Hekk kien mikiub Ta' A. CREMONA KI għadu kif beda jaqleb għal-lejl, u d-dalma ta' fil-għaxija waqgħet f'daqqa u bdiet tinfirex fuq il-bini, is-swar, l-egħ- lieqt u l-widien tax-xaqliba tal-punent tal-Gżira, fejn sax-xitwa ta' l-1942 kotra ta' nies li kienu tbattlu mill-ibliet, u xi rħula tan- naħa tal-Lvant, wara l-ewwel tehdida ta' attakki ħorox tal-għadu mill-ajru, kienu ġew ifiitxu fejn jistkennu u jgħammru, kollha niwerwrin. min bil-lel u min malli sebaħ, mgħobbijin b'sarar, jew b'xi bċejjeċ tal-għamara fuq karettun isuq warajhom. Kienet l-eqqel tax-xitwa. Dak il-ħin mal-bard u d-dlamijiet ta' l-siru, in- nies kienet tħoss bħal kesħa oħra u swied ieħor f'qalbhu, għax qajla kien igħaddi lejl li. fl-aħjar raqda, mal-għajta tas-sireia, ma kienx ikollha taqbeż minn ġewwa l-friex, titkebbeb minrufih u titlaq tiġri barra minn darha, xi drabi f'xita, riħ u kesħa li xxoqq l-għadam, biex tidħol tistkenn fl-eqreb toqba. qabel ma l-għadu jilħaq jixħet mill-ajru l-bombi qerrieda tiegħu. Dak il-ħin t' fil- għaxija dlonk. kont tiltaqa' ma' xi missier u omm milfuin u mgħobbijin bil-firxa ta' bil-lejl ikarkru 'l uliedhom lejn ix-xdier; jew ma' xi xiħ jitkaxkar u jitwieżen mas-sieħba, jew ma' xiqat- għa nies oħra, uħud jieħdu l-mogħdija tal-foss għall-bokok ta'taħt il-blat, oħrajn jaqsmu l-ġonna u l-misraħ għad-daħla tax-xlter ta' taħt is-siġar… Id-dalma, kienet ħbiet il-bini, it-triqat, u -bo- għod il-bogħod, għelieqi, wileġ u għoljiet kienu wkoll indfnu ġewwa sħaba sewda. Xi xaqq ta' dawl beda jidher minn xi twieqi mhux mitbuqin għal kollox. Xi dawl deher ileħħ, jiġri u jħib mid-mogħdija qalb is-siġar tat-trunċieri, F'daqqa waħda nstm- għu bħal ragħda l-ħsejjes ta' cur miexi u jwatwat u jteptepid- dwal ta' quddiem, Waqaf u d-dwal intfew. Waqgħet bħal ħema. Wara ftit, minn ġewwa trieq dejqa li tagħti għat-trieq il- kbira, dejqa wkoll. u tiftaħ għal fuq il-wesgħa li tifred swar u bii, instama' bħal tgedwid ta' talb. Il-leħen kien ġej minn ġewa dar ta' dik il-ħura d-de'qa. Żewġ nisa, b'rashom imgeżwra, waħa, ġewwa xall u l-oħra ġewwa ċuzqana, weqfin fil-kantuniera ta' saq tat-trieq il-kbira, staqsew lil mara oħra li bexxqet it-tieqa ta' ar biswithom: ''Fejn qegħdin jitolbu77' — ''Kont sejra nistasi lilkom, '' wieġbet dik tat-tieqa. ''Qegħdin jitolbu għand wieħed joqgħod fil-ħara d-dejqa a' hawn wara… għadu kif għadda Dun Viċenz mas-sagristan… duħal għandu. milli jidher biex jivvatikab'', qalet waħda, mara, li kienet għaddej'a tgħaġġel, tross ma' għonqha t-truf tax-xalla; u waqfet fejn il-persjana tat-tieqa mbexxqa tkompli tgħid: ''Xiħ ta' xi ħamsa u sebgħin sena, għażeb, joqgħod bieb ma' bieb mal- KLewżija. Bniedem mill-ibliet, iżda issa ilu żmien bid-dar f'dawn l-mħawi. Tgħidu li fih xi sold sewwa. Niesu kollha