IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ /L-GBRAQDA IT-TIENI KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1932 GĦALIEX AĦNA NĦOBBU L-LSIEN MALTI Ġibu quddiem għajnejkom wirja ta' ward u ta' fjuri. Ma' tul il-mogħidijiet taraw medda ta' mwejjed, walida ma' ġenb l-oħra, u fuqhom ward u fjuri ta' kull lewn, ta' kull daqs, ta' kull għamla, ta' kull fwieħa : ward tax-xewk, ġeranji, tulipani, ranunkli, qronfol, ġiżi, gladjoli u tiuġġieġa ta' ward iefior, Ma' ġenb kull mejda ssibu aktarx xi żagħżuglħi, jew xi raġel magħmul, fuq tiegħu, b'għajnejh jibru u bi tbissima fuq xut- tejh, ħarsa u tbissima li malajr jitbiddlu fi tħeddida, jekk xi ħadd jersaq u jmedd idu biex imiss dak il-ward, Ersqu ma' ġenb il-mejda fejn hemm l-isbaħi ward u staqsu lil dak ir-raġel, jew żagħżugħ li jkun, għaliex hu daqshekk għajjur għal dawk il-fjuri li ma jissograx jaqla' għajnejh minn fuqhom, u taraw li hu jweġibkom: ''Għaliex dawk tiegħi' Ersqu mbagħad ma' ġenb mejda oħra fejn il-ward hu ftit u xejn kajman, iċken fid-daqs, eħfef fin-nisġa tal-weraq u mhux f'waqtu bħall-ieħor. Ir-raġel jew iż-żagħżugħ tal-għassa għandu l-ħarsa u t-tbissima ta' l-ieħor. Għalkemm xi waqt jara l-ġmiel tal-ward fuq l-imwejjed l-ofira, u jitgħaxxaq bih ukoll, iżda ħarstu hemm imsammra l-iżjed, fuq il-mejda ta' ma' ġenbu: u jekk inthom tistaqsuh għaliex qalbu hi hekk marbuta ma' dik il-mejda u ħarstu ma tinqalax minn fuqha, iweġibkom bħall- ieħor: ''Għax dawn il-fjuri tiegħi.' rema U għandhom raġun it-tnejn. Dan minn-awl-id-dinja. Ħaġa li tnisslet u kibret f'darek, jew fil-ġnien tiegħek, li ssaqqiet bl-ilma tal-bir tiegħek, li ftit jew wisq taf il-ħidma ta' dirgħajk u l-ħsieb ta' moħħok, u li fuqha strieħu bosta drabi ħibub għajnejk, iġġiegħlek tħobbha, għax titfa' bħal għeruq ġewwa qalbek, li ma jitqaċċtux ħafif; issir biex ingħid hekk, biċċa minnek; ħajjitha tintiseġ ma' ħajtek; u jekk hi tiġi li timrad u tmut, inti tħoss li naqsek xi Ħaġa, tħoss li f'qalbek sar baħifi li ma jgħaġġelx jintela', Il-bniedem għajjur għal ħwejjġu : kulħadd ifiobb u jħares dak li hu tiegħu, u jfiobbu għaliex hu tiegħu, Afina nħobbu l-Isien malti, għaliex dak Alla ħatrilna, ku il-Isien tagħna. Fil-wirja kbira tal-ilsna, kull ġens qiegħed għassa tal- mejda tiegħu fejn hemm mifrux b'taqsim u tiżwiq mill-aħjar il- ward kollu letterarju li nissel u rawwem it-Isien ta' pajjiżu. Afina wkoll għandna l-mejda ċkejkna tagħina u qeglidin għassa tagħha. Ma nagħilqux għajnejna għall-kobor, għall- ġmiel, għall-fwieħa tal-ward fuq l-imwejjed ta' l-oħrajn, bil- maqlub, aħna nitgħaxxqu b'dak il-ward ukoll: imma l-mejda tagħna tiġbidna aktar; u jweġġgħalna qalbna jekk xi Ħadd imedd idu biex ifiassarhielna, jew igħaddi minn għalina jxen- gel rasu u jkemmex xuftejh, KIF JISTAGĦNA L-ISIEN MALTI L-ilsna kollha jixbhu lil siġra li minn xitla żgħira tikber, tikber, ixxenxel