T'GĦAJNSIELEM 2 Fit-taħdit tagħna nsemmu bosta ismijiet ta' postijiet (toponomi) li tant huma biċċa waħda mill-ħajja tagħna ta' kuljum u li tant drajnihom għax kbirna magħhom minn żgħar, li lanqas biss nagħtu kas tagħhom jew jiġi f'moħħna nistaqsu jew naħsbu biss mnejn ġew jew kif tnisslu l-ismijiet tagħhom. Din hi t-tieni parti ta' lista ta' ismijiet ta' postijiet, magħrufa fost in-nies t'Għajnsielem. Post fil-għoli, fit-tarf tal-irdum fuq ir- riħ tal-Fessej, u tidħol għalih mit-triq tal-Briegħen. Sant'Elija kien profeta kbir minn Iżrael, u kien imtċila' s- sema fuq karru tan-nar. Fuq xi pjanti antiki, dan il-post jidher bħala 'San Teodoru'. Fl-antik kien hemm kappella ddedikata li Sant'Elija, mibnija mill-familja Maħnuq. Ġiet ipprofanata fis-sena 1657. L-art imdawra, ċċirkondata minn Triq Cordina u Triq l-Imġarr. Mattjelu x'aktarx li hu xi isem ta' persuna. IĊ-ĊENS TAL-GĦARUS L-art imdawra minn Triq Cordina, Triq ta' Briegħen, u l-irdum ta' fuq ix-Xatt l-Aħmar. TAĦT IL-BELT L-art li tiġi taħt Forti Chambrav in- naħa tal-polvrista, u fuq ir-riħ tax- Xatt l-Aħmar. Il-post jissejjaħ hekk għax jiġi taħt Chambrev, li kellha tkun il-belt il-ġdida. — Agius de Soldanis, fil-ktieb tiegħu // Gozo Antico e modemo sagro e profano jsemmi żewġ postijiet li jiġu x'imkien lejn Ras it-Tafal. il-knisja ta' Sant'Antnin ta' Padova - huma 'il-Plajja tal-Ġbejjef u 'Tat- Twaġen. Din tal-aħħar kienet waħda mill-għases tal-baħar. IT-TOMBA TAX-XATT L-AĦMAR .Dik ir-ras kollha tafal li tiġl minn taħt il-gardjola ta' Chambrev sa fuq ir-riħ tal-Futma. Tomba fil-każ tagħna tfisser għolja żgħira jew ħotba t'art. RDUM IT-TAFAL/ĠOR-RDUM L-irdum. kollu minn taħt il-gardjola ta' Chambrev sa fejn jiġi fuq ir-riħ tal-port tal-Imġarr. Rdum huwa ħaġar u ġebel imġarraf li matul iż- żmien jinqata' mit-tarf ta' xi sies u jifforma ġenb imħarbat u għan-niżla ġeneralment ma' xatt il-baħar. Fil- każ tagħna, peress li l-bażi ta' dan l- irdum huwa tafli, ħa ismu minn hekk. Il-post fejn hu mibni l-Forti Chambrav. Msejjaħ hekk minħabba li l-post hu kollu tafal. L-ISKOLL TAL-GĦASAFAR Skoll blat kbir li kien hemm fil-baħar wara l-breakwater l-antik. — Illum m'għadux jidher billi ġie mirdum bil-. breakwater il-ġdid. Ritratt meħud għall-ħabta tal-1910 IL-ĠNIEN TAL-IMĠARR Ir-raba' u l-għelieqi kollha li jibdew minn taħt is-swar: tal-Forti Chambrav minn fejn jiżbokka l-foss, jibqa' għaddej minn taħt ir-riħ tal- knisja ta' Lourdes, u jibqa' sejjer sa fejn jgħaddi Wied Biljun in-naħa taż- Żewwieqa. Dan ir-raba' huwa għammiel ħafna għax hu mkennen u fih ħafna ilma u għalhekk hu raba' saqwi u fertili. L-IMĠARRIIX-XATT Għalina n-nies t'Għajnsielem, l- imġarr huwa dak il-qasam art li jinfirex. mill-Forti Chambrav