IL-MALTIT QARI Li TOĦROĠ IL-GĦAQDA ) DIĊEMBRU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1957 IL-POETA U L-HOLQIEN Ta' VINCENT CARUANA OSTA poeti jsemmu l-ħolqien fil-poeżiji tagħhom. Ġie li l-ħolqien jidħol fil-poeżija mhux bħala s-suġġett ewlieni, iżda bħala sfond għal xi ġrajja, ħsieb jew suġġett ieħor li jkun fiha l-poeżija. Meta l-ħolqien — bħal xi kewkba, sħaba, il- baħar, ix-xemx, eċċ — insibuh bħala s-suġġett ewlieni tal- poeżija, naraw akturx lill-poeta ifissrilna kif dik is-sħaba, kewkba jew xi tkun, tolqtu bħala poeta, kemm jekk tixgħellu f'moħħu ħsibijiet ferrieħa kif'ukoll ħsibijiet ta' dwejjaq. Ġie wkoll — u bosta poeti jagħmlu hekk — li l-poeta jxebbah is- sħaba jew kewkba li tkun, miegħu nnifsu, jiġifieri japplika għalih innifsu xi ħaġa mill-ħolqien li jara u b'xi mod tolqtu jew tiġbdu lejha. Hekk naruw lil-Dun Karm jagħmel fil-poeżija tiegħu ''Il- Ġertrejja u Jien. Tant jurina biċ-ċar. li se' japplika d-dgħajsa għalih innifsu li saħansitra l-isem tal-poeżija semmieh ''Il- Ġerrejja ti JIENU. Araw kif ixebbah lill-ġerrejja miegħu stess : : Dalwaqt mal-ħwejjeġ l-oħra fi star bla lewn titkebbeb, ja Ġerrejja; dalwaqt ma narak iżjed għax isirqek il-lejl minn ħbub għajnejja. Ħekk jiena. ix-xemx tal-Hajja ħammret fuq tfuliti in taħt fewġa bikrija ħaddru t-tamiet fil-ġonna ta' żgħożiti. innutaw daqsxejn il-kelmiet 'Hekk jiena''. Il-poeta jib- da billi jurina. l-ġerrejja. fuq il-baħar fix-xemx tħammar ta' filgħodu. Jurihielna tifrex il-qlugħ u toħroġ 'il barra fuq il- mewġ bla Uma taħseb f'darha '. Jurihielna fl-aħħarħett meta reġgħet lura fil-qala fil-għaxija. Imbagħad ixebbaħ lix-xemx tħammar ta' fil-għodu ma' żgħożitu; ixebbaħ il-ġerrejja. mie- għu stess; il-mewġ tal-ħaħar mal-mewġ tal-ħajja. 98 c iIL-Manri għadda minn fuq il-mewġ tal-ħajja bħalma l-ġerrejja għaddiet minn fuq il-mewġ tal-baħar, imbagħad fl-istanza ta' qabel l-aħħar igħidilna : Hawn issa. t-tnejn nitbandlu qegħdin fil-qala jien u d-dgħajsa tiegħi għaliex iż-żifna raqdet, u x-xetix ta' nofs in-nhar ma għadhiex miegħi. Kif nistgħu naraw, Dun Karm ma japplikpux il-ġerrejja għalih innifsu f'daqsxejn ta' ħsieb f'parti waħda mill-poeżija (en passant), iżda jiġbed paralell kontinwu bejnu u bejn il- ġerrejja: ma' tul il-poeżija kollha. Hekk jagħmel ukoll l-istess poeta fil-poeżija 'L-Arloġġ', fejn hu jgħid lill-arloġġ : c Għalhekk inti qalbi timlieli bis-swied; fil-milja tal-ħajja tfakkarni fl-imwiet, Qegħdin naraw mela kif il-poeta. jħobb ixebbab affarijiet tal-ħolqien miegħu mnifsu, kemm f'sens pożitiv kif ukoll f'sens negattiv. Meta ngħid li poeta jxebbah xi ħaġa miegħu stess pożittivament irrid infisser li hu jgħid li hu jirbah dak l-oġġett. Meta jxebbah oġġett miegħu nnifsu negattivament irrid nifisser li l-poeta. jgħidilna li hu ma jirbahax lill-oġġett. Hekk allura, rajna kif Dun Karm xebbah lil-ġerrejja miegħu nnifsu pożittivament, imma Ġorġ Pisani, fil-poeżija ''Lill- Palma Xiħa' ixebbal: il-palma miegħu nnifsu negattivament, għax jgħidilu li hu lill-palma ma jixxihahx magħha, li hu mhux bħalha, kif naraw f'dawn il-versi : ' Jien immut, bħal warda naqa' fl-isbaħ għodwa tal-ħolqien; jien immut u inti tibqa', tibqa' nat għal bosta żmien. Din l-istanza turina kif Ġorġ Pisani japplika. l-palma għa- lib f'sens negattiv. għax jgħidilna li hu jmut, imma l-palma tibqa' tgħix. Iżda mbagħad narawh f'daqqa. waħda jbiddel il- IL-Porra u L-ĦOLQIEN 99 fehma tieghu, u fejn ftit qabel ġibed mill-palma tixbiha ne- gattiva, narawh f'din l-istanza li ġejja joħroġ tixbiha pożit- tiva : Le, ma-ngħirx għal għomrok diemi, le, ma rridx dat-tul ta' jiem; jien fil-għana nħalli qalbi: —— għax fil-għana ngħix bla tmiem. Kajna mela kif qabel Pisani qalilna li hu ma jixxibabx mal-palma għax hu jmut, iżda hi tibqa' tgħix ħafna żmien ieħor, jiġifieri x-xebh hu negattiv. Imma f'daqqa waħda rajna kif jagħmel xebh ieħor pożittiv billi jgħidilna li huwa wkoll jibqa' jgħix għal żmien twil, anzi jgħix għal dejjem fil-għana ki ħareġ mill-pinna tiegħu, u għalhekk, nistgħu ngħidu li mhux biss ħija tixbiha pożittiva, iżda wkoll tixbiha superlattiva. għax fil-għana tiegħu jghix iżjed mill-palma. Hekk ukoll Ġuże Chetcuti fil-poeżija 'Il-Wied u Jien' għandu fejn jagħmel xebh negattiv mal-wied u għandu fejn jagħmel xebh pożittiv. Insemu għalhekk il-versi ta' Chetenti fejn hemm ix-xebh pożittiv. u negattiv u wara nirreferixxu għalih. Imm'inti tgħix, ma tmutx man-niżla twila u tibqa' tħabbat fik qalb il-ħolqien. X'qatt jista' jtellfek l-għanja ii-mill-friegħi tinfirex jhiemda fuq il-mewġ lubien7 Ħajti mhix hekk. Imm' għax ħarbu dawk is-snin Habbejt, u għext fil-ħolm, fix-xewqa mħeġġa, rajt bħalek għaddejjin sigħat ħelwin. It-tixbiha negattiva. qiegħda fejn jgħid ''Hajti mhux hekk, Ix-xebh pożittiv. insibuh fejn jgħid lill-wied frajt bħalek… M'humiex il-poeti Maltin biss ii jagħmlu xebh pożittiv jew negattiv ma' affarijiet tal-ħolqien. Hekk ukoll jagħmel, ngħidu aħna, John Keats fis-sunett immottali tiegħu li jiħda ' Bright star wonld I were steadfast as thou at', fejn imnikket mill- 100 iL-Manri marda miskina li kellu jixtiequ li kien igawdi qagħda soda daqs ta' kewkba fil-firmament, Iżda ċertament dan ma jfissirx li kull meta poeta jsemmi l-ħolgien dejjem jagħmel tixbib bejnu stess u bejn affarijiet fil-ħolqien. Il-ħolqien jidhol bosta drabi fil-poeżija. bħala sfond; bħal meta. l-poeta jagħtina dehra ta' tfajla raħlija. tirgħa n-ngħaġ u jiddeskrivi l-ħolqien li jinsab madwar it-tfajla, tan- ngħaġ. Jew il-poeta jgħanni b'qalb imnikkta dwar xi ħadd qiegħed jindifen fiċ-ċimiterju u jsemmi ċ-ċipress, il-fjuri fuq il-qabar, eċċ. F'dal-kas il-poeta. ma jkunx semma' l-ħolqien bħala s-suġġett ewlieni tal-poeżija biex jibni s-suġġett fuq xebh mal-ħolqien applikat għalih stess, iżda hawn il-ħolqien jidħol biss bħala. sfond biex joħloq l-atmosfera meħtieġa għas- suġġett ewlieni li jista' jkun is-sempliċità ta' tfajla raħlija, niket waqt li t-tebut nieżel fil-qabar, eċċ. Jista', ukoll meta l-ħolqien jidħol fil-poeżija bħala sfond biss, jinġibdu tixbihat mill-ħolqien bħal: meta l-poeta jxebbah iċ-ċipress ma' ħafna swaba' werrejja juru lejn is-sema biex jgħidulna li hemm biss tinsab il-hena dejjiema mhux: fgata dejjem bin-niket. Iżda f'dan il-kas it-tixbiha meħnda mill-ħolqien mhix is-suġġett ewlieni tal-poeżija. Ukoll meta l-ħolqien jissemumma bħala s-suġġett ewlieni f'poeżija. mhux bilfors li nsibu lill-poeta jxebbah lilu nnifsu mal-ħolqien. Jista' l-poeta ma jagħmel l-ebda xebh personali mal-ħolqien, iżda jfisser. biss xi tqanqil u xi ħsibijiet iġiblu l-ħolqien li għandu quddiem. għajnejh. Fil-poeżija ''The Dat- fodils', Willam Wordsworth ma jxebbahx lilu nnifsu mal- fjuri, iżda jgħid kif dik id-dehra sabiħa ta' ħafna 'daffodils' baqgħet ukoll wara li kien rahom tpaxxilu għajnejh billi jerġa' jimmaġinahom quddiemu, Mela, ukoll meta l-poeta japplika l-ħolqien għalih innifsu, mhux dejjem jagħmel xebh personali, iżda lill-ħolqien bosta drabi japplikab għalih billi joħloqlu ħsi- bifiet jew tqangil jew tifkirijiet. Jidħol b'liema mod jidħol, il-ħolqien fil-poeżija, bħala suġġett ewlieni jew bħala sfond, hħala xebh persunali mal- poeta jew bħala għajn ta'. tqanqil ta' ferħ jew niket, dejjem — insibu li l-ħolqien huwa għajn dejjem tfawwar għall-poeżija. Tabilħaqq, kieku ma kienx hawn il-ħolqien. ma nafx jistax - ikun hawn poeżijal L-Istorja ta' Guzepp