Id-Djalett Malti tas-Siġġiwi kitba ta' Carmel Vella' Djaletti Reġjonali Huwa magħruf sew li f'kull pajjiż l-abitanti, barra li jitkellmu l-ilsien uffiċjali tal- post, ssibhom jużaw djalett, jew lingwaġġ ta' l-istess ilsien f'inħawi differenti tal-pajjiż li jkun. Fi Franza il-Franċiż uffiċjali kif mitkellem f'Pariġi ivarja sew minn dak li jitkellmu l-abitanti ta' Marsilja fin-nofsinhar tal-pajjiż, kif ukoll dawk ta' Bordeaux fil-punent, ta' Lille fit-Tramuntana jew dawk ta' Strasbourg fil-lvant. L-istess fl-Italja, fejn kull reġjun u wkoll kull provincja ssib li t-Taljan li jitkellmu n-nies tal-post bilkemm jiftiehem mat-Taljan pur tat-Toskana. L-Isqalli, in-Naplitan, il-Pjemontiż huma kważi lingwi fihom infushom li ma tantx jifhmuhom dawk li jghixu f'reġjuni oħra ta' l-Italja. Illum, bis-saħħa tal-mezzi tal-komunikazzjoni - ġurnali, radju u televiżjoni- kif ukoll bit-tagħlim fl-iskejjel, l-ilsien propju ta' kull pajjiż stabilixxa ruħhu f'livell nazzjonali u sar mitkellem u miftiehem f'ull rokna tal-pajjiż li jkun. Imma, bejniethom, in-nies baqgħu jikkumunikaw ma' xulxin bid-djaletti, jew patois, antiki tagħhom, djaletti reġjonali li tnisslu ħafna żmien ilu meta bejn reġjun u ieħor ma kiex hemm mezzi ta' komunikazzjon faċli u l-abitanti kienu maqtugħin ferm minn xulxin. Djaletti tal-Malti ' Issaniġu għal Malta li, imqabbla ma' pajjiżi oħra bħall-Italja, Franza u Spanja, mhix ikbar minn belt provinċjali tagħhom. Sadattant, f''Malta u f'Għawdex issib ukoll in- nies ta' kull distrett jew raħal jikkomunikaw flimkien bi kliem imsawwar b'mod differenti mill-Malti mitkellem fil-Belt u fl-inħawi tal-Port, fejn in-nies jitkellmu l-Malti uffiċjali kif użat mill-midja kollha fil-gżejjer tagħna. Iżda hawn ta' min jgħid li, għalkemm il-Malti tal-Belt hu aċċettat bħala l-ilsien xempju, fil-fatt dak mitkellem fl-irħula mbiegħeda tal-kampanja kien propju l-ilsien tal-Maltin u l-Għawdxin sa minn żmien il-Fenici, u minn żmien il-ħakma Għarbija xi elf sena ilu. Iżda ġara li biż-żjarat ta' baħħara barranin li kienu jaslu fil-portijiet tagħna, in-nies li kienu jgħixu f'dawk l-inħawi bdew jinqdew bi kliem minn ilsna oħrajn li kienu jisimgħu minn dawk il-baħrin biex ikunu jistgħu jiftiehmu u b'hekk, il-Malti safi li kien mitkellem sa , ngħidu aħna, qabel il miġja tal-kavallieri, tħallat ma' kliem Sqalli, Taljan xi ftit Spanjol u Franċiż u, aktar tard, ma' l-Ingliż meta sirna kolonja Ingliża fil-bidu tas-seklu dsatax. Permezz ta' dik it-taħlita ta' kliem barrani il-Malti semitiku' jew safi, iddakar sewwa bi kliem Romantiku u Ingliż li nisimgħu llum, tant li dan issa ġie aċċettat bħala l-Malti ufficjali li x'uħud isejhulu Malti 'pulit'. Imma dejjem jibqa' l-fatt li l-Malti mitkellem fl-irħula ta' qalb l-għelieqi huwa l-Malti bażiku u huwa għajb li qajla qajla qed jintilef mar-riħ. Sa mitejn sena ilu dak il-Malti 'safi' kien għadu mferrex ma' kullimkien tant li fil-Lexicon, jew Dizzjunarju, ta' Mikiel Anton Vassalli, li ħareg fil- bidu tas-seklu dsatax, intuza dak it-tip ta' Malti antik u mhux il-Malti li naqraw dażmien. Fil-fatt, ukoll Ilum fadal għadd sewwa ta' nies fil-kampanja li għadhom jużaw il- Malti antik jew, kif inhu magħruh ''tar-raħal'. Haġa tassew kurjuża kif f'kull raħal, fiż- żewġ gzejjer Maltin, issib