saż- Żewwieqa, u jinkludi wkoll il-port. Jidher li dari kien jinkludi wkoll lil. dawk l-inħawi li llum jiffurmaw ir- raħal t'Għajnsielem. Dan peress li l-Imġarr, kemm bħala post kif ukoll bħala isem, huwa eqdem mir-raħal. Fil-fatt f'xi kuntratti antiki nsibu Santa Cecilja del Mugiarro; Sancta Cilia del Muggiarro, li jwassalna naħsbu li d-distrett tal-Imġarr kien jasal sal-art fejn hemm il-kappella ta' Santa Ċeċilja. Li l-Imġarr huwa antik huwa naturali minħabba li kien u għadu l-port l-ewlieni t'Għawdex, u kull kummerċ ma' Malta u ma' barra jrid jgħaddi minnu. Il-kelma Mġarr jagħtuha diversi tifsiriet. Fost l-oħrajn insibu li tfisser post mnejn iġġorr u minn fejn isir il- ġarr. it-tifsira iżda jgħid li Mġarr hija l- plural ta' 'miġra', nixxiegħa tilma. Popolarment, il-poplu tagħna meta jirreferi għall-Imġarr, aktar jirreferi għalih bħala 'x-Xat'. U meta ssemmi x-Xatt ifisser ix-xatt tal- Imġarr bħala x-xatt ewlieni tal-gżira. Fil-kitba uffiċjail dejjem jitniżżel Mġarr. Il-ftit distinzjoni li nagħmlu bejn ix-xatt u l-imġarr hija li meta ngħidu x-Xatt inkunu qed nirreferu għall-inħawi ta' fejn hemm il-moll tal-vapuri sa fejn hemm id-dgħajjes tas-sajjieda, u. dan — naturali minħabba li xatt tfisser xifer l-art lit miss mal-baħar. IĊ-ĊIKKEN Il-parti l-aktar imkenna bil-bajja/port tal-Imġarr. Dik il-part li tiġi biswit il- Gleneagles Bar. ĊCikken tfisser biċċa art imdawra b'irpar jew ċint biex fiha jinżammu l-bhejjem, bħalma huma nagħaġ, mogħoż, eċċ. Jista' jkun li ħa ismu billi fl- antik hawn kien hawn parti mill-art imdawra b'irpar tal-ħadid għamla ta' rixtellu li jista' jkun li fl-imgħoddi kienet tintuża biex fiha jinżammu l- bhejjem sakemm jitgħabbew fuq id- dgħajjes tal-latini biex iġorruhom lejn Malta. Jista' jkun ukoll li ħa ismu mill-fatt li din il-parti hija l-aktar post kenni fl-Imġarr. IL-FAĦLEJN il-post fejn jiżbokkaw żewġ widien: Ta' Martin, u Wied ir-Rajjes fil-port tal-Imġarr. Faħal, barra tifsir ieħor, għandha wkoll it-tifsira li jidher li taqbel xi ftit mal-post tagħna. Faħal huwa ħammiela fejn jitħawlu x-xitel u li jkun bejn sieqja u oħra, għamla ta' gifun. Fil-fatt f'dan il-post hemm għalqa, parti mill-Ġnien tal-Imġarr, li tifred il-wied ta' Martin minn Wied ir- Rajjes, li hi speċi ta' faħal bejn iż- żewġ widien. Din l-għalqa minn dejjem kienet titqassam fiħfla biex iħawlu x-xitel. Dik il-parti li tiġi bejn il-Faħlejn u ż- Żewwieqa. Ħa ismu mill-post li kien jintuża għall-ħażna ta' tankijiet tal- pitrolju. llum dan il-post reġa' nbena mill-ġdid iżda parti minnu tintuża bħala residenza. IR-RAMLA TAŻ-ŻEWWIEQA Il-bajja ramlija taħt il-ġnien u r-raba' taż-żewwieqa fejn jiżbokka Wied Biljun. Ħadet isimha mill-ġnien u r- raba' li jiġl fuq ir-riħ tagħha. Dari