AN GEJTANU '93 Tifkira ta' Mro. ' Il-problema prinċipali ta' meta wieħed jiġi biex jikteb dwar Carmelo Pace hi li hemm wisq x'wieħed jista' jgħid fuqu. Din l-abbundanza ta' materjal toħloq id-dilemma ta' l-għażla. Iżda dejjem tajjeb li wieħed jibda billi jagħti xi ħjiel bijografiku. Carmelo Pace twieled il-Belt, parroċċa ta' San j. Duminku, fis-17 ta' Awissu, 1906, wieħed minn seba' l: ulied li erba' minnhom, fi storja komuni għal dawk iż- żminijiet, mietu trabi. Mal-familja Pace kien jgħix ji ukoll, sa ma żżewweġ fit-2 ta' Frar 1931, ħu ommu, il- magħruf surmast Vincenzo Ciappara (1890-1979), direttur ta' diversi baned, kompożitur l-aktar ta' mużika bandistika, arranġatur, orkestratur u kopista. wieħed 1 mill-agwa minn Vincenzo Ciappara kien l-aktar figura kariżmatika — uliedha fil-qasam. — fil-ħajja ta' Carmelo Pace bħala mużiċista. Hu kien l- mużikali. ewwel wieħed li ntebaħ li neputih kien ġie mżejjen b'talent mużikali sostanzjali. Miegħu ħa l-ewwel lezzjonijiet fit-teorija tal-mużika; miegħu beda jistudja l-vjolin; miegħu beda jaqla' l-ewwel flus bħala kopjista; miegħu għamel l-ewwel passi fil-kompożizzjoni. Lilu kien jaf l-ewwel xogħol konkret li ġie mogħti - il-ħatra tiegħu bħala vjolinista fl-orkestra tat-Teatru Rjal fejn daħal meta kellu biss 15-il sena u fil-kappella tal- kompożitur magħruf Malti u ''maestro-di-cappella' Carlo Diacono. Kien fuq l- eżempju tiegħu li tħajjar jieħu l-professjoni ta' mużiċista. Kien ukoll Vincenzo Ciappara li nsista miegħu li jistudja l-mużika fil-fond kemm jista' jkun u bagħtu jitgħallem għand Carlo Fiamingo, vjolinista kbir u kompożitur, fost ħwejjeġ oħra, ta' l-opra Redenta li ttellgħet fit-Teatru Rjal fl-1912 u għand it- Taljan Antonio Genova, professur tal-vjolin, li fl-ewwel kwart ta' dan is-seklu, kien fetaħ skola tal-mużika f'Malta. Aktar tard Carmelo Pace għamel studju aktar metikoluż fl-armonija, kuntrapunt, fuga, forom mużikali u strumentazzjoni ma' l-Ingliż Dr. Thomas Mavne. Imma Carmelo Pace qatt ma waqaf jistudja għax jekk wieħed irid javvanza u jiżviluppa, l-istudju ma jista' jħallih qatt għax dejjem hemm x'wieħed jitgħallem. F'waħda mill-lezzjonijiet li kont nieħu għandu, beda jkellimni fuq il-kadenzi, li huma progressjoni ta' kordi, normalment tnejn, li jġibu fit-tmiem sentenza mużikali. Bħala eżempju prattiku ġab l-iskor li kellu bid-disa' sinfoniji ta' Beethoven u wrieni xi kadenzi minnhom. Li kien jinteressani kienu l-ħafna noti marġinali bil-lapes li Pace kien ħażżeż fuq diversi punti li nteressawh fis-sinfoniji. Meta kkummentajt, fisser li kull tant kien jaqbad xi kapulavur ta' l-arti mużikali biex jistudjaha nota b'nota. Meta kont nistudja għandu kien diġà qabeż is-sittin sena, imma kien għadu jistudjal L-istudenti li bħali ħarġu minn taħt idejn Carmelo Pace jgħoddu l-eluf u jinkludu l-biċċa l-kbira tas-surmastrijiet ewlenin li huma attivi f'Malta dawn iż-żminijiet., It- tagħlim kien iqisu parti ntegrali mill-vokazzjoni tiegħu bħala mużiċista u qatt ma kien jagħmlu bħala mezz, l-uniku wieħed li kellu, ta' qliegħ ta' flus biss. L-akbar sodisfazzjon kien isibu meta l-istudenti jgħaddulu mill-eżamijiet b'marki tajba jew jakkwistaw l-F.L.C.M., l-aqwa diploma fil-mużika li student jista' jimmira għaliha. Iżda Carmelo Pace kien fuq kollox kompożitur, kompożitur kbir ta' mpenn u sottilezza. Beda jikkomponi meta kien għadu tifel imma ħafna mix-xogħlijiet bikrin tiegħu m'għadhomx jeżistu. Ir-raġuni hi li meta, aktar tard, eżaminahom kritikament sabhom immaturi u għalhekk qattagħhom. Waħda minn