fil-Ventaltar tal-Festa Kitba tal-Kan. M'hemmx dubju li waħda mill-opri artistiċi li jżejnu l-altar maġġur fil-Festa ta' Santa Katarina hu l-ventaltar. Il-ventaltar, kelma li ġejja miż-żewġ kelmiet Taljani (avanti) (quddiem) u altare (altar), hu dak l-apparat rettangulari li jitqiegħed quddiem il-:nensa (mejda) ta' l-altar. Bl-Ingliż jissejjaħ altar front jew antependium. Altar front ma teħtieġ ebda spjegazzjoni, iżda antependium hi kelma aktar tqila — ġejja minn żewġ kelmiet bil-Latin, are (quddiem) u pendere (iddendel). Ir-raġuni hi li fil-qedem il-ventaltar kien jikkonsisti fi drapp b'disinn jew messaġġ, li jiddendel quddiem il- wiċċ ta' l-altar. Fi żmienna l-ventaltar m'għadux jiddendel, iżda jitqiegħed, għalkemm spiss qegħdin naraw, speċjalment fi knejjes moderni, xi drapp (banner) imdendel quddiem l-altar biex jagħti fil-qosor il- messaġġ tal-liturġija tal-ġurnata. Kemm hu hekk, dawn il-banners ikunu ta' l-istess kulur tal-liturġija u jkollhom fuqhom silta qasira, aktarx mill-Vanġelu tal-quddiesa tal-ġurnata. F'xi parroċċi Maltin jeżistu ventaltari magħmula kompletament mill-fidda. Il-prokuraturi ta' l-altari Il-knisja parrokkjali taż-Żejtun fiha tnax-il altar, u jekk inżidu magħhom l-altar mejda u l-altar ta' l-Oratorju, dawn jitilgħu għal erbataxi Dak li ser ngħidu f'dan l- istudju ma jgħoddx għall-altar mejda li qatt ma jiżżejjen b'xi ventaltar, għalkemm is-simboli li ġieli jitqiegħdu taħt il-mensa tiegħu, aktarx li jkollhom l-istess skop tal-ventaltar, bħal meta titqiegħed kuruna rjali fil-Festa ta' Kristu Sultan, jew kalċi bi friegħi tad-dielja u qamħ fil-Festa tal-Ġisem Imqaddes ta' Ġesu' Kristu. Fis- snin l-imgħoddija, meta l-festi liturġiċi kienu jiġu ċelebrati b'ħafna solennita', ukoll fl-altari sekondarji, il-prokuraturi kienu jżejnu l-altari tagħhom bil-ventaltari. Kien żmien meta tant kien hawn saċerdoti li kull altar kien ikollu saċerdot prokuratur tiegħu, għalkemm ġieli l-prokuratur ma kienx ikun saċerdot. U biex wieħed isir prokuratur ta' xi altar kien jeħtieġ l-approvazzjoni ta' l-isqof tad-djoċesi, tant kienu jeħduhom bis-serjeta' l-affarijietl Mhux hekk biss, kull prokuratur kien ikollu jippreżenta fil-Kurja ta' l-Isqof, ir-reġistri tal-prokura biex jiġu eżaminati mill-uffiċjali ta' l-Isqof. Dawn il- prokuraturi kienu jagħmlu ħilithom biex ikabbru l- festa ta' l-altar tagħhom u jżejnu dan l-altar mill-aħjar li jistgħu. Xejn ma tistagħġeb mela li fil-knisja parrokkjali tagħna ssib numru sew ta' settijiet ta' ventaltari li kollha kienu jintużaw f'ċerti okkażjonijiet matul is-sena. L-Arma ta' Santa Katarina Il-ventaltari tal-Festa ta' Santa Katarina Naturalment l-aktar sett rikk u artistiku hu s-sett ta' ventaltari li bihom jiżżejnu l-altari kollha fil-Festa ta' Santa Katarina li, fi żmienna, qiegħda ssir fix-xahar ta' Gunju. Dawn jikkonsistu f'disinji makkmati bil- ħajt tad-deheb fuq bellus aħmar. Fiċ-ċentru ta' kull disinn għandek issib l-emblema tal-qaddis jew qaddisa ta' l-altar li jkun. Jintuża f'kollha l-bellus aħmar, għaliex aħmar hu l-kulur tal-Festa ta' Santa Katarina, qaddisa martri. Il-kulur isfar tal-ħajt tad-deheb tgħidx x'kuntrast sabiħ jagħmel ma' l-aħmar tal-bellusl Dawn id-disinji rrakkmati jitqiegħdu ġo