TAL-QABAR TA' KRISTU L-ART IMQADDSA MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT Il-Ħames Sena LULJU - SETTEMBRU, 1959 Għadd 3 —. X'FIH DAN IL-GĦADD Il-Gtorja tat-Tabor (Id-Direzzjoni) L-EWWEL TAQSIMA — DAWL L-Istorja tas-Salib (P. P. Savdon) jA Il-Belt ta' Gerax-fi żmien l-Insara (P. B. Bagatti, O.F.M. ) Id-Dielja fil-Bibbja (P. Ġaċintu Faccio, O.F.M.) .. Kif il-Għarab jilqgħu l-Għorba (P. Narcissu Cecchitelli, O.F.M. ji Ir-Reġistri ta' Casa Nova (Ignazio Mancini) Ir-Tienr TAQSIMA — IMĦABBA San Kononu Martri (P. G. R Il-Mużajk tal-Kalvarju (Fra E Il- Għamja ta' Nazaret (Ġuża) B Fi AR ħu die ġġ Naqra ta' Mużew (Elsie) ax dożi ied ibid Il-Misilmin u l-Madonna (P. Ubertinu. Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa … mi ż kit Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, Il-Belt. IL-GLORJA TAT-TABOR It-Taborl Kobor ta' sbuħija u seher ta' ġmiell Fiż-żerniq ta' għodwa diefja, u fis-sirġa taħraq ta' nofs inhar, u fil-għabex biered ta' fil-għaxija, it-Tabor huwa dejjem il-Għolja ta' seher u ta' ġmiel, li jpaxxi l-għajnejn u jerfa' 'l fuq il-qalb tal-bniedem. Mill-wetgħa ta' Esdrelon jirtefa' 'l fuq 'il fuq, lejn sema iżraq, għal aktar minn seba' mitt qama, donnu artal maħluq mill-Mulej, li jistieden lill-bnedmin biex jiddulu l-qima ta' qalb. hom. U fuq il-quċċata tiegħu, fil-misraħ li jinfirex. għal medda kbira, vuħ il- bniedem tħossha teħfief u donnha trabbi l-ġwienaħ u tittajjar għal ħajja fuqd- na, tfittex li tingħaqad ma' Dak li ħalaqha. Oh x'dehra ta' bil-ħaqq li tisraq il-qalb u ġġiegħel lil min jistqarr il-kobor tal-Mulej fil-ħulqien. Minn fuq dik il-firxa tħaddar, imbagħad, ħarstek taqa' 'l isfel ma' dwar il-għolja u- dlonk tilmaħ taħtek ntifruxa l-ibliet tal-Vanġelju: Kana, Nazzaret, Kafar-Nahum u ftit 'il hemm ir-raħal ta' Najm u aktar il-bogħod, il-wetgħa ta' Samarija. In- naħa tax-Xerq tara quddiemek l-iġbla ta' Libnan iħaddru u tal-Hermon, ibaj- jdu bis-silġ ta' fuqhom, u aktar qrib, tleqq bħal fidda x-xmara tal-Ġurdan. Iżda, joktor u jikber sebħ it-Tabor jekk inħarsu lejn il-ġrajjiet li fuqu twet- tqu ma' tul l-istorja. Sa mill-bidu nett tal-wasla tal-Israelijin fleArt Imwegħda, b'amar ta' Ġożwċ, it-Tabor kien jifred it-taqsima ta' Issakar mit-taqsima ta' Żabulon. Meta, mija u ħamsin sena wara l-Lhud waqgħu taħt il-madmad tal- Kangħanin, ħarbu hemm fuq, u b'amar talsimnebbħa Debora, għaxart elef minnhom immexxija minn Barak, niżlu u ħabtu għat-tajfa ta' Sisara u rebħuha (Ġuditta, IV, V).. U m'hux hemm fuq ukoll il-ġens tal-Mulej sab kenn meta l- Madjanijin u l-Amalekin tferrxu mal-weżgħa ta' Esdrelon biex jeqerduh/ (Ġu- ditta VI, 2): U għal hekk it-Tabor dejjem ġibed il-għajnejn tal-Imnebbħin tal- Mulej, fosthom Ġeremija, li xebbah il-miġja tal-qalil Nabukodonsor: Bħat-Ta- bor qalb l-iġbla'' (Ġeremija, LXVI, 18). Imma t-Tabor fuq kollox huwa l-għolja li għażel Ġest: Kristu għal ġrajja mill-akbar ġrajjiet ta' ħajtu. Hemm fuq Huwa temm l-ewwel taqsima tal- ħajja tiegħu li għadda fil-Galilija, qalb it-twegħir mal-Fàrisin u għedewwa oħra. Ħass li kien meħtieġ li-jfarraġ lill-Appostli u jgawwihom fl-emna tagħhom, billi kienu qegħdin jaqtgħu qalbhom għax rawh qisu mkeċċi mill-Galilija u mhedded bil-mewt. Ġest għal hekk, 'ħa miegħu lil Pietru u lil-Ġakbu u lil Ġwanni u tellagħhom fuq għolja weħedhom. U tbiddel quddiemhom, u wiċċu idda bħax- xemx, u ħwejġu saru bojod bħad-dawl, u f'daqqa dehrulhom Mosċ u Elija jit- kellmu. miegħu ' (Matt. It-tlieta semgħu lil Ġest jitkellem ma' Mosċ u Elija, iżda ħadd minnhom ma fehem xejn. Huma biss kienu mgħaxxqa ja- raw it-Tisbiħ tal-Imgħallem fl-aqwa tiegħu. Ġwanni baqa' jħares imgħaxxaq u Pietru qabeż u qal: ''Mgħallem, tajjeb għalina li nibqgħu ħawn; nagħmlu, jekk trid, tliet għerejjex, għalik wieħed, għal Mosċ wieħed u għal Elija wieħed. Iżda qabel ma temm dawn il-kelmiet, sħaba kollha dawl għattiethom u ġie le- ħen mis-sħaba li qal: ' Dan hu Ibni l-maħbub li bih nitgħaxxaq. Lilu isimgħu. ' Malli semgħu dan. id-dixxipli waqgħu wiċċhom fl-art u beżgħu ħafna. hija b'ħaqq l-akbar Glorja tat-Tabor, il-għolja tas-sew qaddisa. L-ISTORJA Fil-ħarġa April-Ġunju 1959 ta' dan il-qari l-kittieb ELSIE qalilna l-istorja tas-Salib kif kienu jgħiduha bosta snin ilu. Din l-istorja hi waħda minn dawk l-istejjer qodma li. l-immaġinazzjoni tal-poplu kienet issawwar biex aktar iżżomm ħajja d-devozzjoni. Is-Salib kien l-għodda tal-fidwa tagħna, u għal- hekk f'moħħ il-poplu kienet tixraqlu — storja qadima, storja kbira, storja ta' l-għaġeb. ELSIE qalilna waħda minn dawn l-istejjer, imma hemm stejjer oħ- ra, u jista' jkun li kienu aktar magħru- fin. Xi tarf ta' dawn l-istejjer insibuh saħansitra fit-talb-tal-Knisja. Fl-innu li jingħad fil-Matutin: tal-festa tas-Sà- lib; fit-3 ta' Mejju u fi żmien il-Passjo- ni fir-Randan, naqraw: i A A ried mis-siġra li qatlitna il-ħlas joħroġ ta' saħħitna. Biex is-saħħa hekka tiġina mnejn il-mewt ħarġet għalina. — (Mit-traduzzjoni ' tal-'Inni Mqad- dsa'' ta' L. Mifsud Tommasi). Fi kliem ieħor is-salib kien magħmul mis-siġra- li minnha Adam. kiel il-frot- ta. Skond l-immaġinazzjoni tal-poplu s-siġra li ġiebet il-mewt fid-dinja ġiebet ukoll il-ħajja, u x-xitan li rebaħ il-bnie- ' dem 'b'siġra kien mirbuħ minn Kristu b'għuda. mill-istess 'siġra. Dan hu li naqraw fil-Knisja. Għandna xi storja li fuqha hu mibni dat-talb' Fis-seklu 12 inkitbu ħafna stejjer tas- Salib li jixxieħbu imma ma jaqblux f' kollox bejniethom. Dawn l-istejjer jew xi bċejjeċ minnhom aktarx li huma meħudin minn stejjer aktar qodma. Fi storja minnhom, li biċċa: minnha me- ħudha mill-'Ħajja ta' Adam u Eva miktuba aktarx fl-ewwel seklu wara Kristu, naqraw li meta Adam kien ma- rid bagħat lil ibnu Set il-ġenna ta' l-art biex iġiblu d-duwa. Hemm lil Set tawh xi ħwawar jew, skond storja oħra, fer- għa ta' siġra, li jaħsbu li kienet is-siġra li minnha: Adam u Eva kielu l-frotta u qalulu biex iħawwilha ġo ħalq Adam. Dik il-fergħa kibret: u .saret siġra. Żmien twil wara, dik is-siġra kienet maqlugħa u nħawwla quddiem il-pa- lazz ta' Salamun. Meta s-sultana ta' Saba ġiet iżżur is-sultan Sàlamun, rat is-siġra u ħabbret li dik is-siġra kellha twaqqa' s-saltna tal-Lhud. Meta se- ma'. dan Salamun. ġegħilhom jaqtgħu s-siġra u jitfgħuha: ġo menqa fejn il- morda kienu jinżlu u jfiqu. Fi żmien Kristu l-menqa nixfet, dehret is-siġra u minnha sar is-salib ta' Kristu. Fi storja oħra, li fiha Adam ma jis- semma. xejn, naqraw li fi żmien is-sul- tan David raġel mar f'masġar, ra siġra sabiħa, qatagħha u ġiebha lis-sultan. Is-sultan ksieha bid-deheb u kien jagħ- tiha qima kull jum. Hekk ukoll kien jagħmel ibnu Salamun. Meta s-sulta- na ta' Saba marret iżżur is-sultan Sa- lamun, rat is-siġra u qalet: Li kien jaf is-sultan x'għad isir minn dik is-siġra, żgur jaħraqha. Malli sema' Salamun dak il-kliem, qaxxar is-siġra mid-de- heb u rmieha f'menqa. Fi żmien Kris- tu l-menqa nixfet; dehret is-siġra, tell- għuha u minnha għamlu s-salib. Fi storja oħra jissemma Mosċ flok Adam. Tgħid hekk: Wara li ħarġu l- Israelin mill-Eġittu, damu tliet ijiem jimxu u ma sabux ilma. Wara tliet ijiem xħin stenbaħ Mosċ 'fil-għodu ra li ħdejn rasu kienet nibtet xitla taċ-ċi- press, in-naħa tal-lemin ; kienet nibtet xitla taċ-ċedru u n-naħa tax-xellug xit- la taż-żnuber. Stagħġeb Mosċ, beża' u flimkien mal-poplu telaq minn hemm. Wara li telqu reġa' ra t-tliet xtieli u qal: Dawn it-tliet siġriet huma xbiha tat-Trinità Mqaddsa. — Telqu: minn hemm u fil-għodu reġa' ra t-tliet siġriet. Billi l-ilma ta' hemm kien ħażin Mosċ qala' x-xtieli, tefagħhom fl-ilma u l-il- ma sar tajjeb. Meta Mosċ ra l-għaġeb ta' dawk ix-xtieli żammhom miegħu matul il-mixja kollha fid-deżert. sa- kemm wasal f'art Mowab, fil-Lvant ta' l-Art Imqaddsa. Hemm baqgħu t-tliet xtieli bla ma: kibru u bla ma nixfu u bla ma dbielu. Meta laħaq sultan David, Alla qal- lu: Mur in-naħa l-oħra tal-Ġurdan u hemm issib tliet xtieli mqaddsa mħol- lijin hemm minn Mosċ. Huma xbiha tat-Trinità Mqaddsa u bihom id-dinja kollha tkun imdawwla. Meta wasal David għadda l-lejl hemm. Xħin sten- baħ fil-għodu ra tliet xtieli bħalma kien rahom Mosċ. David qalagħhom u ħad- hom Ġerusalem. Sakemm wasal Ġe- rusalem saru ħafna mirakli bis-saħħa ta' dawk ix-xitliet. Kien fil-għaxija xħin wasal is-sultan Ġerusalem. Ix- xtieli kienu mqegħdin fil-għajn ħdejn il-ġnien tas-sultan. L-għada s-sultan ried iħawwilhom fil-ġnien tiegħu, imma sab li l-għeruq kienu qabdu l-art sew- wa u ħadd ma seta' jaqlagħhom. Is- sultan ħallihom hemm u dawwar ħajt madwarhom. Ix-xtieli maż-żmien kib- ru, saru zokk wieħed, imma l-qċaċet tagħhom baqgħu magħżulin minn xul- xin.— U hekk is-siġriet saru siġra waħ- da u tliet: siġriet, xbiha tat-Trinità Mqaddsa. Wara David, ibnu Salamun bena t-tempju li fih kienu jinħtieġu ħafna travi. Kien għad jonqos travu u ma sabu l-ebda siġra tajba. Daru għas-siġra li kien ħawwel David fil- ġnien. Qabel ma qatgħu s-siġra sabu li kienet xibrejn itwal. Qatgħu travu minnha, imma ġara li huma u jtellgħuh kien xibrejn itwal u xħin niżżluh kien xibrejn aqsar. Meta ra hekk is-sultan ġegħilhom ifittxu siġra oħra; qatgħu minnha travu tal-ġies u -t-travu l-ieħor baqa' mwarrab fit-tempju. Kemm dam fit-tempju dak it-travu saru ħafna mi- rakli bih, Għaddew ħafna snin; ġie Kristu fid-dinja u l-Lhud riedu jsal- Ibuh. Qajfa bagħat ħafna Lhud biex iġibu dak it-travu mit-tempju biex jagħmlu salib minnha. Imma l-Lhud ma setgħux iħarrku t-travu. Qajfa ġegħilhom jaqtgħu biċċa minnu u hekk irnexxielhom. jagħmlu s-salib li fuqu miet Ġesti Kristu għall-fidwa tad-dinja. Din l-istorja miktuba fis-seklu tnax tagħtina xi tagħrif ieħor fuq is-salib wara l-mewt ta' Kristu. Il-biċċa żej- da tat-travu baqgħet fit-tempju. ' Meta S. Liena sabet is-salib ta' Kristu, sa- bet ukoll fit-tempju l-biċċa żejda. Staq- siet x'kienet u qalulha li kienet baqgħet żejda mis-salib. Talbet lil Alla igħar- rafha x'għandha tagħmel b'dik il-biċ- ċa. Dehrilha anġlu u qalilha biex taq- sam dik il-biċċa f'erba' qasmiet u tib- għathom waħda f'kull qasma tad-din- ja. Hekk għamlet S. Liena u bagħtet biċċa Ruma, biċċa Lixandra, biċċa ħal- liet Ġerusalem u biċċa ħaditha magħha Kostantinopli, u lil binha Kostantinu ġebitlu l-għuda tas-salib. Is-salib kien fih tliet. biċċiet: biċċa wieqfa, biċċa mimduda u l-biċċa li fuqha kien hemm miktub: Ġesti sultan tal-Lhud. Biċċa qiegħda: Ġerusalem, biċċa Kostantino- pli u l-biċċa l-oħra ħadd ma jaf fejn hi. Wara li sabet is-salib S. Liena sa- bet' l-imsiemer, u l-anġlu qalilha biex tqegħidhom fil-Iġiem taż-żiemel ta' bin- ha. Hekk għamlet, u ż-żiemel ta' Kostantinu bil-għaġeb tiegħu ġibed kotra kbira ta' nies lejn Alla. Wara tliet snin l-anġlu reġa' deher lil Kostan- tinu u qallu biex jaqla' l-imsiemer mil- Iġiem. u jqegħidhom fis-salib. Dawn l-istejjer tas-salib ma għand- niex narmuhom bħala. ħrejjef, imma għandna ngħożżuhom, bħalma kienu jgħożżuhom dari, bħala frott ta' l-im- maġinazzjoni ta' nies mimlijin bil-ħeġ- ġa tal-fidi mqaddsa. IL-BELT TA' GERAX FI ŻMIEN LINSARA Kull min iżur il-ħerba tal-belt ta' Ġerax(1), fit-Transġordanja, jibqa' mistagħġeb bil-kobor u l-ġmiel tal-fda- lijiet qodma li fiha: kolonni twal, m' togħla s-sema; ħitan donnhom swar, mi- bnija b'ħaġar meqjus, minġur u mmel- les; toroq twal, imballta, wesgħin u watja. Kollox jixhed żmien ta' ġid, għerf u hena; żmien