Parroċċa Aktar ma għadda żmien, in-nies ta' Ħal Lija komplew jitolbu lill-awtorità tal-Knisja biex issir xi ħaġa ħalli l-affarijiet jitranġaw. Milli jidher, Dun Ġużepp Bellia ma kienx tal-istess fehma l-għaliex kien, wara li miet hu li, l-Isqof Mons. Gargallo ddeċieda li jaqta' lil Ħal Lija mill-Parroċċa ta' Birkirkara. Għalhekk fis-6 ta' Frar 1594, b'digriet li ħareġ mill-Kurja fil-Birgu, Ħal Lija saret parroċċa għaliha bit-titular tat-Trasfigurazzjoni tas-Salvatur. Il-Knisja tas-Salvatur intgħażlet bħala l-Knisja Parrokkjali. Issa n-nies ta' Ħal Lija setgħu juru l-qima li dejjem kellhom lejn-Kristu Salvatur u għalhekk malajr ħabirku biex ikabbru l-knisja u jagħmluha aktar dinjituża. Il-Kappillan Dun Marju Grech ħaseb biex jinġabru l-flus għal dan il-għan u qabbad arkitett biex jiddisinja l-knisja forma ta' Salib. Infatti din il-knisja hija waħda mill-ewwel ezempji f'Malta ta' koppla għamla ta' plattin iserraħ fuq tanbur għoli. Din kienet ħaġa ġdida għall-arkitettura f'Malta għaliex b'hekk setgħu jsiru twieqi fid-dawra biex idawlu l-knisja. Fil-ġenb tal-kappellun tal-lemin inbena garigor ħelu li jwasslek sa fuq il-bejt. Inbniet sagristija kbira u saret l-iskultura mal-bieb li jagħti għall-fetha tan-nofsinhar li tidher li saret mill-istess skultur, li għamel id-disinji tal-arkitett Tommaso Dingli fuq il-knisja parrokkjali ta' Ħ'Attard. Dawn jikkonsistu f'burdura ta' ward, kalċijiet u gandlieri għal u l-visti pastorali Kitba ta' Mark Sciberras Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905 Lija 425 sena Anniversarju nil el (A Parroċċa tas-Salvatur (1594-2019) mnaqqxin fil-ġebel. Aktarx ukoll li l-bizzilla ta' skultura fina madwar l-inkwatru tal-artal maġġur hija xogħol tal-istess Tommaso Dingli. Il-kappillan kien ħa ħsieb ukoll li mhux biss ikabbar il-knisja, izda li jżejjen ukoll il-paviment tal- franka b'lapidi minquxin b'armi, emblemi, dekorazzjonijiet u kitba mħaffra xi nofs pulzier u mimlija bil-qatran. Il-bini tal-Knisja tal-Belliegħa Iżda n-nies ta' Ħal Lija dik il-ħabta mhux biss kienu qegħdin ikabbru l-knisja ewlenija tagħhom imma kienu qed jibnu wkoll mill-ġdid knisja żgħira li tiġi ftit passi bogħod mill-knisja tas-Salvatur. In-nies riedu jiddedikawha lit-twelid tal-Madonna u kienu jsibuha bħala l-knisja Tal-Belliegħa. Jista' jkun li dejjem sabuha b'dan l-isem għaliex forsi fejn kienet mibnija kienet xi għalqa mlaqqma Tal- Belliegħa. Oħrajn jgħidu li ħadet dan l-isem għaliex f'dak il-post wieħed raġel, li kien qed jaħrat bil-baqra tiegħu fil-festa tas-Salib, li dak iż-żmien kienet Kmandata, infteħet l-art u belgħetu. Jghidu li għalhekk f'nofs il-ġnien ta' ħdejha jinsab salib fuq pilastru biex ifakkar id-diżgrazzja. Verżjoni oħra hi li dan l-isem ħaditu minn kunjom ta' xi benefattur li kien jismu Belliha jew Bellia. Din il-knisja għandha forma ovali, fiha sagristija ċkejkna u garigor li jagħti għal fuq il-bejt. mibnija fuq tmien pilastri li fuqhom tistrieħ koppla tassew ħelwa u anterna. Sadattant kien tlesta x-xogħol fuq it-tkabbir tal- Knisja tas-Salvatur, li biex ma jkun jonqosha xejn bnewlha kampnar ukoll. F'din