmu ma' dawk li kienu jiġu jaraw lill-qraba tagħhom l- Tiċie — SPTAR MONTE CARMELI Ħ'Attard Kull sena bdejna norganizzaw purċissjoni għall-festa tal- —2 Madonna tal-Karmelu. Kienu joħorġu bl-istatwa fil-bitħa, jiġu l-qraba u ħbieb, u wata jsir riċeviment. Kellna wkoll wirjiet bl- għasafar u bl-akkwatji tal-ħut, u ftaħna l-isptar għall-pubbliku biex ma jibqax b'dik l-arja ta' dwejjaq. Mhux darba u tnejn inqala' xi inċident. Darba minnhom kienu Customer qed jieħdu pazjenta minn Monte Catmeli għall-isptar Mater Care Dei — li kienet ħaġa spissa — u din suppost dejjem kien ikun — customer Core: 2330 8102 hemm tnejn magħha. Għal xi raġuni din il-pazjenta bdiet iddut fil ki u vgat lilha nfisha u mietet fi triqitha lejn l-isptar. Tista' tobsor kif inqalgħet straġi sħiħa…kjass kbir. Ġieli wkoll kien ikun hemm min jaħrab, jaqbeż minn xi ċint, u mur sibul Kien hemm il-biża' wkoll li xi pazjenti b'dipressjoni jipprovaw jgħallqu lilhom infushom. Jien qatt ma ħassejtni fil-periklu, għax kont fuq batta, maqtugħ mill- wards. Din l-espetjenza nqisha bħala waħda mill-kbar li kelli wata l-kattrieta fl-edukazzjoni: ħadt gost nata l-post jimxi 'l quddiem. Mawta l-Awstralja… Eddie, wieħed mit-tfal ta' oħti Rożina, li kien ukoll joqgħod l-Awsttalja, kien baqa' jikkorrispondi miegħi u darba minnhom kitibli li oħti kienet daħlet l-isptar u li l- qagħda tagħha ma kienet tajba xejn. Kellha qtugħ ta' nifs u ma kinitx qed tiekol. Fi ftit kliem, kienu qed jaħsbu li ma kienx baqagħlha wisq ħajja. Inzerta li int Ron kont sejjet New Zealand għal xi konferenza, u allura ħaġa ġġib lill-oħra, u qtajtha li mmut nata lil oħti, billi ħafna mill-vjaġġ stajt nagħmlu miegħek. Marv inkoraġġietni, u billi kont irtirat ma kellix wisq itbit u stajt nitlaq. Tlaqna flimkien fis-17 a zz t'Ottubru 1998: l-aktar vjaġġ mejt ka twil ta' ħajti. Għaddejna minn Na Ateni, Dubai, Singapot, tagha, BRTATTT Wain Melbourne, u. fl-aħħar $ - wasalna Svdnev. Int Ron bqajt sejjer New Zealand, waqt li jien ġie tiġ għalija Michael Grech, it-tifel NEW SQUTH taz-zija Mariġwann tar-Rabat, oħt ommi. Imbagħad tlaqt l-ewwel għal l Partamatta, fejn hemm ħafna: —m l m Maltin, u minn hemm bil- mo om ferrovija għal Tamworth, u Passes bil-kowċ. għal: Manilla. $ Sadanittant Rożina kienet ġiet: 09 il f'tagħha, ħatġet mill-isptar, u 17028 77 f ksssuszaċ l ġsizjia l-ir ġiet għalija bil-karozza. Uħud mill-postijiet li żort fl-Awstralja U hekk bdiet il-vaganza tiegħi m'oħti u uliedha u l-familji tagħhom. Tista' tgħid li kuljum konna nipprovaw nagħmlu xi ħaġa, avolja Manilla naqta 'l bogħod minn kollox. Rajt lil Geotge, li kien iddivotzjat, u martu ġdida Rockv u t-tfal li kellu miż-żewġ nisa. Geotge kellu karavan kbit, qisa flat, bis-sodod, kċina, friġġ, cooket, u television — insomma, attrezzat b'kollox. Ħadni ġitja fit-tul ħafna f'fout wheel drive li kellu, u qalli ħafna fuq il-ħajja tagħhom hemmhekk. Ħadni