i u a al l Settembru — To a XN ħa TA ħ i RA k ji Muż di 4 —À. a ħ at AS EE ON ar 49 wW AW HIT ki kf 7. al maħ vi Ne 4 $- ġ Aħt 79 'k a kt t KON x jibqgħu hawn għax-xitwa. Ż- Qatgħa sabiħa sturnell. Eluf ta' Ap xa sturnell jaslu Malta fil-ħarifa u ħafna L o qtajja' li jkun fihom l-eluf. À ae ; ; 4 S59 k ta a Kant tà pet Fu Www fe ik l je a fi ma LA, kr o 79 Dan l-aħħar mort passiġġata sa Foresta 2000. X telafel qe feta f Is-siġar qed jikbru ġmielhom u l-arbuxxelli tad- o deru, taż-żagħrun, tal-imbrijagla u tar-riħan L 1 mimlijin frott. Veru ġenna tal-art qed isir hemm. Editorjal 2 B Kemm domt hemmhekk rajt mijiet ta' sturnell itiru u jpoġġu fis-siġar u Aħbarijiet 3 jpaċpċu bejniethom. Madwari wkoll tpespis u tektik ta' pitirrossi, fjammi Mid-dinja 4 suwed u anke xi mlievez - dawk li żgiċċaw it-tiri tal-kaċċaturil Dawn X'nista' nara tgħid2 5 l-għasafar kellhom kull ma jridu hawnhekk. Kenn tal-weraq fejn jorqdu u Kalendarju 2013 5 jistaħbew, u ikel kemm iridu. Kellhom biżżejjed biex jgħaddu xitwa sħiħa Attività 6 magħna fil-kumdità. Intervista ma' fjura 6 Ħassejtni kuntent li l-BirdLife konna ħlomna b'din l-idea ta' Foresta Magħlubin u Tawwalin 7 2000. Kieku ma ħawwilniex dawn il-pjanti kollha, l-għasafar ma kienx Arti 8 ikollhom dal-ġid kollu. Ħmistax-il sena ilu dal-post kien kważi vojt, u X'idea dikl 9 2 s-siġar li kien hawn ma kinux Avviżi 9 it-tip li jipprovdu ikel. Imma llum Natura 2000 10 għandhom frott biżżejjed biex taqbadhom indiġestjonil IIIi Biex tipproteġi l-għasafar trid tipproteġi wkoll l-ambjent Kathleen Mamo (kap) : Jason Aloisio - tagħhom. U jekk dan l-ambjent Chris Cachia Pal Desirċe Falzon - ma jeżistix trid tipprova toħolqu. Nikki Falzon : Victor Falzon Hekk għamilna f'Foresta 2000, fl- Għadira u fis-Simar. Ċaw għalissa, u tinsewx tiġi tħawlu f'Diċembru (paġna 6). il-kuntatt BirdLife Malta V/ ieter 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 Victor Falzon l-Editur B tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info(Cbirdlifemalta.org imejl tal-magażin na' fi6i Ai : : il-huttafa Obirdlifemalta.org Reġa gej ċirklu bl-annimali i websajt www.birdlifemalta.org L-annimali taċ-ċirklu huma mdejqin, Ċ imwerwrin u maħqurin. Min imur iċ-ċirklu jkun qed iħallas biex il-moħqrija tkompli. Jekk tħobbu veru l-annimali… mal-faċċata il-Klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 2 membru. Sħubija fi f a Il-ballottra (weasel) hija karnivoru għax tiekol il-laħam na il Bil dLife ta' annimali li taqbad, speċjalment ġrieden. Diffiċli taraha fis-sena. għax imgerrxa mill-bniedem. Għalkemm żgħira ħafna, OBirdLife Malta, Ottubru 2012 il-ballottra xorta hija l-ikbar karnivoru tal-art li għandna Disinn u produzzjoni Victor Falzon Malta, u hija mħarsa bil-liġi. Ritratt ta' Ravmond Galea Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 112: Ottubru 20 Fit-12 Awwissu li għadda, il-ħabib tagħna Rav Galea kien berdwoċing f'Wied il-Kbir, ħdejn Ħal Qormi. Għalkemm