OST l-annimali li l-anqas naħsbu fihom hu n-nemel. U dan m'hux għal ħaġ'oħra ħlief għax żgħar. Kemm huma ftit dawk li jafu fuq in-nemel, għajr li hu annimal bieżel, għax fis-sajf ma tarax ħlief nemel jiġri u jġorr, lejn il- hejta, qaraboċċ, qamħ u x'naf jien': Iżda n-nemel jistħoqqlu li jkun magħruf iżjed, għax il-ħajja tiegħu, id-drawwiet tiegħu huma ħwejjeġ tal-għaġeb. In-nemel igħodd mal-kbira kotra ta' l-Insetti (mil-latin inseeto—taqta'). Dawn għandhom ġisimhom maqsum. fi tliet bċejjeċ : ir-ras, is-sider (bid-dahar) u ż-żaqq. Għandhom sitt saqajn, u aktarx għandhom il-ġwienaħ. In-nemus, in-naħal, id-dubbien, il-ġurati, il-friefet huma kollha insetti. L-insetti jinsabu, tista' tgħid, kullimkien. Il-biċċa l-kbira jgħixu fuq l-art, għad li fl-ewwel ta' ħajjithom ħafna minn dawn aktarx igħixu fl-ilma. Ngħidu aħna l-mazzarell jofqos fl-ilma, iżda meta jrabbi l-ġwienaħ u jissaħħaħ jerħilha għal l-ajru. Oħrajn igħixu til ħajjithom kollha fl-ilma, min fl-ilma-baħar, min fl-ilma ħelu. Xi insetti, inbagħad, igħixu fuq annimali oħrajn, u dawn igħidulhom parassiti (mill-grieg paru fl-imkien; sitos—ikel). L-insetti kollha, min iżjed u min anqas, igħaddu aktarx minn dawk it-tibdiliet ta' għamlet ġisimhom li jgħidulhom Metamorfosi. Jiġifieri minn xħin jitwieldu sa kemm jik- bru għal kollox, ġisimhom jieħu erba' għamliet: il-bajda, il-larva, il-pupa, u l-imago. Fuq il-bajda ma ngħidu xejn. Il-larva huwa l-insett meta joħroġ mill-bajda. Ma jkun jix- bah xejn lill-kbar, iżda jkun jiekol ħafna, u jbiddel sikwit il-ġilda. Meta jasal iż-żmien (jistgħu jkunu ġranet, xhur jew snin), ma jibqax jiekol; jinġabar f'xi rokna mwarrba, u ġismu jitkebbeb f'rita; u meta jkun hekk, jiġi msejjaħ pupa. Tajit dina l-għamla l-insett la jiekol u anqas jiċċaqlaq. Il-pupa tal-friefet u ta' xi insetti oħrajn tkun mgħottija b'rita, oħra, jew fosdqa li bil-grieg jisimha chrusalides: niftakru fil- fosdqa tad-dudu tal-ħarir. Fl-aħħarnett, meta joħroġ mill- fosdqa, l-insett jieħu l-isem ta' żmago (lat. xbieha, għax din hija l-għamla li jżomm sa kemm imut). In-nemel igħix fl-art, u jidħol fit-taqsima ta' l-insetti li jisimhom Hvmenoptera (gr. humensrita; pterom— ġewnati) għax għandhom erba' ġwienali irqaq bħal rita. In-nemel igħix f'għaqdiet bħal ma jgħixu sħabu. Kull għaqda jkun fiha nisa, irġiel, u ħaddiema. la nisa u anqas irġiel (neutri). L-irġiel qegħdin biss għan- nisel. Id-dmir tan-nisa huwa li jwaqqfu għaqdiet ġodda. Għall-ħabta ta' Awwissu u Settembru, il-bejtiet tan-nemel ikunu miżgħudin bi qtajtiet kbar ta' nisa u jrġiel; U meta jasal il-ħin itiru l-barra mill-bejta, u wara li jdumu jit- tajru għal ftit taż-żmien, bħal sħaba sewda, isir iż-żwieġ. Wara dan, l-irġiel iinutu jew jiġu mikula mill-għasafar fl-imkien ma' ħafna nisa oħra. In-nisa jitilqu biex ifittxu jagħmlu l-bejta. Meta. l-larva jofsqu, in-nemla minn rajha taqta' ġwenħajha li tħosshom itaqqluha fix-xogħol tat-trobbija ta' wliedha. Minn dawn biċċa jkunu rġiel, biċċa nisa, oħrajn neutri jew ħaddiema. Meta l-ħaddiema jikbru, id-dmir