Fl-ewwel parti ta' dan l-artiklu konna ħloqna paragun ma' dak li qal il-Papa Emeritus Benedittu XVI fl-Ittra Apostolika Porta Fidei u dak li jgħid l-awtur sagru tal-Ittra lil-Lhud fil- kapitlu 11, 1-12, 3. F'din it-tieni parti ejjew nippruvaw nagħtu ħarsa ħafifa lejn l-ewwel parti (11, l-22) ta' dan is-silta Biblika li fiha l-awtur jitkellem dwar il-qawwa u l-glorja tal-fidi. L-ART IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 2013 $. Nafu li l-awtur sagru tal-Ittra lil-Lhud hawnhekk jagħtina lista, kważi litanija, ta' dawk il-persunaġġi li jistgħu jitqiesu bħala l-eroj tal-fidi. Fil-fatt, matul l-ittra, l-awtur jitkellem spiss mill-fidi bħala ubbidjenza lejn ir-rieda ta' Alla. Din tidher b'mod partikulari fil-persuna ta' Ġest (12, 3). B'din il-lista ta' persunaġġi tar-Rabta l-Qadima l-awtur sagru jrid juri l-qawwa u l-ġmiel tal-fidi li dehret f'ħajjithom; u jekk huma kienu nies ta' fidi kbira, kemm aktar għandhom ikunu l-insara li qed jgħixu wara l-opra tal-fidwa tal- Mulej Ġesu Kristu. 28 4 L-Anr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2013 Hekk jikteb testwalment l-awtur sagru tal-Ittra lil-Lhud fil-kapitlu 11, l-19: 'Il-fidi hija pedament tal-ħwejjeġ li għandna nittamaw, hija l-prova tal-ħwejjeġ li ma narawx. In- nies tal-imgħoddi għoġbu lil Alla sewwasew għax kellhom il-fidi. Hu permezz tal-fidi li aħna nemmnu kif Alla ħoloq id- dinja bil-kelma tiegħu, hekk li minn dak li ma narawx sar dak li jidher'. 'Kien permezz tal-fidi li Abel offra lil Alla sagrifiċċju aħjar minn ta' Kajin, sagrifiċċju li bis-saħħa tiegħu kiseb xhieda li hu kien raġel ġust, u Alla tah xhieda tad-doni tiegħu; u bdik il-fidi hu għadu jsamma' leħnu għad li miet'. 'Kien minħabba fil-fidi tiegħu li Ħenok ittieħed minn fostna hekk li hu l-mewt ma rahiex; ma nstabx iżjed, għax Alla kien ħadu. U tassew, qabel ma ttieħed kien kiseb xhieda li hu kien għoġob lil Alla. Mingħajr il- fidi ma jistax ikun li wieħed jogħġob lil Alla. Għax kull min jersaq lejn Alla jeħtieġlu jemmen li Alla jeżisti u li hu jagħti l-ħlas xieraq lil dawk li jfittxuh'. 'Kien minħabba fil-fidi tiegħu li Noċ, mgħarraf minn Alla dwar ħwejjeġ li kienu għadhom ma jidhrux, mimli b'biża' qaddis bena arka biex isalva l-familja tiegħu; u b'dik il-fidi kkundanna d-dinja u sar werriet tal-ġustizzja li tinkiseb bis-saħħa tal-fidi'. 'Kienet il-fidi li ġagħlet lil Abraham jobdi s-sejħa ta' Alla, meta dan qallu biex imur f'art li kien se jagħtih b'wirt; u telaq, bla ma kien jaf fejn kien sejjer. Kienet il- fidi li ġagħlitu jgħammar fl- art imwiegħda, qisu barrani f'art barranija, u jgħix taħt it-tined flimkien ma' Iżakk u Ġakobb, li kienu werrieta miegħu tal-istess wegħda; għax hu kien iħares 'il quddiem, lejn il-belt mibnija fis-sod, li l-imgħallem u l-bennej tagħha huwa Alla'. 'Kienet ukoll il-fidi li biha Sarah, mara mdaħħla fiż- żmien, setgħet titqal, għax hija għarfet li ta' kelmtu kien dak li għamlilha l-wegħda. Kien għalhekk li minn bniedem wieħed, li kien tista' tgħid mejjet, twieldu nies bil-kotra daqs il-kwiekeb tas-sema u daqs ir-ramel ta' xatt il-baħar, li ħadd ma jista' jgħoddu. 