L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 Franġiskani fl-Art Imqaddsa il-bidu tal-preżenza Franġiskana fl-Orjent (1) Il-kronaki li nkitbu barra mill-Ordni Franġiskan fis-seklu XIII huma l-aktar għajn tajba biex nifhmu b'mod ċar biżżej- jed dak li seħħ matul il-vjaġġ missjunarju li San Franġisk għamel fl-Orjent bejn Ġunju 1219 u Frar 1220. L-aktar għajn awtorevoli hi dik ta' Jacques de Vitrv, kon- temporanju ta' Franġisku. Imwieled f'Vitrv-sur-Seine, sar kappillan ta' Argenteuil, qrib Pariġi, u mbagħad kanonku f'Oignies, fid-djoċesi ta' Namur. Kien kunsillier spiritwali ta' Marie d'Oignies, u ħa ħsieb il-moviment tal- Beguins fil-Belġju. Fl-1216 mar Perugia, fejn kien għadu kemm miet il-Papa Innoċenz Ill fis-16 ta' Lulju, u hemmhekk ġie kkonsagrat isqof ta' Akri, fl-Art Imqaddsa, mill-Papa Onorju III. Kien f'Perugia li Jacques de Vitrv ġie f'kuntatt ma' dawk li jsejjaħ 'irġiel u nisa, għonja u sekulari, li ħallew kollox għal Kristu u ħarbu mid-dinja, u li jisimhom Patrijiet Minuri'. Dan hu l-ewwel riferiment għall- għamla ta' ħajja apostolika tal-Minuri mogħti minn persunaġġ li mhux membru ta' l-Ordni, u li allura għandu l-valur li hu 'lfuq minn kull polemika fil-famuża kwestjoni ta' l-għejjun medjevali Franġiskani. Il-kuntatt ma' Franġisku u ma' l-aħwa tiegħu issaħħaħ matul il-perjodu pjuttost qasir li fih il-Fqajjar kien jinsab fl-Eġittu. Jacques de Vitrv kien diġà hemm, wara li mar jakkumpanja l-ħames kruċjata f'Damietta f'Mejju 1218. F'ittra li kiteb f'Damietta fl-1220, kif ukoll fl-istorja tiegħu, imsejħa Historia Occidentalis, hu jagħtina rakkont awtorevoli ta' l-inizjattiva unika u kuraġġuża ta' Franġisku li minn jeddu jgħaddi għand l-'infidili' Misilmin, u jibda tradizzjoni ta' djalogu bejn ir- reliġjonijiet li kien għal kollox evanġeliku U li qatt ma ġie nieqes matul tmien sekli ta' storja ta' l-Ordni Franġiskan. Sejrin nip- pruvaw insegwu l-fil tad-diskors ta' Jacques de Vitrv, bl-għajnuna ta' xhieda oħrajn u kronaki tas-seklu XIll, li nsibuho miktubin barra mill-ambitu Franġiskan, ukoll bl-għajnuna ta' fonti dokumentati ġejjin mill-Ordni Franġiskan. Se nsegwi parir awtorevoli ta' Kajetan Esser OFM, li jippreferi qabel xejn janalizza l-għejjun l twieldu barra mill-kontroversji tal-frater: nità Franġiskana tal-bidu U dawk ta' l- ewwel ġenerazzjonijiet ta' patrijiet wara mewt ta' San Franġisk. Fost dawn l- għejjun irridu nqisu li għandhom impor: tanza primarja dawk li ġejjin mix-xhieda ma kienux membri ta' l-Ordni, u mbagħad, dawk li ġejjin minn dawk ix- xhieda li raw b'għajnejhom lil San Franġ u għexu miegħu. Franġisku u s-Sultan skond ir-rakko ta' Jacques de Vitrv u l-kronisti tal-ħames kruċjata Vitrv hu l-aktar xhud qadim u kredik bli rigward dak li ġara matul il-ħames kruċjata, u rigward dak li miegħu kellu x'jaqsam San Franġisk. Hu kiteb ittra minn Damietta fl-1220, meta Franġisk kien għadu fil-kamp tal-kruċjati. L-ittra inkitbet wara li l-eżerċtu kruċjat rebaħ belt ta' Damietta fil-5 ta' Novembru 12 wara li n-nies tal-belt kienu nqerdu mi pesta terribbli. Wara li jitkellem mir- rebħa tal-belt u mill-ingress solenni tal- kardinal legat Pelagio fit-2 ta' Frar 122 Jacques de Vitrv ikompli jitkellem dwa Franġisku U l-patrijiet tiegħu: il-imgħallem ta' dawn l-aħwa, jiġifi ri l-fundatur ta' dan l-Ordni, li ġie għa l-eżerċtu tagħna, imqabbad mill-ħeġġ tal-fidi, ma kellux biża li jmur f'nofs l- eżerċtu ta' l-għedewwa tagħna, u għa diversi ġranet ippriedka lis-Saraċini l- kelma ta' Alla, imma mingħajr ħafna frott. Imma s-Sultan