Id-Devozzjoni lejn San Ġużepp f'Ħ' Attard kitba ta' Dun Jonathan Farrugia B.A. (Hons.) ir-raħal ta' Ħ'Atiard — ħiiel storiku Minkejja li llum hu wieħed mill-akbar lokalitajiet f'Malta, sa xi għoxrin sena ilu Ħ' Attard kien għadu raħal ċkejken bil-karatteristiċi kollha li għadna naraw fl-irħula tan-naħa tagħna: toroq dojoq, djar antiki u sbieħ u l-knisja li tiddomina l-arkitettura tar-raħal u l-ħajja tar-raħħala. Jingħad li l-isem Ħ'Attard (Casal Attard, Ħal Attard) ġie minn isem ta' familja Maltija ta' nisel Sqalli li kienet toqgħod Ħaż-Żebbuġ u li kellhom bosta artijiet, fosthom Ħal Warda, il-parti ta' Ħ' Attard li tmiss ma' Ħaż-Żebbuġ. Isem il-familja kien Attardo. In-nies li kienu joqgħodu Ħal Warda kienu jaħdmu għal din il-familja u b'hekk bdew jissejħu Attardi. Wara, nies oħra mill-qrib marru joqogħdu hemm biex ikunu 'l bogħod mill-baħar minħabba l-biża' tas-Seraċini li kull tant żmien kienu jinżlu l-Imsida u jisirqu lil min isibu. B'hekk ir- raħal ħa l-isem ta' Ħ'Attard, niesu baqgħu jissejħu Seraċini u l-motto 'Florigera rosis halo' (B'ward ifuħ inwarrad) ifakkar l-isem oriġinali ta' Ħal Warda. il-parroċċa u l-knisia Il-parroċċa ta' Marija Assunta f'Ħ'Attard inqatgħet minn dik ta' Sant'Elena f'Birkirkara fis-26 ta' Marzu 1575 mill-Isqof Mons Pietru Dusina. Madwar 35 sena wara beda x-xogħol tal-bini tal-knisja parrokkjali li għadha wieqfa sal- lum — ġawhra ta' arti u arkitettura L-istatwa ta' San Ġużepp ta' Cilia rinaxximentali mħażża minn Tumas Dingli, iben l-istess raħal. Il-bini baqa' sejjer tmintax-il sena, sa l-1628, u l-knisja ġiet ikkonsagrata aktar minn mitt sena wara, fl-1730. F'din il-knisja, li ma tilfet kważi xejn mill-karatteristiċi oriġinali tagħha, insibu 9 artali, barra l-maġġur, li magħhom hemm marbuta diversi fratellanzi, fosthom waħda lill-patrijarka San Ġużepp. Insibu wkoll 4 statwi, 3 minnhom tal-kartapesta: dik tal-Madonna tas-Sacro Cuor, tal- Madonna tar-Rużarju u dik ta' San Ġużepp. L-ifjen ġawhra, iżda, dik li biha huma kburin in-nies kollha li joqgħodu f'Ħ' Attard, hija l-vara meraviljuża tal-kina li tirrapreżenta lil Marija Assunta, xogħol Ignaz Raffi, miġjuba minn Pariġi fl-1874. L-eqdem ħjiel tad-devozzjoni iejn San Gużepp Il-fratellanza ta' San Ġużepp għandha mitejn u tnejn u sittin sena, imma jidher ċar li d-devozzjoni lejn dan il-Qaddis hija eqdem minn hekk. L-ewwel xhieda ta' devozzjoni kienet tidher fil-knisja tal-Lunzjata, li Hum m'għadhiex teżisti. Fil-viżta pastorali ta' l-Isqof Davide Cocco Palmieri, li saret fit-8 ta' Diċembru 1686 naqraw li l-lampier ta' quddiem l-artal tal-Lunzjata kien jinxtegħel fil-festi li kienu jiġu ċċelebrati f'din il-knisja, fosthom żewġ festi ta' San Ġużepp. Il-ħlas għal dawn il- festi, flimkien ma' l-oħrajn, kien jiġi minn għalqa li kien hemm f'Wied Inċitaż Dil-knisja kienet ġiet irranġata u rrestawrata fil-bidu Nhar it-8 ta' Marzu 1725 tbierket mill-ġdid mill-Kan Dun Ġużepp Azzopardi, li mexxa wkoll traslazzjoni tar-relikwija ta' San Ġużepp, rigal ta' l-Inkwiżitur Mons. Antonio Ruffo għal dik il- knisja Qabel ma twaqqfet il-fratellanza ta' San Ġużepp kien hemm xi forma ta' konfraternità oħra, msejjħa