is-sena stess u proprju fis-6 ta' Frar 1610, il- knejjes ta' Ħal Bordi u Ħal Mann bdew jiġu amministrati mill-Parroċċa ta' Ħal Lija. Dan sar għaliex in-nies ta' dawn iż-żewġ irħula żgħar xtaqu li jingħaqdu ma' Ħal Lija peress li kienu aktar qrib dan ireraħal. Dawn qabel kienu jiddependu mir-raħal ta' Ħ'Attard. B'hekk il-popolazzjoni ta' Ħal Lija żdiedet f'daqqa u kien joqogħdu fir-raħal 760 ruħ. Il-knisja, li kellhom in-nies ta' Ħal Mann, kellha bħala titular lil San Bert Appostlu. Din il-knisja kienet qadima ġmielha u, meta Ħal Mann ingħaqdet ma' Ħal Lija, in-nies xtaqu li terġa' tinbena. Għalhekk fl-1612 Dun Indri Galea rsista u ħadem biex ikollhom knisja aħjar. Fuq in-naħa ta' wara fejn iħares lejn il-Lvant kienu bnew ċimiterju biex fih jindifnu n-nies ta' dawk l-inħawi. Fis-sena 1617 l-Isqof Cagliares kien għamel żjara u f'Ħal Lija, fost ħwejjeġ oħra, kien ipprofana l-knisja ddedikata lil-Lunzjata għaliex ma kellha ebda dota. Din il-knisja kienet magħrufa wkoll bħala tal-Bajtar. Minħabba li r-raħal ta' Ħal Lija jiġi fil-qalba ta' Malta, minn dejjem kien raħal kwiet u għalhekk ma setax jonqos li jagħti l-frott ħelu u bnin tiegħu. Nies f'kull qasam tal-ħajja bdew jidhru f'dan ir-raħal u għamlu ġieħ mhux biss lir-raħal tagħhom iżda wkoll lil Malta. Fost dawn insibu żewġ aħwa li isimhom baqa' jissemma. Dawn kienu l-aħwa Gafà. Lorenzo twieled għall-ħabta tal-1620. Kien arkitett tal-Ordni ta' San Ġwann u x-xogħlijiet tiegħu huma mxerrdin ma' Malta kollha. Ħafna mill-knejjes kbar li nbnew fi żmienu kienu ddisinjati minnu. Melchiore kien studja Ruma u kien alliev ta' Ferrata. Dan il-bniedem kien skultur famuż u nsibu x-xogħlijiet tiegħu f'ħafna postijiet fid-dinja. Fosthom insemmu lil Santa Rosa di Lima fil-Peru u Santa Katerina da Siena f'Pariġi. F'Ħal Lija kien għamel Kurċifiss kbir li Ilum jinsab fis-sagristija tal-Knisja Parrokkjali u Kurċifiss ieħor tal-injam li qiegħed fis-Santwarju tal-Madonna tal- Mirakli. Meta r-raħal sar parroċċa u n-nies ta' Ħal Lija kabbru l-Knisja tas-Salvatur, il-Knisja ta' Sant'Andrija tilfet ħafna mill-importanza tagħha u ma komplietx tintuża bħal qabel. Iżda fl-1624, in-nies tar- raħal dehrilhom li għandhom jibnuha mill-ġdid, kif fil-fatt għamlu. Il-vista ta' Mons. Pontremoli u l-Knisja ta' San Mikiel Dak iż-żmien l-Isqof li kien ikollu t-treġija tal- Knisja f'Malta kien ta' spiss jibgħat min jagħmel, jew jagħmel hu stess, il-vista pastorali. It-tmien vista pastorali fil-Parroċċa ta' Ħal Lija kienet saret-minn Mons. Pietro Frencesco Pontremoli, li kien Vigarju Ġenerali tal-Isqof Balthassar Cagliares. Dan kien żar il-Parroċċa fl-10 ta' Ottubru 1634. Wara ż-żjara ta' Mons. Pontremoli, ċertu Ġlormu Agius kien ħa ħsieb li jibni mill-ġdid il-Knisja ta' San Mikiel Arkanġlu. Din kienet xi ftit imbiegħda mill- knisja parrokkjaliru kien jieħdu ħsiebha bis-serjetà: Infatti kien hemm sagristan li jieħu ħsieb tagħha u kellu l-inkarigu li kull nhar ta' Sibt u fil-btajjel jixgħel il-lampa. Hi kbira mhux ħazin u l-għamla tagħha hija tassew sabiħa. L-istess Ġlormu Agius, meta kien sagristan, kien iżommha tassew