lingwaġġ varjat sewwa bejn postu ieħor. Hekk, ngħidu aħna, tispikka ferm id-differenza bejn il-Malti mitkellem mir-raħlin tal-Mosta u dawk ta' l- Imqabba. Is-Siġġiwin ukoll għandhom il-lingwaġġ tagħħom li, fl-opinjoni tiegħi, huwa fit-triq tan-nofs bejn iż-żewġ estremi li għadni kif semmejt. Djalett tas-Siġġiewi Is-Siġġiewi fl-antik kien raħal tal-bdiewa maqtugħ mill-inħawi kummerċjali ta' madwar il-port, għalkemm qrib sewwa ta' l-Imdina li kienet il-belt ewlenija ta' Malta. Iżda din il- belt qadima qatt ma kienet meqjusa xempju tal-Malti 'modern' Jien niftakar li sas-snin għoxrin u tletin tas-seklu li għadu kif għadda, kważi kullħadd fis-Siġġiewi kien għadu jitkellem id-djalett lokali, ukoll dawk ta' ċerta edukazzjoni, inklużi l-ftit professjonisti u l- qassisin. Sintendi, għalkemm fuq medda mnaqqsa, dan id-diskors djalettali fis- Siġġewij għadu jinstema' sa llum, l-aktar fost il-bdiewa u l-ħaddiema ta' l-id . Kien wara l-influss ta' nies minn naħat tal-Kottonera, li ġew bħala rifuġjati fis- Siġġiewi matul l-aħħar gwerra dinjija, li naqas sewwa l-użu tal-Malti lokali. Minn dak iż-żmien 'l hawn tħallatna sewwa ma' nies li kienu jitkellmu bil-Malti 'pulit' u ftit ftit il-ġenerazzjoni l-ġdida bdiet taddotta dik il-linja. Issa għaddew aktar minn sittin sena minn dak iż-żmien u l-Malti verament raħli fis-Siġġiewi naqas qatigħ. Bil-għan li dak il-Malti à la Siġġiwija ma jkomplix jgħib għal kollox, ser nagħti xi eżempji ta' kliem biex nuri kif dan ivarja mill-Malti uffiċjali tal-lum. Irrid ngħid li dan hu biss eżerċizzju sempliċi ta' osservazzjonijiet tiegħi, għax biex jingħata hjiel xjentifiku ta' dan il-kunċett djalettali ikun jeħtieġ studju aktar fil-fond, fejn żgur li jinstabu aktar elementi li minnhom wieħed ikun jista' jistabilixxi ċerti regoli u eċċezzjonijiet. Xi ftit eżempji ta' tibdil It-tibdil ewlieni bejn il-pronunzja tas-Siġġiewi u dik tal-Malti uffiċjali jikkonsisti essenzjalment fil-qlib, jew tgħawwiġ, tal-vokali a,ei,0,u, jiġifieri il-mod kif dawn jitlissnu fl-ambitu tal-kelma. Nibdew mill-vokali 'a' (i) Fikliem li fih din il-vokali bl-aċċent fuqha, din tinqaleb fil-vokali 'u', li tixbah l-'oo' fil-kelmiet Ingliżi 'moor', u 'poor'. Eżempji: màr — mur (li tinħass l-istess bħal 'moor'). Hekk ukoll ràs — rus, ħmàr — ħmur, swàr — swur, fràn -frun, sàla — sula, ħitàn — ħitun, kappillan — kappillun, Kaspàn — Kaspun u oħrajn bħal dawn. (ii) Hawn ta' min-josserva li meta l-à taħbat qabel żewġ konsonanti, din ma tibdilx leħenha u tibqa' titlissen 'a', kekk insibu: pitàzz, katnàzz, tirànn, xatt, kavàll, kuràġġ, àrt, pastàrd, daħħalt, rkànt, mard, eċċetra….. (iii) Ftit kliem fejn l-a tkun qabel żewġ konsonanti imma tinsab fis-sillaba ta' qabel l-aħħar (il-penultma) din titbiddel fil-vokali u bħal fil-kas ta l-à kif urejna taħt (i) hawn fuq. ażitt Banda San Nikola 98 Eżempji: papra — pupra, sagra — sugra, pàgru — pugru, palju — pulju- imma dawn huma eċċezzjonijiet.għax ġeneralment l-à tas-sillaba penultima tibqa' titlissen 'a'. Eżempji: karta, balla, ħalfa, għalqa, daqqa, qatra, artna, paġna, eċċ… (iv) Hekk ukoll meta l-a ta' l-aħħar sillaba ma jkollhiex aċċent fuqha, din tibqa' tinstema' 'a', bħal: tamal, faħal, satal, ġabar, sebaħ, fetaħ, eċċ.. Meta l-vokali 'a' taħbat fi tmiem