U TAGĦRIF DWARU (It-tieni parti) Fil-kitba tiegħi li dehret fil- ħarġa numru 29 ta' l-Imnara (Vol.8, Nru.2, 2005) kont għidt li dak it-Taqbil li kien isir. fil-Kottonera, l-aktar f'Bormla, daż-żmien donnu li ma baqa' ħadd li għadu jaf jagħmlu. F'din il-kitba nixtieq inkompli nagħti tagħrif fuq kif kien isir, u fuq ir-regoli (bla miktuba) tiegħu. Dan it-Taqbil folkloristiku, li fi tfuliti kont nisma' l-aktar f'Bormla, kien qisu għana mingħajr kitarri, u għana mingħajr ma dak li jkun jgħolli leħnu bil-mod li jgħollu leħinhom l-għannejja. Madankollu, xorta kien taqbil 'spirtu pront'. Ħafna nies fil-Kottonera kienu jistmerru l-għana. F'dawk il-bliet kien hemm xi nies ftit jew wisq sofistikati, mogħtija għall-mużika klassika/romantika, u l-għana kienu jqisuh bħala tal-bdiewa, tal- kampanja, ta' l-irħula, ta' l-irziezet u tat-titottli (il-ħwienet tax-xorb il- baxxi). B'daqshekk ma jfissirx li ġol-bliet tal-Kottonera l-għana Malti ma kienx isir. Fil-fatt kien isir f'ħafna postijiet. Ġieli saru rapporti fl-għases tal-pulizija, u, ġieli dehru xi ittri ta' kritika fil- gazzetti. Imma l-għana xorta baqa' jsir, fil-ħwienet tax-xorb u fit-toroq. Xi drabi kien jitwaqqaf għax jinqala' xi tilwim u ġlied u jkollha tidħol il-liġi. Għal xi nies, l- għana kien vulgari u jdejjaq. Tassew li mhux kull min jiftaħ ħalqu u ħanġrietu hu għannejl Xi wħud mill-għannejja kellhom leħinhom żgarrat u li jsawwat u jdejjaq il-widna. In-nies l-aktar li kienu joġġezzjonaw kien għal dak l-għana niggieżi li kien iġib it-tilwim u l-ġlied. Imma dan ma nistgħux ngħiduh għat-Taqbil folkloristiku li qed nikteb dwaru; taqbil li kien isir bil-kwiet u bla ma jagħti fastidju lil ħadd. Kien isir fuq l-għatba tal-bieb ta' barra jew f'xi bitħa nterna, għad-difa u l-frisk ta' xi għaxija sajfija. In-nisa tad-dar kellhom it-Taqbil:— tagħhom. Kien jgħaddi minn ġenerazzjoni għall-oħra u jitgħallmuh bl- amment. Xi nisa tad-dar, imdawra b'uliedhom jew bil- qraba jew bil-ġirien, meta ma joqogħdux ipaċpċu bejniethom, kienu jehdew b'dat-Taqbil, biex jgħaddu ż-żmien sakemm jasal il-ħin għar-rużarju u għar-raqda ta' matul il-lejl. Dak iż-żmien kien hemm ċertu rispett għall- kwiet tal-ġirien minħabba. l- għeluq ta' l-ambjent, f'dak l- iffullar u t-trassis ta' djar u kerrejiet, fejn kien hemm it-trabi, x-xjuħ u l-morda reqdin jew jistrieħu. IL-BARRAMA SIGARRI U T-TAQBIL. Diġa' ktibt li l-brim tal-faxex tat- tabakk biex jinħadmu s-sigarri kien xogħol monotonu, ripetittiv u mekkaniku. Is-sigarri kienu jinħadmu bl-imqieta — il- barrama kienu jitħallsu skond kemm jobormu sigarri. Għax- xogħol kellhom bank magħmul apposta