Zgur li m'hawn ħadd fi Gżiritna li ma, semax b'Ċipru. Il-lum l-isem ta' dil-gżira fil-iwant tal-Baħar Mediter- ran, hu f'ħalq kulħadd, iżda ftit mill- qarrejja forsi jafu li Ċipru tagħmel sehem mill-Missjoni ta' l-Art Imqad- dsa, Il-Gżira ta' Ċipru għandha ġraj- ja qadima bosta. Għall-ħabta. tas-se- na 2,000 Q.K., il-Feniċi kienu bdew igħammruha u ħafna wara, il-Griegi bdew 'iġu minn pajjiżhom biex joq- għodu Ċipru. Il-Gżira waqgħet ukoll taħt idejn l-Eġizzjani, u fis-sena 525 Q.K., is-sultan tal-Persja ħatafha taħt idejh. Wara r-rebħa ta' Irsus, Xan- dru l-Kbir għaqqadha mas-Saltna tal- Maċedonja, iżda kif miet hu waqgħet f'idejn Ptolomeius ta' l-Eġittu. Fis- sena 58 Q.K, saret provinċja Rumana. Il-Gżira kienet minn ta' l-ewwel li ħaddnet id-Din Nisrani, u naqraw fil- Kotba. tar-Rabta l-Ġdida li San Pawl, San Barnaba u San Mark marru Ċipru biex ixandru t-Tagħlim ta' Ġest, Bejn is-snin 644 -975 W.K., il-Għarab ħab- tu kemm-il darba għall-Gżira u ħarb- tuha. Mis-sena 1195 sa l-1487 W.K., meta. waqgħet taħt ir-Repubblika ta' Venezja, Ċipru kienet immexxija u maħkuma; mill-familja ta' Guv de Lu- signan li kien kiseb il-Gżira minn għand Richard I. Dan Richard I kien ħakimha hu u sejjer għat-Tielet Kru- ċjata, Dorna dawra; qasira mal-ġrajja ta' Ċipru għaliex il-Beatu Neriku II kien wieħed minn tal-familja ta' Lusignan. Sa hawn mela, fuq il-ġrajja mqallba ta' Ċipru, naraw xi ħaġa fuq il-ħajja tal-Beatu li għalkemm sultan mexa wara Kristu t-Triq tal-Qdusija, fl- umiltà, fit-tgħakkis u fis-sabar. Neriku II, Sultan ta' Ċipru, kien nisel ta' Guv de Lusignan, l-aħħar sul- tan ta' Ġerusalem u l-ewwel wieħed ta' Ċipru. Missier Neriku kien Ugo de Lusignan, bniedem ta' dehen u għerf kbir, ara kemm hu minnu li l- Qaddis Tumas minn Aquino iddedi- kalu waħda. mill-opri l-aktar magħrufa tiegħu. (Ugo kellu għaxart itfal, sitt subien, fosthom Neriku, u erbat ib- miet. Neriku laħaq sultan ta' Ċipru aktarx għall-ħalbta: tas-sena 1285 wara truh Ġanni. Kittieba qodma. ħallew miktub li, Neriku lI kien bniedem li jiġbed lil kulħadd. għal warajh. Dħuli, ħanin tu idejh. miftuħa, kien il-mimmi ta' għajnejn in-nies ta' Ċipru. Kif tela' fuq it-tron tas-saltna, naddaf il-ħażen li kien iniġġes 'il palazz rejali, u iwiddeb lil ta' madwaru li min ried igħix fiż-żina ma kellux jibqa' mie- għu, iżda jitbiegħed u jindem. Qa- bel laħaq sultan hu, ħafna mill-fqar tal-Gżira kienu jinħaqru u jitkasbru mill-għonja, u ħadd minnhom ma, sa- ta' jiftaħ fommu għax miskin hu jsib ruħu f'xi qiegħ ta' ħabs jew rasu mħanxra. Neriku fehem li sultan nis- Tani kellu jsewwi dak l-għelt u jagħti lil kulħadd li ħaqqu. Kelmtu żam- 'mha u l-fqir u