L-EVOLVIMENT Zammit, meta nsibu l-ewwel Karnival organizzat f'pajjiżna7 Fl-Istofja ta'Malta kultant jingħadu et ka li ma tantx tħassarhom malajr, peress li asi- bu ħafna ripetizzjonijiet. F'kot- ba ta' ċertu żmien hemm isostnu li l-ewwel Karnival sar meta ġew il-Kavallieri u jagħtu d-data tal- 1535. Hu minnu li kien Karni- val kbir u bil-maskri, iżda mhux tassew li kien l-ewwel wieħed. Naturalment,aħna nafu li l-Kar- nival hu parti mill-kalendarju liturġiku tal-Knisja Kattolika, fis-sens li l-Karnival jikkonsisti f'dawk il-ftit ġranet ta' divetti- ment; li fihom tista' tiekolu tixx- ala, għax imbagħad għandek 40 jum ta' sawm tar-Randan. Fl-an- tik kienu tabilħaqq 40 jum ta' sawm u sagrifiċċju. Jiġifieri dan il-kuntest ma twelidx meta ġew il-Kavallieri f'Malta. Illum għandna tiċerka li turi li l-Karnival kien isir f'pajjiżna qabel l-1530. Li ġara mal-Kaval- lieri u lanqas mill-ewwel, kien li fi żmienhom, il-Karnival sar iż- jed elaborat. Għax bħalma ġara f'kollox, meta ġew il-Kavallieri, peress li kellhom il-flus u sfond Ewropew, l-arkitettura u l-arti ħadu spinta 'l quddiem. L-istess ġara bil-Karnival. B'hekk hemm proċess fejn il-Karnival fi żmien il-Kaval- lieri, kien trasformat minn: fes- ta reliġjuża iżda moderata, għal festa fejn qed jidħolaktar u aktat l-Istat. X'jiġifieri jidħol l-Istat Fi żmien il-Kavallieri, speċjal- ment mal-bidu. tas-Seklu 18, għandek il-fenomenu tal-asso- lutiżmu fil-poteż. Il-Gran Mas- tri, li kienu l-Kapijiet tal-Ordniu l-Kapijiet ta' Malta, riedu li kul- ma jsir f'pajjiżna, inklużi l-festi u l-Karnival jinbidlu f'festi ta' ċelebrazzjoni tal-Mexxej. Jiġifieri xhedna xi żviluppi differenti fil-mudell tal- kemm il-Gran Mastru kif ukoll il-Kavallieri mhux biss i l -poplu Malti jidħol il-Belt ForganiziatELKU talli di L-ewwel nett il-Karnival kien jibda meta l-Gran Mastru kien joħroġ dak li jgħidulu l-Bandu tal-Maskri, għax fi ġranet nor- mali, ħadd ma seta' jilbes mask- ta, peress li din kienet is-simbolu li dak li jkun qed jaħbi l-identità tiegħu biex jagħmel xi att krimi- Iżda għall-jiem tal-Karnival, is-Sultan kien jagħti l-liċenzja lil dak lijkun, li jista' jinbidel għal dawk il-jiem. Dan għax il-mask- ra tagħti identità differenti lil dak li jkun. Fil-maskra, hemm xi aspett Venezjani Ħa ngħidu hekk: din tal-maskri kienet fil-Karnivali ta' kullim- kien, iżda naturalment, Venezja hu fost l-iktar magħrufin. L-idea tal-Karnival hi li għandek per- jodu ta' ftit ġranet, li matulhom kważi ssir persuna differenti u twarrab dawk in-normi soċjali li s-soltu jżommuk lura. Qisek tkun ħadt droga' Preċiżament. U element impor- tanti biex twarrab in-normi hu li anki mil-lat fiżiku, ma tibqax tidher bħas-soltu. Allura tilbes kostum u maskra u tibdel il-per- sonalità solita tiegħek. Jiġifieri kien ikun hemm stennija kbira biex il-Gran Mastru joħroġ dan il-bandu tal-maskri Fi żmien il-Gran Mastru Nicho- las Cotoner, li laħaq wara l-mewt ta' ħuh Rafel, ma ħariġx il-ban- du tal-maskri, bħala luttu. Għal dan insibu r-referenzi fid-djarji, li jsemmu li kien hemm skun- tentizza fost il-poplu, għax dari l-Karnival kien ferm iktar im- portanti milli hu llum. Forsi għax illum in-nies għandha aktar fiex tixxala u għandna żżejjed fiex tedha. Biex insiru nafu aktar fuq il-Karnival fih innifsu u fuq din il- ġrajja; tkellimt mal-Prof William Zammit, Kap tad-Dipartiment li jorganizza korsijiet fuq l-Arkivistika u l-Bibljotekonomija fl- Università ta' Malta. 