F'egħluq is-sena 1937 Għaddiet sena olira… ukoll fuq il-Għaqda tagħna— It-tieni: ktieb tal-Ward ta' Qari Malti — Żwieġ f'qiegħ il-baħar — Mastru Rjus—Il-Malti ''tal-Għaqda' għandu jkun bla ebda ' għelt. — Il Berka' — Il-Bennejja tal-Malti — Tagħlim fuq' is-Saħħa— Ix-Xirka għat-Tiarid tal-Qari Malti ta' l-Eġittu— Il-'Melita' ta' T'unes—Konkors ta' Poeżiji—Id-Dizzjunarju— Għaqda Drammatika Maltija— Is-sena tiżgħa tajjeb— Laqgħa tal-Kumitat tal-Għaqda tal-Kittieba tal- Malti Membri Onorarji, akkademiċi u extra akkademiċi tal-Għaqda. Għaddiet sena oħira fuq id-dinja u fuq il-ħilejjaq kollha: għaddiet sena oħra li ġiebet magħha fuq kultiadd ferħ, sabar, lisieb, inkwiet, gwaj. Kollox u kulħadd xjieħ sena oħra, fuq kollox u fuq kulħadd għaddiet, bħal ħolma, sena otira, li għad- illi hija u għaddejja minn fuqna ħassejna xi ftit it-toqolu l-gwaj tagħha b'dana kollu ma kinetx nieqsa, naħseb għal kulħadd, mill-faraġ u l-hena tagħha, u issa li marret inħarsu, lejha b'ħarsa, tqila, għajjiena u b'tama. f'qalbna li, li ġejja jekk, ma tkunx aħjar mill-oħra, l-anqas ma tkun agħar minnha. Għaddiet sena oħra wkoll fuq il-Għaqda tagħna, sena li fiha rat… naraw x'rat sabiħ fiha, din is-sena, il-Għaqda tagħna. L-ewwel ma naraw x'sar fil-ħajja letterarja tal-Malti għax dak hu l-għan ewlieni tagħha l-Għaqda tagħnal Sbatax-il- sena ilu twieldet il-Għaqda u l-għan ewlieni tagħha kien li twaqqaf u żżomm ortografija waħda u mbagħad li tmexxi 'l quddiem u toħiroġ kotba tajba bil-Malti. Ta' l-ewwel, niżżu. ħajr 'l Alla, temmitu u l-lum tinsab rasha mistrieħa minnu, .. tat-tieni, imbagħad,—it-tixrid ta' kitba tajba—qiegħed jieħu l-ħsieb kollu tagħha. X'kisbet ma' tul din is-sena l-letteratura Maltija 7: Ma' tul din is-sena kotba bil-Malti ħarġu bosta u aħina, fit-tliet ħarġiet l-oħra ta' Il-Malti ta' din is-sena, ma nqasniex li, sa fejn stajna u sa fejn konna nafu bihom, ma semmejnibomlkomx u ma għidniex xi ħaġa fuqhom aktarx fil-qosor. Issa biex na- għalqu s-sena sewwa naraw x'kotba olira ħarġu ma' tul dawn l-aħħar tliet xhur. Ktieb li hu, u jibqa', ta' isem kbir u mfittex fost minn għandu u jkollu għal qalbu l-letteratura maltija, li ħareġ daqs xahar ilu, huwa t-tieni ktieb tal-'Ward. ta' Qari Malti', miġ- bur minn Dun P.P. Savdon u Ġ. Aquilina, Ktieb ġmielu ta' 300 faċċata mimli b'ward ta' kull daqs u ta' kull riħa, imżew- waq bi lwien ta' kull xorta maqtugħi mill-ġnien tagħna, żgħir, iva, iżda sabiħ jekk mhux għal ħaġ'olira għax huwa tagħna. Fih insibu kitba ta' madwar erbgħin kittieb malti biċċa ħajja u oħrajn mejta, maltin li qegħdin Malta u maltin li qegħdin Barra; fih poeżijiet sbieħ sew liriċi kemm drammatiċi, fih bċejjeċ ta' proża ta' kull xorta: ittri, taħdit, ġrajja, bċejjeċ ta' storja, bijografija u saħansitra traduzzjonijiet sbieħ ta' xi bċejjeċ minn awturi kbar barranija. Dan il-ktieb hekk im- żewwaq, imdaqqas u mbejjen għall-litiġiet ta' tagħlim, nis- tgħu naħsbu kemm swielhom xogħol lil dawk iż-żewġ żgħia- żagħ, iżda dan ix-xogħol, tqil kemm hu tqil, għalihom ma setax ma kienx ħafif u tielu, għax ix-xogħol ta' l-imħabba, ix- xogħol