IL-KOTBA Il-Bibbja hija l-ewwel u l-aqwa ktieb li qatt inkiteb; u nistgħu noqogħdu żguri li kemm iddum id-dinja wieq- fa, ebda bniedem ma. hu sejjer jikteb ktieb isbaħ u aqwa mill-Bibbja. 7 Il-Bibbja hi ktieb, jew aħjar, ġab- ra ta' kotba, li ma kienux miktuba minn bniedem wieħed, imma minn ħafna nies. L-ewwel kotba huma magħrufa bħala li kitibhom Mosċ, li aktarx għex ħmistax-il mitt sena qa- bel Sidna Ġesti Kristu. U l-aħħar ktieb kien miktub minn San Ġwann l-Appostlu, li miet għal ħabta ta' għe- luq l-ewweli mitt sena wara Kristu. Għalhekk, il-Bibbja damet tinkiteb madwar is-sittax-il mitt sena. Din il-ġabra ta' kotba fiha mhux anqas minn tnejn u sebgħin ktieb, — maqsuma f'żewġ taqsimiet, jew Test- — menti: it-Testment il-Qadim, li fiħ ħamsa u erbgħin ktieb, u t-Testment il-Ġdid, li fih sebgħa u għoxrin ktieb. Dawn il-kotba ma kinux miktuba bi lsien wieħed. Il-biċċa l-kbira tal- Kotba tat-Testment il-Qadim, miktu- bin bil-Lhudi; xi ftit oħrajn, kif ukoll l-Evanġelju ta' San Mattew, miktubin bl-Aramajk. U l-bqija miktubin bil- Grieg. Sa minn qabel Sidna. Ġest. l-Kotba. kollha. tal-Bibbja kienu bdew — jiġu maqluba f'ilsna oħra. Barra. mill- Aramajk, kien jinsab qlib tagħhom bil-Grieg u bis-Sirjak. U fl-ewwel żme- nijiet wara Kristu, il-Kotba kollha kie- — mu malajr maqlubin fil-lsien Latin. Uħud mill-Kotba. l-lum ma jinsabux aktar fil-lsien ewlieni li fih inkitbu, imma fi qlib ta' xi lsien ieħor, bħal ma hu l-Evanġe'ju ta' San Mattew. ' ill-kittieba tal-Kotba. Mqaddsa kie- — nu aktarx Lhud, għad li nsibu fost- L-EWWEL TAQSIMA — DAWL hom xi wieħed barrani, bħal ma hu San Luqa. Ħafna minn dawk tal- Għaqda l-Qadima, inkitbu ġewwa l- Palestina. Ftit fil-Babilonja, u jista' jkun, xi wieħed fl-Eġittu. Dawk tal- Għaqda l-Ġdida nkitbu f'ħafna arti- jiet, fejn ħaslu kienu jinsabu l-kittie- ba tagħhom. Il-kittieba ma kienux dejjem — ta' għerf kbir, saħansitra nsibu fosthom nies ta' bla skola. Ma kinux dejjem għonja u tat-tajjeb, imma. nsibu fost- hom nies ta' nisel tas-slaten u nies fqar, ħaddiema. Mhux il-kittieba kol- Jha kienu qassisin u leviti, imma hemm fosthom li kienu magħżulin minn Alla minn. tajfiet oħra. Fil-Kotba Mqaddsa jinsabu proża u poeżija; kitba ta' tagħlim, ta' storja, talb, priedki, ittri; f'kelma waħda, dak kollu li l-kittieba, imqabbdin minn Alla, dehrilhom l kellhom iħallulna' bil-miktub, Għaliex fuq kollox, dawn it-tnejn u sebgħin ktieb, miktubin matul sittax- il mitt sena, minn nies magħżula, f'ar- tijiet u ilsna magħżula, f'għamla u fuq: suġġetti magħżula, fl-aħħar mill- aħħar, ma humiex għajr Ktieb wie- ħed: il-Bibbja. U l-Bibbja ma għan- dhiex ħlief awtur wieħed, Alla, li għa- żel bħala għodda tal-kitba Tiegħu nies li fl-imħabba u l-ħniena Tiegħu de- herlu li kellu jagħżel; u fl-għerf u t- tjieba. Tiegħu