IL-ĠEOGRAFIJA TA' ĦAL-KIRKOP JOHN A.SCHEMBRIĊ Kunr Bonnici'Ċ Introduzzjoni Il-gżejjer Maltin huma grupp ta' gżejjer fil-Mediterran ċentrali madwar 93 km lejn in-Nofsinhar ta' Sqallija u 290 km lejn il-Punent ta' l-Afrika ta' fuq. Il-lok tagħhom, fejn jiltaqgħu ż-żewġ ibħra tal-Mediterran - dak tal-Lvant u dak tal- Punent - ta lill-gżejjer importanza strateġika u politika tagħha. L-ewwel ele- ment huwa l-popolazzjoni kbira li tgħix fuq 316km' ta' spazju. Sa mill-1530, il-Gżejjer kienu fuq il-fruntiera ġeo-politika fl-istrateġija militari tal-Mediterran għax kienu okkupati minn qawwiet militari kbar, l-ewwel mill-Kavallieri ta' San Ġwann, imbagħad mir-Renju Unit, mill-1800. Iż-żewġ potenzi bnew u saħħew id-difiża tal-gżejjer speċjalment bil-bini ta' fortifikazzjonijiet tul il-kosta, u b'hekk il-popolazzjoni ġiet protetta mill-attakki mill-baħar ta' pirati u potenzi li setgħu jaħbtu għaliha. Bix-xogħol li ġie pprovdut bil-bini u l-manutenzjoni tal-fortifikazzjonijiet, il-livell ta' l-għixien żdied, u żdiedet ukoll il-popolazzjoni. Bejn l-1530 u l-1800 żdiedet minn 20,000 għal 100,000, sal-bidu tas-seklu għoxrin laħqet il-200,000 ruħ, u sal- lum madwar 378,000. It-tieni element huwa l-industrijaliżżazzjoni tal-gżejjer imsawra madwar ix-xogħol fil-portijiet, ix-xogħol fil-barrieri u fil-fabbriki li qegħdin l-aktar fin-Nofsinhar ta' Malta, u aktar tard fit-turiżmu, li jinsab l-aktar fin-naħa ta' fuq ta' Malta. It-tielet element huwa l-firxa ta' l-ambjent il-mibni ta' Malta. Minn numru kbir ta' rħula żgħar imferrxin lejn in-Nofsinhar tal-Great Fault (Victoria Lines), il-firxa tal-bini nbdiet għal waħda ffukata madwar il-portijiet. Ir-raġunijiet għal din kienu tnejn: il-bidla fil-kapitali amministrattiva mill-Imdina għall- Belt Valletta fis-seklu sittax, u l-prospetti għax-xogħol li nħoloq madwar il- Portijiet. B'riżultat ta' dan, il-villaġġi ż-żgħar ġew jew mitluqin, bħal Ħal Millieri viċin taż-Żurrieq, jew inkella ġew imdawrin bl-espansjoni ta' l-irħula l-kbar, Aktar tibdil f'dan ir-rigward kien il-firxa ta' żvilupp madwar il-Portijiet u t-tkabbir tal-lokalitajiet ħdejn il-kosta. ' Jidher li Ħal Kirkop (Figura I (1985)) irreżista l-bidliet kbar ta' matul dan iż-żmien, il-bidla politika, ekonomika u strutturali li għaddew minnha l-Gżejjer Maltin. Dan sar minħabba d-daqs tal-popolazzjoni, il-firxa tal-bini, l-ekonomija u l-użu ta' l-art ta' madwar ir-raħal (Figura 2). L-iskop ta' dan il-kapitlu hu li jippreżenta l-ġeografija ta' Ħal Kirkop u l-inħawi ta' madwaru. Għaldaqstant, huwa tajjeb li wieħed jibda b'deskrizzjoni tal- ġeografija fiżika taż-żona, u jkompli b'deskrizzjoni tal-ġeografija tal- popolazzjoni, ta' l-aħħar imsawra fuq l-aħħar mitt sena. L-elementi tal-Ġeografija Fiżika Hemm tliet elementi fiżiċi li jidhru li huma ta' importanza għan-Nofsinhar ta' Malta, li minnu jagħmel parti Ħal Kirkop u l-inħawi ta' madwaru. L-ewwel element fiżiku huwa x-xejra topografika ġenerali. Iż-żona xxaqleb minn 400 pied fuq il-livell tal-baħar minn Nofsinhar għax-Xlokk lejn il-Bajja ta' Marsaxlokk. Żurżieqa oħra tagħti minn San Anard (175') fuq