Taħdita li saret fil-Laqgħa tal-Għaqda tal-Malti (Università) fir-R.M.U.U. Club fl-24 ta' April, 1940. minn: A. CREMONA TAĦDITA li kont għamilt fl-Università tagħkom f'laqgħa tal-membri tas Malta Ħistorical and Scientific Societv'' fit- 22 ta' Frar ta' l-1922. jiena kont tkellimt fuq biċċa mill-Folklore malti .-jiġifieri fuq il-Folklorċ jew twemmin, drawwiet u super- stizzjonijiet fil-Gżejjer ta' Malta Ave it-Temp u l-Biedja fejn b'xebh bejn xi gwiel inaltin dwar it- temp. u dwar il-biedja, u dawk ti hemm f'xi pajjiżi ta' l-Fiwropa qrib lejna. kont urejt ir-rabta kbira li hemm hejm dawk u dawn, rabta li turi r-rifsiet li ħafla fil-moħħ u fir-ruħ tal-poplu. malti r-riġel taċ-Ċivilizzaz- zjoni ewropea li mill-bidu taż-Żminijiet tan-Nofs sa għeluq is- Seklu Tmintax ħakmet fuqna. b'riħet il-kurrent ta' nies ġodda ewropej li tħalltu magħna. b'riħet ir-rabtiet sħaħ ta' kummerċ tal-baħar, tas-sengħa u ta' l-arti bejn l-artijiet ta' dawn in-nies u l-Gżejjer ta' Malta. rabtiet li baqgħu ħaj'in sal-lum, saħansitra qalb in-nies tar-raba', l-inqas li setgħet fost il-popolazzjoni tittie- sef minn drawwiet barranija u l-iktar li setgħet iżżomm safi l-wirt ta' kull drawwa jew superstizzjoni ewlenija. B'dana. f'kel- ma waħda, ridt nuri l. għalkemm l-art ta'-Malta setgħet fi żmi- nijiet ta' qabel l-Istorja tagħmel sehem max-xtaita ta' l-art ta' l-Affrika ta' Fuq, u n-nies li għammru f'dawn il-Gżejjer baqgħu jżommu d-drawwiet il-qodma ta' l-iktar ġens bikri u jitkellmu bil-2sien qadim H l-iktar li joqrob mal-fergħa semitika li magħha jagħmel l-Għarbi d'alettali mis-Surija sa tarf il-Mogħreb, fil- poplu malti. kellha, maż-żminijiet taħt il-qawwa taċ-ċiviltà me- . diterranea. fis-sensiela ta' taqlih ta' ġrajjiet ta' saltna wara l-oħra li ħakmu l-Gżejjer, tiġri. bħal fin-nazz'onijiet l-oħra qraba, dik . il-bidla tad-demm u moħħ li bis-saħħa tagħha l-lum' ir-razza maltija ħadet bixra għaliha li tagħżilha minn dik ta' l-ewwel nisel u saħansitra min-nisel tal-Tisien li titkellem bih. Tili l-Maltin jitkellmu hi Isien li hu ta' nisel wieħed ma' tal-Għarbi fil-waqt illi l-Folklore tiegħu huwa, tista' tgħid, kollu kemm hu ewropew, hi waħda mill- ħwejjeġ ili fuqha stagħġeb il-magħruf Professur Savce meta sama' u qara t-taħdita tiegħi fuq il-Folklore malti dwar it- Temp n l-Biedja u staqsieni jekk dana kienx imħabba li l-Maltin ħaqgħu Tmsara'—ħĦija ħaġa li rima tistax tiċħadha illi r-Reliġjon kienet waħda mir-raġunijiet qawwija li dejjem għażlet l-Ilsien semitiku-malti minn dak tal- Għarbi fl-Affrika ta' Fuq li ħa x-xejra tal-progress Mawmettan fil-waqt li l-Malti fil-perijodu Riżantin kien laħaq ħa. u baqa' jieħu, l-ewwel, ix-xejra tad-druwwiet tal-Knisja Sirijuka, u mbagħad tal- Latina bil-liturġija skond il-kalendarju Ġużjan, u mbagħad, Gregorjan. Jien f'dik it-taħdita, bħalma għidtilkom, kont messejt fuq biċċa waħda mill-Polklore mal tti, jiġifieri fuq il-għamla ewropea tal-qwiel tat-Temp u Bied'a bid-drawwiet u super stizzjonijiet li ntgħaġnu fil-moħħ u fir-ruħ tal-poplu Malti—u b'hekk jien waq- qajt dak li Patri Magri kien qal fil-kotba ta' Ħrejjef Missirijietna u f'dawk ta' X'Jgħid il-Malti jew l-Għerf bla miktub