F'belt żgħira ta' l-Ewropa tan-Nofs kienu jgħixu nies hienja u Ħaddiema, moħħhom dejjem fix-xogħol u l-hena ta' darhom. Fosthom kien hemm familja li kienet aktarx miq- juma aktar mill-oħrajn għat-tjieba ta' qalbhom, għall-għajnuna li ta' sikwit urew lejn il-fqir u għall-ħars ta' dinhom. Ġorġ, żewġ Marija u missier żewġ tewmin, Sandru u Franz, kien surmast fl-aħjar skola ta' dik il-belt. Xewqtu kienet li dejjem jara 'l uliedu mrobbija b'għamil is-sewwa, fil- biża' ta' Alla u fl-imħabba lejn arthom. Ħafna kienu dawk li tgħallmu minnu u li l-lum jaqilgħu ħobżhom b'ġieħu, waqt li oħirajn waslu b'ħiltu, jieħdu f'idej- hom ir-riedni tal-ħakma ta' pajjiżhom. Sandru u Franz kienu għadhom żgħar u għalhekk mofifi Ġorġ kien lejl u nhar ikhewden dwar żgħorithom :— Żerriegħa tajba fuq blata ma tistax taqbad art u tagħti frott bnin'' kien ta' sikwit jafiseb; ''bini għoli ma jistax ikun qawwi jekk is-sisien huma dgħajfa u jekk l-ewwel ġebliet m'humiex sfiqa. jien il-lum hawn u għada miniex; jekk niġi nieqes meta wliedi jkunu għadhom torja imma jkun ġa rnex- xieli nwaqqaf fihom l-ewwel ġebliet żongrin, xewqti tkun maqtugħa għax fuqhom huma n-nifshom ikunu jistgħu qajla qajla jkomplu l-bini ta' ħajjithom, minni mibdiv' Wara x-xogħol ta' kull jum, xogħol li jdejjaq u jgħajji l-moħiħ, kien kollu ferħan jiġri lejn daru biex jitgħaxxaq b'martu u b'uliedu. Malli jidħol jaqla' l-ġlekk minn fuq dahru u fis isejjaħ lil martu u jpespes 'l tiliedu. —lt-tfal fejnhom, Mari, (f'qalbu kienet tħeġġeġ l-imħabba lejhom) —u Mari bi ħlewwa liema bħalha u bi tbissima fuq xofftejha trodd għalih. —Qegħidin fuq jistudjaw; minn xħin ġew mill-iskola għadhom ma refgħux għajnejhom minn fuq il-kotba,—Sandru għadu kemm tarrafli jrid isir surmast bħalek, u jien tabib kompla Franz. € Din in-Novella ta' A. G. Formosa ħadet it-tieni premju fil-Konkors imniedi s-sena l-oħra. mix-'Xirka Tixrid Qari Malti' ta' l-Eġittu. : —Ehl Jien ġa għedtlek għajnejh miblula bi dmugħ ta' ferħ —li t-tfal għad jirnexxu ……. mur arana, Mari, minn hawn u tletin sena offra meta ż-żmien ikemmxilna wiċċna u wliedna jkunu saru rġiel, kemm sejrin nittajru bi fisiebna fuq dak li għaddej għalina l-lum Mari b'taptipa fuq spallet Ġorġ :— —Iva, qaltlu, imma min jaf ikollix ix-xorti nara 'l uliedi kbar, miżżewġin, ferfiana f'darhom, imdawrin b'ulied li jkunu jħobbu 'l- ommhom u 'l missierhom bħal ma tagħna jweġġħu ilna, —La taqtax qalbek, Mari, għax min jiżra' qamli, qamti jiġma'—u b'dawn il-kelmiet tafa' idu fuq spallet martu u t-tnejn qagħdu jteftfu xi ħaġa ta' l-ikel u ma' tul l-ikla, taħdita walħida dwar il-familja. it-tfal intebħu b'missierhom u minnufih taru fi fidanu. Sandru minn naħla u Franz mill-oħira ksewh bil-bews. —Giiduli issa wieħed wieħed x'tgħallimtu l-lum, ibda int, Sandru. Sandru xtaq kieku juri għerfu, beda jtarraf l-istorja ta' Kristofru Kolombu imma f'nofsha għajnejh, kif ukoll dawk ta' ħuh, bdew jaqgħu bin-ngħas u Ġorġ bi tbissima u tgħanniqa ħadhom f'kamrithom biex iraqgqadhom. It-tnejn fl-art għarkobbtejnom għamlu t-talba ta' fil- għaxija, talbu