Mill-ibgħad żmenijiet dejjem ingħad li t-Tisbiħ ta' Ġesti jew Trasfigurazzjo- ni, ġrat fuq it-Tabor, li hu Ġebel għoli (1,986 xiber fuq wiċċ il-baħar Mediter- ran) qrib Nazaret, fil-Galilija. -Orige- nes, għall-ħabta tas-sena 248 kiteb hekk:. ''It-Tabor huwa ġebel għoli fil- Galilija, li fuqu ssebbaħ Ġest (ara: 7 Enchiridion Locorum Sanctorum, faċ- ċata 319) u hekk kitbu għadd ta' kit- tieba oħra minnu lura. żmien twil kien hemm min deherlu li l- ġrajja ġrat fuq Ġebel ix-Xiħ, jew il- Muntanja tal-Hermon, fis-Surija. Hawn se naraw, fil-qasir kemm jista' jkun, li Ġesti ssebbaħ fuq it-Tabor, kif ingħad mill-bidu, m'hux fuq il-Hermon, kif ingħad minn ftit taż-żmien 'l hawn. Fl-antik il-fehma ta' l-Insara kienet li Ġest: dam ixandar l-Aħbar it-Tajba, jew Evanġelju, sena biss (ara fuq hekk il-ktieb ta' Patri Edmund. Sutcliffe: 'The One Vear Theorv'') minn Għid il-Kbir sa Għid il-Kbir tas-sena ta' wa- ra. Ċar ħafna fuq hekk huwa l-kliem ta' Ewsebju ta' Kajsarija: ''Tres Evan- gelistae ea sola scriptis prosecuti sunt qua a Servatore UNO ANNO gereban- tur' (Historia, De Evangelio, c. xviii); jiġifieri: ''It-tliet Evanġelisti kitbu biss dak l; l-Ħellies għamel żmien sena''. U fl-Evangelji Sinottiċi hemm saħansitra l-egħlimiet ta' l-istaġuni ta' sena waħ- da, wara xulxin. Il-ward u l-għasafar (Matt. VI, 28) juru r-Rebbiegħa. IX, 14) tiġi f'Mejju. Il- ħsad (Matt. XII, 1-9) f'Ġunju. Iż-żriegħ tad-dora (qaraboċċ) u s-sikrana (Matt. XIII, 3 u XIII, 27) żmien wieħed: is-sajf. It- tkattir tal-ħobż (Matt. XIV, 15) li ju- ri nuqqas ta' xi ħaġa ta' l-ikel fir-raba, l-aħħar tal-Ħarifa. Is-sema jħammar (Matt. XVI, 1) bidu tax-xitwa. Wara dan ma hemmx egħliema ak- tar. L-ewwel egħliem jiġi fil-bidu tar- Rebbiegħa tas-sena ta' wara, meta Ġe- sti jaħseb biex jitla' għal Għid il-Kbir Ġerusalem (Matt. Hawn aħna se nqisu, bħal ma jqisu ħafna nies, fosthom il-għaref Pere Jo- seph-Marie Lagrange O.P., li ż-żewġ tkattiriet tal-ħobż f'San Mattew u San- Mark, huma ġrajja waħda miktuba darbtejn (San Luqa waħda. kiteb). Għal hekk dak li hemm miktub wara t-tieni tkattira, inqisuh ġara wara l-ew- wel, u vice versa. Mela, wara t-tkattir tal-ħobż, u wara li semma li l-ħmura tas-sema fil-għodu turi li tkun ġejja x-xita, Ġesti rħielha lejn il-Feniċja, in-naħa ta' Sur u Sajda (Mark, VII. Issa hemm għidut qadim isemmih xi wieħed mis- Santi Padri, li Ġesti minn Sur jew Saj- da qabad mirkeb u siefer lejn Ċipru, u qagħad hemm għal xi żmien (ara Mons. Bougaud: ''II Cristianesimo'', faċċata 353). Din il-ġrajja, għalkemm ma hix im- niżżla fl-Evangelju (u jalla din il-ġrajja biss ma hix imniżżla fl-Evanġeljul) ak- tarx li hi minnha. Għax billi n-nies kienet inkormot għal Ġesu, u billi kie- nu jinġabru ma' dwaru bl-eluf, u għal hekk, biex ma jagħlaqx it-toroq ta' l- ibliet kien ikollu jeħodhom fil-barr, ma kenitx tkun ħaġa li taqbel li fix-xitwa jħallihom jinġabru barra mill-imgħam- mar, fejn .tista' taqbadhom ix-xita u ma jkollhomx fejn jiskennu. Min jaq- ra jaf, għax aktar minn darba ssem- mew, saħansitra fil-gazzetti ta' Malta, kemm fuq il-Baħar ta' Tabarija, li fin- nħawi tiegħu kien igħallem Ġest iħob- bu jagħmlu dawk