Malta bejn żewġ sekli: L-esperjenza ta' Ħal Balzan Carmel Bezzina F'din il-kitba l-awtur jagħti ħjiel tal-isfond politiku, kulturali u soċjali Malti lejn tmiem is-seklu 19 u l-ewwel snin tas-seklu 20. Jiffoka b'mod partikulari fuq ir-raħal ta' Ħal Balzan biex hekk jinftehem aħjar l-ambjent li fih twaqqaf il-Każin San Gabriel fl-1920, sewwasew 90 sena ilu. Fi ftuħ is-seklu 20 Malta kienet ilha mitt sena kolonja tal-Imperu Britanniku. Kienu mitt sena ta' bidliet li fihom pajjiżna beda jittrasforma ruħu u bil- mod il-mod qabad il-mixja tiegħu sakemm wasal biex ikun pajjiż sovran u indipendenti, u Hum anke membru tal-Unjoni Ewropea. Bħala gżira f'nofs il-Baħar Mediterran, Malta kellha importanza strateġika għall-Gvern Kolonjali Ingliż. Din l-importanza ssoktat tikber fit-tieni nofs tas-seklu 19, l-aktar wara l-ftuħ tal-Kanal tas-Suez fl-1869. Malta issa saret stazzjon ewlieni għall-flotta navali Ingliża fi triqitha lejn l-Indja. Iżda r-rabtiet li kellha Malta mal-Italja, rabtiet li kienu jmorru lura mijiet ta' snin sa minn qabel żmien l-Ordni ta' San Ġwann, ma setgħux ma jinkwetawx lill-Ingilterra, li kienet qiegħda b'seba' għajnejn ħalli tara s-sitwazzjoni kif kienet se tiżvolġi ,aktar u aktar wara l-unifikazzjoni tal-Italja. Dawn ir-rabtiet ma kenux biss kulturali, lingwistiċi u reliġjużi, imma wkoll kummerċjali, u saħansitra politiċi. Il-klassi kolta u influwenti f'Malta kienet titkellem it-Taljan, li kien qisu l-ilsien uffiċjali ta' dawn il-gżejjer, għalkemm l-ilsien mitħaddet mill-maġġoranza kbira tal-Maltin kien il-Malti. Apparti l-ilsien, ir-reliġjon imħaddna mill-Maltin kienet ir-reliġjon Kattolika, u r-rabta ta' Malta ma' Ruma kellha tradizzjoni millenarja. L-awtoritajiet kolonjali riedu jaraw kif jagħmlu biex jippenetraw u jinfdu dan il-ħajt kulturali li kien jifred lil Malta mill-Imperu ħakkiem. Dan kien ifisser li b'xi mod riedu jnaqqsu mill-influwenza tat-Taljan fl-oqsma kollha tal-ħajja Maltija, sakemm iwarrbuh min-nofs għal kollox, u floku jdaħħlu l-ilsien Ingliż li seta' jagħmilha aktar faċli li tirnexxi l-politika tal-Gvern Ingliż.' Din il-politika sabet reżistenza minn xi setturi tal-poplu Malti, l-aktar il-klassi Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD:1920 € Carmel Bezzina twieled Ħal Balzan fl-1951. Studja fl-Università ta' Malta mnejn iggradwa B.A. fil-Malti u fl-Ingliż fl-1972 u M.A. fil-Malti fl-1979. Mill-Università ta' Bristol, l-Ingilterra, iggradwa M.Ed. fil-Counselling fis-sena 2003. Huwa Senior Lecturer u jgħallem il-lingwa u l-lingwistika Maltija fil-Junior College u fl-Università ta' Malta. Huwa membru tas-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija (MUSEUM) u serva għal għadd ta' snin fl-eżekuttiv tas-Soċjetà. Awtur tal-ktieb Savdon Biblista u Studjuż tal-Malti (2006) u editur tal-ktieb Ħal Balzan: 350 Sena Parroċċa 1655-2005 (2006). Għandu ħafna studji u artikli ta' riċerka dwar Ħal Balzan u l-istorja tiegħu. Fl-2008 ngħata 'Ġieħ Ħal Balzan' mill-Kunsill Lokali. L-indirizz elettroniku: carmel b.bezzina Qum edu.mt legali u l-kleru, li kienu favur l-italjanità tal-gżira. Għaldaqstant il-Gvern Kolonjali ra kif għamel biex ħoloq klassi tan-nofs li seta' jistrieħ fuqha għall- appoġġ. Dan seta' jagħmlu aktar u aktar bil-bidla tat-tarzna f'dokkjard navali, fejn bdiet tifforma ruħha klassi tal-ħaddiema li kull ma jmur kienet dejjem tissaħħaħ. It-tieni nofs tas-seklu 19 kien żmien ta' taqlib soċjali li ra l-qawmien ta' sens ta' nazzjonaliżmu. F'Malta wkoll, bħal fil-bqija tal-Ewropa, beda jinħass dan iċ-ċaqliq. Bdew jidhru wkoll l-ewwel sinjali ta' moviment tal-ħaddiema li, għalkemm fil-bidu tiegħu, beda juri ċar li kien ispirat minn ideoloġija mibnija fuq l-ugwaljanza. Biż-żmien dan kellu jhedded l-awtorità stabbilita f'Malta għal għexieren twal ta' snin. Dan il-qawmien beda jinħass l-ewwel fl-inħawi ta' madwar il-port, iżda mbagħad beda bil-mod il-mod jinfirex ukoll fl- irħula tal-kampanja meta nies minn dawn l-irħula bdew iħallu l-biedja u s-snajja' tradizzjonali u marru jaħdmu fid-dokkjard u madwar il-port, spalla ma' spalla ma' ħaddiema mit-Tlitt Ibliet. Fuq il- livell nazzjonali l-effett ta' dan il-moviment beda jidher fl-appoġġ li beda jingħata lir-riformi favur l-ilsien Ingliż. Kien f'dan iż-żmien ukoll li deher Manwel Dimech (1860-1921), li t-tagħlim radikali u kontroversjali tiegħu kien espressjoni ta' dan il- qawmien tal-klassi tal-ħaddiema Kollox kien juri li s-soċjetà Maltija kienet qiegħda tinbidel, u l-mod kif il-Maltin bdew iħarsu lejn il-ħajja nbidel ukoll. L-iżviluppi ekonomiċi u soċjali li kienet għaddejja minnhom id-dinja ħallew l-impatt tagħhom ukoll fuq il-gżejjer Maltin. Kien f'dan ix-xenarju, ta' ideat u fehmiet u interessi differenti li nibtu l-partiti politiċi f'Malta, maqsumin bejn dawk li kienu favur it-Taljan u dawk li kienu favur l-Ingliż. Fil-fatt l-elezzjoni tal-1880 kienet ikkontestata miż-żewġ gruppi politiċi li kienu jiddominaw ix-xena dak iż-żmien. Fuq naħa nsibu r-Reform Partv, immexxi minn Sigismondo Savona (1835-1908), li bdew jissejħu r-'riformisti' u kienu favur l-Ingliż. Minn dan il-partit aktar tard ħareġ il-Partit Kostituzzjonali mmexxi minn Lord Gerald Strickland (1861-1940). Fuq in-naħa l-oħra kien hemm il-Partito Nazionale, ta' Dr Fortunato Mizzi (1844-1905), u aktar tard immexxi minn ibnu Nerik Mizzi (1885-1950). Dawn kienu l-'anti-riformisti' u kienu favur it-Taljan Il-Kwistjoni tal-Lingwa Kien f'dan il-kuntest li nżergħet iż-żerriegħa ta' dik li fl-istorja baqgħet magħrufa bħala l-'Kwistjoni tal-Lingwa' li ħakmet ix-xena politika Maltija tul l-ewwel tletin sena tas-seklu 20. Il-problema lingwistika li Malta kienet qiegħda tħabbat wiċċha RESSAAASJZ f Ritratt antik ta' Triq it-Tliet Knejjes, Ħal Balzan. Tidher il- kantuniera ma' Sqaq Nru 2, illum Triq Mons. F.S. Zahra. Id-djar pariġġ xulxin biswit it-tliet knejjes kienu għadhom ma nbnewx. Ir-ritratt juri d-diżgwid li kien hawn f'pajjiżna fl-użu tat-tliet lingwi fl-ewwel snin tas-seklu 20 fi żmien il-Kwistjoni tal-Lingwa. (Ħajr lil Michael Cassar) magħha kienet waħda bejn tliet lingwi: il-Malti, it- Taljan, u l-Ingliż. Il-Malti kien l-ilsien tal-pajjiż, u għal sekli sħaħ kien l-ilsien waħdieni li kien jifhem u jitħaddet bih il-poplu Malti, li fil-maġġoranza tiegħu kien għadu illitterat jew semi-litterat. Dan l-ilsien qadim Semitiku, li jaf il-bidu tiegħu fiż-żmien meta Malta kellha ħakma Musulmana, jekk mhux qabel ukoll, dejjem qeda lill-Maltin fil-ħtiġijiet tal-ħajja ta' kuljum u fl-espressjoni tal-ideat u l-ħsus ta' qalbhom. Għaldaqstant il-Malti kellu importanza unika u, minkejja li kien għadu mhuwiex rikonoxxut uffiċjalment f'artu u kien għad ma kellux ortografija tiegħu, diġà kienu bdew jidhru sinjali li qajl qajl kien qed jieħu l-istatura ta' Jsien miktub. L-għajta ta' Mikiel Anton Vassalli (1764-1829) mitt sena qabel, flimkien mal-kitbiet tiegħu u ta' studjużi oħrajn bħall-Kanonku Agius de Soldanis (1712- 1770), bdiet tħalli l-frott. Lejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 dehru poeti u prożaturi li bil- kitbiet tagħhom urew li l-ilsien Malti kien għodda xierqa għall-espressjoni tal-ħsibijiet u s-sentimenti tal-poplu, mhux biss bil-kelma imma wkoll bil- kitba. Fuq in-naħa l-oħra kien hemm l-ilsien Taljan, li sa minn żmien l-Ordni kellu post privileġġjat billi kien l-ilsien użat tista' tgħid fl-oqsma kollha tal- ħajja pubblika Maltija, ibda mill-qrati u l-professjoni legali, u ibqa' sejjer sal-qasam tal-edukazzjoni u l-ħajja soċjali u kummerċjali. Saħansitra l-ismijiet tat-toroq u tal-ħwienet fl-ibliet u l-irħula kienu bit- Taljan, u t-trabi ħafna drabi kienu jingħataw ismijiet bit-Taljan, anke jekk fil-ħajja ta' kuljum kienu jużaw l-ekwivalenti bil-Malti. Il-Knisja wkoll kienet tuża t-Taljan fil-korrispondenza tagħha, għalkemm il- lingwa uffiċjali tagħha u l-lingwa tal-liturġija kien għadu l-Latin. L-ilsien l-ieħor kien l-Ingliż, li kien meqjus utli ħafna f'Malta bħala kolonja Ingliża u kien użat fl-amministrazzjoni. Meta, lejn nofs is-seklu 19, beda jikber il-kummerċ bis-saħħa tal-flotta