TIFKIRA TA' L-ASSEDJU . Ħuti Għawdxin u Maltin, Jekk huwa minnu li l-bniedem ma jitqiesx bit-tul ta' ġismu, iżda bil-għemil għaqli u qlubi tiegħu, daqshekk ieħor hu minnu li n-nazzjonijiet ma jitkejlux bil-għadd tan-nies tagħ- hom jew bil-wisa' ta' xtuthom, iżda bil-ġrajjiet ta' ħila li jkunu wrew mal-mixja taż-żmien li jgħaddi minn fuqhom. Għalhekk il-Greċja kienet saret kbira wara t-taqbidiet kbar ta' Salamina u ta' Maratona; u Ruma baqgħet imsemmija w kbira b'dawk l-egħmejjel ta' qlubija li ħallewlha wliedha. imma, jekk il- Greċja w Ruma saru. kbar minħabba l-ġrajjiet tagħhom, Malta u Għawdex, dawn iż-żewġ ħoloq imqegħdin minn Alla nnifsu f'nofs baħar tan-nir, Malta, il-warda ċ-ċkejkna, li tisraq il-qalb ta' min jitfa għajnejh fuqha, hija wkoll għandha l-ġrajjiet tal- għaġeb li bihom hi baqgħet imsemmija fl-istorja. Malta u Għawdex, dawn il-gżejjer fielwin li tawna l-ħajja, twieldu, sa mill-bidu nett, b'ruħi kbira u b'qawwa kbira li mal-mixja taż- żmien kellha tinfexx f'għamil kbir u tal-għaġeb. U xhieda ta' dan insibuha fil-fdalijiet tal-imqades qodma ta' Ħal Tarxien, ta' Haġar Qim, ta' l-Imnajdra u tal-Ġgantija fejn Missirijietna em- mnu U stqarru t-twemmin fl-allat tagħhom, Xhieda olira nsibuha wkoll fil-miġja ta' S. Pawl Missierna fil-gżejjer tagħna li, kif semgħu għall-ewwel darba bl-isem ta' Kristu, ġarrfu ità tempji ta' l-allat foloz u ħaddnu għal dejjem id- din nisrani. Xhieża nfira tar-ruħ kbira maltija jatihielna s-seklu XIV meta r-Re Alfonsu ta' Spanja, għax kien nieqes mill-flus minħabba il-ġwerer, rahan il- -gżejjer tagħna lill-Viċi-Re ta' Sqallija bil-prezz ta' 30,000 fjorin, u l-Maltin u l-Għawdxin ftiehmu bejniethom li jħalisu minn buthom din is-somma fi żmien erba' xhur basta ċimma jifdu lit-art twelidhom. Urew ukoll x'jiswew il-Maltin meta fettlilhom ikeċċu 'l barra l-ħakkiema Franċiżi li, wara li xorbulhom demmhom bit-taxxi, ħabtu jneżżgħu l-egfiżeż wirt tagħhom, il-Knejjes u l-Imqades. Imma l-akbar xhieda tal-qawwa tagħhom, Malta u Għaw- dex urewha fl-aqwa tiġrib li kellhom mal-Mislem, il-għadu qalil tad-Din Nisrani. Ir-Rebħa ta' Settembru tal-1565 baqgħet tis- semma sa żminijietna, għalkemm għaddew ma' dwar 400 sena u tibqa' tissemma għaż-żmien ġejjieni sakemm fuq artna tibqa' ruħ Maltija. U sewwasew għalhekk inġbarna hawn dal-għodu biex afina wkoll nagħmlu tifkira ta' dawk il-ġrajjiet li ksew lill- gżejjer tagħna b'dawl ta' ġieħi u ta' kobor li ebda żmien ma jista' jitfi. Ejjew mela għall-ħin ċkejken infakkru flimkien il-wirt għażiż li ħallewlna Missirijietna. Imma jekk hawn xi ħadd fostna li jistħi jistqarr li: hu wild dawn il-gżejjer, jew li jibża' jfaliħtar il-kobor u l-qlubija tal-ġens malti biex jogħġob lill- (barrani, mn'issa stess nitolbu jitlaq minn fostna għax dawn il- kelmiet mhumiex għalih, għax