L-Ortografija L-ilsien miktub jirrifletti l-ilsien mitkellem. L-ortografija, għalhekk, ma tiddeterminax il-lingwa iżda hija qaddejja li għandha x-xogħol importanti li kemm jista' jkun tirregolarizza l-forma grafika li tirrappreżenta l-ilsien mitkellem. Biex tkun effettiva, l-ortografija hemm bżonn li tkun: prattika, uniformi, konsistenti, stabbli u aġġornata. Ortografija prattika L-ortografija trid tkun prattika kemm bħala għodda biex l-ilsien mitkellem jiġi rappreżentat grafikament, kif ukoll bħala għodda li permezz tagħha l-forma grafika tissarraf fl-ilsien mitkellem. U hawnhekk wieħed irid ifittex kompromess. Sistema b'alfabett sempliċi u mingħajr sinjali dijakritiċi tħaffef il-kitba imma ttaqqal il-qari. Bil-maqlub, sistema b'alfabett ikkumplikat u b'bosta sinjali dijakritiċi ttaqqal il-kitba imma tħaffef il-qari, fis-sens li tirrendih aktar preċiż. Fis-sistema mħaddma fil-Malti dan il-kompromess jidher li jeżisti. L-alfabett mhux sempliċi għal kollox. Fih tletin ittra li minnhom ħamsa fihom sinjal dijakritiku, għalkemm fil-prattika dawn huma tlieta għax is-sinjal dijakritiku fl-ittri ċ u għ mhuwiex funzjonali. Iżda, min-naħa l-oħra, l-anqas m'hu kkomplikat iżżejjed. Kieku kien alfabett fonetiku, kien ikun ferm aktar ikkumplikat; kien irid ikun fih numru kbir ta' ittri u x'aktarx jagħmel użu minn numru ferm akbar ta' sinjali dijakritiċi. Waqt li jħaffef il-kitba, dan in-nuqqas ta' kumplikazzjoni żejda jnaqqas xi ftit mill-ħeffa u mill-preċiżjoni fil-qari. L-ortografija trid tkun prattika wkoll fl-għażla tal-kriterji li jiddeterminaw il-forma grafika. L-aktar kriterju prattiku hu bla ebda dubju l-kriterju fonetiku, li tikteb kif tħoss, u sa fejn ikun possibbli l-ortografija jaqbel li tħaddem dan il-kriterju. Meta dan il-kriterju ma japplikax għax insibu nuqqas ta' qbil bejn dak li nippronunzjaw u dak li niktbu, l-ortografija tapplika l-kriterju morfoloġiku, jiġifieri tiddetermina l-forma grafika skond il-forom tal-' grammatika, jew inkella l-kriterju etimoloġiku. Il-kriterju etimoloġiku huwa l-anqas wieħed prattiku għax jitlob tagħrif speżjalizzat mill-kittieb li, biex jikteb tajjeb, irid ikun jaf in-nisel tal-kelma, jew jerġa' agħar, ikun jaf kif tinkiteb il-kelma fl-ilsien oriġinali. Idealment, ir-regoli ta' l-ortografija għandhom japplikaw għall-kliem kollu u ma jagħmlux distinzjoni bejn kliem ta' nisel Semitiku, kliem ta' nisel Rumanz u kliem ta' nisel Ingliż. Ghalkemm dan iseħħ fil-biċċa l-kbira tar-regoli, hemm każi fejn wieħed bilfors irid jaqa' fuq l-etimoloġija biex jiddetermina l-ortografija. Il-prattiċità fl-ortografija trid tkun ukoll fit-tfassil tar-regoli. Ortografija prattika ma tinsistix iżżejjed fuq irqaqat grammatikali u, fejn ikun hemm il- ħtieġa, tagħlaq għajn waħda u titbiegħed mir-regola grammatikali biex tissimplifika r-regola ortografika. Nagħti eżempju. Niktbu bil-quddiem, fil- bogħod. Hawnhekk il-partiċella mqassra fil ('I) qed tinkiteb bħall-artiklu (2) u tinhemeż mal-partiċelli bi u fi. Skond il-grammatika suppost niktbu bi 'i quddiem, fi 'l bogħod. Imma għall-prattika niktbu bil-quddiem, fil-bogħod, l- istess bħal ma niktbu bil-kwiet, fil-qrib, eċċ. L-iskop ta' l-ortografija hu li tirregolarizza l-kitba. Biex tagħmel dan trid tkun ortografija uniformi. Waqt li naċċettaw alternanza ta' forom ortografiċi, alternanza li hi dejjem immotivata minn varjetà fl-ilsien mitkellem (Eż. anqas jew inqas; ma berkitx jew ma birkitx; naqalgħu jew naqilgħu; karozza jew karrozza; avanza jew avvanza; probabbiltà, probabbilità, probabiltà jew ' probabilità), ma jagħmilx sens li naċċettaw forom ortografiċi li jiddevjaw mir- regoli uffiċjali. Forom devjanti jdgħajfu l-ortografija billi ma jħalluhiex uniformi u jista' jkollhom effetti negattivi ħafna fuq l-istess lingwa. Insibu prova ta' dan jekk inħarsu lejn il-qagħda ta' lsienna fiż-żmien meta l-Malti kien għad ma kellux ortografija uffiċjali. Il-problema tal-Malti f'dan iż-żmien 1na kinitx l-assenza ta' sistema ortografika (fil-fatt kien hemm diversi sistemi ortografiċi), imma l-assenza ta' sistema ortografika uniformi. Il-Malti beda jieħu r-ruħ u jagħmel progress meta fl-1934 ġiet stabbilita ortografija uffiċjali, l-ortografija ta' l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, illum l-Akkademja tal-Malti. Bħal f'kull żmien ieħor, illum irridu noqogħdu attenti li ma nitilfux dak li missirijietna kisbu bi sforzi kbar u ninsistu li ngħożżu, anzi nipproteġu l- uniformità ta' l-ortografija. Hu aktar importanti li jkollna sistema ortografika