FRANĠISKU SAVERJU CARUANA Ta' J.P. VELLA Daħla Kont ili xi żmien immur il-Liċeo meta fl-istudju ta' zijuwi rajt ritratt antik, li fih kien jidher Dun Karm, li għaraft mill-ewwel, u nies oħra, fost- hom l-istess ziju, li fir-ritratt jidher bħala F.S. Caruana, Segretarju. Kien dak in-nhar li l-ewwel darba sirt naf li zijuwi kien wieħed minn ta' l- ewwel li stinka kemm felaħ biex ikollna lingwa tagħna, mibnija fuq sis- tema ta' alfabet, ortografija u grammatika uniformi. Qabel huwa qatt ma qalli xejn fuqu nnifsu, u sa mewtu qatt ma tani ħjiel sewwa ta' għemilu. Tul is-sigħat li għamilt ħdejn soddtu, tul l-agunija twila tiegħu, iz-zija wrietni fejn kien iżomm xi noti personali tiegħu; u kien waqt l-aħħar si- għat ta' ħajtu li jiena stajt inqalleb xi ftit u nsir nafu aktar. Saver kien dejjem ġwejjed, u miet umli daqs kemm għex. L-ewwel Pass Sibt manuskritt li ser nikkwota minnu kelma b'kelma, għax għalija mhemmx isbaħ minn awtobijografija, kif inhu possibbli f'dan il-kas. ''Jiena' bdejt nikteb xi ħaġa bil-Malti meta kien għad għandi xi 17 jew 18-il sena; dan kien għall-ħabta tal-1918. Kont bdejt nikteb xi poeżi- ja u nittraduċi xi aħbarijiet għall-perjodiku l-'Ħabbar' ta' Sant Antnin ta' Padova. Dik il-ħabta kont ma' zijuwi li kien ħajjat quddiem il-Knisja ta' San Franġisk ta' Puturjal u hekk kont midħla sewwa tal-Patrijiet. Id- Direttur ta' dak il-perjodiku, Patri Tonin Buhagiar, kien ħajjarni nikeb xi ħaġa u hemm bdiet in-namra tiegħi' (1) Naturalment, il-persuna ma tistax tinqata' miż-żmien li fiha tkun tgħix, u biex tistudja lil Caruana trid tkun taf il-qagħda tal-Malti f'dak iż-żmien. Jiena nħoss li Caruana ġie fi żmien meta beda ġa jinħass qaw- mien ġdid fil-kuxjenza tal-poplu dwar l-ilsien vernakulari. Caruana ħares lejn il-kitba tal-Għaqda Xem:a u ra li f'dak l-istess żmien kien qiegħed jikteb kif iħossha u kif irid hu. Kien dan li inkwetah u ġagħlu jikteb l- ittra li wasslet għall-qawmien ta' l-Għaqda li ħarġet b'ortografija ġdida. Caruana jista' jiġi studjat biss jekk wieħed jara x'kien hemm qablu, il- grammatika li kiteb hu, u l-Malti kif inhu miktub il-lum. Franġisku Saver IL-MALTI Caruana jitwieled u jgħib f'dawn iż-żmenijiet imsemmija. Bħalma għidt, ser nikkwota mis-SEBĦ, QARI BIL-MALTI MIKTUB MIX-XIRKA XEMIA; jiddispjaċini li ċerti aċċenti u sinjali fuq xi ittri ma nistax nagħmilhom għax ma jeżistux fl-istampa tal-lum. Din in-nota tidher fil-ħarġa L-Għad V, l Sena, 16 ta' Settembru 1884: Xi tibdil mill-kitba ta' dari: Zzooa—-xn c — ċapċap dari k — kenn j— joljol g — gendus g — geneb q — qam ghendus - gheneb (l-G u g b'sinjal fuqhom) kam . Il-bidla fl-ortografija bdiet il-mixja tagħha, imma kienet mixja għam- ja u ma kienx hemm għaqda fost l-istess kittieba. Fi ktieb ieħor li jiena sibt fi'scollezzjoni taz-ziju, 'Qari għall-Maltin — Maħruġ mix-Xirka Xe- mia. 1885,' hemm il-poeżija magħrufa Katrin tal-Imdina' li l-bidu tagħ- ha jidher hekk: Isimgu dil jravva, U żommu b'tifkira Mill akbar tal-Gzira Biex tara 'l Katrina Ta' min jinnota li waqt li tal-Imdina mhix magħquda bl-artiklu. dan jidher fl-aħħar kelma: l-Imdina. In-nuqqas ta' qbil huwa aktar ċar. Jekk fil-bidliet imsemmija fuq, l-j ħadet post l-g (giolgiol), allura diffiċli taqra l-aħħar kelma tas-sentenza li ġejja, meħuda mill-istess ġurnal: 1678 — Il-plavva ta' Malta ntliet bil jrati. Hittieġa ta' Ortografija Bħalma jistqarr Saver stess, huwa beda jikteb għall-ħabta tal-1918, u FRANĠISKU SAVERJU GARUANA 13 fil-'Pitazz Tiegħi', li għalih jirriferi Caruana u li issa għadda għandi, in- sibu l-ewwel poeżija ta' Cuschieri, li qed inġib hawn taħt: għandi, din Alla tani, di 'l chelma li bi gmielha nitghaxxak se'r tarani (5) Dawn il-vrus juru li Cuschieri ma laqax il-bidliet tax-Xirka Xemia. Nieħdu l-kelma kalbi; x-Xemia biddlet l-ittra k fi q (qam dari kam … kalbi); u chelma li x-Xemia biddlet fi k (kenn dari chenn … chelma). Waqt li Cuschieri juża ch biex jikteb kelma, P (nota li għamel iz- ziju bil-lapis blu tgħid li P. huwa Mons. P. Cauchi Gozo), fl-istess sena għall-kelma ktibtlek flok ch juża Ctibtlec, (6). Bla dubju ta' xejn regoli fissi ta' l-ortografija ma kienx hemm u kulħadd kien jikteb kif iħossha, għax ma kienx hemm għaqda fost l- istess kittieba. Dan li sab ma' wiċċu Saver Caruana, u dan dejqu tant li huwa stess jistqarr: 'Dak iż-żmien it-tagħlim tal-Malti kien ftit li xejn. Kont għadni ħiereġ mil-Liċeo u Kotba bil-Malti ma kellix. Id-dar sibt xi ftit ta' mis- ftit oħra fosthom kotba sfużi mill-kollezzjoni tal-Mogħdija taż-Żmien tas-Sur Fons Marija Galea u xi rumanzi tas-Sur Ġuże' Muscat Azzopardi, kollha miktubin b'ortografija differenti. Kotba ta' tagħlim, jiġifieri ta' grammatika jew ortografija xejn ma kelli, ħlief id-Dizjunarju ta' Falzon miktub b'alfabet fonetiku. 