FUNZJONI SINTATTIKA- SEMANTIKA TAL-PREPOZIZZIONI 'LIL' Fil-Malti nsibu ċerti sentenzi li fihom verb transittiv u oġġett dirett. F'ħafna minn dawn is-sentenzi jrid bil-fors ikun hemm 'HiP qabel l-oġġett, kif insibu f'(1) u (2). Imma f'ħafna 1 a. Ġanni ra 'l Pawlu. b. 'Ġċanni ra Pawlu. 2 a. Ġanni sema' 'l Marija tibki. b. 'Ġanni sema' Marija tibki. sentenzi oħra jrid bil-fors ma jkunx hemm 'lil qabel l-oġġett, bħal fis-sentenzi (3) u (4). (L-asterisk' nużah bħala sinjaj li ċerta sen tenza m'hijiex. aċċettata fil-Malti, Is-sinjali nużah biex nuri ji hemm Xi dubju jekk ċertu sentenza, hijiex aċċettata fil-Malti. l Jidher għal- hekk li-għandna, xi ħaġa X'nispjegaw - i L Ġanni ra l-qtil ta' Pawlu. l b. 'Ġànni ra lill-qtil ta' Pawlu. 4 a Ġanni sema' l-istorbju. b. 'Ġanni sema ' lill-istorbju, hawnhekk, jekk naċċettaw li sintattikameni is-sentenzi (1) sa (4) kollha għandhom l-istruttura suġġett4-verb—d-oġġett (dirett). Sutcliffe (1936, p.169) igħid 1i 'lil' tintuża biex tintroduċi l-oġġett tal-verb; imma mbagħad ikompli jgħid li l-użu tagħha mhux ristrett għall-oġġetti definiti biss, bħalma huma n-nomi propji, 'Lip tintuza ukoll ma' oġġetti li huma indefiniti u jagħti l-eżempju (5): Taf lil xi ħadd, Aquilina, (1965, p. 114) igħid li l-prepożizzjoni 'lib tintuża regolar- ment qabel l-oġġett tal-verb metà l-oġġett ikun nom propju. Diġà rajha xi eżempji ta' sentenzi b'oġġetti hu nom mpropju, u dawn kollha għandhom 'li qabilhom (ara s-sentenzi (1) U (2)), u s'hawn- hekk Aquilina għandu raġun, Imma, jekk issa nqabblu s-sentenzi (6a) u (6b) ma' (Ta) u (7b) naraw li fil-waqt li (6b) mingħajr il-prepożizz- joni Mill-karrozza, Ġanni ta 'l Pawlu. fil-ġnien. b. 'Mill-karozza, Ġanni ra Pawlu fil-ġnien. Mill-ajruplan, Ġanni ra 'l Malta taħtu, b. Mill-ajruplan, Ġanni ra Malta taħtu, qabel l-oġġett, m'hijiex sentenza aċċettabbli, (7b) (hi ukoll mingħajr il-prepożizzjoni qabel l-oġġett) tista' toqgħod sewwa bħala sentenza Maltija. Mela allura mhux biżżejjed tgħid li 'lil tintuża regolarment qabel oġġett li hu nom propju, Trid iżżid ukoll ji dan in-nom propju għandu jkun jirreferi għal persuna, għax in-nomi proprji li jirreferu għall-post mhux bil-fors ikollhom 'lil quddiemhom meta: jkun jaq- du l-funzjoni ta' oġġett dirett. Cauchi (19772, p.li7-118) u Krier (19776, p.53) it-tnejn jippruvaw jagħtu soluzzjoni ftit differenti: 'liP tintuża qabel l-oġġett meta dan jirreferi għal persuna, Imma, barra minn. sentenzi bħal (la), (2a) u (6a), fil-Malti għandna ukoll sentenzi bħal (8a) u (8b)'fejn 8 a. Rajt lill-mara ta' Ġanni. b. iRajt il-mara ta' Ġanni. għalkemm l-oġġett dirett jirreferi għal persuna, b'dan kollu l-preżen- za tal-prepożizzjoni 'liP m'hijiex. obbligatorja, għax (8b) toqgħod ukoll bħala sentenza, Maltija. F'xogħol ta' riċerka importanti