uniformi milli li jkollna sistema ortografika mingħajr difetti u limitazzjonijiet. Dan ma jfissirx li m'hux possibbli jkollna sistema ortografika li tkun kemm 72 IL-MALTI tajba u effettiva kif ukoll uniformi. Dan hu possibbli ħafna u jista' jseħħ dejjem sakemm kull titjib u tiġdid isir fi ħdan l-awtorità uffiċjali li hi responsabbli mill-ortografija, jiġifieri l-Akkademja tal-Malti. L-ortografija trid tkun kemm jista' jkun konsistenti fir-regoli tagħha. Regola ortografika għandha idealment tapplika fil-każi kollha, jew għallinqas fil-biċċa l-kbira tal-każi. Ma jagħmilx sens li regola tapplika f'każi, iżda mbagħad ma tapplikax f'każi oħra simili. Nagħti eżempju. Il-prinċipju li kliem ta' nisel Ingliż li jidħol fil-Malti jinkiteb skond kif jiġi ppronunzjat fil-Malti għandu japplika dejjem anke fil-każ ta' xi kliem li fl-Ingliż jiġi ppronunzjat bil-ħoss ta' konsonanti qasira imma jinkiteb b'konsonanti doppja. Mill-Ingliż tennis, driller, buzzer niktbu tenis, driler, bażer, u mhux tennis', drillerż, bażżer'. Il-konsistenza fl-ortografija trid tidher ukoll fl-għażla tal-kriterji li jiddeterminaw kif se niktbu. Per eżempju, ma nistgħux napplikaw kriterju fonetiku (niktbu l-konsonanti s tat-Taljan skond kif tippronunzja ruħha fil- Malti) u niktbu żvinturat, żvantaġġ imbagħad niktbu l-istess konsonanti s skond kriterju etimoloġiku (Svizzera', Svezja'). U anqas nistgħu nużaw kriterju fonetiku wieħed (niktbu l-konsonanti s tat-Taljan skond kif tippronunzja ruħha fil-Malti) u niktbu diżordni, diżutli u mbagħad napplikaw kriterju fonetiku ieħor (żewġ konsonanti li jkunu f'sekwenza jridu jaqblu fin-nifs jew fil-leħen) u niktbu disgwid), sball'. Ortografija stabbli L-ortografija tissaħħaħ u tqabbad l-għeruq meta r-regoli tagħha jkunu mħaddma mill-poplu u jindraw. Għalhekk, ma jagħmilx sens li r-regoli ta' l- ortografija jinbidlu kif ġieb u laħaq u għal xejn b'xejn. Meta u jekk, għal raġunijiet validi, ikun hemm il-ħtieġa li xi regola tinbidel, wieħed irid jiżen sew l-effetti li l-bidla jista' jkollha fuq l-istabilità ta' l-ortografija. Wieħed irid jagħti kas tat-tradizzjoni, ta' dak li ilna niktbu s-snin, għax kull bidla, tajba kemm hi tajba, tista' ġġib diżdwid minflok titjib. Nagħti eżempju. Tradizzjonalment dejjem ktibna nilagħbu, tibagħtu, joqogħdu, eċċ. Hawnhekk it-tieni vokali qed titqies bħala vokali tal-leħen u l-kelmiet jinbnew fuq il-mudell nisirqu. L-istess jiġri fil-każ tal-kelma mixegħla li tinbena fuq il-mudell maħanqa. Iżda dan mhux preċiż. It-tieni vokali f'kull każ mhix vokali tal-leħen iżda l-vokali ta' l-Għarbi li żżomm postha biex tagħti l-leħen lill-konsonanti għ li, ħlief fil-każ ta' forom kwadrilitteri bħal ngħargħru, qatt ma toqgħod f'ambjent li mhux vokaliku. L-istudjużi tal-Malti użaw l-istess argument biex waslu għal deċiżjoni dwar l-ortografija ta' kliem bħal għasafar u għamilt. Huma rraġunaw, u rraġunaw sew, li l-vokali fis-sillaba inizjali tal-kelmiet imsemmija mhix vokali tal-leħen, u għalhekk wieħed ma kellux jikteb dawn il-kelmiet fuq il-mudelli rispettivi imkatar u irfist, imma kellu jsegwi l-mudelli ta' l-Għarbi għasa/fi:r u għamaltu. L-istess raġunar jgħodd fil-każ ta' nilagħbu u mixegħla li wkoll isegwu l-mudelli ta' l-Għarbi (nalgħabu u maxgħala) u għalhekk għandhom jinkitbu nilgħabu' u mixgħela'. Hu interessanti li anke studjużi bikrija bħal Vassalli u Panzavecchia jiktbu dawn il-kelmiet fuq il-mudell Għarbi. Vassalli jikteb: joqgħodu, toqgħodu, noqgħodu (1827, p. 41). Panzavecchia jikteb aħna għad norgħoxu, intom għad torgħoxu, huma għad jorgħoxu (1845, p. 216) . Ir-raġunar li Vassalli u Panzavecchia setgħu kitbu hekk għax fi żmienhom il-konsonanti għ kien għad kellha l-valur ta' fonema konsonantali aktar ikompli jsaħħaħ l-argument favur il-forma grafika nilgħabu'. Jidher li hemm raġuni valida biżżejjed biex nibdlu r-regola u nibdew niktbu nilgħabuf u mixgħela', raġuni li tkompli tissaħħaħ mill-ħtieġa ta' konsistenza ma' raġunar użat f'regola oħra (niktbu għasafar u għamilt-minflok agħsafarż u agħmilif) u mill-ħtieġa li nissimplifikaw (niktbu sekwenza għa kemm f'nilgħab kif ukoll f'nilgħabu'). Iżda minkejja l-argumenti kollha, ma naqbilx li wieħed għandu jipproponi bidla. Bidla bħal din iddgħajjef l-istabilità ta' l- ortografija u tista' tagħmel aktar ħsara milli ġid. Ortografija aġġornata L-ortografija hi marbuta ma' l-ilsien mitkellem u, biex tkun effettiva, trid bilfors tinbidel u tiġġedded hekk li tirrifletti t-tibdil u t-tiġdid li jseħħ fl-ilsien mitkellem. Jekk inħarsu lejn