Ta' G. CASSAR PULLICINO X' drabi m-'Nonmxi (kif kienu jsibuh sħabm) kien iħoss qabbu tingħafas u ma jridx jaf b'nies. Il-ħajja li kien fiba xebbgħetu għall-aħħar. Kemm iddum tidħol id-dar biex issib 'l-ommok dejjeru fis-saktu. meta, ma tkeċċikx 'il barra u titfagħ- lek li jkollha f'idha għal rasek7i Hadd ma kien iġibu f'dil- halja: kulħadd għadu tiegħu : il-pulizija. il-Qorti. Kollha kienu kontra tiegħu u hu, min-naħa tiegħu, ma kien jaħmel 'il ħadd minnhom… F'daqsxejn ta' tieqa li tagħti għal triq dejqa, Nonn; kien qiegħed iħares — ħosbien. Kull roqgħa ta' dik it-triq kelha għalih ġrajja Hi b'xeln ima titħassar. Fit-tlittax-il sena li kellu kollox baqa' kif kien hawnhekk Xi niex mietu, oħrajn twieldu ti ż-żgħar kibru — dan kollu; il-bqija ma nbidel xejn. Il-ħwej- jeġ baqgħu jintaxru fuq il-ħbvwa, fit-triq; in-nisa jgħannu waqt li jaħslu, bħas-soltu; l-enunijiet buqgħu jsajru u igħallu l-ħwej- jeġ fuq il-kwiener barra t-triq u t-tfal jiagħhu l-ballun u l-boċċi bħal ta' qabilhom. Il-guġeġ tal-għasafar għadhom jiddendlu fil-gallarijiet u l-qsari fil-ħoġor tat-twieqi — bħal dari… L-art baqgħet li kienet — ftit u xejn maħmuġa; 'l-hawn u 'l-hinn inqalgħet xi ċangatura li baqgħet ima tqegħditx u xi katusa tax- 126 IL-MALTI xita kissruha t-tfal u l-ilina issa jinżel fit-triq u jagħmel għadira kbiru quddiem il-bibien… — Dejjeni: hekk jalha t-triqi.— Darba kull jum, fil-għodu. igħaddi l-kennies bil-karretta. jiġbor li jkun hemm fil-bramel u l-kaxex wara l-bibien, jibqa' sejjer u ma jerġax igħaddi qabel l-għuda fil-għodu, Il-bibien tad-djar għad- hom suwed (għax Llon is-snin ma jmżebgħu) u t-twieqi miq- għujr ħġieġ — għax xi darbu kienu nkisru… F'din it- triq kont tintebabi ii għadda ż-żmien mingħajr ma ħalla bosta taqlib ' Mill-ħoġor ta' dik it-tieqa ċkejkna kont tistħajjel li n-Nonux qed Iħares lira, lejn l-imgħodd Minn dejien jiftakarhom joqogħdu hemm — hi u oninu (missieru kien ilu msiefer i shi).— Mini kmieni ommu telqitu jagħmel li jrid; jiġri barra mat-tfal; skola ftit li -xejn mar. u dufrina wisq iiqas. — Onimu uq kenitx tkun dejjem id-dar; war nols in-nhur kienet tmur Fl- hwienet, u tixrob u tiġi d-dar f'sakra ma tarax art. U Nonnv kien d igħix barra iktur mid-dar: beda hnur ibigħ il-pastizzi u l-qassatat fejn jieqfu l-karozzi. jew il-lapsijiet u l-gomom li l- aħrin H jkunu għadhom kemm niżlu minn abbord. Għamel ħabta jiġbor il-flus mal-karozzi. tal-linja. fis-sajf ġie li ħareġ ibigħ il-ġilati… u għad għandu r-ritratti ta' dak iż-żmien, li kien mi għund wieħed tat-triq Si jagħtik ir-ritratt miajr malajr… Maż- żmien qabad it-tipjip u l-lehlieba għas-sigarretti bdiet tikber iniegħu, ma' kull xahar li-jghadd: minn fuqu. fil-but, beda jidħol it-Talkies ma' sħabu; ma kienx jitlef film wieħed li jkun fih ġlied. jew serq. jew qtil. X'jiswa li ikun emi tabella li t-tfal ma jistgħux jidħlu' Tal-biljetti basta tagħtih il-fust U l-Pulizija ma ikunux fil-bieb għassa… U kulma jara jixorbu; tgħallem kemm-il- lezzjoni kif jidħak bil-Pulizija