imma mhux ippublikat, Bonello (1963, pp. 1l-13-14) jikkonsidra wkoll din il-problema. L-ewwelnett jagħinel distinzjoni bejn.verb transittiv li jieħu biss oġġett wieħed (li hu dirett). u verb transittiv b'żewġ oġġetti, wieħed dirett u l-ieħor indirett. Bonello jgħid li l-prepożizzjoni 'lil tintuża f'sentenzi bl-ew- wel tip ta' verb tfansittv (verb b'oġġett wieħed biss) meta. l-oġġett 'ikun definit u speċifiku, bħal fis-sentenza 9 a. It-tifel iħobb tifla. b. It-tifel iħobb lit-tifla. Imma din ukoll m'hijiex soluzzjoni preċiża biżżejjed, għax bil-Malti minbarra (9b) nistgħu ngħidu ukoll (9c), u f'din is-sen- tenza 9 c. It-tifel iħobb it-tifla, ghalkemm l-oġġett dirett 'it-tifla' huwa definit u speċifiku bħal f'(9b), xorta m'għandux lil quddiemu, Niġu issa għat-tieni tip ta' verb: transittiv li jiddistingwi Bonello (verb b'żewġ oġġetti). Huwa jgħid li f'sentenzi b'dan it-tip ta' verb, il-prepożizzjoni 'lil' tintuża regolarment bejn iż-żewġ oġġetti, bħal fis- sentenza (10a), fejn 'it-tifla' huwa l-oġġett indirett, Imma hawnhekk ukoll Bonello mhux preċiż biżżejjed, għax me 10 a. It-tifel bagħat il-ktieb lit-tifla. b. 'It-tifel bagħat il-ktieb it-tifla, waqt illi flok is-sentenza (10a) ma jistax ikollna (10b) mingħajr il- prepożizzjoni qabel l-oġġett indirett, is-sentenza (1la) bl-oġġett lM a. Ġanni bagħat il-ktieb l-uffiċċju. b. IĠanni bagħat il-ktieb lill-uffiċċju, indirett 'l-uffiċċju' u mingħajr il-prepożizzjoni tinstema' ħafna iżjed naturali minn (11b) li fiha l-prepożizzjoni, Ta' min jinnota li hawn- hekk ukoll għandna espressjoni nominaji (bil-funzjoni ta' oġġett in- dirett li tirreferi għal post u mhux għal persuna (ara x'intqal dwar is-sentenzi (Ta-b)). S'issa mela, rajna li għandna din is-sitwazzjoni: f'sentenzi b'verb transittiv u b'oġġett (dirett) wieħed, bil-fors irid ikun hemm 'liP qa- bel oġġett li hu nom propju u jirreferi għal persuna (ara s-sentenzi (l- 2), imma jekk in-nom proprju jirreferi għal post, allura mhux bil-fors irid ikun hemm 'liV qabel l-oġġett (ara s-sentenzi (7)). Mill-banda l- oħra, qabel ċerti oġġetti diretti oħra, bil-fors ma jistax ikun hemm il-prepożizzjoni 'lil (ara s-sentenzi (3-4)), filwaqt li qabel xi oġġetti diretti li jirreferu għal persuni imma li mhux nomi propji, jista' jkollna 'lif jew le (ara s-sentenzi (8-9)). U fl-aħħar rajna 1i f'sentenzi b'verb transittiv u żewġ oġġetti, il-preżenza, ta' 'li qabel l-oġġett in- dirett hija obbligatorja, meta l-oġġett jirreferi għal Dersuna, imma hija fakultattiva meta l-oġġett jirreferi għal post. Biex il-problema li għadna kif iddeskrivejna naqsmuha f'parti- jiet iżgħar li nkunu nistgħu nistudjawhom biċċa biċċa, se nieħu i- ewwel dawk is-sentenzi b'oġġett wieħed biss. Barra minn hekk se nikkonsidra għalissa dawk il-każijiet ċari fejn il-preżenza jew l-as- senza ta' 'lil hija obbligatorja, kif jidher mis-sentenzi f'(12). Fis-sen- tenzi (12a) 12i a. Ġannira 'l Pawlu b. Ġanni sema' 'l Marija c. 