il-livell tal- baħar ukoll lejn il-Bajja ta' Marsaxlokk. Din it-topografija tħalli lil Ħal Kirkop madwar 50 pied taħt il-livell taż-Żurrieq, il-Qrendi, Ħal Safi u l-Imqabba. Dawn l-inħawi, speċjalment iż-żona fejn ta' Loretu, huma wkoll kważi ċatti u, għalhekk, ippermettew il-bini ta' ajruporti matul is-seklu li għadda. It-tieni element fiżiku huwa s-serje ta' qasmiet magħrufa bħala ż-Żurrieq- Marsaskala fault svstem li tagħti xejra Grieg-Majjistru (Figura 3). Huwa madwar dawn il-qasmiet li nsibu diversi widien fejn jinsabu bosta mill-irħula tan-Nofsinhar. Dawn il-qasmiet jippermettu li l-ilma jinżel malajr għal ġol- blat u jinħażen fi bjar naturali biex wara jittella' bil-pompi u jintuża għall- biedja. It-tielet element fiżiku huwa l-varjabbiltà tal-kosta mill-ġorf għoli ta' Bengħisa u l-kosta ta' nofsinhar ta' Malta, għax-xatt baxx mal-livell tal-baħar f'Marsaxlokk u Birżebbuġa. Dawn il-kundizzjonijiet taw ċans għall-iżvilupp tal-bajja f'żona industrijali, u għenu biex tintuża ż-żona ċ-ċatta għall-bini tal- fabbriki madwar Ħal Far u għaż-żoni industrijali ta' Ħal Kirkop. Madankollu, hija l-ġeoloġija taż-żona magħmula mill-franka li tat skop għall- iżvilupp tal-barrieri fl-inħawi ta' Ħal Kirkop u l-Imqabba. Probabbilment kienet din l-industrija li ankrat il-popolazzjoni ta' l-inħawi fl-irħula tagħhom filwaqt li kien hemm bidliet kbar f'inħawi oħra ta' Malta. Barra minn dan, kienu l- ħamrija tajba għall-biedja, id-distanza relattiva mill-kosta, u l-element ta' sigurtà i ġabu magħhom it-tħaffir ta' bosta bjar fil-franka biex l-ilma jintuża għat- isqija fis-sajf. B'hekk issawwru bosta rħula fix-Xlokk u fin-Nofsinhar ta' Malta. Aktar tard, l-industrija tal-barrieri pprovdiet il-ġebla għall-iżvilupp ta' -inħawi l-oħra ta' Malta. Wieħed jista' jara li l-qasmiet fil-blat (/aults) isawru d-dehra topografika ta' Malta u, għaldaqstant, il-gżira tista' tinqasam fi tliet żoni, kull żona b' karatteristiċi differenti mill-oħrajn. Iż-żona ta' Fuq u dik t'Isfel huma mifrudin mill-qasma l-Kbira (Great Fault, Victoria Lines Fault). Fin-naħa tal-Punent insibu t-tielet żona, dik ta' l-Għoljiet magħrufa bħala l-Għoljiet tar-Rabat u Ħad-Dingli (Rabat-Dingli Uplands). Iż-żona ta' fuq hija mimlija qasmiet li bejn wieħed u ieħor huma paralleli mal-Victoria Lines. Dawn jagħtu serje ta' għoljiet u Widien li jagħtu mill-Punent għall-Lvant ta' Malta u, f'xi nħawi, jispiċċaw f'bajjiet tul ix-xtut. L-Għoljiet tar-Rabat u ta' Ħad-Dingli huma -aktar parti għolja tal-gżira. Hemm qlib bil-mod lejn il-Lvant. Dan ta' -aħħar jippermetti li bosta widien li jibdew f'din iż-żona jferrgħu bil-mod għat-tielet taqsima. Ħal Kirkop u l-inħawi ta' madwaru jinsabu hawn, u jekk wieħed ikollu jaqsam din iż-żona fi tliet partijiet skond il-qsim fil-blat, isib li Ħal Kirkop qiegħed fl-aktar parti li fiha l-inqas numru ta' qsim, bi ftit espressjoni topografika fil-wiċċ. Fiż-żewġ partijiet l-oħra hemm numru ta' widien, u -topografija hija aktar varjata. Ħal Kirkop u l-inħawi ta' madwaru jinsabu fuq serje ta' qasmiet hekk imsejħa Żurrieg-Marsaskala Fault svstem. L-espressjoni ta' dawn