It-Toponomastika ta' Kemmuna Wieħed mill-oqsma tal-kultura Maltija li minn dejjem laqatni huwa t-toponomastika, jiġifieri l-istudju ta' l- ismijiet tal-postijiet. Għax minbarra li jservi bħala mezz ta' identifikazzjoni ġeografika, kull isem huwa mgħobbi bl-informazzjoni dwar l-art fejn jinsab, u xi ismijiet qodma iservu wkoll bħala l-aħħar ħażniet ta' kliem Malti li llurn qajla għadu jintuża u li għaldaqstant qed jgħib għal dejjem. Tista' tgħid li kull rokna fil-Gżejjer Maltin għandha isimha, xhieda ta' l-attenzjoni li missirijietna kienu jagħtu lid-dettalji li kienu jilmħu madwarhom. F'dan l-artiklu xtaqt naqsam magħkom xi tagħrif li ġbart proprju dwar l-iżgħar fost it-tliet gżejjer ewlenin tagħna: Kemmuna. Billi Kemmuna hija magħrufa l-aktar għal xtutha, jixraq li nibdew bi vjaġġ mad-dawra tagħha; nitilqu sewwasew mill-iskoll kbir ta' Kemmunett, li jinsab biswitha u li wkoll fih it-toponomastika tiegħu. Kemmunett u Bejn il-Kmiemen l-isem Kemmuneff mhux għajr forma diminutfiva ta' 'Kemmuna', minħabba r-rabta ġeografika bejn iż-żewġ gżejjer. Għalkemm tassew ċkejken (b' medda ta' 0.1: km'), Kemmunett għandu għamla ta' gżira żghira kompluta, aktar milli ta' sempliċi skoll; għandu forma ta' 'S', b'irjus ta' blat maħruġa 'l barra U daħliet tal-baħar minquxin. bejniethom. Hemm saħansitra l-ħjiel ta' wied, il-fdalijiet immermra ta' porvlista ta' żmien l- Ingliżi, u binja qadima donnha razzett b'taraġ wiesa' għall-baħar. Il-ġenb ta' Kemmunett li jħares lejn in-nofsinhar hu magħmul minn sies imdawwar U għoli, li jħaddan taħtu bajja żgħira miżgħuda b'għadd ta' għerien dojoq u Is-sies jitbaxxa lejn il-lbiċ, u jintemm ħesrem f'Ras it-Tumbrell, Minn hawn, il-kosta tilwi lejn il-majjistral u tinbidel f'xatt baxx li jibqa' sejjer matul il-baħar sas-Sikka miftuh ta' Kemmunett Din is-sikka twila, li tħares lejn il-port ta' l-Imġarr f'Għawdex, illurn hija immarkata permezz ta' baga minħabba li hija ta' tiġrib għall- baħħara. Max-xaqliba l-oħra ta' Kemmunett, sewwasew faċċata ta' Kemmuna, hemm ukoll /r-Rarn/a ta' Kemmunett. Din id-daqsxejn ta' ramla għandha għamla unika fil-Gżejjer Maltin: ma tinsabx ġo bajja, u tmiss mal-baħar fuq żewġ fronti opposti. Lejn il-punent għandha medda ta' bahar li tifridha minn Kemmuna, filwaqt li mil-lvant il- baħar miftuħ jilħaqha minn ġo għar twil. Biswit Kemmunett, naraw żewġ skollijiet kbar u għoljin li, flimkien ma' sitt blatiet oħra ferm iżgħar U baxxi mal-baħar, jissejħu L-iskojji fa' Bejn il- Bibien. M'għandniex xi ngħidu, il-fliegi qosra iżda mwiegħra li jifirduhom minn xulxin (kif ukoll minn Kemmunett U mill-eqreb ras ta' Kemmuna) huma magħrufa mill-baħħara bħala /l-Bibien. Hawnhekk naraw ukoll żewġ ħnejjiet naturali mdaqqsin (jixbħu lit-Tieqa tad- Dwejra f'Għawdex, iżda iżgħar li jidhru sew minn fuq il-vapur f'Għawdex meta Il-Bibien jiftħu għal ġo fliegu ferm itwal U pittoresk li jaqta' għal kollox. lil Kemmunett u l-Iskolji minn Kemmuna: Bejn il-Kmiemen, illum kummer- il-Fliegu ta' Għawdex Ż Ta Is-Sikka ta' Bejn il-Kmiemen si (Tax-Xilep) - il-Ħnejja ta' f is-Sikka ta' Kemmunett Mais B Kappalla ta mt Bajnil o 8, NB) Santa Marija l tal- : Fuq il-Bir tat-Tiġieġ X 1 va il-Bir tat-Tiġisġ mo d AW A il-Fon a. Ta' l-ifrat a JO ati Tal-Palma (a il- iażina T Wi: Fuq hali) Ad KI Ta' Caru A ' SM . it-Torri ta' Kammuna Tal-Bern i Ras it-Tumbrell L-Iskoll ta' Bejn il-Bibien D il-Bibien il-Wied ta' Skalarova il-Bejta tal-Fenek Wl L-Għar ta' Bla Saqaf (it-Tieqa / Taħt il-Pinejja) Taħt il-Mazz il-Qala tal-Mazz L-Għar ta' Taħt it-Torri - (L-Ghar tal-Ħares) Taħt il-Tomi ir-Razzett ix-Xifer l-Aħmar (Wied Ternu) ill-Faxx / L-Għarisn) Il-Ħruq ta' l-Irġieqa Il-Ponta l-Irqieqa (ir-Ras l-Irqieqa) ċjalizzat bħala 'B/ve Lagoon: Ta' min igħid li l-isem kummerċjali, li b'xorti ħażina qed iwassal biex bil-mod il- mod jintesa l-isem proprju tal-post, lanqas biss huwa korrett għax