ħabbrilna fiha dak kol- lu li kien meħtieġ. Il-lum naraw il-Kotba tal-Bi miġburin fi Ktieb wieħed, u kull ktieb jinsab fil-post li jixraqlu, skond. il- kittieb, iż-żmien, is-suġġett, il-għam- la tiegħu u x'naf jien, Iżda ma għan- dniex naħsbu li dan kien hekk minn dejjem. Il-ġabra tal-Kotba Mqaddsa fi Ktieb wieħed, kif tinsab il-lum, ħija xogħol ta' bnedmin, li għandu wkoll l-istoria tiegħu. Il-lum il-Bibbja hija mitbugħa fil- għamla ta' ktieb, jiġifieri faċċata wa- ra faċċata, u kt'eb wara ktieb; u kull ktieb magħżul f'taqsimiet, u kull taq- sima f'versi. Din il-għamla ta' kotba ma kenitx minn de'jem. L-ewwel kot- ba ta' din il-għamla kienu sewwa sew il-Manuskritti tal-Bibbja l-aktar anti- ki, magħrufin bl-isem tal-Kodiċi Ales- sandrinu, Sinajtku u Vatikan, li fihom tifsir bil-Grieg tal-Kotba. Mqaddsa tal- Għaqda l-Qadima. Il-lum insabu kot- ba bħalhom u aktar qodma, imma mhux ta' qabel Sidna Ġest: Kristu bħal ma huma l-bordi iew pariri magħrufin bl-'sem ta' Chester Beattv. Għall-ewwel il-kotba k'enu jinkitbu fuq strixxa tal-ġild, imbagħad tal-per- gamena, tal-papiri u fl-aħħar, tal-kar- ta, jew aħ'ar, taċ-ċraret. Din l-istrix- xa kienet tkun imgerbba fuq żewġ fu- sien, għal hekk il-ktieb kienu jgħidulu volumen, volum, mill-kelma volvere, tgerbeb. Meta, wieħed kien jiftaħ il- ktieb, kien igerbeb fuq fus u jħoll minn fuq l-ieħor, u quddiemu kien ikollu kolonna-kolonna, il-kitba li l- lum narawha faċċata-faċċata. Meta l- ktieb kien i'ntemm, l-istrixxa. kienet tkun maqtugħa; dan għadu jidher fil- kelma Tom, li ġeija mill-verb Grieg, temno, taqta'. Kull tom kien ikun merfugħ ġewwa kaxxa, bil-Grieg, tewkos, bħal ma naraw mill-kelma Pentatewku, ħames kaxex, li tfisser l- ewwel ħames Kotba tal-Bibbia, il- Kotba ta' Mosċ. Kull kolonna kien ikun fiha għadd sewwa ta' versi, im- sejħin stiki. u kull vers, għadd sewwa ta' ittri, U kull kolorna kienet tkun meqjusa mill-għadd tal-istiki li jkun fiha. kif ukoll il-ktieb kollu, stibo- metriia. Dan kien isir imħaħba l-ħlas tal-kittieba li kienu jikkoppjaw il-kot- ba, u jitħallsu. fuq il-għadd tal-istiki, jew versi, li l-ktieb ikun fih. Il-kitba kienet. til dejjem sejra, jiġifieri, ma taqtax kelma minn kelma oħra, bla virgli u bla punti, u l-ittri kienu jkunu dejjem kbar, jew kapitali. L-—— ittri ż-żgħar, kursivi, daħlu fix-xogħol — fiż-żmenijiet tan-nofs, meta l-kliem beda jkun mifrud: kelma kelma, u na- turalment, saru ħafna żbalji, għax m'hux kull ħadd beda jifred il-kliem xorta waħda. Jekk wieħed kien irid jikteb ktieb, kien jista' jiktbu b'idejh, imma aktarx li kien jinqeda. b'ammanwensi jew kit- tieb ieħor. L-awtur kien jiddetta, u l-ammanwensi kien iniżżel ti dak li l-awtur kien jiddetta. Jekk imbagħad l-awtur k'en jeħtieġ ħafna kopji tal-ktieb tiegħu, kien iqabbad ħafna ammanwensi