il-qasmiet fuq wiċċ l-art ma tantx tidher; pero wieħed jista' jgħid li -firxa tal-lokalitajiet, li jagħmlu parti kbira mir-reġjun demografiku tax-Xlokk (South Eastern Region) imsemmijin f'dan l-artiklu, qegħdin viċin u madwar dawn il-qasmiet. Il-blat li jifforma l-inħawi ta' Ħal Kirkop huwa ta' l-istess Globiġerina. Il-Ġeografija Umana Il-bidliet demografiċi ta' Ħal Kirkop jidhru ċari fit-Tabelli l-5. Tabella I tagħti stampa ġenerali tal-popolazzjoni bejn il-1592 u l-1995. L-aktar li jidher f'din it-tabella huwa l-fatt li filwaqt li bejn is-sittax u s-sbatax-il seklu din kienet tirrappreżenta 106 tal-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin, bejn l-għoxrin u l-wieħed u għoxrin seklu, din bdiet tirrappreżenta 0:59 tal-popolazzjoni. Probabbli kienet iż-żieda fil-popolazzjoni ta' madwar il-Portijiet li għamlet id-differenza. Fil-fatt, Zabelli 2 u 3 juru l-bidliet reġjonali matul is-seklu għoxrin u joħorġu diversi elementi. Kien hemm tnaqqis ta' 21.300 fil-popolazzjoni tar-reġjun ta' madwar il-Portijiet (nner Harbour), żieda ta' 1394 fil-popolazzjoni ta' l-Quter Harbour Region, filwaqt li fiż-żona tax-Xlokk (South East), li Ħal Kirkop jifforma parti minnha, kellha żieda fil-popolazzjoni ta' 490. Tabella 4 turi n-numru ta' abitanti f'kull lokalità tax-Xlokk ta' Malta. Tabella 5 tagħti dettalji dwar il-lokalitajiet kollha li jiffurmaw iż-żona tax- Xlokk. Fil-cluster ta' fuq hemm il-lokalitajiet tal-Kosta, iż-żona t'isfel li tinkludi ż-Żejtun u l-Qrendi, u ż-żona tan-nofs fejn jinsabu Ħal Safi, Ħal Kirkop, Ħal Għaxaq, il-Gudja, iż-Żurrieq u l-Imqabba. Il-popolazzjoni ta' Ħal Kirkop żdiedet għal tliet darbiet. Mill-grupp ta' villaġġi ta' madwar iż-Żurrieq, Ħal Safi biss wera rata akbar ta' żieda. Tabella 6 turi d-distribuzzjoni tal-lokalitajiet kollha fix-Xlokk ta' Malta bejn l-1901 u l-1995, L-akbar lokalitajiet, iż-Żejtun u ż-Żurrieq, kellhom 6294 tal- popolazzjoni tar-reġjun fl-1901. Sa l-1995 din niżlet għal 39,796, nuqqas ta' 22.30. Waqt dan iż-żmien, il-villaġġi ta' mal-Kosta żdiedu b'26.99/, filwaqt li kien hemm nuqqas żgħir fil-Qrendi (-3.0809/), l-Mqabba (-1.894), Ħal Għaxaq (-0.696) u l-Gudja (-0.89/). Kien hemm żidiet żgħar f'Ħal Safi (11.3'0) u f'Ħal Kirkop (40.37). Għaldaqstant, iż-żidiet fil-perċentwali tal-lokalitajiet il-kbar huma akkumpanjati minn żidiet kbar fil-lokalitajiet tal-Kosta, filwaqt li s-sitwazzjoni demografika baqgħet pjuttost stabbli fil-lokalitajiet l-oħra, inkluż Ħal Kirkop. Dan jirrifletti x-xejra demografika ġenerali b'żidiet fil-popolazzjoni tal-Kosta u f'dik ta' l-Quter Harbour Region, u nuqqas f'dik ta' l-Inner Harbour Region. Konklużjoni: Il-Futur Il-futur ta' Ħal Kirkop bħala wieħed mill-irħula Maltin li jżomm l-identità fiżika tiegħu huwa marbut mal-Pjan Fiżiku għan-Nofsinhar ta' Malta. Il-ħarsien ta' l-ambjent il-mibni, speċjalment dawk iż-żoni l-aktar qodma ta' madwar il-Knisja, il-pjazez, l-isqaqien u t-toroq dojoq, jiddependi fuq il-manteniment tradizzjonali tad-djar, restawrar u tiswija b'għajn għall-estetika u kura tal-wiċċ tat-toroq. L-impatt taż-żoni l-ġodda fuq ix-xejra