wkoll miegħu nistad u għamilna BBQ. Rajt ukoll lil Eddie u lil martu Bettie, kif ukoll l-istalel tagħhom, għax Eddie kien veta dilettant tat-tlielaq taż-żwiemel. Kellhom tifla Kim, li kienet ġo wheelchair u tgħix ġo home fejn kienu jieħdu ħsiebha ħafna. Ħassejt ħafna għaliha, għax biex tagħqad waqgħet u kisret l-għaksa ta' sieqha. Maż-żmien kellhom jagħmlu amputazzjoni. Vera traġedja. Eddie ma' wieħed min-nepputijiet It-tifel ta' Eddie — Edmond — ħadni nara Tamwotth, fejn kienu jmottu jagħmlu x- xirja, u ltqajt ukoll mat-tifel tagħhom Michael, miżżewweġ ma' Paula, li kienu ġew Malta u dott ħafna bihom. Paula u Michael kienu qed jibnu dat kbira maqtugħa mill-art fuq stilts — ħaġa komuni ħafna hemm. Tant hu hekk li ġieli kont tata trakkijiet kbar għaddejjin b'dar sħiħa li qed jeħduha minn post għall-ieħor — ħaġa li kienet possibbli għax billi d-dar metfugħa fil-għoli, kienu jistgħu jidħlu taħtha u jarblawha għal fuq ttakk mingħajr ma hemm bżonn li jħottuha. Annette, waħda oħra mit-tfal ta' Rożina, kienet ħabrieka ssemmix: kellha ħanut tal- haitdressing b'xi lavranti magħha, u kienet se tibda negozju bħala vulcanizer, issewwi t-tajers. Donnu l-biżnis jiġri f'demmnal Jack, ir-raġel ta' Rożina, kien miet, u morna nataw il-qabar tiegħu ċ-ċimiterju. Kien magħruf bħala Gemstone Jack, u kellu ħanut fejn kien jagħmel souvenirs u oġġetti mill-ġebel li kien isib u kien jaqta' u jippolixxja. Rożina kienet toqgħod fil-ħanut iddoqq l-orgni bħala divertiment għall-klijenti: ma nafx kif, kien irnexxielha titgħallem iddoqqu waħidha. Rożina kienet tħobb tilgħabhom. Ħaditni magħha t-Roval Serviceman Club fejn lgħabna 'housie housie' — għax hekk isejħulha t-tombla hemm — u wara ntefgħet tilgħab is-slot machines, li mid-dehta jissejħu wkoll 'one-atmed bandits', għax wieħed jitlef ħafna flus fuqhom mingħajt ma jinduna. Datb'oħta morna l-knisja flimkien, u ġieli kien jiġi l-qassis jataha u jitkellem magħha d-dar. Ħaditni wkoll għal tieġ. Insomma, bqajt magħhom sat-13 ta' Novembtu… fil-fatt ma tantx kien hemm x'tagħmel, imma biex inqatta' l-ħin Oħti Rożina bdejt insewwi xi arloġġi li kellhom li ma kinux jaħdmu. Filgħaxija kont nara t-television. Ġieli konna nagħmlu xi ħarġa: morna Split Rock Dam, tajna l-kangatus fl-istat naturali tagħhom, siġar enormi u watetfalls. Morna nataw ħabs antik li fih kienu żammew l-għamara u l-apparat kollu li kienu jużaw fl- antik biex iliġġmu lill-ħabsin, bħal donnu mużew b'nies tax-xemgħa lebsin ilbies tal- antik ħalli wieħed jieħu idea aħjar tal-imgħoddi. Kull fejn tmut, tara xi ħaġa li għandha x'taqsam ma' Malta: niftakar tajt tabella bil- kliem Bajada Chicken Farm, u oħta ta' xi ħadd bil-farm tal-ħaxix bl-isem Cavzi//eri Produce. Il-Maltin hekk: jitħabtu ħafna u jsiru sinjuti. Wieħed mill-Maltin li ltqajt miegħu kien ċertu John Grima, li tani mitt dollar Awstraljan biex ngħaddiha lill- kappillan