FI 2000 Parroċċa Publju—- Floriana Il-knisja tagħna ma tistax tiftaħar b'kapolavuri artistiċi kbar perċ, min-naħa l-oħra, tippossjedi diversi pitturi li, kollox ma' kollox, fihom il-preġju u r-rappreżentazzjoni ta' wħud mill-artisti li Hum huma meqjua bħala punti ta' riferiment fl-iżvilupp tal-arti u l-istorja tagħha f'pajjiżna. Mingħajr ebda dubju l-kapolavur assolut li kellha l-knisja tagħna kienet il-manjifika Kruċifissjoni tal-kbir, kont ser ngħidlu l- ikbar, pittur li welled' pajjiżna: Ġuiseppe Cali (1846 - 1930) Din il-Kruċifissjoni għandna xi ngħidu fuqha mhux ħażin imma hawn xtaqt inkellimkom dwar dak li għandna bħalissa. U, la semmejna lil Cali nistgħu nibdew bih peress li kif nidħlu mill-bieb maġġur fuq ix-xellug tagħna l-ewwel ma niffaċċjaw huwa 'l San Lawrenz tiegħu. Kif ġa ssuġġerejt, Giuseppe Cali huwa l-aqwa esponent tal-ottocento u novecento Malti, mhux biss, jien inżid li huwa kien l-aqwa pittur li pproduċiet Malta. Ovvjament din id-dikjarazzjoni minn xi kritiċi tista' titqies bħala waħda azzardata jew goffa, imma jien nibqa' nsostniha u għalhekk għalkemm għandna żewġ pitturi biss tiegħu viz: San Lawrenz u Monsinjur Mallia (fis-sagristija), għandna għax inkunu ferħanin u kburin. J Kurċifiss li kien hemm qabel ma' l bihom. ġġaraf bil-gwerra nhar it-28 ta' Cali twieled fil-Belt Valletta fl-1846 minn ġenituri naplitani u Napli J April 1942. Fl-istess post fejn , naturalment kienet il-kalamita prinċipali li ġibditu għar-raffinar tal-ġenju L illum hemm ta' Testa. artistiku li kien twieled bih. Dak li rawmu fit-teknika kien Giuseppe Mancinelli imma peress li Delacroix u Morelli kienu laqtuh sew huwa ħares lejhom bħala l-ispiraturi ewlenin tiegħu. M'hemmx għalfejn nidħlu fid-dettall tax-xogħlijiet ta' dan il-ġgant tal- pittura Maltija — kulħadd jaf dwar il-kapaċitajiet tiegħu f'kull sens u linja pittorika. Hawn bosta knejjes li jiftaħru, u bir-raġun, b'xogħlijiet l- aktar daawk li ghandhom xi ħitan, soqfa u anki'si koppla tiegħu. Mhux ser inkun jien l-ewwel wieħed, u l- anqas l-aħħar, li l-eloġji tiegħi jkunu fis-superlattiv, ngħid ħaġa waħda: Cali kull ma mess b'idu sar deheb li, aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar isir II prezzjuż. Huwa miet fl-ewwel ta' Marzu, 1930 propju waqt li l-poplu Malti kullimkien kien qed jitbellah fl-ewwel jum tal-Karnival. L-Arċipriet li kien qed jassistih u rah jagħlaq għajnejh dar fuq il-familja tiegħu u qalilhom li kull ma ġara f'dak il-ħin kienet biss transizzjoni tal-ġmiel tal-ġenna li kien jara u jagħtilhulna fuq it-tila, għal ġmiel tal-ġenna li f'dak il-waqt huwa beda jmiss b'idejhi FE STA: Oi San ħublju -emkoriana Issa, pittur li tlifna diversi xogħlijiet tiegħu fil-gwerra li għaddiet kien:- Rocco Buhagiar (1725 - 1805) Jli tiegħu għad baqgħalna lil Sant' Antnin fit-tieni altar wara San Lawrenz, u 'l San Pawl ifejjaq lil missier San Publju, fl-ewwel artal fuq il-lemin