ĦUT MADWAR IL-KOSTA Biżżejjed wieħed idur dawra mal-kosta tal-Gżejjer tagħna u joqgħod josserva bi ħġieġa ta' l-għaddasa fi ftit piedi ilma baħar biex jinduna bid-diversi tipi ta' ħut interessanti ta' kull għamla u lewn. Forsi wħud mill-iżjed komuni li niltaqgħu magħhom huma l-mulett u l- laċċi, it-tird u s-sirran, l-isparli, l-imzazen U l-bużullieq, fost ħafna oħrajn xejn inqas interessanti. Il-Muletti niltaqgħu magħhom tista' tgħid f'kull tip ta' ambjent madwar il- kosta Maltija. Iż-żgħar tal-Mulett jissejħu Bobin. Għandna sitt speċi differenti ta' Mulett li jingħarfu minn xulxin b'karatteristiċi differenti. Għalkemm kollettivament imsejħa Mulett, kull speċi għandha isem proprju tagħha, biss dawn sikwit jiġu mħawda ma' xulxin. Insibu wkoll l-isem Kaplat li huwa mogħti lil kull mulett kbir għalkemm l-aktar lill- ispeċi li jikbru bejn 60 sa 100 ċentimetru u li huma l-akbar Muletti li għandna. Il-Mulett ta' l-Imċarrat huwa wkoll wieħed imdaqqas iżda anqas komuni. Tip ta' mulett li jlaħħaq xi 35 ċentime- tru huwa l-Buri jew Bwir u l-Mulett ta' l-imċarrta safra. Danta' l-aħħar jingħaraf bil-marka lewn id-deheb li għandu wara għajnejh. Il-Muletti jħobbu l-kumpanija ta' xulxin u ħafna drabi jinstabu f'qatgħat kbar. Huma jieklu u jirgħu fuq ħxejjex tal-bahar li jkunu jikbru fuq il-blat jew inkella jieklu frak ta' l-ikel mill-wiċċ. Ħafna drabi jidħlu wkoll fejn hemm ilma salmastru. Tip iehor ta' ħut tal-wiċċ huwa l-Laċċi u s-Sardin. Dawn iżda meta jimmatu- raw jinstabu f'baħar pjuttost fond, għalhekk madwar il-kosta ġeneralment niltaqgħu maż-żgħar. Dawn ħafna drabi jissejħu Bobin u meta jinqalbu u juru ġenbejhomileqq lewn il-fidda, id-dilettanti tas-sajd igħidu li hemm il-mergħa tal- ħut jew tal-Laċċi. Fl-ibħratagħna nsibu minn sitta sa seba' speċi ta' Laċċi u Sardin. Dan il-ħut jiekol ħlejjaq mikroskopiċi li jgħumu f'wiċċ il-baħar (plankton). Hemm ukoll ħut tal-qiegħ li jinstab viċin il-kosta. Fost l-aktar komuni hija l-familja tat-Tird. F'din it-taqsima nsibu għadd ta' ħut mill-aktar imlewna. L- isbaħ ċertament huma l-Lhudi iżda l- Għarusa u t-Tirda tal-Warda ma jagħmlulux għajb. F'dan il-ħut insibu li l-mara u r-raġel juru lwien differenti bir-raġel bl-isbaħ kuluri. Mhux hekk biss, iżda meta jfaqqsu mill-bajd dawn il-ħut ikunu kollha nisa u dawn meta jikbru u jitgħammru u jbidu, jistgħu jaqilbu s-sess u jsiru rġiel. L-irġiel jiġbru numru ta'nisamagħhomu jżommuhom biex igħammruhom. Dan il-ħut jiekol għadd ta' bebbux, granċi żgħar, gambli U rizzi. Iċ-Ċerna ġeneralment insibuha f'baħar aktarfond għalkemm nistgħu niltaqgħu ma' xi fellusa ta' Ċerna, kif jissejħu ż- żgħar, aktar lejn l-art. Iżda l-aktar li nistgħu ninzertaw mill-familjataċ-Ċerna huma s-Sirran, il-Burqax u l-Ħanzir. IN-NATURA NRU 1ff——————7777—— Dawn it-tliet speċi jixxiebħu u jinstabu fi xquq tal-blat, fl-alka u qrib ir-ramel. Il-Burqax ħafna drabi joqgħod quddiem xi bejta ta' qarnita jistenna xi farka ikel milli tħalli warajha din il-ħlejqa. Dan il- ħut jiekol ħut iżgħar u ħlejjaq oħra. Meta jimmaturaw kull ħuta jkollha l- organi sesswali kemm ta' mara kif ukoll ta' raġel u għalkemm waqt in- namra, ħuta tgħammar lill-oħra, xiwhud jistgħu wkoll igħammru lilhom infushom. Il-familja ta' l-Isparli tinstab wkoll madwar il-kosta. Din il-familja tiġbor fiha numru ta' speċi nteressanti li ġeneralment jingħarfu mid-diversi marki u lwien li jkollhomfuqhom. Jekk neżaminawlhom ħalqhom nindunaw li dawn għandhom xedaq snien u dras b'forom u f'numru li jvarjaw minn speċi għal oħra. Dan il- ħut jiekolkemm annimali kif ukoll ħxejjex tal-baħar. Ix-Xilpa meta tkun żgħira tissejjaħ Girwiela jew Tartarella, u tiekol annimali żgħar, filwaqt li meta tikber tibda tirgħa fuq l-alka (Posidonia). Dan il-ħut jimmatura l-ewwel bħala rġiel imbagħad jinbidlu u jsir nisa. Dan il- fenomenu nsibuh ukoll fl-Isparli, is- Sargu, il-Mengus u anke possibilment