li għab u għadda, ilu akar minn elf sena. Il-kotra ta' dawn il-fdalijiet huma ta' żmien il-Pa- gani ta' Ruma, imma hemm ukoll fda. lijiet ta' żmien l-insara ta' Bisanzju(2), li għad li m'humiex tal-kobor ta' dawk ebda qaddis Martri minn Ġerax. Ara kemm hu hekk, li meta f'din il-belt in- bnew knejjes għal: qaddisin Martri, dawn il-Martri ma kinux minn Ġerax, imma minn pajjiżi oħra, L-ewwel atar ta' ġemgħa ta' Nsara fil-belt ta' Ġerax huwa tas-seklu Erbgħa, u dil-ġemgħa tidher li-kienet mill-ewwel imrawma, u kellha Isqof fir-ras tagħha. U damet qawwija sħiħa sas-seklu Sebgħa. Kif wieħed jifhem mill-kitbiet li jin- sabu fil-knejjes ta' dak iż-żmien, l-is- qfijiet ta' Ġerax, mis-seklu Erbgħa sas- seklu Sebgħa, kienu dawna: Eskere- Gerax, Transġordanja. — Biċċa mit-triq il-kbira, jew ''cardo maximus'' tal-belt. Fix-xellug jidher it-taraġ li jieħu għall-kattidral (bejn il-kolonni) u wara l-ħerba tal-kattidral in-nifsu, fejn kien jitbiddel l-ilma f'inbid, u hemm ix-xbieha tal-Madon- na u l-Anġii. ta' qabilhom, imma ta' min isemmi- hom, għax għandhom ukoll is-siwi tagħhom, Għal kemm Ġerax kienet belt iraraw- ma sa minn żmien l-Imperaturi Anto: nini, bejn is-snin 96 u 192 Wara Kris- tu, meta d-Din Nisrani kien ħa ġmielu, jew dan id-Din il-ġdid ma kienx daħal fiha, jew jekk daħal, ma kienx imqab- bad; dan jidher mill-ħafna kitbiet Insa- tà li hemm f'dik il-belt, li ma jsemmu zju (għal ħabta tas-sena 395), Flakku (451), Marjanu (bejn is-sekli Ħamsa u Sitta), Klawdju (464), Pawlu (531), Anastasju (l-ewwel nofs tas-seklu Sit- ta) u Ġenesju (61r). Dawn l-Isqfijiet (1) Il-kelma Gerax tinqara bf-aċċent fuq l-ewwel vokali, bħal lemaħ, fetah, seraq. (2) Bisanzju, jew Bisantju, jiġifieri Kostantinopli, 1 ba imsemmijin fil-kitba qishom dejjem għal xi xogħol li għamlu, għax kif jid- her, f'Ġerax, l-Isqof ma kellux x'jaq- sam mad-Djiena biss, imma wkoll ma' kull xogħol li kellu b'għan il-ġid tan- nies tal-pajjiż li kien taħt jeddu. Mill-ħajja u x-xogħol tal-insara ta' Ġerax, l-aktar ħaġa li għadha tidher sal-lum, huma l-fdalijiet tal-knejjes li bnewhom ma' tul tlett mitt sena. Fit- taħfir li sar f'dil-belt xi għaxar snin ilu, inkixfu fdalijiet ta' tnaxer knisja (dra- Gerax. — Biċċa mill-mużajk tal-art tal- knisja li kixfu l-Franġiskani. Jidhru żewġt itfal għedin jagħsru l-għeneb. bi knisja waħda jkun fiha ħafna kap- pelli), barra minn knisja oħra li kixfu- ha ftit snin ilu l-Franġiskani. Għal- kemm il-għadd ta' tlettaxer knisja hu- ha għadd kbir ġmielu għal belt waħda, barra minn dawn kien hemm knejjes oħra, kif jidher minn xi kliem ta' kit- biet ta' dak iż-żmien. Mill-kitba jidher li fis-seklu Erbgħa f'Ġerax inbena katedral; żewġ knejjes inbnew fis-seklu Ħamsa; disa' knejjes inbnew fis-seklu Sitta, u knisja waħda fis-Seklu Sebgħa. Jidħer mela li l-in- sara ta' Ġerax żdiedu l-aktar fis-Seklu Sitta; jew għax kotra kbira ta' Pagani qalbu u saru Nsara f'daqqa, jew għax l-insara ta' dik il-belt, għal ħaġa jew oħra, rikbu r-riħ. Din l-aħħar ġraj'a tidher għax fis-Seklu Sitta l-insara bid- dlu fi knejjes tagħhom biċċa bini kbira tal-Pagani fil-''cardo maximus''(3), u wkoll sinagoga tal-Lhud. Dil-ħaġa ma setgħetx issir li kieku l-kotra kbira tan- nies ta' Ġerax ma kinux insara. Dawn il-knejjes kollha f'belt waħda u kollha qrib xulxin, donnhom jagħtuk taħseb li l-Insara ta' Ġerax kienu mi- frudin bejniethom, jiġifieri ma kinux ta' twemmin wieħed, għal: hekk kull ġemgħa ta' Nsara kellha l-knisja tagħ- ha. Imma fil-kitba li nstabet s'issa ma hemm ebda ħjiel ta' dan. Fi żmien wieħed qatt ma jissemma ħlief Isqof wieħed, u ebda kelma ma nstabet mik- tuba li turi li l-Insara ta' Ġerax fid- Djiena ma kinux jaħsbuha kollha. xor- ta waħda. Mill-kitba magħruf ukoll l-isem tal- qaddisin li għaliehom kienu msemmija l-knejjes. Dawn huma: l-Appostli, il- Profeti u l-Martri; San Ġwann il-Għam- miedi; San Tewdor, San Ġorġ, San Qużman u San Damjan. Għad li s'is- sa għad -ma nstabet ebda knisja msem- mija għal Madonna, ma jfissirx li l- Madonna ma kinitx meqjuma f'Ġerax, għax mhux. tal-knejjes kollha għadu nstab il-fdal. Tarġa', li l-Madonna kienet meqjuma ' f'Ġerax jidher għax- hemm xbiha tagħha b'San Grabiel u San Mikiel, wieħed kull naħa, f'kap- pella f'ras ta' taraġ li kien jitla' mill- 'cardo maximus', mibnija mal-ħajt il-warrani tal-katedral. - Uħud mill-knejjes kienu mibnija (3) Il-cardo maximus kien ikun it-triq il-kbira tal-belt, wiesgħa u dritta, u qisu dejjem imżejna bil-kolonni, f'ġieħ il-qaddisin Martri, bħal ma jid- her mil-kitba li nstabet fil-fdal tal-kni- sja ta' San Tewdor, li-tgħid: ''fien id- dar sabiħa ta' Tewdor ir-Rebbieħ, Mar tri li qatt ma jmut, raġel maħbub minn Alla, lis-sebħ tiegħu tar fuq l-art u l- baħar u niżel sal-qiegħ. tal-egħmiq. Ġismu jinsab taħt l-art imma ruħu tin- sab .'fis-sema, tieħu sehem fil-hena ta' l-Anġli għala dejjem, u tħares mill-ħsa- ra lil dil-belt u lil dawk li jgħammru fi- ha, issa u fiż-żmien li ġej. Għal ħnie- na t'Alla dan il-binj-inbena fix-xahar ta' Dijos tas-sena 550977 (kif ngħoddu issa, sena 490). Il-biċċa l-kbira tal-knejjes ta' Ġerax xbihat u suriet mill-knejjes, bosta mill- qiegħan tal-mużajk tal-knejjes huma maqlugħa, biex jitħassru x-xbihat ta' nies li kien hemm. Ftit knejjes sfaw ħielsa minn dan it-taħsir, fosthom dik li sabu l-Franġiskani. Fil-mużajk ta' l-art ta' dil-knisja jidhru tlieta min- nies, raġel u żewġ nisa. Ir-raġel iżomm il-bhur f'idu, b'ismu miktub: 'Elija''; mara bl-isem ''Marija'', aktarx kienet martu, u tifla, bl-isem tagħha ''Soreg''; aktarx binthom. Jista' jkun li dawn kienu nies li għenu b'ġidhom lil din l- knisja. Fil-knisja ta' San Qużman u San Damjan, fil-mużajk fl-art, hemm ukoll raġel iżomm il-bhur, ismu ''Tew- Malta, ir-Rabat. — Il-għolja tal-Viriut u fuqha l-knisja li quddiemha hemm bir tal-ilma ġieri, li jingħad li kien jitbiddel f'inbid nhar Lapsi, kull sena. magħmula bi tliet taqsimiet jew ''na- vi', mifrudin waħda mill-oħra bil-ko- lonni, u b'żewġ sagrestijiet, waħda kull naħa tal-artal tan-nofs. Knisja għamla ta' salib f'Gerax hemm waħda biss, u knisja għamla ta'. sala kbira, hemm waħda biss ukoll. Billi għadd kbir mill-knejjes ta' Ġe- rax kienu fl-aqwa tagħhom. fis-sena 722-3, meta bdiet iċ-ċaqlieqa ikono- klasta, jiġifieri t-tħassir u t-tkissir tax- dor'' u martu ''Ġorġa''; u żewġt irġiel oħra ħamlin bixkilla bil-frott, għal kni- sja, issmhom ''Kallenistu'' u ''Atriku''. Ma' ġenbhom hemm kitba qasira bħa- la talba 'l Alla biex igħin lil dawn ir- rġiel u jħallashom tal-frott bikri li ġie- bu lil knisja. Il-għoti ta' frott u ta- għam, żejt u nbid lil knisja kien jiswa biex bihom jgħixu l-qassisin u l-foqra Nsara. Hemm xbihat oħra ta' nies jaqtgħu l-għeneb u oħrajn jistadu l- bhejjem, u xbiha tax-xhur tas-sena. Hemm ukoll mużajk ta' xbihat ta' bliet tal-Masar jew Eġittu, l-aktar ta' Lixandra u Menfis. Bħal ma għedna qabel, ix-xogħol ta' l-Isqof ta' Ġerax ma kienx biss li jibni knejjes u jqaddes fihom. F'kitba li nstabet f'nofs ta' sala mdawra li qa- bel kienet bini tal-Pagani, imsemmi li hemm kienet Djakonija, jiġifieri dar li fiha jinżammu l-flus u ħwejjeġ u ikel għal foqra u l-morda. Insara tal-pajjiż. Il-kitba tgħid hekk: ''Għal ħniena t' Al- la din id-Djakonija saret fix-xahar ta' Artemis, tas-sena 627 (sena tagħna 565). Dan ma jfissirx li qabel f'Ġe- rax ma kienx hemm Djakonija, u l-fo- qra ma kinux mgħejjuna, imma li dak iż-żmien trawwmet Djakonija akbar, għax billi żdiedu l-Insara, żdiedu wkoll il-foqra u l-morda, u ma għandniex xi ngħidu, żdiedet ukoll il-għajnuna għal ħteġiet tagħhom. Sant Epifanju, li miet fis-sena 403, isemmi li fis-Seklu Erbgħa, kien isir għid f'Ġefax li fih l-ilma kien jinbidel f'inbid biex ikun imfakkar il-għaġeb li għamel il-Mulej fit-tieġ ta' Kana. Dan il-għid kien isir fil-jum tax-xahar ta' ; Tubi, jiġifieri nhar il-Ħammiem, jew 'Epifanija'', fis-sitta. ta' Jannar kif ingħoddu issa. Haċreses, II, 1, Patrologia Graeca; 41, 941-2). Jgħid ukoll Sant Epifanju li dan il-għaġeb kien isir f'ħafna naħat(4). ''F'Ċibra, raħal tal-Karja, hemm għajn ta' l-ilma li fil-ħin li l-Mu- lej biddel l-ilma f'inbid f'Kana, l-ilma tagħha wkoll isir inbid. Hekk ukoll isir f'għajn oħra f'Ġerax, fil-Għarabja. Jiena xrobt mill-għajn ta' Ċibra u sħa- bi xorbu mill-għajn ta' Ġerax, li qegħ- da fil-Martvrion''.: Din it-tagħrifa ta' l-aħħar ġiegħlet jaħsbu lin-nies li ħat- fru l-qdumijiet tal-belt li l-għajn li sem- ma Sant -Epifanju hija dik li sabu fil- bitħa tal-katedral, qrib il-knisja ta Ħada din il-għajn hemm maqgħad tal-ħaġar, ma' dahar il-kni- sja, u quddiemu wesgħa li kienet magħluqa b'xatba jew sarbut rikkibiet. Imkien aħjar minn dak, biex isir dan il-għaġeb, ma satax jingħata: fuq il- maqgħad kien joqgħod l-Isqof, u qud- diemu, fil-wesgħa l-magħluqa, il-qas- sisin, biex in-nies ma' jrossuhomx waqt il-ħamba ta' xħin isir il-għaġeb tat-tib- dil ta' l-ilma f'inbid. Hu magħruf li f'Ġerax, meta n-nies tagħha kienu Pagani, kien hemm qi- ma kbira lejn Alla ta' l-inbid, li bil- Grieg kien jissejjaħ Djonisju u bil-La- tin Bakku. Fil-għid tiegħu kienu jagħmlu għejjun ta' l-inbid flok ilma, biex: in-nies. tinnla' ż-żjar u tixrob kemm tixtieq qalbha. (Għal hekk in- ħaseb li l-għid Nisrani tat-tibdil tal-il- ma f'inbid, kien il-għid il-qadim tal- Pagani, li mbagħad l-Insara ta' Ġerax tawh it-tifsir tat-tifkira tat-tieġ ta' Ka- na, Din ma hix ħaġa : tal-għaġeb, għax tibdil bħal dan ta' għejjeda sar f'ħafna pajjiżi, bħal ma sar fil-Masar, f'xi. drawwiet Pagani fil-jum tal-Ħam- miem jew Epifanija (ara fuq hekk: Ri- ghetti, ''Storia Liturgica, IT', imxan- dra f'Milan, fis-sena 1946). Kif wie- ħed. jista' jifhem, il-kotra l-kbira. tan- nies ta' Ġerax kienu jaħdmu r-raba u jrabbu l-bhejjem, imma fosthom kien hemm ukoll uħud kbarat u għonja, għax ismijiethom, bħal Flavju Gaw- denzju, Flavju Anastasju, Flavju Eli- ja, u t-tribun Dagestu, li għamel xo- għol kbir fi żmien l-Imperatur Ġustin- janu (565) jissemmew fil-kitbiet. (4) Hemm għidut li t-tibdil tal-ilma f'inbid kien isir ukoll f'Malta, imma nhar Lapsi, f'nofs il-lejl, m'hux nhar il-Ħam- miem. Ara x'kiteb fuq hekk Mons. Grech fil-ktieb tiegħu: ''La Chiesuola delle Vir- tut'', faċċata: 15 u: 30. Il-mara li kellha r- raba tal-Knisja tal-Virtut, ir-Rabat, qaltlu li l-ilma tal-bir: ta' quddiem il-knisja, f'Lapsi kien jitla'. sax-xifer, u jsir inbit. għruf ukoll li kien hemm nies oħra tat- tajjeb u nies tas-snajja', bħal dawk li jaħdmu l-deheb biex jiżżejnu n-nisa. Mill-kitbiet wieħed jista' jagħraf u- koll ħafna minn dak li l-insara ta' Ġe- tax kienu jemmnu. F'kitba minnhom hemm dal-kliem: ''Alla wieħed u Kris- tu Rebbieħ'', bħala tweġiba għal kitba oħra Pagana, li tgħid: ''Alla wieħed u Ġuljanu Imperatur'(5). Kemm kienu jgħożżu d-Din Nisrani għadu jidher u- koll minn kliem bħal dan li jinsab fil- kitbiet ta' dak iż-żmien: ''Mulej, għin- naf' (Imqaddsa Marija, ħarisnal' ''San Ġorġ, ieqaf magħnal', u oħrajn. F'dawn il-kitbiet Kristu hu msejjaħ: 'Dawl u Ħajja '. Meta l-Misilmin ħadu Ġerax, il-ħajja Nisran'ja nfilġet. Beqgħet tnin ftit tas- snin u fl-aħħar intfiet għal kollox. ġa tas-sew tal-għaġeb kif dawk l-Insa- ra li b'xogħol u taħbit kbir bnew dawk il-knejjes. kollha, tilfu hekk malajr twemminhom. Imma dan hu li ġara, u ħadd ma jista' jiċħdu. Fl-istorja hemm ġrajjiet ta' tibdil f'daqqa, li hu magħruf