navali u s-Servizzi, u l-Ingliżi bdew programm ta' riforma fl-amministrazzjoni ċivili u fl-edukazzjoni, anke bil-bini ta' skejjel ġodda għall-poplu Malti, l-Ingliż beda jingħata importanza kbira f'diversi setturi. Lord Strickland rewwaħ kemm felaħ biex l-ilsien Ingliż jieħu post it-Taljan fl-oqsma kollha tal-ħajja Maltija. Meta fl-1879 ir-Rapport Keenan issuġġerixxa li fl-iskejjel primarji t-tfal għandhom jitgħallmu l-Malti u, permezz tal-Malti, l-Ingliż, li għandu jkun l-ilsien tat-tagħlim fl-iskejjel infetħet beraħ il-Kwistjoni tal-Lingwa li baqgħet tkarkar prattikament sal-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija meta bdew neżlin l-ewwel bombi Taljani fuq Malta. Għaldaqstant l-ewwel snin tas-seklu 20 kienu karatterizzati minn dan Festa tal-Lunzjata 2010 il-kunflitt bejn il-klassi professjonista u l-kleru li kienu jappoġġjaw it-Taljan fuq naħa, u l-moviment progressiv ġdid li kien jappoġġja l-Ingliż fuq in- naħa l-oħra. Iżda l-Kwistjoni tal-Lingwa kellha għeruq aktar fondi minn kwistjoni purament lingwistika, billi magħha kien hemm marbuta l-identità tal-poplu Malti. Il-biża' ta' ħafna kien li bid-dħul tal-Ingliż Malta titlef l-identità tagħha ta' pajjiż Kattoliku, b'kultura Latina Ewropea li torbotha mal-Italja u l-kontinent, u tintilef fil-kultura Anglo-Sassona tal-Imperu Britanniku, u possibilment ukoll tibda tħaddan it-twemmin Protestant. Il-mixja lejn Gvern awtonomu Dawn il-kurrenti wasslu biex, lejn tmiem is- seklu 19, beda jinħass fil-poplu Malti sens ta' għarfien nazzjonali li bil-mod il-mod wassal għall- qawmien ta' moviment għal-libertajiet ċivili. Il- poplu Malti beda jsir aktar konxju mill-identità tiegħu, mibnija fuq l-imgħoddi glorjuż ta' ġensu, u anke riflessa fil-letteratura storiko-romantika ta' dik l-epoka, li l-aqwa esponenti tagħha kienu Dun Karm (1871-1961), Ġan Anton Vassallo (1817-1868), Ġużċ Muscat Azzopardi (1853-1927), il-Karmelitan Patri Anastasju Cuschieri (1876-1962), u Pietru Pawl Savdon (1895-1971). Din l-identità ssawret tul il-medda tas-snin, imsejsa fuq ir-reliġjon Kattolika u l-kultura Latina Mediterranja. F'dan l-istess żmien ukoll il-Maltin bdew iħossu jagħfas fuqhom it-toqol tal-għoli tal-ħajja li, kulma jmur, beda jsir aktar iebes. Tajjeb li jingħad li tul is-seklu 19 l-industrija tal-manifattura ħadet daqqa ta' ħarta, u t-tkabbir tal-qoton, li sa miż-Żminijiet tan-Nofs kien iħalli qligħ tajjeb f'pajjiżna, beda jitlef l-importanza li kellu. Huwa minnu li l-Ewwel Gwerra Dinjija għal żmien qasir ikkalmet is- sitwazzjoni u ġabet perjodu ta' qawmien ekonomiku, iżda hekk kif il-gwerra ntemmet il-Maltin reġgħu ġew wiċċ imb wiċċ ma' sitwazzjoni politika u ekonomika li kienet tqila wisq biex jifilħu għaliha. Għax għalkemm fil-gwerra l-Maltin ma sofrewx wisq. it-tiġrif ta' djarhom mill-bombi, batew konsegwenzi xejn inqas koroh bħall-iskarsezza tal- affarijiet essenzjali, speċjalment tal-qamħ, u l-għoli tal-prezzijiet. Il-Maltin kienu ilhom isemmgħu l-ilmenti tagħhom, iżda meta raw li l-protesti verbali ftitli xejn swew, nhar il-25 ta' Frar 1919 laqqgħu L'Assemblea Nazionale di Malta biex titlob formalment li Malta tingħata Gvern awtonomu. L-Assemblea kienet immexxija minn Sir Filippo Sceberras (1850- 1928), u fiha kienu rappreżentati l-istituzzjonijiet l-element tal-ħaddiema fl-Assemblea ftit kien jinħass, kulma jmur il-ħaddiema kienu qed jissaħħu Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 u jingħaqdu bejniethom f'għaqdiet li jixbhu t-trade unions tal-lum. Jidher ċar li ż-żewġ gruppi soċjali — il-professjonisti u l-ħaddiema — għalkemm għal raġunijiet differenti, it-tnejn kienu mdejqin bl- amministrazzjoni kolonjali. Il-qiegħa kompliet tisħon sakemm, nhar is-7 ta' Gunju ta' dik is-sena, il-Maltin ħarġu fit-toroq tal-Belt Valletta biex jipprotestaw. L-irvellijiet tas-Sette Giugno ma kinux ħlief l-espressjoni tal-weġgħat li l-poplu Malti kien qed iġarrab ħtija tas-sitwazzjoni politika u ekonomika tul l-ewwel snin tas-seklu 207 Żvilupp importanti seħħ nhar l-14 t' April 1921, meta l-Gvern Britanniku qatagħha li jagħti 'l Malta parlament b'setgħat ta' tmexxija awtonoma. Il-Kostituzzjoni tal-1921 kienet pass importanti ħafna fil-mixja kostituzzjonali ta' Malta. Il-popolazzjoni ta' Malta Minbarra l-iżvilupp kostituzzjonali, l-aħħar snin tas-seklu 19 u l-ewwel snin tas-seklu 20 raw ukoll qabża fil-popolazzjoni tal-pajjiż. Meta l-Kavallieri ta' San Ġwann ħallew Malta fl-1798 il-gżira kienet tgħodd madwar mitt elf ruħ. Għalkemm fl-ewwel snin tas-seklu 19 il-popolazzjoni naqqset xi ftit ir- ritmu ta' tkabbir minħabba l-pesta tal-1813, lejn nofs is-seklu kienet ta' madwar il-120,000 ruħ. Fl- aħħar kwart tas-seklu l-popolazzjoni bdiet tiżdied hekk li fis-sena 1901 telgħet għal madwar 185,000. Għaxar snin wara, jiġifieri fl-1911, il-popolazzjoni skorriet il-mitejn elf ruħ u baqgħet tielgħa 'l fuq sakemm wara t-Tieni Gwerra Dinjija kienet qabżet sew il-kwart ta' miljun $ F'dan iż-żmien nosservaw ukoll ċaqliq fil-firxa tal-popolazzjoni, fis-sens li aktar nies bdew iħallu l-irħula u jmorru jgħixu fl-inħawi tal-Port il-Kbir biex isibu xogħol aħjar. Hekk, filwaqt li bejn is-snin 1842 u 1901 terz tal-popolazzjoni ta' Malta kienet tgħix fl-inħawi rurali tal-gżira u taqla' l-għajxien tagħha mill-biedja, sal-1921 dan il-proporzjon kien naqas ġmielu u kompla jiċkien sas-snin 40 tas- seklu. Mill-1871 'il quddiem ix-xogħol tal-biedja beda jonqos sew u s-snajja' lokali bdew ininu, billi ħafna Maltin bdew ifittxu opportunitajiet ta' xogħol marbutin mal-attività militari u kummerċjali fil- port jew anke impjieg stabbli mal-Gvern Kolonjali. B'effett ta' dan, żdiedet il-popolazzjoni tal-Belt Valletta, il-Furjana u l-Kottonera, kif ukoll tal- inħawi urbani tal-qrib, bħall-Ħamrun, il-Marsa, u r-Raħal il-Ġdid. Ma nistgħux ma nsemmux ukoll il-fenomenu tal-emigrazzjoni u t-twaqqif ta' kolonji ta' Maltin fir-reġjun tal-Mediterran. Numru konsiderevoli ta' Maltin marru jgħixu f' pajjiżi tal-Afrika ta' Fuq, bħat- Tuneżija, l-Alġerija, Tripli u l-Eġittu. Fl-1842 kien hemm madwar għoxrin elf emigrant Malti jgħixu f'xi pajjiż tal-Mediterran. Dawn kienu jammontaw għal madwar tmintax fil-mija tal-popolazzjoni ta' dawn il-gżejjer. Bis-saħħa ta' dawn l-emigranti kiber il-kummerċ ta' negozjanti Maltin ma' portijiet fl-Afrika ta' Fuq. Xi setturi tal-popolazzjoni, bħal dawk li kienu jinnegozjaw id-drappijiet, it-tabakk, l-inbid, iż-żejt, il-ġlud u l-bhejjem, għamlu flus tajba anke billi bdew jissupplixxu lill-Forzi Armati Ingliżi. Fil-bidu tas-seklu 20 l-opportunitajiet tax- xogħol f'ċerti oqsma kienu tajbin, hekk li meta fl-1903 nbeda l-proġett tal-breakwater kellhom saħansitra jinġiebu ħaddiema mħarrġin minn Sqallija u minn Spanja. L-għajxien u l-istil tal-ħajja tal-Maltin Minkejja dan, il-livell tal-għajxien tal-parti l-kbira tal-Maltin kien baxx, kif jixhed l-għadd kbir ta' tallaba jittallbu fit-toroq. L-għajxien miżeru tal- Maltin kien rifless ukoll fl-ikel li kienu jieklu. Skont ma kitbu viżitaturi barranin li żaru Malta fis-seklu 19, l-ikel tal-poplu Malti kien fil-qofol tiegħu ġej mill-għelejjel tar-raba' tagħhom: ħobż tal-maħlut, ġobon, żebbuġ, basal, tewm, frott imqadded, ħut immellaħ, żejt u, meta l-istaġun tal-frott ikun f'waqtu, bettieħ, bajtar tax-xewk u ħaxix frisk. Borma minestra ma kinitx tonqos, u daqsxejn inbid kienu jixorbuha wkoll. Minkejja din il-frugalità, ikkummenta viżitatur minnhom, il-Maltin kienu L-istatwa tal-Papa Ljun XIII armata fil-Misraħ għall-festa tal- Lunzjata fil-bidu tas-seklu 20. L-ilbies tan-nies jirrifletti l-livell tal- għajxien tan-nies tal-irħula dak iż-żmien. Ta' min jinnota wkoll il-bini li kien għad hemm fil-Misraħ, u l-isem fuq il-bieb tal-ħanut tal-inbid, miktub bit-Taljan: CAFFE ANNUNZIATA - VINO E SPIRITI. Il-ħanut kien iġib in-numru 163. nies felħana u b'saħħithom. Min-naħa l-oħra, dawk li kienu tat-tajjeb kienu jieklu ikel aħjar, ftit jew wisq a la Taljana, bl-imqarrun, il-laħam u nbid ta' kwalità iprem. Kien hemm qabża wkoll fil-ħajja soċjali tal- Maltin li jgħixu fl-irħula u dawk tal-ibliet. Il-ħajja