Il-160 Sena tal-Knisja ta' Stella Maris u ta' Tas-Sliema Kappella rurali, ftit irziezet, xi djar ta' sajjieda u ta villeġġatura, l-aktar ta' nies mill-Belt, imxerdin l'hemm u l'hawn, għelieqi kullimkien u baħar kaħlani mad-dawra. Dan kien il-villaġġ ta' Tas-Sliema 160 sena ilu, illum titbissem tpoġġi flimkien il-kliem villaġġ u Tas-Sliema. Imma hekk kienet Tas-Sliema lejn nofs is-seklu dsatax, illum ftit jiġihom f'moħħhom li din il-belt, li llum hija ġungla tal-konkrete, xi darba kienet hekk. Kien bil-bini tal-Knisja ta' Stella Maris, li madwarha beda jinbena nukleju tad-djar. Dan il-bini kompla, u fi żmien relattivament qasir kien hemm żvilupp b'ritmu mgħaġġel anke inħawi oħra f'Tas-Sliema. Tant kibret li fl-1880, spiċċat t-tieni l-akbar post f'Malta. Seklu wara nsibu li Tas-Sliema kellha l-akbar popolazzjoni f'pajjiżna. Tas-Sliema qabel ma nbniet il-Knisja ta' Stella Maris fil- verità bilkemm kont tista' tgħidilha villaġġ għax ma kienx hemm. xi ċentru. Anke il-ftit djar li kien hemm, kienu imferrxa. L-uniku post li kien jiġbor fih il-komunità kienet dik li aħna nsibu bħala l-knisja żgħira. Jingħad li l-qassis li kien ser iqaddes, ġieli kien jistenna jgħidulu li kulħadd kien preżentilll Imma maż-żmien bdiet tikber il-popolazzjoni u ċ-ċkejna kappella kienet saret żgħira bin-nies jispiċċaw barra, żgur li ma kienetx xi ħaġa pjaċevoli speċjalment fix-xitwa jew f'eqqel tas-sajf. Kien hawn lin-nies bdew jaħsbu għall-Knisja akbar u dik il-Knisja kellha tkun Stella Maris. U minkejja li din il-Knisja swiet ħafna flus biex inbniet, Missirijietna riedu li wara li fetħet il-bibien il-Knisja li bnew b'tant sagrifiċċji, ġimgħa wara jingħaqdu flimkien jiċċelebraw l-ewwel Festa ta' Stella Maris. Dik l-okkażjoni għall-ewlenija komunità Slimiża fissret li huma kellhom dik il-ħaġa li tiġborhom flimkien u jidentifikaw ruħhom bħala Slimiżi. Ma dik il-Festa ta' Stella Maris ta' 160sena ilu simbolikament twieldet Tas- Sliema, imma biex waslet dik il-ġrajja t-triq taf il-bidu tagħha sekli qabel. Kitba ta' Constantine Busuttil Id-Devozzjoni lejn Stella Maris f'Tas-Sliema li tmur lura sekli. Qabel f'pajjiżna ġie l-Ordni ta' San Ġwann fl-1530, il-Maltin kienu jibżgħu jmorru fl-inħawi ta' Tas-Sliema, għax mhux l-ewwel darba kienu jidħlu l-furbana hawnhekk. Meta ġew il-kavallieri ftit li xejn inbidlu l-affarijiet sakemm inbniet il- Belt Valletta. L-inħawi fejn illum insibu Tas-Sliema kienu magħrufa bl-isem Tal-Qortin. Biss fi żmien mitejn sena mill- Assedju l-Kbir l-inħawi saru magħrufa bħala Tas-Sliema u dan minħabba kif ser naraw mid-devozzjoni lejn il-Madonna. Stella Maris huwa l-isem kif insibuha aħna imma missirijietna kienu jsibuha bħala Il-Madonna ta' Portu Salvu, ftit jafu li l-knisja ta' Stella Maris meta nfetħet l-isem oriġinali tagħha kien 'Il-Knisja tal-Beata Maria Verġni Portus Salutis sive Stella Maris'' Biex niftehmu bħala meta aħna ngħidu Charlie imma l-isem propju jkun Carmel. Hawn minn jaħseb li l-Knisja Parrokkjali tagħna ġiet dedikata lil Stella Maris għax Tas-Sliema hija mdawwra bil-baħar. Hawn postijiet oħra ddedikati lil Madonna f'pajjiżna mdawwrin bil-baħar u mhux dedikati lil Stella Maris. F'tas-Sliema din id-devozzjoni toħodna lura sekli, sa qabel l-Assedju l-Kbir ta' l-1565. Devozzjoni li saħansitra waslet għall-isem stess ta' Tas-Sliema. Għax fis-seklu sittax l-inħawi ta' beltna kienu magħrufa bħala 'tal-Qortin' kien għad fadal biex fid- dokumenti li kienu jiddeskrivu l-akkwati tagħna bħala Tas- Sliema. Il-bidu ta' din id-devozzjoni tmur sa qabel l-Assedju l-Kbir. Dan beda minħabba niċċa li nbniet fil-ponta tal-Qortin f'post li sar imsejjaħ bħala 'Romitaggio di Sta. Maria'' minn Kaptan ta' L-Ordni ta' San Ġwann bħala wegħda lil Madonna, meta huwa u l-ekwipaġġ tiegħu ħelsuha minn maltempata qalila. Din in-niċċa kienet ddedikata lil Madonna tal-Vjaġġ it-Tajjeb. Il-kelma Romitaggio tfisser post solitarju b'xejn madwaru. Biex forsi nieħdu ideja kif kienu l-inħawi, qisek illum qed tara l-kappella ta' San Dimitri fl-Għarb Għawdex, imdawra bl-għelieqi u xagħri. Din in-niċċa eventwalment twaqqgħet mis-suldati ta' Dragut waqt l-assedju. Biss donnu li ma tantx ġabet tajjeb din il-haġa lil Dragut, għax kien hemm li ħalla ħajtu. U l-Maltin bdew issejħu l-post fejn miet, bħala l-ponta ta' Dragut. Għalkemm in-niċċa ġġarrfet, ma ntessieżx li kienet hemm biex tqim lil Ommna tas-Smewwiet. Tant li mill-viżta pastorali ta' Mons Cagliares fis-sena 1615 insibu li saħansitra nbniet kappella ''Sta. Maria tal-Qortin fl-inħawi magħrufa bħala ta' Dragut'. Mill-atti tan-Nutar Ferdinando Zarb insibu li ċertu Domenico Sevchell għamel fondazzjoni sabiex fil-Kappella fit-8 ta' Settembru (Festa tat-twelid tal-Madonna) jitkantaw il-vespri u ssir quddiesa. Filwaqt li matul is-sena kull nhar ta' Sibt tiġi mixgħula xemgħa quddiem l-inkwatru tal-Madonna. Maż-żmien il-kappella sfat abbandunata aktarx minħabba l-fatt li min kien jieħu ħsieba miet jew ma baqgħux jgħixu fl-inħawi. Din il-kappella ġiet ipprofanata u magħluqa mill- Isqof Balaguer fit-23 ta' Marzu 1659. Snin wara l-kappella ġġarrfet għal kollox. Il-muftieħ tal-Kappella ta' Tigne li jinżamm Fil-Knisja Parrokkjali ta' Stella Maris Kellhom jgħaddu kważi 60sena u nsibu li nbniet kappella oħra fl-istess lok ta' dik ta' qabilha. Mons Bartolomeus Rull fil-viżta pastorali ta' l-1758 jiddeskrivi l-kappella bħala 'Ecclesia BMV Portus Salutis a Sliema'. Hawnhekk ta' min jinnota il-konnessjoni ma' l-isem tan-niċċa li ġġarrfet fl-assedju. Mons Rull jgħidilna wkoll li Dun Rafel Pirotta kien il-prokuratur tal-kappella. Fatt kurjuż huwa li l-kwadru tal-kappella l-antika baqa' fil-Kolleggjata ta' Sta. Dan joħroġ minn viżta li għamel L-Isqof Alpheran fil-Knisja ta' Sta. Liena fejn jiddeskrivi kwadru tal-Verġni Mqaddsa Marija, li nġib mill-Knisja l-qadima mibnija żmien twil qabel