ALESSANDRO FARRUGIA L-Iskultur tal-Vara tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien Skond l-istorjografu popolari Pietru Pawl Cas- tagna, l-awtur tal-vara titulari tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien, hu l-iskultur Żejtuni Alessandro Farrugia. Dejjem skond Castagna, Alessandro Farrugia lesta din il-vara, xogħol tassew mirqum fl-injam, fl-1829, imma fis-sena 1885 l-istess vara ġiet ''rinovata' minn Mastru Pawl Bugeja (Ara P.P. Castagna, L-Istorja Ta' Malta Bil-Gżejjer Tagħha, I, 1888, p. 205.) Chevalier Rafel Bonnici Call jgħarrafna illi l-vara titulari tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien hija l-aħjar xogħol li Alessandro Farrugia għamel f'ħajtu, u jissokta jgħid illi 'fl-1885 ġiet irranġata ftit aħjar taħt id-direzzjoni ta' Ġuże Cali imma ma sarx kollox kif ried hu għax ir-raġġiera bil- ħamiema li ried jagħmel bejn il-Madonna u l-Anġlu kienet tqum wisq u l-flus inħlew billi għamlu pedestall u bradella ġodda' (Ara Kan. Vinċ. Borg, 'Il-Knisja Parrokkjali Ta' Ħal ĦJIEL BIJOGRAFIĊI L-iskultur Alessandro Farrugia, bin Giuseppe u Domenica neċ Abela, twieled iż-Żejtun fit-2 ta' Frar 1791. It-tifkira tal- magħmudija tiegħu, fir-reġistru tal-Parroċċa, taż-Żejtun, tgħidilna li twieled fid-distrett taż-Żejtun imsejjaħ Casal Pasqualino, u li fil-fonti tawh l-ismijiet ta' Alexander, An- nuntiatus, Julianus, Candelorus.' Milli jidher, dawn l-ismijiet ma kienux wisq komuni fil-gżejjer tagħna; tabilħaqq, Pietru Pawl Castagna jgħarrafna li fost il-poplu, l- iskultur Alessandro Farrugia kien magħruf bil-laqam ta' Mastru Xand.2 Skond l-istess Castagna, Alessandro Farrugia tgħallem is- sengħa ta' l-iskultura mingħand Mariano Gerada (1766-1823).5 Imma min hu tabilħaqq l-iskultur Alessandro Farrugia2 Fit-8 ta' Novembru 1814, Alessandro Farrugia żżewweġ lil Marianna neċ Camilleri, armla minn Giuseppe Zahra.$ Minnha kellu mill-inqas tlett itfal: Michele, li twieled fl-24 ta' Settembru 1815; Columba Rosa; li twieldet fis-17 ta' Jannar 1817; u Giovanni li twieled fl-20 ta' Ottubru 1819. Mir-reġistri tal-magħmudija tal-Parroċċa taż-Żejtun nafu li t-tfal ta' Alessandro Far- rugia kollha twieldu fid-distrett taż-Żejtun imsejjaħ Casal Bisbut. Alessandro Farrugia miet fl-4 ta' Diċem- bru 1871, fl-età ta' 80 sena. L-indirizz tiegħu fid-data tal-mewt kien No. 28 Strada Buonconsiglio, Żejtun.S Difnuh fil-Knisja Parrokkjali taż-Żejtun. : Arkivju Parrokkjali Żejtun, Liber Bapt. Il-Parrini ta' Alessandro fil- magħmudija kienu Lorenzo Fenech minn Bormla u Caterina mart Giuseppe Fenech miż-Żejtun. P.P. Castagna, Malta bil-Gżajjar Tagħha u Li Għadda Min Għaliha, Ill, 1888, p. 107. Arkivju Parrokkjali Żejtun, Liber Matr. Ara Arkivju Parrokkjali Żejtun, Liber Bapt., 1808-1818, p. 215 u p. 253, kif ukoll Liber Bapt., 1818-1822, Public Registrv Valletta, Att tal-Mewt No. 3894 tal-1871. F'dan id-dokument il-kunjom ta' xbubit omm Ales- sandro Farrugia nsibuh imniżżel Formosa. Dan aktarx sar bi żball għaliex fir-reġistri tal-Parroċċa taż- Żejtun il-kunjom tan-nannu matern ta' Alessandro Farrugia dejjem insibuh imniżzel Abela. Giovanni Farrugia (1819-1902), bin Alessandro, kien skultur ukoll; dan nafuh mill-kitba ta' Castagna, kif ukoll mill-Att tal- Mewt, fejn hemm miktub b'mod l-aktar ċar li Giovanni kien jeżerċita l-professjoni ta' skultur. L-istess dokument jgħarrafna li Giovanni Farrugia miet fil-11 ta' Frar 1902, fl-indirizz No. 30 Strada Buonconsiglio, Żejtun.