kellna sajf niexef, f'xi nħawi tal-wied kien għad baqa' xi ftit ilma, u ħdejn l-ilma lemaħ għasfur żgħir mislut inaqqar xi dud mill-ilma. Kien zakak, imma mhux wieħed miz-zizka li naraw komuni fil-pases u fix-xitwa. P.J ż 3 8 ġ a p ġ 8 $ citreola), għasfur li s-soltu : i ka taa , 5 ; Dan għadu ferħ. jgħix fir-Russja u jpassi lejn a jiet i L-għasfur adult ikollu pajjiżi bħall-Indja eċċ. L AI TAL. - £ kollha lewn il-lumija. Din kienet l-ewwel darba li qatt deher dan l-għasfur hawn Malta. Fir-ritratt tal-lemin taraw iz-zakak tal-lvant qed jiekol xagħat ta' dubbiena li tella' , mill-ilma. Dan l-għasfur dam Dawnjhumafttliet isfen jinżel jiekol fil-wied sas-16 speċi ta' zakak MA ai ai tax-xahar, imbagħad sparixxa. li s-soltu naraw fug SSA MA Oħroġ l-għaġeb, kważi xahar isaa wara (10 Settembru 2012) raw ieħor il-Busketti uezjeg UI ' se abjad 17 -—-—-————— White Wagtail' It-total ta' għasafar li dehru TŻd— Malta issa tela' għal… 3 C) TI Min jaf Numru ien il i KACCATURI JOQTLU L-FJAMINGI RU te Ta A fel Fit-3 Ottubru 2012 dehret qatgħa ta' xi 50 fjamingu (greater flamingo) fl-inħawi tal- IG ĊGGĦGĦOE NOW. Gżejjer ta' San Pawl. L-għada xi kaċċaturi qatlu xi fjamingi fl-istess naħat 8, u wieħed forsi r-ramel tal-Ġnejna ma mill-għasafar daħal ferut fis-Salina, b'saqajh miksurin 8. Il-BirdLife ippruvat taqbdu KOLA GNEZOIĊGRBAGOMI biex tikkurah imma ma rnexxilhiex, lanqas il-pulizija. Dakinhar ukoll, fjamingu ieħor intlaqat u waqa' fil-baħar 8. Il-BirdLife ċemplet il-forzi armati, li ġew bil-patrol boat u rnexxielhom jaqbdu l-għasfur u ħaduh għall-kura. Imma kien ferut sew u miet €. Sadattant il-fjamingu tas-Salina kien għadu hemm. Għalhekk dak il-lejl membri tal-BirdLife baqgħu għassa miegħu biex ma jidħlux għalih il-kaċċaturi. L-għada rnexxielhom jaqbduh meta l-povru fjamingu waqa' f'kanal fond. Ħaduh ukoll għall- kura, imma miet ukoll 8. F.A IE af Ftit ġranet wara membri tal- me Il- żfjaningu BirdLife raw qatgħa oħra ta' xi 60 1 ' ġ l 1 L Aron Tanti ġ kal Air ir- te 73 fjamingu itiru fl-inħawi ta' Baħar il- ana. B iċ-Ċagħaq. Raw ukoll spidbowt We L ġ ) ħierġa għalihom, raw kaċċatur li jispara mid-dgħajsa u jwaqqa' s fe ati i OD l-e iz żewġ fjamingi 8. Ġabarhom mill- 8 rż ii Ti ir baħar u saq jiġri qabel waslu fil- B l —- A N- ilL- i i l p post il-forzi armati €. £ a z Trid tkun veru vandalu bla , siwi qalb biex toqtol fjamingu. Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola 4 h fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) — gA B Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn Bir c l BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. Il-Cook Islands huma grupp gżejjer żgħar fl- Oċean Paċifiku. Imma CN għalkemm żgħar ħafna (iżgħar anke minn Malta), għandhom f'idejhom ħafna ħafna baħar. Ftit ġimgħat ilu dawn il-gżejjer iddikjaraw biċċa sew minn baħarhom bħala park marin. Hija medda enormi ta' 1.1miljun kmż, l-ikbar marine park fid-dinja. Imma ftit wara, New