Società sotto l'invocazione del S.smo. Bambino, Maria Vergine e San Giuseppe, li għal ruħ il-membri mejtin tagħha, tħallsu seba' quddisiet kantati fil-15 ta' Frar 1729. Mhux magħruf din meta ġiet eretta u jekk kinetx marbuta ma' xi altar. il-fratellanza ta' San Ġużepp imwaqqfa fuq l-altar ta' l-Immakulata Kunċizzjoni Altar bi kwadru ta' San Ġużepp bħala titular ma jinstabx fil-knisja parrokkjali ta' l-Assunta. Hemm iżda xbieha ta' dan il-Qaddis fil-pittura ta' l-altar tat- tnissil bla tebgħa ta' Marija. Il-figura ċentrali hija dik tal-Madonna qiegħdha tisħaq ras is-serp, u bl-Ispirtu s-Santu fuqha. Madwarha hemm ħames qaddisin oħra fosthom San Ġużepp, San Ġakbu u San Filippu ta' Agira. San Ġakbu daħal hemm għax il-bini tal- kappellun tħallas mit-tabib Giacomo Muscat u dan ried li l-qaddis ta' ismu jkun fil-kwadru. Il-pittura hija biċċa xogħol sabiħa ferm ta' Fra Luca Garnier, pittur rinomat li għex bejn l-1650 u l-1730 Minn hawn nistgħu nikkonkludu li l-pittura saret fil-bidu tas-seklu tmintax, meta Garnier kien fil-quċċata tal- popolarità tiegħu f'Malta. Il-lampier ta' dan l-altar sar fl-1757. Il-ventartal li jintrama' fil-festa titulari fuq dan l-altar huwa ddisinjat minn Mastru Karm Debono, li kien fratell u rettur tal-fratellanza ta' San Ġużepp'. L-injam inħadem minn Salvatore Buhagiar u r-rakkmu sar f'Lvons. Iżżanżan għall-festa ta' Santa Marija ta' l-1907: F'nofsu flok l-arma ta' l-Immakulata jidhru l-ittri JOS minsuġin f'xulxin. L-imħabba li kellu Debono lejn dan il-qaddis u lejn il-fratellanza tiegħu wassluh biex jagħti prijorità lilu flok lill-Madonna fid-disinn ta' dal-ventaltarl Il-fratellanza twaqqfet fl-1746 fuq dan l-altar peress li fil-pittura nsibu l-unika xbieha ta' San Ġużepp li kien hemm fil-knisja dak iż-żmien. Fl- arkivju parrokkjali nsibu nota qasira dwar it-twaqqif ta' din il-fratellanza: F'deskrizzjoni tal-knisja li saret lejn nofs is-seklu dsatax minn saċerdot minn Ħ' Attard, naqraw ftit aktar dettalji dwar l-impenji li kellha din il-fratellanza: Fis-sena 1746 ġiet imwaqqfa l-fratellanza tal- Patrijarka San Ġużepp b'dawn il-piżijiet, jiġifieri: għaxar quddisiet kantati 'De requiem' b'suffraġju tal- fratelli u sorelli fil-jum semidoppju li jiġi wara l-mewt tagħhom, u l-oħrajn fix-xahar tal-Mejtin ta' kull sena u jissolenizzaw il-Festa tal-Patrijarka San Ġużepp li tiġi fid-19 ta' Marzu. Il-konfraternità żżomm żewġ oqbra biex tidfen il-fratelli, dawn qegħdin qrib l-istess altar. L-altar tal-Kunċizzjoni li kien kollu rħam kif ukoll it- tarġiet tal-irħam, ġew trasportati fis-sena 1846 fil-kor, flimien mal-korp tal-glorjuż martri San Fortunatu u floku sar altar ieħor tal-ġebel. L-altar tal-ġebel li jissemma hawn reġa' sar ta' l-irħam fil-bidu tas-snin ħamsin meta l-knisja ssebbħet fl-okkażjoni tad-definizzjoni tad-Domma ta' l-Assunzjoni. Fit-tieni ċentinarju mit-twaqqif tal-Fratellanza ta' San Ġużepp, fl-1946, saru festi kbar mill-kappillan Dun Mikiel Balzan, bejn l-10 u t-13 ta' Ottubru. il-festa ta' San Gużepp Jidher li fi ftit snin il-festa ta' San Ġużepp organizzata mill-fratellanza fil-parroċċa ta' Ħ' Attard fid-19 ta' Marzu bdiet issir b'ċerta