$ Milli jidher, keinm Alessandro Far- rugia, kif ukoll ibnu Giovanni, qatt ma ħarġu jgħixu barra miż-Żejtun. X'aktarx li Alessandro Farrugia kien l- aktar skultur prolifiku tal-gżejjer tagħna matul is-seklu dsatax. Ħadem xogħol skul- torju fil-ġebla Maltija, fl-injam u fil-kar- tapesta. Ipprattika s-sengħa tan-naqax u għalhekk jista' jissejjaħ fil-veru sens tal- kelma carver, iżda kien ukoll modellatur u ħadem bosta statwi fil-kartapesta. Il-fonti prinċipali tax-xogħlijiet ta' Alessandro Far- rugia huma tnejn: (1) il-gazzetti kontempo- ranji; (2) il-lista ta' l-istatwi li ġabar l-istoriku Castagna. Jeħtieġ jingħad li f'dan il-qasam, ninsabu neqsin ħafna minn dokumen- tazzjoni permezz ta' kuntratti notarili. Fuq kollox, f'din il-kitba qasira sejrin insemmu biss xi xogħolijiet ewlenin ta' Alessandro Farrugia. L-istatwa ta' l-injam tal-Lunzjata, il- vara titulari ta' Ħal Tarxien, dejjem tingħadd fost l-aħjar xogħlijiet ta' Ales- sandro Farrugia. Dwar din il-vara, E.B. Vella kiteb hekk: ''Milli jidher mill-kun- tratt magħmul fl-1827 quddiem in-Nutar Feliciano Giardina, din l-istatwa ta' l-in- jam ħadimha Mastru Xandru Farrugia… L-istatwa ġabuha nhar il-Ħadd ta' qabel il-festa tal-Lunzjata (f'Ħal Tarxien) fl- 1629..5 Achille Ferres kiteb dwar vara titulari oħra li ħadem Alessandro Farrugia — dik ta' l-Assunta ta' l-Imqabba: 'Fra gli oggetti di mediocre merito ci piace di accenare la L-induratur Pierre Darmanin jaħdem fuq ir-ridekorazzjoni tal-vara tal- Lunzjata, xogħol li sar bid-direzzjoni ta' Dun Ġino Gauchi tal-Kumm. (Karnaġjon Michael Camilleri Cauchi) Xieraq li nfakkru wkoll li Alessandro Farrugia ħadem fl-injam il-vara titulari ta' San Pawl ta' Ħal Safi; din il-vara ħarġet għall-ewwel darba fil-purċissjoni mat-toroq ta' Ħal Safi fis-sena 1840. L-iskulturi li ħadmu vari titulari dejjem ġibdu lejhom is-simpatija tal-Maltin u kisbu popolarità kbira għaliex hemm tendenza li xogħlijiet ta' din ix-xorta dlonk isiru s-sim- bolu tal-belt jew tar-raħal fejn ikunu meqjuma. Iżda ma rridux ninsew ukoll li Alessandro Farrugia kien imfittex ħafna biex jaħdem fil-ġebla Maltija statwi u niċeċ stradali. Insibu bosta tifkiriet tal-ħidma ta' Farrugia fil-qasam ta' din il-fergħa ta' arti Public Registrv Valletta, Att tal-Mewt No. 529 tal-1902. E.B. Vella, Storja ta' Ħal Tarxien u Raħal Ġdid, Malta, 1932, pp. 219-220. X'aktarx li din is-silta fiha printing error fejn jingħad li l-kuntratt tan-Nutar Giardina ġie pubblikat fl-1827. Feliciano Giardina beda jeżerċita l-professjoni ta' Nutar fl-1831 — ara Dr. Anthonv Attard, Index of Notaries (1465-1894), Malta, 1979, p. 21. Castagna jgħid li Alessandro Farrugia lesta l-vara tal-Lunzjata fl-1829, u f'dan il-każ ma jidhirx li nistgħu