Rajtek darba, u bqajt niftakrekl Ma kont qatt rajtek qabel dik il-għodwa; anqas ismek miu kont nagħraf. Kont għadni fi żmien tfuliti, u f'jum ta' niket, għadni narak f'belti tikkumpanja lil żagħżugħ, bħalek, minn pajjiżi, b'demgħa nieżla fuq ħaddejk u tnehida ħierġa minn qalbek. Imsejken Lawren- zu, kemm kien twajjeb u dehnil Inqered bikri, bħal warda ta' Mejju milquta minn riefnu, li ħin bla waqt jaħisadha miz-zokk, : iħarbtilha l-weraq, jiċħadha minn fweħitha u jisirqilha l-ħmura ' ta' lewnha. Int bkejtu lil ħabibek għax kont taf xi jsarraf,u x'baħar wasa' kien hemm miftuħ għalih, għalli ġej, għax milli intbaħt allura, u milli sirt naf, wara li għaraftek, marrara qatt ma trabbietlek f'qalbek. Inti f'dak iż-żagħżugħ ilmaħt telfa u telfa kbira għal art twelidek, u tħassart lilu u flimkien miegħu l-werrieta ta' ġidu—ta' ġidu mhux tal-flus qarrieqa, iżda ta' dak li ma għandux prezz, il-għerf u d-dehen. Minn dak iż-żmien, il quddiem, bla ma naf min kont int, niltaqa' miegħek ħidejn il-bieb il-kbir ta'l-Università, dieħel biex tgħallem, ma nafx jekk liġi jew mediċina. Jien biss bqajt nafek, mingħajr ma tafni; u bla ma naf x'jismek. Fil-persuna tiegħek ma kenitx timponi, għax qsajjar, anqas wiċċek ma kien bħal dak li sawwar Qanova: iżda wiċċ ta' Malti, li jissejjaħ: tipiku; iżda ma nafx għaliex, ħassejt ġo fija xi qawwa li tiġbidni lejk, u dejjem għoġobtni. Ħaġa tassew kurjuża, li xi daqqiet mingħajr ma tkun trid, ma' xi wħud li qatt ma kellimtom, tħoss donnok x'jitfgħek lura minnhom u tgħid: kemm huma mqatl Għaliex 7 għal xejn. Iżda fuqek qatt ma għidt hekk. Biss malli rajtek, ħabbejtek. Għadda ż-żmien, snin, għexieren, u l-fama ta' Temi bdiet tinxtered u tinfirex mal-Gżira, bħal xita bnina, li tbexxex mill- majjistral. ''Temi, jew il-Profs, hu mill-aħijar li għandna fl-Uni- versità', kont nisma' l-istudenti jtennu. Temi, sab il-Micrococeus Melitensis… Temi, sar Rettur ta' l-Università, u billi kull meta kien ikun hemm xi kunferenza fl-Awla llagna, kont inħobb immur nismagħha, kont ukoll nitgħaxxaq bil-ftit kliem li r- Rettur kien igħid, bħala daħla. Mhux il-għaliex kien jagħmel xi wirju ta' għerf kbir, meta jitħaddet bl-ingliż jew bit-taljan, iżda għax it-taħditiet tiegħu kienu jolqtu dejjem il-likk, u igħid li kellu jgħid, bla ma jinkeda, bla fjuri, bla għażla ta' kliem ilellex, bla tqanżiħ u bla tifħir mhux f'ħinu. L'uomo ċ il suo stile, Gwejjed, igħid is-sewwa, il-ħaqq, mingħajr ma jrid juri kburitu. U dan kien, li ġibed lejh l-imħabba u s- simpatija tal-ġewwenin u iżjed, tal-barranin, li fuqu xerrdu unuri u ftaħir mhux komuni, fil-kotba ta' pajjiżi mbiegħda. Saħiansitra lilu mal-foħrija, kienet mogħtija wkoll il-lawrja ta' l-Università ta' Oxford, lawrja li ma tinxtarax la bil-flus u lanqas bil-favuri; iżda li tingħata biss lil min jistħoqqlu. Għal- hekk b'ġieħ tiegħu u ta' pajjiżu, kien magħruf minn l-aħjar għorrief ta' l-Ewropa. Il-vjaġġi li għamel u l-qagħda tiegħu fil- qalba ta' l-Imperu, ġagtiluh ineħħi il-ftit xkiel li kien baqagfilu, imħawwel f'moħħu minn Professuri barranin, meta kien għadu żagħżugħ, u ta ruħu u ġismu għax-xandir