l-istorja ta' l-ortografija, għallinqas mill- pubblikazzjoni tat-Tagħrif (1924) lil hawn, naraw li xi tiġdid kien hemm, imma kien ftit wisq, u żgur li ma jirriflettix il-bidliet li seħħu fl-ilsien, b'mod partikulari l-bidliet li ġab miegħu l-influss tal-Malti Rumanz u Ingliż. Wara waqfa ta' sittin sena l-Akkademja tal-Malti ppubblikat iż-Żieda (1984), xogħol li jiġbor fih erbatax-il regola li japplikaw biss għall-Malti Rumanz u Ingliż u mbagħad fl-1992 ppubblikat tmien regoli oħra fl-Aġġornament. Fl-1998 l- Akkademja wettqet biċċa xogħol siewja ħafna meta ppubblikat il-ktieb Regoli tal-Kitba tal-Malti, ktieb li jiġbor fih ir-regoli tat-Tagħrif, Żieda u Aġġornamet miktubin b'mod ċar u b'lingwaġġ sempliċi hekk li jistgħu jinftiehmu mill- pubbliku inġenerali. L-ewwelnett, ġabar fi ktieb wieħed ir-regoli ta' l-ortografija li qabel kienu miġbura fi tliet pubblikazz- 74 IL-MALTI jonijiet li mhux kollha kienu aċċessibbli għall-pubbliku inġenerali. It-tieni, silet mir-regoli eżistenti dawk ir-regoli li għadhom relevanti għal żmienna u reġa' kitibhom b'mod ordinat u ċar. Hawnhekk ta' min josserva li t-Tagħrif, id-dokument bażiku li jiġbor fih ir-regoli ta' l-ortografija, inkiteb fl-1924 u, għalkemm jibqa' dejjem dokument validu ħafna, l-aktar meta wieħed iqis iż- żmien li fih inkiteb, hu dokument li fih diversi ineżattezzi. Dan ma jnaqqasx mill-mertu tal-kittieba tat-Tagħrif għax wieħed jifhem li mill-1924 'l hawn saru diversi Żviluppi fil-qasam tal-lingwistika, u affarijiet li kienu jidhru korretti dak iż-żmien illum nafu li huma żbaljati. Barra minn hekk, it-Tagħrif fih għadd ta' ripetizzjonijiet u hu miktub b'lingwaġġ li jitbiegħed mil-lingwaġġ użat fi żmienna. Bla dubju, kien hemm bżonn kbir ta' żabra u ta' tindifa. Għalkemm ta' importanza kbira, ir-Regoli tal-Kitba tal-Malti m'huwiex fil-qofol tiegħu eżerċizzju ta' tiġdid fl-ortografija. Dan ma kienx l-iskop tiegħu. Ir-Regoli tal-Kitba tal-Malti ta libsa ġdida u ordinata lir-regoli eżistenti li għadhom relevanti, u b'dan ix-xogħol lesta l-pedament li fuqu jista' jibda jinbena t-tiġdid meħtieġ. Bħala l-awtorità responsabbli mill-ortografija, l- Akkademja tal-Malti trid tieħu ħsieb li jsir dan it-tiġdid. F'dan il-kuntest qed nipproponi għadd ta' regoli ġodda. Qed nipproponi żewġ settijiet ta' regoli: regoli ġodda li ma jbiddlux l-ortografija eżistenti u regoli ġodda li jbiddlu l-ortografija eżistenti. F'dawn ta' l-aħħar wieħed irid li, qabel ma jasal għal deċiżjoni, jiżen sew l-effett li t-tibdil jista' jkollu fuq l-istabilità tal-lingwa. Regoli ġodda li ma jbiddlux l-ortografija eżistenti 1. Il-konsonanti x fi kliem ta' nisel x'aktarx Latin (li iżda daħal fil-Malti mill-Ingliż) fil-Malti tinkiteb b'żewġ modi: Dan hu kliem li jinkiteb kif jinkiteb fil-lingwa oriġinali u fil-Malti jieħu dejjem forma invarjabbli. Eż: ex, extra b) Fi kliem ieħor tinkiteb ks. Hawnhekk jista' jkollna forom imnisslin. 2. a) Meta jaħbat quddiem verb li jibda bil-konsonanti I, il-prefiss n jista' jassimila ruħu (jinkiteb u jitlissen l) u jista' wkoll ma jassimilax ruħu (jinkiteb u jitlissen 1). Eż: Jiena llum. jew Jiena nlum. Jiena llaħħaq. Jiena nlaħħaq. b) Meta jaħbat quddiem verb li jibda bil-konsonanti r, il-prefiss n jista' jassimila ruħu (jinkiteb u jitlissen r) u jista' wkoll ma jassimilax ruħu (jinkiteb u jitlissen 71). Eż: Jiena rrebbaħ. jew Jiena nrebbaħ. Jiena rriegħed. Jiena nriegħed. Iżda xi verbi jieħdu biss il-forma li fiha ssir l-assimilazzjoni. Eż: Jiena rrid. iżda mhux Jiena nrid'. Niktbu aha, ahiex, ahom anke meta dawn is-sekwenzi jitlissnu bil-ħoss ta' 4 doppja. Eż: jaqraha u mhux jaqraħħaX ma jippruvahiex ma jippruvaħħiexX jirrapportahom jirrapportaħħomx Meta warajha jkollha l-konsonanti għ, xi drabi konsonanti likwida toqgħod bejn żewġ konsonanti u ma tiħux vokali tal-leħen qabilha. Eż: niżrgħalkom, jiġmgħalna (Ara Azzopardi, 1997, pp. 58-62.) Is-sewkenzi iju uw jistgħu jinkitbu biss meta warajhom ikollhom vokali. Meta ma jkollhomx vokali warajhom minflok ij niktbu i u minflok uw niktbu u. Eż: mija u mhux mijja' duwa duwwat ħin ħijn' ħut ħuwef zi zijf kju kjuw' Regoli ta' l-aċċent (Ara Azzopardi, 1997, pp. 189 — 195.) A. Kliem ta' nisel Semitiku u kliem ta' nisel Rumanz li ma jiħux aċċent żdruċċolu (aċċent li jaqa' fuq it-tielet sillaba mill-aħħar). L-aċċent jaqa' dejjem fuq waħda mill-aħħar żewġ sillabi. Meta fl-aħħar żewġ sillabi tal-kelma jkun hemm sillaba li jkollha struttura dominanti (vokali twila, dittong li jinkludi l-konsonanti jjew w (aw, ew, ow, aj, ej, ow, iw) jew sillaba li tingħalaq b'żewġ konsonanti), din is-sillaba tieħu l-aċċent primarju. Eż: daret (vokali twila) waqtiet (vokali twila) irrapportawlha (dittong) IL-MALTI sparaw (dittong) kissret. (sillaba magħluqa b'żewġ konsonanti) iġġilidt (sillaba magħluqa b'żewġ konsonanti) Meta l-aħħar żewġ sillabi jkollhom it-tnejn struttura dominanti, l- aċċent jaqa' fuq l-aħħar sillaba. Eż: lagħabhiex (2 vokali twal) neħħewlux . (dittong u vokali twila) imkissrin. (sillaba magħluq b'żewġ konsonanti u vokali twila) sagħtejn (vokali twila u dittong) sewwejt (2 dittongi) daqqtejn. — (sillaba magħluqa b'żewġ konsonanti u dittong) ħawwadt.