niddubitaw mill-kitba ta' awtur kontemporanju ta' Farrugia. Madankollu, ikolli nistqarr li għadni ma ltqajtx mal-kuntratt għall-kummissjoni tal-vara tal-Lunzjata ta' Ħal Tarxien. Ara Fr. Joseph Micallef, L-Istorja ta' Ħal Safi, Malta, 1980, p.74-75. MID-DJARJU TAL-PARROĊĊA MARZU 1992 Tarxien Vittmi tat-Tieni It-Tnejn, 2: 7.00 p.m. Fid-Dar tal-Kap- Gwerra Dinjija. pillan: Laqgħa għall-— 4 fiigħa, 19: SOLENNITÀ TA' SAN għadeljes. , ĠUŻEPP, GĦARUS TA' L-Erbgħa, 4: L-ERBGĦA TA' L-IRMIED MARIJA VERĠNI. — Bidu tar-Randan Imqad- 10.00 a.m. Inawgurazzjoni des. tal-WIRJA PARROKKJALI Funzjoni tat-tqegħid ta' l- — 'ĦAL TARXIEN 400 irmied. SENA PARROĊĊA 1592- 6.00 p.m. Fis-Sala ta' l- Agostinjani: Il-Finali tal- QUIZ: 'Ħal Tarxien — 400 L-Erbgħa, 11: 5.30 p.m. F'Dar Nażaret: Is-Semi-Finali tal-QUIZ: 'Ħal Tarxien — 400 Sena i Parroċċa: Sena Parroċċa'. Jippre- Il-Ġimgħa, 13: 7.00 p.m. Fid-Dar tal-Kap- , siedi Mons. Vigarju, An- pillan: Laqgħa għall-ġeni- netto Depasquale. turi li għandhom lil ulied- ġ ra ' ' Is-Sibt, 21: 7.30 p.m. Fil-Knisja ta' l- hom għall-magħmudija dan Erwieħ: Ġilabrazzjoni ix-xale Marjana bbażata fuq l- Is-Sibt, 14: 6.00 p.m. Fil-Knisja Par- AKATHISTOS bis-sehem rokkjali: Quddiesa b'suff- tal-Kor Parrokkjali fl- raġju għall-Mejtin minn Ħal okkażjoni tar-Raba' Ċenti- Tarxien, Vittmi tat-Tieni narju. wera Dinji: Il-Ħadd, 22: 10.30 a.m. Fil-Knisja ta' l- Il-Ħadd, 15: 10.00 a.m. Inawgurazzjoni Ursolini, Guardamangia, Żn u tberik tal-Monument Quddiesa mill-komunità Tifkira tal-Mejtin minn Ħal ikompli f'paġna 22 popolari fil-gazzetti kontemporanji. Nagħtu biss żewġ eżempji. Il-Gazzetta // Trionfo Della Religione, fil-ħarġa tas-6 ta' April 1843 (p. 56), tgħidilna li fl-1839, Alessandro Farrugia lesta n-niċċa tal-Madonna tal-Konsolazzjoni fil-kantuniera li tagħti għal fuq Strada Reale, fil-Gudja; l-istess gazzetta, fil-ħarġa tas-27 ta' April 1843 (p. 68), tfakkarna li fis-6 ta' Lulju 1834, fil- pjazza ewlenija tal-Gudja, tqegħdet l-istatwa ta' San Ġużepp, xogħol ta' Alessandro Farrugia miż-Żejtun. Fost il-kummissjonijiet ta' Alessandro Farrugia, xieraq li nfakkru wkoll il-vara tal- Kunċizzjoni tal-Parroċċa tal-Birgu. Tabilħaqq, din il-vara għandha rabta interessanti ma' ġrajja storika li seħħet f'pajjiżna. Il-vara tal-Kunċizzjoni ttieħdet il-Birgu fit-2 ta' Diċembru 1838, u l-inawgurazzjoni tagħha tinsab imfakkra fi djarju li kiteb Sir Hector Greig dwar iż-żjara li għamlet Queen Adelaide fil-Gżejjer Maltin.12 Ta' min isemmi wkoll li skond l-istoriku Castagna, Alessandro Farrugia ħadem fl-injam il-figura ta' Kristu mejjet għall-monument tal- purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira li toħroġ minn San Ġorġ, Għawdex. Skond Castagna, din il- vara tlestiet minn Alessandro Farrugia fis-sena 1844.18 Madankollu, għandna ħjiel li sa mis-sena 1809, fil-Knisja ta' San Ġorġ kienet diġà tinżamm l-istatwa ta' Kristu mejjet. Hawn tabilħaqq statwa ma tissem- miex, għalkemm wieħed ma jistax jimmaġina Monument bla statwa. X'aktarx li fl-1844 reġgħet saret l- istatwa ta' Kristu mejjet mill-ġdid għand Alessandro Farrugia.