Regoli Prattiċi Gwida Prattika għall-Kitba tal-Malti. Fuq il-mudell N IŻLA ikteb GHOLJA meta jkollok nom, femminil, singular. Nota: Biex tħaffef il-kitba ta' ħafna kliem bil-Malti għandek tinqeda bil-mudelli kemm jista' jkun. Dan 'isir billi tieħu kelma ħafifa, bla għu bla h, li jkollha l-istess binja tal- kelma t-tqila, tniżżilha fuq biċċa karta ittra ittra bi ftit spaz- ju bejniethom, u taħt kull konsonanti tal-mudell tniżżel il- konsonanti li tkun tmiss fil-kelma t-tqila, u taħt kull vokali tniżżel il-vokali tal-kelma li tkun trid tikteb sewwa. Dan jidher f'ħafna mir-regoli mogħtija hawnhekk. Fuq il-mudeli H ALI, HALJA ikteb GHALI, GHĦALJA meta bl-Ingliż tgħid costlv, expensive; sorrow, grief; u GHOLI, GĦOLJA meta bl-Ingliż tgħid high, costiv, expensive. Fuq il-mudeliOH LA, L-OĦLA ikteb OGHLA, L-OGĦLA meta jkun aġġettiv fil-komparattiv bla artiklu jew bl- artiklu, Fuq il-mudell H E L-A ikteb GHOLA meta jkun verb fil-passat, ġens maskil, għadd singular, Fuq il-mudell JAĦLI ikteb JOGHLA meta jkun verb fil-preżent, ġens maskil, għadd singular, Fuq il-mudell A Ħ LI ikteb OGHLA meta jkun verb fl-imperattiv, għadd singular. Fuq il-mudeliNIŻEL NIŻLET ikteb TELA', TELGĦET meta jkun verb fil-passat, fit-tielet persuna, ġens maskil jew femminil, għadd singular. Edward Fenech Introduzzjoni u fatt li hemm ħafna għalliema jgħal- Imu l-Malti mingħajr ma huma speċjal- izzati fih. Dan jiġri kemm fl-iskejjel primarji, u kemm fl-iskejjel sekondarji. Waħda mill-kawżi ta' din is-sitwaz- zjoni hi s-sistema tal-'framentation' adottata fl- iskejjel sekondarji. Fil-każ ta' l-iskejjel primarji hi 'policvi komuni fl-Ewropa li l-istess għalliem igħallem is-suġġetti kollha lit-tfal tal-klassi tiegħu. Għalhekk jidher li taħt forma jew oħra ser jibqa' jeżisti fis-sistema edukattiva tagħna l-għalliem mhux speċjalizzat fil-Malti. Hi sfortuna mhux żgħira li l-għalliem tal-Malti li mhux speċjalizzat fis-suġġett se tiġi f'idejh kemm-il grammatika tal-Malti li jkun fiha mhux biss difetti żgħar, imma wkoll tagħlim għal kollox ħażin. Hekk, fil-ktieb A Grammar of the Maltese Language ta' E.F. Sutcliffe (Malta, 1950), il-verbi li jisiċċaw bl-għ huma meqjusa bħala dgħajfin. Hekk ukoll, fit- Tagħlim Fuq il-Kitba Maltija, it-Tieni Ktieb, id-Disa' Edizzjoni, Malta, 1968, pp. 8.12, insibu diskussjoni dwar 'l-aċċent maħtuf ħafif, l-aċċent maħtuf sħiħ u l- aċċent imkarkar'. Fil-fatt, dawn l-hekk imsejħa 'aċċenti' mhumiex ħaġ'oħra jekk mhux l-aċċent ewlieni. L- għażla bejn 'maħtuf ħafif' u 'maħtuf sħiħ' hi ortografika u mhux fonetika, u għalhekk hi bla bażi. Dak li hu msejjaħ 'aċċent imkarkar' ma hux ħaġ'oħra jekk mhux aċċent ewlieni li jaqa' f'sillaba li fiha vokali twila ('imkarkra'). Ħwejjeġ żbaljati bħal dawn qegħdin ikunu mgħallma minn min ma hux għalliem speċjaliżzat għax isibhom fis-sillabu, u hu ma jkunx jista' jagħżel bejn it-tajjeb u l-ħażin. L-Ortografija Moderna -għalliem tal-Malti li ma jkunx speċjaliz- zat fis-suġġett jista' jsib ta' għajnuna l- ktejjeb tiegħi L-Ortografija Moderna, Malta, 1983, pp. 40. Hu għandu jsibu faċli biex jinqeda bih