il-''cloudbursts'', ji- ġifieri xita ħoxna u sfiqa, li aħna hawn Malta ngħidulha ''ferħ ta' diluvju''. għad li din is-safra ma hix imsemmija fl-Evanġelju, hemm il-wiri tagħha, kif għidna qabel, fin-nuqqas tal-egħlimiet. Mela, hemm probabilità, li Ġesu, qabel ma ħadet ix-xitwa, siefer u nġa- bar Ċipru. Qabel ma telaq, ftiehem mat-tliet Appostli fuq fejn kellhom jil- taqgħu miegħu għal ħabta ta' l-aħħar tal-qamar ta' Adar. Il-belt li kellhom jiltaqgħu fiha kienet Kajsarija Filisti, f'xatt il-baħar, mhux Kajsarija Filippi, f'nofs l-art, fl-Iturija, kif issa hemm miktub. Li Ġesti meta ltaqa' ma' l-Appostli kien ilu ħafna magħżul minnhom, jid- her ċar mill-mistoqsija li saqsiehom: ''X'inhuma jgħidu n-nies għalija) Għax kieku kien magħhom, din il-mis- toqsija ma kienx isaqsihielhom, la dar- ba kienu flimkien, u dak li semgħu hu- ma kien ikun semgħu huwa wkoll. U li dak il-ħin kienu qrib Kajsarija Filis- ti (mhux Filippi) jidher mill-kliem li Ġesti qal lil San Pietru: ''Int Kafa, u fuq dil-Kafa nibni knisti; u qawwiet l- egħmiq ma jistgħux għaliha'', kif sa naraw hawnhekk. Taħt djul Ġebel Karmel, hemm belt jisimha Kajfa, isem li hu t-tiżgħir, jew diminutiv, ta' Kafa. Is-sinsla tal-Kar- mel, twila ħmistaxer mil u wiesgħa minn tlieta sa ħamsa, fejn tinsab il-belt ta' Kajfa, fl-antik kien jisimha Kafa wkoll. Kienu jgħidulha hekk għax merfugħa 'l fuq f'xifer il-baħar, qisha keffa, kif kieku ngħidu aħna l-Maltin, u tilqa' r-riħ minn fuq il-wetgħa ta' Es- drelon, kif jista' jara malajr min iħares lejn xi mappa tal-Palestina. Issa, Kaj- sarija Filisti qegħda qrib ħafna minn Ġebel Kafa. Mela, hu għal kollox na- turali li meta Ġesti qal lil San Pietru ''Int Kafa'', urieh b'idu ras il-Karmel, għolja u sultanija fuq il-baħar. Ried ifissirlu Ġesti: ''Int bħal muntanja ta' Kafa; int bħal dik il-blata għolja; fuqek nibni d-dar tiegħi. U bħal ma ebda mewġ, ikun kbir kemm ikun, ma jilħaq dik il-quċċata, hekk ukoll ebda qawwa tal-għadu ma ġġarraf kn'sti, mibnija fuq il-wemma u l-imħabba tiegħeki' Imma kif inhi li issa fl-Evangelju hemm miktub Kajsarija Filippi, m'hux Filisti, kif kellu jkun Ħaġa żgħira ħafna. Fl-antik ma kienx hawn imtiebagħ, jew stampari- jiet. In-nies kienu jiktbu kollox u dej- jem b'idejhom. Il-'p'' bil-Grieg, hija, biex ngħidu hekk, għamla ta' banketta, bit-truf tas-saqajn milwija 'l fuq. L- ts'', f'nofs il-kelma hi għamla ta' ''6', u t-'t'' bħal tagħna imma mingħajr ras. Jekk bil-Grieg tikteb ''st' qrib wisq lejn xulxin, jiġu qishom ''p''. U donnu li dan ġara. Xi ħadd kiteb ''st' qrib wisq lejn xulxin fil-kelma Griega Philistov, u ħadd ieħor hu u jikkopja, qraha Philipov. U billi ħaseb li kienet miktuba ħażin, żedilha ''p'' oħra u sa- ret Philippov, kif naqrawha l-lum. Żbalji bħal dawn fl-antik kienu jsiru bħalli kieku xejn. Għal hekk, il-għidud improbabbli, biex ma ngħidx impossibbli, li Ġesti jitla' mat-tliet Appostli. jgħaddi l-lejl fuq il-Hermon, ġebel għoli disat-elef u seba'-mitt (9,700) xiber, u miksi bis- silġ u mgħammar bil-Ipup u l-orsijiet, meta tara kemm hi ħaġa ħafifa li kelma tittieħed b'oħra, tisfa' qisha fix-xejn. Għeliema oħra li Ġest fix-xitwa sie- fer, hi li San Luqa, wara