ta' l-Eġittu, fil- moħbi, talbu biex jitlob għalih lill-Mulej biex, bl-ispirazzjoni divina, jkun jista' jżomm sħiħ ma' dik ir-reliġjon li l-aktar togħġob lil Allax. L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa eriment ieħor, din id-darba aktar jat, dwar il-laqgħa ta' Franġisku sultan ta' l-Eġittu, jingħata mill-istess l-Historia Occidentalis, fil-kapitlu 32, 'Dwar l-Ordni u l-predikazzjoni tal- t Minuri'. sqof ta' Akri jitkellem dwar l-Ordni iskan bħala r-raba' istituzzjoni ża wara dawk ta' l-eremiti, monaċi onċi regulari, u jsejjaħlu 'ir-reliġjon i foqra tal-Kurċifiss u l-ordni tal-pre- ri, li aħna nafuhom bħala Patrijiet Jurina l-fedeltà ta' dan il-movi- lejn l-Evanġelju, l-istruttura ta' l- li jinġabar fil-kapitli, u mbagħad m mir-rispett li l-aħwa jgawdu mhux ill-Insara, imma saħansitra mis- ini u mill-bnedmin l-oħrajn li om imkebbin fid-dlam tan-nuqqas 7. Vitrv jkompli jisħaq dwar il- joni tiegħu bħala xhud li ra lil isku meta dan kien jinsab fl-Orjent: ħna stajna naraw lil dak li hu s bħala l-ewwel fundatur u l- illem ta' dan l-Ordni, li lilu jobdu l- kollha bħala superjur ġenerali Hu raġel sempliċi u illitterat, għażiż għal Alla u għall-bnedmin, li rate Francino. Hu kien mimli b'tant ta' mħabba u fervur ta' l-ispirtu li, asal fl-eżerċtu kristjan, li kien pat quddiem Damietta, fl-art ta' l- ried imur, mimli kuraġġ u armat it-tarka tal-fidi, fl-akkampament tas- ta' l-Eġittu. Lis-Saraċini li qabduh jer matul il-vjaġġ, beda jtennilhom: kristjan: ħuduni quddiem is-sinjur om'. li ħares lejn il-bixra ta' dak il-bnie- a' Alla, minn bhima krudila ħassu el f'raġel manswet, u għal diversi t kien jisimgħu b'attenzjoni kbira, i kien jippriedka lil Kristu quddiemu diem in-nies tiegħu. Imbagħad, billi biża li xi ħadd minn ta' madwaru e jikkonverti lejn il-Mulej minħabba l- a tal-kliem tiegħu, u hekk jgħaddi a' l-eżerċtu kristjan, bagħat nies assluh, bl-unuri u l-protezzjoni, fil- tagħna; u qabel ma nfired minnu, 'Itlob għalija, sabiex il-Mulej qqlu jurini liema liġi u fidi hi l-aktar a li togħġbu' 2 dux x'jaqsam maż-żjidiet ta' natura darja li żdiedu fir-rakkont ta' Franġisku li jmur jitkellem mas-Sultan Malek-al-Kamil, u li nsibuhom fl-għejjun aktar tardivi. Vitrv joffri l-ewwel xhieda, forsi l-aktar waħda affidabbli, rigward dak li ġara, u jippreżentalna lil Franġisku bħala l-fundatur ta' Ordni ġdid apostoliku, li jmur jiltaqa' ma' l-'infidili' matul il-ħames kruċjata, u jasal saħansitra biex jitkellem dwar Kristu quddiem is-Sultan ta' l-Eġittu, l-akbar għadu ta' l-Insara. Hu ġie milqugħ bit-tjieba u delikatezza rari, u mbagħad intbagħat lura lejn il-kamp kruċjat mingħajr ma saritlu l-ebda ħsara. Ma hemm l-ebda riferiment la għal xi trat- tament ħażin u lanqas għal persekuzzjo- nijiet kontra Franġisku minn naħa ta' l- 'infidil', u wisq inqas għal xi sforz biex Franġisku jikkonverti lis-Sultan għall-kri- stjaneżimu a kwalunkwe kost. Naturalment, Jacques de Vitrv ma jof- frix id-dettalji kollha biex nibnu l-ġrajja kif verament seħħet. Naraw li l-istorjografija ta' l-epoka moderna irnexxielha twettaq dan b'mod soddisfaċenti. Imma, qabel ma nippruvaw nagħtu xi fatti żguri, jaqbel i nagħtu ħarsa lejn xi kronisti oħrajn tal- ħames kruċjata. Wieħed minn dawn il-kronisti kien Ernoul, li kien gwerrier li għadda ħajtu kol- ha fl-Orjent, u li kien preżenti matul l- assedju u l-waqgħa tar-Renju Latin ta' Ġerusalem minn Saladin fl-1187. Hu kiteb Kronaka li tkopri l-perjodu 1183 sa 1229. Fil-kapitlu 37, il-Kronaka ta' Ernoul titkel- lem minn 'żewġ kjeriċi li jmorru biex jip- priedkaw quddiem is-Sultan'. L-awtur ma jsemmi qatt lil Franġisku u s-sieħeb tiegħu, imma nafu minn għejjun oħrajn li dawn iż- żewġ kjeriċi kienu Franġisk u fra Ernoul jurina r-reżistenza asso- uta tal-kardinal legat Pelagio, li ma riedx iħalli lil Franġisku jgħaddi fil-kamp tal- Misilmin, u jagħtina l-kliem ta' dan il-kardi- nal gwerrier famuż, li kien qiegħed imexxi kruċjata flimkien ma' Jean de Brienne: 'Sinjuri, jiena ma nafx dak li intom għandkom f'qalbkom u liema huma l- ħsibijiet ta' moħħkom, jekk humiex tajbin jew ħżiena; imma jekk tmorru, araw li tħallu qlubkom u ħsibijietkom dejjem merfgħua lejn il-Mulej Alla'. Ernoul jgħidil- na mingħajr ħafna tlellix dak li seħħ qud- Hu evidenti li ma kien hemm l-ebda sforz ta' konverżjoni forzata ta' wieħed lill-ieħor. Hu jurina r-reżistenza assoluta tal-kapijiet reliġjużi Misilmin L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 għall-messaġġ evanġeliku, imma fl-istess ħin jinnota wkoll l-ammirazzjoni tas-Sultan għad-distakk assolut minn kull kilba għall- ġid li kienu juru ż-żewġ aħwa. Anke jekk ma ġiex ikkonvertit minn kliemhom, l- eżempju ta' Franġisku U Illuminato ħallew lis-Sultan impressjonat ħafna. Kronista ieħor li jinteressana hu Bernardo il Tesoriere, awtur tal-Liber de Acquisitione Terrae Sanctae, li fil-kapitlu 208 jitkellem minn żewġ kjeriċi li jmorru quddiem is-Sultan, li l-awtur isejjaħlu Corradino (Melek-Moaddami, Sultan ta' Damasku u ħu Malek-al-Kamil, u li għalhekk iħalltu miegħu. Dan ir-rakkont isegwi b'mod fidil dak ta' Ernoul, u għandu wkoll kliem ta' tifħir lejn is-Sultan, li jintwera bħala 'raġel li kien imxaqleb lejn l-umiltà'. Kronaka ta' awtur Franċiż anonimu li jikteb fis-snin 1229-1231, hi magħrufa bħala L'histoire de Eracles empereuvr. Din toffrilna l-aħħar xhieda kronistika barra mill-familja Franġiskana fis-seklu XIII dwar iż-żjara ta' San Franġisk lis-Sultan. Tagħtina xhieda qasira ħafna, imma wkoll prezzjuża, b'elementi ġodda li nitkellmu dwarhom aktar 'il quddiem meta nagħmlu riferiment għal studji aktar reċenti taż- żjara ta' Franġisku lis-Sultan. Hawnhekk nikkwotaw din is-silta: Dak ir-raġel, li ta bidu għall-Ordni tal- Patrijiet Minuri — li kien jismu frate Frate (sic) Franġisk, u li kien kanonizzat u mgħolli fil- ġieħ quddiem l-Insara hekk li issa jissejjaħ San Franġisk — kien ġie fl-eżerċtu li kien qiegħed jassedja Damietta, u hemmhekk għamel ħafna ġid, u baqa' hemm sa ma ittieħdet il-belt. Imma mbagħad, billi ra li l- ħażen u d-dnub bdew jikbru fost in-nies ta' l-akkampament, hu ħassu jiddispjaċih ħafna. Għalhekk, telaq minn hemm u baqa' għal żmien twil fis-Sirja; imbgħad irri- torna lejn pajjiżux. Franġisku u s-Sultan skond il-Fonti Franġiskani tas-seklu XIll L-ewwel bijografu ta' San Franġisk, Fra Tommaso da Celano, jiddokumenta ż-żjara ta' Franġisku għand is-Sultan fil-kapitlu 20 ta' l-Ewwel Ħajja ta' San Franġisk. Celano juri x-xewqa ta' Franġisku li jsofri l-martirju, u l-isforz li għamel għal tliet darbiet biex jasal fl-artijiet ta' l-'infidili'; l-ewwel fl-1211, meta telaq minn Ancona, u spiċċa nawfra- gat fuq il-kosta tad-Dalmazja, imbag fl-1213, meta mar Spanja biex minn hemm jgħaddi fil-Marokk ħalli jipprie. quddiem l-Emir-el-Mumenin (Miramo imma jintlaqat minn marda u jkollu je lura, u fl-aħħarnett fl-1219, meta jm Eġittu waqt il-ħames kruċjata, u hem taqa' mas-Sultan. Celano jgħid li Fra: telaq lejn is-Sirja fis-sena tlittax mill- verżjoni tiegħu, u li qabel ma wasal q diem is-Sultan sofra persekuzzjonijiet