GHANA U ĠMIEL TAL-LSIEN MALTI Qabel xejn ma nidħol fl-argument minni mħabbar, nibda hiex infisser x'nifhem bil-kliem : GHANA U GMIEL. Il-Għana hi dik il-qagħda li fiha jinsab min ikollu biż-żejjed biex jista' jgħix, mingħajr ma jeħtieġlu jitlob il-għajnuna jew jissellef minn għand ġaru. Bniedem li ma għandu bżonn ta' ħadd, jissejjaħ. Għani. Għani hu dak il-lsien ta' Ġens, hu min hu, illi biex xi ħadd bih jitkellem, ma għandux bżonn, la jissellef u la jisraq il-kliem minn għand ġnus barranin. Meta dal-Isien għandu biż-żejjed som- bor ta' kliem biex jista' jiftihem waħdu, jissejjaħ: Lingwa. Il-Isien Malti huwa tassew Lingwa, u Lingwa gfianja biż- żejjed. Ftit tas-sabar, u l-quddiem ngħarrafkom afijar u taraw b'għajnejkom u tmissu b'idejkom. Ġmiel huwa assolut jew relattiv. Il-Ġrmiel assolut, ma jgħammarx fid-dinja, għax hu biss tas-Sema: Alla biss hu sabiħ il-lum, il-bierati, u għalli ġej. Il-Ġmiel tad-dinja, hu relativ; għalhekk dak li l-lum jidher sabiħ, sata' kien ikreh il-bieraħ, u l-ikreh tal-lum jista' jkun sabiħ għada, għaliex jiddependi mill-fehma jew mill-eapriċċ tal-bniedem jew mill-imkien, fejn wieħed ikun trabba' u dara. Il-Ġapponiż, l-Indjan, u ż-Żulu jaraw is-sbuħija tan-nies tal-Ewropa, bħala kruha; bil- maqlub; il-ġnus bojod tal-Ewropa, is-sbuħija tan-nies suwed jistmerruha. Mela l-ġmiel hu relattiv, għax kieku kullħadd jarah xorta waħida. Ix-xbieha t'Alla, minquxa jew pinġuta minn mgħallem Ewropew, hi l-għażla tal-isbaħ bniedem abjad: xahru qastni għajnejh kbar u suwed, ġismu mislut: mentri l-Abbissiniżi jagħmluh iswed tuta; il-Ġappuniżi, jagħmlulu għajnejh lewża; l-Indjani, jonfħulu żaqqu. Din hi s-sbuħija skond dawk in-nies. Sbuħija relat- tiva, li għandha x'taqsam mal-ambjent, jiġifieri mat-trobbija, mal-ħàra, mat-tagħlim u ma' dak kollu li bniedem jiltaqa' miegħu mindu jitwieled sakemm jixjieħ. Mela, il-ġmiel mhux għal kullħadd xorta watida. Meta huwa hekk, nerġgħu lura għal fejn bdejna, meta għedna, li l-ilsien Malti hu għani, u jista' jgħid ħsiebu u qalbu waħdu mingħajr ma' għandu bżonn il-għajnuna ta' ġaru, bħall-Għani, li għandu flus bir-rfus, biex jista' jixtri x'jiekol hu u jżomm għases u qaddejja. Il-Isien li fih daqs mitt (100) kelma, biex ifissru l-ġisem tal-bniedem u kull tentufa u taqsima tiegħu, mingħajr litieġ li jissellef minp ilsna oħra, jidhirli, li dan il-lsien, jista' tabilfinqq jissejjaħ ilsien għani. Ibdew biex iġġibu quddiem għajnejkom, Bniedem; iflubh minn rasu sa riġlejh, u intom tgħidu kliem dejjem malti: Ras, qorriegħa, xgħar, xuxa, ħoġbejn, ġbin, moħħ, bad- dejn, għajnejn, imnieħer, imnifsejn, widnejn, wiċċ, Ħalq, fomm ete. etc. Wara li ddumu għal xi mitt darba, dejjem tgħidu kliem malti; imbagħad aktarx jidfiol it-Tabib, u jsemmi xi biċċa jew xi taqsima li ma tifhmuhiex; la tistgħaġbux, għax din il-kelma, tkun bil-Grieg, kelma li dafilet, fl-ilsna kollha tad-dinja. Għinlhekk hija kelma ta' kullħadd u ħadd ma' jista' jgħajjarkom biha; bħal ma' hi Tibja, perikardju, katarru, dispepsja, klavikola. Il-kliem li l-lum daħħiet ix- xjenza (ta' l-Anatomija) ħafna ismijiet ġodda ta' nqaqar fil- ġisem, ismijiet li missirijietna ma setgħux igħiduhom għax ma kinux jafu bihom. Iżda hemm tajjeb, illi dawk l-inqaqar li aħna ima għandniex isem għalihom; anqas it- Taljani, l-Ingliżi, il-Franċiżi u l-Ġermaniżi ma għandhom. Dawk l-ismijiet huma wirt u għana ta' kullħadd. Issa għat-tieni