l Iswed Ta' G. AQUILINA ULHADD kien jafu lil-Ġużepp l-Iswed. imma fl-istess ħin minn tagħna. wkoll. Lili kien iġibni ħafna: Meta kien jilmaħni għaddej minn quddiem il-ħanut tiegħu, kien iħalli dak li kien ikollu f'idejh u erħilu joħroġ barra jsejjaħli: 'Ara s-sinjuri Ejja ħu qatra ', u billi kien jafni meta kont għad- mi tifel, ħafna drabi kien isejjaħli b'ismi. Mhux dejjem kien ikolli l-ħin nieqaf ; u kont nara kif niżżihħajr u neħles minnu ħalli nib- qa' sejjer. Imma hu kien jibqa' jinsisti. Għax ma tridx ninsa ngħidilkom li qabel ma mort noqgħod Malta jiena għaddejt tfuliti fir-raħal tiegħu. Kont nagħmilha ma' wliedu. Ma konniex ngħad- du għal xulxin u min jaf kemm-il darba kont. immur nilgħab magħhom id-dar tiegħu, u sa ġie li skartajna. l-iskola flimkien : Karmnu, Toni, Frenċ u Karmelina. Araba ġejja bħalissa, bil- ġolla fuq rasha: Kemm kienet ħelwa meta kienet għadha żgħira, u kemm hi ħelwa l-lum. Il-lum miżżewġa, omm ta' tlitt itfal u wiċċha warda. Lanqas irrid niftakar x'kont inħoss għaliha ta' tifel li kont, għax il-lum li kbirt, nistħi mill-fantasija tat-tfulija. Imma, nerġa' ngħid, kienet sabiħa ħafna u ommha u missierha tgħidx kemm kienu mkabbrin biha. Ħares lejha; araha ġejja. Wiċċha jbigħ is-saħħa. Il-golla mwieżna fuq il-kagħwara, tist- ħajjilha waħda minn dawk il-pasturi nisa li jien kont nagħmel fil-presepju tal-Milied. TATA s-sinjur reġa' ġie'; qaltli malli ratni. Għax. tgħid xi tgħid, għalkemm iż-żmien igħaddi, il-ħbiberija. ta' meta nkunu tfal tibqa' ħajja. U jekk mingħalik tkun insejtha, ħalli. terġa' tiltaqa' mal-ħbieb ta' tfulitek għoxrin sena wara u tara kif kollox jerġa' jiġi quddiem għajnejk. Bħalma ġara lili. F'daqqa waħda. moħħi mar għoxrin sena lura. ''Ara Karmena', weġibtha, U biex ma. nħallix il-mistħija tagħlqilna ħalqna, fakkartha fl- imgħoddi. ''Tiftakar, Karmelina'', staqsejtha, ''meta, konna tfal, kemm konna nieħdu gost nibnu dwejra tal-ġebel fil-bitħa. tal- kalkara 97 Kemm ilu dak iż-żmienf UU m'ilix għoxrin sena fi 102 IL-MALTI Dak kien żmien—meta konna għadna tfall-Kif kollox jit- biddel. Imma, bilħaqq, ma rridx ninsa lil-missierha Ġużepp. Darba dħalt nieħu qatra miegħu u trid tarah il-ħin kollu jitkel- lem miegħi jfakkarni fl-imgħoddi, fil-barba Toni u l-barbu Żepp. ni fl-Arċipriet li kien abħati miegħi u ħafna ħwejjeġ oħra, biex. bħal dak li qallu, il-ħbieb li kellu l-ħanut jixorbu pinta inħid ikunu jafu li Ġużepp, nervuż kemm trid, imma jagħmilha mal- — puliti. Jiena wkoll kont nieħu pjaċir nitkellem ma' Ġużepp l-Iswed għaliex għalkemm jiena kien ilni li tlaqt mir-raħal u kont raġel magħmul, Ġużepp għalija kien ifakkarni fid-dar li twelidt fiha fir-raħal ta' żewġ triqat fejn kbirt, fl-għetiebi kiesħa tal-għorof qodma, fit-triqat bla luċelettrika. bil-fanali jnewnmu. Fi ftit kliem, Ġużepp għalija kien tifkira ta' l-imgħoddi. Martu, Ċrorġa, kienet mara sabiħa. Bintha Karmela li għadni kif semmejtilkom lilha kienet tixbah. Ġorġa kienet tħobb lil żewġha b'imħabba għamja, Issa ħaġa tal-għaġeb, dar-raġel għalkemm kien qalbu tajba, daqs kemm kien nervuż, meta kien jitilgħulu kien jitlef il-boxxla. Nistħi ngħid għax nirrispettah ħafna. Meta kien jagħdab, kien isawwat 'l uliedu u lil martu, Għadni narah, lill-mara isawwatha bil-frosta fuq rasha n fuq daharha minn fuq il-karettun mgħobbi qatet tal-ġdur li kien iġib mit-Triq tal-Għajn għall-bejgħ. Għadni naraha tinżel għarkubbtejha titolbu bil-ħniena ''Ġuż, la tagħmillix hekk ; lu tagħmillix hekk. U t-tfal kienu jinġabru madwarhom lesti biex jaħbtu għal missierhom, mn'Alla kienu jindaħlu l-ġirien, iferrquhom u jberrduhom. Xena li taqsamlek qalbek. Għax Ġużepp kien nervuż biss; ma kienx qalbu ħażina. Kien jintilef minn sensih. Imma, darba waħda, waqt li kien qed isawwat lil Ġorġa b'daqqiet ta' skuljata, b'qilla akbar minn tas-soltu, Ġorġa ' lir-raġel xtaqitlu s-saħta. ''Tobgħodni' werżqet f'wiċċu ju jiena nħobbok. Narrak tmut soptu u jġorruk ix-xjaten l-infern bil-karrettun b'kollox — hekk kif int issa, bil-frosta f'idejk… Ġużepp raġa' sawwatha u hi daħlet id-dar tixher. Qalbi kienet tingħafas għal Ġorġa u għal Ġużepp wkoll. Kos, biex bniedem iħobb lil-martu u, madanakollu, meta jitlagħ- lu jsawwatha, bil-fors ma kienx ikun jaf x'inhu jagħmel. L-għa- da jien mort ir-Rabat inqatta' ġimgħa ma' ħabib: x'ħin irġajt mort ir-rgħal lil Ġużepp insibu fil-bieb tal-ħanut jistennieni ngħaddi minn quddiem il-ħanut tieegħu. Malli ġejt biswitu sħaj- jatli; U'Sinjur, ejja ħu qatra miegħi'. Jiena dħalt biex nieħn : L-ISTORJA TA' ĠUŻEPP L-ISWED 103 l-okkażjoni ngħidlu li ma kienx għamel sewwa jsewwat lil martu. Imma Ġużepp ma qagħadx jistenna lil nwaqqa' l-kliem fuq dak li kien għamel lil-martn. Qalli hu stess. ''Kemm jien ibleh, hux meta jitlagħlil Ma nafx xi nħoss ibaqbaq ġo fija. Donni nħoss xi ħaġa terfagħli driegħi, tħar- rikli dsieni: ngħid kliem li ma rridx ngħidu, u dak il-ħin Ala ħares min imerini. Wara, sinjur, jiddispja- ċini. Wara, nidħol fil-għorfa tiegħi fejn ma jarani ħadd u nibki waħdi. Għaliex jien nervuż, u meta jkolli n-nervi ngħid kliem li nistħi minnu. ' Jien kont naf kemm Ġużepp kien qalbu tajba. Taptaptlu fuq spalltu u, wara li għedtlu xi kliem fuq ħaġa oħra biex ma nfakkrux; tlaqt il-barra. Ġorġa, qabel ilħaqt meddejt-riġli fuq il-għatba, sellmitli u qaltli ''Saħħa, sinjur'' u kellha tbissima ħiemda fuq wiċċha. Qabel ilħaqt ħriġt, marret fejn żewġha wara l-bank tal-ħa- mt, Żewġha dawwar driegħu ma' qaddha u hi xeħtet rasha fuq spalltu. Dak il-ħin donnhom riedu jgħiduli '' Aħna ninħabbu, tiħux għalina, sinjur. Żewġi nervuż : u jiena dak li għidt ma kel- l l-ebda. xewqa ngħidu. Sellemtilhom b'idi u tbissmu u ħriġi il barra kuntent. Fl-aħħar mill-aħħar il-bniedem huwa tad- demm u l-laħam u mhux dejjem ikun jiflaħ għall-kuntrarju. Dak li jgħid fis-saħna ma tridx tieħu għalih. Ftit taż-żmien wara kel- li nitlaq mir-raħal biex nagħmel sena nistudja barta. Malli ġejt lnra, irġajt mort ir-raħal. Ttqajt ma' Ċrorġa; ''Ara Ġorġa, għedtilha, ''Ara s-sinjur' qaltli. Ħarist lejha ssummat, għax raj- tha magħluba wisq, wiċċha mixrub, għajnejha fil-ħofra. CX'għandek, Ġorġ ma. nafx kif qed narak2 Ma jidhirlix li ħal lejtek hekk is-sena l-oħra; jaqaw ma tiflaħx7'' Ma wieġbet xejn. Imma rajt id-dmugħ jaqbeż f'għajnejha. 'U Ġużepp kif inhuf'' staqsejtha. Infaqgħet tibki. 