MIĊ-ĊELEL TA' ŻMIEN L-INKWIŻIZZJONI Ir-regola bażika tas-sistema inkwiżitorjali kienet is-segretezza. Kemm. l-Inkwiżituri kif ukoll il-ministri tagħhom kienu. marbutin b'ġuramenti ibsin ta' segretezza. Jekk xi ħadd jikser dawn il-ġuramanti kien jistenna skomunika li setgħu jaħfruha biss l-Inkwiżituri ewlenin tal-Kongregazzjoni Sagra ta' Ruma. Ħaġa tassew meħtieġa fi żmien l-Inkwiżizzjoni kien ħabs ta' ċerta sigurtà, fejn akkużat jinżamm iżolat minn kull kuntatt mad-dinja ta' barra. Iżda din kienet problema prinċipali mat- tribunali tal-Inkwiżizzjoni kollha fl-Ewropa fil-perjodu modern bikri, inkluż f'Malta. F'din l-intervista tkellimt ma' Kenneth Gambin, li għal żmien twil kien kuratur tal-Palazz tal-Inkwiżitur ta' Heritage Malta. Kenneth, meta bdiet tinħass din il-problema f'pajjiżna Iċ-ċelel tal-ħabs tal-Inkwiżitur kienu problemi maġġuri fl-ist- ess Palazz tal-Inkwiżitur fil-Bir- gu sa mill-1574, meta beda jin- tuża bħala r-residenza uffiċjali tal-Inkwiżitur innifsu. Dan ġara minħabba li meta tibena l-Palazz, ma kienx hemm l-intenzjoni li jintuża mill-Ink- wiżizzjoni u għalhekk l-arkitettu- ta tiegħu ma ħasbitx għaċ-ċelel. Skont periti magħrufa bħal Leon Battista Alberti u Andrea Palladio, ħabs kellu jinbena f'kuntest topografiku speċifiku u sigut, imdawwar b'ħitan ħox- nin u numru ta' tofrijiet tal-għas- sa. Anki l-bieb prinċipali kellu jkun b'saħħtu biex jilqa' għal-xi assalt tal-matmalja. Dak iż-żmien, tiedu jsiru wkoll ċelel sepatati: nisa u tġieli Mhux biss, iżda suppost tiedu jsiru skont l-età tal-priġunieri, is-sess u l-kundizzjoni soċjali, għalkemm qajla ngħata kas ta' dawn is-suġġerimenti u osset- vazzjonijiet. B'hekk insibu li l-ewwel arkitettura distintiva ta' ħabs b'din il-filosofija ma ta- jmihiex qabel is-seklu 18. Kienu biss il-Carceri Nuove u l-Casa di Rieducazione f'Ruma li b'xi mod tesqu lejn l-ispeċifikazz- jonijiet t'hawn fuq. Il-kumpla- ment tal-ħabsijiet mal-Ewropa kienu għadhom ferm 'il bogħod mit-tfassil teoretiku. Jiġifieri sa lejn tmiem is-sek- lu 16, il-Palazz tal-Inkwiżitur kien għadu mhux meqjus bħala kumpless ta' ħabs Kien hemm numru żgħir ta' ċelel, għalkemm kif għedtlek il- post ma kienx mibni għal dak l-iskop. Iżda billi ntuża bħala s-sede tal-Magna. Curia Cas- tellania, jiġifieri l-Qorti Ċivili tal-Ordni ta' San Ġwann, kienu qabdu xi kmamat u kkonverte- whor f'ċelel. Lil min insibu bħala l-ewwel Inkwiżitut f'Malta, u mill-ewwel mar hemm' L-ewwel Inkwiżitur għal Malta kien Mons. Pietro Dusina. Hu ġie fl-1574 u mill-ewwel ingħa- ta dak il-palazz li kien ilu vakat tliet snin, sewwasew minn meta l-Ordni telqet mill-Birgu biex tokkupa l-belt il-ġdida, Valletta fl-1571. U x'għamel dan l-ewwel Inkwiżitur biex tejjeb il-palazzi Fil-fatt, l-ewwel prijorità tiegħu kienet li jsewwi ċ-ċelel u jirranġa s-serraturi ta' bosta bibien. Iżda dan ma kienx biżżejjed u num- tu ta' kmamar fil-pjan terran u fl-ewwel sular inbidlu f'ċelel ta' emetġenza. Fir-realtà, it-tqassim tal-kmamar baqa' kif kien u ma nbidlux f'xi mudell sistematiku. Huma nbidlu f'ċelel sempliċi- ment biex jekk jinqala' l-bżonn ikun hemm l-ispazju. Il-kmamar kollha fil-pjan ter- tan, li ammontaw għal sebgħa, kienu riservati għall-irġiel, waqt li n-nisa kellhom kamra waħda fis-sular ta' fuq. Iżda