IL-ĠMIEL LETTERARJU FIL-POEŻIJA TA' DUN KARM Dun Karm, bil-poeżija għolja u mirquma, li tul medda ta' madwar 30 sena għaraf jagħti lil Malta letterarja, ħassel isem —li bir-raġun kollu jixraqlu —ta' l-ogħla poeta nazzjonali tagħna. F'xi żmenijiet f'ilsna barranin insibu li bosta drabi qamu Ħafna kustjonijiet dwar min kien l-akbar novellista, l-akbar rumanzier jew l-akbar poeta ta' dik in-nazzjon jew l-oħra. Imma f'Malta kulħadd jaf ii kustjonijiet bħal dawn dwar l-akbar poeta tagħna ikunu barra minn lokhom jekk jinqalgħu. Isem Dun Karm poeta xtered ma' Malta kollha, u bis-saħħa ta' tibieb ħabrieka l-barranin saru jafu wkoll xi jsarraf il-ġmiel klassiku tal-poeżija tiegħu, Nistqarru : fl-ogħla sema tal-poeżija maltija hu qed igħix waħdu. Il-qawwa li tiġbed, li tħajjar, li tgħallem, li ssaħfiar fil-poeżija tiegħu għad ħadd ma laħiagha, u hi għadina wisq iebsa biex 'il quddiem għad wielied jisbogha u jegħilibha, jk kal ik Kienet is-sena 19122 meta Dun Karm, imħajjar u mħeġ- ġeġ minn xi ħhieb tal-Malti, taha għall-kitba b'ilsien art twelidna. U kif kien xieraq, l-ewwel poeżija li kiteb kienet reliġjuża: ''Quddiem ix-Xbieha tal-Madonna,' Il-poeżija reliġjuża, bħal kull poeżija oħra, f'idejn Dun Karm dejjem tħaddmet b'qawwa mill-akbar. Il-ħsieb dejjem għaraf ifissru b'mixja Ħafifa ta' versi, bla tiġbid u bla tqan- Żiħi. il-kelma maltija, b'sengħa u b'sabar li mhux żgħir, dejjem għaraf jagħtiha x-xeħta li jrid hu, u joħloq minnha xbihat qaddisa u ħijelijiet ġodda u kbar. Kit jixhdu għadd sabiħ ta' poeżiji, fosthom insemmu ''il-Vjatku', 'Il-Monument', ĦMater Purissima', ''Dan min Hur', u Wara Ħamsa U Għoxrin Sena', Dun Karm dejjem irnexxielu jonqox ġmiel u sbuħija u jagħti lewn u ħajja lill-poezija reliġjuża, u minnha jnissel tqangiliet spiritwali qawwija. Element ieħor għamel mill-poeżija ta' Dun Katm poeżija għanja fil-ħsieb, għanimieqa fl-intwizzjoni, mimlija b'dik l-im- Ħabba li mingħajrha ma hux poeta: l-imħabba lejn ommu. Fil-poeżija ''il-Jien u Lilhinn. Minnu''— l-aqwa poeżija Hi qatt inkitbet fil-Lsien Malti, mogħnija b'sentimenti nobbli u b'fantasija għammiela —Dun Karm idaħħal l-isem tornmiu u jorbtu ma' l-ogħna ħisebijiet u 1na' l-aħjar tqanqiliet tal-qalb. Fin-niket, fil-fisara, fil-hemm u fil-biża' fi ġieli ħabbtu wara biebu, dejjem fittex 'l otmmu, u kull meta ma sabx lilha, sab il-kelma wtieqa, bnina, fejjieda li kienet tgħidlu sa minn ċkuniti: Jekk l-imrar idellilliek darek, qatt la tirtema tafit it-toqol tal-ħajja. Ommu kienet ukoll l-ispirazzjoni ewlenija f'poeżiji oħra, bħal ''Is-Salib' u ''Il-Kelma t'Omini': f'ta' l-ewwel il-poeta jfisser l-ewwel għafsa ta' niket li ħass. finbeżża', ġera f'ħoġor ommu, u din 'b'dik l-imħabba H ttuq' għarrfitu li għalih infetħet it-triq tat-tiġrib, imma xejn ma għandu għax jaqta' qalbu għax jekk