, ħ TOrmuss Ġorġ Grognet de Vassċ: B'lenti fuq il-familja Grognet u Marchese Ġorġ Grognet de Vassċ Ġorġ Grognet de Vasse (1774-1862) - l-arkitett tal-Knisja maestuża tagħna l-Mostin - kulħadd ta' lanqas sema' bih. Huwa kien bniedem għaref u inġenjuż, kważi xi ftit eċċentriku wkoll. Mill-banda l-oħra jingħad biss li kien kapaċi jaħseb fil-bogħod. Biss, biss, E.B. Vella, fil-ktieb tiegħu L-istorja tal- Mosta bil-Knisja tagħha isemmi illi Grognet kien jitkellem mill-kanal li kien jista' jsir fis-Suez biex jgħaqqad il-Mediterran mal-Baħar l-Aħmar, u dan kien qalu xi erbgħin sena qabel ma sar ix-xogħol tiegħu. Nafu wkoll illi dik l-istess ħabta kien jgħid illi l-Ingilterra tista' tingħaqad mal-kontinent b'mina li tista' tinqata' taħt l-għonq tal-baħar bejnha u Franza' — ħaġa li għalkemm sa żmien E.B. Vella kienet għadha tissemma' bħala proġett iżda li fi żminijietna saret tassew realtàl Għalkemm Ġorġ Grognet twieled minn familja sinjura, huwa tista' tgħid miet kważi fil-faqar. Il- ħidma mingħajr ħlas li għamel għal kważi tletin sena sabiex inbniet ir-Rotunda hija waħda mir- raġunijiet li wasslet għal dan. Almenu, Ġorġ Grognet kellu x-xorti ftit qabel ma miet illi jingħata pensjoni ta' mitt sterlina fis-sena, mill-Gvern Ingliż, anke, kif itenni E.B. Vella, bħala turija mill-Gvern illi 'Grognet kien bniedem Nazzjonali u li x-xogħlijiet tiegħu kienu jagħmlu unur lill-gżira tagħna kollha —li huwa l-isbaħ ċertifikat għar-Rotunda tal-Mosta'. Ġorġ kien iben Gio Batta Grognet de Vassċ u Maria Amalia Marchese, li żżewġu fit-28 t'April 1771. Gio Batta u Amalia kellhom ħafna tfal, il- biċċa l-kbira bniet u li ġew imgħammdin f' San Duminku l-Belt Valletta. Ġorġ Grognet twieled fid-19 ta' Frar 1774 u ġie mgħammed fil-Knisja ta' San Pawl, il-Belt. Dan l-artiklu jagħti ftit ħjiel fuq il- familjari ta' Ġorġ Grognet, b'mod speċjali minn dik tan-naħa t'ommu li ħallew isem b'mod partikulari fl-arti u l-kultura f'Malta. Gio Batta Grognet de Vassċ hu iben Giorgio (li probabbilment għalih kien imsemmi neputih, l-arkitet tar-Rotunda tal-Mosta) u Rosalea Rosso. Il-familja ta' Gio Batta kienu ta' nisel nobbli Franċiż li kellha tħalli Franza wara li r-Re Lwiġi XIV fl-1685 neħħa għal kollox l-Editt ta' Nantes. Uħud mill- familja Grognet kienu jservu fl-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Fosthom hemm Renċ Grognet de Vassċ li kien Gran Prijur tal-Lingwa ta' Franza u Fra Angelo Grognet li kien qassis konventwali. is-26 Edizzjoni Pittura ta' missier Ġorġ Grognet, xogħol il- pittur Franċiż Antoine Favrav, tinstab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti, il-Belt Valletta u tagħti indikazzjoni tal-professjoni, intellett u l-ħajja aristokratika tiegħu. Gio Batta xtaq li ibnu, Ġorġ, jieħu l-Ordni Sagri. Infatti ittra li ġġib id-data tat- 18 ta' Ottubru 1810 indirizzata lill-Professur tal- Filosofija, Signor Marco. Mastrofini, minn Ġorġ Grognet, turi l-ħbiberija li dan tal-aħħar kellu ma' Marco li miegħu qasam il-lok fejn kien jgħix waqt li kien is-Seminarju ta' Frascati. Ġorġ, kontra r-rieda ta' missieru, ma kompliex l-istudji tiegħu għas-saċerdozju, iżda minflok daħal fl-armata ta' Napuljun Bonaparti fl-Italja u saħansitra kien imlaħħaq bħala 'Ajutante del Genio Imperiale ed Architetto' tal-Gvern Imperjali Franċiż ta' Ruma. Kien għalhekk li Ġorġ twarrab minn familtu, inkluż mill-familja minn naħa t'ommu. Omm Ġorġ, Maria Amalia, twieldet il-Belt Valletta fil-25 ta' Ottubru 1747, minn familja aristokratika, intellettwali u li tifhem fl-arti. Hija bint il-Kavallier Giuseppe Isodoro Marchese minn Ruma (1702- 1791) li