ħruxija. Naraw li l-għejjun kollha Franġiskani li jiddependu minn Cela repetu dan id-dettal tal-persekuzzjo kuntest tejoloġiku tax-xewqa tal-Qad jagħti l-ogħla xhieda tal-martirju, ħaġ ma nsibuha fl-ebda waħda mill-kron: kruċjati ta' dak iż-żmien. Fil-Legenda ad usum chori, mikt minn Tommaso da Celano lejn l-123: naqraw ukoll dwar ix-xewqa li kellu Franġisk li jmut martri, u kif hu ġie i tat li biex imur jippriedka l-Evanġelju partes Svriae, jiġifieri fil-pajjiżi ta' l-O fejn hu 'mar jgħaġġel quddiem is-S Fit-Tieni Ħajja ta' San Franġisk, 30 tuba fl-1246-27, Tommaso da Celan rakkonta l-fatti li ġraw f'Damietta fid Awissu 1219, meta Franġisku ħabba telfa ta' l-eżerċtu kruċjat lir-re Jean d Brienne U lill-kardinal legat Pelagio, il dawn ma tawhx widen, u bagħatu l eżerċtu għall-battalja li spiċċa f'mas: ta' l-Insara. Fost il-ħajjiet medjevali li jiddepex minn Celano, insibu l-Ħajja ta' San Franġisk miktuba minn Julian of Spes fis-snin 1232-35. Anke hawn l-awt jitkellem minn vjaġġ ta' Franġisku ad tes Svriae fil-kuntest tax-xewqa tiegħ jkun martri f'idejn l-'infidili'. Il-Legenda Sancti Francisci Versifi miktuba lejn l-1230 minn Henri d'Avranches U iddedikata lill-Papa Gi IX, bl-istil solenni tagħha, tiddedika l VIII liż-żjara ta' Franġisku lis-Sultan. Il-Ħajja ta' San Franġisk miktuba San Bonaventura da Bagnoregio titk fit-tul dwar iż-żjara ta' Franġisku fl-O fil-kuntest tal-kapitlu IX,7-9, li jitkeller dwar il-ħeġġa tal-karità u x-xewqa t martirju ta' Franġisku, kif ukoll fil-kap XI,3, fejn titkellem dwar it-telfa tal-kri f'Damietta fil-kuntest ta' l-għarfien ta Iskrittura u l-ispirtu tal-profezija li kel Franġisku. L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa elano U ma jżidx dettalji partikulari akkont, ħlief fil-kuntest tejoloġiku tal- iegħu, li titkellem dwar il-virtujiet tal- , U f'dan il-każ dwar ix-xewqa li jmut martri għal Kristu. Minkejja sibu xi dettallji li juruna li 'entura kien ukoll tkellem ma' fra ato, sieħeb ta' San Franġisk. h meta jagħmel aċċenn għaż-żewġ Franġisku U Illuminato kienu raw, elqu lejn il-kamp tas-Saraċini. Fil- da minor, III,9, Bonaventura jurina kif an isir 'manswet b'dispożizzjoni divi- jisma' lil Franġisku. iħda mix-xhieda li jqajjmu interess is-seklu XIII, hi dik miktuba minn fra ato li kien akkumpanja lil Franġisku 1 is-Sultan. Hija xhieda li jirreferi a l-istess San Bonaventura, li kien ma' Illuminato fil-perjodu li fih kien ħala Ministru Ġeneral ta' l-Ordni. żewġ fatti, wieħed li għandu x'jaq- a' l-istorja tat-tapit mimli disinji etriċi tas-salib, li s-Sultan kien d taħt riġlejn Franġisku, biex ed għall-prova d-devozzjoni tal- lejn is-salib; il-fatt l-ieħor għandu am mal-prova li s-Sultan kien el lil Franġisku meta ikkwotalu l- a' l-Evanġelju dwar in-non vjolenza. ifux jekk dawn il-fatti nistgħux hom mal-fatti li tassew ġraw jew humiex fatti apokrifi ta' natura darja. Ċertament it-tweġibiet ta' isku ma jikkorrispondux għal kollox ispirtu tiegħu ta' rikonċiljazzjoni u lejn l-'infidili'. Fil-Fonti kollha nsibu riferiment għall-prova tan-nar li isku kien ippropona lis-Sultan. li jista' jkun apokrifu, jurina, iżda, il- tar-raġel evanġeliku Franġisku. onaka ta' Fra Giordano da Giano, oa fl-1262, tagħtina aħbarijiet interes- afna rigward l-ewwel missjonijiet tal- t Minuri, fosthom dwar dik tal-pro- tas-Sirja, fejn kien Ministru Provinċjal a fis-snin 1217-1221. Fin-numru 10 ista Franġiskan jagħtina rakkont qasir ira ta' Franġisku għand is-Sultan, fil- tax-xewqa tiegħu li jsofri l-martirju, ariment