tal-Maltin, illi, jiġifieri 'dawn il-qwiel huma ta nisel Feniċju u li flimkien ma' l-Ilsien malti huma fdal ta' żminijiet l-aktar bikrija. F'dik it-taħdita jien kont għażilt l-iktar żewġ ħwejjeġ li jagħmlu mill- għerf u sengħa bikrijin tal-bniedem. li huma dawk tas-sema, il- baħar u l-art, biex nuri kemm, sa minn Żminijiet ewlenin ta' l-Istorja, u l-iktar miż-Żminijiet tan-Nofs, kienet qawwija dik ir-rabta li kellna ma-nies ta' l-artijiet ta' bejn ix-xtut tal-Medi- terran tan-naħa ta' l-Ewropa u dawk ta' l-Affrika ta' Fuq għal dawk li huma Lsien u Drawwiet, rabta li hija l-ħolqa li tgħaqqad fil-poplu malti l-element Semitiku ma' l-Arjan. Il-hkum, iżda, irrid immiss iżjed fil-wisa' fuq biċċa oħra mill- Folklore Malti li hifa wkoll imsensla, mhux le mal-Metereoloġija u Biedja biss, mhux le ma' qwiel iew proverbi biss, iżda ma' kollha kemm hi l-fraseoloġija Maltija 3i l-lam tagħmel mal-Lsien Malti kif nitkellmuh. Fuq hekk nistgħu ngħidu li l-Folklore malti u l-Lsien malti huma ħaġa waħda, jiġifieri ma tistax tagħ- żel il-wieħed mill-ieħor. Fi ftit kliem mhux il-Folklore li hu msensel mal-DLsien malti. imma il-Lsien malti li hu marbut mal- Folkore. Il-Lsien malti mingħajr id-daqqiet ta' pinzell tal-ħżuż tal-Folklore fuq il-fond tiegħu ma jista' qatt jissawwar fi kwadru ; sħiħ li l-lum jissejjaħ il-Lsien malti. Mingħajr il-Folklore, jiġi- fieri mingħajr il-frażi, hi xinhi, li nsibuha mnaqqxa fuq il-fond tat-taħdit malti f'ħalq il-poplu, dik il-frażi li biha 'itfisser il- ħsieb, id-drawwiet it-twemmin n s-superstizzjonijiet, il-Lsien malti jintafa' lura għal millinqas elfejn sena u minnu ma jifdalx ħlief l-iskeletru tal-kelma, l-iktar tal-verb b'tifsira waħda jew tnem—li ma tfissirx ħlief il-ħsieh ewlieni fiżiku nieqes minn idejjiet astratti, li tfisser l-oġġett ta' dik il-ħabta u l-ebda ieħor ta' barra minn żmienha—għalhekk il-Lsien jibqa' battal mit- terminoloġija. ideoloġika, teknika u xjentifika li nħolqot mal- progress mill-ewwel Żminijiet tan-Nofs sal-lum. F'l-Malti, il-kelma qadima fejn dik tal-lum nistgħu nxeb- bhuha mal-għamura tat-tiżjin tal-persuna f'qabar ta' żmien il- Feniċi ma' l-oġġetti tal-twa;etta tal-lun. Il-Lsien Malti, kif fissiri fit-taħdita. li semmiejt, nistgħu nqisuh bħala kapitlu ċkejken tal-Lġien semitiku mitkellem mis- Suri;a sa tarf l-Affrika ta' Fuq, kif il-Gżejjer ta' Malta fil-Baħar Medi terran nistgħu nqisuhom bħala l-fdal ta' l-Art tal-Mogħreb ta' qabel i żminijiet ta' l-Istorja. Iżda sew il-Lsien Malti kemm in-nisel tal-poplu Malti mill-ewwel żminijiet storiċi 'l- hawn, kif jixhdu d-drawwiet tiegħu u s-sura mżewqa ta' lsienu, ħadu xeħta għaliha magħġuna mill-id ta' ġrajjiet li għaddew minn fuq il- gżejjer ta' Malta, u b'hekk fil-pop:u malti saret ma' tul eluf ta' snin, u l-iktar fl-aħħar elf sena. bidla mill-qiegħ jew fl-arblu tar- razza li ddakkar 1minn fergħat ta' razez fil-qrib u razez oħra ewropej, sew. fil-ħajja ekonomika, pulitka u morali, kemm ukoll fit-tifsir tal-ħsibijiet ħi bis-self ta' kliem ġdid. il-moħħ tal- poplu sawwar fi frażijiet ġodda mibnijin fuq sintassi ta' ilsna ewropej, fil-waqt li żamm ruħu marbut mal-morfoloġija ta' Jusienu u mu' xi idjotisini qodma tal-Lsien Malti. B'din