L-IŻVILUPP TAL-VARI TAL-PASSJONI FIL-GŻEJJER MALTIN QABEL IS-SENA 1960 Ħafna minna jsaqsu għaliex, qabel is-stilri sittin, kull ċentru fejn kienu jsiru l- purċissjonijiet tal-Passjoni kellhom tmien vari7 Biex wieħed iwieġeb din il-mistoqsija jrid imur lura għall-oriġini ta' dawn il-purċissjonijiet. Ħafna studjużi ta' l-istorja u l-folklor jaqblu li aktarx li dawn il-purċissjonijiet bdew fit-tieni nofs tas-seklu sittax fir-Rabat ta' Malta, Aktarx li dawn kienu joħorġu tard fil-jum tal-Ġimgħa l-Kbira biex jagħtu qima lil Kristu Mejjet. Għall-ewwel kienu joħorġu b'Salib u numru sabiħ ta' nies. Maż-żmien beda dieħel fl-użanza, il-Monument (mill-Latin monumentum li tfisser qabar)ż.— Dinid- drawwa kienet waslet mill-gżira ta' Sqallija fejn filgħaxija fit-tard kienu jsiru purċissjonijiet tas-Salib l-Iswed, fejn kienu joħorġu bil-Monument u bil-vara tad-Duluri. Bħala tifkira, fir-Rabat (Malta), il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira kienet toħroġ fit-tmienja ta' filgħaxija, u tidħol madwar nofs il-lejl': Biex tgħaddi l-purċissjoni kienu jqabbdu l- kandelabri u t-torċi. Il-ħatab taż-żebbuġ kien ikun merfugħ f'diversi knejjes li minn quddiemhom kienet tkun se tgħaddi l-purċissjoni. Bħala tifkira ta' dawn il-purċissjonijiet, fir-Rabat ta' Malta, il-Monument kien ikun akkumpanjat mill-abbatini tal-Katidral ta' l- Imdina, li kien ikollhom friegħi żgħar taċ-ċipress fuq spallejhom, u kienu jkantaw is-salm Miserere, flimkien mal-qassisin tal-katidral ' Il-Vari: Waqt li fir-Rabat kienu jsiru dawn il-purċissjonijiet fil-jum tal-Ġimgħa l- Kbira, fil-Belt Valletta bdew deħlin il-purċissjonijiet li kienu jsiru fil-ġimgħat tar-Randan. Dawn kienu magħrufin b'diversi ismijiet, bħal stazzjonijiet (mill-kelma bil-Latin statio li tfisser bilwieqfa), u / venerdi di Marzo. Kien il-Papa Girgor XIII li fl-4 ta' Awissu ta' l- 1573 ħareġ il-Bolla Pastoris aeterni li biha ta indulġenzi speċjali lill-fratelli tas-Sagrament li jagħmlu dawn l-istazzjonijiet. F'dawn il-purċissjonijiet kienu jieħdu sehem il-fratelli wara standard iswed u l- patrijiet Dumnikani li kienu jkunu wara s-Salib tal-Kleru. Warajhom kienu jimxu żewġ daqqaqa tal-vjolini u xi erba' kantanti libsin is-suttana u l-ispellizza.. Dawn kienu jkantaw il-Miserere u kien ikollhom vara tal-Madonna. Din il-vara aktarx kienet id-Duluri. Maż-żmien, dawn il-purċissjonijiet bdew isiru mill-fratelli tal-Kurċifiss, tal-Belt Valletta. Bdew joħorġu purċissjoni kull ġimgħa b'vara waħda tal-Passjoni. Wara l-Monument u d- Duluri bdew deħlin il-misterji tat-Tbatija tar-Rużarju, għalhekk daħħlu l-ewwel misterju ta' l-Ort, it-tieni misterju tal-Marbut, it-tielet ta' l-Ecce Homo, l-Imgħobbi u l-Veronika għar- raba' misterju u l-Vara l-Kbira l-ħames. Tant kemm fil-Belt kienu saru stabbiliti l- knejjes stazzjonali li minnhom bdiet issir il-purċissjoni tal-gimgħat tar-Randan. Dan sar fl- 1778. Il-vara ta' l-Ort kienet tidħol fil-knisja tal-Madalena, il-Marbut jidħol fil-knisja ta' Sant' Ursola, l-Ecce Homo f' ta' Santa Katarina, l-Imgħobbi u l-Veronika fil-knisja tal- Griegi u tal-Ġiżwiti, u l-Vara l-Kbira fil-knisja ta' Santu Rokku. Id-Duluri kienu jdaħħluha fil-knisja ta' San Ġakbu. ' Maż-żmien, dawn il-vari tant daħlu fil-qalb tal-Maltin u l-Għawdxin, li saru magħrufin b'ħafna ismijiet. — Il-vara ta' Kristu fl-Ort hija magħrufa bħala L-Ort, Taż- Żebbuġ u Kristu fl-Orazzjoni. Il-Marbut magħruf ukoll bħala tal-Kolonna waqt li l-Ecce Homo bħal tal-Porpra. L-Imgħobbi