din mhix laguna. Interessanti wkoll li hawn insibu l-uniku użu tal-plural miksur tal- kelma 'Kemmuna' fl-ilsien Malti, u marbuta ma' din il-lokalita nsibu wkoll idjoma partikolari li tintuża meta xi ħadd ikun indeċiż u bejn ħalltejn: 'ninsab bejn il-kmiemen' (Aquilina, 1987). Sewwasew bi dritt ir-Ramla ta' Kemmunett, il-qiegħ ta' dan il-fliegu tant jitbaxxa li, jekk il-baħar ikun fieragħ, tista' timxiha minn gżira għall- oħra bla ma tgħaddas rasek taħt l- Insibu toponimi oħra marbutin ma' Bejn il-Kmiemen. Ngħidu aħna, il-binja qadima li llum tintuża bħala latrina pubblika (iżda li dari kienet tal-gwardja kostjera) għadha magħrufa bħala ż- Għassa ta' Bejn il-Kmiemen. Ftit aktar lejn it-tramuntana, insibu daħla ċagħkija ħelwa taħt irdum boxx (magħmul minn blat artab kemmxejn ħamrani msejjaħ 'depożitu Kwaternarju' mill-ġeologi), maqsuma fi tnejn minn ħarrieġa blat magħrufa bħala /ż-Żurżieqa, li matulha tista' tinżel minn fuq l-irdum għall-baħar. /- Ħnejja ta' Bejn il-Kmiemen (arkata naturali ċkejkna) tinsab eżatt taħt iż- Żurżieqa, u ffit aktar 'il hinn tinsab /s- Sikka ta' Bejn il-Kmiemen jew Tax- Xilep. Din is-sikka hi parti mill-qortin (L- Imrieħ li jofroq il-baħar ta' Bejn il- dak fGħawdex, il-medda baħar li tinsab bejn Kemmuna u Ħondoq ir-Rummien f'Għawdex U li tifred liż-żewġ gżejjer Il-Fiegu t'Għawdex Matul dan. il-fliegu, il-kosta ta' Kemmuna tista' titqies bħala sensiela ta' tliet bajjiet imdaqqsin b'ħarriġiet ta' art bejniethom iħarsu lejn Għawdex. Malli taqbeż is-Sikka ta' Bejn il- Kmiemen U l-għar għoli (msejjaħ Għar Għana fuq ix-xaqliba l-oħra ta' l-istess ras, titfaċċa Daħ/ef il-Ħmara, l-inqas magħrufa fost dawn. il-qaliet minħabba li mhix ramlija bħall-oħrajn. Minn dan il-post igħaddu l-cab/es U katusi ta' l-ilma lejn Għawdex; u xi strutturi relatati fil-fatt inaqqsu mis- sbuħija ta' din il-bajja pittoreska minħabba li ftit li xejn sar sforz biex dawn ikunu jaqblu aktar ma' l-ambjent tal-post. Biex tgħaxxaqha, parti sew mill-għolja 7a' Saver (li thares fuq il- ġenb l-ieħor tal-bajja) tnaqqret ukoll minn żvilupp turistiku fil-viċin u munzell għoli ta' blat maqtugħ intafa' qrib ix- xatt. Il-Qala ta' magħrufa wkoll bħala /l-Porf fa' San Niklaw, tinsab ftit 'il bogħod. Din id- daħla b'żewġ ramiliet, imsemmija għal kappella li dari kienet tinsab fil-qrib, hija mifruda minn Daħlet il-Ħmara permezz ta' ponta tawwalija msejħa Tal-Fanal, li fuqha għadhom jidhru l- fdalijiet ta' lampa tal-ħadid (xi pied 'il fuq mill-quċċata baxxa ta' l-arti li kienet tiggwida lill-baħħara. il-ponta hija pjuttost stramba, peress li narawha maqsuma fi tnejn minn daħla ta' baħar dejqa, tawwalija u bi ġnub għoljin donnha ħondoq, li aktarx ħija l-fdal ta' għar twil li llum sfronda. Il-ġenb sħiħ tal-Qala ta' San Niklaw ilum huwa meħud minn lukanda kbira, li għarrqet mhux ftit l-ambjent u l-karattru tal-post. Wara waħda mir- ramliet żgħar fuq ġewwanett tal-qala, li illum huma wkoll privati u mhumiex aċċessibbli għall-pubbliku, insibu għadd kbir ta' qasab li jikber folt peress li din hi l-bokka ta' wied żgħir (ll-Wied ta' San Niklaw. Ftit metri 1 bogħod mir-ramta ewlenija jinsab /l- Banju tas-Sinjura, għar ċkejken fil- baħar b'taraġ qadim maqtugħ fis- saqaf tiegħu għal għanijiet li mhumiex magħrufa u li wasslu biex inħolqot leġġenda fost l-abitanti ta' l-imgħoddi dwar mara li kienet finżel dan it-taraġ U tgħib f'daqqa. Jekk inkomplu nduru max-xatt skond id-direzzjoni ta' l-arloġġ, nerġgħu noħorġu 'l barra mill-qala. U hekk naslu ħdejn Ħarġef l-Ozju, skoll wiesa' maqtugħ għal kollox mill-art permezz ta' ħondoq dejjaq bi ġnub weqfin, ħlief għal pont naturali li jsaqqaf parti mill- ħondoq. Din il-formazzjoni tal-blat, li f'xi kitbiet qodma qegħda indikata bhala 'Ħaġret Kuzzu' jew 'Ħaġret l- Użif', inħolqot wara li parti minn xaqq kbir fil-blat (wieħed mill-/2v/fs ġeoloġiċi tas-sistema li fatmet 