bil-garżelli, u fil- fabbrika kien ikun hemm jaħdmu daqs ħmistax-il lavranta. Nannti Vitor, 'il- prinċipala' kienet taħdem tqatta' l-weraq tat-tabakk. tal-Virġinja f'faxex tal-wisa' ta' sigarru. Nannti kienet taf il-ħajja tagħhom u tal-familja tagħhom, u kienet tagħdirhom fil-problemi u tgħinhom kif tista'. Il-ħajja morali ta' żmien ir-Reġina Vittorja baqgħet tiddomina l- ħajja ta' kuljum anke wara tant snin mill-mewt tagħha. Kienu żminijiet oħral Donnu li dan it-Taqbil kien 'endemiku' għal Bormla biss. F'dawk is-snin ta' tfuliti u f'ħajti kollha, qatt ma smajtu mkien ieħor. Kif faqqet dik il-gwerra qalila, u ħarbtet u ferrxet lin-nies tal- Kottonera ma' Malta kollha, qatgħet u qatlet min jaf kemm folklor, leġġendi, drawwiet u għajdut li kienu magħġuna man-nies ta' dan il-lokal. B'hekk ħafna mill-folklor tal-Kottonera ntilef darba għal dejjem. Kien hemm individwi tabilħaqq gwappi u maħluqin għat-Taqbil. Fosthom kien hemm min kellu leħnu tajjeb ukoll għall- għana. It-Taqbil kellu r-regoli tiegħu bla miktuba. Kienu jżommu s-suġġett li jintgħażel u t-Taqbil isir fuq l-istess suġġett. Kienet tidħol xi daqsxejn tal- pika, u xi mħatri kienu jsiru wkoll. Ma kinux jippermettu ripetizzjoni tal-kliem imqabbel. Ta' tifel li kont, kont nibqa' mistagħġeb kemm dawn in-nies kienu jafu jgabblul Xi kliem 'l hinn u 'l hawn kien ikun qadim, bħal 'mitralja', u jien ma kontx nifhmu. It-Taqbil kien qisu maratona ta' min iqabbel l-aktar, u kien jinħtieġ vokabularju vast. Biċċa xogħol iebsa meta tqis li kollox kien isir 'spirtu pront'. Fost il-barrama tas-sigarri li kienu jaħdmu fil-fabbrika ta' nannti kienu jagħtu d-dritta lil Zolli tas-Sajjied għax hi kienet meqjusa li kellha l-akbar esperjenza u l-aktar li kienet taf tqabbel. L-GĦAŻLA TAS-SUĠĠETT Is-suġġett kien jintgħażel bi ftehim bejn il-qabbiela. Kien hemm ħafna minn fejn tagħżel: id-dar (l-aktar suġġett favorit), il-ħut, il-fjuri, l-ikel/tisjir, il-kċina, u kull ħaġ'oħra li kienet tiġi f'moħhom. Jiddeċiedu u jibdew. Fil-biċċa l-kbira kienu jkunu Zolli tas-Sajjied u Ċensa l- Kalora; l-aktar tnejn kapaċi. It-Taqbil kien isir ukoll fid-djar waqt il- ħasla, u kien jieħu preċedenza fuq l- għana, għax kif diġa spjegajt, minbarra li l-għana kien xi ftit mistmerr, kien hemm ir-rispett għall-kwiet. Is-sura tat-Taqbil kien hekk (u din kienet regola): L-ewwel tibda Zolli: Tkompli Censa: Terġa' Zolli: , Tagħlaq il-kwartina Ċensa: Tibda l-kwartina Ċensa: Tkompli Zolli: Terġa' Ċensa: Tagħlaq Zolli: Terġa' tibda Zolli: ..: U jkomplu sejrin hekk. Semmejt li fit-taqbil ġieli daħlet il- pika u saru l-imħatri. Fil-każ li waħda ma ssibx kelma taqbel