li kienet 'in regione del Cortin in loco denominato La punta di Dragut'. Mill-viżta ta' Mons Rull għall-ewwel darba jitfaċċa l-isem Sliema. Dan ma seħħx b'kumbinazzjoni2 Imma għax il-baħrin huma u ħerġin mill- port ta' Marsamxett kienu jitfgħu ħarsithom fuq il-kappella li kien hemm fuq il-promotorju ta' Tigne u jitolbu lil Madonna, bl-Ave Maria l-aktar talba li kienu jgħidu. Din it-talba nafu li tibda bil-kliem Sliem Għalik u biz-żmien għan-nies dik saret il-kappella tal-Madonna tas-Sliema. L-imblokk tal-Franċiżi Lejn l-aħħar tas-seklu tmintax il-kappella ġiet inkorporata fil- bini tal-Fortizza ta' Tigne li nbniet fl-1793. B'xorti ħażina din il-kappella ġġarrfet ftit snin wara waqt l-imblokk tal-Franċiżi. Madankollu n-nies ta' l-inħawi għal darb'oħra ħasbu biex jerġgħu jibnu lil Madonna kappella oħra. B'differenza li din id-darba ħasbu biex il-post fejn tinbena l-kappella jkun aktar il-ġewwa minn Tigne, fuq għolja li fuq naħa kien hemm ix-Xatt u fuq l-oħra Għar id-Dud. Din il-kappella tlestiet fl- 1803. Din il-kappella nbniet bil-permess ta' L-Isqof Labini, fuq art mogħtija minn Giovanna Salvaloco bl-għan preċiż li tieħu post il-kappella ta' Tigne. Għalkemm aħna llum nafuha bħala tal-Madonna tal-Grazzja, l-isem oriġinali tagħha huwa l-istess bħal tal-kappelli li kien hemm Tigne, jiġifiri BMV Portus Salutis. Fil-fatt mill-Viżta pastorali ta' Mattei fl-1813 jiddeskrivi l-kappella b'dan l-isem u li l-prokuratur kien Xaver Mifsud. Uħud huma ta' l-opinjoni li l-fatt li tissejjaħ tal-Grazzja minħabba li wegħdi li kienu ssiru li kienu jiġu milqugħa, għalhekk għan-nies kienet il-Madonna li taqla' l-Grazzji. Oħrajn jaħsbu bdiet tissejjaħ tal-Grazzja biex ikun hemm distinzjoni bejn il-knisja ż-żgħira u l-ġdida. Soċjetà Filarmonika Stella Maris - Sliema Pittura li saret fl-1839, xi 15 il-sena qabel inbniet Stella Maris, jidhru biss il-Knisja ż-żgħira u ftit djar l'hemm u l'hawn, il- bqija ta' Tas-Sliema hija kollha raba'. Minn viżti pastorali oħra nsibu li din il-kappella kienet tiġi deskritta kemm bħala Portus Salutis jew Sliema, dan aktarx minħabba l-fatt li għan-nies tal-lokal kellhom l-istess tifsira, minħabba ir-rabta bejn il-Madonna u l-baħħara li kienu jitolbuha s-Sliema Għalik. Kif Semmejna aktar qabel, kien hemm żmien li din il-kappella kienet taqdi sewwa l-ħtiġijiet tan-nies imma hekk kif bdiet tiżdied il-popolazzjoni bdew jinħolqu diversi nkonvenjenzi bin-nies jibqgħu barra. Għall-ewwel kien hemm min kien tal- fehma li titkabbar il-kappella imma minħabba ċertu problemi ma setgħux jagħmlu dan. Għalhekk dwaru l-ħsieb u ddeċidew jagħmlu talba biex tinbena knisja ġdida. Fid-Data tal-21 ta' Marzu 1851 Is-sinjuri: Għamlu supplika lil-Isqof għall-bini ta' Knisja ġdida, peress li 'T'esistente chiesa della Beata Maria del Buon Viaggio ossia tas-Sliema e troppo piccola''. Flimkien mas-supplika ppreżentaw pjanta ta' l-art meħtieġa bil-firma tal-Perit Giuseppe Bonavia. Wara diversi laqgħat tal-kapitlu tal-katidral fil-15 ta' Lulju 1851 ta l-art li fuqha kellha tinbena l-knisja kif ukoll għamel xi kundizzjonijiet Ji bihom kien ser joħroġ il-permess. Fosthom li l-Knisja kellha tkun ddedikata lill-Konverżjoni ta' San Pawl, li l-Prokuratur jiġi magħżul mill-Isqof flimkien ma lista ta' oġġetti li bihom l-knisja l-ġdida kellha tkun fornuta. Hekk kif ingħata l-permess twaqqaf kumitat għall-bini tal-Knisja li kien iffurmat mis-Sur G.B. Schembri bħala Segretarju, In-Nutar E. Catania bħala Kaxxier, filwaqt li Salv. Giammalva sovraintendent tal-bini kif ukoll il-Perit Bonavia. Dan il-kumitat beda mill-ewwel jiġbor l-fondi meħtieġa bl- għan li fiż-żmien sentejn jibda x-xogħol. Il-Kapitlu u l-Monsinjuri riedu lil San Pawl, imma l-Madonna kellha ħsibijiet oħra, donnu dawn l-inħawi ridthom għalija, wara li kienet ilha tħares fuqhom sekli sħaħ. U hekk seħħ. Jidher lis-Slimiżi ma tantx ħadu gost bl-impożizzjoni tal- Katidral li din tkun dedikata lil San Pawl. Mhux nuqqas ta' rispett lejn l-Appostlu Missierna, imma għax huma u ta qabilhom dejjem kienu jqimu lil Madonna ta' Portu Salvu ki . // tufrnarsitti. Lisvi bbireċi Hi U $ Dbaa 29ivtevgħionzra be raporigiore, cbar b'osistomti' Pirta Ċbissa eletta ki $ Mawa matta ddel-hurori wiaqgiopssta Lanilesma,fabeċenta Ha miebli perriż: 1iel-attà prabracamenti' bevsrara haller fir jivvarua Jetratoew inivizor kkintratti rigal Frral ti-dobla LL fbihocib BV otjani bi) SFOL mablira bare tri Fa f 2reohe bi rislretla e bimifala avvla tiguavata tii ie ŻieŻ Ai PIAJA, L-EBPODIEDIJ, EOTTUD JIL 3 bLr4 ha EAZ jet aa (justibi ibu intirwirma jew ha Motsaju fies-rablot rseretu ji għ fptbai,i Bosbritlà żin Af GEALt zz / 1ieiitinza pren imerrmirapoba ħielsa bPererszi nella viva) Smbbvadrvriaaenain iitrale ii inifiluanz benves ba kitta b kiena' ma-fin a b ala fresti hit frrssrnsisi' habba Ja skienti, ba-qie2omi pala merenzs nir l Sri pedablat Fit 91 pvi li aPlevaz or żiem libe Dippiei jers sisesrżi naqa banw dditfà prnfekiz parade irepatazjo bheri qfaksietii jie ditta: ħarsa 6 qArtiwann Àir. ka rbieallita buri ivili ilefoverenti) p prapiolajienrt KAQaĊ ċċ eĠdljA wi Povaiticii f fiomnzzirn fi bir ċeprjitviz ghi bib ika p jiesralobti tanfkantn balliman fi) f'Kinsa uwa bħnanazzza puri diriafanta b kasha Ghir ptitta bal bsstomom l-gptotomai tr in Fefeteaji vl-sta Prrrrenzt prniana skuborama, fasspisver ella JhodrA Valta jinitr Mi rarerenitoma pekranizZrinlilla ba Dal kl i Mrerdilli dan fabricarii ms-tsrrenasinova Pbirlajonna priċirbt a irabasriċarza taċ) fioarjuramij mredet sVal-ċawri. dailla frilwtmati Piinżi ghi Piż: bottardrzi molla fokkozem ditmm anka, srbmz ġens 'nrabiliew senlzopia, diffiċċzana b'daħera nl) jiżmaenzimeisnarient Joma esfoviz lafriola azzar ġialabla ailrkra i0rebran tii fa borzi Il-Petizzjoni biex tinbena l-knisja ta' Stella Maris kif issa f'daqqa waħda kellhom jwarrbuha2 