300 sena, fejn il-Karnival kien wieħed mill-avvenimenti annwa- li li kien joffri sfog lill-poplu. U x'kien jiġri meta joħroġ il-bandu' —— Ladarba joħroġ, kien jimmarka l-bidu tal-Karnival, li fi żmien l-Ordni kien jinżamm bejn il- Ġimgħa u t-Tlieta ta' wara. Kienu jorganizzaw sew u anki Kavallieri kienu jieħdu sehem, fejn insibu riferenzi għall-Ku- mittivi, jiġifieri gruppi li jagħm- lulek żfin b'kostumi mill-isbaħ. Jien sibt referenzi fejn inġiebu kostumi Sudametikani u dan qed nitkellmu fuq Malta fl-1686. Jiġi- fieri kollox kien elaborat ħafna. L-istess il-Maltin ta' klassi għol- ja, għax ġeneralment kien ikun hawn l-influwenza tal-Ordni u s-sinjuri Maltin kienu jikkupjaw u jilbsu kostumi rikki li jiswew il-flus. U l-Karnival kien għal kull strata tas-soċjetà hux7 Kien waħda mill-ftit okkaż- jonijiet 'demokratiċi' li kellek fis-sekli 16 sa 18. Id-differenza prinċipali kienet tkun fl-ilbies. Is-sinjuri jilbsu lbies li jiswew flejjes kbar, waqt li l-Malti jew jilbes ħaġa miżera jew bħas- soltu. Iżda xorta jidħol il-Belt, għax il-qawwa tal-Karnival kienet hemmhekk. Kienu jsiru Karnivali oħra xi mkien ieħor F'Ħal Qotmi u tħula oħra wkoll kienet issir attività karnivaleska, iżda l-qofol tal-Karnival veru u proprju kien ikun il-Belt. U eluf kbar ta' Maltin, sinjuri u foqra kienu jattendu, jekk xejn bħala spettaturi. Imbagħad kien ikollok ċerti evolvimenti ġodda. Pereżempju fil-bidu tas-Seklu 18 kien hawn il-Gran Mastru Taljan Zondada- ti, li beda s-sistema tal-karrijiet €6; żmien il-Kavallieri, speċjalment mal-bidu tas-Seklu 18, għandek il-fenomenu tal-assolutiżmu fil-poter. Il-Gran Mastri, li kienu l-Kapijiet tal-Ordni u l-Kapijiet ta' Malta, riedu li kulma jsir f'pajjiżna, inklużi l-festi u l-Karnival jinbidlu f'festi ta' ċelebrazzjoni tal-Mexxej imħallsin minnu u kien ikollu wieħed mimli bl-ikel u affarijiet tajbin, bil-paġġi jqassmu minn- hom. lill-pubbliku. U ' b'hekk naraw: lill-Istat jidħol, jabbroga din il-festa u jibdilha. . Speċi ta' kif kien jagħmel Impetatur mal-gladjaturi2 F'ċertu mod' iva. Il-Karnival beda jintuża bħala eżerċizzju ta' relazzjonijiet pubbliċi bejn is-Sultan u s-sudditi. Dan kol- lu biex jidher li. s-Sultan hu ġeneruż, qed joffri spettaklu u ikel. Hawn irridu niftakru fiż-żminijiet ta' faqar li l-Maltin kienu jgħixu fihom. U għalhekk kienu jmorru għal din il-'festa'. Wara Zondadari kien il-Gran Mastru Pinto li, bħal f'ħafna af- farijiet oħra, ta żvolta ferm iżjed elaborata lill-Karnival Malti. El- ement ewlieni fost dawn kienet l-introduzzjoni tal-Kukkanja kif nafuha llum fil-Karnival. Qablu kienet. issir. darba, fil-Calendimaggio, l-aħħar jum ta' April, quddiem il-Palazz, il- Belt. Iwaqqfu l-arblu majjistru tax-xwieni midluk bix-xaħam, bl-ikel u annimali ħajjin imdend- lin miegħu, joħroġ il-Gran Mas- tru fil-gallarija tal-Palazz, jagħti s-sinjal u jibda r-rambaġġ. Fil-fatt, meta ftit snin ilu nqala' l-paviment. tal-Pjazza. tal-Main Guard, instabet il-ħofra oriġinali fejn kien jiddaħħal l-arblu. Illum taraha jekk tittawwal fil-ħġieġa li saret. Minn żmien Pinto, in- bidlet id-drawwa tal-karru li jqa- ssam l-ikel u bdiet issir kukkan- ja oħra fi Pjazza Reġina, illum Pjazza Repubblika. Allura kien ikun hemm Kukkanja f'April fil-Pjazza tal-Palazz u oħra fi Frar fi Pjazza Repubblika, dak iż-żmien Piazza