IL-LSIEN MALTI U L-MALTIN Int sabiħa, Malta tagħna l mhux għax malti nfaħħrek jien, issemmik id-dinja kollha, magħruf ġmielek kullimkien l Hekk tibda l-għanja ta' Dr. G. A. Vassallo lil din l-art iż-żgħira tagħna: ifaħħarha għall-ikħal tas-sema tagħha, għax- xemx li ssaħħtanha fis-sjuf bla ma xxawwatha u ma tibqax ma tittawlilha ta' kull jum imqar fil-qierafi tax-xtiewi, għal benna. tal-għelejjel li trodd il-biedja, għall-insiġ ta' idejn uliedha mill-eqdem żmenijiet, għal -fwiħa tal-ward u t-tjeba tal-għasel tagħha. Ħaġa walħida ma semmiex fuqha, għad li qalilha mbierka, għaliex fi żmienu ma laħqux daħilu xi fehmiet li ma kellha xejn xi tridhom billi m'humiex ta' wetqa lil uliedha l-maltin fit-twemmin imqaddes tagħhom l Art ta' medda żgħiira l-gżejjer tagħna: art żgħira Alla jahielna, u magħha tana l-Isien għaliha mill-eqdem żmeni- tiet, biex. nibqgħu dejjem inżommu ruħna mwarrbin mill- fehmiet ta' ġnus oħra li għamlu għaliha din Malta tagħna daqskemm sabifia tgħodd għaliehom ħa' jlaħħqu max-xtajtiet l-ofira l-kbar tad-dinja fil-bejgħ u x-xiri u l-liafna tliawtil iftor tagħhom; u għadhom sa żmien'na Ikoll imxenqin għal- iha. Min. kienu l-ewwel nies li għammru fiha'… Qallibt f'fiafna kotba sa qabel ma qbadt nikteb dawn l-erba' kelmiet : Frammento Critico ta' Dr. A. A. Caruana, Malta Cananea ta' Annibale Preca, fl-Malti u l-IIsna Semin ta' Dr. Dun P. P. Savdon, Sull'Origine della Lingua Maltese ta' A. E. Caruana… Qanagħnin, actarx, sa fejn stajt naqbad, ta' meta wlied Noċ kotru u reġgħu għammru l-art wara l-Għarqa tad-dinja, u mbagħad tqassmu u nfirdu kif jissemma' fi Ktieb il-ĠĠnesi (X, 5) u xterdu u marru jgħammru artijiet otira. Jekk kienu ġens ieħor li waslu hawn qbilhom jew le ma nafx; jekk ta' Isien semin qaribu jew le, ddakkru minnhom u mil-Isien tagħhom u l-qima tagħhom, tgħallmu x-xogħili- jiet u s-snajja tagħhom, u għal mijiet ta' snin qagħdu għiall- ħakma tagħhom, billi l-ħuta l-kbira tibla' ż-żgħira; u baqgħet sejjra hekk għal sittax-il-mitt sena, sa daħlu n-nies ta' Ruma 216-il-sena qabel il-miġja ta' Kristu. Iżda, meta San Pawl ra l-għarqa tiegħu u ta' sħabu fuq ir-rdumijiet tal-Mistra għal ħabta tal-ħarifa tas-sena 60 ta' wara l-miġja ta' Kristu, (1) sabhom lill-Maltin jitkellmu Isien barrani minn tar-Rumani. U mbagħad x'ħin rahom lill-Maltin iduru bih u bi sħabu u jqabbdu l-ħġejjeġ biex isaħħinuhom, fatiħarhom mad-dinja kollha għall-liniena tagħhom. U l-Mal- tin baqgħu dejjem iżommu mal-Isien tagħhom, bħalma żat- mew sħiħ mat-twemmin nisrani li għallimna San Pawl meta f'din l-art imbierka nissel żarġun minn ta, Gebel Sijon, im- soqgqi b'Demm Kristu, li ħabbar Danjel fuq l-erba' mitt sena qabel meta fisser lis-sultan Nabukodonosor il-ħolma li kellu mal-lejl (II. U mbagħad, żmien bi żmien, daħlu fuqna l-Griegi, il-Misilmin, il-Konti Ruġġieru l-Aragoniżi sa Karlu l-V, li telaqna f'idejn l-Ordni l-25 ta' Marzu 1530, sa ġew fuqna l-Franċiżi, u rġajna fl-aħħar ħadna rajna f'idejna il-5. ta' Settembru 1800, u bqajna sa għażilna l-Ingliterra biex insiru ħaġa waħida magħha u għamilnih minn idejna t-30 ta' Mejju 1814 fil-ftehima ta' Pariġi. Imma, il-Isien malti, għall-ħiniena ta' Alla, kien sombor għalina biex żammejna dejjem b'fehma waħda Insara Maltin, bħalma wrew rulfl- fiom misserijietna meta flimkien mal- Kavalieri rebħu u farrku is-setgħa tal-Misilmin it-8 ta' Settembru 1565 u b'hekk ukoll fielsu l-Ewropa kollha min-Nofs-Qamar, l-aqwa għadu tagħha. U Alla ried jinqeda biha din id- -daqxejn ta' art: imbierka tagħna biex jissebbali l-Isem imqaddes tiegħu 1 (D) Araw li kiteb Dun P. P. Savdot (fil-MAnri it-tielet sena, faċċ. 13) fuq ''Jum il-Miġja ta' San Pawl f'Malta'.