— (dittongu sillaba magħluqa b'żewġ konsonanti) kissritx (2 sillabi magħluqa b'żewġ konsonanti) Meta l-ebda waħda mill-aħħar żewġ sillabi ma jkollha struttura dominanti, l-aċċent jaqa' fuq is-sillaba ta' qabel ta' l-aħħar. Eż: kisser, intilifli, ħabi, indirizzi B. Kliem ta' nisel Rumanz li jieħu l-aċċent żdruċċolu Fi kliem li fih aktar minn żewġ sillabi l-aċċent jaqa' fuq it-tielet sillaba mill-aħħar meta l-aħħar żewġ sillabi jispiċċaw it-tnejn b'vokali qasira. Nota: Hemm għadd żgħir ta' kliem li ma jimxix ma' din ir-regola. Eż: palpebra, iddiżintegra Ċ. Fikliem ta' nisel Ingliż l-aċċent jista' jaqa' fuq waħda mill-aħħar tliet sillabi. Eż: engejġ, kuker, barbikju 7. Xikliem ta' nisel Ingliż jista' jinkiteb b'żewġ modi. Dan jiġri meta kelma tiġi ppronunzjata differenti minħabba l-aċċent. Eż: ċuwingamm jew ċuwingam Is-suffiss s li jimmarka l-plural fi kliem ta' nisel Ingliż fil-Malti jinkiteb $ meta: 1. ikollu funzjoni morfoloġika, jiġifieri jimmarka l-plural. Eż: lids, klabbs, ligs, valvs 2. il-kelma tieħu forom imnisslin. Eż: sports (sportiv) Fil-bqija tal-każi jinkiteb kif jinħass. — Eż: buz, brajz, brajzmejd (Ara Azzopardi, 1997, pp. 247-249.) Xi verbi ta' nisel Rumanz li fil-lingwa oriġinali jibdew b'konsonanti waħda jirduppjaw il-konsonanti inizjali. Eż: (i)fforma, (i)bbaża, (i)ġġenera, (i)kkalma, (ijllarga, (ijmmarka, (i)nnota, (i)rrimarka, (i)ssogra Xi verbi oħra ta' din l-għamla ma jirduppjawx il-konsonanti inizjali. Eż: salva, falla, keċċa, paxxa Il-verbi ta' nisel Ingliż li fil-lingwa oriġinali jibdew b'konsonanti waħda jirduppjaw il-konsonanti inizjali. Eż: (i)bbammja, (i)ċċansja, (i)ddajvja, (i)ffawlja, (i)ħħintja, (ijkkowċja, (ijllidja, (i)rreffja, (i)ssettja, (i)ttajmja Xi verbi ta' nisel Rumanz u Ingliż li fil-lingwa oriġinali jibdew b'żewġ konsonanti jistgħu jirduppjaw il-konsonanti inizjali. Jirduppjaw il- konsonanti inizjali dejjem meta qabel din il-konsonanti jkun hemm vokali. Eż: ibbnazza, jibbnazza, ittratta, jittratta, ifflittja, jifflittja, ikkraxxja, jikkraxxja Jistgħu jirduppjaw il-konsonanti inizjali u jistgħu wkoll ma jirduppjawhiex meta qabel din il-konsonanti ma jkunx hemm vokali. Ma jirduppjawhiex meta ma jkunux f'ambjent ta' kelma li tispiċċa bil- vokali. Eż: Vjaġġajt bil-ferrovija. It-tifel prova jidħol. Flittja fil-kmamar kollha. Kien kraxxja bil-mutur. Meta jkunu fl-ambjent ta' kelma li tispiċċa bil-vokali jistgħu jirduppjaw il-konsonanti inizjali u jistgħu wkoll ma jirduppjawhiex. Eż: Ġanni ffranka għaxar liri. jew Ġanni franka għaxar liri. Malli bbnazza ħriġna Malli bnazza ħriġna passiġġata, passiġġata. Rita ttrimmjat xagħarha. Rita trimmjat xagħarha. Kieku bbrejkjajt kont ninqaleb. Kieku brejkjajt kont ninqaleb. Nomi Verbali u Partiċipji Passati mnisslin minn verbi ta' nisel Ingliż li fil- lingwa oriġinali jibdew b'konsonanti waħda jirduppjaw il-konsonanti inizjali. Eż: Nom Verbali Partiċipju Passat (ijkkowċjar.— (i)kkowċjat (ijppanċjar.— (i)ppanċjat IL-MALTI Nomi Verbali u Partiċipji Passati mnisslin minn xi verbi ta' nisel Rumanz li fil-lingwa oriġinali jibdew b'konsonanti waħda jirduppjaw il- konsonanti inizjali. Eż: Nomi Verbali Partiċipju Passat (i)bbalzmar (ijbbalzmat (i)ċċangjar (i)ċċangjat (ijmmarkar (i)mmarkat Nomi Verbali u Pariċipji Passati mnisslin minn verbi oħra ta' l-istess għamla jistgħu jirduppjaw il-konsonanti inizjali u jistgħu wkoll ma Eż: Nom Verbali Part. Passat (ijnnegozjar. — (i)nnegozjat negozjar negozjat (ijmmanuvrar (ijmmanuvrat manuvrar mManuvrat (ijrraġunar (i)rraġunat raġunar raġunat (i)ssiġillar (i)ssiġillat siġillar siġillat Nomi Verbali ta' nisel Ingliż li fil-lingwa oriġinali jibdew b'żewġ konsonanti jirduppjaw il-konsonanti inizjali. Eż: (i)bbrejkjar, (i)bbrejżjar, (i)ffrejmjar, (i)ttrimmjar, (i)ggrejdjar, (i)xxrinkjar Nomi Verbali ta' nisel Rumanz li fil-lingwa oriġinali jibdew b'żewġ konsonanti jirduppjaw