ġew jarawh. Għadu kif wasal car mgħobbi b'xi nies mill-ibliet. Waqaf fil- kantuniera tal-ħara d-dejqa. ' — 'Ta' min igħidulu7'' staqsiet l-oħra ta' wara l-persjana. — ''Tgħidulu Feliċ it-Tuneżin, Dejjem l-Knisja ta' Ġieżu fil-għodu għall-quddiesa tas-sebgħa u fil-għaxija, ma' l-Ave Marija iqassat bil-kuruna fil-Kappella ta' San Ġużepp. ' — Jidhirli bi nafu, iżda f'qalbi dejjem għidt li mhux minn dawn l-inħuawi,' qabżet waħda min-nisa tal-kantuniera. — ''Vitor tal-baqar U tagħtini l-ħalib għenelli tikri minn għandu dar kbira f'tarf Bur ir-Rh'eb'', issoktat dik tat-tieqa. ''Jekk jiġi H imut, qaltl. flusu jaqgħu kollha għand niesu, żewġ ħutu u wliedhom, u xi wlied l-aħwa H. milli jidher, la hu qatt ma ħabbel rasu bihom. u lanqas huma bih. ' — ''Igħidu li catt ma t'ed jaf b'niesu għax beża' li jisirquh f'ħajtu ', żiedet tgħidilha l-mara li kienet waqfet tkellimha. — UU hekk se jisiranh f'mewtu. irid jew ma jridx', qabżet l-oħra li k'enet tpeċlaq mma' seħbitha tal-kantuniera. Sadattant it-tsedwid tat-talb naqas. tmewwet u, wara ftit, mstama' wieħed igħid il-litan'ja u oħrajn iweġbuh… u fl-aħħar il-leħen £ ta' żewġ nisa L ftit ftit beda jintefa, bħal dawl li qed inin: t'Ġiesti ikollok ħn'ena minnu… agħtih il-mistrieħ ta' de'jem… Ħekk ikun… hekk ikun…' U mbagħad ma nstema' xein iżied. F'it-trieq waqgħet sikta kb'ra—wara ftit, xi tieqa u xi bibien imbexxqa li minnhom k.en jixref xi xaqq ta' dawl instemgħu jin- għal qa… u, mat-tislim ta' 'Saħħa' u ta' ''Il-lejl it-ta' tjeb'' ta' nies ġirien u l-ħoss ta' passi ta' xi ħadd li ħareġ.minn xi bieb u kiser 'il- kantun'era, reġgħet waqgħet is-sikta, u d-dalma għattiet it-trieq kollha. kk ik jk Feliċ it-Tumeżin. kienet waslitlu s-s'egħa li jitlaq minn din id-dinja u jħalli wara'h l-eħrex ġlieda fost il. -ġnus tad-dinja u oħra 10 IL-MALTI ċkejkna, iżda mhux inqas ta' qilla, fost il-werrieta tiegħu. Bħal- ni 'smajnieħa tgħid xi waħda minn dawk in-nisa tat-trieq fil-għa- xija, x'ħin waqt il-mewt tiegħu kien hemm miġburin jitolbu ma- dwaru niesu kellha, ukoll forsi dawk i kienu ilhom ma jarawh is- snin. Feliċ ma kienx imqaxqax. iżda lanqas imbagħad rna kien igħum fil-ġid—għalkemm f'għajnejn ħutu, u t-tfal ta' ħutu, bnie- dem waħdu bħalma kien Feli ċ, li mindu kien tifel dejjem qala' l- flus—ma setax ma warrabx kemxa flus ġmielha, barra milli kellu dik id-dar li kienet semmiet waħda minn dawk in-nisa li kienet is- seksek fit-tieqa. Nies Feliċ ma kenux ħl'ef żewġ ħutu nisa, iżgħar minnu, u wliedhom; u xi żewġ nisa oħra, miżżewġa, uied ta' wlied l-aħwa, li malli semgħu li Feliċ qorob biex imut telgħu b'car minn Bir- k'rkara, fen kienu b'd-dar għal żmien il-gwerra, bil-ħsieb li jid- lru dehra, u ma jħalluhx imut f'idejn il-barranin. billi kienu ħasbu l ħulu qa'la fittxewb