Fi qlub tan- nies, il-Madonna ta' Portus Salutis kellha post speċjali u ma aċċettawx dik il-kundizzjoni. Waqt għawma fejn illum hemm is-Sliema pitch saċerdoti u lajċi qablu li l-Knisja kellha tkun ddedikata lil STELLA MARIS. Il-Kapitlu meta ra li kien hemm qbil anke fost il-qassisin ma għamiliex oppozzizjoni u rebħet ir-Rieda ta' Alla, tal-Madonna u tal-poplu. Nhar it-28 ta' April 1853, tqieghdet l-ewwel gebla mil- Vigarju Ġenerali W.R. Can. Vincenzo Chapelle u tpoġġew ir-relikwi tat-tnax il-Appostlu u ġiet ddedikata lil BEATA MARIA VIRGINIS PORTUS SALUTIS sive STELLA MARIS. Ftit jafu dan imma l-knisja tagħna l-isem tagħha propju huwa, l-Knisja ta' L-Imbierka Verġni Marija, Kewkba tal-Baħar(Stella Maris). Minnufih beda x-xogħol u baqa' għaddej sa l-l ta' Ottubru 1853. Rega tkompla f'Awissu tas-sena ta' wara biex tlesta fit-22 ta' Novembru 1854 bit-tqegħid ta' l-aħħar ġebla ta' l-abside. B'kollox l-ispiża totali tal-bini tal-Knisja l-ġdida Soċjetà Filarmonika Stella Maris - Sliema kienet ġiet tiswa' 14000: skudi. Minbarra d-donazzjonijiet tas- Slimiżi, ħarġu l-flus ukoll diversi benefatturi fosthom il-Gvernatur, L-Isqof u s-Soċieta Navigazione Maltese li kienet amministrata mis- Sur Andrea Dimech. Issa li tlesta x-xogħol tal-bini kien hemm il- problema biex il-knisja tintrama b'dak kollu meħtieġ, imma l-flus kienu spiċċaw biss id-devoti tal- Madonna qatt ma jonqsu u mqanqlin mill-imħabba lejn il-Madonna nsibu bosta benefatturi li jintervjenu biex jintlaħaq dan il-għan. Is-Sur Glormu Tagliaferro irregala l-Kwadru Titulari(li llum insibu fis- Sagristija) xogħol il-pittur Rafaele Caruana. Il-Konslu — Lorenzo Farrugia irregala l-kandlieri għat tlett altari tal-Knisja. Il-Kwadru ta' l-altar tal-lemin li kien juri lil San Frangisk ta' Paola xogħol Giuseppe Calleja. kien għotja tas-Sur Montanaro. Mentri dak tan-naħa tax-xellug id-dedikat lil San Pawl kien rigal iehor tas-Sur Tagliaferro, bil-pittur ikun ukoll Raffaele Caruana. Is-Sur Giammalva ta' kwantità ta' ħwejjeġ għall-quddies, mentri l-Baruni Sciberras d'Amico ta' missall bil-leġiju. Il-Konslu ta' Franza Fouchard irregala Kalci tal- Fidda. Saru żewġ konfessjonarji għas-spejjes tas-Sur G.B. Schembri u tal-Viċi Konslu ta' Franza is- Sur Dufour. Filwaqt lis-Sur Ġużi Borg ħa ħsieb jirregala ventaltar bi gwarnic indurat u s-sur Montano lampier sabiħ fil-fidda. Is-Sur Riccardo Iliff irreġala ċensier tal- Fidda kif ukoll kaxxa tal-fidda Il-Kwadru Titulari l-antik, dak li kien hemm meta fetħet il-Knisja 160 sena ilu. Fih tidher il-ponta ta' Tigne, Sabiex ifakkar fir-rabta bejn il-Knisja l-ġdida mal-kappelli li kien hemm f'Tigne. għall-Ostja konsagrata u fuqha ggib dawn il-kliem 'Dono di Riccardino F. Lliff alla Beata Vergine della Sliema'' Rigal ta' pjaneta tal-ħarir irrakkmata bid-deheb kien mingħand Is-Sur Emm. Ta min jinnota li l-kwadru Titulari juri l-Madonna Stella Maris bil-Bambin Gesu f'idejha, fl-isfond