il-konsonanti inizjali kważi dejjem, iżda f'xi każi ma jirduppjawhiex. l Eż: (i)ddrittar, (i)ffrankar, (i)ffriżar, (ijppranzar, (i)kklassifikar, (i)ppressar Iżda: traffikar, prattikar Partiċipji Passati ta' nisel Rumanz u Ingliż li fil-lingwa oriġinali jibdew wkoll ma jirduppjawhiex. Eż: (i)ddrittat jew drittat (i)ffrankat frankat (i)kklassifikat klassifikat (i)ggrejdjat grejdjat (i)ttrejnjat trejnjat (i)ffrejmjat jfrejmjat Kliem ta' nisel Ingliż li fil-lingwa oriġinali hu kliem kompost minn żewġ a) Niktbu konsonanti doppja fit-tarf tal-kelma li tifforma l-ewwel element tal-kelma komposta meta din il-kelma teżisti weħidha (jiġi- fieri mhux f'kelma komposta) u tkun tispiċċa b'konsonanti doppja. Eż: dokkjard għax niktbu —— dokk swiċċbord swiċċ ħittparejd ħitt stoppkok stopp ċekkmejt ċekk topples topp b) Niktbu konsonanti waħda fit-tarf tal-kelma li tifforma l-ewwel element tal-kelma komposta meta din il-kelma ma teżistix weħidha. ċ) Fit-tarf tal-kelma (tal-kelma komposta) ma niktbux konsonanti waħda iżda korisonanti doppja meta s-sillaba finali jkollha vokali qasira u tkun aċċentata. : Eż: ċuwingamm, maxingann d) Fit-tarf tal-kelma (tal-kelma komposta) ma niktbux konsonanti doppja iżda konsonanti waħda meta s-sillaba finali jkollha vokali qasira u ma tkunx aċċentata. Eż: lipstik, futbol, topples, stoppkok Niktbu s-sekwenza zj: Eż: anzjan, manutenzjoni, funzjoni b). wara vokali twila. Eż: spazju, negozju, dazju ċ) meta ma' kelma li jkollha sekwenza mibnija minn vokali twila u zj jiżdied suffiss li jressaq l-aċċent lura. Eż: spazjali minn spazju negozjant, negozjabbli negozju inizjali, inizjattiva inizio (Taljan) Ħlief fil-każi msemmija fin-Numru 18 (ċ), wara vokali qasira niktbu dejjem sekwenza zzj. Eż: perfezzjoni, perfezzjonist, ipperfezzjona, vizzju, vizzjuż a) Niktbu sekwenza żż) fil-verbi ta' nisel Ingliż (u l-forom imnissla) li jkollhom is-sekwenza żż qabel l-infiss j. Eż: ibbażżja, nibbażżja, ibbażżjat, ibbażżjar b) Niktbu sekwenza ġj fil-bqija tal-każi. Eż: deċiżjoni, okkażjoni, illużjoni, ereżjarka, sależjan, spiżjar Niktbu sekwenza ċċj: a). fil-verbi ta' nisel Ingliż (u l-forom imnissla) li jkollhom is-sekwenza ċċ qabel l-infiss j. Eż: immaċċja, nimmaċċja, immaċċjat; ippaċċja, nippaċċja, ippaċċjat IL-MALTI b) Wara vokali qasira (ħlief fil-każi msemmija fin-Numru 22 (b) u (ċ)). Eż: uffiċċju, sagrifiċċju, edifiċċju, aċċjomu Niktbu sekwenza ċj: a) wara vokali twila. Eż: soċju, fiduċja, awspiċju b) meta ma' kelma li jkollha sekwenza mibnija minn vokali twila u ċj jiżdied suffiss li jressaq l-aċċent lura. Eż: soċjali, soċjetà minn soċju/a/i fiduċjuż, fiduċjarju minn fiduċja ċ) meta ma' kelma li jkollha sekwenza ċċj (mhux il-kliem imsemmi fin- Numru 20 (a)) jiżdied suffiss li jressaq l-aċċent lura. Eż: uffiċjal, uffiċjali minn uffiċċju sagrifiċjali minn sagrifiċċju benefiċjali, benefiċjarju. minn: benefiċċju Fil-Malti Rumanz Malti u Ingliż n a) niktbu sekwenza ssj wara vokali qasira. Eż: pressjoni, missjoni, passju, passjoni ' b) niktbu sekwenza sj: i). — wara vokali twila. Eż: Asja ii) meta ma' kelma li jkollha sekwenza mibnija minn vokali twila u sj jiżdied suffiss li jressaq l-aċċent lura. Eż: Asjatiku Is-suffiss tat-Taljan bile jinkiteb dejjem bbli. Eż: probabbli, possibbli, nobbli, solubbli Meta ma' kelma ta' nisel Rumanzi tispiċċa bis-sekwenzi nn jew ll jiżdied suffiss li jibda bil-konsonanti j niktbu xu i minflok is-sekwenzi rispettivi nnu ll. Eż: żbalja, niżbalja, żbaljat minn żball dettalji, dettaljat dettall ' sfiljura, sfiljurat sfoll bżonjuż bżonn iddisinja, niddisinja, iddisinjat disinn stanja, nistanja, stanjat stann impenja, nimpenja, impenjat impenn Minn Nom Maskil li jispiċċa bis-sekwenza tur innisslu Nom Femminil li jispiċċa bis-sekwenza rriċi. Eż: imperatriċi. minn — imperatur kompożitriċi kompożitur ġokatriċi ġokatur moderatriċi 'moderatur sostenitriċi sostenitur Minn Nom Maxkil li jispiċċa bis-sekwenza ftur innisslu Nom Femminil li jispiċċa bis-sekwenza ttriċi. Eż: attriċi minn attur pittriċi pittur direttriċi direttur kollettriċi kollettur Kliem ta' nisel Ingliż li fil-lingwa oriġinali jinkiteb b'konsonanti doppja iżda jiġi ppronunzjat bil-ħoss ta' konsonanti waħda jinkiteb b'konsonanti waħda. Eż: esej, tenis, skitils, driler, bażer, seting, niting (Ara Azzopardi, 1997, pp. 290-291) F'xi kliem ta' nisel Ingliż (b'mod partikulari kliem imsemmi fin-Numru 28) jista' jkollna alternanza ta' zkuk morfemiċi. Eż: seting u sett, issettja, nissettja, issettjat driler drill, iddrillja, niddrillja, iddrilljat