l-magħkus bdew isibu is-sejf u t-tarka. tagħhom. Fejn qabel kienu imżebilħa, issa setgħu jgħixu kif irid Alla, jieklu huma, . marthom u uliedhom, u moħhom mistrieħ li s-sul- tan magħhom. Ma għandniex xi ngħidu dan l-għe- mil tas-sultan ma għoġob xejn lil ta' madwaru. F'qalbhom bdiet titrabba kħira. kontrih, fommhom imtela' bis- semm u bdew jaħdmu minn taħt biex itemmuh jew għallanqas iwarrbuh mit-tron u jqiegħdu floku wieħed. li jaqbel mal-fehmiet u x-xejriet im- għawġa tagħhom. Is-Sultam intebaħ ib'xi ħaġa, u bl-imħabba kollha wid- 'deb lill-ħżiena u fein ma ridux joq- igħodu bil-kelma t-tajba kellu jurihom li hu s-sid u l-mexxej tal-Gżira. Il- qagħda bdiet tikrieh ġmielha u jum fost l-oħrajn Neriku II ġie mġiegħel jerħi t-tron tas-saltna. Ix-xewwiexa għażlu: bħala sultan ta' Cipru lil ħuh Almerico Aumarv. Qabbdu lil Neriku jikteb u jiċħad għal dejjem il-jedd li jsaltan. Ħafna mill-kbarat tal-gżira li qabel kienu jaħilfu bih, ġew imqarr- qa u daru kontrih. Il-ħażin jaf jid- hħol fin fin u jiġbed warajh il-kotra. (Patrijiet tagħna, li deżjem raw fis-sul- tan ħabib kbir tagħhom, baqgħu mie- igħu fis-siegħa: ta' l-hemm u ma ridux jiffirmaw il-karti li bihom ġie mċaħ- ħad mill-ħakma. tal-gżira. Il-Papa Klement V isgħobbih wisq meta sama/ l-bxara. kerha, u meta sar jaf li l-Kaval'eri Templari kienu minn ta' l-ewwel li ħaduha kontra Neriku 'II, neħħihom u amar li ġidhom jin- għata lill-Kavalieri Ospidalieri ta' Sah Ġwann. L-Ittri Pontifiċji li bihom il- Papa neħħa lit-Templari, ittieħdu Ċip- ru mill-Franġiskan Fra Pietru Cassan, Isqof ta' Rodez fi Franza, u Patrijar- ka Titulari ta' Ġerusalem. L-Ittri kie- nu nqraw mill-Isqof quddiem il-kbarat tal-gżira fis-sena 1308. Neriku Il ħa kollox bis-sabar u mar igħammar f'palazz tiegħu privat, fejn għal tliet snin sħaħ kellu jaqla' fuq wiċċu kull għamla ta' tkasbir. - B'da- nakollu laqa' s-salib bla lewma, bit- tama; sħiħa f'qalbu li Alla, Sultan tas- slaten, kien miegħu. L-għadab ta' l-għedewwa ta' Neri- ku kien għadu ma qagħadx. Riduh f'idejhom biex jitħallsu minnu, għax il-mibegħda ma tistrieħx qabel ma. ttaffi l-għatx. klubi tagħha. U hekk fl-1 tas-sena 1310, Neriku ġie mkax- kar mill-paazz tal-belt ta' t'amagus- ta. imżebab u middieħek minn dawk li d-dehra qaddisa tieghu kienet iċ- ċanfarhom. Dam. fil-habs sat-3 ta' Frar ta' l-istess sena, u l-għada niż- żluh fil-port ta' Gastrija fejn keilu jaq- 'bad mirkeb għall-belt ta' Larezzo tiċ- Ċiliċja. Neriku ġie saflaħħar imkeċċi mill-gżira ta' qalbul Miegħu fuq il- mirkeb marru tilet Patrijiet tagħna. Meta, wasal ġie jilqgħu s-sultan ta' l-Armenja, li wkoil kien jiġi minnu. Dan kien bniedem 'ilħaqlu wisq u ġa 