tal-Madonna hemm Kewkba kbira tiddi. Taħt il-Madonna hemm Xini jidher diehel fil-Port ta' Marsamxett. Fin-naħa tax-xellug isfel nett jifher il- Forti Tigne. Dan sar sabiex juri r-rabta simbolika u storika mall-Kappelli l-antiki ta' Tigne, li l-knisja l-ġdida ta' Stella Maris kienet kontinwazzjoni tagħhom. Il-Ftuħ tal-Knisja u L-ewwel Festa B'hekk issa l-Knisja l-ġdida kienet armata kif jixraq ħalli tkun tista tiftaħ għall-kult. U dan seħħ nhar is-Sibt 11 ta' Awwissu 1855, fis-7.00 ta' filgħodu bil-knisja tiġi mbierka mill-Vigarju Generali. Wara qaddes l-ewwel quddiesa dumnikan Patri Majjistru Speranza fejn għamel ukoll diskors ta' l-okkażjoni. Fl-istess jum qaddsu wkoll Dun Ġużepp Guglielmi u Dun Mikiel Spiteri. Fl-istess jum L-isqof Publius Maria Sant ħatar bħala prokuratur tal-Knisja lil Emm. Xhur qabel l-ftuħ tal-Knisja kien ġie deċiż mill-Kapitlu ta' Birkirkara li l-Festa Titulari ta' Stella Maris tibda tiġi ċċelebrata l-ewwel Ħadd fuq it-tmintax ta' Awwissu(Festa ta' Sta. Liena Imperatriċi.) Għaldaqstant dik is-sena l-ewwel Ħadd fuq Sta. Liena kien d-19 ta' Awwissu. Għal dik l-okkażjoni Is-Slimiżi għamlu l-almu tagħhom kollu sabiex jiċċelebraw dik l-okkażjoni kif jixraq u minn dak li jirrakkontaw il-gazzetti l-Festi rrnexxew tassew. Il-Festi fil-Knisja kienu bdew bit-Tridu. Mentri f'nhar il-Festa saret quddiesa solenni kantata ikkonċelebrata mill-Kan. Kap. Lwigi Fernandez li għall-okkażjoni kien libes il-mitra. Il-mużika kienet tas-Surmast Vinċenzo Bugeja. Filgħaxija sar l-Għasar minn Dun Ġużepp Carbonese u panigirku minn Dun Guglielmi. Saru wkoll il-Festi ta' Barra fejn il-gazzetti ssemmu gostra fix-Xatt u jiddeskrivu ''luminaria brillantissima' u logħob tan-Nar. Jingħaqdu mas-Slimiżi ġew bosta nies mill-Belt Valletta. €Fuq il-bjut kollha kien hemm iperpru bnadar ta' kull kulur illi taw ideja ta' moviment u ferħ straordinarju fil-villaġġ kollu'' Hekk jgħidulna l-gazzetti li kienet f'dak il-jum Tas-Sliema fl-ewwel Festa li qatt ġiet iċċelebrata fl-inħawi li xi darba kienu jissejħu tal-Qortin. Wieħed irid japprezza l-isforz kbir li għamlu missirijietna biex issellmu lil-Kewkba tal-Baħar, trid tqis li bdew mix-xejn imma zraw iz-żerriegħa li fi tielet ħadd ta' Awwissu l-Knisja Ewlenija ta' tas-Sliema tiċċelebra lill- Ommna Marija, li ilha thares dawn l-inħawi sekli sħaħ u li r-rabta magħha tiġġedded ta' kull sena. Hemm ukoll tifsira ta' rabta bejn l-imgħoddi u l-preżent, kif ukoll forsi ta' nostalġija ta' Tas-Sliema ferm aktar sempliċi u kwieta. Dik Tas-Sliema li 160 sena ilu bdiet tagħmel l-ewwel passi tagħha biex maż-żmien saret waħda mill-bliet ewlenin ta' pajjiżna. Viżta Pastorali Balaguer 1644-46 Viżta Pastorali Rull 1758 Viżta Pastotali Labini 1787 Tas-Sliema u l-Parroċċa ta' Stella Maris — Maurice Busietta Il-Banda Stella Maris — Seklu ta' Storja — Herbert Naudi Tagħrif miġbur mir-Rev. 30 Soċjetà Filarmonika Stella Maris - Sliema