kif jixraq u qabel miet kien ħalla bħala legat ġnien li kellu maġenb il-knisja, u fis-sena li qegħdin insemmu, jiġifieri fl-1635, kien waqqfilha wkoll benefiċċju. Pietru Agius, ħu Ġlormu, kien ried li dak li jidħol mill-qbiela jmur għaż-żejt tal-lampa. Festa tas-Salvatur 2019 (119 Din il-knisja kellha magħha ċimiterju u kien fiha kampnar u qanpiena waħda. Fil-festa tad-Dehra u tad- Dedikazzjoni ta' San Mikiel kienet issir quddiesa solenni u lejliet jitkantaw il-vespri. Dun Marju Grech, il-Kappillan, baqa jaħdem sal- ahhar. Fi xjuħitu kompla jirsisti biex iżejjen it-tempju tas-Salvatur u bħala Kappillan ta' Ħal Lija kien għamel erbgħa u erbgħin sena qabel miet fil-31 ta' Mejju 1638. Warajh laħaq Kappillan Dun Dumink Attard, li kien mill-Belt Valletta, u kellu l-lawrji fil-liġi u fit- teoloġija. Fi żmienu nbniet il-knisja ż-żgħira ddedikata lit-Tnissil Bla Tebgħa tal-Madonna, magħrufa wkoll bl-isem Ta' Brinkat. Din il-knisja nbniet fl-1641 minn żewġ aħwa, wieħed minnhom Dun Cosma Hagius. Dan il-qassis ħalla legat għalqa msejħa ta' Għar Issabrat, fl-inħawi taż-Żebbiegħ, biex tinxtegħel il-lampa. Fis-sena ta' wara, fis-17 ta' Frar 1642, f'Ħal Lija twieled wieħed li kellu jkun ġawhra oħra ta' talent u li ismu tniżżel fost l-aħjar arkitetti ta' Malta. Dan kien Giovanni Barbara, li meta kiber kellu jkun hu li għamel il-pjanti u bena l-Knisja l-ġdida tas-Salvatur. Sitt snin wara li ħa l-pussess bħala kappillan ta' Ħal Lija, Dun Dumink Attard mar Kappillan tal-Isla u wara sar Monsinjur tal-Katidral. Għal erba' snin kien vigarju kapiltulari. Miet fl-20 ta' Awwissu 1680. Fl-1645 Mons. Balaguer kien bagħat bħala Kappillan lil Dun Clement Morco. Maġenb il-knisja ħelwa tal-Kunċizzjoni hemm dar kbira li hija waħda mill-iżjed qodma ta' Ħal Lija. Din inbniet fis-1655 miż-żewġ aħwa li bnew il-knisja ftit snin qabel. Wara, din id-dar kbira saret magħrufa bħala 'Villa Debono'. Fi żmien il-Kappillan Moreo ġew ipprofonati xi knejjes żgħar għaliex ma kinux miżmuma tajjeb. Il- knisja ta' Sant'Agata kienet ipprofonata fl-1657 filwaqt li sas-sena ta' wara ġew ipprofonati mhux anqas minn ħamsa oħra. Dawn kienu dik tat-twelid tal-Madonna li dawramejt magħha kellha ċimiterju u ħdejha kien hemm misraħ kbir, dik ta' San Pietru Appostlu, wahda tal-Assunta magħrufa bl-isem ta' Marindona u oħra tal-Assunta magħrufa wkoll bl- isem Tal-Qares u dik tal-Lunzjata magħrufa wkoll bl- isem Taż-Żebbuġ, 'il bogħod mill-parroċċa xi ħames mitt pass. Iżda mhux il-knejjes kollha kien ittraskurati. Il- knisja ta' San Bert f'Ħal Mann, kienet miżmuma tajjeb. Kienu jixegħlu l-lampa, ikantaw il-vespri lejlet il-festa u f'nharu jagħmlu quddiesa solenni. Fl-1658, ċertu Dun Theramo Galea, kien għamel fondazzjoni 120 Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905 Lija ta' ġuspatronat lajkali u ħa l-obbligu li darba fil- ġimgħa trid issir quddiesa in perpetuum. Wieħed ieħor midħla tal-Knisja, ċertu Kaspru Cuschieri, bħala werriet ta' missieru Ġann Pawl, kien dejjem jieħu ħsieb li jsiru quddisiet nhar il-festa ta' San Bert. Fl-1659, il-knisja ta' Santa Marija msejħa Ta' Duna