il-Poezija 'Nemmen' ta' G. Chetcuti Fost il-poeżijiet, li Ġużċ Chetcuti għoġbu jgħaqqad f'sensiela waħda fl-ewwel ktieħ tal-għana tiegħu, hemm lirika li l-kittieb ri i l-ewwel waħda. Fi ħsiebi, it-tqegħid ta' din l-oda f'ras il xejn kif ġieb u laħaq; għaliex, kif jagħtik malajr x'tifhem isimha — hi jisimha ''Nemmen' — fiha għandek is xi ħaġa moħbija li tagħżilha mill- għanjiet l-oħra. Bħala kittieb għaqli, li għandu fih sens ta' individwali: à, żużċ Chetenti ried jaħseb għall-programm li għandu imxi fuqu fit- sbriq tal-ħajja. Dan għamluh qablu kittieba kbar, barranin u ġewwenin. wara li kienu daqu sewwa l-ħelu u l-morr tal-għixien—hekk, bla ma nidħol fl- irqaqat, kien il-ħsieb ta' Dun Karm bil-ħruġ tal-karme tiegħu, 'Tl-fien u Lilhinu minnu'—imma l-poeta żagħżugħ, minħabba fil-matmura sħiħa ta' għerf li rnexxielu jerda' mill-qari ta' kotha tajha u xi ftit ukoll m't- tiġrib ta' ħajtu, għaraf igħaqqad ħs:bijietu issa, meta ż-żmien għadu jid- ħaklu u dlam ċappa għadu jaħbilu l-jiem, sbieħ u koroh, tal-ġejjien tie- għu. Din il-poeżija, għalhekk, tista' ssejħilha ' twemminu, jew aħjar, il-kredu tiegħu, Il-Poeta jibni l-poeżija fuq l-għadd sabiħ ta' sitta u disgħin vers tal- għaxra u jiġborha f'qasmiet ta' tnax-il 5, kull waħda magħmula minn tliet strofl-kwartini b'rima imnewba. Il-versi huma kollha msawra w'eħed wati u ieħor maqtugħ, hekk li r-rima taqa' dejjem fuq il-maq'ugħ. It- tqassim ta' din ir-rima. jinżillek għasel inti u taqra l-poeżija u l ħs b'fet li tħaddan jingħaqdu bla tbatija ma' tiegħek; Dwar ir-riżmu, irrid ingħid, li għalkemm huwa sħiħ kemm jista' jkun, madankollu, minħabba li s labar ta' xi veri huwa msawwar fuq il-formola ta' għana popolari, wiq- tiet id-daqq sabiħ tiegħu jintilef. Jiena tal-fehma li l-poeżija ta' l-arti ma għandu jkollha lanqas vers wieħed biss li mhux mibni fuq r-regoli tal- met:ika' stabbilita, għalkemm saħansitra l-ogħla poeta tagħna xi drabi jitħajjar jimxi l-kuntrarju, Vers, b'ritmu u sillahar tajjeb, għandu jdoqq sħiħ ukoll mita jinfired mill-poeżija li minnha jagħmel s- hem, Għalhekk, il-ħames vers ta' l-ewwel qasma, ir-raba' tar-raha' qasma u l-ħames tas- sitt qasma, għalija, huma versi tal-għaxra biss b'liċenza poctika. Id-disa' vers tas-sitt qasina, imbagħad, ma nħossu vers tal-għaxra xejn. Hu j'sta' jkun, jew vers tal-ħdax b'ritmu fuq ir-raba' u s-seba' u l-għaxar sillabu jew vers tad-disgħa b'ritmu mfassal ħażin. Mhux ta' min jammiraha dik li l-għajn tinxoroh u tingħadd bħala sillaħa fl-istess vers. Imma dawn in-nuqqasijiet huma riħ ħdejn is-sħiħ li fiha l-poeżija. Il-ħażna ta' kliem safi iżda. mexxej u l-kotra ta' ħjelif et poetiki, li