L-arċipriet Bartilmew Bezzina waqt it-tberik tal-bankijiet il-ġodda tal-i j it-12 ta' Lulju 1969. Dun Anġ baqa' għal dejjem grat lejn il-benefatturi li tant opri oħra li saru fl-Oratorju. Fl-1968 saret operazzjoni bl-użu ta' krejn fuq iz-zuntier tal-Oratorju biex jittellgħu l-istatwi ta' San Tarċisju u Santa Marija Goretti fin-niċeċ mal-faċċata tal-kappella. L-iskultur Mosti Ġanni Bonniċi ħadem dawn l-istatwi fil-ġebla Maltija. injam fil-kappella tal-Oratorju nhar ħallsu għal dan il-proġett u għal Qawmien u Ritmu Ġdid wara l-Gwerra Il-ħajja f'Malta fl-ewwel diċennji wara t-Tieni Gwerra Dinjija xejn ma kienet feliċi. Għalkemm kienu waqfu l-attakki mill-ajru u magħhom inqatgħu l-feruti, l-imwiet u t-tiġrif, imma pajjiżna kien għadu mifni b'għadd ta' problemi qodma u oħrajn ġodda. Ir- refuġjati Maltin kienu għadhom spalparjati; min baqa' fejn maru min iddeċieda li jirritorna fejn kien qabel il-gwerra. Dan kompla ġab taħlit soċjali li ġab fix-xejn sekli sħaħ ta' differenza bejn il-Maltin tal-ibliet u dawk tal-kampanja. Il-kultura u l-mentalità kollettiva u individwali nbidlet qatigħ u f'qasir żmien. Il-ħerba ta' tant bini mġarraf, in-nuqqas ta' xogħol fit-tarznari, popolazzjoni li bdiet tikber, l-emigrazzjoni tal-massa li bdiet tirranka għal-livell ta' eżodu u r-rankatura politika għall-futur ta' Malta integrata mar-Renju Unit jew inkella indipendenti u sovrana huma xi wħud mid-dilemmi l-kbar li kellha tħabbat wiċċha magħhom Malta min-nofs is-snin erbgħin sas-sittinijiet. Magħhom irridu nżidu t-taħbit tal-politiċi Maltin biex jiksbu l-fondi tal-Marshall Plan għar-rikostruzzjoni tal- pajjiż wara t-tifrik tal-gwerra, it-tibdiliet u l-kriżijiet kostituzzjonali u, evenentwalment, il-ġlieda politika-reliġjuża li faqqgħet bejn il-Partit Laburista u l-Knisja. Dan il-kuntest storiku huwa importanti biex wieħed jifhem ukoll l-isfond tat-tmexxija tal-Oratorju Qalb ta' Ġesti minn wara l-gwerra sas-snin sittin. F'dan il-kapitlu se nkunu qegħdin niffokaw l-aktar fuq it-tiswijiet fl-Oratorju li kellhom isiru minħabba l-gwerra, l-iżviluppi loġistiċi u operazzjonali li komplew isiru fih, il-bidliet fid-Diretturi tiegħu u l-qagħda fi ħdanu fi żmien l-hekk imsejjaħ 'tad-dnub il-mejjet. Dawn il-ġrajjiet huma mifruxa fuq medda ta' għoxrin sena, jiġifieri bejn l-1944 u l-1966. Bidliet fid-diretturi Dun Karm Sciberras li kien ilu Direttur tal-Oratorju mill-1922, kien issa laħaq arċipriet tal-Mosta. Ħa l-pussess ta' ragħaj parrokkjali fil-25 ta' Jannar 1943 u għaldaqstant kien f'dik is-sena li ġie avviċinat Dun Anton Muscat (1911-1999) biex jidħol hu minfloku bħala Direttur tal-Oratorju. Dun Salv Magro (1993) jgħid li 'Dun Karm baqa' jieħu ħsieb l-Oratorju sakemm ħa. riedni tal-parroċċa f'idejh'. 84 L-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta l-profil tiegħu f' Appendiċi D), qassis Mosti li kien diġà midħla ta' għadd ta' għaqdiet hemm bżonn ta' tiswijiet immedjati minħabba l-ħsarat li sofra. mit-tfigħ tal-bombi tal- ajru kif għad naraw aktar 'il quddiem f'dan l-istess kapitlu. Minbarra dan, Fi An issokta bl-operat normali tal-Oratorju, inkluż it-tagħlim tad-duttrina u l-ħajja fl-għaqdiet Oratorjani, partikularment il-bop scouts u l-Azzjoni Kattolika li reġgħu ħadu Fun taw l-isfrattu tal-gwerra. Huwa dam imexxi l-Oratorju għal xi erba snin, sakemm T a id-direzzjoni tal-Oratorju għaddiet f'idejn Dun Pawl Calleja (1909-1995). Ar po tiegħu f'Appendiċi E. Dun Pawl ġab fl-Oratorju l-abbozz ta' Santa Marija li ; jen sar minn Ċensu Apap wara li immedjatament wara l-gwerra kien sar it-tibdil Ta ep fuq l-istatwa oriġinali tas-Sartx li kienet saret fl-1868. Hawnhekk mhux se ni o a kontroversja jekk dan il-proġett kienx sewwa jew le. Hawn jinteressana biss kif u x'fatta l-abbozz tqiegħed fl-Oratorju fejn għadu sal-lum. Wara l-gwerra sar it-tibdil tal-istatwa titulari. Dun Pawl Calleja ried li l-abbozz life size (li ħadem Ċensu Apap) iġibuh fl-Oratorju. Kienu tefgħuh f'xi rokna f'waħda mill-kmamar tad- duttrina fejn imbagħad għamilna l-biljard. Meta mbagħad ġie Dun Anġ ħolom li jagħmel reading room fis-sagristija u ried li l-abbozz imur hemm. L-istatwa kienet tqila ħafna, imma ġarrejnieha għax konna gaj tajjeb. U rranġajnieha fuq pedistall. U hemm għadha sal-lum. Meta kellmuni dwar Dun Pawl Calleja, l-aktar l-old bovs anzjani, qaluli li għadhom jiftakruh 'jtella' s-suttana u jiġi magħna jilgħab il-futbol; konna nkunu xi NA nilagħbu fil-grawnd'. Oħrajn semmewli kemm kien iħaddan id-dixxiplina, tant li mhux l-ewwel darba li laqtu xi ħatfa mingħandu jew rawh jaħbat għal xi tifel imqareb, imqar għax ikun tkellem ma' sieħbu waqt xi purċissjonil Kien ukoll ipejjep ħafna, nervuż u ta ixxipli ira (Salvinu Muscat, 2015). wn iridu demmu wkoll il-kontribut siewi u twil li kompla. jagħti Dun Salv Sammut li baqa' jaqdi dmiru bħala Assistent Ekkleżjastiku tal-Ġuvintur Azzjoni Kattolika fl-Oratorju. Kien hu li reġa' fforma din l-għaqda wara l-gwerra u kabbar in- numru ta' membri fis-snin ta' wara. Dwar Sun Salv, Giovanni Demartino jgħid hekk, Niftakar ukoll lil Dun Salv Sammut, Ta' Kennier, li kellu oħtu sinjora tal-iskola. Taħt idejh l-Oratorju beda jieħu r-ruħ u billi dak iż-żmien ftit li xejn kien hawn postijiet ta' divertiment, l-Oratorju kien ikun dejjem imballat bi tfal u żgħażagħ ta' kull età. Anki Dun Anġ Camilleri stess kiteb dwar sehem Dun Salv Sammut fl-Oratorju, Lil Dun Salv, sa minn tfuliti, dejjem niftakru l-istess. u l-ġuvintur ħalli jara jsibx xi vokazzjoni… Dun Salv hu isem fuq xufftejn ta' ħafna, jew kif insibuha bl-Ingliż, 'a household name'. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 85 Induru lura għal Dun Pawl Calleja. F'dik l-istess ħabta meta kien qiegħed iservi ta' Direttur tal-Oratorju, Dun Pawl Calleja inħatar ukoll vigarju kurat tal-parroċċa tal- Mosta peress li l-Arċipriet Dun Karm Sciberras kien qiegħed isofri minn mard kiefer u minħabba f'hekk ma setax ikompli jmexxi l-parroċċa. L-aħħar snin ta' ħajtu, Dun Karm għaddihom irtirat f'daru bħala pazjent pupletiku sakemm waslitlu s-siegħa biex minn dan il-wied tad-dmugħ jemigra għall-ħajja ta' dejjem. Din is-siegħa ġrat nhar it- 23 ta' Mejju 1950 meta kien għad kellu 57 sena. Kien sarlu funeral kommoventi u, kif xieraq, kellu s-sehem ta' ħafna mit-tfal tal-Oratorju. Gregorv Caruana ta' 74 sena, għadu jiftakar tajjeb il-jum tal-funeral, Ħaduna fejn il-knisja ta' Sant Anton fejn kien joqgħod Dun Karm. Kienu poġġewh ġo tebut fil-kamra ta' barra u għadni qed inġibu quddiem għajnejja mejjet f'tebut miftuħ. Imbagħad inżilna korteo għall-knisja arċipretali. Konna mxejna t-tfal kollha tal-Oratorju fil-korteo dakinhar. In-nies bkietu lil Dun Karm għax kienet taf'li ta ħajtu għat-tfal u ż-żgħażagħ tal- Mosta. Hekk intemmet il-ħajja ta' dan il-pijunier tal-Oratorju fil-Mosta. 21 sena minn ħajtu qattagħhom bħala Direttur meta mexxa b'ħila u żelu l-kostruzzjoni ta' wieħed mill-akbar ċentri taż-żgħażagħ f'Malta. Fil-kappella tal-Oratorju nsibu żewġ tifkiriet f'ġieħu; l-ewwel, il-bust fuq kolonna maġenb il-bieb ta' barra u t-tieni, pittura minuri mal-ġenb lemini fuq il-bieb prinċipali. Kif kiteb tajjeb J.J. Camilleri fl-innu ddedikat għal dan il-bniedem kbir u saċerdot ħabrieki, Ma jnissux is-snin li jgħaddu Il-qalb it-tajba, l-irġulija 'lmin b'imġibtu kien ix-xempju tad-dħulija u l-qdusija. Il-lirika sħiħa tal-Innu f'ġieħ Dun Karm Sciberras tinsab f' Appendiċi Ċ. Minn naħa tiegħu, Dun Pawl Calleja baqa' jmexxi l-Oratorju għal kważi għaxar snin bejn l-1947 u l-1956 (Il-Mosta 113, 1985: 3), meta mbagħad daħal fix-xena Dun Anġ Camilleri (1930-2009) li baqa' jservi ta' Direttur għal 49 sena (1956-2005). Ara l-profil ta' Dun Anġ Camilleri f 'Appendiċi D. Grafika 8.1 telenka b'mod viżiv id-diversi saċerdoti li servew bħala diretturi tal-Oratorju mit-twaqqif tiegħu fl-1914 sas-sena 2016 meta qiegħda tiġi ppubblikata din ir-riċerka. It-tagħrif tad-diretturi li ġew wara Dun Anġ jingħata f'kapitlu 15. 