Seħer f'Ħaġar Qim (ĦLIQA) Kienet lejla sabiħta ta' Diċembru. Ir-reżħia, imma s-sema safi.Il-qamar mimli ma kienx ilu li tela', kbir u ħamrani, min- nofs il-baħar. 4X'lejla sabifia T' għidt f'qalbi. U qtajt li mmur sa Ħaġar Qim fid-dawl tal-qamar, u nġarrab il-bebbuxa, safirija li kien tani, ilu ħafna, wieħied saħħar. Irkibt il-karozza u wasalt il-Qrendi, u minn hemm irfiej- tilha għal Ħaġar Qim. Wasalt, wara mixja ġmielha, u dħalt ma' ġenbu. Il-ħaġar. kbiru għoli, abjad-kaħlani, bid-dellijiet suwed fir-rkejjen, f'dak is-skiet u d-dawl ta' qamar, saħħarni. Qgħadt wieqaf inħares biċċa sewwa, sa kemm ftakart fis-seħier, li biex nagħ- mlu kont mort hemmhekk. Ħriġt il-bebbuxa mill-but u qegħidtha fuq ħaġra, bir- ras ta' denbha għal wiċċ' il-qamar sew. Għidt il-kelma, u f'daqqa nara quddiemi Ġinn żgħir. 'Jiena Ġinn il-bebbuxa, u ġejt naqdik f'kull ma teħtieġ. ' Irrid nara kif kien isir Għid Ħaġar Qim fl-atijar ta' żmienu,' weġibt jiena. 'U inti oqgħod miegħi biex twe- ġibni għal li nistaqsik. ' 'Hares lejn il-qamar u għodd sebgħa,' il-Ġinn wissieni TU mhagħad ħares lejn Ħaġar Qim.' Hekk għamilt. Ħarist lejn il-Qamar u għoddejt sebgħa; imbagħad dawwart wiċċi u ħarist lejn Ħaġar Qim. Hemm kien, quddiemi, abjad-abjad fid-dawl ta' qamar, imma wisq xortoħra milli huwa l-lum. Kien imsaqqaf; mhux b'isqfa watja, imma magħmula koppliet bajdija (2). fFaq kull koppla, ħaġra mrebbgħa (3). riekba fuq erba' rikkibiet. Taħt dil-ħaġra sew, bħal tieqa fis-saqaf biex tagħti d-dawl u l-ħewwa (4) lil ġewwien. Fuq waħda minn dawn il-fiaġriet, għamra ħatah, donnu mħiejji għal xi ħuġġieġa. Is- saqaf, mit-tieqa lisfel miksi bit-torba, u mit-torba niehet il- ħaxix. Bieb Ħaġar Qim kien tnistur bi star aħmar li ma nafx jekk kienx tax-xoqqa jew tal-ġild. Kif kont seħwien, inħares u l-Ginn wieqaf ma' ġenbi, mil-lemin smajt min jitkellem. Indawwar wiċċi u nara ġejjin tnejn min-nies. Kienu twal, ħoxnin, imġiesma, imma ma stajtx nagħraf jien kenux nisa jew irġiel. Minn qaddhom il fuq għeri; dirgħajhom ħoxnin u sidirhom wasa'. Minn qadd- hom lisfel libsin libsa ħamra, dagħmija. Xagħarhom twil sa ħofret għonqhom u bla leħija jew xwiereb xejn. Surithom suret irġiel, imma wiċċhom imfaqqa', iġrad, u leħinhom irqiq, donnhom xi nisa, Dawn min huma, Ġinn $'' saqsejtu. 'U x'inhuma nisa jew irġiel f' Dawn qassisin tal-maqdes,' weġibni, 'La buma rġiel u anqas nisa. Dawn igħidulhom ħasjien, qaddejja ta' Sid is- Sema. Waslu u waqfu quddiem il-maqdes, u qagħdu jitħadd- tu minn taħt ilsien, iduru ma' midbaħ tal-ħaġar li kien wie- qaf hemma, għoli m'ogħla qadd ta' raġel u mnaqqax fl-uċuh tiegħu bil-weraq tal-palm. UNeser f' 'għajjat xi ħadd minn fuq il-maqdes. ''Neser ġejjin l Jistama' għajjathom f' tAgħti n-nar fB' wieġeb wieħed mit-tnejn il-Boxnin, ta' l-ewwel. 