li ġara, imma kif u għaliex ġara, ma jistax jiftiehem. (5) Dan kien Ġuljanu l-Apostata, iben Kostanzu F'oru, jiġifieri aħwa ma' Kostan tinu l-Kbir, mill-missier biss, għax ma kienx bin Santa Liena. Dan għall-ewwel kien Nisrani, imma raġa' (qaleb Pagan. Twieled fis-sena 331 u miet fis-sena 363, fil- ħarb mal-Persin. Hu u jmut għajjat: ''Int irbaħt, ja Galilif' (Galili jiġifieri Ġest). (Noti tal-Editur) L-ewwel ħsieb ta' Nuħ malli -ħareġ mill-Arka, wara l-Għarqa l-Kbira jew ' ġid kbir li kien qala' minn għandu. Għaldaqshekk debaħlu dbiħ ta' bhej- jem safja minn kull xorta u Alla wara li xamm dik il-fwieħa ta' laħam mixwi (kif miktub fil-Ktieb Imqaddes) wegħ- du li ma kellu qatt aktar jibgħat għar- qa fuq id-dinja. Hieni b'dik il-wegħ- da, it-twajjeb bidwi, li kien raġel tem- mi quddiem Alla (Ktieb in-Nisel, VI, 9), raġa' qabad jagħżaq u jiżra' l-art, bħal ma kien jagħmel dari qabel ma daħal fl-Arka.. Barra minn dan, billi kien ġieb mill-Armenja ftit żraġen tad- dwieli, ħawwilhom u rawwam karem jew għalqa tal-għeneb. Id-dwieli kib- ru, għamlu l-għeneb, li għasru u għa- mlu nbid u xorob minnu bil-kotra; u FIL-BIBBJA. tqarraq, għax ma kienx jaf il-qawwa tiegħu, u bla ma ried intilef minn sen- siħ bis-sakra (Ktieb in-Nisel, IX, 20). Malli qam mis-sakra,-u kien mgħar- raf bl-imġiba ħażina miegħu ta' ibnu Ħam, għadab għalih u seħet in-nisel tiegħu: ''Ikun misħut Kangħanl Qad- dej ikun, tal-qaddejja ta' ħutul' (Ni- sel, IX, 24). Wieħed kellu jaħseb li għal din il- ħsara li ġrat ħtija ta' l-inbid tal-għe- neb, in-nies kellhom jobogħdu lid-diel- ja. Imma ma ġarax hekk. Mill-Kotba Mqaddsa nafu li d-dwieli kienu mrob- bijin b'għożża kbira. Fuq kollox sabi- ħa wisq hi x-xhieda tal-Għanja ta' Iza- jija, li fiha. jxebbah lill-bidwi u l-ka- rem ma' Alla u l-poplu tiegħu (Iżajija, XV, 1-2). It-taħwil tad-dwieli, isir l-aktar fuq djul il-għoljiet, ġewwa ħbula raba' li jinżlu setaħ-setaħ, għal xejn għal xejn ma' xi għolja. Il-lum ukoll, il-bidwi tal-Palestina, jiġifieri l-Fellaħ, irabbi u jagħżaq u jiżbor id-dwieli b'imħabba kbira u barranija. Jagħżaq l-art, inaq- qiha miż-żrar bis-sabar kollu. Jekk l- art tkun tal-bajjad, iġib, ftit ftit, xkej- jer ta' ħamrija ħamra u jħallatha ma- għha. Malli tagħmel l-ewwel xita, jaħ- ratha ħarta. Jarġa' jaħratha fir-rebbie- għa u jaħratha t-tielet ħarta meta jib- da ħiereġ ir-rimi. F'Mejju u Ġunju jaq- la' minn bejn id-dwieli l-ħaxix ħażin, jew l-għàxeb, biex ma jardax. it-tira ta' l-art u jgħakkes id-dwieli. Ma għandniex xi ngħidu, mhux il- bdiewa kollha jaħdmu b'dik l-imħab- ba. Hemm ukoll fosthom il-għażżenin, bħal ma jixhed il-Ktieb tal-Qwiel: ''Għaddejt minn għala l-għalqa tal- għażżien u minn għala l-karem ta' l-ib- lah. U rajthom miksija bil-ħurrieq, u x-xewk għatta l-wiċċ kollu. U l-girna tal-għassa kienet imġarrfal' (Ktieb il- Qwiel, XXIV, 30-31). It-tidmil tar-raba' kienu qisu bla magħruf għal kollox; għal hekk il- wegħda tal-ġennien li jdemmel it-tina l-ħawlija fl-Evanġelju turi ħerqa bar- ranija. Dak iż-żmien ma kenux jifir- xu tiben jew ħuxlief taħt il-bhejjem biex jorqdu fuqu. Il-lum ukoll, bħal fi żmien Ġobb, id-demel aktarx jixħtuh fit-tarf tar-raħal, u l-foqra mbagħad jiġbru minnu u jagħġnuh u jagħmluh ftajjar u jnixxfuħ fix-xemx, biex jaħ- mu u jsajjru bih, għax ma jkollhomx faħam jew ħatab. Il-qawl igħid: ''Kull dielja trid ħa- tarha'', fuqiex tieqaf; imma l-Fellaħ tal-Palestina wisq drabi jħobb iħalli d- dielja tissarraġ fuq il-ħamrija. Ġie li jxeblika ma' xi siġra tat-tin, li hu u martu u wliedu fid-dell tagħha jħobbu jgħaddu siegħat twal ta' serħ u heda. Ma kienx għal xejn li nkiteb fil-Bibbja: 'Qqgħod taħt id-dielja u t-tina tie- għek, u thenna bil-frott tagħhomi' bi xbieha ta' ħajja hienja u mimlija bis- sliema, mingħajr ħsieb u taħbil ir-ras. ĦITAN, BRAĠ TAL-GĦASSA U MAGĦSRIJIET Il-karem jew għalqa tad-dwieli, ikun qisu dejjem imdawwar b'ħajt tas-sel- lieħ, oħxon, bil-ħaġar imdaħħal f'xul- xin, biex iżomm iebes u ma jaqax bix- xita. Kif inhu miktub fil-Ktieb tal- Għadd, l-Anġlu waqaf u qata' t-triq tal-ħmara ta' Balgham, f'mogħdija dejqa, bejn żewġ ħitan tas-sellieħ (XXII, 24). Il-krum il-kbar kien dejjem ikun fi- hom il-borġ tal-għassa, bħal dawk li għadhom jidhru s'issa fl-inħawi ta' Be- tlehem(1). Uħud minnhom ma humiex għajr ġabra ta' ħaġar li fuqhom, meta l-għeneb jibda jonfoħ, il-bidwi jwaq- qaf għarix, tal-qasab jew tal-friegħi. Braġ oħra għandhom il-għamla ta' xi borġ tal-gwerra, bil-ħajt minn barra li jieħu għal fuq il-bejt. Il-bdiewa kienu jħarsu lill-krum tagħhom mill-ħnieżer tal-barr- u mill-wawijiet, donnhom klieb żgħar, barrija, li jħobbu wisq il- għeneb. ''Aqbdulna l-wawijiet, dawk iż-żgħar, li jħarbtulna d-dwielil' titlob il-għarusa tal-Għanja (II, 15). Imma l-ħallelin ukoll sid il-karem kien jieħu ħsiebhom. Biss, xejn ma kien jista' jingħad lil min kien jidħol fil-karem ta' ħaddieħor biex jiekol il- għeneb, bla ħsieb li jieħu miegħu bar- ra(2) (Dewt. Għax din hija l-aħjar triq biex wieħed iwarrab xi ħsara akbar, kif igħid wieħed mill- qwiel: ''Trid tħares il-frott tiegħek7 Ġib ruħek sewwa ma' kulħaddi'' Il-karem. kien ikun fih ukoll magħ- sar imħaffer fil-blat. Għadd kbir ta' mgħasar jinkixfu bit-taħfir tal-qdumi- ja, u minnhom jinsabu, ftit jew wisq, kullimkien: fir-raba', fl-oqsma taż-żeb- buġ, u l-aktar fil-krum. Il-magħsar kien ikun għamla ta' żewġ konok: konka ogħla mill-oħra; f'ta' fuq kien jingħa- sar il-għeneb u l-meraq tiegħu kien jinżel minn toqba jew tnejn għal ġew- wa l-konka ta' taħt. Billi issa l-kotra tan-nies tal-Palestina Misilmin, li ma jixorbux inbid, ma għadhomx iħaffru mgħasar fil-blat bħall-bdiewa ta' dari. Għal dik li hi kotra ta' għeneb; l-ak- tar dwieli. għammiela kienu d-dwieli tan-naħa ta' Ħebron. Fil-qrib ta' din il-belt, fil-Kotba Mqaddsa, għal kotra u ġmiel tal-għeneb, imsemmi wisq il- wied ta' Eskol, fejn l-Israelijin li kien bagħat Mosċ. biex jiftaqdu l-art ta' Kangħàn, ''qatgħu żarġuna b'għanqud għeneb u dendluħ ma' ħatar (Ktieb il- Għadd, XXIII, 24) u ħaduh lil ħut- hom biex juruhom il-ġid li kien fih il- pajjiż li kienu sa jidħlu fih. Imsemmija ħafna wkoll huma l-krum ta' Għajn-Gidi u ta' Bagħal Ħamċn. (Għajna tal-Għanjiet, I, 14; X, 2). Ju- sef il-Lhudi jfaħħar id-dwieli li kienu fuq xatt il-għadira ta' Ġenesàr, fil-Ga- lilija, fejn il-krum tal-għeneb kienu mħallta mal-ġonna taż-żebbuġ (Gwer- ra Lhudija 11, 10, 8). Il-ktieb. tat-Tal- mud ifaħħar ukoll il-krum ta' Saron u ta' nħawi oħra li l-lum ma għadhomx magħrufa (M. Nidda, 2, 7). Il-kotra ta' nbid u żejt u l-ħafna xorta ta' siġar tal-frott fl-art ta' Kangħàn huma wkoll imsemmija mill-Protagonista Masri fil- ktieb imsemmi r-Rumanz ta' Sinuħe, li żar din l-art xi elfejn sena qabel ma L-Annali ta' Tutmosis III, xi elf u ħames mitt sena qabel Kristu, isem- mu wkoll id-dwieli ta' Meġiddo, li issa msemmija Tell il-Mutsellem. QTIGĦ U GĦASIR IL-GĦENEB Qtigħ u ġbir il-għeneb li jsir f'Set- tembru u' Ottubru dejjem iġib miegħu ferħ u jkun imsieħeb minn żfin, daqq u għana. Għeliem ħażin wisq meta ma jkunx hemm ferħ fi żmien ġbir il-għe- neb. Il-Profeta Iżajija jgħodd bi bxara ħażina n-nuqqas ta' ferħ f'dawk li jaq- tgħu l-għeneb: ''Niekta l-ġabra tal-għe- neb, qalbha sewda d-dielja. Dawk li messhom ikunu ferħana, issa qegħdin jokorbu… ma jixorbux inbid, bid-daqq ,U l-għanal Għax għeb il-ferħ tagħhom kolluf' (Iżajija, XXIV, 7, 9, 11). Sa- biħa ħafna hija l-ħsiba tal-Ktieb. tal- Levitku, li tqanqal fil-qalb tal-bniedem ħsus-ta' ħniena: ''La tqaxqaxx id-diel- ja, anqas tiġbor l-għenieqed ċkejkna; ħallihom għall-fqir u għall-għarib'' (Lev. Bħas-siġar tal-frott kollha hekk ukoll id-dielja kienet tinqies bi mniġġsa żmien l-ewwel tliet snin ta' għomorha. Ma' tul daż-żmien ħadd ma kien jista' jiġ- bor għeneb minnha. Il-għeneb. tar-ra- ba' sena, imbagħad, kien ikun mogħti lill-Mulej (Lev. Dawk li jkollhom il-krum ġodda kienu jkunu meħlusa milli jagħmluha ta' — suldati żmien erba' snin (Dewt. Il-lum, bosta mill-fellaħin tal-Pales- tina jrabbu d-dwieli mhux biex jixorbu l-inbid tagħhom, imma biex jieklu l- għeneb. Dawn imorru joqogħdu fil-ka- rem, jew għalqa tad-dwieli għall-ew- wel jiem ta' Awissu u jdumu hemm sa l-aħħar ta' Ottubru. Imorru hemm: il- koll: ir-raġel u l-mara u l-ulied koliha Jieħdu magħhom ukoll it-tiġieġ u l-qat- tus-u l-ġemel u l-ftit għemara ii jkol- lhom fid-dar. Imur ukoll warajhom il- ħaruf, rasu mgħaddsa u qalbu sewda, donnu jaf li malli jaslu sa jindebaħ u jittiekel għall-festa. Il-għeneb kienu jixħtuu fil-magħsar u jagħsruh b'saqajhom. Huma u jagħ- sruħ kienu jiżfnu u jgaannu ferħana (Iżajija, XVI, 9; Geremija, XXV, 30). Dawk is-Salmi li għandhom miktub fuqhom: ''Għall-Għassarin'', aktarx li nkitbu biex jitgħannew mill-bdiewa li kienu jaqtgħu u jagħsru l-għeneb. Il- għasir fis-sens imxebbah ien ifisser qatla ta' nies kbira u bla ħniena. Jin- ħass wisq il-kliem li bih ir-rebbieħ ta' Iżajija: jfisser ir-rebħa kbira l kellu fuq l-għedewwa tiegħu: ''Għasa'thom f'għadbi, u għaffiġthom, u demmhom tar fuq ħwejġi, u bqajt bi lbiesi miblul. Libsti saret ħamra bħal ta' dawk li jagħsru l-għeneb'' (LXHĦI 2-3). k ID-DIELJA FIL-KLIEM IMXEBBAH Fil-Għaqda l-Qadima wisq drabi l- Karem jixxebbah mal-poplu ta' Iżrael, u juri l-ħsieb u l-imħabba li Alla għan- du għall-poplu li għażel, li: għanih b'kull xorta ta' ġid, imma li ma afhulux (Iżajija, V, r-2; XXVII, 2-6; Ġeremi- ja, II, 2-21 u oħrajn). Kif kellha titqa- sas u titgħaddab din il-għalqa li sidha jaħdimha imma hi ma tagħtihx frott2 Hekk igħid il-Mulej: ''Naqlagħlha x- xatba, u jidħlu fiha l-għanem… inħot- tilha l-ħajt, ħalli jgħaffġuha… u la tin- żabar anqas tingħażaql' (Iżajija, V, 5-6). Din it-tixbiha tinsab ukoll fil-Għaq- da l-Ġdida, imma b'taqbil xorta oħra. Hekk. fit-tixbiha tal-fellaħin ħżiena (Matt. XIII, r-12; Luqa, XX, 9-19), il-karem ifisser is-Saltna t'Alla u l- wegħdiet tal-Messija, li kellu jaħtar po- plu ieħor, li fiż-żmien tiegħu jagħti l- frott tal-ħajja ta' dejjem. Sabiħa kemm tista' tkun hi t-tixbiha tad-dielja u l-friegħi tagħha li hemm fl- Evanġelju ta' San Ġwann (XV, 1-II). Turi lil Ġesti bħala dielja tas-sema, li bħad-dielja ta' l-art jagħti l-ħajja lill- friegħi, jiġifieri lill-Insara, billi jgħad- dilhom: il-meraq tal-ħniena għall-għi- xien tagħhom. Jista' jkun li din it-tix- biha ġiet f'moħħ il-Ħellies minn dak l- inbid li ftit qabel kien biddel f'demmu, u li kellu jwettaq il-ftehim t'Alla mal- bnedmin. Għalhekk, għamlu sewwa l-bnedmin li nsew il-ġrajja ta' niket li ġieb l-ew- wel inbid li xorob Nuħ, u d-dielja. beq- għet mirquma u miżmuma bil-għożża u l-ferħ, u bil-weraq tagħha jżejnu xbinhom, bħala xbieha tal-għerf tagħ- homl P. ĠAĊINTU FACCIO, O.F.M. KIF IL-GĦARAB JILQGĦU L-GĦORBA Ġewwa l-wetgħat wesgħin tal-Pales- tina, jew fuq djul l-iġbla, jew fil-qrib tar-rħula u ta' l-ibliet, min iżur dik l- art wisq drabi jara ġemgħat ta' għa- rejjex tal-ġild tal-mogħoż jew tan-na- għaġ jew ta' l-iġmla, li jwaqqfuhom dawk il-ġens ta' Għarab li jgħidulhom Bedu, li taħthom jgħammru u jgħaddu l-ħajja fqira u mġebbda tagħhom. Uħud minn dawn in-nies igħixu bl- għakkarija; oħrajn billi jlaqqtu xi naq- ra tal-wiċċ, mir-raba'; oħrajn billi jbie- għu l-ħalib u s-suf tan-nagħaġ ta' xi naqra ta' merħla; u oħrajn, imbagħad, billi jagħmlu xi teftifa xogħol fl-ibliet. U donnhom għandhom. is-sħarijiet: għax fejn il-lum tara għadd ta' għarej: jex, il-għada ma tara xejn minnhom; jew fejn il-bieraħ ma kien hemm xejn, il-lum tara qatgħa għarejjex. Għaliex dawn dejjem jiġru min-naħa għall-oħ- ra, u pajjiżhom ma hu mkien, u huwa kullimkien. Dan juri x'egħruq qawwija għand- hom fil-qalb tan-nies Xerqija d-draw- wiet il-qodma. Għax hekk kienu jgħixu in-nies ta' din l-art eluf ta' snin ilu. Kif jidher mill-Kotba tal-Bibbja hekk kie- nu jgħixu l-Patrijarki; hekk kien jgħad- : di ħajtu Abraham, hekk Iżhak u Ġa- kobb, u wliedhom u wlied uliedhom, min-nisel għal nisel. Hi fehma ta' dawn il-Għarab li huwa dmir sħiħ tagħhom li min ikun sejjer minn art għall-oħra, jekk jitlobhom, għandhom. jilqgħuh fil-għarix tagħhom u jduru bih bħala Anġlu mibgħut minn Ajla, u juruh kull ġieh u qima. Fil-għa- rix tagħhom il-għarib għandu jsib il- mistrieħ tal-moħħ u tal-ġisem, u għan- dhom iħarsuh minn kull deni, bis-saħ- ħa tagħhom kollha. Għal dan kellhom minn dejjem il-fehma, u għadha għan- dhom ukoll il-lum, li tilqa' l-għarib hu dmir, u hija ħaġa li ma għandek qatt tiċħadha, u li kull għarib għandu l- jedd li jitlobha. Huma jiftaħru bil-qawl tagħhom: ''Il-Għarab tekrem il-għa- rib', jiġifieri: Il-Għarab iweġgħu l- għorba. Il-għadiet tal-Għarab tal-barr fuq il- lqigħ tal-għorba, ma tbiddlu xejn, im- ma għadhom li kienu, xorta waħda, fl- aktar żmenijiet imbegħda. Malli jasal għandhom għarib u jitlobhom il-kenn, idaħħluh ġewwa għarixa li: jkollhom imhejjija għal- dan il-għan, li jgħidulha 'ġrun', jew ''manżel', u jġibulu l-il- ma biex jaħsel wiċċu, idejh u saqajh, u l-kafċ x'jixrob u kull ma jistgħu għal ħteġijiet tiegħu. U jagħmlu dan bil- qalb u bil-ferħa, li dak li jkun iħoss ru- ħu li mhux għand il-barranin, imma fost niesu u ġewwa daru. Fil-għarixa ma jarax ħlief faqar, għaliex il-Bedu jgħaddu bi ftit ħwejjeġ għall-ħajja, im- ma. d-dħulija-tagħhom tnessih malajr il-faqar ta' madwaru. Waqt li n-nisa u l-bniet iħammsu l-kafċ u jħerrżuh fil- mehrież, u jgħalluh fil-briq fuq il-ġa- mar, ir-rġiel u s-subjien iduru bih u jieħdu ħsiebu u ħsieb ħwejġu, u l-għalf u l-qajl tal-bhima, jekk ikollu. Imbagħad jidbħu ħaruf jew gidi, jgħallu r-ross u jroxxu fuq ir-ross im- għolli x-xaħam imdewweb tiegħu. Im- bagħad iġibu ħasira u jifirxuha fl-art u jgħajjtu lill-ġirien, biex mal-għarib u magħhom jaħdru l-ikla. In-nisa jġibu l-ikel u jqegħduh fuq il-ħasira. L-ikel ikun ġewwa lembija tal-għewwied li jgħidulha batja. Il-għarib u l-Bedu u l-ġirien ' joqogħdu madwar il-batja u jaqbdu jieklu. Id-drawwiet il-qodma ta' kif wieħed joqgħod bil-qiegħda u kif jiekol, għandhom jitħarsu b'reqqa kbira. Trid toqgħod b'saqajk imsall- bin taħtek, u tiekol bl-imgħarfa u l-fur- ketta ta' Adam, jiġifieri taqbad l-ikel u tixħtu f'ħalqek b'idek, u għalhekk l- ikel tal-Għarab qatt ma jkun bil-meraq, imma ross xott, jew għadds, u biċċiet tal-laħam imqattgħin, li ma jeħtiġux sikkina. Jekk il-għarib ikun xi raġel ta' l-ib- liet, u aktar jekk ikun mill-Ewropa, għandu jiftaħ għajnejh li ma jidħakx, jew juri li qiegħed jitqażżeż, għax dan jittieħed bħala għajb kbir għal min ikun laqgħu fil-għarixa. Għax il-Bedu, bħal ma jgħid il-poeta Għarbi Jusef Għas- suf, ''Huwa… ħelu fi mġiebtu… minn tagħna fi kliemu. Jaqdi minn rajh lill- għorba, imma le ma jitbaxxa, u jħa- res ġiehu b'għira kbira. jagħti biż-żewġ u joqmos bħal żiemel imnaffar jekk hu jħoss li sarlu xi għajbl' Wara l-ikla jinġieb il-kafċ, u wara l- kafċ n-nargile bit-tabakk, li jpejpuha ftit infies kull wieħed, u ma għandek qatt timsaħ l-imserka li tqiegħed f'ħal- qek, meta tkun għadha kemm ħarġet minn ħalq ħaddieħor. F'dan il-waqt jo- qogħdu jitħaddtu u l-għarib għandu jgħidilhom fuq pajjiżu u fuq niesu u fuq xogħlu u fuq x'iltaqa' miegħu fi triqtu. Jibqgħu jitħaddtu sakemm. il- għarib juri li hu għajjien u jixtieq jor- Imbagħad kulħadd jitlaq u l-għa- rib jitħalla waħdu b'kull ħorrija, Meta l-għarib ikun sa jitlaq, jiżżi ħajr lil min laqgħu, jirkeb debbtu, jekk ikollu, u jitlaq, mingħajr wisq tibgil u wiri ta' qima. Imma dawk li jkunu laqgħuh, iduru miegħu u jixtiequlu sa- far tajjeb u ġid u barka u risq u hena, Jitolbuh ukoll li jarġa' jgħaddi għand- hom mill-aktar fis li jista' biex ixarraf- hom, jiġifieri jagħmlilhom ġieh. Jekk ikunu jistgħu, aktarx li qabel jitlaq jagħtuh xi ħaruf, u drabi wkoll xi ġe- mel, bħalli kieku huwa għamlilhom il- ġid mhux huma għamlu l-ġid lilu. U jieħdu għalihom wisq jekk il-għarib qa- bel ma jitlaq ifettillu jagħti lil xi ħadd minnhom xi għotja, jew xi flus bħala ħlas tal-laqgħa li għamlulu. Darba tnejn min-nies Ewropin taw xi flus lill-mara tal-Għarbi li kien la- qagħhom f'daru, bħala ħlas tan-nefqa li għamel għalihom. Kif il-mara rat lil żewġha u qaltlu b'dan, hu qabad il-flus u rikeb iż-żiemel u telaq imlebbet għal warajhom. Kif laħaqhom silet is-sejf u qalilhom: ''Jew terġgħu tieħdu dawn il-flus, jew b'dan is-sejf ninfidkom' Id-dmir li tilqa' l-għorba huwa hekk qawwi li hi ħaġa wisq kbira li qatt jin- kiser, għad li l-għarib jingħaraf li hu ħati. Xi tletin sena ilu ġrat ġrajja li għandha x'taqsam ma' dan, u li tassew hi ta' min isemmiha. Bejn il-Għarab hemm il-liġi, bla miktuba, tal-''qatgħa'', jiġifieri, jekk wieħed minn ħamula (razza jew tribi) joqtol lil xi ħadd minn ta' ħamula oħ- ra, dawn joqtlu wieħed minn ta' dawk, u jibqgħu sejrin hekk għal ħafna snin. Mela, fis-sena 1927, il-ħamula tal- Ħwetat, nies ta' qattagħni, li għand- hom l-art tagħhom fix-Xmiel (nord) tat-Transġordanja, bagħtet nies jaħbtu għal ħamula ta' Beni-Sahar, li magħha kellha xi tgħid sewwa. Meta kollox kien imħejji u l-jum tal-ħabta magħ- żul, nies il-Ħwetat bagħtu. l-kixxiefa ma' dwar il-għarejjex ta' Beni-Sahar. Kien bil-lejl u s-sema msaħħab, Għafn- let ħalba xita li ttamaw li tgħaddi ma- lajr, bħal ma dari jsir fil-barr. Imma m'hux hekk ġara għax wara x-xità bdiet nieżla l-borra. Il-borra għaqdet fl-art u t-trejqiet fir-ramel ma baqgħux jidhru. Sebaħ fil-għodu u l-borra baq- għet nieżla, u l-kixxiefa tal-Ħwetat u l- bhejjem tagħhom kienu sa jmutu bil- kesħa. Għal dan ir-rajjes li kien magħ- hom qata' li jmur jitlob kenn lil għe- dewwa, isir li jsir, għax aħjar imutii bis-sejf inkella bil-bard. Għal hekk in-nies tal-Ħwetat bil- bhejjem tagħhom imxew qajl qajl lejn il-għarejjex ta' Beni-Sahar u talbuhom il-kenn. Beni Sahar laqgħuhom u xel- għulhom in-nar biex jisħnu, qajjlul- hom il-bhejjem u: lilhom temgħuhom u lil bhejjem għalfuhom. Il-Ħwetat, kif kielu, wara lejl imqajmin fil-kesħa, xteħtu fuq il-ħsajjar u raqdu sal-għada. Fil-għodu x-xiħ ta' Beni-Sahar, li kien jismu Ħatmal, mar ma' xi rġiel oħra jżur il-għorba u jagħtihom is-sebħ it- tajjeb, u stagħġeb mhux ftit meta ra- hom imrekknin flimkien u mbeżżgħa. Ġebilhom il-ftar u l-kaħwa u wara dan saqsiehom: ''Min intom, u minn fejn intom' ġejjin2' ''Aħna min-naħa t'isfel ': weġbuh, 'u l-ajru qabadna għall-għarriedal' Wiċċ ix-xiħ ħrax u mqat, għax minn kliemhom għaraf li kienu mill-ħamula tal-Ħwetat. (Intom mill-Ħwetatl' għajjat, ''u ġejtu hawn biex toqtlu nies minn tagħnal' Sħab Ħatmal għal dal-kliem għajtu l-għajta tal-gwerra u f'daqqa ta' għajn ir-rġiel kollha ta' Beni-Sahar ħarġu bis-sjuf misluta f'idejhom, ħadrin għat- taqbida. Imma Ħatmal b'tixjira ta' idu waqqafhom u beda jimxi mal-għa- rixa.u jħabbat għant is-sejf mal-art, bejn sħabu u l-għedewwa. Għadda hekk ftit tal-ħin, li kien ħin tal-biża'; fl-aħħar ix-xiħ Ħamtal dar lejn 'il- Ħwetat u qalilhom: ''Aħna għandna l- jedd kollu li noqtlukom; imma kunu afu lj għal Beni-Sahar aktar għażiż il- ġieħ inkella d-demm. Il-ħobż li kiltu minn għandna ħeliskom, morru bis- sliema ' U b'dan l-kliem il-mibegħda ta' bejn il-Ħwetat u Beni-Sahar, dabet. demm imxerred fl-mgħoddi ntesa. U ż-żewġ ħamuliet:. tal-Ħwetat u Beni- Sahar l-aqwa u l-eħrex tat-Transġor- danja, saru ħbieb u jgħożżu lil xulxin bħal aħwa. 'U hekk għadhom sal-lum. IR-REĠISTRI TA' CASA NOVA Lewwel ħaġa li għandna ngħidu, xi tkun ''Casa Nova''. Għax hawn kotra kbira ta' nies li ma jafux x'inhi. 'Casa Nova'' tkun. bħal lukanda, miżmuma mill-Franġiskani tal-Qabar ta' Kristu, fil-Palestina, li kull Nisrani Kattolku li jmur hemm, jista' joqgħod fiha għal tliett ijiem, jiekol u jixrob u jorqod mingħajr ma jħallas flus. U fil-Palestina m'hux ''Casa Nova'' waħ- da biss hemm, imma waħda f'kull ra- ħal jew belt fejn hemm l-Imkejjen Im- qaddsa. Hemm ''Casa Nova'' kbira ħafna f'Ġerusalem; hemm oħra Ġaffa; oħra Betlehem, oħra Għajn Karem, - oħra Emmaus u oħra Nazaret; imba- għad hemm Ospizju, bħal ''Casa No- va'' żgħira: Tabarija, Kafar-Naħum, Kana tal-Galilija, fuq it-Tabor u f'ħaf- na mkejjen oħrajn. Bħal ma għedna qabel, dak li jkun jista' joqgħod tliett ijiem f'kull waħda minn dawn. ''Imma kif toqgħod hemm u ma tħallas xejn2'' Isaqsi xi ħadd. 'Tl- Franġiskani jridu l-flus biex jixtru l- ikel u x-xorb u s-sodod; u biex iħallsu lil ħaddiema. '' , Hekk hu, mitt darba u elf; imma in- ti taf, li drabi nhar ta' Ħadd fil-knisja tal-Parroċċa jiġi Patri Franġiskan ''Ta' Ġieżu'', jiġbor għal Qabar ta' Kristu. Dan'isir fil-pajjiżi Insara kollha; dawk il-flus li jinġabru, jinbagħtu Ġerusa- lem, u minnhom jitħallsu n-nefqiet kollha li jagħmlu l-Franġiskani, sew- wa. biex iżommu kif jixraq l-Imkejjen Imqaddsa — bħall-Għar ta' Betlehem, id-Dar tal-Madonna f'Nazaret, il-Qa- bar ta' Kristu f'Ġerusalem u ħafna oħ- rajn — u Wkoll in-nefqiet ta' ''Casa Nova''. Għal hekk, il-Franġiskani, min joqgħod fil-''Casa Nova'', jew Lu- kanda tagħhom, jekk jagħtihom xi ħa- ġa jeħduha; imma jekk ma jagħti- homx, ma jitolbuhx. Għax ''Casa No- va''-hija miżmuma mill-flus tal-Insara. Meta inti tagħti xi ħaġa lil dak ir-Ra- ħeb tat-''Terra Santa'', tkun qiegħed tagħti għal dawk in-nefqiet. Mela, f'kull ''Casa Nova'' hemm sa- la b'ħafna siġġijiet fejn in-nies jistgħu joqogħdu flimkien jitħaddtu; u hem- mekk fuq mejda jkun hemm reġistru, biex dawk li jżuru l-Palestina, qabel ma jitilqu, jiktbu isimhom, u jekk iri- du, xi żewġ kelmiet miegħu wkoll. Hawn sa nsemmu. biss ir-reġistru ta' 'Casa. Nova'' ta' Ġerusalem. Fir-reġistru ta' ''Casa Nova'' ta' Ġe- rusalem jinsabu ismijiet ta' nies magħ- rufa fl-istorja ta' żminijietna; ismijiet ta' Rejjiet, ta' Prinċpijiet, ta' Ġenera- li, ta' Duki, ta' Kardinali, Isqfijiet u Qassisin, ta' nies tas-suq; ta' Sorijiet u wkoll ta' nies foqra li ma tiġihomx bi kbira li jiktbu li ż-żjara tagħhom f'Ġe- rusalem ħallsuha bi snin ta' tiġmiegħ u tqanċiċ, u tilqit u nuqqasijiet ta' ħwejjeġ meħtieġa. Ċliżabatk ażil kuħoju Ismijiet ta' nies magħrufa fir-Reġistru ta' Casa Nova ta' Ġerusalem: 1. Ir-Re Alfonso XIII ta' Spanja u d-Duka ta' Miranda; 2. Ir-Re Għabd-Allaħ tal-Ċordanja; 4. Il-Prinċep Umberto tal- l-Italja; 5. Ir-Re u r-Reġina tal-Belġju. F'dar-reġistru hemm kitba ta' min jaf tajjeb iħaddem il-pinna u ta' oħrajn li ftit jafu jiktbu, li saħansitra jagħmlu għaltiet tal-ortografija. Hemm kitbiet twal, ta' faċċata sħiħa, ta' xi wieħed mill-Amerka t'Isfel, li għalih kollox huwa ''hermoso'' (jiġifieri ''sabiħ'') u hemm kitbiet ta' Ingliżi u Amerikani, li ma fihomx ħlief kelma waħda: ''Thank voul' u warajha l-isem. Fih ukoll kitba b'kull xorta ta' lsien: Għar- bi, Ċiniż, Taljan u Ingliż; Franċiż, Ġermaniż u Spanjol. Kitba ħoxna, kitba rqiqa, kitba wieqfa jew immejla; dritta jew imgħawġa, sabiħa jew ker- ha, ċara jew kemm-kemm tinqara. F' kelma waħda, hemm kull