u hu qatt ma ħabbel rasu bihom. Daler. waħda minn ħutu, kienet armla; żewġha kien baħri fuq il-fWarro: U, u fil-Gwerra l-Kbira, kien għereq mal-bastimenti fil-battalja ta' Jutland u ħall'eha b'Rożina, tarbifa ta' xhur, li issa. warq li kienet għaddiet l-isbaħ żmien ta' xbubitha bit-tama li ssib min borha. meta kienet għoddha waslet biex tisboq l- għatba ta' żgħożitha, irnexxielha ssib żagħżugħ tamparha, li kien ieqgħod fl- inħawi tad- Dejr, ftit bogħod minn darhom u li ma' n'esu kien tala' mill-Birgu m'nn dar nofsha inġarrfa, b'nofs ħwej- jiġhom mirdumin. Keku s-sengħa ta' mastrudaxxa. iżda l-għodod tiegħu kienu għadhom m'rdumin. ma kellux biex jixtri oħrajn. ħanut ma setax 'iftaħ, u għalhekk ingaġġa suldat. Lil Rożina sar jafha: minn xi ftit taż-żmien meta, waqt attakk mill- ajru, iltaqa' magħha f'xelter. It-tieni waħda minn ħut Feliċ kienet Mananni. akbar minn oħ'ha Dolor. toqgħod l-Arċipiergu, il-Belt; kellha żewġha Majsi, ba:klor, u dan l-aħħar kien refa' mix-xogħol tal-moqd'ef għax kien beda jħoss it-toqol tas-snin igħajiilu dirgħajh u k'en iqatta' l-ġurnata jisgangma għall-gandoffli iew jagħmel il-gambli għas- sajd max-xtajta tal-port. Mananni, biex tgħin id-dar. kienet fet- ħet daosxein ta' ħanut tal-merċa. bl-erba' soldi 'i kienet warrbet, fil-waqt li binha, Pinu, biegħ id-dgħajsa ta' m'ssieru u daħal ma' wieħed kuntrattur tal-ġebel isuqlu t-truck, u bintha. Wenza (li kienet ilha biex tiżżewweġ iżda l-għerusija tagħha qatt ma seħ- ħet, jew għax l-għarus ma kienx jaqlagħha jew għax hi ma kell- hiex biex tixtri biċċtejn għamara u tlaqqat il-ġhież), sabiex tgħin ruħha u tnaqqas it-tagħbija tad-dar, daħlet għax-xogħol tal-ħasil ma' mara li kienet taħsel u tgħaddi lis-suldati. Iżda l-attakki ħorox tal-għadu, għodwa waħda, kienu ġagħlu lil Mananni titlaq ma' żewġha u wliedha minn darha, wara lejl ta' blitż li kien waq- qa' nofs id-djar ta' l-inħawi. Il-ħanut tagħha kien iltaqat u ġġar- raf, u Mananni dlonk marret tfittex 'l oħtha, Dolor, li dik il-għo- dwa wkoll sabet ruħha bla dar, ftiehmet magħha, sarrew ħwejjiġ- hom, ġarru l-biċċtejn għamara li setgħu jiġbru minn qalb ir-ra- dam tal-ġebel u telqu ma' oħrajn bħalhom għal għonq it-trieq. i bogħod mill-ibliet, lejn ix-xaqliba tal-punent tal-gżira fejn dehril- hom li l-balal tal-għadu ma jilħquhomx, be'n ir-Rabat u Ħad- Dingli, fejn wara li stkennew xi jumejn f'maq'el battal ta' razzett nofsu mġarraf qalb l-egħlieqi, irnexxielhom jikru żewġt ikmamar ta' biċċa bini qadima fit-trufijiet tad-Deir. Wiċċ ħuhom. li kien joqgħod ftit il-bogħod m'nn dawk l-in- ħawi, ftit li xejn kienu jarawh u, meta waħda minnhom marret tħabbatlu l-bieb biex tgħidlu li hia u oħtha kienu telqu minn djarhom u nġabru flimkien, Feliċ bilkemm tħajjar jiftħilha l-bieb, ħallieha