LEHEN IL-MALTI JISSIEHEB FIN-NIKET TA' L-ARMLA MARGUERITA ROPA, IL-FAMILJA TAGĦHA U ĦUTU FIL-MEWT TA' ŻEWĠHA LAURENT, GHAWDXI MIX-XAGĦRA, LI GHALKEMM GHEX U KITEB BIL-FRANĊIŻ BARRA MINN MALTA, BAQA' MALTI F'RUHU U ĦARES IL-ĠIEH TA' LSIEN MALTI FI ŻMIEN META BARRANIN U XI MALTIN QADDEJJA TAGĦHOM KIENU QEGĦDIN JAGĦMLU MINN KOLLOX BIEX IŻEBILHUH ĦALLI POSTU JIEĦDU LSIEN BARRANI Ta' P.Prju K. RAPA, O.P. MA kellix ħsieb nikteb fuq ħija Lsurent Ropa. Jekk kellu jinkiteb xi ħaġa dwaru, deherli li dan ma kellux isir minni imma minn xi ħadd barra mill- familja tagħna. Kien il-Professur Ġuże Aquilina li talabni, wara l-mewt ta' Laurent, li nikteb xi ħaġa 'fuq dak li niftakar fuqu'. B'dan jiena nif- hem li l-għan ta' dawn l-erba' kelmiet m'huwiex li nfaħħar lil ħija, imma nsemmi xi rqaqat tal-ħajja tiegħu li kienu jibqgħu moħbijin kieku ma nsem- mihomx jien. Għall-imħabba ta' ġensna u ta' l-Ilsien Malti lqajt it-talba tal-Professur Aquilina. Nibda billi ngħid lil min ma jafx, li hawn Malta nkiteb fuq ħija Laurent fit-Tieni Ktieb 1937 ta' Il-Malti ta' l-Għaqda (illum Akkademja) kif ukoll fin-numru 12/58, Marzu 1958, tas-sensiela 'Tajjeb li tkun taf', artiklu li sewwa sew fidax-il ġurnata qabel il-mewt ta' Ropa, nġieb tista' tgħid kelma b'kelma fin-numru 421, 18 ta' Marzu 1967, ta' Ir-Review, Dawn it- Tnejn ta' l-aħħar huma maħruġin mid-Dipartiment ta' l-Informazzjoni. Jista' jkun li dehret. xi kitba oħra li ma ġietx f'idejja. Fejn nista', ma ntennix dak li nkiteb f'dawn l-artikli jekk mhux biex niċċara xi ħaġa. Minni u minn ħija Laurent ġara l-maqlub ta' xulxin. Huwa twieled Għaw- dex, ix-Xagħra, (f'dar li qiegħda fit-Triq Bullara fit-tarf tagħha li jieħu għal fuq Il-Ġebel), u ta' sentejn ħaduh Bona (Alġerija) fejn trabba, u mbagħad Franza. fejn ħadem u miet; u jiena twelidt Bona minn fejn, wara l-mewt t'ommi, ġabuni tifel ta' madwar seba' snin hawn Malta biex trab- bini z-zija, oħt ommi, u rrid naħseb hawn ukoll nindifen. Donnha ħaġa ma titwemminx,ngħidilkom li miż-żmien din il-firda aħna qatt ma rajna iżjed lil xulxin jekk mhux fir-ritratti u qatt ma tkellimna bejnietna jekk mhux bil-kitba, Fl-għomor tagħna hemm bejnietna qabża ta' tnax il-sena:-huwa twieled fil-Milied ta' l-1891 u jiena f'Jannar ta' l-1903. Meta jiena wasalt fi żmien li stajt nifhem u niftakar dak li kien jiġri madwari, ħija Laurent kien diġa żagħżugħ ta' madwar is-sittax-il sena, u: meta nfridna kellu madwar l-għoxrin sena, Terġa', mis-sittax sal-għoxrin sena kien iż-żmien li ħija Laurent għaddieh fil-kulleġġi, l-ewwel Bona u mbagħad Konstan- tina, jiġifieri, żmien li l-biċċa kbira tiegħu għaddieh 'il-bogħod mid-dar u għalhekk 'il-bogħod minni wkoll. Minn dan tifhem, mela, għaliex ma sibtx ħafna x'ngħidilkom fuq dawn is-snin li konna flimkien f'darna Bona. Forsi tixtiequ tkunu tafu għaliex qatt ma ltaqajna wara li nfridna minn xuixin biex jiena niġi