Caledonia, grupp ieħor ta' gżejjer fl-istess oċean, ħabbru li huma wkoll ħa jiddikjaraw il-baħar ta' madwarha bħala park marin. Din hija area ta' 1.4miljun kmż, ftit-ikbar minn tal-Cook Islands. Tgħid xi pika bejniethom21 Dawn iż-żewġ meded kbar fihom daqs il-Baħar Mediterran kollul L-attività kollha li ssir f'dal-baħar issa trid issir b'mod li ma ssirx ħsara lill-eluf ta' speċi ta' ħlejjaq li jgħixu fih, mill-iċken 'plankton sa l-ikbar baliena. Ftit ġimgħat ilu fl-ajruport ta' Lima (Peru), i juruna-u. ħafna MA għadha mhix ż inġfixkla IE um IT 5 MIA Te) FI TR BE g tal-marine parks ġodda; din IEĦ tibqa''hemmi pulizija tad-dwana sabu tliet bagalji mitluqin, u. fil meta fetħuhom sabu fihom 16,280 żiemell Le mhux żwiemel t'erba' saqajn, imma żwiemel il-baħar, imnixxfin u lesti biex jissiefru lejn pajjiżi bħaċ-Ċina, il-Korea u l-Ġappun. Hemm għadhom jemmnu li miż-żwiemel il- baħar mitħunin tista' tagħmel mediċina biex iżżidlek l-enerġija. Jaħasra kemm ħmerijietl Sittax-il elf jidher numru kbir, imma mhu xejn ħdejn l-20 miljun li huwa stmat li jinqabdu kull sena. Mhux ta' b'xejn li ż-żwiemel il-baħar tad- dinja diġà naqsu bin-nofs. Skont is-ĊCITES, żwiemel il-baħar mhu suppost isir xiri u bejgħ tagħhom imkien fid-dinja. Mill-Costa Rica kważi dejjem aħbarijiet ambjentali sbieħ nisimgħu. Dan l-aħħar smajna oħra: il-gvern massa għadu kemm għadda liġi li biha waqqaf il-kaċċa kollha fil-pajjiż (ħlief is-sajd). : IOTe ti A e TIT OTT e OTT A imma fih ħafna ambjenti differenti, fosthom muntanji, vulkani, foresti tropikali, gżejjer u xtut fuq żewġ oċeani differenti. Mhux ta' b'xejn in-natura tal-Costa Rica hija sinjura ħafna. Fuq kollox, il-gvern u n-nies t'hemmhekk japprezzaw in-natura li għandhom. Kwart mill-pajjiż huwa riservi jew parks naturali. ankġunai: Fostannimali oħrajn li jgħixu fil-ġungli tal-Costa Rica k B hemm il-ġagwar, tapiri u xadini. Għandhom ukoll 700 Ħa speċi ta' għasafar, u xi 200 speċi ta' amfibji. Pjanti u annimali żgħar ħafna li jifflowtjaw fl-ilma u li huma l-ikel ta' ħafna annimali tal-baħar. Ħafna minnhom ikunu frieħ ta' annimali bħal gambli u granċijiet. Il-Convention on International Trade in Endangered Species hija ftehim internazzjonali importanti li jikkontrolla l-bejgħ u x-xiri ta' annimali u pjanti rari. Il-Ħuttafa 112 : Ottubru 2012 : p5 X'nista' nara tgħid7 Ċikonja Sewda Jekk tqalleb xi ktieb ftit antik dwar l-għasafar ta' Malta, issib li ċ-ċikonja sewda hi fost l-aktar għasafar rari li jidhru fi żmien il-passa, u li lanqas ma tidher kull sena. Imma minn xi snin 'l hawn waħdiet saru jidhru tista' tgħid f'kull passa. Iċ-ċikonja sewda hija għasfur kbir li tħobb iżżomm pjuttost fil-moħbi. Ġeneralment issibha f'imsaġar b'siġar kbar u xi ftit imbegħdin minn xulxin. Għall-kuntrarju taċ-ċikonja bajda, iżżomm bogħod mill-istorbju u d-djar tan-nies. Tfittex x'tiekol f'ilma baxx, u taqbad l-aktar ħut, bebbux, żrinġijiet u granċi. Kapaċi ttir distanzi twal u meta tpassi tagħmel vjaġġi ta' iktar minn 7000km. Tħobb tpassi fi qtajjiet li ġieli jlaħħqu 30 tajra, imma fi żmien il-bejta kull par jinqata' għalih waħdu. Jibnu bejta goffa fil-quċċata ta' siġra għolja jew ma' rdum. m jbidu sa erba' bajdiet. Il-bejta tibqa' tintuża minn sena għall-oħra, għalkemm mhux bilfors mill- F'lg) istess par. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- Kalendarju 8013 Il-BirdLife ghadha kemm ħarġet kalendarju ġdid ghas-sena 2013. $ Huwa desk calendar mit-tip li jreġġi wahdu fuq mejda. $ Għal kull xahar fih ritratt sabiħ bil-kulur ta' għasfur Malti. Tistgħu tixtruh Q dirett mingħand BirdLife Malta jew mir- riservi naturali tal-Għadira u s-Simar. Q bil-posta billi tibagħtu ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) ta' €2.80 (jinkludi posta) lil BirdLife fl-indirizz paġna, 2. s'vaħwila siġar i, Tikoll smajtu b'Foresta 2000, il-proġett kbir ta' taħwil tas-siġar fin-naħa ta' fuq ta' Malta. Foresta 2000 hija għal qalbna wisq, mhux biss għax qed isir ambjent tal-ġenn għan-natura, imma għax konna bdejnieh aħna stess ta' Klabb Ħuttaf. It-taħwil issa kważi kollu lest. Baqa' biss xi rqajja' żgħar x'jimtlew… S'intendi, kif inkunu hemm ir-rejnġer idawwarna dawra Ħalli narawh u ngawduh sew. il-Ħadd 2 Diċembru 2012 quddiem ir-riserva tal-Għadira 9am xi nofsinhar xi ħaġa x'tieklu u x'tixorbu tkaken bil-pontal tmembri, familji u ħbieb I Klabb Ħuttaf Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I 9 Klabb Ħuttaf numru 6. Qed tfaddalhom jew2 'Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir. Ħallini mmissjajt 7 waħdal a. okraaniia KEEA ; IE 19 Marzu 2007 ispazjul Dawn huma tliet ritratti ta' parti minn Foresta 2000. Ir- ritratti (minn Google Earth) ttieħdu mill- għoli ħafna - minn satellita fl-ispazju fil-fatt - u bejn ritratt u ieħor għaddew sentejn: 2007, 2009, 2011. Jekk tħarsu sew, speċjalment fiż-żewġ roqgħat fejn qed juru l-vleġeġ, taraw kif f'erba' snin feġġew ħafna tikek ħodor. Dawk it-tikek huma siġar li tħawlu. U bħalissa hemm ruxxmata pitirrossi, buful, imlievez u sturnelli li qed jirringrazzjawna tal-kenn u l-ikel li dawn is-siġar qed jipprovdulhom. Min jaf sentejn oħra kif iki Il-Ħuttafa 112 : Ottubru 2012 - p6 Jisimni xorbett, imma smajt li l-Għawdxin isejħuli xurbebb. Jien nikber l-iktar ħdejn il- baħar, fit-tifrik li jinġabar fl- irkejjen qalb il-blat. Ħeħe għandi trikkl Il-weraq tiegħi nista' naħżen l-ilma fih biex fi żmien in-nixfa nieħu l-ilma mill-weraq flok intella' ilma mielaħ mill-art. Pjanta li taħżen l-ilma fil-weraq jew fiz-zokk jgħidulha sull… slukk… skutt… emm… Le, jien il-fjuri nagħmilhom fil-ħarifa. Bħalissa mimlija fil- fatt. Hawn min jogħġbuh, hawn min le. Il-friefet u n-naħal jogħġbuhom żgur għax jiġġennu għalijal L-ikbar biża' tiegħi hu li intom il-bnedmin tkomplu tiksu x-xtut bil-konkos flok tħalluhom naturali. Ċaw ħi. Tkun 'l hawn għaddi. -o———— ji me SSB ——- La o TA 7 l H Ba d) k ż ii kl MW hal kl l i NI