bażer ibbażżja, nibbażżja, ibbażżjat kraxer ikkraxxja, nikkraxxja, ikkraxxjat buking ibbukkja, nibbukkja, ibbukkjat blaxer ibblaxxja, nibblaxxja, ibblaxxjat niting innittja, ninnittja, innittjat Tiżdied T-Marbuta ma' numru (bejn tnejn (żewġ) u għaxra) li jkollu warajh nom b'sillaba waħda u li jieħu ż-żieda ta' vokali tal-leħen. Eż. ħamest itfal, erbat ifniek, żewġt idjar, sebat ijiem Iżda: ħames xhur, erba' snin Meta n-numru (bejn tnejn (żewġ) u għaxra) ikollu warajh norn ta' aktar minn sillaba waħda: a) Ħlief fil-każ ta' numru li jkollu warajh in-nom elef (hawnhekk tiżdied it-T Marbuta man-numru minkejja li n-nom ma jibdiex bil-vokali tal- leħen), in-numru jista' jieħu t-T Marbuta meta n-nom ikun jibda b'vokali tal-leħen. Nomi ta' aktar minn sillaba waħda li jibdew bil-vokali tal-leħen naqsmuhom fi tnejn: i) Nomi (Plural Sħiħ) li qatt ma jieħdu t-T Marbuta qabel in-numru Eż. ħames irdumijiet i għaxar irħamiet tmien iljunfanti ii) Nomi (Plural Miksur) li jistgħu jieħdu t-T Marbuta qabel in- numru u jistgħu ma jeħduhiex Eż. ħames irziezet jew ħamest irziezet żewġ irkiekel żewġt irkiekel IL-MALTI seba' gniedes sebat igniedes tmien qżieqeż tmint iqżieqeż b) It-T Marbuta ma tiżdied qatt man-numru meta n-noim jibda b'sek- wenza mibnija minn vokali (li mhix vokali tal-leħen) u żewġ jew tliet konsonanti. Eż. ħames individwi, erba' intrapriżi Ħlief fil-każ ta' numru (bejn żewġ (tnejn) u għaxra) li jkun qabel in-nom elef, niktbu dejjem tliet quddiem nom li ma jiħux il-vokali tal-leħen, anke jekk nippronunzjaw tlett jew tlitt. Eż: tliet snin, tliet xhur, tliet darbiet 33. a) Meta isem proprju jitlissen b'mod differenti minn kif jitlisen fil- lingwa oriġinali, jinkiteb bil-Malti. Eż: L-Iżvezja, L-Ingilterra, L-Iżvizzera, Il-Ġappun, Ir-Russja, Ġużeppi, Bertu b) Meta isem proprju jitlissen l-istess bħal ma jitlissen fil-lingwa oriġinali, jinkiteb i) bil-Malti meta jintegra ruħu. Eż: Il-Kanada, L-Indja, L-Iran, Il-Pakistan ii) bil-lingwa oriġinali meta ma jintegrax ruħu. 34. a) Wara kelma li ma tinkitibx bil-Malti, nagħżlu jekk niktbux il-prefiss jqabel ħoss konsonantali inkella l-vokali i skond kif tiġi ppronunzjata l-kelma. Jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' vokali niktbu j; jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' konsonanti niktbu i. Eż. F'Bordeaux jmorru ħafna turisti. F' Melbourne imorru ħafna turisti. Peter u Rodnev jmorru tajjeb flimkien. Angela u Rose imorru tajjeb flimkien. b) Wara kelma li ma tinkitibx bil-Malti, nagħżlu jekk niktbux sekwenza w 4 Konsonanti inkella sekwenza u 4 Konsonanti skond kif tiġi ppronunzjata l-kelma. Jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' vokali niktbu sekwenza w 4 Konsonanti; jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' konsonanti niktbu sekwenza u 4 Konsonanti. Eż. Rajt lil Rodnex wkoll. Rajt lil Rose ukoll. ċ) ċ) Wara kelma li ma tinkitibx bil-Malti, nagħżlu jekk inżidux vokali tal- leħen qabel kelma li tibda b'konsonanti doppja (ħlief sekwenzi b'b, ff, x'x) inkella b'sekwenza mibnija minn konsonanti likwida u konsonanti skond kif tiġi ppronunzjata l-kelma. Jekk il-kelma fil- pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' vokali ma nżidux vokali tal-leħen; jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' konsonanti nżidu vokali tal-leħen. Eż. F'Bordeaux rrid naħdem ħafna. F'Melbourne irrid naħdem ħafna. F'Bordeaux nkun nista' naħdem. F'Melbourne inkun nista' naħdem. Ma' Rodnex rridu mmorru. Ma' Rose irridu mmorru. Ma' Rodnex nkunu aħjar. Ma' Rose inkunu aħjar. Wara numru li jinkiteb b'figuri, nagħżlu jekk niktbux il-prefiss j qabel ħoss konsonantali inkella l-vokali i skond il-ħoss li bih tispiċċa l-aħħar kelma tan-numru. Jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' vokali niktbu j; jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' konsonanti niktbu i. Dan jgħodd ukoll fil-każ ta' ċifra ta' flus li tinkiteb b'figuri. Eż. Wara s-sena 2010 jmorru aħjar. Wara s-sena 2010 jkunu jistgħu jippjanaw aħjar. B'Lm400 jmorru safra ġmielha. (erba' mitt lira Maltija) B'Lm400 jkunu jistgħu jagħmlu safra ġmielha. Wara s-sena 2000 imorru aħjar. Wara s-sena 2000 ikunu jistgħu jippjanaw aħjar. B'Lm10 iħallsu kollox. (għaxar liri Maltin) B'Lm10 ikunu jistgħu jħallsu kollox. Wara numru li jinkiteb b'figuri, nagħżlu jekk niktbux sekwenza w 4 Konsonanti inkella sekwenza u 4 Konsonanti skond il-ħoss li bih tispiċċa l-aħħar kelma tan-numru. Jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' vokali