mbagħad il-barka ta' onmhom u ta' missierhom u bħal ċomba raqdu. Fil-ħemda tal-għaxija, waħidu ma' martu, Ġorġ qabbad sigarru u pass pass resaq lejn tieqa miftuħa, baxxa, minkbejh fuq il-ħoġor, jitpaxxa biż-żiffa ta' lejl sajfi. Mari marret ma' ġenbu imma Ġorg baqa' sieket ipejjep. — Għaliex inti ħosbien, Ġorġ 7 — Xejn xejn —wieġeb Ġorġ, fil-waqt li bi tnehida twila ħares ħarsa lejn is-sema. —Xi ġmiel u kobor ta' sema l—reġgħet tarrfitlu Mari, b'għan li teħodlu xi kelma minn fommu. Ġorġ hawn Ħass li kellu jistqarr x'kien qiegħed jagħfaslu qalbu. —Iva, weġibha, u f'kull ħin inħoss kemm għandi niżżi ħajr lil-Dak li ħalaq kull ma qiegħda tara talli għoġbu jipprov- dilna l-għajxien, iżewwaq il-familja tagħna b'ulied eżemplari Jien, qalilha—bħala surmast ingħaddi ħajti kollha mat-tfal u f'daqqa ta' għajn nista' nara kemm hemm imħassrin fosthom. msejkna missirijiet ti min jaf x'sakrifiċċji qegħdin jagħmlu biex ikabbru 'l uliedhom 1 kermin iljieli jgħaddu min- għajr ngħas, jafisbu l-ħin. kollu kif sejrin jagħmlu biex iħallsu l-miżata ta' l-iskola, il-kera u kif irejqu lil-ta' madwarhom u jsibu flus għal infiq ieħor li fid-dar ma jonqos qatt i UĠerardu, qaribna, għadu kemm qalli bid-dmugħ f'għaj- nejh, x'qiegħed ibati għal ibnu. Ix-xogħol naqas, flus ma baqagħlux anqas biex jitrejjaq, kull ma kellu f'daru ftit ftit qiegħed jista fix-xejn u min-naħa l-oħira ibnu, sfrattat, ma jridx jaf bi studju, taħtbit biss. Li kieku ma kellix il-biża' t'Alla, Gerardu kompla, kont intajjar rasi darba għal dejjem. Imma Ġerardu raġel tajjeb, Mari. —Naf, naf—wiġbitu, u bla kliem u bla skem, bi dmugħ ta' niket fuq ħaddejha, warrbet bil-kelmiet ''miskin Ġerardu, miskin Ġerardu', marret ġewwa, ġabret l-ikel li kien fadal, sarritu baxx baxx u:— — Jiena ġejja malajr —qalet lil-Ġorġ, u dlonk marret tħabbat bieb Ġerardu, Ġorġ fehem fisiebha u ma satax ma jqimx it-tjubija u l-ħniena tagħha. ''Kieku n-nies tad-dinja kellhom kollha qalb safja bħalha, ħaseb bejnu u bejn ruħu, kemm niket kien isir faraġ l Snin għaddew u Ġorġ qatt ma naqas minn dmiru fit- trobbija ta' wliedu u f'għamilu; Ħsieb wieħed kien dejjem iberrinlu rasu, dak li fi xjuħitu jkun jista' jgħid :— 4Alla l-imbierek tani biċċa art u jien fidimtha mill-afijar li stajt Ftit ġimgħat oħra Franz jagħti l-aħħar eżami biex jieħu l-lawrja ta' tabib, professjoni li minn ċkunitu dejjem xtaq ikollu, u Sandru baqa' miexi tajjeb ukoll imma mingħajr ebda mira, X'taħbit kienet qiegħda tħabbat dik il-qalb tal-povru Ġorġi u kemm żmien kien igħaddi jitkellem ma' martu, kollu ferfian fuq il-jum kbir li binhom isir tabib l 7 Mur ara, Mari, kemm tkun tixraglu t-togal —U kemm nies jiġu jifitfulna f'dak il-jum, raddet għalih Mari, iżda ''il-bniedem jaħseb u Alla jmexxi'' … il-ħolma u l-pjani tagħhom fis ġew għal waqt imġarrfa gwerra kbira faqqgħet, bħal berqa f'sema safi, li fiha pajjiżhom kellu sehem. Franz wara kollox sar tabib imma flimkien ma' ħuh ġie dlonk imsejjali fl-armata. U fil-waqt li l-gwerra kienet qiegħda tħeġġeġ, belthotm ġiet miknusa —Sandru u Franz fil-għalqa tat-taqbida, Gorġ priġunier u tnartu mifruda minn kulħadd, tafiseb bla tmiem b'reqqa ta' qalb, f'żewġha u f'nliedha. Darba fix-xahar biss kienet tista' iżżur lil-GĠorġ maqful. It-tnejn kelma waħda, ''uliedna x'sar minnhom F' Minn filgħodu sa filgħaxija Mari bi dmugħ. ta' niket ma kenitx filief tqalleb il-ġurnali. bit-tama li ssib xi aħbar jew li l-gwerra waqfet jew inkella xi għajdut ta' sabar fuq uliedha, Tfittix twil u bla fejda għal ħafna żmien, kif ukoll bla fejda kienu ż-żjariet tagħha ta' sikwit il-uffiċċju ta' l-armata, iżda ġurnata walida, fil-waqt li kienet qiegħda tqalleb il-ġurnal, lemħet miktub fl-ewwel paġna b'ittri kbar ''ġieti lil min ħaqqu'… Għajnejha ċċassaw, ħasset li f'dik il- kitba kien hemm xi Ħaġa li tmissha u hekk kien. l-artiklu faħiftar bl-isbsti kliem 'il-qalbieni Franz li f'taqbida mill-iżjed ħarxa, nesa l-periklu li kien jib nm baqa' sa l-aħħar ikompli dmiru mal-miġruħin. Għall-kuraġġ tiegħu, Franz ġie mgħolli fil-grad u sidru ġie mżejjen bil-midalja ta' l-unur. X'ferħ Ħasset f'qalbha Mari f'dak il-waqti: Kemm dmugħ ta' ferfi (għall-ewwel darba minn mindu l-familja ġiet mifruda), iċċarċar ma' ħaddejhal Imma dlonk il-ferħ tagħha ddulam meta ftakret f'binha Sandru; min jaf x'sar minnu u mit- nija b'dawn il-ħsebijiet, ħbiet wiċċha fil-ġurnal bit-tama li ssib il-konfort fil-biki. Xhur għaddew imma qatt iżjed ma kellha aħbarijiet ta' wliedha, 4Li kieku, Alla ħares qatt, uliedi waqgħu f'xi taqbida, ngħid jien, kieku fis kienu jgħarrfuni, l-aħbar il-ħażina tiġri aktar mir-riħ'' U b'dawn il-ħsibijiet ta' tama ġiebet qud- diem għajnejha l-ferħ meta l-familja tarġa' tingħaqad u mill- ġdid igħixu hienja lil-l-koll flimkien Ma taħcetx temmet dawn il-kelmiet meta xi ħudd ċenpel il-qanpiena tal-bieb. Mill-bogħod lemħet xi fiadd bl-uniformi u b'ġirja waħda marret tiftaħ. Quddiemha sabet uifiċjal għajnejh miksura lejn l-art, Qalbha taqtqet bejn il-ferti u l-biża'. —-X'inhi l-miġja tiegħek, sinjur P—staqsietu Mari, Għidli, nitolbok, afibar tajba jew ħażina 7 L-uffiċjal naqsu l-kliem, xtaq kieku jtarrfilha l-għan taż- żjara tiegħu, iżda kull darba kliemu kien jinxef fuq xofftejh, fil-waqt li bi dmugħ f'għajnejh fehem x'kienet qiegħd: tħoss f'qalbha dik l-imsejka omm. Bl-akbar ħemda għaddielha ittra u qartas żgħir. Mari fibiet wiċċha fidejha u bdiet tolioq bħal tarbija, —Issa fhimt, qaltlu, is-skiet tiegħek. L-uffiċjal imbagħad fetaħi qalbu magħha :— —Għandi amar, qalilha, nagħtik din littra li tħabbar t-telfa ta' Franz. Fil-qartas issib salib u xbieha tiegħek midmumin f'katina ti huwa stess talabni nagħtik minn idu għal idek ftit qabel miet. Għidilha, talabni, li wkoll wara mewti nibqa' nħobbha u ngħożżha. Għidilha titlob għalija kif jien ukoll sejjer nagħmel għaliha u għal kulħadd hemm fuq. Fil-qartas issib ukoll arloġġ li niftakar tajjeb kull darba li kien jara l-ħin kien di tbissima jagħti daqqa ta' għajn lir-ritratt ta' missieru mwaħħal man-naħa l-oħira ta' l-arloġġ. Mgħarrqa f'baħar ta' dwejjaq, dik l-imsejkna om kie- net ta' kuljum tittajjar fiż-żminijiet imgħoddija, tibda minn mindu