dawn iċ-ċelel kienu biżżejjed għal nies b'xi akkuża7 L-ewwel nett ma kienx hemm l-ispazju. meħtieġ għall-priġu- nieri, waqt li l-kmamar kollha ma kellhomx il-faċilitajiet bażiċi biex iservu bħala ċelel. L-in- adekwatezza kompleta. ta' tlieta miċ-ċelel fis-sular t'isfel toħroġ mill-fatt li kienu deskritti bħala jinabitabbli' mill-ministri nfus- hom tat-tribunal, peress li ma kellhom dawl minn ebda tieqa. Apparti dan kollu, xi ċelel kienu umdużi, tant li l-ħadid tat-twieqi, is-serraturi fil-bibien tal-injam kif ukoll il-ħitan tal-ħabs urew li kienu jinħtieġu attenzjoni tul is- snin, ħaġa li ma saritx. Allura l-problema laqqatha l-ewwel Inkwiżitur biss Il-problema tan-nuqqas ta' ċelel ma kinitx biss ta' emerġenza fl-ewwel snin tat-tribunal f'Mal- ta. Kien biss lejn nofs is-seklu 17, wara bosta tibdil fl-istruttu- ta minn numru ta' Inkwiżituri, li parti mill-Palazz tal-Inkwiżitur infirdet b'suċċess mill-kumpla- ment tal-bini, biex tkun tista' tin- tuża speċifikament bħala kump- less ta' ħabs. U meta seħħ dan L-ewwel interventi saru fl-1605, meta. l-Inkwiżitur Ettore Dio- tallevi ħass il-ħtieġa li jirranġa l-ħabs. Kien hu li ħa l-inizjat- tiva u informa b'dan lis-Sagra Kongregazzjoni wara li-tlestew ix-xogħlijiet. Sar qbil għal din il-ħidma iżda: kien mgħarraf li fil-futur, kull xogħol kellu jkun komunikat ma' Ruma qabel ma jintefqu l-flus. Madankollu, instab li t-tiswi- jiet ma kienu sodisfaċenti xejn, għax sentejn wara, raġel kien kapaċi jħaffer ħofra fil-ħajt tal- ħabs li tinfed mat-triq. Din ma għamilhiex biex jaħrab minn fejn kien, iżda biex setgħet tidħol mara ħdejh matul il-lejl. Ladarba x-xogħol ma kienx adegwat x'ġara7 Imbagħad insibu l fl-1610, l-Inkwiżitur Evangelista Car- bonese kiteb lis-Sagra Kongre- gazzjoni fuq il-ħtieġa ta' ċelel ġodda f'post li kien aktar sigut u sigriet. Fil-prinċipju, Ruma qab- let mal-pjani ta' Carbonese, iżda qaltlu li kellu jsib il-flus meħtieġa hu stess biex jiffinanzja l-proġett li xtaq iwettaq. Imbagħad fl-1616, l-Inkwiżi- tur Fabio Della Lagonessa ppro- ' pona pjan ambizzjuż għall-ħabs. Talab u kiseb permess biex jixtri dar li kien hemm għall-bejgħ u li kienet tmiss mal-palazz. Fiha ried li jibni ħabs ġdid, iżda l-pjan tiegħu ma mmaterjalizzax ruħu: Ngħid sew li sa dak iż-żmien l-Inkwiżituti ma kellhomx ħabs u ċelel adekwati7 Dażgut, u mhux hekk biss. Meta fl-1620 kien hawn l-Inkwiżitur Antonio Tornielli, ried li jirrest- awta ċ-ċelel, li kienu fi stat ta' ab- bandun totali. Iżda dejjem kien hemm l-istess problema: il-flus kienu neqsin. Apparentament ma seta' jsie xejn, għax laħqet għaddiċt sena qabel ma l-Inkwiżitur Paolo To- rello ngħata l-permess li jsaħħaħ il-bibien u t-twieqi taċ-ċelel, għax GQkont periti magħrufa bħal Leon Battista Alberti u Andrea Palladio, ħabs kellu jinbena f'kuntest topografiku speċifiku u sigur, imdawwar b'ħitan ħoxnin u numru ta' torrijiet tal-għassa. Anki l-bieb prinċipali kellu jkun b'saħħtu biex jilqa' għal xi assalt bil-kundizzjoni ħażina li ċ-ċelel kienu fihom wassal għall-ħarba ta' erba' priġunieri. Iżda l-insigurtà fil-ħabsijiet li sabu ma' wiċċhom l-Inkwiżi- turi ma kinitx biss iċ-ċelel: kien hemm ukoll in-nuqqas ta' spazju fihom. Minħabba li l-kmamar kienu ċkejknin7 Ma kinux jistgħu jitqiegħdu bosta priġunieri. Pereżempju fl-1625, l-Inkwiżitur Onorato Visconti tatu rasu meta kellu jarresta 40 mara akkużati bil-magħmul u l-maġija s-sewda, peress li l-pala- zz ma kienx mgħammar biżżejj- ed biex iżommhom ilkoll maq- B'hekk meta nistgħu ngħidu fi mmaterjalizza xi ħaġa7 i lejn pless ta' ħabs proprju, seħħ fis- snin tal-1640, meta l-Inkwiżitur kien Gio. Batta Gori Pannellini, li xtara d-dar fuq il-lemin tal-pala- . 