'ċanni ra lill-qtil ta' Pawlu d. ''ċanni sema' lill-istorbju ' Ġanni ra Pawlu ' Ġanni sema' Marija Ġanni ra l-qtil ta' Pawlu Ġanni sema' l-istorbju u (12b) il-preżenza ta' lil hija obbligatorja: qabbel (12 i ab): ma' (12 ii a-b), filwaqt li fis-sentenzi (1lie) u (12d) l-assenza ta' 'lib hija obbligatorja: qabbel (12 i c-d) ma' (12 ii c-d). Issa lingwa partikolari timponi fuq in- nies li jitkelimuha mod partikolari kif jikkategorizzaw ir-realtà li jgħixu fiha, Mingħajr ma noqogħdu nidħlu fi problemi filosofiċi u ontoloġiċi, hawnhekk se naddottaw il-pożizzjoni li jieħu Lvons (19777, sezzjoni 11.3) u nassumu li fid-dinja ta' madwarna jeżistu ċertu numru ta' persuni individwali, ta' annimali u ta' ħwejjeġ jew oġġetti oħra fiżiċi li nistgħu niddisting- wuhom minn oġġetti oħra, Dawn l-oġġetti kollha jissejħu entita- jiet jew ħwejjeġ ta' l-ewwel ordni. Normalment entitajiet ta' l-ewwel ordni ma jibdlux il-karatteristiċi perċettwali tagħhom: ngħidu aħna, iżommu l-istess forma, Barra minn hekk, dawn l-entitajiet dejjem jokkupaw l-ispazju, għallinqas kif narawhom (jew aħjar, kif nipper- ċepuhom) aħna. Mill-banda l-oħra, ġrajjiet u sitwazzjonijiet li jok- kupaw mhux l-ispazju, imma d-dimensjoni taż-żmien, jissejħu enti- tajiet tat-tieni ordni. Bil-Malti, entitajiet tat-tieni ordni, ngħidu tipika- ment, li 'ġraw' f'xi ħin, bħal fis-sentenzi (18), 13 a Il-qtil ta' Pawlu ġara l-bieraħ, b 'il-qtil ta' Pawlu kien qiegħed il-bieraħ, c 'il-qtil ta' Pawlu eżista l-bieraħ. waqt li entitajiet ta' l-ewwel orni ngħidu, tipikament, li 'qegħdin' f'xi post jew li ''jeżistu', bħal fis-sentenzi (14). 14 a Ġanni qiegħed fil-ġnien. b Jeżisti raġel jismu Ġanni. c 'Ġanni ġara fil-ġnien, Dawk l-espressjonijiet li jirreferu għal entitajiet ta' l-ewwel ordni (bħal ngħidu aħna, nomi propji 1i jirreferu għaj persuni), jissejħu espressjonijiet (nominali) ta' l-ewwel ordni, waqt illi espressjonijiet li tipikament jirreferu għal entitajiet tat-tieni ordni, jissejħu espress- jonijiet (nominali) tat-tieni ordni. Meta nosservaw kif inhi mqassma l-okkorrenza tal-prepożizzjoni 'lil fis-sentenzi f'(12), naraw illi l-pre- żenza tagħha hija obbligatorja qabel espressjonijiet ta' l-ewwel ordni, waqt illi qabel espressjonijiet tat-tieni ordni, hija l-assenza tagħha li hi obbligatorja. Nistgħu ngħidu għalhekk li fil-Malti liP hija sinjal jew marka sintattika tad-distinzjoni (sematika) bejn espressjonijiet ta' l-ewwel u tat-tieni ordni, Niġu issa għal dawk il-każijiet fejn il-preżenza jew l-assenza ta' 'liV qabel l-oġġett dirett hija fakultattiva, kif jidher fis-sentenzi (15). Dawn jidhru di huma, kollha sentenzi