Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 il-Kappella ta' $ fil-inħrawil talMesita L-inħawi li llum jinsabu fit-truf tal-lokalità tal- Mosta kienu, fis-sekli mbiegħda, ippopolati minn numru ċkejken ta' nies li kienu jgħixu f'irħejjel li , llum ma baqa' xen minnhom — kultant lanqas l-istess isem tagħhom. F'din il-kitba ser nitkellem biss fuq irħajjel wieħed patikulari li għandu konnessjoni ma' Sant'Andrija, u dan għax kien hemm kappella ċkejkna ddedikata lill-qaddis li kienet ilha teżisiti għallinqas minn żmien il- Medju Evu. Din il-kappella kienet tinsab f'dik iż-żona li antikament kienet magħrufa bħala Ħal Dimekk jew Ħal Dmigħ. Raħal Dimekk jew Dmigħ Dan l-irħajjal kien viċin Ħal Pessa għax fil-lista tad-Dejma tal-1419- 20 jitniżżlu flimkien. Hemm indikazzjoni li Rachal Dumeh jew Dumag jew Dimech, ġie abbandunat matul il-perjodu bejn l-1420 u l-1425 għax ma baqax jikkontribwixxi rġiel iżjed għall- milizzja lokali, magħrufa bħala d-dejma, u n-nies li kienu jgħixu hemm jidher li marru joqogħdu fl-irħula l-oħra tal-viċin.' Naturalment kull raġel li kien miżżewweġ jew jgħix mal-familja tiegħu, ħa lil qrabatu miegħu u hekk ir-raħal tbattal. Dan ir-raħal, anki jekk battal, baqa' jissemma' fl-atti notarili. Ngħidu aħna n-Nutar Graciano Vassallo f'dokumenti notarili tat-8 u t-13 ta' Ottubru 1488 isemmi contrata fir-rahal dumag u jerġa' jindikah bħala rachal dumeh meta jsemmi contrata fl-14 ta' Diċembru1530.2 F'dan l-aħħar dokument tissemma' l-għalqa tal-Qares (tal cares) post li għadu marbut sal-lum mal- kappella ta' Sant' Andrija, appunta magħrufa bħala 'tal-Qares'. Madwar nofs is-seklu sbatax Ġan Franġisk Abela jgħid li minn dan ir-raħal ma kien baqa' xejn wieqaf ħlief ismu Madankollu, jidher li anki jekk il-kappella medjevali kienet ġiet abbandunata, u probabbli ġġarfet, din ma baqgħetx hekk għal dejjem. Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 Il-Kappella ta' Sant'Andrija Tant hu hekk li jidher ċar li l-kappella ddedikata lil Sant' Andirja reġgħet inbniet fis-seklu sbatax. Mons Pietro Dusina kien semmiha fil-viżta tiegħu imma dak iż-żmien kienet tagħmel mat-territorju tal-Mellieħa.5 Dik indikata minn Dusina kienet tmur lura għas-seklu ħmistax $ Kollox jindika li l-kappella reġgħet inbniet fl-1657 u din id-data tinsab imnaqqxa fuq il-blata tal- bieb ewlieni tal-kappella li hemm illum. Il-kwadru titulari hu dak ta' Sant' Andrija u ġie mpitter minn Filippo Dingli. Din. il-kappella kienet issir fiha l-festa tal- qaddis fit-30 ta' Novembru u kienet tiġi ċċelebrata bil- kant tal-għasar u l-quddiesa kantata. Użanza marbuta ma' din il-festa kienet dik li jitqassam il-lewż u ġellewż lil dawk preżenti waqt il- funzjoni Kurżità marbuta ma' din il-kappella hi li bħalha eżatt tinsab kappella oħra fil-limiti taż-Żurrieq. Din hi wkoll iddedikata lil Sant'Andrija u t-tnejn huma magħrufin bħala 'Ta' Berniġa'. Storja li tmur lura ħafna fis-snin tirrakkonta li hemm żewġ kappelli bħal xulxin daqstant 'il bogħod minn xulxin għar- raġuni li darba, raġel għani miż-Żurrieq jismu Indri Soċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D.1880 ll Bonnici u magħruf bħala 'Berniġa', u li kien dilettant kbir taż-żwiemel, ħarab bih iż-żiemel li kien riekeb. Dan Bonnici ma rnexxilux iwaqqaf dan l-annimal sfrattat u għamel wegħda ma' Sant' Andrija li jekk joħroġ minn dil-biċċa