u hekk kien ikollu tant kopji, daqs kemm kie- nu jkunu l-ammanwensi, (Ġie li wie- ħed kien jifhem ħażin u għal hekk drabi nsibu kliem f'dawn il-kotba li ma jaqbilx għal kollox. L-ammanwensi kienu wkoll jikkup- pjaw minn kotba oħra, jiġifieri m'hux dejjem kienu jiktbu taħt dittatura, u f'dawn il-kopji kienu jistgħu jsiru ħaf- na żbalji, bħal ma huma, li wieħed jaq. beż minn kelma għal kelma oħra bħa- lha, jew itenni xi kitba li jkun kiteb, jew ma jagħrafx, jew ma ;aqrax sew- wa l-ktieb li jkollu taħt għajnejh, u hekk jibdel xi ittra jew kelma. In- somma fl-antik kienu jsiru ħafna żba- lji, Hi l-lum ma jistgħux isiru, għaliex il-kotba mitbugħin huma dejjem xor- ta waħda f'kollox u għal kollox, Hu wisq maħtieġ li wieħed iżomm qud- diem għajnejh dawn il-ħwejjeġ, sabiex meta, jiltaqa' ma' xi kelma li ma tkunx taqbel ma' l-oħrajn, ikun 'ista' jfisser kif u minn fein ġiet dik il-għa- żla, bejn żewġ kopji ta' ktieb wieħed. Kif għedna, biż-żmien, il-Kotba bil-kitba — Mqaddsa, ma. żammewx dik il-għamla li kellhom fil-bidu, imma bħal kotba l- oħra. kollha ħadu l-għamla li kienet użata fiż-żmien li xi kopja tal-Bibbja kienet issir. Il-Kotba Mqaddsa kienu maqsumin. f'kapitli fiż-żmenijiet tan- nofs, aktarx mill-Kardinal Dumnikan, Ugo di San Caro, li flimkien ma' ħaf- na Patrijiet Dumnikani oħra kien għa- mel l-ewweli Concordanza Biblica Ver- bali. Għal dax-xogħol kien meħtieġ li l-kotba. jkunu mqassmin f'kapitli u l-kapitli jew faċċati, imbagħad, mifru- din f'ittri, A, B, C, etc. Fis-Seklu Ħmistax, il-kapitli kienu mqassmin f'numri, jew aħjar, l-istampatur Etienne, daħħal fil-Bibbja: tiegħu għadd fil-bidu ta' kull vers, jew aħjaf, ta' kull propożizzjoni, B'hekk il-lum nistgħu nsibu malajr it-testi ta' l-Isk- rittura, bħal meta ngħid: ''Il-Vanġe- lu ta' San Ġwann, kap. 3, vers 5, fejn insib il-kelma. ta' Ġest: Min ma jkunx mgħammed bl-ilma u b'Ruħ il-Qdusi- ja, ma jidħolx fis-Saltna tas-Sema. Minn dan naraw kif saret il-Bibbja li għandna f'idejna u kif kienet fil-bi- du tagħha. Darba oħra nitħaddtu fuq kif il-Kotba Mqaddsa jinsabu miġ- burin fil-Bibbja, u ta' liema ħtieġa hi li wieħed ikun jaf għaliex il-Kotba Mqaddsa għandhom dak il-post li l- lum jimlew fil-Bibbja. Fit-tnaxer-sena il-domt il-artijiet tagħhota,-qatt-ma—niftakar Il-smajt-li ii-Misier- baqa għażeb jew xi Misil iżżewġu żgħar-ħafna— jien—naf ti- BL rna FF; eż c6 ; 343 gbfiseġ ke weġil ikorii-flas—biex ista fixtii1d-għard- A ildebikjen, dkelld jibdil ha—ma'—xebbajew—tifla—eħra—kif—sa lbwlol, ji e kbir. iġibu l-katà, sigarreti—i xi-ħelit-Għarbi— mhux ħelu bħal-ta' bagħad-ktull-wieħed-minn-dawn-il-mis- serijiet-iżewweġ-t-tifla l-bartanija dil ibnu. Mhux-l-misserjiet—biss-jistgħu xfażta; ħadala Għen, Me mebda Bil imħi-biex-ma—-ntawwalx, I-għarus-i4d-għartsa—ma-jarawx ;il