niktbu sekwenza w 4- Konsonanti; jekk il-kelma fil- pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' konsonanti niktbu sekwenza u 4 Konsonanti. Eż. Tela' n-numru 110 wkoll. Tela' n-numru 115 ukoll. Wara numru li jinkiteb b'figuri, nagħżlu jekk inżidux vokali tal-leħen qabel kelma li tibda b'konsonanti doppja (ħlief sekwenzi b'b, f'f, x'x) inkella b'sekwenza mibnija minn konsonanti likwida u konsonanti skond kif tiġi ppronunzjata l-aħħar kelma tan-numru. Jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' vokali ma nżidux vokali tal-leħen; IL-MALTI ċ) jekk il-kelma fil-pronunzja tispiċċa bil-ħoss ta' konsonanti nżidu vokali tal-leħen. Eż. Fis-sena 2010 rrid nirtira mix-xogħol. Fis-sena 2010 nkun nista' nirtira mix-xogħol. Fis-sena 2015 irrid nirtira mix-xogħol. Fis-sena 2015 inkun nista' nirtira mix-xogħol. Wara sinjal tal-punteġġatura u wara parentesi, minflok prefiss j li jkollu ħoss konsonantali warajh niktbu l-vokali i, anke meta l-kelma . ta' qabilhom tkun tispiċċa bil-vokali. Eż: lIqumu kmieni u, jekk ma tkunx ix-xita, ikunu jistgħu joħorġu jistadu. Ma' xi pajjiżi żgħar (pajjiżi tal-Mediterran minbarra l-Greċja) ikunu jridu jiddiskutu fit-tul. Wara sinjal tal-punteġġatura u wara parentesi niktbu sekwenza u 4 Konsonanti u mhux sekwenza w 4 Konsonanti, anke meta l-kelma ta'qabilhom tkun tispiċċa bil-vokali. Eż: Waslu u, billi kienet xemx tikwi, uħud qabżu l-baħar. Fil-bidu tas-seklu (l-aktar wara l-miġja ta' l-Ingliżi) uħud ħallew lil Malta. Wara sinjal tal-punteġġatura u wara parentesi nżidu vokali tal-leħen qabel kelma li tibda b'konsonanti doppja (ħlief sekwenzi b'b, f'f, x'x) inkella b'sekwenza mibnija minn konsonanti likwida u konsonanti, anke meta l-kelma ta'qabilhom tkun tispiċċa bil-vokali. Eż: Xħin naslu, jekk ma nkunux għajjenin ħafna, immorru passiġġata. Xħin naslu, jekk ma nkunux għajjenin ħafna, inkunu nistgħu noħorġu. Ma' xi studenti (l-aktar ma' l-istudenti li jiġu miċ-ċentru tal- gżira) immorru tajjeb ħafna. Ma' xi studenti (l-aktar ma' l-istudenti li jiġu miċ-ċentru tal- gżira) inkunu rridu noqogħdu attenti. Prefiss j li jkollu warajh ħoss konsonantali jibqa' jinkiteb j wara kelma li tispiċċa bl-appostrofu. Eż: Jista' jkun. Jekk jitwessa' jkunu jistgħu jgħaddu aħjar. B'qalziet imqatta' jkun qisu tallab. Konsonanti w li jkollha warajha ħoss konsonantali tibqa' jinkiteb w wara kelma li tispiċċa bl-appostrofu. Eż: Kien jaqta' wkoll. Jista' jitqatta' wkoll. il-qalziet kien imqatta' wkoll. ċ) Wara kelma li tispiċċa b'appostrofu ma nżidux vokali tal-leħen qabel kelma li tibda b'konsonanti doppja inkella b'sekwenza mibnija minn konsonanti likwida u konsonanti. Eż: Seta' ttieħed l-isptar mill-ewwel. Jekk titqatta' ssir aħjar. B'bieb wiesa' ddaħħalha aħjar. Nista' nkun naf aktar. Jekk jitraqqa' nkun nista' nilbsu. Meta jassimila ruħu, artiklu li jitqiegħed quddiem nom li jinkiteb bil- lingwa oriġinali jassimila ruħu mal-ħoss konsonantali li bih jibda n-nom u mhux mal-konsonanti miktuba. Eż: miċ-Chairperson mis-Central Information Unit fix-Shopping Centre B. Regoli ġodda li jvarjaw mill-ortografija eżistenti 1. a) Minflok il-prefiss j niktbu i meta dan il-prefiss ikollu warajh ħoss konsonantali u l-kelma ta' qablu tkun tispiċċa bis-sekwenzi għi u għu. Eż: Miegħi ikun kuntent. u mhux: Miegħi jkun kuntent. Jistgħu iduru. Jistgħu jduru. b) Konsonanti w fil-bidu ta' kelma tinbidel fil-vokali u meta din il- konsonanti jkollha warajha ħoss konsonantali u l-kelma ta' qabilha tkun tispiċċa bis-sekwenzi għi u għu. Eż: Ħu tiegħi ukoll. u mhux: Ħu tiegħi wkoll. Tefgħu uħud il-baħar. Tefgħu wħud il-baħar. ċ) Inżidu vokali tal-leħen fil-bidu ta' kelma li tibda b'sekwenza mibnija minn konsonanti doppja (ħlief sekwenzi b'b, f'f, x'x) jew sekwenza mibnija minn konsonanti likwida u konsonanti meta l-kelma ta' qabel tispiċċa bis-sekwenzi għi u għu. Eż: Nistgħu immorru. u mhux Nistgħu mmorru. Kien hemm friegħi Kien hemm friegħi imqattgħa. mqattgħa. 