pompa, u wara xi żmien żdiedet magħha festa oħra, dik tal-patroċinju ta' San Ġużepp li kienet tiġi ċċelebrata f'April jew f'Mejju. Din kienet diġà ssir fl-1748.1' Il-ġurnata preċiża mhix indikata, għalhekk nassumu li kienet issir il-Ħadd. Il-Patroċinju ta' San Ġużepp li għalih kienet issir din il-festa mhux speċifikat liema hu, iżda mhux il- Patrunaġġ tal-Knisja (għax dan tħabbar fl-1870 mill- Beatu Papa Piju IX), u anqas ma hu l-Patrunaġġ tal- Ħaddiema (li twaqqaf fl-1955 mill-Papa Piju XID). Probabbli hija l-festa tal-patroċinju l-aktar antik marbut ma' San Ġużepp, dak ta' l-Agonizzanti jew il-ventaltar ta' l-Immakulata tal-mewta t-tajba. Fil-fatt fil-faċċata ta' wieħed mill- eqdem manuskritti tal-fratellanza ta' dan il-Qaddis f'Ħ'Attard insibu din it-talba sempliċi S. Patriarca Joseph protector agonizzantum ora pro nobis. L-ewwel referenza ċara għal ċelebrazzjoni festiva li rnexxieli nsib'$ ġejja minn Marzu 1781 fejn jissemmew xi spejjeż li saru biex jitħallas l-organista u biex jitħallas il-kappillan Dun Pietru Delicata għall- paniġierku.' F'Mejju saret il-festa tal-Patroċinju ta' San Ġużepp, li s-sena ta' wara ħabtet f'April. F'Marzu 1783 tissemma għal-ewwel darba ''messa cantata nel giorno di San Giuseppe' li tħallset minn Giusppe Debono u Giacobina Bonnici — dawn aktar 'il quddiem bdew iħallsu biex isir paniġierku f'dil- ġurnata. F'Marzu 1788 saret festa bl-ewwel u t-tieni għasar u quddiesa kantata li tħallsu mil-legat ta' Dun Ġużepp Micallef. Minn dan il-legat tħallas ukoll is- Sagristan u n-nar li nxtegħel.'$ Il-paniġierku tħallas mil-legat ta' Giuseppe Debono u Giacobina Bonnici. Din il-koppja jidher li baqgħet tħallas il-paniġierku ta' nhar id-19 ta' Marzu almenu sa l-1790. Fix-xahar ta' wara (April 1788) saret il-festa tal- Patroċinju ta' San Ġużepp. Jidher li sar kollox bħal fil-festa liturġika: Sena wara, din il-festa saret f'Mejju u saret mixegħla bil-fjakkli2' Jidher li xi snin wara l-ispejjeż taż-żewġ festi bdew jitħallsu flimkien, b'hekk fl-1796 insibu li sar xi ħlas illum għad hemm ħjiel ċkejken ta' dawn il-festi: il-festa liturġika ssir fid-19 ta' Marzu (sakemm dan ma jaħbatx fil-Ġimgħa Mqadda jew fil-ġimgħa tad- Duluri), imbagħad f'April għadha tintrama' l-istatwa fil-knisja maġenb l-artal maġġur. L-isistwi ta' San Ġużepp Fil-knisja parrokkjali ta' Ħ'Attard insibu tliet statwi tal-patrijarka San Ġużepp, tnejn tal-kartapesta u waħda tal-ġebel. Fil-ħajt. maġenb il-bieb tal-kappellun ta' l-Agunija, fejn jinsab l-artal tal-Kunċizzjoni, hemm niċċa maqtugħa u fiha hemm statwa mdaqqsa tal- qaddis. Din saret fi żmien il-parrokat ta' Dun Pier Battista Agius, 7 li kien kappillan bejn l-1904 u l-1924. Saret b'wegħda u tħallset minn Carmelo Chetcuti li għamilha wara li rċieva fejqan ta' marda fil-bidu tas-seklu għoxrin. Ħafna jaħsbu li din hija xogħol l-istatwarju magħruf Karlu Darmanin — fil- fatt l-uċuħ jixbħu ħafna lil dawk ta' statwi oħrajn ta' dan l-istatwarju li miet fl-1909. Żewġ plakek li hemm imwaħħlin mal-bażi ta' l-istatwa, iżda, jgħidu tCarmelo Chetcuti dono' u 'Joseph Cilia fecif'. Dan ifisser li din inħadmet minn ċertu Joseph Cilia/$ mhux minn