tat-trobbija jaqa' fughom, u n-nisa jibdew ma jagħmlu xejn ħlief ibidu. U hekk il-għaqda tibda tikber. Iżda jafitieġ li mhux in-nisa kollba jħallu l-bejta kif għedna, għax inkella il-għaqda ma tikbirx: u l-ħaddiema għandhom jieħdu ħsieb ta' dan. Mela, meta jasal iż-żmien li għedna,xi wħud min-nisa jiġu miżmuma mill- ħaddiema, li jaqtgħulhom il-ġwienaħ, idaħħluhom fil-bejta, iqegħduhom f'rokna mwarrba, igħassuhom, jitimgħuhom u jduru bihom sakemm jasal iż-żmien tal-bajd. Milli jidher, aqwa xogħol imiss lill-ħaddiema. Kif għedna iżjed 'il fuq, meta l-għaqda tibda tikber, in-nisa jibdew ma jagħmlu xejn għajr ibidu. Il-ħaddiema għandhom jieħdu ħsieb il-bajd, billi jwarrbuh malajr, ituh lagħqa bi lsienhom, ixemmxuh meta żajru jiksaħ. Jekk inti tħarbat bejta nemel li jaħsel ikun fiha -bajd, għandek tara l-ħaddiema kollha f'taħwida kbira, jiġru ma' dwar il-bajd u jfiitxu jeħilsu din il-ħaġa tal- għożża minn kull ħsara; u għal xejn tgerrixhom għax ħsieb- hom hemm jibqa. Meta. l-larvae jofsqu, imiss lill-ħaddiema ijitimgħuhom u jżommuhom indaf billi jilagħquhom sikwit ul ġisimhom kollu. Xejn ma jonqos ix-xogħol tal-ħaddiema (barra mill-ħsieb għal l-ikel) meta l-larvae jidħilu fil-fosdqa, għax dawn jaħtieġ li jkunu mxemmxin ta' sikwit u miż- mumin indaf. Lill-ħaddiema jmiss saħansitra li joħorġu mill-fosdqa, billi jċarrtu bil-għaqal kollu l-ħarir li minnu ikun minsuġa. Barra minn dan, il-ħaddiema għandhom jieħdu ħsieb i jħarsu lill-għaqda minn l-egħdewwa. L-egħdewwa huma nemel ieħor. L-eħrex taqbidiet jiġru bejn in-nemel tar- razza Formica Rujfa. L-armi tan-nemel huma snienhom u velenu (acidus formicus) li jitfgħu mill-ġewwieni-itagħhom. Ġib quddiem għajnejk żewġ bejtiet tefgħa ta' ġebla l-bo- għod minn xulxin. Geġwiġija ta' nemel jarma ħiereġ mill-bejta u minn l-oħra. Eluf jaqbdu f'xulxin, oħrajn jaqbdu l-irsiera. Hemmhekk mijiet ta' nemel għaxjin fl-art maħisulin bil-velenu: hemmhekk ħbula ta' nemel iġebbdu nofshom lejn naħa, nofshom lejn l-oħra. Dawn il-ħbula jsiru qajl qajl. Żewġ nemliet jibdew biex jaqbdu f'xulxin. Kif walida taħbat tmur minn taħt, tiġi oħra taqbeż għa- liha, u r-rebbieħa tmur minn taħt hi. Iżda aktarx tasal nemla oħra, li taqbeż għaliha, u hekk, waħda wara l-oħra, erbgħia, sitta, tmienja, għaxra u iżjed jingħaqdu f'ħabel jiġbdu lil xulxin sa kemm jaslu oħraju li jġegħluhom jitilqu biex jerġgħu jibdew jissaraw tnejn tnejn. Kif jasal il- lejl, kullħadd jinġabar lejn il-bejta, iżda malli jbexbex jerġgħu għal li kienu u jżidu fil-firuxija; u aktarx jis- soktaw għal żmien twil sa kemm ma tiġix xi xita li tib- għat lill-ġellieda ti djarhom. Ħaġa tal-għaġeb Għad li bejn il-bejtiet il-ġlied ikun qiegħed jagħti bl-aħrax, fil-bejta, sewwa l-waħda sewwa l-oħra, kollox skiet u ġabra. Ix-xogħol ta' kull jum jibqa' sejjer bħal qabel. Biss minn dik in-naħa li tieħu għal l-art tal-gwerra għandek tara qtajtiet ta' nemel jew sejrin biex iwieżnu lil sħabhom, jew ġejjin bl-irsiera li jkunu qabdu. u li aktarx jispiċċaw biex jiġu mikulin mir-rebbieħa. Għad ma għedna xejn