xorta ta' kit- ba li turi l-karattru ta' min kitibha. Q'shom iż-żawwara kollha jfaħħru l- imġieba ħelwa tad-Direttur ta' ''Casa Nova'' taż-żmien li kienu fiha huma, u wħud ukoll tal-ħaddiema li kienu jaq- duhom: Hemm. kemm-il wieħed li jfaħħar ukoll lil-Franġiskan li dawwar- hom l-Imkejjen Imqaddsa; it-Taljani jsemmu lil P. Nunzio del Vecchio, il- Franċiżi lil P. Paul Cheneau u l-Ġer- maniżi u l-Belġjani lil P. Albert Rit- tner. Fost id-Diretturi jissemma P. Michieli, u warajh P. Antonio Gassi, u wara dan P. Teofilo Bellorini, li miet ftit ilu f'Ġerusalem. Milli jidher l-im- ġiba tajba tad-Direttur kienet tintiret minn dak li jiġi warajh, sewwa jekk imut, u sewwa jekk jibqa' ħaj u jingħa— talu xogħol ieħor. Fid-19 ta' Novembru 1910 waħda mara Spanjola kitbet: ''Ja Ġerusalem, fik jinsab il-Qabar l-aktar imfaħħar tad-dinja. Il-Qabar li jinsab fik, fih it- : tama tal-qawma. tiegħi. Sa. nħallik, ja Ġerusaleml Sa nħallik, sa kemm narġa' narak, meta niġi. fil-Wied ta' Ġosafat, quddiem l-Imħallef tas-Sew- wa''. Mara oħra Franċiża kitbet taqbila ta' erba' versi qosra, li fihom tiżżi ħajr lil-Franġiskani tal-jiem ħienja li għad- diet ''Casa Nova''. Mit-taqbila ta' dil- mara Franċiża ittieħdu wkoll nies oħ- rajn, għax warajha jinsabu taqbiliet oħra bl-Ispanjol, bil-Polakk u bl-Un- geriż, fejn bħalha jfissru l-hena li ħas- sew fiż-żmien li damu fl-Art Imqaddsa, u kemm jibqgħu jafuhulhom lil Franġis- kani. Fl-4 ta' Mejju il-magħruf Duhamel li żar l-Art Imqaddsa mal-familja tie- għu u qagħad f''Casa Nova'', kiteb tiżżija ta' ħajr lil-P. Cheneau tal-ħsieb li ħa tagħhom kemm damu Ġerusalem. Fit-23 ta' Mejju ta' dik is-sena, wie- ħed ieħor, is-sur Gauci, li kien ġie jżur lil Ġerusalem minn Lixandra, kiteb dawn il-kelmiet qosra: ''Faqar għali- hom infushom, u karità għall-oħrajn: din hija l-ħajja tal-Franġiskani. Niżżi ħajr lil kull ħadd u b'sogħba kbira sa nħalli l-Imkejjen Imqaddsal' Eugenio Brunetti, li sar Ġerusalem f'Ġunju tas- sena 1924, kiteb hekk: ''It-tjieba hi ħa- ġa tas-sema, u lejn is-sema qarrbuni l- Ulied qalbiena ta' San Franġiskl' Wieħed li kien dineb xi dnub kbir(I) u mar Ġerusalem biex jagħmel it-tew- ba tiegħu, kiteb hekk: ''Imkejjen Im- qaddsal Kelli x-xorti li mintafa' b'wiċ- ċi fl-art fuq il-ħaġar tagħkom, u hemm ħallejt id-dmugh, id-dell, u t-toqol tad- dnub tiegħi. It-tifkira tagħkom tmex- xini, msoffi, mat-toroq tal-ħajja, u ġġiegħelni nsib fiha l-Bniedem Ġdid, għalkemm ma. kenitx tistħoqqli/ din il- ħnienal' à Fost it-tiżżija ta' ħajr stqarrijiet u xewqat tajba, drabi hemm ukoll xi ftit tal-frugħa. Wieħed raġel ta' l-arma- ta, mal-isem tiegħu, iżid ukoll il-me- (1) Kif kien xieraq, il-kittieb ma qalx min kien dan il-midneb; imma billi hu magħruf li' Bruno Cornacchiola, fi ried joqtol il-Papa Piju XII żar Ġerusalem wa- ra li biddel ħajtu, donnu jagħtik taħseb li kien hu. dalji li kellu, u l-ġrajjiet li fihom rebaħ- hom, Taħt kliemu, raġel ieħor kiteb il-kliem tal-Evanġelju: — ('Ttgħallmu minni, għax jien saflienif' u ieħor ki- teb: ''Min hu bla ħtija, jixħet l-ewwel ħaġraf' Ebda wieħed jew waħda miż-żawwa- ra ma kitbu li fil-mawra tagħhom fl-Art Imqaddsa ma sabux dik il-hena tar- ruħ li ħasbu li sa jsibu. M'hux dan biss, imma għal kemm il-wieħed iż-żja- ra tal-Imkejjen Imqaddsa kienet tmiem ta' ħajja mxerrda u bidu ta' ħajja taj- ba. Il-koll juru qima għax-xogħol tar-Rħieb Franġiskani u jfaħħru l-laq- għa li sabu kull imkien tistennihom. Kieku l-Viskonti Chateaubriand me- ta mar Ġerusalem(2) qagħad fil-''Ca- sa Nova'', kien jikteb fir-reġistru tagħ- ha dak li wara kiteb fil-ktieb tiegħu msemmi ''Xerq in-Nofsani'' li l-Fran- ġiskani ta' l-Art Imqaddsa għandhom dejjem u għal kull ħadd: ''qalb safja u nadifal' Ignazio Mancini (2) Meta l-kbir Chateaubriand żar lil Ġerusalem, kien Kustodju tat-Terra Santa Patri Saiv Vassallo, Malti, mir-Rabat. Chateaubriand għamel ħbieb wisq ma' Pa- tri Salv fiż-żmien li għadda Ġerusalem, u kien ġej u sejjer jgħaddi ftit taż-żmien jit- ħaddet miegħu. Dak iż-żmien il-Provin- ċja ta' Malta kienet tagħmel ma' ta' Val di Noto, Paliermu; għal hekk Patri Malti kien jista' jsir Kustodju tat-Terra Santa, li jrid ikun dejjem Ta'jan. Il-lum ma jistax, għax il-Provinċja ta' Malta maqtugħa minn tal-Italja. (Noti tal-Editur) (Fis-sena 1898, wieħed għaref Grieg, jismu : Papadopoulos: Kherameos, fi ktieb jismu ''Analekta lerosolvmitikhe Staxvologiae' xandar il-Passjoni ta' San Kononu, li l-Martirju tiegħu ġara fi żmien Deċju, fis-sena 249, f'Panfilja, fl-Asja ż-Żgħira. Dan il-qaddis sa dak iż-żmien ftit wisq kien magħruf, għal hekk b'din il-kitba żdied xi ftit it-tagħ- rif li kien tagħa Ewsebju ta'- Kajsari- ja fuq il-Qraba ta' Kristu. U la darba San Kononu kien minn Nazaret u dam ħaj sas-sena 249, ma setax jintesa l-im- kien fejn kienet id-dar tal-Madonna. Għal hekk dil-kitba għall-Art Imqad- dsa għandha hemma kbira. Il-kitba bil-Malti, hija din li ġejja). Ikolli narġa' nikteb fuq id-Din il-ħażin Wara li nqatlu l-Qaddisin Xhieda ta' Kristu: Papija, Dijodoru u SIDNA ĠESU' Klawdjanu, is-Sultan daħal fil-belt ta' Magedon u għammar fil-Maqdes ta' Jovis. Hemm ukoll fittex li jħarrek għal ħaqq tiegħu lil dawk li kienu jgħammru f'dik il-belt, u għal dan ba- għat lil wieħed widdien iwedden fit-to- roq. Dawk li semgħu kliem il-widdien għamlu sewwa li ħarbu mill-belt u ħal- lew kollox warajhom, biex. joqogħdu fil-belt weħedhom is-sultan il-ħażin u dawk li jisimgħu minnu. Imma hu bagħat nies fil-qrib tal-belt biex ifittxu kull imkien u kull dar biex isibu lil xi ħadd. Dawk li bagħat reġgħu ġew u ħabbruh li ħadd ma kien insab, u la fid-djar anqas fir-raba. Imbagħad wieħed raġel jismu Ne- doru u ieħor jismu Apelli, li kien: raj- jes tal-belt, u ieħor jismu Neokoru, li kellu hu wkoll ġewwa fih il-ħażen tal- allat, talab lis-sultan biex jagħtih il- jedd li jfittex l-imkejjen fejn kien jalt- U raġel ieħor jismu Orige- ni mar ukoll ma' Neodoru u mal-ħa- kem u ma xi oħrajn u sabu lill-imbie- rek Kononu fi ġnien jismu Karem-Ena, waqt li kien isaqqi l-ġnien. Resqu lejn il-qaddis u qalulu: ''Is-sliem għalik, Kononul'' U l-qaddej ta' Kristu, ruħ safja, u bla ħjena, weġibhom: ''Is- sliem għalikom, uliedil' 'Qrigeni qal- lu: ''Missier, is-Sultan ridekl' U Kono- nu wieġbu: ''Lili x'jambini s-Sultan Qal Neodoru lil Origeni: ''Is-sajda ma kenitx battala, u dak li kien imfit- tex, insabl Dana għandu jħallas aktar mill-Insara kollha.': Ħaduh quddiem is-sultan u Neodoru qallu: ''Ja Sidna l-Maħturl Għat-tieba ta' l-allat, b'amar ta' l-Imperatur u b'xorti kbira tiegħek, insab dak li kien imfittex. Dar-raġel hu mogħti għal qima tal-allat, għall- ħarsien tal-liġijiet ta' Ruma u tal-Im- peraturi'' U l-qaddis Kononu b'leħen għoli għajjat: ''M'hux kif qiegħed Nazaret, Palestina. — Fdal mid-Dar Imqaddsa tal-Madonna, Fl-art tidher il- kitba Griega tal-mużajk, li tgħid: Kononos Diakonos. Jerosolvmon; jiġifieri: Kononu, Djaknu ta' Ċerusalem. iżżomm il-ġarar ta' l-ilma u taż-żejt. Wara l-kitba tidher ir-rokna fejn il-Madonna aktarx kienet Fuq hemm il-post ta' xkaffa, fejn aktarx kie- net iżżomm il-ħobż, frott u ħwejjeġ bħal dawn. ' Jiena għarib, u saħansitra Nisrani. Jekk irid ikellem slaten bħalu saħħa, imma m'hux imsejken ta' bidwi, li jaq- la' l-ħobża. ta' kull jum bix-xogħol ta' jdejh u l-għaraq ta' xbinul'' Neodoru meta sama' dal-kliem amar li jorbtu lil Kononu maż-żiemel tiegħu u jkarkruh. Il-qaddis xejn ma. wieġeb lil dawk li rabtuh, imma baqa' hiedi u bis-sabar mexa wara. dawk il-ħżiena. tgħid int. Jien nemmen f'Sultan Kbir wieħed: Ġest: Kristul' Origeni qal: 'Ja magħżul fost il-emejjer, wara li fit- tixna l-idwar tal-belt kollha, ma stajna nsibu lil ħadd għajr lil dan ix-xiħ ġew- wa ġnieni' Is-Sultan qal lil Martri: ''Ja ra- ġel, għidli minn fejn intl Minn liema ġidd nieżel2 X'inhu l-isem tiegħek2' U Kononu wieġbu: ''Jiena mill-belt ta' Nazaret, tal-Ġalilija, mill-ġidd ta' Ġest Kristu, li lilu nagħti qima, mal- ġins tiegħi kollu. Lilu nagħraf bħala Alla fuq kull ħaddi'' Qallu t-tirann: Jekk inti tistqarr lil Kristu b'Alla, is- tqarr ukoll lil allat tagħna. Emmen li- li u stqarr l-allat kollha, u qis li m'hux biż-żejjed dak li għandek, imma ħad- dan ukoll id-Din l-ieħor il-mixħur u jkollok ġid bix-xaba'. Ma ngħidlekx tidbaħ lill-allat tagħna; xejn minn danl Ħu biss qarsa trab tal-bħur u qatra nbid u rimja żejtun u għid: ''Ja Kbir Jovis, ħares lin-nies tiegħek — Għid dan biss u ma namarx għalik tagħmel ħaġ'oħra. Isma' minni u itlaq id-Din li għandek. (Għal fejn toqgħod temmen li bniedem huwa Alla, li miet maqtul u msallab, kif għarrfuni l-Lhud2 Huma qaluli x'kien in-nisel tiegħu, u x'egħ- mil għamel, u kif miet. Ġebuli saħan- sitra l-Kotba ta' kliemu u qrawhomli. Itlaq din il-bluha u thenna magħnal Il-Martri Mqaddes għal hekk rafa' għajnejh lejn is-sema, tniehed tnehida u wieġeb hekk lit-tirann: ''Ja raġel ħaj- jen, kemm kien jaqbillek kieku inti wkoll kellek sehem f'din il-bluha, biex ma kontx titlef ruħek int, u ittellef ukoll ruħ l-oħrajn, billi tagħti qima lil ħaġar bla ruħ, xogħol ta' jdejn il-bned- min, li la jaraw anqas jisimgħu. Kif għandek il-ħila li tmaqdar lil Dak Alla li hu fuq kull ħadd, li f'idejh qegħda l- ħajja tiegħekż Lilna li nistqarru l-isem tiegħu, jingħatalna li nfaħħruh għal dejjem f'sebħu, għax Huwa ħellies ta' kull ħaddl' Għal dan il-kliem it-tirann għadab u qallu: ''Ma tridx tismagħniż Jekk ma tridx tisma' minni sa nġiegħ- lek tisma' mit-torturi li sa nagħtikl Jien nista' nagħtik b'ikel lid-dbejjeb; nista' nixħtek lil ħut tal-baħar; jew in- sallbek ma' salib, jew nixwik ħaj fuq ħuġġieġa nar, jekk twebbes rasek u ma taħraqx bħur quddiem l-allat tagħna qatt mirbuħal'' Imma l-qaddis Martri wieġbu: ''Ja Sultan ħażin, taħseb li b'dan il-kliem tiegħek sa tbeżżagħni u ġġibni għal idejk2 Jien minn fuq in- wissi lilek li tiftaħ għajnejk, li jewilla l-Imħallef ma jixħetx lilek fin-nar li ma jintefa' qatt fejn is-sriep jibqgħu għal dejjem ' ta' dejjem igerrmu minnek. Dak li għedt inti lili ma jistax jegħlib- ni, għax Alla tiegħi jagħtini s-saħħal' 6. Wara. li ftiehem ma' sħabu x' għandu jagħmel, it-tirann qabbad lin- nies jinfdu bl-imsiemer saqajn il-Qad- dis Kononu, u qabbdu jiġri quddiem iż-żiemel tiegħu. Darbtejn tawh is- swat imma xejn ma tkellem. Beda jgħanni kliem imqaddes u jgħid: ''Nis- tenna bis-sabar lil Mulejja, għax naf li Hu jisma' t-talb tiegħi, u jdur lejjal' Malli l-imqaddes Kononu qorob lejn is- suq, mifni bil-għejja, waqa' għar- rkubtejh u beda jitlob hekk: ''Rabbi Ġesti Kristu, ilqa' f'idejk ir-ruħ tiegħi, u eħlisni mill-klieb ragħab għal dem- mi, u tini l-mistrieħ fost il-qaddisin li għamlu r-rieda tiegħek. Hekk ikun ja Alla Sultan ta' dejjemi' U kif qal hekk radd is-salib u ruħu ħarġet u s- Sultan stagħġeb u raġa' dar u mar triq- tu. Imma l-imqaddes Kononu. kien mogħti bħala dbiha lill-Alla Sultan taż- żmenijiet kollha, li lilu s-sebħ għal dej- em ta' dejjem. Magħruf ji dal-mużajk sar qabel is- sena 427, għax fih ix-xbiehat tas-Salib,. u f'dis-sena (427) l-Imperatur Teod Ż Żgħir, mena' li jsiru xbiehat tas-Salib fl- art, biex ma jirtifsux. Il-mużajk jinsab fid-dar tal-Madonna u min għamlu kien jismu Kononu, bħall-qaddis li semmejna fuq. L-Evanġelju ta' S. Mark igħid li wieħed mill-Appostii kien Xmun Kananu (II, 18). L-Evanġelju tal-Infanzja jgħid li wieħed minn ulied