Malta. Ngħidilkom ukoll. Hija wara l-Ewwel Gwerra Din- jija qatagħha li jħalli l-Alġerija biex jingħaqad ma' martu, Franza, fejn laħaq Direttur (Headteacher) tal-villaġġ Sille-le-Guillaume. Meta jiena, wara li qaddist, mort Bona għal tlitt darbiet biex nara lill-familja, lil ħija Laurent ma kontx nista' narah billi huwa kien ikun Franza, u Franza qatt ma mort, Hija kien darba għamel il-ħsieb li, wara li jeħles mill-iskola, jagħmel vjaġġ sa Malta, imma meta wasal iż-żmien qata' qalbu minħabba saħħtu, Min ma qarax l-artikli fuq ħija msemmijin hawn fuq, jista' jitħasseb xi ftit u jistaqsi bejnu u bejn ruħu: Kif inhi din il-biċċa li Laurent Ropa u P.Rapa huma aħwa jekk il-kunjom m'huwiex l-istess7 Ngħidilkom mill- ewwel li hu l-istess kunjom. Qatt smajtu kif ilissnu n-nies Għawdxin u tar-rħula ta' Malta l-kelmiet: Malta, ħmara, vara, patata u kliem ieħor bħal dan7 Mhux MOlta, ĦmOra, vOra u patOta7 Hekk ukoll il-kunjom Rapa ilissnuh Ropa. Dana smajtu b'widnejja jiena stess meta kont immur ix- Xagħra f'żgħożiti. Ma nafx illum minħabba l-iskola għadhomx l-istess. Hu x'inhu, missieri ta' Għawdxi li kien u mix-Xagħra, kunjomu semgħu f'wid- ' nejħ u tgħallmu bħala Ropa u hekk lissnu huwa, u hekk kitbuh dawk li f'Bona riedu jniżżluh f'xi dokument, billi missieri, għax bla skola, ma kienx jaf jagħtihulhom bil-miktub. B'hekk il-familja kollha saret Ropa u jiena magħhom. Minħabba f'hekk dħalt fi praspura jiena wkoll meta ġejt Malta, Sajjem għal kollox fuq din il-ħaġa, jiena kont ngħid li ismi kien Ropa u hekk niżżluni fl-iskola Elementari ta' S, Wistin, il-Belt, u fl-Istitut tad-Duttrina tal-Vitorja (Buon Pastur), il-Belt ukoll. Ma nafx kif, wara żmien sirt naf li kunjomi jinkiteb Rapa u minn dik inhar bdejt ngħidu u niktbu hekk, Mera tarraft b'din il-biċċa lil ħuti, huma weġbuni bħal Pilatu: Dak li nkiteb, inkiteb. U bqajna sejrin hekk: huma Ropa bl-aċċent fl-aħħar sillaba bħal Franċiżi, u jiena Rapa. Għamilna sewwa7 Ài posteri l'ardua sentenzal Naf li nħoloq kunjom ġdid: Ropa, u dan biex jibqa' jgħix jeħ- tieġ li ma jaqtax in-nisel tas-subien minn ħija Laurent; s'issamiexi għal- iex ħija kellu tifel u dan iżżewweġ u għandu tifel ukoll li għadu ġuvnot. Nibqgħu sejrin jew nieqfu hawn7,.. Tajjeb tkunu tafu f'liema qagħda kienet tinsab il-familja tagħna f'Bona fiż-żmien it-trobbija u l-istudju ta' ħija. Meta ommi b'żewġt itfal, il-kbir Toni (Antoine) ta' ħames snin u l-ieħor Wenzu (Laurent) ta' sentejn, marret Bona bil-ħsieb, kif stqarret hi lil ħutha hi u tinfired minnhom, li ma terġax lura, missieri kien ħaddiem ir-raba' ma' ħaddieħor. Biż-żmien irnexxielu jieħu bi qbiela ġnien li kien fl-inħawi ta' msejħin l-Allelik, Risqu ma kienx tajjeb il-ġnien għaliex tgħidx kemm tatu bil-ħarta x-xorti lil missieri fl-ewwel snin li ħadu f'idejhl Is-swieni jonqoshom l-ilma, ir- raba' ma jagħtix wiċċ tajjeb, il-bhejjem imutulu jew jisirquhomlu, l-aħjar