fiżika tar- raħal huwa l-punt kruċjali. Dawn huma: iż-żona reżidenzjali l-ġdida u ż-żona industrijali. Iż-żona reżidenzjali l-ġdida tixbah lil dik ta' lokalitajiet oħra, b'toroq wesgħin, bini ta' xi żewġ jew tliet sulari armat b' gallariji, bibien ta' garaxxijiet u twieqi ta' materjal li ma jaqbilx ma dak tradizzjonali, l-aktar l-aluminjum. L-impatt ta' dan meta jkun viċin, jew anki xi drabi parti integrali mill-ambjent il-qadim, joħloq konflitt fl-estetika. Pjan li jinkoraġġixxi l-użu ta' materjal tradizzjonali għall-faċċati tad-djar fiż-żoni kollha tar-raħal jagħti ġieħ lill-ambjent li fuqu huwa msawwar Ħal Kirkop. Iż-żona industrijali tikkonsisti f'żewġ oqsma kbar: l-industrija tal-bini u dik tal-manifattura. Dawn għandhom l-impatt tagħhom fuq id-dehra fiżika u fuq ix-xejra soċjali tar-raħal għax jipprovdu l-għixien għal bosta familji. L-industrija tal-manifattura tikkonsisti fl-S.7, li hija waħda mill-fabbriki ewlenin ta' Malta. Madwar kwart ta' l-esportazzjoni ta' Malta toħroġ minn hawnhekk. L-industrija tal-bini tidher f'dan ir-raħal permezz tal-barrieri li hemm mad-dawra. Minkejja li hemm bosta nies jaħdmu biex jaqilgħu l-għixien tagħhom minn din l-industrija, din toħloq bosta problemi ambjentali bħal trab fin li jtir permezz tax-xogħol fil-ġebla, tnaqqis ta' art agrikola, traffiku ta' trakkijiet u vetturi oħra kbar, u barrieri li m'għadhomx jintużaw. L-isfida tal-futur għal Ħal Kirkop hija: kif tista' tintegra l-iżvilupp uman ma' l-impatt industrijali, Il-barrieri li m'għadhomx jintużaw jistgħu jerġgħu jintużaw għall-agrikoltura billi jimtlew bl-iskart tal-bini u ħamrija fil-wiċċ, u b'hekk l-estetika tagħhom tkompli ma' dik agrikola. Huwa l-element turistiku, kemm lokali kif ukoll dak internazzjonali, li tista' tgħid jgħaqqad dawn l-industriji kollha flimkien. Il-parti l-qadima tar-raħal, flimkien mal-knisja parrokkjali, tista' tkun ċentru ta' attrazzjoni għall-mod kif Ħal Kirkop żamm ir-rabta ma' l-imgħoddi; żjara ggwidata lil waħda mill-barrieri turi industrija ewlenija waqt ix-xogħol, u dawra madwar iż-żoni agrikoli titfa' dawl fuq il-produzzjoni ta' l-ikel. Imma mbagħad Ħal Kirkop ma jibqax is-sigriet tan-Nofsinhar ta' Malta. € John A. Schembri huwa lecturer fil-Ġeograjija u koordinatur fis-suġġett fl-Istitut ta' l-Istudji Mediterranei fl-Università ta' Malta. Kurt Bonnici huwa student tal-Ġeografija Jl-istess Università. BOWDEN-JONES, H., Dewdnev, J.C. u Fisher, W.B., Malta: background for development, Dipartiment tal-Ġeografija, Kulleġġi Durham, Università ta' Durham, 1960. GUILLAUMIER,A., Bliet u rħula Maltin, Pubblikazzjoni Valletta, Malta, 1987. Census of Population and Housing, 1993, Uffiċċju Ċentrali ta' l-istatistika, Valletta, Malta, 1996. Ħajr: Nixtiequ nirringrazzjaw lil Dr. Horace Vella, ta' l-invit biex niktbu dan il-kapitlu, ' ulil Miss Candida Abela, tal-paċenzja li ħadet biex ipproduċiet il-manuskritt. Appendiċi Statistiku Tabella 1 IL-POPOLAZZJONI TA' ĦAL KIRKOP FIS-SNIN 1592 — 1995 SENA POPOLAZZJONI SENA POPOLAZZJONI 1592 320 1901 633 Ikkompilata minn Guillaumier (1987), Mosaic (2000) ID-DISTRIBUZZJONI