fuq il-għatba u weġibha xott xott. Feliċ kien trabba s-Swejz ma' zijuh li kien għall-ewwel jip- provdi bil-faħam u mbagħad bil-proviżjoni'iet lill-bastimenti mill- port ta' Aden. Hekk kif tfarfar u tħarreġ, ta ruħu għan-negozju tal-bhejjem tal-ksiba li minn Tunes kien igħabbihom għal Malta, Żgħożitu għaddieha aktarx fl-irziezet ta' barra l-belt ta' Tunes, fl-inħawi ta' Biskra, jew ta' Gafsa, u 'l-hawn u 'l hinn jitlaqqa' ma' xi ħuttab tal-bhejjem fis-suq ta' Bab il-Hodra, u jbaħħar bil- bhejjem minn Tunes għal Malta. Ħbiebu ta' Malta kienu qalgħu- hielu t-Tuneżin, għax barra milli kienu jafuh dejjem bin-negozju tal-bhejjem f'dik il-belt, huwa kien ħa x-xeħta tan-nies ta' dik in-naħa sew f'ilbiesu, kemm f'surtu u kemm ukoll fi kliemu, li kien kollu Malti mħallat b'qawl Għarbi jew Franċiż… u dlonk kont tisimgħu joħroġlok b'xi waħda bħal din: Allah ikattir kħaż- tek, va sidi jew b'xi oħrajn bħal dawn : neharek sa'qjid u mubd- rek; Sbaħ el-kħhair, va ma'allem; inkella jtaqtaqlek xi tnejn bħal dawn: Ca val Ma foist Parbleaul Sacre mille bombesl Meta kien jinżel l-art ta' Malta għal xi jumejn surtu u ħwejġu kienu dlonk jixhduh : kappell griż tal-feltru b'faldi kbar imniżżlin bil- p IL-MALTI qorriegħa mdawsa b'żagarella kaħla mixħuta la ġenbha fuq qatta xagħar imġiegħed. maktur ħamrani mal-għonq ta' qmis kaħla biż-żewġt itruf mgħoddi/in minn ġewwa ċurkett bi tliet ħoloq: sidrija miftuħa tinqafel b'kurdun bil-boċoċ tal-għadam ħodor; ġ'ekk qasr tal-bellus kannella miftuħ għal kollox minn qudd'erm bil-pulzieri dojoq u qosra u madwar qaddu fuq iċ-ċinta ta' qalziet wasa' tal-bellus ikkurdunat, kannella wkoll, terħa mżewqa mkeb- ba fil-wisa' li minn żaqqu kienet tasal sa nofs sidru; f'riġleh par stvaluni tal-ċid oħxon b'pett ta' żewġt iswaba' ħxuna, li jaslu sal-għaksa b.l-bofof tal-qalziet ħerġin minnu, Dan kien Feliċ meta k'en għadu fuq tiegħu sakemm qaleb il-ħamsin. Malli għaqqad kemxa flus sewwa li biha sata' igħix, l-art ta' Malta reċoħet ġibditu, Għażeb. waħdu, u bla ebda ħadd minn niesu li 'dnru bih, bla ebda ħsieb, mill-banda l-oħra, li jgħammar u j tgħammar. imdorri fil-hena ta' dwejra ħiemda m'ngħair ħadd ma jmerh 'ew -sreghbu, wabħal f'rasu li jitfa' għal kollox riġleh f'Malta u jibqa' 'għix waħdu. Sab daqsxejn ta' dar ċkejkna qadi- ma Balzunetta u sikemm felaħ u seta', għax waħdu għal xi sen- te'n, jixtri u jsa'jar hu, u xi biċċten ħwejjeġ taħs'lhom il-ġara li kienet 'l-hewn u '1 hinn tibgħat'u x-xbe'ba tagħha biex tnaddaflu d-dar, u lit-tifel biex jaqdih f'xi qadia l-bogħod. Tona. kif kien jisimha l-ġara. kienet romlot wara x' sena li Feliċ kien ġie :oq- għod bid-dar ħde'ha. Ir-raġel tagħha. l fil-gwerra l-oħra kien mar taħdem. f'Salcnika. kienet ħakm'tu l-malarja, marad b'qalbu u miet