għall-persekuzzjonijiet li l- iltaqa' magħhom qabel ma al fil-preżenza tas-Sultan. ħħar riferiment, għalkemm dan hu ħafna, fil-Fonti Franġiskani, hu dak retti ta' San Franġisk, fejn it-traduttur anonimu ta' l-Actus Beati Francisci, jikteb dwar il-fatt tal-laqgħa ta' Franġisku mas- Sultan fil-kapitlu XXIV, f'atmosfera leġġendarja ħafna. F'dan ir-rakkont l- awtur jurina r-rispett profond tas-Sultan għall-fidi qawwija ta' Franġisku, U kif jagħtih il-permess li jippriedka bil-libertà fost is-Saraċini, ħaġa li ma tantx setgħet tkun probabbli. L-istorja tkompli bil- laqgħa ta' Franġisku mal-prostituta li tistiednu jidneb magħha, u kif Franġisku jirbaħ lil din il-mara bil-prova tan-nar, hekk li l-mara tindem u tikkonverti għal Kristu. Fl-aħħarnett hu l-istess Sultan li, fi tmiem ħajtu, jilqa' l-magħmudija mill-aħwa Franġiskani. Naturalment dawn huma kollha elementi leġġendarji, li juruna b'lie- ma attenzjoni rridu naqraw il-fonti tardivi ta' l-aħħar snin tas-seklu XIV. L-istorjografija moderna rigward iż-żjara ta' San Franġisk fl-Orjent Il-bibljografija moderna li għandha x'taqsam mal-missjoni ta' Franġisku għand is-Sultan matul il-ħames kruċjata hi waħda twila. Waħda mill-bijografiji moderni l-aktar awtorevoli tal-Qaddis hi ċertament in-Nova Vita di San Francesco ta' Arnaldo Fortini, li minnha għażilna li nisiltu din l-informazzjoni storika dwar il- vjaġġ ta' San Franġisk fl-Orjent. Skond Fortini, Franġisku, flimkien ma' xi wħud mill-aħwa, fosthom Pietro Cattani u Illuminato d'Arce, salpa minn port tal- Puglie (Bari jew Brindisi) fl-24 ta' Ġunju 1219. Xi awturi oħrajn tal-qedem, bħal Mariano da Firenze, jgħidu li Franġisku telaq minn Ancona, imma nafu li Innoċenz II, meta ħabbar il-kruċjata ta' l-1205, kien ried li t-truppi insara jiltaqgħu fi Brindisi biex jitilqu lejn Kostantinopli u Ġerusalem. Il-vjaġġ bil-baħar ħa lil Franġisku fil-gżira ta' Kreta, U forsi anke f'dik ta' Ċipru, li dak iż-żmien kienet iċ-ċentru tar-Renju Latin ta' Ġerusalem, wara li l-belt ta' Ġerusalem waqgħet f'idejn Saladin fl-1187. Il-port li fih waslu kienet il-belt fortifikata ta' Saint Jean d'Acre, jew Akri, fuq il-kosta tal- Mediterran tal-Palestina, waħda mill-aħħar fortizzi li kien fadlilhom il-kruċjati fl-Art Imqaddsa. Il-Patrijiet Minuri kienu ilhom preżenti fis-Sirja (Palestina) sa mill-1217, meta kien intbgħat fra Elija bħala Ministru Provinċjal tas-Sirja jew, kif ġie li kienet tis- L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 sejjaħ, il-Provinċja ta' Oltremare. Hu pro- babbli li Franġisku iltaqa' ma' Elija f'Akri, u li mbagħad ħaffef lejn in-nofsinhar, tul il- kosta mrammla tal-Palestina, biex jilħaq l- eżerċtu kruċjat li kien akkampat quddiem Damietta, belt kbira ta' l-Eġittu fid-delta tax- xmara Nil. Franġisku dam fil-kamp kruċjat għal tul il-perjodu kollu bejn Lulju 1219 u l-5 ta' Novembru 1219, u forsi anke sa Frar 1220, jiġifieri tul il-ġrajjiet l-aktar importanti ta' l-assedju ta' Damietta. L-eżerċtu kruċjat sa mill-1218 kien akkampat tul ix-xatt tal-punent tax-xmara Nil, filwaqt li Damietta kienet tinsab fuq ix- xatt l-ieħor, u maġenbha l-kamp tas-Sultan ta' l-Eġittu Malek-al-Kamil. L-eżerċtu kruċjat kien magħmul minn kavallieri Templari u Ospedalieri, minn isqfijiet u nobbli, minn truppi ġejjin minn Franza, Ingilterra, Spanja, Belġju, Olanda, u mir-repubbliki ta' Venezja, Genova, Pisa U Lucca. Il-kap ta' l-eżerċtu kruċjat kien Jean de Brienne, re ta' Ġerusalem. Damietta kie- net belt fortifikata tajjeb ħafna kemm minn naħa tax-xmara kif ukoll minn naħa