is-sura ġdida, il-Lsien Malti jista' jitqies bħala Lsien għalih, ilsien li fih jorbot is-sensiela ta' be'n iż-żewġ Lsna kbar : is-Semitiku—ta' fergħa Għarbija—u l-Arjan—ta' fergħa Neo- Latina jew Romanza, F'dan it-tiswir tal-Lsien Malti għandu, kif sa nfisser iżjed bir-reqqa, sehem kbir il-Folklore jew il-Għert popolari bid-drawwiet u superstizzjonijiet tiegħu li minn elf sena 'l hawn daħlu fost il-poplu u bihom iddakkar il-Lsien Malti. Fuq ix-xeħta taljana ta' xi frażijiet maltin kien kiteb il- Professur Salvu Castaldi fil-kte'jeb tiegħu ''Maltesismi e Frasi Toscane.'' Iżda x-xebh li wera Castaldi bejn il-frażi maltija u dik taljana jew toskana hija fuq dak ta' ħsieb u mhux ta' ħsieb u kliem. flimkien. Ili titkellem fuq ir-rabta tal-Lsien mal-Folklore kulħadd jaf li mhix ħaġa li tista' tgħidha f'taħdita ta' siegħa.u lanqas ta' jum sħiħ. Mill-muterjal li ġbart fuq hekk nislet għalhekk xi ħwejjeġ 'l-hawn u 'l binn u nurihom fil-gosor, u 'l quddiem nit- tama li f'xi laqgħat oħra nkun nista' fuq hekk nissokta nkellim- kom fil-wisa'. Ix-xebh ta' frażijiet maltin ma 'dawk ta' Llsna Ewropej b'riħet ir-rabta ta' drawwiet u superstizzjonijiet ġodda fil-Gżej- jer tagħna jibda minn żmien in-Normanni u jibqa' sejjer b'kollox għal madwar UU sena ma' tul is-saltniet ta' l-Aragoniżi u l-Kas- tiljani u f'ħin wieħed żm'en il-Viċerejjiet ta' Sqallija li magħha kellna x'naqsmu iżjed fil-qrib fil-ħajja ekonomika, amministra- tiva u soċjali meta ti żmien wieħed il-Lsien Anglu-Sassoni ta' l-Ingilterra beda jitħallat bit-terminoloġija franċiża u wara żmien ma' dik tal-Lutin. Minn żmien l-Ordui sal-lum insibu li l-Lsien Malti ħa sura iżjed imżewqa, u fib żdied xi kliem tekniku tall-pavigazzjon, snużja', sajd, kaċċa, u dan l-aħħar ta' inġinirija u sports, moda, eċċ., jiġirer' kliem franċiż, spanjol u ingliż, u 'l-bawn u 'l- binn ukoll xi kliem għarbi tal-Kosta. ta' Barberija li daħal ġdid ma' rsiera għarab u bil-kummerċ max-xtajtiet ta' dik. l-art sal-bidu tas-Seklu Dsatax. Biex nimxu ma' dak li jrodd il-Lsien Malti tal-lum skond il-ġrajjiet li għadda minnhom nibdew, għalhekk l-ewwelnett, um:pu xi frażijiet sqallin i fihom, barra mill-ħsieb, insibu li jaq- blu wkoll xi kliem. Dannueci u lu villanu dlloggiu c manċiuri franċi—Taw lill- bidwi ighummar u jiekol frank. Ma comu lu Be vidia ca sgarra- rantt—iżda kit ir-re ra li qegħdin jiżarraw. Hija kienet tħares Jejh soda soda. Firniċia 'n lesta—Firniżija fir-ras. Pi dui voti si Pha sedpulata—Skapulaha għal darbtejn. E ci dissi chigru e tunnu—U qallu ċar u tond. Ha addunatu di la to' su- perbid—Induna bis-suppervja tiegħek. Basta perċ chi come t'al- lesti mi lu porti subbitu—Iżda basta 'li malli tlestih iġġibuli malajr. Faciti contu ca' un muniti vistu—Agħme, kont l-ma rajtnix, San Pietru era curiu- sitert—San Pietru kien kurżitujr. Ixxoxxa imnieħru, Dui monaċi Capucċċini jienu caminannu a fari la cireu—Żewġ pat:i'iet Kabuċċini kienu sejrin biex jagħmlu ċ- ċirka. Neignusi—Inġinjużi. Ficiru di modu e maniera. ehi..— Ġħamiu mod u maniera li… Pi cumminazioni lu nzirtaw nt'o sonnt— Kumbinazzjoni nzertali, B'nagħsu. Kellu jmur banda, Mparissi Ca s'affruntava—Taparsi rrifronta ruħu. S'allianavanu cu li carti —Kienu jaljenaw ruħhom bil-karti (tal-logħob). mit— in-nies sutta tiegħi. 