l-Isptar, Ċett'na, bintha. li kienet tagħmel xi faċenda 'il Feliċ wara ftir taż-żmien tgħarrset u żżewġet lil wieħed skarpan, jismu Bast'an, u oħtha Żeżin. akbar m'nnha, li kienet barmaid f'wieħed mill-ħwienet tax-xorb f'Balzunetta, iżżewġet ma' baħri u siefret. FelFċ. lil Ċettina kien taha b'ex tagħmel il-ġhież u tix- iri biċċrein għamara u Il ħuha Ċensu, li kien jaqdih, hekk kif laħaq mal-għoxrin sena, silfu somma flus biex biha jsiefer għall- Amerika u jfittex xort'h. Tona. armla u bla tfal ma' saga'ha, baq- għet tgħammar fiż-żewġ kmamar li kellha fil-kerretja u ddur b'Feliċ, li bili beda jħoss it-toqol tas-snin 'agħfas fuqu. ħass li kellu l-bżonn tal-għa'nuna ta' mara li teħod:u ħsieb 'd-dar u ddur bih. u għolhekk, wara xi sena, ma damx biex ġabar miegħu lil Tona, Għalkemm hu kien igħodd wisq iżjed żmien minn Tona, in-n'es bdiet issefsef u tqassus, Waħda minn ħutu. Mananni, l-iktar imqarqċa, hekk kif semgħet minn għand mara li tbiegħ il- bajd f'Balzunetta u fl-Arċipiergu, illi ħuha daħħal miegħu lil 'Tona, marret tħabbat il-bieb ta' 'ħaha bil-ħsieb li titolbu jinġabar magħha, iżda meta Tona fetħet il-bieb u l-oħra staqsietha jgħal hub, dik weġbitha li huwa, ħareġ, fejn ma tafx u lanqas meta dġi, u għalq a l-bieb ma' wiċċha. Bill: r-raġel ta' Ċettina kien fetaħ ħanut ta' skarpan ir-Rabat jejn dan kien 'twieled u trabba, Ċettina, wara sena u nofs li żżew- ġet. kellha wkoll titlaq wara żewġha u tgħammar miegħu hemm- kekk. It-tarbiża i kellha għammidhielha, Feliċ-u ommha, u minn dak in-nha; tal-magħmudija Feliċ, bil-ħsieb li jitbiegħed ukoll minn ħutu u minn uledhom, li ħabtu ġejjin u sejrin iħabbtulu l-bieb, imħajjar ukoll mmn Tona li baqgħet marbuta ma' bintha, għamel il-ħsieb li jitla' jgħix ir-Rabat. F'erbat ijiem xtara dar kbira fit-trufiiet ta' Bur ir-Rhieb, iżda bili din kie- net imbiegħda mill-qalba tar-Rabat u mid-dar ta' bint Tona, kera dar ċkejkna fil-ħara ta' wara l-bini tas-Saqqajja u d-dar li 'xtara krieha lii wieħed gabillott. Feliċ, li kemm dam joqgħod ir-Rabat, t'lef mhux ftit minn dik il-bixra wieqfa u ħa/ja ta' bniedem tas-safar, ilsienu ma baqax itaqtaq b'dak il-Malti mħawwad b'xi frażi Franċiża jew b'xi oħra Għarbi ta' Tunes—maż-żm'en beda jħoss saqa'h jitqalu u dlonk kont tarah jitkaxkar, miexi b'rasu mmejla lejn l-art. sieket u ħosbien, jitwieżen ma' daqsxejn ta' bastun—ifittex xi bank fil-ġnien ta' fuq it-trunċieri għal taħt xi siġra meta x-xemx kienet tisreġ, jew huwa u sejjer len il-Knisja fen għal filgħaxija kien imur jgħid ix-Rużar'u fil-Kappella ta' San Ġużepp. Minn mindu kienet faqqgħet il-gwerra u sama' xi erba bom- hi tal-għadu neżlin jsaflru u jriegħdu l-art u jitfgħu r-riħ b'dik il- qilla b darba mal-le'l il-ħġieġ tat-twieqi ta' kamartu tfarrku, u nfetaħ il-bieb