Il-Pittura tal-Knisja Parrokkjali u l-Kolleġġjata ta' Bormla (Ir-Raba' parti) Kitba ta' Joseph R. Gatt $ Wara li s-sena l-oħra żorna l-kwadri tan-naħa tax-xellug tal-knisja, din id-darba, kif kont wegħedtkom, ser inkomplu naraw il-kwadri li nsibu fuq in-naħa l-oħra tal-knisja; dawk tat-tliet altari tal-ġnub, tal-kappellun tar-Rużarju, tal-kappella tas-sagrament u nagħlqu b'tal-kor. Hekk inkunu ġbarna u rajna, f'dawn l-erba' ħarġiet, il-pittura kollha li nsibu fil-knisja, fis-saqaf u l-bqija. Int u dieħel mill-bieb tal-lemin, tara taħt riġlejk kitba bil-Latin imnaqqxa fl-irħam abjad li taqra 'STIPE — CONLATICIA/ STRATUM/A.MDCCCLXXX' li. bil- Malti tgħid hekk 'Dan il-paviment sar bil- flus miġbura — 1880', biex tfakkar meta tlesta l-paviment ta' rħam tal-knisja. Dan tqiegħed ftit snin wara li nbena ċ-ċimiterju pubbliku ta' Santa Marija Addolorata u l- Gvern, għal raġuni ta' saħħa, ipprojbixxa d- dfin fil-knejjes tal-Belt, Furjana, Birgu, Isla u Bormla. Din id-darba, niġbdu mal-ewwel għan- naħa tal-lemin u l-ewwel altar li nsibu huwa ddedikat lil San Dimitri, il-qaddis protettur tal-qlafat tax-xwieni li l-qima lejh kienet L-artal ta' San Dimitri daħlet f'Bormla fil-bidu tas-seklu tmintax. — Mal-medda taż-żmien is-sengħa tal-qlafat bdiet tonqos ftit ftit sakemm spiċċat. Il-kwadru - titulari jurina l-qaddis għarkopptejh — Il-Korp Sant ta' San Paċifiku. quddiem. manigold bil-lanza ppuntata lejh lest biex jagħtih il-martirju. Fl-isfond naraw żewġ suldati Rumani fid- daħla tal-bieb; deħlin jassistu l-martirju. Fil-parti ta' fuq għandna anġlu bis-simboli tal-martirju: il-palma u l-kuruna tal-glorja, lest biex bihom jippremjah. il-kwadru tlesta fl-1710, imma ħasra li ma nafux sew min kien il-pittur tiegħu. Tajjeb li ngħidu li fil- mensa ta' l-altar hemm meqjum il-korpsant ta' San Paċifiku, f'għamla ta' suldat Ruman, f'qagħda mimduda fuq ġenbu. Bħall-oħrajn b'ilbies naturali mil-lama u l-ħarir bi ħjut tad-deheb u bħalhom miġjub minn katakombi, f'Ruma. Tqiegħed taħt il-mejda ta' l- altar fl-1830. San Ġwann It-tieni altar huwa ddedikat lil San Ġwann Battista (l-Għammiedi) li minn wara l-ewwel kwart ta' l-għoxrinijiet tas-seklu l-ieħor sa l- 1983 kien moħbi bin-niċċa (l-antika) u l-vara ta' l-Immakulata Kunċizzjoni. Dan l-altar u l-kwadru kienu jitgawdew biss fil-jiem tal- festa meta n-niċċa kienet titneħħa u tinħareġ il-vara, ikun armat. Kif ġa għidna fit-tielet parti, wara li saret in-niċċa l-ġdida. fil- kappella tal-Kunċizzjoni, in-niċċa l-qadima tneħħiet għal kollox minn fuq l-altar u Ilum (1991) insibuha fis-sagristija bil-vara ta' San Andrija fiha. Il-kwadru, li fih daqs ta' 236cm x 152.5cm, (bħall-kwadri l-oħra ta' l-artali ż-żgħar), hu xogħol il-pittur Alessio Erardi (1669-1727), it-tifel il-kbir tal-pittur Stefano (1630 — 1716). Hawn naraw il- Madonna bil-qiegħda fuq sħaba, bil-Bambin f'ħoġorha, b'ħaristhom lejn San Ġwann il- Battista li jidher fil-ġenb t'isfel tal-kwadru, għarkupptejh, fuq siequ x-xellugija, b'ħaruf fejnu, u f'idu l-leminija qed iżomm salib b'pendent li jaqra ''Agnus Dei Qui Tollis Peccata Mundi.' Fil-pjan ta' taħt jidhru wkoll xi erwieħ tal-purgatorju, rrikkomandati lill-Madonna minn San Ġwann u 'l fuq tal- kwadru naraw diversi puttini. Ta' min ifakkar li dal-kwadru kien esebit fil-Wirja ta' l-Arti Marjana 1983, miżmuma fil-Mużew tal-Katidral ta' l-Imdina. L-artal ta' San Ġwann Nitilgħu 'l fuq u niġu fl-altar ta' San Kristofru, magħruf ukoll b'dak ta' Santu Kristu Redentur. Il-kwadru huwa attibwit lill-pittur Senglean Francesco Zahra (1710-1773); pittur imfittex ħafna fis-seklu tmintax. Matul iż-żmien sarlu xi tibdil u żdidulu diversi qaddisin u figuri oħra. Fin-nofs naraw lil San Kristofru bil-Bambin fuq spalltu x-xellugija u fil-pjan ta' fuq tidher il-Madonna ma' San Ġużepp tippreżenta 'l Ġesti lil Xmun fit- tempju. Jidhru wkoll Sant'Anna u San Ġwakkin kif ukoll Sant' Agata u Santu Rokku u puttini fl-irkejjen. Fuq l-iskanell, magħluq fil-ħġieġ bi gwarniċ tal-fidda u mżejjen b'girlanda tal- ganutell, naraw l-uniku xogħol maħdum fuq il-lavanja. Hawn naraw lil Kristu Redentur (Santu Kristu) bil-kuruna tax-xewk f'rasu u bis-salib fuq spaltu x-xellugija; xogħol sabiħ u tajjeb ħafna li sa issa ma nafux min ħadmu, meta tlesta u kif ġie fil-knisja. Fil-mensa ta' l-altar, wara grad tal-ħadid, (bħat-tnejn l-oħra), insibu t-tielet korpsant dak ta' San Onorato f'qagħda mimduda fuq ġenbu, b'ilbies naturali rikk ta' suldat Ruman. Dan inġieb ukoll minn katakombi f'Ruma fl-1825. L-artal ta' San Kristofru Inkomplu nitilgħu 'l fuq u niġu fil- kappellun ta' Santa Katerina. F'dan it-titular il-pittur ipoġġilna quddiem għajnejna ż- żwieġ mistiku (spiritwali) ta' Santa Katarina V.M. Hu kwadru b'ħafna figuri u jingħad li hu xogħol ta' Francesco Zahra (1710-1773). Hawn naraw il-Madonna bil-Bambin fuq is-sħab jagħtu ċ-ċurkett mistiku lil Santa Katarina, waqt li San Alwiġ Gonsaga jidher għarkupptejh fuq il-lemin flimkien maż- żewġ aħwa tobba (aktarx tewmin), San Kosma u San Damjan jassistu wieħed marid li narawhom fil-parti t'isfel tal-kwadru. L-artal ta' Santa Katerina Fil-pittura ovali ta' taħt it-titular, f'ornament ta' rħam, naraw l- Anġlu Kustodju. Oval ieħor żgħir fil-prospettiva jurina lil San Mattew. Iż-żewġ kwadri tal-ġnub għandhom rabta sewwa ma' l-istess qaddisa. Huma xogħlijiet oħra tajbin ta' Rokku Buhagiar f'din il-knisja; f'wieħed jurihielna tiddisputi mal- filosfi ta' l-Imperatur Massimu (Massenzju) li jidher bil- qiegħda, fil-fond tal-pittura, kemmxejn imċajpar. Fl-ieħor narawha waqt il-martirju, għarkupptejha quddiem manigold lest jaqtagħlha rasha. Żewġ puttini jidhru jittajru fil-għoli jwasslulha s-simboli tal-martirju — il-palma u l-kuruna. Hawn nerġgħu naraw l-Imperatur, fil-fond imċajpar, jassisti din il- ġejja ktalta Pittura ta' l-Anġlu Kustodju. Minn dan il-kappellun ngħaddu għall- kappella tas-Sagrament. Il-kwadru prinċipali jirrapreżenta l-Madonna tar-Rużarju — il- Madonna bil-Bambin