'il Kemmuna minn Għawdex U Malta) sfat mgħarrqa u mwessgħa mill-baħar. U fil-qrib hemm ukoll L-Għar ta' Ħarġet l-Ozju, għar żgħir fil-baħar li huwa imsejjaħ ukoll Għar id-Dubbien. Tgħid hija biss kumbinazzjoni li meta tidhol fl-għar idur għalik xebgħa nemus kbir li jistkenn fl-għarp Fil-qrib jibda kumpless turistiku ieħor (it-tieni medda mdaqqsa ta' bini fuq din in-niffa ta' gżira 1) li wkoll jidher bħal ġerħa kbira fil- pajsaġġ ta' madwaru. Minn hawn ikollna ngħaddu minn mogħdija dejqa max-xifer tal-baħar, għax l-iżvilupp iwassal kważi sax-xatt, sa ma naslu fil- Qala ta' Santa Marija (jew il-Port ta' Santa Marija. F'din il-bajja hemm l- akbar ramla f'Kemmuna, imwennsa minn masġar ta' bruk xjuħ u minn bini antik IL-Għassd li għadu jintuża sa llum mill-pulizija. Il-post ħa ismu mill- kappella antika ta' San/a Marija ta' l- Eġittu li għadha tinsab fil-qrib, u li hi meqjusa bħala waħda mill-eqdem fil- ġżejjer Maltin, iżda l-abitanti tal-post aktar jafuh bħala /l-Ko/a laktarx taħsira djalettali ta' 'qala'). Anke l-wied kbir li jiżbokka hawn huwa magħruf bħala /l- Wied tal-Kola, dan Iħaddan fih il-kotra tal-ftit raba' li jeżisti fuq Kemmuna, u fih iferrgħu erba' widien oħra li nitkellmu dwarhom dalwaqt. Kif nerħu r-ramla, naslu mill-ewwel fwieħed mill-aktar imkejjen esposti f'Kemmuna: L-imnieri. Fuq in-naħa ta' ġewwa (biswit il-bajja), dan l-ilsien kbir ta' art jidher bħala xatt baxx li jkennen ir-ramla u li jibqa' ħiereġ sal-Ponfa fa' l-Imnieri Dan huwa. l-aktar tarf imbiegħed tal-gżira fuq in-naħa tal- grigal; bejnu U Ras il-Qala jintemm il- Fliegu t'Għawdex. F'din il-ponta hekk mikxufa, kif ukoll fi: blata qribha mlaqqma /Żż-Żerżieqa, il-qilla tal- maltemp naqqxet il-blat biex iffurmat mill-inqas żewġ ħnejjiet naturali U sensiela ta' skollijiet baxxi; wieħed minnhom huwa maqtugħ 'il barra sew bi dritt il-ponta u jissejjaħ bħalha 4- Iskoll ta' l-Imnieri: Minħabba li d- dawra tal-ponta bis-sikek u l-iskollijiet tagħha hija mwiegħra għall-opri tal- baħar, jidher li fl-imgħoddi kienu għall-baħħara; jitqiegħdu xi dwal xhieda ta' dan huwa l-istess isem timnieri, li mhuwiex għajr plural antikwat tal-kelma 'mnara' (illum jintuża l-plural 'imnajjar' minflok). Ix- xaqliba l-oħra ta' din il-peniżola li tħares lejn il-baħar miftuħ tissejjaħ l- imnieri ta' Barra, hawnhekk, il-blat jogħla f'daqqa u jitfaċċaw għall-ewwel darba sisien għoljin u weqfin. l-irdum ta' Kemmuna l-ewwel ma naraw malli nibdew telgħin lejn il-quċċata huma żewġ daħliet imnaqqrin fis-sies u mħaddnin taħtu. It-tnejn li huma jidhru miżgħuda b'għerien kbar fil-baħar, li flimkien jissejċu l-Għerien ta' l-imnieri. Huwa post li jgħaxxaq bi sbuħitu, u huwa mfittex. ħafna: mill-bugħaddasa minħabba li fih ukoll għar twil taħt wiċċ l-ilma. Tassew ħaqqu prosit min, fis- snin sittin, fettillu jiftaħ bokka tad- dranaġġ proprju hawnhekk biex jaqdi l-ħtiġijiet ta' l-istess żvilupp turistiku li ħassar il-bajjiet l-oħral Faċċata ta' l- Għerien ta' l-Imnieri, is-sies jerġa' jisporġi 'l borra fil-Pon/a fal-Merieħa (forsi taħsira ta' 'mirjieħa', meta tqis il- qagħda mikxufa tagħhażl. Ftit 'il bogħod tidher il-B'eqa (roqgħa ta' tirxien kbar li nqatgħu mis-sies U waqgħu għal ġol-baħar) u mbagħad l- arkata kbira naturali magħrufa bħala Id-Darsa (minħabba l-għamla tagħha li tixbaħ lil darsa maqlugħa bl-egħruq mikxufa); din ta' l-aħħar hemm ukoll min isejħilha 'Sorm l-Iljunfant, xebħ kemmxejn fantażjuż u aktar reċenti. Minn hawn 'il quddiem, fi kliem wieħed mill-ftit residenti ta' Kemmuna, Tispiċċa s-sies u jibda l-irdum'. Għal ħafna Maltin, 'rdum' għandhom U l-istess mentri proprjament l-irdum għandu wkoll ħafna rdim U tirxien (Żov/derġ taħt il- faċċata għolja tiegħu. L-/dum ta' Kemmuna huwa rdum għoli u li jsaħħar magħmul minn blat daqshiex jdawwar fih jistkennu ħafna għasafar tal-baħar U li il-lvant tal-gżira; għadd ta' xtieli li jikbru