2z, li kienet jgħ. Min- flokha bena seba' ċelel, tlieta kbar li kellhom twieqi fil-għoli, iħarsu fuq it-triq, u erba' ċelel iżgħar li jħarsu fuq il-ġnien, fuq in-naħa. l-oħra tal-kuritur ċentrali. Fuq dan, l-Inkwiżitur bena l-kwartier privat tiegħu. X'kienet l-idea li t-twieqi jkunu fil-għoli sew2 Huma saru tliet metri 'l fuq mill- art. Il-ħtieġa tagħhom kienet biss biex jidħol id-dawl kollu possibb- li: Saru f'dan l-għoli biex ma jip- permettux lill-priġunieri jittawlu għat-triq u jpadlaw man-nies li jkunu barra. Dawn iċ-ċelel kienu żieda neċessarja ferm għall-bi- mi, peress ti sa daktahar iċ-ċelel kienu mferrxa mal-bini kollu u la kienu joffra spazju u lanqas sig- urtà. L-aktar li kien kuntent bil-bini ta' dawn iċ-ċelel kien l-Inkwiżi- tur Gori Pannellini nnifsu għax skont hu, 'dawn iċ-ċelel kienu tant b'saħħithom li n-nies jit- żż għax jafu li mhux pos- sibbli taħrab minnhom tal-marmalja Kienet ukoll l-intenzjoni tiegħu li fil-palazz ikun hemm aktar ċelel milli priġunieri. Saret differenza fiċ-ċelel infushom' Iċ-ċelel sigrieti kiemu maħ- suba għal dawk li kellhom iservu sentenza ta' ħabs, waqt li ċ-ċelel pubbliċi kienu jintużaw b'mod temporanju għal dawk. f'arrest Jista' jingħad li bl-iżvilupp kollu li sar, il-problemi kienu solvutiż Il-kundizzjonijiet kritiċi tal- ħabs H fl-1657, l-Inkwiżitur: Giulio Degli Oddi ngħata l-parir li jibni mill-ġdid il-ħabsijiet f'post aktar adegwat, biex ikunu evitati żewġ problemi li kienu qed iħabbtu wiċċhom magħhom l-Inkwiżituri lokali. Dawn kienu l-komunikazzjoni tal-priġunieri man-nies ta' barra għax il-ħitan kienu dgħajfin wisq u l-livell ħażin tal-iġjene. Il-bini. taċ-ċelel tkompla fi żmien l-Inkwiżitur Gerolamo Casanate (1658-63) li kien ord- nat jirrinova ċ-ċelel qabel ma jitfa' fihom lil Sarah Cheevers u Katharine Evans, żewġ Britan- niċi membri tas-soċjetà reliġjuża Quakers. Iżda apparentament, is-sigurtà taċ-ċelel baqgħet dif- ettuża, peress li Don Francesco Greg irnexxielu jaħrab fl-1659. Minħabba f'hekk reġa' sar xi żvilupp fiċ-ċekeb Żvilupp motevoli. għas-sigurtà tal-palazz, speċjalment kontra xi opportunità ta' ħarba miċ-ċelel sar fl-1659. Finalment il-palazz ġie iżolat mill-proprjetà privata. Iżda minkejja dan kollu, fl-1664 l-Inkwiżitur Galeazzo Marescotti xorta reġa' Imenta fuq il-qagħda ħażina fil-ħabsijiet. Saħansitra hu ħejja pjanta ta' kif kellhom jinbnew iċ-ċelel, iżda Ruma ma kellhiex finanzi għal dan l-iskop. deskritt bħala b'saħħtu u sigut, iżda t-taqsima l-oħra, magħrufa bħala Talavera, għal sid id-dar li mingħandu sar ix-xiri tagħha, kienu meqjusa bħala kmamar minflok ċelel proprji. Barra minn dan qalu li l-ħi- tan kienu maħdumin minn ġebla ordinarja Maltija, li bi antika u tagħmilha faċli ħafna li priġunier jirnexxilu jaħrab u jillibera ruħu. Kemm kien minnu dan kollu' Kien, għax il-qagħda kienet