S. Ġużepp kien jismu Xmun. Ewsebju jgħid (Hist. II, 11, 32) li l-Appostlu Xmun Kananu sar Isqof ta' Ġerusalem wara S. Ġakbu ''ħu Kris- tu'. Kollox jagħti ħjiel li dan l-isem Kananu jew Kononu kien miexi fir-razza tal-Madonna u li dak li għamel dak il- mużajk kien sid id-Dar Imqaddsa ta' Na- zaret u li did-Dar. kienet magħduda bħala post Imbierek sa mill-ewwel żmenijiet tal- Insara. Ġerusalem. — L-inkwatru tal-mużajk fl- artal tat-Tislib, fuq il-Kalvarju. qu sewwa għandhom kappella l-Grie- gi Ortodossi, u tmiss magħha, imma mhux fuq il-blata, għandhom kappel- la oħra l-Latini, jiġifieri l-Franġiskani. Il-ħitan u s-saqaf taż-żewġ kappelli, fi żmien is-Salibin kienu miksija bil- mużajk. Imma fiż-żmien li Ġerusa- IL-MUŻAJK TAL-KALVARJU Mill-blata Mqaddsa tal-Kalvarju, li fuqha l-Lhud u r-Rumani sallbu lil Ġe- sti u liż-żewġ ħallelin, il-lum ma fadalx għajr kagħab, jew kubu tal-blat ta' xi ħmistaxer xiber għoli, tul u wisa'. lemm kienet f'idejn il-Misilmin, dal- mużajk beda bil-ftit il-ftit jaqa. Għax il-mużajk ikun xbihat u titriż, jiġifieri disinji, magħmula m'hux biż-żebgħa, imma minn frak tar-rħam imżewwaq, imwaħħal fis-saqaf jew fil-ħitan, li biż- żmien u bl-indewwa jerħi, jekk ma jiħdux ħsiebu. Minn dan il-mużajk, fis- sena 1808, meta nħarqet il-Bażilka tal- Qabar ta' Kristu, ftit kien baqa'. Wara l-ħruq, il-Griegi talbu lis-Sul- tan ta' Kostantinopli biex il-Bażilka jsewwuha huma. Il-Franġiskani dak iż-żmien ma kellhomx flus, għax l-Ew- ropa kienet ftaqret bil-ħrieb jew gwe- rer ta' Napuljun. Għal hekk il-Griegi l-Bażilka sewwewha, jew aħjar, ħas- sruha, kif dehrilhom u kif qablilhom. Minn fuq il-Kalvarju neħħew. il-fdal tal-mużajk li kien baqa', l-aktar fejn kien hemm xi kitba bil-Latin, u minnu kollu ma ħallewx għajr ix-xbiha mdaħ- ħna tas-Salvatur, f'nofs is-saqaf. Imma għoxrin sena ilu, jiġifieri fis- sena 1938, il-Franġiskani, wara ħafna talb u tħannin, qalgħu li jerġgħu jiksu bil-mużajk il-ħitan u s-saqaf tal-kap- Ġerusalem. — Is-saqaf tal-kappella tal-Kalvarju. Xbieha tal-mużajk tal-erba' Profeti bil-kliem tagħhom miktub f'idejhom. pella tagħhom ta' fuq il-Kalvarju u jagħmlu wkoll xi tiswijiet oħrajn. L-Artal tad-Duluri — Il-Franġiska- ni, mela, ġewwa l-ħajt. bejn il-kap- pella tagħhom u tal-Griegi kellhom niċċa b'mezzu-bust sabiħ u milqut, tal-Madonna tad-Duluri, xogħol ta' naqqax Portugiż. Dil-Madonna għal kotra ta' grazzi li jaqilgħu bit-talb qud- diemha, il-Għarab, Insara u Misilmin, laqqmuha l-Omm tal-Għeġubijiet. Qud- diemha kien hemm artal żgħir, u kien jingħad li dak l-artal kien wieqaf fuq il-blat tal-Kalvarju. Għal hekk il-Fran- ġiskani l-ewwel ma għamlu biddlu dak l-artal u waqqfuh fuq kolonna qasira u l-biċċa tal-blat tal-Kalvarju li dehret għattewh biż-żġieġ biex in-nies jaraw- ħa imma le jmissuha. Il-bust tad-Du- luri ħallewh fin-niċċa, u l-ħajt fuq in- niċċa ksewh b'mużajk ġdid sabiħ. L-Artal tat-Tislib — Fil-kappella tal-Franġiskani, fil-faċċata hemm artal kbir. Fuqu kien hemm xbieha tat-ti- la, imdaħħna u msewwda, li fiha ma kienx jidher ħlief, ftit kemm jingħaraf, Ġesti mimdud fuq is-salib. Din it-tila l-Franġiskani qalgħuha, naddfuha biex jaraw x'kien fiha sewwa, u għamlu f' imkienha xbieha bħalha sewwa tal- mużajk. Ix-xbieha fiha: Ġesti mim- dud fuq is-salib, u sallab isammarlu i- du x-xellugija; il-Madonna. bil-wieqfa tħares, u l-Madaliena għarkubtejha f' riġlejn Ġesti. Fil-ħajt tal-ġenb, qrib l- artal, xbieha oħra tal-mużajk ukoll tu- Ċerusalem. — In-nisa tal-Galilija, sħab il-Madonna. inkwatru tal-mużajk fil-ħajt tal-kappella fuq il-Kaivarju. ri n-nisa tal-Galilija li kienu telgħu Ġe- rusalem ma' Ġest. U aktar 'il barra, xbieha ta' Abraham sa joqtol lil ibnu Iżhak u l-Anġlu jżommlu. s-sikkina. Id-disinn ta' dal-mużajk għamlu l-pit- tur Taljan Luigi Trifoglio, u ħadmuh Ġerusalem. — L-Anġlu jżomm id Abraham biex ma jidbahx lil ibnu Iżhak. inkwatru tal-mużajk fil-kappella tal-Kalvarju. Ġerusalem. — Dehra tal-kappella tal-Franġiskani fuq il-Kalvarju, bix-xogħol tal-mużajk fil-ħitan u s-saqaf, u quddiem, jidher l-artal tat-Tislib. — il-ħaddiema tad-Ditta Monticelli ta' Fuq l-artal, fis-saqaf hemm xbieha tas-salib u ma' dwaru tnaxer ħamiema li jfissru Ġest: Kristu mdaw- war bit-tnax l-Appostlu. Tifkiriet tal-Passjoni — F'dal mu- żajk li jżejjen il-kappella hemm ħafna tifkiriet tal-Passjoni, sewwa bit-tixbih —bħad-debha ta' Iżhak — u sewwa b' tismijiet mill-Kotba tal-Għaqda l-Qadi- ma. Hekk, hemm ix-xbiehat ta' Dan- jel, Iżajija; David, u Żakarija, kull wieħed iżomm karta f'idu, bil-kliem li kiteb hu fuq il-Passjoni ta' Kristu. Kliem ta' Danjel: ''U wara tnejn u sebgħin ġimgħa jinqatel Kristu''. Ta' Iżajija: 'Indebah għax ried Hu, u ma fetaħx fommu''. Ta' David: 'Nifdu idejja u riġlejja '; u ta' Żakkarija: 'U qagħdu jħarsu lejja wara l; nifduni. ' Hekk, mela, il-kappella tal-Franġis- kani li tmiss mal-Blata Mqaddsa tal- Kalvarju, tfakkar lil min iżurha, bix- xbihat u bil-kitba, fil-ġrajja ta' niket u ħasra li minnha għadda Sidna Ġesti Kristu, hemm fuq il-Kalvarju, ħtija ta' ' IL-GĦAMJA TA' NAZARET Nazaret kienet raħal żgħir, qisha xi raħal minn dawk iż-żgħar li hemm Għawdex, magħmul minn ftit għorof mibnija 'l hawn u 'l hemm qalb il- għelieqi. F'għalqa minnhom kien hemm naqra ta' dar minn dawn, mir- fuda ma' ħanek tal-blat. Il-ħajt tas- sejjieħ ta' quddiemha kien magħluq b'xatba żgħira. Kienet id-dar ta' fu- sef in-Naġġar, li kien minn Betlehem, imma ġie joqgħod hawn ilu kemm il- Kellu l-mara jisimha Mirjam, u tifel wieħed, żgħir, jismu Jesugħ. Kien jum tal-Ħarifa, ftit qabel nofs inhar. Ix-xatba stemgħet tinfetaħ u stama' leħen:ta' tifel żgħir igħajjat; 'Mal.. J'ommil' Kien Jesugħ, it-ti- fel ta' Mirjam u Jusef, ta' xi disa' snin. Kien irqajjaq u bajdani, ħafi u xagħru twil. Mirjam, mara żagħżugħa ta' ftit fuq il-għoxrin sena, xirfet minn bieb il-għorfa u qaltlu: ''Hawn jien. 'Qallek abuwi (jiġifieri: missieri) agħtini dawk l-imsiemer li hemm fuq il- farxal' Mirjam daħlet ġewwa u t-tifel daħal warajha. (Fuq il-farxa ma hawnx imsiemer, ' qaltlu. ''Ara humiex fuq il-farxa l-oħra'', raġa' t-tifel; ''hemm, ġewwa dik il-bieqja l-Kbiral' Mirjam meddet idha u tnewlet il- bieqja minn fuq il-farxa u ħarset ġew- wa fiha. ''Twa, hawn qegħdin. Ħud- hom,' qalet lit-tifel. Imbagħad daħ- ħlet idha ġewwa ġewlaq li kien imden- del mal-ħajt u ħarġet minnu lanġasa kbira. ''Ħa din ukoll,' qalet lit-tifel. fKulhaf' It-tifel ħa l-lanġasa, għorokha ma' ħaddejh u qal: ''Subhan 'l Allaf' Im- bagħad ħareġ barra u raġa' ġie b'x'er- ba' werqiet tal-ġewż minn siġra li kie- net hemm ħada l-għorfa. Qegħedhom fuq l-imsiemer ġewwa. l-bieqja u qie- għed fuqhom il-lanġasa. ''Mela m'in- tix sa tekolha2'' saqsietu ommu. 'Sa neħodha miegħi u nagħti nofsha lil abuwi'', qalilha t-tifel. Mirjam reġ- .għet fetħet il-ġewlaq u ħarġet minnu lanġasa oħra. ''Ħa din ukoll; agħtiha lill-abuk'', qaltlu. Imma t-tifel qegħ- dha ġewwa l-bieqja fuq il-weraq, ma' ġenb l-oħra. ''M'intix sa tekolha l- lanġasa/ reġgħet saqsietu ommu. fM'hux issa; x'ħin immur. Għax jekk nekolha issa, naf x'jagħmel abu- wi.- Jekk ma jaranix niekol lili wkoll, jagħtini l-lanġasa tiegħu. Jien ma rridx niekol lanġastejn u hu ma jiekol xejni' 'Fejn sejra, ma2'' saqsa t-tifel, kif raha tixħet l-ażar (bħal ħarqa kbira bajda) fuq rasha. ''Sejra għand Raħla, dik il-mara l- għamja li toqgħod hawn wara. Sa nagħtiha x-xalla tas-suf li kont tarani naħdmilha.'' ''Ħa' niġi miegħek, mal'' talabha t-ti- fel, ''M'intix sejjer għand abuk bl-imsie- mer7' qaltlu. 'Ma hux mgħaġġel għalihom. Issa niġi miegħek u mbagħad nibqa' sej- jert Mirjam u binha ħarġu x-xatba u lwew 'il fuq fejn kienet toqgħod Raħla. Il-bieb tal-għorfa tagħha kien miftuħ, u Mirjam u t-tifel waqfu barra jħarsu lejha qabel ma daħlu. Mirjam tbax- xiet, qegħdet xuftejha ma' widnet bin- ha u qaltlu minn taħt ilsien: ''Miskinal Ma tarax. Kieku jaħasra tfieql' 'Ħa mmur nara,' wieġeb it-tifel u newwel 'l-ommu l-bieqja tal-imsiemer, biex iżżommhielu ftit. Daħal fil-għor- fa ta' Raħla fuq rjus subgħajh. Hi kienet bil-qegħda saqajha taħtha fuq donnu bank baxx u mwiesa'. It-tifel tbaxxa quddiemha u qiegħed idejh fuq ir-rkubtejh, iħarsilha lejn wiċċha. Hi donnha ħasset li kien hemm xi ħadd qribha, għax bdiet iddawwar wiċċha 'l hawn u 'l hemm, u t-tifel idawwar ħar- stu maghha. Wara ftit qam u dar. Ħares lejn ommu, rafa' rasu 'l fuq u qiegħed sebgħu taħt ilħitu, donnu qie- għed ifarfar xi ħaġa, jiġifieri 'le''. Re- saq lejha u hi tbaxxiet, u qalilha f'wid- nitha: ''Ma tistax''. ''Għaliex ma tistax7'' reġgħet om- mu. '''Agħtiha x-xalla; issa ngħidlek x'ħin immorru,'' weġibha t-tifel. Mirjam daħlet fil-għorfa u resqet lejn il-għamja u qaltilha: ''Raħla, ġibtlek ix-xalla li kont wegħedtek. Hawn hi ħudhal' — Il-għamja ħadet ix-xalla, għafsitha f'idejha u: ''Niżżik ħajri' qaltilha. — ''Alla jhennik, Mirjaml' ''Alla jsabbrekl'— weġbitha Mirjam u ħarġet 'il barra. ''Issa għidli għala ma tistax tfieq'' saqsiet Mirjam lil binha kif imxew ftit. It-tifel waqaf u ħares 'il fuq, lejn ommu. ''Għax biex xi ħadd ifiq,'' we- ġibha, ''ma hix biżżejjed il-qawwa min- naħa waħda. Irid ikun hemm il-qaw- skizz na iistiiiiisniiisiinaħmisitikknizzittoreisaiina lie wa minn żewġ naħat. Min ifiq irid ikun għamel xi ħaġa tal-ġid f'għomru, jew tal-anqas, bi ħsiebu jagħmel għalli ġej, biex il-ħniena t'Alla jkollha fuq iex taqbad. Din qatt ma għamlet ġid f-għomorha, għax fuq wiċċha ma hemmx egħliem, u anqas ma bi ħsieb- ha tagħmel. Hekk, għamja kif inhi, ma tagħmelx ħsara, għax ma tistax. Jekk tfiq, tarġa' tagħmel. Mela ma jaqbilx tfiql' 'Ah, iwal' qalet Mirjam. ''Sewwa, sewwal Qegħda nifhmek tajjeb. Le, tasssew, ma jaqbilxi' Dak il-ħin kienu waslu quddiem il- ħajt baxx tal-għalqa tagħhom. Jesugħ tbaxxa u bla kliem, bies id ommu, kif kienet imdendla ma' ġenbha. Qabeż il-ħajt tal-għalqa bil-bieqja tal-imsie- mer f'idu u l-lanġasiet u baqa' sejjer fejn kien jaħdem Jusef. Ġuża. (Jorbot mal-ħarġa ta' qabel, faċċata 51) Il-ħaġa l-oħra, għedt li hi bħal sfin- ġa tal-ħaġar. Il-ħaqq ha li ma nafx in- fisser sew kif inhija. Hi bħal għoqda tal-ħaġar, tixbah lil patata mdaqqsa, mkemmxa, jew xi għanqud għeneb żgħir, marsus. Hija tal-qawwi u fiha l-għerq fejn kienet imqabbda. U f'iex tfakkarni dil-ħaġra2 Tfakkarni fi ġraj- ja tal-biża' u ta' tiġrib. F'Settembru tas-sena 1929 saret ġlie- da oħra, akbar minn ta' qabel, bejn il- Għarab u l-Lhud. Minn l-iskola. tal- Biedja, qalb ir-raba, fejn kont dak iż- żmien, kull lejla konna naraw xi raħal tal-Lhud jinħaraq. Konna hemmhekk weħedna, nistennew minn lejl għal ie- ħor li jiġu l-Għarab mill-bgħid, jaħsbu- na Lhud u jaħbtu għalina. Il-agħar kien meta l-Għarab ħabtu għal raħal tal-Lhud jismu Kafr-Urja li kien ma' ġenbna sewwa, L-iskola. hi fuq għolja żgħira u fix-Xmiel tagħha hemm wied igħidulu Wadi Surik. Fix- xaqliba tal-għolja l-oħra, 'il hemm mill-wied, kienet Kafr-Urja. Darba f'xi l-għaxra ta' bil-lejl, meta kulħadd fl-iskola kien rieqed, ftit bgħid nisma' tiri ta' revolvrijiet u għajjat. Xrift in- ħares' mit-tieqa: Kafr-Urja kienet ħuġ- ġieġa waħda. IlIsna tan-nar jogħlew; xrar itir; duħħan jinbaram, tiela' sas- .TaW kif sefgħet Kafr-Urja. sema: Sparar, u għajjat ta' nies. Ma' kull tir li nisma' kont ngħid f'qalbi: 'Min jaf b'dat-tir inqatelx xi bnie- demi'' Żolt mit-tieqa u tlajt fuq il-bejt u bqajt hemm