qa 73 IL-GIMGĦA L-KBIRA KIF NIFTAKARKHA JIEN Il-gimgha tal-Gimgha l-Kbira, fil-fehma tieghi, hija l-isbah zmien biex it-turista jigi hawn tlalta jqatta' gimgha btala, mhux biss ghax tigi fir-rebbiegha, izada wisq aktar ghax ma tulha aktar isib x'jara u japprezza, Gziritna, bhala pajjiz misrani, kienet, sa ftit ilu, tghozz il-hafna drawwiet religjuzi li missirijietna dahhlu fostna maz-zmien. Jien ilhaqt bosta minn dawn id-drawwiet; billi marridx li jintesew irrid innizzilhom hawn kif ghadni niftakarhom jien, Ahna l-Maltin konna niccelebraw il-jiem qaddisa tal-Gimgha l-Kbira wara' thejjija tul ir-randan, bis-sawm u l-priedki tal-ezercizzi, Ilkoll konna nidhlu fl-ispirtu qaddis ta' dawk il-granet. Ghadni niftakar li fi zmien ta' sawm, il- bejjiegha tal-halib ma kienux jghajtu ''ilarm tal-halib'' izda Hawn ta' l-Abjad,'', Ha kienux jghidu ''Se niekol', izda Se noftor.j , biex bhallikieku ma jinvrofanawx l-ispirtu ta' dawk il-jiem ta' penitenzaij Fil-gimghat tar-randan, il-fratellanzi l-kbar ta' l-ibliet kienu jgħamlu xi funzjonijiet fl-oratorju taghhom, fosthom dik li kienu jsejhulha tad-dixxiplina, F'riglejn l-altar kienu juogsu kurcifiss imdaqqas, u waqt il-kant tal-Miserere jew ta' l-istabat mater, il-fratelli kienu jitilghu tnejn tnejn, ghar- kubtejhom fuq tavit ahmar biex ibusuh, u waqt li jkunu tilgħin kienu jaghtu fuq spallejhom bid-dixxiplina, li kien ikuli habel b'hafna ghoqod. Il-fFratrllanza tal-Kurcifiss li hemm fil-knisja ta' Giezu il-Belt, kull nhar ta' Ġimgha, kienet taghmel proces- sjoni b'wahda mill-vari, F'Hadd Lazzru kienu jghattu il-kwadri, l-istatwi u l-kurcifissi kollha tal-knisja bi drapp vjola. Dan kien isir fil-knejjes kollha, Fl-ahhar gimgha tar-Randan, issir il-processjoni tad-Duluri mill-Fratellanza tal-Kurcifiss ta' Giezu, u jattendu ghaliha mijiet ta' devoti,ftit minnhom hafjin jew bil-kalzetti biss, Fiha jiehu sehem ukoll l-Arcisqof, Il-Gimgha l-Kbira kienet, u ghadha tibda bhar Hadd il-Palm jew Ħadd iz-zebbug, li jfakkar id-dhul trijonfali ta' Kristu f'Gerusalemm., Dakinhar filghodu, qabel il-quddiesa kantata, kienet issir vrocessjoni minn bieb ghall-iehor tal-knisja; il- qassisin bil-palma f'idejhom, u l-abbatini bil-frieghi taz- zebbug, X'hin il-processjoni kienet tasal quddiem il-bieb il-kbir, zewg qassisin kienu jidhlu gewwa u jaghlqu l-bieb warajhom, Minn hemmgew, dawm kienu jkantaw il-vers ''Gloria laus et honor tibi sit,,,..''ecc,.. u minn barre, il-qassisin l-ohra kienu jissuktaw il-vers, X'hin jispicca l-kant tal- versi, dak li iċien jerfa' s-Salib, kien ihabbat tliet darbiet mal-bieb bill-lasta tas-salib, u mat-tielet daqqa il-bieb jinfetah u kulhadd jidhol u tibda l-quddiesa, Kienet drawwa sabiha dak inhar, tara rgiel b'xi werqa taz-zebbug fill-pavru tal-glekk, u in-nisa jhabirku biex jiċdubbaw ftit biex jaharquh nhar Sibt il-Glorja, u kull nhar ta' Hamis wara l-Imwiet, Sal-Koncilju Vatikan II, il-funzjonijiet tattlitt ibiem t al-Gimgha l-Kbira kienu jsiru filghodu. jara' nofs inhar kien jitkanta l-Ufficcju tat-Tniebri, Matul dawk it-tlitt ijiem, il-knisja kienet tkun fid-dlam, bilkemm kont tara timxi, F'nofs il-presbiterju kienu jqeghdu kandelabru, li kienu jghidulu l-Barabba, li fuqu kien ikun hemm tlettax il-xemgha kannella. Wara' kull salm li jispicca, kien johrog abbati bl-istuta u jitfi wahda mix-xemghat, Malli