fuq il-bejta tan-nemel, li hi xi ħaġa tal-għaġeb. Xi nemel igħammar fuq is-siġar (ngħidu aħna, in-nemel ta' rasu ħamra li jgħix fuq il-larinġ), u dan iħaffer flok ma jihni l-kmamar li jinħtieġ. Iżda l-biċċa l-kbira tan-nemel jibnu d-dar tagħhom bil-ħamrija, b'xi zkuk jew bil-weraq tas-siġar. Minn barra, ma tarax ħlief ħotba jew għamra, kif in- għidulhom aħna. Iżda minn ġewwa jkun fiha x'tàra. Il- bejta tkun kollha mqassma fi kmamar kull daqs, imniffdin kollha għal xulxin, u qegħdin sular sular. Biċċiet mill- kmamar ikunu mħaffrin fl-art, u f'dawn joqogħidu l-larvae fix-xitwa u bil-lejl; oħrajn ma' wiċċ l-art, kif tibda l-għarma li naraw, Il-kmamar ta' fuq, inbagħad, ikunu jinfdu mis- saqaf għal barra. Jiġifieri jkun fihom qishom twieqi, li jiġu magħluqa fix-xita. Bil-lejl jiġu magħluqa wkoll u nemla jew tnejn jibqgħu għassa Fis-sajf, il-bejta minn ġewwa tkun tassew fiha x'tara. F'kamra mwarrba, aktarx taħt l-art, hemm maliżunin il- bajd; f'oħra il-pupae; f'kamra oħra il-lurvae mdawrin bil- ħaddiema, li xi wħud igħalfuhom u oħrajn jagħmlu l-għassa. Ħafna ħaddiema oħrajn issibhom inaddfu l-mogħdijiet li jieħdu minn kamra għal oħra. Oħrajn, inbagħad, qegħ- din jistrieħu ftit biex ikunn jifilħu jaghdu x-xogħol flok sħabhom. Għax il-ħaddiema jħobbu lil xulxin wisq. Wieħed xjenzjat, li kien qiegħed jifli d-drawwiet tan-nemel, darba qata' qrun ta' nemla. Sħabha, kif indunaw, telqu għal ma' dwarha, u fis bdew jidilkulha l-ġerħa b'sugu li jerħu minn ħalqhom. Jekk waħda tkun sejra b'xi tagħbija tqila, malajr tersaq oħra biex twiżinha. L-imħabba bejn il-ħaddiema u r-reġina, inbagħad, hija, tal-għaġeb. Kull fejn tersaq, jaqa' fuqhom ferħ liema bħalu. Min jiżfen ma' dwarha, min jieqaf fuq saqajh ta' wara u jilgħab b'ta' quddiem. Xi wħud, bil-qima kollha, igħaddu qajl qajl minn fugha. Jekk jiġi li tmft, bħal kieku ma jridux jemmnu, jissoktaw jiżfnu u jaqbżu ma' dwarha, igħaddu minn fuqha, imellsuha bħal meta kienet ħajja. Waħda mid-drawwiet tal-għaġeb tan-nemel hi li jżommu l-irsiera, il-baqar għall-ħalib, u li jsiefru minn bejta għal oħra, Mela xi wħud mir-razez tan-nemel, għal xi ħabtiet tas- sena, iħallu l-bejta biex imorru jisirqu l-pupae u l-larvae ta' nemel ieħor, biex irabbulhom u jagħmluhom irsiera tagħtl- hom. Iżda qabel jirnexxilhom, aktarx jaħtiġilhom jitqgħabdu bl-aħrax man-nemel li jridu jisirqu. Id-dmirijiet ta' l-irsiera lejn sjiedhom ma humiex xorta fir-razez kollha. F'dik tal- Polijergus Rufeseens, ir-rġiel u n-nisa anqas biss jieklu minn- għajr il-għajnuna ta' l-irsiera. Il-ħaddiema isiru għażżiena wkoll, u ma jagħmlux ħlief jaqbdu rsiera ġodda. Xi nemel ieħor, bħall-Formica Sanguinea, iżomm irsiera ftit, u dawn jaħdmu fl-imkien ma' sjiedhom għall-ġid tal- għaqda. M'bux biss, iżda meta jersaq xi għadu lejn il- bejta, dawn jaqbdu l-irsiera f'ħalqhom u jġorruhom f'waħida, mill-kmamar ta' taħt l-art. U l-baqar7 Il-baqar tan-nemel huma l-Briegħed tas- siġar. Dawn igħoddu huma wkoll ma' l-insetti, u jisim- hom Apħides. Qrib it-tarf ta' żaqqhom għandhom bħal