biss ma' l- irdumijiet tal-gżejjer Maltin, bhax-xebb (Damniella melifensiġ. Fih ukoll rokna fejn joqtor l-ilma ħelu mill-blat (/- Qattara, li trid tixxabbat ftit biex tasal għaliha. Xi tirxien kbar huma mdawrin bil-baħar u jitqiesu bħala skollijiet; l- imbiegħda mill-art hija l imkebba jew il-Qaqoċċa Iskoll mikul minn taħt, li għaldaqstant jistrieħ fuq għonq irqiq u qisu qaqoċċa mkebba ta' blat ippuntati. Hemm ukoll L-/skol/ tal-Balla jew L-Iskoll tal-Kaħli tsensiela ta' tliet blatiet kbar li jibqgħu ħerġin 'il barra fil-baħar u jidhru sew mill-Marfa f'Malta) u blata oħra li jgħidulha Majsi Baħħar xiħ minn Għajnsielem darba kien irrakkuntali kif, skond ma jingħad, isem din il-blata tawwalija U dejqa (qisha nejba kbira) tnissel bħala karikatura ta' ċertu Majsi (iiġifieri Tumas), raġel Għawdxi ta' l-imgħoddi li kellu mixja kemmxejn partikolari: 'dritta qisha Majsi'. L-eqreb faċċata ta' l-irdum hija maħkuma minn kunsenturi kbar li jwasslu biex praxex kbar ta' blat jinqatgħu u jiġġarrfu bi vjolenza liema bħala kull tant żmien (bħalma seħħ lejn l-aħħar tas-snin '80), u l-inħawi isimhom magħhom: 7a' Prexxa (skond ir-residenti ta' Kemmuna, li huma ta' nisel Mellieħi) jew 7a' Proxxa Ibl- Għawdxi). Sewwasew hawnhekk, bejn Ta' Prexxa u l-Ponta ta' l-Aħrax f'Malta, jibda l-Fiegu ta' Ma/fa (għal min Iħares lejh minn Kemmuna) jew il-Fiegu fa' Kemmuna kif jidher mill-Aħrax tal- Mellieħa). Għalkemm dan il-fliegu huwa usa' mill-Fliegu t'Għawdex U għandu baħar fond, mill-ġenb ta' Kemmuna toħroġ sikka kbira li fl-1889 inkalja fuqha l-bastiment Ingliż HMS Sultan; għadha magħrufa sal-lum bħala /-/skolji tas-Sultan, U Xi mapep tal-baħħara juru wkoll sikka oħra qribha (/-/skoll ta' l-Abjad tal-Proxxd. Il-Ħiegu ta' Malta u l-punent tal-gżira Hekk kif iddur għal ġol-fliegu tintlemaħ waħda mill-isbaħ irkejjen tal-gżira: /l- Mixta. Hawn tinsab datla żgħira bi xtajta ċagħkija, imkennija ġo għar fil- baħar taħt sies imdaqqas; fil-għoli sew eżatt fuq din id-daħla, jispikka għar baxx iżda b'ħalq kbir, qisu niċċa enormi fil-blat li tidher anke minn Malta. il-kelma 'mixta' hija nom mimmat mill-istess għerq ta' 'xita' u 'xitwa', U tfisser post li jkennen mill- elementi. Fit-toponomastika tindika l- preżenza ta' għerien kennin fuq l-art (bħalma naraw f'Wied il-Mixta ħdejn Bengħisa, jew fil-Mixta ħdejn Għajn Għabdull, u f'Għawdex anke narawha tintuża direttament minflok il-kelma għar iil-Mixta ta' Wied ir-Riħan u l- Mixta tal-Qortin, it-tnejn qrib Wied ir- Riħan fin-Nadur. Ta' min isemmi li f'xi mapep uffiċċjali ta' Żmien l-Ingliżi l- isem narawh spellut ħażin bħala 'Mishta', filwaqt li f'xi pubblikazzjonijiet Maltin (fosthom il-mapep Ingliżi li nqalbu lura għall-Malti, kif ukoll fil- verżjonijiet tradotti tal-kitbiet magħrufa ta' De Soldanis) din sfat mgħawwġa għal 'Miskta' u saħansitra 'Mistika'l Fl- istess inħawi hemm ukoll /ż-Zuniċiera tal-Mixta, batterija ta' Żmien il- Kavallieri mibnija f'għamla ta' nofs tond fl-1716 u armata bil-kanuni; uffiċċjalment kienet imsejha Bafferia di Santa Maria' u t-triq antika li tgħaqqadha mat-torri (li għadha teżisti wkoll) hija murija fil-mapep bħala '7/iq il-Batterija. Sewwasew taħt it-trunċiera t 8 L-iskalji ta' l-Imnieri 6. A jipontata' tkimninti A b Ħarġet l-Ozju $ iż-Żerżi 7, e eqa G L KI a Għar id-Dubbien Sa L-imnisri ta' Barra Ġ (ġ id-Daħla ta' l-imnieri L-Għadien ta' l-Imnieri ċ ika J TR 4 Il-Ponta tal-Merieħa E Santa Marja iF T/ tal-Kaa TA MA A lTiġieġ e - i ex ( A tat- hu Tie id-Darsa saw zz il- Bi RI wa A l-Wied tal-Bjeqa CI WA XN, Kat, x KA , , ke L-imkebba fil-Qaqoċċa) Għar il-Ħamri (9 1). (a) il- ġażinz Ta ħed. il-Pliat il-Ħamra' — il-Quttara irmeet 'imdied (il-Modd) Visa f £ A X C l-Mektur il-Ħabet ETA i-iskoli tal-Balia Ġetet' al-Mal ġ: (L-inkoll tal-Kaħli 7 € -Iskoll ta' Proxxa Ta' Caruana CS A Ġid /l- UTS — TE Tal-Bermisa -— 106 —— jati Il-Ħnejja (L-Arkata) 