Franz kien għadu tarbija, tiftakar fil-għamil ħelu tiegħu u fi tjubitu u tibqa' sejra b'mofħiħha sakemm kiber. Xi mumenti kienet tinsa għal waqt li binha mar għal kollox, imma dlonk tasal fi kburitu u wiċċha jarġa' jitbiddel. Jekk minn naħa nsibu omm b'qalb maqsuma bi dwejjaq l-iżjed suwed għat-telfa ta' binha, għan-nuqqas ta' aħibarijiet ta' Sandru u għall-firda minn żewġha, għandna wkoll in- ġibu quddiem għajnejna x'kien qiegħed iħoss Sandru. Bil-mewt ta' tiuh huwa sama' wkoll. Firda kiefra mill- egħżeż ħaġa li qatt kellu, Ħuh, li flimkien miegħu għax u kiber, li minn żgħoritu qatt ma kellu xi jgħid miegħu. —Walidi fid-dinja l kien sikwit igħidl- Xi fisieb li jkex- kex meta niftakar x'mewta qalila aktarż batew ommi u missieri, f'waqt il-mixja tal-għadu fuq pajjiżna. Kieku għallanqas waslitlu waħda biss mill-fiafna ittri li ommu kienet tibgħatlu, it-tbergħin aħrax ta' fisiebu kien dlonk jiġġwejjed, imma għal raġuni mhix magħrufa l-ittri ta' ommu ma waslulux. Għaldaqshekk ma kellu ebda ħitija li wettaq u bala' dak kollu li kien qara fuq il-ġurnali dwar id-destin ta' nies pajjiżu. il-ġurnali kollha aktarx iħobbu jkabbru l-aħbarijiet u qatt ma jobsru x'deni jġibu fost eluf ta' nies bl-aħba- rijiet qarrieqa tagħhom ii għandhom dejjem għan wieħed :— li jħaxxnu buthom b'afibarijiet sensazzjonali. Il-gwerra ġiet mitmuma, Ġorġ u Mari reġgħu ngħa- qdi—..,. djar fergħat Franz Alla ħadu u Sandru ma deherx iżjed. Tfittxija fil-kotba ta' l-armata sfat fix-xejn u għalkemm ismu tna kienx magħdud mal-initlufin ħadd ma għaraf jagħti ebda ħjiel tiegħu. Ġorġ għamel minn kollox u kull ma sata', saħan- sitta ġera pajjiżi bi fiġarhom ifittex 'l-ibnu. Kiteb ukoll avviżi f'ġurnali ta' kull ġens biex igħarraf lil Sandru, jekk ħaj, li ommu u missieru qegħdin jistennew il-miġja tiegħu, iżda bla fejda. Ġranet, xhur u snin għaddew; dejjem l-is- tess Ħemda u skiet; l-ebda faraġ u l-ebda: sabar. Ġorġli minn dejjem kien ħabrieki, wisq iżjed meta kien qata' jiesu minn ibnu, ta ruħu għall-kitba. Il-kotba tiegħu, minsuġin bl-akbar għerf, kattrulu iżjed u iżjed il-kobor ta' ismu. Ġorġ dejjem ħa bħala suġġett tal-kotba tiegħu, l-imħabba ta' missier lejn uliedu u l-għan ewlieni għal dan kollu ma kienx għajr biex jisfoga x'kien qiegħed jagħiaslu qalbu, Huwa kien konvint li ibnu miet u hekk kien kulħadd jaħseb. U fil-waqt li Ġorġ medhi bil-kitba u l-poplu mixgħul b'għerfu, bħal ma deher minn kunferenzi li sikwit kien jiġi mitlub jagħti, insibu 'l-Sandru fl-Amerika. X'kien qiegħed jagħmel f'dik l-art imbiegħda Kien qatt jaħseb f'dawk li ġibuh tid-dinja7: Tgħid għadu jifta- kar t'dik l-omm għażiża li dejjem Ħabbitu u xtaqitlu kull ġid, li għaddiet minn jaf kemm iljieli mqajma meta binha kien mixħut marid f'sodda7: Nesa s-sakrifiċċji ta' missieru minn meta kien tarbija ss kemm kabbru, għalimu u għamlu raġel It-twissijiet għaqlin 7: Nesa fuq kollox dmiru lejn Min fiolqu 7 Għal xi żmien, tajjeb jew Ħażin, Sandru kien iġall- ġaħha u għalih il-ftit kien wisq; imma x-xogħol kompla jonqos u iżjed qiegħed milli jatidem, ġie li bata