żewġ bżieżel fcornicula) li jnixxgħu bħal ħalib ħelu li n-nemel iħobb wisq u hija ħaġa magħrufa li n-nemla, meta trid taħleb dawn il-baqar, tibda tmellishom hi qrunha (antennae) sa kemm il-bżieżel jatu l-ħalib mixtieq. Xi wħud mir-razez tan-nemel iħalli lil l-Aphides fuq is-siġra. fejn isibhom, iżda jrabbi l-jedd fuq dik is-siġra, u ma jħalli l-ebda nemel ieħor jersaq lejha. Oħrajn, bħal Formica F'lava, iġorru l-baqar lejn il-bejta, igħixuhom, jieħdu ħsieb il-bajd, il-larvae u l-pupae tagħhom u hekk ikollhom dejjem mertila kbira ta' baqar għall-Balib. Min jifli daqsxejn xi siġra tal-ħawħ għandu jara xi nemla sejra b'wieħed minn dawn l-Aphides f'ħalqha, Baqgħilna ngħidu fuq is-safar tan-nemel. Il-ħsieb tal- bidla aktarx jiġi lil xi wieħed jew tnejn mill-ħaddiema, i jsibu post ġdid fejn jidhrilhom li jistgħu jsibu iktar eklu, jew ikunu jafu li hemm xi ħafna Aplhides. Dawn iġegħilu lil xi erbgħa minn sħabhom imorru magħhom. Dawn, inbagħad iħajru lil oħrajn, u hekk, bil-ftit. il-ftit, il-għaqda kollha ssiefer u tibda igħammar f'bejta ġdida. Iżda xi drabi, ma joqogħdu jżiegħlu b'ħadd: jaqbdu l-ew- wel ħaddiem li jiltaqgħu miegħu n jġorruh lejn il-bejta ġdida. Kif jitilquh, dan jifhem x'ġara u huwa wkoll jarġa' -ura ma' sħabu biex iġorru ħaddiema ġodda. Dawn jagħ- mlu bħal ta' qabilhom, sa kemm. it-triq bejn il-bejta -qadima u l-ġdida tagħqad bin-nemel, min ġej u min sejjer. Meta. qatgħa nemel tar-razza hufescens issiefer, l-irsiera jġorru f'ħalqhom lil sjiedhom; fir-razza Sanguinea jiġri bil- maqlub: is-sid iġorr l-irsiera f'ħalqu. Afina, f'Malta, ma jista' jkonna l-ebda ħjiel ta' safra minn dawk li jsiefer in-nemel ta' l-artijiet is-sħan. il-qatgħa, i tkun wiesgħa mal-mitt pass, tista' ddum għaddejja ħamest ijieml Mela x'bejta tkun dik li jgħammru fiha7l Fil- Guiana hemm nemel li jibni għarmiet hejn wieħed u ieħor 15-il pied (mal-qasbtejn) għoljin, u 30 jew 40 wiesgħa l Għidna li l-ħaddiema jifhmu u jfiehmu lil xulxin: kif ma nafux, iżda li għandhom din is-setgħa ma jista' jik- sr ħadd. Meta dak in-nemel li jaqbad l-irsiera, jiġi biex jitlaq, akt; joħorġu xi erbgħa qabel l-oħrajn biex jitkix- xfu. Meta jarġgħu l-ura, jidħlu fil-bejta, u, f'daqqa waħda, il-qatgħa kollha toħroġ barra. u titlaq mat-triq li minnha jkunu għaddew dawk l-erbgtħia ta' qahel. Meta tibda l-ġlieda, jekk ikun jaħtieġ, malajr jibagħtu l-kurrieri biex iġibu il-għajnuna mill- ħejta. Jekk tgerrex in-nemel ta' wiċċ il- hejta, f'ħin wieħed il-qatgħa kollha tkun taħwida waħda, kull- fiadd ifittex iġorr il-larvce u l- pupae fil-kmamar ta' taħt l-art. Milli jidher, dak kollu li jridu jfhiemu lil xulxin ifehmuh bi qrunhom (antennae). Bihom jatu l-għelm lill- ġellieda hiex jitilqu għall-gwerra, billi jmissu lil-xulxin. Dan nafuh għax malli waħda tmiss lil oħra bi qrunha, din titlaq. Bihom ukoll jiftiehmu ma' l-Aphides; bihom iġiegħ- lu lil-larvae jiftħu ħalqhom biex igħalfuhom. Meta jridu juru l-biża' tagħhom, jibdew jiġru minn wieħed għal ieħor u jħabbtu rashom ma' min iridu jfiehmu m'niex qegħdin jibżgħu.