tax-Xewkija għax kien għamel xi wegħda. Ħaġa li laqtitni kienu l-kangarus mejta f'nofs ta' ttiq, imtajtin mill-karozzi li jkunu għaddejjin bi speed qawwi. Ħafna mill-karozzi infatti kellhom bumpets kbar apposta, biex ma jagħmlux ħsara lill-karozza meta jolqtu xi kangaru. Darba minnhom fettilli noħroġ billejl biex nagħmel telefonata lil Marv għax kien il- birthdav tagħha, it-3 ta' Novembru. Kien dlam ċappa, fi ttiq diżabitata. Ħin minnhom bħal l-istint qalli biex inħares watajja, u nilmaħ kelb kbir daqsiex, iswed faħma, b'għajnejh jibbru u mnieħru ppuntat lejja, lest biex jagħti s-salt u jaqbeż fuqi. Twetwitt u mnalla t-telephone box kienet fil-viċin għax ġrejt għal ġo fiha u ma ħriġtx minnha qabel ma l-kelb kien telaq. Ma tġajtx ħriġt darb'oħra waħdi billejl Minn Manilla għal Svdnev u lura Malta: siltiet mid-djarju ta' vjaġġ Mela l-ġurnata biex nitlaq minn Manilla kienet waslet ukoll. Il-ġranet li għaddejt m'oħti Rożina kienu ppakkjati b'attività u ġiti minn belt għall-oħra u viżti lin- neputijiet li qatt ma kont tajt qabel. Kollha laqgħuni ħafna u għamlu minn kollox biex jarawni kuntent u jagħtuni idea ta' din il-parti tal-Awsttalja. Kont fortunat għaliex attwalment jiena kont mott bil-ħsieb li nata lil oħti Rożina l-isptar imma peress li kienet ġiet għall-aħjar u saħansittra setgħet toħtoġ bil-karozza alluta stajt ingawdi l-kultura, l-ambjent tal-familja u l-bliet interessanti bid-drawwiet tagħhom. Kienet ġietni l-idea li nqassar jumejn miż-żmien li kelli noqgħod Manilla biex ngħaddihom f'Svdnev. Għalhekk nhar il-Ġimgħa t-13 ta' Novembtu, oħti Rożina, Geotge u martu Rockv wassluni saċ-ċentru ta' Manilla minn fejn qbadt il-kowċ għal 'Tamwotth biex minn hemm stajt naqbad il-ferrovija għal Svdnev li telqet fil-11.05 ta' filgħodu. Fi triqti lejn Svdnev il-ferrovija għaddietni minn kampanja li tgħaxxqek, kif ukoll xeni ta' muntanji sbieħ li ma ninsihom qatt. Inżilt mill-ferrovija fi Stratfield, li huwa stazzjon qabel Svdnev Railwav Station fejn sibt lil Diane (l-armla ta' john) u Robett (it-tifel ta' john) jistennewni. Dawn dawruni ftit ma' dawk l-akwati biex nata l-bliet ta' Padstow u Revesbv fejn kienu joqogħdu Rose u Jack qabel ma mattu joqogħdu Manilla. Meta wasalna d-dat tagħhom, ħadna xi ħaġa tal-ikel u wata qgħadt nata t-TV fuq kif kienu jgħaddu l-linji tal-ferrovija fl- antik. Dan kien jinteressani ħafna għaliex. missieri kien għamel żmien jagħmel dan ix-xogħol meta kien l- Awsttalja. Minn Revesbv tlaqna għal Nowta fejn toqgħod Michelle, it-tifla ta' John, u żewġha Bob. Matul il-vjaġġ għaddejna minn postijiet interessanti bħal Wollongong u Kiama fejn hemm blowhole, fejn il-baħar itella' l-ilma bil- Il-blowbole ta' Kiavra forza minn ħoffa fl-att. Hemmhekk kien hemm xeni sbieħ ta' widien, muntanji, xtajtiet u pjanuti mmensi. Fil-aħħar wasalna Nowra. Dawn qaluli li aktarx iżuru Malta f'Mejju. Michelle kienet impjegata