dei Cavalieri. Kif kienu jikkumparaw dawn il-Kukkanji ' Dik tal-Karnival kienet ferm ak- tar tikka minn tal-Calendimag- gio u b'hekk naraw li Pinto ħoloq dan il-kult, imħallas minnu, fejn sena wara l-oħra kull Kukkanja kienet tkun aktar abbundanti minn ta' qabilha. Kollox kien jiddendel ma' trota fil-għoli u fuq nett kien ikun hemm il-bandiera tal-Gran Mastru. Il-kukkanja kietiet ritwal sħiħ. Jintrama l-arblu u jitqiegħdu l-gwardji armati madwarha biex ħadd ma jmiss minnha. Fil-jum mistenni, skont: id-deskrizz- jonijiet, il-Gran Mastru joħroġ fil-gallarija, fejn fil-Pjazza kien ikun hemm folol ta' eluf. Is-sin- juti u n-nobbli komdi fil-gallar- ijiet biex jaraw l-ispettaklu, u l-popolin ħafi u mċerċer, fil-kes- ħa u x-xita ta' Frar, jimbotta u jistenna. Li l-Gran Mastru joħroġ fil-gal- larija, jagħti s-sinjal u jibda t-rambaġġ. Qabel, ħadd ma seta' jmiss il-Kukkanja. U l-Gran Mastru kien jitqies li: fil-ħai- ena kbira tiegħu, għax iħobb lill-poplu, jorganizza din il-festa lill-poplu. Kulħadd seta' jieħu sehem Kull min irid, iżda ħafna dra- bi min kien jirbaħ In-nies b'saħħithom; Maltin ta' fuq ix-xwieni, li jaħdmu fuq il-qlugħ. Jiġifieri għalihom, li titla' ma' ar- blu ma kien xejn. In-nies kienu jixxabbtu biex jaħtfu biċċa laħam, annima- Hi mdendlin ħajjin jew xi frott u ħaxix. U kważi f'kull Kuk- kanja kien ikun hemm nies li jweġġgħu, minkejja li jinxtered it-tiben fl-art. Iżda l-ikbar prem- ju kien għal min jitla' fuq nett u jniżżel l-istandard tal-Gran Mastru. Dan kien imut quddi- em is-Sultan, li jagħtih zekkin tad-deheb. Kemm dam sejjer dan ir-ritwal Sakemm inqaleb l-iskop. li kien jigglorifika lil Pinto, li kien iħobbhom dawn. l-affarijiet. Fl-1763 ġara li bħas-soltu kien hemm il-Kukkanja lesta. Inzer- tat ġurnata kesħa u xita; in-nies kulħadd jippressa fuq xulxin fil-Pjazza, jistennew sakemm il-Gran Mastru jogħġbu joħroġ fil-gallarija u jagħti s-sinjal. Iżda l-Gran Mastru ma ħariġx fil-ħin tas-soltu. In-nies inġazzaw, sa ma fl- aħħar, xi ħadd tilef il-paċenzja u beda s-rambaġġ għall-Kuk- kanja qabel ma ngħata s-sinjal. Din il-ħaġa kienet diġà seħħet darbtejn oħra. Iżda dik id-darba, xi ħadd ta ordni biex il-gwardji ta' mal-Kukkanja, flok iwarrbu u jħallu r-rambaġġ isir, iwaqqfu lill-Maltin. Immaġina n-numru ta' gwardji limitat ma' dawk l-eluf ta' nies, bid-differenza li l-gwardji kienu armati. U ġrat traġedja li. mhix magħrufa u jien nittama li xi dar- ba titwaħħal lapida f'dik il-pjaz- za li tfakkar dan l-inċident, li hu l-ikbar att vjolenti magħruf li seħħ mill-Istat fuq il-poplu Malti fi żmien l-Ordni. Il-gwardji attakkaw. bil-ba- junetti u sat massakru. Mietu 'l fuq minn 60 ruħ, uħud fil-post, oħrajn fis-Sacra Infermeria. Min ma mietx, spiċċa atrestat ukoll, għax kiser ir-ritwal tal-istenni- ja. Din ħadd ma jsemmiha. In- semmu biss kemm għandna bini sabiħ tal-Kavallieri, iżda meta nħaffru ftit, insibu dawn l-istejj- et. Kienet storja kbira li ħalliet il-konsegwenzi. Jiem wara nsi- bu li l-Gran Mastru u l-Kaval- lieri kienu mbeżżgħin li tidħol folla kbira ta' Maltin il-Belt; din id-darba mhux biex iċċapċap u tieħu l-ikel tal-Kukkanja, iżda biex tattakka. U dan. il-biża' tant kien reali, li fil-Karnivali ta' wara, il-Kukkanja ma saritx ak- tar. Jiġifieri nbdiet u ntemmet fi żmien Pinto' L-aħħar li saret kienet fl- 1763 u wriet li s-Sultan ma baqax dak il-ħanin li jippro- vdi