fix-Xirgien. Mill-banda l-oħra, il-Vopa u l-Kaħli huma kontra, jiġifieri, jibdew bħala nisa u jispiċċaw irġiel. Żewġ familji ta' ħut żgħir tal-kosta li mad-daqqa t'għajn jixxiebħu huma l- Imzazen u l-Bużullieq. Kaplat Burqax Kaħli Bużullieqa L-GĦARUSA: , Raġel matur idur u 7) jgħasses in-nisa tiegħu / / waqt li jieklu rizza. għandhom drawwiet interessanti. Ħafna speċi jżommu territorju madwar bejta magħmula ġo xi toqba jew xaqq fil- blat, u ma jħallu ebda ħut ieħor jersaq, speċjalment waqt żmien in-namra jew meta r-raġel ikun għassa mal-bajd. Ir- raġel jingħaraf mil-mara prinċipalment għaliex ikollu Iwien aktar qawwija u l- ewwel xewka ta' fuq daharu tkun itwal. Ħafna mid-diversi speċi li nsibu mad- war il-Gżejjer Maltin m'għandhomx isem bil-Malti, biss oħrajn għandhom. Fost dawn hemm il-Mazzun Aħmar li jinsab f'baħar pjuttost fond, u l-Mazzun tal- Port li huwa l-aktar speċi komuni. L- Iżbirr jew Seraċin huwa l-akbar fost l- Imzazen ta' pajjiżna u jlaħħaq xi 27 ċentimetru u jgħix madwar 10 snin. iżda nsibu speċi oħra iżgħar li jgħixu biss sena jew tnejn. Fost dawn ta' l- aħħar hemm il-Makku, li huwa wkoll speċi ta' mazzun iżda għal kuntrarju ta' l-oħrajn igħum ukoll fil-wiċċ tal- baħar fond biex jiekol ħlejjaq mikroskopiċi. Xi żmien ilu kien jinqabad fi kwantitajiet kbar għall-ikel, u kienu jagħmlu l-ftajjar tal-Makku. Illum iżda kull ħuta żgħira li tinqabad bil-gzuz tissejjaħ u tinbiegħ bħala Makku. Il-Bużullieq jew Budakkri huma tip ta' ħut mingħajr qxur (scales) u ġisimhom hu miksi bi żlieġa, għalhekk jissejħu Bużullieq. Fuq rashom ħafna drabi ikollhom bħal ġrun jew appendiċi oħra li mill-għamla tagħhom wieħed jista' jagħraf l-ispeċi differenti. It-tlettax-il speċi li għandna jissejħu Bużullieq jew Budakkra, għajr il-Budakkra ta' l- Għajn. Din l-ispeċi hija ġeneralment attiva bil-lejl u taħbi l-bajd taħt xi bebbux vojt jew ġebel jew ċagħaq żgħir. Ir- raġel joqgħod għassa magħhom. Il- Bużullieq ħafna drabi jagħmlu wirja tan-namra li tikkonsisti f'ċaqliq tar-ras u tax-xewk tad-dahar, ġlied bejn l- irġiel, imbuttar, qbiż u gdim. L-irġiel iħallu diversi nisa jbidu fil-bejtatagħhom. Insibu speċi li jidħlu f'ilma salmastru, oħrajn f'għadajjar fuq il-blat, kif ukoll uħud li jitilgħu jorqdu 'l fuq minn xifer il-baħar. Il-Bużullieq jieklu ħlejjaq żgħar bħal bebbux, gambli, eċċ, kif ukoll ħxejjex tal-baħar. Dawn li semmejna huma biss ftit mill- għadd ta' ħut tal-kosta iżda ma nistgħux ma nsemmux għallinqas iċ-Ċawl, l- Iskorfon, iż-Żiemel, il-Gremxula tal- Baħar, it-Trillu oħrajn. Sfortunatament il-kosta ta' madwar il-Gżejjer tagħna qed nitilfuha ftit ftit minħabba tniġġis tal-baħar. It-tniġġis jeqred il-ħxejjex u l-alka u jħalli biss deżert ta' ramel u tajn imniġġes. F'bosta nħawi naqsu ħafna ħlejjaq żgħar minn fuq il-blat tal-kosta, bħal rizzi, mħar, bebbux eċċ. li jservu ta' ikel għall-ħut u ħlejjaq oħra. Il-bajjiet baxxi tagħna qed jistadu fihom bil-pariti, nases, u tkaxkir. B'dawn il-metodi qed jinqabad ħafna ħut li għadu mhux matur u li għalhekk ma jitħalliex jilħaq ibid bir-riżultat li l-ħut naqas ħafna. Jista' jiġi żmien li l-industrija tas-sajd tbati fil-qbid kummerċjali. Jekk fil-futur qarib ma jsirx aktar kontroll serju fuq il-qerda bla rażan tal-ħajja tal-baħar tagħna, il-Gżejjer Maltin ser jispiċċaw imdawrin b'baħar mejjet. Budakkra tal-Għajn Burqax Ċawl Ċerna Għarusa Gremxula tal-Baħar Ħanzir (Burqax tax-xewka)' Kaħlija Laċċi Mazzun Aħmar' Mazzun tal-Port Mingus Mulett ta' l-Imċarrta Safra (tal-Misluta) Mulett ta' l-Imċarrat Sardin' Sargu Sirran Skorfna Sewda Sparlu Tirda' Trilja tal-qawwi Vopa Xilpa Xirgien Seraċin' Żiemel INGLIŻ Ismijiet li jidhru hawn fuq huma kollha meħudin mill-ismijiet tal-ħut tal-Mediterranippubblikat mid-Dipartiment ta' l-Agrikoltura u Sajd 1976, ħlief dawk immarkati bi stilla lihuma meħuda minn A field guide to the Mediterranean Sea Shore ta' W. Luther u K. Fiedler.