fl-irħula kienet aktar iebsa. Meta Dr Alfredo Mattei kien qed jindirizza l-Kunsill tal-Gvern fl-1910, huwa osserva li fl-irħula l-irġiel kienu jqumu fl- erbgħa ta' filgħodu, imorru l-quddiesa, li x'aktarx kien iqaddisha l-kappillan, u jerħulha għax-xogħol lejn il-Belt jew fejn kienu jaħdmu, u hemm iqattgħu l-jum f'ħidma iebsa. Jerġgħu lura lejn id-dar fl-Ave Marija, għall-ħabta tas-sitta ta' filgħaxija, jinġabru mal-familja, jgħidu r-Rużarju, u jidħlu jorqdu. In-nies tal-irħula, fil-parti l-kbira tagħhom, kienu jaqilgħuha u jikluha, u kellhom jaqtgħu bi snienhom minn tlugħ ix-xemx sa nżulha. Qabel bdew jitwaqqfu l-każini tal-baned fl-aħħar għexieren tas-seklu 19, l-iżvog tal-irġiel fl-irħula kien li filgħaxijiet jintefgħulek fil-ħwienet tal-inbid u bejn qatra u oħra jitkellmu fuq il-kaċċa u l-insib, il-biedja, u s-snajja' li kienu jaħdmu fihom. Id-differenza fl-istil tal-ħajja tan-nies tar-rħula u dawk tal-ibliet kienet riflessa wkoll fl-ilbies li kienu jilbsu. In-nies tal-klassi l-għolja kellhom għażla akbar ta' ħwejjeġ, magħmulin minn drappijiet fini. Kienu jgħixu fi djar aħjar u b'aktar kumditajiet, u setgħu anke jiddevertu billi jmorru xi ballu jew it- teatru. Il-kundizzjonijiet tal-hajja marru għall-aħjar wara l-1919 u komplew jitjiebu sat-Tieni Gwerra Dinjija, meta d-differenzi bejn l-għonja u l-foqra bdew jonqsu. Is-servizzi soċjali u t-trasport Il-ħajja soċjali kienet ikkundizzjonata ħafna min-nuqqas ta' servizzi fil-pajjiż. Wara nżul ix- xemx it-toroq tal-irħula, aktar milli tal-ibliet, kienu jkunu baħħ u f'xi nħawi stajt toqtol u tidfen. Il- fanali jixegħlu bil-lampi taż-żejt kienu l-uniku wens fit-toroq. Ilkoll niftakruha l-poeżija Il-Kebbies tal- Fanali' ta' Anton Buttigieg, li fiha jfakkarna li ''kull fl-għaxija kif mal-għabex tnin u tmut saħħet il-jum' kien imur Majsi bis-sellum u lill-poeta jixgħellu ftaħt it-tieqa fanal ċkejken, li tal-lejl itaffi d-diqa.' Fl-1857 iddaħħal id-dawl bil-gass fl-ibliet ta' madwar il-port, filwaqt li fl-irħula żdiedu l-fanali, sakemm fl-1896 beda jaħdem l-ewwel impjant għall-ġenerazzjoni tad-dawl elettriku. Minkejja dan, l-elettriku ħa ż-żmien biex wasal fl-irħula, fejn sal- Ewwel Gwerra t-toroq kienu għadhom jinxtegħlu bil-pitrolju. It-trasport ukoll beda jiċċaqlaq tul is-seklu 19. Fl-ewwel snin tal-ħakma Ingliża l-Maltin kienu jużaw il-kaless, li kien bħal karru miġbud miż- żwiemel. Għalkemm dan il-mezz ta' trasport baqa' resta tal-Lunzjata 2010. Il-parti ta' Triq Idmejda qrib il-Mefita. ir-ritratt x'aktarx ittieħed meta Sqaq Idmejda kien għadu kemm sar triq li tasal sa Sant'Anton. Id-djar bil-parapetti bejn Triq San Valentin u Sant'Anton kienu għadhom ma nbnewx. Interessanti l-fanal bil-lampa tal-pitrolju li kien idawwal it-triq dak iż-żmien. jintuża sa wara l-1870, ma kienx għall-but ta' kulħadd billi kien xi ftit għoli għan-nies komuni. Fl- 1856 daħal l-omnibus, miġbud ukoll miż-żwiemel, li kien iġorr mas-16-il passiġġier. L-omnibus baqa' jintuża sal-aħħar għaxar snin tas-seklu 19 meta kellu jieqaf minħabba l-kompetizzjoni li beda jaffaċċja minn mezzi oħra tat-trasport. Kien hemm ukoll il- karozzin, li kien jilħaq inħawi tal-gżira li ma kinux milħuqa mill-omnibus. L-aħħar snin tas-seklu 19 u l-ewwel snin tas-seklu 20 huma karatterizzati minn żewġ mezzi oħra ta' trasport: il-ferrovija u t-tramm. Il-ferrovija bdiet is-servizz tagħha bejn il-Belt u l-Imtarfa fl-1883, filwaqt li t-tramm beda jaħdem fl-1905 u għaqqad il-Belt ma' Birkirkara, mal-bliet tal-Kottonera, u ma' Ħaż-Żebbuġ. Iżda sat-tletinijiet tas-seklu 20 kemm it-tramm kif ukoll il-ferrovija kellhom jieqfu minħabba telf finanzjarju. '' Is-saħħa pubblika u l-edukazzjoni Żewġ oqsma importanti tal-ħajja Maltija li baqgħu lura tul is-seklu 19 kienu s-saħħa pubblika u l-edukazzjoni, għalkemm lejn tmiem is-seklu bdew jidhru sinjali ta' titjib. Hekk, ngħidu aħna, fis-sena 1885 saret sistema ta' drenaġġ fl-inħawi tal-port, li biż-żmien issoktat tinfirex ma' nħawi oħra tal-gżira, u fl-1890 saru wkoll tentattivi biex titjieb l-indafa pubblika billi jitwassal l-ilma fid-djar. Sa dak iż- żmien, u anke għal xi snin wara, l-aktar fl-irħula, in- nies kienet baqgħet tuża l-għejun pubbliċi u l-bjar. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 Xena tipika fl-irħula Maltin fis-seklu 19 u fl-ewwel għexieren tas- seklu 20. Ir-ritratt juri lill-aħwa Frans u Leli Mizzi, imlaqqmin Ta' Sajrunies, li kellhom ir-razzett tagħhom fil-Wied ta' Ħal Balzan. Ħafna minna għadna niftakruhom ti tfulitna joħorġu jirgħaw il- merħla tagħhom fl-inħawi tal-Iklin. (Ħajr lil Stephen Briffa) L-edukazzjoni tal-poplu kienet fqira ħafna. Biżżejjed ngħidu li l-Kummissjoni Rjali tal-1838 iddeskriviet l-edukazzjoni fil-pajjiż bħala 'small in quantitv and bad in qualitv'. Il-livell baxx tal- għajxien ma kienx jagħmel il-qalb lill-ġenituri biex jibagħtu 'l uliedhom l-iskola. Is-subien kienu jintbagħtu jaħdmu ta' età żgħira ħafna biex jaqilgħu xi ħaġa tal-flus. Skont iċ-ċensiment tal-1891, tmenin fil-mija tal-irġiel ta' bejn il-45 u l-50 sena ma kinux jafu jaqraw, filwaqt li n-nisa illitterati tal-istess età kienu jlaħħqu l-ħamsa u tmenin fil-mija. Għalkemm għall-bidu tas-seklu l-ġdid kienu twaqqfu ma' Malta u Għawdex tletin skola elementari, għoxrin skola infantili, kif ukoll xi skejjel ta' billejl u skola tal-Ħadd, kien hemm il-problema tal-għalliema, li ma kinux imħarrġa tajjeb. Terġa', billi dawn ma kellhomx paga tajba ftit kienu jitħajru jaqbdu din il-professjoni. Il-festi u l-kultura popolari tal-Maltin Il-kultura u l-ħajja soċjali tal-poplu kienu magħġuna ħaġa waħda mar-reliġjon Kattolika, u l-Knisja kienet tiddomina tista' tgħid l-aspetti kollha tal-ħajja Maltija. Iżda minkejja li n-nies kienet tmur il-knisja bi ħġarha, l-injoranza reliġjuża fost il-poplu kienet tinħass qawwija. Aktar minn f'dan il-kuntest ta' tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas- seklu 20 li tfaċċa Dun Ġorġ Preca (1880-1962), li b'mod profetiku fl-1907 waqqaf is-Soċjetà tad- Duttrina Nisranija, il-MUSEUM, biex jgħallem 'l ulied il-poplu kif jgħixu twemminhom b'awtentiċità u b'konvinzjoni. Kien f'dan iż-żmien ukoll li għexu erwieħ tajba li bi qdusithom u bl-impenn tagħhom għamlu ġid kbir lill-Knisja f'pajjiżna u li isimhom baqa' ħaj wara mewthom. Fost dawn insemmu lil Fra Diegu Bonanno, Madre Margerita De Brincat, Madre Ġużeppina Curmi, Dun Alfred Gatt, Mons. Ġużeppi De Piro, u l-Isqof Emmanuel Galea.5 Bħalma l-knisja parrokkjali togħla 'l fuq mid-djar tar-raħal, u t-toroq kollha b'mod jew ieħor iwasslu għaliha, hekk ukoll kienet trieġi l-ħajja soċjali, donnha l-fus li fuqu ddur il-ħajja tal-parroċċa. Il- festi titulari u dawk sekondarji kellhom importanza liema bħalha u kienu tista' tgħid l-iżvog waħdieni tal-Maltin. Sal-ewwel snin tas-seklu 20 il-festi kienu għadhom isiru fil-jum liturġiku tagħhom. Dakinhar l-irġiel li jkunu tal-festa ma kinux jaħdmu. Il-festa kienet tipprovdi l-opportunità biex in-nies tar-raħal jitpaxxew bil-mużika sagra tul il-jiem tat- tridu, immexxija x'aktarx mill-Cappella Nani jew il-Cappella Bugeja, li dik il-ħabta kienu fl-aqwa tagħhom. Il-qofol tal-festa kien jintlaħaq lejlet il- festa u nharha, bil-logħob tan-nar u, qabel bdew jitwaqqfu l-baned, biż-żfin u l-għana mad-daqq tal- kitarra. F'xi festi kienu jsiru t-tiġrijiet taż-żwiemel u l-ħmir. Il-purċissjoni bl-istatwa titulari kienet tkun mistennija b'ħerqa, u bosta mill-irġiel tar-raħal, jekk ma jerfgħux fl-istatwa, kienu jilbsu ta' fratelli fil-ħafna fratellanzi li kienu għadhom mill-aktar b'saħħithom. Minbarra l-festi tal-irħula l-Maltin kellhom għal qalbhom ukoll il-festi ta' San Girgor u l-Imnarja, kif ukoll il-Karnival. Dawn il-festi, apparti l-aspett reliġjuż, kellhom ukoll id-dimensjoni soċjali tagħhom. Kienu mhux biss jiksru l-monotonija tal-ħajja ta' kuljum, imma wkoll iservu ta' okkażjoni biex in-nies tar-raħal tiltaqa' u titkellem, u biex iż-żgħażagħ jitħalltu u jitfgħu għajnejhom fuq xi sieħeb jew sieħba, li bosta drabi kien iwassal biex jitħasslu żwiġijiet bejniethom. In-nies kienet tilbes l-aħjar