275 mm il-Qortin tas-Suldati is-Sal - ta a REAT Wied Emu L L-iskolf tas-Sultan (Wied Ternu) L-Iskoli ta' isej l-Abjad tal-Proxxa il-Fliegu ta' Malta (il-Fliegu ta' Kemmuna) hemm skoll imdaqqas fil-baħar u arkata naturali fil-baħar li tissejjaħ /- Ħnejja jew inkella L-Arkafa. Lanqas jitwemmen li post il-ġmiel tiegħu bħalma huwa dan intagħżel fl-1980 biex fih issir bokka oħra tad-dranaġġ, f'dal-każ għal razzett tal-ħnieżeri Il-bqija tal-ġenb ta' Kemmuna li jħares lejn Malta huwa xatt baxx u pjuttost monotonu, li matulu tista' tgħid tispikka biss id-daħla ta' Wed £mu, li llum isservi bħala l-port ewlieni ta' Kemmuna peress li fiha jistgħu jorbtu bastimenti mdaqqsin. L-isem ta' din il- bajja spiss jidher fil-mapep bħala 'Wied Temu' (aktarx taħsira ta' 'Wied fEmu') U kitfieba oħra rnexxielhom ikissruh għal 'Wied Ormu' wkoll; iżda Ikoll isemmu l-'wied', li fil-fatt bilkemm jidher meta żżur il-post. Il-promontorju, jew aħjar qortin, li jkennen lil dan il- port żgħir min-naħa tal-punent (bejn wieħed u ieħor taħt it-torri) jissejjaħ /l- Qortin tas-Suldati Man-nata l-oħra ta' Wied Emu hemm għar imdaqqas b'toqba fis-saqaf (b/owho/a li minnha r-raxx tal-baħar ifawwar fil-maltemp. Għall-kompletezza, nsemmu wkoll /s- Sala twesgħa żgħira bejn Il-Mixta u Wied Emnu, fejn ġieli titaqa' ma' xi sajjied bil-qasba li jkun intasab hemm għall-kwiet, ix-Xifer l-Aħmar jew Il- faxx (saff irqiq ta' blat ħamrani, magħmul minn ħamrija iffossilizzata li tissejjaħ 'depożitu Kwaternarju' mill- ġeologi), 7aħf -imnadar tfejn dari kien hemm mandra qadima li minnha m'għad fadal xejn għajr ħajt tas- sejjiegħ imġarraf) u 7aħf it-Torri Il-post ismu miegħu, għax fuq din ix-xaqliba jsaltan /f-7orri ta' Kemmuna (magħruf mill-abitanti bħala /f-7orri, li kien inbena mill-Granmastu Alof de Wignacourt fl-1618 u kien uffiċċjalment imsemmi 7orre di Santa Maria: Fil- viċin tinsab ukoll /l-Ponfa Rqiga (kultant imsejħa wkoll l-/rgiga fa' Kemmuna jew /r-Ras l-Irqiqd, ilsien dejjaq u baxx faċċata ċ-Ġirkewwa f'Malta, fejn il- Fliegu jiftaħ mill-ġdid għal ġol-baħar miftuħ u għaldaqstant spiss ikun Malli ddur mal-ponta, li tingħaraf mill- bogħod permezz tal-fanal żgħir li jinsab fuqha, il-bixra tal-kosta terġa' finbidel. Il-blat jogħla f'daqqa sa ma jsir sies ta' bosta sulari, imsejjaħ /l- Mazz, li jdawwar qala imdaqqsa u sabiħa ferm li hija msemmija għalih: /l- Qala tal-Mazz. Ħarsa mill-qrib lejn dawn l-inħawi, mill-Ponta Rqiqa ' ġewwa, turina għadd ta' skulturi naturali, waħda isbaħ mill-oħra: /l- Ħruq ta' l-irqiqa iżewġt ixquq, jew ħruq, qrib il-ponta), l-Għar fa' Taħt it- Torri (għar kbir u fond, b'ramla ġo fih), 40 l-iskoll ta' Taħt il-Mazz (skoll għoli xi seba' sulari u bil-ponta, qisu nejba ġganteska ħierġa minn wiċċ il-baħar, U l-Għar ta' Bla Saqaf Dan ta' l-aħħar ġieli jissejjaħ ukoll /fl-7eqa jew Taħt il- Ħnejja, u huwa ħofra kbira u fonda qrib xifer l-irdum, b'żewġ bokok daqshiex: waħda fil-ġenb ta' l-irdum li minnha jidħol il-baħar, u oħra fis- saqaf li tinfed ma' wied żgħir qrib l- irdum. L-għamla ta' dan l-iskerz tan- natura tixbaħ kemmxejn lill-Maqluba (qrib il-Qrendi f'Malta), tant li xi geoloġi jaħsbu li ssawwar bl-istess mod bħala dagħbien kbir taħt l-art li mbagħad aktar tard il-baħar nifidlu ġenbu. Il- wied ċkejken li llum iferra' (jew aħjar isawwab, għax mill-għoli) l-ilma tiegħu għal ġol-Għar ta' Bla Saqaf huwa l- Wied ta' Skalanova, u jidher li ħa ismu minn taħsira ta' 'Sca/o nvovo', taraġ li kien inqata' fil-blat fl-inħawi ta' Il-Bibien (li jinsabu fil-viċin) xi ftit aktar minn mitt sena ilu bħala post għall-iżbark u li llum ittiekel mill-elementi tant li bilkemm għadu jidher. Ħarsa lejn mappa, jew aħjar lejn ritratt mill-ajru, malajr turi li dan il-wied aktarx kien ferm akbar, u li Il-Bibien u Bejn il- Kmiemen mhumiex għajr partijiet mill- bokka tal-wied li llum jinsabu mgħarrqa taħt il-baħar. Dan