jagħraf jerta' b'rieda u b'fehma sħiħa s-Salib li tah. Alla, jiġi żmien li jibda jħobbu —'imma dan jitkmu mal-ħarba tas-snin. Fil-poeżija l-oħra 'Ġ Il-Kelma t'Omimi '' naraw dik l-istess ġibda sabiħa għall-kelma 'tfuli bħas-sagħtar u l-plejju' H għallmitu ommu 'f'dik l-iskola ta' filewwa' : Oh kelmet ommi rżina 1 Il-ħaqq u s-sewwa ħbiebha, Fil-ferħi, fil-hemm ħanina l Fil-poeżija ''Waħdi' naraw li l-posta fil-moħba ta' ħsiebu, maħqur u mitrud mid-dinja qarrieqa w ħarxa ta' inadwaru, dejjem hemm jiddi dak id-djamant sabiħ, dak il-hena u dak il-faraġ, li taf iġġib dik l-omm ħanina li ttuq, li tfarraġ, li thenni. Fl-aħħarnett, il-erba' strofi li jħaddnu l-poeżija, ċkejkna imma lielwa fil-fisteb, 'Lill-Madonna tal-Karmnu', nsibu poeżija oriġinal H fiha bħala wieħed mill-karattri prinċipali niltaqgħu ma' dik il-mara twajba' li kienet ommu, Kull poeta li fassel isem kbir dejjem żamm biex tmexxih fil-kitba tiegħu u tispiraħ għal fisebijiet u xejriet għonja, xi bniedma, xi ruħi twajba, fi hu kien iħobb u jgħożż l-aktar: hi kienet bħal dak id-dawl li fid-dlam tal-leji juri t-triq mnejn wieħed għandu jterraq u jgħaddi bla tfixkil, Hekk kienet Beatrice għal Dante, u Lawra għal Petrarka, Hekk kienet 'The Unknown Ladv' għal Shakespeare. U hekk nista' ngħid li għal Dun Karm kienet oreriz : l-ispirazzjoni għolja, kbira u sabilia, wara, ma għandniex xi ngħidu, dik l-ispiraz- zjoni ogħila, ikbar u ishaħi, li hija l-Madonna: Omm u Xehba minn dejjem bla tebgħa, L-akbar għaġeb li qatt raw is-snin. Għal bosta snin, sena wara l-ofira, Dun Karm kiteb bla ma qata' għadd ta' poeżiji li jfakkru ix-Nawfraġju ta' San Pawl. Kif igħidilna hu, ix-xewqa kienet li jsawwar poema mibni fuq il-miġja ta' San Pawl f'Malta, imma, bejn taħbit u ieħor, dan ma setax isir. Iżda tul medda ta' 23 sena qatt ma paqgas li jikteb, daqqa bit-Taljan u daqqa bil-Malti, xi għanja jew sunett kull sena li, meta nġabru flimkien, ħolqu hekk f'taqsimiet għalihom dak il-poema li ħolom u ti xtaq Dun Karm. Kbira l-lehma u kotrana d-dehriet li niltaqgħu magħhom f'dan il-poerna ċkejken, biex insejħulu hekk, u sħiħa daqs l-azzar ir-rabta ta' mħabba bejn Malta, Pawlu, u t-Twemmin ta' Kristu : Kelma taħraq bħan-nirien : SBinti,' qal il-kbir Appostla; UMissier,' wieġbet Malta, 'hawn jien.' Bis-saħħa tal-Fidi li-San Pawl laqqam fil-qalb kollha ħeġġa u firara ta' Malta Nisranija, Ożiritna għarfet tegħleb ma' kull żmien kull twegħir, għaks, qoħita, gwerer, inard u ġufi: Għalhekk il-lum fmoħħi ħsieb wieħed jitħaddet Kemm Alla tas-Sewwa kien miegħek ħanin: Nar wieħed ġo qalbi, Art tiegħi sahilħia: L-imħabba li tnisslet f'ġurnata bħal din. Dun Karm hu wkoll il-poeta li tana l-alijar sunetti u l-aktar maħdumin bis-sengħa. Hu mexa tista' tgħid dejjem fuq it-tifsila tas-sunetti tal-Petrarka — ħaġa li hu seħfilu