Aspetti Lessikali u Grammatikali fil-Glossarju Pirotekniku Introduzzjoni Il-piroteknika hija sengħa ħajja mħaddma minn pirotekniċi żgħażagħ u anzjani b'mod volontarju, biex wara ħafna sagrifiċċju jsarrfuha fi prodott jew xogħol tan-nar li jiddistingwina minn kull pajjiż ieħor. L-għan ta' dan l-artiklu hu li nagħti ħarsa dettaljata lejn l-aspetti lessikali u grammatikali interessanti li nsibu fil-glossarju pirotekniku ta' din is-sengħa fil-kumplessità tagħha. Il-glossarju huwa tip ta' varjazzjoni lingwistika li mhuwiex assoċjat ma' post ġeografiku imma ma' gruppi ta'nies li għandhom l-istess interessi jew ma' ċirkostanzi ta' użu partikolari bħalma huwa xogħol jew sengħa. Trudgill ifissru bħala varjazzjonijiet lingwistiċi li huma marbuta mal-professjoni, okkupazzjonijiet u anke suġġetti' (On dialect 101). Dan l-artiklu huwa mqassam f'seba' taqsimiet: il-kliem kompost, l-għadd tan-nom, il-forom aġġettivali, il-proċessi metaforiċi, il-kliem onomatopejku, il-kliem partikolari għal dan il-glossarju, u t-termini li mhumiex reġistrati fid-dizzjunarju jew ma jingħatawx bit-tifsira assoċjata mal-logħob tan-nar. 144 Leħen il-Malti Dan jissawwar meta żewġ elementi jew aktar b'tifsira differenti jingħaqdu u b'hekk joħolqu tifsira ġdida (Pinker 34). Din il-parti grammatikali fil-Malti ma tantx ġiet studjata fid-dettall. Fabri (14-21) kiteb dwar iil-klassifikazzjoni tal-kliem kompost fil-Malti u analizza tipi differenti tiegħu; kemm bi kliem Semitiku kif ukoll missellef, u jiffoka fuq il-forma Aġġ. 4 Nom (eż. tqil ċomb). Dan biex jikkaratterizzaha u jiddistingwiha minn kliem kompost ieħor ('Compounding and adjective-noun compounds in Maltese' 14-21). Fabri jisħaq li baqa' ħafna xogħol xi jsir, sabiex il-kliem kompost issirlu analiżi koerenti u jingħata importanza xierqa fl-ilsien Malti. Fil-lingwaġġ pirotekniku għandna kliem kompost magħmul minn: e: Nom- nom: barmil kolla, ċentru stilla, lasta puntell, murtal qalb, u tebqa kulur. e Nom - aġġettiv: beraq irqiq, gass komuni, kanna baxxa, niċċa għażżiena, u xemgħa Rumana. e: Nom-verb: ballun idur, beraq jillampja, beraq ma jidhirx, u bomba tikber. e Nom--prep. nom: arma tat-tempijiet, rota tat-tidwir, u stilla taċ- ċapċip. Din l-iktar komuni fil-glossarju pirotekniku. e: Nom-nom-verb: murtal stilla tiġri. e: Nom-nom- prep.: beraq ħoss kontra. e Nom-nom-aġġ. murtal sizes doppju. e Nom-aġġ.-nom: murtal doppju slices. e Nom-prep.-avverb: bomba ta' wara. e: Nom-prep.-nom verbali: temperatura tal-qbid. e Prep.daġġ.-4 nom: tal-ħames bombi. e: Nomverbali 4 nom - aġġ.: rbit bandiera Ingliża. e Nom-prep.4l-nom -aġġ.: gass tad-duħħan ikkulurit. e: Nom-prep.-prep. l nom: bomba ta' taħt sormu. e: Nom-prep.-nom --prep. d-nom: murtal tal-beraq biċ-ċentru. għadd 35 LXXXV.— 145 L-Għadd tan-Nom Fil-glossarju pirotekniku nsibu kliem li, għalkemm fil-Malti Standard jintuża fil-plural, fil-piroteknika hu użat fil-kollettiv. Il-kollettiv hu grupp ta' affarijiet jew oġġetti li huma l-istess jew simili ta' xulxin miġburin flimkien (Abdilla 2015). Dawn huma: stilla l-murtal fih ħafna stilla. porvli l-pirotekniku qed jitlob għax-xemx biex jinxef il-porvli. niċċa Fil-kmamar tan-nar issib xebgħa niċċa. Fil-glossarju nsibu wkoll il-plural. Fil-Malti hemm xi kliem li jieħu ż-żewġ tipi ta' plural: is-sħiħ u l-miksur. Insibu li