fit- jeċ—tal ġarar——bwieqi—tal-fuħħar—H senirili-aqataħu—mid-dinja—biex-ieħixt kien ġinħadem—i—jinhema—hemm—il- aktar-skond-il-Hiġi—ħarġ—0——tbiegħdu pest. Dan-wriil-għadd-kbir-ta'-pies minn—Ommran—i—telqii—lejn—1—Damaskt E ki jilħal ia-mita ad Mis-sena 31—sas-sena 4—4-Kil-bini dakis-sultanil-kien-ħassrikom-iħaż- żahhom—saħansittad-arjaa—madwat- hom. aħna-aġibiu—qnddiem— għajnejna l-ħatt Dawn—kienn l-Esseni H taħfir fil tal-penitenza—tal-Esseni—t—-ħajja—bla Palestina qajjem illum it-tifkira—4 ebda—rażan—tas-sittak—Erodid-kbi4Hi hom KA aa lham. dilE il-ħalfa Tk GĦID: IL-BXARA (25 ta' Bħal ma aħna hawn Malta ngħidu li fil-25 ta' Marzu tiġi l-Lunzjata, in- nies tal-Palestina li jitkellmu lsien qisu Malti, igħidu li jiġi Għid il-Bxara. Għax Bxara tfisser Aħbar, u Lunz- jata ġejja mit-Taljan Annunziata, li tfisser. ''Imħabbra''. Meta ngħidu: ''Il-Lunzjata'', inkunu ngħidu, ħażin ħażin: ''Il-Madonna Mħabbra''; im- ħabbra, m'għandniex 'xi ngħidu, li keliha tkun Omm Alla. Kif inhu miktub ċar fl-Evanġelju ta' San. Luqa (Kap. I, vv. 26-27), il- Bxara lill-Madonna ingħatatilha ġew- wa l-belt ta' Nazzaret, Issa, l-ewwel ħaġa, meta ngħidu belt, għandna nifh- mu dak li jifhmu l-Palestina b'din il- kelma, m'hux dak li nifhmu hawn Malta. Għax il-Palestina jgħidu belt imqar erba' jew ħamest idjar ma' ġenb xulxin. Hekk, kieku hawn Malta nitħaddtu bħalhom, konna ngħidu ii hi belt saħansitra dawk l-erba' diar żgħar li hemm ħdein San Martin, il- Baħrija, li. jgħidulhom is-Serina. Nazzaret, mela, meta kienet tgħam- mar fiha l-Madonna, ma kenitx magħ- mula għajr minn ftit grieni mibnija fuq il-bokka ta' xi għerien, Waħda minn dawn il-għamla ta' djar kienet toqgħod fiha l-Madonna. Kif ġrat sewwa t-Tbaxxira/ Ġewwa Nazzaret hemm għajn, l-il- ma tagħha ħiereġ minn ġewwa l-blat, taħt l-art (tixbaħ sewwa 'ill-Għajn tal- Ħasselin, l-Imsida, imma iżgħar), u m'għandniex xi ngħidu, din il-għajn kienet hemm ukoll fi żmien il-Madonna, Għax l-għejun jiġu mill-ilma tax-xita, ii jibqa' nieżel taħt il-ħamrija ta' l-għelieqi u ġewwa x-xquq tal-blat sa kemm jinġabar u jinfed minn xi mkien. Il-għoljiet bir-raba li hemm il-lum 'il fuq minn Nazzaret kienu hemm minn dejjem, u minn dejjem tagħmel ix- xita, għalhekk il-għajn li semmejna minn dejjem kienet hemm. Mela, kif jinsab miktub fi ktieb qadim ħafna, imsemmi Protevangelium Tacobi (Kap. XI, vv. 1-2), il-Madonna darba: qabdet il-ġarra u ħarġet u marret fuq din il-għajn biex timla l-ilma. Kif dan, semgħet lil xi ħadd: isellmilha. Bdiet tħares 'l hawn u 'l hemm biex tara min kien, u ma