i IKITLA G Agrett Isfar KGA Di a , b A NAT IK b NI js M 4 A L l Ai Agretti — 3 - z BENA għ - Russett tas-Siġar Litile Bfitern f a ES hemmifamiljakra; 4. tapblzzi talla mwa fta xi. er im l-rroni U T i-teiteta, lit delna A did era, U Law sata tl TAI mi fjiġġebbdufufjippużawfgħansnitratti ġ Skont iċ-ċeklist, dehru 10 speċi, mhux 9. Tletin sena ilu xi ħadd ra western reef heron. MET jen Russett Abjad Erodi Wie Ep) Agħti kulur lill-istampa. Farfett tal-Fejġal r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom. Tistgħu tibagħtuhom Għandhom żballl Q Dan Farfett tal- Bużbież. Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Tifhmu wkolll Dak JIĦESD Ta' Xbiex XBX 1120 Farfett tal-Lira. jew 0 bl-IMEJL (jpg, paf, tif) lil il-huttafaObirdlifemalta.org ha kemi im; tal: għandu ħafn: jietl (0) X Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux b nistgħu nibagħtuhulkom lura. Il-buħarràt għandu bħal snien Kartun ieħor ta' Askva Pizzuto (16) Fu jgħidulu Farfett 0 bil-POSTA' lil IE tar-Reġina. fuq saqajh ta' quddiem. Dawn jużahom biex iħaffer bihom. Buħarràat Kvle Cassar (12) Għażiż Editur, Jien Kvle Cassar (12 vrs) li flimkien ma' oħti Kirstv (5 vrs) qed nikteb din l-ittra. L-ewwelnett grazzi u prosit tal-Ħuttafa għax vera sabiħa, interessanti u mżewqa b'kollox. Nixtiequ naqsmu magħkom ritratt sabiħ ta' insett li ġie ħdejna waqt li konna qed nagħmlu barbikju fl-inħawi tal-Bidnija. Domna ħafna nosservawh sakemm fl-aħħar sparixxa taħt l-art. Jekk mhux sejrin żball naħsbu li hu buħarrat (mole cricket). Nieħdu gost jekk narawh fil-magażin. Grazzi. Għeżież Kvle u Kirstv, Grazzi tar-ritratt u ħadna veru gost li jogħġobkom il-magażin. Kellkom raġun fuq l-insett. Il-buħarrat huwa tip ta' grillu li jħaffer taħt il-ħamrija. Insett interessanti ħafna, imma l-bdiewa ma tantx jiffansjawh għax igerrmilhom il-patata u prodotti oħra. L-Editur Tiġieġa tal-Baħar Ideat li l-bniedem ikkopja min-natura Desirċe Falzon Darba kien hemm żewġt itfal Amerikani jisimhom Orville u Wilbur Wright, u jum wieħed missierhom tahom rigal. Kien speċi ta' ħelikopter tal-logħob magħmul minn sufru, biċċa qasba u karti. L-iskrun kien idur b'biċċa lastku. Dakinhar is-subien bdew joħolmu li jivvintaw magna li ttir ta' veru. Is-sena kienet 1878 u dak iż-żmien kienu għadhom ma jeżistux ajruplanil Il-bniedem kien ilu s-sekli jħares lejn l-għasafar u jixxennaq li jtir bħalhom, imma ħadd ma kien għadu ivvinta magna li jtir biha. Orville u Wilbur riedu jkunu l-ewwel li jivvintaw magna kapaċi ttir bi bniedem fiha, iddur u terġa' tillandja. L-aħwa kellhom tliet problemi kbar x'isolvu: (1) X'tip ta' ġwienaħ trid Grazzi Nixtiequ ngħidu grazzi lill-gazzetta L-Orizzont : speċjalment lil Ms Roberta Fenech-li kull ġimagħtejn għal dawn laħħar 5 snin ġabitilna rokna dwar in-natura jisimha… Rokna Natural AN naħ 20699595 Ċemplu fuq dan- numru jekk taraw xi bini jew żvilupp kontra lliġi. Njaħaaal Il-ħamiem għallem lill-aħwa s-sigriet kif