REĠJONALI TAL-POPOLAZZJONI FIL-GŻEJJER MALTIN, 1901—1995 (PERĊENTWALI) Tabella 3 ID-DISTRIBUZZJONI REĠJONALI TAL-POPOLAZZJONI FIL-GŻEJJER MALTIN 1901—1995 T REGION 1901 1911 1921 1931 1948 1957 1967 1985 1995 —l— Inner Harbour 83426 93783 97348 102926 120958 126114 118732 101963 88779 Quter Harbour 31225 34921 35882 42456 64774 69480 74567 98610 112882 South Eastern 17546 20412 20086 23052 34208 36854 35224 42475 50650 Western 21666 24678 23587 26393 34899 36196 36142 44580 51961 Northern 12722 15298 14672 16587 23472 23375 23933 32108 44852 Gozo 19790 22695 22552 23838 27680 27601 25978 25682 29026 Total 186375 211787 214127 241621 305991 319620 314216 345418 378159 L---— —— ' Tabella 4 ID-DISTRIBUZZJONI TAL-POPOLAZZJONI FIL-LOKALITAJIET KOLLHA FIL-LVANT TA' MALTA, 1901-1995 1901 1911 1921 1931 1948 1957 1967 1985 1995 I.P. Malti 186375 211787 214127 241621 305991 319620 314216. J 34544187 378150 Lvant ta' Maltaj 17546 20412 20086 23070 34208 36854 35224 42475 50650 Ħal Kirkop 633 786 707 805 1016 1204 1225 1559 1957 Iż-Żurrieq 3654 4524 3609 4257 5359 6837 6752 7984 8684 Ħal Safi 367 412 459 448 1040 709 784 1323 1731 Il-Qrendi 1333 1522 1526. — 16il 2144 2155 2094 2199 2344 L-Imqabba 1228 1358 1276 1486 1965 2088 2120 2269 2613 Ħal Għaxaq 1518 1765 1629 1896 2448 2830 2866 3655 4126 Il-Gudja 1133 1270 1169 1283 1486 1712 1729 2156 2886 Iż-Żejtun 7234 8060 7701 8731 11980 11665 10440 11321 11379 Birżebbuġa — — 1219 1724 5339 5297 4876 5668 7307 Wied il-Għajn 888 876 1936 4770 Marsaxlokk 446 715 791 829 1431 1469 1462 2405 2857 Ħaż-Żabbar 5750 14138 IL-BIDLA PERĊENTWALI FIL-POPOLAZZJONI FIL-LOKALITAJIET KOLLHA FIL-LVANT TA' MALTA, 1901—1995 1901—1995 b x MI 19/775 202.9 2.0 Lvant ta' Malta 331014 288.7 2.9 Ħal Kirkop 1324 309.2 3.1 Iż-Żurrieq 5030 237.7 2.4 Ħal Safi 1364 4711.6 4.7 Il-Qrendi 1011 175.8 1.8 L-Imqabba 1403 212.8 2.1 Ħal Għaxaq 2608 271.8 2.7 Il-Gudja 1753 254.7 2.5 Iż-Żejtun 4055 157.3 1.6 Birżebbuġa (1219-7307) 6088. J (1921-1995) 599.4 ) 6.0 Wied il-Għajn (888—-4770) 3882 1 (1957-1995) 53721: 5.4 Marsaxlokk 2411 640.6 6.4 IL-BIDLA PERĊENTWALI FID-DISTRIBUZZJONI TAL-POPOLAZZJONI FIL-LOKALITAJIET KOLLHA FIL-LVANT TA' MALTA, 1901—1995 Lvant ta' Malta 100 100 Ħal Kirkop 3.6 3.9 Iż-Żurrieq 20.8 17.1 Ħal Safi 2.1 3.4 Il-Qrendi 7.6 4.6 L-Imqabba 7.0 52 Ħal-Għaxaq 8.7 8.1 Il-Gudja 6.5 5.7 Iż-Żejtun 412 22.6 Birżebbuġa — 14.4 Wied il-Għajn — 9.4 Marsaxlokk 2.5 5.6 Mappa tax-Xlokk ta' Malta (Figura 3) APPENDIĊI Lista tal-Kappillani f'Ħal Kirkop' Dun Ġwann Xmun Azzopardi Dun Matteolu Stafrage Dun Duminku Farrugia Dun Ġakbu Murga Dun Vinċenz Muscat Dun Lawrenz Caruana Dun Duminku Camilleri Dun Franġisku Azzopardi Dun Anton Caruana Dun Franġisku Vassallo Dun Salv Cassar Dun Ġużepp Vella Dun Ġwann Bonnici Dun Ġużepp Barbara Dun Franġisku Xuereb Dun Ġużepp Inguanez Dun Ġużepp Zarb Dun Alwiġ Degurara Dun Pawl Pace Dun Ġużepp Theuma Dun Anġ Vella Dun Pawl Schembri Dun Anton Portelli Mons.Pawl Attard (Amministratur) Dun Żaren Caruana Dun Karm Camilleri LH.V,, Arkivju Parrokkjali Kirkop, Reġistri taż-Żweġijiet, Magħmudijiet u Mwiet.