għal kanna jużaw kemm il-plural kanni kif ukoll kanen u fin-nar tal-art għal funtana nsibu funtani u fnatan. F'dan il-glossarju nsibu forom li jvarjaw mill-Istandard, l-għaliex Aquilina jagħti l-plural ta' mrewħa bħala mriewaħ imma l-pirotekniċi jużaw imrewwaħ. Min- naħa l-oħra, Aquilina jagħti kemm il-plural sferi u sfejjer għal sfiera, bl-aħħar waħda jispeċifika li jużawha l-pirotekniċi. Insibu wkoll il-plurali bombiet,użiniu nżulijiet, li jintużaw mill-pirotekniċi u jvarjaw mill-istandard bombi, użin, u nżul. Il-forom aġġettivali Insibu tliet kelmiet li jintużaw differenti mill-Istandard, għax għalkemm huma aġġettivi, fil-piroteknika, jaġixxu bħala nomi. It-terminu miġnuna jintuża għal persuna li ma tkunx f'sensiha. Fil-piroteknika l-miġnuna, tfisser raddiena maħduma fil-plastik li titla' fl-ajru permezz tal-funtani, u miġnuna, tfisser tip ta' raddiena mqiegħda b'mod orizzontali li fiha jkollha għadd ta' mġienen maħduma fil-plastik li jitilgħu fl-ajru permezz tal-funtani. It-terminu mexxejja jingħad għal xi ħaġa li tibqa' għaddejja, bħal mużika mexxejja. Fil-piroteknika l-mexxejja tfisser niċċa użata fil-kumnikazzjoni tal-fetqiet tal-kaxxi flimkien f'mazz jew tal-mazzi flimkien. It-terminu mitluqa jingħad għal persuna li ma 146 Leħen il-Malti jkollha aptittagħmel xejn. Fil-piroteknika tfisser waħda mill-ħames bombi jew mill-ħames ftuħ tal-kulur żgħar jew tal-beraq bil-ħsejjes f'murtal tal-ħamsiet. Il-proċessi metaforiċi 'Il-metafora hi figura tat-taħdit li fiha kelma jew frażi identifikata ma' xi ħaġa li loġikament, jew skont is-sens letterali, m'għandhiex relazzjoni mal- kelma jew mal-frażi. Il-metafora fiha paragun moħbi, imfisser fis-sura ta' identifikazzjoni' (Friggieri 448 u Lakoff u Johnson 9). B'metafora l-kliem jissieħeb fuq il-bażi ta'xi xebh. Il-metafora tista' ssir bejn nomi minħabba xebh fl-oġġett, bejn verbi minħabba xebh fl-azzjoni, u bejn aġġettivi minħabba xebh fid-deskrizzjoni. Fir-reġistru tal-piroteknika kemm-il darba nsibu xebh metaforiku, ngħidu aħna mal-annimali jew l-ikel. Il-pirotekniċi jużaw kliem għal xogħol tan-nar tal-ajru li meta jitlesta jew jieħu fl-ajru jkun jixbah lill-annimali: fekruna: raddiena maħduma fil-plastik li titla' fl-ajru permezz tal-funtani; serpentella: magħmula minn skartoċċ tal-beraq mimli b'taħlita tal- funtani tal-kulur, li taħsad ħafna. Mal-ħruq toħroġ fuq temp mitfija u xħin taqbad, taħrab tiġri, isserrep u tvenven fis-sema f'direzzjoni waħda. Tipproduċi Isien ikkulurit u tħalli denb ta' raxx ta' lewn safrani warajha; bebbuxu: fetqa kbira b'għadd ta'bukketti tal-kulurjew anke bl-imsielet, li meta jinħaraq fis-sema (jekk jagħti lejn in-nies għax tidħol il-fortuna), il-bukketti jinħarqu wara xulxin u jagħmlu forma ta' bebbuxu; brimba: sistema fin-nofs tar-raddiena, li tmexxi r-raddiena bl-ingranaġġi kollha f'salt; u żiemel: karru twil bir-roti maħdum bil-ħadid jew injam, bi tliet xkafef fejn jidħlu t-tilari. Jintuża biex jitqiegħdu t-tilari tal-istilla ċċilindrata jew tonda, fetqiet jew beraq fuqu ħalli jinxfu fix-xemx. Dan il-karru jħaffef ix-xogħol tal-pirotekniku, biex ma joħroġx tilar tilarimma kollox f'daqqa. għadd 35 LXXXV— 147 Jużaw ukoll kliem għal xogħol tan-nar tal-ajru li meta jitlesta jew jieħu fl-ajru jkun jixbah lill-ikel: —- farfalla/nokklu/injokka:tip