fl-aħħar, meta d-dehra It-tobba tal-moħħ, dawk li jifhmu fil-Għelm li jgħidulu. Psikoloġija, jgħidu li kotra kbira. mill-ħolm li no- ħolmu bil-lejl, ma. jkunx ħaġ'oħra għajr qżugħ ta' xewqat li jkollna bi nhar. Jiġifieri li l-bniedem ikollu xi xewqa li ma jistax jaqtagħha, u għal hekk il-Ħsieb, la ma jistax faqta' dik ix-xewqa. fil-ġraj u bi nhar, jistħajjel li qiegħed jaqtagħha fil-ħolm, bil-lejl. Hekk ġrali jien id-darba. l-oħra. Billi meta kont il-Palestina, għall- ħabta tal-Milied (nharu, jew ftit qabel jew ftit wara) kelli d-drawwa li mmur mawra. sa Betlehem u nżur żjara lill- Għar Imqaddes, issa, meta jasal dak iż-żmien, għadmi nħoss ix-xewqa 'i nagħmel bħal ma. dari. U darba waħ- da, billi moħħi ma satax jaqta' x- xewqa bis-sewwa, fis-senbih, deherlu Hi kellu jaqtagħha bil-ħjiel, fir-rqad. $ ġ- $ Kietlu xi l-ħdax ta' bil-lejl u tlajt biex norqod. Kont għajjien meżjet, għax tkun għajjien wara. tlittax-il sie- għa xogħol. Xaqlibt il-friex, għollejt ftit l-imħaded (għax rasi nħobbha daqsxejn għolja) u dħalt bejn il-lożor. Ħriġt is-sarġa, jiġifieri t-żorch light mill-kaxxun tal-komodina u qegħed- tha fein nilħaqha. Tfejt id-dawl u meddejt rasi u għalaqt għajnejja u bdejt inkanta kemm-kemm nistama'. biex ma nsembaħx il-ġirien : 'Adeste, Fideles, laeti triumpħantes, U kif dan, bdejt nara bħal ħafna wċuh tal-Għarab u roti jduru u si- — ġar jiġru lura u ħrief jaqbżu. U ċċarat, sibt ruħi f'Ġerusalem, f'naħa li nafha sewwa, . fein igħidulu Bab il-Ħalil. —: Kont wieqaf ma' ħafna nies u fil-ġenb : kien hemm qatigħ karrozzi, kbar u żgħar. Minn bieb ta' karrozza ħamra, qisha l-karrozza ta' Birkirkara, ħareġ — Għarbi jgħajjat: ''Bejt Leħeml Bejt — Leħem, Għala Bejt Leħemi'' Din hi j l-karrozza ta' Betlehem, għedt f'qalbi. Ż Ħalli nirkeb fiha malajr. Ġewwa kien hemm ħafna Għarab, irġiel u nisa, bil-qiegħda fuq bankijiet, mhux tnejn' tnejn, bħall- karrozzi ta' Malta, imma saff saff, ma- tul iż-żewġt iġnub. Kien hemm xi tnejn ukoll lebsin bħan-nies ta' l-Ew- ropa, imma billi f'rashom kellhom it- tarbux, qtajt li kienu Għarab ukoll. Fin-nofs tal-karrozza sewwa kien hemm mogħża. mimduda, tixtarr, mar- buta b'ħabla, li kien iżommha wieħed Għarbi xiħ, Il-karrozza telqet. U l-ewwel inżilna niżla, imbagħad għaddejna minn fuq pont, imbagħad tlajna ma telgħa n-na- — ħa tal-lemin, imbagħad għaddejna — min-nofs naqra ta' raħal ġdid u nadif, jismu Talb'ot, kollu djar żgħar, maq- tugħin' kull dar għaliha, imdawrin bil-- ħdura u xi siġra 'l hawn u 'l hemm. Bqajna sejrin ma' triq miksija. bl-as-- falt, bil-għelieqi kull naħa jħaddru bis-siġar taż-żebbuġ. Inżilna niżla u. fuq il-lemin tagħna kien hemm Dejr; jew kunvent, qadim: Sant'Elija, tal- Griegi. Imbagħad bqajna sejrin għall- wita' u wasalna ħdejn bħal knisj: żgħira bil-koppla fejn jgħidu li hi mid- funa Rakel, il-mara ta' Ġakobb. Fil- lemin kien hemm raħal żgħir fuq għo: lia, li naf li jgħidulu Bet-Ġagħla. Daqsxejn '7 hemm it-triq inferqet fi tlieta: waħda, fuq il-lemin, tieħu lej il-Għadażjar, jew Borok, ta' Salamun ta' fuq ix-xellug tgħaddi minn taħ: Betlehem u titla' għal quddiem il-B; żilika sewwa, u ta' quddiem tgħaddi min-nofs Betlehem, minn' qalb id-d): u tibqa' sejra għal TG il-Bażili- ka