84 L-Oratorju Qalb ta' Ġesti tal-Mosta l-profil tiegħu f' Appendiċi D), qassis Mosti li kien diġà midħla ta' għadd ta' għaqdiet hemm bżonn ta' tiswijiet immedjati minħabba l-ħsarat li sofra. mit-tfigħ tal-bombi tal- ajru kif għad naraw aktar 'il quddiem f'dan l-istess kapitlu. Minbarra dan, Fi An issokta bl-operat normali tal-Oratorju, inkluż it-tagħlim tad-duttrina u l-ħajja fl-għaqdiet Oratorjani, partikularment il-bop scouts u l-Azzjoni Kattolika li reġgħu ħadu Fun taw l-isfrattu tal-gwerra. Huwa dam imexxi l-Oratorju għal xi erba snin, sakemm T a id-direzzjoni tal-Oratorju għaddiet f'idejn Dun Pawl Calleja (1909-1995). Ar po tiegħu f'Appendiċi E. Dun Pawl ġab fl-Oratorju l-abbozz ta' Santa Marija li ; jen sar minn Ċensu Apap wara li immedjatament wara l-gwerra kien sar it-tibdil Ta ep fuq l-istatwa oriġinali tas-Sartx li kienet saret fl-1868. Hawnhekk mhux se ni o a kontroversja jekk dan il-proġett kienx sewwa jew le. Hawn jinteressana biss kif u x'fatta l-abbozz tqiegħed fl-Oratorju fejn għadu sal-lum. Wara l-gwerra sar it-tibdil tal-istatwa titulari. Dun Pawl Calleja ried li l-abbozz life size (li ħadem Ċensu Apap) iġibuh fl-Oratorju. Kienu tefgħuh f'xi rokna f'waħda mill-kmamar tad- duttrina fejn imbagħad għamilna l-biljard. Meta mbagħad ġie Dun Anġ ħolom li jagħmel reading room fis-sagristija u ried li l-abbozz imur hemm. L-istatwa kienet tqila ħafna, imma ġarrejnieha għax konna gaj tajjeb. U rranġajnieha fuq pedistall. U hemm għadha sal-lum. Meta kellmuni dwar Dun Pawl Calleja, l-aktar l-old bovs anzjani, qaluli li għadhom jiftakruh 'jtella' s-suttana u jiġi magħna jilgħab il-futbol; konna nkunu xi NA nilagħbu fil-grawnd'. Oħrajn semmewli kemm kien iħaddan id-dixxiplina, tant li mhux l-ewwel darba li laqtu xi ħatfa mingħandu jew rawh jaħbat għal xi tifel imqareb, imqar għax ikun tkellem ma' sieħbu waqt xi purċissjonil Kien ukoll ipejjep ħafna, nervuż u ta ixxipli ira (Salvinu Muscat, 2015). wn iridu demmu wkoll il-kontribut siewi u twil li kompla. jagħti Dun Salv Sammut li baqa' jaqdi dmiru bħala Assistent Ekkleżjastiku tal-Ġuvintur Azzjoni Kattolika fl-Oratorju. Kien hu li reġa' fforma din l-għaqda wara l-gwerra u kabbar in- numru ta' membri fis-snin ta' wara. Dwar Sun Salv, Giovanni Demartino jgħid hekk, Niftakar ukoll lil Dun Salv Sammut, Ta' Kennier, li kellu oħtu sinjora tal-iskola. Taħt idejh l-Oratorju beda jieħu r-ruħ u billi dak iż-żmien ftit li xejn kien hawn postijiet ta' divertiment, l-Oratorju kien ikun dejjem imballat bi tfal u żgħażagħ ta' kull età. Anki Dun Anġ Camilleri stess kiteb dwar sehem Dun Salv Sammut fl-Oratorju, Lil Dun Salv, sa minn tfuliti, dejjem niftakru l-istess. u l-ġuvintur ħalli jara jsibx xi vokazzjoni… Dun Salv hu isem fuq xufftejn ta' ħafna, jew kif insibuha bl-Ingliż, 'a household name'. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 85 Induru lura għal Dun Pawl Calleja. F'dik l-istess ħabta meta kien qiegħed iservi ta' Direttur tal-Oratorju, Dun Pawl Calleja inħatar ukoll vigarju kurat tal-parroċċa tal- Mosta peress li l-Arċipriet Dun Karm Sciberras kien qiegħed isofri minn mard kiefer u minħabba f'hekk ma setax ikompli jmexxi l-parroċċa. L-aħħar snin ta' ħajtu, Dun Karm għaddihom irtirat f'daru bħala pazjent pupletiku sakemm waslitlu s-siegħa biex minn dan il-wied tad-dmugħ jemigra għall-ħajja ta' dejjem. Din is-siegħa ġrat nhar it- 23 ta' Mejju 1950 meta kien għad kellu 57 sena. Kien sarlu funeral kommoventi u, kif xieraq, kellu s-sehem ta' ħafna mit-tfal tal-Oratorju. Gregorv Caruana ta' 74 sena, għadu jiftakar tajjeb il-jum tal-funeral, Ħaduna fejn il-knisja ta' Sant Anton fejn kien joqgħod Dun Karm. Kienu poġġewh ġo tebut fil-kamra ta' barra u għadni qed inġibu quddiem għajnejja mejjet f'tebut miftuħ. Imbagħad inżilna korteo għall-knisja arċipretali. Konna mxejna t-tfal kollha tal-Oratorju fil-korteo dakinhar. In-nies bkietu lil Dun Karm għax kienet taf'li ta ħajtu għat-tfal u ż-żgħażagħ tal- Mosta. Hekk intemmet il-ħajja ta' dan il-pijunier tal-Oratorju fil-Mosta. 21 sena minn ħajtu qattagħhom bħala Direttur meta mexxa b'ħila u żelu l-kostruzzjoni ta' wieħed mill-akbar ċentri taż-żgħażagħ f'Malta. Fil-kappella tal-Oratorju nsibu żewġ tifkiriet f'ġieħu; l-ewwel, il-bust fuq kolonna maġenb il-bieb ta' barra u t-tieni, pittura minuri mal-ġenb lemini fuq il-bieb prinċipali. Kif kiteb tajjeb J.J. Camilleri fl-innu ddedikat għal dan il-bniedem kbir u saċerdot ħabrieki, Ma jnissux is-snin li jgħaddu Il-qalb it-tajba, l-irġulija 'lmin b'imġibtu kien ix-xempju tad-dħulija u l-qdusija. Il-lirika sħiħa tal-Innu f'ġieħ Dun Karm Sciberras tinsab f' Appendiċi Ċ. Minn naħa tiegħu, Dun Pawl Calleja baqa' jmexxi l-Oratorju għal kważi għaxar snin bejn l-1947 u l-1956 (Il-Mosta 113, 1985: 3), meta mbagħad daħal fix-xena Dun Anġ Camilleri (1930-2009) li baqa' jservi ta' Direttur għal 49 sena (1956-2005). Ara l-profil ta' Dun Anġ Camilleri f 'Appendiċi D. Grafika 8.1 telenka b'mod viżiv id-diversi saċerdoti li servew bħala diretturi tal-Oratorju mit-twaqqif tiegħu fl-1914 sas-sena 2016 meta qiegħda tiġi ppubblikata din ir-riċerka. It-tagħrif tad-diretturi li ġew wara Dun Anġ jingħata f'kapitlu 15. 86 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Grafika 8.1: Id-diretturi tal-Oratorju bejn 1914 u 2016 Dun Anġ Camilleri (1956-2005) l Hemm rabta kbira bejn Dun Karm Sciberras li bena l-Oratorju qabel il-gwerra u Dun Anġ Camilleri li mexxa l-Oratorju wara l-gwerra. Dwar din ir-rabta kien kiteb Dun Anġ Il-ħidma pastorali tiegħu (Dun Karm Sciberras) tispikka fil-ħidma tiegħu mat-tfal u għat- tfal. Għalihom ħabrek biex akkwista art kbira biżżejjed mingħand il-Patrijiet Agostinjani u fuq din l-art bena kumpless sħiħ; kappella fejn it-tfal jinġabru kull nhar ta' Ħadd għall- quddiesa tagħhom. Dak iż-żmien il-quddiesa kienet bil-Latin u kien jieħu l-paċenzja biex jittraduċi bil-Malti l-Vanġelu u jqabbad tifel li maż-żmien kellu jkun saċerdot u wieħed mis- suċċessuri tiegħu, biex jaqrah bil-mod u bis-sens. Fl-aħħar tal-ispjega dejjem kien ipoġġi domanda u risposta għal xi diffikulta morali. It-tifel msemmi hawn fuq ma kien ħadd għajr Dun Anġ Camilleri. Taħt il-gwida ta' Dun Anġ, fl-Oratorju saru żviluppi strutturali kbar mis-snin sittin 'il quddiem, imma dwar dawn il-proġetti nitkellmu f'kapitlu 9. Għalissa se niffokaw iżjed fuq il-personalità qawwija ta' Dun Anġ billi se nħalli f'idejn xi wħud minn dawk li intervistajt. Jien kont nafu anki bħala seminarista. Hu kien fl-aħħar sena u jien kont għadni dieħel fl-ewwel sena tiegħi s-seminarju. Dun Anġ baqa' jgawdi l-innoċenza ta' tfulitu tul ħajtu kollha. Tant hu hekk li kien diffiċli biex jara xi ħaġa ħażina. Riedet tkun xi ħaġa direttament kontra l-prinċipji tiegħu biex jgħoddha b'ħażina, imma l-bqija f'kollox kien jipprova jara t-tajjeb. Kien addattat għal mat-tfal. Qassis sempliċi li jifraħ b'affarijiet żgħar. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 87 Naħseb li kulħadd jaqbel miegħi jekk ngħid li kien Dun Anġ, Dun Anġ iż-żgħir, li ħalla l-ikbar marka fuq dan l-Oratorju. L-Oratorju ta' Dun Anġli L-ewwel nett huwa dam ħafna u ħafna snin jorqod u jqum hemm. Ħafna iżjed minn ħaddieħor u allura kellu iżjed ċans li jgħin liż-żgħażagħ… Kellu fidi enormi fil-providenza t'Alla tant li meta tkun tkellmu taħseb li qed tkellem tifel. Meta ġieli rrimarkajtlu fuq l-ispejjeż li jrid biex jagħmel din jew dik, kien jitbissem, iħares 'il fuq, ipoġġi jdejh fuq spallti u, bl-ikbar fidi u bl-ikbar innoċenza kien jgħidli, Il-Bambin jipprovdi, Giovanni'. Dun Anġ huwa Dun Bosco tal-Mosta. B'danakollu kien bniedem ta' fehmtu. Jekk ikollok idea li ma taqbilx ma' tiegħu, kont tirrokka bil-kbir. Kien jaf iżomm iebes, għalkemm maż- żmien beda jerħi. Trid tiftakar li Dun Anġ kien il-persuna permanenti fl-Oratorju, waqt li aħna ż-żgħażagħ fil-kumitati tal-għaqdiet konna ninbidlu minn żmien għal żmien. Din kienet id-dinamika fit-tmexxija tal-Oratorju. Kieku Dun Anġ iġġibu fi żmienna kien ikollu problema. Imma għal żmienu, Dun Anġ kien leader tajjeb ħafna. Kien jaf jiġbed lin-nies, jgħix l-vanġelu u jirradja l-valuri nsara li huma fuq kollox valuri umani. Kien jaf jiddelega fl-organizzazzjoni u jipprattika l-emotional intelligence. Kulħadd kien jarah bħala awtorità, punt fiss ta' referenza. Il-ġenituri kellhom moħħhom mistrieħ b'Dun Anġ għax kien jaf jiġborna u jorganizzana. Dwar Dun Anġ tal-Oratorju, kif kien u baqa' magħruf, qaluli ħafna affarijiet sbieħ li mhuwiex possibbli li nikkwotahom kollha minħabba limitazzjoni ta' spazju. Dwar l-istil ta' tmexxija tiegħu ntqal ħafna wkoll u l-impressjonijiet ta' dawk intervistati jvarjaw skont iż-żmien li matulu kienu jattendu fl-Oratorju. Altru Dun Anġ żagħżugħ tas-snin sittin u sebgħin, altru Dun Anġ adult fit-tmeninijiet u l-bidu tad-disgħinijiet u altru Dun Anġ xwejjaħ u fraġli mal-qalba tal-millennju. Għalkemm qatt ma biddel il-prinċipji għax baqa' sod fil-fidi, iżda l-istil tat-tmexxija tiegħu evolva mal-mogħdija tas-snin. Iżjed tagħrif u esperjenzi dwar Dun Anġ insibuh fil-kapitli li jmiss, imma għalissa se nkomplu naraw x'kienet is-sitwazzjoni fl-Oratorju wara l-gwerra. Tiswijiet u żviluppi loġistici Kif rajna fil-kapitlu preċidenti, l-Oratorju sofra numru ta' ħsarat waqt attakk mill-ajru nhar id-19 ta' Jannar 1942 (Anthonv Camilleri, 1990). Għalkemm ma sofriex bombi diretti fuqu, imma xorta ġarrab ħsarat konsiderevoli minn xi bombi li waqgħu fil-misraħ ta' quddiemu. Fl-arkivju tal-Oratorju sibt il-kontijiet oriġinali li kellhom jitħallsu fil- bqija tas-snin erbgħin ta' wara l-gwerra sabiex tkun irranġata l-ħsara kkaġunata mill- bombi tal-għadu. It-tiswijiet bdew isiru fi żmien Dun Karm Sciberras, għalkemm kollox jindika li l-ħsarat issewwew kollha meta Dun Pawl Calleja kien sar Direttur tal-Oratorju. Tabella 8.1 turi l-lista ta' spejjeż li jien ikkumpilajt mill-irċevuti u l-kontijiet li sibt. Tajjeb nirrimarkaw li dawn l-ispejjeż, eventwalment, kollha ġew rifonduti mill-fond tal-War Damage li għamel tajjeb għal tant ħsarat li ġarrbu l-binjiet privati u pubbliċi f'Malta u Għawdex matul is-snin tal-gwerra. 