'Ġużepp, ħalliena miskin. Miet f'daqqa. U taf kif miet, sinjur)… taf kif miet7… Meta niftakar inħossni sa niġġennen. Miet fuq karrettun mgħobbi l-ġdur. X'ħin irsaqt lejh biex no- ħodlu l-qatta minn idejh, sfar, għalaq għajnejh, waqa' fuqi bil- qatta b'kollox, waqa' minn fuq il-karettun mgħobbi l-ġdur bħal dak in-nhar li sawwatni u jiena… jiena xtaqtlu s-saħta… X'ħin —waqa' fuqi jena ftakart bis-saħta. li tlaht għaliħ fis-saħna; fid- 104 7 IL-MALTI . dagħwa li deħajtlu bix-xewqa li jmut soptu u x-xjaten iġorruh l-infern bil-karrettun b'kollox. U issa, sinjur, ma għandix sabar, Tgħid, sinjur, kliemi wasal, tgħid jiena naħti2', Sabbartha mill-aħjur li stajt; rajt kemm hija kbira. l-imħabba ta' mara li tħobb ir-raġel. f'ħajtu u wara mewtu. Fl-aħħar mill- aħħar, għidt bejni u bejn ruħi, 'Ġużepp kien isawwatha bħal bhima; nervuż kemm trid, imma kien isawwatha u meta kien jitlagħlu kien infexx. fiha u fit-tfal. Raġel bħal dan x'kellhu x'tambih Ġorġa 2 Mhux aħjar mingħajru 77 Imma mur għidilha hekk, Għidtilha li dawk ħmerijiet ta' rasha; sabbartha kif stajt u tlaqtha. Ptit taż-żmien wara smajt ħaġa fuq Ġorġa li nikktitni wisq. Qaluli illi moħħha beda jagħja, waqgħet tid-debbulizzi, kif jgħl- du fir-rgħal tieghi, u ma baqgħetx iżjed Ġorġa ta' dari, sabiħa u ferrieħa. Uliedha daru biha, ġabulha tabib, minn Malta, imma hija baqgħet dejjem mhewdna bis-saħta li kienet xtaqet lil żew- gha. U qalu li darba waħda hi u għaddejja minn fejn iċ-ċimiter- ju li jiġi bejn ix-Xagħra. u x-Xewkija fejn difnu 'l Ġużepp tagħ- ha, rat karrettun u raġel fuqu isuq bagħal iswed bħal dak li kellu żewġha meta kien iġorr it-tgħabi tal-ġdur u ħxejjex oħra mit- Triq tal-Għajn. Ir-raġel li ratu jsuq, kellu wiċċu mdawwar naħa oħra. biex ma jħarisx lejha, donnu nkurlat għaliha ; imma għar- fitu, qalet li.kien żewġha Ġużepp u hija marret tiġri wara. dak il-karrettun: tgħajjat kemm għandha saħħa : Ġużepp. aħfirli… aħfirli… jiena. ma ridtx nixtieqlek is- saħta… kienet kelma li qabżet minn xufftejja. Għaliex, Ġużepp, inti taf illi int kont issawwatni ħafna u li jiena kont inħobbok u bqajt inħobbok… imma dak in-nhar waġġajtni wisq u jiena… jiena, ma flaħtx iżjed… u… Qaluli li wara, ta' kuljum, ma taqta' qatt, Ġorġa baqgħet tmur titlob għal ruħu f'dak iċ-ċimiterju li jaħbat bejn ix-Xewki- ja u x-Xagħra u x'ħin toħroġ tintasab fuq l-għatba taċ-ċimiterju tgħid ir-Rużarju nu r-rekwem eterni, għal ruħu, għall-erwieħ kollha tal-purgatorju u għall-erwieħ abbandunati wkoll. Ħadd ma sata' jneħħilha minn rasha li dak ir-raġel li hi qalet li kienet raż-ma kienx Ġużepp tagħha qed ipatti għal dnubietu f'din id- dinja talli hija xtaqitlu s-saħta, Kulma kienu jgħidnlha wliedha L-ISTORJA TA' ĠUŻEPP L-ISWED 105. Buqgħet tmur iċ-ċimiterju ta' kull fil-għaxi- ja bit-tama li xi darba kienet għad tarġu' tara lil dak ir-raġel isuq bagħal iswed jiġbed il-krrettun mgħobbi l-ġdur, dak ir-raġel li kien dawwar wiċċu n-naħa. l-'oħra biex ma jħarisx lejha għax kien inkurlat għaliha, talli seħtitu… Le, le, dak ir-raġel ma sata' kien ħadd ħlief żewġha, Ġużepp qed ibati mħabba fiha. Lil ulie- dha li kienu jitolbuha bl-akbar ħerqa biex ma tgħarraqx saħħitha iżjed, dejjem kienet tweġibhom li kienet bi ħsiebha tibqa' tmur tgħid r-rużarju ċ-ċimiterju s8 ma kienet tkun żgura li Alla lil Ġużepp tagħha ħafirlu dnubietu u neħħielu s-saħta li xtaqitlu… Miskina Ġorġal Kemm kellha tara ma' wiċċhu. Rat ħafna bit-tfal sa ma rabbiethom ; rat ħafna b'żewġha meta kien għadu ħaj u rat ħafna bih meta miet. Uliedha, mitlufin warajha, jixtie- qu jagħtu ġidhom u jfejguħa minn din il-fissazzjoni. Bil-ħaqq, insejt ngħidilkom li wieħed mit-tfal tagħha, Frenċ, wara li miet missieru, daħal ajk mal-kabuċċini, Kien l-aktar wieħed ċajtier fost ħutu u tgħidx kemm konna ħbhieb jiena u hu. Il-bieraħ ċem- plitlu l-kunvent. Staqsejtu għal ommu. B'leħen imnikket qalli li baqgħet sejra għall-agħar: li mindu miet missieru ma, ħadetx ruħ u għadha thewden fuqu, ħadd ma jista' jfehimha li dak ir-raġel li rat isuq bagħal iswed hejn iċ-ċimiterju tax-Xewkija u x-Xagħra ma kienx żewġba. Qalli wkoll li ġimgħa ilu nies li kienu għad- dejjin minn fejn iċ-ċimiterju rawha mixħuta fl-art wiċċha 'l isfel mat-trab. Kien taha ħass ħażin. Qalu lill-pulizija tar-raħal. Dan qabadha u bagħatha l-isptar, Issa, qiegħda hemm dejjem mhewd- na fuq ix-saħta li xtaqet lil-Ġużeppi tagħha. Ftehimt miegħu li malli nkun nista', u hija tkun fi stat li titkellem man-nies, jiena. ti hu mmorru narawha l-Isptar flimkien. Min jaf, forsi jirnexxili nfehemba li Alla ma jiħux għal dak li jgħidu n-nies meta jkunu mdejqin… li AMa, għalhekk, ma ħax għas-saħta li hija xtaqet lil Ġużepp tagħha u lanqas għall-kliem li Ġużepp tagħha kien jgħid meta jitlagħlu u jitlef il-boxxla. LIL MADLIENA Ta' G. MicAaLLEF GRIMAUD Kemm kienu, li ġew biex jissakru, , l-għatżana għas-sbuħija ta' ġismek żagħżugħ $ Kemm ikenu, li ħarġu sikrana, jirtogħdu' bis-suħna, ta' deni ma'nn imħabba bia ruħ' Tgħidilna, Madliena, L- Istorja tal-ħajja tal-Bniedem u Alla li kienu salibuħ,. li fuqu fost kollha ħlejt l-isħaħ u l-eqqel imħabba : li lilu tajt kollha l-imħabba tar-ruħ. QABEL IL-LEJL €) Ta' Josepn M. CIAPPARA Minn fuq is-swar, nitnikker fil-għaxija, ilmaħt ix-Xemx titħarrab mis-smewwiet, , U rajtha nieżla xxerred l-aħħar dija, u ssib mistrieħ fix-xefaq tal-għoljiet. Ilmaħt żagħżugħ u tfajla fil-mogħdija . li tibqa' tilwi qalb l-irdumijiet ; u smajt il-klieb tal-għassa għalenija itennu n-nebħa, twila ta' l-imwiet. il-friefet ħarġu tal-lejl li kien ġej; fis-skiet indifnet il-qalb tal-ħolqien, u d-dalma ħonqot u sakkret l-imħuħ : u tnissel fija biża' kbir, Mulej, li 'l-bniedem ħati ma tagħtix qawmien minn dik ir-raqda li tmarrad ir-ruħ. Fuq is-swar ta' Howard Gardens, ir-Rabat, int u tħares lejn Radjoxena ta' A. CREMONA ĠUŻA DORIS GĦADFFEUR ALFJO, il-Baronċin KONDUTTUR Fil-Ġnien ta' Hastings il-Belt Valletta. Mejju ta' l-1954. EDDIE u TESSIE bil-qiegħda fuq bank taħt siġra f'rokna tal-ġnien. : ' BDDIE: (b'lehen qawwi u mgħaddab) Ma rridx nistna'. Għidt- lek li mhux pjaċir tiegħi li tnmr…… ' TBSSIE: Imma inti jidhirlek H għandi nonqos9 Hbiebi l-stu- dentex jrih ukoll… sejra magħhofn….:. Vira, Marċella, Ġeċilja…… kollha bniet bħali…… Wegħednieha li sejrin… l-għarus tagħha student magħnà…… il-papà u l-mamà tagħha. xtaqu li sħabha kellha jkunu hemm… daqsxejn ta' partij familjari… li kieku konna għarajjes kienu jistiednu lilek ukoll…… KDDIE: Għidtlek ma rridx nal-m ma rridx nistna' 'TESBIE: huma ismagħni ftit…… Li kieku kont inistieden int u jien le, jidhirlek li ma nħallikx tmur'.,…. Inġagħlek ton- 4os7…… Kemm kont tgħid li jiena. naħseb baxx…… li jiena ma' nafx x'inhi etiketta,….. li bħala studentessa f'Uni- versità jmissni naħseb ftib-aħjar…… 108 IL-MALTI EDDIE :— Tiġinix b'dawn il-paraguni ta' mħuħ fiergħa Jien il-lum għandi l-jedd nindaħallek u nqis il-passi tie- għek … Ma jimpurtanix kif taħsbu intom ta' l-Università — Naf li mindu dħalt hemm ġew u qed. tagħmilha ma' xi erba' studenti subien, int u sħabek jidhrilkom li għand- kom tagħtu l-ġenb lil kull ġuvni ieħor … ukoll jekk dan… Tessie ismna' x'qed mgħidlek, jekk bi ħsiebek, meta trid tagħmel xi kapriċċ bħal dan, toqgħod iġġibli dawn l-argu- menti, biex Ma ngħidlekx pretesti, tista' mil-lum mu tgħoddnix iżjed għal miegħek … mt Ji dari mingħajri ma kontx tagħmel pass fil-ħinijiet liberi tiegħek…… TESBIE: Imma din ċirkustanza barranija, għandek tkun daqsxejn waħda raġunevoli …… EDDIE: Fejn hemm rabta bħal ma bi tagħna t-tnejn ma hemmx raġuni. Għidtlek li: ma. tmurx u m'għandekx tmMUT…… EDDIE: Il-kelma tiegħek ma tgħodd xejn, fejn jieba ma għandix pjaċir li inti tmur, La tarġax tgħidli li int ftehimt u tajt il-kelma. Mingħajrek il-partġ isir … il-kumpannija tiegħek mhi sa żżid u lanqas tnaqqas mill-allegrija u l-ferħ tal-mistednin……… TESBIE: U mbagħad x'jgħidu — Tridni ngħidilhom li inti ma ħallejtnix … Toħroġ ta' għajjur… minn dawk l-għaj- jurin ta' barra mill-moda,.u jien ta' belha li noqgħod għal dawn l-ordnijiet ta' tfal… Isa Eddie … Kun daqsxejn — waħda. raġunevoli… tħallinix nagħmel dan it-tort … Sħabi ibda biex jidħku bija…… EDDIE: Għajjurin ta' barra mill-moda … ordnijiet ta' tfal seen Ara x'qed ingħidlek, Tess… iekk inti sirt hekk għarfa u moħħok sar hekk għoli fuq l-idejiet baxxi ta' dari … ir- rid ingħid ta' xebbiet li jafu jgħożżu ġuvni, u ma jagħmlu xejn li jista' jweġġagħlu qalbu … jekk inti, mindu qed taq- ta. ċerti kotba … rumanzi, irrid ingħid, u sħabek ta' l-Uni- versità, milli jidher, qegħdin jagħtuk dawn il-lezzjonijiet ta' emanċipazzjoni femmenili, kif darba ħbatt issemumili. lil Eddie m'għandekx xi tridu … sib xi wieħed minn dawk il-boloh ta' studenti li fetħulek moħħok…… : TESSTE: Kemm ħadtha bi kbira għalxejn … anqas. li ma drajtnix, anqas li ma wrejtekx kemm jiena tassew ngħaż- żok u li jiena m'iniex hekk belha li m'għandekx tafdan: f'daqsxejn ta' Parti, meta fl-aħħarnett din l-istedina ta' hija ħaġa konvenzjonali … ta' etiketta; imissek tal jed x'jien … sal-lum. imissek drajtni biżżejjed : m'iniex sa ipprolita ruħi b'okkażjoni hekk' komuni biex niskartak…… EDDIE: Drajtek, drajtek, u naf x'int kapaċi tagħmel imqar f'okkażjonijiet hekk konvenzjonali … ta' etiketta … ke- muni … sejħilhom li trid… imbagħad erħilek tagħmel kapriċċik… - TESSIE : Jien kapriċċija2 … Għidli meta nqastek … EDDIE: X'lu li konna flimkien fil-ballu ta' l-istudenti u : ħallejtni f'rokna tas-sala waħdi, qisni l-kanjolin tiegħek… Malli imaħt lil dak iż-żagħżugħ jitkellem ma' żewġ xebbiet sħabek … donnok ilmaħt xi ġawhra … 'Dal-waqt ġejja, Kadie' għidtli minn taħt il-lIsien, u tlaqtni. biex. mort tpaċpaċ. miegħu u tna' dawk il-ħelwin ta' sħabek… u bqajt magħhom, qisni ma kont qatt miegħek. Sħabek stess iħarsu lejja u jegħemżu lil xulxin, Għajnejk ma qlajthomx minn għajnejh … Ma stennejtux jgħidlek darbtejn biex tmur tiżfen miegħu… U lili ħallejtni nistenrik … Ftakar Tess… Dan m'ilux is-snin… xaħar ilu. Imbagħad tosta, tosta, l-għada ġejt tfittixni l-Uffizzju … u għalkemm ma ħadtx tiegħek minn fuq għax jiena tlaqt mis-sala. Kont darba ibleh li ħfirtlek. Imma ma tarġex tkun….., TESBTE: X'ridtni nagħmelf Dak tarġa' kuġin tiegħi… kien għadu kif ġie minn barra…… KDDIE: Kuġin u mhux kuġin, ma jimpurtanix. Il-kuġini, għalija, l-iktar nies perikulużi…… TESSIE: Imma x'ridtni nagħmelf EDDIE: Dmirek taf biżżejjed x'inhu. Meta tkun ma' ġuvni, ħu x'inhu, namrat, għarus, ħabib, m'għandekx tagħtih il- ġenb u tmur tingħaqad ma' kumpannija oħra …… kuġini, ħbieb, huma x'inhuma…… u mbagħad taċċetta stedina ta' żifna u tħalli l-kumpann tiegħek f'rokna waħdu bħalma, ħal- lejt lili…… u lanqas bies ma titlobni biex tiżfen ma' ħadd- ieħor. Minn dik il-lejla, Tess, jien ħadt ides ħażina tie- għek…… ħadtek li inti kapriċċuża u li inti ma tgħoddx għal- miegħi. TESBIH: U le, Hadie, x'inti tgħid…:.. x'inti toħlom MO IL-MALTI EDDEE: Ma noħlom xejn. Naqtgħuha. Inti trid tmur il-parti. Trid tagħmel kapriċċik. Imma. kun af li jekk inti tagħmel ta' rasek, lili tfittixnix iżjed. Aqta' jiesek li-tarani…… TESSIE: Imiia dari iż-żejjed. Ma nistax-nagħmel pass bik. Tnti mela trid tjassarni mn'issa…… Tie, le, dan ma noq- għodx għalih. (tinfera tibki) EDDIE: Mur mela, u agħmel ta' rasek. (b'lehen sod u għoli) Jekk għada fis-sitta ta' wara nofs in-nhar ma narakx hawn hekk, aqta' jiesek li tarani iżjed b'għajnejk l TESSIE: itolfoqd Iva, jien immur; għax m'iniex irsira ; tiegħek. : ' EDDIE: Sabħa…… Mur, itlaq, mUur…… u agħmel ta' rasek.. TESSIE: (jinstema l-biki ta' Tessie). TESSIE tara li telqet lil EDDIE fil-Ġnien ta' Hastings, qabdet l-viriwel triq li tieħu għall-Bieb ta' Putirjal, tinrotta d-dmugħ b'maktur żgħir li ħarġet mill-borża. Kif sejra tilwi l- kantuniera ta' quddiem it-Teatru Rjal; jilmħuha sħabha weqfin fil-kantuniera tat-triq li tagħti għal-fuq il-Barrakka. ĠUŻA, SOFIHE, VIRA. jitħaddiu bejniethom, fiheaqt li jilmħu. Ħabat. tajjeb, infakkruha għal għada. , ĠUŻA : Iva, Vir, isa qabel ma tilwi l-kantuniera u tiħqa' sejra. Tmxi nilħquha. — ĠUŻA : Fejn sejra 7 TA Oqgħod ftit magħna. X'għaġla għandek9 Għadu tant il-ħin. TESSIH: Ma noqgħodx, Ġuża għax, biex ingħidlek, għandha tiġi z-zija Tereż, għax jumejn oħra sejra mat-tfal il-Kanada fejn żewġha. Għat-tmienja. kellha tkun id-dar. SOFIE : Jaħasra kont tiġi magħna t-Talkies. N: ilħqu tas-sebgħa l-Golisenm, Ħemm film ġdid…… mistagħġbin kemm hu sabiħ; : ' Aqta' Jresek Li TARANI lii TESSIB: Kont niġi…… grazzi ħafna, Sofie…… Jien nifħaq narakom darb'oħra… VIRA : Żgur li tarana…… Inti għada ġejja l-partij ta' Marie Rose, hux tassew ' 'PESSTE: Iva niġi…… Naħseb li niġi, jekk ma jinqala' xejn.. ĠUŻA: kif2.. me Ma tiġix 7…… SOFIE : Qis li ma tonqosx, Tess…… Aħna tal-kors tagħna, kol- Iha ġejjin… Subien u bniet…… A: X'għandek. Tess9…… Jaqaw daqsxejn waħda skun- ertata 9… Għandek g ajnejk ħomor… MPSSTI : le, le, xejm…… ħaġa żgħira….. SOFIE: Ħaġa żgira 2 A Inti dej- jem daħkana L- 'PSSTE : Biex ingħidlek, Vir, kellna daqsxejn ta' ġlieda jiena u Bddie…… inti taf kif inhu Bddie…… xejn m'hu bħall- ġuvintur l-oħra…… bħal sħabna ta' l-Università……fidhirhu li ma għandi mmur imkien jekk mhux miegħu…… u fettillu f'rasu li ma jħallinix niġi għal dan il-parti. VIRA : Isma' Tess, jekk inti lil Eddie toqgħodlu għal kull ma jrid bu, tista' tgħid li l-libertà spiċċat għalik, u ti għada jew pitgħada għad tindem li ntrabatt miegħu…… Isma' ninni, Tess, tħallihx jikkmandak. Tddarrihx tieħu l-permess minnn għandu għal kull pass li tagħmel, l-iktar meta jkol- lok tmur ma' ħbiebek għal xi parti U; żfin u x'naf jien. ĠUŻA: Sewwa. qiegħda. tgħidlek Vira, Tess…… tħallihx jik- kmandak. SOFIE: U dan għarus, aħseb u ara meta jkun żewġek. TESSIE: Le, mħux għarus, Sof… s'issa għadna namrati…… ilna nitkellmu xi sitt xhur. Il-papà u l-mamà għadhom ma SOFIE: Iktar u iktar, mela, m'għandekx tħallih jitla' fuq rasek…… ĠUŻA: Li kont jien, ili li tajtu l-qoffa. TASSIE: Għax biex ingħidilkom, fost il-ġuvintur li kont in- kellem, miegħu li s'issa ħadt grazzja. VIRA : l-aħjar ħaġa, mela, fittex li taħarbu u aqta' minn miegħu mill-ewwel, għax għada. jew pitgħada għad tindem, 1 12 IL-MALTI . s f'lnti, taf, Tess, kemm ġuvintur kont inkellem, u kemm kont nisserdqilhom. Meta ħabtu jikkmandawni, tlaqthom; il- lum mhux ħlief jiġru warajja biex jerġgħu jaqbdu miegħi: imma la-naf x'inhuma tajthom il-ġenb għal dejjem, n wrejthom li l-ebda raġel m'hu ser jitla' fuq rasi. Ix-xeħbiet vil-lum m'humiex dawk il-mogħoż ta' dari, ĠUŻA: La toqgħod taħsibha xejn, Tess, u ejja l-parti; meta jara li inti rna tajtx kas tiegħu, ma jerġ c ikellmek u jin- : jedik minn perties, kunerti, żfin, u x'naf jien, tibżax. SOFTE : Fijja, Tess, ejja. La titlifx okkażjoni bħal din. Ikun hemm Joe Sant, dak iċ-ċajtier li fil-ballu tal-Karnival kien tant ġgħalna nidħku. Charlie Frendo, li għamiel il-bussolotti u t-telepatija. ĠUŻA: Fijja, ejja… ħallik minn Kddie, Ba tiħux għalih. Aktar ma tikkuntentah, agħar. Dawn ma tridx iddarrihoni 7 jikkmandawk. VIRA : Inti, imbagħad, kemm ħadtha bis-serjeti…… mhux soltn tiegħek… daqskemm kont toħodhom ajt lil-dawk li 'kont tkellem dari malli tarahom qed igħiru meta xi student f'xi teq-parti, jew f'ballu, kien jiġi jiċċajta miegħek, jew : joqgħod jitħaddet miegħek f'rokna, jimpenjak għal xi żifna… TESSIE: Tassew, għandek raġun… imma dan Fddie donnu għamilli xi magħmul. SOFIE: Għandek tgħid li ħallejtu jitla' fuq rasek. ĠUŻA : Ara, Tess, agħlaq għajnejk u agħmel fattik. Jagħmel il- ' geddum għal xi jumejn u jgħaddilu. TESSIE : Fejn tafu kemm għandu rasu iebsu. Meta ra li jien ma ċedejtlux, heddidni li jekk immur il-parti/, jitlaqni għal kollox. ĠUŻA: (tidħak) Ħa, ħa…… u inti bżajt li titilfu. Jaħasra għa- lik. Messek għidtlu fl-aħħar minn ta' l-aħħar, il-ġuvintur, il- Jum il-ġurnata, roħsu u xbajna narawhom iduru ma. saqajna. Bħal Badie, hawn