18. il-Hamis 27 ta' Lulju 2017 : FEATURE LL-ORIZZONT ID-DWELL F'MALTA (4) 'diversi kitbiet dwar F'issuġġt li fuqu hi msejsa din is-sensiela tissemma' ta' spiss triq de- jqa fil-Belt Valletta bħala l- unika triq li fiha kien imħolli li jsir id-dwell. Il-Konti ta' Borch fil-kitba tiegħu dwar id-dwell f'Malta (1782) jgħid- ilna, li d-dwell kien isir fi triq dejqa maġenb il-Palazz tas-Sultan u hawnhekk dan il-kittieb kien qiegħed jirre- feri għal Triq Frederiku u mhux għal Strada Stretta kif jaħsbu ħafna. Peress li l-Ordni tal-Ka- vallieri ta' San Ġwann kien wieħed religjuż u jaqa' taħt il-ġurisdizzjoni tal-Papa, il- Gran Mastru Hughues Lou- bens de Verdalle (1581-1595) kien talab lill-Kap tal-Knisja biex jiddelega r-rappreżen- tant tiegħu f'Malta biex jaħ- fer din l-offiża serja (tad- dwell) peress li hu kien irre- alizza, li ħafna mill-kavall- ieri kienu qegħdin isibuha faċli ħafna li jagħmlu van- ganza f'Ruma bi skuża li l- maħfra konfessjonali kienet riżervata u setgħet tingħata biss mill-Papa. Peress li mal-medda tas- snin dan il-vizzju kompla jiżdied, l-Inkwiżitur fil-ka- paċità tiegħu bħala delegat tal-Papa ħafer bosta offiżi, iżda dan wassal biex ħafna mill-kavallieri bdew jaħsbu li d-dwell ma baqax jitqies bħala offiża gravi bħalma kien fl-imgħoddi, u li għal- hekk kienet faċli li tinkiseb il-maħfra konfessjonali. Beżgħana li d-dwell seta' jkompli jiżdied fost il-kaval- lieri u bil-ħsieb li jitnaqqas drastikament, is-Santa Sede ordnat. lill-Inkwiżitur: biex iżomm. sigrieta l-fakultà mogħtija lilu mill-Papa u biex joqgħod attent li ħadd ma jieħu impressjoni li l- maħfra sagramentali setgħet tinkiseb faċilment. Fil-fatt fl-1667 is-Santa Sede waqfet din il-fakultà lill-Inkwiżitur u ordnatlu biex jixli formalment qud- diem it-tribunal lil dawk kollha suspettati li ħadu sehem fid-dwell. Għalkemm il-kavallieri li kienu jidwellaw fil-Belt Val- letta ma kinux jiġu magħ- duda bħala ħatjin ta' reat, mhux kulħadd seta' jidwel- la b'mod speċjali dawk il- 'kavallieri li kienu jkunu qegħdin jagħmlu t-taħriġ tagħhom fuq ix-xwieni. Dawn, jekk jinqabdu jid- wellaw jiġu magħduda bħa- la ħatja u jeħlu l-priġunerija. Iżda kif jiġri dejjem, mal- milja tas-snin, dawn il-liġi- jiet nbidlu jew naqqsu mill- pieni ħorox għall-kavallieri, iżda liġijiet l-oħra li kienu saru għall-Maltin u l-barra- nin li kienu jgħidu li ħadd ma seta' jidwella, u min jin- qabad jeħel pieni ħorox anke għal dawk li jagħtu sehemhom. f'kull tip: ta' dwell baqgħu jgħoddu anke fiż-żmien il-ħakma Ingliża. Iżda huwa fatt magħruf, li minkejja l-liġijiet ħorox li għamlu l-Gran Mastri biex jikkontrollaw kemm jistgħu din id-drawwa fost il-mem- bri tal-Ordni, id-dwell xorta waħda baqa' jsir f'postijiet 'l bogħod mill-Belt u mill-isp- juni tal-Gran Mastri. Dwell ieħor li ħalla wieħed