dawn kienet opra b'att wieħed, Sangue Siciliano, fuq librett li kien kontinwazzjoni ta' l-istorja ta' l-opra Cavalleria Rusticana ta' Pietro Mascagni. Minkejja dawn ix-xogħlijiet meqruda, Pace rnexxielu jikkomponi aktar minn 500 biċċa xogħol, li jvarjaw minn xogħlijiet kumplessi bħal opri bi tlett atti li minnhom ikkompona erba' għal xogħlijiet aktar sempliċi u qosra bħal marċi u innijiet, 'ouvre' impressjonanti li jiżboq lil dak ta' kull kompożitur Malti ieħor tal-passat u diffiċli li jinsebaq fil-ġejjieni. Iżda mhux biss f'dak li hu numru ta' kompożizzjonijiet Pace jimpressjona imma wkoll f'dik li hija diversità ta' forom mużikali wżati. Il-wirt mużikali Malti ta' qabel Pace fil-maġġoranza assoluta tiegħu jikkonsisti f'mużika sagra, l-aktar liturġika biex issir waqt funzjonijiet ekkleżjastiċi u xi 130 opra li numru sabiħ minnhom, 42, inkitbu minn Nicold Isouard, l-aktar għal Pariġi. Mużikaorkestraliu ''dacamera' ftitli xejn u dik li nkitbet ma timpressjonax, ineħħi xi ftit xogħlijiet li jinkludu kompożizzjonijiet pjuttost qosra bi stil impressjonista ta' Josie Mallia Pulvirenti u xi terzetti u kwartetti għal korda ta' Mikielang Vella. Carmelo Pace kiteb opri u kiteb ukoll mużika sagra bħal kompożituri Maltin ta' qablu, iżda l-bravura tiegħu ssir aktar ċara meta wieħed jsir jaf li kien hu l-ewwel Malti li tana kompożizzjonijiet f'forom klassiċi bħal ma huma sinfoniji; kunċerti ('concertos') għal pjanu u strumenti oħra; varjazzjonijiet; ballet (bħala forma ndipendenti u mhux parti minn opra) u mużika ''dacamera' li tutilizza kumbinazzjonijiet ta' strumenti differenti. Kien hu wkoll l-ewwel mużiċista Malti li ħa nteress jiġbor il-mużika folkloristika ta' pajjiżna, bl-ewwel biċċa xogħol tiegħu f'dan il-qasam, Maltesina, tindaqq għall- ewwel darba fil-verżjoni għal banda fl-1931 mill-iScottish Highland Fusilliers Light Infantrv Band. Perd li hu mportanti aktar mhux li Pace kiteb dan l-ammont kbir u din id-diversità mpressjonanti ta' xogħlijiet. Li hu materjali akbar hu li, bħala kompożitur, Pace normalment jilħaq livelli għoljin ta' ispirazzjoni u nġenwinità mużikali. Kiteb xogħlijiet li fil-maġġoranza tagħhom juru kreatività valida, ħlewwa melodika, interess teoretiku u mpenn esekuzzjonarju, u rrikkew il-wirt kulturali ta' pajjiżna b'mod konkret. Filwaqt li l-aħħar xogħol li kkompona kien għal ''vjola', wieħed ma jistax jinsa milli jgħid li l-aħħar xogħol li ndaqq ta' dan il-kompożitur magħruf meta kien għadu ħaj kien proprju l-Moviment numru 10 ''Tnnu lil Malta' Poema 'Il- Kappella tal-Paċi'. Miktuba fuq versi ta' Dr. Anton Buttiġieġ, il-Movimentnumru 10 'Tnnu lil Malta' Poema 'Il-Kappella tal-Paċi indaqqet b'arranġament ta' Mro. Rav Sciberras F.L.C.M. mill-Banda San Gejtanu waqt Akkademja Mużiko-Letterarja li ġiet imtella' fil-knisja parrokkjali ta' San Gejtanu fil-5 ta' Mejju li għadda. Il-Mulej sejjaħ lir-ruħ ta' dan il-kompożitur fl-20 ta' Mejju li għadda. Wieħed jittama li l-interess fil-kompożizzjonijiet tiegħu jibqa' għoli wkoll wara mewtu. Frankament għandi ħafna dubbji. Id-drawwa misħuta li għandna li ġeneralment inwarrbu dak li hu tagħna favur dak li hu barrani, riżultat ta' l-attitudni kolonjalista li sfortunatament il-pajjiż f'xi oqsma għadu jbati minnha, fosthom fil-mużika, ma tħallinix sorpriż jekk fil-futur mhux imbiegħed il-mużika ta' Pace titħalla tiġma' t-trab ta' l-indifferenza, kif ġralhom ix-xogħlijiet ta' tista' tgħid il-kompożituri mejtin kollha Maltin, fuq l-ixkafef ta' l-Arkivju tal-Mużew tal-Katidral fejn huma merfugħa.