t-tkattir tal- ħobż (li hu kiteb li ġara darba, m'hux darbtejn), qabeż fl-istqarrija ta' San Pietru. Jiġifieri: ħalla barra jew sem- ma naħa oħra dawk l-episodji li hemm imsemmija f'San Mattew u San Mark. Magħruf li San Luqa hu u jikteb l-E- vanġelju tiegħu, kellu quddiemu ż- żewġ kotba l-oħra, ta' San Mattew u San Mark. Mela, tgħid, għal fejn għamlu dan' Dan għamlu, aktarx, għax wara t- tkattir tal-ħobż, f'San Mattew u San Mark, hemm taħwida, bħal ma kull ħadd jista' jara b'għajnejh. Hemm it- tkattir tal-ħobż miktub it-tieni darba; hemm f'San Mark. il-grajjiet tat-trux- mutu u tal-agħma, miktuba qishom kelma b'kelma bħal xulxin (qabbilhom ftit, Mark VII, 32-36, u VIII, 22-26); hemm f'San Mark ukoll il-vjaġġ impos- sibbli ta' Ġesu, li kien f'Sur u biex imur il-baħar tal-Galilija, għadda minn Saj- da u qasam il-ħdud. (jiġifieri l-limti) tad-Dekapli (Mark VII, 31) li kienu għaxart ibliet bgħid ħafna minn xulxin (waħda Damasku, fis-Surija, qrib il- Hermon, u oħra, Għamman, jew Fila- delfja, qrib il-Baħar il-Mejjet, (ara xi mappa. tal-Palestina). Jekk Ġesti ried imur il-Baħar ta' Tabarija, għal fejn biegħed it-triq qisu għal tminn darbietż U inti, meta mill-Belt tkun trid tmur Bormla tmur tgħaddi mir-Rabat, jew Ħad-Dingli2 Imma l-kelma ''Dekapli' f'dan il-vers ta' San Mark (għax San Mattew ma jsemmihiex), tiswa. Tis- wa, biex issaħħaħ it-Tradizzjoni l-ew- lenija li Ġesti ssebbaħ fuq it-Tabor. Għax fuq it-triq bejn Kajsarija Filis- ti u t-Tabor, xi sitt mili fil-Qibla jew Sud ta' Nazaret, hemm raħal li l-lum jismu Qafula, li fi żmien Ġesti kien jis- mu Qapla. L-oriġi- nal kien fih miktub li Ġesti mar il-ba- ħar tal-Galilija u għadda min-nofs ħdud Qapla (il-kelma limti fil-Palestina jgħi- dulha ħdud). Issa għid: 'Ħdud Qap- la'', u tara kif jinstama' fil-widna xorta waħda bħal 'Ħdud Dqapla''. Dqapla hu Dekapli, kif kienu jgħidulha hemm. Mela l-iżball ittieħed mill-widna, meta xi ħadd kien jaqra u ħadd ieħor jikteb. Hekk nistgħu nifhmu: sewwa: l-vjaġġ ta' Ġesti kif kien. Mill-Baħar tal-Galil, qabel bdiet ix-xitwa, mar mat-tliet Ap- postli lejn Sur'u Sajda. Minn hemm rikeb fuq mirkeb u rħielha għal Ċipru. Minn Ċipru, fil-bidu tar-Rebbiegħa ra- ġa' għal Palestina u niżel Kajsarija Fi- listi, wara l-qamar mimli ta' Adar (qi- su wara l-għoxrin ta' Marzu). Minn Kajsarija, wara li strieħ ftit (għal hekk wara sitt ijiem), għadda qrib Qapla (24 mil) għal fuq it-Tabor (13-il mil oħra) għal Baħar tal-Galil (20 mil). Minn hemm wara xi jumejn telaq lejn Ġerusalem, għal Għid il-Kbir u l-Mewt. QWIEL TAL-PALESTINA Kull waħad jgħanni ġimal ħababtu. — (Kull ħadd ifaħħar il- ġmiel ta' dak li jħobb). il-biegħa tiegħu'. Bil-Malti ngħidu wkoll: ''Kull ħadd ifaħħar Qawl li ma jeħtieġx tifsir, għax dieher minnu fih. Ġaħel is-sittin, ma laħu din. — (Iblaħ ta' sittin sena, hu bniedem Għax. jekk ma jkunx rabba l-għaqal sa sittin sena, ma jkunx hemm tama għalih, għax il-bluha taż-żgħużija tilħaq il-bluha tax-xjuħija. Il-mawt ma biddha sabab. — (Il-mewt ma teħtieġ ħtija). bniedem, u kull ħaj, jista' jmut għall-għarrieda, u b'ħaġa żgħira għall- aħħar; biż-żejjed li wieħed jixraq, biż-żejjed jaħbat naqra nagħsu, jew