ħafna. Għalkemm hu perijodu li ħafna nies ma tantx jifhmuh għax Ħlief bini u xejn kitba ma ssibx. Iżda fil-verità llum il-ġurnata l-ar- keoloġija tant ħadet spinta 'l quddiem, li wieħed ma jistax jimmaġina li ma jkunx hemm dettalji mill-istudji li jsiru. Wieħed minħabba qiegħda tingħata lil dan il-perijodu, allura nistgħu nidħlu f'ċertu dettalji li qabel ma tantx konna nkunu nistgħu nagħmlu. jisra'ċ tal-pre-istorja hu interessanti Dettalji tad-disinni li nstabu fit-temppju ta' Ħal Tarxien ost l-affarijiet li wie- Fres jista' jitkellem dwarhom fil-pre- istorja huma l-annimali. Dan is-suġġett jista' jit- tieħed minn diversi angoli. Mhux għax hemm biss l-aspett ta' x'tip ta' annimali wieħed jista' jsib li kienu jiġu użati minn dawn in-nies. Iżda nistgħu nitkellmu wkoll dwar x'tip ta' annimali kienu juru fuq il-fuħħar tagħhom. Barra minhekk wieħed jista' jitkellem ukoll dwar is-simboliżmu li nsibu fl- użu ta' l-annimali. Il-pre-istorja Maltija hi mimlija mhux ħażin b'dawn id-dettalji. L-artik- lu tal-lum hu mmirat biex forsi kulmin imur iżur il- Mużew: Nazzjonali ta' l- Arkeoloġija jkun jista' jifhem ftit mid-dettalji li jkun qiegħed jara qud- Hemmhekk wie- ħed għandu jara mhux biss għadam ta' annimali, iżda fuħħar b'disinji ta' annimali fuqu, kif ukoll figurini ta' annimali. Għadam ta' l-annimali s-sejba ta' għadam ta' I annimali fid-diversi postijiet li jkunu tħaffru hu indikazzjoni li wieħed ikun jaf x'tip ta' annimali kellhom dawn. in-nies. Fejn instabu l-fdalijiet ta' l-annimali fil-gżejjer Mal- tin2 Jekk wieħed jagħti ħarsa lejn il-postijiet li jassoċja ma' dan il-perijo- du, allura malajr nin- dunaw li l-aktar li hemm huma postijiet li kellhom x'jaqsmu mar-reliġjon. Kulħadd sema' bit-tem- pji ta' Ħal Tarxien, Ħaġar Qim, L-Imnajdra, Il-Ġgan- tija u oħrajn. F'dawn it- tempji ma nstabx biss fuħħar imkisser, iżda anki fdalijiet ta' annimali. Mit- tempju ta' Ħal Tarxien kienu nstabu biċċiet ta' għadam f'post partikulari. Fit-tielet tempju ta' Ħal Tarxien, naraw artal imżejjen ħafna. Fil-faċċata ta' dan l-artal, li llum jin- sab merfugħ fil-Mużew li semmejna aktar 'il fuq, hemm parti minnu li hi maqtugħa. Din kienet saret hekk apposta, ħalli dawk li jagħmlu użu mit- tempju setgħu jużaw fuq wara ta' din il-ġebla. l-attenzjoni li Fil-fatt, meta Sir Temi Zammit kien qiegħed jiskava dan il-post, kien irnexxielu jsib mhux biss fuħħar, iżda anki biċċiet ta' għadam. Minn studju ta' l-istess għadam hu maħsub li kien hemm fdalijiet ta' ngħaġ, mogħoż, barrin, kif ukoll par qrun ta' ċerva. Skond l-istess Zammit, minħabba li l-post fejn instabu dawn l-għadam kien fuq ġewwa ta' artal, kien maħsub li wara li jsir is-sagrifiċċju ta' l-anni- mal, parti minnu kienet tinżamm u titpoġġa fuq ġewwa. ta' l-artal. Barra minhekk tajjeb ngħidu li eżatt wara l-istess ġebla li tinqala' kien hemm sikki- na. Forsi hawnhekk sem- mejna biss post partiku- lari fejn kienu nstabu fda- lijiet ta' għadam ta' anni- mali. Iżda fit-tempji pre- istoriċi ta' Ħal Tarxien instabu diversi fdalli- jiet oħrajn, naturalment f'postijiet differenti. Dan il-fatt jidher li kien meħud bħala prova li n-nies li kienu bnew. it-tempji kienu joffru bħala sagri- fiċċji annimali li kienu jkabbru huma stess. Mill-fdalijiet naraw det- tal ieħor interessanti. Ma nstabux: għadam. ta' ħnieżer, ħlief fil-livelli ta' żmien il-Bronż, meta allu- ra n-nies kienu differenti minn dawk li bnew it-tem- pji. Dan jista' jfisser li għalkemm in-nies kienu bdiewa xorta waħda ma kinux irabbu l-ħnieżer bħala annimal domestiku. L-uniċi fdalijiet li nstabu kienu n-nejbiet tal-ħanżir selvaġġ. Rappreżentazzjonijiet ta' annimali arra mill-għadam B riehea jista' jara wkoll diversi anni- mali murija fuq ġebel imnaqqax, jew