PAJJIŻ IL-WARD U D-DWEJJAQ Il-Palestina, l-art fejn twieled, għex u miet Ġesl, fi żmienu, kienet imqas- sma. fi tlieta: il-Lhudija, pajjiż il-għo- ' nja u l-għorrief; imma art mielħa u ħawlija; il-Galilija, pajjiż il-foqra u l- ġaħlin, imma art ħelwa u għammiela; il s-Samarija, art hekk hekk, imgħam- mra b'nies għedewwa taż-żewġ taqsi- miet l-oħra: il-Galilin u l-Lhud. ' Nażaret tinsab fit-taqsima li jgħidu- lha Gaiilija. Fiż-żmien ii kienet tgħam- mar fiha Mirjam, omm Ġesii, Nażaret kienet naqra ta' raħal, żgħir u fqir, b'xi għaxra jew ħmistax-il dar (jew aħjar gorboġ), kull dar magħmula minn kamra. waħda f'wiċċ l-art, u għar taħt l-art, wara, quddiem, jew ma' ġenb il-kamra. Issa hu magħruf aħjar — minn qabel kif kienet Nażaret dak iż- żmien, għax l-art ma' dwar id-dar tal- Madonna, dal-aħħar, il-Franġiskani kixfuha sal-blat, billi sa jibnu hemm knisja ġdida: il-knisja tal-Lunzjata. jk k k Nazaret qegħda fuq l-iġbla, u wkoll, bejn l-iġbla. Għax fil-Galilija hemm wetgħa kbira, jgħidulha s-Seħel, li lejn ix-Xmiel, jew Nord tagħha, għandha l-iġbla. Fuq dawn l-iġbla, hemm ħofra għamla ta' nagħla, jiġi- fieri miftuħa min-naħa waħda u ġewwa dil-ħofra. tinsab Nażaret, Il-lum din il-belt kibret sewwa, għax fiha fuq it-tnejn u għoxrin elf ruħ. Kib- ret bis-saħħa ' tad-Dar tal-Madonna, għax imħabba fiha jmorru jżuru lil-Na- żaret għadd kbir kull sena ta' żawwa- rin, u jonfqu hemm ħafna flus. Minn dawk li jgħammru fiha. tmient-elef biss huma Misilmin; l-oħrajn kollha Insara, barra minn ftit Lhud. L-Insara ma humiex kollha Kattolki; l-aktar li hemm Griegi Xismatki, u hemm ftit Protestanti. wkoll. Dawn in-nies jgħi- xu jew mir-raba u l-bhejjem, jew jaħ- dmu xi sċngħa — ħajjata, skrapan, ħaddieda u naġġara. Kotra minnhom jaqdu lir-Rħieb Ewropijin, lima hemmx minnhom bi ftit, irġiel u nisa, ta' kull iewn u ta' kull għamla, u f'Nażaret għandhom skejjel u sptari- jiet. : Oħrajn jgħixu bil-għakkarija. Nażaret, ingħid għalija, ma. togħ- ġobnix. Qegħda ġewwa ħofra, u għad li djul l-iġbla ta ma' dwarha fihom għadd ta' siġar — żebbuġ, ħarrub, bajtar tal-Indja, tin, żnuber, għargħar, lewż u dwieli — tħares fejn tħares ma' dwarek ma tarax għajr iġbla: quddie- mek, warajk, fuq leminek u fuq xmie- lek. Imkien ma tara i-weta' u l-ftuħ. Tħossok donnok maħnuq, magħluq ġewwa konka, imdawwar. bil-ħitan minn kull imkien. U anqas in-nies tagħha ma huma minn tagħna. Fl-Evanġelju hemm miktub (San Ġwann I, 46) li n-nies ta' Nażaret fi żmien Ġesti kienu magħdu- da b'nies ħżiena. U li darba (San Lu- qa IV, 29) riedu jixħtuh minn fuq xi mkien għal isfel, talli ma qabilx magħ- hom. U għad li minn dak iż-żmien 'il hawn għaddew xi elfejn sena, in-nies ta' Nażaret ma tbiddlux wisq. Wieħed Franġiskan, Patri Kwaresmiju, ħalla miktub li fi żmienu, in-nies ta' Naża- ret kienu b'id waħda jilqgħu l-għotjiet li tagħtihom, u bl-oħra jaqbdu l-ġebel biex jitfgħuhulek (Elucidatio: Terrae Sanctae, Tomo II, p. 818). Franġis- kan ieħor (P. Cassini da Perinaldo) ki- teb li kienu jixħtu klieb u qtates u fi- rien meita u ġebel għal ġewwa l-bitħa tad-Dejr, jekk ir-Rħieb ma jagħtuhomx dak li jridu. ħmar jew mogħża jew