Ta' Ġuż: DimecH DEBONO NIEDEM kbir li jistħoqqlu l-ġieh tagħna l-Maltin, mhux i biss għax mid-dinja huwa magħruf bħala Bniedem Kbir, imma wkoll għax tana l-ġieh li jistħoqqilna, huwa bla dubju William Ħickling Prescott. William Ħickling Prescolt kien Amerikun li twieled nhar l-4 ta' Mejju, 1796, ġewwa Salem, Massachusettes, Għadda ż-żmien minn fuqu bħalma jgħaddi minn fuq kull maħluq ieħor. U hekk fl-1821 insibuh żagħżugħ ta' 25 sena, jagħtiha għall-kitba bl-ewwel xogħol tiegħu mxandar fin-''North Amereican Review ', għamla ta' reċensjoni ta' l-Ittri ta' Bvron lil Pope. l Is-suċċessi tiegħu fil-Letteratura kienu ġmielhom, imma in- . fluwenzat kif safa' mill-qari ta' l-'Observations sur T'Histoire'' miktubin minn Mablv, huwa ntefa' fuq il-kitba storika. : Dam ħafna jtella' u jniżżel dwar kif sa jibda jittratta s-suġ- ġett ġdid tiegħu billi kieku ma riedx jikteb dwar postijiet u per- sunaġġi li forsi oħrajn xebgħu jiktbu dwarhom. Għalhekk f'Jannar. tas-sena 1826 ħasibha tajjeb li jidħol għax-xogħol ta' l-Istorja Spanjola. Bħalma għalih, imbiegħed kif kien f'dinja oħra, il-kitba ta' l-Istorja Spanjola kienet suġġett tqil, hekk tikoll ħass li dik l-istess kitba dwar ġens qawwi, li ma ħalliex l-Amerika tibqa' maqtugħa mill-bqija tad-dinja bħala blata mitlufa f'nofs ta' baħar, għandha tkun interessanti kemm fl-Ewropa kif ukoll fl-Amerika, Għalhekk fis-6 ta' Ottubru, 1829, ta rkaptu għax-xogħol li jismu : ''Historv of the Reign of Ferdinand and Isabella'' billi kien Frdinandu V ta' Spanja li bagħat ifittex l-art iew aħjar id- dinja l-ġdida lilu msemmija minn Kristofru Colombo. il-kittieba jgħidulna li huwa spiċċa dak il-ktieb seba' snin wara l-25 ta' Ġunju, 1836, imma dam sena oħra jnaqqas, ibiddel iew iżid wara li kien kiteb l-aħħar vers tiegħu. F'dik l-istess sena, 1887, huwa ħareġ essaj bl-isem ''Cer- vantes'. Imma l-kobor ta' Prescott bħala storjografu, sebaq kol- iox, u mill-ewwel ġie magħdud ma' l-istorjografi l-kbar, Kien bil-ħsieb jikteb il-ħajja ta' Moliere, imma mbagħad għażel li jikteb il-'Ġrajja tar-Rebħa tal-Messiku' — ''ĦHistorv of the Gonguest of Mexico'', biex ikun pariġġ ix-xogħol storiku tiegħu ta' qabel. — Ġara, mela, li Washington Irving, l-awtur ta' ħajjiet Gold- simith, Colombo, Mohammed u Washington, kellu kollox lest biex huwa jikteb dwar l-isteses suġġett. B'danakollu, biex f'hekk ma jfixkilx lilu, William Ħiekling Prescott ġie mħolli jiktbilna waħdu bla. rivalità. F'dan ix-xogħol tiegħu hu ġebbed ħames snin oħra, jaqbad u jitlaq biex jikteb reċensjonijiet kif ukoll biex jerġa' jikteb fil- qosor il-ktieb tiegħu ''F'erdinand and Tsabella'', li riedu jintlaħaq minn kulħadd. Kien ix-xahar ta' Diċembru, 1845. meta l-imsemmi ktieb ''Qonquest of Mexico'' tfaċċa mżejjen b'suċċess li issa l-fama tiegħu bħala kittieb kienet mhux biss tistħoqq, imma wkoll bir- raġun kollu tippretendi. Huwa biżżejjed ngħidu li s-suċċessi li kellu ħajruh, anzi ġennuh, biex f'inqas minn tliet xhur beda ktieb ieħor bl-isem 'The Conguet of Periv' — ''Ir-Rebħa ta' Perb', Aktar milli f'art jew artijiet oħra fejn huwa mitkellem l-Ingliż, il-kobor ta' ħiltu ssemma. f'artijiet oħra wkoll. Infatti fi Frar tas-sena 1845 huwa ġie