'Bdejt imbagħad bil-ftit il-ftit nixtri, aktarx minn fuq il-Monti, il- kotba bil-Malti li kont insib, li wħud minnhom interessawni. Dawn il- kotba kienu miktuba b'kull xorta ta' ortografija: ħaġa li tħawwad ir-ras; allura jiena wkoll bdejt nara li biex l-istudju tal-Malti jkun jista' jimxi 'l quddiem, l-ewwel ħaġa kienet tinħtieġ li titwaqqaf ortografija waħda: u hekk fl-1920 bgħatt ittra għall-publikazzjoni fil-Ħabib biex inħajjar lill-kittieba Maltin jingħaqdu għal dan il-għan…' (7) Iwilled il-'Għaqda' Caruana kellu biss 20 sena meta kiteb l-ittra li tat bidu għall-''Għaq- da tal-Kittieba tal-Malti li għadha tgħix sal-lum taħt l-isem ta' 'Ak- 14 IL-MALTI Ħadd qablu ma talab li ssir din l-għaqda fost il- kittieba li. Saver talab għaliha fl-ittra fuq imsemmija. Li Saver kiteb l-ittra, l-ewwel waħda ta' għamla tagħha, illum huwa fatt li jirrikonoxxih kulħadd, għalkemm isem Saver huwa wieħed fost l- anqas imsemmija, tant hu hekk li għal ħafna poeti u studjużi żgħar dan il-bniedem donnu qatt ma eżista. Imma pass lura lejn l-imgħoddi jikxef is-sewwa. L-ittra li kiteb X.C. fil-Ħabib bid-data 21920 kellha żewġ sejħiet li t-twettiq tagħhom nistgħu b'wiċċna minn quddiem nistqarru tawna l- ortografija kif nafuha llum. Il-punti ewlenin tal-ittra, kif jidhru fl-istess ittra, kienu li l-'Għaqda' titħabat: ''Li ġġagħal 'ill-kittieba kollha tal-Malti jżommu ortografija waħ- da, skond kif ma taqta' hi, Li tqajjem u xxerred il-kitba TAJBA bil-Malti.' (8) Għandna dokumentazzjoni biżżejjed min kien X.C. L-ewwelnett sibt minn idejh stess: 'u hekk fl-1920 bgħatt ittra għall-publikazzjoni fil- Ħabib biex inħajjar lill-kittieba tal-Malti jingħaqdu għal dan il-għan.' (9) Ħames snin wara, l-Editorjal tal-organu tal-Kittieba tal-Malti, qal hekk: ''Kien f'Settembru tal-1920, meta wieħed żagħżugħ ta' fehma taj- ba (is-Sur Saver Caruana) bida jsus warajja u wara l-Kittieba l-oħra tal- Malti biex nixxierku bejnietna.' (10). U ħmistax-il sena wara. l-istess organu wettaq dan meta f'Editorja) ieħor intqal li kien ''is-Sur F.S. Caruana li kien staħba taħt l-ittra X.C.' U dan il-fatt qatt ma ġie miċħud lilu għax sal-1963 insibu miktub f'ġurnal lokali: ''L-għan ewlieni ta' Saver kien li jara l-Malti miktub b'ortografija waħda u minħabba hekk, f'Settembru ta' l-1920, ippublika ittra fi ''Il-Ħabib'' taħt il-prewdonomu ta' X.C. u ħeġġeġ lill-kittieba tal- Malti biex jissieħbu f'Għaqda'. Mela Saver Caruana, l-inqas imsemmi fost dawk li stinkaw biex Mal- ta-ikollha ilsien ''b'xejra waħda, lewn wieħed u togħma waħda' jistħoq- qlu dak li jidher fuqu fid-Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali miġ- but minn Robert Mifsud Bonnici, li jsejjaħ 'il F.S. Caruana bħala ''…ko- fundatur tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti mwaqqfa fid-Dar ta' l-Unjoni Kattolika San Ġużepp fil-14 ta' Novembru, 1920.7 (13) Ortografija Ġdida Is-sejħa li għamel Caruana kellha effett immedjat, kif jistqarr huwa stess: ''It-tweġiba għal din is-sejħa kienet mill-aħjar u għall-aħħar ta' dik FRANĠISKU SAVERJU CARUANA 15 is-sena stess twieldet il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti li tagħha jiena domt Segretarju għal madwar 19-il sena.' (14) Il-bniedem li zijuwi ra fih mexxej kien Ġuże' Muscat Azzo- pardi li jirriferi għal Caruana bħala ''żagħżugħ li jaf u jħobb jaħdem. ' (15) Il-ħidma ta' Caruana fil-kamp tal-Malti bdiet immedjatament fl-ew- wel laqgħa li saret fl-Unione Cattolica San Giuseppe, fejn hu nħatar l-. ewwel Segretarju tal-Għaqda u wkoll Segretarju tal-kummissjoni maħtura biex thejji l-Alfabet Malti. Il-Membri tal-Kummissjoni ħadu x-xogħol tas- sew bil-ħerqa għax fit-23 ta' Ġunju 1921, taħt il-firma ta' G. Muscat ÀAz- zopardi, President, u F.S, Caruana, Segretarju, ħareġ ir-Rapport fuk T'Al- fabet Malti — Magħżul mil Cummissjoni li ġiet maħtura mill 'Għakda tal Chittieba tal Malti' fl-14 ta' Novembru 1920 (1921)'. Interessanti ferm hija n-nota ta' Daħla li ser nġibha kelma b'kelma: Lill 'Imsieħbin Fil ''Għakda tal Chittieba tal-Malti' il Cummissjoni maghzula mincom fil Gemgha tal-14 ta' Novembru 1920, wara li hadmet bir rekka u bil hrara — fi sbatax il-lakgha — hej- jet l-Alfabet u il Grammatika tal-Malti. imma, kabel ma tressak kuddiem- com il Grammatca kasira u hafifa li sauuret, biex, jekk toghgobcom, tghadduha, jehtieg tcunu urejtu hsiebcom fuk l'Alfabet, li bih trid tinchi- teb. Ghad, mela, li ahna fissirnieh u stampajnieh, dan l'Alfabet mhux għajr Abbozz; u ma stampajniehx hlief għalicom biss, bhala haga ta' bej- nietna, halli, meta f'kasir zmien, tcunu mistiednin ghal Lakgha ohra, tigu mhejjin biex titchellmu fuqu. z Iddauuarna mhux ftit: imma. nittamaw li, mita tiznu ix-xoghol li għamilna, taghdruna F.S. Caruana G. Muscat Azzopardi Segretarju President 23 ta' Ġunju 1921 (15) Huwa xogħol tassew interessanti u magħmul fi żmien tassew qasir grazzi għall-ħeġġa tal-Membri, inklużi Prof. Dun Carm. P. Galea, P.F. Bellanti u Ant. L-Alfabet fih 29 ittra, u mqassam f'dawn il-kolonni: Għadd, Sura, Tisfir, Leħen tal ittra fil Għarbi, Tixbih fil Chitba, Minn min l-ictar magħrufa jeu mictuba. L-ewwel ktieb ta' grammatika ħareġ fl-1924 taħt l-isem: ''Tagħrif Fuq il-Kitba Maltija … Xogħol Maħruġ Mill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti fis- Sena 19247 (16) 16 IL-MALTI Saver, ta' bniedem sinċier li kien, jikteb hekk dwar dak li wassal għall-publikazzjoni tal-Grammatika: ''L-ewwel xogħol li kellu jsir mat- twaqqif tal-Għaqda kien ir-rapport tal-Kummissjoni li kienet ġiet maħ- tura għalhekk. Din irrikkmandat alfabet fonetiku li, b'xi żewġ tibdiliet żgħar, għadda minn laqgħa oħra tal-Kittieba. Imbagħad beda x-xogħol il-kbir: il-kompilazzjoni tat-Tagħrif imħollija f'idejn Ninu Cremona