inkella fuq ħitan. Għalkemm f'dan il- kumpless hemm il-fdali- jiet ta' erba' tempji, l-aktar tempju dekorat u li għandu x'joffri għat-tema tagħna tal-lum, hu dak magħruf bħala. t-tielet tempju. Dan ifisser li hu l-ewwel wieħed hekk kif tidħol fil- kumpless (għal aktar tagħrif dwar it-tempji pre- istoriċi ta' Ħal Tarxien ara, il-mument, 18 ta' Jannar, 1998, fl-istess rubrika). ' L-annimali kienu jiġu murija l-aktar fuq il-ġebel, imnaqqxin. Għalkemm hemm dawk li għadhom sal-ġurnata ta' llum joffru diversi interpretazzjoni- jiet, minħabba li mhux id- dettalji kollha huma ċari, fl-istess ħin hemm oħrajn li m'hemmx dubju ta' x'qegħdin juru. F'waħda mill-kmamar tal-ġnub ta' dan it-tielet tempju hemm żewġ ġeb- liet imnaqqxin b'numru ta' annimali. Filwaqt li dawk il-ġebel li hemm fit- tempji ta' Ħal Tarxien huma l-kopji, dawk li naraw fil-Mużew Nazzjo- nali ta' l-Arkeoloġija hu- ma l-oriġinali. uq waħda minn fsewn il-ġebel hemm murija sitt anni- mali. Quddiemnett hemm muntun, imba-għad hemm Ħanżir u warajhom hemm erba' nagħġiet jew mogħoż. Jekk wieħed jagħti ħarsa sew lejn dawn. ir-rappreżentaz- zjonijiet malajr jinduna kemm min kien iddisinja- hom kien jaf eżattament x'qed jagħmel. Barra minhekk żgur kieh bniedem tas-sengħa. Il-ġebla l-oħra turi numru akbar ta' annimali. Fil-fatt naraw li hemm 22 ngħaġ jew mogħoż. Dawn qegħdin murija fuq żewġ linji, u f'kull waħda hemm ħdax. Kollha qegħdin iħarsu l-istess naħa, jiġifieri daqslikieku sejrin lejn l-artal tas-sagrifiċċju. Minn. studju li kien għamel Sir Temi Zammit hu maħsub li dawn l-anni- mali huma kollha maskili. Barra minhekk huma tipi ta' annimali li għalkemm jinsabu f'pajjiżi oħra tal- Mediterran, illum: il- ġurnata ma jinsabux aktar hawn Malta. Iżda jidher li f'dak iż-żmien kienu preżenti minħabba l-fatt li l-fdalijiet tal-qrejjen li nstabu waqt. l-iskavi huma maħsuba li kienu ta' dan it-tip ta' annimali. F'naħa oħra tat-tempju hemm imbagħad pas- saġġ li jwassal aħħar tempju li kien inbe- għall- na f'dawn l-inħawi. Rokna minn dan it-tempju hi interessanti minħabba l- ġebel kbir li hemm u li fuqhom hemm imnaq- qxin annimali. Sfortu- natament dawk li naraw illum fit-tempji ta' Ħal Tarxien huma l-oriġinali, u għalhekk dawk li naraw fil-Mużew Nazzjonali ta' l- Arkeoloġija huma l-kopji. Dan hu dovut għall-fatt li l-ġebel huma ħafna fraġli u għalhekk ma kienx pos- sibbli jittieħdu l-Mużew. L-ewwelnett tajjeb ngħi- du li skond ir-rapporti ta' Temi Zammit din il-kamra kellha saqaf, u meta ġiet skavata hu sabha mimlija għadam ta' l-annimali. Iż- żewġ ġebliet kbar li hemm u li għandhom l- annimali mnaqqxin fuq- hom huma impressjonan- ti. Fuq waħda minn-hom hemm riljiev ta' barri. Fuq il-ġebel l-ieħor hemm ukoll tlettax-il sinjal. Dawn is-sinjali m'humiex wisq ċari, u għalk-emm hemm diversi. teoriji x'jistgħu juru, mhux kulħadd jaqbel magħ- hom. Hu minnu li hawnhekk għandna: annimali li qegħdin jirrappreżentaw it-tipi ta' dawk li kienu jiġu offruti għas-sagrifiċċji. Iżda jista' jkun ukoll, u hemm probabbiltà kbira li hekk hu, li dawn l-anni- mali huma simbolu wkoll tal-fertilità. il-barri hu marbut mal-virilità tar- raġel, filwaqt li l-ħanżira tirrappreżenta. l-fertilità tal-mara. B'hekk, bis-sim- boliżmu naraw li kienu qegħdin juru li l-fertilità taż-żewġ persuni kienet importanti għalihom. Fl- istess ħin wieħed jinduna kemm dawn in-nies kienu jinnutaw dettalji li forsi lum aħna ma nagħtux kas ta' kemm kienu osser- vanti dawn. in-nies pre- istoriċi. inn dawn. il-ftit M dettalji wieħed jista' jinnota aktar affarijiet dwar dawn in- nies. F'appuntamenti oħra nippruvaw naraw x'hemm aktar f'dawn it- tempji, ħalli b'hekk l- istampa tkompli tiċċara l- ħidma tal-bennejja tat- tempji ta' Ħal Tarxien.