'Agħti n-nar ħalli jarawh f' Raġel oħxon inqala' minn wara l-għarma, fuq bejt il- maqdes, f'idu l-leminija bieqja bin-nar, li daħħalha b'kollox taħt il-għarma tal-ħatab niexef. Il-ħatab beda jaqbad u jfaqqa', in-nar jiżdied, u mliewi ta' duħħan jogħlew u jinbarmu fl-ajru imtektka b'geġwiġija ta' xrar. Fil-bgħid beda jistama' bħal għana ta' nies għalenija għana maħtuf imgħanni minn kotra b'leħen wieħed: jogħla, jinżel, jitqawwa, jiddagħaf flimkien. Il-għagħa qorbot. Sarbut nies jaqbżu dehru deħlin fil-misraħ ta' quddiem il-maqdes, li uġemgħu ġemgla waħda u waqfu hemm. Kienet ġliba ta' xi mitejn raġel. Uħud imżemmna, bil- leħja, olirajn żgħar u żgħażagħ, uċuhom ġardin. Kfut (5) idejhom miżbugħiu ħomor, bi ħnienaq tal-bebbux, tas-snien jew tal-weraq f'għonqhom; bl-oħtra f'idejhom, ixejruhom u jgħannu l-għana tagħhom b'għajjat tal-ġenn. F'nofshom kien immexxi għoġol miżmum minn irġiel felħana, imżejjen b'damma weraq fi qrunu, u f'għonqu ħannieqa tal-weraq ukoll. Fuq dahar il-għoġol riekeb raġel xiħ, imkebbeb fi star tal-ġild tal-mogħża, wiċċu bil-kemm jidher, b'leħja twila, sfiqa, u bajda silġ, Imbagħad dafilet ġilwa oħira, bħal ta' qabilha. Imbagħad ofira, u oħra: b'kollox erba' ġilwiet. Kullġilwa, meta tidħol quddiem il-maqdes, tinġama/ għaliha madwar il-għoġol tagħha u tibqa' wieqfa hemmekk. ET dawn x'ikunu, Ġimn f' irġajt saqsejtu. tDawn huma l-erba' tajfiet tal-gżira' weġibni, 'It- tajfa tax-Xerq (6), it-tajfa tal-Għarb, it-tajfa tal-Qibla (7) u t-tajfa tax-Xmiel (8). Kull tajfa għandha x-xili, jew ir-ras tagħha, li hu sidha fil-ħajja u fil-mewt. Kull fard (9) tat- tajfa jisma' minn xiħu, għax il-mewt hemm għalih min imerih. Intix tara dik il-ħaġra twila, wieqfa 7 Dik igħidul- ha salib. Kull tajfa għandha ħaġra bħalha, u min jasal jik- ser kelmet ix-xiħi tiegħu, ikun marbut magħha fil-għoli, u jitħalla hemm sa tasal mewtu, bil-kesħa, bil-għatx u bil-ġugħ. Imma ħares issa lejn dawn li ġejjin. ' Wara kulħadd, bejn żewġ saffi qassisin smien, bla, letija, kienu mexjin daqs tletin sabi, għoddhom ta' xi tnax-il sena jew hekk. Kienu għarwenin għal kollox, bi kliel tal- weraq f'rashom, finienaq tal-bebbux u tas-srien f'għonghom u friegħi tal-palm f'idejhom. Uħud twajlin u rqajqa, ofirajn fixajnin u qsajra, oħrajn hekk hekk imma kollha ta' saħħa u qawwijin. Xagħarhom twil, jiddi fid-dawl ta' qamar u tal- ħuġġieġa u għajnejhom kbar u mberrqa, iħarsu mistagħġba 'l-hawnu 'l hemm. Mixjiethom ħafifa: leħenhom irqiq u felu, igħannu għanja rżina u bekkejja, donnha għanja tal- mejtin. Dawn x'inhuma 7' irġajt saqsejt lil Ginn. 