li mbagħad fl-1924, bit-tħabrik ta' Turu Mifsud, li dik il-ħabta kien Mem- bru tal-Parlament u Viċi-President tal-Għaqda, ġie stampat fl-istamperija tal-Gvern. it-Tagħrif kien fih biċċa xogħol kbira: ingħoġob mill-istudjużi mhux biss ta' Malta iżda wkoll minn ħafna barranin. ' (17) Ħaġa li fil-manuskritt Saver ma jsemmix huwa l-fatt li qabel stampa ruħu t-'Tagħrif', huwa kiteb sensiela ta' artikoli taħt it-titolu ta' 'Kif tikteb tajjeb bil-Malti' iffirmat minn S. L-artikoli li sibt jiena huma stam- pati, fil-Ħabib' bid-dati 2l-2-23 u 28-2-23 għall-ewwel żewġ kontribuz- zionijiet, waqt li d-data tal-ħamsa l-oħra ma tidhirx. Is-sena 23 hija sinifikanti ħafna fl-istudju tal-grammatika tal-Malti. Caruana, fl-ewwel artiklu, jiġbed erba' regeli prinċipali: : Billi l-Malti huwa Isien orjentali, għalhekk il-grammatika tiegħu għandha tkun mibnija fuq grammatika orjentali u għalhekk l-ewwel re- gola hija: l Li kull leħen għandu jkollu għalih ittra waħda. Il a) Kull sillaba ma jistax ikollha iżjed minn vokali waħda; b) Kull sillaba irid ikollha vokali bilfors. lil. L-Għerq li fuqu hija mibnija l-kelma maltija hu dejjem ittri - konsonanti u qatt vokali, Fit-tiswir tal-kelma, l-konsonanti tal-għerq jibqgħu dejjem wara xulxin kif inhuma. IV b) Fit-tiswir tal-kelma il-kons. tal-għerq jibqgħu dejjem l-istess Ir-regoli li fassal Caruana huma fundamentali l-lum daqs meta kitib- hom, u għalhekk nibqa' mistagħġeb meta ħafna mil-istudjużi tal-Malti jirreferu għalih biss bħala s-Segretarju tal-'Għaqda', qisu xi skrivan. Din l-impressjoni li dejjem tawni. xi talin meta kont insemmilhom lil Carua- na, imma l-lum li għandi d-dokumenti f'idejja nifhem aħjar dak li lvo Muscat Azzopardi ried ifisser meta qal li Caruana kien ''l-esseħ kolonna li fuqu nbena l-Malti.' (19) Fil-ħarġiet l-oħra fl-istess sensiela, Caruana jikteb dwar l-Artiklu, l- FRANĠISKU SAVERJU CARUANA 17 appostrofu ,il-verb, il-pronom, konsonanti, is-suffissi u l-prefissi, u fuq il- partiċelli. Il-Ġlieda għal lisienna L-istorja ta' l-iżvilupp ta' Isien art twelidna hija bħal kull storja oħra waħda ta' taqtigħ il-qalb qabel ir-rebħa aħħarija, u Saver Caruana kien konvint Hi l-egħdewwa tal-Malti kellhom arma qawwija f'idejhom dment li l-poplu ma kienx ser jibda juża ortografija waħda. Ifred u irbaħ, igħid il-Malti. U Caruana dan li ma riedx. Hija ħaġa minn ewl id-dinja li kull studju ma jistax jintefa' f'idejn min ġieb u laħaq, għax kull studju xjentifiku irid iż-żmien tiegħu biex jiġi aċċettat. U barra minn hekk, fil- kas tal-Malti kien hemm fatturi oħra li jiena ser insemmihom għaliex l-istudjuż ma jistax jiċħad il-fatti ta' l-istorja għalkemm ikun jixtieq jin- siehom. , Għalhekk, għal darb'cħra ser inħalli lil Caruana jitkellem hu stess: Ma nistax ngħid li l-poplu mill-ewwel laqgħu b'idejh miftuħa t-Tagħrif'. Dan kien jitbiegħed xi ftit minn kif kien imdorri jikteb bil-Malti. Għall- ewwel kien hemm ħafna min ikkumbattih: biċċa mħabba fil-politika u biċċa wkoll bla ebda ħażer: hawn daħlet biċċa xogħol oħra, il-propagan- da. jiena bħala Segretarju, Kont minn tal-ewwel li bdejt nikteb fil-ġurnali u rivisti: Infisser il-għanijiet tal-Għaqda.' (20) Fl-1921, huwa. jikteb fil-'Ħabib', li l-Editur kien kiteb xi kliem mhux kif suppost jinkitbu, u jispiċċa l-ittra tiegħu, '… sena li, jecc Alla jrid, tara l-Malti taħt libsa uaħda, li icun ta' ġieh u hena lilna l-Maltin u cull min iħobb u jgħożż is-sabiħ Isien Malti.' (21) Imma huwa sewsew hawn li wieħed jifhem li Caruana ma kienx sem- pliċement xi Segretarju Eżekuttiv, kif jinftiehem xi minn daqqiet illum. Huwa tant kien profond fil-Malti li ftit wara li ħarġet l-ewwel Gram- matika tal-Malti, sewsew fl-ewwel ħarġa ta' ''Il-Malti', insibu lill-Editur (Ġuże' Muscat Azzopardi) jikteb: '… Biex naqtgħu ż-żarda lil kulħadd u ngħinu lil min tassew jindafar mal-ktib tajjeb bil-Malti, sejrin inġibu — dan ix-xogħol sabiħ — u sabiħ għal darba — tas-Segretarju tagħna. Fi ftit kliem, mhux ħlief it-'Tagħrif fuq il-Kitba Maltija'' miġbur fil-qosor, jew ngħid aħjar, il-'Grammatika tal-Lsien Malti fiċ-Ċokon; imma għal- kemm qasira u ħafifa, li wieħed jista' jitgħallimha bl-amment f'ġimgħa. sħiħa u mogħnija b'kull ma jinħtieġ.' (22) Bla dubju ta' xejn, dan il-kliem jagħti lil Caruana dak li ħaqqu; il- kittieb ta' l-ewwel grammatika moderna li setgħet tingħata fi'dejn il- poplu, iew aħjar f'idejn l-istudenti. U jekk wieħed jistudja ftit iż-żmien 18 IL-MALTI u l-politika tiegħu, li mhux interess tagħna li niddiskutu, wieħed malajr jifhem li l-ħeġġa li ħadem biha Caruana kellha influwenza kbira fil-kam- panja li Malta jkollha Isien aċċettat mill-Maltin, għax il-lingwa u l-indivi- dwalita' tan-nazzjon dejjem imxew id f'id. Caruana jgħid li l-ktieb tiegħu tal-grammatika maltija fil-qosor 'se- wa ħafna meta l-Malti beda jiġi mgħallem fl-iskejjel. (23) F'din is-sen- tenza jinħeba x-xogħol akkademiku u eżekuttiv ta' Caruana. Għax il- Gvern taż-żmien ma tantx kien lest li jilqa' x-xogħol tal-''Għaqda''. Bħala ''id il-leminija' ta' Ġuże' Muscat Azzopardi, id-Direttur ta' ''Il- Malti', Caruana kellu l-vantaġġ li dak iż-żmien kien id-Direttur tal-Em- pire Press li huwa jistqarr li kienet strument qawwi fil-moviment tal- qawmien tal-ilsien Malti. U sewsew