jagħtu l-kuruni tar- Rużarju lil San Duminku u 'l Santa Katarina ta' Siena. Naraw ukoll lil San Pietru, Martri Dumnikan. Il-festa tal-Madonna tar-Rużarju twaqqfet mill-Papa Gregorju XIH (1572-1585), wara li l-Insara għelbu Is-Sepulkru armat (Ritratt meħtud qabel il-Gwerra). Fuq l-iskannel ta' l-altar, sewwa sew wara t-tabernaklu, hemm pittura ovali ta' San Frangisk ta' Assisi u fil-għoli tal-prospettiva nsibu pittura ovali tal-Madonna tad-Dawl. F'din il-Kappella, f'Ħamis ix-Xirka jintramaw kappella sabiħa u altar ta' l- Adorazzjoni Solenni, magħruf bħala s-Sepulkru. Xogħol li sar fis-seklu tmintax. Titla' għaliha b'ħames tarġiet. Dan reġa' beda jintrama fl-1988 wara li ġie restawrat mill- ħsarat li ġarrab bil-gwerra u għal żmien twil mitluq għal kollox. Il-Kwadri tal-ġnub tal-Kor Fl-aħħar niġu għall-kor li ż-żewġ kwadri vertikali fil-ġnub tiegħu ħarġu mill-pinzell ta' Francesco Zahra (1710-1773); żewġ kwadri li jikkoplimentaw ħafna mat-tema tat-titular. Dak tax-xellug jirrapreżenta diversi dutturi u għorrief tal-knisja, fosthom Giovanni Duns Scotus (1245-1343), David, evanġesliti u oħrajn ifaħħru t-tnissil bla ħtija ta' Marija Bambina li narawha (bis-simboli kollha tagħha) fir-rokna ta' fuq ix-xellug tal- kwadru. L-ieħor jurina lil Sant' Anna u lil San Ġwakkin jifirħu ma' l-anġli bit-tnissil bla ħtija oriġinali ta' binthom Marija. Naraw ukoll anġlu b'dijadema bi tnax-il stilla lest biex jinkurunaha malli titwieled u anġlu ieħor b'ġilju, is-simbolu tas-safa tagħha. Dawn iż-żewġ kwadri sbieħ, li flimkien mat-titular, għandhom tifsira teoloġika dwar it-tnissil bla tebgħa ta' Marija Immakulata li għaliha hija ddedikata din il-knisja. Fl-2003 sar ir-restawr tal-faċċata ta' rħam tal-kor, u l-ħitan u l-pilastri tal-ġnub inksew b'irħam. Fuq l-altar għandna sotto-kwadru ovali tal-Papa Piju X (illum qaddis) li fl-1905 ħareġ id-digriet ta' l-inkurunazzjoni tal-kwadru titulari. Hu xogħol il-pittur Ġużeppi M. Caruana (Żejtun, 1900-1964). Fl-1963 kien tpoġġa f'lok dak tal-Madonna tal-Purità (il-Madonna ta' l-Ispirtu s-Santu) li l-lum insibuh fid-daħla għas-sagristija. Taħtu naraw kwadru żgħir ta' Wiċċ Kristu, Salvatur — xogħol tajjeb u sabiħ fil-mużajk, mogħti lill-knisja minn benefattur Bormliż fl-1862. Iż-żewġ kwadri laterali tal-kor huma xogħol il-pittur Francesco Zahra. Wieħed jirrappreżenta lil Sant'Anna u l-ieħor lil San Ġwakkin, jifirħu ma' l-anġli għall- alibar tat-twelid tal-Madonna. L-ieħor jirrappreżenta d-dutturi u l-għorrief tal- Knisja jfaħħru t-Twelid tal-Madonna mingħajr dnub oriġinali. Il-Pittura tal-Madonna ta' l-Ispirtu s-Santu qabel flokha tqiegħed ta' San Piju X. Fuq wara ta' l-altar maġġur hemm kwadru żgħir, tajjeb ħafna u magħluq bi ħġieġa, li ma tantx nagħtu kasu; jurina l-Madonna tħaddan il-Bambin, xogħol ta' pittur aktarx Taljan. Il-Kwadru Titulari Il-Kwadru Titulari tal-kor ħareg mill-pinżell tal-pittur Pietro Paola Caruana (1793— 1852) fis-sena 1828. It-tema tiegħu kienet imnebbħa mit-Teologu