'kien miftiehem ma' l-għedewwa ta' Neriku biex kif jasal jixħtu f'qiegħ ta' ħabs. Laqa' lil Neriku b'idejh miftuħa u wrieh wiċċ b'ieħor sakemm wara ftit jiem bagħat lis-suldati għalih u dawn kax- kruh fil-kastell ta' Lambron bħala ħabsi mill-agħar. Dawn l-aħibarijiet waslu f'widnejn il- Papa Klement V u tgħidx kemm għa- la. Għalhekk fir-rebbiegħa tas-sena 1310 bagħat f'Ċipru u mbagħad fl-Ar- menja 'l-Arċipriet Ramon de Pins, bit- tama li jreġġa' fuq it-tron ta' Ċipru lil Neriku II. Ftit qabel il-wasla ta' de Pins, Aumarv de Lusignan, ħu Ne- riku li kien seraq it-tron, ġie maqtul minn wieħed mill-kamrieri tiegħu fil- għodwa. tal-5 ta' Ġunju 1310. U b'hekk il-ħażin tħallas, għax ma' Alla ħadd ma. jiċċajta u l-Ħaqq Imqaddes Tiegħu jasal fuq ras kulħadd. F'Lulju tas-sena 1310 il-Legat tal- Papa Fra Pietro Cassan, Franġiskan, ħalla Ċipru, mar l-Armenja, u wara ħafna, taħbit u xogħol irnexxielu jeħ- les mill-ħabs lil Neriku. Ħadu mie- għu Ċipru u fost il-ferħ tan-nies tal- gżira, Neriku II reġa' beda jsaltan. Il-poplu baxx li fi żmienu kien kiseb bosta. jeddijiet, ried itir bil-ferħ u . dawk li kienu qed ininu fid-dlam u l-ksieħ ta' xi sotterran ġew meħlusa. tiegħu daħlu f'qoxrithom iżda s-sul- tan ried ''jikkastigahom'', X'għameli Ġabarhom. fil-palazz, widdibhom u mibagħad ħafrilhom. Ma riedx jimxi magħhom kif imxew miegħu huma. Kien jemmen li Alla fuq kulħadd, u li l-aqwa Preċett tan-Nisrani kien dak ta' l-Imħabba u l-Maħfra. Mal-wasla tiegħu fuq it-tron ta' Ċip- ru, Neriku II ma nesiex 'il-Franġis- kani. Ftakar li huma biss żammew miegħu u minħabba fih niżlet bla ħnie- na fuq rashom il-qilla ta' l-għedewwa — tas-sultan. Ried għalhekk jurihom li jibqa' jafhulhom. L-ewwel ma għamel 'kien antal sabiħ u għani bosta lil Mis- sierna San Franġisk fil-Kattidral ta' Santa Sofija ta' Nicosia. Kabbar u sebbaħ il-knisja ta' San Franġisk ta' l-istess belt u sewwa l-kunvent tal- Patrijiet. fidejn dal-kunvent bena pa- lazz għalih, jinfed mal-ġnien tal-Pat- rijiet biex fis-sigħat tal-mistrieħ jinżel igħid kelmtejn magħhom. Wara l-miġja tiegħu mit-turufna- — ment, Neriku II għaraf dejjem aħjar ix-xejn tal-frugħa; tal-ħajja. It-tbati- ja, iċ-ċaħda u ż-żeblieħ li ġarrab ress- quh aktar lejn Kristu Msallab u ma kienx jixtieq ħlief li jingħaqad mie- — għu għal dejjem. Neriku dam isaltan fuq Ċipru għal bosta snin. Taħtu l- gżira għexet fil-Ħaqq u s-Sewwa, iżda jum fost l-oħrajn is-sultan qatagħha li jħalli d-dinja. Bosta. kittieba tal-Ġraj- ja ta' l-Art Imqaddsa, fosthom Patri Ġlormu Golubovich O.F.M., iżommu li s-sultan ħalla' d-dinja, daħal Patri tagħna. u pprofessa r-Regula ta' l-Ew- wel Ordni Serafiku. Oħrajn igħidu, u dawn mar jilħqux aktar minn tlieta, li ibaqa' jgħix fil-palazz tiegħu ta' Nico- sia u meta miet ried li jindifen biċ-— ċoqqa. tal-Patrijiet Minuri. Terrae Sanctae'', il-lum wasal jipprova li Neriku Il ipprofessa tabil- ħaqq ir-Regula ta' l-Ewwel Ordni. 