kif tidħol mill-bieb maġġur. Eżattament fejn u meta twieled ma tantx nafu u peress li miet ta' xi tmenin sena huwa maħsub li twieled fl-1725. Dal-pittur prolifiku ħallielna bosta xogħlijiet imxerrda mal-Gżejjer tagħna, magħrufin għal tip ta' ħlewwa u serenità ċelesti li, tista' tgħid, kull pittura tiegħu toffrilna. Rocco Buhagiar, kien studja għal xi żmien f'Ruma u bosta pitturi tiegħu jindikaw dan għaliex diversi figuri jidhru li ġew ispirati u riprodotti minn pitturi oħrajn . Hawn min jgħid li l-kapolavur tiegħu hu dak tal- Madonna tal-Ħniena tal-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ. Miet f'Bormla fl-1805 fejn indifen fil-knisja ta' Santa Tereża. Il-kritiku u storiku Mario Buhagiar jgħid li 'mal-mewt tiegħu epoka importanti fl-istorja ta' l-arti Maltija għalqet il-bibien tagħha. Dan Rocco Buhagiar kien ferm popolari fi żmienu peress li kien ħa post pittur ieħor kbir Malti hekk kif miet u dan kien:- Ta' dan ukoll tlifna xi xogħlijiet tiegħu fil-gwerra i.e. parti sew mill-Via Sagra tiegħu sabiħa li kellna, barra tliet stazzjonijiet. Fil-knisja propja m'għandna xejn imma fis- sagristija għandna dak il-ġmiel ta' kwadru tal-Qalb ta' Ġest bejn San Kamillu u San Gaetano - li, fl-idea tiegħi, messu qiegħed fuq xi altar flok kwalunkwe pittura oħra, għax hu wisq superjuri għalihom ilkoll. Zahra twieled fl-Isla imma qatta' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu fil-Belt Valletta fejn miet ta' tlieta u sittin sena u ndifen fil-knisja ta' San Pawl Nawfragu. Għalkemm m' għandna l-ebda prova li huwa qatt ħalla gżiritna madankollu x-xebh u l-influwenza tal-pitturi tas-Sud tal-Italja huma wisq evidenti li huwa kien żar Napli jew, għallinqas, il-viċina Sqallija. Bosta jsemmu li l- aqwa biċċa xogħol tiegħu tinsab fis-saqaf tal-Aula Capitolare tal-Imdina: San Pawl fil-Glorja. Jien inħoss li bosta pitturi oħrajn huma tal-istess livell u xi wħud forsi wkoll superjuri, bħal per eżempju (tant tar-Rabat kif ukoll ta' Tarxien), iż-żewġ kwadri majifiċi tal-kor ta' San Filep (Żebbuġ) eċċ. Ngħaddu issa għall-uniku pittur Furjaniż ta' kalibru li kien bla dubju:- Anton alzon (1805-1865) f 4 li baqgħalna tiegħu żewġ ritratti fis-sagristija i.e. dak tal-ewwel kappillan Dun Giuseppe Ellul, u l-isqof Francesco Saverio Caruana. Żewġ ritratti ta' valur imma l-aqwa xogħol tiegħu, li ma tantx jidher li huwa apprezzat, huwa bla dubju l-pittura ovali ta' Santa Filomena fl-altar tal-Kunċizzjoni. Pittura ta' qies modest fejn id-delikatezza tal-figura hi ppreżentata b'finezza u b'dak li nsejħulu ''draughtsmanship' metikoluż kważi fjamming. Donnu li dal-pittur kien jibbrilla fi kwadri żgħar għax meta daħal għal tili mdaqqsa ma tantx irnexxa. L-aktar pittura li forsi tesprimih sew hi dik li Qalb ta' Ġ Dun Ġużepp Ellul Madonna tal-Karmnu b'kumbinazzjoni tinvolvi lill- qaddis patrun tagħna San Publju li qed isellem lil San Pawl. Din tinsab. fis- Santwarju