NE H AI JEM lil-xi ħadd igħidli qatt ma sinajna li l-Bibbja hi lettċraturu; dejjem kien minn għalina li l-Bibbja. hi ktieb. t'Alla. fejn fihu nsibu t-tagħlim reliġjuż u xi stejjer li għandhom: x'jaqsunu mall-poplu Lhudi u l-Ħajja ta' Ġesu; il- bqija u nafux ti hemm xi ġmiel letterarju. kif għandu jkun hemm f'kull ktieb li jkun jixraqlu l-isem tu' letteratura. Il- Bibbja hi l-ikbar letteratura li d-dinja għandha u l-iktar waħ- da. li. kellha qawwa fuq it-tnissil u t-trawwim taċ-ċivil- i ċda' l-Ewropa sew fil-qasam tal-ħsieb, kemm fil-qasam. ta' l-arti: letterarju; 'biex ma ngħidx l-arti kollha, Dawk. kollha. li: għandhom l-inqas idea tal-letteratura Ingliża, jafu (tajjeb il-post li għandha, fil-letteratura: Ingliża l-Authorized. Version li l-protestanti għadhom jinqdew biha sal-lum. U Santu Wistin, il-Professur tar-Rettotika Klassika Latina stqarr: Meta jiena: nkun: fhimt lil dawn : il-kit Mqaddsa. jiena nħoss inhux biss li huma. l-egħref, iżda ikoll l-ikbar fis-sengħa tal-ġmiel. (De Doctrina Għristiana VI, 9): Fuq dan bi ħsiebni nitkellem f'din is-sensiela ta' artikoli ;, naraw għax il- Bibbja hi letteratura fis-sens tabilħaqq tal- kelma: u naraw. x'effett jista' jkollha fuq il-kitba Maltija l-Kelraa, t'Alla miġħuru u miktuba fiha. Fl-ewwel wieħed naraw in- natura, letterarja tal-Bibbja, fit-tieni naruw il-poeżija li fiha, fit-tielet il-proża, u fl-aħħar nistudjaw x'effetti jista' jkollha fuq il-kitba. :' Qabel nibdew irrid ngħid kelna: Il-Bibbja hi l-kelma ta' Ali hekk: tgħallimna l-Knisja nm hekk għandna nemmnu; iżda l-Bibbja. his kelma tal-bnedinin ukoll; il-kelma t'Alla twaħħdet mal-kelma tal-bniedem — hħalma l-Iben . t'Alla sar, bniedem : Verbum .caro factum est F'dawn l-artikoli se nqisu l-kelma t'Alla, il- Bibbja, bħala kelina tal-bniedem biex naraw 'il-kbsa' li ħadek, fil-moħħ u l-kitba tal-Kittieba Mqaddsa: mgħejjunin mill-Ispirazzjoni divina, l X'nifhran qabel xejn meta. ngħidu letteratura 7 B'din il keliha, nifhmu dik il- ġemgħa ta' kotba miktuba; his- sengħa, u ħsieb li tgħaxxaq u tgħallem; u kif din il-ġemgħa meħudu f'daqqa tarinu bħal mera l-ħsieb ta' poplu sħiħ, hekk il-kotba meħuda wieħed wieħed jurunu l-ħsieb u l-għaqal ta' kittieb wieħed, li jgħażluh minn kittieba oħra fl-istess ġemgħa ta' kotba. Din id-definizzjoni taqta' borra dik il-kitba kollha li ħsiebha hu iktar b tgħallem milli tqanqal u tgħaxxaq: bħalma ngħidu uħna ktieb tal-mateinitika jew xjenza li juruna iktar x'jiġri barra minn qalb il-bniedem milli ġewwa fih. Ktieb letterarju min-naħa l-oħru jgħaxxaqna billi jqanglilma qlubna u jdaw- lilna moħħna. Kull. poplu, primiiv. jew ieċivilizzat, sew fl-imgħod- di, kemm illhun. għandu l-letieratura tiegħu : qalb. il-popli primitivi fil-għana u rakkonti popolari tagħhom li jgħaddu minn miset għal