Darmanin. Dan kien alliev tiegħu li ssellef jew ħa l-forom ta' l-uċuħ mingħandu. F'din l-istatwa San Ġużepp jidher wieqaf iħares L-istatwetta li tintrama fuq l-artal maġġur fil-festa titulari 'il quddiem. F'idu l-leminija għandu l-bastun tal- ġilju, waqt li idu x-xellugija qed isserraħ fuq spallet Ġesti Bambin, tfajjel ta' xi tliet snin wieqaf ħdejn. Il- Bambin ukoll qiegħed iħares 'il quddiem u b'idejh qiegħed ibierek. Maġenb il-qaddis, kważi moħbija warajh, hemm knisja b'forma mhux tas-soltu — kważi aktar tixbaħ xi knisja orjentali milli ewropea. Minn taħtu jidher ħiereġ serp, li rasu qed tiġi mgħaffġa bil-bastun tal-ġilju. Il-Bambin qiegħed wieqaf fuq sħaba, u quddiem din hemm ras ta' kerubin li fuqha hemm imħadda, xettru u kuruna. Dawn is-simboli ifakkru l-patrunaġġ ta' San Ġużepp fuq il-knisja, is-safa tiegħu u n-nisel irjali tiegħu mill-familja tas- sultan David. Mhix statwa ta' xi ġmiel jew preġju partikulari. It-tematika tal-knisja u tas-serp jidher li l-istatwarju ħadhom mill-istatwa meraviljuża ta' l-istess Qaddis li hemm f'Bormla, maħduma minn Abram Gatt, għax dik hija waħda mill-ftit jekk mhux l-unika statwa tal-qaddis b'serp taħtu, u kienet ukoll fost l-ewwel li kellha mudell tal-knisja nkorporat fiha. L-istatwa kellha pedestall maħdum għaliha, iżda li llum inqered. Fl-imgħoddi kienet toħroġ purċissjoni f'April jew f'Mejju (fil-festa tal-patroċinju ta' San Ġużepp), iżda li ma baqgħetx issir fis-snin sebgħin minħabba l-biża' li jitwaqqaf xi partit ġdid wara li l-gvern neħħa l-limitazzjonijiet imposti mill-Knisja fuq il-festi sekondarji 2 Statwa oħra ta' San Ġużepp narawha fil-faċċata tal-knisja parrokkjali. Tumas Dingli kien ħażżeż sitt niċeċ fil-faċċata u sittax-il niċċa fi-knisja. Dawn baqgħu vojta għal diversi sekli. Fis-seklu għoxrin imtlew. Dawk tal-faċċata saru minn Francesco Saverio Sciortino/$ dik ta' San Ġużepp tpoġġiet f'posta, fl-aktar niċċa għolja, fl-1945, sena qabel ma l-fratellanza għalqet mitejn sena. Sciortino skolpixxa lill-qaddis fil-ġebel wieqaf, iżomm il-bastun tal-ġilju b'idu x-xellugija u bl-oħra fuq sidru. L-istatwa l-oħra tifforma parti minn sett ta' statwetti tal-kartapesta arġentati li jintamaw fuq l-artal maġġur f'Santa Marija. San Ġużepp jidher wieqaf iħares 'il fuq b'idu l-leminija fuq sidru u bl- oħra jżomm il-bastun tal-ġilju qisu xettru. Għeluq Diffiċli ssib knisja ddedikata lill-Madonna li fiha fl-antik ma kienx hemm devozzjoni qawwija lejn San Ġużepp, ir-raġel safi tagħha. Ħ'Attard mhux eċċezzjoni, minkejja li llum iċ-ċirkustanzi nbidlu u ta' din id-devozzjoni ma baqax għajr tirkira. ' CARMEL MALLIA, Ħ'Attard. Il-parroċċa, ġrajjietha u niesha, Malta 2007, 13. 0 Dun Gio BATTA SAMMUT, Descritioni tal-enisia, Arkivju Parrokkjali ta' H'Attard (manuskritt), 1864. 1 Żgur li xi ħaġa kien isir qabel din id-data, imma ma l-kotba huma mikulin bil-kamla u xi ortografija hija Ileġġibbli. 35 Informazzjoni mgħoddija mis-Sagristan. 5 Informazzjoni mgħoddija mis-Sagristan. 26 Plakki fuq il-bażi ta' l-istatwa. P'Ħ'Attard tħassru l-purċissjonijiet kollha li kienu jsiru ħlief dik titulari ta' Santa Marija, tal-Madonna tar-Rużarju u tad- Duluri.