aċċettabbli, 15 a Ġanni ra lit-tifel ġej. b Ġanni ra t-tifel ġej. Ġanni ra lill-kelb ġej. Ġanni ra l-kelb ġej. 7 Ġanni ra lill-karozza ġejja. Ġanni ra l-karozza ġejja. ċ ħlief forsi (15e) li tinħass daqsxejn stramba, Il-punt hu li hawnhekk il-preżenza ta' lil hija fakultattiva. Issa meta Lvons (1977, sezzjoni 11.3) jitkellem dwar l-entitajiet ta' l-ewwel ordni, josserva, li l-persuni għandhom post ipprivileġġat f'din. il-klassifika, Ħaġa bħal din m'għandhiex tissorprendina,. meta niftakru li fl-aħħar mill-aħħar hi- wa l-bniedem innifsu li juża l-ilsien biex jaqdi l-ħtiġijiet tiegħu, u .. għalhekk iħalli fih impronta inkonfondibbilment antropomorfika. Lvons igħid ukoll li f'ħafna iisna, jekk mhux f'kollha, jidher li hemm ġerarkija ta' entitajiet ta' l-ewwel ordni b'tali mod li l-persuni huma, aktar individwalizzati mill-annimali, u l-annimali huma aktar individwalizzati mill-oġġetti. Issa jekk ninnutaw id-distribuzzjoni sin- tattika tal-prepozizzjoni 'lib fil-Malti qabel l-oġġeti diretti li skond. id- definizzjoni li tajna qabel, huma, espressjonijet 1 jirreferu: għal enti- tajiet ta' l-ewwel ordni (entitajiet li jokkupaw l-ispazju u li huma kostanti fil-karatteristiċi perċettwali tagħhom), naraw li għandna sentenzi fejn il-preżenza ta' 'lil' hija obbligatorja qabel ċerti espress- jonijiet ta' l-ewwel ordni, imma fakultattiva: qabel ċerti espressjoni- jiet oħrajn ta' l-ewwel ordni ukoll, Minn dan nistgħu nikkonkludu li fil-Malti d-distinzjoni bejn en- titajiet ta' l-ewwel u. tat-tieni ordni m'hijiex waħda li tinqata' b'sinjal dritt, imma hija iżjed bħal skala iggradata. L-ewwel nett fl-estremita- jiet għandna differenza stabbilità b'mod ċar: minn naħa waħda hemm il-persuni li nirreferu għalihom b'nomi propji (u li qabilhom għandna l-preżenza obbligatorja ta' lil) u minn naħa l-oħra, l-enti- tajiet tat-tieni ordni fis-sens strett (li jokkupaw iż-żmien u ngħidu li uġraw', u li qabilhom għandna, l-assenza obbligatorja ta' liP). Imma mbagħad fil-klassi ta' entitajiet ta' l-ewwel ordni għandna klassifika ġerarkika, fejn entitajiet li huma animati għandhom status iżjed għoli fl-iskala ta' l-ewwel ordni minn entitajiet oħra li mhux animati, jiġi- fieri mill-oġġetti. Mela allura dawn l-oġġetti, għalkemm entitajiet ta' l-ewwel ordni, huma aktar viċin ta' l-entitajiet tat-tieni ordni minn entitajiet oħra animati, Fil-fatt ninnutaw li l-preżenza jew l-assenza ta' 'liV qabel l-oġġetti diretti 'it-tifeF u 'il-kelb' ma taffettwax l-aċċet- tabbilità tas-sentenzi (15a-d). Mill-banda l-oħra konna nistennew, minn dak li għidna, qabel, li l-verżjoni (15e) fejn 'lip tidher quddiem l-oġġett dirett 'il-karozza', kellha tkun aċċettabbli għallinqas daqs il- verżjoni (15f) mingħajr lil. Imma, fil-fatt naraw ji (15e) tinħass xi ftit