ġiet ipprofanata u dan juri li ħafna mill-knejjes żgħar li bihom kien miżgħud ir-raħal ma kinux qed jieħdu ħsiebhom tajjeb. Dan kien jiġri meta dawn il- knejjes kienu jkunu qrib il-Knisja ewlenija tas- Salvatur, għaliex in-nies kienet tippreferi li tinġabar fil-knisja l-kbira. Knejjes xi ftit 'il bogħod bħalma huma tal-Madonna tal-Mirakli, ta' San Mikiel u ta' San Bert kienu jkunu miżmuma tajjeb. Il-Kappillan Dun Clement Moreo kien miet fil-15 ta' Frar 1660 u għal sentejn sħaħ qabel ma miet kellu jgħinu bħala Vigarju Kura lil Dun Pietru Agius, li mbagħad laħaq kappillan minfloku. Meta dan kien kappillan, fil-parroċċa kien hemm sitt qassisin, suddjaknu, tliet kjeriċi u żewġ kjeriċi oħra miżżewġa. Dawn il-kjeriċi miżżewġa dak iż-żmien kienu jkunu jiddependu mill-Isqof u mhux mill-Istat. Dawn illum il-knisja neħħiethom għal kollox. Sentejn wara li kien ħa l-pussess ta' Kappillan ta' Ħal Lija, il-parroċċa kellha żjara pastorali mill-Isqof Balaguer li bdieha fil- 25 ta' Ġunju 1662. Il-Konfraternità tas-Sagrament f'Ħal Lija kompliet dejjem tiżdied fil-membri u kull sena, wara Għid il- Ħamsin, il-fratelli kienu jassistu għall-quddiesa solenni u kienu jkantaw fl-aħħar il-Veni Creator. Dakinhar kienu jagħżlu l-Prokuratur il-ġdid għas-sena ta' wara. Kienu wkoll jagħmlu quddies b'suffraġju għall-fratelli mejtin li kellhom qabar għalihom fil- knisja. Il-Kappillan kien jieħu ħsieb iżomm tajjeb il- Knisja tas-Salvatur. Iż-żjut imqaddsa tal-Griżma u tal- Katekumeni kienu jinżammu f'niċċa żgħira fil-ħajt li kienet miksija minn ġewwa b'ħarir aħmar. Minn barra kienet tkun mgħottija b'purtiera tal-ħarir aħmar ukoll. Fuq l-artal tal-ġebel it-tabernaklu kien tal-injam, minn ġewwa kollu indurat, filwaqt li minn barra fejn ma kienx indurat kien miżbugħ isfar. Malli Dun Piet kien sar Kappillan kien ħaseb sabiex jinxtara pissidi kbir indurat bil-fidda. Kien hemm ieħor żgħir, indurat ukoll, li kien jintuża fil-Vjatku. Maġenb il-bieb il-kbir, fuq il-lemin, kien hemm il-fonti tal-Magħmudija. Dan kien mgħotti u minn gewwa kien miksi bi drapp isfar. Fejnu kien jinżamm ir-reġistru tal-Magħmudija. Fuq in-naħa tal-lemin tal-artal maġġur kien hemm l-artal tar-Rużarju, li fuqu kien hemm ix-xbieha tal-Madonna tar-Rużarju. Dan kien tal-ġebel u l-Isqof Balaguer kien ordna li titqiegħed fuqu rħama. Fuqu kien hemm żewġ kolonni tal-injam impinġija u quddiemu kienu jpoġġu lampier tal-landa. Nikol Cottoner u tal-Mirakli Fiż-żmien li qegħdin insemmu, il-Gran Mastru ta' Malta kien Nikol Cottoner. Kien iħobb jiġi Ħal Lija u jżur l-inkwatru tal-Madonna li kien hemm fil-knisja li dari kienet ta' Ħal Bordi. Din il-knisja ddedikata lill- Assunzjoni kellha inkwatru maħdum fl-1652 li llum jinsab il-Mużew tal-Knisja tal-Mirakli. Peress li kien jiġi sikwit għaliex kellu devozzjoni kbira lejn dan l- inkwatru, induna li l-knisja kienet qadima wisq u l- ġebel saħanistra kien qed jitmermer. Għalhekk fl-1663 dan il-Gran Mastru qatagħha li jibni knisja ġdida f'ġieħ il-Madonna ftit passi bogħod minn fejn kienet il-qadima, li x'aktarx kienet mibnija flok il-mitħna li hemm illum. Dawn