97 el miseru pi piantuni davunti— Qagħdu pjantun quddiemu. Cu mi lu dissi, signali chi mi tu putia diri—Min qalli sinjal Hi-sata' jgħid. L'hai fattu a mia— Għanilthieli. Na gitrnuta mentri si. ċusliiniuvant—Ġurnata waħda fil-waqt li kienu jikkustinjaw. Allocu d'inzirtari lu gutta.. — Minflok mu nzertaw il-qattusa… Lu cavaċldu sarrunazzaj— iż-żiemel irmazza. Ho m'cappatu nu cosu—Inkappujt ħaġa. Ngħaddu issa għal dawk il-frużijiet fl-Isqalli li magħhom il- Malti jaqbel fil-hsieb biss, Insemmi xi ftit minnhom : 'Un. po' jiri la me' palora € la tua mn'arreri—Ma, tistux traġġa' l-kelma tiegħi u tiegħek lura. La Peppina s'sietta Fuċelieddu di lq suli—Peppinu toqgħod għal għajn ix-xemx. (Un ei sentid manċn iq Mlisca—mMa kontx tisma' dubbiena. E dda' ce'era frutti fora lempu—U kien hemm frottijiet barra minn żmienhom. Farda ehe fuċemt—Ara. x'nagħmlu. L'dviti u vidiri vui—Għandek tarali inti. Lu re di li piatti si nni passoi, ma di la tavola noi—Is-sultan dik tal-platti ħallieha tgħaddi (li l-klieb ġarrewlu l-platti) imma tal-mejda 2e. Un. jornu 'nta di l-autri— Ġurnata fost l-oħrajn. Doppu menz'wra li riuzzu era bont—Wara nofs siegħa l-Prinċep għadda għat-tajjeb. Vulistiou vidiri a ddu Fusiddu—Trid taru lil-dan Fusiddu. — Facemu na. cosa— Nagħmlu ħaġa. Iddu cerca di jiri 'n-suċehetta iddu—Dak qiegħed ifittex di 'daħħal fix-xkora lil-dak. Ddiu la inunna bonu—Alla jibgħatha tajbi. Lu nemieu sta di cudiri U NON cadiri—U. sgħadu be su jaqa' u ma jaqax, Mill-frażijiet sqallu nistgħu mmorru wkoll fuq il-frażijiet taljani fejn insibu wkoll li hemm xi xebh bejn dawn u l-Malti. Barra minn dawk imsemmijin minn Salvatore Castaldi fil- Maltesismi c Frasi Toscane, insibu oħrajn sew fit-Taljan ta' bejn l-aħħar ta' l-1200 u l-bidu tal-1300 kif ukoll fit-Taljan tal-lum. Vost il-frażijiet taljani li jaqblu mal-Malti nistgħu nsemmu dawn: Arbitriv della seta—Arbitlu tal-ħarir (Taljan ta' l-1600). Hawnhekk il- kelma arbitrio (bl-Isqaili. arbitriu) tfisser makna, għodod, strn- ment, Ma jidhirx li l-lum baqgħet ħajia fit-Taljan. Il-pune era attoscato—Il-ħobż kien intuskat (Nuovi Squarċi ili eloguenza, 1843.) ; Mit-Taljan. tas-Seklu Tlittax. (MalispinD) nisilti dawn. is- sentenzi : ' Il-kelma tenere skond nota fil-ktieb tfisser, tenere resistenza, resistere— mbagħad in-nies ta' Fiesole meta raw li ma jistgħux iżommu iżjed. Skond nota tal-ktieb il-verb passarsi fit- 'Taljan hawnhekk għandu t-tifsira ta' contentarsi, sopportare. In-nota tkompli tgħid li dan il-verb jużawh ħafna l-Franċiżi u iktarx meħud minnhom, għalkemin ż-editur jidhirlu li hu mnis- sel mill-partiċipju passus tal-Latin patior.