għieruqha l-isfel u tgħolli l-fuq u tmidd fil- wisa' l-friegħi tagħha. Hekk ukoll l-ilsna kollha jitwieldu ċkejknin, bi ftit kliem, bil-kliem l-aktar metitieġ, iżda bil- qawwa tal-ħajja tagħhom jikbru, jikbru, u aktar ma jikbru aktar jitqawwew sa ma jkunu jistgħu jfissru l-fisebijiet kollha tal-moħħ. B'moħfi il-bniedem l-aktar li jikbru l-ilsna. Meta l-bnie- dem jara l-ħajja tikber madwaru, titbiddel u timxi l-quddiem bi drawwiet ġodda li jnisslulu f'moħiħu fħisebijiet ġodda li ma jistàx ifissirhom, għax ma għandux kliem biżżejjed, il-moħifi idur fuq il-kliem li għandu, jaħdmu u jofiroġ minnu kliem ieħor li jkabbar il-lsien u jqawwih. Mingħajr moħħ li jaħseb u li jaħdem, l-ilsien jibqa' dejjem qerqni u bla saħħa. fisser x'irrid ingħid: Jekk naraw gramefonu, natuh l-isem li għandu f'ilsna oħra, gramophone, bla ma nkunu nħaddmu moħfina xejn; iżda wieħed li ima jafx xi jgħidulu f'ilsna oħira, jaf biss li għandu għamla ta' kaxxa u li jdoqq, għalhekk jaħseb u jħaddem moħħu u hekk igħaqqad flimkien dawk iż-żewġ ħwejjeġ li l-aktar laqtuh, u jsemmih kaxra tad-daqq. Nersqu aktar fil-qrib lejn il-Malti. L-ilsien Malti ilna nitkellmuh mijiet ta' snin; kellu żmien jikber daqs l-akbar ilsna tal-lum, iżda ma kiberx għax ma nkitebx. Jekk ma kienx hawn kitba Maltija, ftit li xejn kien jaħdem il-moħħ fuq il-kliem u għalhekk ftit li xejn sata' jikber l-ilsien Malti. Kull ma kienu jaraw niesna madwarhom jew iħossu ġewwa fihom, kienu aktarx ifissruh bi kliem jew kitba barranija, jew jerħulu għaddej mar-riħ. U hekk il-Malti mhux biss ina kiberx, imma naqas għax tilef mill-kliem li kellu. Iżda sakemm jibqa' moħħ wieħed ta' Malti, l-ilsien Malti tibqalu dejjem il-qawwa li jikber. Għalhekk ma jiddejqux il-kittieba ż-żgħażagħ jekk ma jsibux dejjem kliem biex ifissru ħisebijiethom kollha bit-tilwin u bit-tinqix li jridu jatuhom. Iħaddmu moħhom u jħaddmu l-kliem li jafu u jnisslu minnu kliem ieħor ġdid; iqajmu l-kliem minsi; imexxu aktar dak il-kliem li hu magħruf iżda mhux mexxej, u l-ilsien Malti jixxettel, jintela b'ħajja ġdida, b'ħajja żagħżugħa u jkun jista' jdur bil-ħeffa biex ifisser kull ma jaħseb u kull ma jħoss il-bniedem. Biex kull ma għidt ma jkunx kliem fieragħ, nati issa xi dawl biex wielied jara, kif jimxi u ma jitfixkilx. L-ewwelnett jeħtieġ naħdmu kemm nifilħu biex nerġgħu ndafifilu fil-kitba Maltija dak il-kliem kollu Malti, li dari kien jimxi u l-lum mitluf u minsi jew moħbi f'xi rokna mwarrba ta' xi raħal jew f'xi ktieb qadim. Kemm nistgħu nitgħallmu min-nies tar-rħula mbegħidin mil l-iblietl Kemm kliem għadhom igħidu li ma tisimgħu mkienl Kemm ftit jafu bi kliem bħal dan : atar, baħat, batar, darr, dalglia, dik, dira, fileġ, godli, ġmiem, heġem, ħemsi, ħiser, bażaq, ħorr, kiebi, kitf, laħħ, lewwaq, miel, natba, newba, għawwed, għawwieba, għadab, qammat, għanet. Naf li ħafna min-nies kliem bħal dan jitmeżmżu