tikkontrolla u ddawwar l-ajruplan. L-istess idea għadha tintuża llum fl-ajruplani kollha. Ir-riservi naturali tal-Ghadira u Is-Simar issa reġgħu miftuħin għall-publiku fi tmiem il-ġimgħa. L-Għadira, tiftaħ Sibtijiet u Ħdud u Ħinijiet ta' ftuh 10.30am-4.30pm Dħul BLA ĦLAS u mhemmx bżonn tibbukkjaw. biex tinqata' mill-art u ttir2 (2) X'tip ta' forza trid biex l-ajruplan iżomm fl-ajru2 (3) Kif se tikkontrollah biex idur fl-ajru u tniżżlu fl-art bla ma titfarrak2 Din tal-aħħar kienet l-ikbar problema, u t-tweġiba ġabuha min-natura. L-aħwa Wright studjaw il-ħamiem itir u innutaw kif dawn idawru ġwinħajhom skont 'il fejn iridu jduru. Biex iddur lemin ħamiema kienet tgħolli l-ġewnaħ xellugija u tbaxxi l-leminija. Orville u Wilbur bdew jaħdmu fuq din l-idea. Ħabat tajjeb li kienu jaħdmu f'ħanut tar-roti. Darba qabdu tubu tal-lastku u qagħdu jdawruh 'l hawn u 'lhemm bħalma ħamiema ddawwar ġwinħajha. Wara hafna esperimenti u provi, irnexxielhom. F'Diċembru 19083 l-aħwa Wright ivvintaw l-ewwel ajruplan ta' vera. Bis-saħħa tal-ħamiem, s'intendil Websajt Biex titgħallmu fu ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org Biex titgħallmu fuq għasafar u berdwoċing f'Malta żuru l-websajt Issa tajjeb li tibdew taħsbu biex tarmaw bird table fil-ġardina, jew bitħa tagħkom. Ftit iehor l-għasafar jibda, Jonqsilhom l-ikel, u bird table armata bi frak bnin ta' gallettini, qagħaq, xi frotta mqattgħa, eċċ jinżlilhom ghasel fix- xitwa. Tħallux l- bil-ġuħ See Il-Ħuttafa 112 : Ottubru 2012: p10 — (ej 20007 inżel għand ġe il-professur ħa f ta jispjegalek e ħ ġ Fi jA FN n ti A, i K A) ħar Fejn À- z Għar Dalam £ ZUR Conrad 77 qiegħed ħdejn À r iz £ EZJOT f 8 Birżebbuġa, fit-3 triq li tkun nieżla L-għerien ma tantx nassoċjawhom man-natura bħal ) annimali estinti, minn Bir id-Deheb. ambjenti oħra, forsi għax naħsbu li fid-dlam ma jgħix fosthom: iljunfanti, xejn. Dan perċ mhux il-każ. U tinsewx li n-natura mhiex ( ippopotami, volpi, Ipup u ċinji. Uħud minn dawn kienu ferm biss annimali u pjanti, kif se naraw. iżgħar minn annimali sim l-lum. L-iljunfant, per eżempju, kien biss xi metru għoli, ieri kien nanu ħdejn l-iljunfanti à tal-lum, li jitwalu sa erba' metri. Blat u taqtir Dawn is-sejbiet urew li Malta, li llum hija gżira, bilfors li xi darba fil-passat kienet magħquda ma' art oħra. Dan għaliex Għar Dalam huwa mħaffer fil-blat magħruf bħala 'l-Qawwi / dawn l-annimali ma setgħux jgħumu għal Malta. L-istudjużi ta' Taħt. Huwa interessanti għall-'ġeoloġija, fost raġunijiet oħra minħabba li fih diversi stalaktiti u stalagmiti. Dawn il- kelmiet jiġu mill-kelma Griega stalassein, li tfisser 'tqattar'. Jgħidulhom hekk għax meta l-ilma jgħaddi minn ġo Dawn konna ) 4 ; A L b una spjegajna J Ċertu blat, iħoll xi minerali mill-blat, li jinġarru mal- fuqhom ilma. Meta jqattru mis-saqaf tal-għar, uħud minn f'Il-Ħuttafa A mai bu i ; 105. dawn il-minerali jibqgħu mwaħħlin mas-saqaf jew mal-art tal-għar u jerġgħu