il-lejl kollu biex nagħti n-nafra jekk naħsel nara xi għajn ħa- żina. l Wara smajna li f'ħejjet Alla f'Kafr- Urja ma kien miet ħadd, għax il-Lhud li kienu fiha laħqu ħarbu. Żmien wara l-ġlieda birdet. U kif konna nduru darba waħda, morna na- Kull im- kien irmied u ġmied. Sodod u għama- ra mkissra, kotba mqattgħa, u qatigħ bolli ta' l-ittri imxerrdin fl-art. Il-Għa- rab kienu ħarqu jew kissru dak li ma ħadux. Il-ħamiem tal-Lhud kien għa- du hemm, jittajjar. U l-kelba tagħ- hom, bajda bit-tbajja suwed, kienet għadha hemm ukoll. Għajjatnielha biex tiġi magħna, imma beżgħet, u ħar- bet il-bgħid. Hemm ukoll rajt ħaġa li. stagħġibt biha u, bqajt inżommha f'ra- si s'issa: zkuk tas-siġar, nexfin qoxqox, imwaħħla fl-art, u magħhom marbut il-'barbed wire'', u għad li nexfin dak l-inxief kollu, mill-egħkiesi tagħhom kien ħiereġ għoqod ta' weraq żgħir. Dak inhar minn hemm ġbart din il- ħaġra u għadha għandi sal-lum, u tib- qa' għandi minn jaf sa meta. Naqra bgħid mill-iskola tal-Biedja kien hemm raħal żgħir tal-Għarab, is- mu Rafat. Id-djar tiegħu grieni mib- nija bil-mazkan tal-wied u mkaħħla bil-ħamrija. Is-saqaf zkuk tas-siġar, fuqhom ħatab tal-ful u fuq dan tafal magħġun bit-tiben, magħmul koppla biex fix-xitwa l-ilma tax-xita jibqa' nie- żel u ma. jidlefx. Hemm kont ġeju sejjer għax ir-rġiel ta' hemm kienu kol- Ilha ħbieb tiegħi, u dejjem ikun hemm minnhom barra u noqgħod nitħaddet net safja bħal-oħra u ma fiha xejn. Saqsejtu kienx għamlilha xi duwa u qalli li le. Saqsejtu kienx mar l-isptar u qalli le wkoll. M'emmintx għal kol- lox. Għalhekk ftit wara, meta ltqajt ma' missierti saqsejtu kif kienet fieqet għajn ibnu. Qalli li għajr iż-żibġa. l- ħamra ma kien għamillu xejn. Issa jien ma nafx. Il-Ħaġġ ma bux raġel li jgħid kelma b'oħra, għax jien nafu sewwa. Għalhekk rajtha ħaġa tal-għaġeb kif b'żibġa ħamra tperper Palestina. — L-iskola tal-Biedja, li minn fuq il-bejt tagħha Elsie qagħad jara lil Kafr-Urja tinħaraq, u jisma' l-għajjat tal-Għarab u t-tiri tar-revoivrijiet, fil-ħabta tal-Għarab għal-Lhud f'Settembru 1929. magħhom; bil-qiegħda fuq il-blat. Fosthom kien hemm raġel jgħidulu l-Ħaġġ. Darba kellu miegħu lil ibnu, tifel ta' xi għaxar snin. It-tifel kellu żibġa ħamra mdendla b'ħajta mat-tar- bux, tperper quddiem għajnejh. ''Għalfejn dik iż-żibġa2'' saqsejt lil missieru. ''Biex tfieqlu għajnu, għax tuġgħu,' weġibni. U tassew: f'għajn il-leminija tas-sabi kien hemm żewġ panniet; bħal bżieżaq bojod, żgħar. ''Ara b'iex jemmnu, jaħasral' għedt f'qalbi, u għaddiet. Ftit jiem wara rġajt rajt is-sabi u ż- żibġa ma kenitx hemm. Għajjattlu. 'Feqitlek għajneki'' saqsejtu. ''Iwa'', weġibni. U ta' bil-ħaqq: għajnu kie- Ritratt meħud mill-kittieb. imorru l-panni mill-għajnejn. Din iż- żibġa kont rajtha wkoll it-Transġor- danja imma dak ma kellux panni. kellu għajnu ħamra biss. Riħ fil-għaj- nejni imur biż-żibġa u bla żibġa. Imma l-panni xorta oħra, u kif marru biż- żibġa l-ħamra ma nifhimhiex. Għalhekk wara. dabbart żibġa ħam- ta u żammejtha għandi biex dil-ħaġa ma. ninsihiex. Fi żmien dik il-ġlieda li. għadni kemm semmejt, daħal il-Palestina bas- timent ta' l-ajruplani. Kien il-''Glo- riotis' jekk niftakar sewwa. L-ajru- plani tiegħu nġiebu fil-mitjar ta' Ram- le u minn hemm kienu jittajru u jiġb- du bil-''machine-gun' fuq il-Għarab kull meta jarawhom sa jaħbtu għal xi mkien. Darba wara nofs inhar, naraw ajru- plan minn dawna nieżel ġewwa għal- qa, ftit bgħid mill-iskola tagħna. Għal- hekk id-direttur ta' l-iskola qabbad lil Aħmed Abu-Ħaġar, id-''driver' biex joħroġ it-trakk. Nirkbu fuqu erba' min-nies — żewġ qassisin u żagħżugħ mekkaniku, Taljani t-tlieta, u jien — u erħilu lil Aħmed isuq u jġerri u jtaj- jar it-trab. Kif wasalna saqsejna lill- ''pilot'' jekk stajniex ngħinuh f'xi ħa- ġa. Qalilna li f'Ramle kienu jafu bih u sa jibagħtulu l-meħtieġ minn hemm. Imma aħna qagħdna miegħu biex ma nħalluhx waħdu fil-barr. Ġie ajruplan ieħor wara ħafna u ta- fa' ittra lill-'pilot'. Dan wiċċu tber- għen għax kien qorob biex jidlam u fl- ittra qalulu li kellu jgħaddi l-lejl hemm- hekk. Għalhekk il-qassisin u Aħmed rikbu u l-mekkaniku magħhom, u sa- qu lejn l-iskola u jiena bqajt mal-''pi- lot'' biex inwennsu ftit. iġibulna l-ikel u xi ħaġa fejn il-fizzjal. jista' jistrieħ. Wieħed mill-qassisin u Aħmed reġ- għu ġew bit-trakk u ġebulna l-ikel. Għaddejna l-lejl bejn l-iġbla, ġewwa għalqa, f'wilġa mill-wileġ ta' Wied is- Sarar. F'xi t-tlieta ta' fil-għodu raj- na fjamma ħadra tixgħel fis-sema li mliet bid-dija kull imkien. Qajjimna l-''pilot'. Tala' ġewwa l- ajruplan, ġieb pistola b'kanna ħoxna, daħħal fil-kanna skartoċċ kbir u ġibed għall-ajru. Fl-ajru iswed infetħet fjamma donnha. xemx u. l-iġbla u l- wied: bil-mazkan u x-xewk u l-ħaxix li fih dehru ċari daqs kieku kien bi nhar. i: Fjamma oħra, bajda min-naħa l-oħ- ra u fjamma oħra min-naħa tagħna. Dehret ġejja karrozza mill-wilġa l-oħ- ra tal-wied u waslu s-suldati biex isew- Wara kaptan Philips, il-'pilot'' tana ż-żewġ skrataċ b'tifki- ra; tal-faxx abjad lili u tal-faxx aħdai lill-qassis. Issa baqa': insemmi s-sinna u biż- żejjed. Waħda mara mit-Transġordanja, minn raħal ismu Xatna, kienet ġiebet tifel ta' xi: sitt snin f'din l-iskola ta' Rafat: Kien irqajjaq u wiċċu ħamra- ni:- Għall-ewwel jumejn beka, imma mbagħad dara'meta ra li- kulħadd iħobbu u jżiegħel bih. Ismu bil-Għar- bi kien Neġib imma jiena għal ħeffa kont semmejtu Nonnv: Palestina. — It-tifel iż-żgħir huwa Nonnv issa mejjet, li jissemma fl-aħħar ta' din il- kitba. Iż-żagħżugħ hu Gamil Mexxini, mis-Salt, Transġordanja, li kien jaħdem fl- iskola wkoll. Lejla waħda fis-sajf konna bħalma dari, barra ħdejn il-bieb ta'. l-iskola taħt bozza kbira ta' l-elettriku. Don Ġwakkin Garbavo, ' qassis: Spanjol, kien igiħd l-istejjer u t-tfal uħud bil- qiegħda jisimgħu u oħrajn jiġru u' jil- agħbu. Jiena kont nisma' wkoll u nħares lejn il-friefet u ż-żnażan u l-ġi- rati jduru mal-bozza, iridu jidħlu ġew- wa fiha u: ma jistgħux. Ġie ħdejja Nonnv u qalli: ''Mgħallmi, fi sinne titgangal. ' ''Tridx naqlagħhielek2'' saqsejtu. VIwa'', weġibni. Għalhekk daħħalt żewġt iswaba f' ħalqu u għafast is-sinna 'l ġewwa. Im- bagħad 'il barra, imbagħad ġbidtha u nqalgħet kemm ili ngħid. ''Hawn hil' għedt lil Nonnv kif urejtu s-sinna. Ħsibt li kien sejjer jibki imma ma be- kiex. Beżaq il-ftit tad-demm li ħareġ minn ħalqu u ħares lejja jidħak. Bravu ta' bil- ħaqql'' għedtlu jien. Kemm feraħ Nonnv dik il-lejla għax faħħartu quddiem sħabu u quddiem il- qassisl- Kemm jifirhu meta xi ħadd ifaħħarhom it-tfal iż-żgħarl Dik. is-sinna li qlajt lil Nonnv żam- mejtha tifkira u għadha għandi fil- Mużew; imma Nonnv, jaħasra, ma għadux fid-dinja. Nonnv miet l-isko- la, xi ħames snin wara li tlaqt minn hemm jien. Jiġifieri kellu ftit fuq il- ħdax-il sena. Fuq naqra ta' għoqba ' ħawlija, jgħidulha l-Ħardona, ġewwa ħofra, hemm il-fdal ta' ġisem ta' tifel li min- nu kienet tagħmel sehem din is-sinna, bajda u żgħira, li għandi fil-kaxxa. Fuq il-qabar tiegħu ma jfewwaħx ward u susan, imma jniggeż xewk u sagħ- tar. Ma jittajrux ħamiem u għasafar, imma jitkaxkru wiżagħ u sriep. Ma hemmx kitba biex tagħrraf ismu, im- ma dawra mazkan kemm turi li hemm qabar, Imma, Nonnv, Nonnv, inti ma intix minsi għal kollox. Fid-dinja għad ba- qa' min iħobbok. Kieku tista' tqum ftit minn dak: il-qabarl Kieku tista' tħares ftit lejn dak il-faxx iżraq li jid- her kemm-kemm in-naħa ta' fejn tgħib ix-xemx, mill-għolja ta' fejn int qie- għedl Hemm, il-bgħid il-bgħid f'nofs dak il-baħar hemm gżira isimha Malta; u f'din il-gżira hemm raġel xiħ, xagħ- ru abjad, bla snien u wiċċu mkemmex, imma qalbu tagħder. Qiegħed qud- diem mejda, għajnejh: imdemmgħa, jaħseb fik u jikteb fuqek. 'U quddie- mu għandu l-itratt tiegħek u naqra ta' sinna li ġibidlek' minn ħalqek : huwa, tmienja. u għoxrin sena ilu, Dawn huma l-ħsebijiet u' ħjelijiet li jġibuli quddiem għajnejja meta nkun waħdi u naqbad narahom, dawn l-in- tietef li għandi f'dan in-naqra ta' Mu- żew. IX-XMARA TAL-ĠURDAN Ix-xmara tal-Ġurdan imnissla mit-tidwib tas-silġ li hemm is-sena kollha fuq Ġebel ix-Xiħ, jew Monti Hermon. L-ilma ta' das-silġ jidħol fil-blat imba- għad joħroġ fi tliet għejjun, l-akbar minnhom hi l-għajn ta' Banija, li qegħda 329 metru ogħla mill-baħar Mediterran. Il-Ġurdan igħaddi mill-għadira l-Hule u mbagħad mill-Baħar ta' Tabrija, l joħroġ minnu f'naħa baxxa 212-il metru aktar minn wiċċ il-Mediterran. Il- Ġurdan minn hemm 'l isfel, jinżel b'saħħa kbira, u jagħmel ħafna dawrien, 'li b'hekk it-tul tiegħu jsir qrib tliet darbiet aktar milli kieku jimxi dritt. Fl-aħħar jixteħet fil-Baħar Mejjet, li hu 392 metru taħt wiċċ il-baħar Mediterran. għad li l-ilma li l-Ġurdan jixħet fil-Baħar Mejjet, hu sitt miljuni metri kubi ilma It-tbaxxira . li baxxret il-Madonna fid-dar ta' Zakkarija, f'Għajn Karem: ''L-insla kollha għad isejħuli Mbier- ka'', kellha sseħħ m'hux biss fost l- Insara, fl-Imqades ta' Spanja, Fran- za, Portugali, l-Italja u l-Messku, im- ma wkoll fost dawk li b'biża' kbir, jagħtu qima sħiħa lill-Uħidija t'Alla; jiġifieri l-Misilmin, Id-Din tagħhom, għal kemm ma jagħtix tagħrif sħiħ fuq Ġesu, jgħolli wisq lill-Madonna. Fost in-nisel ta' Abraham, il-Misilmin weħedhom għarfu u stqarru l-Verġni. tà ta' Marija, Fl-Art Imqaddsa, Ji kienet imwegħda in-nisel ta' Abra- ham, ulied Iżħak, jiġifieri l-Lhud, ma riedux jagħirfu lill-Madonna, imma wlied Ismael, jiġifieri l-Għarab, stqar- ru l-Verġnità tagħha. Wieħed Franġiskan, Patri Għabd il- Galil, O.F.M., f'Pariġi, fis-sena 1950, xandar xogħol ta' reqqa fi ktieb bil- Franċiż jismu: ''Marie-Et l'Islam'', li fih isemmi l-passi tal-Quran(I) u ak- tar, il-fissiera. tal-Quran, li jitħaddtu fuq il-ġih kbir u l-qdusija tal-Madon- na. Kitba oħra fuq Marija u l-Islam dehret ukoll fi Spanja, fl-Italja u f'paj- jiżi oħra. Minn dawn l-istud'i sa niġ- bru xi ħaġa hawn fil-qosor, fuq dak li jemmnu l-Misilmin fuq il-Madonna. Fuq in-nisel tal-Madonna u t-twelid tagħha l-Quran jaqbel mal-għidut il- qadim li ommha kienet mara. xiħa, ħawlija u mnikkta: il-mara ta' Imran (San Ġwakkin). ' Madonna, ommha. qalet dit-talba -ill- Alla: ''Ja Mulej, jiena nagħtik dak li għandi f'ġufi. Ilqgħu u thenna bihl'' U meta ġiebet fid-dinja. tifla, bħalli kieku mistħija għax kienet tistenna, ti- fel, qalet: ''Ja Mulej, jiena ġibt fid- dinja bint; u nħalliha. fil-ħarsien. tie- għek, biex ma jaħkimha x-xitanl'' Qabel ma, twieldet il-: IL-MISILMIN U. L-MADONNA Bir-rieda t'Alla, meta twieldet il-Ma- dorina, niżel mis-sema star bejna u bejn ix-xitan; Alla tagħha lill-Madonna li tkun safja minn kull tebgħa, sewwa f'ruħha. kemm f'ġisimha, hekk li kie- net imheżjija u mistħoqqa li tilqa' l- milja tar-Ruħ l-Imqaddsa. Meta twieled Ġest, ix-xitan anqas biss kiien jaf li ġie fid-dinja(2). Im- ma dak inhar li twieled, il-qaddejja tax-xitan sabu l-idli kollha: maqlubin rashom 'l isfel, għal hekk ix-xitan mar ifittex: lil Ġesti u fl-aħħar sabu. Ried kieku jagħmillu l-ħsara, imma l-Anġi daru ma' Ġest tarbija u għamlu bħal sur li ħadd ma jista' jgħaddi minnu. Rashom kienet ogħla mis-sema, u sa- qajhom kienu mgħaddsa fl-egħmiq tal- baħar, U l-għadd tagħhom kien hekk kbir, li għal kemm ix-xitan ġarrab u raġa' ġarrab minn kull naħa, qatt ma seħħlu li jgħaddi minn nofshom.