— IS-SENTIMENT RELIĠJUS ' FIL-KLIEM U FIL-GHIDUD MALTI — Fost il- Kwejjeġ li huma: tabilħaqq' tal- popli, u li għal- hekk juru l-karattru tiegħu u jagħżluh - mill-ġius l-ofira, : qiegħed ewlieni il-lsien. Il-lsien hà tal-poplu, għaliex imsawwar mill-poplu, mi- 53 tkellem mill- poplu; jirtuh. l-ulied minn. misserijiethom u kull ġenerazzjon iżżidu, torgmu, tbiddlu. Fih issib: il: għerf tal- poplu, il-frott tat-tiġrib: tiegħu, il-qawwa ta' fehmtu; ix-xejra ta' fisiebu, it-taħbita ta' qalbu. . - ji Il-ġens. malti reliġjus minn dejjem u minn qalbu, u ti r-reliġjon nisiġha ma' ħajtu kollha :' għalhekk is-sentiment jit c l-teliġjus daħal fi Isienu aktar minn kull sentiment ieħor, Hemm. bosta kliem u. tifsir fl-ilsna li aktarx jittieħdu ' minn ġrajja naturali, għaliex dawn: huma ta' kullħadd, jara: hom. kullħadd, jafhom kullħadd, u: għalhekk huma 'bħala. għajn. ta' għerf li minnha: jixrob 'kull wieħed'Ji jitkellem v i jikteb. Minn dawn l-espressjonijiet il-malti għandu ħafna, — bħal ma għandhom. l-ilsna l-oħra:. iżda bosta drabi il-malti, —ma' ġenb dawn. għandu oħrajn, imnisslin mis-sentiment u: mid- drawwiet feliġjusi — liaktarx. ma jinsabux fl- ilsna barraq 4 nija. i Fuq dan irrid infisser ruħi b'xi esempi jew mirja li-nati; mhux biex inkun għedt kull mia wielied jistà' jgħid fuq'dan. -is-suġġett. li jidhirli sabiħ. u fejjiedi, iżda biex inkun tajt — tarf lil-xi żagħżugħ. ta' ħila: u: ta' 'fieġġa, u' nħajru: jieħdu. f'idejh hu u jqatta' fuqu xi ftit-miż-żmienli jkollu I-attal ju jpiek ma jarmihx. fi ħwejjeġ fiergħa. MIRJA :- 1.FUQ IŻ- ŻMIEN ia 77 Biex wieħed: ifisser li: ħaġa. Saret. malajr bla telf ta' —żmien xejn, l-ilsna aktarx jisselfu xi xbieha min-natura u jinqdew biha. L-Ingliżi jgħidulek : — In the-twinkling of. an. eve, (fi tpetpita ta' għajn; inkella, 'in'less than. l sav' 'Pingasħnilli ngħidu.' It- Taljani jgħidu, 'in un: lampo' ' f'leħħa,ta'jbherqa,' jew bħal l-Ingliżi 'in-men-che nol dico' tpanqas milli ngħidu'. ż jil Malti għandu dan: il-għidud, nistgħu ngħidu, kollu; iżda barra minn dan għandu ieħor li hu meħud mid-draw- wiet. reliġjusi. tal-Maltin. Aħna: biex infissru żmien qasir :-kosta' ngħidu:. ''F'radda ta' salib' inkella f'kemm. tgħid: ' Gesu Marija' jew għamla oħraj;aktar qawwija. 'matilħaqx tgħid-Ġesti Marija. ' Fir-rħula dan il-għidud tisimgħu. ta' 1 kulljum :u ta' kull waqt. : Biex infissru żmien ħarira itwal, ngħidu: Fi kredu' jew ''f'kemm tgħid kredu:' u jekk irriduh ftit itwal ''f'kemm : tgħid: tlitt' kredijiet'—iEs: Fi kredu mmur u niġi—Maru ġie f'kemm tgħid' kredu—Le, mal hawx: kogħod; f'kemm tgħid: tlitt kredijiet. 