mija…… hekk messek għidtlu…… tara kemm kien ibaxxi l-għalla dak id-daqsxejn ta' serduk li għandek…… x TESSIE : Jien ma għidtlu xejn ħlief li jien m'iniex irsira tiegħu, u l-parigj immur… ĠUŻA : Ara li tiġi. VTRA.: Qis'li inti tiġi. AQra' JiESEK LI TARANI 113 ĠUŻ: Aħna sejrin, Tess… għax sar il-ħin, Sa nitilqu la ma tridx tiġi magħna t-Talkies. i TESSIE: Mhux għax ma xtaqtx niġi, imma, bħalma għidtilkom., għalija sar il-ħin ukoll… diġà qgħadt nitħaddet magħkom iżjed milli messmi…… iz-żija, dal-ħin, nistħajjilba diġà qiegħda d-dar: ma rridx li titlaq u ma narahiex. SOFIE : Saħħa, mela, Tess…… VIRA: Saħħa…… għada narawk…… 'TESSTE: Saħħa…… : L-għada. Fil-5 ta' wara nofs in-nhar, Il-Pjazza ta' Kastilja. It-Terminus tal-Buses ta' Ħal Lija. TESSIE: tk għadha kif waslet u tersaq lejn karozza tal-linja ta' Ħal Lija. Lill-konduttur. ddum ma titlaq il-karozza. ta' Ħal Tiija 2 , KONDUTTUR: Nofs siegħa. L-oħru għadha kif telġet. TESSIE : Kont daqsxejn waħda mgħaġġla. l (Jinstemu' d-daqq ta' horn ta' car. Ħoss ta' car jieqaf) ALEJO: (Jiftaħ il-bieba ta' quddiem. tal-ear u jistaqsi lil TES- SIEj Għalfejn int Tess7…… TESSIE: Ara s-Sur Alfjot Nistenna titlaq il-karozza ta' Ħal Lija. Għadha kif telqet l-oħra. Ikolli nistenna nofs siegħu oħra. ALFJO: Jekk int mgħaġġla nwasslek jien…… TESBIB: Mgħaġġla u m'inħiex…… Għax biex ingħidlek għadu kieku l-ħm…… X'ħin għandek Barunċin9 ALEJO: Il-ħamsa u ħames minuti. : TESBIE : Xtaqt inkun qabel il-ħin. Mistiedna f'partg ta' waħda ħabiba. tiegħi,….. tistudja. miegħi…… għadha kif tgħarrset ma' student ieħor, Joe De Brincat…… forsi tafu…… Partu ta' għerusija…… imma ma-nafx noqgħodx wisq għandhom… Lanqas naf x'nibda nagħmel…… : ALETO: Inti irkeb… 'PESSIE: Int għalfejn mt. Barunċin ALEJO : Jien għal-San Pawl il-Baħar…… għall-Villa..immur mqatta' siegħa fil-ġnien…… i TESSIE: Tajjeb…… jekk ghandek pjaċir u ma niskomodakx nista' niġi, , ALFJO : Bil-pjaċir kollu…… oqgħod ma' ġenbi… Jimporta 9 TESSTE: Jekk ma ndejqekx. imbagħad la tasal…… lid IL-Marrt (Hoss ta' ċaqliq ta' makna u miri ta' karozza. Daqq ta' horn). ALFJO: Ili żmien ma narak, 'Fess…… fejn hi rasek dil-ħabta 7 L-aħħar li rajtek fil- Vallu tal- Borża, peenni TESSIE: Ma tantx qiegħda noħroġ, Barun…… Irrid ingħid vidher bħal dari ġewwa l-Belt hlief fil-għodu biex imrimir l-Università… Ma' sħabi ftit għadni noħroġ se ALFJO : Deħerli li rajtek ma' ġuvni… xi ġimgħa ilu.:…. sejra lejn il-Barrakka….,. jiena u dieħel bil-karozza għal fuq Kas- tilja…… Rajt sewwa TESSIB: Iva… ma' bddie…… ALFJO: Bddie…… Nafu inpjegat il-Bank…… TESSIE : M'ilix nafu wisq…… ħbieb…… ALEJO: Jidher ħabib tal-qalb, Tess…… TESSIE: Ma nafx…… Naqbel u ma naqbilx…… ċerti ġuvintur, għalkemm jidhru dħulin, u kollha ħlewwa…… fl-aħħar jis- piċċaw biex idejquk…… malli jindunaw li hemm daqsxejn ta'. l-affezzjoni malajr jisserdku…… pass li hu pass ma jħal- lukx tagħmlu mingħajr il-kumpannija tagħhom…… jagħm- luk irsira tagħhom…… X'sekkatura l.:…. ALEJO : Mhux kollha xorta waħda. lnti, milli jidher, ma. jid- 'dispjaċikx…… ALFJO : Sejjaħli Alfjo… — Ħess see Jew lanqas trid di l-ħbieb l-antiki ssejħilhom b' isimhom 7 TESSIE : Tassew sekkanti. ABDEFJO: U allura rimedju wieħed hemm…… agħmel daqsxejn ta' sforz miegħek immifsek u tih il-bona servita, 'TESSIE: Il-lum riedni niltaqa' miegħu…… ninsab fuq ix- xwiek,….. Ma rridx kieku NONQOS…… wegħedt lil Marie Rose li għandi- piġiha għal dan il-partg tal-għerusija tagħha…… Emminni nħossni bejn in-nar u l-ilma…… aħjar id-destin ma laqqagħni xejn mna' din il-bniedem.. ALPJO : Tess… isma minni, Naf min għadda minn dan il- baħar, kien su jegħreq bħalek…… jien salvajtu seen jekk hu ta' karattru kif pinġejthuli, l-aħjar iddarrih xort'oħra…… ħafna minn sħabek jistgħu jgħallmuk kif għandek iġġib ruħek…… imma iNsSOMMA…… Issa ħallina minn dan għax dalwaqt naslu…… Fejn tridni mwasslek 7 'PESSIE : Jiena kieku ridt ninżel fejn il-knisja…… imbagħad mi jkunx fadalli wisq biex nasal id-dar ta' Marie Rose…… ma xtaqtx niskomodak iktar. X'waħda din i… X'ħin hu jekk jogħġbok 9…… L-arloġġ tiegħi ilu wieqaf mindu ħriġt mid-dar…… ADEJO: Il-ħamsa u kwart. TEBSIE :— Il-ħamsa u kwart… X'migbad nagħmel 7… Ghand- hom mnejn iżommuni bid-diskors u Ma jħallunix noħroġ kif ġieb u laħaq…… ALFJO: Kif2…… Mela inti m'intix sa tibqa' għall-parti 7 TESSIE: Kieku xtaqt nibqa'….. imma nibża' li jsir ħafna' ħin….. Tien kieku ma ndumx, kemm ngħidilhom li ġejt biex ma nonqosx…… ġejt biex nifirħilhom…… imma jiddis- pjaċini li ma nistax għax…… għax… Għidli int…… .Xi tgħid li ngħidilhom, Sur Baruni)…… ALEJO: Sejjaħli Alfjo, nerġa' ngħidlek…… u ħallik mill-kun- plimenti…… : TESSIE: Ngħidilhom Hi ħallejt il-mami fis-sodda, bid-deni…… li ma nistax noggħod…… ALFJO: Fhimtek…… Inżel u nistenniek…… Nieħdok miegħi l-Villa, tara l-ġnien, il-fjuri. ħ fjuri ta' Mejju…… xi ħaġa li għandek titgħaxxaq… għandi…… għandek tieħu gost…:.. imbagħad inwasslek id- Ma ndumux aktar minn tliet kwarti b'kollox. TESSTE: Te…… le… grazzi ħafna, Barun…… grazzi Alfjo…… grazzi. Ħallini ninżel…… sar ħafna ħin…… ma għandix żmien…… ALEFJO: Kemm inti mgħaġġla $ 'TĦSSTE: Iva…… jekk jogħġbok dftaħli l-bieba…… Nerġa narak darb'oħru…… l ALPJO: Meta2 - TESSIE : Għada…… pitgħada…… Inma issa mgħaġġla. Ikkom- ALEJO : Għada mela narak…… Forsi ma. tkunx ħekk mgħaġ- ġla……. Jien inkun fejn rajtek il-lum…… fuq Kastilja… nieħdok tara l-Villa. għal xi l-erbgħa. l 'TBSSIE: Saħħa, u grazzi, Alfjo…… Jekk ma jinqala' xejn terġa tarani. (Boss ta' tisbita ta' bieba ta' motor-ear) Grazzi. ' i Saħħa 'Pess…… 116 , iL-MALTI f Ħoss ta' makna, ta' tkaxkira, u miri ta' taxi. Daqq ta' horn. Wara ftit l-arloġġ tal-knisja. jdoqq il-ħamsa u nofs). TESSIE: Il-ħamsa u nofs, Ih' Kemm sar ħin' Donis, ħabiba ta' Tessie, ghaddejja. mil-triq u. tilmaħ lil TESSIK :— TESSIE: Kont sejra għand waħda ħabiba tiegħi…… tistudja miegħi l-Università… it-tifla. tas-Sur Adolf, neguzjant bil- ħanut tal ħwejjeġ, il-Belt…… Naħseb li tafha…… DORIS: Tva…… naghom…… Dik jidhirli tgħarrset lil-wieħed TESSIE : Jonqsu sena għal tabib. DORIS: U int, Tess, qiegħda l-Università7 — L- aħħar hi raj- tek kont għidtli- li sa tibda xi kors.. TESSIE : Iva, ta' spiżjara. DORIS: Nifraħlek…… Kif jgħaddi ż-żmien…… Tiftakar, Tess A meta, ħames snin ilu konna l-Iskola tas-Sorijiet ta' TESSIE : Xi żmien kien dak… Kemm kien isbaħ dak iż- żmien. DORIS : Issa…… nistħajlek mgħobbija bl-istudji hux tassew 7 TESSIE : Kieku l-istudji ma jimpurtax….. DORIS: X'inhu allura li qed idejqek…… M'intix għal qalbek 'TESSIE: Fejn naf…… fid-dinja, Doris, iktar ma tikber, iktar jikber il-ħsieb. Xi trid tagħmel…… kulħadd iħoss tiegħu A Jiddispjaċini, Doris, ikolli nħallik…… Xi darba. niġi narak, imma l-lum imgħaġġja…… DORIS : Forsi sarlek il-ħin għall-parti, hux tassew 2 TESSIE: Le, le…… issa tard…… għamilt il-ħsieb li nerġa' lura…… Qed nara…… Qed nara, 1notor ear ġej 'l- hawn… nara nħallikx…… Forsi jrikkibni…… (Ħoss ta' horn'u ta' car miexi, Jieqaf). TESSIE : (Lix-Chauffeur) Skużi…… mikri9 TESSIE : Jekk jogħġbok wassalni l-Belt. Malajr, jekk jogħġbok, għax daqsxejn waħda mgħaġġla. (Lil Doris) Sa nħallik, ori Saħħa…… Jiddispjaċini li kelli: nitilqek hekk mi- ajr. DORIS: Saħħa Tess. blalli min jarak, ( Tisbita ta' bieba ta' car tingħalaq. Hoss ta' makna tt tkax- kir ta' roti ta' car miexi, Daqq ta' horn 'l-hawn u 'l-hinni. CHAUFPEUR: Fejn tridni nwasedlek sewwa, sinjurina $ TESSIE: Ibqa' sejjer il-Belt. Iġħed għal fuq Kastilja…… 'il ġewwa mill-Vernon…… imbagħad ngħidlek jien fejn tie- qaf… Kemm jista' jkun ħaffef għax sarli l-ħin, CHAUFFEUR: Naħseb li sa kwarta oħra naslu, sinjurina. TESSIE: Ftit ilu l-arloġġ tal-knisja tar-raħal daqq il-ħamsa u nofs, GHAFFEUR: Dal-ħin- is-sitta neqsin kwart sa jdoqqu. TESSIH: Għaddi mill-iqsar triq GĦALFFBHUR: Kemm jista' jkun hekk sa nagħmel…… imma l-lum hemin traffiku kbir ta' mġenji deħlin il-belt… ġranet ta' hekk. Dal-ħin diġà dħalt tliet darbiet bin-nies il-belt. Kelli kirja oħra mir-raħal għall-belt…… imma ġejt għal- xejn; wasalt tard u l-familja laħqet telqet ma' karozza pri- vata ta' ħbieb tagħhom…… ma setgħux jistennew…… kienu mistednin il-Każin Malti. (Hoss ta' ctr tieqaf f'daqqa) TESSIE: X'ġara7 Għaliex waqaft 7 CHAUFFEUR : Għaddejja merħla mogħoż. 