Kull parroċċa għandha. l-knisja ewlenija tagħha. Meta ssir parroċċa ġdida, jekk ma jkunx hemm post fejn jistgħu jiltaqgħu l-insara għat- talbu għas-sagrifiċċju tal-Quddiesa, l-ewwel biċċa xogħol tal-kappillan tkun dik li jibni knisja. Qabel ma Ħal Lija saret parroċċa l-antenati tagħna kienu jiltaqgħu fil-knisja ta' Sant'Andrija, li għada wieqfa sa Ilum. Meta saret parroċċa fis-6 ta' Frar 1594, l-Isqof iddeċieda li l-ewwel kappillan, Dun Mario Grech, fit-18 ta' Frar tal-istess sena, jieħu l-pussess f'dik tas-Salvatur. Din il-knisja ma kenitx fil-qalba tar-raħal, iżda kienet akbar minn dik ta' Sant'Andrija. IL-KNISJA TITKABBAR Dak iż-żmien fiż-Żejtun kienet qed titkabbar il-knisja ta' San Girgor. Din il-ħaġa għoġbot lin-nies ta' Ħal Lija, u wara ftit snin għamlu bħalhom. Il-Knisja tas-Salvatur kabbruha u saret id-doppju li kienet qabel, jekk mhux iżjed. Bħal taż- Żejtun, bnewlha wkoll koppla, li kienet l-ewwel waħda f'Malta li kellha erba' twieqi, li minnhom kien jidħol id-dawl għall-knisja kollha. Dan ix-xogħol sar sas-sena 1612. Fis-seklu sbatax ħafna parroċċi raw li l-knisja tagħhom saret ċkejkna. Iżda dehrilhom li ma kienx jaqbel li jkabbru l-knejjes żgħar li kellhom, iżda kien aħjar li jibnu waħda ġdida. Hekk ġara' f'Ħ'Attard, il- Mosta, Ħal Tarxien, Ħaż-Żebbuġ, Ħal Qormi u Ħal Balzan. Dak iż- żmien fil-Belt il-Ġdida, Valletta, kienet qed timbena l-knisja tal- Ġiżwiti, eżempju kif kellhom jimbnew il-knejjes ta' dak iż-żmien, forma ta' Salib latin. Biex tagħqad, fil-11 ta' Jannar 1693 sar terremot u għamel ħsara kbira, l-iżjed fil-Kattidral antik tal- Imdina. Dan ma setax jissewwa, iżda kellu jimbena mill-ġdid minn Lorenzo Gafa'. TIMBENA KNIISJA ĠDIDA Dak iż-żmien f'Ħal Lija kien jgħix l-arkitett Giovanni Barbara, li m twieled fiż-17 ta' Frar 1642 u kien laħaq Capomastru tal- Kavallieri ta' — San Ġwann. Il-Kappillan ta' dak iż-żmien, Dun Anton Camilleri u l-qassisin ta' Ħal Lija, bdew jaraw il-knejjes il-ġodda qed jimbnew, forma ta' salib latin, u li kollha kien fihom il- kor, minn fejn setgħu ikantaw u jassistu għall-funzjonijiet. Kellmu lill-arkitett Ġanni Barbara u wrewh li xtaqu jibnu knisja ġdida. Wara li fil-21 ta' Ottubru 1693 għamlu talba lill-isqof, inxtrat għalqa bil-prezz ta' 200 skud minn għand Ġakbu Galea, li kienet fil-qalba tar-raħal. Il- kuntratt sar fis-sitta ta' Novembru 1693, Il-ġbir għall-knisja beda fl-1 ta' April 1694 u dam sejjer tal- 1709. L-ewwel ġebla tqiegħdet fil-20 ta' Mejju 1694 mill-Isqof ta' Malta D. Cocco Palmieri u damet timbena sitt snin biss. Dan għaliex f'dak iż- żmien f'Ħal Lija kien hawn ħafna ħaddiema fil-ġebel: u ħafna minnhom taw xogħol b'xejn, kif għamel ukoll l-istess arkitett Ġanni Barbara, li barra milli kien prokuratur tal-knisja l-ġdida, ma ħa xejn għat-taħbit tiegħu. Fl-istess żmien li kienu tilgħin il- ħitan, il-kappillan ħaseb biex iqabbad lil min jaħdem l-iskultura. Dan ix-xogħol sar fl-1696 fil- kapitelli, sena wara fit-twieqi u fl- 1700 fil-koppla. B'hekk il-knisja setgħet tiġi mbierka f'Lulju 1702, ftit qabel il-festa. Fl-1702 inxtrat biċċa art oħra wara l-knisja sabiex. timbena fiha s-sagristija. L-ispiża tal-bini tal-knisja laħqet is- somma ta' elf disa mija u tnejn u disgħin skud, li dak iż-żmien kienet somma mhux ħażin. Wara aktar minn 300 sena l-knisja Ilum għandha bżonn ta' xi restawr, xogħol li issa ilu sejjer għal xi snin. Huwa dmir tagħna lkoll li nsaħħu dak li ħadmu għalih missirijietna u ngħadduha lil ta' warajna, sabiex dawn jistgħu jinġabru jitolbu fiha u jħossuhom kburin li qiegħdin f'waħda mill-isbaħ knejjes ta' Malta. Zammit, Rafel Bonnici Cali', IL-KNISJA PAROKKJALI TA' ĦAL LIJA, Storja — Arkitettura — Pittura, 1982