(2) Sant'Anna ħabbret l-isem ta' bintha b'dal-kliem: ''Jien tajtha l-isem ta' Mari:a'' L-aħjar fissiera tal-Quran jgħidu li dan hu isem Lhudi, li jfisser: ''It-twajba, jew il-qaddisa, jew il-qad- dejja; qisu għandu x'jaqsam mal-kliem li qalet hija lill-Anġlu: ''Hawn jiena, qaddejja. tal-Mule' (Ecce ancilla Do- minij'. Dan l-isem: għall-Misilmin huwa isem ta' Għażla, għax Mirjam tassew kellha taqdi 'l Alla fil-Hakel jew Tempju. Kif jgħidu xi fissiera tal-Quran, Zak- karija kien li ħa ħsieb ta' Mirjam me- ta kienet tarbija, u hu ħadha, fil-Ha- kel sa minn meta twieldet, u għalaqha ġewwa. maqdes li kien bena hu n-nif- su, li kien jinqafel b'sebat bwieb. Misilmin jgħidu li l-Madonna tarbi'a. kellha l-imreddgħa, waqt li oħ- rajn jgħidu li ma kellhiex ħtieġ li ħadd ireddagħha, għax kienet tgħix b'għi- xien tas-sema, u kienet titħaddet sa- ħansitra. mill-fisqija(2). Kif hemm miktub' fil-Quran (Sura II, v. 37) (3), il-Mulej qal lil Zakka- rija: ''Tftakar meta l-Anġli qalu lil Marija: 'Ja Marija, Alla għażlek u għamlek safja fost in-nisa kollha tad- dinja' ''. ''Tftakar meta l-Anġli qalu lil Marija: 'Ja Marija, Alla ħabbrek. bil- Kelma tiegħu, li l-Isem tiegħu jkun il-Messija, Iben kbir f'did-dinja u fl-oħ- ra. Wieħed mill-aktar qrib lejn Alla. Hu jitkellem mal-bnedmin meta jkun għadu fil-benniena, u meta jsir raġel, ikun wieħed mit-tajbin' 7. Meta darba fil-Palestina waqa' ġuħ — kbir, Żakkarija ma satax aktar jieħu ħsieb ta' Marija. Kien jeħtieġ li xi ħadd ieħor qarib tagħha jieħu ħsiebha. Tellgħu x-xorti u x-xorti messet lil wie- ħed naġġar jismu Ġuraji (San Ġużepp) li kien ukoll Raħeb, u kien jaħdem ix- xogħol tiegħu biex jgħajjex lil Marija. Għad li dana ma kienx ta' ħila kbira fix-xogħol, ix-xogħol tiegħu beda jiż- died u jitjieb waħdu, li huwa n-nifsu kien jibqa' mistgħġeb. L-Anġli kienu jġibu lil Marija ikel tas-sema. L-ikel kien ikun. frott tas-sajf fix-xitwa, u frott tax-xitwa fis-sajf (2). Ix-xogħol ta' Marija fil-Ħakel kien li tnaddfu u tirqmu, imma fuq kollox li taħdar għat-tisl'ja, kif Alla kien a- mar għaliha (Sura III, v. 38): Ja Marija, kun qaddejja tal-Mulej, baxxi rasek, u mil ma' dawk li jmilu qud- diemul' (4). Hemm Misilmin li jgħidu li San Ġu- żepp (Ġuraji) kien ulied l-aħwa ma' ' Marija, u kien iseħibha fit-tislija u fil- qadi tal-Ħakel. Meta darba l-ilma kien inqata', huma marrew flimkien iġibu l-ilma minn għajn: li kienet ġewwa għar. Meta Marija nisslet, Ġużeppi n-naġġar kien magħha. Kienu mexjin fit-triq. qrib il-għolja ta' Sijon. Ġu- żeppi meta ntebaħ kif kienet Marija, tnikket wisq u sewwed: qalbu. Ma kienx jaf kif qatt sata' jsir dan; billi kien jaf kemm kienet safja u qaddisa, ma satax ikun li jaħseb ħażin fiha. Imma meta għaraf u fehem li Marija nisslet bis-saħħa tar-Ruħ l-Imqaddsa, hu tagħa ruħu biex itemm waħdu, fil- Ħakel, ix-xogħol tiegħu u tagħha(2). Meta qorbot għal ħlas, Marija ħar- bet weħedha, u qagħdet qrib ta' zokk ta' siġra tat-tamar. Stama' leħen minn taħt l-art u qalilha: ''Il-Mulej fe- taħ għajn tal-ilma ma' ġenb saqajk. Heżżeż is-siġra. tat-tamar, u tara kif tixħetlek f'ħoġrok tamar misjur. Kul minn dat-tamar u ixrob minn dan l-il- — ma, ti qalbek. titqawwa ' Marija marret għand qrabatha bit-ti- fel fuq driegħha, u qrabatħa qalulha: 'Ja Marija, għamilt għamil għaribl' Hija għal dal-kliem triethom b'idha lit-tifel, biex ikellmu lilu. Għal hekk huma qalulha: ''Kif jista' jkun li nkel- Imu tifel fil-fisqija2'' Imma t-tifel tkel- lem u qalilhom: ''Jiena hu l-qaddej ta' Alla; huwa tani l-Ktieb u għamilfi pro- feta. Ġiegħlni li nkun imbierek kull fejn ninsab; ġiegħlni wkoll li nkun ta' qalb tajba m'ommi, u s-sliema tkun fuqi fil-jum li twelidt u fil-jum li nqum mill-ġdid għal ħajjal' (2) Kif jemmnu ħafna Misilmin, Marija ġiebet lil Ġest fid-dinja minn sidirha,. min-naħa ta' qalbha. Il-miġja tas-Sa- ħorin u l-qtil tat-trabi minn Erodi ma' jissemmewx fil-Quran. Jingħad li Ma- rija għexet ħajja ta' faqar ġewwa l- Masar- (Eġittu) li saħansitra drabi kie- net tmur tiġma Ż-żbul minn wara l- ħassada. Hi kienet tgħid lil ġirien li hi u binha Ġest: ma kenux maħluqa għal ġid u l-għana. Il-għaġeb ta' Ka- na Ġesti għamlu għax talbitu ommu. Kif jemmnu l-Misilmin, Ġesti ma kienx Alla ħatfu mill-moħqrija u tellgħu lejn is-sema (2). Igħidu wkoll il-Misilmin li Marija ftit għexet wara tlugh is-sema ta' Ġe- st. Sebat ijiem wara t-tlugħ tiegħu, Ġesu deher jil ommu u lil waħda mara tajba' oħra li kien fejjaqha mill-ġenn, u qalilhom biex imorru jiġbru flimkien lill-Appostli u jibgħatuhom ixandru l- Bxara tiegħu, li hija l-kelma t'Alla. Marija għexet minn sitt snin sa tmien- ja, wara Ġesti, u mietet ta' wieħed u ħamsin sena. Marija hi miżmuma f' għożża kbira fost il-Misilmin; wara bin- ħa Ġest u wara l-Profeti hi magħrufa bl-isem ta' qaddisa u ħabiba ta' Alla. Hi miżmuma b'ogħla min-nisa kollha, f'għoli li ħadd ma jsta' jilħaq miegħu. Hemm djar Misilmin li fihom it-trob- bija tal-bniet u taħriġhom għandu bħa- la sies it-turija tal-Madonna. Biex i- wissu lil bniet għandhom id-drawwa li jgħidu: ''Ma għandekx tagħmel hekk, għax Mirjam ma kenitx. tagħmel hekki'.— In-nisa. Misilmin iħobbu li jkollhom xi xbieha tal-Madonna, għax dawn ix-xbiehat għalihom ixebbħu Mara safja, bla: ġisem, idejali; waqt li għas-salib il-Misilmin għandu mell kbir, għax-xbieħat tal-Madonna għand- hom qima. kbira. Kull nhar ta' Ġim- għa, fil-Bażilka tal-Qabar ta' Kristu, fil-kappella ta' fuq il-Kalvarju, imorru għadd ta' Misilmin biex jithennew bil- ġmiel tas-sura tal-Madonna li tinsab hemm. Imkien ieħor, li fih iħobbu wisq imorru l-Misilmin, hija l-Ġegħma ż-Żgħira ta' sidna Għisa, taħt l-art, fil- bitħa tal-Ħaram ix-Xerif, fejn hemm ħaġra mħaffra donnha ħawt, mgħotti- ja b'baldakkin, li jgħidu li hi l-bennie- — ma ta' Ġesu. Jingħad: li hemm kien joqgħod Xmun ix-Xiħ meta Marija ħadet lil binha fil-Ħakel, u wara li. res- sqitu quddiem Alla, medditu . ġewwa dak il-ħawt u raqqditu hemm. sa Misilmin ukoll li jkunu jreddgħu xi tarbija, wisq drabi jmorru fil-Għar tal- Ħalib, ġewwa Betlehem, jitolbu lill- omm Ġest li tagħtihom ħalib biż-żej- jed biex irabbu 'l uliedhom. Fil-Wied ta' Kedron, fil-knisja tal-Qabar tal- Madonna, qrib il-Qabar sewwa, in-na- ħa tal-lemin ta' min jidħol, hemm miħ- rab li quddiemu jsellu l-Misilmin, u li ilu hemm żmien Saleħ id-Din, jiġifieri mis-sena 1187. Ma hemmx għal fejn weħed jistagħ- ġeb għal qima kbira li għandħom il- Misilmin lejn il-Madonna.. Din il-qima għandha l-għeruq tagħha fis-Surat tal- Quran li jfaħħru lil Marija, u fit-turija ta' Muħammed in-nifsu, li meta ħa l- Mekka fis-sena 630, kisser is-surien kollha li kien hemm fil-Kagħba minn barra sura waħda, is-sura ta' Mirjam, bl-iben tagħha Għisa, fuq driegħha. Għal hekk, il-Mamma ta' Ġest, tis- ta' tgħodd fost dawk li jagħtuha qima u jfaħħruha, lit-tliett mija u sittin mil- jun (360,000,000) Misilmin li jinsabu mxerrdin mad-dinja. (1) Il-Quran huwa il-ktieb Imqaddes tal-Misilmin, qisu l-Evanġelju tagħhom. Muħammed. kien jgħid li jkellmu '-Anġlu Grabiel, u kull ma jgħidlu kien iqabbad li; xi ħadd jiktibulu. Meta miet Muħammed, ġabru dil-kitba kolha u hekk issawwar il- Ara min kien Muħammed f'dal- 'Qari', għadd 4, t-tielet sena. (2) Inwissu lil uħud mill-qarrejja tagħ- na li jżommu f'moħhom li kull ma jinsab miktub hawn hija l-fehma tal-Misilmin, u m'hux jiġifieri li hu minnu (3) Dan il-kliem li ġej jinsab fis-Sura JI-v. 37 fil-qiib Taljan tad-Duttur Luigi Bonelli; imma fil-Quran bil-Għarbi qiegħed v. an Il-kliem bil-Għarbi hu dan:. ''Ja Marjam, an Allaħ astafak, wa taħrak, wa astafak għala nisa el-għalamejn.'' (4) j'Ja Marjam, aqunti li Rabbak, wa asġadi, wa arkagħ mar-rakgħin.'' (Noti tal-Editur,) AĦBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Tibdil fit-tagħlim ta' Università Mi- silma — Ir-Rettur il-ġdid ta' l-Univer- sità tal-Kajr ''El-Azhar', li. jismu Maħmud Xaltut, ħabbar li sa jagħmel tibdil kbir fit-tagħlim tagħha. Barra mit-tagħlim tad-Djiema, kif kien isir qabel (priedki, funzjonijiet u liġijiet tal-Qoran), sa jdaħħal fiha wkoll tagħ- lim tat-tobba, ifġinieri, avukati, puli- zija, eżerċtu u dan. L-Università bħal issa fiha 23,000 student. Meta l-Lhud jitilgħu l-Qamar — F' laqgħa bejn tnaxer Rabbi Lhudi li sa- ret f'Hajfa, b'rajjes tagħha r-Rabbi Goren, kien mistħarreġ fit-tul x'kell- hom jagħmlu jekk xi Lhud jitilgħu jgħammru. fil-qamar. — Inqata' 'fost ħwejjeġ oħra li la darba l-jum tal-qa- mar twil daqs ħmistaxer-jum tad-din- ja, il-Lhud li jkunu igħammru fih għandhom iħarsu s-Sibt darbtejn kull jum. In-nies bla dar fil-Palestina. — Ma' tul sena, in-nies bla dar fil-Palestina li kienu mgħejjuna mill-UNRWA. kien 963,958. In-nies żdiedu ma' tul sena 23,000. Ix-Xirka żammet bi flusha 381 skola bi 3,200 surmast u 118,000 tfal subjien u bniet. 709/, min-nefqa għamlithom l-Amerkà u t-309/, l-oħra l-Ingilterra ul-Kana/a. Il-Kattolki fl-Università Lhudija — Il-gazzetta Lhudija ''Dabar'' faħħret lir-Rħieb u Qassisin Kattolki li qegħdn imorru jitgħallmu fl-Università Lbudi- ja ta' Ġerusalem. Qalet li għal kemm dawna ma humiex wisq fil-għadd, ġie- bu magħhom fl-Università arja ta' ħbi- berija. Jingħarfu malajr mil-Lhud għax jilbsu ċoqqa lewn qastni jew ab- jad; u f'saqajhom ikgllhom: il-qorq. Xagħarhom dejjem mimxut u jimxu rżin u bil-qajla. Fosthom hemm żgħa- żagħ u mdaħħlin fiż-żmien, jitgħallmu kollha l-Kotba Mqaddsa. tagħhom fl-Università Lhudija ssaħ- ħaħ il-fehma li Ġerusalem hija. l-belt eterna u magħqad. tad-Djiena. t'Alla l-Wieħed. Hemm ftehim sħiħ bejnhom u bejn l-istudenti Lhud. Kxif t'oqbra qodma fil-Galilija — Wieħed bidwi Lhudi kixef kixfa sabi- ħa ta' oqbra' Bisantini f'raħal tal-Gali- lija. L-oqbra nsabu ġewwa bħala sa- la fil-blat li kien fiha għadd ta' twiebet tal-irsas, u żjar taż-żġieġ, u ħwietem ti ms'ebaħ sbieh wisq. It-taħfir għadu sejjer u aktarx li 'l quddiem jinsabu ħwejjeġ oħra. Id-Dejr ta' Ġebel Sina — Nies im- ħarrġa mill-Universitajiet ta' Prince- ton, ta' Michigan u ta' Lixandra, għamlu tiftix fid-Dejr qadim ta' Santa Katarina li jinsab fuq Ġebel Sina, li ħu f-idejn il-Griegi Ortodossi. Ittieħdu 1,200 ritratt ta' xbiehat qodma ta' qad- disin li jinsabu hemm ġewwa, li hu l- akbar għadd ta' ritratti ta' xbiehat qodma li ttieħdu s'issa. Il-professur Weitzman. ta' l-Università Amerikana faħħar wisq xbieha qadima: ta' San Pietru bl-imfietaħ tas-Sema f'idejh, li tinsab hemm. Is-Seba' Festival taċ-Ċinema Eġizja- na — Iċ-Ċentru Kattoliku tàċ-Ċinema fl-Eġittu immexxi mir-Rħieb Franġis- kani għamel il-Festival ta' kull sena. Kienu murija seba' films- ġodda qud- diem għadd ta' nies kbir sewwa fis-sa-. la l-ġdida tad-Dejr ta' San Ġużepp. Ftit jiem wara kienu mqassmin il-prem- jijiet. L-ewwel premju ttieħed mill- film ''Ħatta Niltaqi'' (Sakemm niltaq- għu), maħdum minn Ramses Negib. L-artisti li ħadmu fih kienu Fatem Ha- mama u Rijad Husejn, li ngħatagħl- hom diploma barrani tal-ħila li ħadmu biħa. Iċ-ċerimonja kienet immexxija minn Mons. Qddi, Internunzju ta' l- Eġittu, Ż Nixtiequ li l-imseħbin tagħna jitolbu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġejjin, li telqu minn din id-dinja qabilna, u li nieshom jixtiequna niftakru fihom fit- talb tagħna. ŻABBAR — Dolores Attard. Min-naħa tagħna niżguraw lil qrabat- hom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għe- żież ikollhom dejjem sehem mill-qud- dies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.