Il-pittura tat-tmien lunetti ..Opra kbira ta' mitt sena ilu ull-min iżur il-knisja Arċipretali tagħna, magħrufa bhala r-Rotunda tal-Mosta. x'aktarx li jibqa' milqut u msaħhar mill-ġmiel tal-pittura tal-finien peridenti kbar li jdawrugha filwaqt li jżejnu dan is-Santwarju tal-Verġni Marija Assunta, Pitturi ta' fama li żaru l-knisja taghna, kemm Maltin kif ukoll barranin stqarrew li l-pittura li qeghdin insemmu hija tassew opra artistika u fahhru sahansitra l-hila ta' l-awtur taghha, il-wisq maghruf fostna l- Maltin, Giuseppe Cali (1846-1930). Ta' min ifakkar li Cali twieled il-Belt Valletta minn ġenituri Naplitani u studja l-pittura f'Napli fl-Accademia delle Belle Arti taht Giuseppe Mancinelli. Il-ħolma ta' l-Arċipriet Xuereb L-unika biċċa pittura li kellha l-knisja taghna sa l- 1902, barra l-kwadri, kienet dik ta' l-arzella tal-Kor jew ta' l-abside li kienet saret fl-1880 minn Giuseppe Cali. Kellu jkun l-ewwel Arċipriet li qatt kellha r- Rotunda, is-Senglejan Dr. Dun Pawl Xuereb li twebbel jimla' l-vojt tat-tmien pendenti ta' bejn l-arkati. Ġara imma, li dan l-Arċipriet habrieki ma kellux jara l- holma tieghu ssehħ f'hajtu ghax miet qasir il-ghomor ta' 50 sena fl-1894. Kellhom jgħaddu sitt snin mill-mewt ta' l-Arċipriet Xuereb sabiex jinghata bidu ghal din l-opra. Għal xi raġuni jew ohra, l-Arċipriet Xuereb kien halla l-biċċa xoghol tal-pittura f'idejn il-Prokuratur wisq habbrieki li kellha l-knisja dak iż-żmien Dun Anġ Camilleri. Jerġa' dan is-saċerdot kellu l-ghajnuna ukoll ta' żewġ Mostin ohra, Dun Pietro Magri u l-Avukat Oreste Grech. B'hekk fl-ahhar il-proġett tal-pittura seta' jibda, grazzi l-aktar għall-ġid imholli ghal dan il-ghan mill-Arċipriet Xuereb. Bir-raġun kollu ghalhekk li l- arma ta' dan ir-ragħaj spiritwali tal-Mostin, tidher fuq il-pendent li juri l-Qawmien ta' Kristu mill-mewt. Jinghad li wara li bit-thabrik ukoll ta' dan l-ewwel Arċipriet li kellha r-Rotunda kienet inbniet il-lanterna, kien baqa' xi flus mill-ġbir li kien sar ghaliha, dawn il- flus kienu marru wkoll ghall-pittura. i ikompli paġna 19 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Il-pittura tat-tmien lunetti fF' minn paġna 18 Jinqalghu l-kontroversji Dwar x'kellhom jirrapreżentaw il-lunetti qamu kontroversji shah. Kien hemm min ried li jsiru angli bħalma hemm fil-pjanta ta' Grognet, iżda li kieku kellhom isiru hekk Cali kien ikollu jaghmel il-figuri ta' l-anġli kbar wisq. Kien hemm min ried li jsiru dwar il-hajja tal-Madonna, iżda b'dan is- suġġett diġà kien hemm dawk it-tmien kwadri żghar li ahna nafuhom bhala 'ta' l-istorja'. Wara kollox il-pittura b'suġġetti Marjani kien ghad baqa' post ghaliha fil-vojt kollu ta' bejn it-twieqi tat-tanbur. Fl-ahhar nett kien hemm dawk li dehril- hom li billi t-tempju huwa fuq kollox u fuq kulhadd id-'Dar ta' Alla', setghu ghalhekk jitpittru xeni mill-hajja ta' Kristu l-Iben t'Alla u ta' Marija wkoll. Rebhu dawn ta' l-ahħar. B'digriet tad-9: ta' Jannar, 1900, l-Isqof Monsinjur Pietru Pace qataghha li l-pittura tat- tmien pendenti kellha ssir kif inhi Hum. Inqalghu iżjed kwistjonijiet dwar il-gwarniċa li tifred kull kwadru mill-profeta ta' tahtu u dwar dan l-Isqof reġa' qabbad esperti li ddeċidew li l-pittura kellha ssir skond kif ipproġettaha Cali. Jinghad ukoll li Cali kien beda biex ghamel