'Kollha bil-fidi mietu dawn in-nies. Kienu għadhom ma ħadux dak li kien imwiegħed, iżda huma rawh mill-bogħod u sellmulu, waqt li għarfu li huma kienu barranin u għorba fuq l-art. Tabilħaqq, dawk li jitkellmu b'dan il-mod juru ċar li huma qegħdin ifittxu pajjiż għalihom. Li kieku kellhom fi ħsiebhom il-pajjiż li minnu kienu ħarġu, kellhom żmien biżżejjed biex jerġgħu lura fih. Imma issa huma jixtiequ pajjiż aħjar, jiġifieri, dak tas- sema. Huwa għalhekk li Alla ma jistmellx jissejjaħ Alla tagħhom, għax hu ħejja belt għalihon'. 'Kienet il-fidi li ġagħlet lil Abraham joffri 'l Iżakk meta Alla ġarrbu; u kien se joffri lil ibnu l-waħdieni sewwasew dak li kien ħa l-wegħdiet, hu li Alla kien qallu: xMinn Iżakk int għad ikollok nisel. Huwa fehem li Alla kellu s-setgħa saħansitra li jqajjem mill-mewt; u, fis-sens ta' tixbiha, ħadu tabilħaqq lura mill-mewt'. 'Kien ukoll permezz tal-fidi li Iżakk bierek 'il Ġakobb u'l Għesaw dwar dawk il-ħwejjeġ li kellhom jiġu. Permezz tal-fidi Ġakobb, hu u jmut, bierek lil kull wieħed minn ulied Ġużeppi u ta qima lil Alla, waqt li tbaxxa fuq tarf il-bastun li kellu. Permezz tal-fidi Ġużeppi, fl-aħħar ta' ħajtu, tkellem fuq il-ħruġ tal-Iżraelin mill- Eġittu u qalilhom x'kellhom jagħmlu bgħadmu'. Definizzjoni tal-Fidi l-awtur sagru jagħtina definizzjoni tal-fidi: 'Il-fidi hija pedament tal-ħwejjeġ li għandna nittamaw, hija l-prova tal-ħwejjeġ li In-nies tal- imgħoddi għoġbu lil Alla sewwasew għax kellhom il-fidi. Huwa permezz tal-fidi li aħna nemmnu kif Alla ħoloq id-dinja bil-kelma tiegħu, hekk li minn dakli ma narawx sar dak li jidher'. Jinsisti fuq li hija l-pedament tal-ħwejjeġ li nittamaw u l-prova tal-ħwejjeġ li ma narawx. Jixtieq imexxi lill-qarrejja tiegħu lejn dak li ma jidhirx biex jirċievu l-milja tal-wegħdiet ta' Alla. Hekk għamlu missirijiethom fil-fidi: huma emmnu fil- wegħdiet li ma rawx u li ma seħħewx fi żmienhom. Jekk għamlu hekk huma, kemm aktar l-insara li raw il-wegħdiet ta' Alla li seħħew fi Kristu u li fuqu għandhom jixħtu l-ħarsa tagħhom. Hu, fl-aħħar mill-aħħar, huwa l-eżempju suprem tal-fidi, 'hu li flok l-hena li kellu quddiemu, qagħad għas- salib bla xejn ma qies l-għajb tiegħu' (12, 2). L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2013 $ 29 Biex id-diskors fuq il-fidi ma jibqax diskors astratt, l-awtur sagru, imlaqqam fit-tradizzjoni tal-Iskritturi Lhud u tal-Ġudajiżmu Ellenistiku, iħoss il-bżonn li jġib l-eżempji. Huma l-eżempji ħajjin tal- missirijiet storiċi tal-poplu l-magħżul li jrendu l-fidi konkreta. L-ewwel żewġ eżempji li jġib l-awtur huma Abel (Ġen 4) u Ħenok (Ġen 5, 22-24). Fit-tradizzjoni Biblika dawn mhumiex magħrufa għall- fidi tagħhom imma aktar għall-ħajja ġusta tagħhom. Jidher li l-awtur sagru għandu f'moħħu l-istqarrija ta' Ħabakkuk 2,4, 'Il-ġust jgħix bil-fedeltà tiegħu'. Il-fidi, il-fedeltà tidher neċessarjament fil-ħajja ġusta. 