magħruf bil-ħatra tiegħu bħala membru tal-Kulleġġ Franċiż u wkoll tas-Soċjetà Kjali ta' Berlin; fil-kas ta' l-ewwel minflok l-istorjografu Spanjol Navarrete. Ma' dħul ix-xitwa huwa kien qiegħed jaħseb biex fl-Ingil- terra joħroġ l-istess ''Gritical and Historical Essavs' li fi New Xork ħareġ bl-isem ta' ''Biographieal and Ħistorical Miscel- lanies'. —, F'Novembru ta' l-1846 lesta l-ktieb ''The Conguest of Perti' li ħareġ f'Marzu ta' wara. Is-suċċess ta' Prescott b'dak il-ktieb tiegħu kien hekk kbir li malajr ġie maqlub bil-Franċiż, Spanjol, Ġermaniż u Olandiż; 114 IL-Manri barra milli bl-Ingliż ġie mxandar f'New Xork, Londra u Pariġi. Imma l-kewkba tal-ġieh tiegħu kien għad fadlilha x'titla' iżjed 'il fuq billi waslet fl-aqwa tagħha meta dak il-ktieb H ma rnexxilux jara komplut 4 għalkemm kien ilu għomor jiġbor tagħrif għal ġo fib. Kien Marzu tas-sena 1848 meta b'kuraġġ karatteristiku, li kien tiegħu, huwa ntefa' għal dan ix-xogħol tassew kbir. Bil-għajnuna ta' Don Pasetal de Gavangos, Professur tal- Letteratura Għarbija ġewwa Madrid, huwa ġie mogħni b'tagħrif miġbur mhux biss mill-Arkivju Pubbliku ta' Spanja, imma wkoll mingħand l-aqwa familji Spanjoli. Quddiem dawn il-fatti kollha huwa magħruf biżżejjed li s-suġġett ta' dak l-aqwa ktieh tiegħu huwa 'għal darb'oħra xi ġrajja Spaniola, B Meta, imbagħad, nafu li s-suġġett huwa l-ġrajia ta' Filippu II, allura, l-interess tagħna l-Maltin f'dan il-ktieb jikber u jiż- died dejjem aktar. Għax minn kittieb serju u tal-ħaqq bħalu, ma kien hemm l-ebda dubju li sehem Artna għall-fidwa tad-Dinja Nisranija kien' sa jiġi mfakkar u jingħad skond il-verità kollha kif għandu jkun. Lulju ta' l-1849 kien iż-żmien meta beda bis-serjetà dak ix- xogħol li riedu jisboq kull xogħol ieħor tiegħu. Biex ikun strieħ xi ftit qabel, huwa mar għadda btala fl- Ingilterra fejn, meta ra kemm bħala kittieb kbir kien stmat, huwa kompla għamel kuraġġ fil-kitba tiegħu, F'Novembru ta' l-1855, jiġifieri sitt snin u erba' xhur Ward, huwa rnexxielu joħr oġ l- ewwel żewġ volumi tal-ktieb imsemmis u li nħatfu fi żmien tassew qasir. Inħatfu u ġew maqlubin f'kemm ilsien ieħor, fosthom l-Ilsien Malti, l-aktar fejn għandna x'naqsmu aħna l-Maltin. L-Assedju ta' Malta, kif huwa minnu miktub, ġie minna l-Maltin maqlub fl-Ilsien Nazzjonali tagħna kif ukoll bit-Taljan bħala l-Ilsien barrani li aħna nafu l-aktar wara l-Malti u l-Ingliż. Mela, kif rajna, is-suċċessi tiegħu kienu kbar, imma żgur li kienu wisq akbar milli kieku kiteb dawk il-kotba tiegħu mill- aqwa, u ma kitibhomx taħt iċ-ċirkostanzi li kien kostrett jiktib- hom, la l-forza tad-destin riedet minnu hekk. Għax ġara li, għalkemm ma kienx gwerrier li mexxa xi taqbid kif għamel nannuh fil-battalja ta' Bunker Hill; huwa ġie ferut xorta waħda billi safa agħma minn għajnu l-waħda meta. ġie milqut minn tfigħ ta' biċċa qoxra tal-ħobż ġo Harvard Com- mons. Minkejja dan l-għawġ li waqa' fuqu, huwa kompla bl-istn- dji tiegħu biex kieku jilħaq avukat bħal missieru. , U kos tassew, fl-1814 ħa bl-unuri kollha l-lawrja fil-Liġi kif mhux ftit kien mixtieq minnu, Imma din il-ħolma ta' ferħ kienet wisq qasira għalih, għax l-għawġ li waqa' fih ma ħalliehx kwiet, u fixkillu