tintefa' l-ahhar xemgha, il- qassisin fil-kor, kienu joqghodu jhabbtu s-sedili ghal-ftit sekondi, u ehna t-tfal kien ikollna xalata naghmlu l-istorbju billi nfacaghu ic-cuqlajti jew inhabbtu mal-bibien, Nhar il-Homis filghodu, il-Knisja kienet tnehhi il-luttu ghal-ftit minuti, biex tfakkar it-twaqqif ta' l-Ewkarestija, u mal-kant tal-Glorja, kien jieqaf id-daqq kollu tal-qniepen kollha, sa nhar is-Sibt filghodu, Minflok qniepen kienu juzaw cuqlajti ta' l-injam, Fi tmiem il-quddiesa kienet issir ir- revozizzjoni solenni tas-Santissmu ghall-kavpella tas-Sepulkru, li kienu jarmawha bix-xeni bhat-tijatru. Wlara' l-funzjoni, l-altari kienu jigu mnezzghin minn kull armar ta' triehi, ecc.. Wars nofsinhar kienu jibdew il-visti tas-sebgha knejjes. Kienet tassew edifikonti dik ta' tant nies jimxu wara s-salib minn knisja ghall-ohra, bil-kuruna f'idejhom jghidu r-ruzarju b'lehen gholi, b'gabra u qima tassew ezemplari. L-aktar li kienet tolqotni, lili, bhal tifel, kisnet id-dehra ta' tant : irgiel flimkien ma' marthom, u bosta drabi ma' uliedhom, li bla misthija ta' xejn kienu jgħamlu l-visti bhala familja wahda. Dak iz-zmien, waqt il-visti, ma kontx tisas' hlżef il gekulat- orja ''Nadurawk, o Gesu', u nberkuk, ghax b'Salibek u l-mewt Tieghek Inti fdejtna' li kienet tinghud flok il-glorja. F'hafna knejjes wara' nofsinhar, kienet issir il-priedka tat-tliet sieghet, dwar is-seba' kelmiet li Sidma Gesu kien qal minn fuq is-Salib, Kienet priedka twila li aktarx kienu jaqsmuha f'xi tlieta jew erbgho taqsimiet, biex il-predikatur jistrieh ftit; fl-intervall kienu jkantaw xi re sponsorji minn tal-Ġimgha l-Kbira. Ghadhom jissemmew dawk tas-surmast Kan, Dak iz-zmien, jien kont inkanta fil-knisja ta' San Filipsu Neri ta' L-Isla mas-surmast Antonio Pace (Baghbusu) ta' Bormla. Kienet tkun dehra tassew kommoventi dik tad-denozizzjoni ta' Gesu Me jjet minn fuq is-Salib, xhin zewg sacerdoti kienu jitilghu bis-slietħem mas-Salib biex imniz- ziuh, u joeghduh fuq speci ta' sodda. F'bosta parrocci, hhor il-Gimgha l-Kbira wara' nofsinhar issir processjoni bki tmien vari tal-kattaposta li jirrapprezentaw diversi waqtiet mill-Passjoni ta' Sidtna Gesu' Kristu, originati mill-Fratellonzi tal-Kurcifiss. Antiki hafna huma dawk tal- Belt u t-tlitt ibliet tal-Kottonera, il-Fratelli tal-Belt u ta' l-Isla kienu jilbsu kunfratija u barnuz ta' l-ixkora, i muzzetta sewda, bil-oriecq, u b'Salib ta' l-injam ta' xi zewg piedi u lanterna zghira f'idejhom. Dawk ta' Bormla jilbsu konfratija sewda, u dawk tal-Birgu vjola. Fi tfuliti kienet ghadha ma dahletx id-drawwa li f'dawn il-proce ssjonijiet idahhlu rgiel libsin ta' centurjuni u suldati Rumani, profeti jew mambri tas-sinagoga. Kellna biss, barra l-fratelli, is- seba bandalori bid-drasp tal-bellus bis-seba' kelmiet ta' Kristu minn fuq issBnlib, u bandalora ohra kbira bis-sigla ta' MI l-imperu ruman S8,P.Q.R. (Senntus Polulusġue Ronahus) li ahna t-tfal konna nfissruha 'Sei Pastizzi u Quattro Raviodi', Kien ikunhemm ghadd ta' tfal libsin zimarri taċ-dsmask biex isommu xi lonterna jew xi simbolu tal-Passjoni, bhalma huma kuruna tax- xewk, imsiemer, ecCcc.,. Dawn il-processjonijiet jifthu bl-ist- andarà tal-fratellanza b'zewg irgiel ma' genbu, wiehed bil- Fiz-zmien meta ma kienx hawn kumdita' biex wiehed jigri minn post ghall-ienor, ahna tal-Kottonera