ifisser ukoll li Kemmunett u l-Iskolji ta' Bejn il- Bibien dari kienu biċċiet mill-ġenb tal- wied, li maż-żmien tnaqqxu u fkissru mill-baħar sa ma ġew kif nafuhom illum. Ħit il bogħod mill-Wied ta' Skalanova tinsab daħla tal-baħar bi ġnub għoljin u kennija ħafna, li għandha bokka idjaq mill-baija tad-daħla. Tissejjaħ /l-Bejta tal-Fenek tforsi minħabba l- għamla ta' mina twila naturali b'saqaf baxx li tinfdilha l-ġenb) u aktarx hija wkoll il-fdal ta' ħofra fonda oħra daqshiex li sfrundat taħt il- Wied ta' Skalanova, tant li l-fdalijiet tal-mogħdija ta' l-ilma (li kienet tkompli mal-wied) għadhom jidhru minquxa fuq iż-żewġ naħat tagħha bil- baħar bejniethom. Hija tassew ħasra li fl-1990 fiit li xejn ingħata każ tal-ħarsien ta' dan l-ambjent hekk sbejjaħ meta ddaħħlu l-inġenji u l-blat tqatta' bl-addoċċ biex sar moll f'din id-daħla, tant li tħalliet tiċrita kerha f'din ir-rokna hekk pittoreska. Wara l-Bejta tal-Fenek nerġgħu naslu ħdejn Il-Bibien, u b'hekk doma dawra sħiħa max-xtut tal-gżira. l-intern tal-gżira il-ġewwieni tal-gżira tista' tgħid li huwa magħmul minn sensiela ta' għoljiet mirjieħa b'art xagħrija (iġifieri ambjent bil- blat fil-wiċċ, fejn jibker is-sagħtar u xtieli oħra li jixbħuh), mifrudin minn widien baxxi. L-ogħla quċċata, sewwasew fuq L-Irdum ta' Kemmuna, qiegħda f Tal-Liebru u taqbeż il-225 pied minn wiċċ il-baħar; jista' jkun li l-isem għandu x'jaqsam mal-fniek tal-grixti li jiġġerrew hawnhekk, peress li 'liebu' ġieli għall-fenek salvaġġ. Warajha tiġi l-Ħaiba s-Sewda igħolja xi 200 tintuża biex tirreferi pied), li qiegħda aktar lejn il-lbiċ qrib ir-razzett tal-ħnieżer; ta' min igħid li l-kelma 'ħatba' hija biss forma djalettali ta' 'ħotba', u li l-isem m'għandu xejn xjaqsam max-xitla magħrufa bħala 'il-ħatba s-sewda', minkejja li din tikber hawn. F'għoli ta' 175 pied hemm ukoll il-Wardija, li kemm isimha ttaħsira ta' 'guardia') kif ukoll ix- xaqliba fejn tinsab (qrib it-torri) jindikawha bħala lokal mnejn kienet issir l-għassa. x'imkien f'Kemmuna hemm ukoll Ħofbef il-fejġel iżda din qatt ma mexxieli niskopri fejn qiegħda. Hemm tliet sistemi ta' widien ewlenin: Il-Wied tal-Kola, Wied San Niklaw u l-Wied ta' Skalanova, li diġa ltqajna mal-bokok tagħhom matul id-dawra tal-kosta. L-akbar sistema hija dik tal-Wied tal-Kola; għal ġo dal-wied jiftħu erba' widien oħra li jibdew proprju bejn l-għoljiet li għadna kemm semmejna: il-Wied l-Aħmar il- akbar fost il-widien, li ħa ismu mil-lewn ħamrani ta' l-art, aktarx minħabba xi depożiti Kwatemarji li jinsabu mal-ġenb tal-punent tiegħu); Med Imdied (wied ieħor imdaqqas, fi ismu jidher indirettament fxi mapep billi l-ariijiet ta' madwaru huma indikati bħala 7a' Wied imdied; Il-Wied tal-Bieqa wied baxx ħafna, li jibda minn fuq l-irdum bi dritt Il-Bieqa), U wied ieħor żgħir wara l-kappella. L-art imżerżqa magħrufa bħala It-Taġen, biswit il-kappella, ukoll tferra' għal ġol- Wied tal-Kola. Parfijiet imdaqqsin minn dawn il-widien (għajr għall-Wied ta' Skalanova) fihom ir-raba' maħdum, U xi nħawi oħra: aktarx li kienu jinħadmu fl-imgħoddi. Għaldaqstant, nittaqgħu ma' bosta ismijiet ta' egħlieqi msemmija għall- prodotti tar-raba' jew għal dettalji agrikoli oħra: Tar-Rummien tfil-Wied tal-Kola) Tal-Palma f'Wied Imdied), 7al-fu/ tfuq Bejn il-Kmiemen), Tad-Demmiela tfir-ras ta' Wied imdied) u fuq il- Qiegha (hdejn il-Wardijal. Qrib tal-Wardija nsibu wkoll żewġ ismijiet marbutin mat-trobbija tal- bhejjem: Dar il-Baqra li fil-fatt huwa għar artifiċjali qadim li kien jintuża bħala maqjel, u 7a' l-firat (plural ta' fart, jiġifieri barri). Ma' dawn inżidu wkoll l-ismijiet li juru d-daqs tal-għalqa, il- kwalita tal-ħamrija, jew l-għamla tar-raba': il- Wejba tiil-Wied tal-Kola), il-Modd tfuq l-Irdum ta' Kemmuna), /t-T/ief imdied (bejn Il-Wied l- Aħmar U Wied Imdiedi, /l-Ħażina ffir-ras ta' Wied Imdied), ir-Ramlijja tfuq Bejn il- Kmiemen, u