mal-Kunsill Lokali u Bob kien Chief Pettv Officer. Mott ħatġa oħta bil-karozza ma' Michelle u Bob u Dianne u Robett u żotna divetsi postijiet sbieħ iżda l-iżjed wiehed li laqatni kien meta tlajna fuq muntanja għolja ħafna minn fejn jagħmlu hang gliding. Wara stedint lil na Michelle, Diane u Bob għal pet, lunch fl-RSL club fejn oħti Rose kienet tħobb tmur tgħaddi ż-żmien fuq il-Poket Machines. Żotna wkoll Huskisson, No. 74 Hawke Street fejn oħti kienet toqgħod għal xi żmien meta t-tfal kienu għadhom żgħar. Wara ftit mistrieħ, Bob u Michelle ħaduni nata l- mużew tal-ajruplani fejn kien hemm kull tip t'ajruplan u oġġetti oħta ta' żmien il- gwetta. Minn Nowta tlaqna għal subborg ta' Svdnev fejn wata ħaduni biex niltaqa' għall-ewwel datba maż-żewġt itfal ta' John, Nathalie u Tiana. Domna ħafna nitkellmu u tajna xi rigali lil xulxin. Jien ħriġt waħdi ndur dawra fil-belt ta' Svndev, mott ix-shopping centte, xtrajt xi tigali u kkonfitmajt il-biljett tal-ajru. L-għada, l-14 ta' Novembtu, wara l-breakfast ipprepatajt il-bagalja u Diane waslitni sal-istazzjon tal-ferrovija biex naqbad il-ferrovija għal Svdnev, li telqet għad-9 ta' filgħodu. Ftehmna li niltaqa' ma' Rob u Diane fit-3.30 ta' wata nofsinhar ħdejn Citcular Quav minn fejn titlaq il-ferrv għal Manlev. Peress li wasalt Svdnev. kmieni ddeċidejt li mmut nata s-Svdnev Hatbour Bridge, l-Opera House u anke ħadt il-ferrv għal Manlev biex nata l-Akkwarju li fih tliet livelli b'foki, ħut tropikali, klieb il-baħat, stingravs, u kull tip ta' ħut kbir jiu ieħor. Wata mott lura Circular Quav biex niltaqa' ma' Diane u Rob, ħadna kapuċċino u muffins u tlajna t-Toll Svdnej Opera House u Centre Point Tower Tower fis-Centre Point għax jien nieħu gost nitla' fil-għoli biex nata l-belt taħti — ħaġa li nagħmilha kull fejn immut. Waħda mit-tfajliet li kienet qed tbigħ il-biljetti kienet Maltija u staqsietni ħafna dwar Malta. Mill-quċċata tat-totti kien hemm veduti tal-ġenn, u Rob beda jpitter uħud mix-xeni għax qattajna ftit ħin mhux ħażin hemm fuq. Wata morna fuq il-monotail li ħadna darbtejn madwat il-belt, waqt li vuċi trekotdjata spjegat dak kollu li konna qed naraw. F'Svdnev tajt il-Kattidtal, il-pont, Bondai Beach, il-flat fejn kien joqgħod iz-ziju Pawlu, il-ħanut tat-tabakk ta' martu Nancv. Mort nara wkoll lil joe u Carmen Zatb f'Sans Souci, u datu ħafna bija. Wara motna bil-mixi s'għand Michael, kilna mqattun il-forn, tajna t-televison, u tqadna. L- għada morna sal-Old People's ft Cultural Centre, ċempilt lil oħti u ġ ħadt fertv sa Darling Harbout, ċentru kbir ta' tikreazzjoni, b'mużewijiet, films, swali, akkwarju, u bosta affarijiet oħta. Morna bit-tram sa Star Citv Casino, bini enormi b'mijiet ta' poker machines, imwejjed tar- toulette u l-bqija… mbullmat b'nies mill-Asja. Minn hemm qbadt ix-xarabank biex immut lura għand Michael, imma waqaft f'bus stop ħażina u nqbadt f'maltempata. Billi