Patri Fidiel u prietka tal-1813 f'ġieħ San Publiju J ekk tfittex il-manuskritt 386 tal-Arkivju tal-Katidral tal-Imdina (AKM) għandek issib erba' prietki bil-Malti, ilkoll ta' tmiem is-seklu tmintax. Huma miktubin b'mod pulit fuq folji ta' daqs ftit iżgħar minn AS. Magħhom hemm seba' prietki oħrajn bit-Taljan mill-istess id fuq folji ikbar. L-ismijiet tal-prietki huma kollha bit-Taljan u kollha jisimhom ''Discorso'', għajr l-iqsar waħda li hi 'Discorsetto'; f'waħda minnhom jagħmel referenza diretta li dak li qed jgħid huwa diskors, jiġifieri taħdita.' Il-prietki bil-Malti huma dwar ġrajjiet diversi fosthom fuq il-kwaranturi (erbgħin siegħa ta' devozzjoni) li għamlu l-baħħara qabel ma siefru fl-1791 u prietka tal-Milied tal-1797. Fl-1969 kien deher tagħrif żgħir dwar dawn l-erba' prietki.2 Fl-2006 l-prietka fuq il-baħħara ġiet traskritta' u xi tliet snin qabel dehret ippubblikata bl-ortografija moderna minħabba s-siwi ekstralingwistiku tagħha $ Għadilli m'hemmx l-isem ta' min kitibhom, fit-tmiem tal-prietka tal-Milied hemm imniżżel li kienet ikkupjata mill-Kanonku 'Tonna' ta' Birkirkara. Evidenzi interni fil-fatt juruna li kienu kkupjati. Ngħidu aħna, hemm bosta kelmiet ikkupjati ħażin fosthom f. 5 taħlu (taħslu), f. 8 Imseicha (imsejkna), f. 15 micghu (miegħu), f. 23 ununri (unuri) u f. 24 bniem (bniedem). F'żewġ prietki bit-Taljan jidher il-kunjom ''Stivala' miktub fil-qiegħ imma ma jgħinniex naslu għalih $ Prietki tal-istess awtur f'żewġ arkivji Meta kont qed infittex fil-kollezzjoni privata tat-tabib Ġużċ Galea, fost il- prietki tas-seklu dsatax l-ewwel tlieta u għoxrin prietki nnumerati ntisġu bejn l-1808 u l-1823 u huma lkoll mill-istess id għajr il-ħmistax-il waħda. Kollha huma bit-Taljan għajr ħamsa minnhom li huma bil-Malti u mill-kalligrafija jaqblu għal kollox ma' dawk tal-Imdina. Il-prietki fl-arkivju privat jikkumplimentaw dawk tal-Imdina u mill- manuskritti misjuba nafu żgur li l-predikatur ipprietka bejn l-1791 u l-1823. Għad illi fl-ebda prietka m'hemm indikat isem min nisiġhom, fil-bidu tagħhom u fi tmiemhom hemm imniżżlin dati u mkejjen preċiżi ta' meta u fejn saru ħafna minnhom. Ma kinitx ħaġa faċli nsib min kien il-predikatur. Biex insir naf isem il-predikatur fittixt f'wieħed mill-volumi tal-Conti tal-Arkivju Parrokkjali tal-Isla u b'xorti tajba sibt li fis-27 ta' Ottubru 1791 'il terzo Panegirico fatto dal P. Fidele Capuccino''2 Din hija l-istess data ta' meta sar id-''Discorso per li Naviganti' li huwa l-eqdem paniġierku bil-Malti li waslilna tal-predikatur kabuċċin Patri Fidiel (c.1762-1824). Li Patri Fidiel huwa l-awtur tal-prietki tal-Imdina u tal-kollezzjoni tat- tabib Galea nerġgħu nikkonfermawh mir-riċerka tal-istoriku Patri Franġisku Azzopardi. Wara li nħasset theżżiża tal-art fit-2 ta' Marzu 1810, P. Fidiel kien ġie msejjaħ biex jipprietka fit-tieni ġurnata tat-tridu waqt l-Espożizzjoni Solenni tal-Ewkaristija fil-Knisja ta' S. Filippu, l-Isla. Iktar tard, fit-3 ta' Lulju 1810 reġa' pprietka fl-istess Knisja fit-tielet jum tat-tridu li kien sar f'ġieħ il-Madonna ta' Monte Allegro..0 Patri Fidiel kien predikatur magħruf u mfittex ħafna. Dan jistgħu jixhduh xi prietki li waslulna minħabba li jittrattaw avvenimenti importanti u uniċi bħal, ngħidu