tal-Malti u tal-Ingliż, b'kotba li huwa kiteb mimlijin b'għerf u b'tagħlim. Il-ħidma tiegħu fil-kxif ta' fdal taż-żmenijiet qodma. kienet bla mistrieħ; u rnexxielu mill-għammieq tal-art, isib l-Ipogew ta' Ħal Sa- tlieni, il-Maqdes ta' Ħal-Tarxien, Għar Dalam eċċ. li b'riliet dawn il-kixfiet, il-Gżira tagħna ġiet iżjed mogħnija u magħ rufa u miżjura mill-Għorrief u Arkjoloġi tad-Dinja. Din il- ħidma, flimkien max-xogħol tiegħu bħala Analitiku mill-aħjar, u bħala benefattur kbir ta' pajjiżu, qanqlu r-rieda tal-qawwi Sul- tan u Imperatur Gorġ V biex żejnu b'dekorazzjoni, minn bosta mixtieqa ta' Kt: C.M.G. li jġġib magħha l-jedd li jissejjaħ Sir Themistocles. Mela, Sir Themistocles kien, fil-ħisebijiet tiegħu, l-ewwelnett Malti, u wara sudditu leali tal-kbir Imperu, li minnu qala' unuri kbar, u rispett u qima. Kien jonqos minn irġulitu kieku kien jaħiseb xort'oħra, jew juri ħaġa b'oħiral F'dawn il-jiem, xi ħadd kiteb li Sir Themistocles, ma baqax iżomm il-prinċipji li kellu f'żgħożitu, u meta kiber tbiddel, u ħa xejra ofira fil- pulitka. Min qal dan, aktarx qalu, għax ma baqax jikteb poeżiji bit-taljan, iżda ta ruħu u ġismu għal-letteratura maltija. Iżda min hekk kiteb, qatt ma ġieh taħt għajnejh dak li 8. Pawl mar igħid: ''Meta kont żagħiżugħi, ta' żagħżugħ kont naħseb u nitkellem, iżda, meta sirt raġel warrabt u armejt il-bluha ta' tfuliti 7: Bħal Temi kont naħseb ukoll, jien f'żgħoriti; iżda issa tbiddilt bħal lejl min-nhar. Kieku li Santu Wistin ma biddilx fisebijiet żgħożitu, kieku l-Knisja kienet titlef, dik ix-Xemx ta' Għerf, il-Martell tal-Ereżiji, u l-għaġeb tal-Għorrief, u d-Duttur tad-Dutturi, Jekk għalhekk Sir Themistocles tbiddel, meta ġie f'sessieh mill-ħisehijiet tiegħu ta' qabel, hu biddilhom, għax għaraf, ta' għaref li kien, wara li s-saħina taż-żgħożija birditlu jew għabet, għaraf li qabel ma kellux f'moħħu għajr ftit bżieżaq tas-sapun. Għalhekk iċ-ċanfir tal-boloh, hu ftaħir tad-dehni, Sirt nafu il-aħliar jiem ta' Ħajtu, minu xi sentejn 'il hawn. Meta rani u kellimni, ħabbni u stmani, għarbilni u flieni mill- quċċata ta' rasi sa għarqubi.. Ma ngħidx x'qalli… iżda milli sinajtu jgħidli nista' ngħid ma' San Pawl: Nixtieq li ħadd ma jaħseb fuqi iżjed milli jien tassew niswa, Bla ma jistħoqqli, ħassejt wiċċi jiħmar…hu xin hu, minn dak in-nhar, il-bieb tal- Uffiċċju tiegħu kien miftuħ għalija, kull meta jfittilli, kont nidħol mingħajr ma nħabbat, u dejjem insibu b'xi ċaqqufa f'idu: Issa qiegħed idomm xi bieqja, issa xi magħġna… issa janalizza xi ċaqqufa, u issa olira; insomma, il-ħajja tiegħu kienet xogħol bla mistrieħ, medhi dejjem fil-kxif ta' ħwejjeġ tal-Arkjoloġija, u miet fuq xogħilu, bħal ma jgħidu l-Ingliżi: in harness. Iżda bħal Orazju jista' jtenni: Non. omnis moriar. Ma mittx għal- kollox u għal dejjem, il-għaliex ix-xogħol li għamilt f'ħajti jibqa' wara mewti, xhieda, monument aqwa mill-bronż dere peren- nius għax ma jintemm qatt. Min jaqra li ktibt, min jara l-għa- ġeb tal-qedem li sab, ma jistax ma jgħidx li Sir Temi Zammit ma kienx tassew wielied mill-ulied kbar ta' Malta. , Ġwann M. FARRUGTA. Is-27 ta' Novembru 1935.