stramba, waqt li m'hemm l-ebda problema biex naċċettaw is- SeI- tenza (15f). Għad baqgħalna neżaminaw id-distribuzzjoni ta' 'liP fil-kuntest sintattiku Suġġett-Verb-Oġġett Dirett-Oġġett Indirett fejn, fit-termi- noloġija ta' Bonello (1968) il-verb huwa tat-tieni tip. Kif diġà rajna qabel, Bonello mhux korrett meta jgħid: li l-preżenza ta' lif hija ob- bligatorja bejn l-oġġett dirett u l-oġġett indirett f'kostruzzjoni sin- tattika b'verb transittiv tat-tieni-tip (ara. Imma nagħtu ħarsa aktar mill-qrib lejn dawn KKEUIR LI L fa. lil-Pawlu 16 i Ġanni bagħat il-ktieb b. 'Pawlu f a. 9 lill-uffiċċju s:jja i pi b. l-uffiċċju 16 ii. Ġanni bagħat il-ktieb. Je 9 ill-peata (d. il-posta ( a. lill-Qorti: /Lill-Maġistrat : ilb-iil--L-avukat bagħat l-ittra 4 , , To. il-Qorti: /il-Maġistrat is-sentenzi. M'hemmx dubju li 'liP hija obbligatorja. quddiem oġġett indirett li huwa nom propju, kif jidher fis-sentenza (161), Issa kemm fis-sentenzi (16ii) kif ukoll f'dawk f'(16iji) għandha oġġetti indiretti li jirreferu għal postijiet, Imma xorta waħda għandna, differenza fid- distribuzzjoni ta' 'li, Fis-sentenzi (16iii) il-preżenza jew l-assenza ta' 'lib hija fakultattiva, imma dan mhux il-każ fis-sentenzi (16ii), għax il-verżjonijiet fejn għandna l-preżenza ta' 'lib jinstemgħu strambi ħafna, Jekk imbagħad nippruvaw niflu x'ifissru sew is-sentenzi aċ- ċettabbli f'(16iii) naraw illi propjament; għandna, t-tifsira ta' post biss fil-verżjonijiet (il6 iii b) fejn m'hemmx 'liP qabel l-oġġett in- dirett, għax il-verżjonijiet l-oħra (16 iii a) bil-preżenza ta' lil, ifissru mhux il-post bħala sempliċi lokal, imma l-istituzzjoni. Din id-differen- za fit-tifsir nistgħu nispjegawha b'dan il-mod: għall-kelliem Malli, il- preżenza ta' 'lil' hija tipikament assoċjata ma' persuni, Issa meta 'lif tintuża wkoll quddiem espressjoni li normalment jew gri- marjament, tirreferi għal post, l-assoċjazzjoni personali, biex ngħidu hekk titħallat mat-tifsira ta' 'post' u l-espressjoni b'ilil' ninterpre- tawha fis-sens ta' ''istituzzjoni' (jiġifieri, primarjament, mhux il-post fih innifsu, imma l-ġabra ta' persuni li għandhom. ċerti funzjonijiet u ji biex jaqdu dawn il-funzjonijiet, jiltaqgħu f'ċertu: post). Minn dan li għidna, isegwi illi ċerti espressjonijiet nominali fil- lingwa mhux bil-fors għandhom kiassifika statika fil-kuntest tad- distinzjoni bejn entitajiet ta' l-ewwel u tat-tieni ordni: skond it- tifsira ta' l-espressjoni li tkun, u skond il-kuntest, il-preżenza ta' 1il fejn is-soltu ma nistennewhiex, tista' sservi biex tgħolli l-istatus ta' espressjoni mill-livell tat-tieni ordni għall-livell ta' l-ewwel ordni, jew minn livell baxx fil-ġerarkija ta' l-ewwel ordni għall-livell ogħla, Biex ngħidu hekk, l-espressjoni li tkun tieħu promowxin għal status iżjed għoli.