l-inħawi kienu magħrufin bħala l-Għadira jew Għadir il-Bordi. Il- knisja l-ġdida kellha tkun akbar, aħjar u isbaħ. Skont xi studjużi, l-arkitett ta' din il-knisja mhu ħadd ħlief 7 kienx kuntent li bena knisja ġdida u sabiħa, iżda : ried ukoll iżejjinha b'artal komplut bi prospettiva : tassew maestuża u indurata. U biex ikompli l-preġju ta' din l-għamara ġdida : lill-Madonna. tal-Mirakli, inkuruna din il- , prospettiva b'inkwatru kbir l-aktar sabiħ magħmul : mill-Kavallier Mattia Preti, li jirrappreżenta lil : Santa Marija, jew lill-Madonna tas-Silġ. Malli tlesta l-bini tal-knisja, l-inkwatru tal- Madonna tal-Mirakli ttieħed fiha b'kulma kien 7 hemm fil-kappella l-qadima, u hemmhekk ġew . ittrasportati saħanistra l-istess fdalijiet tal-mejtin li 7 kienu midfunin fil-qadima. F'din il-knisja ġdida u hekk artikettonikament sabiħa, il-Madonna tassew waqqfet tron ta' grazzji ibbandunati u aktar ma beda jgħaddi ż-żmien aktar d-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Mirakli ssuktat tikber. In-nies tar-raħal, li dak iż-żmien kienu laħħqu ma' l-elf u mitejn ruħ, kienu saru devoti kbar tal-Madonna tal-Mirakli. Djar kien hawn 218 fl-1667u sal-1678 kienu saru 271. Ġara iżda li fl- 1676 f'Malta daħlet il- marda erha tal-pesta u kienu mietu 11,300 minn popolazzjoni ta' 60,000 f'Malta. Għalhekk wieħed jifhem għaliex fl-1678 il- popolazzjoni ta' Ħal Lija naqset għal 911. Meta miet l-Isqof Lorenzo Astiria, fit-3 ta' Jannar 1678, il-Papa, fuq rakkomandazzjoni tal-Gran Mastru Cottoner, għażel lil Don Michele Girolamo Molina bħala l-Isqof ta' dawn il-gżejjer. Dik is-sena stess huwa beda minnufih iż-żjara pastorali fil-knejjes kollha. F'Ħal Lija kien sab li l-knisja tas-Salvatur, għalkemm kienet qadima ġmielha, kienet għadha soda u kbira biżżejjed. Il-Kappillan Dun Pietru Agius kellu disa' qassisin jgħinuh, u r-renta tiegħu kienet ta' 126 skud fis-sena. Fil-knisja tas-Salvatur kien hemm erba' artali, barra l-ewlieni tat-Trasfigurazzjoni. Wieħed kien ta' San Pietru Appostlu u San Pawl l-Eremit, li kien twaqqaf fis-sena. 1598 minn Pietru Agius, ieħor ta' Sant'Antnin, ieħor ta' San Ġużepp li kien twaqqaf fis- sena 1658 min-Nutar Xmun Attard, u l-ieħor ta' Santu Rokku mwaqqaf ftit żmien qabel, wara l-pesta. F'April tal-1680, dan l-artal wiret il-ġid ta' wieħed Agius, billi dan wiret lil missieru Pawlu li kien ħallielu kulma kellu bil-kundizzjoni li jekk ma jkollux tfal, il-ġid imur għal dan l-artal ta' Santu Rokku. Festa tas-Salvatur 2019 Dak iż-żmien kien hemm żewġ konffaternitajiet, dik tas-Sagrament u l-oħra tar-Rużarju, li kellha wkoll fil-knisja l-artal tal-Madonna tar-Rużarju. Il-fratelli tar-Rużarju kellhom qabar fil-Knisja u l-lapida fuqu ġġib id-data tal-1629. Il-Kappillan Dun Pietru Agius miet fit-8 ta' Marzu 1685 wara ħamsa u għoxrin sena bħala kappillan ta' Ħal Lija. Mingħandu n-nies ta' Ħal Lija raw ħafna ġid. Warajh, Mons Cocco Palmieri għażel lil Dun Anton Camilleri bħala kappillan. Madwar dan iż-żmien, jigifieri fl-1690, twieled ġewwa Ħal Lija Giovanni Bonavia li meta kiber sar arkitett mill-aħjar. Fost ix- xogħlijet tiegħu nsibu