l-aħħar biċċa għamiltha bil-mixi, kienet diffiċli li nsib it-triq fid-dlam, u sirt għasta sakemm itnexxieli nasal id-dar ta' Michael, li kien tħasseb għax stħajjilni ntlift. Il-ġurnata tat-tluq waslet. Nhar id-19 ta' Novembru qomt kmieni ħafna, għall-ħabta tat-tlieta ta' filgħodu. Kilt, lestejt il-bagalji, u sellimt lil Michael u tlaqt bit-taxi għall- ajtupott ($11). Minn Svdnev tirt għal Melboutne, fejn ħallejt il-bagalja ġo locker u ħadt l-iSkvbus għaċ-ċenttu tal-belt. Laqatni kif hemm trams fit-toroq ewlenin kollha, u laqatni wkoll id-daqs tax-shopping centres. Il-belt kellha ambjent ta' festa, min ibigħ cassettes tal-mużika, min jagħti show, bħal wieħed mimli tatoos isuq tota b'tota waħda, ħwienet bil-ġugarelli tat-tfal bit-reċti ħalli jattiraw il-klijenti, u raġel jaqra mill-Bibbja f'nofs it-triq. Billi ħassejtni għajjien, irritornajt l-ajruport, ċempilt lil Marv, u mort nistenna t-titjira tiegħi lejn Malta bil- kumpanija Emitates. Waqafna Singapot, u wara tlaqna għal Dubai, minn hemm għal Ateni, u fl-aħħar għal Malta. Meta kejjiltha għal tasil Mela fil-bitħa tad-dar tagħna n-Naxxat kellna palma, li din Alla jberikha kibtet u kibret, u kull sena trid taqtagħlha l-wetaq li jkun iddendel 'l isfel. Għamlu żmien jaqtgħuhom Giovanni u Franco meta kienu jkunu Malta minn Sqallija. Sajf minnhom, fid-19 ta' Settembru 2011, għal xi taġuni, fettilli naqta' l-wetaq jien. biex tilħaqhom ttid tixxabbat ma' sellum aktar minn sular għoli, u mhux biss, imma trid iddut wiċċek il-batta biex tkun tista' tgħolli l-weraq u tissetta. Mela ħin minnhom sieq waħda tas-sellum għodsot fil- ħamtija, tlift il-bilanċ u billi kont se naqa' tajt salt u qbiżt minn dak l-għoli kollu. Ma kinitx qabżal Spiċċajt għamilt nofs kuntrumbajsa fl-ajru, u waqajt għal dahti fl-art b'tisbita manja, b'rasi tipponta lejn il-bieb tal-bitħa u bi żbrixx ma lqattx id-dawra tal-funtana li kien għamlilna z-ziju Salvu…kieku lqattha kont naqsamha tasi. jj Rasi faqqgħet mal-art — għadni ; nisma' l-ħoss li għamletl — u sieqi x-xellugija stabtet maċ-ċint li Mawra l-isptar hemm bejn il-bitħa u l-ħamrija. Ipprovajt inqum u għidt lil Marv, li kient saret bajda karti bil-qatgħa, biex iġġibli siġġu mill-kċina. Bilkemm stajt nitħarrek, u kaxkart sieqi kif stajt sakemm sttiħajt ftit. Imbagħad ċempilnielek Ron…kont għadek tasal minn xi safta barta..u ħadtni l-poliklinik tal-Mosta, fejn tawni i żewġ tobba, li ma setgħux jiddeċiedu jekk kontx ksirtha X-Raj juri l-ksur u l-plates jew le sieqi. Fl-aħħar qatgħuha li aħjar immut l-isptat, u hemm indunaw mhux biss li kienet miksura, imma li kien hemm bżonn ta' plates tal-ħadid biex iġibuha f'postha…u għadni bihom sal-luml Darba fost l-oħrajn ġieni l-ħsieb li mmut cruise ma' Marv. Billi hi ma tantx kienet tħobb timxi, ħsibt li jekk forsi mmottu cruise, fejn kollox ikun organizzat għalina, titħajjar. Għidtilha li jkun hemm shows