IL-PROŻA TA' DUN KARM Ftit u tajjebl Mekk nismagħhom igħidu huwa l-isbaħ mod li timxi fid-dinja. U hekk hu. Afijar il-ftit tajjeb milli l-ħafna Ħażin. Minn hekk jiġri li ħafna kittieba għalkemm ikunu rtassu għal kitba żgħira, isimhom jittaqqax fi qlubna u ina jitħassar qatt; minn naħa l-oħra, ħafna, li ħsiebhom f'kemm jiktbu u mhux f'kif jiktbu, kitbithom toħroġ dgħajfs u bla ħjiel ta' sbuħija jew kobor. - Xi ħadd qal ti Dun Karm jingħad kbir bħala poeta, imima li bħala prożatur m'għandux post fil-Letteratura Mal- tija. Dan it-flien qal ukoll, Ii jekk taqra l-'Leġġenda tas- Sepoleri', inti tintebaħ li hi kollha poeżija, Imma għalkemm fir-ritmu tagħha Dun Karm ma setax, biex ingħid hekk, jeħles mill-lirika dejjem qawwija fil-poeżija tiegħu, dana ma jiisserx li l-'Leġġenda' hi poeżija u mhix proża. 'Jerġa', fis-snin kollha li ilu Direttur ta' ''Il-Malti', Dun Karm kiteb u għadu jikteb l-editorjal fi proża mill-isbaħ. Issa jitgħaxxaq ixebbah l-Ilsien Malti ma' dik il-mejda fejn il-ward hu ftit mitbiel u rnhux fuq tiegħu bħal ta' ħaddieħor jinma jifraħi bih għax hu tiegħu; issa jitħasseb jekk ilsienna hux tassew fir-Rebbiegħa tiegħu; issa jgħid, kelma sħiffa, H hu tassew fir-Rebbiegħa, u tant u tant artikoli sbieħ ofira kollha b'għan wieħed, it-tirqim, il-għana u r-rebħa ta' lsienna li minn żmien twil ġie mkasbar minn ħutna il-Maltin. Issa jekk niġbru fi ktieb wieħed l-editorjali kollha ta' Dun Karm nibqgħu żguri li jkollna l-isbali mera ta' proża Maltija, proża fi tħabbatha sewwa ma' ta' Zammit u ta' Savdon. Dawn l-editorjali jsawru ktieb wieħed mill-proża ta' Dun Karm, li wieħed m'għandux jistmell idaħħal. fl-iskejjel bħala ktieb ta' ''essavs' li jitħaddtu fuq il-letteratura. l Ktieb ieħor ta' proża jissawwar jekk alina niġbru jlim- kien l-ittri kollha li Dun Karm b'qalb kollha nar ta' mħabba għal ilsien art twelidu bagħat lil Ħafna żgħażagħ u kbar ukoli li xtaqu jixxabbtu ma' l-għoljiet wieqfa t'Elikona jew jimirħu qalb l-egħlieqi ħodor tal-proża Maltija. Dun Karm bi fisiebu dejjem biex igħin u jħeġġeġ il-qlub u l-imħuħ ta' fiafna kittieba ħutu għar-rebħa tal-Malti, kiteb ittri sbieħ, fejjieda u filosofiċi. Dnub jaħasra li dawn il-ġawħriet jinsabu kollha moftbija u magħrufin lil-dawk biss lil-min bagħathom, Fil-għid t'egħluq is-70 senk tiegħu Dun Karm ma naħsibx li ma weġibx lil-ħafna ħbieb tiegħu, li-dawn b'iftri oħra tagħhom riedu jifitħulu u jixtequlu kull barka tas-Sema, Ngħid għalija li bgħatt nifratilu wara sitt xhur sħaħ, weġibni l-għada stess li ktibtlu. X'filosofija jaħbi Dun Karm taħt il- kliem Ħelu li joħroġ mill-pinna Ħabrieka Hegħul X'moħtar sabili lis-sebgħin sena ta' Ħajja li għadda f'ħidma ta' mħabba għall-Malti s— ; 'Iva, sebgħin sena ta' ħajja huma għoti sabiħi tas-Sema, — u wieħed irid jiżżiħajr 'l-Alla talli silfu dan il-għomor; iżda, meta ġrajja bħal din iġġiblek il-ferħ u l-qima ta' ħafna Ħbieb u l-kelma. sinċiera ta' Ħafna żgħażagħ li jħobbu dak ġli Ħabbejt inti, tagħtik il-jedd li tifraħ, għaliex iġġegħlek tifhem li Ħajtek ma kinetx għal kollox ħaffieta u fiergħa' (D. Karm). Niġbru l-ittri ta' Dun Karm mibgħuta lil-idan u lil-dak il-flien, u aħna jkollna fit-tieni ktieb ta' proża l-Epistalarju jew il-ktieb ta' l-ittri ta' Dun Karm. Biżżejjed nghidu li fil- Malti għadna lura sħiħ f'din is-sura ta' kitba, Niefidu fl-aħħarnett l-'Ines u Emilja', ir-rumanz maqlub mit-taljan ta' D. Caprile.. Mhux dan jewwilla ktieb ta' proża Maltija7: M'għandux x'jaqsam li mhux oriġinali għax f'dil- ħaġa ma nħarsux lejn il-fatt u n-nisġa tiegħu, dak li għamel D. Caprile bit-taljan, imma lejn il-qari Malti ta' dak ir-Ru- manz. Wieħed li jaqra dan ir-rumanz bil-Malti biss, jara fih l-idjoma maltija taqbeż Ħajja quddiemu, u jekk dan il-flien ma jkunx jaf-li l-ktieb ġie maqlub minn ilsien ieħor, dlonk igħid: ''Kemmi jaf jikteb fi proża sabiħa min-kitbu 1': u b'dan irrid infisser li għal dik li bi proża Maltija f'dan ir-rumanz hi kollha kemm hi ta' Dun Karm. Jekk Dun Karm mhux prożatur daqs kemm hu poeta, huwa żgur madanakollu H jieltu post għali fil-Proża Letterarja Maltija, għax għalkemm ftit, kitbitu hi ta' l-akbar fejda u ta' l-agtina sebii letterarju.