li bena l-Kunvent ta' San Franġisk fil-Belt Valletta fl-1730, u fis-sena 1738 bena l-faċċata tal-Parroċċa ta' Ħaż- Żabbar. Wieħed mill-kjeriċi li kienu jgħixu Ħal Lija għall- aħħar tas-seklu sbatax kien Giacomo Abela. Kien għażeb u kellu ħafna ġid, u meta miet ħalla kollox lill- Knisja ta' Ħal Lija. Dan il-kjeriku kellu jindifen flimkien ma' oħtu u xi nies oħra f'post 'il bogħod miċ- ċentru tar-raħal għaliex kienu mietu waqt l-epidemija. Il-post fejn jinsab il-fdalijiet tiegħu u ta' oħrajn insibuh bħala n-naħa tal-Abbati f'tarf il-limiti ta' Ħal Lija, in-naħa tal-Mosta. Illum għadha bilkemm tidher kitba mħaffra fil- ġebel li tfakkar it-twaqqif ta' dan iċ-ċimiterju bħala monument f'ġieħ il-Kjeriku Giacomo Abela. Din twaqqfet fis-sena 1861 u tgħid hekk: DOM CL.O JACOBO ABELA S. ECCLESITAE VILLAE LIAE BENMERITO OLIM HIC SEPULTO MONUMENTUM ERECTUM ANNO MDCCCLXI Fl-1681 ukoll, Dun Teramo Galea ħallas minn butu ħames mitt skud u saret il-qanpiena l-kbira. Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905 Lija Il-Bini tal-Knisja tas-Salvatur Dun Anton Camilleri, il-kappillan, mill-ewwel inxteħet jaħdem ħalli jġib il-parroċċa fdata f'idejh 'il quddiem. Megħjun mill-qassisin tar-raħal u mħeġġeġ min-nies ta' Ħal Lija, ried li tinbena Knisja ġdida li sservi bħala parroċċa. In-nies xtaqu li jibnu knisja isbaħ u l- Kappillan stieden liż-żewġ arkitetti minn Ħal Lija, Lorenzo Gafà u Ġanni Barbara, biex kull wieħed iħejji pjanta għall-knisja l-ġdida u dik li tintgħoġob min-nies tingħazel u fuqha tinbena l-knisja. Fl-1694 il-pjanti kienu lesti u l-għażla waqgħet fuq dik ta' Barbara. L-ewwel gebla tagħha qegħidha Mons. Cocco Palmieri fl-20 ta' Mejju tal-istess sena u bil-ġbir tal-poplu ta' Ħal Lija u bix-xogħol ħabrieki ta' kulħadd, il-knisja bdiet tielgħa. Meta l-arkitett Barbara bena l-knisja fuq stil doriku kien wera idea originali għaliex kienu għadhom ma jeżistux bħalhom Malta. Bi stil tiegħu proprju u oriġinali huwa uża f'din il-knisja pilastri u kontrapilastri, is- sekond ordni u urduru kbar fit-troll li jibqgħu jduru mal- arzellel. Il-forma tal-knisja hija dik ta' salib kbir. It tul minn ġewwa jilħaq 126 pied, b'wisa' fil-kappelluni ta' 88 pied u fil-korsija 25 pied. Barunissa Lia tagħti l-art L-art li fuqha nbniet il-knisja x'aktarx ingħatat bħala rigal lill-Parroċċa mill-Barunissa Lia, li tagħha fil-mużew tal-knisja hemm ritratt fuq it-tila. Ma kinitx xi ħaġa rari li sinjuri li jkollhom ħafna art jagħtu biċċa li tinbena knisja fuqha. Skont l-użu ta' dak iż-żmien, meta d-dfin kien isir fil-knejjes, l-arkitett l-ewwel ma kien jagħmel kien iqassam l-art f'ħafna oqbra. Fin-naħa ta' fejn il-fonti tal-maghmudija kien ħalla wisa' għall-kannierja. Sar ukoll taraġ aktar 'il fuq li l-bokka tiegħu kienet tagħti għal taħt l-art u li kien iwassal għal daqsxejn ta' kamra fejn kien hemm xi sitt oqbra riservati għall-qassisin. Minn din il-kamra stess kien hemm kuritur li jagħti għal taħt l-artal maġġur fejn kien hemm kamra żgħira fejn Barbara ried li jkollu l-qabar tiegħu. Dan it-tarag li kien jitgħatta bil-kaptelli, kien fil-post fejn illum