ta'serpentellili jkunu mtaqqbin minnżewġ naħat fil-ġnub kontra xulxin biex flok jiġri jagħqad; salami: murtal li jikkonsisti f'titjira beraq, 4/5 bombi jew ċentrijiet imbagħad fetqa sħiħa (kemm beraq jew kulur) u wara jerġa' jkompli l-istess jew ikollok xi qasma beraq ta' 2/3 ħsejjes jew aktar skont il- kapaċità tal-pirotekniku; zalzett: garża mdawra f'forma ta' ċilindru b'tulijiet varji mċappsa bil- porvli u l-lewlu applikat magħha. Dan jitqiegħed f'nofs il-fetqa biex tgħinha taqsam aħjar; maqrut'/pastizz: disinn partikolari li ssibu ġeneralment f'raddiena msejħa universal. Xi xogħol tan-nar tal-ajru meta jitlesta jew jieħu fl-ajru jingħad li jkun jixbah lill-aspetti tal-flora: fjura/fjura tal-kulur/fjura tal-gass/warda: biċċa nar tal-art fejn ikollok żewġ roti bil-funtani ta' kull kulur li jduru kontra xulxin u jiffurmaw fjura bl-effetti tar-raxx li jtajru l-funtani; ġiljuwwa: niċċa fi profila b'bokkin marbut magħha li tinżel minn ġol- kumnikazzjoni għall-fetqiet tal-kaxxi; ċentru pastarda: ċentru mimli kollu bl-istilla rqiqa taċ-ċentrijiet bla toqba; qaqoċċa: tip ta' ger forma ta' kuruna bis-snien, li tintuża f'sistema li teqleb direzzjoni ta' pożizzjoni vertikali għal orizzontali jew bil-kontra f'raddiena; qronfla: biċċiet ta' niċċa bejn fetqa u oħra mat-temp. Xogħol tan-nar tal-ajru ieħor meta jitlesta jew jieħu fl-ajru jkun jixbah lill-partijiet tal-ġisem: Insibu termini li jirreferu għal partijiet tal-ġisem tal-persuna. Kull murtal, fetqa u bomba għandhom il-wiċċ; il-parti ta' fuq, iż-żaqq; il-parti ta' bejn il-wiċċ u s-sorm u s-sorm; il-parti ta' taħt. Fil-piroteknika nsibu wkoll ir-ras, is-sieq, l-id, is-suba, il-minkeb u l-qalb. Ir-ras hija l-varjant ta' murtal, is-sieq hija 148 Leħen il-Malti n-niċċa speċjali u tgħaġġel ħafna li b'teknika kbira tniżżel in-nar minn mat- temp prinċipali għat-tir jew niċċa fi profila b'bokkin marbut magħha li tinżel minn ġol-kumnikazzjoni għall-fetqiet tal-kaxxi. L-id hija ħadida li magħha jeħlu d-disinji, roti u biċċiet oħra tan-nar tal-art. Qabel, il-pirotekniċi kienu jużaw l-injam flok il-ħadid. Is-suba' hu l-aħħar saff ta' stilla ta' taħt ġewwa fetqa li traxxax u tibqa'ġewwa. Il-minkeb, magħrufa wkoll bħala arm, hija ħadida forma tiegħuli tintuża fin-nar tal-art, biex timbotta l-mekkaniżmu ħalli d-disinji jinfetħu u jingħalqu. Il-qalb tista' tkun jew disinn magħmul mill-istilla jew ċentru ta' kull fetqa kulur jew beraq li jkun magħmul minn stilla rqiqa f'forma ta' qalb. Il-kliem onomatopejku Fil-kitba tal-poeżija, insibu l-ħila ta' ċertu kliem li bil-ħsejjes tiegħu jirriproduċi l-azzjoni jew il-ħoss fid-dinja (Friggieri 523). Għadd ta' kliem fl-ilsien Malti għandu x-xeħta ta' tagħqida ta' sens u ħoss, bħal ngħidu aħna baqbaq, żaqżaq, fexfex u textex. Fil-piroteknika nsibu termini li jirriproduċu l-ħoss tal-oġġett li l-kliem jirrappreżenta. Għandna l-murtal paqbumm/faħbumm/faqbumm/leqbumm u xpaqbumm, li jkun hemm bombi mmuntati magħluqin fi skrataċ u jiġu bħal murtal normali u jirriproduċu dak il-ħoss b'mod ripetut. Għandna wkoll l-istilla crackling/cracker/tat-tqarmiċ u taċ-ċapċip, li hi stilla sensittiva ħafna mill-impatt u l-frizzjoni. Din tagħmel ħoss bħal żejt jinqela. Kliem partikolari għal dan ir-reġistru F'dan il-glossarju nsibu kliem li jingħad speċifikament fil-piroteknika, li mhux bilfors jingħad fl-Istandard. Il-kelma nharu u lejlitu jintqalu mill-pirotekniċi biex jirreferi għall-ħarqa jew murtali li se jinħarqu fil-jiem speċifiċi tal-festa; jum il-festa, lejlet il-festa. F'dan il-glossarju nsibu biss laqam wieħed; Bibillu. F'Ħal Qormi jissejħu hekk il-murtali li jaqilbu darbtejn. Dan ġie msemmi hekk għal bniedem minn Ħaż-Żebbuġ li kienu jgħidulu l-Bibillu u kien uriehom kif isir. għadd 35 LXXXV.