aħna, meta ngħataw ħmistax-il jum indulġenza mill-Papa Piju VII fl- 1817 u meta nġiebet relikwa ta' San Pawl f'Luliu tal-1818. Ġraji a importanti meta Patri Fidiel ipprietka hija meta l-istatwa ta' San Publiju ddaħħlet għall- ewwel darba fil-knisja parrokkjali tal-Furjana fl-1813. ħarġa LXXXV 2013 Min kien Patri Fidiel7 Sal-lum Patri Fidiel ftitli xejn inkiteb tagħrif dwaru'2u l-aktar li jissemma huwa għal żewġ kurunelli li kkompona, Duodecima tal-Immakulata Kunċizzjoni' u Kurunella tal-Ispirtu s-Santu't li baqgħu jitkantaw għal għadd ta' snin. Il- manuskritttad-Duodecima jinsab fil-kollezzjoni tal-familja Bonavita. Fl-1822 Patri Fidiel kiteb ukoll poeżija satirika u bilingwi b'versi jalternaw bit-Taljan u bil-Malti lill-Abbati Luigi Rigord, Latinista li għex fi żmienu. '$ Nafu li Patri Fidiel kien predikatur magħruf u mfittex ħafna hekk li pprietka fil-biċċa l-kbira tal-parroċċi f'Malta u Għawdex. Ngħidu aħna, prietka tal-Milied li ġġib is-sena 17977 jidher li saret erba' darbiet b'kollox: fl-1797 ixxandret Ħaż-Żabbar, San Pawl il-Belt u Ħal Qormi, u fl-1800 xxandret iż-Żejtun.1$ Ir-Rev. Leopoldo Fiteni fil-Giornale Cattolico jistqarr illi Patri Fidiel kien iħabbatha mal-aqwa predikaturi ta' żmienu u jgħid li l-poplu kien imur bi ħġaru biex jisimgħu jipprietka.' Dun Francesco Caruana Dingli saħansitra jasal biex iqabblu mal-Ġiżwita Taljan Paolo Segneri għall-ħila tiegħu fl-ippritkar 0 Aktarx li kien mill-Belt kif hemm imniżżel f'kitba taħt ritratt tiegħu/' għalkemm f'manuskritt hemm nota li kien mill-Isla 7 Patri Fidiel kien lettur tat-teoloġija u l-Isqof Mattei kien għażlu Eżaminatur tal-Kleru. Bejn l-1818 u l-1821 kien kustodju tal-Kabuċċini.' Giovanni Azopardi fil-Giornale tiegħu jsemmi li fi żmien l-imblokk, il- mexxejja Franċiżi kienu bagħtu lil Patri Fidiel 'cappuccino molto amato, e rispettato da tutti gli abitanti di Malta' jkellem lill-kapijiet tal-Maltin biex jistħarreġ il-kawża tar-rivoluzzjoni u jsir jaf xi jridu l-Maltin mill-Franċiżi 26 Patri Fidiel aċċetta li jmur imma l-Maltin żammew iebes, ħasbuh traditur, arrestawh u l-mexxejja tagħhom żammewh għal xi żmien fl-'ufficcio dei giurati', l-Imdina biex ma jibqax jiġi mgħajjar. L-istoriku Ġan Anton Vassallo jsemmi wkoll li Patri Fidiel kien wieħed minn erba' medjaturi Maltin li marru jiltaqgħu mal-Maltin fis-7 ta' Settembru 1798.7 Hawn għandna xhieda importanti li Patri Fidiel kien irrispettat u miġjub saħansitra mill-ħakkiem barrani hekk li rah 'medjatur'. Dan juri li kien magħruf ħafna. Uħud mill-prietki li jinsabu fil-kollezzjoni privata tat-tabib Galea kienu xxandru l-Furjana u ħafna drabi l-predikatur jirreferi għall-kunvent tal-Furjana bħala 'nostro Convento' $$ xhieda oħra li kien Kabuċċin tal-Furjana. Patri Fidiel miet fl-istess kunvent fid-29 ta' Ġunju 1824 ta' 62 sena. Bis-saħħa tal-għadd imdaqqas ta' prietki li waslulna ta' Patri Fidiel, nistgħu ngħidu li kien wieħed mill-Maltin eruditi bikrin għax kiteb testi ta' proża sħaħ bil-Malti. Il-prietka fuq l-istatwa ta' San Publiju' Din il-prietka hija l-eqdem waħda mill-ħames prietki bil-Malti li jinsabu fil- kollezzjoni li ħalla t-tabib Ġużċ Galea. Għandha importanza kbira għax tagħtina tagħrif storiku ġdid fuq l-istatwa ta' San Publiju. Bis-saħħa