—U n-nisa kienu min- għajr tiżjin, igħaddu. il-kbar fosthom, b'għonnella. Mit-Toskan insemmi xi frażijiet meħudin minn Fuċini: Me lo faccio a piedi come avevo ideato—Nagħmilha, bil-mixi kif kont għamilt il-ħsieb. …Tira gir Una gran fugata alle corde come viene viene—U beda jagħti u jdoqq kif ġie ġis. Balbet- tando come se le parole gli si annodassero giti per la gola, ruppe prima il-silenzio—Itemtem bħalli kieku telgħetlu għoqda fi grież- mu. kiser l-ewwel wieħed is-skiet. Se arriva all alba, bisogna dire che la robustezza della sua fibra sia capace di far miracoli—Jekk iwassal sas-sebħ, (jiġifieri jekk jibqa' ħaj sas-sebħ), trid għid illi l-qawwa, eċċ. Il-għanjiet Maltin popolari huma iktarx ottonari kif ukoll insibuhom fin-Naplitan u fl-Isqalli. Kif nuruw minn xi frażijiet u kliem Sqalli, xi kliem Malti, għalkemm fil-għamla hu ta' nisel semitiku. aħna ħadnieh mill-Isqalli, fosthom il-kelma. ''maktur', madccaturi, tnieqa''. nacd. u oħrajn. Qabel ma nagħlaq dan ix-xebh, biex inwettaq ix-xebh tal- frażijiet Maltin ma' xi, oħrajn f'isna neo-latini, sa nsemmi xi drawwiet maltin bil-frażijiet tagħhom ukoll li jmissu ma' l-aqwa ġra'jiet li jagħmlu mill-ħajja tal-bniedem u li jaqblu wkoll ma' dawk l-oħra ta' artijiet ewropej fil-qrib fosthom ta' Sqallija u l-Italja; jiġifieri drawwiet tat-twelid, taż-żwieġ u tal-mewt. Fid-drawwiet ta' qabel iż-żwieġ insibu li hemm rabta f'bosta ħwe'jeġ. Fi Sqallija x-xbejba tagħmel wegħdi u: noveni lil -San Rafel Arkanġlu jew lil San Ġwann jew it-trediċina ta' Sant' Antnin; f'Malta dawn iktarx isiru jil Santa Rita. Xi ismijiet ta' ħwejjeġ li jingħataw fid-dota lill-għarusa fi Sqallija, bħal dawk ii nsibu fil-kitba taż-żwieġ ta' bejn l-1200 u l-1700, jaqblu ma' l-ismijiet ta' xi ħwe'jeġ f'Malta. għallinqas dawk li bqajna nafu bihom: sal-bidu ta' dan is-seklu, Insemmu xi ftit minnhom : Mantigghiu con. gtarnizione—mantilja bil-gwarnizzjon; fatdali :—-ardal; tovagli—tvalii; indiana (novd)—indjama; posati d'ar- jento—pożati; sehiarina—xkavina. Fost dawn ta' min isemmi din il-lista meħuda minn kitba taż-żwieġ kelma b'kelma : U Mataraecin, duo de fustagno plena lana, traversum, unum de Tustaqno plena pluma… cum listis sericis; cultram unam albam, sitta qudttor, dublettam uni, Hobalios tres'' li bil-Malti tfisser dan: ''Mtieraħ, tnejn tal-fustan mimlijin bis-suf, ta' ver- si waħda. mimlijin bir-rix… bil-listi tal-ħarir… kutra waħda bajda. erba' staten, dublett, tliet tvalji. ' Il-Latin ta' din il-kitba — ma 'agħmilx għajb Jil dak li nsibu miktub f'testmenti u kitbiet oħra taż-żwieġ li saru hawn Malta f'dawk iż-żminijiet, Fuq il-ġhież jew dota, il-ftehim minn qabel. ''Ptehim u ġlied bil-quddiem ' jingħad fostna. Bħal fi Sqallija, hawn Malta, kif ukoll Għawdex f'x: rħula kien, u iktarx għadu, isir daqsxejn ta' trattament bil-ħelu u r-rożolin. Bejn il-missier u l-omm tal- għarajjes isir il-ftehim għal meta jsir iż-żwieġ. jew kif igħidu ''hiex 'ieħdu ż-żmien '. Iċ-ċurkett iew ħatem, l-iktar f'Għawdex, jingħata miżl-għarajjes bħala sinjal ta' wegħda ta' żwieġ fl-ewwel inedija ta' qabel iż-żwieġ. Sew fi Sqallija kemm f'Malta ssir ukoll xi stedina lil-qraba u ħbieb tal-għarajjes. Din tissejjaħ ir- ''Rabta''. Fost ir-rigali li l-għnra'jes jagħtu lil xulxin ma' tul l-ewwel ġranet ta' imħabba huma mkatar bi qlub u bl-ewwel ittri ta' l-isem u l-kunjom irrakkmati. Jiġi li fi Sqallija (Palermu) lil xi għarns jistaqsuh: H accusi quannu nni hi manciamu sti eunfetti fil-waqt li f'Malta. billi fl-irħula dak in-nhar tat-tieġ issir il-mejda u iktarx jittiekel ir-ross fil-forn, jiġi li l-għarus jis- taqsuh : U ħekk meta sa nikluha dik iċ-ċappa ross 