b'wiċċ il-ġid jibni żewġ kappelli, waħda fil-post minn fejn telaq u l-oħra fil-post fejn ikun wasal, u jiddedikahom lill-qaddis ta' ismu. Jidher li ż-żiemel għejja u waqaf il-Mosta u hemm, dan Berniġa, tella' l-kappella li kien wiegħed $ Il-kappella tal-Mosta kienet baqgħet tintuża għan-nies tal-inħawi meta lejn it-tieni parti tas-seklu għoxrin Mons. Antonio Buhagiar kien iqaddes fiha u jsir talb ieħor u hekk in-nies taż-żona baqgħu magħquda fl-imkien Din il-kappella ġratilha ħafna ħsara strutturali kaġun li kienet tinsab f'żona minfejn kienu jgħaddu ħafna trakkijiet mgħobbija u tqal u li waqt li jgħaddu minn ħdejha kienu jriegħduha. Kompliet titgħarraq meta tela' bini ġdid madwarha u bix-xogħol tat-trinek li sar fis-snin tmenin tas-seklu l-ieħor tfaċċaw ukoll konsenturi li rriduċew din il-kappella f'binja perikoluża. Sar ċintorin tal-ħadid biex il-bini ma jaqax. Viċin tal-kappella nbena ċentru pastorali biex iservi din iż-żona pastorali li ngħatat l-isem ta' Żona Sant' Andrija. Aktar tard, bil-ħidma konġunta bejn il-Kunsill Lokali tal-Mosta u l-Gvern ta' Malta, sar ir-restawr meħtieġ taħt il-Perit Norbert Gatt. ċjetà Sant'Andrija - Villa Lija A.D. 1880 tlesta fil-bidu tas-snin elfejn u hekk il-kappella reġgħet issaħħet u ġiet salvata mill-qerda. Illum il-Kappella ta' Sant' Andirja tintuża f'okkażjonijiet partikulari imma ma tinfetaħx kuljum. Hi miżmuma tajjeb ħafna u mżejna minn ġewwa b'mod sempliċi u adattat. L-arkitettura ma fiha xejn straordinarju u l-unika laqtgħa ta' rilevanza hu is-saqaf mibni nofs tond. Il-bqija tal-ħitan huma lixxi u neqsin minn kull forma ta' disinn għajr għal kurdun madwar il-kappella kollha fuq nett, fejn il-ħitan jiltaqgħu mas-saqaf. Hemm ukoll prospettiva x'aktarx elaborata bi skultura Rinaxximentali li turi żewġ puttini fin-naħa t'isfel tal-prospettiva filwaqt li fuq ix-xellug u l-lemin tal-kwadru titulari hemm disinn forma ta' speċi ta' spirall ta' weraq. Dan il-lavur fil-ġebla mhux ta' xi preġju speċjali. Hemm naturalment l-artal maġġur li għandu żewġ skannelli u b'tabernaklu kwadru sempliċi. Għalkemm il-Kappella ta' Sant'Andrija hi waħda minn ħafna li kienu u għadhom jinstabu fil-kampanja Maltija (għalkemm illum ħafna minnhom spiċċaw miblugħha mill-iżvilupp), nistgħu ngħidu li fis-sempliċità tagħha xorta hemm il-preġju tal-arkitettura tal-vernakular — jiġifieri dak il-bini tal-lokal li jirrifletti s-sempliċità tal-popolin. Kappelli bħal din huma wirt li għandu jkun protett u kkultivat għax, wara kollox, anki dan il-bini juri l-għeruq tal-poplu tagħna u l-Fidi Nisranija li ħadna b'wirt minn dawk li ġew qabilna u li bnew dawn il-kappelli biex jimmanifestaw dak li kienu jgħożżu u jemmnu fih. 1 S. Fiorini, 'Il-Mosta u l-inħawi ta' madwar fiż-Żmien tan-Nofs', G. Cassar (ed), Ex Annalibus Muste (Malta, 2005), 62-3. $ Ara G. Cassar u J.G.M. Borg, Il-Mosta, l-Mostin u r-Rotunda Tagħhom Matul iż-Żminijiet (Malta, 2006), Kapitlu 7. $ Fiorini, 91; T. Terribile, 'Il-Knisja ta' Sant' Andrija', Soċjetà Filarmonika Nicolà Isouard — Mosta, Festa Santa Marija 2002 (Malta, 2002), 181. $ P, Buhagiar, 'Il-Kappella ta' Sant' Andrija', Soċjetà Filarmonika Nicold Isouard — Mosta, Festa Santa Marija 2003 (Malta, 2003), 262. M.A, Spiteri, 'Il-Kappella ta' Sant'Andrija salvata mill-qerda', Il-Kunsill Tiegħek — Leħen il-Kunsill tal-Mosta, 15 (Malta, 2001), 14.