żżewweġ lil Serafina Marmieri fis-sena is-26 Edizzjoni 1746 f'Ruma, Maria Amalia kienet il-kbira minn erba' aħwa oħra li kienu Ferdinanda Marcella (1753) li iżżewġet lil Dr Gioacchino Bencini fl- 1708, Pietro Paolo, li miet ta' ftit xhur fl-1756, Vincenzo Maria (1763) li żżewweġ lil Elena Ellul Preziosi fl-1816 u l-Konti Saverio (1757) li ser nitkellmu aktar dwaru. Fl-1744, il-missier, Giuseppe, waqt li kien qed jistudja l-letteratura f'Ruma, kien għamel ħbieb mal-pittur Antoine Favrav. Huwa wkoll ħajru jiġi Malta. Malta kienet dak iż-żmien taħt il-ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann, fattur ieħor li ġennen lil Favrav jiġi f'dawn il-gżejjer. Għal bidu, Favrav għex mal-familja Marchese iżda aktar 'l quddiem, kera mezzanin fil-Belt Valletta fejn mar jgħix għal rasu. Fost ix-xogħlijiet li kien ikkummissjonat jagħmel għall-familja Marchese, kien hemm pittura ta' Maria Amalia, liema pittura llum tinstab fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti. Maria Amalia mietet fl-4 ta' Novembru 1830, kwa'i tliet snin qabel ma nbeda x-xogħol fuq ir-Rotunda tal-Mosta, frott il-ħsieb inġenjuż ta' binha Ġorġ, u tliet snin qabel il-mewt ta' ħuha, il-Konti Saverio Marchese, Saverio: Marchese jibqa' magħruf bħala espert f'numru ta' oqsma fosthom il-proża, l-istorja, l-arkeoloġija, il-lingwa Maltija u b'mod partikolari fl-arti, speċjalment dik lokali. Huwa kellu għadd ta' xogħlijiet ta' tpinġija, pittura u disinji, bosta minnhom li hu ħalla lill-Mużew tal-Kattidral tal- Imdina. Huwa kien wiret diversi xogħlijiet tal- arti fosthom dawk ta' Antoine Favrav, Giuseppe d'Arena, Francesco Zahra u ta' Stefano Erardi — il-pittur li tagħha huwa attribwit it-Titular tal- Assunta tar-Rotunda tal-Mosta. Ta' min jgħid illi l-familja Marchese kellha kuntatti stabbiliti sew ma' diversi artisti, akkademiċi u kollezzjonisti ta' xogħlijiet artistiċi kemm f'Malta kif ukoll lil hinn minn xtutna. Hu twielded il-Belt Valletta fit-12 ta' Settembru 1757 u ħa l-edukazzjoni tiegħu fil-Collegio Novo ta' Ruma. Iżżewweġ lil Anna Maria Camilleri Bianchi mill-Isla, fit-12 ta' Jannar 1784, żwieġ li minnu ma kellux tfal. Saverio kien rispettat ferm mill-Ordni u mill-Knisja, kif ukol mill-inkwiżizzjoni. Infatti l-quddiesa taż- żwieġ tiegħu kienet iċċelebrata mill-Inkwisitur (pittura xogħol ta' Antoine Favrav) innifsu fil-Kappella tal-Uffiċċju tiegħu. Apparti minn hekk, fit-8 ta' Marzu 1793, il-Gran Mastru De Rohan onorah bit-titlu ta' Konti ta' Meimun. Taħt l-Ordni, huwa ngħata diversi karigi soċjali għoljin u sikwit kien ikun mistieden għal okkażjonijiet fil- Palazz. Madanakollu, il-Konti Saverio ma tantx kien iniżżel lill-Gvern Franċiż, għalkemm kien wieħed mill- Maltin li fl-10 ta' Ġunju 1798 iffirma petizzjoni lill-Ordni sabiex iċedu lit-truppi Franċiżi u li sussegwentement il-Kummissjoni Franċiża ħatritu bħala Amministratur tal-Ospizju tal-Furjana. Fis- sentejn tal-ħakma Franċiża huwa żamm profil baxx u ftit li xejn għamel xirjiet ta' xogħlijiet. Qatta' ħafna minn ħinu fil-Belt Valletta, fejn beda jikteb forma ta' dizzjunarju tal-Malti, intenzjonat bħala suppliment għal dak li ħareġ Mikiel Anton Vassalli fl-1796. In-nuqqas ta' simpatija li kellu l-Konti lejn Napuljun jintwera f'sunett li hu kiteb sabiex jikkommemora l-ħelsien tal-Papa u l-waqgħa ta' Napuljun u fi tpinġija ffirmata minnu u li ġġib id- data ta' 1825, li turi lil Napuljun fuq is-sodda tal- mewt. Setgħet ukoll kienet għal din ir-raġuni li l-Konti Francesco ħalla barra mill-wirt lil neputih Ġorġ, li kifnafu kien midħla sew tal-Gvern Franċiż. Mill-banda l-oħra, il-Konti