7 f'xi bnadijiet oħra ta' Sqallija u pajjiżi ta' Nofs in-Nhar ta' l-Ewropa lill-għarajjes huma u għaddejjin għad-dar wara, t-tieġ it-tfal jixħtu'hom ċiċri u lewż, Il-qraba u ħbieb jixħtulhom ħelu u qamħ. Appendice. paġ. 785, paragrafu 13.) l-għaraj'es kienu jxerrdu fuqhom ix-xgħir u l-flus, u sa ftit żimien ilu f'xi rħula, il-qamħ n l-lewż. Tl-lum għad hawn id- drawwa li l-mistednin u l-qraba jixħtulhom ir-ross bħala xewqa ta' riżq. Din id-drawwa hija mxerrda wkoll fost ħafna ġnus ta' l-Ewropa, fosthom fl-Ingilterra. Il-libsa. tal-għarusa kienet tkum tal-luua, tila tal-ħajt tad- deheb jew fidda, drapp li għadu magħruf b'dak l-isem sal-lum. Abela jsemmi wkoll li fost l-oġġetti li kienu jinġarru x'ħin l-għa- rajjes ikunu sejrin il-knis'a għat-tieġ kien ikun hemm ftira, b'żewġ figurini tal-għarus u l-għarnsa fuqhom; din il-ftira kienet tissejjaħ qarċilla, dik li l-lum wieħed jista' jsejħilha eċedding- cake. Il-ħarġa hija waħda mid-drawwiet ta' wara t-tieġ: dik li l-għarus għandu, wara ż-żwieġ, jieħu l-għarusa f'xi festa kbira. li hi iktarx l-Imnar'a. Fi SqalDija fil-kitba taż-żwieġ dan kien ikun ukoll wieħed mill-pattijiet. li jiġifieri ma' tul is-sena l-għa- rus jieħu l-għarusa għal xi festa. Issa ngħaddu għat-twelid. Il-qabla fis-Seklu Sbatax fi Sqal- lija kellha l-isem ta' suora, F'Malta għandha l-isem ta' majjistra, til-waqt li tissejjaħ ukoll kummari li taqbel sewwa sew ma' dik ta' cummari fi Sqallija u comare fl-Ital'a. Is-Santu Kruċ, hekk kien xi żmien ilu jissejaħ l-Alabet li jitgħallmuh t-tfal għand in-nuna. Il-qawl tnisse: mill-kelmiet Santa Cruċi ta' santa bix-xbieha ta' salib b'alfabet madwaru fit- tieni faċċata ta' ktejjeb ta' xi 8 faċċati li kien jitqiegħed fit-tin- jiet tal-fisqija tat-tarbija biex tħarisha minn kull deni. Biex lit- tarbija. jħarsuha mill-għan kienu, u għadhom sal-lum, bħal fi Sqallija, idendlulha qrun ċkejken, idejn tal-qroll u labtu. Jekk it- tarbija tittewweb, ommha tagħmlifha. bis-saba' salib fuq fommha biex it-tarbija. ma tiblax xi ruħ ħażina, Jekk it-tarbija tagħtas tgħidilha : Ġestil Meta tifel jaqa' ngħidu : Qabad fenek, kelmiet li jaqblu mal-kelmiet sqallin : Pigghiċ 'u cunighieddu. Kliem it- trabi huwa iktarx magħmul minn sillabi mtemiin b'konsonanti tax-xoffa, u tal-gerżuma qatt; b'konsonanti dentali meta t-tarbija tkun tellgħet is-snien: Bumbu, barbar, abba, bobba, bambu, pappa, mimmi, ninni u mbagħad nkoll vavu, tetu, tuttu, żiżi. Bħal dawn huma l-ismijiet imqassra vezzeġġativi, bħal: Menu. Nenu, Fefu, Leli, Leli, Fifi, Ġoġà. li joħorġu minn proċess fono- loġiku li 'l quddiem bi ħsiebni nfisser aktar fil-wisa' meta jkolli għalfejn nikteb fuq xi prinċipji ta. fonetika Maltija. Dawn i'l- kelmiet huma mfasslin fuq dawk ta' ilsna oħra Ewropej, l-iktar Sqallin n Toskani u dan l-aħħar Ingliżi, Għal dawk li huma drawwiet fil-Mewt. u kliem u qwiel msenslin magħhom, nistgħu nsemmu xi ftit. li huma dawn : Il-musmar il-ġdid jaqla' l-qadim. Dan il-qawl għandu rabta mas-superstizzjoni li hemm fi Sqalliża li fil-Viatku t-tfal huma ta' aħbar ħażina għex jidhrilhom illi Uil-ehiodo piccolo', kif dlonk tisma' min igħid, ''possa edeciare il-grosso''. Iżda sew fi Sqallija kemm