l-karriera li fuqha kien bena l-ħsieb tal-ġejjieni kollu tiegħu Xtaq li kieku jkompli, imma l-fehma tat-tobba kienet li ma jridx jaħqar 'l għajnu l-oħra bi studju u l-qari ta' kotba jekk ma jridx jitlef id-dawl minnha wkoll. - Kontra qalbu Prescott kellu jagħti l-ġenb lil kull ħajra li ħass biex ikompli fil-professjoni li bħal missieru ikkwalifika. fiha. B'danakollu huwa ma għelibx Jilu nnifsu għal kollox f'hekk, għax bl-ebda mod ma seta' jinfatam mill-kotba, ' U jekk f'daqqa waħda kellu jgħib minn fost il-professjonisti, huwa beda jitfaċċa bil-mod il-mod fil-kwadru tal-Letteratura. Aktar ma jikteb, aktar tikber fih il-ħeġġa biex jikteb, Mill- banda l-oħra dawl għajnejh kien dejjem jiddgħajjef. Ġie f'estremità li biex jikteb, kellu jqabbad min jaqralu, waqt li megħjun bi strumenti tal-għomja, kien iniżżel kif jista' xi noti milli jkunu qrawlu, Kien, imbagħad, iġiegħel lil min jaqralu u jerġa' jaqralu x'ikun innota sakemm fl-aħħar b'moħħu imħabbel fuq hekk, hu jkun jista' jiddetta f'daqqa lil min kitiblu daqs sittin faċċata. lesti għall-istampa. U b'hekk ħarġu xi xogħlijiet kbar tiegħu tal-pinna li għam- luh kbir f'għajnejn id-dinja, u li għadhom jiswew faraġ lil min 116 ' IL-MALTI bħalu huwa bla dawl, l-aktar jekk, għax bla dawl, nesa li huwa wkoll jista' jkun ta'-ħtieġa liema bħalha. Imma billi ħajjitna hiia taqbida waħda kontra l-qilla tad- destin, William Ħiekling Prescott ġarrab attakk ta' puplesija nhar l-4 ta' Frar, 1858, meta kien fl-aqwa. tas-suċċessi tiegħu. Għalkemm kien jaf li tmiem ħajtu qorob, u li għalhekk: jaqbillu jistrieħ, huwa kien iħossu jderri jedha fit-tlestija tat- tielet volum tal-''Ħistorv of Philip IL' u xi tiswijiet u żidiet li huwa kien isib x'jagħmel fil-kotba tiegħu bħal fil-''Conquest of Mexico'', minnu — kif għidna — miktub qabel. Ħareġ ukoll b'reqqa akbar il-ktieb ta' Robertson dwar Karlu V li tana f'idejn il-Kavalieri ta' San Ġwann, l-Ordni li sal-lum għadu msejjaħ ''L-Ordni ta' Malta'. .- Madwar sena wara, nhar it-28 ta' Jannar, 1859, il-puplesija ħasbet fih darb'oħra, u billi sabitu mikdud bix-xogħol, huwa baqa' vittma tagħha għax miet f'dak l-istess jum wara nofs in- nhar. William Ħiekling Prescott miet, imma huwa ħalla lid-dinja intelliġenti eredi tal-kotba magħżula tiegħu, mimlijin kollha qawwa ta' kitba u xejn inqas f'kull tifsir mogħti, għalkemm flok storjografi sodi minn fejn jieħu t-tagħrif tiegħu, huwa. sab storjo- grafi li lilhom ħtieġlu jikkorrieġi. Għax fi ftit kliem, żgħir kien l-għadd ta' storjografi li bħalu kienu jaslu bl-istudju tagħhom ta' tfitxijiet xjentifiċi qabel jagħ- tuhom f'idejn il-poplu biex kieku, bla ma.jkun imqarraq, jitgħal- lem minnhom. Mhux ta' b'xejn li fil-ħidma tal-kotba tiegħu kien idum ħamsa, sitta jew seba' snin, għax kien jaf sew li mhux il-kwan- tità tgħodd, imma l-kwalità. ' Jinsab imfakkar minn bosta' kittieba oħra bħal George: Tiekner, R. Ogden, H.T. Peck u cħrajn li kitbulu ħajtu għax għarfu jistmawlu xogħlu, kif għamilna aħna l-Maltin li, għax fil-kitba tiegħu dwar l-ewwel Assedju ta' Malta hu tana l-ġieb li stħoqqilna, aħna dejjem tajnieh il-ġieh li stħoqqlu, l-aktar daz l-aħħar b'tifkira ta' għeluq l-ewwel mitt sena ta' mewtu.