Il-Kult Marjan fil-Mosta (I Nistgħu ngħidu li l-Kult Marjan fil-gżejjer Maltin imur lura sa minn meta San Pawl xettel hawn l-ewwel għeruq tal-fidi Nisranija fostna. Kien San Luqa li skond tradizzjoni qawwija, ħallielna l-ewwel xbieha ta' Omm Kristu - il-Madonna. Kien f'Għar il-Mellieħa, li Illum huwa magħruf bħala s-Santwarju, li wieħed għadu jista' jara dan il-kwadru mpinġi fuq il-ħajt. Kwadru ieħor li jingħad li pinġih San Luqa narawh fil-Katidral ta' l-Imdina. Dan il-kwadru jew ikona nistgħu narawh fil-kappella tas-Sagrament ingastat fil-fidda. B'danakollu hawn min igħid li San Luqa qatt ma kien pittur, imma tabib. Imma dak hu punt diskutibbli. B'danakollu minn dak iż-żmien sal-lum insibu bosta devozzjonijiet lejn il-Madonna, u dawn insibuhom taħt bosta forom u invokazzjonijiet. Id-devozzjoni lejn il-Madonna taħt kull forma jisboq kull devozzjoni oħra lejn kull qaddis ieħor u ma ssib l-ebda qaddis jew qaddisa li għandhom daqshekk knejjes, kappelli jew kwadri daqs kemm issib tal-Madonna. Semmi liema belt jew raħal trid u ara kemm issib knejjes jew kappelli ddedikati lill-Madonna. Insemmu l-Katidral ta' l-Imdina - il-kattidral li kien hemm qabel dan u li kien iġġarraf b'terremot, kien ddedikat lill-Madonna qabel ma bidlulu ismu għal dak ta' San Pawl. Knejjes oħra huma dawk tal-Madonna tal-Karmnu, iż-żjara tal-Madonna lil Santa Eliżabetta u l-Vitorja li tinsab 'il barra mill-Imdina. L-Imdina mhix xi belt kbira u b'danakollu nsibu daqshekk knejjes dedikati lil Omm Alla. Dawn huma kollha knejjes qodma, mibnijin minn arkitetti ta' ħila li titgħaxxaq tal-Madonna tas-Samra fil-Ħamrun li hija mfassla bl-arkati qabel ma tidħol fiha. B'danakollu d-devozzjoni lejn il-Madonna ma tidhirx fil-knejjes biss, imma anki fl-iskultura u fil-pittura li l-artisti tagħna urew b'tant ħila fl-arti tagħhom. Kienu artisti kbar li ħabbew l- arti tagħhom aktar minn kull interess ieħor. Kienu dedikati biex jaħsdu l-aħjar frott li jistgħu - u llum nistgħu niftaħru li l-knejjes tagħna qishom mużewijiet fihom infushom. Imma s-suġġett tagħna hija l-Mosta, għalhekk aħjar li kieku nduru dawra mar-raħal u naraw l-istat Marjan f'dan il-lok hekk importanti fid-devozzjoni li kellu u għandu lejn il-Madonna. Insemmu l-knisja parrokkjali - il-famuża Rotunda li tant hi mfaħħra minn kulħadd għax hi knisja unika fl-istil tagħha. Hi mfaħħra wkoll għall-arti li fiha. Tista' tgħid li hija kompluta minn kollox. Il-Mostin kienu għamlu ħilithom biex il-knisja tagħhom tkun,l-għira tal-knejjes ta' Malta kollha minn dik li hi arkitettura, u żgur li ma hawnx knejjes oħra isbaħ minnha. Kważi tasal biex tgħid li aktar jixirqilha t-terminu ta' teatru milli ta' knisja għas-sbuħija tagħha. Kollox jixirqilha, kollox imqiegħed fiha bi preċiżjoni, ma fiha l-ebda mankanza u l-pittura li tinsab fiha hija ta' min ifaħħarha u japprezzaha. Dak iż-żmien kien tqabbad il-pittur Giuseppe Cali' biex iżejjinha bil-pittura tiegħu. Cali' kien bniedem eċċezzjonali fl-arti u ħalla warajh monumenti ta' kwadri li jgħaġġbuk. Biżżejjed inħarsu lejn is-saqaf tal-knisja ta' San Franġisk tal-Belt biex Għal paġna 28 Minn paġna 27 naraw dak l-affresk ġigantesk li jiddomina s-saqaf kważi kollu. Għandek kwadru ta' kobor enormi, għandek l-għoli u b'danakollu fih issib il-proporzjon tal-figuri u l-kumpless kollu flimkien ma' l-ilwien ħajjin li jorgmuh. Hekk ukoll insibu fil-kwadri tar-Rotunda li jinsabu fl-arzella u t-tmien lunetti. Kwadri l-ġmiel tagħhom li ma tixba qatt tħares lejhom. Kwadri oħra ta' artisti magħrufa nsibu wkoll u fost dawn insibu l-kwadru titulari li nħadem mill-pittur Baskal Buhagiar li juri lill-Assunta. Dan il-kwadru li kien sar għall- knisja l-qadima, ġie nkurunat fl-1975. Il-vara titulari hija mill-isbaħ, ix-xogħol oriġinali fl-injam tal-magħruf Salvatore Dimech. Dan Dimech kien mill-Mosta għalkemm kien joqgħod Ħal Lija. Ħadem