'Kien permezz tal-fidi li Abel offra lil Alla sagrifiċċju aħjar minn ta' Kajin, sagrifiċċju li bis-saħħa tiegħu kiseb xhieda li hu kien raġel ġust, u Alla tah xhieda tad- doni tiegħu; u bdik il-fidi hu għadu jsamma' leħnu għad Abel kien raġel ġust, frott il-fidi tiegħu. Għoġob lil Alla minħabba l-fidi tiegħu. Hu proprju għalhekk, minħabba l-eżempju ċar tal-fidi tiegħu, li hu għadu jsamma' leħnu għad li miet. L-għajta ta' demmu mill-art hija fil-fatt, skont l-awtur sagru, l-għajta tal-fidi tiegħu. 30 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2013 Anke l-fidi ta' Ħenok tiġi mfaħħra: 'Kien minħabba fil-fidi tiegħu li Ħenok ittieħed minn fostna hekk li hu l-mewt ma rahiex; ma nstabx iżjed, għax Alla kien ħadu. U tassew, qabel ma ttieħed kien kiseb xhieda li hu kien għoġob lil Alla. Mingħajr il-fidi ma jistax ikun li wieħed jogħġob lil Alla. Għax kull min jersaq lejn Alla jeħtieġlu jemmen li Alla jeżisti u li hu jagħti l-ħlas xieraq lil dawk li jfittxuh'. Ġaladarba Ħenok kien għoġob lil Alla, għall- awtur sagru ta' din l-ittra, dan ifisser li kien ġust għax kellu l-fidi. Interessanti ninnutaw kif f'dawn il- persunaġġi u fl-oħrajn li se jissemmew, l-awtur sagru bħal donnu jikkonċentra fuq id-don tal-fidi: kull rakkont bibliku marbut mal-persunaġġi jaqrah f'dan id-dawl, anke jekk fil-fatt ir- rakkonti jikkonċentraw fuq aspetti oħra. Wara Ħenok l-awtur sagru jgħaddi biex jitkellem minn Noċ (Ġen 6, 1— 9,29). 'Kien minħabba fil-fidi tiegħu li Noċ, mgħarraf minn Alla dwar ħwejjeġ li kienu għadhom ma jidhrux, mimli b'biża' qaddis bena arka biex isalva l-familja tiegħu; u b'dik il-fidi kkundanna d-dinja u sar werriet tal-ġustizzja li tinkiseb bis-saħħa tal-fidi' Hija l-ħajja tajba ta' Noċ, il-ġustizzja tiegħu, li tolqot lill-awtur: din il-ġustizzja kienet neċessarjament frott il-fidi tiegħu, kif jidher ċar mill-aħħar vers li jitkellem minnu. Abraham, Xempju tal-Fidi Abraham huwa l-eżempju per eċċellenza tal-fidi fit- tradizzjoni Biblika (Ġen 12, l-3; Rum 4, 9-11; Gal 3, 6-9). Fl-ewwel riferiment għal Abraham, l-awtur hemm jintroduċih: 'Kienet il-fidi li ġagħlet lil Abraham jobdi s-sejħa ta' Alla, meta dan qallu biex imur f'art li kien se jagħtih b'wirt; u telaq, bla ma kien jaf fejn kien sejjer. Kienet il-fidi li ġagħlitu jgħammar fl-art imwiegħda, qisu barrani f'art barranija, u jgħix taħt it-tined flimkien ma' Iżakk u Ġakobb, li kienu werrieta miegħu tal-istess wegħda; għax hu kien iħares 'il quddiem, lejn il-belt mibnija fis-sod, li l-imgħallem u l-bennej tagħha huwa Alla'. Hija l-fidi li tqanqal lil Abraham jafda fil-kelma ta' Alla; hija l-fidi li tixprunah lejn id-destinazzjoni aħħarija tiegħu; hija l-fidi li tħarsu u tkabbar fih, u fin-nisel tiegħu, it-tama fit- twettieq sħiħ tal-wegħdiet. L-istennija tal-belt mibnija fis-sod, tisseddaq fih u f'Iżakk u Ġakobb, permezz tal-fidi perseveranti. Hija l-istennija li fiha jidħlu b'mod aktar sħiħ dawk li jemmnu u li issa għandhom il-grazzja tal-fidi mdawla mill-opra tal-fidwa tal-Mulej Ġest. L-awtur