Il-Pitturi Schranz u Birkirkara Aktarx l-aktar rappreżentazzjoni bikrija tal-knisja ta' Santa Liena Din is-sena qed jitfakkar għeluq il-mitejn sena minn meta fl-1818 stabbiliet ruħha f'Malta l-familja ta' pitturi bil-kunjom Schranz. Qabel ma ġew Malta, il-kap tal-familja, Anton Schranz, li oriġinarjament kien twieled fil-Ġermanja fl-1769 u kien qabad il-karriera ta' pittur, kien ilu stabbilit għal erbgħa u għoxrin sena fil-gżira Balearika ta' Minorca (Spanja). Hawn kien iżżewweġ u rabba familja. Erbgħa minn uliedu eventwalment qabdu l-istess karriera bħal missierhom. L-akkwarell tal-knisja ta' Santa Liena ta' Birkirkara li qed nitkellmu dwaru hawn, huwa attribwit lil xi ħadd minn din il-familfa ta' artisti u sar fl-ewwel nofs tas-Seklu Dsatax. Dan huwa akkwarell interessanti mhux biss għal tagħrif li wieħed jista' jislet minnu fuq il-knisja nnifisha, fiż-żmien li sar, imma wkoll fuq l-ambjent ta' madwarha. Mhux magħruf aħjar min mill-membri tal-familja Schranz, li eventwalment f'dak is-seklu Kolleġġjata Bażilika Sant'Elena Imperatriċi Awgusta pproduċiet tmien artisti, inklużi nisa, fi tliet ġenerazzjonijiet, kien pitter dan l-akkwarell. Ma sarx qabel l-1818, is-sena li fiha Anton Schranz stabbilixxa ruħu f'Malta, waqt li ħarsa sew lejn l-akkwarell innifsu jista' jagħtina ħjiel li sar qabel l-1848. Dan għaliex jekk wieħed jiflih sew, jara li l-partijiet tal-faċċata li llum huma ddekorati bi skultura, kienu għadhom biss żmarrati. Issa fil-parti ta' fuq tal-bieb tal-Punent, taħt l-iskultura tas-serafin, hemm minquxa b'ċerta sengħa, u mhux sempliċement graffit, is-sena 1848 li allura tista' tkun is-sena ta' meta kienet saret jew tlestiet l-iskultura tal-faċċata. Jerġa, ħaġa li tidher aktar malajr, hija li fuq iċ-ċinta l-għolja tal-knisja ta' ħdejn il-kampnari, kien għad ma hemmx l-istatwi tal-appostli. Issa għalkemm nafu li l-kampnar tal-Lvant kien sar ukoll sal-1809, is-sena li fiha Vincenzo Borg Brared kien għamel iż-żewġt iqniepen li għadhom fih sal-lum, magħrufin bħala l-antika u tat-tletin, l-akkwarell juri li l-imsemmija statwi saru żgur wara l-1818 meta ta' Schranz ġew Malta. Għalkemm dawn setgħu saru qabel l-iskultura dekorattiva msemmija fil-faċċata. Ħarsa attenta lejn l-akkwarell, turi wkoll li z-zuntier ma kienx f'żewġ indani ta' taraġ kif inhu Ilum, imma fi tlieta, dejjem jekk l-artist kien eżatt jew jekk ma kienx sar tibdil fih wara. Mad-dawra, fin-naħa t'isfel, kien hemm madankollu l-plieri li jiddelimitaw it-truf tiegħu. Fil-ġenb tal-Punent jidher ukoll li kienu diġà nbnew l-arkaturi ta' fuq il-koppletti, għalkemm jidher ukoll li ma kienx għad hemm l-istruttura kollha, dik l-ispeċi ta' opramorta li ddur mal-knisja kollha, u li mbagħad kienet tlestiet lejn nofs is-snin sittin tal-istess seklu. Imbagħad wieħed josserva l-bini fil-ġnub tal-knisja. Fuq in-naħa tal-Punent kien hemm id-daħla bid-djar, li nħattu fis-snin sittin tas-Seklu Għoxrin biex tinfetaħ Triq is-Santwarju. Id-dar li tidher fil-faċċata kienet l-istess kifħafna għadhom jiftakruha. Imma dawk tal-ġenb jidhru baxxi, u li wara jew inbnielhom it-tieni sular jew inbnew mill-ġdid. Hawn jidher ukoll il-bieb, imħaxken mal-ġenb tal-knisja, li kien jagħti għall-passaġġ li kien hemm minn fejn il-bieb tal-kannierja għall-bieb żgħir tal-ġenb li minnu tidħol fil-kuritur maġenb il-kappella tas-Sagrament, Anqas fuq in-naħa l-oħra, il-bini ma hu l-istess kif niftakruh li kien sakemm infetħet Triq