wkoll, Għedt f'qalbi: ''Aħjar ninżel hawn u ngnaddi minn qalp id-djar U nna- res 1ċja il-UWienet, Aktar ma nara Man benenem, ahjar '. Gnedt lil tal-karroz- za biex iwaqqat, u nżut. Bqajt sejjer u tajt telgna fil-bidu tal-belt. Mal-ie- min Kien nemm żewġ ħaddedin Isam- mru tuq il-ħadid mukwi, bl-inkwina u l-1orga u l-mantaħ, xorta wanda bħal 'Mauta. Lwejt fuq ix-xellug. Id-djar żgħar, imbajdin bil-ġir Sa. NOfsNOM, QisAom id-djar il-qodma, tit-trut tar-rhula ta' Maua, u kul kemm tara xi sab magh- mull bil-ġir fuq is-bieb, kit drabi jagt- miu n-nies tar-rhwa ta' Mata WKOil. Hemm xi mastrudaxxa (hawn igħidu- iu naġġar), iħanxar xi għuda. taż-żeb- buġ, nawn ħanut tal-ħelu, bil-kaxxa tal-ħġieġ bil-ħeiu fiha, fil-bieb, u xi logħob tat-ttal imdendel mas-saqaf, U ftit 'il hemm kien hemm ħanut. ji bil- li ma hawnx bħalu Malta, waqaft qud- diemu u ħarist 'il ġewwa wkoll, Fid-daħla kien hemm xi ħames ir- ġiel fl-art bil-qiegħda. Kellhom f'idej- hom kull gajdra. daqshiex, min iħan- xar fiha b'xi munxar, min jobrox u min. itaqqab, ''Nħarkom sagħidi' għedtilhom, għax, jien naf xi ftit bil- Għarbi. ''Nħarek sagħid'', weġbuni u bqalit sieket inħares għal ftit. 'X'hu tixtagħlu2'' (x'intom taħd- mu), staqsejthom jien, ''Sadaf' (ma- dreperla) wieġeb: wieħed minnhom. ''Nagħmel masabaħ u sulban, xufl' (nagħmlu kuruni u slaleb, aral). UMa aħsenhoml' (kemm huma sbieħl), għedt jien u sellimt u bqajt sejjer. Hemm ma jistagħġbux għax tħares lejhom u tistaqsihom, għaliex dawn. huma ġrajja li jiġru ħafna dra- bi kuljum, Bqajt nieżel in-niżla u għaddejt minn taħt bħal ħneija. Bdejt tiela t- telgħa. Fil-quċċata tat-telgħa hemm ħanut tax-xorb u tal-kafċ, u qud- diemu naqra ta' misraħ u f'nofs il-mMisrah, riga għolja u tuqha tanal tal-padid, phal dawk li kien hawn minnnom Malta tl-antik, Lwejt tuq ix-xelug u ghaddejt minn triq qa- slia u dejqa, kolna ħwienet tal-la- ham, tuq iz-żewgt iġnub. bil-bibien tal-nwienet kien hemm ħrief maqkula, imdendiin u: mżejnin bil-karti tad-deheb u tal-tidda, imwaħ- ħain ma' ġildhom. Koilna kienu ħrief, U la. ħniezer u anqas barrin. Minn hawn. ghaddejt għall-misraħ il-kbir ta' Betiehem. Hawn fil-bidu tal-Misraħ kien hemm ħafna Għarab bil-qiegħda, jbiegnu l-ħbula u . s-skie- ken u mgħazaq u ttietaq tal-ħġieġ ta' Hebron — tliexken, kiieb żgħar, braz- zuletti (hawn igħidulhom ''asawer''), għajnejn, bil-gaolieqa. biex jiddendlu u tihetes oħra kollha. tal-ħġieġ. Xi ħa- ġa bħal ma għadhom ibiegħu ħdejn xi knejjes tar-rħula hawn Malta, nhar ta' Ħadd fil-ghodu, drawwa qadima li qiegħda. tinqata' ftit ftit. Il-Misraħ kbir ħafna. Qisu xi daqs il-Misraħ ta' quddiem il-Palazz, tal- Belt, hawn Maita. Fuq ix-xellug hemm il-Għassa tal-Pulizija. bil-bandiera tper. per fuqha. Mal-lemin, bini għoli, b'ħi- tan qodma, suwed biż-żmien u b'kemm xemx u, xita. daqqet fuqhom kemm il- hom mibnija. Quddiem, il-Knisja, jew Bażilika, tat-Twelid tal-Bambin, qa- dima għall-aħħar, bil-ħitan mirfuda bid-dniefel biex ma jaqgħux u l-bieb tagħha mċekken. għal tiiet darbiet, - mhux issa, imma min jaf kemm il- mitit sena ilu. Bqajt sej:er in-naħa tal-knisja. Ma- ġenb il-bieb tagħha kien hemm erbat itfal jilgħabu l-boċċi. Kienu ndaf u qawwijin u ħomor u fuq ruħhom, u