sagru jkompli billi juri kif isseħħ il-wegħda tan- nisel permezz ta' Abraham u Sarah, u dan diġà f'ħajjithom: 'Kienet ukoll il-fidi li biha Sarah, mara mdaħħla fiż-żmien, setgħet itqal, għax hija għarfet li ta' kelmtu kien dak li għamlilha wegħda. Kien għalhekk i minn bniedem wieħed, i kien tista' tgħid mejjet, wieldu nies bil-kotra daqs il-kwiekeb tas-sema u daqs ir-ramel ta' xatt il-baħar, i ħadd ma jista' jgħoddu'. Dan kollu juri kemm il- ħajja tal-Patrijarka kienet profondament imlaqqma fil- fidi: mis-sejħa bikrija tiegħu biex jitlaq art twelidu u jmur jgħix fl-art tal-wegħda sat- rawwim tax-xewqa tal-belt i tibqa' għal dejjem. Xewqa i seddqet it-tama, tama li mexxietu u wettqet il-fidi L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2013 $ 31 kostanti tiegħu. Fidi li għamlitu missier ta' kotra kbira ta' ġnus, kollha wlied il-fidi. Qabel ma jgħaddi biex ifakkar ġrajja oħra marbuta ma' Abraham, dik tas-sagrifiċċju ta' Iżakk (Ġen 22, l-19), l-awtur sagru jkompli jitkellem fuq l-iskop aħħari li Alla ħejja għal nisel Abraham u Sarah. li lejh ixxennqu bil-qawwa tal- fidi tagħhom: 'Kollha bil-fidi mietu dawn in-nies. Kienu għadhom ma ħadux dak li kien imwiegħed, iżda huma rawh mill-bogħod u sellmulu, waqt li għarfu li huma kienu barranin u għorba fuq l-art. Tabilħaqq, dawk li jitkellmu b'dan il-mod juru ċar li huma qegħdin ifittxu pajjiż għalihom. Li kieku kellhom fi ħsiebhom il-pajjiż li minnu kienu ħarġu, kellhom żmien biżżejjed biex jerġgħu lura fih. Imma issa huma jixtiequ pajjiż aħjar, jiġifieri, dak tas-sema. Huwa għalhekk li Alla ma jistmellx jissejjaħ Alla tagħhom, għax hu ħejja belt għalihon'. Fil-fatt, anke jekk Abraham u Sarah u nisilhom, daħlu u għexu fl-art tal-wegħda, xorta qiesu rwieħhom bħala għorba u barranin (ara: Salm 105, 12). L-awtur sagru jaqra l-karattru nomadiku ta' dawn il-ġenerazzjonijiet bħala prova li huma sellmu mill-bogħod il-wegħdiet magħmula lilhom. Qisu jrid jgħid li huma li diġà tlaqqmu fil-wegħdiet ta' Alla, mexjin 'il quddiem b'tama bis- saħħa tal-fidi. Mexjin lejn dak li Alla jwiegħed: pajjiż aħjar, jiġifieri, dak tas-sema. Isiru għalhekk eżempju ta' dawk 32 $ L-ARr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2013 kollha li jixxennqu għall-wirt fl-eternità mwiegħed minn Alla. Eżempju ħaj għall-qarrejja ta' din l-ittra li, huma wkoll, jitlaqqmu fl-istqarrija ta' 13, 14: 'Għax aħna hawnhekk ma ghandniex belt li tibqa' għal dejjem, iżda qegħdin infittxu dak li għad trid tiġi'. Fil-vrus 17-19 l-awtur sagru jfakkar fil-fidi ta' Abraham murija fit-talba għas-sagrifiċċju ta' Iżakk: 'Kienet il-fidi li ġagħlet lil Abraham joffri 'l Iżakk meta Alla ġarrbu; u kien se joffri lil ibnu l-waħdieni sewwasew dak li kien ħa l-wegħdiet, hu li Alla kien qallu: KMinn Iżakk int għad ikollok nisel., Huwa fehem li Alla kellu s-setgħa saħansitra li jqajjem mill-mewt; u, fis-sens ta' tixbiha, ħadu tabilħaqq lura mill-mewt'. Hija l-istorja li l-aktar li turi l-qawwa tal-fidi tal-Patrijarka Abraham: Alla jitlob