86 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Grafika 8.1: Id-diretturi tal-Oratorju bejn 1914 u 2016 Dun Anġ Camilleri (1956-2005) l Hemm rabta kbira bejn Dun Karm Sciberras li bena l-Oratorju qabel il-gwerra u Dun Anġ Camilleri li mexxa l-Oratorju wara l-gwerra. Dwar din ir-rabta kien kiteb Dun Anġ Il-ħidma pastorali tiegħu (Dun Karm Sciberras) tispikka fil-ħidma tiegħu mat-tfal u għat- tfal. Għalihom ħabrek biex akkwista art kbira biżżejjed mingħand il-Patrijiet Agostinjani u fuq din l-art bena kumpless sħiħ; kappella fejn it-tfal jinġabru kull nhar ta' Ħadd għall- quddiesa tagħhom. Dak iż-żmien il-quddiesa kienet bil-Latin u kien jieħu l-paċenzja biex jittraduċi bil-Malti l-Vanġelu u jqabbad tifel li maż-żmien kellu jkun saċerdot u wieħed mis- suċċessuri tiegħu, biex jaqrah bil-mod u bis-sens. Fl-aħħar tal-ispjega dejjem kien ipoġġi domanda u risposta għal xi diffikulta morali. It-tifel msemmi hawn fuq ma kien ħadd għajr Dun Anġ Camilleri. Taħt il-gwida ta' Dun Anġ, fl-Oratorju saru żviluppi strutturali kbar mis-snin sittin 'il quddiem, imma dwar dawn il-proġetti nitkellmu f'kapitlu 9. Għalissa se niffokaw iżjed fuq il-personalità qawwija ta' Dun Anġ billi se nħalli f'idejn xi wħud minn dawk li intervistajt. Jien kont nafu anki bħala seminarista. Hu kien fl-aħħar sena u jien kont għadni dieħel fl-ewwel sena tiegħi s-seminarju. Dun Anġ baqa' jgawdi l-innoċenza ta' tfulitu tul ħajtu kollha. Tant hu hekk li kien diffiċli biex jara xi ħaġa ħażina. Riedet tkun xi ħaġa direttament kontra l-prinċipji tiegħu biex jgħoddha b'ħażina, imma l-bqija f'kollox kien jipprova jara t-tajjeb. Kien addattat għal mat-tfal. Qassis sempliċi li jifraħ b'affarijiet żgħar. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 87 Naħseb li kulħadd jaqbel miegħi jekk ngħid li kien Dun Anġ, Dun Anġ iż-żgħir, li ħalla l-ikbar marka fuq dan l-Oratorju. L-Oratorju ta' Dun Anġli L-ewwel nett huwa dam ħafna u ħafna snin jorqod u jqum hemm. Ħafna iżjed minn ħaddieħor u allura kellu iżjed ċans li jgħin liż-żgħażagħ… Kellu fidi enormi fil-providenza t'Alla tant li meta tkun tkellmu taħseb li qed tkellem tifel. Meta ġieli rrimarkajtlu fuq l-ispejjeż li jrid biex jagħmel din jew dik, kien jitbissem, iħares 'il fuq, ipoġġi jdejh fuq spallti u, bl-ikbar fidi u bl-ikbar innoċenza kien jgħidli, Il-Bambin jipprovdi, Giovanni'. Dun Anġ huwa Dun Bosco tal-Mosta. B'danakollu kien bniedem ta' fehmtu. Jekk ikollok idea li ma taqbilx ma' tiegħu, kont tirrokka bil-kbir. Kien jaf iżomm iebes, għalkemm maż- żmien beda jerħi. Trid tiftakar li Dun Anġ kien il-persuna permanenti fl-Oratorju, waqt li aħna ż-żgħażagħ fil-kumitati tal-għaqdiet konna ninbidlu minn żmien għal żmien. Din kienet id-dinamika fit-tmexxija tal-Oratorju. Kieku Dun Anġ iġġibu fi żmienna kien ikollu problema. Imma għal żmienu, Dun Anġ kien leader tajjeb ħafna. Kien jaf jiġbed lin-nies, jgħix l-vanġelu u jirradja l-valuri nsara li huma fuq kollox valuri umani. Kien jaf jiddelega fl-organizzazzjoni u jipprattika l-emotional intelligence. Kulħadd kien jarah bħala awtorità, punt fiss ta' referenza. Il-ġenituri kellhom moħħhom mistrieħ b'Dun Anġ għax kien jaf jiġborna u jorganizzana. Dwar Dun Anġ tal-Oratorju, kif kien u baqa' magħruf, qaluli ħafna affarijiet sbieħ li mhuwiex possibbli li nikkwotahom kollha minħabba limitazzjoni ta' spazju. Dwar l-istil ta' tmexxija tiegħu ntqal ħafna wkoll u l-impressjonijiet ta' dawk intervistati jvarjaw skont iż-żmien li matulu kienu jattendu fl-Oratorju. Altru Dun Anġ żagħżugħ tas-snin sittin u sebgħin, altru Dun Anġ adult fit-tmeninijiet u l-bidu tad-disgħinijiet u altru Dun Anġ xwejjaħ u fraġli mal-qalba tal-millennju. Għalkemm qatt ma biddel il-prinċipji għax baqa' sod fil-fidi, iżda l-istil tat-tmexxija tiegħu evolva mal-mogħdija tas-snin. Iżjed tagħrif u esperjenzi dwar Dun Anġ insibuh fil-kapitli li jmiss, imma għalissa se nkomplu naraw x'kienet is-sitwazzjoni fl-Oratorju wara l-gwerra. Tiswijiet u żviluppi loġistici Kif rajna fil-kapitlu preċidenti, l-Oratorju sofra numru ta' ħsarat waqt attakk mill-ajru nhar id-19 ta' Jannar 1942 (Anthonv Camilleri, 1990). Għalkemm ma sofriex bombi diretti fuqu, imma xorta ġarrab ħsarat konsiderevoli minn xi bombi li waqgħu fil-misraħ ta' quddiemu. Fl-arkivju tal-Oratorju sibt il-kontijiet oriġinali li kellhom jitħallsu fil- bqija tas-snin erbgħin ta' wara l-gwerra sabiex tkun irranġata l-ħsara kkaġunata mill- bombi tal-għadu. It-tiswijiet bdew isiru fi żmien Dun Karm Sciberras, għalkemm kollox jindika li l-ħsarat issewwew kollha meta Dun Pawl Calleja kien sar Direttur tal-Oratorju. Tabella 8.1 turi l-lista ta' spejjeż li jien ikkumpilajt mill-irċevuti u l-kontijiet li sibt. Tajjeb nirrimarkaw li dawn l-ispejjeż, eventwalment, kollha ġew rifonduti mill-fond tal-War Damage li għamel tajjeb għal tant ħsarat li ġarrbu l-binjiet privati u pubbliċi f'Malta u Għawdex matul is-snin tal-gwerra. 88 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Tabella 8.1: Spejjeż tal-Oratorju mitluba mill-War Damage Fund Pagament dovut lil Spiża Liri sterlini Żbarazzar ta' debris Pietru Calleja Ħġieġ Gio Batta Abela xogħol Twieqi tal-Ħadid Anġ Sciberras Xogħol ta' ħaddied Vinċenzo Calleja Xogħol tal-injam fuq il-bieb prinċipali Inġ Cousin Xogħol ta' mastrudaxxa Rifużjoni ta' spejjeż varji 258 Xogħol ieħor fl-injam 32 Żebgħa 12 Dekorazzjoni - Q ti S qa. Sors: Arkivju tal-Oratorju — Rapporti Finanzjarji ta' wara l-gwerra L-ekwivalenti tas-somma totali (£995.84) fi spejjeż assoċjati biex tissewwa f'hSara tal-gwerra fil-munita ewro hija ta' €1,361.81. Kienet somma fenominali għal dak iż- T Minbarra dan ix-xogħol ta' tiswija, f'dan il-perjodu beda jinħass il-bżonn ta' ersi xogħlijiet bażiċi oħrajn biex l-Oratorju jkun jista' jiffunzjona bl-aħjar mod Teħid b bi l-Oratorju kien għad ma kellux sistema ta' drenaġġ peress li kien għad a ti ja le b sistema l-antika bil-fossa. Dan ix-xogħol sar fi żmien Dun Pawl Calleja bħala Dirett r. Joe Bartolo (Ta' Spir) kienu għadu daqsxejn ta' tifel meta fil-bidu tal-ħamsinijiet kien jakkumpanja lil missieru fit-tqegħid tal-katusi tad-drenaġġ, L-Oratorju, niftakru jien, lanqas drenaġġ ma kien hemm. Fil-ħamsinijiet kien missieri li flimkien ma' Ta' Ġanon u missier Franġisk il-Musrun daħħlu d-drenaġġ hemm ġew. Kienu jaħdmu l-Ħdud, iqattgħu t-trinek u jgħaddu l-katusi. Kont immur ma' missieri ta' tifel li kont. Minn dakinhar inġbidt lejn l-Oratorju u meta kbirt xorta bqajt nagħmel ħafna xogħol hemm, speċjalment xogħol ta' kisi, tibjid u kulfejn kien jitlob xogħol ta' sogru fil-għoli. Għax- xogħol tal-idejn, Dun Anġ kien jemmen bija u bi Fre l-Mastrudaxxa. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra L- Minbarra l-introduzzjoni tas-sistema tad-drenaġġ, kien hemm bżonnhom bħall-ħobż biex ikunu mtejba l- insemmu x-xogħlijiet li saru wara l-gwerra mill-ġuvi fil-grawnd tal-futbol u wkoll fis-sala teatrali. esperjenza ta' Joe Bartolo hija kkolaborata minn dak li qalli Abel Galea, Fil-bidu meta dħalna u bdejna nużaw l-Oratorju, sibna li t-toilet ma kienx imqabbad mad-drenaġġ ewlieni li kien hemm fit-triq. Allura l-arċipriet sabilna grupp ta' baqquniera voluntiera biex iħaffru kanal mit-tarf tal-grawnd sa nofs it-triq. Il-baqquniera kienu jiġu jagħmlu sagħtejn xogħol nhar ta' Ħadd filgħodu. Dun Pawl aktarx kien ikun iservi l-Knisja u jien kont nieħu over. Jien kont nieħu ħsieb biex nipprovdilhom xi tazza te u biċċa kejk. Xħin lestew il-kanal, tpoġġiet medda katusi u fl-aħħar medda tpoġġa l-madum fil-wiċċ. Dan ix-xogħol sar fil-passaġġ li mill-kanċell ta' barra jwassal sal-bieb prinċipali tas- sala, jew teatrin kif konna nsibuh aħna dak iż-żmien. Wara d-duttrina, aħna l-ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika u xi ħbieb tagħna konna nilagħbu xi partita futbol six-a-side. Imma l-wiċċ tal-grawnd kien imħarbat wisq u kien hemm ħafna rqajja' ta' blat 'l hawn u 'l hinn. Mimlijin b'ħafna entużjażmu, rajna kif għamilna u ssellifna xi bqaqen. Imbagħad b'ħafna tbatija u b'idejna li saru kollha nfafet irnexxielna nqaxxru dan il-blat… In-naħa ta' Wied il-Għasel kien hemm dik li konna ngħidulha 'l-kamra tal-Gvern'. Hemmhekk kienu jinġabru l-ħaddiema tat-toroq. Fil-kamra kienu jżommu l-għodod u dak kollu li kienu jinħtieġu għat-tiswija tat-toroq li sa dak iż-żmien kienu kollha għadhom ġebel u trab. Dawn it-toroq