ISSSENGħA TAL-KITBA MALTIJA Għadhom jiftakru l-qarrejja ta' iL-MAnri f'dak il-ħafna tagħlim tal-aqwa fejda u tal-aqwa fitieġa fuq /s-Sengħa tal- Kitba li kiteb Dun Karm f'dan il-Qari (1) Tagħlim jiswa mitqlu deheb u għandu jkun f'moħfi kull kittieb li jrid jikteb tajjeb. Sewwa qal Dun Karm (2. li l-kitba tal-Malti baqgħet l-ura għax ħafna jaqbdu jħarbxu bil-Malti bla ebda thejjija, bla qatt ma tgħallmu jħaddmu l-kelma Maltija, jorbtuha u jins- ġuha walida mal-ofira biex ifissru sewwa kull ma jafiseb il- moħħi u kull ma tħoss il-qalb. Bla tagħlim m'hemmx kitba tajba; jekk ma jridx wieħied jistabar ftit u jitgħallem, il-kitba ma għandux x'iridha; jerħilha f'idejn ħaddiejior u ma jħallix mirja ħażina lil ta' wrajh. Bil-fehma li ngħin lil min irid jitgħallem, sa nżid ma' li kiteb Dun Karm din id-daqxejn ta' ktiba. Ma nafx għan- dux f'moħħu dan l-Imgħallem tal-kitba Maltija li jitkellem fuq dan ukoll, għalhekk jaħfirli jekk sa nidħollu fil-għalqa. Biex wieħed jikteb il-Malti tajjeb jeħtieġ l-ewwelnett li jikteb il-Malti 1a-Maltija. Dan hu l-aqwa xkiel li ftit huma li jintebħu bih u jaqbżuh bla ma jitfixklu fih. Aħna l-koll bdejna niktbu bil-Malti wara li domna bosta snin nitgħallmu naqraw u niktbu b'ilsna oħra li ma jaqblu xejn mal-Malti, jiġifieri, wara li dara moħifina jati lill-fisieb sura barranija, ingħidu aħna taljana jew ingliża. U l-kelma xinhi ħlief il- libsa tal-ħsieb 7 Għalhekk joħroġ il-ħsieb minn moħifina mlib- bes libsa barranija, iżda mhix Maltija, imfisser skond ma jitolbu ilsna barranin, iżda mhux imfisser skond ma jitlob il-Isien il-Malti. Tisma', min igħidlek: Ladarba l-Malti qiegħed igħix ma' ġenb ilsna oħra barranin għandu jikber u jitqawwa bis-saħħa tagħhom u jieflu l-bixla tagħhom u jsir jixbaħihom. Mhux tassew: il-Malti jista' biss jikseb kliem minn għand ilsna ofira, iżda l-ħajja u s-saħħa li bihom igħix, jikber u jitqawwa ma jafhom minn għand ħadd. Għalhekk ħażin jaħiseb min jidhirlu li jista' jew għandu jikteb il-Malti bħal- kieku qiegħed jikteb bl-ingliż jew bit-taljan. U ara kemm hu (2) IL-MALr1,1929, faċċ. hekk: niftakru kemm ttiabatna f'żgħoritna biex tgħallimna niktbu tajjeb bit-taljan u bl-ingliż; kien jidhrilna li qegħdin niktbu tajjeb meta konna niktbu bħalma nitkellmu l-Malti: dan juri bid-dieher li minnha n-nifsha xejn ina' taqbel il-kitba tal-Malti mal-kitba ta' dawn l-ilsna. U l-lum li kbirna u għad- dejna żmien twil naqraw u niktbu bl-ingliż u bit-taljan, jid- hrilna li qegħdin niktbu tajjeb il-Malti meta niktbuh bħalma niktbu u nitkellmu l-ingliż u t-taljan. Għalhekk jeħitieġ l-ewwel nett, bħalma għidna, li qabel ma nibdew nafisbu x'sa niktbu, ninsew għal ftit żmien kull ma tgħallimna mill-ilsna l-barranin, biex il-ħsieb, wara li jkun ħà f'moħħna sura maltija, joliroġ liebes libsa maltija, jiġifieri, imfisser skond ma jitlob il-Isien il-Malti. Jelitieġ ukoll, biex tkun il-kitba mirquma f'kollox, li wiefied ikun jaf tajjeb mhux biss il-Grammàtka Maltija, iżda wkoll dak li f'ilsna oħra jgħi- dulu sintassi u stil. Insemmi issa xi ħaġa fuq fuq fejn l-aktar ma jaqbelx il-Malti mal-ilsna li tgħallimna. Meta rridu nfissru ta' min hi din jew dik il-ħaġa, in- qiegħdu ż-żewġ ismijiet (26/ni) wieħed ma' ġenb l-ieħor bla ebda żjieda ta' kliem ietior; hekk: dar is-sultan, bieb