tal-Madonna tal- Mellieħa fil-kappellun lemini kif tidħol. Antonio Falzon kien jifforma parti minn grupp ta' artisti li kienu jissejħu n-Nazzareni jew, fl-Ingilterra, il-Pre- Raffaelliti. Dawn kellhom l- idea jew aħjar fissazzjoni li l- arti bdiet titlef l-ispiritwalità tagħha fi żmien Raffaello u ; għalhekk kienu jsejħu lilhom infushom Pre (qabel) Raffaello. Il-mexxejja ta' dan il-grupp kienu ż-żewġt aħwa Giuseppe u Vincenzo Hvzler u dawn irnexxielhom li jkollhom diversi segwaċi. L-aktar wieħed li jidher li baqa' marbut magħhom kien L artist li fil-parroċċa ta' Giuseppe Calleja (1830 - 1915) / san Publju, fit-tieni kappella fuq il-lemin, ħallielna dik li xi kritiċi jqisu bħala l-kapolavur tiegħu: Il-Madonna tal- Karmelu. Din tpittret fis-sena 1854 meta Calleja kien għadu żagħżugħ u jingħad li Giuseppe Hvzler ta xi daqqa t'id ukoll fiha b'dik li nsibuha bħala t-'tocco del maestro'. Dal-pittur ħalla ħafna xogħlijiet imxerrdin fil-knejjes u anki djar privati. Bħala kurżità għalina l-Furjaniżi intarrfilkom nota li huwa kien kiteb fi speċi ta' djarju meta rrimarka li l- akbar sodisfazzjon ta' ħajtu bħala surmast kien meta ġie jgħallem fl- iskola tal-Gvern tal-Floriana l-aktar minħabba li hawn huwa kellu l-aħjar riżultati mill-istudenti kollha li kellu. Fuq linji xi ftit simili ta' ħsieb kien grupp ta' artisti li jsejħu lilhom infushom ''puristi' ispirati u mmexxija minn Tommaso Minardi u Pietro Paolo Caruana kien il-perċimes tagħhom hawn Malta. għal Raffaello:- Raffaello Caruana (1820 - 1886) pittur li ma tantx għamel isem li, naħseb jien, l-iżball ta' ħajtu kien meta bħal qata' qalbu għax ħass u ddeċieda li l-vokazzjoni tiegħu ma kenitx dik ta' pittur u wara xi żmien ta' konflitt miegħu nnifsu abbanduna l-pittura u impjega ruħu bħala ''draughts- man' mad-dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi - post li jekk ma hu tajjeb għal xejn jinqala' biex joħnoqlok l-inizjattival Sakemm kien għadu jpitter huwa ħallielna ż-żewġ kwadri laterali kbar tal-kor wieħed jirrappreżenta l- Konsagrazzjoni ta' San Publju bħala isqof minn San Pawl u l-ieħor il-Laqgħa ta' San Pawl u San Publju. Ċertament Raffaele Caruana ma laħaqx il-livell I 2000 Parroċċa San Publju - Floriana Dun Ġużepp Ellul Madonna tal-Karmnu b'kumbinazzjoni tinvolvi lill- qaddis patrun tagħna San Publju li qed isellem lil San Pawl. Din tinsab fis- Santwarju tal-Madonna tal- Mellieħa fil-kappellun lemini kif tidħol. Antonio Falzon kien jifforma parti minn grupp ta' artisti li kienu jissejħu n-Nazzareni jew, fl-Ingilterra, il-Pre- Raffaelliti. Dawn kellhom l- idea jew aħjar fissazzjoni li l- arti bdiet titlef l-ispiritwalità tagħha fi żmien Raffaello u għalhekk kienu jsejħu lilhom infushom Pre (qabel) Raffaello. Il-mexxejja ta' dan il-grupp kienu ż-żewġt aħwa Giuseppe u Vincenzo Hvzler u dawn imexxielhom li jkollhom diversi segwaċi. L-aktar wieħed li jidher li baqa' marbut