'Nafu żgur li miet fil-31 ta' Marzu 1324, u kif xtaq hu ġie midfun fil-Knisfa Franġiskana ta' Nicosia. Fl-Ordni tagħna ' għandu t-titlu ta' — Beatu. Ħabb dejjem 'il-patrijiet tagħ- na u fih kellhom id li tħarishom. Igħi- diina Fra Giovanni Elemosina fil- ''Chronicon'' li l-Beatu ried li dejjem ikollu fil-palazz il-patrijiet tagħna, u dawn. kien iqaddsulu żewġ quddisiet kuljum, Il-ħajja tal-Beatu turina li wkoll is- slaten iduqu l-hemm tal-ħajja, iżda biss min iħobb sewwa lil Kristu Msal- lab jilqa' kollox bis-sabar, bit-tama. li Alla jserraħ fuq rasu l-kununa. tal- 'Glorja fis-sebħ tas-Smewwiet. IL-GĦALQA TAL-ĦOMMOS Ft't jiem wara li wasalt Ġerusalem, mort Betlehem, bil-mixi, ma' Fra Elija (dak l-Aik Malti, mill-Mellieħa, li ġibna. r-ritratt tiegħu f'dan il-Qari bħal daż-żmien sentejn). Meta konna għamilna ftit aktar min-nofs triq, Fra Elija wrieni għalqa: bla ħamrija, fix-xellug u qalli li dik kienu jgħidulha il-għalqa tal-ħommos (għal min ma jafx il-Malti tajjeb, ħommos jiġifieri ċiċri), għax ġewwa fiha jinsab ħommos tal-ħaġar. U dħalna fiha u qagħdna ftit induru u nfittxu u sibna xi erba' ħommsiet tal-laġar aħna wkoll, Fuq dik il-għalqa tingħad naqra ta' ħrafa, qaddisa, jew leġġenda, li jien sa niktibha hawnekk. Sa niktibha kif qalhieli wieħed fellaħ Mislem, għax dik in-naħa kull ħadd jafha, Insara u Misilmin. Mela darba waħda, Miriam, Omm Ġest, kienet sejra minn Betlehem għal Ġerusalem, bil-mixi, b'binha tarbira fuq driegħha. Kien waħar ir- rebbiegħa u f'dil-għalqa kien hemm bidwi li kellu: godds ħommos għadu kemm dirsu fuq qiegħa tal-blat. Ġest li kien għadu ma jitkellemx, għax ċkejken ħafna, meta ra l-ħommos, ħares lejn ommu, urieha b'idu l-godds tal-ħommos, u qalilha: ''Mamma, mamma, ħel'' Miriam waqfet fuq ħajt il-għalqa, kellmet lill-bidwi u qaltlu: ''Raġel, agħtini erba' ħommsiet, għat-tifell'' Imma l-bidwi kien xħiħ wisq u qalbu ġiefja. U wieġeb lil Mirjam: ''Dan m'hux ħommos, mara, dan żrari'' żrar għedtu u żrar issibu,'' weġbitu Mirjam, u baqgħet sejra. U hekk ġara. Meta l-bidwi beda jimla l-ħommos fix-xkejjer, qal f'qal- bu: ''Dan x'ħommos hu, kemm hu tqil u kemm hu jiebest'' Xeħet ħom- msa taħt snienu biex 'omgħodha. Għajjat għajta, għax ħass weġgħa; għax m'hux darstu kisret il-ħommsa, imma l-ħommsa kisritlu d-darsa. U ħalla l-ħommos hemm u telaġ u t-tfal xerrduh mal-għalqa kollha, u għad baqa' minnu sal-lum, ĦANNA L-MALTI.