u tissuġġerilha waħda l-qabbiela l- oħra, ta' l-ewwel kienet tagħti sigarru milli tkun barmet lil tat- tieni. Xi drabi kienu jargumentaw bejniethom u l-barrama l-oħra kienu jagħmluha ta' mħallfin. Madankollu kulħadd kien jibqa' ħabib u kienu jkomplu bit-taqbil. L-argumenti kien jinqalgħu fuq kliem bħal 'ċana', li tista' tfisser kemm biċċa għodda. tal- mastrudaxxa u kemm dak il-fdal li joħroġ mill-injam waqt l-inċanar. Meta kont inkun il-fabbrika ta' nannti, kont immur fil-bieb tal- kamra. tal-lavranti fejn in-nisa jkunu jibormu s-sigarri fuq il-bank tax-xogħol tagħhom. Ċensa l- Kalora u Zolli tas-Sajjied kienu jaħdmu faċċata ta' xulxin u għalkemm kienu rivali fit-Taqbil u fl-għana, kienu ħbieb sewwa, jiftiehmu u jingwalaw bejniethom. It-tnejn kienu nisa tal-familja, mdaħħlin fiż-żmien, u kienu jaħdmu biex jaqilgħu dik ix-xi ħaġa extra. Kont noqgħod fejn il- 'Ma Vitor' (nannti Vitor) tkun tista' tarani: waqt li: kont noqgħod nisma' lil dawk in-nisa jgħannu. Kultant kont inħossni nidħol fija nnifsi bil-mistħija x'ħin Zolli kienet tgħidli: 'Ejja qalbi ħalli nbusek waħdal' u kienet tinfexx tqabbilli xi għanja biex tfaħħarni biha. Mit- taqbil bqajt niftakar xi ftit strofi li ktibthom snin ilu meta l-memorja kienet għadha friska. Domna m'hix midalja, Xkubetta m'hix mitralja, Xemgħa m'hix blandun, U bodbod m'hux muntun. Żiemel m'huwiex ħmara, Dota m'hix għamara, Labra m'hix minċott, U min jibni mhux iħott. Xurban m'huwiex fis-sakra, Tilqima m'hijex dakra, Legliegi m'hux sakranazz, U nemex m'humiex għazz. Xabla m'hix ximitarra, Bomblu m'huwiex ġarra, Għekierex m'humiex bebbux, U min hu għama m'huwiex trux. Il-ħażin m'huwiex is-sewwa, Min hu barra m'huwiex ġewwa, Il-ħin għamel u l-ħin sar, U issa nbewġu lejn id-dar. Dari, fil-ħwienet tas-snajja' tat- Tarzna Rjali ta' Malta kien ikun hemm min jiddeletta sewwa bit- taqbil spirtu pront li kienu jsawru fuq is-sengħa tagħhom. It- taqbil kien isir fil-ħin ta' l-ikel. Kien taqbil fuq is-sengħa tal- ħaddieda, tal-mastrudaxxi u l- ħaddiema ta' l-injam, li dari kienet is-sengħa l-aktar imfittxija fil-bini tal-bastimenti u l-qxur tal- baħar. Barra t-tarznari kien hemm familji li kellhom ġo djarhom ħwienet tal-manifattura, dik li fl- Ingilterra tar-Reġina Vittorja kienu jsejħulha cottage industrv. Hawn Malta kellna ħafna minnhom: ebbanisti, ħaddieda, skrapan, ħajjata, kunzara, sillara, bennejja, eċċ. Fuq dawn is-snajja kien isir it-taqbil ukoll. L-ARGNU (bl-ingliż Capstan) Fit-Tarznari dari kien jitħaddem ħafna l-argnu. Madwar il-baċir kien hemm l-argni li magħhom jitqabbdu ċimi ħoxnin u ta' saħħa sabiex bil- mod il-mod jinġibed