lebsin bħat-tfal ta' l-Ewropa, imma f'rashom kellhom it-tarbux. ''Gulltak, Jusefl' qal wieħed minnhom kif ta- fa' l-boċċa fuq ta' sieħbu, ''Taraż'' għedt jien f'qalbi. ''Boċċa, hawnhekk igħidulha golla. Niftakar, boċċa kbira tal-ħaġar, il-Qrendi, smajthom igħidu- Ilha golla wkoll'. Dħalt ġewwa l-knisja baxxut, il- għaliex il-bieb H hemm huwa hekk żgħir, li anqas jien li m'iniex mit-twal, ma ngħaddi wieqaf. Kif dħalt, sibt ruħi ġewwa bħal qatgħa, fejn dari, fil- bidu tad-Djiena Nisranija, meta nbniet dil-knisja, kienu joqogħdu għarkub- btejhom jibku l-midinbin, u jitolbu lil min jidħoll biex iraħħmilhom ma' l- Isqof ħalli jfittex jaħfrilhom. Għaddejt minn bieb ieħor u dħalt ġewwa l-Bażilika. Kienet kbira u qa- dima b'żewġ saffi kolonni fuq kull l-elf u sitt mitt-sena li ilha mibnija. Ja ħitan, kieku tistgħu titkellmu u tgħiduli l Bqajt dieħel 'il ġewwa, Għaddejt minn. bejn il-kolonni għal bieb żgħir li hemm taħthom, li jagħti għal ġew-/ naħ tal-knisja. Imbagħad dħalt ġew- wa daħla żgħira tar-rħam għal taħt il-Presbiterju. Inżilt minn taraġ dej- jaq għall-Għar ta' Betlehem fejn twie- led il-Bambin. It-taraġ kien mimli bin-nisa, għax hemm isfel kien hemm il-quddies, u. resquli sakemm għad- dejt. Sibt muħi ġewwa l-Għar, ifuħ bir- riħa tal-bhur u mdawwal b'għadd kbir ta' lampieri żgħar, ħomor, koħol, so- for, ħodor u minn kull lewn. Qagħadt ġenb. Waqt li qagħadt inħares lejn dawk il-ħitan qodma, fuq il-kolonni, bir-rqajja' tal-mużajk imkaħħlin fi- hom, u lejn dawk il-kolonni nfushom, bix-xbiehat tal-qaddisin fuqhom, mit- fija biż-żmien, qagħadt naħseb bejni u bejn ruħi: ''Min jaf kemm nies ġew jitkellmu m'Alla ġewwa din il-knisja, minn kemm ilha li nbnietl 'Mhux eluf, imma miljuni. Kemm talb għal ħniena u xakar għal ġid sar hawn ġewl Min jaf x'rat u x'semgħet matul Is-Sura ta' Ġesti Bambin li tittieħed bil-Purċissjoni mill-Knisja tal-Franġiskani għal ġewwa l-Għar tat-Twelid, f'Betlehem. għarkubbtejja fuq l-imkien sewwa fejn twieled il-Bambin u tbaxxejt inbus il- kewkba. tal-fidda mwaħħla fl-art, Im- bagħad erfajt rasi u għalaqt għajnej- ja miġbur fija nnifsi u stħajjiltni nara lil Ġest tarbija, imfisqi u mimdud ġewwa maxtura f'dak il-Għar, qud- diemi, ''Bambin', għedtlu f'qalbi, ''x'sej- jer nibda nitolbok2 Inti taf x'niħtieġ jien, aktar milli naf jien innifsi. Im- ma. xi ħaġa rrid nitolbok, biex ma Flus ma rridx, Bambin, għax il-flus żerriegħa tad-dnub, kif kont ngħid f'żogħżiti u għadni ngħid sal-lum. Ma rridx an- qas ġieh u xaraf, għax nibża' li b'hekk immaqdar lil għajri. Taf x'irrid Ir- ridek iżżommni qawwi u sħiħ bħal ma jien issa, ħalli nibqa' niflaħ naħdem biex ma nkun ta' taqmid għal ħadd. Bambin, ħallili saħħti biex ma nkunx ta' xkiel għall-oħrajn. U jekk trid, qawwili qalbi, biex fit-tiġrib ma. nik- siriekx kliemek. Inti taf kemm jiena dgħajjef u kemm fiha. tiġrib id-dinja''.' Dak il-ħin nisma': ''Bub, bubl' fuq il-bieb ta' barra. U leħen ta' ti- fei jgħajjat: ''Ħooobżi'' U mat-taħ- bita u l-għajta ndhixt u ftaħt għajnej- ja. Sibt ruħi mhux fil-Għar ta' Bet- lehem, imma d-dar, mimdud fi friexi. ''Jaħasral Kienet ħolmal'' għedt ġo qalbi. ''Kemm hu sabiħ Betlehem sa- ħansitra fil-ħoiml: Natum videte Re- gem Angelorum.