iweġġgħulu rasu, imma għal dawk biss li fil-vini tagħhom iħossu jbaqbaq id-demm sfiun ta' dawk il-qalbenin li ċarċru sa l-aħħar qatra demm fuq is-swar u, sider ma' sider, fl-egħlieqi u fil-baħar, għall-fidwa ta' Malta. Kienu t-18 ta' Mejju tas-sena 1565. Ix-xemx kienet għadha kif bdiet iddawwal it-trufijiet tal-kampnari għoljin tal-knejjes tagħna. F'dik is-samta w ħiemda li fihom kienu jinsabu dawn il-gżejjer, instemgħu tliet tiri ta' kanun minn Sant'Jermu. Għal dak il-leħen tal-biża' wieġbu minnufih Sant'Anġlu, l-Imdina u l-Kastell ta' Għawdex. Dawk it-tiri kienu ħabbru lil missiri- jietna li fuq ix-xefaq, fejn il-baħjar u s-sema donnhom jitbewsu, kienet dehret l-armata Torka riesqa għal fuq ix-xtut tal-Gżejjer tagħna. Dina l-armata qalila, li f'dawk iż-żminijiet kienet wer- wret l-Ewropa sħiħa, kienet magħmula minn 137 xini u 33 galjotta, mgħobbijin bil-kanuni u balal u ħwejjeġ oħra li jiswew għall-ħruq u l-qerda, b'53,300 ruħ fuqhom armati sa snienhom biex jeqerdu lill-Kavalieri ta' San Ġwann u lil-kull min kien iżomm magħhom. Għal dik id-dehra tal-biża' kien miet għal kollox minn fuq wiċċ dawn il-gżejjer il-ferħi u l-hena li ġġib magħha r-Reb- biegħa. Malta w Għawdex tniehdu u beżgħu għax l-armata tagħhom ħdejn dik ta' l-għadu kienet dgħajfa u ċkejkna wisq, għax għal kull suldat malti kien hemm 7 ta' l-għadu u, kif jgħid il-Bosju, 10. Malta u Għawdex beżgħu, għax ftit tas-snin qabel, l-armata Torka kienet ħarbtet u rebfiet lill-gżira ta' Rodi It kienet imdawwra bi swar bil-wisq iktar qawwija minn tagħi-- hom. Beżgħu l-gżejjer tagħna, imma mhux weħidhom, għax l-Ewropa kollha kienet imħedda, u, wara Rodi w Malta kulħadd kien jistenna li l-lum jew għada' kellha tmiss lilu. Bniedem wieħed biss ma beżaglix u ma qatax qalbu, bniedem ta' rufi kbira, magħżul mn'Alla nnifsu fl-aqqal siegħa ta' hemm li kellha ġġarrab Artna l-għażiża. La Valette, il-ġeneral xwejjali qalbieni, li kien ġarrab biżżejjed f'ħajtu; La Valette biss, dak : il-bniedem ta' fehma soda w sliiħia, dak li f'żgħużitu kien ħalef fuq l-artal li jitqabad wiċċ imb'wiċċ ma' l-egħdewwa tas-Salib, ma beżax u beda jhejji ruħu għat-taqbida. U t-taqbida bdiet; l-poplu. Malti, wara li ħalla kollox warajh, telaq għal ġewwa 69 s-swar ta' l-Imdina, ta' l-Isla w tal-Birgu, u dak ta' Għawdex għal ġewwa l-Kastell tar-Rabat. Imma, meta dawn il-gżejjer, b-leħen ta' Omm imhedda minn għadu tal-biża', sejjħu 'l ulied- hom sabiex jiddefenduhom, dak il-leħen kien seħer għall-qalb tar-rġiel u ż-żgħażagħ. li magħhom, imbagħad, ingħaqdu n- nisa u t-tfal, u nxteħtu għal fuq is-swar u fl-egħilieqi, lesti biex iċarċru sa l-aħħar qatra demm għal Alla u Art twelidhom. U t-taqbida bdiet, taqbida bejn il-mewt u l-ħajja, li damet sejra għall-erba' xhur sħafi, bla nifs ta' xejn, lejl u nħar xorta waħida. Oh