kienet tajba u mfittxa ħafna għall- għawm. TAŻ-ŻEWWIEQA Qasam art li jinkludi r-raba' u l- irdum fuq ir-riħ tar-ramta taż- Żewwieqa li jibda minn Wied Biljun sal-Blata l-Bajda. Din l-art kienet tifforma parti mill-Baronija De Piro. Żewwieqa ġejja minn żewwaq jew mżewqa għalhekk ħaġa mżewqa jew mimlija kuluri. Ismijiet oħra li nsibu fl-istess qasam t'art huma Ġebel Taż-Żewwieqa, u l-Blata taż- Żewwieqa. It-toponomu 'seuaca' nsibuh sa mill-1534. insibuh ukoll bħala Zeueca u Zeuecha. IL-BLATA TAŻ-ŻEWWIEQA Blata kbira li għadha tidher sal-lum fil-qasam taż-Żewwieqa bejn Ħaġret iċ-Ċawl u Wied Biljun. Din il-blata hi merfugħa 'l fuq u tidher tiddomina fil-post fejn tinsab. il-Kommendatur Gio Fran Abela jsemmiha fil-ktieb Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta 44 IL-FAWWARA Parti mill-kosta ftit aktar 'il ġewwa mill-bajja taż-Żewwieqa. Fawwara hija nixxiegħa t'ilma. IL-ĦAWLIJA Bajja ċkejkna bir-ramel ftit iżjed 'il ġewwa mill-Fawwara. Ħawlija tfisser art li ma tagħti ebda frott. DAĦLET TAL-BOMBLU Mogħdija 1i tibda minn Triq iż- Żewwieqa u tinżel u tifred l-Irdum tal-Bandu mir-raba' tal-Bomblu. Bomblu huwa għamla ta' żir jew ġarra tal-fuħħar b'għonq dejjaq u żaqq usa fejn jinżamm l-ilma biex jibqa' frisk. Hawnhekk użata aktarx bħala laqam. Il-promontarju li jiġi bejn Wied Biljun u l-Wied ta' Martin, fuq ir-riħ taż- Żewwieqa, fejn inbniet il-lukanda L- Imġarr. Jissejjaħ hekk billi fuq dan il-post kien hemm it-Torri Garzes, li nbena fl-1605. Il-Granmastru Marino Garzes ħalla l-flus biex jinbena dan it-torri u fil-fatt inbena wara mewtu, fi żmien il-Granmastru Alof de Wignacourt. IL-QORTIN TAL-IMĠARR il-post fejn illum hemm mibnija l- knisja ta' Lourdes u d-dar tat-tfal iltiema Lourdes Home. De Soldanis jgħid li fl-antik f'dan il-post kien jista' jsir insib għas-seqer. Qortin tfisser art għolja, wieqfa fuq naħa u nieżla fit-tul għal xejn fuq l- oħra; għamla ta' ħajt jew sur tal- blat, naturali jew mibni. Ir-raba' ta' fuq qortin x'aktarx ikun b'ħamrija baxxa li ma tantx iżżomm kultivazzjoni. FUQ IL-BEJLIK Dan il-post jaħbat bejn Triq Sant'Antnin u Triq il-Ħamri, mal- ġenb ta' fejn hemm il-Grand Hotel, u tista' tidħol għalih minn Sqaq Nru. 1 fi Triq il-Ħamri, jew titla' mit-taraġ li hemm min-naħa ta' fuq tal-Grand Hotel. Il-kelma Bejlik tfisser titlu antik ta' bniedem ta' awtorita' fil- gvern li għandu l-jedd imexxi, per eżempju uffiċċju, riġment, mirkeb, belt. Eċċ. Rajjes, kaptan, mexxej. Din il-kelma aktarx li ġejja mill- kelma antika balulus (Latin Medjevali) li tfisser uffiċjal lokali li kellu s-setgħa jaqta' kwistjonijiet bejn il-bdiewa dwar talbiet ta' ħlas ta' Danni u oħrajn. Fil-każ tagħna, iżda, aktarx kien xi laqam ta' xi ħadd li kien joqgħod