8 6 IL-MALTI Il-bidliet j 9 i (kien ikun minflok kien jkunf) u w 2 u (kien ukoll minflok kien wkoll/) flimkien maż-żieda ta' vokali tal-leħen (kont irrid minflok kont rridfu kont inkun minflok kont nkunf) huma mmotivati minn ħtieġa fonetika. Sekwenzi fil-bidu tal-kelma mibnija minn ju konsonanti (mhux il-konsonanti għu h), wu konsonanti, konsonanti doppja (ħlief sekwenzi b'b, f'f, x'x)u konsonanti likwida u konsonanti huma fonetikament possibbli biss meta l- kelma ta' qabilhom tkun tispiċċa bil-ħoss ta' vokali. Kliem li jispiċċa bis- sekwenzi għiu għu ma jispiċċax bil-ħoss ta' vokali iżda bil-ħoss ta' dittong (aj, ej u aw, ow). Mela, is-sekwenzi msemmija m'humiex fonetikament possibbli fil-bidu ta' kelma meta l-kelma ta' qabilha tkun tispiċċa bis- sekwenzi għi u għu. Għalhekk, niktbu kif nippronunzjaw, jiġifieri: Miegħi ikun aħjar. umhux-— Miegħi jkun-aħjar. Xtara tiegħi ukoll. Xtara tiegħi wkoll. Dawk friegħi imqattgħa. Dawk friegħi mqattgħa. B'tiegħi issuq aħjar. B'tiegħi ssuq aħjar. Jistgħu iduru sew. Jistgħu jduru sew. Semgħu uħud iwerżqu. Semgħu wħud iwerżqu. Tistgħu idduru. Tistgħu dduru. Nistgħu inkunu nafu. Nistgħu nkunu nafu. L-għażla tal-kriterju fonetiku biex niddeterminaw il-bidlajo i, wsuuż- żieda ta' vokali tal-leħen hi konsistenti mar-regoli ġodda 34-38 li Ikoll huma bbażati fuq kriterju fonetiku. Kliem ta' nisel Rumanz jew Ingliż li ma jkunx Nom Proprju u li fil-lingwa oriġinali jibda b'sekwenza mibnija minn vokali i mhux aċċentata u żewġ konsonanti jinkiteb mingħajr il-vokali inizjali. Eż: Kienu mportanti. Ġbarna nformazzjoni. Regola Numru 105 ta' Regoli tal-Kitba bil-Malti: ''Kliem ġej minn ilsna Ewropej li jibda bil-vokali li tkun biċċa mill-kelma jżomm din il-vokali fil-Malti, għax din mhix vokali tal-leħen' hi regola bbażata fuq kriterju etimoloġiku. Niktbu importanti għax il-vokali i fil-bidu tal-kelma hi biċċa mill-kelma: importante fit-Taljan u important fl-Ingliż. L-argument etimoloġiku jagħmel sens, iżda joħloq diversi problemi fl-ortografija. Il-forma grafika kienu importanti ma tirriflettix il-mod kif nippro- nunzjaw għax, bħala regola, il-vokali inizjali i f'importanti ma titlissinx. Meta niktbu kienu importanti ma nsegwux il-prinċipju li fi kliem ta' nisel Rumanz u Ingliż niktbu kif nippronunzjaw, anke jekk il-forma grafika ma taqbilx ma' l-etimoloġija. It-tħaddim ta' kriterju etimoloġiku biex niddeterminaw il-mod kif niktbu mhux prattiku għaliex jitlob mill-kittieb tagħrif speċjalizzat li jtaqqal il-kitba. Per eżempju, il-kittieb irid ikun jaf li l-verb induna ġej mit-Taljan indovinare (jew mill-Isqalli addunarsi) u għalhekk irid jikteb huwa induna u mhux huwa nduna'. L-istess irid ikun jaf li mit- Taljan insistere niktbu huwa irsista u huwa insista u mhux huwa rsistaf u huwa nsista'. Irid ikun jaf li niktbu huwa bbaża, iżda mbagħad niktbu huwa ibbalzma (minn imbalsamare); niktbu huwa vvota, iżda mbagħad niktbu huwa ivvinta (minn inventare). diżgwid fl-ortografija minħabba tfixkil ma' kliem ieħor li jibda b'vokali tal-leħen u għalhekk iwaqqa' l-vokali tal-bidu. Nosservaw li regola li tgħid li kliem li fil-lingwa oriġinali jibda bil-vokali trid tapplika biss fil-każ ta': i) Kliemli fil-lingwa oriġinali jibda b'sekwenza mibnija minn vokali i mhux aċċentata u żewġ konsonanti. ii) Kliem li ma jkunx Nom Proptju. Dan ifisser li vokali aċċentata żżomm postha (Eż. Kellu indiċi) u li kliem bħal Indri, Irlandiż ma jitqassrux. Eż. Rajna Irlandiż. Konklużjoni L-ortografija tfittex li tkun għodda prattika u sempliċi li tgħin lill-kittieba jiktbu b'mod li jkun konsistenti ma' kriterji stabbiliti, imma fl-istess ħin b'mod uniformi. Ir-regoli ġodda proposti f'dan ix-xogħol għandhom l-għan li jsaħħu l-ortografija. Fir-regoli ġodda li ma jbiddlux l-ortografija eżistenti ma jidhirx li għandu jkun hemm polemika għax huma bbażati fuq il-kitba standard eżistenti. Fuq ir-regoli ġodda li jvarjaw mill-ortografija eżistenti wieħed irid jiddiskuti. Hawnhekk, minbarra l-argumenti bbażati fuq il-kriterji stabbiliti u fuq il-ħtieġa li nissimplifikaw, wieħed irid ukoll iżomm f'moħħu l-importanza ta' l-istabilità ta' l-ortografija. 8 8 IL-MALTI Akkademja tal-Malti (L-), ''Żieda mat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1924)'. — Aġġornament tat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1924). —— Regoli tal-Kitba Maltija. Malta: Klabb Kotba Maltin, 1998 Teżi tal-Ph.D., The Hebrew Universitv, 1978. Azzopardi, C., L-Ortografija Uffiċjali tal-Malti: Analiżi Lingwistika Kritika b'Suġġerimenti għal Titjib. Teżi ta' l-M.A., L-Università ta' Malta, 1997. Cachia, L., Grammatika Ġdida tal-Malti. — Tagħlim fuq il-Kitba Maltija U. Malta: Giov. Fenech, D., Lingwistika Ġenerali. Għaqda tal-Kittieba tal-Malti (aktar tard magħrufa bħala L-Akkademja tal-Malti), Tagħrif fuq il- Kitba Maltija. Mifsud, M., 'It-Tagħrif u Taqsim is-Sillabi'. L-Orizzont (24/2/90). — Ir-Regoli tal-Kitba tal-Malti'. Valletta: Progress Press, 1936. Vassallo, Ġ., Il Muftieh tal Chitba Maltija. —— It-Tieni Muftieħ tal-Kitba Maltija. — Krjb xl Kifm Malti 'mfisser bil-Latin u bvt-Talvin.