ta' din il-prietka nafu l-jum u s-sena eżatti ta' meta l-istatwa ta' San Publiju ddaħħlet fil-knisja u mnejn inġiebet. Għal bosta snin kien hemm id-dubji uħafna qagħdu fuq ix-xhieda tan-nies li għexu dak iż-żmien bla ma taw tagħrif preċiż. Patri Fidiel xandarha dakinhar li l-istatwa ta' San Publiju ddaħħlet għall-ewwel darba fil-knisja tal-Furjana $' Kien il-Ħadd 17 ta' Jannar 1813 u aktarx li saret filgħaxija għax jgħid ''Hekk stħajjiltni Ilejla…' Jiftaħ il-prietka billi jistaqsi żewġ mistoqsijiet rettoriċi lil San Publiju. Jgħid li għal dan l-avveniment il-miġemgħa Furjaniża ħolqot atmosfera ta' ferħ kbir. Għal darbtejn jistqarr li ra l-istatwa tinġieb mill-Belt. Il-predikatur jgħid li għal bosta drabi ra l-istatwa ta' San Pawl tiddaħħal f'dik il-knisja imma qatt ma ra dak il-hena fil-miġemgħa daqs dakinhar li nġiebet l-istatwa ta' San Publiju. Lejn tmiem il-prietka Patri Fidiel jagħmel appell lill-poplu tal-Furjana biex ikun ġeneruż u jagħti ftit 'elemożina' għax l-istatwa għadha ''mhix totalment mifdija'. Jagħlaq il-prietka b'talba lil San Publiju. Fil-prietka nistgħu naraw għadd ta' xejriet interessanti tal-Malti $ L-aktar ħaġa li tolqotlek għajnejk minnufih hija l-użu tal-forma 'Furjana'. Din hija l-eqdem għamla bil-Malti ta' dan il-lokal li nstabet miktuba s'issa. Fil-prietka tidher erba' darbiet b'kollox: f. 1r 'o gimiġa tal Furiana', 'geua il Furiana', f. 1v 'U ġalec ifraħ o Furiana bedina il migia' u f. 2r 'o Populu tal Furiana'. Hawn għandna xhieda miktuba li l-forma li tingħad fit-taħdit ilha mill-inqas mitejn sena. Patri Fidiel f'din il-ġrajja unika ħass li għandu dejjem juża l-għamla Maltija 'Furjana' minflok dik barranija 'Floriana'. L-ortografija li tintuża fil-prietka hija mibnija fuq dik Taljana, bħal fil-kelmiet maduarec (madwarek), isciorta (ix-xorta), famiglia (familja). Interessanti li meta jkollna l-għanqud tal-konsonanti ''qs' juża l-grafema mil-Latin x: daxtant (daqstant), daxchem (daqskemm). Il-kopista kiteb kif kien jisma' għax, ngħidu aħna, il-konsonanti mleħħnin tat-tarf jiktibhom imniffsin. Eż. ninsap (ninsab), calp (qalb), culħat(kulħadd). Hekk ukoll jiktebil-konsonanti mleħħnin li jaħbtu ma' waħda mniffsa bħal tipca (tibqa') u pħalma (bħalma). ħarġa LXXXV 2013 Fil-prietka ninnotaw li jikteb fonemi li ma jitlissnux fil-Malti tal-lum, xhieda li dak iż-żmien kienu għadhom jinstemgħu. L-'għ' jiktibha bil-grafema ġ bħal inġit (ingħid), tiġac (tiegħek) u ġuda (għuda). Il-fonema /h/ jiktibha bil-grafema ħ: iggibuħa (iġġibuha), deħret u ħena, imma ġieli jħalliha barra: iscduli (jixhduli) u ġanda (għandha). Dawn iż-żewġ eżempji juru li setgħet bdiet tintilef, Jekk nagħtu daqqa t' għajn lejn il-lessiku fil-prietka, għandna nintebħu bil- kotra ta' kliem ta' nisel Rumanz. Ngħidu aħna, insibu nomi bħal condizioni u consolazioni u verbi bħal tissollennizzalu, tifformalu, irracmandalhom u niffrastorna. Fi prietka ta' mitejn sena ilu nistennew li nsibu kliem li hu qadim waqt li kliem ieħor kellu għamla differenti milli għandu llum. Fost il-lessiku arkajk insibu hemm meta jirreferi għan-niket, niscieġlu (nixxiegħlu) li tfisser nifirħu u nispiedili tfisser nispiċċa. Mil-lessiku li bidel surtu nsibu drabietli llum tingħad 'drabi' jew 'darbiet', u n-nomi