addatta ruħu sew u kien rispettat ukoll mill-ħakkiema Ingliżi. Fl-1823 ġie mogħti l-kariga ta' membru ta' kumitat sabiex tinvestiga s-sistema edukattiva fl-Università u fit- 13 ta' Settembru 1824 laħaq membru tal-Kunsill Ġenerali tal-Università li kien għadu kemm twaqqaf taħt it-tmexxija ta' John Hookham Frere. Fl-istess Università kien hemm bħala Professur tad-Disinn, Giorgio Pullicino (1779-1851), li kien tefa' d-disinn għall-knisja tal-Mosta u li kien ħabib sew tal-Konti. Ta' min jgħid ukoll illi jidher li l-Konti Saverio kien jieħu interess ukoll fl- arkittettura. Difatti nsibu dokumentat in-nuqqas ta' qbil tiegħu mad-disinn ta' Antonio Cachia għall- knisja l-ġdida ta' San Duminku tal-Belt Valletta. Fil-każ tal-knisja tal-Mosta, mhijiex eskluża l-possibbilità illi l-Konti kien iktar favur dik ta' Pullicino. Apparti li kien jafu l-Università, il-Konti Saverio, ġieli xtara xi pitturi permezz ta' Pullicino. Apparti minn hekk, il-Konti kien ukoll ħabib sew is-26 Edizzjoni tal-Isqof Francesco Saverio Caruana, li kien Rettur tal-Università u li kellu preferenza qawwija għad- diżinn ta' Pullicino fuq dik ta' Grognet. Tant hu hekk illi l-Isqof ma attendiex għat-tqegħid tal- ewwel ġebla tar-Rotunda tal-Mosta. Terġa wkoll, Ġorġ Grognet, kif intqal qabel, kien kisirha ma' missieru minħabba li ma qabadx it-triq mixtiegha minnu għal ħajtu, apparti li kien favur Napuljun. Il-Konti Saverio: Marchese miet f'Novembru 1833, jiġifieri ftit xhur biss wara li beda l-bini tar- Rotunda tal-Mosta. Apparti minn hekk huwa żgur ukoll illi l-Konti Saverio żamm fil-pussess tiegħu żewġ 'disinji astronomiċi' ta' neputih Ġorġ Grognet, Konklużjoni Huwa forsi veru illi Ġorġ Grognet ma tantx kellu l-aħjar relazzjoni mal-familja tiegħu, b'tali mod illi żijuh — il-Konti — minn neputijiet kollha, lanqas biss isemmieh fit-testment. Perċ mill-banda l-oħra, meta wieħed iħares b'mod speċjali lejn il-ħajja tal-familja Marchese, u speċjalment dak l-iktar magħruf — il-Konti Saverio — malajr wieħed jista' jintebaħ bl-għerf u bl-imħabba lejn l-arti u l-arkittettura, fatturi li wirithom sew Ġorġ u li ħallew wirt permeżż tal-knisja Rotunda tal-Mosta. L-għeruq Franċiżi minn naħa ta' missieru spikkaw ukoll, kif naraw fil-ħajja żagħżugħa tiegħu. Hawnhekk ġieli nistaqsi jekk apparti l-Pantheon ta' Ruma, Ġorġ Grognet de Vassċ setax ukoll kellu influwenza minn La Madaleine ta' Pariġi. Dan il- bini — intenzjonat bħala knisja ddedikata lil Santa Marija Madalena — oriġinarjament ukoll kien iddisinjat fuq l-istil tal-Panteon minn Guillaume- Martin Couture fl-1777. Taqlib li ġabet magħha r-Rivoluzzjoni Franċiza u bosta żviluppi oħra bidlu d-diżinn fi żmien Napuljun fl-1808, għal dak ta' Pierre-Alexandre Vignon (1765-1828) fl-1808, f'tempju neoklassiku (ispirat minn Maison Carree f'Nimes) b'navi bi tliet koppletti minn ġewwa li tlesta fl-1831, ftit żmien biss qabel ma Ġorġ Grognet issottometta l-pjanta tiegħu tar-Rotunda lill-Kappillan Dun Feliċ Calleja. Minkejja t-tibdil, jekk wieħed jagħti titwila f' La Madaleine — illum knisja Kattolika — ma jistax ma' jinnotax xebh is-26 Edizzjoni mar-Rotunda tal-Mosta l-iktar fuq ġewwa. Tgħid Grognet ukoll kellu xi ideat minn La Madaleine ta' Pariġi2 H La Madaleine ta' Pariġi (minn ġewwa) Din hija biss ipoteżi. Li naf żgur hu li l-Mosta għandha x-xorti li jkollha tempju li jaqdi lill-poplu tAlla fil-ħtiġijiet spiritwali tiegħu kif ukoll li huwa meravilja ta' xogħol u ħsieb ta' bniedem struwit u magħruf kemm f'Malta kifukoll barra minn xtutna. Riferenzi u Noti Vella, E. B. u oħrajn (1972), Storja tal-Mosta bil-Knisja tagħha,