ilbies, u n-nisa kienu jiżżejnu u jiddandnu b'dik il-ħajta deheb li kellhom. Ir-raħal kien ixidd l-armar fit-toroq u jżejjen il- knisja parrokkjali bid-damask u t-tiżjin li mal- medda tas-snin kienu għanewha bih il-parruċċani. Għaldaqstant il-knisja ma kinitx biss il-post fejn in- nies tar-raħal jinġabru u jqimu 'l Alla, imma wkoll it-teżor kollettiv tal-komunità, il-ġabra ta' dak kollu li hu għażiż u prezzjuż għall-parruċċani, is-sintesi tal-istorja tal-lokal, l-imkien li kull parruċċan iħossu kburi u jiftaħar bih quddiem il-barranin. ' Marbut mal-festa Maltija tul it-tieni nofs tas- seklu 19 insibu t-twaqqif u l-iżvilupp tal-każini tal-baned. L-interess tal-Maltin fil-banda kien ilu ġej mill-kuntatti li Malta minn dejjem kellha ma' Sqallija. Dawn l-influwenzi komplew kotru wara l-1850 bl-influss tar-refuġjati Taljani f'Malta fi żmien ir-Risorġiment. L-interess fil-banda ssokta jikber meta l-Maltin bdew jaraw il-baned militari Ingliżi. It-tieni nofs tas-seklu 19 ra t-twaqqif ta' każini tal-baned f'għadd ta' bliet u rħula f'Malta u Għawdex, hekk li sal-1890, skont l-istoriku Pietru Pawl Castagna, kien hawn mhux inqas minn 36 banda, tnejn minnhom baned militari, fi 22 belt u raħal. Dawn il-baned ikkontribwew mhux ftit biex il-festa Maltija lejn tmiem is-seklu 19 tikber fl- istatura tagħha u tibda tieħu l-forma li għandha Ilum. Il-baned kienu anke l-kawża ta' rivalità bejn każin u ieħor, u anke bejn festa u oħra fi rħula ġirien jew anke fl-istess raħal. Tajjeb li jingħad ukoll li t-tieni nofs tas-seklu 19 kien żmien ta' ċerta prosperità, kif diġà ssemma, l-aktar minħabba li żdiedet l-attività militari u navali bil-Gwerra tal-Krimea (1853-56), il-proġetti pubbliċi li daħal għalihom il-Gvern bejn is-snin 1859 u 1865, u d-domanda għall-qoton Malti minħabba l-iskarsezza kkawżata mill-Gwerra Ċivili Amerikana. '$ Għaldaqstant kien hawn aktar flus fl- idejn u l-Maltin kellhom aktar x'jonfqu fit-tiżjin u l-armar tal-festa, fin-nar u l-baned. Ħal Balzan bejn żewġ sekli Ħal Balzan għex il-ġrajja ta' dawn il-gżejjer, bl- inżul u t-tlajja' tagħha, bħall-bqija tal-irħula Maltin, u ta s-sehem tiegħu, anke jekk b'mod modest, fit- tiswir tal-ġrajja ta' ġensna. Lejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 Ħal Balzan kien bil-wisq differenti milli hu llum, bħalma kienu ż-żewġ irħula ġirien, H'Attard u Ħal Lija. L-iżvilupp tal- bini kien għadu 'l bogħod minn Ħal Balzan, u lil dan ir-raħal kien jixraqlu aktar mil-lum il-motto Hortibus Undigue Septa — Imdawwar bil-Ġonna minn Kullimkien. Dawn it-'Tliet Irħula' fiċ-ċentru ta' Malta, tant imfittxa għall-ġonna u l-oqsma tal- larinġ u l-lumi, minkejja li daqshekk qrib xulxin, dak iż-żmien kienu għadhom ftit jew wisq maqtugħin wieħed mill-ieħor. Hlief għal xi mogħdijiet qalb ir- raba', it-Tliet Irħula kienu magħqudin biss f'salib it- toroq ħdejn il-ħanut tal-Qàdi, illum magħruf bħala Ritratt tal-ewwel snin tas-seklu 20 li juri tarf Ħal Balzan, fejn it-Triq il-Kbira (dak iż-żmien Strada Reale) u Triq Birbal (magħrufa dari bħala Strada Sant'Antonio) jingħaqdu mal-Wied ta' Birkirkara. Il-bini tal-faċċata llum huwa l-ħanut tal-laħam ARG Meat Market, filwaqt li flok id-dar tar-remissa fuq ix-xellug illum insibu l-Cafċ Papillon. Id-djar bil-parapetti li naraw illum in-naħa tal-lemin jidher li kienu għadhom ma nbnewx. Mur ġib dik il-merħla mogħoż illum qalb dak it-traffiku kollu li jgħaddi minn dawn l-inħawil esta tal-Lunzjata 2010 t-Three Villages Bar, fejn it-Triq il-Kbira ta' Ħal Balzan tiltaqa' ma' Triq Annibale Preca u t-Triq il- Kbira ta' Ħal Lija, u ma' Triq Sant' Antnin li tieħu għal Ħ' Attard. Fiċ-ċensiment tas-sena 1861 jissemmew l-ewwel ismijiet tat-toroq tar-raħal. It-triq ewlenija, dak iż- żmien magħrufa bħala Strada Reale, jew Triq id- Dritta, aktar tard Main Street, u llum Triq il-Kbira, tgħaddi minn nofs ir-raħal u għalhekk nistgħu nqisuha l-arterja li tgħaqqad it-tarf ta' fuq mat-tarf t'isfel tar-raħal. Tibda minn fejn dari kien magħruf bħala 'tas-Sur Fons', fejn Hal Balzan imiss mal- Wied ta' Birkirkara, u tibqa' tielgħa sa salib it-toroq fejn jiltaqgħu t-tliet irħula. Strada Reale kellha tliet sqaqien: wieħed ħdejn il-Madonna tar-Rummiena, l-ieħor qrib Santa Marija, u l-ieħor ftit aktar 'il fuq, faċċata ta' Triq Santa Marija. Dan tal-aħħar illum huwa triq billi ġie jinfed ma' Triq il-Papa Alessandru VII, li dak iż-żmien ma kinitx teżisti. Mit-Triq il-Kbira kienu joħorġu t-toroq l-oħra li kienu jiffurmaw 'il Ħal Balzan mitt sena ilu. Nibdew min-naħa t'isfel, minn Wied Ħal Balzan, li dak iż- żmien, tneħħi għorfa u xi żewġ irziezet, kien għadu raba' u ħitan tas-sejjieħ. Ftit passi 'l fuq in-naħa tax-xellug tibda Triq San Franġisk, li fil-bidu tas- seklu 20 kienet triq dejqa b'ħajt tas-sejjieħ fuq kull naħa, u kienet tasal sal-Imrieħel u t-Triq tar-Rabat. Ftit aktar 'il fuq ħdejn il-Madonna tar-Rummiena tibda Triq il-Providenza, bit-tliet sqaqien tagħha, u Triq Santu Rokku, dari magħrufa bħala l-Isqaq taż- Żebbuġa. Ftit 'il fuq naslu Piazzetta Casal Balzan, kif kien magħruf dak iż-żmien il-Misraħ, illum Pjazza Bertu Fenech. Mitt sena ilu l-Misraħ kien ħafna iżgħar milli huwa llum billi, fejn illum hemm il-plaving field, kien għad hemm il-bini jdur mal- knisja u jibqa' nieżel sal-pjazza fejn illum insibu l-Għassa tal-Pulizija. Fuq il-lemin tal-Misraħ tibda Triq it-Tliet Knejjes, bl-isqaqien tagħha. Din it-triq antika tibqa' sejra sa Wied Ħal Balzan, kważi sa Triq in-Naxxar ħdejn il-mitħna ta' Ganu, u għalhekk fl-imgħoddi Ritratt meħud minn fuq setaħ fil-kunvent tas-Sorijiet tal-Bon Pastur. Lil hinn mill-ħajt tas-sorijiet jidher il-bini li kien hemm fi Strada Sant'Antonio, illum Triq Birbal, li ftit minnu għadu wieqaf sal-lum. Tidher tajjeb ukoll ix-xaqliba tal-Linja qabel bdew telgħin id-djar u l-vilel ta' Triq il-Ferrovija l-Qadima lejn tmiem is-snin 50 u s-snin 60 tas-seklu li għadda. kienet tintuża ħafna min-nies li riedu jmorru lejn in- Naxxar u l-Mosta. L-isqaq numru 2 ta' Triq it-Tliet Knejjes illum sar triq billi ġie jinfed ma' waħda mit- toroq relattivament ġodda ta' wara l-knisja. In-naħa l-oħra tal-Misraħ kien hemm Sqaq Idmejda, li kien jispiċċa b'razzett kbir tal-annimali. Sqaq Idmejda biż-żmien infetaħ u sar triq li tinfed ma' Strada Sant'Antonio, ħdejn il-lukanda Melita u l-bieb ta' Sant'Anton. Mill-Misraħ kont titla' lejn il-knisja parrokkjali minn triq dejqa, parti minn Strada Reale. Fil- ġenb l-ieħor tal-knisja, fejn illum infetħet Triq l-Annunzjata, kien hemm l-għelieqi u l-ġnien tad- dar li llum hija l-Każin San Gabriel. Dan il-ġnien kien jasal sal-isqaq dejjaq li kien iservi bħala passaġġ għall-ftit djar li kien hemm qrib il-knisja. Tefgħa ta' ġebla 'l fuq mill-knisja parrokkjali, fuq il-lemin, insibu Triq Santa Marija bit-tliet sqaqien tagħha, wieħed minnhom jagħti għal Sqaq iz- Zekkuk u l-ieħor, Sqaq id-Dingejru, li llum sar triq. Strada Reale kienet tibqa' tielgħa 'l fuq sal-bidu ta' Ħal Lija u Ħ' Attard. Dan kien Ħal Balzan tas-snin bejn iż-żewġ sekli, imdawwar mal-knejjes iż-żgħar tiegħu u l-knisja parrokkjali fin-nofs. Il-popolazzjoni u l-impjiegi tal-Balzanin Il-popolazzjoni tar-raħal ukoll kienet tgħodd bil-wisq inqas mil-lum. Filwaqt li fl-ewwel snin tal- ħakma Britannika, sewwasew fl-1825, Ħal Balzan kellu popolazzjoni ta' 660 ruħ, kważi ħamsin sena wara, skont iċ-ċensiment tal-1871, din telgħet għal 851, u sal-bidu tas-seklu l-ġdid (1900) il- popolazzjoni skorriet l-elf ruħ (1096). Fis-sena 1920 Ħal Balzan kellu popolazzjoni ta' 1228, li minnhom 512 kienu rġiel u 716 nisa, li żdiedet għal 1313-il ruħ fl-1925, u baqgħet tielgħa fis-snin ta' wara. Iċ-ċensiment tal-1871 jagħtina ħjiel ukoll ta' liema toroq f'Ħal Balzan kienu l-aktar abitati u x'xogħol kienu jagħmlu n-nies tar-raħal2' Mit-851 ruħ li kienu joqogħdu Hal Balzan, li 357 minnhom kienu rġiel u 494 nisa, 390 kienu joqogħdu fi Strada Reale u l-vicoli (l-isqaqien) tagħha. Fi Triq Santa Marija bl-isqaqien tagħha kienu joqogħdu 135 ruħ. Triq it-Tliet Knejjes kellha joqogħdu fiha 117-il ruħ u Triq il-Providenza 87. Fi Triq Idmejda, li tissemma