divrenzja u ġmiegħa li llum aktarx jingħadu l-forom 'differenza' u 'ġemgħa'. Jagħti l-forom twal tal-pronomi dimostrattivi bħal edauna u edina għal 'dawna' u 'dina', u l-avverb immela għal 'mela'. Insibu l-frażi mit-Taljan qualsivoglia li ma daħlitx fil-Malti. Fil-prietka nsibu espressjonijiet mill-isbaħ li juruna li Patri Fidiel kien predikatur tajjeb. Fosthom hemm ''ikun dana arbulat quddiem għajnejna' u 'b' għajn ħanina ħarist lejna'. Juża l-espressjoni 'iġġibuha f'lokha' meta jgħid li l-istatwa ta' San Publiju ser titqiegħed f'postha. Jagħti wkoll il-frażi fil-batal fis-sentenza ''dana l-ferħ jirnexxi fil-batal' li tfisser għalxejn. Illum għadha tingħad fit-tieni kmandament ''la ssemmix l-isem t'Alla fil-batal ' xhieda li bija għamla miruta.$ Jintużaw xi kalki maglubin b'mod dirett mit-Taljan bħal in cumpannia ta (s in compagnia di) li fit-taħdit aktar tingħad 'flimkien ma''u l-avverb allura li fis-sentenza 'x'divrenzja nilmaħ bejn is-sentimenti li dehru fikom allura milli jidhru Ilejla' għandu t-tifsira Taljana ta' 'dak iż-żmien'. Tul il-prietka hemm l-użu tal-asindeto bħal fis-sentenza ''Ill-ferħ, il-hena, id-daqq, il-konsolazzjoni'. 1- Arkivju tal-Katidral tal-Imdina LAKMI, Ms. 386, f. 11v. J.J. Camilleri, 'Eku mis-Seklu Tmintax: Prietki tas-Snin 1791-1815', Il-Polz, 11 (Settembru 1969) 18-19. 3: Olvin Vella, L-Għejun tal-Istorja tal-Ilsien Malti, teżi tal-M.A. (l-Università ta' Malta, 2006) 222-30. 20v u 34v. Inroddħajr lis-Sinjura Marguerite Herrera, bint it-tabib Galea, li tatni aċċess għall- kollezzjoni privata. 8: Għal-listasħiħa tal-prietki f'dawn iż-żewġ arkivji ,ara Reno Fenech, Prietki Qodma bil-Malti, teżi tal-M.A. (l-Università ta' Malta, 2009) 238-44. Arkivju Parrokkjali tal-Isla, CF2.13, p. 263. Franġisk Azzopardi, Padre Fedele da Valletta, OFM Cap: 1762c-1824— Predikatur, Letterat u Poeta (Malta, 1987) 7. 12 Ngħidu aħna, Robert Mifsud Bonnici fid-Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali (Malta, 1960) 208 jagħti tagħrifa żgħira ħafna dwaru. 13 Oliver Friggieri, Il-Ktieb tal-Poeżija Maltija, 1 (Valletta: Klabb Kotba Maltin, 1987) 54-55. 14 Ġużċ Cassar Pullicino, Il-Kitba bil-Malti sal-1870 (Pietà: PIN, 2001) Ill-12. 18 Il-fatt li Patri Fidiel kien jipprietka f'għadd ta' postijiet nistgħu nikkonfermawh ukoll bil-prietka bit-Taljan Predica Per il Ringraziamento della Peste. Nota fit- tmiem tgħid li saret f'seba' parroċċi: 'Fatta in Birchircara — l'esord. ħarġa LXXXV 2013 Azzopardi 7 nota 24, għad illi l-awtur jgħid li bi mniżżla 'bi żball. Hekk jgħid fil-prietki nnumerati 5, 8 u 10 li lkoll xandarhom il-Furjana. It-traskrizzjoni tagħha dehret f'Fenech, 'Il-Prietki Bikrin: Għajn ewlenija għall- istorja tal-Malti,' Il-Malri, LXXXII (2011) 64-67. Ara Friggieri, Żewġ Artisti fil-Furjana: Vincenzo Dimech u Vincenzo Bugeja (Furjana: Kunsill Lokali Floriana, 1997) 15-17. Il-prietka hi nnumerata 6 u tinsab fil-kollezzjoni privata tat-tabib Ġużċ Galea. Għal stħarriġ lingwistiku aktar fil-fond tal-Malti li nsibu fil-prietki ta' Patri Fidiel ara Fenech, Prietki Qodma bil-Malti 244-57. L-eqdem referenza tinsab fl-ewwel katekiżmu bil-Malti 'La tahhlef b'isem AM fil batal'. Ara Franciscu Wzzino, Tagħlim Nisrani (Ruma: Generoso Salomoni, 1752) 49.