jagħ- mel b'suċċess, Il-liġijiet li jmexxu l-kitba tas-sunett huma fihom infishom għadma iebsa tassew, u wieħed irid iqis ħafna rqaqat ta' tifsil u ta' taqsim, minbarra, m'hemmx għalfejn ngħidu, il-ħsieb għoli u kbir li jrid jinġabar f'daqs- xejn ta' erbatax-il-vers kollha bir-rima. Ħafna mill-kittieba tal-poeżija ma rnexxilhomx jiksbu l-isem ta' ''sunettieri' mħabba li ma qagħdux, b'sabar u bi studju, jaħdmu s- sunett bis-sengħa u fl-irqaqat tiegħu kollha kif għandu jkun. Bosta drabi l-fisieb ikun mill-affjar, iżda ma jagħrfux iħad- dmuh tajjeb u jqassmuh kif għandu jitqassam. U għalhekk is-sunett joħroġ imġebbed, bla ħajr u bla ħajja. Imma ħafna mis-sunetti ta' Dun Karm, biex ma ngħidux kollha, fihom dikil-qawwa, il-iedma, ir-reqqa, is-sengħa, u l-ħsieb li jitlob sunett kbir. Fis-sunetti tiegħu, il-moħifi ħadem daqs kemm ħadmet il-qalb, il-fantasija daqs kemm ħadmet l-imħabba : l-imfiabba lejn Alla, lejn Malta, iejn l-Ilsien Malti, lejn dawk li kien igħożż u jqim, u lejn dawk ii taw demm- hom u ħajjithom għall-ġid u għall-kobor ta' art twelidhom. Sunett li fih tara l-ħila tal-poeta biex ipitter dehriet sbieħ u ħajja'li jfiġġu quddiemu,hu bla dubju ta' xejn, ' Univers leflor' —esumett li għall-lilewwa u l-ġmiel tiegħu ma jintemm qatt. Sunetti oħra, kbar fil-ħsieb daqs kemm kbar fl-imħabba li wieħed jislet minn bejn il-versi, huma ''Għal Dun Mikiel Xerri', 'Lil Mikiel Anton Vassalli', 'Lil Malta' u ''Dehra tat-Tmienja ta' Settembru'. Dun Karim kiteb kotra ta' sunetti oħra, issa ''Lill-Madonna tal-Karmmu' li għaliha 'dik il-mara twajba' tatu isimha; issa lil-xi qassis ġdid li għadu kemm ħa l-quddiesa; u issa ħsiebu jiġri lejn ''Wied Qirda' fejn jara l-mewt għaddejja, jew lejn ''Kewkbet is-Safar' jitlobha ddawwal it-triq lill-mitlufin 1 twassalhom f'darhom bis- sliema, inkella lejn iż-żmerijiet ta' l-imgħoddi f'dik il-'Ħerba' fejn kollox intemm u nqered, biss baqa', mistotibija, 'tid- Ħak il-Mewt bl-arloġġ u l-minġel f'idha'. Is-sunett malti Dun Karm għollieh bħalma għaollha fil- ġiefi kull xeħta ta' poeżija ofira. Dan mhux tiffiir fieragħi. Dan kliem li fix-xerqa kollha joqgħodlu. Dun Karm bħala traduttur: L-akbar biċċa xogħol poetika ta' traduzzjoni li Dun Karm tana. fil-Lsien Malti hi, ma għandniex xi ngħidu, f Sepoleri ta' Ugo Foscolo. Dan kien xogħol mitmum ħames snin wara li ntafa' fuqu b'rufiu tt b'ġismu. Il-ħisieb li nebbħu jaqleb dan il-'Carme', tnis- sel fih fl-1027, sew sew meta l-Foscolo għalaq mitt sena mejjet, u ssafiħali fl-1949, egħluq il-mitt sena mill-mewt ta' Mikiel Anton Vassalli, Għalkemm il-vokabbolarju Taljan hu wiesa' wisq aktar mill-vokabbolarju Malti, u għalhekk hi għadma iebsa mhux ftit li tfisser bir-reqqa s-setgħat moli- bija li fiha l-poezija foskolina, b'dankollu Dun Karm, dej- jem fisiebu li jagħti ħaġa li tiswa