ta' barra u tgħawġu l-istaneg tal-bibien—huwa beda jħoss għall-ewwel darba l-bżonn :i jagħmel ħabib ma' xi qaddis li jista' jgħinu b'ex iħarsu mill-hemm ta' dik is-siegħa tal-biża' li keluu jġarrab fl-aħħar ta' ħajtu. Hu li kien għamel żmien ibaħ- ħar u ra kemm-il-darba l-mewt fil-ħalel ta' baħar qawwi li donk kien jiltaqa' miegħu fil-fliegu ta' bejn Pantalleria u Kap Bon, qatt ma baża' u tkexkex daqs kemm f'dawk l-attakki ħorox tal- għadu mill-ajru fuq il-bini tal-Gżira, Min jaf kemm-il-darba fil- għaxija, meta k'en ikun qiegħed joftor bl-aħħar bukkun f'ħalqu qabel ma, jidħol f'soddtu, ke'u jirkebbeb u oħroġ fl-eqqel tax- xitwa minn daru mas-seħba Tona biex jistkenn fl-eqreb xelter J4 IL-MALTI u jgħaddi xi żewġt iljieli mejjet bin-ngħas u b'riġlejh kesħin fuq maqgħad taħt il-blat. Meta. mbagħad kien jara l-ħerba ta' bini mwaqqa' bil-bombi f'postijiet li qatt ma tobsorhom, qa. bu kienet ittaqtaq u jistenna li mil-lum għall-għada l-bini tiegħu jiġ- iiżu l-istess xorti, Wara kull attakk, hekk kif joħroġ mix-xelter, dlonk kien jistaqsi fejn ġew il-bombi u, malli jkun jaf li waqgħu mbegħdin miL-bini tiegħu, kont tarah jieħu nifs qawwi u jiżżi- ħajr lil San. Ġużepp li kien qed iħarisulu, Tħabbeb ma' Xi patri- jiet u ma' xi fratelli tax-Xirka ta' San Ġużepp u tħajjar jidħol u jilbes fratell, u, biex iwettaq ix-xewqa tiegħu, għamel f'rasu li l-biċċa l-kbira ta' ġidu jħalliha quddies għal ruħu u li dawn jitqaddsu fil-Kappella ta' San Ġużepp f'Ta' Ġieżu. i i ie Kien il-bidu tax-xitwa. Lejl wara le'l il-għadu kien ħadha bi drawwa li f'ħin jew ieħor jiġi jżurna b'mewġa wara l-oħra ta' ajruplani jiżirgħu l-balal fuq l-ajrudromi, fuq l-imħażen tal-port, fuq il-fosos tal-qmuħ, fuq il-kwartieri u bereġ u 'l hawn u 'l hinn, fuq xi kampijiet u batteriji, u n-nies kien ikollha tqum minn sod- ditha, taħtaf xi għata jew biċċa ħwejjeġ biex titkebbeb fiha u tit- laq tiġri lejn xi toqba tal-kenn fil-qrib, xi minn daqqiet meta l-għadu jkun qorob sewwa u hedded li jilħaq qabel ma jkollha żmien tistkenn. Kienet lejla mudlama, b'riħ kiesaħ u jonfoħ, u r-raxx tax- xita tħabbat ma' l-uċuh tan-nies sejrin jiġru lejn ix-xelter waqt li s-sirena kienet għadha tnewwaħ, Feliċ 'itwieżen fuq il-bastun, b'rasu mkebba b'xa.la tas-suf li biha kienet titieflef ommu b'xi ħass ħażin, imqabbad ma' dirgħajn Tona tkaxkar mal-ġirien lejn ix-xelter tal-kantuniera tat-trieq li kienet tagħti għal quddiem il- wita b'għalqa mħarbta u b'ħitan imwaqqgħa u b'siġar mad- dawra, ta' mogħdija għall-ġnien. Dak il-lejl Feliċ ma' Tona kien għaddieh bħal bosta drabi oħra bilqiegħda fuq siġġu qadim bid-dirgħajn, b'daqsxejn ta' kut- ra fuq saqajh u b'rasu u għonqu mġeżwrin ġewwa x-xalla. Kien għadu dlam ċappa meta ftit qabel is-sebħ. wara li s-sirena ħab- bret