għall-ewwel darba f'dan iċ-ċensiment, kienu joqogħdu 91 ruħ. Naraw issa kif kienu jaqilgħu ħobżhom il- Balzanin. Jekk inħallu barra l-membri tal-kleru li kienu 14 fil-għadd, il-parti l-kbira tan-nies tar-raħal kienu jaħdmu fir-raba': kien hemm 27 bidwi, 61 ħaddiem ir-raba', tmien ġardinara, u ragħaj wieħed. Numerużi wkoll il-bennejja u l-kaħħala, li kienu jgħoddu 44 ruħ. Nies li kienu jaħdmu fl-industrija tal-qoton kien hemm 37. Fost nies oħra tas-sengħa nsibu li kien hemm disa' mastrudaxxi u tliet furnara jew jaħdmu l-għaġin. Oħrajn kienu jaqilgħu l-għajxien tagħhom mod ieħor: 15-il ruħ kellhom ħanut, disgħa kienu jaħdmu bħala kalessiera jew xufiera, u 16 kienu jaħdmu bil-karettun. F'Ħal Balzan kien hemm biss professjonista wieħed, li kien avukat. Kien hemm tmien nobbli u 21 li kienu proprjetarji tal-art. Kien hemm ukoll żewġ impjegati mal-Gvern, qabla, għalliem, pensjonant tal-Gvern, u disa' tallaba. X'aktarx li sal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 ftit li xejn setgħet inbidlet is- sitwazzjoni. Xi aspetti tal-ħajja soċjali ta' Ħal Balzan Hal Balzan ta' bejn iż-żewġ sekli, bħal ħafna rħula oħra f'Malta, kien għadu nieqes mis-servizz tad-dawl elettriku. Għalkemm m'għandniex tagħrif preċiż dwar meta wasal l-elettriku f'Ħal Balzan, il- ktieb tal-ħruġ u l-infiq tal-parroċċa jagħtina ħjiel tajjeb billi għallinqas jurina kif kienet tinxtegħel il- knisja parrokkjali. Sal-1913 nafu li l-knisja kienet għadha tuża l-pitrolju, iżda minn Jannar tas-sena ta' wara (1914) beda jintuża l-gass, sakemm fis-sena 1925 il-knisja bdiet tinxtegħel bid-dawl elettriku. Nafu wkoll li l-Kappillan Zahra kien ħabrek ħafna biex il-knisja tkun mill-ewwel postijiet fir-raħal li jkollhom l-elettriku. 2 Kien f'dik is-sena wkoll Ritratt tal-ewwel kwart tas-seklu 20 li juri l-faċċata tal-knisja parrokkjali armata bil-lampi taż-żejt għall-festa tal-Lunzjata. Fil-ġenb mal-pilastru tax-xellug jidher is-sellum tal-ħabel li kien jintuża biex jinxtegħlu l-lampi. Jidhru wkoll iż-żewġ fanali quddiem l-istatwi tal-Madonna u l-Anġlu Gabriel, u l-fanal mal- kantuniera tad-dar ta' quddiem il-knisja. Il-balavostrar taz-zuntier għadu kif kien fl-antik. (1925) li nxtegħel għall-aħħar darba bit-tazzi taż-żejt id-disinn tal-faċċata tal-knisja għall-festa titulari $ L-iżvilupp fil-ħajja soċjali ta' Ħal Balzan fl-aħħar snin tas-seklu 19 ma setax jonqos li jkun influwenzat mit-titjib fit-trasport. Fit-30 ta' Novembru 1856 beda s-servizz tal-omnibus minn Ħal Lija sal-Belt Valletta li kien jgħaddi minn Ħal Balzan $ It-trasport kompla jitjieb meta bdiet taħdem il-ferrovija fit-28 ta' Frar 1883. Fi triqitha mill-Belt Valletta lejn l-Imtarfa, il- ferrovija għaqqdet il-kapitali ma' numru ta' rħula u subborgi li kienu qegħdin jikbru. Tul ir-rotta tagħha, il-ferrovija kellha żewġ waqfiet Hal Balzan. Waqfa minnhom kienet hekk kif tiskorri l-istazzjon ta' Birkirkara, qrib fejn illum hemm Misraħ San Alwiġi, tefgħa ta' ġebla bogħod minn fejn jibdew Strada Reale u Strada Sant'Antonio. Il-waqfa l-oħra kienet viċin Sant' Anton, ftit 'il fuq mill-bieb tan-naħa t'isfel, li kien infetaħ mill-Gvernatur Sir Arthur Borton sena qabel bdiet il-ferrovija fl-1882. Hemm il-ferrovija kellha l-faċilitajiet biex tniżżel u tgħabbi n-nies iżda l-post ma kienx kunsidrat bħala stazzjon. Minn Sant' Anton il-ferrovija kienet tibqa' sejra lejn l-istazzjon ta' Ħ' Attard 2 Ritratt li juri l-kantuniera bejn Triq il-Ferrovija l-Qadima u Vjal De Paule, Ħal Balzan. Hawn kellha l-waqfa tagħha l-ferrovija qrib Sant'Anton. Sal-aħħar tas-snin 50, qabel beda tiela' l-bini dik in- naħa ta' Ħal Balzan, kienet għadha tidher ir-rampa u l-mogħdija mnejn kienet tgħaddi l-ferrovija. Sfortunatament iż-żewġ palmiet li jidhru fir-ritratt kellhom jinqatgħu ftit xhur ilu billi ntmessew mill-bumunqar tal-palm. Dan ir-ritratt ittieħed fl-1969 minn Nikola Azzopardi (Ħ'Attard). Aspett ieħor tal-ħajja f'Ħal Balzan huwa l-edukazzjoni. Fis-snin li qegħdin insemmu Ħal Balzan kellu l-iskejjel primarji tiegħu, waħda għas- subien u l-oħra għall-bniet. L-iskola tas-subien, li kienu jmorru fiha t-tfal subien ta' Ħal Balzan u Ħal Lija, kienet fid-dar antika ta' żmien il-Kavallieri, tmiss mal-ġnien tal-Palazz ta' Sant'Anton, fi Triq Sant'Antnin int u sejjer lejn Ħ' Attard. Ħafna minna għadna niftakruha tajjeb din l-iskola, fejn għaddejna wħud mill-isbaħ snin ta' tfulitna. Fl-istess żmien (1878) it-tfal bniet kellhom l-iskola tagħhom f'Palazzo Testaferrata, fit-tarf ta' fuq tat-Triq il- Kbira, fejn illum insibu l-Kunsill Lokali u l-Uffiċċju tal-Posta 26 Fis-sena 1920 kien hemm 259 tifel u 169 Festa tal-Lunzjata 2010 Palazzo Testaferrata, li serva ta' skola primarja għat-tfal bniet u għall-infants, u d-dar antika fi Triq Sant'Antnin, int u sejjer Ħ'Attard, li kienet l-iskola primarja tas-subien. Għal snin twal dawn iż-żewġ skejjel laqgħu t-tfal taż-żewġ irħula ta' Ħal Balzan u Ħal Lija, u baqgħu jintużaw sakemm infetħet l-Iskola Primarja Annibale Preca tifla miż-żewġ irħula jmorru l-iskola. Fl-iskola taż- żgħar, li dari konna nsejħulha tal-infants, kien hemm 57 tifel u 62 tifla. Fl-istess sena Ħal Balzan kellu wkoll l-iskola ta' billejl, li għaliha kienu jattendu 38 raġel. Kien hemm skola privata elementari għall- bniet li fiha kienu jattendu 60 tifla. Din kienet fil- kunvent tal-Bon Pastur fi Triq Idmejda, u bħala sinjora kellha lil Suor Maria Dolores Bonavia.27 F'dan iż-żmien Ħal Balzan kellu wkoll is- servizzi ta' Għassa tal-Pulizija u Uffiċċju tal-Posta. L-Għassa kienet fid-dar tal-kantuniera, faċċata tal- ħanut tal-Qàdi, f'salib it-toroq bejn it-Tliet Irħula, u kienet taqdi l-ħtiġijiet ta' Ħal Balzan u Ħal Lija. Iżda bejn l-1847 u l-1876 l-Għassa ta' Ħal Balzan kienet f'numru 214, Triq il-Kbira, fid-dar li llum tinsab bieb ma' bieb mas-Sala Aurora, u li kienet magħrufa bħala Casa della Guardia 5 F'din l-istess dar kien hemm ukoll l-Uffiċċju tal-Posta. Il-Posta f'Ħal Balzan infetħet ftit wara l-1900 u għalqet fl- 192179 Fi ftuħ is-seklu fir-raħal kien hawn ukoll stamperija, li kienet f'numru 15, Strada Reale. Fis-snin bejn is-sekli 19 u 20 f'Ħal Balzan insibu li kien hawn żewġ lukandi. Mill-kontijiet tal-knisja parrokkjali jidher li din il-lukanda kienet diġà teżisti fis-sena 1859, billi l-kappillani ta' Ħal Balzan kienu jħallsu lil sid il-lukanda meta kienu jibagħtu għandu lil xi qassis minn barra r-raħal li jkun ġie jagħti xi servizz lill-knisja, l-aktar fil-festa tal-Lunzjata. Sal- 1889 din il-lukanda kienet għadha miftuħa.' ażin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 lukanda l-oħra, li hija sinonima ma' dan ir-raħal u għadha fix-xena sal-lum bħala ristorant, hija l-Melita Hotel, f'tarf Triqldmejda ħdejn il-bieb ta' Sant' Anton. Ħjiel ta' din il-lukanda nsibuh fl-iStatus Animarum tas-sena 1899, fejn insibu min kienu l-proprjetarji tagħha, u nota fl-istess reġistru taħt is-sena 1906 li l-lukanda tinsab ''presso San Antonio. ' $ Il-knisja parrokkjali u l-festa tal-Lunzjata Bħal ħafna bliet u rħula oħra, iċ-ċentru tal-ħajja reliġjuża u soċjali ta' Ħal Balzan kienet il-knisja parrokkjali, u magħha kienet iddur il-ħajja tal- Balzanin matulek ja sena. Tul l-aħħar snin tas-seklu 19 u l-ewwel snin tas-seklu 20 Ħal Balzan kellu tliet kappillani: Dun Ġużepp Salnitro (1875-1889), Dun Ġwann Sarreo (1890-1895), u Dun Amabile Sisner (1896-1923). Kienu tliet parrokati li b'mod jew ieħor ħallew il-marka tagħhom fuq il-ħajja tal- parroċċa. Tul dawn is-snin, il-knisja parrokkjali ħadet spinta qawwija 'l quddiem fl-ornamentazzjoni tagħha u l-festa tal-Lunzjata, bħal festi oħra titulari u sekondarji, rat żvilupp kbir u saħansitra bdiet tistabilixxi ruħha fost il-festi ewlenin ta' gżiritna. Dan il-qawmien jidher li beda meta f'Marzu tas-sena 1868 il-Balzanin laqgħu fosthom l-istatwa titulari ta' Marija Annunzjata, li kien għadu kemm naqax fl- injam l-iskultur Salvatore Dimech (1804-1886). Dak iż-żmien il-Lunzjata kienet għadha ssir fis-sollennità tagħha nhar il-25 ta' Marzu. Kien f'dan iż-żmien li L-istatwa titulari ta' Marija Annunzjata, kif ħarġet minn idejn