ta' l- art. Skond il-kronisti Għarab ta' dak iż- żmien, fejn ix-xmara Nil kienet toħroġ fil- baħar, kien hemm torri kbir, li minnu kienu jinżlu ktajjen tal-ħadid b'saħħithom ħafna, li kienu jaqsmu għall-ħitan ta' Damietta, biex ma jħallux ix-xwieni li jaslu mill-baħar jidħlu fix-xmara Nil. It-Torri tal-Katina kellu jkun il-post ta' l-ewwel battalja kontra Damietta. L-ewwel assalt sar fl-24 ta' Awissu 1218, festa ta' San Bartilmew. Sadanittant, matul ix-xahar ta' Settembru, wasal fil-kamp kruċjat il-kardi- nal Pelgio, legat pontifiċju. Dan kellu karattru iebes U supperv, li ta' spiss kien iwasslu biex jindaħal fil-gwerra u fl-istess awtorità ta' Jean de Brienne. Hekk ġara waqt l-assalt ta' jum San Dimitri, fl-10 ta' Ottubru 1218. L-eżerċtu kruċjat ta assalt ieħor nhar Ħadd il-Palm tas-sena 1219. Ir-riżultati ta' dawn l-attakki ma kienux favorevoli ħafna għall-kruċjati, imma dawn irnexxielhom jirbħu x-xatt kollu tal- punent tax-xmara Nil. Ftit jiem wara li wasal Franġisku fil-kamp tal-kruċjati, f'Lulju 1219, il-Pisani u l-Genovesi taw l- assalt finali lit-Torri tal-Katina u ħaduh taħt idejhom wara li qatlu ħafna nies. L-Insara iddeċidew li jagħmlu battalja kbira kontra Damietta nhar id-29 ta' Awissu 1219. Franġisku, waqt li kien jitlob, ġie mnebbaħ biex jagħti parir biex Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa ma jsirx l-attakk, għax dan kellu jispi f'telfa għall-kruċjati. Wara żmien qa: fih kien dubjuż jekk jirrakkontax il-viżi tiegħu lill-kmandanti ta' l-eżerċtu kri wara li ħa l-parir għaqli ta' fra Illumil iddeċieda li ma jaħbix il-verità, anke kien jaf li kienu se jgħodduh bħala ma jifhem f'xejn, u li għalhekk kellhor jiċħdu l-pariri tiegħu. Fl-istess waqt waslu fil-kamp kruċjat patrijiet oħraj fosthom Leonardo di Gislerio, Elija Bonbarone U Pietro Cattani. Il-battal: net ta' telfa kbira għall-Insara, kif ki ħabbar Franġisku. Ix-xahar ta' Settembru kien ix-xal fih kienu jsalpaw ix-xwieni lejn l-Ewr biex imbagħad jiġu lura f'Marzu, bl-c kruċjati. Il-kronisti ta' dak iż-żmien jg na li aktar minn għoxrin elf kruċjati ic dew li jmorru lura fl-Ewropa. Dan il-i hu importanti ħafna biex inkunu nafi meta Franġisku telaq mill-Orjent bi jerġa' lura l-Italja. Xi studjużi ħarġu tesi li Franġisku mar għand is-Sultan ma telaq lura, filwaqt li studjużi oħra huma tal-fehma li l-Qaddis dam fl- għal żmien itwal, almenu sat-2 ta' F 1220, id-data tad-daħla solenni ta' l armata kruċjata f'Damietta. Intant, kienu waslu xi rinforzi mil Genova, b'ħafna pellegrini, u l-kruċja qawwew il-kuraġġ biex ikomplu l-as ta' Damietta. Il-ġlied reġa' beda fis- Settembru, imma mhux qabel ma s Sultan Malek-al-Kamil kien ippropo konċessjonijiet favorevoli ħafna għa kruċjati, li l-kardinal supperv Pelgio ċaħadhom. Dawn kienu jinkludu l- tal-priġunieri Insara kollha, li kienu i du minn Salah-ad-Din (Saladin) mill 'il quddiem, l-għotja tar-renju Latin t Ġerusalem lura lill-kruċjati, u l-permi dawn jibnu swar madwar Ġerusalet Imma malli waslu r-rinforzi, il-kilba ll jakkwistaw Damietta ħonqot kull int ni oriġinali tal-kruċjata, jiġifieri dik li tieħed lura mill-ġdid il-Qabar ta' Kris belt ta' Ġerusalem. Sadanittant in-nies ta' Damietta, kienu madwar tmint elef, kienu qed bil-ġuħ. Il-qagħda kienet teħżien mil jum għall-ieħor. Xi wħud minnhom lejn il-kamp tal-kruċjati. Biex ma jħa dan isir aktar, il-mexxej tad-difiża ta' Damietta imbarra bil-ġebel il-bibien tal-belt, hekk li, kif jgħidulna l-kronist L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 