fuq il-vaput, kif ukoll każino, u li l-ħarġiet ikunu kollha bil-kowċ magħna minn mindu ninżlu l-art sakemm nitritornaw fuq il- vaput. L-idea għoġbitha, u ibbukjajt cruise Meditettanju. Tlaqna minn Malta għal Ruma, fil-pott ta' Civitavecchia, u minn hemm dotna l-patti ta' fuq tal-Mediterran kollu, inkluż Monako, Barċellona, u l-Greċja. Kull pott li konna nidħlu fih kien hemm ġiti otganizzati, u jien ibbukkjajthom kollha. Mill-pott ta' Barċellona, pereżempju, morna Las Ramblas, il-grawnd tal-futbol, kif ukoll is- Sagrada Familia, u dorna tgħidx kemm. Fil-katidral ħadna ħafna titratti u kilna batta, viċin tiegħu…kattidral enormi fuq disinn ta' Gaudi li għadu qed jinbena sal-lum. F'Las Ramblas niftakar ħafna nies lebsin min ta' ħaġa u min ta' oħra, kollha jipprovaw jaqilgħu xi ħaġa tal-flus. Wieħed minnhom kien liebes pulit u eleganti tgħidx kemm, imma minn qaddu 'l fuq, waqt li minn qaddu 'l isfel ma kien liebes xejn. Allura kulħadd jieqaf biex jeħodlu ritrattl Meta konna n-naħa tal-Greċja waqafna fil-port ta' Santorini, post mill-isbaħ fejn jieqfu ħafna vaputi u tutisti. Il-ġita kienet tinkludi li nitilgħu sa fuq nett tal-għolja jew bil-lift, jew fuq dahar ta' ħmar. Aħna tlajna fuq ħmar, u trid tara x'veduta x'ħin tasal fil-quċċata tal- gżira, fejn hemm il-monasteru u iet kappella mbajdin bojod u blu, Quddiem waħda mill-funtani waqt safra ma' Marv bħalma spiss tata l-Greċja. Il-problemi bdew x'ħin ġejna biex ninżlu. Kellna waħda min-Naxxar magħna, minn tal-Kajku, ferriħija u minn tagħna, dejjem tiċċajta u tidħak. Biss kienet qawwija u ma setgħetx issib tatf tinżel in-niżla wieqfa, għax kien hemm ħafna żtar u l-ħin kollu fil-periklu li titkaxkar u tixkana mal-att. Allura trid tarana, min iżommha min-naħa, u min min-naħa l-oħta, sakemm irnexxielna naslu luta lejn il-port biex nieħdu l-laneċ lura għall-vapuri Battra l-ġiti li konna nagħmlu, ma tistax ma ssemmix il-ħajja ta' fuq il-vaput: ikel abbundanti, xalata ta' pasti (ħalli għalijal), bar miftuħ kulħadd jiekol u jixrob kemm jiflaħ. Tibda minn filgħodu bi breakfast ma jispiċċa qatt, u tibqa' sejjet sa filgħaxija. Kien ikun hemm ukoll ikla speċjali mal-mejda tal-kaptan, fejn il-mistednin iridu jilbsu formali u pulit, u kulħadd jiġi servut qisu xi re…okkażjoni li tibqa' tiftakarha. Mal-qawmien, wara l-breakfast, issib is- sodda magħmula u lesta, u fuq is-sodda karta bil-programm tal-ġurnata: shows, films, sauna, u ġiti. Sakemm inkunu $ sejtin minn pott għall-ieħor, min jgħum fil-pool, min jagħmel xi spofts, u min jixxemmex. Filgħaxija, barta x-shows bil-kant u żfin, konna nispiċċaw il- każinċ u ħalli għal Marv tilgħab lis-slot machinesl Insomma, kien cruise li rnexxa, u Matv 5 vera ħadet gost. Fil-ernise mal-familja ta' Silvana Domna dawk l-għaxatt ijiem fuq il-baħat. Jien imbagħad, aktar tard, erġajt mortu dal-cruise Mediterranju datbtejn oħta, ma' Silvana u l-familja