— 149 Kliem li mhux fid-dizzjunarju Dan l-istudju soċjolingwistiku huwa utli wkoll għad-dizzjunarji tal-Malti l-għaliex id-dizzjunarji li għandna huma neqsin ħafna mill-kliem u mit-tifsiriet ta' din is-sengħa. F'dan il-glossarju nsibu kliem li mhuwiex reġistrat fid-dizzjunarji u hemm kliem li huwa reġistrat imma m'għandux it-tifsira tal-piroteknika. Hawn taħt insibu żewġ tabelli b'xi eżempji ta' dan il-kliem kif ukoll it-taqsima tal- glossarju fejn jinsab il-kliem. Kliem mhux reġistrat Kategorija mmursjar/mmastirar/mmustrar Il-Proċess tal-berqa ffrenża Verbi użati fil-logħob tan-nar fnatan Nar tal-Art ġenisur Nar tal-Art ġiljuwa Il-Proċess tal-logħob tan-nar intafla Verbi użati fil-logħob tan-nar kappoċċ/kappuċċa Il-Proċess tal-logħob tan-nar kurċetta Nar tal-Ajru/Il-Proċess tal- logħob tan-nar mmoppja Verbi użati fil-logħob tan-nar murazza Il-Proċess tal-porvli Tabella 1: Kliem mhux reġistrat fid-dizzjunarji Kliem reġistrat imma mhux bit-tifsira tal-piroteknika Kategorija ballun Nar tal-ajru/Il-Proċess tal- logħob tan-nar bokkin Il-Proċess tal-logħob tan-nar fisfisell Il-Proċess tal-logħob tan-nar għanqbuta Nar tal-ajru/Il-Proċess tal- logħob tan-nar 150 Leħen il-Malti Kliem reġistrat imma mhux bit-tifsira tal-piroteknika Kategorija garigor jar tal-art ittra jar tal-ajru kalzetta jar tal-art kaxxa ar tal-ajru kuruna jar tal-ajru/Nar tal-art lapes jar tal-ajru/Nar tal-art lazz l-Proċess tal-logħob tan-nar misluta ar tal-ajru mopp nformazzjoni Oħra mqass/pjanu jar tal-art raġġiera ar tal-ajru/Nar tal-art/Il- roċess tal-logħob tan-nar rużun jar tal-art skrun ar tal-ajru sodda jar tal-art sopratakka l-Proċess tal-logħob tan-nar stilla jar tal-ajru/Il-Proċess tal-istilla suffara/tisfira ar tal-ajru/Il-Proċess tal- ogħob tan-nar tmun jar tal-art Xemx jar tal-art żigżag l-Proċess tal-logħob tan-nar żubrun/sufrun jar tal-art Tabella 2: Kliem reġistrat imma mhux marbut mal-piroteknika Konklużjoni B'dan l-artiklu, ippruvajt nuri li x-xogħol tan-nar ma jinħaraqx malajr u jispiċċa fix-xejn f'minuta. Għalkemm għandna glossarju ta' ftit aktar minn 1,200 għadd 35 LXXXV.— 151 terminu marbut mal-logħob tan-nar, żgur illi baqa' aktar termini x'jinġabru. Barra minn hekk, mill-perspettiva tal-lingwa, fit-teżi tal-Maġisteru, Studju Soċjolingwistiku fuq ir-Reġistru tal-Piroteknika Maltija, ġiet żviluppata mappa djalettali tal-qasam lessikali tal-logħob tan-nar billi, f'kuntrast ma'studji lessikali oħra li ġeneralment jiffukaw fuq ftit lokalitajiet, dan l-istudju jifrex l-analiżi lingwistika: il-varjazzjoni tal-ġeografija, tal-età, u tal-kamra tan-nar, fuq skala ferm ikbar ta' 32 kamra tan-nar minn 20 lokalità f'Malta u Għawdex. L-għadd fil-kollettiv Malti: studju fuq il-miktub u l-mitħaddet. Teżi tal-B.A. (Unuri). L-U ta' Malta, 2015. Aquilina, Ġuże. Dizzjunarju ta' Termini Letterarji. Chicago: L-U ta' Chicago, 1980. 152 Leħen il-Malti