għall-ġid tal-letteratura maltija, ma qatax qalbu u ndaħal għax-xogħol b'rieda u b'fieġġa mill-akbar. Fil-Bibliegrafia Foscollaza, lediċe per Materia, Angelo Ottolenghi jsemmi li saru 61 traduzzjoni ta' 1 Sepoleri. Biex wieħed juri li mhux għalkemm isir il- qlib ta' dan il-Carme, biżżejjed ngħidu li xi wiud mit-tra- duzzjonijiet inqalbu fi proża għax, minn ewl-id-dinja, hi eħfef tikteb proża minn versi. Miż-żewġ traduzzjonijiet li sarti bl-Ingliż, dik ta' Robert Fincli (1783-1830) ħaraqha l-aw- tur in-nifsu wara lilestiha, u l-olira kellha tieqaf nofs triq. B'dan il-qlib Dun Karm irnexxielu jagħti tweġiba qaw- wija u siekta lil-dawk lijridu jżommu li l-kelma maltija hi Ħarxa u iebsa u qatt ma tlaħħaq ma' dik tal-barranin. Dun Karm wera li, f'idein tajba u mħarrġa, il-Malti hu għani biżżejjed biex bih jitfissru l-lisebijiet u s-sentimenti l-aktar nobbli u għolja kif jistgħu jitfissru bla tiġbid f'ilsna oħra barraninli għandhom il-fama li huma aqwa, akbar u isbali. Minbarra dir il-poeżija, Dun Karm għamel il-qlib ta' poeżiji olira mit-Taljan, mill-Ingliż, u mill-Franċiż. Fost olirajn, mit-Taljan insibu poeżiji ta' Giacomo Zanella u ta' G. Pascoli; u mill-Ingliż poeżiji ta' John Henrv Cardinali New- mann, Thomas Hardv, W. Blathwavi, u Miss Mav Butcher, jk Ai ik Il-Malti jgħid: mitt bniedem, mitt fehma. U, għalhekk, jista' jkun li ħafna ma jaħisbuhiex xorta meta jiġu biex iqisu l-aqwa poeżija li qatt Ħarġet mill-pinna ta' Dun Karm, Ngħid għalija, u din fehma personali tiegħi, ''il-Jien u Lilhinn Min- nu' hi l-ogħla biċċa xogħol poetika fil-Lsien Malti, Tolqtok għall-ħsieb oriġinali u fejjiedi H tħaddan, għall-kelma maltija u meqjusa u mirquma li Ħha, u għall-qawwa ta' ritmu li tħossu jiġri bla mxattar u bla għieltijiet. Din il-poeżija tiġbor fiha tilosofija nisranija, għal kollox kontra dik il- filosofija pagana li ried igħallem Ugo Foscolo. Il-'Jien', minfuħ biħ in-nifsu, kburi u egoista, qatt ma jasal biex jifhem il-ġmiel u l-kobor ii joktru il-egħġubijiet li jinsabu mxerrda f'għadd bix tarf ġo l-Univers u lilhinn minnu. Minn dan is-suġġett filosofiku Dun Karm sawwar poeżija li fiha hemm imwaħiħtad, b'sengħa u b'fiila, l-element reli- ġjuż ma' l-element liriku. Fiha nsibu t-tagħilima kbira :. Il- bniedem għandu jħaddem ir-Raġuni u l-Qalb—u mhux il- walida mifruda mill-oħra — u hekk jagħraf jimxi fit-triq it-tajba li turih id-dawl ta' kif għandu jifhem, jemmen u jħobb. Wara din, għal dak li hu fisieb kbir u ġmiel ta' lirika, tiġi 'Non Omnis Moriar'. Fiha l-poeta jfisser ċar u tond x'ispirah u kif ġie ispirat biex jikteb il-poeżija: 'kien bejn żagħżugħ u tfajjel) meta s-sbufijiet bostana tan-Natura ħaj- ruh jaqbad it-triq fis-saltna tas-sliem 'bejn wied u raba'. Mhenni u mgħaxxaq f'ħolma ta' seħer ass tikbes ġo fiħ u tfieġġeġ xewqa li qatt ma