rat lil ħadd. Għalhekk beżgħet u reġgħet imgħaġġla lejn id-dar. Kif waslet, qegħedet il-ġarra fl-art u qabdet taħdem il-porpra. kienet hekk, tilmaħ l-Anġlu quddiemha u taha l-Bxara, kif hemm miktub. Din li l-Anġlu kellimha darbtejn, aktarx li hi minna, għax il-kliem ta' l-Anġlu kif inhu miktub minn San Luqa, fiha m'hux waħda, imma żewġ Il-ħaddiema kienu jidirsu l-qamħ bil- makna tad-dris u ġie wieħed raġel Għarbi u qalilhom (jew, qalilna, għax jien kont ħdejhom), mill-bgħid qabel ma wasal: ''Alla magħkoml'. Din hija tislima qadima, għax tinsab im- semmiia fil-Bibbja wkoll (Ktieb ta' l-Imħallfin, Kap. VI, v. 2). Mela aktarx li l-Anġlu qalilha lill-Madonna fuq il-għajn: Alla miegħek, ja IL-QALBA TA' NAZARET, FEJN KIENET DAR IL-MADONNA. Il-bini kbir, abjad, fil-lemin, hu d-Dejr tal-Franġiskani. ''Gasa Nova'', fejn il-Franġiskani jilqgħu lill-Insara li jmorru hemm. ritratt, mibnija fuq il-ħanut ta' San Ċużepp. Id-dar kbira, fix-xellug, hi Il-Knisja, f'nofs ir- Fil-Knisja fit-tarf fuq il-lemin hemm il- Ghar tal-Madonna, fejn ħabbarha l-Anġlu Gabrijel. L-ewwel waħda: ''Is-sliem 'għaliki' (tgħid għaliki, bl-aħħar (17, meta tkellem mara, għax jekk tkellem raġel tgħid għalik, mingħajr l-aħħar t47), li għadhom igħiduha ħafna drabi l-Palestina, u t-tislima l-oħra hi: 'Alla miegħek ', li igħadhom igħiduha wkoll, imma darba fil-kemm. L-ewwel tislima. iien li kont hemm. smaitha n għedtha kemm għandi xagħar f'rasi, u l-oħra smajtha tingħad darba biss. Mirjam'', imbagħad meta daħlet id- dar u dehrilha hemm, qalilha: ''Is- Selem għalikil ' fMela''. xi ħadd jistaqsi, ''San fuqa għax-ma kitebx hekki'' Aktarx għax ried isebbaħ il-ġrajja. Imma fuq dan aqra xi ktieb ieħor ibħal li kieku ta' Father Burrows: 'The Gospel of the Infancv', maħruġ minn Edmund Sutcliffe) għax hawn kollox fil-qasir, It-tislima ''Alla miegħeki', kollox ma fihiex xi tfisser, imma hemm ħaġa sabiħa ħafna u moħbija fit-tislima l-oħra: ''Selem għaliki', għalhekk jaqbel infissruha ftit. Din it-tislima fil-Palestina tingħad minn min ikun ġej, lin-nies li jkun qiegħed joqrob lejhom. U jekk wieħed ikun ħiereġ mir-raħal u ieħor sejjer in-naħa tar-raħal, dan li jkun sejjer għandu jsellem l-ewwel u għandu jgħid ''Is-selem għalik. Barra minn dan, meta xi ħadd jagħtik xi ħaġa biex tagħtiha lil ħaddieħor, min igħid- lek hu, igħidlek: ''Sellimtlekijaħa'', li tfisser: 'Ħallejthielek f'idejk, Mela, lil-min tgħidlu: ''Is-selem għalik'', tkun qiegħed tgħidlu: ''Inħalli ruħi f'idejk, fi kliem ieħor: ''Hawn jien, qaddej tiegħek. U hawn qegħda l-ħaġa sabiħa li