biss — Triq il-Kbira, Triq il-Kostituzzjoni u Triq il-Kungress Ewkaristiku - kienu bl-asfalt jew qatran. Mela, minn din il-kamra tawna ramel biżżejjed biex nagħtu wiċċ ġdid lill-grawnd tal-Oratorju. Iddubbajna wkoll romblu tal-idejn. Hekk, min ixarrab ir-ramel, min jiġbed ir-romblu, il-grawnd ħa wiċċ ġdid u sabiħ għal dak iż- żmien fejn it-tfal kienu iqattgħu ħin twil jilagħbu għal qalbhom. Meta ġie Dun Anġ bħala Direttur bdejna wkoll nagħmlu l-ħġieġ u niżbgħu l-bibien. Irranġajna s-siġġijiet. Lanqas plakka ma kien hemm. Qlajna kollox u għamilna kollox ġdid. Dun Anġ jixtrilna l-affarijiet m'għand Calleja ta' Birkirkara u aħna ninstallaw. Għaddejna l-kondjuwit tal- ħadid biex ninstallaw id-dawl fuq il-palk. Domna tliet snin naħdmu fis- -għodda konna naqtgħu l-kamini. Fuq il-palk għamilna ħafna festuni bil-bozoz imdendla 'lisfel. Konna naħdmu s-sibtijiet u ħafna drabi naħdmu bil-lejl. Kien hemm teatru f'San Pawl il-Baħar u għalaq. Dun Anġ kien xtara s-siġġijiet u l-projector second hand minn hemm. Konna ndaħħlu x-xelini mill-biljetti biex tidħol għat-teatrin. Anki t-tubi fil- kappella aħna konna daħħalniehom. Biex niġbru l-flus għall-ispejjeż konna nagħmlu fiera fil-grawnd. Allura Dun Anġ kien jaqbad lil xi ħadd minna biex isuqlu karettun żgħir, idur il-ħwienet u jittallab xi ħaġa biex imbagħad intellgħuhom lotterija. popolari ħafna. Kollox għall-Oratorju. Li kien igabbadna Dun Anġ, konna nagħmluh. inqalgħu wkoll faċendi oħrajn li faċilitajiet Oratorjani. Fost dawn ntur tal-Azzjoni Kattolika kemm 88 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Tabella 8.1: Spejjeż tal-Oratorju mitluba mill-War Damage Fund Pagament dovut lil Spiża Liri sterlini Żbarazzar ta' debris Pietru Calleja Ħġieġ Gio Batta Abela xogħol Twieqi tal-Ħadid Anġ Sciberras Xogħol ta' ħaddied Vinċenzo Calleja Xogħol tal-injam fuq il-bieb prinċipali Inġ Cousin Xogħol ta' mastrudaxxa Rifużjoni ta' spejjeż varji 258 Xogħol ieħor fl-injam 32 Żebgħa 12 Dekorazzjoni - Q ti S qa. Sors: Arkivju tal-Oratorju — Rapporti Finanzjarji ta' wara l-gwerra L-ekwivalenti tas-somma totali (£995.84) fi spejjeż assoċjati biex tissewwa f'hSara tal-gwerra fil-munita ewro hija ta' €1,361.81. Kienet somma fenominali għal dak iż- T Minbarra dan ix-xogħol ta' tiswija, f'dan il-perjodu beda jinħass il-bżonn ta' ersi xogħlijiet bażiċi oħrajn biex l-Oratorju jkun jista' jiffunzjona bl-aħjar mod Teħid b bi l-Oratorju kien għad ma kellux sistema ta' drenaġġ peress li kien għad a ti ja le b sistema l-antika bil-fossa. Dan ix-xogħol sar fi żmien Dun Pawl Calleja bħala Dirett r. Joe Bartolo (Ta' Spir) kienu għadu daqsxejn ta' tifel meta fil-bidu tal-ħamsinijiet kien jakkumpanja lil missieru fit-tqegħid tal-katusi tad-drenaġġ, L-Oratorju, niftakru jien, lanqas drenaġġ ma kien hemm. Fil-ħamsinijiet kien missieri li flimkien ma' Ta' Ġanon u missier Franġisk il-Musrun daħħlu d-drenaġġ hemm ġew. Kienu jaħdmu l-Ħdud, iqattgħu t-trinek u jgħaddu l-katusi. Kont immur ma' missieri ta' tifel li kont. Minn dakinhar inġbidt lejn l-Oratorju u meta kbirt xorta bqajt nagħmel ħafna xogħol hemm, speċjalment xogħol ta' kisi, tibjid u kulfejn kien jitlob xogħol ta' sogru fil-għoli. Għax- xogħol tal-idejn, Dun Anġ kien jemmen bija u bi Fre l-Mastrudaxxa. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra L- Minbarra l-introduzzjoni tas-sistema tad-drenaġġ, kien hemm bżonnhom bħall-ħobż biex ikunu mtejba l- insemmu x-xogħlijiet li saru wara l-gwerra mill-ġuvi fil-grawnd tal-futbol u wkoll fis-sala teatrali. esperjenza ta' Joe Bartolo hija kkolaborata minn dak li qalli Abel Galea, Fil-bidu meta dħalna u bdejna nużaw l-Oratorju, sibna li t-toilet ma kienx imqabbad mad-drenaġġ ewlieni li kien hemm fit-triq. Allura l-arċipriet sabilna grupp ta' baqquniera voluntiera biex iħaffru kanal mit-tarf tal-grawnd sa nofs it-triq. Il-baqquniera kienu jiġu jagħmlu sagħtejn xogħol nhar ta' Ħadd filgħodu. Dun Pawl aktarx kien ikun iservi l-Knisja u jien kont nieħu over. Jien kont nieħu ħsieb biex nipprovdilhom xi tazza te u biċċa kejk. Xħin lestew il-kanal, tpoġġiet medda katusi u fl-aħħar medda tpoġġa l-madum fil-wiċċ. Dan ix-xogħol sar fil-passaġġ li mill-kanċell ta' barra jwassal sal-bieb prinċipali tas- sala, jew teatrin kif konna nsibuh aħna dak iż-żmien. Wara d-duttrina, aħna l-ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika u xi ħbieb tagħna konna nilagħbu xi partita futbol six-a-side. Imma l-wiċċ tal-grawnd kien imħarbat wisq u kien hemm ħafna rqajja' ta' blat 'l hawn u 'l hinn. Mimlijin b'ħafna entużjażmu, rajna kif għamilna u ssellifna xi bqaqen. Imbagħad b'ħafna tbatija u b'idejna li saru kollha nfafet irnexxielna nqaxxru dan il-blat… In-naħa ta' Wied il-Għasel kien hemm dik li konna ngħidulha 'l-kamra tal-Gvern'. Hemmhekk kienu jinġabru l-ħaddiema tat-toroq. Fil-kamra kienu jżommu l-għodod u dak kollu li kienu jinħtieġu għat-tiswija tat-toroq li sa dak iż-żmien kienu kollha għadhom ġebel u trab. Dawn it-toroq biss — Triq il-Kbira, Triq il-Kostituzzjoni u Triq il-Kungress Ewkaristiku - kienu bl-asfalt jew qatran. Mela, minn din il-kamra tawna ramel biżżejjed biex nagħtu wiċċ ġdid lill-grawnd tal-Oratorju. Iddubbajna wkoll romblu tal-idejn. Hekk, min ixarrab ir-ramel, min jiġbed ir-romblu, il-grawnd ħa wiċċ ġdid u sabiħ għal dak iż- żmien fejn it-tfal kienu iqattgħu ħin twil jilagħbu għal qalbhom. Meta ġie Dun Anġ bħala Direttur bdejna wkoll nagħmlu l-ħġieġ u niżbgħu l-bibien. Irranġajna s-siġġijiet. Lanqas plakka ma kien hemm. Qlajna kollox u għamilna kollox ġdid. Dun Anġ jixtrilna l-affarijiet m'għand Calleja ta' Birkirkara u aħna ninstallaw. Għaddejna l-kondjuwit tal- ħadid biex ninstallaw id-dawl fuq il-palk. Domna tliet snin naħdmu fis- -għodda konna naqtgħu l-kamini. Fuq il-palk għamilna ħafna festuni bil-bozoz imdendla 'lisfel. Konna naħdmu s-sibtijiet u ħafna drabi naħdmu bil-lejl. Kien hemm teatru f'San Pawl il-Baħar u għalaq. Dun Anġ kien xtara s-siġġijiet u l-projector second hand minn hemm. Konna ndaħħlu x-xelini mill-biljetti biex tidħol għat-teatrin. Anki t-tubi fil- kappella aħna konna daħħalniehom. Biex niġbru l-flus għall-ispejjeż konna nagħmlu fiera fil-grawnd. Allura Dun Anġ kien jaqbad lil xi ħadd minna biex isuqlu karettun żgħir, idur il-ħwienet u jittallab xi ħaġa biex imbagħad intellgħuhom lotterija. popolari ħafna. Kollox għall-Oratorju. Li kien igabbadna Dun Anġ, konna nagħmluh. inqalgħu wkoll faċendi oħrajn li faċilitajiet Oratorjani. Fost dawn ntur tal-Azzjoni Kattolika kemm 90 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Meta s-sala ġiet attrezzata aħjar b'sistema ġdida ta' dwalijiet, aktar kumpaniji teatrali Mostin u barranin bdew jużawha biex itellgħu l-produzzjonijiet tagħhom (ara Kapitlu 12.3). Mad-drammi u l-fares, inżidu wkoll il-wiri tal-films. Charles J. Falzon għarrafni b'innovazzjoni oħra li saret fi żmienu biex iżidu fl-introjtu għall-Oratorju, Meta daħħalna d-dawl fis-sala, l-attività fi tmiem il-ġimgħa żdiedet sew u aktar nies bdew jippakkjaw is-sala għad-drammi u l-films. Kien f'dan iż-żmien li introduċjena l-hot dogs mill-bar tal-Oratorju. Konna nixtru z-zalzett u l-fażola fil-laned il-kbar u nixtru wkoll il- bziezen friski. Konna nbigħuhom waqt ir-reċti u l-films. Hekk, bil-ftit il-ftit, kienet timtela l-ġarra tal-Oratorju biex malajr malajr terġa' tiżvojta biex jitħallsu l-kontijiet dejjem telgħin. Imma bil-providenza t'Alla, bil- perseveranza tad-Diretturi u bil-volontarjat taż-żgħażagħ, l-Oratorju rnexxielu jirkupra mill-isfrattu tal-gwerra, ikompli jistagħna fil-faċilitajiet u r-riżorsi u jiġbed lejh aktar tfal u żgħażagħ Mostin. Fit-taqsima li jmiss se nħallu warajna l-ispejjeż u l-proġetti, u niffukaw fuq l-użu tal-Oratorju bħala post ta' duttrina u skola wara l-gwerra sal-bidu tas-snin sittin. Skola u duttrina wara l-gwerra Kif rajna f'kapitlu 7, l-esiġenzi tal-gwerra kienu l-kaġun il-għala l-Oratorju beda jintuża bħala skola primarja wkoll. Bil-kontra ta' dak li jaħsbu ħafna, l-Oratorju ma ntużax bħala skola matul is-snin tal-gwerra biss (1940-1943), imma anki għal xi snin immedjati ta' wara. Dwar hekk, kellimni Gregorv Caruana, L-iskola elementari baqgħet fl-Oratorju. Baqa' jintuża hekk anki wara l-gwerra. Ma kienx hemm ħafna klassijiet. Xi tlieta jew erbgħa biss. Jien kont wieħed mit-tfal li attendejt l-iskola fl-Oratorju wara l-gwerra. Għalkemm wara l-gwerra bdiet terġa' terfa' rasha sew ir-realtà tal-emigrazzjoni tal-massa li żvojtat ħafna mill-familji Mostin u Maltin, dan kien żmien ukoll il-famuż babxv boom. Wara l-gwerra r-rata tat-twelidijiet kibret b'rata fenominali madwar id-dinja kollha, inkluż ukoll f'Malta. Il-Mosta ma kinitx eċċezzjoni. Grafika 8.2 turi b'mod grafiku l-mod ta' kif bdiet tikber il-popolazzjoni fil-Mosta meta mqabbla mas-snin ta' qabel il-gwerra. Minbarra l-fenomenu tal-babj boomers, hawn irridu nżidu wkoll li mis- snin sebgħin 'il quddiem bdew jinbtu l-oqsma tad-djar (il-housing estates) fil-periferija tal-Mosta li attiraw lejhom bosta familji minn barra r-raħal. L-ewwel inbena dak f'Ta' Mlit, imbagħad telgħu l-oħrajn f'Sant Andrija, Santa Margerita, il-Blata l-Għolja u rqajja' oħrajn. Dan kompla wassal għal żieda drastika fil-popolazzjoni Mostija. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 91 Grafika 8.2: Il-popolazzjoni tal-Mosta bejn 1901 u 2014 Numru ta' abitanti fil-Mosta Sors: L-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika Huwa f'dan il-kuntest demografiku li jrid jiftiehem il-għ - j għal darba, darbtejn, tlieta oħra biex iservi ta' skola wara lgwena A ab immedjati ta' wara l-gwerra, l-Oratorju serva wkoll ta' skola fil-bidu tas-sebgħinijiet meta kienet estiża l-iskola sekondarja għal kulħadd (Dun Anġ, 1995: 5). Il-klassijiet tad-duttrina li kienu laħqu nbnew fit-tieni sular, fuq in-naħa tax-xellug, kienu bdew jaqdu l-funzjoni ta' skola wkoll. Abel Galea kien wieħed minn dawk responsabbli f'dak iż-żmien, filwaqt li Agnes Falzon kienet waħda mill- ħalli i j ke A għalliema li għallmet fl-Oratorju Meta kont bdejt ngħallem jien, ġie l-inspector Carbonaro u kellem lis-surmast għax riedu xi klassijiet oħra fl-Oratorju. It-tfal bdew jiżdiedu għax kien hawn il-bum tat-tfal wara l-gwerra. Is-surmast irreferieh għandi għax iċ-ċwievet kienu jkunu għandi. U morna u wrejtu l-Oratorju. Fil-fatt ħaduh għal xi tliet snin, erbgħa. Kien iservi ta' annex tal-iskola primarja tal-Mosta. Sadattant kienu bdew ikabbru l-iskola, fuq in-naħa ta' wara. Kont mitluba ngħallem l-Oratorju bħala annex tal-iskola. Domt ftit xhur għax hemm konna ħames klassijiet u bħala għalliema konna erbat irġiel u jien. Is-surmast Farrugia kien xi ftit duttur u x'ħin ra li kont mara waħdi, allura tani transfer lura l-iskola. 90 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Meta s-sala ġiet attrezzata aħjar b'sistema ġdida ta' dwalijiet, aktar kumpaniji teatrali Mostin u barranin bdew jużawha biex itellgħu l-produzzjonijiet tagħhom (ara Kapitlu 12.3). Mad-drammi u l-fares, inżidu wkoll il-wiri tal-films. Charles J. Falzon għarrafni b'innovazzjoni oħra li saret fi żmienu biex iżidu fl-introjtu għall-Oratorju, Meta daħħalna d-dawl fis-sala, l-attività fi tmiem il-ġimgħa żdiedet sew u aktar nies bdew jippakkjaw is-sala għad-drammi u l-films. Kien f'dan iż-żmien li introduċjena l-hot dogs mill-bar tal-Oratorju. Konna nixtru z-zalzett u l-fażola fil-laned il-kbar u nixtru wkoll il- bziezen friski. Konna nbigħuhom waqt ir-reċti u l-films. Hekk, bil-ftit il-ftit, kienet timtela l-ġarra tal-Oratorju biex malajr malajr terġa' tiżvojta biex jitħallsu l-kontijiet dejjem telgħin. Imma bil-providenza t'Alla, bil- perseveranza tad-Diretturi u bil-volontarjat taż-żgħażagħ, l-Oratorju rnexxielu jirkupra mill-isfrattu tal-gwerra, ikompli jistagħna fil-faċilitajiet u r-riżorsi u jiġbed lejh aktar tfal u żgħażagħ Mostin. Fit-taqsima li jmiss se nħallu warajna l-ispejjeż u l-proġetti, u niffukaw fuq l-użu tal-Oratorju bħala post ta' duttrina u skola wara l-gwerra sal-bidu tas-snin sittin. Skola u duttrina wara l-gwerra Kif rajna f'kapitlu 7, l-esiġenzi tal-gwerra kienu l-kaġun il-għala l-Oratorju beda jintuża bħala skola primarja wkoll. Bil-kontra ta' dak li jaħsbu ħafna, l-Oratorju ma ntużax bħala skola matul is-snin tal-gwerra biss (1940-1943), imma anki għal xi snin immedjati ta' wara. Dwar hekk, kellimni Gregorv Caruana, L-iskola elementari baqgħet fl-Oratorju. Baqa' jintuża hekk anki wara l-gwerra. Ma kienx hemm ħafna klassijiet. Xi tlieta jew erbgħa biss. Jien kont wieħed mit-tfal li attendejt l-iskola fl-Oratorju wara l-gwerra. Għalkemm wara l-gwerra bdiet terġa' terfa' rasha sew ir-realtà tal-emigrazzjoni tal-massa li żvojtat ħafna mill-familji Mostin u Maltin, dan kien żmien ukoll il-famuż babxv boom. Wara l-gwerra r-rata tat-twelidijiet kibret b'rata fenominali madwar id-dinja kollha, inkluż ukoll f'Malta. Il-Mosta ma kinitx eċċezzjoni. Grafika 8.2 turi b'mod grafiku l-mod ta' kif bdiet tikber il-popolazzjoni fil-Mosta meta mqabbla mas-snin ta' qabel il-gwerra. Minbarra l-fenomenu tal-babj boomers, hawn irridu nżidu wkoll li mis- snin sebgħin 'il quddiem bdew jinbtu l-oqsma tad-djar (il-housing estates) fil-periferija tal-Mosta li attiraw lejhom bosta familji minn barra r-raħal. L-ewwel inbena dak f'Ta' Mlit, imbagħad telgħu l-oħrajn f'Sant Andrija, Santa Margerita, il-Blata l-Għolja u rqajja' oħrajn. Dan kompla wassal għal żieda drastika fil-popolazzjoni Mostija. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 91 Grafika 8.2: Il-popolazzjoni tal-Mosta bejn 1901 u 2014 Numru ta' abitanti fil-Mosta Sors: L-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika Huwa f'dan il-kuntest demografiku li jrid jiftiehem il-għ - j għal darba, darbtejn, tlieta oħra biex iservi ta' skola wara lgwena A ab immedjati ta' wara l-gwerra, l-Oratorju serva wkoll ta' skola fil-bidu tas-sebgħinijiet meta kienet estiża l-iskola sekondarja għal kulħadd (Dun Anġ, 1995: 5). Il-klassijiet tad-duttrina li kienu laħqu nbnew fit-tieni sular, fuq in-naħa tax-xellug, kienu bdew jaqdu l-funzjoni ta' skola wkoll. Abel Galea kien wieħed minn dawk responsabbli f'dak iż-żmien, filwaqt li Agnes Falzon kienet waħda mill- ħalli i j ke A għalliema li għallmet fl-Oratorju Meta kont bdejt ngħallem jien, ġie l-inspector Carbonaro u kellem lis-surmast għax riedu xi klassijiet oħra fl-Oratorju. It-tfal bdew jiżdiedu għax kien hawn il-bum tat-tfal wara l-gwerra. Is-surmast irreferieh għandi għax iċ-ċwievet kienu jkunu għandi. U morna u wrejtu l-Oratorju. Fil-fatt ħaduh għal xi tliet snin, erbgħa. Kien iservi ta' annex tal-iskola primarja tal-Mosta. Sadattant kienu bdew ikabbru l-iskola, fuq in-naħa ta' wara. Kont mitluba ngħallem l-Oratorju bħala annex tal-iskola. Domt ftit xhur għax hemm konna ħames klassijiet u bħala għalliema konna erbat irġiel u jien. Is-surmast Farrugia kien xi ftit duttur u x'ħin ra li kont mara waħdi, allura tani transfer lura l-iskola. 92 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Wara din l-esperjenza kien hemm darb'oħra meta l-Oratorju ntalab mill-Ministeru tal-Edukazzjoni biex iservi ta' skola f'nofs is-snin disgħin għall-istess raġuni taż- żieda fil-popolazzjoni, tant li l-iskola primarja ma baqgħetx tlaħħaq mad-doman 5 Madankollu dan ma kellux iseħħ, imma dwar dak li ġara dakinhar nitkellmu f'kapitlu 9. Għalissa se nkomplu billi nixħtu ħarsitna fuq il-kontinwazzjoni tal-Oratorju bħala post , żi wara l-gwerra. . 'konfommità mal-missjoni ewlenija tiegħu, l-Oratorju baqa' għaddej sena wara sena bil-formazzjoni reliġjuża tat-tfal bi tħejjija għas-sagramenti tal-Ewwel Tqarbina hi l-Griżma tal-Isqof. Sal-1950 kienet baqgħet il-prattika antika li dawn iż-żewġ sagramenti jkunu rċevuti fl-istess jum, tal-ewwel kmieni filgħodu u t-tieni, waranofsinhar. Fis-snin ta' wara bdiet tikber id-differenza fl-età bejn meta wieħed jirċievi l-ewkaristija u meta jsir 'suldat ta' Kristu'. Tabella 8.2 turi l-istatistika tat-tfal subien li tressqu għall-Griżma fl-ewwel erbatax-il sena wara l-gwerra (1944-1958). L-1958 hija. l-aħħar sena li huma miġbura r-rekords tad-duttrina fl-arkivju tal-Oratorju; mis-sena ta wara rrekords bdew jinżammu ċentralment fl-arkivju parrokkjali. It-tabella msemmija tindika wkoll li mill- 1949 'il quddiem l-età medja tal-Griżma ġiet standardizzata għal seba jew tmien snin. Ngħidu wkoll li t-tagħlim tad-duttrina f'dawn is-snin kien għadu esklussivament isir fit-tmien klassijiet t'isfel peress li s-sular ta' fuq kien għadu ma nbeniex. Tabella 8.2: Statistika tas-subien tal-Oratorju li rċevew il-Griżma tal-Isqof (1944d- 1958) Varjazzjoni j Etajiet l-aktar tal-etajiet komuni (Snin) (Snin) seen D Mons. Mikiel Gonzi, Arċ. a Malta — KN ITTTTT BT mai Mons. Mikiel Gonzi, Arċ. ta' Malta ai Mik Gonzi Ar Malta f — imm dm 135 169 Mons. Mikiel Gonzi, Arċ. ta' Malta Amministratur tal-Griżma Ġjà - ej Q ji Ma baqgħux jitniżżlu etajiet peress li l-età tal-Griżma ġiet standardizzata fl-età ta' 7 jew 8 snin —l- o jo tà BJĊ — o ju zġlsls bj QjQajXx GJ4jn —- jan keal Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 93 Ir-reġistru tad-Duttrina fl-arkivju tal-Oratorju hemm ukoll miżmuma d-dettalji tat- tfal bniet li, tal-anqas bejn l-1948 u l-1959, attendew il-klassijiet tal-katekeżi fl-Oratorju tas-subien. Għalkemm huma mniżżla bħala 'alumini dell' Oratorio Immacolata Concezione', il-bniet tħejjew għas-sagramenti fl-Oratorju Qalb ta' Ġesti peress li kien għad fadal ħafna żmien x'jgħaddi biex l-Oratorju tal-bniet imur fis-sala parrokkjali sakemm imbagħad, f'nofs is-sebgħinijiet, infetaħ l-Oratorju Marija Immakulata fejn nafuh illum fi