mill- protagonisti mmankat għal għomru sar fl-għodwa tat- 13 ta' Lulju 1764 bejn żewġ kavallieri Franċiżi. Ir-raġuni ta' dan id-dwell kienet kemmxejn stramba u l-ferut involut daħal fih in- tortament. Jidher ċar li l-Ka- vallier Franċiż Le Bruttuni- ere kellu karattru stramb jew kemmxejn selvaġġ għax sħabu unimament qablu bejniethom li ma jħalluhx jiekol fuq il-mejda magħ- hom. Għalkemm kienu jafu li ma setgħux jiksru r-regoli tagħhom, u li din il-kwistjo- ni delikata setgħet taqla' preċedent kbir, b'danakollu huma kienu fermi fid-deċiż- joni tagħhom u assoluta- ment riedu lil xi ħadd iwas- sallu l-messaġġ tagħhom. Mid-dehra ħadd minnhom ma ried jinkariga ruħu jwas- sallu din il-bxara għax ilkoll basru x'kienet se'tkun ir- reazzjoni tiegħu, iżda meta finalment iddeċidew li jtell- għu l-isem bix-xorti, l-isfor- tuna messet lill-Kavallier Deletoie li malli mar għandu u. għarrfu bid-deċiżjoni ta' sħabu l-kavallieri, Bruttuni- ere imtela b'rabja kbira u stiednu għad-dwell. Il-Kavallier Delatoie, kon- xju mis-sitwazzjoni li sab ruħu fiha, kif ukoll beżgħan li jekk jirrifjuta l-istedina kien se jitlef ġieħu ma' sħa- bu, aċċetta l-istedina ta' Le Bruttuniere. Id-dwell sar u Delotoie safa ferut serja- ment. Wara d-dwell de Brut- tuniere ġie arrestat, instab ħati u eżiljat minn Malta. Għalkemm naqraw li din id-drawwa tad-dwell kienet aktar imfittxija mill-kavall- ieri, b'danakollu l-istoriċi tagħna ssemmgħu każ li ġara fl-1577 u li fih kien in- volut Malti, għalkemm ir- raġuni jew mottivi wara dan id-dwell mhumiex magħru- fa. Nafu biss li l-Kavallier Fra Cesare Leria li sfida lin- nutar Matteo Briffa għad- dwell instab ħati u weħel sitt xhur priġunerija fil-kas- tell. ; Mil-lista taf dwellijiet. li saru f'Malta fiż-żmien il- ħakma tal-Ordni wieħed mill-ewwel jintebaħ li mis- seba' lingwi ta' kavallieri li kienu jiffurmaw l-Ordni, il- kavallieri Franċiżi u Taljani kienu l-aktar imqarbin, u naħseb li ma nkunx qiegħed nesaġera meta ngħid li t-Tal- jani kienu l-aktar avventu- rużi. L-istoriċi tagħna, fir-riċer- ka tagħhom fl-arkivji tal- Ordni jgħidulna, li fid-dwell li sar fl-1584 fl-Irnella bejn żewġ. kavallieri Naplitani Vespasiano Longo u Anni- bale Rocco b'Longo jispiċċa ferut. Insibu wkoll li kull me- ta l-Kunsill tal-Ordni kien jikseb tagħrif dwar xi dwell, hu mill-ewwel kien jieħu ħsieb li jsiru l-investigazz- jonijiet meħtieġa bħalma ġa- ra fl-1595 fil-każ taż-żewġ kavallieri Taljani Carlo Maz- zinghi u Ludovico Cassano li kienu involuti fi dwell. Għalkemm ix-xabla anti- kament kienet l-arma pre- feruta għad-dwell, l-ewwel darba li ntużaw pistoli f'Malta kien fl-1596, meta kien sar dwell bejn żewġ ka- vallieri Sqallin Fra Nicola Zumbo u Fra Jacono Zum- bo, żewġt aħwa li mid-deh- ra ma tantx kellhom biex jif- taħru għall-kondotta tagħ- hom. Jissemmew