ta' kelma, bħal 'kelba', fis-Siġġiewi aktarx nagħtuha leħen ta' dittong '2e', jiġifieri bejn l-au l-e, leħen li jixbaħ ħafna lill-artiklu Ingliż 'a' - abov. aman. Hekk, fl-eżempji li ġejjin, insibu li l-aħħar 'a' titlissen '2e' jew bhal ta' f'''tabowv': per Eż: mejda, wejbe, bejta, sejbe, werqa, xebba, trejqe, żieda ,. ġlieda, eċċ. l Hawn ukoll insibu eċċezzjonijiet fejn l- a ma tbiddilx lehenha u tibqa 'a' naturali: Eżempji: karta, santa, barda, banda, forka, sakra, ċappa, artna, eċċ. Issa niġu għall-vokali 'e': Fl-aħħar żewġ kelmiet ta' (iv) hawn fuq, (i.e. sebaħ u fetaħ), għalkemm l-'a' ma tbiddilx leħenha, il-vokali 'e' li fuqha jaqa' l-aċċent bid- djalett tas-Siġġiewi ukoll tibdel leħenha fid-dittong 2. Mela 'sebaħ' issir 'sebaħ' u 'fetaħ' issir 'faetaħ'. Bħal dawn hemm ħafna oħrajn kif naraw minn dawn l-eżempji li ġejjin: xebba — xebbee, bejta — baejte, mejda - maedġ, werqa 2 werqa, trejqa — trejqa, setta — setta L-istess jiġri meta l- e bl-aċċent taħbat quddiem żewġ konsonanti, fejn din tinħass '2e' jew bħala bl-Ingliż f''abov. farfett — farfett, Kunċett — Kunċett, bukkett — bukkettt, kurkett — kurkett . Fi kliem li fih id-dittong 'ie' u jispiċċa bl-'a', din ukoll inlissnuha '2e'. Eżempji: sieqha — sieqġ, tieqa — tieqe, tiġieġa — tiġiġa. Din, bħal vokali 'a', tinqaleb f''u', jekk ikolla l-aċċent fuqha, f'sillaba qabel ta' l- aħħar. Eżempji: ħodor — ħudor, sofor — sufor, bodbod — budbod, boċċa — buċċa, bolla — bulla, bosta — busta, ħorġa — ħurġa, skola — skula, soppa — suppa, proxxmu — pruxxmu, Mosta — Musta, borma — burma, ħobża — ħubża. Ma' dawn inżidu 'oġġett' li ssir 'uġġett' għalkemm ma fihiex aċċent fuq l-o. Hemm ukoll eċċezzjonijiet fejn l-o ma jinbidilx: Eżempji - loqom, għorfa, toqba. Meta l-o ikun fl-aħħar sillaba jew f'sillaba weħedha din tibqa' titlissen 'o'. Eżempji: bodbod — budbod, qdton — quton, lożor — lużor, patalott, irodd, kapott Din hi vokali pura u fil-lingwaġġ tas-Siġġiewi ma tbiddilx leħenha — dejjem tibqa' titlissen 'i' normali. Eżmpji: sid,id, vit, rit, Rita, ħaxix, sardin, sabiħ, każin, bir, ġardin, eċċ Każin Banda San Nikola TFesta 20044 99 Dil-vokali hi ukoll meqjusa bħala vokali pura imma fis-Siġġiewi niksrulha l-ħoss u nibdluha fid-dittong 'iw'. Eżempji: but — biwt, hut — hiwt, mus — miws, flus — fliws, ibus — ibiws, ħruġ — hriwġ, Lhud — Lhiwd, xhud — xhiwd. Dan li għedt jgħodd sa fejn jidħlu l-vokali: imma jekk wieħed irid jidħol fid-dettall isib xi jgħid ukoll dwar xi konsonanti. Hekk per eżempju, il-konsonanti siekta 'ħ', sa ftit snin ilu kien hemm min isemmagħha ' ħ' fi kliem bħal deheb, fehem fejn kont tisma' deħeb, feħem, seħem, ħemeż. Illum m'għadekx tisma' min ilissinhom hekk. Naħseb li b'dan tajt ħjiel ta' kif jissawwar d-djalett tas-Siġġiewi. Hemm wisq aktar xi tgħid fuq dan is-suġġett, aktar u aktar jekk jittieħed f'kuntest nazzjonali u jkopri n- naħat kollha ta' Malta u Għawdex. Nittama li dan l-eżerċizzju ċkejken iservi ta' stimulu għall-studjużi aktar impenjati f'din il-materja, bil-għan aħħari li joħroġ aktar tagħrif siewi dwar id-djaletti tal-Gżejjer tagħna. $ Awtur tal-Ktieb: SIĠĠIEWI (Città Ferdinand) - A Profile of Historx, Social Life and Tradition. eVVeppon' Bishop Caruana Street, Żebbuġ Tel: 2146 0168 / 7946 0168, 9944 8015 Fax: 2146 1791