hemm. fit-tislima ta' l-Anġlu lill-Ma- donna. Għax meta qalilha: ''Is-selem għaliki', kien qiegħed jistqarr li hu qaddej tagħha, jiġifieri li Hija aqwa minnu. Jiġifieri, li saħansitra qabel ma tnissel il-Bambin fil-ġuf tagħha, il-Madonna kienet diġà aqwa mill- Anġli. Issa din m'hix ħaġa ta' l-għaġeb u tiftiehem. malajr. Tiftiehem, imma fid-dawl tat-Tnissil bla Tebgħa. tal- Madenna. Hija kienet aqwa mill-Anġli, għad li huma. safjin, m'għandhomx ġisem. Imma l-Madonna kienet safja bħalhom, jiġifieri bla ħtija tan-nisel, u b'dan kollu kellha ġisem tal-laham. Tiġifieri, għad li kellha ġisem, kienet safja daqs l-Anġli, li ma kellhomx. Ejiew ngħiduha fi kliem ieħor, għal xi ħadd li ma fehemhiex. Jekk wieħed igħum minn Għawdex sa. Malta bil-malja, ikun għamel ħaġa kbira. Imma jekk ieħor ikun għamel din il-għuma liebes il-ħwejjeġ, bil- ġlekk u ż-żarbun, ikun għamel aktar minn ta' qablu, għalhekk ikun aqwa minnu. Hekk dak li qegħdin insemmu hawnhekk. Fl-Evanġelju hemm miktub li l-Anġlu qalilha lill-Madonna: ''Mim- lija bil-grazzja''. Imma l-kelma li qal l-Anġlu, li hi maqluba ''grazzja'' (mill-Grieg ''Kharis), ma taqbilx sew- wa mal-kelma nfisha kif nifhmuha. l-lum. Għax il-kelma li hi maqluba t'grazzja'', l-Anġlu qalilha ĦNN (tħab- belx rasek għall-vokali; aqraha ħanan jew ħenen, kif trid), li taqbel mal-kel- ma. Maltija: Ħniena, Terġa', ''mimlija ħniena'' (jew grazzja), fil-Palestina ma. jgħiduhiex. Jekk bħal li kieku jkun hemm xi raġel (jew tifel, fil- qosor, xi ħadd ġens dakar) ,li jħobb iċanfar (bil-Palestini igħażżar), igħid- ulu: Abu għażara. Jekk ikun minn tagħna (bil-Palestini lażf), igħidulu : Abu lotof. U jekk tkun mara (jew tifla), igħidulha: Umm. għażara, jew Umm lotof. Mela aktarx, u qisu ċert, li l-Anġlu lill-Madonna qalilha: ''Is- selem għaliki, ja Mirjam, Umm il- Ħanenl'' Issa Umm Ħanen tfisser: 'Omm tal-Ħniena'', bħal ma qegħda fis-'Salve Regina''. Għandu jkun min kiteb is-''Salve Regina'' l-ewwel darba kien jaf bl-Arami u ntebaħ b'din it- tifsira. Għax: Salve, mater misericor- diae, u: Ave, gratia blena, jekk taq- libhom bil-Palestini jiġu bħal xulxin. Mela: ''Is-Selem għaliki, ja Umm Ħanen''; hekk qalilha l-Anġlu, u hekk ingħidulha aħna wkoll mill-qiegħ ta' din id-dinja mudlama. Is-sliem għalik, Marija, Omm tal-Ħniena. Insellmulek, inħallu f'ideik lilna nfusna, f'dan l-imkien tal-waħx li fih ninsabu. Isma' leħenna u ftakar fina u ħarisna, biex il-għadu ma jirbaħniex. Ħalli f'waqt mewtna teħodna miegħek na- raw id-Dawl ta' Ibnek Ġest, li Int nissilt fis-safa' ta' ġufek għas-saħħa tagħna.