Dun Ludovico Mifsud Tommasi (1796— 1878). It-tagħlim teoloġiku dwar it-tnissil bla tebgħa ta' Marija Immakulata, li għaliha hija ddedikata l-knisja jinġabar sewwa. fil-pittura. Tiegħu ħallas 600 skud. Din il-pittura biż-żejt fuq it-tila (ta' madwar 444x250cm), hija waħda mill- L-inkawdru tal-Kor. aqwa xogħlijiet ta' Caruana u marija immakulata - bormla festa 2007 meqjusa bħala l-aħjar waħda f'Malta li tiddeskrivi teoloġikament it-tnissil bla tebgħa ta' Marija — Rebbieħa għal kollox fuq id-dnub tan-nisel. Caruana ma ddejjaq u ma sab ebda diffikultà biex joħroġ l-interpretazzjoni teoloġika sħiħa. Flimkien mal-Madonna daħħal ukoll fiġuri oħra, il-Missier Etern jifrex idu l-leminija fuq ras il-Madonna, l-Ispirtu s- Santu, is-seba' serafini b'ilsna tan-nar fuq irjushom, is-simboli ta' l-evanġelisti, żewġ anġli żgħar, wieħed bil-ġilju tas-safa u Adam u Eva. Bladubju ta' xejn il-figura tal-Madonna hija l-attrazjoni prinċipali. Caruana pinġihielna liebsa kollha bajda b'faxxa rqiqa ċelesti madwar qaddha u b'mant abjad ukoll, jittajjar ħelu ħelu mill-ġenb tagħha. Narawna bil-ponċt tas-swaba' ta' idejha jmissu kemm kemm ma' xulxin; b'ħarsitha ħelwa mitfugħa fuq Adam u Eva, li jidhru fil-parti mċajpra t'isfel tal-kwadru. Il-pittur jurihielna b'mod li tidher ħafifa, tinqala' u toħroġ 'il barra mill-kwadru b'pass kemmxejn 'il quddiem, b'riġlejha x-xellugija tirfes ras is-serpent u bl-oħra mserrħa fuq felli qamar, waqt li ma' rasha dawrilha tmien kwiekeb. Fil-pittura oriġinali kien hemm 12-il stilla, imma mill-1955 kienu tpoġġew tmien stilel. Il-kwadru jġib l-arma ġentilizja tal-familja Mifsud Tommasi u s-sena 1828 imma tqiegħed u ġie nawgurat għall-festa ta' l-1850. Dan il-kwadru hu l-ewwel u l-uniku wieħed inkurunat uffiċjalment f'Malta minn Kardinal, (warajh insibu tlieta f'Għawdex). Kien inkurunat fl-1905 mill-Kardinal Domenico Ferrata (1847-1914) Delegat tal-Papa San Piju X. dak inhar il-knisja saret santwaju b'venerazzjoni kbira u qadima lejn xbihat inkurunati uffiċjalment. Dawn kienu jinżammu mgħottijin b'purtiera u kien jinkixfu biss xi darba fil-ġimgħa, aktarx nhar ta' Sibt u Ħdud u fil-festi, u dejjem bid-dawl ta' xi lampier. Il-prospettiva ta' rħam, bil-kolonni għoljin u l-anġli kbar mistriħin fuq l-arkitrav, ikomplu jżidu l-ġmiel tal-kompless. Waqt li ż-żewġ kelmiet 'Succurre Miseris' li jinqarw 'il fuq mill-kwadru jnisslu fina fiduċja f'Marija Immakulata Kunċizzjoni u jwasslu aktar il-messaġġ tal-pittura. Dal-kwadru huwa monument ħaj ta' Dr. Dun Ludovik Mifsud Tommasi, teologu u tal-pittur Pietro Paola Caruana, kwadru bi ġrajja interessanti li tixhed il-qima ta' niesna u tagħna lejn Marija Immakulata. Huwa veru għożża, ferħ u faraġ tagħna. Minħabba nuqqas ta' spazju nieqfu hawn. Inkomplu darb'oħra u nżuru partijiet oħra. Il-Bibljografija tidher fl-aħħar parti tal-kitba. Ippruvajt inkun preċiż kemm nista'. Jekk hemm xi nuqqasijiet napprezza ħafna kull korrezzjoni li jista' jkun kemm biex nikkoreġikom.