'TESSIE: X'ħin hu, jekk jogħġbok7 CHAUFFBUR : Is-sitta neqsin għaxar minuti, sinjurina. TESSTE: Ihl Kemm sar ħinl TESSIE: Agħti full speed, jekk jogħġbok. f Hoss ta' makna u ċaqliq ta' car. Daqq ta' horn 'l-hawn u 'l-hinn). GĦAUFFEUR : Naħseb li jkollna ngħawġu t-triq iżjed 'il qud- diem. TESSIE : Għaliex 2 L GHAUFFEUR : Jidhirli li l-lejla kellha tidħol ir-Reġina l-Belt. TESSIE: X'ħin9 CHAUFFEUR : Ma nafx ingħidlek sewwa…… Imma aktarx għat-tard. TESSIE: Filgħaxija forsi2 GHAUFFBUR.: Naħseb…… TESSIE: Mela aħiar tfittex ismuq, ħalli nfittxu naslu, jekk jogħġhok, 118 IL-MALTI CHAUFFEUR: Hames minuti oħra nkunu fuq Kastilja. Ma tarax kif f'erba' minuti wasalna t-telgħa taċ-Ċimiterjn ta' Braxia…… (panesa) Thi…… eħi…… TESSIE: X'ġara CHAUFFEUR : Il-Pulizija għamilli sinjal biex inwaqqaf. (Ħoss ta' car ieqaf f'daqqa). Ikollna ndawru għan-niżla. tal- Monmnent ta' Spencer, imbagħad nihqgħu sejrin għall-Belt minn Portu Novu. ' TESSIB: Dan għaliex 2 CĦAUFFEEUR : Għax għandha tidħol ir-Reġina l-Belt…… milli jidher għall Każin Malti jew għall-Palazz…… il-Bieb tal- Bombi magħluq bis-suldati, TESSIE: Ih'l- Kemm sa niddawru…… Dir-Reġina…… x'biċċa xkiel il-lejla…… Mexxi kemm tiflah jekk jogħġbok…… forsi naslu sa ftit minuti oħra. (Miri. qawiei u daqq ta' horn spiss. Pawsa, Ħoss ta' car jieqaf f'daqqa). TESSIE: Għax waqaft 2 GĦAUFFEUR : Ara x'għandi quddiemi sinjurina…… il-karozzi tal-linja kollha weqfin…… bilkemm għandi minn fejn ngħaddi. (Daqq. qawwi ta' horn, imbagħad miri qawwi ta' cari, Fl-aħħar irnexxieli naqla' 'l-barra…… TESSIE: Għaġġel qabel ma jilħqu l-karozzi ta' warajna, u jżommuna… ' CHAUFFER : Xejn la tibża'; dawk ma jilħquniex…… Ara kif għoddna wasalna t-Telgħa tal-Kruċifiss…… it-telgħa tat-triq il-ġdida…… żewġ minuti oħra nkunm fil-pjazza ta' fuq Kas- tilja…… . TESSIE : X'ħin hu GĦAUFFEUR : Is-sitta u tliet minuti…… TESSTE : Ihqa' sejjer 'il ġewwa mill-Vernon, jekk jogħġbok. GHAUFFEUR : Fejn trid tieqaf sewwa, sinjurina 2 TESSIE : Quddiem il-bieb tal-Ġnien ta' Hastings. (Daqq ta' horn. Ħsejjes ta' mixi ta' karozzi. Għajjat: ''Żej- tun, Mosta, Mellieħa…… Min hu għar-Raħal il-Ġdid. għal Birżebbuġa…… taż-Żejtun sejra''…… Pawsa. Ħoss ta' ear jieqaf). l TESSIE : Iftaħli l-bieba, jekk jogħġbok…… ma nistax niftaħ… GHAUFFEUR : Hawn; sinjurina: TKASTE: X'għandek tieħu 2 CHAUFFEUR: Tmien xelini, sinjurina….., flok nofs lira…… it-triq twilu, u kif taf -int…… mexxejtlek kemm stajt 'VESSIE: Ħa, nofs lira karta għandi…… CĦAUFFPEUR: Tsarrafhielek. (Pawsa) Sinjurina…… sinfu- Ara baqgħet sejra…… daħlet tiġri fil-ġnien…… SIDJUKINA LL… hawn il-bqija…… Lanqas tatni żmien insar- rfilha…… 'Tassew imgħaġġla biex lanqas setnniet il-bqija… sinjurina…… Baqgħet sejra…… (Ħoss ta' bieba ta' car tingħalaq u ta' car jitlaq). Ġejt…… Sten- nejtni, hix tassew 7…… be, le, ma mortx… mingħajrek… le, le…… ma jkun qatt Bd…… ma jkun qatt il jien immur imkien… Bżajt b'ma msibekx…… EDDIB: Ġejt TE ISSIB: U int skennejtni hux tassew 2 naħseb ( EDPIE: Tva Il-qoxra taż-żonqor taħbi l-irtuba tat-trab u l-ħmura tal-ħasveħa lid-dudu li fiħa jinsab… 'Pimxi fit-triq u tidħak n jaħsbu li tħossok bħal alla— ' bil-mażżra tad-dwejjaq marbuta. ma' għonqok, kull ħolm ta' ħajtek faħa, W.P.G. ĠUSTIZZJA Mal-lejl il-maġistrat mal-mara ġġieled. Fil-għodu mar għall-Qorti bil-geddum, U msejkna l-imħarrkin li ġew quddiemu. Għax ħabs u Malti fajjar dak il-jum. 120 'KRON AKA TAL-GĦAQDA Dun Karm Mogħti Gratifikazzjoni Mill-Gvern HANDNA l-pjaċir inħabbru illi l-Gvern għoġbu jagħti gri- tikazzjoni, barra s-somma ta' Pensjoni, HI DUN KARM għall-merti letterarji tiegħu li swew ta' ġid kbir għall-progress tal-Lsjen Malti. Ma' Dun Karm, il-'Għaqda' għandha biex tifraħ. ukoll. il-għaliex nistgħu ngħidu li l-ħidma tiegħu fil-kamp letterarju Malti dehret. mat-twelid tal-'Għaqda', u l-ġieh kollu li bih iżżejjen ismu jirrifletti wkoll fuq isem. il-'Għaqda'' di b'sal- ħitha Dun Karm keliu l-opportunità li mal-weraq tar-rand li bih bu kien diġa' iżżejjen f'żgħożitu bil-pinna poetika tiegħu fil-'Poglie d'Alloro'' iżid kotra ta' weraq tar-rand ieħor Malti meta, mħeġġeġ mid-dekan tal-kitba Maltija, Ġuże' Muscat Azzopardi, dik il-ħabta Bditur ta' 'Il-Ħabib', kien tħajjar iħaddem il-pinna tal-Musa Maltija u jdawwar ismu b'rand ġdid u hekk sabiħ li l-lum taħ l-isem ta' Poeta Nazzjonali, Taħt riżq il-'Għaqda ', li tagħha kien it-tieni President u Direttur tal-organu tagħha ''Il-Malti'', wara l-mewt tal-mejjet u qatt minsi Ġużċ Muscat Azzopardi, lilu ngħatat għall-ewwel darba l-Medalja tad-Deheb — Premju Muscat Azzopardi, Wara mbagħad l-Università ta' Malta għoġobha żżejnu bil-grad ta' D.Litt., (Hon. Caus.), u sena ilu, fost id-dekorazzjonijiet li ngħataw mill-Maħħuba Reġina Tagħna, lill-Poeta Nazzjonali tagħna, b'rikkmandazzjoni tal-Gvern, ingħatat id-dekorazzjoni ta' C.B.E. Din id-darba nistgħu ngħidu li fuq rikkmandazzjoni qaw- wija tal-Kunsill tal-'Għaqda', ħala kumpens tax-xogħol li għamel Dun Karm f'dawn l-aħħar tletin sena u fuqhom għall-ġid tal-Malti. bil-versi tiegħu, il-Gvern kompla juri l-qi- ma u l-gratitudini tiegħu f'isem MALTA lejn il-Poeta Dekan tagħna li għadu mimli bil-għomor u li nixtigulu jissokta. jgħix għal żmien itwal n jgawdi l-mistrieħ li bil-ħaqq kollu jistħoqqlu. KRONAKA TAL-GĦAQDA , 121 LAQGĦA TAL-MEMBRI TAL-GĦAQDA MAL-PROF. Fit-28 tax-xahar ta' Diċembru li għadda Membri tal- tGħaqda ' kellhom laqgħa b'Skerrp Parti mal-Professur: Dr. À. D., M.B.A.. u mas-Sinjura tiegħu, Mrs. Arberrv, fil-Kamra tal-Professuri, l-Università, fis-6 ta' wara nofs in-nhar. Dr. Arberrv. huwa Professur tal-Lsien Għarbi fl-Università ta' Cambridge, u awtur ta' diversi kotba fuq ill-etteratura, Għar- bija. Mal-mistednin kien hemm nkoll il-Professur Ġ. Presiden t Onorarju tal-'Għaqda', ii flimkien mal-Professur (alea, President tal-Għaqda ', laqqgħu lil kull Membru mal- Professur Arberrx, li ħa, pjaċir jitkellem magħhom u fuq ix-xogħol ta' kull wieħed li, tista' tgħid, huwa kittieb tal-Malti u ħadmu għall-progress tal-Malti. Il-Professur Arberrv, ħa interess fil- letteratura. Maltija, u, bil-ko-operazzjoni tal-Professur Aquilina, kemm dam hawn fostna, qara xi xogħlijiet letterarji Maltin, fosthom il-versi ta' Dun Kurm, li tiegħu għamel traduzzjoni tal- versi Non Onmis Moriar, Huwa biħsiebu jikteb xi ktieb fuq il- Lsien Malti u l-letteratura tiegħu. Waqt dan ir-riċevinent tkellem il-President tal-Għaqda ', il-Professur Galea, li fost. ħwejjeġ oħra semma dwar il-ħidma tal- Professur Arberrv. fil-qasam letterarju, il speċjalment dwar l-istudju li qiegħed jagħmel fuq l-istruttura etimoloġika ta' l-ilsna orjentali, Il-President qal li l-Professur Arberrv ħaqqu merħba b'mod partikulari għax hu ma ġiex jagħmel żjara qasira, bies, iżda baqa' hawn fostna bosta ġranet biex jieħu idea tal-qagħda, lette- raxja. fil-Gżira tagħna u hekk ikun jista' jagħraf. aħjar l-isvilupp tal- letteratura Maltija tagħna. ' (iħid-diskors tal-President tal-'Għaqda ' wieġeb il-Professur Arberrv, fejn fisser li hu jħoss ruħu onorat ħafna b'dik l-istedina mill-aqwa 'Għaqda'' letterarja; ta' Malta. Hu kien ċert li f'dik. il-laqgħa kien hemm: nies li jirrappreżentaw l-ogħla element kul- turali u l-klassi awtorevoli fil-qasam letterarju ta' Malta. Għal- hekk hu m s-Sinjura tiegħu jibqgħu jiftakru b'għoġba kbiri' din l-okkażjoni fiż-żjara taħhom lill-Maltin, IL-MArri ĦATRA TA' MEMBRU AKKADEMIKU Għandna l-pjaċir inħabbru illi s-Sur Reginald Vella 'Pomlin, Surmast Prinċipali fid-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni, ġie maħtur bhalu Membru Akkademiku tal-Għaqda. Il-merti tas-Sur R.