gwarniċi ta' l-injam imżejnin b'disinji sbieħ ta' skultura u ndurati bid- deheb. Dan is-sett ta' ventaltari tal-knisja tagħna hu fost l-isbaħ li jeżistu fil-knejjes Maltin. L-uniku gwarniċ li mhux ta' l-injam indurat hu ta' l-altar tal-kor. Ħafna settijiet ta' ventaltari It-tieni grupp ta' ventaltari huma dawk magħmula minn rakkmu tad-deheb fuq ħarir abjad, flok fuq bellus aħmar, iżda li għandhom l-istess disinji bħal tal-Festa ta' Santa Katarina. Dawn jintużaw fil-festi partikulari ta' l-altari. Mhux l-altari kollha għandhom dan it-tip ta' ventaltar. L-altari li għandhom huma ta' San Gużepp, tal-Karita', ta' San Mikiel, tar-Rużarju u taċ-Ċintura. Dan ta' l-aħħar hu xi ftit differenti mill- -oħrajn u mhux rikk daqshom. It-tielet grupp huma l-ventaltari ta' l-Aħmar. M'humiex kollha l-istess: xi wħud huma fuq il-bellus, oħrajn tad- damask. Huma mżejnin b'disinji sempliċi li jikkonsistu fi glalen u frenża. Dawk li huma magħmula mid- damask aħmar, għandhom damask tal-palma bħad- damask li jiddendel mal-pilastri tal-knisja fil-Festa ta' Santa Katarina. Taċ-Ċintura hu magħmul minn ħarir aħmar bil-weraq tal-palm tad-deheb. Ir-raġuni hi li kien jintuża għall-Festa ta' San Lawrenz Martri, li x- xbieha tiegħu qiegħda fil-kwadru titulari ta' dan l-altar. Għall-Festa ta' l-Ecce Homo jintuża fl-altar ta' San Andrija ventaltar sabiħ tas-satin bil-ward tar-roża. Il- ventaltari ta' l-aħmar, li l-altari kollha għandhom, jintużaw għat-Tridu tal-Festa ta' Santa Katarina. Ir-raba' sett huma l-ventaltari tal-lama. Il-lama hu drapp rikk magħmul minn ħjut tad-deheb. L-altari kollha għandhom dan it-tip ta' ventaltari, li huma mżejnin bi glalen u frenża tad-deheb. Dawn il-ventaltari jintużaw għall-Festa tal-Madonna tar-Rużarju u għall- Milied. Il-ħames sett huma l-ventaltari hekk imsejħa ''Tal- Fjuri', għaliex id-drapp tagħhom hu mżejjen b'ħafna fjuri, ukoll b'rużuni tad-deheb. L-altari kollha għandhom u dawn jintużaw ġeneralment għall-festa tal-pussess ta' arċipriet ġdid u l-Ewwel Quddiesa Solenni ta' xi qassis novell. Fil-Festa tad-Duluri jintuża dan il-ventaltar fl-altar tal-Kurċifiss, fejn hemm is- sotto-kwadru tad-Duluri. Imbagħad hemm il-ventaltari suwed li m'għadhomx jintużaw. Dawn kienu jintużaw fl-ewwel ġranet ta' Novembru, meta l-Knisja tfakkar il-mejtin tagħna u tistedinna nitolbu għalihom, u fil-quddiesa funerali tal- prokuraturi ta' l-altari. L-isbaħ wieħed f'dan is-sett hu l-ventaltar tar-Rużarju, għaliex jikkonsisti f'bellus iswed bl-istilel tal-fidda. L-istilel huma parti mill- monogramma tal-Verġni Marija. Il-ventaltari ta' l-altar maġġur L-altar maġġur għandu mhux biss dawn il-ventaltari kollha, iżda wkoll oħrajn magħhom. Per eżempju, għandu wieħed bir-rużuni li jintuża għall-festa tal- konsagrazzjoni tal-knisja; ieħor aħmar bil-fjuri li jintuża għat-tlett ijiem tat-Tridu tal-Festa ta' Santa Katarina; ieħor li sar xi tliet snin ilu fuq il-lama bid-disinn imqabbeż; oħrajn sempliċi, bħall-abjad u l-aħdar. Minn ta' lanqas jeżistu erba' settijiet ta' gwarniċi, li jintużaw skond il-festa li tkun. L-altar ta' l-Oratorju għandu minn ta' lanqas żewġ ventaltari, l-iswed u l-aħmar bil- palm tad-deheb, li jintuża fil-Festa solenni ta' Santa Katarina fix-xahar