id-dar. Imma xi wħud idaħfilu l-kelma ta' u jgħidu: id-dar tas-sultan il-bieb tad-dar. Tassew li l-kelma ta' kelma Maltija, iżda qiegħda titlef it-tifsira tagħha l-ewlenija u tieflu t-tifsira tal- klejma taljana di. X'qawwa għandu dal-qawl malti: Asaf ji kelmet il-Malti minn ħalfet is-sultan, aktar milli kieku ngħidu: Il-kelma tal-Malti hija aktar sħiħa mill-ħalfa tas-sultan P Indafifilu l-kelma ta' meta ma nistgħux nagħmlu ieħor u mhux meta nistgħu ngħaddu mingħajrha. Hekk ukoll meta nistgħu ninqdew bil-pronomi mehmużin ma għandniex ninqdew bil-pronomi mifrudin. Aħjar tikteb: Akbar dari minn darek, milli tikteb: Id-dar tiegħi akbar minn tiegħek, jew mid-dar tiegliek. Is-suġġett jimxi dejjem wara l-verb, u l-oġġett tal- verb fl-aħfiar; hekk: qabad it-tifel għasfur. Jekk inbiddlu u nqassmu l-kliem xorta otira, inbiddlu kemm kemm it-tifsir ukoll; għalhekk nistgħu nbiddlu u nqassmu l-kliem skond il-ħsieb li rridu nfissru u mhux kif irridu. Bejn qabad it- tifel għasfur u qabad għasfur it-tifel, hemm daqxejn ta' naq- xa fil-lewn li ma jarahiex kullħadd. Joqgħod is-suġġet qabel il-verb meta jista' jkun hemm xi taħwid, jew meta rridu nuru is-suġġett aktar mill-verb, għalhekk ma nistgħux ngħidu: qafel raġel ljun, iżda raġel qatel ljun jew ljun qatel raġel skond ma rridu nfissru. Hekk ukoll ingħidu: it-żifel ġie jiġifieri it-tifel u mhux Ħaddieħor. Iżda dan xejn ma jqisuh ħafna mill-kittieba Maltin li jqiegħdu s-suġġett dejjem kabel il- verb bħalma jiktbu fl-ingliż u fit-taljan. Joqgħod is-suġġett l-ewwel mita flok verb ikollu warajh hĠċm jew aġġettiv, hekk ingħidu: is-skiet ġawhar, it-tifel marid. Imma jekk irridu nżidu s-safifia fuq il-predikat, nitfgħu is-suġġett l-aħħar, hekk: trab intu fit-trab tarġa' tmur. Hekk ukoll fit-tweġib għall-mistoqsija: Minn fejn int 7 għandu jit- wieġeb: Minn Malta jien; jiġifieri s-suġġett inqegħduh fl-ali- ħar fil-mistoqsija u fit-tweġiba. Bosta drabi fil-Malti, aħna u nitkellmu. nqiegħidu fil-bidu nom li ma għandu x'jaqsam mal-ebda verb, iżda jidħol aktar wara bħala suffiss tal-pronom; hekk ingħidu: it-tifel ħwejjġu mxarrba; it-tifel ħaqruh sħabu; it-tifel tħabbatx rasek fuqu. Jidhrilhom xi wħud li jiktbu ħażin jekk jiktbu hekk, u għal- hekk ibiddlu taqsim il-kliem u jgħidu: il-ħwejjeġ tat-tifel imxarrba, it-tifel kien maħqur minn sħabu; la tħabbatx rasek fuk it-tifel. Jitqarrqu; it-taqsima tal-ewwel hi Maltija weħidha u jekk ninqdew biha kif imiss inkunu nżidu ħilewwa u qawwa lill-kitba tagħna. Mela biex niktbu l-Malti tajjeb jeħtieġ li ndarru 'l mofil- na jaħseb bħalma nitkellmu mingħajr iż-żina u t-tlellix tal- ilsna l-barranin, jeħitieġ li nifhmu tajjeb kif inhu msawwar il-Isien il-Malti biex ma nħassrulux surtu b'kitba ħażina, imma nsewwu kemm nistgħu t-tafisir b'kitba tajjba u ladar- ba l-Malti hu Isien semi jeħtieġ li mmexxu l-kitba Maltija fuq kitbet l-ilsna s-semin (1). B'hekk afina nkunu nàtu l-aqwa ġieh lil-Isienna u nħajru l-barranin biex aktar jinġibdu lejh u aktar igħożżuh. Ħajjarni wieħied barrani biex naqleb bil-Malti kelma b'kelma xi bċejjeċ minn kotba Għarbin u niġborhom fi ktieb wieħed bħala mirja ta' kitba Maltija għal dawk li ma jistgħux jaqraw bil-Għarbi u b'ilsna oħira semin li magħhom għandu x'jaqsam il-Malti. Nixtieq insib iż-żmien għal dan ix-xogħol.