li xi żmien ilu kienet bdiet tintuża bħala miżbla) u Tal-Makrur (qrib Il- Ħażina); minkejja isimha, Il-Ħażina fiha masġar qadim u sabiħ magħmul minn għadd ta' siġar xjuħ taż-żebbuġ. Jidher ukoll li fl-imgħoddi l-art fuq Kemmuna kienet imqabbla għand aktar minn gabillott wieħed, bħalma jixhdu 7a' Corvana ttaħt Il- Wardija) u 7a' Ħaland (qrib tal-Bejta tal- Fenek). Toponimi oħra jagħtuna ħjiel ta' dettalji ġeoloġiċi, billi jiddeskrivu l-lewn tal-blat u l- ħamrija li tifforma minnu. L-istess bħall- Wied l-Aħmar u l-Ħatba s-Sewda li diġa semmejna, għandna wkoll /l-Ħamra jew l- Għalqa l-Ħamra (isem ieħor għall-Moddi u l-Ħabel l-Abjad ttaħt il-Ħatba s-Sewda). Il- kelma 'ħabell hawn tfisser għalqa tawwalija u dejqa fuq ġenb ta' wied, U m'għandhiex x'taqsam ma' l-irbit. U nsibu wkoll mill-inqas toponimu wieħed (7al- Berwieq, fuq Wied Emul marbut ma' l- ekoloġija tal-post, peress li jirreferi għal xitla salvaġġa li hija kotrana fl-inħawi u li tindika l-kundizzjoni ta' ambjent imfaqqar (aktarx wara sfruttar bla rażan mill- bniedem fl-imgħoddi) li qed jibda jirkupra, bħalma kultant naraw fl-egħlieqi li jkunu ilhom żdingati. Ngħidu xi ħaġa fuq xi binjiet storiċi U fdalijiet qodma li jinsabu fuq Kemmuna. L- aktar magħrufin fosthom qegħdin qrib tal- baħar u għaldaqstant diġa tajniehom titwila: il-kappella ta' Santa Marija, It-Torri, it-Trunċiera tal-Mixta, u ż-żewġ għases. Iżda hemm oħrajn ukoll. U l-aktar importanti huwa l-Palazz, bini qadim ta' Żmien il-Kavallieri tfih ukoll stemma ta' xi Granmastru minquxa fwieħed mill-ħitan, iżda din bilkemm tingħaraf tant kemm hi mikulal li jinsab qrib ħafna tat-Torri u li tkabbar madwar mitt sena ilu biex jintuża bħala sptar. Għalhekk huwa magħmul minn swali mdaqqsa li jagħtu għal fuq kuruturi miftuħin bil-loġoġ madwar. bitħa kbira li għandha. t-titlu uffiġġjali ta' Misraħ il-liberta, isem kolonjali kemmxejn bombastiku li aktar tistenna li tiltaqa' miegħu fxi pjazza ewlenija ta' belt kbira milli fuq gżira kważi diżabitatal il-ftit residenti tal-gżira llum fil-Palazz joqogħdu jew fil-viċinanzi immedjati tiegħu. it-triq li tgħaddi minn quddiemu ssemmiet 'Triq Congreve, għall-gvernatur Ingliż Sir Walter Norris Congreve. Din it-triq tibqa' sejra sa Santa Marija (sewwasew sa moll u remissa qodma qrib l-Għassa, li kellhom x'jaqsmu ma' l-użu ta' l-isptar), filwaqt li fergħa tagħha ('7riq Kemmuneffi twassal għal Bejn il-Kmiemen u San Niklaw. F'salib it-toroq, hemm siġra tal-bruk (Tamarix africana magħrufa bħala is-Siġra tan-Nofs, U eżatt warajha jidher ukoll il-Forn, bini ieħor imdaqqas madwar. bitħa kbira kompluta b'għadd ta' mqawel. Dari fih kien jinħema l-ħobż, u għad li partijiet mill-bini llum qed jaqgħu, it-tagħmir prinċipali (il- forn tal-ħobż, il-bank tal-ġebel bil-lembijiet fejn kienet issir l-għaġna, u l-armadji fejn l- ikel kien jitqiegħed biex jibqa' sħun) għadu sħiħ peress li kien ġie irrestawrat xi snin ilu. Fuq għolja fil-qrib hemm ukoll ċimiterju qadim, li jintagħraf mill-bogħod billi huwa mdawwar b'ħajt għoli. Fix-xagħra ta' wara l-Forn hemm bir qadim magħruf bħala il-Bir tat-Tiġieġ, li ta ismu lill- art kemmxejn ogħla li tifirdu minn San Niklaw: fuq il-Bir tat-Tiġieġ. Jeżistu wkoll bjar oħra qodma: wieħed qrib il-kappella ta' Santa Marija, u ieħor fond ħafna mistur qalb ix-xagħri qrib il-Wied tal-Bieqa. Hemm ukoll spejjer fondi, uħud minnhom armati bi ġwiebi qodma maġenbhom u bi kmamar għall-makkinarju goff li kien jintuża fi snin mgħoddija għall-ippumpjar ta' l-ilma tal-pjan. Fost dawn il-kumplessi għandna fl-Murur ta' San Niklaw ħdejn ras il-Wied ta' San Niklaw), il-Mufur tan-Nofs (fejn il-Wied l-Aħmar u Wied Imdied jingħaqdu mal-Wied tal-Kola) u tnejn oħra bħalhom, fil-Wied tal-Kola u l-Wied l- Aħmar. Min ifittex. bir-reqqa jintebaħ ukoll b'xi għerien ċkejknin artifiċjali, donnhom oqbra, imxerrdin 1 hawn u 1 hinn (ngħidu