ta' Gunju. Ma rridx ninsa nsemmi ż-żewġ ventaltari mprezzabbli magħmula mill-ġild li qegħdin esebiti fil-mużew parrokkjali. Dawn fl- imgħoddi mbiegħed kienu fil-knisja qadima ta' San Girgor, li proprjament hi ddedikata lil Santa Katarina. Fil-fatt wieħed minnhom fih xbieha ċkejkna u ħelwa ta' din il-qaddisa. L-arma ta' Santa Katarina Niġu issa għall-ventaltar li bih jiżżejjen l-altar maġġur fil-Festa solenni ta' Santa Katarina f'Gunju. Meta nqabbel dan il-ventaltar tal- knisja taż-Zejtun ma' dak tal-fidda ta' l-altar maġġur fil-knisja kolleġġjata ta' Bormla li jintuża fil-Festa tal- Kunċizzjoni, dejjem jolqotni x-xebħ fid- disinn tagħhom. Tiddomina fiċ-ċentru tal-ventaltar taż- Żejtun naturalment l-arma ta' Santa Katarina u l- attenzjoni ta' l-ispettatur mill-ewwel tinġibed lejha minħabba li mħaxkna biex ngħid hekk, fiċ-ċentru mill- gwarniċ indurat li jdur madwarha u joħloq kuntrast bil-kulur safrani u dehbieni tiegħu mal-bellus aħmar li fuqu hi rrakkmata l-arma tal-qaddisa. Din l-arma, bħas-soltu, tikkonsisti fir-rota mkissra tas-snien, is- sejf vertikali bil-kuruna fil-quċċata, żewġ friegħi tal- : palm f'direzzjoni vertikali, waħda fuq kull naħa tar- rota, u żewġ friegħi tal-ġilju f'direzzjoni orizzontali fuq il-ġnub tal-palm, u li jestendu sewwa fuq iż-żewġ naħat tal-ventaltar. Ir-rota naturalment tfakkar fl-ewwel martirju tal-qaddisa, meta Massiminu pprova, mingħajr ma rnexxielu joqtolha b'rota bis-skieken; is-sejf ifakkar il-Qtugħ ir-Ras tagħha; il-kuruna tissimbolizza r- regalita' tagħha; il-palm u l-ġilju l-martirju u l-purita' tagħha rispettivament. Din l-arma sabiħa hi rrakkmata minn ħajt tad-deheb, li sfortunatament qed jiswied biż- żmien, fuq bellus aħmar. Il-gwamniċ artistiku Il-gwarniċ li jdur madwar din l-arma mhux anqas sabiħ u artistiku, iżda peress li jikkonsisti fi skultura ta' l- injam indurata bid-deheb, ma joħloqx kuntrast bejn id-disinn u l-isfond tiegħu stess, u allura ma tistax tapprezza s-sbuħija tax-xogħol skolpit tiegħu jekk ma teżaminahx ħafna mill-viċin. Prinċipalment jikkonsisti fl-armi ta' l-erba' evanġelisti li huma: bniedem bil- ġwienaħ, San Mattew (xellug fuq); ajkla bil-ġwienaħ, San Gwann (lemin fuq); iljun bil-ġwienaħ, San Luqa (xellug isfel); u baqra bil-ġwienaħ, San Mark (lemin isfel). Dawn l-erba' armi huma mqegħdin fuq sfond iddisinjat b'ħafna għenieqed żgħar u weraq ta' l-għeneb, naturalment simboli ta' l-Ewkaristija, u palm. Din hi s-sezzjoni ċentrali u l-aktar importanti tal-ventaltar, li iżda għandu żewġ taqsimiet oħra, waħda fuq kull naħa ta' din il-parti ċentrali. F'kull waħda minn dawn it- taqsimiet vertikali, li allura qegħdin fit-truf tal-ventaltar, għal darba oħra jispikka l-ġilju, simbolu tal-verġinita' tal-qaddisa. Fuq nett, il-ventaltar hu mżejjen matulu b'ringiela ta' tmien puttini (anġli żgħar li jikkonsistu biss f'ras u żewġ ġwienaħ) imqassmin erbgħa matul il-parti ċentrali u tnejn fuq kull waħda mit-taqsimiet tat-truf. Dawn it-tmien puttini huma l-anqas li jidhru, għaliex huma viċin il-frenża tat-terħa bajda ta' l-altar. Il-ġbir tal-flus Min ħa ħsieb li jsir dan il-ventaltar u meta sar2 Fir- riċerki li jien għamilt fl-arkivju parrokkjali tagħna, jien kont sa ċertu punt, ftit ixxurtjat