l-iskultur Salvatore Dimech fl-1868. Tul is-snin il-Balzanin ħabbew din l-istatwa u żammewha b'għożża, u minn sena għal oħra raw kif għamlu u kabbru l-festa tagħha. l-Cappella Nani ħadet f'idejha l-mużika tal-festa tal- Lunzjata. Il-mużika sagra għandha tradizzjoni twila f'Ħal Balzan, u din kompliet tissaħħaħ meta fl-1872 Dr Paolo Nani nħatar maestro di cappella. Tul is- snin il-familja Nani għaniet il-festa tal-Lunzjata bi strofi u antifoni li jpaxxu l-widna, u l-Balzanin minn dejjem ixxenngu għalihom. Fl-1875, tliet snin wara li ħa t-tmexxija, Maestro Nani kkompona l-antifona Spiritus Sanctus, li ndaqqet għall-ewwel darba fil- festa titulari ta' dik is-sena. Fost l-opri sbieħ li saru fil-knisja dik il-ħabta nsemmu t-tużell tal-festa għal fuq l-artal maġġur, li sar fl-1877 fuq disinn tal-Perit Enrico Calleja u xogħol Salvu Grixti minn Ħal Balzan. Aktar tard, fis- snin 1890/1891, tbierku l-qniepen l-antiki li saru fil- funderija ta' Ġulju Cauchi. Dan iż-żmien ukoll beda x-xogħol. tal-pittura tal-knisja, u fl-1894 il-pittur Giuseppe Cali temm waħda mix-xogħlijiet sbieħ tiegħu, il-pittura — tal-koppla. Dun Xand Cortis, f'kitba tal-1895 dwar il-festa tal-Lunzjata, kiteb hekk dwar il-knisja ta' Ħal Balzan: 'Tl-knisja ta' Ħal Balzan minn xi żmien 'il hawn kotrot wisq fil-ġmiel, u toktor iżjed. Il-koppla naqqxuha sabiħ ħafna xi żgħażagħ tal-istess raħal; u pinġieha s-Sur Cali. Fiha s-seba' doni tal-Ispirtu s-Santu li ħarġu sbieħ kemm jista' jkun '$ Iżid ukoll li l-knisja ''ġiet onvjata u miżbugħa mill- ħaddiema tal-istess raħal b'ħeġġa l-iżjed kbira taħt it- treġija tas-Sur Cali Dik il-ħabta Ħal Balzan kellu ħafna benefatturi kbar li ħabbew 'il raħal twelidhom u l-festa tal- Lunzjata. Fost dawn il-benefatturi ta' min isemmi lill-Konti Francesco: Manduca, li Dun Xand isejjaħlu ''ġieħ u żina ta' Ħal Balzan' u ''devot mill-aqwa tal-Lunzjata,' u s-sur Tonin Azzopardi, 'raġel ħabrieki wisq għall-festa tal-Lunzjata,' li dik is-sena (1895) kien ħallas minn butu l-Banda 'La Vallette' għall-marċ li għamlet wara t-Te Deum lejlet il-festa 55 Żewġ benefatturi oħra ta' dik l-epoka kienu Pietru Pawl Frendo u n-Nutar Gioacchino Frendo li dik l-istess sena għamu tajjeb għall- paviment tar-rħam tal-kor u l-presbiterju tal-knisja parrokkjali. Billi dak iż-żmien ġa kienu twaqqfu għadd ta' każini tal-baned f'Malta, il-festi esterni tal-Lunzjata wkoll kibru fl-istatura tagħhom. Insibu li fil-festa tal- 1890 ħadu sehem il-baned ' Alleanza' ta' Birkirkara u 'La Vallette' tal-Belt. Il-logħob tan-nar ma kienx jonqos, kif jgħidilna Dun Xand Cortis fil-kitba msemmija. Dun Xand ifaħħar iż-żgħażagħ ta' Ħal Balzan u jgħid li huma dilettanti ħafna tan-nar: 'Minn żmien qabel dil-festa, fil-ħin tas-serħ, u filgħaxija billejl, tilmaħ qatgħa żgħażagħ miġbura flimkien jitkellmu fuq il-festa, u jaħdmulek għall-festa bosta logħob tan-nar.'' It-tiżjin mat-toroq tar-raħal fil- jiem tal-festa wkoll ħa spinta 'l quddiem. Biżżejjed insemmu li bejn is-snin 1903 u 1911 sar is-sett ta' statwi artistiċi tal-kartapesta li jirrappreżentaw il- profeti, xogħol l-istatwarju Vincenzo Cremona (1851-1912), li għadhom sal-lum jintramaw fit- Ritratt ieħor antik tal-istatwa tal-Papa Ljun XIII, armata fil-Misraħ, wara xi modifiki li kienu sarulha fil-parti t'isfel tal-pedestall. Il- Misraħ kien ħafna iżgħar milli hu llum. Ta' min jinnota wkoll il- fanal bil-lampa tal-pitrolju li kien itaffi xi ftit mid-dlam tal-lejl. Festa tal-Lunzjata 2010 Triq il-Kbira. L-ewwel fost dawn l-istatwi kienet dik tal-Papa Ljun XIII, li kienet tintrama fil- Misrah, $$ Il-festa ta' San Valentinu, it-tieni patrun tal- parroċċa wara Marija Annunzjata, ukoll kienet tiġi ċelebrata bil-kbir u b'sollennità, bil-kant tal-matutin u l-għasar, u l-quddiesa kantata bil-paneġierku. Kien jintrama d-damask, tindaqq il-mużika, u saħansitra kienu jiġu mistiedna qassisin minn barra l-parroċċa. Maż-żmien daħlu wkoll id-daqq tal- banda u l-logħob tan-nar. Jidher li l-Balzanin kienu saħansitra jistiednu għal din il-festa 'l qrabathom minn bliet u rħula oħra. Hekk, meta fil-lejl tal-5 ta' Lulju 1862 seħħ il-qtil ta' Katarina Borg, is-seftura taċ-ċanġier Lawrenz Demartino, fid-dar tiegħu stess fi Triq is-Suq, il-Furjana, delitt li baqa' magħruf bħala ta' 'Peppi tat-Tuttu', is-Sur Demartino kien qiegħed Ħal Balzan għand oħt martu billi kien mistieden għall-festa ta' San Valentinu. $ L-Isqof Pietro Pace joqgħod Ħal Balzan Bejn is-snin 1889 u 1914 Ħal Balzan kellu fost ir- residenti tiegħu lill-Isqof Mons. Pietro Pace (183l- 1914). Mons. Pace kien Isqof t'Għawdex mill- 1877 sal-1889, u meta f'dik is-sena nħatar Isqof ta' Malta, minflok mar jgħix fil-palazz il-Belt Valletta, irnexxielu jikseb dar fil-pjazza ta' Hal Balzan u mar joqgħod fiha mal-familja tan-neputi tiegħu Francesco Saverio Pace. Din id-dar, li sal-lum għadha magħrufa bħala 'Casa Pace' , fi żmienu kellha ġnien kbir li kien jasal sa aktar minn nofs il-pjazza ta' ħdejn il-knisja, u hemm l-Isqof Pace kien jgħaddi s-sigħat jaqra u jistrieħ għad-dell tas-siġar. 'Kif qal bosta drabi huwa stess,' kiteb Dun Ġwann Dimech, 'kien iħossu Balzani bħall-Balzanin kollha.' Bħala Isqof, Mons. Pace għamel tliet viżti pastorali lill-parroċċa: fl-1891, fl-1897, u fl-1908, u amministra l-Griżma lil ħafna tfal Balzanin. Kemm dam joqgħod Ħal Balzan kull sena kien jagħlaq il- festa tal-Lunzjata billi jagħti l-barka sagramentali, u l-festa tas-sena 1913 kien saħansitra mexxieha hu. Kien f'din id-dar ta' Ħal Balzan li l-Isqof Pace laqa' lil Manwel Dimech nhar il-Ġimgħa, it-3 ta' Novembru 1911, fl-għaxra u nofs ta' filgħodu. Din il- laqgħa saret fl-isfond tal-iskomunika li l-Isqof Pace kien ta lil Dimech ftit jiem qabel minħabba t-tagħlim li kien qed ixerred permezz tax-Xirka tal-Imdawlin u l-gazzetta Il-Bandiera tal-Maltin'' F'dik l- istess sena wkoll, f'għeluq it-tmenin sena tal- Isqof Pace, in-nies ta' Hal Balzan għamlulu festa, b'quddiesa sollenni u l-kant tat-Te Deum. Huwa radd ħajr lill-Balzanin u faħħarhom għad-devozzjoni tagħhom lejn Marija Annunzjata. Filgħaxija ħadu sehem il-Banda tal-Istitut ta' San Ġużepp, il- Banda 'Pinto' ta' Ħal Qormi, u l-Banda ta' Birkirkara. $ A Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 Triq Idmejda, faċċata ta' Triq Dun Amabile Sisner, mibnija bejn is-snin 1898 u 1901, li tagħti lewn u karattru lil din in-naħa ta' Ħal Balzan. Il-bini ta' din il-kappella ħelwa jgħaqqad flimkien iż-żewġ sekli 19 u 20. Kongregazzjonijiet u għaqdiet reliġjużi f'Ħal Balzan Ix-xoqqa tal-istorja soċjali ta' Ħal Balzan fis- snin bejn iż-żewġ sekli hija minsuġa minn ħjut ta' lwien differenti. Ġrajja importanti fl-istorja tar- raħal seħħet nhar l-10 ta' Marzu 1898 meta l-Isqof Pietro Pace bierek u qiegħed l-ewwel ġebla tal- kappella tal-Bon Pastur fi Triq Idmejda. Il-pjanta għamilha l-perit Vincenzo Busuttil u x-xogħol sar taħt it-tmexxija tal-imgħallem Piju Ebejer minn Ħal Balzan. Il-kappella tlestiet u tbierket mill-istess Mons. Pace fis-7 ta' Frar 1901. Is-sorijiet tal-Bon Pastur kienu ġew Malta fis-sena 1858, u wara xi żmien joqogħdu fil-palazz tal-familja Testaferrata fi Strada Reale, kisbu l-art kbira li għandhom illum qrib Sant'Anton. Tul is-snin ħafna tfajliet li saru ommijiet, nisa msawta jew li sfaw bla dar, u saħansitra refuġjati li sabu, ruħhom f'pajjiżna, sabu kenn, faraġ u għajnuna minn dawn is-sorijiet li, bħar-Ragħaj it-Tajjeb, waqfu magħhom u ħadu ħsiebhom. Kongregazzjoni oħra ta' sorijiet li rabtet isimha mal-istorja ta' Ħal Balzan hija dik tal-Franġiskani Missjunarji ta' Marija. Dawn is-sorijiet ġew Malta fl-1911 biex jiftħu dar għan-novizzi billi l- klima politika fl-Italja kienet imqallba. Marru joqogħdu l-ewwel is-Seminarju tal-Imdina, imbagħad Villa Bologna, Ħ'Attard, u wara sabu dar Birkirkara. Fl-1920 xtraw dar bi ġnien kbir Ħal Balzan fejn bdew jibnu l-kunvent, il-kappella u l-iskola. Is-sorijiet daħlu fil-kunvent il-ġdid tagħhom nhar il-15 ta' Ottubru 1926. Minn din l-iskola, li aktar tard issemmiet 'Stella Maris School, bdew il-ħidma tagħhom fil-qasam tal- edukazzjoni tat-tfal. Il-ħajja