imsejknin Missirijietnal: X'ma rawx ma' tul dawk il-ġranet li dehrulħom snin sħafħitl Nirien, dħalien kulfejn id- dawwar wiċċek, fisejjes ta' xwabel u ta' karrijiet, demm jiġri fit-triqat u fil-baħar, krib ta' qsim il-qalb mill-midruba u ntiena mill-iġsma mejtin. Għal erba' xhur sħaħ Malta, ma kellhiex il-mistrieħ tagħha; uliedha ' jitqabdu bil-lejl u bin-nhar, bil- ġugħ, bil-għatx, għajjiena għall-mewt, tamithom biss f'Alla li f'ħin wieħed jista' jwaqqa' fil-ħama ta' l-art l-aqwa saltniet tad-dinja u jgħolli 'l fuq liż-żgħar u liċ-ċkejkna. Il-balal tal-għadu bdew neżlin bħax-xita fuq il-qawwi Sant' Jermu, u, ħaġa tal-għaġeb kif din il-fortizza ma waqgħetx gods ġebel jew kif ma ċedietx ma' l-ewwel jiem tat taqbida. ' Żam- mew iebes dawk is-suldati qalbenin għalkemm kienu jafu li l-lum jew għada kellhom jaqgħu għax l-egħdewwa kienu wisq aktar qawwijin minnhom; żammew iebes sakemm ina felħux iżjed. Fl-aħħar waqa' Sant'Jermu, imma waqa' wara 33 jum ta' ġlieda qalila; waqa', imma wara li ġarrab tliet attakki koroh li fihom qala' madwar 29,000 balla; waqa', imma wara li ntilfu madwar 1,500 ruħ minn tagħna u 8,000 ta' l-gliadu. Waqa' Sant'Jiermu l-qawwi, imma le qatgħu qalbhom Missiri- jietna, għax l-imħabba li biha huma kienu mfawwrin lejn paj- jiżnom wir-rieda qawwija u sħiħia tagħhom li jeħelsu mill-ġdid lil arthom mifdija bi flushom u l-għaraq ta' ġbinhom kienet aqwa mill-qilla ta' l-għadu. Meta l-għadu ħabat għall-Isla u għall-fortizza ta' S. Mikiel il-Maltin komplew jiġġieldu b'ħila ta' ljuni minbuxa. Imma, iktar tna beda jgħaddi ż-żmien Malta dejjem kienet riesqa lejn xifer il-qabar, għalkemm uliedha l-qalbiena, flimkien mal-Kav- alier, żammew iebes iktar miż-żonqor tas-swar li beda jirtogħod u jaqa' biċċa biċċa tafit ix-xita tan-nar. Żammiew iebes sakemm żernaq is-7 ta' Settembru, meta, ħabta w sabta, il-għadu imbeż- ża' mill-mewt ta' Dragut u mix-xniegħa li kienet waslet l-għaj- nuna mistennija għal Malta, inġabar fuq ix-xwieni, għamel il- qlugħ u, b'mistħija l-iktar kbira, ħalla lil-artna, imfarrka u miiarbta kemm tridha, iżda rebbieħa. Kienu. t-8 ta' Settembru, meta, mal-kewkba tas-sebti, il- għajta tar-rebħa bdiet iżżarżar minn fuq il-għoli tas-swar, ul- qniepen ta' S. Lawrenz, wara erba' xhur ta' skiet, ħallew, għall-ewwel darba, ilsienhom ferrieħi sabiex iħabbru lill-ġens Malti l-ħielsien u jsejħulu fit-tempju biex jiżżiħajr 'l Alla. f'kemm ili ngħid S. Lawrenz inħlanaq minn poplu mbikki bil- ferħ, mixħut fl-art għarrkobbtejh irodd l-ogħla Ħajr 'l Alla u lix-Xbejba Mqaddsa li f'dak il-jum il-gżejjer tagħna jagħmlu t-tifkira fielwa tat-Twelid Tagħha. Ħuti għeżież, Fit-8 ta' Settembru tal-1565 Malta rebfiet u ierfiet, u magħl- ha rebfiet u ferħet l-Ewropa għax hi wkoll ħelset darba għal dejjem mill-biża' tal-Lvant li għal żmien