li sibt reġistru ċkejken (MS. 154), li jagħtina xi tagħrif siewi, għalkemm mhux konklussiv għal kollox. Dan il- manuskritt (kitba bl-idejn u mhux stampata) inkiteb mill-Arċipriet Dun Lawrenz Degabriele, u allura kien hu li ħa ħsieb kollox. Il-ventaltar sar fis-snin 1899 u 1900, u allura jeskludi l-għidut li hu sar fuq disinn ta' Xandru Farrugia, li kien ilu snin mejjet fl-18991 Il- manuskritt jitkellem ukoll dwar il-kanopew u sopraleġiju li saru fl-istess żmien. Barra l-Arċipriet, kienu jiġbru l-flus għal dawn l-opri wkoll Dun Gużepp Manueli, Carmelo Tabone u Carmelo Baldacchino. Bejn Frar 1899 u Ottubru 1900, bejniethom ġabru aktar minn 60 lira sterlina, li għal dak iż-żmien ma kenitx somma żgħira. F'Settembru 1899 saret tombla fil- Każin Beland bil-qliegħ imur għall-istess skop. Fir- rendikont ta' l-ispejjeż l-Arċipriet Degabriele aktar minn darba jagħmel riferenza għall-ħlas li ħareġ għall- vettura biex imur sal-Belt Valletta jitkellem ma' Signor Fanfani. Dan jagħtina x'nifhmu li x-xogħol tar-rakkmu sar minn din id-ditta famuża ta' Ruma. Riferenzi għal Ġużeppi Caruana, il-Marċjol F'Lulju 1899, l-Arċipriet ħallas għall-vettura Cospicua dal Sign. Jidher li Gużeppi Caruana minn Bormla kien jinżel Wied il-Għajn għall-btala tas-sajf, għaliex l-Arċipriet mar għandu għall-inqas darbtejn hemmhekk. U reġa' mar għandu f'Bormla fi Frar u Marzu tas-sena ta' wara. Iżda lili din ir-rabta kontinwa ta' l-Arċipriet Zejtuni ma' l-artist Bormliż Gużeppi Caruana ħolqitli problema. Ir-riferenza għad-disinn tal-ventaltar ma tistax tkun aktar ċara u espressa. Possibbli iżda li kien Caruana li għamel id-disinn tal-ventaltar, meta fl-1899 kien għadu tfajjel ta' 12 4il sena7 Diffiċli biex tniżżilhal Caruana kien twieled f'Bormla nhar it-30 t'Ottubru, 1887 u aktar tard studja l-arti taħt Censu Cardona. Wara hu tħarreġ fil-pittura ma' pitturi Taljani fit-Teatru Rjal tal-Belt Valletta. Kien imfittex ħafna għad-disinji tal- bandalori u standardi. Meta kiber għamel l-istatwa tal- Papa Piju IX li għadha tintuża llum f'Bormla.Iżda f wisq probabbli li l-età żgħira li hu kellu fl-1899 hi argument sod biżżejjed biex jikkonvinċina li mhux hu kien id-disinjatur tal-ventaltar tal-Festa ta' Santa Katarina. U hekk il-kelmiet ta' l-Arċipriet per disegno del paliotto jibqgħu enigmal Xogħol Ġużeppi Baldacchino Dan jagħtina x'nifhmu li kien l-iskultur Żejtuni Gużeppi Baldacchino li ħażżeż id-disinn tal-ventaltar. U hawn ukoll għandna probabilment l-ispjegazzjoni tat-tradizzjoni li tgħid li kien Xandru Farrugia li ħażżeż dan id-disinn, peress li Ġużeppi Baldacchino kien miżżewweġ għand il-familja ta' Xandru. Baldacchino għamel ukoll xi'żmien president tal-Banda Beland, u forsi din tispjega wkoll għaliex il-Każin Beland kien l: jgħin fil-ġbir tal-flus. Iżda ma jidhirx li l-konnessjoni ma' Bormla spiċċat, għaliex l-Arċipriet ħa l-inkarigu li jmur Bormla biex juri l-ventaltar lil waħda benefattriċi li kienet toqgħod hemm. Min kienet din is-sinjura Bormliża li għenet biex isir il-ventaltar taż-Zejtun7 Min jaf2 Ringrazzjament: Inrodd ħajr lill-W.R. Kan. Dun Ġużepp Bonello għat- tagħrif li tani dwar Gużeppi Caruana, u lil Emanweli Desira għat-tagħrif li tani dwar il-ventaltari taż-Żejtun.