l-ġuti. il-ġuħ ma jġibx ħniena…. jitlob il-karità7….. — Bniedem mimli bis-saħħa u tagħlim jitlob il-karità ma kinetx tinżillu; kien iħobb iżjed imidd idu għal kull xogħol, imma kollox kien iswed quddiemu. Sandru ħa l-ewwel deċiżjoni :—Seraq għall-ħitieġ, seraq biex jitrejjaq għal jum. L-għada l-istess ħaġa u hekk kom- pla minn jum għall-ieħor sakemm għamilu minn serq għall- fitieġ sar fih drawwa ħażina. Il-logħob rikbu ; saħħitu bi ljeli sħaħ li kien igħaddi f'im- kejjen ta' frugħa u xalar naqsitlu. Xi mumenti kien jafiseb jittajjar fi ħdan ommu tu missieru u għalkemm xi drabi l- kuxjenza kienet tagħifsu, iżda l-hemm ta' ħajtu u d-drawwiet boloh kienu jirbħuh. U Xi jgħid missieri miqjum minn kulħadd jekk ġurnata jkun jaf inin jien 7: Bniedem xellerat u fiabsil. Eh kemm kont iblah ma mortx lura f'pajjiżi malli ġejt naf li ommi u missieri kienu għadhom ħajjin.' Veru li f'Sandru kienet għadha teżisti xi żerriegħa tajba, imma fiwejjeġ li ma jitwemmnux, biss meta kien ikun fis- sakra kienu jidhru fih xi kwalitajjiet tajba u ssibu jindem minn dnubietu, u malli jkun fis-sensi tiegħu jarġa' għal li kien; vagabondaġġ u Ħażen. Ġurnata waħda, fil-waqt li miġbur ma' sħabu fi ''Club' ta' 'gangsters', mgħaxxaq bit-tħarrif ta' għamil ħażin tagħ hom u huma b'tiegħju, ħass, f'daqqa, tiġbdu xi qawwa aqwa mis-setgħa tal-bniedem. Sandru tbiddel, wiċċu tbergħen u daħal fil-ħsieb. Qam minn postu u resaq lejn ir-radju; miegħu karkar siġġu u ntafa' bilqiegħda sieq kull naħa, minkbejh poġġuti fuq dahar is-siġġu u idejh midfunin f'xagħiru. Imbagħad fetafi ir-radju u beda jqalleb minn stazzjon għal oħra. Daqq, kant, ''sports''…. Xejn ma għoġbu, imma dlonk donnu sab dak li xtaq: — Talidita 1 Sħabu skantaw meta raw 'il seħibhom għall-ewwel darba jinteressa ruħu fir-radju u kull wieħed minnhom fittex jinbxu jew iżerżaqlu xi ċajta u fuq kollox qalulu :— —Għallanqas semmagħna ftit daqq u mhux priedki. Imma Sandru baqa' hemm, quddiem ir-radju, sieket u iebes bħal statwa JI fakra bija mera safi. li jġagħlek tagħraf u ssewwi l ħtijiet. Sandru deherlu li dak il-leħen ma kienx ġdid għalih; dawk it-twissijiet u kliem felu li kienu qegħdin jittajru mal- erba' naftiet tad-dinja, semagħhom Ħafna drabi żmien ilu meta kien għadu tifel sa kemm id-destin kiefer firdu mill-egħżeż ħaġa li kellu, tletin sena qabel. Il-kunferenzier issokta jitkellem b'leħen miksur imma bi kliem ta' mħabba, kliem magħżul u ħaj u Sandru iżjed u iżjed tgeddes mar-radju. L-għaraq xaqq għalih, ħass sidru jrid jixpakka, kull kelma tonqoxlu l-ġlata taż-żnied li kienet minn żmien trabbiet ma' dwar qalbu, Kollha skantati, sħabu, ma setgħux jifhmu x'kien għaddej minn moħħ Sandru imma fehmu li xi għafsa kbira ta' qalb kienet qiegħda tkeddu ftit ftit. Huma wkoll, għalkemm nies bla ġieħi, ġiethom finiena minnu, Iċ-ċajt tagħhom siket u, ħosbenin, stennew mixrubin, x'kien ġej wara, Sandru ma felaħx iżjed. Xeħiet għajta ta' sogħba u biki ta' ndiema :— — UMissier, aħfirlil.. u għannaq b'idejh it-tnejn ir-radju kif kien jagħmel kieku dak il-ħin kien jinsab quddiemu missieru. ..