jorgmu l-ħsieb ewlieni f'kull waħda mit-tmien taqsimiet li fihom tinġabar, j'għ- mlu minnha għanja: qawwija u milquta li mhux la kemm tintesa, Il-ken- ni ta' kliem bħal dan: firma ta' ħdura'', li ġġiblek quddiemek ta- pit twil twil ta' ħaxix aħdar; ''moħba ta' ħsiebi', li ġġiegħelek taħseb fil- kobor mistur ta' ruħ il-poeta; Ekobor ta' ħolma', il-qawwa tal-ħolm, li jagħtik tħaddan f'lejl wieħed dak li tkun ilek tixtieq għomrok kollu: —frugħa ħalliela', l-għamil ħajjen tal-frugħa, li tisraqlek iż-żmien ta' ħajtek għax ma tikseb minnu xejn; u ta' kotra oħrajn bħalhom, twettas tajjeb dak li qed ingħid. Ma għandniex xi ngħidu, ħjelijiet sbieħ. imfis- IL-Porżisa NEMMEN ma' Ġ. sra. bi frażijiet tal-għaġeb, ma jagħmlux poeżija kbira, jekk il-ħsieb li tħaddan ikun fqir fih innifsu, imma din il-għanja ta' Chetcuti, barra l- preġji emmejt, fiha wkoll ħsieb għoli. ĊMieri waħdi qalb finea ta' ħdura', bekk jiftaħ il-poeżija tiegħu Ġuże Chetenti; u fir-ritmu onomatopejku tal-vers donnok tħoss il-passi tal-Poeta. Kien għadu kemm heda jżernag meta hu fettillu joħ:oġ jagħ- mel dawra qalb il-għelieqi biex itaffi xi ftit l-imrar u d-diqa li kienu qed jagħfsu lil qalbu, L-ewwel dija tax-xemx kienet qiegħda tisreġ fuq il- ħaxix, miksi bin-nida li niżlet fuqu ma' tul il-lejl, tlellex sabiħa bħad- djamanti; u l-għasafar kienu għadhom kemin stenbħu, imqanqlin miż- żiffa mielsa tar-riħ u mill-fweħa qawwija tal-fjuri. F'għaxqa bħal din, in-natura stednitu biex jinsa s-siegħa li kien fiha, jiftakar fl-imgħoddi u jistqarr dak kollu li jħoss u jemmen fih. L-ewwel li ħaseh kien fl-imħabba, żda. mhux fl-imħabba żienja li thaxxik u teqirdek ħesrem imma f'dik il- ġibda sovrumana, li. taf tgħaqqad żewġt iqlub safja f'qalb waħda u tnis- sel. l-ħena ġo ruħhom. Għax. il- l-quċċata ta' l-imħabba għall-Poeta lajk i ħaġ'oħra ħlief grament taż-żwieġ. xewqa li huwa kellu ja:s mwettqa fih innifsu wara ftit-ta' żmien Ji kien kiteb din il-għanja, Imma hu jħoss H qalhu għandha tinġibed ukoll għal ħaddieħor: hu jrid iħobb b'imħaħba kħira lil għajru, ll niesu, lll-bnedmin kollha, għaliex, kif jistqarr: Tgħax jien nemmen: f qalb ħielsa u maħbuba Tista' tgħix dis-sultana sa' ferħ; Fejn hemm hi, hemm id-dija tal-hena, Fem hemm hi, hemm bħal għanja ta' serħ. Iżda l-għaxqa ta' l-imħabba malajr fakkret lill-Poeta il-oppost tagħ- ba, il-waħx tal-mibegħda. Din il-għada misħuta, xogħolha huwa ċ-ċaħda ial-kens U t- sil ta' wġigħ lill-vittmi tagħha; xi drabi: ħsiebha jasal l- qirda tal-1 4 ja nnifisha, Dan il-Poeta tgħallmu mill-esperienza, għaliex għex mhux darha hu kellu jixrob mill-kus ta' l-i i xofftejh minn min jobogħdu. Għalhekk hu ma jistax Ma 'jemmin: sħiħ fil-qerq tal-bniedem Hi jobgħod. Bl-isbaħ metafora li qatt ħarġet mill-pinna tiegħu, metafora raqlugħa bi gradazzjoni u antitesi li aħħruk, bu jipprova iġiblek quddiemek it-tbatijiet li ġarrab, biex int tgħallem minnhom: Jien ġarrabtha, ħassejtha ħadid Jaħraq, jikwi, qed jagħfas fuq rasi, IL-għafsa ti iegħu. flok tonq Għall-Poeta l-mibegħda ma tasalx b: din il-għodda ta' ħjiena għandu l-ħila iġib il-għawi u l-fi:da fost il-ħbieb iġenmen nies ta' l-affari tagħhom u jħassar l-imħuħ ta' ġnus sħaħ hekk Ji jikkaġuna gwerra, bejnithom, Imma hu ma jridx jaqtagħlek qalbek quddiem din il-ħsara faħxija. Għal kull ħatba hemm il-mannara. Għal- hekk, ta' bu'edem imġarrab, hu jagħmillek din it-t a għaglija, li, barra b taħjik. tagħtik l ta' l-ottimiżmu tiegħu. f isib xaqq ta' dawl fejn ma hemmx ħlef swied u kruha: —Jekk int tħabrek, fuq ras min. jobogħdok Rebbieħ toħroġ sa fl-aħħar, ħabib. — Min ibejjet f'qalbu 90 IL-Manti Tħaħrik u ħidma titlob il-ħajja u, bil-ħajra u bil-ħerqa għax-xogħol, inti tista' tilħaq fejn tixtieq. Kull min għarasl isem f'din id-dinja kellu, qabel xejn, igħaddi minn snin twal ża' taħħit u kedda, liema bħalhom, hi fil-kobo: m'ksub. lnma l-Porta ma jridx jimxi kontra l-qwiel ta ijietu, Għalih, aktar ma togħla fil-qagħda iżjed jikbirlek hem. Il-għana n l-flus ma jagħmlux bih, għax jemmen sħiħ li huma żer- riegħa ta' taħwid fost il-familji u ta' ġlied hejn il-bnedmin. Aħjar mela taqla' kenm ġitrejjuq u tgħix, hieni u kieni, til-ġabra tad-dar, Fi kliemu: Nemmen b'qalbi u b'ruħi u Iċ ħilti Aħjar żgħ'r tgħix fil-ġabra tad-dar, Milli tilħaq fil-għoli w ġlied tiftah Qalb nies ġodda ġo ħajja ta' nar. sħajja hdem id-dwiemj' jistaqsi hu indiret- u t'uż l-kaljum biex taqdi lill-ħlejjaq fil-ħtiġiet dima bla għeja tagħha, jiena nagħraf l-għadd meq- iem li għandi ngħix. Għad jiġi waqt fuqi, meta ma nkunx nista' aktar nistgħall mill-qawwa tax-xemx, Dal-waqt qiegħed dejjem joq:ob bla na jiena qed nagħti kasu. Għandu mnejn ji fuqi għada, min jaf Għa- liex mela għandi naħli żmieni prezzjuż fix n''' Jissokta jħaqqaq, UJiena nemmen li ħajti qasi U ta' ħajti rrid ngħaddi da Mbux fil-għors, mhux fil-frugħa ħalliela. ' Le, hu ma. jridx jgħaddi ħajtu biss fil-logħob u x-xalar. Hu għandu dmir x'jaqdi qahel ma jwelli minn did- dinja, Hu jqim, fuq kull art oħra. l-art Ji tatu l-ħajja, Malta, l huwa ji $ bala omm ħanina, l-omm ta' qalħ kbira', kif isejħilha hu; u jri b'radd il-ħair talli għoġobha tgħol- du b'x eħed minn uliedha l-egħ mai kenm jista' jkun bil-ħidma li su l-aktar adattat għaliha. D ħidma, jew aħjar, dan l-aqwa dmir ulitu, hija i-koltivazzjoni