xi bastiment għal ġewwa l-baċir u jitqiegħed fuq il-posti. Kien xogħol iebes u ta' qsim id-dahar li kien iħalli l-ħaddiema ta' l- argnu mifluġin. Fl-Ingilterra kienu jitqiegħdu fuq l-argnu xi daqqaqa jħanxru l-vjolin: waqt id-dawrien. Hawn Malta kienu jinqdew b'nies li leħinhom kien ċar u jwassal biex jaraw li x-xogħol isir sewwa u bil- galbu. Fost dawn l-irġiel niftakar lil wieħed li kien joqgħod l-Isla, imma kien minn Bormla, laqmu 'l-Bronk' — Leli (Manwel) Casha, raġel. ta' statura kbira, samrani, leħnu sod, ċajtier, dħuli, idaħħak u ferrieħi. Kellu ħabta għat-Taqbil, u waqt id- dawrien u t-tħaddim tal-argnu, xogħol li barra li kien iebes kien ukoll monotonu, Leli kien joqgħod jgħaddi kummenti ċajtiera u jqabbel biex b'hekk jehda lill-ħaddiema. Ħafna drabi kien ikun fi dwett mal- ħaddiema stess u jinbixhom biex isibulu kelma taqbel ma' xi kelma li jkun qal fit-taqbil tiegħu. B'dan il- mod kien iħaffef it-toqol u t-tbatija tax-xogħol fuq l-argnu. Il-Bronk ma kienx waħdu; kien hemm xi nies oħra li wkoll kienu jagħmlu dan. Fis- snin għoxrin ġot-tarzna ġiebu ferrovija biex tintuża għall-ġbid tal- bastimenti għal ġol-baċiri, u l-argnu ma baqgħax jintuża għal dan l-iskop. B'hekk inqatgħet tradizzjoni oħra marittima. it-Taqbil kien ikun fuq ħafna suġġetti. Imma l-aktar fuq il-mistieri, ħidma u snajja' tat-tarzna. F'dawk il- ħwienet tax-xogħol kien ikun hemm uħud li jiddilettaw bit-taqbil biex bih jehdew waqt il-ħidma. Id-disinn fil-paġna li jmiss juri l- ħaddiema qed iħaddmu l-argnu. TAQBIL FUQ TAL-MASTRUDAXXA. IS-SENGĦA Din it-taqbila qalhieli missieri: Bormliż li f'żgħozitu kien jaħdem ta' Mastrudaxxa. Buttar m'hux mastrudaxxa, Senduq m'huwiex kaxxa, Garżella m'hix kexxun, Balla m'hix bettija, Tieqa m'hix gallarija, Ġonta m'hix minċott, U barmil m'hux patalott. Lexxuna m'hix mannara, Carruta m'hix tajjara, Lostru m'hux verniċ, U nkwatru m'hux gwarniċ. Mejlaq m'huwiex mola, Mazza m'hix mazzola, Manku m'huwiex għant, U mgħallem m'hux lavrant. Loġġ m'huwiex persjana, Tarġa m'hix indana, il-ponta m'hix ir-ras, U travu m'hux pastaż. Paspartun m'huwiex burdura, Ċana m'hix serratura, Gabarre' m'huwiex tilar, Mus m'huwiex sikkina, Żgorbja m'hix furmatur, U skultura m'hix lavur. Sellum m'huwiex skaluna, Kanape' m'huwiex pultruna, Puntal m'hux seratizz, U l-goff mhux mastizz. Parank m'hux tarjola, Arblu m'hux antinjola, Mazzetta m'hix martell, U riegla m'hix invell. Vina m'hix ingropp, Skalda m'hix xulliefa, Barraxa m'hix ħaffiefa, Panneġġ m'huwiex panew, U kanolla ' m'hix trofew Morsa m'hix morsetta, Siġġu m'hux banketta, Bank m'huwiex bankun, U skwerra m'hix