aktarx konna mikkunt entaw ruhna bil-vrocessjonijiet taghna, Konna nahsbu li l- vari taghna kienu l-isbah, Jghidu li x'uhud minn dawn il- vari inhadmu fi Svanja, izda ohrajn saru Malta, Dak iz-zmien, f'Malta kellna bosta jahċmu fil-kartanvesta, mill-ahjar, fosthom jissemmew Karlu Dermanin, Cenu Bonelià, Toni Chircop (Mill-Isla), u Salvu Pssilc minn Bormla, Ahna ta' l-Isla l-ewwel konna naraw il-processjoni taghna hierga, Fi zmieni, l-Isla bi hgara kienet tingabar fuq il-Vitorja biex tarha hierga, Kulhadd kien jilbes skur, l-irgici bil-libsa tad-djagunar, li aktarx kienet tkun l-istess wahda tat-tieg, bl-inkravata jew coff iswed, bil-kappell pastizz jew nofs tomna. In-nisa kienu jilbsu l-għonnella tal-harir ikkurdunat. tara lil-hadd inejjem nhar il-Gimgha l-Kbira. Ir-Redentur kien minn dejjem fic-centru tal-processjoni taghna. Il-Harsa tieghu penetranti li fl-istess hin tnissillek tama kienet thajjar folla kbira ta' devoti biex jimxu warajh, min biz-zrbun, min bil-kalzetti, min hafi. Is-sodsa ta' Kristu mejjet, li konna nsejħulha l-Hunument, ghad li hi s semplici, hija artistika hafna, Ir-reffiegha tal-Munument ma kienux jilbsu l-konfratija bhall-ohrajn, imma bhal cassisin, bl-ispellizzae u s-suttana, Qabel il-Vara l-Kbira timxi l-banda Queen's Own, li kienet iddiq marci funebri sbih, u wara' l-vara jinxi l-Kapitlu, Sa ftit ilu, il-kanonci kienu jilbsu l-kawpamanja bl-armellin, Fl-ahhar tohrog id-Buluri, Fi zmieni kienu ziedulha l-San Gwann minflok l-anglu li kellha li kollu l-imsiemer u l-kuruna f'idejh, Minn hawn konna mmorru nigru bisx milhqu ta' Bormla, fejn l-aktar li kienet tigbed l-attenzjoni kienet lċistatwa tassew sabiha ta' Kristu fil-Gnien taz-Zebbug. Kristu hawn qieghed mixhut jitlob minn tulu fuq il-blat, b'ghajnejh lejn is-sema, Ir-Redenteur jghidu li huwa xoguol ta' Mastru Pawl Àzzovardi mill-Belt. Il- Banda San Gorg, tal-post, hija maghrufa ghall-marcijiet funebri sbieh li ddoqq. Ghadhom jissemmew dawk ta' Melilli 'l-Ultima Caduta'', FIl-Cipressoji, u ta' HMeruzzi 'Venerdi Santoll, u ohrajn. Hawn kellhom ukoll id-drowwa li fuq il-bradella tal-vara l-Kbira u tad-Duluri, iceghdu xi subien imlibbsin biss bis-suf tan- nghag. Trid tara dark il-povri tfal itertru bill-bardi X'hin dawn iz-zewg vari kienu jaslu biex jaqsmu minn Triq l-Oratorju ghall-Triq San Gorg, kien jinhtegilhom idawru s-salib b'xi mekkanizmu minn taht il-bradella biex ikunu jistghu jghoddu bla ma jahbat, minhabba li t-triq dejqa. Sadattant fil-varrocca, is-sagristani, mgehejjunin minn xi dilettanti, malajr malajr inchhu minn mal-hitan tal-knisja id-damask iswed u jarmaw l-ahmar biex sa l-ghoda filghodu l-knisja tkun tidher imzejna ghall-'Glorja', Minn Bormla konna nmorru nigru l-Birgu biex ssraw il-vari libsin ilbies tal-harir u tal-beklus bill-glalen tad-deheb bhalma juzaw fi Soeaħjja. Sbieh huma il-vari tal-fMarbut u ta' l-Ecce Homo, xoghol tal-Bormliz Mastru Salv Psaila. nizbaljax, hownhekk is-sodda ta' Kristu Mejjet Mija tal-fidda mmuntata fuq il-plaxx guunar. Hawn ukoll, minhabbr d-djuq tat- toroq, f'certi vostijiet kien ikollhom idawru s-Balib, Il-banda Duke of Edinburgh, bhal imkejjen ohra ddoqq marci funebri ta' surmastrijiet lokali u barranin, ara li nkunu rajna l-orocessjoni tal-Birgu, konna netghu lura l-Isla, biex narawha diehla, Minn fuq il-Vitorja fejn