nisel bil-iomm u fost il-popli Ġċivilizzati fil-kitba tas- sengħa. Sas-seklu l-ieħor ko naħshu li s-sengħa tal-kitba bdiet til-Greċja u Runie; iżda l-lum wara l-istudju tal-Lvant tal-Qedem nafu tajjeb li kien hemm lettċraturi għonja u sbieħ sa min-nofs it-tielet millenju qabel Kristu fil-Mesopotomaja u l-Eġittu u iktar tard f'Konghan u fl-Anażolja, letteratura li kixfet għad-dawl tax-xemx l-imgħażqa ta' l-għorrief li sabuha minquxa fil-madum tat-tafal moħmi fil-Mesopotamja u x-xtut ta' Kangħan u fuq il-granit tal-Piramidi u l-Imqades bla qies ta' l-Eġittu. F'nofs it-tieni millennju kien hemm il-letteratura tal- poplu ta'. Ugarit, illum Ras Xamra. H minnu tnisslu l-Feniċi, Minn tmiem it-tieni millennju sa tmiem l-ewwel millennju qabel Krisu bdiet, trawnet u warrdet letteratura oħra li kellha tinħass tuq iċ-ċiviltà tad-dinja sa jiemnma u tiħqa' tinħass sa laħħar tad-dinja; il-Bibbja, il-letteratura tal-Lhud : F'dawn il-letteraturi nsibu l-ħsieb kollu ta' l-Lvant tal- qedem. H-minnu ħadu. li setgħu l-Griegi u ħnewh mal-ħsieb tagħhom. Il-Bibbja. twieldet fil-Twant tal-qedem għalhekk fiha nsibu ħafna milli nsibu fil- letteraturi li semmejna; minnhom il-Lhud ħadu ħatna mill-materjal l nsibu f'kitbiethom. Iżda għalkemm dan il-poplu kien poplu żgħir fil-għadd u fil-meddu ta' artu; għalkemm. kien poplu li ma ħalla l-ebda statwa jew xogħol ieħor artistiku, insibu li sebaq bil-bosta lill-popli oħra ġirienu u ta' żmienu fil-ħsieb u fl-arti letterarja. Hu ħa minn għandhom. iżda. għaġen dan. il- -maserjal b'moġ l tah bixra ġdida għal kollox. l- iktar għal dak li hu ħsieh dwar il-ħolqien, IL-BIBBJA BHALA LETTERATURA iż Alla u d-Dinja, Tabilħaqq hawn qiegħed il-kobor tal-ġens Lin di. Huwa, ta lid-dinja l-moneteiżmu li tnissel fi żmien il-Patrl- jurki, tfarfar li żmien Mose', ħarġu l-implikuzzjonijiet morali kollha tiegħu fi żmien il-Profeti; fl-aħħar warrad fil-fidi Nis- ija fi żmien Kristu, B'hekk nuraw li dan il-wirt li aħna wi- ritna ġej minu għand il-Lhud u dan jurina l-għaqda u r-rabta li l-Ewropa għandha mal-Juvant tal-qedem — li minnu ħadet l-ikbar kixfa importanti jiġifieri l-kixfa ta' Alla wieħed li minmi ġej u fih jintemm kollox. Għal-Lhud kien hemmi tliet ħwejjeġ li Bbom kien jin- ġabar kollox: Alla, il-Ħolqien u l-Bniedem. Bejn dawu it-tlieta kien hemm għaqda : Alla li ħalaq kollox ma kienx forza għamja bħalma kienu l-Allat foloz tal-pagani, li ma kinux għajr il-forzi tall-nitira ippersonifikata u mogħtija l-ħajja tal-bniedem; huwa kien persuna mimlija għerf, qawwa u qdusija marbut mill-liġi tiegħu nnifsu, Alla kien fil- ħolqien, iżda barra minnu u fuqu, ma kinetx biċċu mill-ħolġien bħalma kienu l-allat toloz ta' ġi- rienhom. Il-Lhud kellhom l-eqqel mibegħda lejn dawk l-allat foloz li kienu gideb. Alla mis-smewwiet kien jieħu — ħsieb il- Ħolqien, u jmexxi kollox. Il-Lhudi kien iħares lejn il-ħolqien u jitgħaxxaq biħ mhux għalih innifsu bħalma ngħidu uħra għamel Shellev meta għan- na lill-bilbla jew Kentx linrożimj ol; imma fii kien jara l-menu tal-qawwa, il-kobor u l-ġmiel t'Alla nnifsu, Għall-pagani, in- natura. kienet ġemgħa ts' allat, għal-Ghudi n-natura ma kinetx Alla, iżda mera ta' ġmielu, fiha hemun raġġ ta' ġmielu, u seb- hu: Is-smetiet u l-art huma mimlija b'sebħek. jistqarru l-anġli fil-viżjoni lill-Profeta Isaija. F'ir-ragħad jilmaħ il-qawwa F'Alla li nefaħ f'wiċċ Adam: f'din il-figura jfisser ir-rabta bejn l-eternità t'Alla, u hekk mill- bqija Il-Ghudi jħares lejn Alla, iħares lejn il-ħolqien u fl-aħtiar jar iejh innifsu, u jilmaħ il-misteru. tal-bniedem. Tintebaħ li f'din il-ħlejqa hemm kobor n qawwa min-naħa, u djutija. mill- olira, Tista' jaħkem il-ħolġien u jgħarfu. iżda jħossu deħajjet jnddiemu, jista' jaħkem u 'jaħse u għalhekk iħoss ruħu xbiha TAĦA li nefaħ f'wiċċ Adam. f'din il-figura. jfisser ir-rabta bejn Allu u l-bniedem li inħux biss tinsab fil- ħbiberija li Alla għandr. lejn il-bniedem, iżda fin-natura tiegħu stess. L-allat tal- —il- gani ma kienx jimpurtahom: mill-bnedmin ħlief biex jaqduhom għalhekk kienu maħluqa, igħidulna l-Mesopotani —f'Enuma Alla, tal-Lhud ma kienx hekk; kien jieħu ħsieb il- bniedetb u jmexxih għad-destin li għalih ħalqu: ti jaħkem. lilu nnifsu u lill-ħolqien.. Ħekk il- bniedem fil ħolqien jħoss H qed igħix f'dar. missieru. l Il-Limdi kellu idea ta' l- istorja individwali u soċjali: indi- vidwali għaliex: kull bniedem għandu jitħabat: biex ikun qad- dis: stajniim u. sadig: kiehu jgħidu l-Lhud; minn twelidu sa mewtu l-bniedem hu mitluf f'din it-taqbida biex iżomm fuq. it- iriq it-tajba : dwar il-ħajja pubblika mbagħad il- Thudi: kien jem- nien li l-futur. tiegħu f'idejn Alla u kollox. għad- imur, għall- aħjar u jerġa' għal żmien, Àdam u.Eva, Mhux l Alla fas- sal. xi: ħaġa. fissa ;Mill- bidu bħalma kienu jemmnu l-Hżġizzjani, imma li 4) la qed imexxi l-istorja għall-ħsieb: tiegħu u jfixkel kemm ifixkel il-bniedem dan il-ħsieb il-lum jew għada jseħħ, minn dan jiġi li l-istorja universali mhix ħaġ' oħra. ħlief ġlieda bejn: Alla u l-ħażen tal-bniedem; u din il- ġlieda bejn il-grazzja u l-passjoni tal-bniedem, biex ninqdew. bi kliem modern, insi- huha. mill-ewwel paġna sa l-aħħar waħda tal-Bibbja. F'din it- taqbida, Ala għażel lil-Lhud biex ikunu huma l-armata tie- għu; ma għażilhomx għall-privileġġi, iżda biex iservu; u min- nu. tnissel il-poplu magħżul il-Ġdid, il-Knisja ta' Kristu.' c Din. kienet il-filosofija. tal-ħajja tal-Lhud : filosofija U qatt mu kienet maħlula mir-reliġjon bħalma kienet fil-Greċja. Għan-nies. tal-Lvant tal-Qedem ma kienx hemm firda bejn tal- ja.u ħsieb reliġjuż, u ħajja: u