fit-tagħlim għaliex jagħti biss regoli prattiċi, bla ebda kliem tekniku. Hu qasir u intenzjonalment jagħti 82 regola, għalkemm dawn iħaddnu 250 kelma jew partiċella li tippreżenta diffikultà. Minbarra r-regoli bl-eżempji, fih taqsima għat-taħriġ fuq vokabolarju li jitħaddem regolarment. fil-ħajja ta' kuljum. Fih taqsima apposta li turi fl-ordni ta' l-alfabet il-250 kelma jew partiċella l-iktar komuni fost dawk li joħolqu diffikultà fil-kitba tal-Malti. Jekk l-għalliem ikun irid ifittex ir-regoli taħt irjus tekniċi jew semi-tekniċi, għandu werrej analitiku apposta bir-riferenzi kollha meħtieġa. Dan il-werrej ikun utli l-iktar għal min ikun qed jinqed b'xi grammatika Maltija fejn ikun hemm termini grammatikali u jkun irid iqabbel ma' dak li jingħad fir-regoli prattiċi ta' dan il-ktejjeb. L-Ewwel Taqsima: Regoli Prattiċi afna mir-regoli prattiċi jittrattaw il- problema ta' l-għ jew ta' l-h u l-pożiz- zjoni ta' dawn fil-kelma. Biex l-għal- liem iħaffef għalih u għall-istudenti l- kitba ta' kliem bħal dan ma hemmx triq oħra eħfef minn dik li joffru l-mudelli ta' kliem simili, imma li ma jkunx fih u la għu la h. Il-mudell jaħdem b'mod li fejn ikun hemm konsonanti fil- kelma l-faċli tinkiteb taħtha konsonanti (dejjem dik li jkun imiss skond l-ordni tal-konsonanti ta' l- għerq), u fejn ikun hemm vokali tinkiteb vokali taħtha skond is-sekwenza vokalika tat-tieni kelma Hekk: fuq il-mudell NIŻLA ikteb GĦOLJA Il-mudell ġie li ninqdew bih meta jkun hemm l- omofoni jew kliem b'ħoss wieħed u tifsira differenti. Hekk: fuq il-mudell NIEŻEL ikteb TIELA' fil-waqt li l fuq il-mudell NIEŻLA ikteb T IE LGĦA Dan juri li tiela' fil-maskil singular tinkiteb bl-aħ f'tarf il-kelma, fil-waqt li tielgħa fil-femminil singular tinkiteb bl-għ qabel l-aħħar vokali tas-sekwenza vokalika ie-a. Fil-Ħoss iż-żewġ kelmiet huma l- istess, imma fit-tifsira u fl-ortografija huma differenti. Imbagħad hemm eżempji ta' kif tikteb bil-Malti li jkunu preżentati fil-fqrma t-tajba tagħhom bla ebda mudell. Hekk, għandek tikteb ħdax-il dar u kemm-il darba bla ma ssir riferenza li s-sillaba il oriġinarjament kienet ar tal-kelma għaxar (ħdax - aħad għaxar) fl-ewwel każ u li fit-tieni każ (kemm-il) is-sillaba il daħlet bħala analoġija. Dan kien jitlob sforz kbir mill-istudent u l-għalliem, u għalhekk kienet semplifikata. Bħalma ġara, per eżempju, fir-regoli 20 u 21, ġie li sar użu mill-assoċjazzjoni ta' l-ideat biex toħroġ iktar ċara fil-prattika d-differenza ortografika. Hekk il-kliem MIN u WHO bl-Ingliż huma tlieta bi tlieta, fil-waqt li MINN u FROM bl- Ingliż huma erbgħa b'erbgħa. L-idea ta' 'draw' bejn Malti-Ingliż tgħin biex l-istudent jibqa' jiftakar l- ortografija tal-Malti. It-Tieni Taqsima: Taħriġ fil-Kitba Maltija 'din it-taqsima kien evitat li jingħata Malti miktub ħażin biex ikun imsewwi mill- istudenti. Taħriġ bħal dan jagħmel iktar dannu milli ġid billi l-istudenti iktar jibqgħu jiftakru l-kelma l-ħażina li tkun mibnija fuq il-widna milli l-kelma t-tajba li tkun mibnija skond il-ħtieġa ortografika u morfoloġika. Minflok, kien imħaddem l-Ingliż fi 