fil-'Malti'' nsibu li l-ortografija sa- bet l-egħdewwa tagħha, għax insibu lil Caruana jgħaqqad leħnu ma' dak tad-Direttur, li 'Sa kemm il-Malti ma jinkitibx minn kulħadd għamla waħda, ftit tista' tfejjed il-kitba maltija. Ortografija waħda fl-ilsien Malti hija meħtieġa bħall-ħobż'. (24) U fl-1932 nsibu lil Caruana, bħala Se- gretarju tal-Akkademja tal-Malti, kif bdiet tissejjaħ l-Għaqda mill-1927, jikteb lill-Onorabbli Kap tal-Ministeru, Auberge d'Aragon, ittra twila, li fost ħwejjeġ oħra kienet tgħid li ''l-Malti u t-Taljan huma żewġt ilsna dif- ferenti fil-għamla tagħhom grammatikali, u meta t-tagħlim tal-wieħed isir fuq it-tagħlim ta' l-ieħor, lill-Malti ma tkunx qiegħed tagħmillu ħaġ'oħra ħlief tikkundannah sabiex, qaji qajl iżda fiż-żgur, jitħassar u jisfa fix-xejn. Naturalment wieħed jistaqsi kif is-Segretarju kiteb lill-Kap tal-Mini- steru u mhux lill-Onorevoli Ministru tal-Istruzzjoni; dan wieħed jista' ' jifhmu forsi mill-fatt li l-ħwejjeġ ma tantx kienu tbiddlu minn meta l-is- tess Segretarju kien kiteb lill-istess Onorevoli Ministru tal-istruzzjoni ittra twila li kienet tispiċċa hekk: ''Il-Għaqda fl-aħħarnett tixtieq li jsir dan jiġifieri li jiġi adottat l-alfabet li hi ilha tuża seba' snin, għaliex hekk hi tkun tista' tgħin, għalkemm indirettament, bil-ħruġ ta' letteratura taj- ba għall-iskejjel u għal kulħadd, bħallikieku, antoloġija ta' proża u ta' poeżija, kotba għat-tfal, kotba ta' tħarriġ fil-Malti.' (26) U għalkemm wara din l-ittra, l-Akkademja ħtiġilha tikteb għal darb'oħra lill-Kap tal-Ministeru, it-taqtigħa bdiet tintrebaħ, u pass tassew importanti kien il-ħruġ fi ktejjeb ta' għoxrin faċċata tal-'Gram- matika u Ortografija tal-Malti fil-Qosor' minn F.S. Caruana. Dan kien sewsew fl-10 ta' Mejju 1932, u fil-ftuħ Caruana, li dejjem għaraf il-limi- , tazzjoni tiegħu u qatt ma daqq trumbetti kbar, għalhekk forsi ismu ma tantx għadu jidwi, jistqarr ''F'dan id-daqsxejn ta' ktieb, ma ssibux ir-re- guli kollha tal-Ortografija u tal-Grammatika Maltija, iżda ssibu biżżejjed FRANĠISKU SAVERJU CARUANA 19 biex tifhmu kif inhuma mibnija dawn ir-reguli u ssibu xi jmexxikom biex, bi ftit tal-ħsieb u tat-tqabbil ta' kelma ma' oħra, tistgħu taslu biex tiktbu mingħajr għelt' (27) il-ktejjeb ta' Caruana sadd ħalq dawk li kienu jiddieħku bil-Malti bħala lingwa bħa għeruq. Il-poplu issa kellu grammatika li fuqha nbnew grammatiki oħra, waħda li, bħalma jistqarr tajjeb R. Mifsud Bonnici, ''bi- ha nqdew l-iskejjel ma sa thejjew grammatiki oħrajn'. (28) Skond ma naraw fit-Tielet Ħarġa, sentejn wara, mal-2,000 kopja nbiegħu f'sentejn, u dan huwa numru tassew kbir għaż-żminijiet li kienu. Interessanti huma n-noti bil-linka li Caruana żied mal-kopja perso- nali tiegħu tal-1932. Hekk bejn paġna 6 u 7 daħħal karta ta' l-istess daqs tal-paġna, u hemm hekk: Xemxin ::- tas-snien … TDS.ZCXŻ. tal-Isien … LR.N. Qamrin … tax-xoffa … PB.ENV.MJW. tal-gerżuma … K.G.Q.Għ. tan-nifs … H.Ħ. doppja —- Ġ. Nota oħra: Il-Vokali … Hekk ukoll fi kliem bħal iżda eħlisna l-e ma taqax għad li qiegħda wara kelma tispiċċa b'vokali għax għad li l-aċċent twarrab (eħ- les, eħlisna) il-vokali qiegħda biex turi l-imperattiv. U aktar 'l isfel, dwar l-aċċent ukoll: Vokali bla aċċent meta tkun fl-aħħar sillaba trid urajha konsonanti waħda: Darab, darrab; għalhekk semgħet u mhux semegħt; ifhem u mhux ifehm. Nota oħra dwar l-Aċċent tidher bejn paġni 8 u 9, u din tgħid hekk: Iż-żieda ta' vokali qabel jew wara l-kelma, ma tħallix qatt l-aċċent b'żewġ sillabi wrajh. Meta jiġri hekk jew taqa' vokali jew jiċċaqlaq l-aċ- ċent. qatel u o — oqatel — oqtol — noqtol. għamel u a — agħamel — agħmel — nagħmel. xorob u ot — xor(o)bot — xorbot. ferfer u u — ferf(ejru — ferfru. karwat u u — karw(ajtu — karwtu. Hemm noti aktar dwar ta' 4 Kons., li ser nagħti eżempju wieħed biss hawn taħt: 20 IL-MALTI forfer qabbad berbaq HeżHeż HeRREŻ HeWDeN GħaRGħar HeDDeD BaHRaD KiSeR — miksurin KiSSeR — Imkissrin GħarGħar 4 Imgħargħrin Nota fuq il-Partiċipju tidher bejn paġni 10 u 11: Participio Presente … bired, biered; mexa, miexi; ħareġ, ħiereġ. Participio Passato … qarben, imqarben; qarar, imqarar, qabad, aqbad. maqbud, ħat, ħit, meħjut, ġieb, ġib, miġjub. U fuq il-qoxra ta' wara, minn ġewwa, hemm miktub bil-linka: semmiegħ — minn jisma' SeMaGħ. semmieh —— hu ssemma (j) lilu … SeMMa(j). temmih (imp) — inti semmi lilu. Jiena nħoss li dawn in-noti, għalkemm jidhru mwaħħla mal-istam- par tal-ktieb tat-Tieni Darba (1932) saru wara dik tat-Tielet Darba (1934) għax għalkemm din fiha 'FTIT TAŻ-ŻIEDA' dawn in-notazzjoni- jiet ma jidhrux. Dan ifisser li Saver baqa' jistudja l-Malti u mhux ikko- pja dawn in-noti minn xi ktieb ieħor għax qabel l-1934 ma ħarġux kotba ta' grammatika oħra. Barra li kien jikteb fuq il-grammatika regolarment fi 'Il-Malti'', bħal ngħidu aħna dwar l-użu ta' l-i u l-ie (30), huwa ippub- lika wkoll fl-1934, 'Xi Verbi Maltin bis-Suriet Imnissla Tagħhom' (31) u ''Verbi bil-Għ fil-Bidu u Verbi bil-Għ jew H fin-Nofs', (32) u 'Verbi bil-Għ fl-Aħħar u Verbi Neqsin.' (33) L-akbar unur u ġieh li seta' jingħata lil F.S. Caruana għall-ħidma tiegħu fil-Kamp tal-Grammatika u l-alfabet Malti, ngħid għalija, hu dak li deher fil-'Leħen il-Malti (Universita')', fejn l-Editur iħeġġeġ lill-istu- denti universitarji l, 'Min irid jitgħallem jikteb bl-alfabet u bl-ortogra- fija tagħna, inħajjruħ jaqra il-Grammatika u Ortografija tal-Malti fil- Qasor miktub minn F.S. Caruana u stampat ftit xhur ilu fl-Empire Press. fe'n tinbiegħ'. Hidma Oħra Il-ħajja ta' Caruana tista' tgħid kienet waħda iddedikata għall-Malti, għalkemm huwa fenomenu, li ser nitkellem fuqu aktar lura, li Caruana nħeba mill-kamp letterarju meta kien għar żgħir, irrid ngħid kien wisq bikri. Imma sa ma waqaf ħadem bil-bosta. Fl-istamperija Empire Press kellu ċans jiltaqa' mal-kittieba kollha għax kien hemm li ''bit-tipi tagħ- FRANĠISKU SAVERJU CARUANA 21 ha ġew stampati l-ewwel kotba bl-ortografija tal-Għaqda, fosthom nif- takar il-kotba ta' Sir Temi Zammit bl-ewwel wieħed 'Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom', il-kotba ta' E.B. Vella fuq l-ibliet u l-irħula ta' Malta il-kotba ta' l-iskrittura ta' Dun P.P. Savdon, 'Il-Weraq mar-Riħ' ta' Ninu Cremona u l-'Ġabra ta' Kitba Maltija tat-tabib Ġuże' Bonniċi.' (35) Fl-1934, meta l-Malti daħal fil-Qrati, Caruana ġie maħtur tradut- tur interpretu fil-Qrati Superjuri fejn dam jaħdem sa ma għalaq is-sit- tin. Huwa kien ukoll surmast tal-Malti fil-Liċeo u qagħad ukoll fuq Boards tal-Gvern. Iz-ziju, għalkemm ta' ftit kliem, mhux darba jew tnejn qalli kemm ma kenx jista' għaliha li fil-qorti titkellem lingwa li min hu l-aktar interessat l-anqas li jifimha, u f'wieħed mill-kotba tiegħu sibt din in-nota li jiena ninterpretaha bħala każ tipiku ta' dak li huwa kien tant kontra: Il-mittent iinterpellak biex tagħmel l-ispejjeż tar-rip. skond il-pattijiet tal-locazioni u biex t'ispurga lilma mil-bir għaliex jintenn. Huwa żamm f'kuntatt kontinwu mal-Malti u għen lil kull min talbu. Iżda wieħed ma jistax ikompli jikteb mingħajr ma jsemmi l-għaqda in- tima li Caruana kellu ma' Dun Karm, l-aktar meta dan sar il-President tal-Għaqda wara l-mewt ta' Ġuże' Muscat Azzopardi. Għal darb'oħra naqraw x'jikteb Caruana stess dwar din il-ħbiberija: 'Lili kien iħobbni, jirrispettani u jafda fija, u ma ninsieha qatt il-ferħa li ħassejt meta bagħat għalija u talabni nagħtih daqqa ta' id fil-qari tal- provi meta ġie biex jistampa l-Oqbra tiegħu. U ma ngħidx kemm hi għal qalbi l-kopja li tani iffirmata minnu bil-kliem: 'lil F.S. Caruana b'radd ta' ħajr u turija ta' qalb li taf'. Kuntatt ieħor għal ħafna snin li kelli ma' Dun Karm kien fit-thejjija u stampar tad-Dizzjunarju Ingliż-Mal- ti. Dan kien beda jiġi ikkumplikat minn Kumitat maħtur mill-Gvern u mbagħad imħabba xi diffikultajiet li nqalgħu ġie mħolli għal kollox f'idejn Dun Karm li, b'ħila u b'sabar liema bħalhom, irnexxielu jtemm dan ix- xogħol hekk meħtieġ. Jiena kont wieħed mill-membri ta' dan il-kumitat, u mbagħad, fuq talba tiegħu, bqajt ngħinu fit-tajpjar tiegħu u għal xi snin ukoll fil-qari tal-provi ta' l-istampa.' (36) Kienet fuq din l-istess tvpewriter li jiena ttajpjajt dan l-artiklu, Saver kien jikteb il-Bibljografija fi ''Il-Malti'' u kien jiffirma F., S., C., F.S. Caruana, Foska, u X.C. Kien igħin lil kull min kien jitolbu u fost il-kotba li ħallieli zijuwi ser nikkwota ftit minn dak li kitbulu l-awturi stess meta irregalawlu xi kopja: Temi Zammit (1925) Lil F.S. Caruana biex niżżi ħajr talli għenni nobrod il-kliem ta' dan il-ktieb waqt li kien jintabagħ. G. Muscat Azzopardi (1927) … Lil id il-leminija tiegħi. 22 IL-MALTI Giovanni Vella (1929) … Bil-Qima ta' l-Awtur. Nicholas (1930) … B'Qima għal ħeġġa Tiegħek għal-Lsien Malti. Lil sieħbi Ċikku Saver Caruana b'tifkira tax-xogħol li ħadem miegħi għall-ġieh tal-Isien Malti. Dun Karm (1936) … Lil F.S. Caruana b'radd ta' ħajr u turija ta' qalb li taf Kitba Tiegħu Għal xi raġuni jew oħra Caruana ma kitibx kotba; ir-raġuni ma naf. hiex. Tgħid ma kellux fiduċja fih innifsuż Tgħid ma kellux żmient Tgħid ma kellux flus, billi l-familja t'ommi kienu qalgħu daqqa ta' ħarta kbira meta fallew it-titoli russi u ċiniżil Perċ xi ħaġa kiteb. U barra dak li jidher fil-'Pronostku'', fil-'Malti', fil-'Ħabib'' u f''Leħen is-Sewwa', huwa kien jikteb artikoli li jiena sibt miġbura f'forma ta' cuttings ġo pitazz. Fost dawn hemm: L-Annimali u l- Egħdewwa tagħhom; IL-MUŻKA; IS-SEWQAN ŻEJJED; L-ISTIL; L-IS- TAMPA; HENA U MĦABBA; L-OSSERVAZZJONI; IS-SAJJETTI; BIEX MA TMUTX; IL-QAMAR; IS-SISTEMA PROPORZJONALI. Nafu li kiteb ktieb ċkejken fuq Santa Barbara V.M., u barra minn dan jiena sibt l-manuskritti ta' dawn il-kitba li ser insemmi hawn taħt; kulma ser nikkwota huwa miktub b'idejh: 1920 … Oriġinal … Govanna d'Ark … Epika, mhux ippublikat. 1921 … Oriġinal … Jixxiebħu … Kummidja b'2 Atti, mhux publikat. 1921 … Oriġinal … Ganni … Buzzett b'Att Wieħed, mhux publikat. 1924 … Traduzzjoni … Għaxqa ta' Raħal. ta' Sac. publikat. 1926 … Traduzzjoni … Il-Firda ta' H. Carrasson, mhux publikat. 1935 … Traduzzjoni … Ben Mahmet ta' Chateaubriand, mhux publikat. Traduzzjoni … Ir-Rebħa ta' Lulu' ta' M. Serao, mhux publikat. 1946 … Traduzzjoni … It-Turufnament ta' Leo Tolstoi, mhux publikat. 