ta' l-ilsien li bih jitkellem, l huwa tgħallem f'ħoġor ommu u li bih għad jgħid l-aħħar talbiet qahel. ma jmut, Il-Malti, imżeblaħ għal tmintax-il seklu minn l- għorrief Maltin u mwarrab mianhom minn kull xorta ta' kitba biex jagħmel il-ġenh lil lsien barrani, li kont trid taħli mill-anqas tmien em skola kontinwa biex forsi titgħal- lem iġġaħġaħ xi ħaġa bih—dan ġarrabtu jiena linm—għaliex iż-żewġ ilsna mhumiex ta' nisel wieħed, baqa' jgħix her f'ħalq it-tfajla ta ha' n l-qaddej tal-benestant, jew aħi tfil-kċina'' mal-mara tad-dar, kif għad- hom jgħidu l-ftit egħdewwa li baqagħlu, sakemm fl-aħħar sab il-kapurjun i għu f'dak il-bniedem, kbir, wild Malta wkoll, Mikiel Anton Vassalli, Ti n bata ħabs u turufname wtoun li għalhekk jistħoqqlu bil -ħaqg m, ta' min jixtiequ, (Missier l-Ilsien Malti'. Illum, iżda, li ta' dal-pijunier il-bini tal-letteratura Maltija jinsab tiela' fuq Guże Chetcuti, bħala żagħżugħ ferħan, imgħaxxaq bis-sbuħija abor ta' il-ħi jaħlef b'fehma sħiħa li jrid jaħli dehmu kollu aktar isebbħu u jorqmu, Għax bl-istudju tal-Malti, huwa jistqarr, tista' Malta tidb-r kbira f'għajnejn il-barranin u bil-ħeġġa ta' qalb żagħ- żugħa jista' l-Malti j'lħaq il-quċċata tas-rebħa. Nemmer: f'qalbi nħoss seħer mill-aqwa Lejn ilsienba mirqum ħl-ogħna sebħ: Hemm taż-żgħażagħ il- qalb; hi li tħaddmu U tmexxih fit-triq kbira tar-rebħ. ' iL-Porżisa Nemmen TA' Ġ. art twelidu, m'hijiex ħaġa għariba żisma' l-Poeta . Alla buwa s-sid ta' kollox u jibqa' jgħix temm, għax Hu ien, għadu u jibqa'. Għal- hekk l-egħiuq tal-poe; eri l-qofal tagħha, il-Poeta jaħtru, kif inhu xieraq, lil dik is-Setgħa ') a tarf, li ħalqe. 'l- artu u lilu, Imma l-ħila tal- Poeta qiegħda fil-mrd kif hu għuraf jinseġ dan il-ħsieb. Hu ferġa' jqanqal l-egħġubijiet tap-nitura, kit kien għamel fil-bidu tal-poeż u mill-ħjeli- jiet li jsebbħuha jixtas: il-kohor t'Alla, Għalih huma biżżejjed il-ħse, taż-żiffa mal-weraq tas-siġar hiex jiftakar u jaħseb fil-Ħallieq divin. Dan il-ħsieb in'huwiex meħud minn fuq dak ta' Diderot, li kien qal li minn biss ġewnaħ ta' farfett hu jagħraf l-id t'Alla, għaliex huwa ko- muni, tista' tgħid. għal kull min għandu fih sers ta' reliġjożia, L-għan tal-Poeta kien wieħed, li jsiħ l-okk oni li jsemmi l-isem t'Alla biex jagħtih il-merti E jixirqulu; um. fi ħsiebi, ma satax jirnexxi aħjar, Għal- hekk huwa jfaħħar lill-Mulej, fl-aqwa u fl-aħħar erba' versi li baqagħlu, bl-iżjed bbem nobbk li seta' isib, Nemmen fik, huwa jgħidlu, ja Mulej- ja, għaliex Inti l-ħallieq :a' dak kollu li qed nara sabiħ madwari, nemmen tik għaliex Inti l-imħabba, is-sewwa u s-sedqa nnifishom,' Fi kliem il- Poeta UNemmen