twil kien iheddidha. Rebliet Malta u ferfiet, imma rebħiet għax qawwija bla qies kienet l-imħabba ta' Missirijietna lejn Art twelidhem, art li Alla , għoġbu jagħiti lilhom biss u lil ħadd iktar; rebħet Malta għax : fdat fit-tmexxija għaqlija w qlubija ta' l-aqwa gwerrier tas- Seklu XVI, La Valette, li ismu jibqa' minqux għal dejjem b'ittri tad-deheb f'qalb il-Maltin u l-Għawdxin; rebfiet ukoll Malta, għax qawwija kienet it-tama tagħiha f'Alla, li Ismu biss hu biż- żejjed biex iriegħed il-qilla ta' dina l-art; rebfiet u ferfiet Malta għax fehmitha tajjeb li afijar tmut tiġġieled għall-ħelsien milli taqa' Isira ta' għadu ġiefi, għadu tat-Twemmia, tad-Drawwiet u taċ-Ċiviltà tagħha; rebħet ukoll Malta, għax kienet lesta għal kollox, basta tirbaħ u: għax emmnet fir-rebħa aħħarija, imma rebħu 'l iktar il-gżejjer tagħna għax l-ebda Ġuda ma nstab ma' tul l-Assedju. Fost fiutna l-Maltin u l-Għawdxin, f'dawk l-erba' xhur twal, ħadd, lanqas wieħed biss, ma nxtara. Iva, rebliu ;l-gżejjer tagħna, iżda wara li nxtered id-demm ta' 9,000 Nisrani li 6,000 minnhom kienu Missirijietna li aħna kburin għad ba- qgħalna t-taqtir ta' demmom jiġri fil-vini tagħna; u, għalhekk bil-jedd kollu sata' jgħanni l-Poeta Malti li Artna rebħiet: Għax Malti kien id-demm li ċarċar jikwi Fuq is-swar tagħna l-ogħna rahan ta' ġieħ l Maltija l-qalb li żammet f'baħar niket Sakemm żernaq tar-rebħa l-jum sabili'. Ħuti Għawdxin u Maltin, Kull meta niftakar f'din il-ġrajja ta' hemm u ta' niket li għaddew minnhom il-gżejjer tagħna .il-imgħoddi, inħoss bħal tferfira demm iddur ma' ġismi kollu. Iżda meta nħares lejn iż- żminijiet koroli tagħna, qalbi nħossha tingħafas mill-ġdid u d- 7 dmugħ sħun inħossu jrid iġelben minn għajnejja. Ghax il-lum ukoll il-għeżież gżejjer taglina jinsabu f'assedju bil-wisq akbar u aktar afirax minn dak ta' 400 sena ilu; il-lum wkoll Malta w Għawdex jinsabu mheddin mill-qilla ta' l-għadu bil-wisq iktar ġiefi minn dak tan-nofs Qamar; il-lum ukoll Artna l-għażiża qiegħda titqabad it-taqbida tal-mewt jew tal-ħajja; il-lum ukoll il-ġens Malti jinsab itturufnat minn daru u ta' sikwit ikollu jist- kenn fl egħirien jewjkennijiet oħra maqtugħin til-blat jew fil-ġebel; il-lum ukoll ir-raba' tagħna, id-djar u l-knejjes tagħna mibnijin bil-għaraq ta' ġbinna, jinsabu mħarbtin, maħruqin, imtajrin u mġarrfin, u, minn taħt dak il-ġebel u trab jinstama' ta' sikwit il-krib ta' qsim il-qalb ta' ħafna ommijiet, ta' żgħażagħ, ta' xbejbiet u ta' tfal żgħar bla ħtija; il-lum għal darb'otira, is-swar tagħna jinsabu mċappsin bid-demm ta' ħutna, u l- Birgu u l-Isla, li ssieltu b'ħila kbira kontra t-Torok, il-lum, għal darb'oħira, saru gods trab u ġebel. U kull min iħares lejn dik il- Belt li l-Gran Mastru LaValette bena, b'sengħa kbira, fuq il-għolja Xiberras, għandu tabilħaqq