FORTIFIKAZZJONIJIET F'BIRŻEBBUĠA Is-Sur ta' Borġ in-Nadur (c. 1450 QK.) Borġ in-Nadur jinsab madwar 200 jarda 'l bogħod mill- baħar (Grid Reference 574658) l fuq promontorju tal- franka fejn jiltaqgħu ż-żewġ widien ta' Dalam u Saptan (Żambaq) 2. Għalkemm illum nużaw il-kelma Borġ in- Nadur biex ninkludu kemm is-Sur ta' żmien il-Bronż (c. 1450 Q.K.) kif ukoll it-Tempju ta' żmien ir-Ram, din iktar tkun flokha meta nużawha għal ta' l-ewwel. $ Fil-fatt l- isem Borġ in-Nadur ġej minn żewġ kelmiet Maltin qodma:- Borġ tfisser għolja, jew munzell ġebel u Nadur, x'imkien fejn wieħed jista' jara, jittawwal, igħasses. Kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex nsibu diversi postijiet imsejħin ''Nadur'.' Il- -fortifikazzjonijiet ta' Borġ teNidik e 1450) Is-Sur ta' Borġ in-Nadur huwa tip ta' bini magħruf bħala 'Cvclopean' 5 u naraw eżempji tiegħu f'gżejjer Mediter- ranji oħra bħalma huma dawk Baleariċi, Sardinja u Korsika. ' Il-ħajt fortifikat jgħaddi mix-xlokk għall-majjis- tral u fit-tramuntana tiegħu, jdur lejn il-punent. Barra l-ftit spazju 'l hawn u 'l hemm, wieħed jista' jilmħu għal madwar 60 metru, l-għoli tiegħu hu ta' bejn wieħed u ieħor 3.5 sa4.5 metri u il-wisgħa madwar 1.5 metri. Hu magħmul minn ħaġar ta' qies li jvarja bejn 2.20 metri u 0.7 metri, imqiegħed bla ebda tikħil jew lavur. Biex jirfed il-ġebel il- mimdud, insibu ġebel wieqaf użat bħala puntal.' Il-Faċċata tas-Sur li hu magħmul f'għamla ta' nofs qamar tħares lejn il-tramuntana u Ivant. Dan jiddefendi dik il-parti tal-għolja li mhijiex difiża b'mod naturali. $ Fis-sena 1959, D.H. Trump sab xi fdaljiet ta' żewġ griebeġ 'l ġewwa mis-sur u kkonkluda li dan l-imkejjen kien ''a defended settlement'. $ F'dawn il-griebeġ instabu fdalijiet ta' fuklar, romblu u mehrież. Il-Professur Marga- ret A. Murrav fil-kiteb tagħha fuq it-tiftix arkeoloġiku f'Malta, 'Excavations in Malta' tagħti importanza liż-żewġ dahliet (niċeċ) fuq kull naħa ta' l-entratura li hi ssostni li dawn kienu jservu ta' ''guard room. Għalkemm Borġ in-Nadur ilu magħruf ma' l-istoriċi mhux ħażin (G.F. Abela 1647), l-ewwel darba li s-sur tnaddaf mit-terrapien u ġie skavat kien fis-sena 1881 minn A.A. Caruana, Hija nteressanti li wieħed jinnota li quddiem fejn xi darba kien hemm id-daħla għall-fortizza, jidhru raddi tar- roti (Car Ruts) ħerġin 'l barra lejn il-wied. Għassa tad-Dejma (c. 1417 W.K.) Il-perjodu Medjovali ta' l-Istorja ta' Malta (dak ta' qabel il-Miġja tal-Kavallieri ta' San Ġwann - 1530 W.K.) nistgħu nqisuh bħala l-iktar perjodu ikrah u mudlam ta' l- Istorja. Malta għaddiet minn taħt diversi saltniet u idejn (sistema fewdali) bla ħadd ma kien jagħti każ tal-ħtiġijiet tal-popolin, anzi bosta kienu dawk li stagħnew minn fuqha. Il-Maltin kellhom jaħsbu huma għal ġildhom u għalhekk twaqqfet id-dejma biex tħarishom minn ħafna perikli tal- baħar kif ukoll mis-Saraċini (furbani) li l-inżul tagħhom f'artna kien ikun ta' spiss. Tant saret importanti d-Dejma (l-għassa ta' madwar il-kosta), li l-mexxejja tal-Maltin fl- 1416 laqqmuha l-ħitan tal-Gżira u talbu biex din titqiegħed mill-ġdid taħt il-ħarsien ta' l-Università (Kun- sill Popolari) minħabba l-abbuż li ħafna bdew iħallsu somom ta' flus, biex jiġu eżentati mill-għassa b'kon- segwenza, li meta kienu jidhru l-Furbani fi xtutna ħadd ma seta' jżommhom milli jħarbtu rħula sħaħ. mi mm p IT : ġesii ww mi. Paġna mill-'Quaderni Diversi'' li turi r-roster tad- Dejma ta' l-1417 (Bil-kortesija ta' l-Arkivju