f'Malta, it-tfal. malli jinstama' jdoqq għal Vjatku, huma, l-ewwel nies li jitilqu jiġru biex jilħqu fanal tal-Vjatku. Fuq il-mewt hemm: ukoll imsensel il-ħsieb ta' dan il-qawl: Il-għada li titrabba fiha. il-kefen biss ineħħiha li 'aqbel ma' l-Is- qalli: Lu viziu di la fascia la savanu lu leva, Il-kelma tebut, għalkemm għarbija naħseb li ħadnieha mill- Isqalli tabbiutu fil-waqt ukoll 2i l-Isqallin għandhom il-kelma vara mit-Taljan bara bit-tifsira ta' bradella ta' l-istatwi. Il-kelma vara daħlet ukoll fil-Malti u ħadet it-tifsira ta' statwa f'purċissjoni. milli jidher mill-istatwa ta' Santa Rożaliża f'Paliermu, imsejħa bl-isem ta' vara, billi l-istatwa tintrafa' fuq bradella fil-baxx fuq l-idejn flok fuq l-ispallejn. Il-kelmiet Maltin: Mur tmellaħt li għandhom mill-espres- sjoni l-oħra iżjed: moderna tal-lum: Mur għall-gass ġejja mid- drawwa qadima li missirijietna kienu, milli jidher, imellħu l-iġsma ta' xi mejtin bis-salnitru biex ma jitherrewx, Ta' din id-drawwa jidher li għad fada: xi ħjiel ta' fdal f'dik l-oħra li fuq iż-żaqq minfuħa ta' kadavru jitqiegħed platt bil-melħ li. kif jaħ- sbu, inaqqas in-nefħa li hifa sinjal ta' therrija. drawwa li darba qrajt tinsab ukoll f'xi raħal ta' Cumberland. TIli d-drawwiet tal-vistu kienu u għadhom ukoll jimxu, jekk mhux f'koħox. iżda f'ħafna ħwejjeġ, ma' dawk tal- pajjiżi ta' l-Ewropa, u l-iktar ma' ta' Sqallija u l-Italja, hija ħaġa li ma tistax tiċħadha. TIli d-drawwa. tal-vistu ħadnieha minn Sqalli;a turih il-kelma vistu stess u l-oħra ta' vistuż, Iġġib il- vistu. taqbel ma' l-oħra: portari visitu, tilbes l-iswed. Tl-kelmiet vistu, vistuż tnisslu mill-għada illi wara l-mewt in-nies tad-dar iżuruhom il-ġirien u l-ħbieb biex jagħtuhom l-għomor, Bi traslat jew metafora l-kelma visti qagħdet ukoll għal-libsa sewda u vistuż għal min jilbisha. — Lu mortu £ cu li morti; nunsi nni parva cchiu jgħid l-Isqal- li fil-waqt li l-Malti tgħallem igħid ukoll: Il-mejjet mal-mejiet, u dan jurina kemm f'dil-ħaġa., kif ukoll fi drawwiet oħra, il-Lsien Malti ssellef qwiel u ntgħaġen bi ħsibijiet fuq dak ta' l-ilsna fk f ukoll dawn l-aħħar mitt-sena u fuqhom, fuq xi draw- iet Ingliżi. , Qabel ma nagħlaq din it-taħdita nislet xi ftit qwiel Maltin minu ta' Vassalli GWotli, Aforismi u Proverbi Maltesi) u nqab- ilhom 1a' oħrajn ta' Hsna barranm. iktar ma tikber aktar litgħallem—Nivendo s'impara, Il- imżir jekk taqtagħlu denbu dejjem ħanżir jibqa —Tagli la coda al cane e rimane. Kul għal qalbek u imxi għal għajn in-nies —Mangiare a modo suo vestire a mo' degli altri. Dan jixbah il- qawl Għarbi li jgħid: Kol ma jarda ħaterak wa albas ma jogħġeb unnas, (Vassalli, Motti, Aforismi, eċċ. p. 52) Min jiddawwar ma jilkaqr—Ehi tardi arriva male alloggia. Aħjar ħarba minn karba. Il-Għarbi igħid : Alħariba nosf elmarġla; (Vassalli, Motti Sforismi eċċ. p.) u l-Ingliż: Prevention is better than ceure, Xi proverbi Ewropej dwar it-Tempijiet, l-Istaġuni, eċċ., jaqblu wkoll fil-Malti, fosthom dawn : Jekk il-qamar ta' Settem- bru jimla bix-rlokk. jagħmel rlok; seba' xhur tas-sena, li jixbah ll-dan : TAT luna settembrina sette lune se le inchina'', b mill- banda l-oħra jaqbel ukoll ma' l-Isqalli: La luni di