- Vella Tomlin huma magħrufin biżżej- jed sew fil-kamp: letterarju, kemm fil-ħidma tiegħu għall-pro- gress tal-Malti, u f'hekk jidher h mexa fuq il- passi ta' missieru. il-qatt minsi, is-Sur B. B. Vella, li fil-ħidma ta' ibnu Reginald ħalla l-isbaħ tifkira. ta' wirt l-iktar għażiż għal ismu u għall- ġieh ta' BDsienna. Għalkemm żagħżugħ, is-Sur R. Vella Tomlin, f'dawn l-al- ħar sitt snin. tana l-isbaħ frott tal-ħidma tiegħu fil-kitba Maltija, kif jixhdu l-bosta kotba li s'issa ħarġu mill-pinna għal- liema. tiegħu, fosthom ta' min isemmi: l-Iskrittura Mqaddsa, Antoloġji ta' Proża u Poeżija Maltija għat-Tfal, Jalla s-Sur Vella Tomlin jibqa' jseddaq fil-ħidma tiegħu u jimxi 'l quddiem għall-ġid tal-Malti u tal-Għaqda għal għomor twil. RAPPREŻENTAZZJONI TEATRALI B'RIŻQ IL-GĦAQDA Hemm il-ħsieb li ssir rapprożentazzjoni teatrali fit-Teatru l-ġdid ''De Porres', tas-Sliema, b'riżq il-Għaqda, għal ħabta ta' nofs Ġunju. Fit-thejjija ta' din r-rappreżentazzjoni. sa jieħdu sehem il-Membri Akkademiċi, Patri Wistin Born, li minnu l-Għaqda rat ħafna ġid, u s-Sur Victor Apap, Teżorier tal-Għaqda u Direttur tal-Kumpannija Teatrali. 'STARDUST'', li sa tieħu wkoll l-akbar sehem f'din ir-rappreżentazzjoni. Il-Membri Akkademiċi ikollhom minn qabel avviż bid-data u ħin ta' tin ir-rappreżentazzjoni. u nittamaw 1i minn għandhom Ikollna l-akbar ko-operazzjoni, REĊENSJONIJIET Għal darb'olia s-Sur Ġ. Borg Pantalleresco. tanas-opra letterarja minn tiegħu: ktieb li-hu mera tal-personalità tal-awtur; lib wieħed isib hċejjee, proża u poezija, li jesprimu sentimenti mobbli u ħelwin, sentimenti mqanqlin minn ħbiberija, irġulija u ġenjalità: jiena: nħobh naqra. l-kotba. tas-Sur Ġużi Borg Pantallaresco għax fihom nara n-nis- tural u l-personalità tiegħu. Ġużi hu bniedem li japprezza. kull stima jew rigward ji jirċievi u għandu entollet biex ifisser, fi stil origi- nali u ħaj dak l-apprezzament tiegħu. Dan il-ktieb bu dekument ħaj ta' relazzjonijiet plawsibbli li jeżistu fost il-bredmin. S'ortunatament dan l-aħħar rajna bosta eżempji ta' kenmu jistgħu jkunv krudiki u ta' min imaqdarhom l-inġibiet fost in-nies, ti għalhekk wieħed iħoss għoġba meta jara li għall-inqas hawn min hu mqanqal minu spirtu ta' karità u rieda tajba. Dan l-ispirtu ta' rieda tajba jieħu sura. fil-poeżijiet u prożi. dwar il-Milied. Fihom il-qarreż jħoss sensi ta' hena u kuntentizza li jinħassu ġoneralment fil-festi sħieħ tal-Milied u s-Sena l-Ġdida. L-awtur jaf jes- primi f'versi ħajjin v espressivi dawk it-tqganqiliet ta' ruħ u x-xejrie tal-qalb. Huwa wkoll għandu sengħa biex jagħti kisja reliġjuża lill-pac- żija li jikteb fl-okkażżonijiet ta' għidjien imqaddsa. Aqraw x'sentiment reliġjuż fihom dawn il-versi li ġejjin:— Ni Mhux i ti bill. ikun minsuġ il-kliem: 7 imma tippersivadinir biss it-tieħa. tar-ruħ. li wasslifulna x b'tifkira. tagħha b'qalbha, bi fwieħa tas-Senut, ħallitulna. Imma. l-awtur ma jillimitax ruħu għall-okkażjonijiet reliġjużi biss. Fil-versi u fil-proża tiegħu b'ilsien Malti n b'ilsna, barranin, hemm eku ażjonijiet oħra soċjali jew familjari ta' ferħ u ta' pjaċir, Hu idher li għandu għal qalbu wisq il-konċett nisrani tal-familja u jaf jip- profitta minn ġrajja jew episodji familjali biex fisser il-fawra ta' henu H toħroġ minn qalhu meta-jara jseħħu l-ferħ u l-barka fil-familja. Magħ- mmudijiet, żweġijiet huma għall-awtur ispirazzjoijiet sublimi għall- muża ġenjali tiegħu, għax fihom hu ara. t-trijonf' tal-familja u l-qofol tas-soċjetà nisranija. ; Tmma f'dan il-ktieh il-garrej ma jsibx noti ta' ferħ biss; hemm ukoll dehriet ta' ħajja fqira u bla ħajr; ta' faqar u ta' xorti ħażina. Il-karba tal-fqir, it-tnehida tal-iltim iqenqlu mogħdrija fil-qarrej li jaf iħobħ u jħenn, Wara li qrajt dan il-ktieb, jiena ħassejt konfort u sodisfazzjon għax- siht li f'dawn iż-żmenijiet materjali għad ħaqa' raġġi ta' ħajja spiritwali u artistika, Għalhekk jiena nħajjar. lil-dawk kollha. H għandhom sens Iż IL-Manri artistiku u li japprezzaw il-ġmiel u s-sedga, li jakkwistaw kopja ta' din l-opra, Il-ktieb hu sahiħ, stampat tajjeb, ta' għamla pjaċevoli u joqgħod fil-wisa maġenb kotba ti joħorġu barra' minn Malta; Dan il-ktieb iżal- jen kull librerija u jixraq li jinxtara minn kull min għandu għal qalbu l-letteratura u l-arti. Bari — Arti Gruphiehe, Melillo, 1956, Din hi kontribuzzjoni fuq waħda mill-aqwa 1 mill-eqdem okkaż- żjonijiet reliġjużi ta' Malta, Il-Ġimgħa l-Kkbira ma hix festa reliġ- juża ordinarja, iżda hi ġrajja ta' kull sena li tiġħor fiha hosta elementi: fiha elementi reliġjużi, t adizzjonali, folkoristiċi u drammatiċi Fi ktieħ tiegħi (Il-Knisja Ta' Ħal Qormi) barra d-deskrizzjoni tal- IEEX oni tal-Ġimgħa l-Kbira f'dak ir-raħal, jiena kont spjegajt kif il-purċissjoni hi ġejja mill-Musterv Plawvs, li kienu wisq komuni fil- Medio Evo. Imma barra dan hemm ħafna: ċirkostunzi oħra marbutin ma' dik il-purċissjoni li daħlu biż-żmien jew bid-drawwiet ġodda. matul is-sekli 1; ilha toħroġ din il-purċissjoni. L-awtur fisser kif dari l-purċissjoni tal-Passjoni ma kinetx toħroġ nhar ta' Gimgħa kullimkien. Dwar id-dewmien tal-purċissjoni, dari f'xi rħula l-purċissjoni. kienet toħroġ nhar ta' Ġjmgħa fil-għaxija u adum barra sa wara nofs il-lejl. Difatti kienu jgħidu li l-purċissjoni toħroġ il-Ġimgħa u tidħol is-Sibtl Ta min isemmi wkoll Ii f'bosta rħula l-vari u s-simboli l-oħra, wara l-purċissjoni ma kinux jidħlu fil- iżda kienu jaslu sa quddiem il-bjeb biss, u wara jeħduhom bil- l-imħażen għax il-knisja kienu jkunu jridu jwarrbu minnha i d L il-qalb, iżejnuha u jarmawha ħid-damask ġir l-kwejjeġ ta' luttu u s għall-glorja ta' nhar is Fil-paġna 10 hemm risommi statwarju jismu Carmelo, Naħseb li l-awtur qiegħed jjirriforixxi għal Mastru Carmelo Mallia ta' Hal Qormi, statwarju famuż li fil-bidu ta' dan is-seklu mela l-knejjes. u l-kappelli ta' Malta u Għawdex bl-istatwi tiegħu. L-awtur isemmi t-trombettiesi u l-mużiċisti li jimxu qabel l-istatwa tar-Redentur u' qabel l-istatwa tal-Kruċifissjoni. Iżda ta' min jinnota li t-trombettieri jdoqqu daqqa: biss f'kull salib it-toroq jew kantuniera. Ta' min isemmi wkoll li wara l-Monument jimxu orba' vjolinisti li jak- kompanjaw kor ta' tfal ikantaw il-Miserere. Hemm imsemmi wkoll li l-vara tad-Duluri f'Hal Qormi jerfgħuha l-bejjiegħa. tal-ħobż, mela ta' min isemmi wkoll li f'dak ir-raħal l-vars