minnu, jistmelluh, ma jriduhx, għax ma jafuhx, imaqdru l-kotba li jidħol fihom u jiddieħku b'min jinqeda bih. Jagħmlu ħażin. Jekk nistgħu ninqdew tajjeb bi ħwejjiġna, bi kliem li hu tagħna u li kien dejjem tagħna, ma jista' jdawwarna ħadd li nissellfu u nittallbu kliem barrani li flok ma jżid, inaqqas il- qawwa tal-ilsen Malti. Jekk ħafna kliem għoddu miet, nerġgħu natuh il-ħajja bil-kitba tagħna, noħorġuh mid-dlam għad-dawl, immexxuh kemm nifilħu biex jing għaraf u jindara minn kullħadd, u hekk inkunu nkabbru l- Malti u nroddulu xi ftit mill-qawwa li tilef fl-imgħoddi. Għandna xi kliem Malti li għalkemm magħruf minn kulħadd, hu magħluq f'ħolqa dejqali ma jistàx joħroġ minnha u għalhekk ma jistàx igħinna fil-kitba. Biex niftiehmu aħjar: xi kliem Malti ngħiduh biss fit-talb jew fit-tagħlim nisrani jew f'xi qwiel jew f'xi għidud ieħor. Nagħżel xi ftit: tewba, għorba, għexur, nhar il-Ħamiem, nieda, u kliem ieħor tgħal- limnieh fid-duttrina, iżda qatt ma niktbuh, imma ngħidu u niktbu penitenza flok tewba, frustieri flok għorba, dieċmi flok għexur, Trerċ flok nhar il-Ħamiem, ippublika flok nieda. Hekk ukoll il-kelma korr li tfisser imweġġah, ingħiduha biss fil-qawl: aħjar imqattgħa u horra jew għanja u morra. U ħafna kliem ietfior ingħiduh biss fil-qwiel: barrani jaħlik, ġewwieni jisbik; bejjet ma sebbaħ; dak li xtħejt lil ġarek, sebalilek f'bieb darek; ġurdien qluqi qatt ma jsir far; min jaħbi għommtu, imut biha; min iħażżaq wisq, ma jaqbad xejn. Kliem ieħor Malti hu nieqes fit-tiswir tiegħu, m'għandux il-għamliet kollha li jista' jkollu, jew għax qatt ma kellu jew kellu u tilifhom. Hekk il-kelma għorba, li semmejna, baqgfiet ħajja weħidha mingħajr is-singular tagħha li hu għarib; il-verb għallem meta jfisser: għamel sinjal f'xi ħaġa biex ma tinbidelx ġejj mill-kelma għelm sinjal, li ma għadniex ingħiduha; mill- verb amar e ikkmanda ma baqalniex ħlief jamar li ngħiduha biss fil-għidud: jekk Alla jamar, għamliet oħra ta' din il-kelma bħal (hu) amar, (int) amart, (aħna) amarna, (jienjnamar tlit- niehom. U kliem minn dan għandna qatigħ, li ngħiduh biss meta hu msieħeb ma' kliem ieħor u li ma ngħiduh qatt meta nifirduh u nsieħbuh ma' kliem ieħor, għalkemm jibqa jfisser l-istess liaġa. Jekk irridu nkabbru l-ilsien Malti jeħtieġ li nħollu r-rbit li bih marbut dal-kliem, noħorġuh mid-dieg li fih hu magħluq u mmexxuh fil-kitba tagħna kull meta rridu nfissru dak li jista' jitfisser bih. Hekk bħalma ngħidu Alla jamar, biex infissru Alla jikkmanda, għax ma għandniex in- għidu wkoll: is-sultan jamar biex infissru s-sultan jordna, jew umar is-sultan biex infissru l-ordni tas-sultan' Bħalma ngħidu nieda u tnedija biex infissru l-publikazzjonijiet ta' qabel iż- żwieġ, għax ma għandniex ingħidu dawk il-kelmiet biex in- fissru publikazzjonijiet oħira7 Għalhekk flok ippublika jew ħareġ ordni nistgħu niktbu nieda amar.