magħhom kien artist li fil-parroċċa ta' Giuseppe Calleja (1830 - 1915) / san Publju, fit-tieni kappella fuq il-lemin, ħallielna dik li xi kritiċi jqisu bħala l-kapolavur tiegħu: Il-Madonna tal- Karmelu. Din tpittret fis-sena 1854 meta Calleja kien għadu żagħżugħ u jingħad li Giuseppe Hvzler ta xi daqqa t'id ukoll fiha b'dik li nsibuha bħala t-''tocco del maestro''. Dal-pittur ħalla ħafna xogħlijiet imxerrdin fil-knejjes u anki djar privati. Bħala kurżità għalina l-Furjaniżi intarrfilkom nota li huwa kien kiteb fi speċi ta' djarju meta rrimarka li l- akbar sodisfazzjon ta' ħajtu bħala surmast kien meta ġie jgħallem fl- iskola tal-Gvern tal-Floriana l-aktar minħabba li hawn huwa kellu l-aħjar riżultati mill-istudenti kollha li kellu. Fuq linji xi ftit simili ta' ħsieb kien grupp ta' artisti li jsejħu lilhom infushom ''puristi' ispirati u mmexxija minn Tommaso Minardi u Pietro Paolo Caruana kien il-perċimes tagħhom hawn Malta. għal Raffaello:- Raffaello Caruana (1820 - 1886) pittur li ma tantx għamel isem li, naħseb jien, l-iżball ta' ħajtu kien meta bħal qata' qalbu għax ħass u ddeċieda li l-vokazzjoni tiegħu ma kenitx dik ta' pittur u wara xi żmien ta' konflitt miegħu nnifsu abbanduna l-pittura u impjega ruħu bħala ''draugħts- man' mad-dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi - post li jekk ma hu tajjeb għal xejn jinqala' biex joħnoqlok l-inizjattival Sakemm kien għadu jpitter huwa ħallielna ż-żewġ kwadri laterali kbar tal-kor wieħed jirrappreżenta l- Konsagrazzjoni ta' San Publju bħala isqof minn San Pawl u l-ieħor il-Laqgħa ta' San Pawl u San Publju. Ċertament Raffaele Caruana ma laħagx il-livell oċċa San Publju — Floriana pittoriku ta' missieru Pietro Paolo li dan ukoll kien iddeffes man- 'Nazzareni', madankollu għalkemm Raffaele ma telax ħafna 'l fuq in ġenerali huwa kien ritrattista ta' kalibru. U bejn dawn iż-żewġ kwadri kbar żgur li l-aktar titular magħruf f'beltna hu dak tal-Martirju ta' San Publju li nħadem minn:- Sa ftit żmien ilu dan it-titular kien jiġi attribwit lil Antoine de Favrav, minkejja li l-istil u t-tip ta' pittura kienu u għadhom jindikaw li dan ma huwiex xogħlu. L- attribuzzjoni mbagħad għaddiet għal Giuseppe Pace (aliev tal-Favrav) imma dan l-aħħar waqt u wara r-restawri tal-bravu Alfred Briffa ġie definittivament stabbilit li t-titular tal-Martirju ta' San Publju huwa xogħol kollu kemm hu ta' Filippo Vincenzo Pace (ħu Giuseppe) u li esegwieh fis- sena 1773. Dan kien iż-żmin tar-renju tal-Favrav u anki għaliex l-aħwa Pace kienu allievi tiegħu jista' jagħti l-każ li Favrav fl-oriġini kien ta xi idea jew forsi isketeh' dwar kif kellu jiġi ttrattat dan is-suġġett u jista' wkoll ikun li Favrav seta' ta xi finishing touch'' Ta' min jinnota hawn li dawn iż- żewġt aħwa Pace, wara l-mewt ta' Favrav, ħadu f'idejhom l-għodda kollha u bosta disinji minn tiegħu. Mill-bqija ma tantx nafu dwar dawn iż-żewġt aħwa