il-knisja, konna naraw dehra Ċerm sabiha, bil-vari mqassmin ma' Triq Irjala b'dik il-mixgheln kollha. Sadattant fil-knisja kienu jzarmaw il-bankuni tal-vari kollha, u kull wahda li tidhol fil-knisja kienu jpogġuha fuq zewg striopi, izormaw ha, u jibqghu dehlin bihom fl-oratorju tal-Kurcifiss, biex sa l-ghada filghodu fil-'Glorja', il-vari kollha jkunu f'posthom, F'xi snin, biex inbiddlu, missieri kien jehodna bill-lanca li kienet tiswa sitt habbiet, u fil-festi sold, biex naraw il- wrocessjoni tal-Belt li tohrog minn ghand il-vatrijiet ta' Giezu, U konna milhguha ghoddejja minn Strada HMercanti li kienet tkun mahnuqa bin-nioes, Kicn ikunhemm hemda liema bhaln, kul- hadd attent ihares lojn il-vari. Kif kien qal tajjeb wiehed gornalista taljan li inzerta kien hawn Malte, 'hemda liema bhala li waqt li ghaddejja l-processjoni, meta jdoqq l-arlogg tal- knisja, tisthajlm qed idoqq nofs il-lejl,'i Il-processjoni tal-Belt minn dejjem kien ikollha ghadd kbir tse' fratelli, xi uhud wicchom mghotti bil-barnuz, ohrajn 1s. Ohrajn kien ikol lhom meghhom tifel zghir, aktarx xi nevuti jew filjozz, izomn- ilhom il-kurdun, drawwa li kont tiltaqgha maghha fil-processjo- nijiet kollha, Fil fehma tieghi, l-isbah fost il-vari tal- Belt, hija il-Vara l-Kbira, Quddiemha timxi il-Banda Cittedina La Vallette, armata sa snienha, bil-Kumitat taghha kollu, iddoaq marci funebri sbieh, fosthom ukoll ta' Chopin, L-istandard tal banda, mkebbeb fuq spallejn ir-reffiegh, flimkien mal-katuba, kienu jkunu mghottijin bil-krep iswed. Kienet dejjem tin- pressjonani is-sodda ta' Kristu Mejjet, xoghol majestuz, b' dawk l-erbgha onġki, xoghol il-maghruf Kerlu Darmanin. FU l-erbghat-irjus tieghu kienu jimxu l-kononci ta' Son Pawl tal- Belt, libsin il-kappamanja u l-armellin, fuq ir-rukkett tal- vistu bil-bizzilla bexxa u stola sewda. Ir-refficgha tal- Monument, hawnhekk ma jidhrux, ghox jerfghu minn taht, u jkunu mghottijin bil-faldravpa tal-bellus ahmar, Wara l-Manument jimxu t-tfal tal-kor ta' San Galbbu, libsin ta' abbatini, jkantaw strofi mill-'Misererett toht it-tmexxija ta' Charlie Lowell. Wara dawn kienet timxi il-komunita' Frangiskana mat- terzjarji taghha. Taghlaq il-orocessjoni il-vara tad-Duluri, b'ghadd gmielu ta' devoti jimxu warajha, bhala weghda ta' xi grazzj maqlugha. Meta kżbnet tispiccz il-processjoni. missieri kien jehodna ghand 'Zewwrigni' biex nichdu xi haga; jien u huti konna nixorbu xi flixkun ginger jew luminota tal- kulur, ommi ftit kofe', u missieri konvillier bil-gulep tal- harrub. Wara l-qrocessjoni kulhadd imur lura lojn daru ghijjien, lest biex l-ghada jqum kmieni ghall-glorja. X'uhud minnha t-tfal, konna mmorru l-knisja, biex mal-''glorjalt ndoqqu l- aniepen, naghmiu xi ftit ta' l-istorbju, nikxfu l-inkwatri tal- altari, izda ohrajn kienu jippreferu imorru f'xatt il-bahar, biex mad- daqq tal-qnicpen tal-'Glorja' jeoqbzu l-bshar, u in- nisa jkebbzu xi ftit frieghi taz-zebbug f'xi tagen biex ibahhru d-dar. Bosta minn dawn id-drawwiet.illum spiccaw fix-xejn , iz- zminijiet tbiddku, u maghhom il-fehmiet u l-gosti tan-nies, u ' l-knisja taghmel li tista' biex taggorna ucz-zminijiet toflum, It-tajjeb hu, li sa din is-sens stess, il-Maltin xorta iffrek- wantaw fl-eluf, ic-cerimonji tal-knisja u l-processjonijiet b'gabra, hurqa u hegga mhux anqas minn dik ta' l-imghoddi,