tagħha. Memorji mill- isbaħ f'uħud mill-aktar postijiet sbieħ ta' madwarna. U Marv għamlet kuraġġ u għamilna safra oħra flimkien, meta motna Praga. L-Art Imqaddsa Kont ili ħafna nixtieq inżur l-Art Imqaddsa, għax jekk tmut il-postijiet imsemmija fil-Bibbja tkun tista' timmaġina aħjar meta taqta xi passaġġ mill-Iskrittura…dawk l- inħawi kollha li Ġest kien żar u mexa u ppriedka fihom, u l-bqija. Biss billi kont qed nikber sew fl-età ma stajtx immut waħdi u bdejt naħseb ma' min nista' mmur. Kelli ħabib fil-Legion of Marv, ċertu Vince Cremona, li kont immut tajjeb ħafna miegħu, u bdejt inħajru li mmottu flimkien. Fil-fatt għoġbitu l-idea u bdejna nfittxu ftit lil xi ħadd li jorganizza tours fl-Art Imqaddsa. Sirna nafu bil-Pattijiet Franġiskani Minuri tal-Belt, li kellhom espetjenza kbira għax kienu ilhom jieħdu gruppi hemm. Morna għal- laqgħa tagħhom, iltqajna mal-patti li kien se jagħmilha ta' tout leader, u dan tana briefing issemmix. Konna gtupp ta' madwat 30, u tana kull ' dettall possibbli: fuq is-safta, fejn se mmotru, fejn se noqogħdu, x'se naraw… u dan kollu bi prezz tajjeb ħafna, li l-qligħ kien se jmur għall- ħidma tal-Franġiskani. Settħilna moħħna wkoll dwat is-sigurtà, għax f'dak il-pajjiż dejjem bl-inkwiet. Waslet il-ġurnata tat-tluq — id-9 ta' Settembru 2015 — u mal-wasla fl- ajtupott ta' Tel Aviv tinduna li dan pajjiż. mhux bħall-oħrajn: elf mistoqsija dwat min aħna, fejn sejtin, x'se nagħmlu, ma' min, x'qed inġotru..u min bħali kellu ismu Għarbi, aktar u aktar sikkatuta, mistoqsijiet, u jgħarbluk aktar fil-fond. ''Għaliex 'Sultana'77: Għandek min jiġi minnek hawnhekki' ''Sejjer in-naħa tal-Għarabs…7 Ġita fl-Art Imqaddsa Fl-aħħar ħlisna mill-intertrogatotju tal-ajruport u morna fl-ewwel post tal- Franġiskani, li kollha jisimhom 'Casanova', flimkien mal-isem tat-taħal fejn kienu. Ma kinux lussużi daqs lukanda, imma kienu armati b'kollox, u ma kien jonqosna xejn. Kull fejn konna mmottu l-patti tour leader kien jispjega kollox: jibda minn taħt nett, u jżid dettall fuq dettall ta' storja, arkeoloġija, u jgħaqqad kollox mal-Iskrittura. Ma kienx iħalli toqbal Kellu mictophone u aħna bl-eatphones, u allura tista' tisma' kollox sew għax kieku bit-tassa tan-nies ma tisma' xejnl Ħadt veta gost bl-istejjer marbutin ma' dal-pajjiż, u spjegalna wkoll il-qasma li saret mal-Lhud, li ma aċċettawx lil Ġesu, u li għadhom jistennew il-Messija sal-ġurnata tal-lum. bottijiet tal-Brvleream bi krema li qalulna li tfejjaq matd difterenti…jien xtrajt minnu u pprovajtu għax saqajja mill-irkoppa 'l isfel dejjem imtarrxin..imma aħjar mill- Voltaren m'hemmxi Kullimkien ukoll bil-guatds, attenti għal kull muviment li jista' jinqala'. Aħna ħallewna bikwietna, għax pellegrini. Imma konna madanakollu nħossu t-tensjoni li hemm bejn il-Lhud u l-Palestinjani, u konna nataw kif il-Lhud kienu qed bil-mod il-mod jinfiltraw fil-postijiet