li nagħmlu mhux għall-qligħ ta' flus jew ta' unuri ta' din id-dinja iżda għall-ġid ta' għajrna, għall-ġieħ mhux tagħna nfusna iżda ta' ħutna, ta' lsienna, ta' artna, hu xogħol fielu, ħafif, ta' hena l-iżjed kbira, Barra minn dan ħarġu żewġ kotba żgħar ma' tul dawn l-aħħartliet xhur li rridu nsemmu xi Ħaġa fuqhom. Dawn il- kotba huma maħruġa u naħseb miktuba wkoll, minn wieħed li nhieba taħt l-isem V.E.K.A. Milli jidher dan V.B.K.A. bi fisiebu joħfroġ ġemgħa ta' kotba żgħar taħt l-isem ta' 'Nofs siegħa ħolm fit-tieni ġenna ta' l-art'; jogħġobna l-ħsieb kemm jista' jkun u l-ewwel wieħed, ''Zwieġ f'qiegħ il-baħiar', laqatna ħafna: daqs f'waqtu, ortografija tajba, stil mexxej u sabiħ u ġrajja… sabiħa għad li forsi mhix oriġinali għal kollox. L-iżjed li laqtuna — huma, sitt versi poeżija sbieħ li qiegħda fl-ewwel faċċata biex joqogħdu ma' l-isem tal-ġemgħa ta' dawn il-kotba u li bil-kemm ma kixfux lil min kitibhom:— Mat-tfajliet u ż-żgħażagħ l-oħra int ukoll, Qarrej, mur strieħ taħt is-Siġra fejn kull lejla tidwi għanja ma' l-irjieħ; int ukoll, Qarrej, mur isma' ġrajjiet koroh, ġrajjiet sbieħ. It-tieni wieħed, 'Mastru Rjus', ħabat jolqotna bħal ta' l-ewwel: ortografija tajba, kelma mexxejja u f'waqitha iżda s-soġġett…… għadma ftit iebsa hiex tgerrimha. Tinseġ ġrajja taċ ċajt, tad-daħk hija ħaġa iżjed tqila milli wieħed jaħseb, wisq iżjed tqila milli tinseġ ġrajja li tolqot il-qalb. Kemm lu iżjed ħafif li tbikki milli li ddaħħal Il-ġrajja ta' Dun Kixott u tal-Baruni Munxosen,bl-esaġerazzjonijiet kollha tagħhom, huma mera ta' din il-kitba. V.E.KK.A., b'Mastru Rjus tiegħu, ried jieħu xi ftit minnhom. Tajjeb. Aħna togħġobna din il-ħeġġa ta' żgħażagħ u nfaħħru u nħeġġu iżjed lil V.E.K.A. jissokta jtina minn dawn il-kotba. Barra minn dawn il-kotba li semmejna hawn, jew fil- ħarġiet l-olira ta' 'Il-Malti', ħarġu kotba oħira u almanakki għas-sena l-ġdida miktuba bl-ortografija tagħna, iżda rridu makkru hawnhekk li biex ktieb ikun miktub b''tal-Għaqda' mhux biss irid ikun miktub bl-alfabett tagħha iżda, u fuq kollox, irid ikun miktub b'malti tajjeb u skond ir-reguli ta' l-ortografija u tal-grammatka Maltija. Dan qegħdin ngħiduh għax spiss naraw minn dawn il-kotba u ġurnali ti għal taparsi miktuba b''tal-Għaqda' iżda ħlief il-'b' flok iċ-'eh' u l-fq' flok il-'k'' ma ssib xejn tajjeb fihom. Dan mhux biżżejjed. Issa grammatiki u kitba oħra ta' tagħlim il-Malti għandna mhux Bażin u għalhekk wasal iż-żmien li kull ktieb u ġurnal iniktub bil-Malti—l-iżjed biex ikun jistħoqqlu l-isem li bu miktub bil-Malti 'tal-Giiaqda'—għandu jkun miktub tajjeb u bla ebda għelt. Hawn irridu nsemmu ġurnal malti, Ji għad li ma hux xi ġurnal letterarju huwa miktuħ b'malti tajjeb ħafna—l-iżjed għal dik li hi ortografija—u dan huwa 'Il-Berka'. (Għajb ja- ħasra li l-isem għadu miktub ħażin.) Fih insibu, barra minn reċensjonijiet tal-kotba tajba bil-Malti u artikoli oħra ta' kri- tika li juru ħeġġa kbira għal dak li hu lsien malti, bosta arti- koli sbieħ u ta' tagħlim. F'din is-sena, barra minn ħwejjeġ oħra, dehret fih ġabra ta' bijografiji