ħsieb profan. Għalina bħalissa hu ta' siwi li nkunu nafu. kif wasal u fis- ser dawn il-ħsebijiet hekk kbar u għolja, li bħalhom. kienu għadhom qatt ma dehru fid-dinja. L-ewwelnett għandna nku- nu nafu li l-mod li bih naħsbu aħna u nfissru ħsebijietna. għan- du bħala bażi tiegħu s-silloġiżmu mfassal minn Aristotli u d-definizzjoni astratta, kiesħa u bierda, Minn ħaġa ċara naslu għrfu ħaġa mistura, Qabel il-Griegi fil-Lvant, il-bniedem kien jimxi.fuq. prinċipju u metodi oħra. Għalih il-ħsieb ustrati maqtuglr g għal kollox mir-realtà soġġettiva ma kienx jeżisti:u kien jimxi bl-infuwizzjoni Kien konkret. fil-ħsieb tiegħu u, barra dan. ħsieb: għalih. innifsu bla. ma jasal. għall- għamil ma kien jiswa xejn.: —taħseb . biex. taħdem u Afisser ħsiebek biex iġġiegħel lil ħaddieħor jaħseb bħalek ħalli hu wkoll jagħmel dak li: tridi.:, Minn dam jiġi b meta. l-Orjentali kien jitkellem jew jik- teh, ħsiebu kien. li jipperswadi. biex idawwal il-moħħ, iqanqal IL-BIBBJA BĦALA LETTERATURA 19 il-xieda u l-passjoni ta' min jisimgħu jew jaqrah. Anpuwizzjoni, nuqqas ta' definizzjoni u silloġiżmu, huma l-bażi tal ' Orj iali u Lhudi. Għaliex għalkemm il-Lhud mu kinux. jaqblu mi ġirienhom eqdem minnhom fit-twemmin tagħhom, kienu jaq- blu magħhom fil-metodi ta' ħsiebhom u t-tfissir tagħhom: Fittex fil-Bibbja kollha u tara kif ma ssib l-ebda defiriz- żjoni, lanqas fil-Vanġeli stess. Fl-Eżodu Mosċ stigsa lil-Alla x'igħdilhom meta l-Israelin isaqsuh minn. bagħtu. Alla wieġ- bu: ; Jien li Jien, Hekk tgħid lil Ulied Israel, Johwe : Jien bagħatni. U Ġest meta jgħid x'inhu hu nnifsu 'jgħid : Jieil- hi l-ħajja, Dawn ma bumiex definizzjonijiet, iżda xbilu li tinsab fl-oġġett imfisser, Minn dan tiġi ħaġ'oħr l għall-istudju ta' l-istil tal-kitba Orjentali: fiha nsibu jinmaġi- nazjoni mill-aqwa, simboliżmu, u x-xejra qawwija tal-kittieb. li jaħsad lil min jaqrah jew jisimgħu. bis-saħħa ta' k petizzjoni li għal min ma' jintebaħx b'dawn il-b Orjentali jitfixkel u jiddejji in hi' r-raġu minna, mdorrijin bil- letteraturi. xhoderni mibnija, fuq. il-prinċipji letterarji, Griegi u Rumani, iħossuhom imbiegħda minnhom u barranin għal kollox, Nistgħu wkoll għalhekk nifhmu għaliex fil-kitba Orjentali mhux la kemm taqta' b 'sikkina, bejn proża u poeżija; din ta' l-aħħar tgħix fuq l-in' uwizzjoni tal-ħsieb u ta' l-immaġinazjoni fl-espressjoni u l-proża fuq ir-rażan ta' l-im- maġinazzjoni u tal-metodi tal-ħsieb, ħwejjeġ, għidna; li ma tantx hom. fil-ġenju tal-qedem. Iżda l-p: 'oża Orjentali għandha ħaġa li-ma għandhiex il-proża tugħna :' hi eqreb lejn l-ilsien mitkellem, U, billi qabel ma nkitbet, bosta drabi kienet mxerrda fit- tradizzjoni orali kif se naraw, insibu fiha sempliċità li ġġibilna għira meta naraw kif narraur Orjentali kellu l-ħila: jnissel effetti bi ftit