bagħal li kellu jmutlu mgħallaq fis-sienja, missieri hu u ġej mis-suq, jon- forlu ż-żiemel u hu jaqa' mill-karru u jikser riġlu; fl-aħħar konna sejrin nitilqu l-ġnien u konna diġà bdejna nġorru li ma ndaħalx għalina wieħed Għawdxi li biex igħin lil missieri daħal sħab miegħu fil-ġnien. Kienet xewqa t'ommi li lil ħija l-kbir Antoine tqabbdu t-triq ta' l-iskejjel, imma kellha twaqqfu biex jidħol fix-xogħol tal-ġnien flok missieri meta dan kor- ra, Issa għandna lil Laurent: jeħtieġ li dan ma jiqafx mill-istudji, jis- wielha kemm jiswielha. Bil-għaqal u bis-skiet kienet tħaddem moħħha biex twarrab xi sold ħalli tlaħħaq mal-ispejjeż tiegħu waqt li qalbha kienet qiegħda tinfena u saħħitha sejra lura minħabba l-hemm li ma riedx donnu jitwarrab mid-dar. Ħija Laurent wera minn ċkunitu l-ħajra li jitgħallem u għalhekk kienet għal qalbu x-xewqa t'ommi, Missieri kien igħid li meta kien jibagħtu jindokta xi erba' nagħġiet jirgħu fir-raba, Laurent kien dejjem jieħu xi ktieb miegħu. Meta mbagħad kien ikun jistudja d-dar lilna ż-żgħar ma kienx iridna nilagħbu u ngħajtu fil-qrib u jekk xi darba konna ninsew kien jinżel għalina, Mill-iskola elementari ta' Allelik għadda għal dik tal-Belt ta' Bona u minn hawn għal dik ta' Konstantina fejn laħaq teacher. ; Sadattant ommi, milquta minn matda qalila, kienet sejra dejjem għall- agħar u aħna ż-żgħar ma konna nifhmu xejn. Darba waħda konna ħerġin mill-iskola wara nofs inhar u-qalulna li ġew għat-teacher, li kienet xebba fl-aħjar tagħha, minħabba ommi; meta wasalna d-dar sima nafu li ommi kienet qiegħda tmut. Tellgħuna ħdejha biex inbusuha u bisna dak wiċċha musfar, bla naf kinetx mejta jew ħajja. Ħija Laurent kien Konstantina u bagħtu għalih; wasal l-għada wara nofs inhar u jsibha mejta fit-tebut u aħna qegħdin inlestu biex noħduha l-Belt għall-funeral u d-difna, Niftakru żagħżugħ fuq tiegħu bi ġlekk twil ta' student, b'ċoff iswed m'għonqu bit- truf tiegħu twal mitluqin għal fuq sidru. Qabel ma ħarġu l-katavru mid-dar, aħna tal-familja ersaqna lkoll nagħtuha l-aħħar bewsa, u mbagħad tlaqna għall-Belt fejn l-ewwel għaddejna l-Parroċċa għat-talb tad-difna u wara bil-mixi morna ċ-ċimiteru. Hawnhekk il-katavru tqiegħed fil-fossa u aħna lkoll, wieħed wara l-ieħor, tfajna bil-pala ftit trab fuqu u ndifen. Kienet l-ewwel esperjenza tal-mewt, u din ġrat bil-firda tal-bniedma l-iżjed għa- żiża li kellna: ommna. U llum ninsabu mifrudin mhux minn ruħha biss, li nittamaw qiegħda l-Ġenna, imma wkoll minn ġisimha li baqa' waħdu fiċ-ċimiteru ta' Bona billi missieri jinsab midfun f'pajjiżu, ix-Xagħra,u ħuti l-oħra kollha bil-familja tagħhom marru Franza, minħabba l-Indipen- denza ta' l-Alġerija. Jekk l-Għarab Alġerini jibqgħu jqimu l-oqbra ta' l-Insara, il-lapida minquxa b'isem ommi mqiegħda fuq qabarha tibqa' tfak- kar li hemmhekk jinsab midfun il-ġisem ta' omm il-Poeta ta' l-Allelik: Laurent Ropa.