ta' ma' dwar 30 kittieb Malti, sew ħajjin kemm mejtin, taħt l-isem ta' ''Il-Bennejja tal-Malti'. Tl-lisieb ta' din il-ġabra tnissel meta miet Ġanni Vassallo u l-Berka ġiebet iż-żewġ artikoli fuqu li dehru fil- SMalti': tħajra mbagħad iġibu l-bijografiji ta' kittieba oħra. Ħabrek ħafna għaliha, din il-ġabra ta' bijografiji u kiteb ukoll xi wħud minnhom, il-ħabib tagħna, is-sur Nikol Biancardi. Fil-Berka ta' din is-sena wkoll bdiet ħierġa ġemgħa ta' artikoli fuq is-saħħa u l-ġisem tal-bniedem miktuba mill-ħabib tagħ- na. Dr.G, Bonnici, li bi ħsiebu wkoll, bħal ma tafu, jibda jofiroġ 'Gabra ta' Kitba Maltija' ktieb kull tliet xhur, blial ma qrajtu fil-'Malti' ta' Settembru li għadda; smajna, u jalla hu hekk, li dan ix-xogħol tiegħu fuq il-ġisem tal-bniedem sejjer jinġabar fi ktieb għalih. Semmejna kemm-il darba l-ħidma ta' Maltin li qegħdin Barra għal Malta u għall-ilsien Malti u minn ta' l-ewwel dej- jem semmejna t-tħabrik ta' Ivo Muscat-Azzopardi ta' Lisan- dra u ta' Toni Said ta' Port Said għax-'Xirka għat-Tixrid tal-Qari Malti' ta' l-Eġittu. Din is-sena, il-ħidma tagħhom, tat frott xejn inqas minn snin oħra. Ix-Xirka ħarġet, bħalna tafu, żewġ kotba sbieħ ħafna, Minn Xtut in-Nil u L-akbar Imħabba kif ukoll għadd speċjali ta' Il-Qari Malti. Għajb juħiasra li din ix-Xirka minn hawn Malta ma tantx sabet. min jagħmlilha l-qalb l imisshom il-kotba tagħha (li jinsabu għall- bejgħ għand Muscat tal-Kotba ta' Strada Mercanti, il-Belt) jinħatfu malli jaslu Malta. Issa ġa qiegħda taħseb biex toħroġ lil Ċejlu Tonna ta' Ġuże Muscat-Azzopardi. Ta' min jagħm- lilhom il-qalb lil dawn il-ħabrieka billi wieħed imexxilhom kemm jista' minn dawn il-kotba tagħhom li, fl-istess ħin, huma sbieħ tassew. Irridu nfakkru wkoll li dawn ħutna l-Maltin ta' l-Eġittu mhux biss iħabirku biex joħorġu u jmex- xu kotba bil-Malti imma—l-aqwa ħaġa u li ilhom jagħmluha ħafna—ma tiġihomx okkażjoni li ma jdaħħilux lil Malta u lill- ilsien malti u f'konferenzi u f'reċti u f'ġurnali u rivisti, imqar mhux bil-Malti, sa fuq ir-Radiou f'kull programm u avvis ieħor idaħtilu l-Malti. Temmnux li sa fil-programm uffiċjali tal-Koronazzjoni tar-Re u r-Reġina tagħna, irnexxielhom idaħ- ħluhi Ta' min ifaħħarhom tassew l Barra minn dawn il-ħbieb ta' l-Eġittu għandna bosta Maltin oħira mxerrdin mad-dinja li qatt ma jinsew lil Malta u lil ilsienna: fl-Awstralja, fl-Amerika.,, iżda fosthom irridu nseminu lil dawk ta' Funes li din is-sena, bil-ħidma tal-ħab- rieki Jean Vella, irnexxielhom joħorġu ġurnal bil-Malti u bil- Franċiż jismu ''Melita'. Lil dawn ukoll infaħħruhom ħ'qal- hna kollha u nixtiqulhom riżq kbir u ħeġġa ġdida għas-sena li deħlin fiba. Nerġgħu lura lejn Malta. Kienet gliada kif bdiet titqanqal ħeġġa ġdida għall-pos- żija Maltija, meta qatta' żgħażagħ Maltin kienu tawha biex ikabbru u juru ħilithom fil-vers Malti, u sewwa sew bimistax- il sena ilu, id-ditta Muscat nidiet l-ewwel konkors tagli- ha għall-afijar poeżijiet bil-Malti biex iġġibhom fil-Pro- nostku ta' l-1924; minu dak in-nhar 'l hawn baqgħiet tagħmil- hom ta' kull sena u hekk ħafna