Triq it-Torri. Tabella 8.3 tagħti l-istatistika ta' kemm bniet tressqu għas- sagramenti wara li tgħallmu fl-Oratorju tas-subien bejn l-1948 u l-1959. Hawn ta' min wieħed jirrimarka li kemm fl-istatistika tas-subien u kemm fl-istatistika tal-bniet ma hemm ebda ismijiet għas-sena 1951. Għandna għax nifhmu li f'dik is-sena partikolari, għal xi raġuni, ma ġietx amministrata l-Griżma tal-Isqof. Tabella 8.3: Statistika tal-bniet tal-Oraforio Immacolata Concezione li ħadu l-Griżma tal-Isqof (1948-1959) ETT fissi fmakemmx mkoii dnisem f 109 i 95 88 1954 MO9PI Mons. Emanuel Galea, Vigarju Ġenerali 1955 Mons. Mikiel Gonzi, Arċisqof ta' Malta fissa jon Mk Gonzi Arċigora' Mala Fuq id-duttrina senieqfu hawn. F'kapitlu 10 nerġgħu nġibu din it-tema għad-diskussjoni billi naraw xi żviluppi loġistiċi, tematiċi u stilistiċi seħħew fit-tagħlim tal-katekiżmu mis- snin sebgħin 'il quddiem. Sadattant fl-aħħar taqsima li jmiss f'dan il-kapitlu se nitrattaw id-dellijiet li ħalliet il-battalja politika-reliġjuża tas-snin sittin fuq l-Oratorju. L-impatt tal-battalja politika-reliġjuża fis-sittinijiet Fil-ħamsinijiet il-politiċi Maltin bdew bis-serjetà jistaqsu lill-poplu x'se jkun id-destin ta' Malta. Il-Partit Laburista ħareġ bl-għajta tal-/ntegration fejn il-Maltin jingħaqdu bħala parti integrali mir-Renju Unit u jibdew igawdu d-drittijiet kollha bħall-bqija taċ- 92 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta Wara din l-esperjenza kien hemm darb'oħra meta l-Oratorju ntalab mill-Ministeru tal-Edukazzjoni biex iservi ta' skola f'nofs is-snin disgħin għall-istess raġuni taż- żieda fil-popolazzjoni, tant li l-iskola primarja ma baqgħetx tlaħħaq mad-doman 5 Madankollu dan ma kellux iseħħ, imma dwar dak li ġara dakinhar nitkellmu f'kapitlu 9. Għalissa se nkomplu billi nixħtu ħarsitna fuq il-kontinwazzjoni tal-Oratorju bħala post , żi wara l-gwerra. . 'konfommità mal-missjoni ewlenija tiegħu, l-Oratorju baqa' għaddej sena wara sena bil-formazzjoni reliġjuża tat-tfal bi tħejjija għas-sagramenti tal-Ewwel Tqarbina hi l-Griżma tal-Isqof. Sal-1950 kienet baqgħet il-prattika antika li dawn iż-żewġ sagramenti jkunu rċevuti fl-istess jum, tal-ewwel kmieni filgħodu u t-tieni, waranofsinhar. Fis-snin ta' wara bdiet tikber id-differenza fl-età bejn meta wieħed jirċievi l-ewkaristija u meta jsir 'suldat ta' Kristu'. Tabella 8.2 turi l-istatistika tat-tfal subien li tressqu għall-Griżma fl-ewwel erbatax-il sena wara l-gwerra (1944-1958). L-1958 hija. l-aħħar sena li huma miġbura r-rekords tad-duttrina fl-arkivju tal-Oratorju; mis-sena ta wara rrekords bdew jinżammu ċentralment fl-arkivju parrokkjali. It-tabella msemmija tindika wkoll li mill- 1949 'il quddiem l-età medja tal-Griżma ġiet standardizzata għal seba jew tmien snin. Ngħidu wkoll li t-tagħlim tad-duttrina f'dawn is-snin kien għadu esklussivament isir fit-tmien klassijiet t'isfel peress li s-sular ta' fuq kien għadu ma nbeniex. Tabella 8.2: Statistika tas-subien tal-Oratorju li rċevew il-Griżma tal-Isqof (1944d- 1958) Varjazzjoni j Etajiet l-aktar tal-etajiet komuni (Snin) (Snin) seen D Mons. Mikiel Gonzi, Arċ. a Malta — KN ITTTTT BT mai Mons. Mikiel Gonzi, Arċ. ta' Malta ai Mik Gonzi Ar Malta f — imm dm 135 169 Mons. Mikiel Gonzi, Arċ. ta' Malta Amministratur tal-Griżma Ġjà - ej Q ji Ma baqgħux jitniżżlu etajiet peress li l-età tal-Griżma ġiet standardizzata fl-età ta' 7 jew 8 snin —l- o jo tà BJĊ — o ju zġlsls bj QjQajXx GJ4jn —- jan keal Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 93 Ir-reġistru tad-Duttrina fl-arkivju tal-Oratorju hemm ukoll miżmuma d-dettalji tat- tfal bniet li, tal-anqas bejn l-1948 u l-1959, attendew il-klassijiet tal-katekeżi fl-Oratorju tas-subien. Għalkemm huma mniżżla bħala 'alumini dell' Oratorio Immacolata Concezione', il-bniet tħejjew għas-sagramenti fl-Oratorju Qalb ta' Ġesti peress li kien għad fadal ħafna żmien x'jgħaddi biex l-Oratorju tal-bniet imur fis-sala parrokkjali sakemm imbagħad, f'nofs is-sebgħinijiet, infetaħ l-Oratorju Marija Immakulata fejn nafuh illum fi Triq it-Torri. Tabella 8.3 tagħti l-istatistika ta' kemm bniet tressqu għas- sagramenti wara li tgħallmu fl-Oratorju tas-subien bejn l-1948 u l-1959. Hawn ta' min wieħed jirrimarka li kemm fl-istatistika tas-subien u kemm fl-istatistika tal-bniet ma hemm ebda ismijiet għas-sena 1951. Għandna għax nifhmu li f'dik is-sena partikolari, għal xi raġuni, ma ġietx amministrata l-Griżma tal-Isqof. Tabella 8.3: Statistika tal-bniet tal-Oraforio Immacolata Concezione li ħadu l-Griżma tal-Isqof (1948-1959) ETT fissi fmakemmx mkoii dnisem f 109 i 95 88 1954 MO9PI Mons. Emanuel Galea, Vigarju Ġenerali 1955 Mons. Mikiel Gonzi, Arċisqof ta' Malta fissa jon Mk Gonzi Arċigora' Mala Fuq id-duttrina senieqfu hawn. F'kapitlu 10 nerġgħu nġibu din it-tema għad-diskussjoni billi naraw xi żviluppi loġistiċi, tematiċi u stilistiċi seħħew fit-tagħlim tal-katekiżmu mis- snin sebgħin 'il quddiem. Sadattant fl-aħħar taqsima li jmiss f'dan il-kapitlu se nitrattaw id-dellijiet li ħalliet il-battalja politika-reliġjuża tas-snin sittin fuq l-Oratorju. L-impatt tal-battalja politika-reliġjuża fis-sittinijiet Fil-ħamsinijiet il-politiċi Maltin bdew bis-serjetà jistaqsu lill-poplu x'se jkun id-destin ta' Malta. Il-Partit Laburista ħareġ bl-għajta tal-/ntegration fejn il-Maltin jingħaqdu bħala parti integrali mir-Renju Unit u jibdew igawdu d-drittijiet kollha bħall-bqija taċ- 94 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta ċiitadini Brittaniċi. Wara li din l-għażla falliet f'referendum, il-Partit Nazzjonalista li tela' fil-gvern fl-1962 beda jaħdem biex iġib l-Indipendenza għal pajjiżna bil-patt li l-bażi militari u navali tal-kolonizzatur xorta kellha tibqa' hawn għal xi snin. Dan ġab miegħu ħafna fermenti politiċi u kien f'dan il-perjodu tant deċiżiv li l-polarizzazzjoni politika ħadet ix-xeħta tagħha kif nafuha llum. B'danakollu l-ġrajja għad-destin politiku u ekonomiku ta' Malta ma kinitx l-istorja kollha. Sa mill-1960 'il quddiem, bdiet isseħħ bidla fostna li l-Ingliżi ma kinux interessati fiha, li l-Arcisqof Gonzi lanqas xammha ġejja u li l-Perit Mintoff sab ruħu protagonist tagħha kważi kważi mingħajr ma jaf: is-sekularizzazzjoni tas-soċjetà Maltija. Mintoff, ta' opportunist li kien, ma tilifx l-okkażjoni. Malajr rikeb fuq il-mewġ tagħha. Bl-Arċisqof Gonzi jilgħab f'idejh, sfrutta b'ħila politika u b'sengħa strateġika kull sitwazzjoni li ġiet għal għonq triqtu ħalli jgħaġġel jibda jnissel l-istat sekulari Malti. Tassew, dan il-ħsieb ma kienx l-għan ewlieni f'moħħ il-Perit Mintoff. L-ideal tiegħu kien li jsaħħaħ l-ekonomija ta' Malta li fuq is-sisien tagħha biss seta' pajjiżna jkollu ġejjieni garantit. Bl-iskop ta' dan, għal mill-anqas għaxar snin qabel tela' fil-gvern, huwa żarma lill-Knisja, l-iprem kenn tal-konservattiżmu, mis- setgħa morali li kellha għal sekli sħaħ u, wara r-rebħa elettorali tal-1971, żarmalha wkoll il-bażi legali u ideoloġika li fuqha kienet isserrah dik is-setgħa. L-introduzzjoni tal-istat sekulari msejjes fuq is-separazzjoni bejn il-ħwejjeġ tal-istat u dawk tal-knisja ġab miegħu l-battalja politika-reliġjuża bejn il-Partit Laburista fuq naħa u l-Knisja, flimkien mal-għaqdiet tagħha, fuq in-naħa l-oħra. L-irjus saħnu sew fuq kull naħa u eventwalment il-Knisja imponiet d-dnub il-mejjet fuq dawk li kienu jappoġġjaw lill-Partit Laburista. Fl-awtobijografija tiegħu, Oliver Friggieri jitkellem dwar dan il-perjodu diffiċli minn lenti ta' adoloxxent ta' xi ħmistax-il sena li fil-bidu tas-sittinijiet kien għadu membru tal-MUSEUM. Kien żmien tal-laqgħat kbar, mimlijin entużjażmu, tal-'Ġunta', li kienet il-kumitat ċentrali ngħajtu favur Gonzi u kontra Mintoff, inkantaw u nistennew id-diskorsi mqanqla biex ninfexxu nċapċpu. Minn dawk ir-rallies kollha niftakar frażi ta' Gonzi li qalha waqt diskors lill-folla fuq il-Fosos: ' Għaddew il-ħames snin u ż-żgħażagħ baqgħu miegħil'. Miegħu, jew mal-Knisja, xi ħaġa hekk. Żmien qabel, kif kienu qalulna, Mintoff qal li ż-żgħażagħ kellhom ikunu miegħu fi żmien ħames snin. U issa, għalhekk, aħna konna qegħdin inkantaw, b'kantaliena li għadni niftakarha: ' Għaddew il-ħames snin u bqajna mal- Arċisqofl Għaddew il-ħames snin…' U nirrepetuha bil-kant, nirrepetuha sakemm negħjew. Naħseb li l-melodija kienet mibnija fuq dik li t-tfal kienu jkantaw waqt li jilagħbu l-'Onġi Onġi Onġella'. (Oliver Friggieri, 2008: 202) Din kienet is-sitwazzjoni f'Malta fis-snin sittin. Sitwazzjoni li ġabet uġigħ li għadu xi drabi jinħass fuq kull naħa. Ma jistax jonqos li bħala ċentru ewlieni tal-Knisja fil- Mosta, l-Oratorju ma jkunx ukoll affettwat minn dawn l-iżviluppi fix-xena politika. Meta faqqgħet din il-battalja, Dun Anġ kien diġà assuma r-rwoli ta' Direttur tal-Oratorju Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 