15-il taħriġ minn 40 wieħed. B'hekk, l-istudent jara l-kelma bl-Ingliż u jaqlibha bil-Malti bla ma jkollu ndħil ortografiku. Taħriġ dwar Regoli 1-6. Aqleb għall-Malti: Taħriġ dwar Regoli 7-10. a) Ħabibi tela' fuq il-bejt u oħtu niżlet, b) Min tela' u min niżel, ċ) Qoffa telgħet u oħra niżlet. d) Ġanni tela' fuq iż-żiemel. Taħriġ dwar Regola 11. Qiegħed il-kliem flok in-numri: a) Għadni kemm xtrajt 11 ktieb. ċ) L-iskola kienu daħlu 18 tifel biss. qatt ma kont rajthom. Taħriġ dwar Regola 12. Aqleb għall-Malti: a) Everv time Vou meet me sav hello. Taħriġ dwar Regola 13. a) Dan il-ktieb …… ħija, b) Agħti din l-ittra …… Ġanni. ċ) Din il-larinġa …… missierek. d) Dan niktbu …… min iħobb il-Malti. Ikteb il-partiċipju preżent flok il-verb passat (Eż: daħal — dieħel). — b) Hija ra 17 raġel għaddej jiġri lejn il-knisja. d) 5 minnhom kont nafhom sewwa, 4 ftit li xejn, u d-9 l-oħra Imla l-vojt b'waħda mill-prepożizzjonijiet: lil, għal, bħal, minn. Kull taħriġ kien limitat għal regola waħda jew għal regoli marbutin ma' xulxin b'tema. Qabel kull taħriġ hemm nota li tgħid dwar liema regola jew regoli jkun qed isit it-taħriġ. B'hekk l-istudent ikun jista' jirrevedi dik jew dawk ir-regoli qabel ma jaħdmu u jkun iktar ċert mir-riżultat tajjeb. Din it-taqsima tgħin lill-għalliem tal-Malti mhux speċjalizzat fis-suġġett billi tagħtih l-opportunità li jagħti taħriġ limitat għal ftit regoli kull darba li jagħti l-Homework. Bir-ripetizzjoni ta' l-istess kliem, ikunu mirbuħa aħjar id-diffikultajiet ortografiċi. Konklużjoni l-grammatika tradizzjonali tal-Malti tippre- żenta ħafna diffikultajiet lill-għalliem tal-Malti li ma jkunx speċjaliżżat fis-suġġett. L-aħjar soluzzjoni għalih hi t-triq tar-regoli prattiċi. Hekk, jekk wieħed irid igħallem il-konson- anti likwidi, m'għandux isibha bi kbira li jinqeda bl- isem tal-likwidu 'Lemonora' ħalli jgħin il-memorja ta' l-istudenti dwar il-konsonanti individwali l, m, n, r. L-aqwa hu li l-istudenti jitgħallmu bla ħela ta' enerġija żejda. Nota Ka kan li jidhru wara l-kliem f'din is-sensiela alfabetika ' kliem tqil huma riferenzi għar-regoli mogħtija fl-E Taq- sima: ''Regofi Prattiċi', għilja wwel Taq Sensiela ta' Kliem Tqil Aħjar, komp. ta' tajjeb. 74 Agħar, komp. ta' ħażin, 74 Alġerin, aġ. m.; n, m. 35 Amerikan, aġ. m.; n. m. 35 April, n. m. 35 Arġentin, aġ. m.; n. m. 35 Awissu, n, m. 35 Awstraljan, aġ. m.; n. m. 35 Bagħad, jobgħod, v. 46 Bagħat, jibgħat, v, 46, 69 Baqa', jibqa', v. 30 Bħal, prep. Bħal-, prep. art 15 Bħall-, prep. art, 14 ċ Ċiniż, aġ. m,; n. m. 35 Ċiprijott, aġ. m.; n. m. 35 Dar, n. f; pL djar, 35, 75 Ddemoralizzat. part. 61 Ddisturba, jiddisturba, v. 61 Deha, jedha, v. 49 Deher, jidher, v, 78 Diċembru, n. m. 35 Disa', aġ, num. Disat, aġ. num, 41 Disgħa, n.; pl. disgħat. 40 Dmugħ, n. m. 23 Dsatax, aġ;n. Il Eġizzjan, aġ. m.; n. m. 35 Egħluq, n. m. 36 Erba', aġ. num, 41 Erbat, aġ. num. 42 Erbatax, aġ.; n, 11 Erbgħa, n. 40 Erbgħa, L-, n, 35 Fehem, jifhem, v. 78 Fih, prep. bil-pron, meh. 32 Filgħaxija, av. 38 Filgħodu, av, 38 Franċiż, aġ. m.; n.m, 35 Frar, n.m, 35 Grieg, aġ. mn. m. 35