żgħażagħ tħajru jew tħeġġu iżjed b'dawn il-konkorsi u xi wħud minnhom il-lum huma kittieba tajba ta' versi maltin. Din is-sena tnieda konkors ieħor ta' poeżiji—din id-darba d-ditta 'Tbe Imperial Tra- ding Co.' ta' Birkirkara li sejra tagħti premjijiet sbieli lill- afijar tliet poeżijiet bil-Malti. Tajjeb ħafna l Jalla nimxu 'l quddiem, Xogħol kbir, iebes u sabiħ huwa d-Dizzjunarju Ingliż- Malti li qiegħed jofiroġ il-Gvern u di din is-sena, tista' tgħid, beda joħiroġ regolari faxxiklu fix-xahar: faxxikoli ta' sittax-il faċċata b'żewġ kolonni u tipi żgħar fihom materjal u fihom xogliol iżjed milli wieħed jaħsebi Għad li għadu fil-bidu għax għad l-anqas mhi lesta għal kollox l-ittra 'O'. mill-200 faċċata li ħarġu s'issa wieħed jista' jara x'xogħol fih u l-iżjed meta wieħed jiftakar li dun ix-xogħol qiegħed isir u jkun stampat fl-istess ħin —tiaġa li trid xogħol u attenzjoni kbira. Jalla jibqa' ħiereġ kif inhu ħiereġ. Ma' tul din is-sena wkoll xi żgħażagħ ta' qalb imħeġġa tħajru—u, sa fejn nafu aħna, irnexxielhom—iwaqqfu Għaqda, Drammatika Maltija. Qiegħed jitħabat għaliha Ġuże Diaco- no, student ta' l-Università, u ġa ltaqgħet bosta drabi u għad- diet l-istatut. Meta nibdew naraw il-frott tal-ħidma tagħha 7 Tgħid f'din is-sena stess li deħlin fiha 7 Ma kinetx riżgha fiażin din is-sena l: Fiha ħarġu kotba bil-Malti ta' tagħlim, reliġjon, mogħdija taż-żmien, fiha fia- reġ ir-rumanz sabiħ Żmien l-Ispanjoli tat-Tabib Galea, fiha liareġ il-ktieb sabiħ Poetes Maltais ta' Laurent Ropa li ssem- ma' u kien imfafiħar minn ġurnali ta' Franza, ta' Tunes u ta' bosta pajjiżi Oħra u ssemma u ġie mfaħliar sa minn fuq ir- Radio, f'din is-sena l-Gvern qata' li jagħmel kattedra tal- Malti fl-Università u ħatar għaliha lill-Avukat Ġuże Aquili- na, li kien ħa' l-ewwel premju tar-Rumanzi mniedi s-sena l-oħra mill-Gvern—żagħżugħ intelliġenti u għaqli u jħobb tassew il-Malti uli issa qiegħed Londra biex jitkisser fit- tagħlim ta' l-ilsna orjentali. Qabel nispiċċaw irridu nsemmu wkoll li fl-aħħar jiem tas- sena ltaqa' l-Kumitat tal-Għaqda u għadda bosta xogħol, iżda qabel xejn għamel tifkira żgħira tas-Sur Ġann Vassallo, li kien membru tal-Kumitat, u mbagħad għadda x-xogħol li kel- lu jagħmel u fost dan ħatar lil Dr. A.V. Laferla President Onorarju flok il-mejjet Bir Temi Zammit, lis-Sinjuri fvo Muscat-Azzopardi, Toni Said, Laurent Ropa u r-Rev. F. Sutelifie membri Onorarji, u għadda wkoll xi membri ak- kademiċi ġodda, nġibu hawnhekk, u nagħalqu biha, il-lista sħiħa tal-mem- bri Onorarji, Akkademiċi u extra Akkademiċi tal-Għaqda, kif kienet fl-aħħar tas-sena 1987. V. Laferla O.B. E..— President Onorarju Mons. P. Galea LG, D, Viċi President Onorarju. iġà Membri Onorarji. Membri Akkademiċi u Extra Akkudemiċi Aquilina Ġużċ LL.D. Bonnici Ġusċ B.Sc., M.D. M. (Kumitat) B.Sc., M.D. (Kumitat) Caruana F.S. (Segretarju u Kaxxier) Chetcuti Jos, (Kumitat) G. M. (Kumitat) Farrugia Sac. M.D. D.P.H. (Kumitat) Gatt Gius. (Kumitat) Pisani Gorġ (Kumitat) Psaila Mons, Dun Karm (President) Ranslev Geo. Savdon Dun P.P. Prof. (Viċi President) 7 Vassallo Arturo