95 u ta' Assistent Ekkleżjastiku tal-fergħa tal-Ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika tal-Mosta Qallibi fil-minuti tal-kumitati biex nara nsibx xi referenzi għal dan il-perjodu tant j aħraq sistorja politika u reliġjuża ta' pajjiżna. L-ewwel referenza diretta tinsab imniżżla fil- minuti tas-seduta tas-26 ta' Awwissu 1961 meta nkiteb hekk Fuq direttiva tal-Giunta Djoċesana waqqafna grupp ta' tliet active leaders li ħadu ħsieb Jaraw ir-reġistru elettorali. (Minuti ĠAK, 26/8/ 1961) Ma hemm ebda indikazzjoni ta' x'sar wara dan l-eżerċizzju, għalfejn sar, x'kien l-eżodu u kif intużat l-informazz oni miġbura. It-tie 1 relerenza tinsab fil- tas- 1 miġbu t-tien fc m l-minuti S: Għas-siegħa ta' adorazzjoni u pellegrinaġġ bi tpattija għall-insulti tal-M.L.P, attendew il- membri kollha. (Minuti ĠAK, 18/10/ 1961) Mill-bqija ma sibtx wisq aktar, għajr għal ħafna referenzi ta' 'attivitaji ekkleżjali fejn kien mgħallem it-tagħlim soċjali tal-knisja, inkluż dalx da ixoxozħo, il-familja, id-divertiment u l-istat. Bil-ħsieb li nkun naf aktar dwar l-impatt tal-battal politika-reliġjuża fuq l-Oratorju, tkellimt ma' xi old bovs li għexu dawk iż-żminijiet Kellimt kemm lil dawk bi twemmin Laburista u kemm dawk li jżommu mal-Parti; Nazzjonalista bl-iskop li nesplora ż-żewġ naħat tal-munita. Mhux kollha qablu eżatt bejniethom fuq x'kienet l-atmosfera f'dik il-ħabta, waqt li oħrajn qaluli li ma jiftakrux jew insew x'kien ġara. Madankollu, kif jixhdu l-kwotazzjonijiet li ġejjin, joħorġu ni ta' xeħtiet, esperjenzi u impressjonijiet komuni. l pea Dun Anġ kien iwissi biex ma mmorrux fir-rassa, Kien ikun qiegħed jirreferi għall-meetings tal-Labour. Imbagħad, bla ma qaluli, kienu kitbuni fl-Azzjoni meta kbirt u ma bqajtx tlerà tal-Għaqda tal-Istudenti. Kont irrabjajt u tlaqt. Kien hemm il-biċċa xogħol tal-politika u r-reliġjon dak iż-żmien, u ma bqajtx nersaq 'l hemm. Meta kont se nibda niffrekwenta l-Oratorju kienet faqqgħet il- Oratorju inħasset ukoll. Dun Anġ kien jaf fejn kien iħabbat il kellu madwaru. Il-Laburisti xorta baqgħu jiġu l-Oratorju imr ġlieda politika-reliġjuża. Fl- polz politiku taż-żgħażagħ li ma, ma tafx kif, dejjem kienu 94 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta ċiitadini Brittaniċi. Wara li din l-għażla falliet f'referendum, il-Partit Nazzjonalista li tela' fil-gvern fl-1962 beda jaħdem biex iġib l-Indipendenza għal pajjiżna bil-patt li l-bażi militari u navali tal-kolonizzatur xorta kellha tibqa' hawn għal xi snin. Dan ġab miegħu ħafna fermenti politiċi u kien f'dan il-perjodu tant deċiżiv li l-polarizzazzjoni politika ħadet ix-xeħta tagħha kif nafuha llum. B'danakollu l-ġrajja għad-destin politiku u ekonomiku ta' Malta ma kinitx l-istorja kollha. Sa mill-1960 'il quddiem, bdiet isseħħ bidla fostna li l-Ingliżi ma kinux interessati fiha, li l-Arcisqof Gonzi lanqas xammha ġejja u li l-Perit Mintoff sab ruħu protagonist tagħha kważi kważi mingħajr ma jaf: is-sekularizzazzjoni tas-soċjetà Maltija. Mintoff, ta' opportunist li kien, ma tilifx l-okkażjoni. Malajr rikeb fuq il-mewġ tagħha. Bl-Arċisqof Gonzi jilgħab f'idejh, sfrutta b'ħila politika u b'sengħa strateġika kull sitwazzjoni li ġiet għal għonq triqtu ħalli jgħaġġel jibda jnissel l-istat sekulari Malti. Tassew, dan il-ħsieb ma kienx l-għan ewlieni f'moħħ il-Perit Mintoff. L-ideal tiegħu kien li jsaħħaħ l-ekonomija ta' Malta li fuq is-sisien tagħha biss seta' pajjiżna jkollu ġejjieni garantit. Bl-iskop ta' dan, għal mill-anqas għaxar snin qabel tela' fil-gvern, huwa żarma lill-Knisja, l-iprem kenn tal-konservattiżmu, mis- setgħa morali li kellha għal sekli sħaħ u, wara r-rebħa elettorali tal-1971, żarmalha wkoll il-bażi legali u ideoloġika li fuqha kienet isserrah dik is-setgħa. L-introduzzjoni tal-istat sekulari msejjes fuq is-separazzjoni bejn il-ħwejjeġ tal-istat u dawk tal-knisja ġab miegħu l-battalja politika-reliġjuża bejn il-Partit Laburista fuq naħa u l-Knisja, flimkien mal-għaqdiet tagħha, fuq in-naħa l-oħra. L-irjus saħnu sew fuq kull naħa u eventwalment il-Knisja imponiet d-dnub il-mejjet fuq dawk li kienu jappoġġjaw lill-Partit Laburista. Fl-awtobijografija tiegħu, Oliver Friggieri jitkellem dwar dan il-perjodu diffiċli minn lenti ta' adoloxxent ta' xi ħmistax-il sena li fil-bidu tas-sittinijiet kien għadu membru tal-MUSEUM. Kien żmien tal-laqgħat kbar, mimlijin entużjażmu, tal-'Ġunta', li kienet il-kumitat ċentrali ngħajtu favur Gonzi u kontra Mintoff, inkantaw u nistennew id-diskorsi mqanqla biex ninfexxu nċapċpu. Minn dawk ir-rallies kollha niftakar frażi ta' Gonzi li qalha waqt diskors lill-folla fuq il-Fosos: ' Għaddew il-ħames snin u ż-żgħażagħ baqgħu miegħil'. Miegħu, jew mal-Knisja, xi ħaġa hekk. Żmien qabel, kif kienu qalulna, Mintoff qal li ż-żgħażagħ kellhom ikunu miegħu fi żmien ħames snin. U issa, għalhekk, aħna konna qegħdin inkantaw, b'kantaliena li għadni niftakarha: ' Għaddew il-ħames snin u bqajna mal- Arċisqofl Għaddew il-ħames snin…' U nirrepetuha bil-kant, nirrepetuha sakemm negħjew. Naħseb li l-melodija kienet mibnija fuq dik li t-tfal kienu jkantaw waqt li jilagħbu l-'Onġi Onġi Onġella'. (Oliver Friggieri, 2008: 202) Din kienet is-sitwazzjoni f'Malta fis-snin sittin. Sitwazzjoni li ġabet uġigħ li għadu xi drabi jinħass fuq kull naħa. Ma jistax jonqos li bħala ċentru ewlieni tal-Knisja fil- Mosta, l-Oratorju ma jkunx ukoll affettwat minn dawn l-iżviluppi fix-xena politika. Meta faqqgħet din il-battalja, Dun Anġ kien diġà assuma r-rwoli ta' Direttur tal-Oratorju Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 95 u ta' Assistent Ekkleżjastiku tal-fergħa tal-Ġuvintur tal-Azzjoni Kattolika tal-Mosta Qallibi fil-minuti tal-kumitati biex nara nsibx xi referenzi għal dan il-perjodu tant j aħraq sistorja politika u reliġjuża ta' pajjiżna. L-ewwel referenza diretta tinsab imniżżla fil- minuti tas-seduta tas-26 ta' Awwissu 1961 meta nkiteb hekk Fuq direttiva tal-Giunta Djoċesana waqqafna grupp ta' tliet active leaders li ħadu ħsieb Jaraw ir-reġistru elettorali. (Minuti ĠAK, 26/8/ 1961) Ma hemm ebda indikazzjoni ta' x'sar wara dan l-eżerċizzju, għalfejn sar, x'kien l-eżodu u kif intużat l-informazz oni miġbura. It-tie 1 relerenza tinsab fil- tas- 1 miġbu t-tien fc m l-minuti S: Għas-siegħa ta' adorazzjoni u pellegrinaġġ bi tpattija għall-insulti tal-M.L.P, attendew il- membri kollha. (Minuti ĠAK, 18/10/ 1961) Mill-bqija ma sibtx wisq aktar, għajr għal ħafna referenzi ta' 'attivitaji ekkleżjali fejn kien mgħallem it-tagħlim soċjali tal-knisja, inkluż dalx da ixoxozħo, il-familja, id-divertiment u l-istat. Bil-ħsieb li nkun naf aktar dwar l-impatt tal-battal politika-reliġjuża fuq l-Oratorju, tkellimt ma' xi old bovs li għexu dawk iż-żminijiet Kellimt kemm lil dawk bi twemmin Laburista u kemm dawk li jżommu mal-Parti; Nazzjonalista bl-iskop li nesplora ż-żewġ naħat tal-munita. Mhux kollha qablu eżatt bejniethom fuq x'kienet l-atmosfera f'dik il-ħabta, waqt li oħrajn qaluli li ma jiftakrux jew insew x'kien ġara. Madankollu, kif jixhdu l-kwotazzjonijiet li ġejjin, joħorġu ni ta' xeħtiet, esperjenzi u impressjonijiet komuni. l pea Dun Anġ kien iwissi biex ma mmorrux fir-rassa, Kien ikun qiegħed jirreferi għall-meetings tal-Labour. Imbagħad, bla ma qaluli, kienu kitbuni fl-Azzjoni meta kbirt u ma bqajtx tlerà tal-Għaqda tal-Istudenti. Kont irrabjajt u tlaqt. Kien hemm il-biċċa xogħol tal-politika u r-reliġjon dak iż-żmien, u ma bqajtx nersaq 'l hemm. Meta kont se nibda niffrekwenta l-Oratorju kienet faqqgħet il- Oratorju inħasset ukoll. Dun Anġ kien jaf fejn kien iħabbat il kellu madwaru. Il-Laburisti xorta baqgħu jiġu l-Oratorju imr ġlieda politika-reliġjuża. Fl- polz politiku taż-żgħażagħ li ma, ma tafx kif, dejjem kienu 96 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta jġorru timbru fuqhom. Uħud għażlu li jitilqu u ma jiġux aktar. Għalkemm kien jaf x'jien, Dun Anġ ġieli bagħat ma' xi ħadd jistaqsi għalija fil-każin tal-Labour. Niftakar darba lil Dun Anġ jaqbad lil xi ħadd li kien magħruf bħala minn ta' familja Laburista u jaħbat għalih. Dun Anġ kien akkanit għal dak kollu li kellu x'jaqsam mal-knisja. L-akkaniżmu tiegħu kien frott il-lealtà u l-imħabba tiegħu għall-knisja bħala saċerdot, imma mhux b'malizzja kontra n-naħa l-oħra. Perċ qatt ma kien hemm xi impediment biex il-Laburisti joħorġu għall-kumitat tal-Azzjoni. Naf ħafna Laburisti li kienu attivi ferm fl- Oratorju f'dawk iż-żminijiet u anki wara. Dellijiet tal-politika kien hemm. Minn taħt l-ilsien, kien ikun hemm għajdut, 'Imma dak ma' min7 Magħna jew magħhom7 U mbagħad tibda tara l-klikek. 