pitturi ħlief li għexu fl- aħħar nofs tas-seklu XVIJI u fil-bidu tas-seklu XIX, b'Giuseppe jispeċjalizza fir-ritrattistika. Pietro Gagliardi (1809 - 1890) li ħalla xogħol sabiħ tiegħu f'diversi knejjes tagħna ħallielna fil-parroċċa kwadru sempliċi imma ħelu tas-Sacro Cuor u x'aktarx il-Wiċċ ta' Kristu tar-relikwi. Pietro kien popolari ħafna hawn Malta u l-kapaċitajiet tiegħu nistgħu narawhom per eżempju fil-Kattidral fil-kappella ddedikata lill-Madonna patruna ta' Malta. Pietro kien iz-ziju ta' :- probbabilment imħajjar u mgħejjun minn zijuh kien ikkopja l-pittura tas-Sassoferrato tal- knisja ta' Santa Sabina (Ruma) taħt it-titolu tal-Madonna tar-. Rużarju. Din intbagħtet minn hemmhekk lejn Malta u tpoġġiet fil-kappellun tal-lemin quddiem skultura unika u imprezzabbli ta' San Tumas. Nisperaw li din il-mossa antiartistika tas-seklu li għadda u t-tkomplija tal- vandaliżmu bit-tqaċċit ta' partijiet skultoreji ta' dan is-seklu jiġu b'xi mod ikkoreġuti. U biex nagħlqu din iż-żjara lill-pitturi li ħallewlna xogħlijiethom fil-knisja tagħna ma nistgħux hux veru nħallu barra l-ikbar pittur Malti tat-tieni nofs tas-seklu li għadu kemm ħalliena: Jekk fil-gwerra li għaddiet tlifna l-pitturi tas-saqaf tal- kor, tal-abside u l-lunetti kif ukoll tal-koppla, forsi nesklamaw ''u iva ma kenux xi opri kbarl' Għalkemm dan ma hux raġunament dan madankollu żgur li l-pitturi li ħadu posthom illum huma superjuri għalihom. Emvin Cremona kien pittur prolifiku u bbrilla f'kull qasam artistiku, ma tantx kien feliċi nħoss meta bagħbas fl-arkitettura. Jekk fil-bolli, dekor, palk u esebizzjonijijet huwa kien ġenjali u oriġinali daqstant ieħor u aktar kien fil-pittura. Ma nafx jekk is-saqaf tal-knisja ta' San Publju hux meqjus bħala l- kapolavur tiegħu (jien hekk naħseb); li hu żgur hu li hawn Cremona sforza u wera l-massimu tal-ħila tiegħu suprema. Ħasra li l-pitturi tal-isqfijiet qegħdin f'sitwazzjoni li ma tantx tista' tapprezzahom sew: tabilħaqq ritratti ta' valur artistiku u anki storiku. L-isbaħ xogħol tiegħu, nazzarda ngħid, li huma l-erba' lunetti tal-erba' qaddisin li kitbu dwar San Publju li fihom u bihom Cremona wera kapaċità straordinarja ta' disinn, kulur (il-'forte' tiegħu), kompożizzjoni u armonija mas-sitwazzjoni arkitettonika. Nagħlaq dit-tixrifa mini-bijografika b'rimark li kien għaddieli l-mibki Arċipriet Dun Alwiġ Debono qabel miet: 'Salv' kien stqarrli meta konna niddiskutu l-arti Maltija, 'jien għal ħaġa waħda biss irrid li nibqa' miftakar: dik li fil-parrokkat tiegħi Cremona pitter is-saqaf tal-knisjal' U x-xewqa tiegħu seħħet. S. Mousi- ''Tletin Sena Biss' - 'Il-Furjana' Vol. 23 Ġunju 1958 pp.l u 2. A. Agius 'Is-Subborg tal-Furjana u l-Parroċċa Tiegħu' Dar ta' San Ġużepp, Ħamrun - 1946. E. Montanaro ''L-Imgħallmin fis-sengħa tal-bini u l-altar ta' San Tumas' minn 'Il-Parroċċa ta' San Publju' - 1990. Green Grocer ta' Connie GĦALL-ĦAXIX U FROTT FRISK