għodda, meta aħna, jkollna naħlu paġni sħaħ. biex niksbuhom. Minn dan li għidna jidher ċar li fil-Bibbja. ma nsibux espożizzjoni sistematika tar- -Rivelazzjoni bħalma, i kotba. ta' San Tumas, iżda nsibu mera tal- ħajja, reliġjuż: poplu t'Alla, u din il-ħajja għandha tgħaddi ġewwa fina. Il-Kotha Mqaddsa nkitbu bi tliet ilsna: 7 Inejn Semin it wieħed Grieg, Indoewropew, iżda nistgħu: ngħidu bla ta' xejn li l-Grieg li nsibu fil-Bibbja. hu f'ruħu Semi u fil-libsa. biss Grieg. Għalhekk hu importanti li maraw ftit kliem. il-bixriet. li jagħżlu l-ilsna Semin mill-oħra. L-ewwelnett kull kelma Se: mija ħi-mibnija fuq tliet konsonanti u xi mindaqqiet fuq erbgħa 20 IL-MALTI li ma jitbiddlu qatt: hekk għandha KTDB, dawn il-bliet konso- nanti jħaddnu fihom l-idea ġenerali tal-kitba: żid xi konso- nunti jew vokali u jkollok jinbagaħd in-nom, il-verb, il-parti- ċipju, aġġettivi u l-bqija, iżda l-idea londamentali tibqa' hemm. L-Orjentali jahtat: l-essenzu ta' l-oġġett, iktar — milli l-idea as- matta, Il-bqija għalih huwa sekondarju. Hekk insibu biss in- non, l-oġġett, u l-verb l-għamil ta' l-oġġett; ma nsibux għana ta' uġġettivi, tu partikuii. U mbugħad fil-verb, fil-waqt li hemm għuna ta' forom biex infissru hafna modalitajiet ta' għamil: attiv jew passiv, rillessiv jew transitiv u l-bqija ma nsibux ħlief żewġ iempijiet: perfett u imperjett li jqisu l-azzjoni mhux għal dak li għandu x'jaqsam ma' żmien, imma jekk l-azzjoni bix mil- mumna jew le. Dan kollu hu effett ta' kulma għidna qabel: ilsna. Orjentali huma rifless tal-ħsieb Orjentali bħalma iisna Ewropej humu, iitless tal-hsieb lwropew. Għalhekk l-istil tal- kitba: Semija hu sempliċi għall-aħħar u, għalkemm bu effettiv bil-bosta għan-narrativa u l-poeżija, bu fqir għall-espressjon: tal-ħsieb astratt. Dawn huma l-kwalitajiet ta' l-Llsien Lhudi u l-Aramajk li hemm fil-Bibbja, u tal-Grieg li nsibu tl-abħar Kotba tat-Testment il-Qadim u fit-Testment il-Ġdid kollu, i kif rajna għandu bini tista' tgħid kollu kemm hu Semi, Barra l-istil ta' l-ilsien li bik wieħed ifisser ruħu hemm il-katesoriji leiterarji: mhux il-proża jew il-poeżija iżda l- forma li biha wieħed jinqeda biex iiisser dak li għandu f'moħħu u qalbu, Hekk għundna l-lerteraturi Ewropej: id-dramma, l-epi- ka, in-novelli, il-lirika u l- bqija, fil-Bibbja nsibu wkoll dawn il- sategoriji kif jinsabu fil-lotteraturi l-oħra Orjentali ta' l-Eġittu. Mesopotumju u Kangħan, Niltaqgħu ma' kategoriji speċjali : Kosmogonija li titħaddet b'mod tiġurat mill-ħolqien tad-dinja, l-istorja tal-ġens Mhudi — u hawn Israel li tisboq il-ġnus kollha ii-firika, fis-Salmi u l-innijiet oħra. — legali, ġuridika, fil- Pentitewku, Proverbi, Apokalissi, di-ma' jinsubx fil-letċera- tura modernu, l-Omelija. l-Epistularju, u Profeżiji. ħaġa kollhu kemm hi