Il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa , Damietta, il-ġawhra ta' l-Eġittu, qabar għan-nies tagħha. ħħar assalt fuq il-belt ġie mħejji ejl ta' l-4 ta' Novembru 1219. i rnexxielhom faċilment jirbħu l- t-torrijiet, u oħroġ il-għaġeb, ftit eżistenza. Ir-raġuni vera ta' dan koprewha l-għada filgħodu, 5 ta' bru. Inħallu lil Arnaldo Fortini jir- ta dak li ġara: alli sebaħ, il-kruċjati avanzaw lejn il- ix-xwabel mgħollijin u t-tarki ma' jjhom. Bejn l-ewwel linja ta' ħitan li diġà rebħu u t-tieni sur mill-aktar i kien hemm għalqa kbira, li l- ja tagħha kienet donnha ġiet ta mill-ġdid, għax kellha sinjali ta' raddiet. L-attakkanti waqfu, Ix-xita qawwija tal- net fetħet l-oqbra li kienu tħaffru fil-baxx u bdew ħerġin il-mejtin; dejn, saqajn. L-arja kienet mimlija ten ta' mewt. ' katavri: eluf, għexieren ta' eluf ta' i. Kien ċimiterju kbir u li jbeżżgħek, li inkixef fid-dawl kiebi li beda nieżel sma mgħajjeb ta' Novembru. Kienu u huma weħidhom, dawk l-iġsma mpożizzjoni li tbeżżgħek, biex jieqfu si tas-suldati tas-salib. tar 'il ġewwa mit-tieni sur, fit-toroq, ez, fuq il-għetiebi tal-moskej, kienu ħu biss mejtin, u mejtin, li kienu in għerja. Irġiel, nisa, tfal, ilkoll din mill-ġuħ U mill-pesta… Il-ftit kienu għadhom ħajjin, kienu qishom kgħawweġ, li lanqas iċċaqilqu għall- s li jtarrxu ta' l-eżerċtu Kristjan, għax itlufin f'sakra tixbaħ il-mewt.. l-Qaddis daħal fil-belt tad-dwejjaq, U u xerred dmugħ jaħraq ħafna illi kien xerred fil-jum tat-telfa tal- ix (A. Fortini, Nova Vita di San xhur ta' wara Damietta ġiet imnadd- ruċjati ħadu rikkezzi mmensi ta' , fided, skjavi u oġġetti oħrajn. Beda bla tmiem biex il-belt tinqasam bejn pontifiċju, l-Ordnijiet kavallereski, l- of il-ġdid tal-belt, ir-repubbliki mari- aljani. Lill-Patrijiet Minuri tawhom kni- artier tal-kruċjati bolognesi u luc- Bħala kap tal-belt kien hemm ir-re usalem, imma mhux mingħajr il-pro- l-makakkerija tal-kardinal Pelagio. It- ar 1220 ġie magħżul bħala l-jum li fih kellu jsir l-ingress solenni ta' l-Insara f'Damietta. Ir-rebħa tas-salib f'Damietta ma damitx ħafna, għax il-kardinal Pelagio, flok i approfitta ruħu mir-rebħa biex jirriskatta l-Qabar ta' Kristu f'Ġerusalem, daħħalha f'rasu li jattakka l-Kajr. It-tentattiv tiegħu kien falliment totali, u l-kruċjati kellhom jir- ritornaw fl-Ewropa mingħajr ma iggwa- danjaw xejn mill-Art Imqaddsa, minħabba l-kilba bla rażan ta' flus u qawwa li kienet tifred lill-Insara bejniethom. Xejn aktar ma għadu jfakkar din il-ġrajja tan-niket tal- ħames kruċjata, ħlief monument li jinsab fil-bażilika ta' San Franġisk f'Assisi. Fortini jiddiskrivihulna hekk: HU biss fil-knisja ta' Assisi, li inbniet fuq ir-relikwi ta' San Franġisk, li hemm re li jorqod fis-sodda ta' rħam tiegħu, miksi bil- prorpra, U b'kuruna imperjali fuq rasu, taħt il-ħarsa mimlija mħabba tal-Verġni Marija. Hu l-kap ta' l-armata Kristjana ta' Damietta, ir-re ta' Ġerusalem, Jean de Brienne, li miet liebes it-tonka tal-Patrijiet Minuri, u li ried isib hu wkoll il-paċi qrib ir- raġel li kien sar jafu u li ħabbu … Hu l- uniku monument li baqa' bħala tifkira tal- kruċjata li fiha ħa sehem Franġiskux (A. Fortini, Nova Vita di S. Francesco, 87-88). F'dan il-kuntest tar-rebħa ta' Damietta rridu nqiegħdu l-laqgħa ta' Franġisku mas-Sultan. L-ewwel problema li l-istoriċi jiltaqgħu magħha hi dik li jistabilixxu meta Franġisku mar għand Malek-al-Kamil. Il- bijografi moderni tal-Qaddis iqiegħdu ż- żjara qabel ir-rebħa ta' Damietta. Nafu li kien hemm waqfien mill-ġlied bejn il- Kruċjati u l-Misilmin tul il-ġimgħat