f'dawn l-inħawi. FUQ IL-ĦAMRI L-inħawi ta' Fuq il-Ħamri huma fejn ilum hem mil-belverder. Probabbli li ħa ismu billi r-raba' li kien hemm f'dawk l-inħawi kien kollu raba' ħamri. in-naħa ta' fuq ta' Triq Għajnsielem, Triq l-imġarr, u Triq Cordina — l- inħawi ta' dik in-naħa. Il-kelma Balzunetta ġejja mit-Taljan Barcellonetta, li tfisser Barcellona żgħira. In-naħa ta' fejn hemm dawk iż-żewġ passaġġi tar-riġel li: jingħaqdu f'wieħed, u li mill-pjazza tas- Santwarju jieħdu għat-triq tax-xatt. Probabbli li ħa ismu minn dawn iż- żewġ passaġġi. Dik il-biċċa art li tiġi bejn Triq l- Imġarr, jew kif nafuha aħna - it-triq tax-xatt — u l-Forti Chambrav fejn, qabel ma saret it-triq il-ġdida fis- snin tmenin, kien hemm għad ta' siġar taż-żebbuġ. Terrapien huwa dak il-fdal ta' xaħx, laqx, eċċ, li jibqa' wara xi tqattigħ ta' blat jew ġebel. Jingħad li ħa ismu mit- terrapien li kien jitneħħa mill-foss meta kien qed jinbena Forti Chambrav u li kien jintefa' f'dan il- post. IL-MIXTA Dal-post hu bejn wieħed u ieħor f'nofs it-triq tax-xatt taħt is-sies fejn hemm Wied ir-Rajjes. Qabel ma twesset it-triq, ħawn kien hawn daħla taħt is-sies li fiha kien hemm siġar kbar. Mixta hi post għall-kenn mix-xita, ii jista' jkun ukoll xi għar għall-bhejjem. Huwa l-wied li jaqbad mill-Pjazza tad-Dehra u jibqa' nieżel sax-xatt. De Soldanis isemmih ukoll bħala l- wied ta' Għajn il-Liepru/Liebru. Rajjes tfisser kap, mexxej, wieħed li għandu ċerta setgħa li joħroġ l- ordnijiet, kaptan ta' bastiment. Liebru tfisser fenek selvaġġ. Dan il- wied huwa sabiħ ħafna; iħaddar is- sena kollha bil-qasab u pjanti oħra. Fin-naħa ta' fuq ta' dan l-istess wied insibu Għajn il-Liebru li għadha tnixxi l-ilma sal-lum, u għalhekk ii hawn minn isejjaħ dan il-wied b'dan l-isem. TAL-FAWWARA Dan huwa qasam tart li jiġi bejn Għajnsielem u l-Imġarr. De Soldanis isemmi għajn tal-Fawwara fi Triq l-Imġarr li kienet isservi biex jixorbu l-bhejjem minnha. Fir-raħal t'Għajnsielem hemm Triq. il- Fawwara, li tħares fuq Wied ir- Rajjes. Mela għandna għax naħsbu li l-għajn li jsemmi De Soldanis setgħat kienet dik li llum hi Għajn Le Merchant. Fawwara hi għajn ta' ilma ġieri. il-port Għawdex, għall-ħabta tal-1900 tal-Imġarr, FUQ IL-GĦAJN Hawnhekk qed nirreferu għal fejn kienet l-Għajn tal-Ħasselin u li minnha r-raħal ħa ismu: GħajnSielem. Din l-għajn kienet fejn illum hemm. il-Pjazza tad- Dehra, mal-ġenb tal-Wied ta' Samirat, bejn wieħed u ieħor fejn hemm dik it-trejqa jew taraġ li jgħaqqad il-Pjazza tad-Dehra ma' Triq Fuq il-Għajn. Minn dan il-post nistgħu ngħidu li twieled, kiber u nfirex ir-raħal t'Għajnsielem. Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu miġjub bil- Malti minn Mons Dun Ġużepp Farrugia Aquilina Ġuże