fik, għax Int setgħa li xxer:ed Kulma dwari jitbissem sabiħ, Nemmen fik: int l-imħabba. Int is-sewwa, int fik tiġhor kull qawwa ta' ġieh. Minn dawn l-istqarrijie; jidher li l-Poeta jsejjes il-kredu tiegħu fuq it-twemmin l għallmitu ommu, il-Knisja Mqaddsa, Dat-twemmin huwa iqi għadu fuq tliet ħwejjeġ: ruħu, artu u sidu. B'sidu bu jagħraf lil Alla li an u qed iżommu qawwi u sħ ; b'artu huwa jgħodd lill-arċ li tażu ; Malta, li jrid jaħdem għaliha sa l-aħħar nifs b'dak li huwa jħoss ' jgħinha l-aħjar, fil-każ tiegħu billi ixandar ma' l-erbat irjieħ il- kitba tal-Malti, ilsienha; b'ruħu huwa jqis it-tiġiib tal-ħajja, li għadda uli għad irid jgħaddi minnu. Hu jemmen fil-għaqda taż-żwieġ u fil-kobor ġihda għal xulxin li jġib miegħu, meta jsir bejn żewġt iqlub safja; fil- l-mibegħda miġnuna li titnissel minnha; fil-għaraq u t- li trid tgħaddi hiex tilħaq l-idijal tiegħek; fil-ġmiel taċ-ċkunija, nieqsa minn kull res: bbiltà li tieħu tr-r u fl-aħħar, imma mhux fa INQAS, fl-għadd meqjus tal-ħajja, b'ħidma u sabar sal-qabar. żjed 'il- fuq taj ta' xi ħwejjeġ li għalija deb:u bħala nuqqasijiet Biex inkun għidt kollox, ma rridx nonqos H ma ngħarvafx il- għi Aw: ar xi ħwejjeġ oħra t'estetil Il-kelma, t'maħbuba', fl- ewwel vers ta' l-aħħar str tat-tieni qasma 'al-porżija, setgħet inbidlet fil-kelma, timiġbuda', Kif inhi, ma tfissirx eżattament il-ħsieb li jrid jagħtiha l-kittieb u sidher hemm qisha biex timla l-vers, ladarba s-suġ- ġett tal-perijodu li minn tagħmel sehem, sultana ta' ferfi'', huwa l-im- ħabba. Ukoll elma Userġij fit-raba' vers ta' l-ewwel strofa tar-raba' qusma tal-poeżija, ma taghelx mas-suġġett li tikkwalifika u qiegħda hemm hiss biex ma tħassarx ir-rima. ta' l-istrofa, Ħaġ'oħ il-ħsieb fuq il-mi- hegħda huwa mġebbed. Bi ftit tas-sabar, dawk. ti strofi setgħu saru tfeta, biex ikunu jaqblu mal-ħsieb ewlieni fil-poeżija li jittratta suġġett ġdid f'kull qasma ġdida. ġġ IL-MALTI Imma x'inhu li jagħmel din il-għanja ta' Chetcuti poeżija kbira 9 Mhux l-għadd sżbiħ ta' figuri retio:iki, li jorgmu u jirfdu kull ħsieb; l-anqas il-għażla f'waqtha tal- l-għaxra li, bil-pawsa. mdaqqsa fl-aċ ċenti ritmiki li fih, hu l-vers pġ lence tal-meditazzjoni waqt il-mixi, imma l-lehma fina, li tadatża ruħha għal kull xejra, togħla hi klem magl- żul fejn għandha togħla u tinżel fejn hu meħtieġ, hekk li ġġett li tittratta jidher qudd'emek qawwi u sħiħ kif għandu jkun u bid-doii tie- għu kollha. Kollox ma' kollox, imhagħad, għalkemm il-ħsieb ewlieni Ti tħaddan m'huwi'x oriġinali għal l-aħħar, il-poeżija tista' tissejjaħ bħala rappreżentativa xierqa ta' dak kollu fi s'issa. kireb u għanna l-poeta żagħżugħ.