diversi każi ta' dwellijiet oħra fosthom tnejn li saru fl-1761, bl-ew- wel wieħed iseħħ fis-17 ta' Ġunju bejn il-Kavallier Sales u Servient Viet meta tal- aħħar safa ferut. L-ieħor sar fis-6 ta' Settembru, meta wieħed mill-protagonisti sa- fa ferut. Fit-13 ta' Jannar 1772 fit-8 ta' filgħaxija kien sar dwell minn erba' kavall- ieri, tnejn kontra tnejn u dawn kienu ż-żewġ kavall- ieri De Siena kontra l-kaval- lieri Bonifaċju u Du Seine. Waqt dan id-dwell, li aktarx inqala' wara xi argument, xi wħud minn sħabhom ippru- vaw iferrquhom u spiċċaw bi tnejn minnhom sfaw feru- ti, wieħed f'koxxtu u l-ieħor f'żaqqu. Fil-25 ta' Marzu 1762 Fra Montefrċ ġie sfidat għad- dwell mill-Kavallier Sales u marru jidwellaw fi Triq Frederico. F'ħin minnhom Montefrċ ġie midrub f'ġen- bu waqt li kien qed jaħrab mid-daqqiet. Mitluf f'dagħ- digħa ta' qilla, Montefre xej- jer ix-xabla u laqat lil Sales f'għonqu. Sales waqa' fl-artu waqt li ammetta t-telfa talab lil Montefre biex jieħdu l-is- ptar. Montefre kien pront għenu mill-art u wara li ħaddnu miegħu tah f'idejn żewġ. kavallieri li nzertaw għaddejjin minn dik it-triq biex jeħduh l-isptar. Monte- fre ta' ġentlom li kien maru għarraf b'kollox lill-Gran Mastru Pinto de Fonseca (1741 — 1773) u ordnalu li jmur dritt id-dar u jibqa' hemm sakemm isiru l-inves- tigazzjonijiet meħtieġa. Mill-isptar, il-Kavallier Sales talab lill-Gran Mastru jaħfer lil Montefrċ għax. il- ħtija kienet tiegħu u talbu wkoll biex minnufih jibagħ- tu l-isptar biex jgħannqu miegħu qabel ma jmut. Xi kultant wieħed jiltaqa' ma' każi ta' dwell fejn ir- raġuni li wasslet għad-dwell kienet sempliċi pika. Fit-23 ta' Novermbru 1773 sar dwell bejn Kavallier Sqalli jismu Baroni u l-Kavallier Franċiż Prelein li xahrejn qa- bel kienu l-Falanga flimkien. It-tilwima tagħhom inqal- għet f'teatru waqt kum- miedja. Ġara li waqt din il- kummiedja kien hemm għanja li l-Isqalli li ma riedx lill-Buffu jgħanniha waqt li l-Franċiż insista li jkantaha. Din l-għanja kienet il-kaġun tad-dwell li dam sejjer mad- war siegħa, b'Baroni jaqsam ix-xabla ta' Prelein u joffrilu li ma joqtlux jekk jagħtiħ kelma li jmur id-dar biex iġib xabla oħra. Mid-dehra l-iskuldier sar bid-dwell u x'ħin Prelein wasal bix-xal- ba għamilhom paċi. Matul is-sentejn tal-ħak- ma Franċiża, il-liġijiet kollha li għamlu il-kavallieri spiċ- ċaw, iżda l-liġi li hawn Mal- ta ma jistax isir dwell baq- għet isseħħ sal-ewwel 50 se- na tal-ħakma tal-Ingliżi me- ta nbiddlet b'liġi oħra, u għalkemm il-kelma dwell ma baqgħet tidher imkien, din il-liġi kienet tgħid li ħadd ma seta' joqtol jew ji- drob lil għajru. Sintendi mal-miġja tal-Ingliżi fostna, ma' dawn il-liġijiet żdiedu xi liġijiet militari oħra, fos- thom waħda li kienet tgħid li m'għandhomx isiru dwel- lijiet mill-militar. Ikompli f'ħarġa oħra