'Dawna subjien ir-resma. Jersmu jew ikunu magfħ- duda ta' rġiel mil-lum il-quddiem. Kollha ta' għomor wie- ħed, għax kollha din il-ħabta jagħalqu tnax. Sal-lum kienu mrobbija flimkien: mil-lum il quddiem jitqassmu bejn l-erba' tajfiet tal-gżira.' Issa, ' irġajt jien wara li qgħadt ftit nafiseb ''għidli il- għaliex kollha ta' għomor wieħed: għaliex kollha subjien; u għaliex kollha ta' saħħa u qawwijin.' UKollha ta' għomor wieħed,' wieġeb il-Qinn tal-bebbu- xa ''għax f'din l-art, in-nisel isir f'xahar wieħed: xahar ir-rebbiegħa li jgħidulu Nisan. Għalhekk it-trabi jitwieldu kollha f'xahar wieħed, n sewwa sewwa bħal daż-żmien. In- nisa kollha tal-gżira u t-trabi jinżammu f'ħarem wiefied, taħt jfiarsien il-qassisin. Dawn kollha subjien, għax is-subjien biss jirtismu : jiġifieri is-subjien biss, fi żmienhom igħaddu 'l barra bħala rġiel; il-bniet jibqgħu ġewwa l-ħarem, bħala Kollha ta' saħħa u qawwijin, għax id-dgħaf u marrada fost iż-żgħar, jinqatlu, u laħamhom jingħata ikel lil sħabhom ħajjin. Dis-sena huma tlieta u tletin wieħed. Lix-xili ta' kull tajfa jingħataw tmienja, biex jitħarrġu u wieħed fosthom sa jkun midbuħ. ' Sa jidbhħu wietied minn dawna f'' saqsejt mibluh jiena, ċIwa,' weġibni, 'Jaqtgħulu griżmejh fuq dak il-midbali: u jimiew bieqja minn demmu u jidħnu biha qrun l-ogħġiela imbagħad jidbħu lilhom ukoll ' —X'vaħida din, Ġinn i Ma rridx nara Neliliili s-seħer, ħalli nitlaq minn hawn,' raħħamtlu jien, UMa nistax F' weġibni l-Ġinn, waqt li ħares lejn il-qamar. €Ma nistax għalissa. Sa ma l-qamar jasal fejn għandu jasal ikollok tibqa' hawnekk. Għalhekk, bil-qalb it-tajba, kelli nibqa'. Il-misraħi ta' quddiem il-maqdes issa kien dewwieda waħda bin-nies. In-nar iħeġġeġ fuq bejt il-maqdes u l-erba' tajfiet miġmugħa kull walida għaliha kulħadd wieqaf iħares, waqt li subjien ir-resma daru mal-midbaħ bil-friegħi tal- palin f'idejhom, igħannu l-għanja kiebja tagħhom. Kif is-subjien waqfu mill-għana, stama' ħoss ta' qarn itaw- wat. L-istar ta' bieb il-maqdes niżel minn fuq sa nofsu, u l-ġemgħat kollha xteħtu b'wiċċhom fl-art biex jagħtu qima. Wara l-istar, fejn kien inkixef kienet tidher sura mdaq- qsa ta' nies, bil-qiegħda, Is-sura kienet miżbugħa ħamra, u minn ħin għal ieħor iddawwar rasha, tħares fuq il-ġemgħat, min-nalia għall-oħra donnha, ħajja. 'Ginn, din mhix tal-ħaġar 7: Mela kif qiegħda ddawwar rasha 7'' saqsejt jien. tEjja ara,' qalli l-Ginn; u beda miexi quddiem, u jien warajh, sa ma sab bieb żgħir fil-ġenb tal-maqdes u dħalna minnu 'l ġewwa. Molħibi wara s-sura l-ħamra kien hemm qassis minn dawk is-smien, bil-qiegħda. B'għajnu l-waħda jħares minn toqba fl-istar ta' bieb il-maqdas, u hejn is-swaba' ta' kull id iżomm qafla, li kienet ħierġa min-nofs il-fuqani ta' dahar is-sura, Jiġbed il-qafla tal-lemin u ras is-sura ddur lejn il-lemin, jiġbed tax-xellug, u ras is-sura ddur lejn ix-xellug. għed tara għaliex iddawwar wiċċha s-sura f' Il-Ġinn nebbali- ni. 