aħna, fil- Wied ta' Skalanova, f'Wied Imdied, u taħt il- Ħatba s-Sewda). Skond resident lokali, dawn kienu tħaffru fl-irkejjen l-aktar imwarrba bħala kenn ta' malajr f'każ ta' maltemp qawwi. Akbar minnhom hemm Għar il-Ħamrija, maqjel maqtugħ fil-blat fil- ġenb l-għolja li tifred il-Wied l-Aħmar minn Wied Imdied; f'dan l-għar jolqtuk l-għadd ta' slaleb imnaqqxin fis-saqaf tiegħu. Fuq il-quċċata mirjieħa ta' l-istess għolja hemm ukoll żewġ giren twaħda minnhom imġarrfa għal kollox) li aktarx ukoll kienu jintużaw għall-kenn mill-elementi. BLUE LAGOON7 L-isem. kummerċjali, li b'xorti ħażina qed iwassal biex bil-mod il- mod jintesa l-isem propriju tal-post, lanqas biss huwa korrett għax din mhix laguna. Egħluq F'dan l-artiklu, ippruvajt nagħti ħarsa kemm jista' jkun informattiva lejn it-toponomastika ta' Kemmuna fl-isfond ġeografiku, storiku u folkloristiku tagħha, u lejn ir-rabta qawwija li dan l-aspett lingwistiku għandu ma' l- ambjent kampanjol U mal-baħar. Dawn l- elementi kollha magħġuna flimkien jagħtu lill-post l-identita tiegħu, u tkun tassew ħasra kbira jekk dan il-karattru jitħalla jitnaqqar u jiftaqar. Fl-aħħar tletin sena, il- kummerċjalizzazzjoni bla ħniena ta' din il- ġawhra tan-natura mhux biss wasslet għal qerda bla sens ta' l-ambjent innifsu, iżda għamlet ukoll ħilitha biex tipprova tnessi ismijiet awtentiċi bħal Bejn il-Kmiemen sabiex minflokhom jiddaħħlu titli eżotiċi bħal 'Blue Lagoon'. Daqstant ieħor, niftakar operatur partikolari jiftaħar li hu stess ivvinta l-isem 'Crvstal Lagoon' (tassew oriġinali 1) minflok Il-Bejta tal-Fenek u l-Qala tal-Mazz, U li qed jagħmel ħiltu kollha biex dan l-isem jibda jintuża dejjem aktar fil- pubblikazzjonijet lokali. Filwaqt li bosta awturi, minflok ma jindenjaw ruħhom iffitxu l-isem. korrett tal-post qabel: ma jippubblikaw — xogħolhom, — erħilhom jiwintaw ismijiet bl-addoċċ għal kull okkażjoni, tant li llum ġieli aktar tiltaqa' ma' ismijiet foloz bħal 'Tantem Point' minflok Il- Ponta l-Irqiqa, 'Santa Maria Caves' minflok l-Għerien ta' l-Imnieri (li, wara kollox, ma jinstabux f'Santa Marija) u 'Smuggiers Cove' (aktar qisu isem ta' dverna milli ta' xalt il-baħar) minflok Wied Ernu. Ma' dawn inżidu wkoll l-ismijiet ibbastardjati bħal 'San Niklaw Bav' nofsu Malti u nofsu Ingliż) u 'Santa Maria Bav' (nofsu Taljan u nofsu Ingliż), u l-forom Taljanizzati 'Comino' f'comino' jew 'cumino' hija t-traduzzjoni Taljana ta' 'kemmun', tip ta' ħwawar li jintuża fit-tisjir) U 'Cominotto' (diminuttiv ipotetiku ta' 'comino/), li nħolqu fi żminijiet meta l-Malti ma kienx għadu rikonoxxut bħala lingwa uffiċċjalil Din l-injoranza kulturali qegħda toħnoq il-karattru tal-post b'pass dejjem aktar mgħaġġel, u hija wkoll sintomu ta' marda usa' li bil-mod il-mod qed toqtol is-sbuħija ta' l-ilsien. Għaldaqstant, nittama li dan l-artiklu jgħin biex jimtela xi ftit minn dan il-baħħ kulturali. Nagħlaq billi nrodd ħajr lil dawk kollha li għenuni niġbor din l-informazzjoni sabiex ma tintilifx, u nistieden ukoll lil min għandu xi tagħrif ieħor biex jaqsmu magħna wkoll. Verżjoni maqluba għall-Malti minn Mons. Ġużepp Farrugia 11936): Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu, Edizzjoni mill- Fondazzjoni Bett Vittorja (1999). tfacsimilet.— maħruġa Mapep qodma riprodotti fil-Wignacourt College Museum tar-Rabat, u (Pan of Comino -— GC 126.72) fir-records tad- Dipartment tax-Xogħlijiet Pubbliċi Penza, Carmelo (1969): il-fora Maltija Mediċinali Komunikazzjonijiet personali: Massimino f'Siminu') Azzopardi — sajjied minn Għajnsielem u ex-kaptan tal-lanċa għal Kemmuna Mattew Azzopardi -— sajjied minn Għajnsielem u ex-kaptan tal-lanċa għal Kemmuna Salvu Vella fil-Venew) - resident ta' Kemmuna Anġlu Vella — resident ta' Kemmuna Dun Ġużepp Hili - barklor Għawdxi tal- laneċ turistiċi Pullu Buttigieg f'Taċ-Ċema'l - sajjied mix- Xewkija u barklor ta' luzzu għal Kemmuna