bosta xogħlijiet anki fil-ġebel u kien imfaħħar bosta. Kien irnexxielu jagħmel din l-istatwa ta' Santa Marija li tabilħaqq iġġiblek devozzjoni u bl-espressjoni ta' wiċċha ħaj, jiġbdek u jqanqallek il- fantasija lejn is-sublim. L-irfigħ ta' jdejha naturali u mhux immankat kif tara xi drabi f'xi statwi. Fil-Mosta, minbarra r-Rotundali hija ddedikata lil Santa Marija, insibu knejjes oħra/i jgħollu leħenhom lejn il-Ma- donna u dan juri l-fiduċja tal-poplu Mosti lejn dik l-omm li - m ħabbet ħafna, u għalhekk ġiet imgħollija ħafna. Statwa ta' Santa Marija li tinsab Għalkemm illum m'għadiex teżisti, il-knisja l-qadima li fit-tarf tat-Triq il-Kurat Calleja ġiet maħtuta biex saret madwarha r-Rotunda, kienet ukoll ddedikata lil Santa Marija. Il-kwadri kollha li kellha din il-knisja, illum jorqmu u jżejjnu lir- Rotunda. Għal paġna 29 Minn paġna 28 Knisja oħra li tfaħħar lill-Madonna hija dik tal-Kunċizzjoni, li l-qadima kienet twaqqgħet fl-aħħar gwerra. kienu għamlu ħilithom biex din terġa' tinbena mill-ġdid kif fil-fatt hekk sar. Waħda mill-knejjes sbieħ li jagħmlu unur lil dan ir-raħal (7) hija dik imsejħa ta' l- Isperanza - knisja li taħsbek dieħel ġo żewġ knejjes. Għandha faċċata l-ġmiel tagħha b'żewġ frontispizji li wieħed minnhom huwa kampnar b'qanpiena waħda, imma għandha żewġ bibien li ttik l-impressjoni ta' żewġ knejjes. Fil-ġenb tagħha li jaħbat fuq Wied il- Għasel hemm għar li hu fil-baxx - għar ħelu tassew, li jkompli jtiha ċerta importanza. Tidher li hi knisja kkurata tajjeb għaliex kemm minn ġewwa u anki minn barra, ma fihiex xi tmaqdar. Magħha hemm marbuta tradizzjoni ta' tfajla li bl-interċessjoni tal-Ma- Il-knisja parrokkjali l-qadima ta' donna kien irnexxielha taħrab minn ċorma Tumas Dingli Saraċini li ġrew għal warajha għal ħabta tas- seklu tmintax. Malta għandha ħafna tradizzjonijiet Marjani u dan jindika l-għeruq sodi li għandha l-Madonna fostna l-Maltin. Fil- fatt, fl-antik ma kienx hawn familja li minn uliedhom ma kellhomx xi tifla msemmija 'Marija'. Kien qisu dnub li ma ssemmix tifla b'dak l-isem. Illum din it-tradizzjoni kważi nqatgħet u daħlet drawwa ta' ismijiet differenti milli konna mdorrijin bihom. Knisja oħra hija dik magħrufa bħala 'ta' Wejda', iżda isimha proprju huwa dak tal-Viżitazzjoni tal-Madonna li hija qadima tassew. Knisja mfassla fuq linji tradizzjonali Maltin, u meta rajtha jien kienet miżmuma tajjeb ħafna. Min jieħu ħsiebha jidher li hu dilettant sewwa u ta l-attenzjoni kollha. Il-Kult Marjan fil-gżejjer tagħna huwa qawwi ħafna u t-tradizzjonijiet bikrija li għandna tista' tgħid li kollha huma marbutin mal-Madonna u l-interċessjoni tagħha fil-bżonnijiet li kellna. Anki fl-aħħar gwerra li Malta għaddiet minnha, kienet il-Madonna f'nhar Santa Marija li salvat lill-poplu Malti kollu meta daħal fil-port, il-konvoj tant mistenni li baqa' msejjaħ bħala l-'Konvoj ta' Santa Marija'. Dak inhar il-Madorina wriet li tabilħaqq il-mant Tagħha huwa mifrux fuq il-gżejjer tagħna. Konna bil- ġuħ, imwerwrin, ħafna minn niesna kienu qed imutu bl-addoċċ bil-qilla ta' l-air raids. Konna wasalna biex inċedu f'idejn l-għadu tagħna - jingħad li ma kienx baqagħlina għal aktar minn ħmistax-il ġurnata ikel- u f'daqqa' waħda daħal vapur imgħobbi bl-ikel. Kienet tabilħaqq il-providenza t'Alla. Kulħadd skanta u l-poplu nfexx ifaħħar il-Madonna li nhar Santa Marija, ħelsitna mill-qilla ta' l-għadu. U x'ma jgħollux il-Mostin isem il-Madonna meta ħelsitilhom it-tempju tagħhom minn bomba li ma splodietx. Dak kien miraklu ieħor - miraklu li ma jista' jiċħdu ħadd, kif bomba tgħaddi minn ġol- koppla, tintefa' fl-art u tibqa' hemm bħal ħaruf. Affarijiet li ma jitwemmnux, imma huma reali. Reali daqs kemm kien reali l-Profeta Danieli fit-Testment il-Qadim, mitfugħ qalb l-iljuni, u ma jiġrilu xejn. L-għar taħt il-knisja ta' l-Isperanza bl-istatwa ta' l-Arkanġlu San Mikiel