bejn id- 29 ta' Awissu U s-26 ta' Settembru 1219. Hu wkoll possibbli li kien proprju tul dan il- perjodu tajjeb, li San Franġisk seta' jmur fil-kamp tas-Saraċini biex jiltaqa' mas- Sultan. Minkejja dan, Fortini hu tal-parir kuntrarju, u jgħid li dan l-episodju tal-ħajja ta' San Franġisk ġara wara r-rebħa ta' Damietta, u dan għaliex hekk jindikaw il- kronisti ta' l-epoka. Diġà tkellimna dwar ir-rejazzjoni negattiva tal-kardinal Pelagio għat-talba ta' Franġisku, u għall-permess li wara tah kontra qalbu biex jgħaddi fil- kamp ta' l-'infidili'. Ir-rakkont li jagħmel Fortini jsegwi b'mod ġenerali dak li diġà rajna fil-Fonti Franġiskani, li fihom irridu niddistingwu tajjeb bejn elementi ta' natu- ra storika ppruvata u oħrajn ta' natura purament leġġendarja. L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 Fortini jagħmel riferiment għall-Kronaka ta' Ernoul. Teżisti prova li Franġisku u Illuminato verament marru jitkellmu ma' Malek-al- Kamil f'perjodu ta' mibgħeda tant qawwija bejn Insara u Misilmin7 Xi awtur jurina li għandna prova saħansitra f'doku- ment Għarbi ta' l-epoka. Skond ir-riċerki ta' Martiniano Roncaglia OFM ('Fonte Arabo-Musulmana su San Francesco in Oriente', Studi Francescani, Anno 25150), 1953, 258-259), Franġisku deher quddiem is-Sultan Malek-al-Kamil b'atteġġjament ta' sufi, jew axxeta musulman, li jgħix fil- faqar u li jittallab l-għajxien tiegħu. Hekk jgħid Roncaglia: cSufivva, plural tal-kelma sufi, turi speċi ta' konfraternità ta' axxeti musulmani, li, bħal dawk insara, kienu jilbsu ċoqqa goffa ta' suf, u kienu jitħażżmu b'ħabel u jgħixu billi jittallbu l-karità. Anke l-Franġiskani li kienu jippreżentaw ruħhom jittallbu għand il-musulmani kienu jiġu megħjuna bit-tjie- ba kollha minnhom, u kienu jisimgħuhom bil-qalb, sakemm ma jibdewx jitkellmu kontra l-Profeta Muhammad. L- atteġġjament umli tagħhom, id-disprezz tar-rikkezzi, u l-bixra axxetika tagħhom kienet tfakkar lill-misilmin fis-sufivva: il- poplu sempliċi dejjem kellu venerazzjoni partikulari lejn l-axxeti. Dan l-istil ta' ħajja franġiskan ma kienx jaqa' taħt is-suspett tal-ħassieba misilmin. Waħda mill-aħjar definizzjonijiet li bihom l-awturi musulmani tal-Medjuevu kienu jiddiskrivu l-kunċett ta' tasawwuTf, hi dik li tgħid li l-veru sufi hu bniedem li ma għandu xejn tiegħu u li ma hu maħkum mill-kilba lejn xejnx. Fil-fatt, dejjem skond l-istudji ta' Roncaglia, li jsegwi l-Iżlamista famuż franċiż Louis Massignon, teżisti dokumen- tazzjoni ta' fonti Għarbija ta' l-epoka li tista' tkun prova tal-laqgħa ta' Franġisku mas-Sultan. Din il-fonti inkitbet minn mistiku Musulman, li kien jismu al-Fakhr al-Farisi, li kien kunsillier ta' Malek-al- Kamil. Hemm iskrizzjoni fuq il-qabar ta' dan il-mistiku Musulman li tagħti din ix- xhieda: Hu lal-Fakhr al-Farisil kellu vir- tujiet magħrufin ħafna. Huma magħrufin ukoll il-ġrajjiet tiegħu ma' al-Malik al-Kamil U dak li ġara minħabba r-rahibs. Min kien dan ir-rahib, jew raħeb bil- Malti, li ħalla tifkira daqshekk ħajja tant li baqa' mfakkar fuq il-qabar ta' dan mistiku Musulman magħruf7 Nistg fermaw biss li, tul l-istorja twila tal-ċ tal-ftehim bejn Musulmani u Insara Orjent, ma għandna l-ebda riferime ieħor għal xi laqgħa bejn bniedem Kristjan u Sultan Musulman, ħlief il- Franġisku li jmur fit-tinda ta' Malek- Kamil matul il-ħames kruċjata, U hemmhekk ukoll jitkellem mal-filosfi kbarat tar-reliġjon Musulmana, li fo: kien jispikka al-Fakhr al-Farisi. Ikompli f' ħarġa oħra. L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002