Mike Pulis fl-1972. Id-djar li kienu jmissu sew sew mal-knisja kienu baxxi, u d-djar li niftakru, mill-istil tagħhom, kienu juru li aktarx kienu nbnew lejn il-qalba tas-Sekli Dsatax u Għoxrin. Fuq in-naħa l-oħra ta' dik il-fergħa ta' Triq Santa Liena wkoll jidher bini baxx fejn illum hemm l-Alliance Bar. Il-bini lura minn dan, għalkemm għoli, jidher li f'xi żmien wara kien inbidel, kif inbidlet ukoll il-binja lil hawn, li llum iġġib fuqha l-annu 1901. Fuq din l-istess naħa tidher ftit biss it-turretta l-għolja tad-dar ta' Brared, waqt li fuq bejt ieħor tidher xi ħaġa donnha statwa, jew xi ħaġa simili, forsi ċuamnija2 Il-pjazza nnifisha naturalment tidher li ma hix asfaltata. Imma fiha jidhru żewġ ħerżiet, bħalma soltu jkun hemm fuq il-bokka tal-bjar. Nafu li taħt il-pjazza huwa kollu ġiebja waħda kbira. F'ritratt meħud ferm aktar lejna fiż-żmien, possibbilment fis-snin tletin li għaddew, fuq il-post fejn fl-akkwarell tidher il-ħerża eqreb lejn iz-zuntier, tidher grabja u ħdejha l-karettun bit-tank tal-bexxiexa li biha kienu jbixxu t-toroq minħabba t-trab. U sa tard fis-seklu li għadda kien hemm minflok din, tappiera li minnha kienu jiġu bowsers jieħdu l-ilma għat-tisqija. Fir-rokna tax-xellug t'isfel fl-akkwarell jidher li fil-pjazza kien hemm bankina. Fl-akkwarell, l-artist inkluda wkoll għadd ta' nies. L-aktar li hemm irġiel li huma lebsin. bis-sidrija, bit-terħa ma' qaddhom u bil-milsa f'rashom. In-nisa bid-dbielet twal sal-għaksa u bil-fardal u b'xi ċulqana jew maktur ma' rashom. Tnejn mill-irġiel jidhru li huma bejjiegħa. Wieħed, għan-nofs fuq quddiem, donnu qed jikkorda fuq il-prezz ta' xi ħaġa li għandu f'mezza, speċi ta' qoffa, ma' tnejn min-nisa. L-ieħor fil-ġenb tax-xellug ħdejn il-bankina, għandu speċi ta' tilar tond baxx fuq rasu jew kavetta, waqt li f'idu tax-xellug għandu bixkilla qisha minn dawkli kienu jintużaw għat-tut jew iċ-ċawsli u aktarx li l-oġġett li jidher li għandu f'idu tal-lemin huwa miżien. Fl-akkwarell jidher raġel bilqiegħda fl-art iserraħ dahru ma' waħda mill-ħerżiet, waqt li żewġt irġiel oħra qed ipaċpċu ħdejn l-ħerża l-oħra. Tidher li hija xena ta' xi jum komuni fost il-ġimgħa. Il-knisja għad għandha wieħed mill-bibien miftuħ fuq waħda. Mix-xeħta tad-dellijiet jidher li l-ħin kien filgħodu, forsi għall-ħabta tal-għaxra. Naturalment mhux bħal-lum, traffiku xejn, anqas bil-bhima. Anke għaliex aktarx li dak iż-żmien, kulmin kien ikollu mqar ħmar, dan kien ikun mar bih u kien ikun miegħu għax-xogħol tar-raba' 'l barra mir-raħal. Dan l-akkwarell, li kien sar minn xi wieħed mill-artisti tal-familja Schranz, aktarx li huwa l-eqdem rappreżentazzjoni li nafu biha sa issa tal-knisja Kolleġġjata ta' Santa Liena ta' Birkirkara. U wieħed irid iżomm f'moħħu li ħafna mill-artisti jew vedutisti ta' dak iż-żmien, u għal deċennji wara, aktarx li kienu jikkonċentraw il-produzzjoni tagħhom għal dehriet tal-Belt Valletta u l-inħawi tal-portijiet, fejn l-aktar li kien ikun bemm viżitaturi barranin li kienu jfittxu xogħlijiethom biex jeħduhom magħhom f paj jjiżhom bħala tifkira taż-żjara, jew imqar il-waqfa qasira : : tagħhom f'Malta. Hawn qed inġibu wkoll kopja tal-kapxin bl-Ingliż ta' din it-tpinġija li llum hi parti mill-patrimonju nazzjonali f'Heritage ana's 'Giita dell fanle di Malta m sun dipendenize', one learns tliat i-wħieh, appeared. not ta haċe matetialised.10 its final stages, it-is-being suggested tħhat- Biblijogafija Azzopardi Can.