l-ikel, imma wera snienu. Wara Pinto, kellna lil Ximenez u mbagħad il-Kukkanja reġgħet bdiet b'ċerti differenzi taħt il- Gran Mastru Franċiż de Rohan. Bdiet issir fil-Pjazza tal-Palazz ukoll u kienet iktar kontrollata, biex ma terġax isseħħ dik l-istor- Il-maskri kienu introdotti fi żmien il-Kavallieri jew qabelż Mistoqsija interessanti: Sa fejn naf jien għad ma ltqajniex ma' referenza ta' maskri qabel il-Ka- vallieri, iżda ma jfissirx li ma kinux jintużaw. S'issa, l-ewwel darba li sibna Karnival elaborat, bil-maskri eċċetra, hu dak tal- 1535. Hemm xi ħaġa oħra interessanti b'rabta mal-Karnival) Hemm. il-Qarċilla, għax kif għedt, fil-Karnival kellek id-dif- ferenzi soċjali. Allura għandek il-Kukkanja. għall-martmalja u l-kbarat fil-gallarija, jidħqu bin- nies, u l-ispettaklu fit-Teatru Pubbliku (it-Teatru Manoel) bl-aqwa ballijiet u kummiedji tal-Karnival bit-Taljan għall-Ka- vallieri u Maltin ta' klassi għolja. Iżda l-poplu evolva wkoll it-teat- tu tiegħu tal-Karnival, u fost l-ik- , tar importanti nsibu l-Qarċilla. Kien ikollok tliet karattri ew- lenin: in-Nutar, l-għarus u l-għarusa, fejn in-Nutar jaqra bil- Malti — għax dan kien spettaklu għall-popolin - il-kitba taż-żwieġ, fejn missier l-għarusa jgħaddi d-dota lil bintu. Kien jinkiteb fuq vena tad-daħq. Pereżempju: me- jda bi tliet saqajn, inkwatru bla stampa. Kollox burlesk u ġieli vulgari. Għandna pittura impor- tantissima tal-Favrav, li turi xena tal-Karnival bil-Qarċilla. Jidher bniedem liebes ta' Nutat u l-am- bjent, appuntu fil-Piazza dei Cav- alieri, b'nies sinjuri lebsin ilbies elaborat u oħrajn nies komuni. Nafu meta bdiet il-Qarċilla7 Eżatt le, iżda. għandna waħ- da minn tal-bidu li tmur lura għall-1760. Hu test bil-Malti, vul- gari ħafna u titqies bħala waħda mill-ewwel kitbiet li għandna bi lsienna. Interessanti mil-lat soċ- jali, mil-lat karnivalesk u mil-lat lingwistiku. Dawn baqgħu jinkit- bu b'mod differenti mas-snin, anki fi żmien l-Ingliżi. F'dawn l-aħħar Karnivali, il-Qarċilla ġiet irxuxtata. Ngħid sew li fil-Karnivali ħadd ma seta' jipprova jwaqqa' għaċ-ċajt ir-reliġjon Dażgur, Hemm kienet. tinqata' l-linja. Għandna referenza tard fis-seklu 18, fejn xi ħadd libes ta' papa u ieħor ta' isqof, li kienet xi ħaġa mhux aċċettata. Fil- fatt, aktar tard, l-Ingliżi għamlu l-famuża liġi li fil-Karnival ħadd ma seta' b'xi mod, jgħaddi bot- ti kontra r-reliġjon, jew jilbes ta' qassis jew soru. Fil-Karnival insibu dimens- joni oħra. Kien hemm il-Kar- mival spiritwali, għax fiż-żmien li qed nirriferu għalih il-Knisja kellha relazzjoni ftit ambivalen- ti mal-Karnival. Taċċetta li kien żmien ta' xalar qabel ir-Randan, iżda kienet tinkwieta u jdejjagha l-eċċess tiegħu. Allura kien isir il-Karnival spiritwali. F'ħafna knejjes kien isir it-talb — il-kwa- tanturi. Kienu jsiru 40 siegħa bl-espożizzjoni tas-Sagrament. Dan kien isir bħala tpattija għall-esaġerazzjonijiet fit-toroq. U fost l-aqwa predikaturi nsi- bu lil Dun Ignazio Saverio Mif- sud, wieħed mill-patrijotti kbar Maltin tas-seklu 18. Għandna f'manuskritti, il-prietki tal-kwa- tanturi bil-Malti li kien jagħmel. Dawn jekk xejn, huma teżori mil-lat lingwistiku u soċjali, għax fis-seklu 18 ftit li xejn kont issib min jikteb bil-Malti. Il-Karnival kien fih diversi as- petti: l-element ta' poter, ta' di- vertiment u dak reliġjuż, li kienu jingħaqdu flimkien biex joħolqu din il-ħaġa unika.