ser- Tant, li meta' Nicolo Antonio Testaferrata, impjegat mal-Inkwiżizzjoni bħala assistent tad-depożitarju, sar jaf li Don Antonio Muxi, qattiel ta' ħuh Policarpo, tqiegħed fit-taqsima tal-ħabs magħrufa bħala Talave- ta, ippropona li kellu jkun tras- ferit fil-ħabs sekulari tal-gvern. Sena wara, iċ-ċelel tal-ħabs tant ma kinux joffru sigurtà, li l-Inkwiżitur Ranuccio Pallavici- no kiseb permess minn Ruma biex ibiddel is-sentenzi tal-ħabs f'forom oħra ta' kastig, li ma jkunux eħrex. Din il-ħaġa kienet sens għax insibu li Don Matteo Barlotti u ċertu Carlo, ilsir ta' Federico Falzon, irnexxielhom 2.8 b'2.3 metri, waqt li oħra hi ta' jaħarbu mill-ħabsijiet fl-1675 u fl-1684 rispettivament. Jiġifieri ċ-ċelel, kemm damu f'dan l-istat Kollox baqa' kif kien għal 25 sena. Fl-1698 l-Inkwiżitur Gi- adnto Messerano ppreżenta l-ilmenti tas-soltu fuq ħabs sis- ur u diċenti. Iċ-ċelel tant kienu f'qagħda kritika, li l-priġuniet Venezjan Pietro Liccini rnexxie- lu jħaffer il-ħitan u jaħrab minn- hom tmien darbiet f'inqas minn sena. Fl-aħħar, Ruma qablet li tivvota 600 skud għall-proġett. Inbnew 12-il ċella fuq xulx- in, fuq tliet livelli, b'sistema ta' drenaġġ imqabbda magħhom ilkoll biex jipprovdu l-faċilitajiet . sanitarji għall-priġunieri fiċ-ċelel. Sitta mis-seba' ċelel li għad- hom jeżistu u li probabbilment inbnew minn Messerano fihom et bitħa b'bie, li kellu jitħaffer fil- blat. U biex jinqata' kull ċans li l-priġunieri jitkellmu man-nies tat-triq, inbena ħajt ieħor fuq barra, biex almenu numru ta' ċċlel kienu maqtugħin totalment mid-dinja. B'dan it-tibdil kollu, il-ħabsijiet tal-Inkwiżitur ġew f'tagħhom' Kien għadu 'l bogħod li jis- solvew il-problemi kollha relatati mal-kumpless tal-ħabs fil-Pala- zz tal-Inkwiżitur. Iżda Messer- ano kien il-bniedem li pprovda bini b'kumpless ta' ħabs li kien ħaqqu dan l-isem. Tant hu hekk li tul is-seklu 18 ma nsibu li saru ebda żviluppi maġġuri. It-tib- diliet li saru jistgħu jitqiesu bħa- la kożmetiċi aktar milli modifiċi strutturali, peress li l-ewwel qafas sat minn Gori Pannellini u aktar tard minn Giacinto Messarano. Wara dan, insibu xi tibdil ieħor7 Tibdil ieħor sar ftit wara li laħaq l-Inkwiżitur — Giorgio Spinola (1703-06), li mmod- ifika parti mill-kumpless tal- ħabs biex jissepara l-priġunieri tas-Sant'Uffizzju minn: dawk tar-Reverenda Fabbrica. Dan ma setax isir qabel, per- ess li ċ-ċelel ippermettew biss għas-separazzjoni bejn priġunieri maskili u femminili, bla ma ħadu Spinola kiseb permess mis-Su- prema f'Ruma biex jibdel ċella f'kappella, għall-użu tal-priġu- nieri. Għaliha nefaq 132 scudi. Permezz ta' din il-kappella, żdiedet is-sigurtà tal-ħabs, għax ma kienx hemm ħtieġa li l-ħab- sin ikunu eskortati biex joħorġu mill-ħabs. ħalli jisimgħu l-qud- dies. Jista' jkun li din il-kappella kienet waħda miċ-ċelel quddiem il-kamra tat-tribunal, peress li fiha għadhom jidhru xi traċċi ta' figuri sagri fuq il-ħitan. $ G-ċelel 'sigrieti' kienu maħsuba għal dawk li kellhom iservu sentenza ta' ħabs, waqt li ċ-ċelel pubbliċi kienu jintużaw b'mod temporanju : għal dawk f'arrest preventiv u li jkunu jistennew li jgħaddu ġuri. Kull ċella kienet mgħammra b'fossa, għall-ħtiġiet sanitarji tal-priġunieri, mingħajr il-bżonn li jinħarġu miċ-ċella tagħhom