huwa r-Redentur, La Bajulazione u Portante La Croce' Il-Vara l-Kbira kienu jgħidulha wkoll La Vara, Le Marie u La Crocifissjone ' Il- Veronika l-unika li m'għandheix isem ieħor. Id-Duluri jgħidulha wkoll l-Addolorata, l- aktar f'Għawdex. Żviluppi: B'hekk is-sett tradizzjonali Malti ifforma ruħu bi tmien vari tal-Passjoni. Maż-żmien dawn il-vari raw tibdil. Għall-ewwel l-Ort kellu figura waħda, dik ta' Kristu, iżda wara deher l-anġlu u aktar tard ukoll żewġ anġli. L-aktar bidla li tispikka kienet dik li għamel Karlu Darmanin għall-purċissjoni ta' Bormla' fis-sena 1878 fejn naraw żewġ anġli fil-vara ta' l-Ort, wieħed bis-Salib u l-ieħor bil-Kalċi. Forsi din l-idea mhix ta' Karlu Darmanin, għax fiż-Żejtun, fil-kampnar hemm vara ta' Kristu f'estasi mixħut fl-art ma' żewġ anġli. Liema ġiet l-ewwel ma nafux. L-Ort ta' Ħal Qormi wkoll għandu żewġ anġli; dan aktarx sar minn Vincenzo Cremona li kien student ta' Karlu Darmanin. ' Il-Marbut narawh dejjem ma' kolonna li tkun ma' ġenbu jew warajh, għalkemm il- Belt Valletta kellha vara komplessa li kienet turi lil Kristu bil-porpra u warajh kien hemm kolonna. Din kienet isservi ta' żewġ vari, dik tal-Marbut u dik ta' l-Ecce Homo.'' figura ta' l-Ecce Homo narawha jew bilwieqfa jew bilqiegħda. L-Imgħobbi dejjem narawh figura waħda bis-Salib. Il-Veronika kienet tkun b'figura waħda, iżda Karlu Darmanin għamel waħda b'tifla ħdejha għall-purċissjoni tal-Mosta; din saret fl-1895. Il-Vara l-Kbira hija dejjem b'erba' figuri, waqt li l-Monument hu eċċezzjoni tas-sett għaliex juri lil Kristu f'urna dekorata bl-anġli. Id-Duluri kienet tkun jew figura waħda, l- aktar f'Għawdex, jew bl-anġlu, bħal dik magħrufa bħala Ta' Settembru, jew b'San Ġwann. Hemm każ uniku, dik ta' Ħaż-Żebbuġ, fejn naraw lid-Duluri bi tliet figuri, il-Madonna, anġlu u San Ġwann. $ Kien fis-sena 1907 meta Ħal Qormi daħħal vara ġdida. Dik ta' Ġuda jew tat-Tradiment ta' Ġuda. 1: Hekk kienet is-sitwazzjoni f'Malta qabel is-snin sittin. Kull ċentru kellu sett ta' tmien vari, iżda Ħal Qormi kien l-uniku każ fejn kien hemm disgħa. Ta' min jgħid li l-vari tal-Passjoni raw tibdil fil-meterjal li minnu kienu magħmulin. Għall-ewwel dawn bdew bħala manikini iżda maż-żmien daħlet il-kartapesta. Eżempju ta' sett vari manikini huwa dak tal-Birgu. Bħalu, illum hemm tlieta oħra f'Għawdex. Kien hemm żmien meta bdew jużaw partijiet ta' l-injam għall-vari tal-kartapesta. Eżempju ta' dan hija d-Duluri ta' Ħal Qormi. Din il-vara għandha l-wiċċ u l-idejn xogħol ta' stukko tas-seklu tmintax, waqt li l-kumplament tal-figura huwa tal-kartapesta, għax il-partijiet tal- vara ta' qabel li kienet manikin użawhom għall-vara tal-kartapesta. ' Ġorġ Aquilina Il-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt TAU Malta 1986 p.26 3. Anthonv Casha, 'Il-Purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex Stamperija Indipendenza 1992 p.15 4. op.cit, P.15 5, Ġ. iil- 9, Charles Galea Scannura f Il-Processjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex, Ġ. Joseph Mizzi Il-Ġimgħa l-Kbira f' Ħaż-Żebbuġ Sebio Photo Studio Żebbuġ, Malta 1992 (mhux paġnat) Joseph F. Grima f' Il-Purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f'Malta u Għawdex, Fl-erba' paġni li ġejjin daħħalna kopja tal-fuljett li tqassam waqt il-wirja ta' mudelli 'Il-Gallerija Maltija' li saret Fil-Fover, National Labour Centre, Hamrun, mill- 24 ta' Marzu sa l-24 ta' April, 2000. Fih hemm l-artikolu ta' Angelo Dougall, 'The