IL-MATTIT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA) —— ĠUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1947- L-ISTUDJU TAL-FILOLOGIJA L-FILOLOĠIJA l-lum ingħażlet bħala itjenza u l-istudju tagħha qegħdin jindaħlu għalih għorrief u mgħallmin i imserm- mijin u magħrufin fl-aqwa ċentri kulturali. Dari wieħed kien jistudja u jaqra fuq il-filoloġija bil-fehma li jkattar il-għerf grammatikali u għalhekk il-filoloġija aktara kien ikollha sehem indaqs bħal etimoloġija, sintassi u' prosodija u l-erba' flimkien kienu jaqdu ta' taraġ biex wieħed jogħla fl- istudju tal-grammatika. Iżda l-lum. il-għorrief għarfu li l-filolo- ġija hi l-mujtieħ ta' tagħlim siewi li jitfa' dawl qawwi fuq il- ħajja, il-għerf u d-drawwiet ta' ġnus qodma li minnhom, tnisslu n-nies li jitkellmu l-ilsien li wieħed jixtieq jitgħallem. Il-filoloġija flimkien mal-friegħi l-oħra tat-xjenza, l-etno- loġija u l-arkeoloġija, jiswew biex iverrdu tagħrif kbir fuq in- nisel u t-tiswir tal-popli u hekk jikxfu l-għatd li jaħbi l-qedem fl-istorja; barra dan, igħinu wkoll biex juru l-effett li ħallew fuq il-popli tal-lum, in-nies li ħakmu u saltnu qabel, Din il-fehma kellu l-Kanonku Fortunato Ponzavecehia, meta, mitt sena ilu, fil-'Grammativa della Lingua Maltese'' kiteb : ''la lingua… 'ċ a riguardo della filologia. quel che ċ l'Isola, in eni lo stesso idio- ma si parla, in rispetto alla posizione geografica, cioċ dell'Orien. te e dell'Oċe:dente, l anello di lega, il-centro, ed il-punto di con- tatto e di trensazione.' Mela l-filoloġija tiswielna biex nikxfu l-egħruq u a-sniexel ta' l-ilsna u hekk barra li nkattru l-għerf tagħna fuq in-nisel tal- kelma inkunu nistgħu ngħożżu aktar id-don li Alla tana biex ninqdew ħalli nfissru l-ħsibijiet ta' moħħna u t-tqanqil ta' qalbna. — Fuq kollox il-filoloġija ta' l-ilsien ħi waħda mis-sisien li fuq- hom tinbena. l-letteratura nażzjonali, għax in-żogħlijiet lette- rarji kbar jintaġru u jintroqmu mhux ftit bil-għajnuna li jagħtu l-għorrief fl-istudji filoloġiċi tagħhom. Dawn i-istudji filoloġiċi għal-letteratura qishom l-istudju — tal-kuntrapont għall-mużika; bħalma l-kuntrapont jiswa biex 34 IL-MALTI iqejjes u jgħallem kif jinbnew u jintrabtu u jiżżewqu n-noti mu- żikali, hekk. l-istudju. tal-filoloġija jaqdi ta' xempju biex fuqu jingħażel il-kliem. tajjeb u srieraq ħalli jfisser sewwa l-fehma jew ir-rieda ta' min jikteb jew jitkellem. Għalhekk qabel ma jkun hemm studju għaqli u meqjus fuq il-filoloġija tal-kliem, ma tistax tissawwar letteratura ta' ġmiel b'mezz ta' dak il-kliem. Wara Agius De Soldanis dik il-ħtieġa baqgħet tinħass sa żmienna, iżda tneħħi wi erba' li dan l-aħħar intefgħu għal dan ix-xogħol. skond kif titlob is-sengħa, il-biċċa l-kbira ta' dawk li ħabblu moħhom fuq din iż-xjenza ma kellhomx it-tagħlim u t- tagħrif meħtieġ biex jidħlu għal dan iz-xogħol ta' reqqa u hekk Ħekk ġara li għalkemm. għandna. bosta kotba dwar studji filoloġiċi ta' l-ilsien Malti, ftit huma x-xogħlijiet li wieħed jista' jorbot fuqhom. Il-Professur Aquilina, il-Professur Sawdon, l- Avukat Ġ. Micallef. is-Sur Nin Cremona u s-Sur Erin, Serracino Inglott, kollha Membri Akkademiċi tal-' Għaqda tal-Kittieba tal- Malti', kitbu fuq dan is-suġġett bil-għaqal u skond, ma titlob ic- wjenza tal-lum u x-xogħlijiet tagħhom ma jagħmlux għajb lill- opri ta' awturi magħrufin mad-dinja kollha. - 'Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti li dejjem fittxet il-ġid it s-sedqa ta' l-ilsien tagħna, qatt ma baqgħet lura li ma wrietx ħrara kbira biex tħeġġeġ u tagħmel il-qalb lil min jitħajjar jin- tafa' għal dan l-istudju ta' din it-wjenza tant meħtieġa għall- iżvilupp tal-Isien Malti u b'din il-fehma f'dan il-għadd ta' l-or-- ganu tagħha qiegħda tippubblika. kontribuzzjonijiet fuq studji filoloġiċi u etimoloġiċi. (2) Prof, J7 Aquilina—' Race and Tanguage in Malta'' 1945, paġ. IL-QUĊĊIJA 85 Ix-xewqa tagħna hi li nagħmlu l-ħila lil-min jixtieq u jit- ħajjar jintafa' għall-istudji xjentifiċi tal-Malti, għax dawn jin- ħtieġu biex iqiegħdu fuq sisien aktar sħaħ il- bini tal-letteratura tiegħu. Għax fuq kollow jeħtieġ nifhmuha li min jistudja l-filo- loġija jew l-etimoloġija jagħmel ġieh u ġid lil-letteratura naz- zjonali daqs min jikteb poeżija.