tal- Katidral, Mdina) Fis-sena ta' wara, dik tal-1417 nsibu li d-Dejma kellha 24 għassa ''— tal-kosta madwar Malta, mgħassa rego- Jarment kull lejl tal-Ġimgħa (inklużi l-Ħdud) minn tliet suldati, wieħed minnhom normalment riekeb fuq żiemel. L-għassa kienet fuq sistema ta' roster. '$ Minn dawn l-24 għassa, 5 kienu qrib jew f'Birżebbuġa. Is-suldati li kienu jgħassu f'dawn il-posti kienu jintgħażlu minn irħula qrib, hekk li Lu gadir kellu 8 mill- Gudja, 4 (Percopu jew Ħal Kirkop) 4 (Axac jew Għaxaq) 3 (Bizbud — Żejtun); Ras Juliana: 8 (Safi), 5 (Mqabba) u 3 (Millieri — Żurrieq); Alu minahe: 4 (Millieri), 9 (Żur- rieq) 4 (Bubaqra); Nadur Kelba: 10 (Żurrieq) u 4 mill- Gudja, fil-waqtli Qabar Għarib kellu 4 suldati miż-Żurrieq u 15 minn Lew u Qrendi 71, Fuq dawn is-suldati kien ikun hemm ir-'Riveditore' (Uffiċċjal) biex jara li l-għassa ssir tajjeb. Fir-Roster tal-1417 (l-unika roster li turi fejn kienet issir l-għassa u mhux l-irħula minn fejn jiġu s-suldati) insibu li Bernardu Galata kien jieħu ħsieb dak ta' lu Marnisi u Lu gadir, Johanni Fauzuni kien ir-'Riveditore' ta' Ras Juliana, Alu minahc u Nadur Kelbe, fil-waqt li Danzu Chili kellu f'idejh dawk ta' Cabar garib u Guardia Xutu, 2 Fi żmien il-Kavallieri ta San Ġwann (1530 — 1798) l- għassa ta' mal-kosta mid-Dejma baqgħet ssir anzi kien hemm żmien li din kellha 60 posta minħabba biża' ta' invażjoni mit-Torok (fosthom żdiedet dik ta' Wied Znuber). $ Iżda wara li kemm il-Gżira ta' Malta kif ukoll dik ta' Għawdex ġew iffortifikati sew mill-Ordni, l-għassa tnaqqset għal tnax-il posta fosthom baqgħet dik ta' Ras Juliana. 7 Sa sitt snin qabel it-tkeċċija tal-Kavallieri minn Malta, l-għassa f'Ras Juliana kienet għada ssir; Gio Borg nhar l-14 ta' Ġunju 1792 talab lill-Ordni biex jidħol suldat f'din il-għassa. $. Fi żmien l-istess Kavallieri, il-paga lill-għases tal-Kosta kienet kull xahrejn. Waqt li l-Università tal-Belt Valletta kienet toħroġ 131 Skud u 8 Tari kull sena, dik ta' l-Imdina kienet tħallas 62 Skud u 4 Tari. Dawn kienu jmorru (barra 5 Skudi) kemm biex jitħallsu l-għases tal-Kosta kif ukoll biex jitħallsu dawk għassa fit-Torrijiet ta' madwar il- Kosta (ta' De Redin). Peress li bejn l-10 ta' Novembru u d- 9 ta' Mejju (xhur tax-Xitwa) l-għassa ta' mal-kosta ma kinitx issir, dawn is-suldati ma kellhomx paga u kienu jinqdew bil-ħames skudi li kien jifdal fil-Kaxxa. $ Il-paga kienet ta' 2 Skudi fix-xahar. Zahra Walter: Storja taż-Żejtun u l-inħawi tiegħu, Veritas Press, 1978 p. 6. Dan il- ktieb ġie tradott mill-lingwa Ġermaniża għall-Ingliż minn Prinċess Louis of Battenburg. It-talba saret lil Johanni, it-tieni tifel tar-Re Ferdinandu ta' Aragona nhar il-11 ta' Frar 1416 IX Ind. f'Katanja. Il-mexxejja tal- Maltin kienu:- Antoni Falzuni Bartholomeu de Chilona u loanni Viglera dictu bontempu flimkien ma' Alovsi de Pluzasco u Antoni Baguni, ambaxxaturi. Għadir San Ġorġ fil-bajja ta' San Ġorġ, Birżebbuġa. Bibjoteka Nazzjonali ta' Malta: Libr. Ras Juliana (Giuliana):- Guardia Marina ta' Benissao Sia Ras Giulino: Arkivju ta' l-Ordni ta' Malta, 1058 f. 160. Post qrib is-salini tal-Melħ ta' Wied il-Buni (Kalafrana) fuq mappi moderni. Nadur Kelba (Abela: Nadur il-Kelba). Post qrib Bengħisa. Qabar Għarib qrib Għar Ħasan (qrib Torri Wardija): Wet- tinger p. 28. Dan il-post jinstab iżjed qrib Wied iż-Żurrieq milli Għar Ħasan. Ħafna mill-ismijiet li jidhru fil-Militia List tal-1419-20 jidhru wkoll f'dik ta' c. 1417. A.O.M. 1052 u 1058 A.O.M. 1052, din kellha 3 suldati.