is- sagrifiċċju ta' Iżakk biex iġarrab lil Abraham; Abraham juri l-fidi tiegħu. Il-fidi li hija mlaqqma fit-tama; tama li sawret il- qalb ta' Abraham li huwa u sejjer b'Iżakk, baqa' jemmen li Alla ma kellux jitradih. Il-messaġġ hawnhekk huwa qawwi għal kull min jaqra dawn il-vrus li huma mlaqqma fil-vrus introduttiv: 'Il-fidi hija pedament tal-ħwejjeġ li għandna nittamaw, hija l-prova tal-ħwejjeġ li ma narawx'. Iżakk, Ġakobb u Ġużeppi L-awtur sagru jagħlaq din il-parti billi jsemmi l-fidi ta' Iżakk, Ġakobb u Ġużeppi, nisel Abraham. 'Kien ukoll permezz tal-fidi li Iżakk bierek 'il Ġakobb u 'l Għesaw dwar dawk il-ħwejjeġ li kellhom jiġu'. Iżakk ibierek 'il Ġakobb u'l Għesaw (ara: Ġen 27, 27-40) 'dwar dawk il-ħwejjeġ li kellhom jiġu'. M'għandna l-ebda allużjoni għal dak li kien inqala' bejn l-aħwa: dak li huwa importanti għall- awtur sagru huwa l-futur tal-wegħdiet, frott il-fidi ta' Iżakk. Ftit qabel mewtu hu jbierek lil uliedu, iħares lejn il-futur, b'tama mlaqqma fil- fidi tiegħu. 'Permezz tal-fidi Ġakobb, hu u jmut, bierek lil kull wieħed minn ulied Ġużeppi u ta qima lil Alla, waqt li tbaxxa fuq tarf il-bastun li kellu'. Ir-rakkont Bibliku tal-Ġenesi rigward Ġakobb ma jagħmilx insistenza fuq il-fidi tiegħu. Probabbilment l-awtur sagru għandu f'moħħu l-Ktieb tal-Għerf 10, 10, fejn Ġakobb jiġi deskritt bħala bniedem ġust. Hu forsi proprju għalhekk li Ġakobb jitqiegħed fil-litanija tal-eroj tal-fidi: fid-dawl tal-istqarrija ta' Ħabakkuk, il-bniedem ġust igħix bis- saħħa tal-fidi tiegħul Mela anke l-Patrijarka Ġakobb li jbierek lil ulied Ġużeppi, Efrajm u Manassi (ara: Ġen 47, 29), ftit qabel mewtu (Ġen 48, 8-22), huwa hu jitbaxxa fuq it-tarf tal-bastun tiegħu u jagħti qima lil Alla bħala sinjal tal-fidi tiegħu. L-aħħar eroj tal-fidi li jissemma f'din il-parti huwa Ġużeppi: 'Permezz tal-fidi Ġużeppi, fl-aħħar ta' ħajtu, tkellem fuq il-ħruġ tal-Iżraelin mill-Eġittu u qalilhom x'kellhom jagħmlu b'għadmu'. Ġużeppi jitkellem fuq il-mewt tiegħu f'Ġen 50, 24-25. Li Ġużeppi jitkellem mill-Eżodu tal-Lhud huwa sinjal għall-awtur sagru li kellu l-fidi: il-fidi li Alla, bil-qawwa tal-fedeltà tiegħu lejn il-wegħdiet, kellu tabilħaqq jifdi lil Israel mill-Eġittu. Hekk seta' jagħti l-istruzzjonijiet ta' x'kellu jsir minn għadmu. Dawn huma kollha eżempji tal-missirijiet li kienu laqqmu ħajjithom fil-fidi: fidi li fetħet l-orizzont għar- realtajiet tal-futur, realtajiet li huma ma setgħux jaraw b'għajnejhom: Abraham ittama li Alla jipprovdi sagrifiċċju flok ibnu; Izakk bierek lil uliedu u ħabbar dak li kellu jseħħ, jiġifieri li Ġakobb kellu jkun ikbar minn Għesaw, ħuh tewmi; Ġakobb bierek lil Efrajm u Manassi u ħabbar li tal- ewwel kellu jkun ikbar minn ħuh il-kbir; Ġużeppi ħabbar l-Eżodu u wera x-xewqa għal dak li kellu jsir bgħadmu. Missirijiet il-poplu jdawlu tabilħaqq il-ħajja tal-fidi, fidi li hija 'pedament tal-ħwejjeġ li għandna nittamaw, hija l-prova tal-ħwejjeġ li ma narawx. L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2013 $ 33