tal-Kroċifissjoni aktarx jeħduha n-nies tax-xatt, dari kienet f'idem in-nies tal-faħam. Fil-kuntratt ta' ftehim li sar fis-sena 1788. bejn il-Konfraternità tar-Rużarju u dik tas-Sagrament tal-Belt Pjnto dwar is-sehem ' tagħ- hom. fil-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira, hemm imniżżel: — bħala xħud Vincenzo Barbara. Tgħid dan kien antenat tal-famuż Censu Barbara, imsemmi fl-istorja ta' Malta u fl-istorja ta' Napuljun' S'issa għadu mhux magħruf fejn twielet Censu Barbara, għalkemm jaħsbu li hu kien Qormi, REĊENSJONIJIET 125 Dan l-estratt jibqa' dokumentarju fuq il-Ġimgħa l-Kbira. f'Malta u 'l-quddieni għandu jservi ta' riferenza għal min ikun irid jikteb dwar din l-okkażjoni li sfortunatament qiegħda kull ma tmur titlef mis- sollennità. tagħha. Għalhekk is-Sur Cassar Pullicino jistħoqqlu kull tif- ħir u inkoraġġiment. ID-DAWL TAL-ĦAJJA — Rumanz ta' Ġużi Chetcuti — lux Press, 1957. pp. 162. Dan hu l-owwel rumanz ta' poeta Malti li jirrappreżenta x-xejra ġdida fil-qasam letterarju. Chetcuti jagħmel sehem mill-iskola li tat ħajja ġdida u espressjoni dinamika. lill-poeżija Maltija, u issa ħareġ Wdan ir-rumanz imfassal fuq ix-xempji ti qegħdin jidhru f'ċentri kul- turali moderni. Il-ktieh bu taħt għamla ta' rumanz dokumentarju taż-żmien ikrah li għaddiet minuu l-Gżira tagħna matul l-aħħar gwerra, u fih kwadru ħaj tat-twegħir u qirda li sibna ruħna fihom aħna li għexna f'dawk iż- żmenijiet koroh. L-awtur sawwar il-persunaġġi tar-rumanz tiegħu fuq nies ordinarji li kienu jgħixu f'daw is-snin ta' qilla. Renġ, Mariju. Anna, Dun Salv jirrapprezentaw eluf ta' nisa u rġiel Maltin li sabu ruħhom maqlugħin mill-kenn ta' darhom u mtajrin 'l hinn u 'l- ħawn mal-buffura ta' qellet il-gwerra. Imma l-awtur ma għażelx biss persunaġġi ordinarji; kieku għamel hekk, kien jagħtina rumanz ġwejed, ħiemed u ħla. ħerqa. Għalhekk hu daħħal persunaġġ straordinarju, bniedem ta' kruha f'ġismu, f'għamilu u fi ħsiebu, hiex il-kuntrast li jagħmel man-njes komuni jżid iqajjem eċċitament u kurżità fil-qarrej. Bis-saħħa ta' dan il-bniedem straordi- narju mlaqqam 'il-Waħx' l-awtur seta' joħloq sitwazzjonijiet u emoz- zjonijiet li jagħmlu effett khir fir-rumanz u jħeġġu l-ħrara tal-qarrej. Għalkemm dan ir-rumanz hu ta' stil modern, ma fihx dawk it- teoriji u dawk l-implikazzjonijiet li ma jgħoddux għal kulħadd, u li ta' sikwit naqrawhom i'rumanzi moderni. L-awtur hu mqanqal minn sens ta' ħniena u roliġion kif jidhru minn ħafna riflessjonijiet li jistgħu icqogħdu fi ktieħ reliġjuż. It-tema tiegħu hu: ''Qatt taqta' qalħek mis- slaleb ta' did-dinja. Dawn igħaddu. Hemm fuq kollox 'Ala … Alla ħanin u tal-ħaqq. iċ Ħaġa milli laqtitna. l-aktar hi l-għadd ta' deskrizzjonijiet ċari. eżatti, ħajjin u ħabrieka, Jidher li l-awtur għandu immaġinazzjoni u jaf kif ifisser fil-kitba dak li joħloq f'moħħu. Din lii sengħa li ftit kit- tieha huma mħarrġin, fiha u għalhekk tolqot sħiħ f'dan il-ktieb. Ma nistgħux insemmu d-deskrizzjonijiet kollha li jżejnu dan ir-rumanz imma x-xena tal-ħajja. xelter u l-qirda tal-baħrin wara l-għarqa tal- ħastiment tagħhom, ma jistgħux ma jimpressjonawx lill-qarrej. Madan- kollu l-awtur ma jillimitax ruħu għall-elemen deskrittiv ħiss; hu jinqeda wkoll bl-element patetiku biex iżid iqajjem interess u ħrara fil-qarrej. L-awtur jibni l-ġrajja tiegħu fuq fatti sodi u interessanti u qajl qajl jinseġ it-truf tal-ġrajja sakemm jiġborħom u jdommhom f'għoqdn ta' elimax potenti. (mma matul il-milja tal-ġrajja hu ma jħallix għal ħin wioħed biss jintesa l-iskop ewlieni: ir-rebħa fuq il-għawġ n n-niket tal- ħniedem li jittama f'Alla. , 126 l IL-MALTI Dan ma hux rumanz li tista' tiddeskrivih. f'reċ din. Wieħed irid jaqrah mill-bidu sa l-aħħar biex jifhmu, igawdih u jgħożżu, għalhekk il-parir tagħna lill-qarrejja hu li jfittxu jixtruh. bla telf ta' żmien. Hu ktieħ tassew ta' min jakkwistah, miktuħ tajjeb, staln- pat tajjeb, fih żhalji mill-anqas. Naħseh fil- l-paġna 34 il-Ġermanja tis- semma hi żhall, Naħseb ukoll li awtur mesa jsemmi kif Renċ wara li ikkumbatta fi Franza, kien ġej lura lejn Malta mill-Kġittu. Ma tidherx sewwa wkoll ir-raġuni għaliex minn Ħal-Bajjada Rabat, fejn in-nies kienu jmorru biex jeħilsu milllbalal, il-persuna ewlenin tar-rumanz niżlu l-Belt u marru joqogħdu Ssn Ġiljan minn fejn in-nies kienu ħarhu minħaħba l-periklu tal-balal. Dawn huma rqaqat żgħar li nin jnaqqsux mis-siwi tar-rumanz Hi hi wieħed mill-isħaħ li ħarġu F'Malta s-sena li għaddiet, sjoni qasira bħal (i. FIS-SALIB IMQADDES FL-ARTT' ta' Karmenu Vassallo. It-tiiħir lill-Awtur ma nagħmlux jien għax ġa għamluh bil-miktuħ fl-istess ktieb il-Monsinjur Professur Giuseppe Sapiano Ph.D.. H.E.L. u l-Eminenza Tiegħu Kardinal Celso Costantini, l-Awtur: tal- SGROCIFISSO NELL'ARTET, li minnu Karmenu Vassallo għen ruħu fit-tiswir tal-ktieb tiegħu IS-SALIB FL-ARTIU bis-sensja u l-ħarka ta' l-istess Prelat Awtur. Igħidilna l-Awtur: il-filosofija tgħin it-teoloġija um l-arti tgħin ir- Rdiġjon; jien inħoss inżid ukoll, li l-Kruċifiss huwa r-ruħ li tagħti ħajja lill-poeżija. Karmenu Vassallo twieled Poeta, poeta li jaf sewwa jħaddem il-ħsus. kollha tal-qalb; għandna ; żiegħu versi j'Nirien' għandna l-versi mielsa Kwiekeb Ta' Qalbi', jaf iħaddem il-proża daqs il- poeżija: alla taż-Żgħażagħ; tSant'Injazju'' barra mit-traduzzjonijiet mill-Ingliż għall-Malti '' rajja. ta' Żewġt Tbliet' u mit-Taljan għall-Malti —Riefnu', il-lum, dewwaqna fi proża l-ħlewwa poetika IS-SALIB IMQADDES FL-ARTT', ħlewwa ta' żewġ Awturi magħrufin, il-Kardinai Celso Costantini u l-Poeta Karmenu Vassallo. Mhux ta' b'xejn dan ix- xogħol letteririu-storiku ġie mfaħħar u mhierek minn Monsinjur Arċisqof Metropolitan Sir Michele Gonzi. Il-ktieb huwa mibni fuq ħamest irjus: 'ĠĠrajja tas-Satb', —Kif Sallhu 'l-Ġesti' b'ħafna tagħrif interessantissimu u żgur mhux magħruf minn bosta u hosta qarrejja, Xi tgħidilna s-Soru Agostinjana Ennmerieh dwar it-tislib ta' Ġest; tagħrif importanti ħafna biex iżżid iktar tit- qanqal id-devozzjoni u l-imħabba lejn Ġest: Kruitiss. ''Sehem il-Kruċifiss fl-Arti' fejn insibu lista. ta' Pitturi kbar intornazzjonali li bil-Kruċifissi tagħhom aktar kaħbru l-ġieh ta' l-Arti tal-Pinzell. ''Riflessjonijiet fuq il-Kruċifiss'' dwar is-sentimentaliżiu ta' l-Iskulturi u l-Pitturi muri fil- Kruċifissi tagħhom. Prosit minn qalbi lill-Awtur u nixtieqlu suċċessi f'suċċessi billi l-qar- rejja. Maltin jagħrfu s-siwi letterarju u morali fil l-kitba tiegħu. Abela, Ġużi Għada Agius, Anton Għaliex Ż Il-Ħsibijiet Ewlbnin fl-Ewwel. Ktieb tar-Rumanz ''Pesta Soċjali Aquilina, Prof, Ġ., B.A., LL.D., PH.D. (Lond) L-Istorja ta' Ġużepp l-Iswed Aquilina, Pawlu Marzu Tiegħi Gartana, Vincent Fil-Gonna Botaniċi, Melbburue Fi Twelid Danjel Cassar Il-Poeta u l-Ħolqien … (tustizzja Cassar, Manwel Fuq Min Iduq Timet in-Nil … Ċromena, A. BEtimoloġija. ta' Ismijiet. Preca. bħala Filologu Studji Filoloġiċi Il-Kavalier Ġużà Muscat Azzopardi. Sardou Aqta' Jiesek i Tarani. EDITUR Il-Malti fl-Iskejjel Kronaka tal-Għaqda … l It-Tagħlim Grammatikali Temijiet ta' Toroq faneoh, D.M. Santu Wistin fil-Ħsieb u l-Qalb ta' Dun Karm . faċċ, 78 ; 710 ; ot 101 ġa Ir-Riħ Isfel… 5,70 Ħġejjeġ . gL- Kleġija . Is-Sebħ 3778 Mieatlef Grimsud, G. Cocktail Cabinet 075 Reċensjonijiet ma ta ma ma me ma 27, 64,-94, 123 Sant, Rev, K., Lic.D., D.D., Lic, 8, Soript;, B.A.' San Franġisk u l-Għasafar … 6