titqieghed l-istatwa tas-Salvatur fil-festa. Il-korsija minn ġewwa għandha erba' pilastri kull naħa, mislutin sabiħ, filwaqt li l-kappelluni u l-kor għandhom tliet pilastri kull naħa b'artal f'nofshom. Dawn il-pilastri jintrabtu ma' xulxin bi ħnejjiet kbar li taħthom hemm jew artal jew bieb. L-istess pilastri telgħin fuq vażi li jiffurmaw qisha zukklatura li ddur mal-knisja kollha. Il-kaptelli tagħhom huma sempliċi filwaqt li l-arkitrav, flimkien ma' ċinta wiesgħa, idur mal-knisja kollha u jagħlaq il-prim ordni. Miċ-ċinta 'l fuq tibda s-sekond ordni u fuq din jibda s-saqaf troll imqassam fi tliet daqsijiet b'tieqa kull naħa fil-korsija, u b'taqsima waħda fil-kor u l-kappelluni li jintemmu b'arzella. Fuq l-erba' pilastri maġġuri Barbara tella' koppla magħmula minn tmien pilastri oħra iżda b'kaptelli differenti minn dawk t'isfel. Bejn kull pilastru hemm twieqi kbar kull naħa li jagħtu d-dawl lill-koppla u lill-knisja. Is-saqaf tal-koppla jistrieħ fuq arkitrav u ċinta li jdur magħha. Fuq din il-koppla l- arkitett kien ħa ħsieb li jinkuruna x-xogħol tiegħu b'anterna x'aktarx baxxa kif kienet titlob l-arkitettura tal-knisja. Meta bnew il-knisja, in-nies ta' Ħal Lija ħadu ħsieb ukoll li jħaffru bir warajha biex jilqa' fih l-ilma tal- bjut tal-istess knisja. In-nies tal-inħawi tal-knisja kienu jmorru jimlew il-bramel tagħhom b'dan l-ilma għaliex kienu jsibuh tajjeb u frisk. Sabiex tinqata' xi ftit l-umdità kienu ħadu ħsieb li jagħmlu gandott li jdur minn kappellun għal ieħor. Fil- knisja wkoll fuq wara hemm kuritur baxx taħt l-art li jinfed minn sagristija għal oħra. Dawn is-sagristiji ma nbnewx fi żmien wieħed. L- ewwel inbniet dik tan-naħa tal-kurċifiss u għalhekk illum insibuha bħala s-sagristija l-qadima. In-nies imħeġġa mill-kappillan, bdew jaraw il-frott tas-sagrifiċċju tagħhom. Il-knisja fi ftit snin kienet kwazi tlestiet mill-bini, komplew jirsistu u fl-1700 kienet lesta. F'sitt snin biss l-arkitett Barbara u n-nies ta' Ħal Lija setgħu jaraw il-ħolma tagħhom issir realtà. Riedu knisja isbaħ mibnija skont l-istil arkitettoniku Festa tas-Salvatur 2019 / 123 ta' żmienhom u ma fallilhomx. Meta kienet lesta ġarrew kollox mill-Knisja l-Qadima tas-Salvatur li bdiet tissejjaħ is-Salvatur il-Qadim. Giovanni Barbara, fid-9 ta' Lulju 1700, ittrasporta l-fdalijiet tal-ġenituri tiegħu mill-knisja l-Qadima tas- Salvatur għall-knisja parrokkjali l-ġdida. Ftit mill-Opri ġodda fil-Knisja Il-poplu Lijan tnikket mhux ftit meta l-kappillan ħabrieki miet meta kellu biss madwar ħamsin sena. Miet fl-14 ta' Dicembru 1705 u ried li jindifen fil-knisja parrokkjali tal-Qrendi. Għalhekk, fil-bidu tas-sena 1706, l-Isqof għażel lil- Dun Ġużepp Salvatore Pisani bħala kappillan ta' Ħal Lija. Kien minn Ħ'Attard u kellu lawrja ta' duttur tal-liġi. Dan kellu jkompli fejn ħalla ta' qablu u sab in- nies imħeġġa biex iżejnu t-tempju, li kienu għadhom kif bnew. Wara li lestew l-aktar ħwejjeġ meħtieġa għall- kult, bdew jaraw x'opri setgħu jagħmlu biex jagħtu aktar qima lis-Salvatur. Ħasbu għalhekk biex ikollhom pissidi sabiħ tal-fidda u fl-1717 taw bidu ħalli jiġbru