pastorali f'Ħal Balzan tul dawn is-snin stagħniet ukoll bil-ftuħ tad-djar tad-duttrina tas- Soċjetà tal-Museum. Il-qasam tas-subien infetaħ fis-sena 1923, filwaqt li dak tal-bniet fl-1931. Koinċidenza sabiħa seħħet fl-1928, billi dik is-sena l-Eżerċizzi tar-Randan saru minn Dun Ġorġ Preca, il-fundatur kanonizzat ' tas-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija, u f'dik l-istess sena l-purċissjoni ta' Marija Annunzjata tmexxiet minn Mons. Ġużeppi De Piro, il-fundatur tas-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl. It-twaqqif tal-każini f'Ħal Balzan Is-seklu 19 ra t-twaqqif ta' għadd ta' każini f'diversi bliet u rħula, li wħud minnhom għandhom abbinata magħhom banda mużikali. Ħal Balzan ma baqax lura. Dan l-iżvilupp soċjali fil-ħajja tar-raħal seħħ fis-sena 1890 meta twaqqaf l-ewwel każin bl- isem Circolo L'Annunziata. Fl-1904 l-każin bidel ismu u beda jissejjaħ Circolo Maria Annunziata, u llum is-Soċjetà Filarmonika 'Marija Annunzjata'. Dan il-każin twaqqaf bil-għan li jkabbar il-festa titulari, 'biex din il-Festa tkun mill-aqwa kemm tista' tkun f'dak li huwa nar, armar u baned '''5 Meta fis-sena 1919 tlaqqgħet l-Assemblea Nazzjonali taħt it-tmexxija ta' Sir Filippo Sceberras biex Malta u Għawdex jieħdu l-awtonomija politika, iċ-Circolo Maria Annunziata bagħat żewġ delegati biex jirrappreżentaw 'il Ħal Balzan f'din l-Assemblea. Dawn ir-rappreżentanti Balzanin kienu n-Nutar Luigi Gauci Forno u s-Sur Luigi Briffa 4 Minsuġa mal-ġrajja bikrija ta' dan il-każin insibu d-diżgrazzja tan-nar li fiha mietu sitta min-nies: Valent Debono, Antonju Falzon, Pawlu Muscat, Ġużeppi Muscat, Piju Muscat, u Konċetta Sisner, oħt il-Kappillan Dun Amabile Sisner. Kien il-Ħamis, it-22 ta' Ottubru 1903, għall-ħabta tat-tmienja ta' filgħaxija, meta fil-każin kien għad hemm xi rġiel iqattgħu siegħa żmien: min jaqra, min jilgħab il- karti, filwaqt li oħrajn kienu medhijin jaħdmu xi nar għall-festa.$ Fid-daqqa u l-ħin, seħħet splużjoni qawwija li riegħdet u heżżet id-djar kollha ta' Ħal Balzan, u li nħasset mill-irħula tal-qrib. L-isplużjoni għamlet ħsara wkoll liż-żewġt idjar li jmissu mal- każin u li waħda minnhom kienet tal-kappillan. Xi ġebel li waqa' fuq il-bejt tal-kappillan ġarraf parti mis-saqaf, u waħda minn ħutu xebbiet baqgħet mejta. Din x'aktarx kienet l-iktar ġrajja doloruża fl- istorja tar-raħal 16 Il-każin li din is-sena qed infakkru d-disgħin sena mit-twaqqif tiegħu huwa l-Każin 'San Gabriel, li beda bħala Circolo San Gabriele nhar id-19 ta' April 1920. L-istorja tat-twaqqif ta' dan il-każin tixbah lil dik ta' xi każini oħra f'pajjiżna, li ħarġu minn każin ieħor wara nuqqas ta' qbil li jkun inqala'. Il-Każin jaf il-bidu tiegħu wara li xi żgħażagħ infirdu miċ-Circolo Maria Annunziata, li kienet l-unika soċjetà li kien hawn Ħal Balzan dak iż-żmien. 'X'kienet ir-raġuni vera għaliex seħħet din il-firda ma nafux,' jikteb Guido Borg, ''iżda x-xjuħ tagħna jsostnu li ġrat minħabba l-gniepen.' Ġara li fl-1919 il-Kappillan Sisner ħabbar li kienu se jibdew jinġabru l-flus għal sett ġdid ta' qniepen għall-knisja parrokkjali. Għal dan il-għan twaqqaf il-Comitato delle Campane, li ħafna mill-membri tiegħu kienu wkoll soċji fiċ-Circolo Maria Annunziata. ''Jidher li l-kumitat ta' din is-Soċjetà kien iddeċieda li ma jorganizzax il-festi esterni tal-Lunzjata bħas-snin ta' qabel ħalli jagħti ċans lill-Kappillan u lill-Comitato delle Campane jiġbru l-ispejjeż tant meħtieġa għas- sett ġdid ta' qniepen. '' Il-Comitato delle Campane, imwaqqaf mill-Kappillan Dun Amabile Sisner, li bejn is-snin 1920 u 1925 kellu l-inkarigu li jieħu ħsieb il-ġbir tal-flus għas-sett il-ġdid tal-qniepen. Din id-deċiżjoni xejn ma niżlitilhom lil dawn iż-żgħażagħ, li saħansitra ddeċidew li jorganizzaw huma l-festi esterni tal-Lunzjata. Iżda x'ġara sewwasew biex seħħ dan il-pass, u kienx hemm xi raġunijiet oħra wara din il-ġrajja, huwa diffiċli jiġi stabbilit illum, disgħin sena wara. Fid-dinamika ta' din il-ġrajja wieħed ma jistax jeskludi fehmiet politiċi differenti fil-kuntest tat-taqlib soċjali li kien hawn f'pajjiżna dak iż-żmien. Kienu x'kienu l-motivi, dawn iż-żgħażagħ kienu determinati u għażlu tlieta minn fosthom biex imorru jitkellmu mal-Kappillan. Dawn it-tliet rappreżentanti kienu Giuseppe Muscat, Giuseppe Falzon u Salvatore Attard. Il-Kappillan Sisner krielhom id-dar Numru 5, Triq Santa Marija, biex ikunu jistgħu jiltaqgħu u jibdew l-għaqda l-ġdida. Jingħad ukoll li ż-żgħażagħ xtaqu jsemmu l-każin il-ġdid għal San Valentinu, it-tieni patrun tal-parroċċa li lejh il-Balzanin kellhom devozzjoni kbira. Iżda l-Kappillan Sisner, li kien iħares 'il bogħod, u biex żgur jevita li l-festa ta' San Valentinu tkompli tikber bil-periklu li 'l quddiem Ħal Balzan ikollu żewġ festi, 'tahom il-parir li l-każin il-ġdid għandu jissemma għall-Arkanġlu Gabriel, biex b'hekk iż-żewġ każini jibqgħu jaħdmu għal festa waħda.''. Kien pass għaqli ħafna li ddetermina r-rotta li kellu jieħu Ħal Balzan fejn jidħlu l-festi li jiċċelebra. Fil-fatt, mal-medda tas-snin, il-festa ta' San Valentinu kompliet tonqos fl-importanza tagħha, u ż-żewġ każini sa mit-twaqqif tagħhom iċċelebraw festa waħda, dik tal-patruna ta' Ħal Balzan, Marija Annunzjata. Konklużjoni Iż-żmien jgħaddi u l-ħajja tinbidel. Ħal Balzan tal-lum m'għadux Ħal Balzan ta' mitt sena ilu, bħalma Malta ta' żmienna m'għadhiex dik ta' ftuħ is-seklu 20. Dan ir-raħal żgħir fiċ-ċentru ta' Malta, imfittex għall-kwiet u l-ġonna tiegħu, illum kiber u nbena kollu, u sar ħaġa waħda mhux biss mal- irħula ġirien, Ħal Lija u Ħ' Attard, imma wkoll ma' Birkirkara. Minkejja dan, irnexxielu jżomm uħud mill-karatteristiċi li fl-imgħoddi kienu jagħżluh minn irħula oħra, l-aktar meta tersaq lejn il-qalba tiegħu fejn għadha tifrex ħarsitha l-knisja parrokkjali. In-nies tar-raħal inbidlu wkoll. Ħafna Balzanin meta żżewġu marru joqogħdu fi bliet u rħula oħra, filwaqt li nies minn lokalitajiet oħra bnew darhom f'dan ir-raħal u ġew joqogħdu fih. Għalkemm il-konfini territorjali baqgħu li kienu, is-sens ta' appartenenza tal-abitanti tiegħu m'għadux li kien. B'riżultat ta' dan, is-sens ta' storja u tradizzjoni naqas u ddgħajjef. Dan huwa x'aktarx parti mill- prezzji pajjiżna kellu jħallas għall-progress materjali u l-mobbiltà tal-aħħar għaxriet ta' snin. Nittamaw għallinqas li l-għeruq tan-nies li twieldu fil-ħamrija ta' dan ir-raħal ma jinxfux jew jitqaċċtu għal kollox, bħalma nittamaw ukoll li bħala nazzjon l-identità, il-karatteristiċi u l-valuri li jagħżluna bħala poplu u li sa mill-qedem rifdu lil missirijietna ma jintilfux fid-dinja globalizzata tas-seklu 21. Kotba oħra li ġew konsultati: e Carmel Bezzina, Savdon Biblista u Studjuż tal- Malti, Malta: Pubblikazzjoni Preca, 2006. e. Mario Cassar, Storja tal-Ilsien u tal-Letteratura Maltija — Kronoloġija Selettiva, Malta: Għaqda tal-Malti (Università), 2002. e Henrv Frendo, Storja ta' Malta, VolJII, Malta: Klabb Kotba Maltin, 2004. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920 e Kenneth Gambin u Noel Buttigieg, Storja tal- Kultura tal-Ikelf' Malta Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2003. e John Inguanez, Ġrajjiet Malta fl-Imgħoddi, Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2000. e Joseph M. Pirotta, L-Istorja Kostituzzjonali u. l-Isfond Storiku (1800-1942), Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2005. Ara wkoll Henrv Frendo, Lejn Tnissil ta' Nazzjon, Malta: Klabb Kotba Maltin, 1971. 3 Ara Michael J. Schiavone, L-Elezzjonijiet f'Malta 1849-1981, Malta: Pubblikazzjoni Bugelli, 1987. i Għal sfond storiku dettaljat tal-Kwistjoni tal-Lingwa u l-għeruq tagħha fis-seklu 19, ara Geoffrev Hull, The Malta Language Question: A Case Studx in Cultural Imperialism, Malta: Said International Ltd, 1993. $ Il-Prof. P.P. Savdon jiddeskrivi l-problema trilingwali ta' Malti fl-ewwel snin tas-seklu 20 hekk: it-Taljan kien qisu s-sid $o daru, l-Ingliż kien il-barrani li kien tollerat għalkemm ma kienx mixtieq, filwaqt li l-Malti kien il-qaddej li jagħmel ix- xogħol l-aktar baxx tad-dar. 7 Ara Paul Bartolo, X'kien ġara sew fis-Sette Giugno 1919, Malta: Klabb Kotba Maltin, 1979. Ara wkoll Henrv Frendo, Ir-Rivoluzzjoni Maltija tal-1919, Malta: 1970. $ Fil-mitt sena bejn l-1842 u l-1948 il-popolazzjoni ta' Malta żdiedet kif ġej: 114,499 (1842); 123,496 (1851); 134,055 (1861); 141,775 (1871); 149,782 (1881); 165,037 (1891); 184,742 (1901); 211,564 (1911); 212,258 (1921); 241,621 (1931); 305,991 (1948). Mill-Uffiċċju Nazzjonali tal- Istatistika, Malta. 