tal-Palestinjani, jibnu d-djar tagħhom, u jaqilgħuhom 'il batta. Il-patri kien jispjega l-punt di vista taż-żewġ gruppi. Jidhet ċar li s-sitwazzjoni diffiċli ferm li titjieb. Dorna tista' tgħid kullimkien: qsamna l-baħar tal-Galilea bid-dgħajsa, l-ixmata Ġutdan, il-Baħar il-Mejjet, Betleħem, Nażaret, Ġetusalemm bil-Via Crucis u l- Wailing Wall b'kollox. Impressjonawni dawk il-Lhud lebsin ilbies iswed u sttamb, bin-nokkli u kappell daqsiex, kollha jsallu mal-ħajt. Dawn il-Lhud mhux bħall- oħtajn, u għandhom status speċjali. Impressjonatni wkoll il-magħmudija li għamilna fix-xmara Ġutdan, fil-post li skont it-tradizzjoni Ġwanni l-Battista kien għammed lil Ġesu. Il-patti jtella' s-suttana 'l fuq biex ma tixxattabx, u jitfa' l-ilma fuq rasna wieħed wieħed. Jien ukoll inżilt fl-ilma biex nitgħammed. Magħmudija simbolika, ovvjament, imma fiha ħafna sinifikat ukoll… Anness 1: Il-kunjom SULTANA Anness 2: L-arblu tar-razza tazza teċenti atblu tar- L- 39 Luċjjns prueg 29 FUEJNS PPNWES OJEUOA PIENV AUOqJuUv 79 EUEJINS IVIJEW EUEJjjmngs JUL Anness 4: X'tgħidilna l-analiżi tad-DNA dwar l-oriġini ġenetiku ta' Kelinu Sultana u r-razza tiegħu din naqta att battala bħax-xagħri għammiela maż-żmien tempji ġganti ċrieki tas-sekli għerien tebħiet u vittorji mill-qedem sal-lum qniepen bil-mota li tidwi ġo tuħi il-għagħa ġewwa l-mistaħ madwar is-salib u d-dar fejn twelidt id-dar fejn trabbejt elf daħka, elf karba elf kelma, elf sikta ħabbejt… U ħabbewni għaġnuni għamluni min jien mix-xagħri titfaċċa l-watda tal-ħajja Dar twelidi petali, fwieħa, xewk u lwien… .. sejjaħli ħa niġi fi ħdanek mill-ġdid. Disinn tal-qoxra: Ronald G. Sultana Kelinu sies Michael Sultana, imwieled ix-Xagħra Għawdex fis-26 ta' Diċembru 1930, beda jgħallem ta' 19-il sena, u baqa' fis-settut tal- edukazzjoni sakemm ittita ta' GI sena bħala Direttur tal-Iskejjel Primarji tal-Istat f'Malta u Għawdex. Tela' l-iskaluni kollha tal-karriera, minn għalliem għal Assistent Kap u Kap ta' skola, u minn Education Officer għal Assistent Direttur u Direttur. Din hija l-ewwel awtobijografija ta' petsunaġġ f'din il-kariga, fejn l-iżvilupp tas-sistema edukattiva wata l- gwetta narawha mil-lenti ta' xi ħadd minn ġewwa, ta' xi ħadd li ġattab kemm il-ħelu kif ukoll il-mott ta' dak li jaf joffri impieg fiċ-ċivil. Biss bejn il-qxut ta' dal-ktieb hemm ħafna iżjed minn hekk: naqtaw dwar it-ttobbija f'taħal Għawdxi, bid-drawwiet u l-karattri tiegħu. Naqraw ukoll dwar l-impenn ta' Kelinu lejn l-istudju u lejn il-familja, lejn il-Knisja u lejn il-volontarjat. Nakkumpanjawh fl-avventuti ta' diversi proġetti, u nsiefru miegħu f'dawk il-pajjiżi fejn dawn il-proġetti ħaduh. Ħajja tikka u mimlija, ittappreżentata hawnhekk petmezz ta' 90 takkont qasit, li jittiflettu katatttu u personalità affabbli…mudell u eżempju għal familtu, u għal min bħalu jemmen li t-tagħlim hu l-għajn ta' kull ġid. N 9IS-SJAST-L-9Il-1