jitkexkex, għax minn tant ġmiel u għana, minn dawk it-tifkiriet egħżież tal-Kavalieri, ma jarax ħlief ħerba. U lierba w tixrid id-demm għad forsi rridu naraw 'l quddiem għax it-taqbida għall-gżejjer tagħna għadha ma waslitx fl-eqqel tagħha, Imma, ikun x'ikun, ebda qilla tad-dinja ma hi sejra tbeżżagħna, għax il-Maltin u l-Għawdxin huma ġens ta' ruħ kbira, u ruħ kbira ma tagħrafx x'inhu biża'. U xhieda ta' dan tawhielna l-gżejjer tagħna fil-għodwa tal-11 ta' Ġunju tas-sena l-ofira meta l-għadu ġie fuqna għal għar- rieda u xeħet xita ta' balal mina flok il-ward u ż-żahar li, bi kliem fieragħ, viegħed lil-min ma rax minnu ħlief ġid u finiena. Xhieda oħra tawhielna l-Maltin 'meta l-għadu ġifa, mirbuħ u mwaqqa' għaċ-ċajt mill-kanuni tagħna, sejjati għadu ieħor bil- bosta eqqel minnu biex, it-tnejn flimkien, jagħmluna magħda tafit snienhom jew iġagħluna nċiedu. Attakki ħorox ġarrbet Malta fis-16 u fid-19 ta' Jannar li għadda u bla ħniena kienu dawk ta' l-Għid fuq il-Belt ewlenjja tagħna, imma minflok li qerdulna l-ħeġġa tagħna, ħafna minn dawk il-balal waqgħu fuq l-oqbra siekta ta' Missirijietna, u minn dawk l-ogbra ħareġ u ttajjar fuq il-ġens Malti spirtu ġdid, spirtu ta' kuraġġ u ta' ħila, spirtu ta' vendetta qaddisa, spirtu ta' ġlied, spirtu tad- demm, f'kelma waħda, spirtu li bih kienu mfawwrin Missir- ijietna l-qalbenin. U xhieda ta' dan il-wirt qalbieni tawhielna l-Maltin fix-xahar ta' Jannar li għadda, fl-eqqe' tiġrib ta' attakki mill-ajru, meta lis-suldati tagħna naqsulhom il-bzlal, 1 r-rġiel, u n-nisa u saħan- sitra t-tfal żgħar, b'ħila li ma titwemminx, bdew iġorru huma nfushom il-balal mill-imħażen, mill-karozzi għal fuq il-fortizzi. U xhieda oħra ta' spirtu qlubi tawhielna m'ilux iż-żgħażagħ tagħna li, kif din Artna, sejħiethilhom b'leħen ta' Omm, għal fuq l-armi, huma dlonk ħallew kulma kellhom għażiż f'din id-dinja, wieġbu għas-sejħa u telqu għal hemmekk fejn jistgħu jiltaqgħu ma' l-għadu, lesti biex, mas-suldati Ingliżi, bħal żewġt aliwa f'dar waħda, jitqabdu miegħu u jqattgħuh bċejjeċ jekk jażżarda jirfes fuq ix-xtut tagħna, U xhieda olira taw- hielna s-suldati Għawdxin u Maltin fil-għodwa tas-16 ta' Lulju li ħareġ, meta l-għadu f'dagħdigħa ta' ġenn, fettillu jaħbat għall-port il-kbir tagħna. Iżda x'ġara7: Ġara li dawk il-laneċ armati bdew jittajru fl-ajru tnejn tnejn u tlieta tlieta taħt il-mira preċiża tas-suldati qalbenin tagħna. U għalfejn inġib provi iktar ta' dak l-ispirtu ġdid qalbieni li mela sax-xfar il-gżejjer tagħna meta l-Kapijiet ingliżi, mill-qalba ta' Londra, sejħulna ''aħwa fit-tiġrib'' u ''Londra ċ-ċkejkna'' u bagħtu messaġġi ta' ferħ lis- suldati u 'l-poplu malti u qalulu dawn il-preċiżi kelmiet ''i l- ħila u l-kuraġġ tagħhom qiegħed igħaġġeb lid-dinja 7' Le, Malta ma titlifx għax ruħha ħija kbira; Malta