'Għax hawn dan qiegħed jiġbidha. Imma, imxi noħorġu Ħalli tara x'qiegħed isir barra.' Subjien ir-resma, meta ħriġna, kienu weqfin, wieħed wara l-ieħor, fil-lemin ta' bieb il-maqdes. Ma' ġenb il-bieb sewwa, fuq rikkieba kien heinm keffa (10) tal-ħaġar u fuq il- keffa, bieqja tal-fuħħar. Ma' ġenb il-bieqja sikkina daqsiex, taż-żnied, immellsa, taqta' miż-żewġ naħat. Mal-ġenb. il- wieħied u l-ieħor tar-rikkieba, żewġt irġiel weqfin, donnhom iġirfa: imġissma, mibruma, muswafa; mistura f'qaddhom kemm kemm. Wara r-rikkieba sewwa, qassis smin, bħal dawk ta' l-ewwel, imżejjen bil-ħnienag u f'rasu klil tal-weraq dlil (11); f'kull id bieqja tal-fuħħar aħmar, tlellex, sabiħa kemm tista' tkun. Hu kien igħanni b'leħen wati, u r-rġiel ta' ma' ġenbu, kull meta jieqaf, iwiġbuh. UPissirli ftit dawn x'inhuma Ginn,' tlabt jien. Dawk iż-żewġt irġiel il-Ginn fissirli, 'issa jżommu s-sabi u jmidduln għonqu fuq il-midbaħ, sa ma l-qassis jaq- tagħlu griżmejh. Dak hu l-qassis li jaqtagħlu griżmejh, b'dik is-sikkina taż-żnied li tara hawnekk; u dik il-bieqja jimlieha bl-ewwel demm li jofiroġ minnu, biex jisfa' bih il- qrun ta' l-ifràt. Dawk il-bwieqi ta' f'idejh fihom il-wafida ħalib u l-oħra għasel, li jisqu minnhom lis-sabi qabel id- dbih, Isal- Ara kif il-qassis waqaf mill-għana. Is-subjien sa jgħadda minn quddiem is-sura; miskin hu min is-sura tħares lejh, għax mewt imut f' Is-sura ta' bieb il-maqdes kienet tħares lejn il-lemin bla ma titħarrek. Is-subjien bdew miexja, wieħed ftit il bogħod mill-ieħor wara xulxin. Kull wieħed jieqaf għal ftit quddiem is-sura, joqgħod għarkobbtejh, imiss ġbinu 'mal- qiegħa, iqum, jieqaf ftit ieħor, u jibqa' għaddej. Uħud kienu jidhru beżgħana, sofor u mriegħda, u oħrajn igħaddu u jsellmu bla hemma ta' xejn. għadda wielied, għaddew tnejn, erbgħa, għaxra, u s-sura ma ħarsitx lejhom, Wasal il-ħdax-il wieħed: sabi qsajjar, imbaċċaċ, wiċċu mdawwar u xagħru xaqràn. Waqaf quddiem is-sura qagħad għarkobbtejh u mess ġbinu mal-qiegħa. Kif kien b'rasu mwattija, stemgliet fil-ġemgħa bħal karba għa- lanija. Imsejken sabil Is-sura kienet ħarset lejh l Kil is-sabi qara mill-art u ra s-sura b'wiċċha fuqu, għall- ewwel baqa' mbikkem. Imbagħad werżaq twerżiqa ta' ħniena, u telaq jiġri għal salilia minn fost in-nies. In-nies tiġri warajh, imma billi kien magħdud b'imqaddes, ħadd għajr iż-żewġ qaddejja