u kun l-aħħar. nieta t-tfal tat-triq ngħaqdu biex jisirqu (taparsi vognosters ). lilu għażjuli bħala kap. tagħhom. Kien fihom ċorma tfad tal-biża'; ħżiena daqs il-mniegħel, ma jaqtgħu qalb- oh minn Xejn u ma jihżgħu minn ħadd. Għandu kemm-il serqa. bla ma nqabdu, imma. l-Pulizija dan l-aħħar kellha xi xamma u bdiet tixħet għajnejha fuqhom. Kultant kienu jaħsbu ħażin f'xi ħadd minnhom, jagħduh, iraqqdul ġoċ-ċella u jerġgħu jiħagħtuh. — Minima għalxejn; bdew jaħdmu aktar bil-moħbi u webbsu rishoni iżjed. Gwerra għall-mewt kienet inħalfet bejn dawn IŻ-Żewġ xorta til nies: l tal-Ħuqq u t-tfal tal-Ħażen. In-Nonnv għalaq it-tieqa. libes il-ġlekk u ħareġ. Daħal Zoħu kafċ f'ħunut — u baqa' miexi waħdu qalb in-nies, l-irġiel, in-nisa u t-tfal. Kienu tfal -ta' mipar miegħu, imma mhux bħażu, Saħamhom qatt ma jkun imbenġel bid-daqqiet. In- Xonnx qiegħed idejh taħt għajnu l-leminija li kienet kaħla u minfuħa; il-bieraħ kien iġġieled ma' wieħed sieħbu tat-triq li ried jilħaq kap flok in-Nonuv. Kien ilu ttikat miegħu u qabel kktu n-Nonnx laħaq ingqat xi daqqtejn ta' ponn taħt għajnu… ejħ mitfugha ġol-bwiet, xejn ma beda jisma minn dawk il- hsejjes kollha ta' karozzi u l-geġwiġija ta' nies miġburin fuq il- bankina jew fil-ħwienet, Kollox kien sieket ħdejn it-tħabbit ta' qalbn żagħżugħa. li kieku, jaħasra. jitlaq u jmur xi mkien 'eħori Barra minn Malta dejjem għjar mid-diieq u d-dlam tat- triq tiegħul.. Darba kien ftiehem mal-kok ta' vapur Amerikan, inħeba fl-istiva. imma nqabad fl-aħħar minutu. Jiftakar, kien beda jibki, mhux għax qabduh, imniu għax ma setax iwettaq il-ħsieb tiegħu Li jaħrab… Kulma beda jġib quddiem għajnejh minn ħaltu l-imgħoddija ma sewiex ħlief biex inissel fih tifkiriet li xeħtu dell iswed fuq ħa/tu…' Bla ima ntebali b'Xejn, żewġt irġie. kienu mexjin wara il- Nontiv, Kienu twal, mibrumin, mibnija. b'saffejn; kellhom ħa: sthom iniqita u mixjitbom siekta u ħafifa. Kienu nqalgħu MIN gor-rassu tall-nies u rħewlha għal warajh, wieħed fuq il- bankina tax-xellug nm l-ieħor fuq tal-lemin. Ma setax in- Nounv joħsur wisq għalfejn kienu qed. ifittxulu l-passi u ma Qerħulix minn taħt għajnejhom. Neħħa idejh mitl-ħut u kiser ina l-ewwel kantuniera biex imur f'ħanut tax-xorb, fejn kienu jilagħbu l-karti. Anqas biss aħaq medd għaxar passi lil ma ħassx żewġ idejn jaqbduh minu spallejh u jżommuh. Timxi magħna l-għ: 7 qallu wieħed minnhom, Tbid ikellmek l-Ispetturi żied l-ieħor, Kienu żewġ Pulizija la-pajżuni… Nonnx tbikkem u baqa' sejjer bejniethom xill-għassa, Darħlu—u sab 'il-sħabu l-oħra tat-triq qegħdin f-rokua b'żewġ Pulizia għassa maghhom. Kienu kollha. barra wieħed— dak li-kien qa xebgħa minn għand Nonux il-jum ta' qabel u li kien ħalel li jpattihielu. L-Ispettur kien qed jitkellem ma' wie- ħed Tsinjuri, ti kienu daħlulu ġo daru u serquh xi ġimgħa qabel. Hnx s'ddem xsofitu, qagħad bil-qiegħda u b'idejh għal- ġ iba biċċiet tas-sigarretti li kellu fil-but. Id-dell iswed tar- tiformatorju kien waqa' fuq int-Nonnx u fuq sħabul