taqsima, jiġifieri fuq il-ġmiel u s-sbuħija tal-ilsien Malti. Jekk, f'din id-dinja, is-sbuħija hija relativa, mela dak li wieħed jarah sabiħ, jew ikrah mhux ta' bil-fors huwa sabili jew ikrah fih in-nifsu. Fi żmieni niftakar il-kpiepel tan-nisa kbar nett, mimlijin ward, il-kurpett magħfus magħfus mal-qadd, id-dublett, kollu ġmigħ u pnatar. Mur ġib dik il-moda li kienet hekk sabilia dak inhar, il-lum17 Kullħadd jibda jidħak, u jgħid: Uffl xi kruhal Terġa'; hu għal dak iż-żmien il-moda sabiħa tal-lum: berritta, jew kappell ċkejken ċkejken; lbies dejjaq, u qasir… Kienujberrqu għajnejhom, itawlu wiċċhom u jgħidu: Uff xi kruha ta' modall L-istess, meta kont żagħżugħ, il-mużka ta' Bellini, kienet l-iżjed ħelwa u sabiħa. Min kien irid jisma' l-mużka ta' Wagner7 Ħaddil Il-lum min ma jitgħaxxaqx bit-Tannhiuser u ma jgħidx: Imma kemm hi sabiħa din il-Mużka7 Safrat- tant tletin sena ilu, ħadd ma kien irid jismagħha. Mela dak li kien jidhrilna li kien ikrah, jista' fih ikollu s-sbuħija. ġmiel u s-sbuħija kif wieħed iġibhom'7 Billi jitgħallimhom, idarri għajnejh, moħħu, widnejh u fuq kollox, jistudja dik il-ħaġa. Istudjaw il-Malti: darru widnejkom għalih, aqrawb u iktbuh tajjeb, u taraw kemm hu sabiħ 1 Hawn ħafna, billi qatt ma studjaw il-Malti jgħidu li hu lsien ikrah, u tajjeb biss għall-kċina: Imsieken l ingħidulhom ma San Pawl: Quod ignorant blasphemant. Fix issibuha s-sbuħija jew il-kruha 71 forsi fil-kelma Alla7 ma hemmx fit-taljan il-kelma alla wkoll 7 Fil-kelma dija' ma hemmx il-kelma Di07 fil-kelma maħżen7 Magazzeno, ma hiex kelma maltija 7 Il-kliem malti: Amar, Am-man, Àn- dar, Barba, Barka, Barri, Kollha, Marrara, Sider, u ħafna oħra, ma għandhomx l-istess ħoss, l-istess mużka7 Mela għaliex, meta jfissru kelma taljana, huma sbieħ, u meta ifissru kelma Maltija, huma koroh7 Mela jekk huma sbieħi bit-taljan huma wkoll sbieħ bil-malti. ''Alla ħalaq is-sema u l-art u kull ma fihom.' Iddio creċ il cielo e la terra e tutto quel che contengono—Min hu dak jewwilla, li għandu l-wiċċ igħid, illi dan il-għidud bil-malti, huwa ikraħ, u bit-taljan. hu sabiħ 2 Jekk fit-taljan jaraw l-armonija tal-mużka ta' Bellini; hemm fiafna, u fosthom għorrief mhux taċ-ċajt, li jaraw fil-Malti l-mużka ta' Sehubert u ta' Wagher; u' dan li s'issa għedna qiegħed imwaqqaf fuq sisien ta' fehma, qawwija daqs il-blat. Il-għaliex il-lsien Malti għandu dak kollu li jinħtieġlu (l-ele- menti necessari), u meta għandu dawn u ma għandux bżonn tal-għajnuna ta' ħadd; meta jista' jgħix, jikber, bla ma jis- sellef kliem barrani; allura huwa biż-żejjed għani. Il-għana hija perfezjoni, il-perfezjoni hija sbutiija, hija ġmiel. Iżda bħal ma għedna, billi l-ġmiel huwa relativ għalhekk allura tidħol dik li jgħidulha simpatija u antipatija, jiġifieri il- passjoni; jiġifieri dik ix-xejra li tiġbdek għal naħa waħda bi preferenza ta' l-oħra. Għalhekk lil ħutna ta' nisel Malti; infakkruhom f'meta kienu f'ħoġor ommhom u kienet tgħallimhom iroddu s-Salib jew igħidu l-Missierna, u nistaqsuhom jekk kinux jitolbu TAlla bil-lsien li ma kienx jixraq, għax ikrahl U fil-ħin tal- mewt, naħseb ukoll illi bil-lsien ta' missirijietna mmorru ntennu l-aħħar kelmiet lil Alla7: Għaliex jekk inkellmuħ bi lsien ieħior, naħseb inkuriu qegħdin bħal nitkessħu; u ma'Alla nitkellmu minn qalbna, Le, le, min jieħu qalbu f'idu u jitkellem kif tgħidlu hi, jeħtieġlu jistqarr illi l-Isien malti hu GĦANI U SABIH.