ntfiet mas-snin ta' ħajtu :- 'Sehmek il-Għana : il-Gmiel imxerred fil-Ħolqien saltnatek; l-hena tiegħek minn Qalbek u mifin-Ħsiebek. ' Il-Għanja dejjem baqgfħiet ħierġa tbaqbaq u tagħlijbis-safina ta' limħabbiet u bil-qawwa tal-fantasija, sa ma issa l-poeta beda jiekol mill-frott tax-xjuħtija, jistenna li jmur jistrieħ f'qabar fejn jista' jkun li kulħadd jinsieh, imma ħaġa walida biss tfar- rġu: li l-Għanja tibqa'. il-lehma f'din il-poeżija, minsuġa fil-versi mħallta, hi mill-aqwa; il-fantasija għammiela, mibnija fuq sfond ta' xbihat u dehriet ħajja tan-Natura li, int u taqra donnok tarahom mifruxin quddiemek. Mhux biss dawn il-poeżiji kbar għamlu lil-Dun Karm poeta. Hemm oħrajn, ta' kull xorta, ta' kull tifsila fix-xetita u fil-fisieb, u l-għadd ta' dawn hu bla tarf. X'kien li għamel lil-Dun Karm poetaf. Il-personalità fil-kitba, l-ori- ġinalità, is-saħħa fil-kelma maltija, u l-qawwa li tagħraf tgħaqqad fisieb ma' ieħor hekk li togħġob u tgħaxxaq. Kienet din l-oriġinalità li sawret 'il-Musbieħ tal-Mużew, UWarda li tgħid Ġrajjietha'; ''Żagħżugħ ta' Dejjem', Waħda Biss' u ''Heros'. Kien fid-dawl tal-personalità tiegħu li nħolqu poeżiji bħal ''Otia Aestiva'', ''Il-Ġerrejja u Jien', 'Omm', ''Poeta'', 'Il-Għanja tas-Sebgħin', u kotra otirajn. Kienet dik il-qawwa msaħħra li nsibuha f''Dell u Dija', ''Il-Għanja tar-Rebħa', 'lill-Kanarin Tiegħi', 'It-Tifla tar-Raba'', u tista' tgħid f'kull waħida oħra mill-poeżiji tiegħu, li turi kif il-Malti jiltewa għall kull ħsieb u għa x- xejriet kollha tal-moħħ u tal-qalb. imma, fuq kollox, kienet l-imħabba (għax dik li tħoll u torbot) lejn Alla u t-twemmin Tiegħu—it-twemmin qaddis li minnu tnisslu l-ogħla idijali—li ħolqu f'Dun Karm l-ofila sen- Dun Karm ma Ħadimx biex ikabbar ismu u jgħolli ġieħu. Ma ħadimx biex quddiemu jinħaraq il-libien ta' tifħir u ta' ħajr. Ħsebijietu kienu wisq ogħla minn hekk, Hu, kif għandu jagħmel kull poeta kattoliku, ħares lejn il-glorja ta' Alla, il-ġid morali u intellettwali lil għajru, u l-ġieħ li bih jista' jerfa' lil Malta u til-Lsien Malti, Il-Poeżija tibqa' tgħix maż-żmien u ma tinqeredx. jit- tiekel biż-żmien l-azzar u l-bronż u jitfarrku l-imrammi l-iżjed qawwija, iżda ina jintemmx is-saċifi, miktub u mitbugħ. U, għalhekk, jibqa' Dun Karm miftakar fiż-żmenijiet li ġejja. Jibqa' Dun Karm jintgħallem u jixtered fost il-ġenerazzjonijiet li tielgħa. jibqa' Dun Karm ħaj fis-sens liriku u artistiku. Jien inħossni żgur li 'l-quddiem għad ikun hemm ħafna li s'issa għadhom ma tweldux li, mimlijin b'ġibda poetika u filosofika, jaħldmu biex iżommu ismu u l-poeżija tiegħu fil- għoli bħalma huma miżmumin il-lum. Il-lirika ta' Dun Karm titqiegħed quddiem iż-żgħażagħ tal-lum tr ta' għada bħala xempju mill-aqwa u bħala tagħlim mill-aħjar tal- fisieb għoli u tal-kitba sabiħa. Ġużh CHETCUTI,