'tasal— JOoo, Biex infissru. żmien itwal, jiġifieri ta' xi nofs siegħa, — fir-rħula, ngħidu 'impilletta,' hekk: ''Qiegħed il-borma fuq in-naru 'ħalliha tgħali:xi impilletta,' jiġifieri, xi. nofs-siegħa. Impilletta hi il-kelma taljana 'ampolletta', u. tfisser. l-arloġġ tar-ramel, magħmul minn żewġ, bozoz. taż-żġieġ : għamla ta' lanġasa, 'mgħaqqdin ma' xulxin: min-naħa tar-rqiq 7 u mnifdin b'toqba żgħira, li minnha. ir-ramel mill-bozża ta' fuq igħaddi għall-bozza ta' taħtu jdum nieżel nofs-siegħa. Biex dawn il-bozoz jistgħu jarġgħu iduru ta' taħt fuq, huma. magħluqin ġe' daqsxejn ta' qafas tal-għuda magħ- mul minn qiegħ u minn wiċċ b'erba' waqqafiet.: Dan l- 7 arloġġ tar-ramel sa ftit żmien ilu kien' jitqiegħed dejjem : fuq il-mejda' quddiem il-predicaturi fi żmien il-missjoni u fl-eserċizzi tar-Randan biex fikunuġjistgħuf jitweżnu fil-ħin. Biex: infissru l-ewwel ħin tal-ġurnata li fih dawk li jbakkru jqumu minn friexhom, jew joħorġu minn djarhom għax-xogħol, ingħidu ''fil-paternoster'. Il-paternoster hu l- : ewwel sinjal tal-qniepen li jagħmlu l-knejjes tax-rħula għall- ħabta..ta' l-erba'. ta' filgħodu, u kienet drawwa ta' misseri- jietna, u għada drawwa ta' bosta il-lum, li jibdew il-ġurnata billi jgħidu xi talbiet, aktarx fihom il- tpaternoster' jiġifieri 'il-missierna,' Il-ħin; ta' nżul-ix-xemxjingħidulu, bħal. ma. jeħidulu f'ilsna. oħra 'l-avemmarija.' 3 Siegħa, u xi bnadi sagħtejn, wara l-avemmarija, idoqqu tokki ta' qampiena, u dak il-ħin bosta bnadi jgħidulu 'ta' l-orazzjoni,' aktarx bħala tifkira za l-orazzjoni li Sidna Ġest: Kristu għamel : fl-ort tal- 7 Getsemani lejliet jum-il-passjoni ; u siegħa wara tarġa' ddoqq —jta' l-imwiet,' l-aħħar sihjal li jsir bil-qniepen, meta' kull- — ħadd igħidisxi ftalba għall-mejtin, u fir-rħula n-nies titħejja : biex torqod. jiġ Ix-xhur ukoll, barra' minn' l-isem li għandhom: bħal ; dak li għandhomi fl-ilsna l-oħra—Jannar, Frar, Marzu etc. — B għandhom isem ieħor meħud mill-pratki reliġjusi tal-Maltin: U Hekk Frar insejħulu. wkoll ' 'ix-xahar tal-Kandlora,'' Marzu; 'ix-xahar ta' San Ġużepp, April, ix-xahar tal- Għid', jew ttal-Ġimgħa-l-kbirà,/' Mejju; 'ix-xahar tal- Madonna,' Ġunju, : ċiz-xabar. tal-Qalb ta' Gesu,' Lulju, ''tal-Karmnu,' Awwissu, tta' Sta. Marija,' Settembru ''tal-Vitorja' li. għalkemm £ fiha. nfisha din il-kelma tfisser ir-Rebħa. tal-Kavalieri u tal-Maltin, fuq: it-Torok, il-fehma' hi. hekk. fostna: marbita tajjeb. mat-twelid tal-Madonna, li saret tfisser il-waħda. u l-ieħor, biex ma ngħidx aktar dan minn dik; Ottubru, ''ix- xahar tar-Rużarju,' Novembru, 'tal-mejtin,' Diċembru, ''tal- Milied.' Ma nafx jekk lil- Jannar 'isejħulux 'ix-xahar tat- trerġ,' jew. 'ta' Għid-il-Ħamiem' imma donnu baqgħali xi — ħjiel li fi tfuliti smajthom isejħulu: hekk. , Barra minn: dawn. l-ismijiet imbagħad fir-rħula aktarx: : jatuhom laqam mill-qaddis tal-parroċċa, bħal 'ix-xahar. ta' San Filep' għal Mejju; f'Ħaż-Zebbuġ, Ax sabar ta' San. Ġorġ' għal April, f'Ħal Qormi, ix-xahar San Nikola, għal Diċembru, fis-Siġġiewi, u hekk bnadi tħra,