1961 … Traduzzjoni … L-Aħħar Sold tas-Sur Baer, ta' G. Kersh; Ghas- sa għal-Leopard, ta' K. Anderson; In-nanna ħoxna, ta' R. Man- ning-Sanders; Raġel Tajjeb u Raġel Ħażin, ta' Manning-Sanders; It-Tbissima, ta' S. Pollak. (Miktuba bl-id għax it-tvpewriter kien ġa tahieli). Dawn qatt ma kont naf bihom u sibthom biss wara mewtu, bħalma qatt ma kont naf li x-xogħol tiegħu tah lil Librerija ta' l-Universita', bħalma tistqarr ittra ta' radd il-ħajr mil-Librar taż-żmien, is-Sur G. Cassar Pullicino. FRANĠISKU SAVERJU CARUANA 23 Bħala Poeta Fil-manuskritt li semmejt u ikkwotajt minnu, Saver ikompli sa l-aħ- ħar ikun sinċier u umli. Nikkwota: ''Ma nistax ngħid li ktibt ħafna: kif ġa għidt, bdejt b'xi poeżija 'l hawn u 'l hinn f'perjodiċi reliġjużi u letterarji, f'ġurnali u almanakki fejn jiena u l-ħabib tiegħi Rużar Briffa . konna ħaddimna u tajna spinta l-poeżija lirika Maltija f'ħafna poeżijiet daqqa taħt ismi u daqqa taħt xi psewdonimu.' (37) Kulħadd jaf li in- fatti li FOSKA kien F.S. Caruana. It-tliet elementi li jibnu l-poeżija ta' Caruana huma r-reliġjon, l-imħabba lejn l-ilsien malti u n-nota pessimista tiegħu. Qabel nibda neżamina xi poeżiji tkun ħaġa tajba li npinġi lil zijuwi kit nafu jiena. Imma qabel xejn irrid nistqarr li meta waqaf jikteb il- poeżija fl-1928 jiena kont għadni kif dħalt il-Liċeo u wara ftit jew xejn tkellimna fuq il-poeżija. Iżda lil Lolu, kif konna nsibuh d-dar, fhimtu aktar ma kbirt. Lolu, kif ser nibda nsejjaħlu, kellu xi ħaġa fil-fond ta' qalbu li għamlitu magħluq għal kollox u għal kulħadd. Huwa kien bnie- dem tal-familja u kellu erba' ħutu, tlett ibniet, barra minn ommi, li qatt ma żżewġu, u ġuvni. Kien missierhom u kollox għalihom. Waħda minn- hom mietet mal-50 sena u din effetwatu ħafna; oħra kienet marida, u billi kienet il-kbira kien iħobbha daqs ommu, u kien dejjem moħħu fiha; ħuh kien jaqa' fuqu wkoll; u lil oħtu l-oħra ħa ħsiebha hu wkoll sa ma mietet. F'martu sab waħda li qatt ma ndaħlitlu, u jiena tant nafu miġbud lejn il-familja u lejn ħutu li dejjem ammirajtu. Iżda qatt ma qbilt miegħu li qata' mill-kitba hekk bikri. U għalhekk, jiena nibqa' nżomm li kien hemm raġuni oħra iddiżappuntatu daqshekk, u li dejjem ħbieha f'qalbu. Forsi min jaf il-vera raġuni, il-lum huwa mejjet ukoll; u forsi hawn min jaf u għall-prudenza jżomm sieket … de mortuis nisi quam bonum. L-ewwel poeżiji li jiena sibt f'pitazz ieħor mimli poeżiji tiegħu bħala ewwel poeżija li sibt jiena. Din jisimha ''Għal wara Kristu', u ser nik- kwota l-ewwel erba' versi: 'Tiela' l-Kalvarju — qed nara 'l Kristu Wiċċ it-tbatija — għaddej mit-triq, Ah, li kont nista' — xi koċċ għajnuna, Lilu mmur nagħti — oh kemm nixtieq.' (38) Għaliex il-Kalvarju' Żagħżugħ ta' 18-il sena jara l-Kalvarju quddie- mu, imma bl-istess ħin joffri li jgħin. U li kelli npinġi ħajjet zijuwi, żgur li nuża dawn iż-żewġ kuluri: tbatija u għajnuna lil ħaddieħor. Kiteb fuq 24 IL-MALTI il-Madonna fil-''Ħabbar', u l-poeżija ''Marija'' miktuba f'terzini, tibda hekk: Meta imsawwat u imbiċċħi min xortija, Mgħafusha bd-duejjaq tkun ruħi seuua, Il-ħelu isemk jhennini, oh, Marija. Il-pessimiżmu jibda jidher fiċ-ċar fil-poeżija tiegħu ''Holm u tħar- bix'' ippublikata sewsew fl-istess sena li kiteb l-ittra, u diffiċli tgħid x'ħolm u tħarbix kellu f'moħħu: Kont rieqed: f'nagħsa ħelwa xtaqt li nserraħ lil ħsiebi mit-thewdin ta' jum imħabbat Imma le: mistrieħ mid-dinja qatt ma nista'…. me Inġiblek ħniena tarani b'iċċa lapis, kollu mgiddem għajnejja jżebbġu sħiħ fuq karta mħażża kelmtejn nittanta nniżżel: iżda minni il-kliem jitbażża'. U, meta ħasba mniżżel fuq il-karta, aktarx tkun daqs xadina: għalhekk għaliha immur jien b'saħħti nagħmel 'imma xi drabi tgħix inħalliha. Dan huwa pessimiżmu jew stqarrija ta' bniedem mhux kapaċi jikteb. Insibha ħaġa ftit tqila, li naċċetta ta' l-aħħar, u naħseb li l-poeżija fuq imsemmija hija ritratt veru ta' dak li jgħid fuq Caruana l-poeta Karmenu Vassallo: ''Raġel ġwejjed, twajjeb u dħuli, Malti safi u kittieb mill-aħjar. ' Perċ Saver ma kissirx. il-lapis f'dan il-perijodu ta' kitba, għax skond id-dati mniżżla taħt kull poeżija fil-pitazz fuq imsemmi, kull xahar kien jikteb waħda jew tnejn. U sewsew kienu dawn il-poeżiji juru d-dawl qalb id-dalma li kienet timraħ ma' dwaru. Jiena u naqra din il-poeżija li ġejja żarżru f'widnejja kliem Newman: Lead kindiv light amid the encircling gloom…. lead thou me on.' U dan. il-ħsieb kien sewsew li darba l-Malti ser jirbaħ. Tiftakru li huwa kien ''wieħed mill-qalbiena fit-taqtigħa (bla tixrid ta' demm) dwar. l-Ilsien Malti, F.S.C. kellu sehem sħiħ fir-rebħa għat-twettiq ta' ortografija waħda — li baqgħet tissejjaħ l-ortografija tal-Għaqda. ' (41) Għalkemm. iż-żminijet xejn ma kienu sbieħ għal ilsien art twe- lidna, b'dan kollu Saver kellu fiduċja fil-ġejjieni: Għalhekk jien nitma… nitma li bil-ħniena minn tal-Ħallieq, jiddilna xi jum isbaħ, u dan l-uġigħ li iżied żgur ma nafx FRANĠISKU SAVERJU CARUANA 25 tiflaħx iġġarrab, għad lilna jinsiena; għaliex jien nemmen… nemmen li għad jisbaħ hedak il-jum li għabex ma jagħrafx. Sa l-1923 kien kiteb 48 poeżija, imma mbagħad beda jnaqqas. Iżda poeżija ħelwa li dehret fl-1925 hija ''Ħlomt Bik'; u bik hija Malta. Il-poeżija hija miktuba fi vrus ta' tnax u fiha għaxar stanzi: Jien nagħarfek mill-ħlewwa ta' wiċċek 'Ma nafek gwerriera: bil-lanza f'idejk: Qatt sidrek kien għeri, jew rasek qatt xuxa, Fejn nafek, lill-għadu qed jgħaffġu riġlejk. Saver iħoss il-bidla taż-żmien u huwa rejalistiku