tal-qassisin ma sata' jmissu. In-nies tilqgħu u hu jiżloq minn bejnhom: jilqgħuh mill-ġdid u jgħaddilhom min- naħa oħra. Jiġri minn hinn, jiġri minn hawn, u jwerżaq il- ħin kollu, u n-nies tiġri warajh u tgħajjat miegħu. fl-aħħar infixel u raġa' lura lejn il-maqdes, fejn ħatfuh il-qaddejja tal- qassis u fiaduh magħhom. Kienet dehra ta' ħasra liema bħiajha. Naqra ta' sabi, dlil u żgħajjar, maħfun minn dirgħajb, minn żewġt ibgħal, kbar u muswafa. Hu jibki, jiġġebbed lura, irid, bla ma jista', jinqala' mill-qabda qawwija ta' dawk iż-żewġ idejn ħadidija. Xagħru mħabbel, xofftejh imqabbża, għajnejh ħomor bil-biki, itir minnhom qtar oħxon ta' dmugħ ma' kull tixjira li jxejjer rasu. Waslu bih ma' ġenb il-midbali. Iridu jżiegħlu bih, u jisquh mill-bwieqi, imma hu ma jridx jisma'. 'Sidtil Sidtif' kien igħajjat. ''Sidti, ejja għalija t Ejja eħlisni, ma rridx immutl- Lridu joqtluni, bħal ma qatlu lil Xamox is-sena, l-oħra. Ma rridx immut: Ħalluni mmur għand sidti, noq- għod magħha f' Il-qassis kien tħiejja un kollox quddiem il-midbaħ u fia- fen f'idu l-leminija s-sikkina. Imma s-sabi, qahel meddewlu rasu fuq il-midbaħ, sfar, siket u ntelaq. Qamet għagħa fost il-ġemgħa: 'Miet F' bdew igħidu dak lil dak. Telquh fl- art, iċaqalquh u jgħajtulu, imma kollu mitluf. Mixħut fuq ġonbn f'nofs il-ġemgħa, b'wiċċu mxarrab bid-dmugli u għajnejh nofs magħluqa. in-nies bdiet tibża' Min jagħti fuq wiċċu, min iġebbed xagħru, reġgħet saret ħambqa kbira. Fil-fixla, insejt il-Ġinn li kien hemm miegħi, u ma kontx niftakar fih li kieku ma resaqx lejja u ''Miet F' għajjat f'widinti. Aħjar miet waħdu jew deb- ħuh dawn il-milgħuna. Kemm huma kiefrat U għaliex qegħdin jagħtu fuq wiċċhom u jqattgħu xagħarhom 7' Għax mitilhom. Jibżgħu li Alla jgħaddibhom (12; bil- li ma laqax id-debħia tagħhom. Il-qassis irid jidbaħ sabi ieħor mit-tnejn u tJetin l-oħra, Arab x'iħaqqaqha ma' xjuħ il-tajfa.' €Sa jidbħu ieħor f' saqsejt imkexkex. UOqgħod u tara, weġibni l-Ġinn, iħares lejja. 7 Ma rridx noqgħod aktar F' għedtlu ''Ara l-qamar kemm. niżel l'isfel. Neħħili s-seħer ħalli mmur f' UPista', ' il-Ġinn weġibni. ''Ħares lejn il-qamar u għodd sebgħa T' toĠ Ħarist lejn il-qamar u għoddejt sebgħa. Ma' l-aħħar għadd il-fisejjes tal-għajjat siktu u f'daqqa waqgħet ħemda kbira, Dort u ħarist lejn Ħaġar Qim: hemm kien kollu dellijiet su- wed, mittiekel, imġarraf, ħerba kif inhu issa. Qbadt ħaġra u ridt infarrak il-bebbuxa, li ma jfittillix xi darba narġa' nagħinel seħer biha. Kif kont nieżel bid- daqqa, il-bebbuxa għabet. Il-Ginn kien ħatafhieli. Ohl ta' kemm ħsara d-din ma kienx il-ħtija l 2. 4. nifs, arja. Il-paliet. Platt, gabarrċ. Jikkastigahom.