jibdew jieħdu forma solida. Dal-proċess isir bil-mod ħafna, xi 1ċm kull 100 Ti senal Immaġinaw ftit kemm-il mitt sena kellhom ĦeiEfairi IT Ai jgħaddu biex jiffurmaw dawnl Nani ta' dari Apparti l-ġeoloġija, Għar Dalam huwa ta' interess kbir għall-istorja naturali ta' Malta għax Natura 2000 hi iel jitfa' EEĦĦWI Hi Ħ 3 ta' postijiet madwa; l-Ewropa jitfa dawl fuq kif żviluppat l-istorja ta' fejn in-natura hija protetta. dawn il-gżejjer. Taljan beda jħaffer fl-għar biex jara jiksu kważi 2096 tal-Ewropa. jsibx ħjiel fuq il-bniedem li kien jgħix Malta fiż-żminijiet l-imgħoddija. LAN ħafna iktar milli basarl Meta l-għar l G f Ghandna 35. iskavawh sal-qiegħ nett, fl-eqdem ji KA RS saff (ta' madwar 500,000 sena), Stalaktiti u stalagmiti f'Għar Dalam instabu snien u għadam ta' diversi 10 tegħib ffe (ell f'k ha, MA L-E, ma FE tn Id-dehra ta' jaħsbu fil-fatt li Malta kienet magħquda mal-ltalja, imma reġgħet saret gżira meta għola l-livell tal-baħar. Meta ġara dan, l-annimali li kienu waslu Malta inqabdu fuq dawn il- gżejjer u komplew jevolvu hawn. Minħabba li Malta żgħira u ma hawnx wisq riżorsi, l-annimali ftit ftit żviluppaw razez iżgħar minn dawk tal-bqija tal-Ewropa. Biż-żmien, il-klima bdiet tinxef u l-annimali bdew jonqsu u jmutu. Sa ma tfaċċa l-bniedem f'Malta 7000 sena ilu, l-iljunfanti u l-ippopopotami Maltin kienu ilhom li spiċċaw. Għall-kenn u l-frisk Illum ukoll, Għar Dalam għadu interessanti għan-natura, b'iktar minn 40 speċi differenti. Fost dawn hemm il-farfett il-lejl widnejh kbar, li bi nhar jorqdu f'irkejjen mudlama tal-għar, bogħod minn għajnejn in-nies. Xi għasafar ta' bejt ibejtu wkoll fl-għar viċin il-bokka. Insibu wkoll diversi Sinvertebrati, fosthom il-ħanżir l-art ta' Għar Dalam li huwa żgħir ħafna u sensittiv għad-dawl. Din l-ispeċi ngħatat l-isem xjentifiku Armadillidium ghardalamensis. Hekk hu, huwa msemmi proprju għall-għar tant interessanti li fih jgħix… u mkien iktar fil-Gżejjer Maltin. U mkien iktar fid-dinjal 1Qawwi ta' Taħt. Il-Gżejjer Maltin magħmulin minn ħames saffi blat. Il-Qawwi ta' Taħt huwa ta' taħt nett, u huwa l-eqdem wieħed. żġeoloġija. L-istudju ta' kif iffurmat id-dinja. 3ġeologu. Xi ħadd li jistudja l-ġeoloġija. Skavar huwa tħaffir li jsir b'ċertu galbu, is-soltu bi tfittxija għal fdalijiet ta' nies, annimali, eċċ. mill-qedem, per eżempju għadam, snien, għodda u fuħħar. Annimali bla sinsla tad-dahar, per eżempju insetti, molluski u krustaċi. Grazzi lill-ħabib tagħna John J. Borg - kuratur tal-Mużew tal- Istorja Naturali (Mdina) - għar-ritratti li jidhru ma' dan l-artiklu, għall-mappa ta' Għar Dalam, u għal tagħrif fuq il-friefet il-lejl. Kif jidher Għar Dalam li kieku taqtgħu mill-ġenb. L-għar impossibli tidħol fih sa ġewwa nett, għax jitbaxxa ħafna u fih ħafna tajn u żlieq. In-nies ma jitħallewx jidħlu biss sa ġewwa nett. Mappaltaġ Għar Dalam Woodlouse Armadillidium ghardalamensis Għandu fejn idendilha l- mislutal Farfett il-Lejl Widnejh Kbar