b'leħen qawwi illi l-għadu kien tbiegħed, Feliċ ma' Tona u . n-nies l-oħra ta' ġewwa x-xelter kienu ħa:ġu biex jerġgħu jidħlu fi djarhom. L-a'ru kien għadu kiesaħ u r-riħ tqawwa..Hekk kif Feliċ kiser il-kantuniera, buffura riħ xeħtitu lura u kien għoddu nar fl-art li kieku Tona ma laqgħetux bil-itit. tas-saħħa li kien fadlilha, iżda fit-taħbila x-xa'la nħallitlu minn għonqu, ħass bħal kesħa ddu: ma' rasu u tkexkixa bard tiġri 1ma' ġismu kollu. Minn dik il-għodwa Feliċ baqa' immantar, naqaslu l-aptit, wura erbat ijiem tah uġigħ ta' ras qawwi, reżħa kbira u għal fil- għaxija, wara li ġie mill-Knisja, fejn bilkemm felaħ jgħid erba' posti rużarju quddietn l-artal ta' San Ġużepp. daħal fis-sodda u —għada, ma qamx. Qabdu d-deni, qtigħ ta' nifs u, wara tlitt ijiem iehġa kbira, Għamel jumein ihewden; it-tabib qata' jiesu minnu. : U kienet dik il-lejla, kif ħabat jidlam, meta dawk iż-żewġ nisa weqfin fil-kantunie:a tas-sqaq tat-trieq il-kbira li semmejna qabel, kienu semgħu t-tgedwid ta' nies jitolbu, illi r-ruħ, ta' l-imsejken Feliċ kienet ħierġa minn ġismu biex titlaq minn din id-dinja. Dik il-lejla kienu miġburin madwar is-sodda ta' Feliċ, iż-żewġ hutu Dolor u Mananni, żewġha, uliedhom il-bniet, żewġ waħda minnhom, iż-żewġ nisa, ulied ulied l-aħwa miegħu, li telgħu b'car minn Birkirkara. fil-waqt l Tona, ħosbiena u mn'kkta, ma ċċaqalqitx minn fejn rasu. Bintha, Ċettina, kienet f'kamra tgħin 'l ommha fil-bżonnijiet tad-dar. Mal- lejl Feliċ qabditu l-ħu:ħara u miet. Malli Felċ għalaq għajnejh, wieħed minn tal-Fratellanza ta' San Ġużepp, li kif qalu, kien il-Prokuratur tal-Kaxxa ta' l- tirwieħ, sejjaħ f'rokna lil-Tona u deher ;i għamlilha, ħafna mis- toqsijiet, Wiċċ Tona, L. għalkemm ma kienx jidher hekk imnm'k- ket daqs kemm ħosbien, issaħħab u nbala'. Il-Prokura- tur, milii jidher, staqsieha xi ħwejjeġ li ħasduha. Wara xi ftit tas-sk'el. ħaditu f'kamra ċkejkna u mwarrba, li tinżel għaliha b'xi sitt tarġiet mill-kamra tal-mejjet, u waqfet quddiem senduq. — 'jVIċ-ċavetta fein hi9'' staqsieha l-Prokuratur. — 'Naħ- seb li qiegħda fil-kexxun tal-gradenza ta' ma' ġenb is-sodda'', wieġbet minn taħt l-ilsien Tona. — ''Ħu ħsiebha u tafdaha lil ħadd'', issokta jgħ'dilha l-ieħor. ''sakemm jinfetaħ it-testment'. Fiut il-mejiet ii għajnejhom ma qalgħunhomx minn fuq Tona, fil-waqt li kienu qegħdin igedwdu r-rużaru għal ruħ ħuhom u kultant jimsħu xi demgħa minn xfar għajne'hom, bdew iħarsu minn taħt lein xulxin u jitkellmu b'għajnejhom meta raw jil dawk it-tnejn jitħaddtu fir-rokna u mbagħad jiċċaqalqu u jinżlu t-taraġ flimkien. Waħda minnhom, Mananni, tħarrket minn fe'n kienet u niżlet isfel fejn kien hemm bintha Wenza u l-qraba l-oħra fil-bogħod u qabdet issefsef u tissaħħan f'teifa liema bħalha. (Jissokta f'ħarġa oħra)