l-flus biex jordnaw ostensorju sfera. Il-poplu kien inqeda b'Dun Beneditto Fiteni li kien tqabbad-mill- Isqof Jacobus Canavez biex jagħmel xi priedka tal-Avvent tar-Randa fil-knisja. L-Isqof aċċetta t-talba tad-digriet tat- 22 ta' Dicembru 1718. Minnufih il- Kappillan Pisani għażel lin-Nutar Gio Maria Felici u lil Mikiel Micallef biex ikunu l- prokuraturi ta' din-l-opra. Dawn bdew jagħmlu ġabra u fl-ewwel ġabra kienu laħqu s-somma ta' 8 skudi, 4 tari u grani 11 madwar 84 liri Maltin antiki. Kien isir ġbir ukoll meta fil-parroċċa kienet issir xi missjoni bħal dik tal-1721 tal-patrijiet tal-Karmnu li fiha nġabru tnax-il skud. Il-prokuraturi kien għamlu wkoll xi żewġ ġabriet fir-raħal, waħda fis-26 ta' Awwissu 1723 u oħra fid-9 ta' Lulju 1724. In-nies kienu wkoll jagħtu ġenerożament oġġetti tad-deheb u tal-fidda u fost dawn insibu li l- arkitett Giovanni Barbara kien offra medalja tad-deheb, li meta nbiegħet ġabet is-somma ta' 22 skud. Flimkien mal-poplu, il-qassisin tar-raħal kienu ħarġu flus u taw oġġetti prezzjużi. Meta l-prokuraturi msemmija raw li kellhom somma ġmielha, xtraw 12-il libbra u 8 uqijiet fidda bil- Soċjetà Mużikali San Pio X- A.D. 1905 Lija prezz ta' 210 skudi mingħand l-arġentier Pietru Scotti li kien imgħallem tal-Gran Mastru. Fis-7 ta Jannar 1720, Dun Mikiel Micallef ħallas 20 skud biex jixtru d-deheb meħtieġ għall-induratura tal-ostensorju u xtara 5 tużżani ġawhar, 2 kristalli u affarijiet oħra. Id-disinn li ntgħażel ħa xi ftit taż-żmien u fil-15 ta' Jannar 1722 ġie ffirmat kuntratt fl-atti tan-Nutar Giovanni Francesco Alborante ma' Pietro Scollo biex jaħdem l-ostensorju li kellu jkun ta' forma manifika u eleganti. B'kollox l-isfera qamet ftit aktar minn 330 skud. Ftit żmien wara, għalhekk l-ostensorju sfera kien tlesta u ntgħoġob mhux ftit min-nies ta' Ħal Lija. Il- forma tiegħu hi tassew sabiħa, statwa ta' anġlu b'idejh miftuħin qed iżomm l-Ostja li minnha ħerġin raġġi u hija mdawra bis-sħab. Kollox qed jistrieħ fuq pedestall oktagonali minqux b'weraq u disinji oħra. Il-kristalli tal-Ostja huma mdawrin minn ħaġar prezzjuz. Fuq ir-raġġi tal- ostensorju tqiegħdet kuruna regali sabiħa ħafna. Fuq in-naħa ta' wara tal-isfera hemm minquxa l-iskrizzjoni: 'Ex Populi Oblatione pro Par. Li Ecclesia Villae Liae Elaboratum De Anno 1719' li tfisser 'Dan l-ostensorju sfera nħadem għall-Knisja Parrokkjali ta' Villa Lia fl- 1719 mill-ġbir tal-poplu. Fl-aħħar nett, ftit wara fit-2 ta' Ġunju 1723 saret il- kaxxa tal-fidda indurata bid-deheb li fiha tintrefa' l-Ostja. Din qamet 22 skud. Li Eccl.ia SS.mi Salvatoris Villae Liae Anno-1723' li tfisser: Għall- Knisja Parrokkjali tas-Santissmu Salvatur ta' Villa Lija fis-sena 1723. Ħal Lija - Il-Villa Maltija minn Dun Anton Ebejer — maħruġ fl-1976. Dun Lawrenz Lia, Villa Lija, Nru 13 Joe Azzopardi, Villa Lija, Nru 52 Dun Guzepp Tanti, Villa Lija, Nru 1 Arkivji tal-Kattidral, Malta (ACM) T.I. Mss. 180. p 103 Castagna, Storja ta' Malta, 1888, p. 150 Dun Lawrenz Lia, Villa Lija, Nru 14 Giovanni Cutajar, Villa Lija, Nru 45 Liber Defunctorum Par. Qrendi Dun Ġużepp Fenech, Villa Lija, Nru 29