bħalma rejalis- tiku hu Karmenu Vassallo li qatt ma naqas li jgħid dak li jħoss. Għal- hekk FOSKA (F.S. Caruana) jtemm il-poeżija lil Malta: Hawn jiena: sabiħa fix-xejra ta' ġismi: Uliedi, ħarsuni, mhux b'lanza jew nar: Ħarsuni bl-imħabba; bis-saħħa ta' qlubkom: Ħarsuni bil-għanja t'għamilkom mukbar.' (43) Insib tixbiha f'poeżija tiegħu fuq l-ilsien malti ma' kitba li dehret ftit snin wara fil-Malta Letterarja, Meta l-Malti ħa dak li ħaqqu u ''La nobilissima protesta del Corpo dei Graduati' ġiet ippublikata, nkiteb hekk f'din ir-Rassegna Mensile di Cultura, dwar. il-Lingwa Taljan: 'O Lingua Nostra, bella perchċ sei bella, bella perchċ sei la lingua piti melodiosa del mondo, bella perchċ sel la lingua con cui hanno parlato i piu grandi Santi……' (44) Imma qabel dan, meta l-Malti kien għadu mkasbar, Saver kien kiteb poeżija f'forma ta' djalogu fejn wieħed ikasbar l-Malti u. l- ieħor ifaħħru tant li jgħid: Il-Malti lsien il-qedem: ilsien l-istess allat lisien ta' qabel Babel li d-dinja qatt ma rat. Il-poeta jċanfarhom lit-tnejn u jtenni: Il-Malti xejn minn dana: il-Malti huwa Isien Bħall-ilsna l-oħra kollha li nġabar ma' kull żmien, Sabiħ: b'egħruq xemija u mżejjen bi kliem ġdid Li sebbħu mgħamlu għani, tah xeħta minn ta' mqit, …. U naslu għall-1928 fejn Caruana, u hawn naqbel għal kollox ma' Karmenu Vassallo, kiteb l-isbaħ żewġ poeżiji tiegħu. Dan il-poeta kbir fil-letteratura maltija kontemporanja jsejjaħ il-poeżija f'Il-Għanja ta' Ħajti'' bħala waħda mill-ftit, tassew ftit, tajbin li Caruana kiteb', (46) X'inhi din l-għanja miktuba fi vrus ta' ħamsa mtenni u. bis-sing bejn taqsima u oħra: 26 IL-MALTI 4 Ħin għanja mdejqa — ta' tfajla fqira Li ħabbet ħiemda — bi mħabba kbira Lil min jassarha — Il-ħajja ħażina Ħajja miskina — mimlija semm. U min kienet din it-tfajla li: bdiet tiġi għal tagħha, imma. kull darba taqa' u tmut' lgħidilna l-poeta fl-aħħar vrus: Sibt li hija għanja — ta' ħajti mġarrba, Ta' ħajti mjassra — ta' ħajti mħarrba; Sibt li ta' ħajti hemm mera fiha W-għalhekk ngħanniha — issa kull ħin.' (47) U l-poeżija l-oħra hija dik li għaliha F.X. Caruana jibqa' jissem- ma fil-kamp tal-poeżija. Hija dik lil Rużar Briffa, li bejniethom it- tnejn kien hemm ħbiberija intima kif jikteb Saver fil-manuskritt tiegħu: 'Jiena u Rużar konna ħbieb sewwa u din il-ħbiberija jixhduha dawn iż-żewġ poeżiji li ktibna lil xulxin.':—— (48) F'din il-poeżija bi vrus ta' ħdax, Saver fost ħwejjeġ oħra jgħid lil Rużar: SU qbilna sa fil-ħsieb li jqabbel moħħna. U qbilna fit-tbissima ta' xoffitna, U qbilna fit-tektik ta' ġo' sidirna, U qbilna sa fix-xejra ta' mħabbitna. U għadda ż-żmien, 'ma l-għanja baqgħet fina: Il-għanja ħelwa, l-għanja taż-żgħużija, U għad li ma stajniex niktbuha dejjem Ġo qalbna twieldet … għexet bla tbatija. ' Għad jgħaddi ż-żmien, Rużar, u għad niltaqgħu , Fi xfar l-irdum, imkaxkra mix-xjuħija, U għad li ħsiebna jkun għajjien mid-dinja, Il-għanja fina tibqa' taż-żgħużija. (49) Żewġ poeżiji oħra, waħda ''Is-Saħta'' u l-oħra ''Pepprina Ħamra', u Caruana siket, jew aħjar, kif jikteb hu, ''Il-Muża raqdet fija.' Ftit snin wara li waqaf mill-kitba tal-poeżija, Saver inħeba għalkol- lox. Irrid ngħaqqad flimkien żewġ fatti. L-aħħar poeżija li kiteb u ktej- jeb żgħir maħruġ mill-Għaqda tal-Malti mwaqqfa bejn l-istudenti tal- Universita' fl-1932. Saver fil-poeżija jxebbah lilu nnifsu mas- suldat mhux magħruf. U bir-raġun, għax nibża' li umli kemm kien umli, dejjem weġġgħu l-fatt li hu kien jiġi mġenneb. Tant hu hekk li fil-ktej- jeb fuq imsemmi ismu biss mhux imsemmi, waqt li tidher il-lista kollha ta' sħabu. Tgħid Saver kellu xi wieħed li ma tantx kien jarah sabiħ2 FRANĠISKU SAVERJU CARUANA Ħadd ma jista' jgħidilna dan. Perċ xi ħaġa kien hemm, u forsi kid t din ix-xi ħaġa li ġagħlitu jixxebbaħ mas-suldat mhux magħrtf; ferħan fl-istess ħin li bħalu huwa kien wieħed li jissara mhux għal ġidu, mhux biex igeddes flus, imma biex jagħni ġieh art twelidu. ' , Huwa sinifikanti l-fatt li dawn kellhom ikunu fost l-aħħar vrus li kiteb Caruana, u dan l-iċeal baqa' fih f'dak li jiena nżomm bħala t- testment li ħalla lill-Għaqda tal-Malti. Kienu huwa u Ninu Cremona li, mill-Membri ewlenija baqgħu ħajjin. Allura l-eredi ta' ideal tiegħu ma setax ikun għajr Ninu Cremona. U din l-eredità sibtha f'manuskritt ieħor li Saver kiteb lis-Sur Nin meta dan għalaq 85 sena; fuq il-manuskritt hemm nota bil-linka blu: not published. Ma nistax ma nġibx il-kitba kollha, għax kull kelma għoqda f'katina waħda: naħseb li fost ħbiebek li miegħek ħadmu għar-rebħa tal-għażiż ilsienna jiena wieħed mill-ixjaħ li baqgħu ħajja. Jekk nagħtu daqqa t'għajn ir-ritratt meħud fl-1924 tal-Membri ta' l-ewwel kumitat tal-Għaqda tal- Kittieba tal-Malti u tal-Kummissjoni magħżula biex thejji rapport fuq il- kitba tal-Malti, inti u jiena biss għadna ħajja — l-oħrajn m'għadhomx magħna: għamluh huma wkoll sehemhom u nistħajjel Malta tibqa' tafhulhom. Ma ninsewhom qatt, Nin, dawk l-ewwel snin tat-twaqqif tal- Għaqda. Ix-xogħol kien kbir u l-qofol tiegħu kien fuqek; kemm għaraqt u xraqt biex ġbart ix-xegħol tiegħek u ta' sħabek u sawwart. it- Tagħrif fuq il-Kitba Malti:a u fuqu Ilum tinsab mibnija l-Ortografija tal- Malti. Inti taf, Nin, jiena kont ingħinek imma biss materjalment, għax