ta Israel, ukoll fos: il-popli Orjentali tal-Qedem. Issa naraw fil-qosor kif tnisslet il-Bibbja. Qahel ma deher il-poplu Dhudi fl-Orjent f'nofs it-tieni millennju madwar is-sena 1500 Q.K. u iktar tard kiet hemm diġà l-letteraturi u tradizzjoni. nijiet ta' ġnus eqdem minnhom, Kien hemm diġà l-alfabet u f'kelma waħda kien hemm kollox lest għall-kitba. Iżda f'dawk iż-żminijiet imbiegħda meta ma kienx hemm stamperiji, it-tr adiz- IL-BIBBJA BHALA LETTERATURA 21 zjoni orali u l-memorja kellhom importanza kbira kif għadna isibu l-mm qalh il-bedwini tad-deżerr, Til-għaxija għall-beraħ Lits-semtt mdawra man-nar dawn kienu joqogħdu jisimgħu l- ġrajjiet ta' missirijiethom u hekk nibtet l-ewwel xejra letterarja orali. Fi żmien Mosċ nġabru t-tradizzjonijiet orali tal-Patrijarki: Abram, Iżakk, Gakobb u wliedu, żdiedu magħhom il-Ħruġ mill- iġġittu, it-Rebħa ta' Art Kangħan fi żmien. Mosċ Ġożwe u l- Imħallfin. Wara t-twaqqif tal- 'Monarkija s-slaten kienu jżomm l-annali fl-arkivji tagħhom li minnhom. ittieħed it-tagħrif biex. inkitbu l-Kotba tas-Slaten m oħrajn. Wara — żmien dehru l-Profeti, li kellhom il-vokazzjoni li jżommu l-poplu fuq i-triq tas-sewwa, ti nsibu kitbithom imniżżla til-Kotba tal-Profeti, ikta; tard insibu l-ġabra tal-Proverbji, għalkemm dm kienet diġà mibdija minn żmien Salamun stess fis-seklu $ Q.K. imma mitmuma ikta: tard — Ktieb il-Għerf, l-Ekkleżjasti u oħrajn, Ma' tul dan iż-żmien tnisslu wkoll is-Salmi, it-talb tal-Lhud. Wara Kristu mbagħad insibu l-Vanġeli. l-Atti ta' L-Appostli. l-Ittri ta' Sam Pawl u l-Appostli l-oħra. Fl-aħħar l- Apokalissi fi tmiem l-ewwel seklu. Taraw li għandna letteratura U tħaddan mal-1600 sena ta' storja reliġjuża, Min kiteb ma nis- għux ngħidu dejjem, niftakru biss li fl-imgħoddi ma kienx hemm ċopijright u t-tradizzjoni orali kienet timnxi id f'id mat- tradizzjoni miktuba n kienn jmissu lil xulxin, Il-Bibbja hi prodott ta' poplu sħiħ: tal-poplu Lhudi u tal-poplu Nisrani. Tl-Kittieba ma kinux ħlief għodda f'idejn Alla biex ifissru fi kliemhom ir-riħ ta' dan il-Poplu magħżul tal-Mulej. Dan hu li jagħti prinċipju wieħed lill-kotba kollha tal-Bibbja, għalkemm insibu divrenzji ta' stil, iemperament n mod ta' espressjoni hejn ktieh u ieħor; l-evoluz- zjoni tar-Rivelazzjoni n tal-ħajja u formazzjoni reliġjuża tal-Po- plu t'Alla hi ċara. Dan kolla li għidna fuq fuq fi ftit kliem irridu ażommuħ quddiem għajnejna mn napprezzaw u nifhmu sewwa dawn il-kot- ha. prezzjużi bħala għajn ta' tagħlim, twissija u modelli artistiċi mill-aqwa. — Jekk hemm ħsibijiet kbar, esperjenza sinċiera u kelma ħierġa mill-qalb bilfors hemm stil għoli u arti mill-aqwa, għaliex kif igħid il-Kardinal Newman: ''Benutiful thoughis inspire beautiful stvles; stvle is-the image not onlv of one's sibjeet hut also in his mind',