3 Fra Diegu Bonanno (1831-1902), ajk mal-Franġiskani Minuri, għex ħajtu jterraq ma' Malta jittallab il-karità biex jgħin tfal iltiema u tfajliet tat-triq. Madre Margerita De Brincat (1862-1952) waqqfet f'Għawdex, flimkien ma' Dun Ġużepp Diacono, is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta' Ġest. Madre Ġużeppina Curmi (1864-1931) kienet il- fundatriċi tas-Sorijiet ta' Ġesti Nazzarenu. Dun Alfred Gatt (1873-1937), qassis b'fama kbira ta' qdusija, kien imfittex ħafna għall-qrar u d-direzzjoni spiritwali. Mons. Ġużeppi De Piro (1877-1933) kien il-fundatur tas-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl. L-Isqof Emmanuel Galea (1891-1974) kien Vigarju Ġenerali tal-Arċidjoċesi, għalliem tal-Liġi Kanonika fl-Università, kittieb u predikatur imsemmi. V L-inħawi bejn il-Bon Pastur u Sant'Anton, fejn illum insibu Triq Sisner u Triq San Valentin, iffurmaw ruħhom bejn is- snin 20 u 40 tas-seklu li għadda. Fis-snin 50 bdiet tissawwar Triq l-Annunzjata qrib il-knisja, filwaqt li fis-snin 60 bdew jiżviluppaw l-inħawi tal-Wied, fejn insibu Triq it-Tabib Giuseppe Zammit u l-bini ta' ħdejn iċ-Ċimiterju, u l-inħawi tal-Linja: Vjal il-Bon Pastur, Vjal Sir Michelangelo Refalo, u Vjal De Paule. Aktar qrib lejna fis-snin 80 beda l-iżvilupp fl-inħawi ta' wara l-knisja, bi Triq Ġużċ Bonnici u Triq Sir Antonio Micallef, u t-triqat l-oħra ta' dik l-akkwata. 20 Fis-sena 1950 Ħal Balzan kellu popolazzjoni ta' 2637 ruħ, li telgħet għal 2734 fl-1957, 3301 (1965), 3354 (1975), 4781 (1985), u kważi ħamest elef ruħ (4938) fl-1994. Ikkwotat minn Ħal Balzan Nru 57, Ottubru/Diċembru 1981, p. 3. 22 Ara (Mons. Dun) Ġwann Dimech, Ħal Balzan — Ġrajjietu sa l-1999, Malta: Kunsill Lokali Balzan, 2004, pp. 156-157. 3 Ara Lino Borg, ''Id-Disinn tal-Faċċata tal-Knisja li Jintrama fil-Festa/' Każin tal-Banda San Gabriel — Ħal Balzan A.D. 1920 — Festa ta' Marija Annunzjata 2006, p. 41. 4 Guido Lanfranco, L-Istorja tat-Trasport f'Malta, Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 1999, p. 70. Avviż interessanti dwar is-servizz tal- ferrovija, maħruġ mill-istazzjon tal-Belt Valletta nhar it-28 ta' Marzu 1894, bil-firma ta' L. Gatt, Acting Manager tal-Malta Railwav, deher fil-ħarġa tas-Sibt, il-31 ta' Marzu 1894, tal- gazzetta Il Risorgimento, paġna 2. L-avviż jgħid li fir-raħal ta' Hal Balzan hemm il-festa tal-Annunzjata, u għaldaqstant il- ferrovija se taħdem b'mod normali, bejn il-Belt u Ħal Balzan, u bejn Ħal Balzan u l-Imdina. Ara wkoll Guido Lanfranco, L-Istorja tat-Trasport f'Malta, op.cit., pp. 101-120. 26 Dawn iż-żewġ skejjel primarji baqgħu jintużaw sas-16 ta' Settembru 1974 meta nfetħet l-iskola primarja l-ġdida fi Triq Robert Mifsud Bonnici, Hal Lija. Ara Ġwann Dimech, op.cit., pp. 340-341. Għal aktar tagħrif, ara 'L-Iskola Primarja tas-Subien il-Qadima,' Ħal Balzan Nru 41, Mejju/ Ġunju 1978, pp. 1, 4. Għalkemm l-artiklu ma jġibx isem min kitbu, jidhirli li l-awtur huwa Valentino Muscat, li bħala għalliem għamel għomru u żmienu jgħallem f'din l-iskola. Ikkwotat minn Guido Borg, ''Ħal Balzan fl-1920,7 Il-Każin tal-Banda San Gabriel — Balzan A.D. 1920 — Programm tal-Festa 1994, p. 23. 3 Ara Ġwann Dimech, op.cit., pp. 398-399. 9 Anton' (Anthonv Fenech), 'Niftakru fl-Imgħoddi,' Ħal Balzan Nru 3, Jannar/Frar 1972, p. 4. 30 Fil-kollezzjoni privata tiegħu l-awtur preżenti għandu santa tal-mewt ta' Spiridione Dimicoli, li miet nhar l-20 ta' Diċembru 1901, bil-kitba bit-Taljan, u stampata fit- Tipografia ta' 15, Sda Reale, Casal Balzan. 3l Ara Ġwann Dimech, op.cit., pp. 408-409. 32 Arkivju Parrokkjali Balzan, Libro 75, Status Animarum 1899-1902, ikkwotat minn Ġwann Dimech, op.cit., p. 409. 35 Ara (Dun) Xand Cortis, L-Evanġelju Mqaddes tal-Lunzjata, Malta: 1895, p. 209. Fl-1890 il-Kappillan Dun Ġwann Sarreo organizza grupp ta' ħaddiema biex jonvjaw il-knisja. Kienu dawn il-ħaddiema li waqqfu ċ-Circolo L'Annunziata bil- għan li jieħdu ħsieb u jkabbru l-festa tal-Lunzjata. Ara Lino Borg, 'Mal-Mixja taż-Żmien, Każin tal-Banda San Gabriel — Ħal Balzan A.D. 1920 — Festa ta' Marija Annunzjata 2005, p. 13. Iż-żgħażagħ li jissemmew kienu Valent Debono, Pio Ebejer, Valent Falzon, Pawlu Muscat, Valent Muscat, Carmelo Sammut, u Giuseppe Sammut. Ara 'Tifkira ta' Għeluq il-100 Sena,' Is-Soċjetà Marija Annunzjata tiċċelebra f'Ħal Balzan iċ-Ċentinarju tas-Soċjetà u l-Festa ta' Marija Annunzjata 1990, p. 11. 3 Ara Xand Cortis, L-Evanġelju Mqaddes tal-Lunzjata, op.cit., p.206. 4 Ma' dawn il-profeti nsibu ż-żewġ persunaġġi nisa — Ester u Abigail — li jintramaw fuq iz-zuntier, xogħol l-istess statwarju. Dawn ħallas għalihom il-Konti Francesco Manduca. Ara ''Statwi li jintramaw għall-Festa ta' Marija Annunzjata,' Każin tal-Banda San Gabriel — Ħal Balzan A.D. 1920-— Festa ta' Marija Annunzjata 2001 ,p.59. Fl-1902 il-Konti Manduca ħallas għall-induratura tal-gandlieri u l-appostli u d-dutturi li jintramaw fil-jiem tal-festa fuq l-artal maġġur. Dawn kienu ngħataw mit-Tabib Giov. Carlo Grech Delicata, professur tal-Istorja Naturali u l-Mediċina Legali fl-Università, fis-sena 1882. Ara Malta, 14 ta' April 1902, p. 2. Ikkwotat minn Anton Camilleri, 'Siltiet mill-Istorja ta' Ħal Balzan,' Każin tal-Banda San Gabriel — Ħal Balzan A.D. 1920 — Festa ta' Marija Annunzjata 2008, p. 133. $ L-istatwa ta' dan il-Papa, li fi żmienu tfakkar iċ-ċentinarju tal-Inkarnazzjoni tal-Iben t' Alla, saret bit-tħabrik ta' Edoardo Borg, li kien il-President taċ-Circolo Maria Annunziata. Ara 'Mitt Sena mill-Istatwa tal-Papa Leone XIII — 1906-2006, Każin tal-Banda San Gabriel — Ħal Balzan A.D. 1920 — Festa ta' Marija Annunzjata 2006, p.42. Ara wkoll ''Tifkira ta' Għeluq il-100 Sena,' Is-Soċjetà Marija Annunzjata tiċċelebra f'Ħal Balzan iċ-Ċentinarju tas-Soċjetà u l-Festa ta' Marija Annunzjata 1990, op.cit., p. 15. Ħasra li din l-istatwa llum m'għadhiex tintrama. 9 Ara Edward Attard, Delitti f'Malta, Malta: 2001, pp. 312-314. Din il-ġrajja jirrakkontaha wkoll Herbert Ganado f'Rajt Malta Tinbidel, L-Ewwel Ktieb, Malta: 1974, pp. 44.45, Pace, ''Isqfijiet ta' Malta u Għawdex li għexu f'Ħal Balzan, Ħal Balzan Nru 25, Settembru/Ottubru 1975, p.4. L-Isqof Pace kien skomunika 'l Manwel Dimech bl-ittra pastorali tat-23 ta' Ottubru 1911. Din l-iskomunika tneħħiet tlettax-il xahar wara b'ittra pastorali oħra tas-26 ta' Novembru 1912. 432 Ara Ġwann Dimech, op.cit., pp. 238-243. 4 Tifkira tal-Kommemorazzjoni tal-Għeluq il-75 Sena mit- Twaqqif tas-Soċjetà 'Marija Annunzjata' f'Ħal Balzan, Malta: Soċjetà Marija Annunzjata, Ħal Balzan, 1965, p. 7. Ara Pawlu Grima, 'Soċjetà Filarmonika Marija Annunzjata', f'L-Istorja tal-Każini tal-Baned f'Malta u Għawdex, Vol. 1, Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 1997, p. 251. Festa tal-Lunzjata 2010 4 Ara Carmel Bezzina, 'F'Għeluq il-Mitt Sena mid-Diżgrazzja tan-Nar li ġrat f'Ħal Balzan fl-1903,' Każin tal-Banda San Gabriel, Festa ta' Marija Annunzjata 2003, pp. 39-43. 4 Guido Borg, 'Każin tal-Banda San Gabriel', f'L-Istorja tal- Każini tal-Baned f'Malta u Għawdex, Vol. $ Skont Silvio: Cassar, l-imseħbin taċ-Circolo: Maria Annunziata kienu miġbudin aktar lejn il-Partit Nazzjonalista filwaqt li l-parti l-kbira taż-żgħażagħ li ppromwovew it-twaqqif tal-każin il-ġdid kienu jappoġġjaw il-Partit Kostituzzjonali. Ara Silvio Cassar, Il-Glorji tal-Imgħoddi ::- Garanzija għall-Ġejjieni, Malta: Każin tal-Banda San Gabriel — Hal Balzan A.D. 1920, 2010, p. 8. 9 Guido Borg, 'Każin tal-Banda San Gabrief', f'L-Istorja tal- Każini tal-Baned f'Malta u Għawdex, Vol. MA Shopping Complex, Triq il-Linja, Attard. Każin tal-Banda San Gabriel Ħal Balzan AD 1920