dak iż-żmien jiena xejn ma kont naf fuq il-Malti: kont għadni żagħ- żugħ ta' għoxrin sena u inti raġel ta' erbgħin; id-differenza bejn l-età tagħna jiena kont naraha kbira wisq aktar milli kienet: jiena kont żgħir u mgerrex, inti kbir, determinat f'fehemtek; kont inti li mex- xejtni fl-ewwel passi fit-ragħlim tal-Malti, inti kont l-imgħallem tiegħi. ; Taf, Nin, kemm tħatatna f'dawk il-jiem sa ma rajna stampat l-ew- wel frott tal-ħidma tal-Għaqda: it-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija. Kemm tħabatna biex irnexxa fit-Teatru Manoel. l-ewwel kunċert Malti fejn instemgħu, tista' tgħid għall-ewwel darba, kant u mużika għal kollox Maltin, biċċiet mill-Fidwa tal-Bdiewa tiegħek u fl-aħħar, għall-ewwel darba, l-Innu Malti, il-lum imwettaq bħala l-Innu tan-Nazzjon Maltija. Kemm batejna u kemm rajna ma' wiċċna, int, jiena, u sħabna 28 IL-MALTI l-oħra li ħafna minnhom m'għadhomx magħna, biex, flimkien ma' sħab- na oħra li ġew wara li ħadmu huma wkoll għall-ideal tagħna, qegħdin naraw isseħħ il-ħolma tagħna, l-ewwel li naraw il-Malti miktub b'ortografija waħda u mbagħad, u b'konsegwenza ta' dan, it-tlugħ — Isienna. It-triq ma kinitx watja, rajna ma' wiċċna uċuh koroh, uċuh inkurlati, uċuh b'nofs daħka, imma issa kollox għadda. Min kellu jgħidilna, Nin, ħamsa u erbgħin sena ilu, li għad naraw kull ktieb, kull gazzetta, kull folja karta stampata bil-Malti, miktub bl-ortografija li għaliha tant tħa- batna. Min kellu jgħidilna, ħamsa u erbgħin sena ilu li kellna naraw dan il-għadd kbir ta' kotba bil-Malti, kotba ta' tagħlim u kotba ta' mogħdi- ia taż-żmien, dan il-għadd kbir ta' kittieba u poeti Maltin li qed iseb- bħu s-sema letterarja tagħna bil-ħidma ta' kulħadd issa qed naraw il- maħbub ilsienna mhux iżjed imżeblaħ u mgħajjar iżda mweġġah u mfaħħar, kif jistħoqqlu, mhux biss mill-ulied ta' din ''l-art ħelwa' l- għażiża Malta tagħna, iżda wkoll minn bosta għorrief ta' artijiet bar: ranija.' Wara din l-ittra zijuwi marad fit-tul u kellu bżonn li jittieħed ukoll l-isptar San Luqa. Jiena u sejjer miegħu fuq l-ambulanza ma tniffisx, għajr li talabni ngħidlu meta konna wasalna qrib il-Qorti fejn ħadem għal bosta snin. Għidtlu, u huwa tbissem. Kemm dam l-isptar, il-pazjenti l-oħra kienu jgħidulna, mela dan ma jitkellimx; kemm huwa kwiet. U l-aħħar kelma lil martu, li ftit qabel miet staqsietu kif kien iħossu, kienet ''Tajjeb''. Għal zijuwi kollox kien tajjeb. U żgur kien juri tbissima fuq wiċċu kadavru, kieku kien possibli huwa u jaqra l-ittra li l-Akkademja tal-Malti, l-Għaqda li: huwa ħolom biha, bagħtet lil martu bħala l-aħħar tislima, permezz tas-Segre- tariu li fost ħwejjeġ oħra jikteb hekk: Għax aħna lis-Sur Caruana konna nirrispettawh mhux. biss għal: għerfu, imma wkoll għax kien jaqsam magħna, jew aħjar, aħna konna sħabu, f-ideal qaddis li ssokta stagħna wirt artna u għen ħafna biex għamilha nazzjon, liċ-ċkejkna Malta tagħna. Imma aħna konna nħobbuh għaliex fih konna naraw ġentlom umli, prudenti, imma sħiħ fil- fehma tiegħu dwar il-Malti li tiegħu kien difensur mill-kbar, anzi gwerrier qawwi'' (532) (1)Manuskritt, mhux ippublikat, li jiena sibt fil-kexxun personali ta- żiju, F.S. Caruana. (2) Is-Sebħ, Qari bil-Malti Miktub mix-Xirka Xemia, Muscat, I Sena Għadd II, p. i, 1884. FRANĠISKU SAVERJU CARUANA 29 (3) Qari Għall-Maltin, Maħruġ mix-Xirka Xemia, p. 27, 1883. (4) is-Sebħ, JI Sena, XXIV Gadd, p. 6, 1886. (5) Il-Ħabib, 20.5.19. (6) Il-Ħabib, — Ittra Miftuħa — 4.11.10 (7) Manuskritt, op. cit. (8) Il-Ħabib, 21.9.20. (g)M:nuskritt, op. cit (10) Il-Malti, It-Tielet Ktieb, p. €5, 1925. It-Tieni Ktieb, p. 34, 1935 (12) Leħen Is-Sewwa, p. 7, 30-7-63. (13) Mifsud Bonnici R., ''Dizzjunarju Bijo-Bibliografiku Nazzjonali'.. (15) il-Malti, L-Ewwel Ktieb, p. 3, 1925. (15a) Rapport Fuq l-Alfabet Malti, Muscat, 1921 (16) Tagħrif Fuq il-Kitba Maltija, St:mperija tal-Gvern, 1924 (18) F.S. Caruana ''Kif Tikteb tajjeb bil-Malti', serje ta' artikli fil- Ħab'b, 1923 (19) Ivo Muscat Azzopardi — ''Gazzetta tal-Kummunità Maltija fl-Eġittu (d-data u l-paġna ma jidhrux il-cutting). (21) Ħabib — Ittra minn F.S. Caruana, 31.12.21 (22) Il-Malti — L-Ewwel Ktieb — p. 20, 1925. (24) Il-Malti — It-Tieni Ktieb, p. 35, 1929. (23) Il-Malti — Ir-Raba' Ktieb, p. 123/4 1932. (26) Il-Malti — Ir-Raba' Ktieb, p. 101, 1929. : (27) F.S. Caruana — ''Grammatka u Ortografija tal-Malti Fil-Qosor', Empire Press, 1932. (30) Il-Malti — L-Ewwel Ktieb ,p. 26, 1930. (31) F.S. Caruana — ''Xi Verbi Maltin Bis-Suriet Imnissla Tagħhom, Empire Press, 1934. (32) F.S. Caruana — ''Verbi bil-Għ fl-Aħħar u Verbi Neqsin'', Empire Press, 1934. Garuana — ''Verbi bil-Għ fl-Aħħar u Verbi Neqsin', Empire jPress, '1934. IL-MALTI Leħen Il-Malti (Universita'). Leħen il-Malti (Universita'), Numru Speċjali, p. 14, 1962 Manuskritt, op. cit. Ħabbar ta' Sant' Antnin, Mejju 1918, Ħabib, Frara 1920 Vassallo K — ''Vatum Consortium'', Dar ta' San Ċużepp, p. 546, il-Ħabib, Diċembru 1920. Aqtilina G., ''Il-Muża Maltija'', Aquilina, p. 108, 1064. UTagħlim Il-Malti Fl-Imgħoddi u L-Lum', Lux Press. Manuskritt ta' F.S. Caruana, mhux ippublikat — ''Kelmtejn ras ma' ras ma' Ninu Cremona f'egħluq il-85 sena tiegħu. Biċċa mill-ittra tas-Sur Zarb Adami lil mart il-mejjet F.S. Caruana,