kartabun. Rixtellu m'huwiex xatba, Ħatar m'huwiex ħatba, Sega m'hix munxar, U serrieq m'hux denb il-far. Raspa m'hijiex lima, Kont m'huwiex stima, Dahar m'hux snien, U min hu bieżel m'hux għażżien. Tinda m'hix kannizzata, Ġenb m'huwiex faċċata, Gabina m'hix kamrin, Romblu m'hux lembuba, Gabbana m'hix gabuba, Guva m'hix gallinar, U tqalfit m'huwiex xkatlar. Zokk m'hux injama, Qasba m'hijiex qama, Linja m'hix pulzier, U palk m'huwiex planċier. Sodda m'hix kruċetta, Gradenza m'hix twaletta, Mejda m'hix artal, U fejn hu mimli m'hux battal. Koxxa m'hix xambrella, Tavla m'hix tabella, Zokklu m'hux battent, U liċi' m'hux punent'. Vit m'huwiex skorfina, Qanniċ m'huwiex vetrina, Ħabel m'hux kurdun, U kaless m'hux karettun. Qafas m'hux kajżella, Komodina m'hix skambella, Simna m'hix tbewwiq, U fejn hu oħxon m'hux irqiq. Armarju m'hux xtilliera, Dendiela m'hix spalliera, Xifer m'huwiex lant, Taraġ m'hux skalapiża, Fil m'hux ċaċċiża, Saqaf m'hux suffett, U nterzjar m'hux arkett. Din it-taqbila kien qalhieli Mikiel Agius, Bormliż, fl-1971. Kienet titqabbel bejn ommu Govanna u l- ġara tagħha — għalkemm dawn ma kinux jaħdmu bħala barrama tas-sigarri. In-nisa tad-dar kienu jħobbu jqabblu bejniethom. is- suġġett hu l-ħut li kienu jaraw jew jixtru mis-suq ta' Bormla. Fl-Isla wkoll kien hemm is-suq tal-ħut fix- xatt ħdejn il-pont tal-laneċ, mat- telgħa ta' San Ġiljan. Brodu m'hux aljotta, Cerna m'hijiex spnotta, Gringu m'hux paġell, U ċervjola m'hix tumbrell Rajja m'hix rondinella, Vopa m'hix arżnella, Ħamiema m'hix garnaw, U aringa m'hix bakkaljaw. Spariu m'hux imsella, Kaħlija m'hix sawrella, Rizzi m'hux imħar, U siċċa m'hix klamar. Qalfat m'hux gallina, inċova m'hix sardina, Bubin m'humiex barbun, U mulett m'hux mazzun. Murina m'hix sallura, Tqaddid m'hux salmura, Kavall m'hux gattarell, U gandoffli m'hux arzell. , Awwista m'hix qarnita, Denċi m'hix mazzita Ċippulatu m'huwiex bonn, U trilja m'hijiex tonn. Sargu m'hux aċċjola, Fanfru m'hux mazzola, Lampuka m'hix awrat, U lizz m'hux pixxispad. Gabdoli m'hux kurazza, Marlozz m'hux ċippullazza, Ħaddiela m'hix buxiħ, U ħut tal-wiċċ m'hux ħut tal- qiegħ. Ċana m'hix varloppa, Stokk m'huwiex stoppa, Wiċċ m'hux qiegħ, U l-imkisser m'huwiex sħiħ. Ħanek m'huwiex xoffa, Susa m'hijiex moffa, Kamla m'hix tmermir, U rbit m'huwiex tismir. Raff m'huwiex xkaffa, Skala m'hix staffa, Wara m'hux quddiem, U kull bidu għandu t-tmiem. 'KANOLLA: fuqha jqiegħdu l-istatwa għat-tiżjin tal-festa; kelma djalettali. XLIĊI: Tip ta' njam iebes li jintuża fil- Bl-Ingliż: Ho/m's bini tal-bastimenti. 'PUNENT: Ukoll tip ta' njam iebes li jintuża fil-bini tal-bastimenti.