ġemel, ikarkruh għal quddiem il-bieb tad-Dejr u jħal- luh jinten hemm, Fra Ġaċintu Gorsek, Franġiskan, qal lili li darba quddiemu, qatgħa. rġiel minn Nazaret, marru għand il-Patri Gwardjan ta' hemm u qalulu jagħti- hom il-flus, għax il-flus, qalu huma, għaliehom jiġu mill-Ewropa, mhux għall-Franġiskani. Darba oħra. (u dan rajtu b'għajnejja) bdew jerfgħu l-kan- tuni tal-ġebel u jitfgħuhom fuq il-bieb tal-knisja, għax sabuha magħluqa, me- ta ġew jiżfnu, jgħannu uu jwerżqu biex jagħmlu tieġ waqt li r-Rħieb kienu jgħidu l-Uffizju. Imma kull ma hemm Nażaret ma hux kollu ħażin. Jekk toħroġ ħarġa barra mill-belt, iddur dawra ġewwa i- egħlieqi, tħossok tistaħja. Għax ibħal ma għedt qabel, il-Galilija ma hix art ħawlija; bħan-nħawi ta' Ġerusalem. U wara x-xita jinbet qatiegħ ħaxix ġew- wa l-widien u ma' tul il-moġor, u fuq is-sisien u l-isinda tal-egħqiebi, U tif- taħ kotra ta' ward tal-barr, biċċa bħal ta' Malta u biċċa isbaħ minn ta' Malta. Waħda mid-dehriet li: jolqtuk, hija l-kotra ta' pepprin imżewwaq li hemm dik in-naħa. Hawn Malta. fil-egħlieqi ma tarax għajr pepprin aħmar, u dar- ba fil-kemm xi pepprina kaħla, jew bajda. Hemm m'hux hekk. Hemm tara ħrieġi ta' pepprin aħmar, pepprin ikħal u pepprin abjad. Tarah jaqta' fuq l-aħdar tal-ħaxix, fis-sirġa tax- xemx, u jixxejjer mal-fewġa bierda. Qatt ma. tixba' tħares lejh. Għobbejra, xeħt ir-riħ, tfief, duħħa- net l-art, mamma-żeiża, suffejra, ħobb il-qamħ, ingliża, sieq l-għasfur, hemm kollox bħal ta' Malta. Imma hemm jagħmel ukoll ward sabiħ li hawn Mal- ta ma jinsabx. Hemm bħal vjoli, bla fwieħa, lewn abjad li jbiddel u jsir ħamrani, li jinbet minn basla, donnha Il-ġnien tal-Franġiskani, u f'nofsu l-Knisja tal-Madonna tal-Biża', ftit 'il barra minn Nażaret. patata, li tkun marsusa bejn il-ġebel jew xi xaqq tal-blat. Hemm bħal selq, li jagħmel bħal tuffieħ t'Adam gerbu- bi, li meta jisfar ifuh fwieħa kbira. Din ħeiwal Il-għerq ta' dil-ħaxixa, drabi jkun għamla ta' bniedem: bis- sider u d-dirgħajn, u ż-żaqq u saqajn. Ras il-bniedem tkun il-ħaxixa. De Vġgue, minn għalija, għamel kemm il- disinn ta' dawn il-għeruq għamla, ta' bniedem, bħal issa nseit f'liema ktieb. Bagħtuli ftit żerriegħa minnha dis-sena; żrajthom hawn Malta, imma għadhom Għalhekk, kif għedt qa- bel, hemm ward sabiħ wisq fil-barr tal-Galilija, u friefet sbieħ wisq ukoll, imżewwqa, jittajru fuq il-ward, x k k Sena u xahrejn ta' dwejjaq, għax saħ- ti wkoll lil klima t'hemm isfel ma trid- hiex. Għal hekk, ngħid għalija, li kont nista', immur inżur xi żjara lil Nazaret, imma. noqgħod fiha għal kol- lox ie. Irrid aktar noqgħod Ġerusa- lem, fost id-diar maħmuġa u r-rwejjaħ, imma. wkoll qalb il-ħbebirija tal-Għa- rab ta' hemm, F'Ġerusalem, imqar jekk titla' fuq bejt, tara dawra kbira, b'għoljiet u widjien u rħula ma' dwa- rek. Jekk titkellem ma' nies, imqar jekk qatt qabel ma tkun rajthom, qi- sek qiegħed titħaddet mal-ħbieb. Na- żaret, biex tara ftit l-arja, trid titla' fuq xi għolja jew toħroġ barra mill-belt. In-nies, ikunu min ikunu, qatt ma jaq- billek tqishom ta' ħbieb. Għalhekk, ir- rid aktar in-nixfa u l-hena ta' Ġerusa- lem, mill-ward u d-dwejjaq ta' Nażaret.