Setteminu cuverna sei luni. Fix-xahar ta' Frar (qrib il-ħarifa), jinkixfu l-agħwar, li jaqbel (għalkemm mhux sewwa sew) mat-Taljan : TA primavera vengon tutte se magagne', BRaff sħab bi rjus, ragħad u beraq stenna li jaqbel ma': Arja a fette, lampi a saette'. Sema naqset il-fekruna, jew rita bilqliel jew riħ fortu- na, li għandu mill-ieħor: 'Aria a scalelli, acqua a pozzatelli'. Qabel fl-Milied ta bard u la ksieħ (jew la ġwieħ), li jaqbel ukoll ma'-dan l-ieħor: ''Avanti Natale ne freddo ne fame.'' Ma' dawn nistgħu nżidu mbagħad dawk il-qwiel l-oħra li f'ilsna oħra ewropej, fosthom fl-Ingliż, jaqblu wkoll sew mat- Talan u Sqalli, kemm ukol. mal-Malti u li ma ssibhomx bilġri fil-Għarbi. qwiel li juruna l-libsa ġdida sew fil-ħsieb kemm fil- frażjoloġia li biha l-Malti nkesa. sa mit-tbhexbix taż-Żminijiet tan-Nofs, Fost dawn fl-Ingliż insemmi: An ass must be tied ipħere the master ivifl have him, Bil-Malti ngħidu : Orbot il-ħmar fejn. igħidlek sidu. A bird im-tħe ħand is worth two in the bush, U bil-Malti: Aħjar. għasfur f'idek 'minn mija fl-ajru. romanzi. ki wiet u fri Dun għandu mill-qawl ji jingħad fil-pajjiżi taz-zona tan-Nofs, losthom fl-Ital- ja u fi Sqalija. u hawn Malta: Qabel il-ħġejjeġ la tbiddilx il-ħwejjeġ, jiġifieri F'Ġunju H jaqbel mad-drawwa ta' pajjiżi bi klima li taqbel ma' tagħha. Tell me with w homi go goest und L will tell gou what . thou doest, li jaqbel ma' tagħna li jgħid: Għidli ma' min tagħ- milha u ngħidlek: inin int u bhalu ugħidu wkoll: Ma' min rajtek xebbahtekli joqrob lejn dak fit-Taljan : Non s'uppaiano se non s'assomiglieno li jwieġeb ukol: ma' l-Ingliż: Birds of the same feather lock together. Min jobżoq għas-sema jiġi f'wiċċu li sew- wa sew joqgħod mal-Ingliż: iF'ho spiis against Heaven it falls on. his fuce.' ÀArfa' u sorr għal meta tiġi bżonn li nsibuh ukoll fl-Ingliż li jgħid : Lux thiugs bg, theg mag come to use, A Jaqbel imbagħad saħansitra mal-Latin il-qawż li jgħid: Il- migħmul tqisu tista', iżda le ssewwih li nsibuh fil-qawl ta' Sal- lustju : Praeterita repreħendi possunt: corrigi non possunt, Iżdu għalkemm la t-Temp u lanqas il-Biedja ma jaqblu ma' dawk tal-pajjiżi ta' Fuq, insibu li xi qwiel ta' dawn jaqb:u wkoll ma' tagħna u għalhekk ukoll ma' tal-pajjiżi Ewropej tan-Nofs. Fi Sqallija, kif ukoll f'Malta. għad hemm il-qawl li jgħid li jekk fil-Kandlora ma jberraqx u ma iriegħedx, ix-xitwa hija barra, iżda jekk iberruq jew iriegħed ix-xitwa għandha 40 ġur- nata oħra. Dan it-twemmin i jagħmel mat-temp ta' l-istaġun tax-xitwa u mad-dewniien tiegħu fil-pa/jiżi ta' l-Ewropa tan-Nofs insibub ukoll f'xi pajjiżi ta' l-Italja, Franza u Spanja, u għal- hekk, iktar u iktar f'Malta fejn il-qawl Sqalli magħmul minn strofa ta' ħumes versi twal f'Mażta tħassar u qsar b'mod li fil- fulq tal-poplu ma nisimgħux ħlief il-bidu ta' l-istrofa bl-aħħar kelmiet tat-tielet u r-rabu' vers. jiġifieri l-kelmiet : Primalora, Kannilora, xitwa fuora. Fl-Ingilterra nsibu wkoll xi ħjiel ta' dan il-qawl li jgħid il- maqlub ta' dak li jgħid fil-Malti : If Candlemas Daq be fair and bright, Winter will have another flight; But if Candlemas Dan bring elouds and rain, Winter is-gone and iwon't come again.