ma ċċedix għax ma tridx titlef ġieħħa; Malta tkompli tiġġieled għax il-ġlieda tagliħa hi qaddisa. Ma titlifx Malta sakemm tibqa' mħaddna mas-Salib ta' Kristu, għax Kristu jirbali u jsaltan; ma titlifx. sa- kemm tibqa' għarusa ta' Pawlu għax hu nnifsu wegħedha li fl- aħifiar ikun hemm ix-xabla ippuntata tiegħu; ma titlifx, le, Artna sakemm uliedha jibqgħu magħqudin f'għaqda walida, għalkemm x'uħud minnhom, bl-ikbar għajb tagħhom, ażżardaw ibigħuha. Ma titlifx din il-fortizza, l-aqwa waħda fil-Baħar Ġewwieni u li r- radju ta' Ruma stess fit-12 ta' Awwissu sejħilha '' il-gżira qaw- wija, tal-biża' '', sakemm tibqa' miexja taħit it-treġija ta' La Valette ieħor, il-qalbieni Churchill, li-ismu hu xewka fil-qalb ta' qalb l-egħdewwa; ma titlifx għax li lesta biex teħodha mar- rwiefen kollha u turi għal-darb'oħra li d-demm Malti hu demm safi u qawwi, demm li ma naqas qatt kull meta kien meħtieġ għall-fidwa' Maltija, Malta ma tintrebalix, u meta jfiġġ il-jum ta' l-aqwa ġrajja u l-qniepen tal-knejjes tagħna jxerrdu u jġorru fuq ġwienaħ ir- rifi il-ferħi tar-rebħa, meta l-bnadar bojod u ħomor jibdew iperpru ferħanin fuq il-bjut u t-twieqi tagħna, meta s-suldati tagħna jgħaddu mit-triqat ewlenin tal-bliet tagħna bix-xwabel ileqqu u jilmaw għax-xemx, dawn il-gżejjer egħżieżj tagħna jżidu paġna oħra fil-ġrajjiet glorjużi tagħhom u jgħollu 'l fuq il-ġieħ u l-kobor li ħallewlna missirijietna l-qalbenin. Ħuti għeżież, Afina wlied ta' dawk il-qalbenin li tqabdu għal-arthom ma' dwar 400 sena ilu; afina wliedhom u għalhekk demmna hu demmhom, Ħajjitna hi ħajjithom. Ikunu mela wkoll in-niket tagħhom taglina, u mewthom ukoll, jekk jeħtieġ, mewtna. Infittxu li ma nnaqqsulhomx ġieħhom; inkunu rġiel bħalhom, għax fir- rġulija biss il-kobor. Nuru bil-għemil u mhux bix-xuftejn biss li aħna wlied ir-Rebbefiin tat-8 ta' Settembru tal-1565 u fuq għad- amhom sieket fil-qabar inwiegħdu u naħiilfu li l-gżejjer tagħna jibqgħu dejjem il-gżejjer rebbieħa, taħt id-dell tal-Bandiera Ingliża li qiegħda tperper ukoll rebbieħia minn fejn titla' sa fejn tinżel ix-xemx, biex ir-Reliġjon tagħna, id-Drawwiet tagħna, Lsienna jibqgħu bla ma jittiefsu, safjin u. qawwija, il-lum, għada, dejjem, i Ħliefi ma jgħidlek ħadd jekk trid taf sewwa l-ewwel bhejjem u nies u fliema rkejjen tal-Qżira kienet tgħammar, jekk trid ġewwa il-kotba tal-Qadim moħħok iżżejjen. Stejjer tiarbixt; bil-ħażen u bil-lilewwa rbaħt il-qalb tas-setgħanin, wixxejjen lidejja kull għerf; għalxejn tixtieq l-egħdewwa minn għolja għal oħra tat-triq tiegħi titbejjen. l am the man li ntixkel nies biex nitla': li għaref sfajt għax wiċċi sfiq biżżejjed, u f'daqqa siġra sirt mill-iċken xitla. Għaraft niżejjen b'rix tiaddieħor, mejjet isem Vassalli quddiem ismi, l-kitla ħawwadt tal-Malti biex ħaxxint il-bwejjet. RAS IL-FAR,