xi mazzettuni mal-ġnub ta' kull profeta, iżda dawn ma ntghoġbux u minflok kellu jaghmel dawk l-irjus tal-Kerubini li naraw illum. Il-pittur Guiseppe Cali — kompla żejjen ir-Rotunda permezz tal-pittura li pitter fiha L-opra tibda' u tintemm b'suċċess Cali beda' jpitter il-lunetti matul l-1990. Beda bil- Lunetta ta' l-Epifanija, imbaghad pitter dik tat-Twelid ta' Kristu, wara dik tal-Qawmien mill-mewt tal-Mulej u fl-ahhar dik tad-dahla ta' Kristu f'Ġerusalemm li pit- tirha lejn tmiem is-sena 1901. B'hekk lesta sewwa sew nofs il-knisja. i ikompli paġna 20 Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Il-pittura tat-tmien lunetti m' minn paġna 19 Matul l-1902 pitter il-lunetti tad-Disputa tat-Tfajjel Ġesti fit- Tempju u dik ta' Kristu flimkien ma' l-Apostli. Cali temm l-opra tieghu fl-1903. bil-lunetti ta' Kristu jqajjem lil bin l-armla ta' Najm u bl-ahhar wahda li turi 'l Kristu u l-Madalena. Il-Mostin ta' mitt sena ilu setghu allura issa jidhlu f'dik il- knisja mahbuba ghal qalbhom u jarawha mżejna bil-ġmiel ta' dik il-pittura li kienet kif ghadha sal- lum wirja tassew ta' sengha u arti li harġet mill-pinzell qawwi ta' artist mill-aqwa li qatt ra pajjiżna. Il-pittura ta' dawn it-tmien pen- Gesu qajjem mill-mewt iben l-armla ta' Najm denti, Cali kien pittirha diretta- ment fuq il-ġebla. B'kollox din il-pittura kienet swiet Lm200, jiġifieri Lm25 kull lunettal Ħarsa lejn il-pittura Thares biss lejn dawn il-lunetti thossok qed tghix il- ġrajja li kull waħda minnhom tirrappreżenta. Fihom tidher ċertu hlewwa, bhal nghidu ahna il-wiċċ tal- Madonna grazzjuża li b'imhabba qieghda turi liċ- ċkejken Ġest lil Maġi, jew inkella f'dak il-wiċċ kollu hlejju tat-Tfajjel Ġesti fost id-dutturi. Ħlewwa u moghdrija wkoll ghandu Ġesti lejn il-mara midinba mixhuta fl-art f'riġlejh. Mill-Kristu li qed jqajjem lil bin l-armla ta' Najm hemm ħierġa l-qawwa tad Divinità u hekk ukoll nistghu nghidu ghall-wiċċ glor w- ikompli paġn 21 ) 'Gatt House', Triq in-Naġġar, Mosta MST 03 Malta Tel: 410411, 410176, 410443, 419373 Fax: 433028. Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001 Il-pittura tat-tmien lunetti me minn paġna 20 już ta' Kristu imdawwal kif inhu b'dik il-qawwa u glorja divina li Cali rnexxielu jpitter tant tajjeb. Xi nghidu mbaghad ghal dawk it- tmien profetil Huma hekk sbieh u mpittrin b'tant hila li jiġbdu bil- fors l-ghajn ta' kull min jidhol ġewwa. r-Rotunda. X'qawwa hemm. hierġa mill-figura tal- Profeta Izaija filwaqt li b'idu merfugha 'l fuq ihabbar it-twelid ta' Kristu l-Prinċep tal-Paċi minn Omm. Verġnil Jew. inkella x'inghidu ghall-Profeta Sofonija b'idejh miftuhin u b'harstu 'l fuq Gesċ u l-mara midinba mghaġġeb bil-Qawmien ta' Kristu mill-mewti Guiseppe Cali ilu issa mejjet sewwa. Hija tassew hasra kbira li fi żmienu kellu jinqala' l-ghawġ li fixkil- lu l-pjan milli jpitter hu wkoll il-vojt ta' bejn it-twieqi tat-tanbur. B'dan kollu t-tifkira tieghu fostna tibqa' sakemm l-ilwien sbieh li bihom libbes il-figuri hajjin tieghu jitfu u jehibu minn. fuq il-hitan qawwija u sodi tal-lempju monumentali taghna ddedikat lil Marija Assunta. ii Storja tal-Mosta migbura minn E. B. Vella u Oħrajn — pg 216 u 268 Josmar House', Triq id-Difiża Ċivili, Mosta MST 11, Malta Filarmonika Santa Marija Mosta Festa ta' l-Assunta Awissu, 2001