1f was unfortunate, għax imbagħad iġġib il-firda. Il-battalja ma nħassitx daqshekk għax Dun Anġ ma kienx jesiġi li aħna mmorru għall-meetings tal-Ġunta. Din swiet ta' ġid għax qatt ma nħolqot xiżma. Issa jekk kien hemm uħud li riedu jmorru bis- sfafar taħt l-Umbrella, għamlu hekk minn rajhom. Ma kienx isir konfront bejn dawk ta' Gonzi u ta' Mintoff fl-Oratorju. Is-sitwazzjoni fl-Oratorju jidher li sserjat xi ftit aktar meta f'nofs din il-battalja kien sar meeting tal-Labour fil-wesgħa ta' quddiem il-kappella ta' Sant Anton Abbati, litteralment ftit passi bogħod mill-Oratorju. Il-ġranet immedjati ta' wara l-meeting kienu aktar drammatiċi mis-soltu, skont kif irrankontawli tliet o/d bovs oħra. L-għada li jkun għamel meeting Mintoff konna mmorru niskonġraw il-post biex speċi nkeċċu x-xjaten li jkun ħalla warajh. Darba minnhom għamel meeting in-naħa tal-pjazza ta' quddiem Sant Anton u l-għada morna niskonġraw biex inneħħu l-ispirti ħżiena. Hekk kienu jgħidulna. Naf bi tnejn żgur tal-Azzjoni li marru għal meeting tal-Labour ħdejn Sant Anton u kienu tkeċċew. Ftit wara meta konna Callus Street biex nagħtu l-enveloppijiet tal-istrina tal- Oratorju, ħarġet omm wieħed minnhom tgħajjat li mhux se ttina flus għax it-tifel ma messux tkeċċa, imma messu ġie mwissi u kkoreġut. Ħlief għal dik id-darba, qatt ma niftakar li kellna clashes kbar. Il-kwistjoni politika-reliġjuża kienet tidher, imma Dun Anġ, għalkemm kien konservattiv, irnexxielu jżomm kontroll. Jien u xi erbgħa minn sħabi, li konna wkoll dilettanti tal-palk, konna morna għall-meeting tal-Labour fil-pjazza ta' Sant Anton. Kien il-bidu tas-sittinijiet. U ġejna rrapportati. Dun Anġ kien kellimna kollha u keċċa lil tnejn minna (ismijiet provduti imma miżmuma mill-awtur). Imma lili u lil Karmnu Gatt (tal-Kumpanija), Alla jagħtih il- glorja tal-ġenna, ma keċċiniex. Mill-bqija qatt ma rajt għajn ħażina. Fuq kollox il-Mosta konna mberkin dak iż-żmien u għal ħafna snin wara għax kellna żewġ deputati ġentlomi mill-kbar nett fuq kull naħa tal-Parlament u t-tnejn kienu midħla sewwa tal-Oratorju: l-Onor. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 97 l Iż-żmien isajjar il-bajtar u mal-mogħdija tas-snin, il-Knisj ieti i jj minn fuq is-simpatizzanti Laburisti, il-Malta Labour Partv kkontesta pets il 1971 u maż-żmien iddaħħlu iżjed riformi istituzzjonalizzati biex jirfdu s-separazzjoni ejn knisja u stat. It-tifkiriet ta' dan il-perjodu melodrammatiku fuq l-Oratorju ntese fi ftit snin u qisu qatt ma kien xejn. Semmejna din il-battalja hawn għal raġuni waħda biss - biex nippreżentaw l-istorja sħiħa u kompluta tal-Oratorju tul dawn L-aħħar mitt B'ebda mod i i ma , 't kien kien, ma rridu niftħu feriti qodma jew noħolqu kontroversji ġodda fuq li Konklużjoni Hekk naslu fi tmiem ta' tappa oħra importanti fl-istorja tal-Oratorju, il-perjodu ta' wara l-gwerra sa nofs is-sittinijiet. Kien perjodu ta' bosta tibdil u sfidi ġodda b'konse ta fatturi ġeopolitiċi, soċjali u ekonomiċi li bdew jinbidlu b'rata iżjed ħarkiena Matulu, ezzjoni tal-Oratorju għaddiet minn taħt idejn erba' diretturi differenti (Sciberras, , Calleja u Camilleri) u kellhom isiru u jitħallsu l-kontijiet f mal-ħsarat tal-gwerra, Ma' dawn, l-Oratorju kellu jaddatta ruħu biex jkommi jislef il faċilitajiet tiegħu bħala annex tal-iskola u, fl-istess waqt, iżid fir-rankatura tatta ħli tad-duttrina kemm lis-subien u kif ukoll lill-bniet. Finalment kellu jħabbat wiċċ l mar- realtà iebsa tal-kunflitt bejn il-Perit Dom Mintoff u l-Ariċisqof Mikiel Gonzi. 'Bil- razzja l Alla u bil-għaqal ta' dawk li mexxewh, l-Oratorju rnexxielu jegħleb dawn k TA i ollha. Anzi, aktar minhekk, dawwarhom f' 'opportunitajiet ġodda kif għad naraw - apitli li fadal. Intant il-pass li jmiss se jlaqqagħna max-xita ta' proġetti strutturali li saru taħt id-direzzjoni ta' Dun Anġ Camilleri fuq medda ta' kważi ħamsin sena (1959. Dawn il-proġetti kienu essenzjali mhux biss għax taw karattru ġdid lill-Oratorju. kif ħafna minna jafuh, imma għax ki enu strumentali biex etgħu jsi ana Vitajiet g setg siru ħafna at Ivitajie 96 L-Oratorju Qalb ta' Ġesu tal-Mosta jġorru timbru fuqhom. Uħud għażlu li jitilqu u ma jiġux aktar. Għalkemm kien jaf x'jien, Dun Anġ ġieli bagħat ma' xi ħadd jistaqsi għalija fil-każin tal-Labour. Niftakar darba lil Dun Anġ jaqbad lil xi ħadd li kien magħruf bħala minn ta' familja Laburista u jaħbat għalih. Dun Anġ kien akkanit għal dak kollu li kellu x'jaqsam mal-knisja. L-akkaniżmu tiegħu kien frott il-lealtà u l-imħabba tiegħu għall-knisja bħala saċerdot, imma mhux b'malizzja kontra n-naħa l-oħra. Perċ qatt ma kien hemm xi impediment biex il-Laburisti joħorġu għall-kumitat tal-Azzjoni. Naf ħafna Laburisti li kienu attivi ferm fl- Oratorju f'dawk iż-żminijiet u anki wara. Dellijiet tal-politika kien hemm. Minn taħt l-ilsien, kien ikun hemm għajdut, 'Imma dak ma' min7 Magħna jew magħhom7 U mbagħad tibda tara l-klikek. 1f was unfortunate, għax imbagħad iġġib il-firda. Il-battalja ma nħassitx daqshekk għax Dun Anġ ma kienx jesiġi li aħna mmorru għall-meetings tal-Ġunta. Din swiet ta' ġid għax qatt ma nħolqot xiżma. Issa jekk kien hemm uħud li riedu jmorru bis- sfafar taħt l-Umbrella, għamlu hekk minn rajhom. Ma kienx isir konfront bejn dawk ta' Gonzi u ta' Mintoff fl-Oratorju. Is-sitwazzjoni fl-Oratorju jidher li sserjat xi ftit aktar meta f'nofs din il-battalja kien sar meeting tal-Labour fil-wesgħa ta' quddiem il-kappella ta' Sant Anton Abbati, litteralment ftit passi bogħod mill-Oratorju. Il-ġranet immedjati ta' wara l-meeting kienu aktar drammatiċi mis-soltu, skont kif irrankontawli tliet o/d bovs oħra. L-għada li jkun għamel meeting Mintoff konna mmorru niskonġraw il-post biex speċi nkeċċu x-xjaten li jkun ħalla warajh. Darba minnhom għamel meeting in-naħa tal-pjazza ta' quddiem Sant Anton u l-għada morna niskonġraw biex inneħħu l-ispirti ħżiena. Hekk kienu jgħidulna. Naf bi tnejn żgur tal-Azzjoni li marru għal meeting tal-Labour ħdejn Sant Anton u kienu tkeċċew. Ftit wara meta konna Callus Street biex nagħtu l-enveloppijiet tal-istrina tal- Oratorju, ħarġet omm wieħed minnhom tgħajjat li mhux se ttina flus għax it-tifel ma messux tkeċċa, imma messu ġie mwissi u kkoreġut. Ħlief għal dik id-darba, qatt ma niftakar li kellna clashes kbar. Il-kwistjoni politika-reliġjuża kienet tidher, imma Dun Anġ, għalkemm kien konservattiv, irnexxielu jżomm kontroll. Jien u xi erbgħa minn sħabi, li konna wkoll dilettanti tal-palk, konna morna għall-meeting tal-Labour fil-pjazza ta' Sant Anton. Kien il-bidu tas-sittinijiet. U ġejna rrapportati. Dun Anġ kien kellimna kollha u keċċa lil tnejn minna (ismijiet provduti imma miżmuma mill-awtur). Imma lili u lil Karmnu Gatt (tal-Kumpanija), Alla jagħtih il- glorja tal-ġenna, ma keċċiniex. Mill-bqija qatt ma rajt għajn ħażina. Fuq kollox il-Mosta konna mberkin dak iż-żmien u għal ħafna snin wara għax kellna żewġ deputati ġentlomi mill-kbar nett fuq kull naħa tal-Parlament u t-tnejn kienu midħla sewwa tal-Oratorju: l-Onor. Qawmien u Ritmu Ġdid Wara l-Gwerra 97 l Iż-żmien isajjar il-bajtar u mal-mogħdija tas-snin, il-Knisj ieti i jj minn fuq is-simpatizzanti Laburisti, il-Malta Labour Partv kkontesta pets il 1971 u maż-żmien iddaħħlu iżjed riformi istituzzjonalizzati biex jirfdu s-separazzjoni ejn knisja u stat. It-tifkiriet ta' dan il-perjodu melodrammatiku fuq l-Oratorju ntese fi ftit snin u qisu qatt ma kien xejn. Semmejna din il-battalja hawn għal raġuni waħda biss - biex nippreżentaw l-istorja sħiħa u kompluta tal-Oratorju tul dawn L-aħħar mitt B'ebda mod i i ma , 't kien kien, ma rridu niftħu feriti qodma jew noħolqu kontroversji ġodda fuq li Konklużjoni Hekk naslu fi tmiem ta' tappa oħra importanti fl-istorja tal-Oratorju, il-perjodu ta' wara l-gwerra sa nofs is-sittinijiet. Kien perjodu ta' bosta tibdil u sfidi ġodda b'konse ta fatturi ġeopolitiċi, soċjali u ekonomiċi li bdew jinbidlu b'rata iżjed ħarkiena Matulu, ezzjoni tal-Oratorju għaddiet minn taħt idejn erba' diretturi differenti (Sciberras, , Calleja u Camilleri) u kellhom isiru u jitħallsu l-kontijiet f mal-ħsarat tal-gwerra, Ma' dawn, l-Oratorju kellu jaddatta ruħu biex jkommi jislef il faċilitajiet tiegħu bħala annex tal-iskola u, fl-istess waqt, iżid fir-rankatura tatta ħli tad-duttrina kemm lis-subien u kif ukoll lill-bniet. Finalment kellu jħabbat wiċċ l mar- realtà iebsa tal-kunflitt bejn il-Perit Dom Mintoff u l-Ariċisqof Mikiel Gonzi. 'Bil- razzja l Alla u bil-għaqal ta' dawk li mexxewh, l-Oratorju rnexxielu jegħleb dawn k TA i ollha. Anzi, aktar minhekk, dawwarhom f' 'opportunitajiet ġodda kif għad naraw - apitli li fadal. Intant il-pass li jmiss se jlaqqagħna max-xita ta' proġetti strutturali li saru taħt id-direzzjoni ta' Dun Anġ Camilleri fuq medda ta' kważi ħamsin sena (1959. Dawn il-proġetti kienu essenzjali mhux biss għax taw karattru ġdid lill-Oratorju. kif ħafna minna jafuh, imma għax ki enu strumentali biex etgħu jsi ana Vitajiet g setg siru ħafna at Ivitajie