IT-TORĊA L-Eġittu jagħraf il-grande figure ta' Malta (1860-1921) qed jis- sokta jiġi bil-mod il-mod magħruf lil hinn minn dak l-għeluq ideoloġi- ku u reġjunali li kkaratteriz- za l-bidu tat-tixrid tiegħu. Sar ħafna xogħol f'dan il- proċess diffiċli. Fil-gżejjer Maltin, Dimech ġie addottat minn naħa waħda biss tal- firxa politika, u r-rikonoxxi- ment minn xi studjużi kien biss bħala personaġġ ta' sinifikat lokali. Dawn iż- żewġ. attitudnijiet għamlu ħsara kbira—u ma kinux jix- irqu—lit-tifkira u l-apprez- zament li kien jixraqlu. Madankollu, issa dawn l-at- titudnijiet bdew iċedu għal għarfien usa u aktar għani. Cak li ġara dan l-aħħar jix- hed għal dan. Ktieb kbir ta' 434 paġna bil-Franċiż maħruġ Lixan- dra, l-Eġittu, mis-Centre d'ftudes Alexandrines (Iċ-Ċentru tal-Istudji Lixan- drini), jagħraf lil Dimech bħala 'une grande figure de Malte' (figura kbira Maltija) f'waħda mill-kitbiet li jin- kludi. el Gwerra Dinjija), huwa parti minn serje msemmija 'Alexandrie Moderne' (Lix- andra Moderna) diretta minn Dr Marie-Dominique Nenna. Huwa editjat minn Dr Jean-Xves Empereur, u jġib għadd ta' kontribuzz- jonijiet minn studjużi differ- enti. Il-partijiet li l-aktar jittrattaw ma' Dimech huma mħejjija minn Cċcile Shaa- lan, studjuża fil-Ministeru għall-Kultura tal-Eġittu, li tispeċjalizza fit-topografija u kartografija. Il-ħruġ uffiċjali tal-ktieb sar f'Pariġi, Franza, u f'Lix- andra madwar Novembru u Diċembru li għadda rispetti- vament biex ifakkar il-100 sena mit-tmiem tal-Ewwel Gwerra Dinjija. Iż-żewġ atti- vitajiet sieħbu wirjiet ta' do- kumenti, kartolini, ritratti u biċċiet minn gazzetti tal-epo- ka, kollha marbuta mal-ħajja f'Lixandra matul l-Ewwel Gwerra, inkluż dik tas-sul- dati barranin u l-priġunieri tal-gwerra. Il-wirjiet tħejjew miċ-Ċentru għall-Istudji Lix- andrini tal-Eġittu flimkien mal-Univerità Senghor, u ġew ippreżentati mill-Istitut Franċiż tal-Eġittu ġewwa L-interess tal-organizzatu- ri f'Dimech ġie mill-eżilju u l-karċerazzjoni tiegħu f'Lix- andra u l-Kajr bejn l-1914 u l-1921. Eluf ta' priġunieri oħra mill-Qawwiet Ċentrali kienu miżmuma hemmhekk tul il-gwerra. Dimech miet fl-isptar ta' dak li qabel kien il-Kulleġġ Victoria, ġo Lixan- dra, fis-17 t'April tal-1921. Il-kitba mħejjija minn Cċcile Shaalan tagħraf fiċ-ċirkustanzi ta' Dimech bħala 'każ mhux tipiku' (un cas atupique). Ir-riċerka wies- għa tagħha fuq il-kampijiet tal-Alleati għar-refuġjati, il-priġunieri u l-internati, kif ukoll fuq il-faċilitajiet mediċi f'lixandra, tidħol f'dettalji kbar waqt li tistħarreġ il-lo- kalità, l-istruttura, il-popola- zzjonijiet, it-tmexxija u d-dewmien tagħhom. Il-kampijiet għall-priġu- nieri militari u l-internati ċivili, tgħid Shaalan, bdew jidhru f'Lixandra fl-aħħar tal-1914. Filwaqt li l-miżmu- ma kienu l-aktar Torok, Ġer- maniżi, u Awstro-Ungariċi, wara nġiebu għadd kbir ta' refuġjati mill-Palestina u s-Sirja. Jikbru u joktru skont l-għadd tal-popolazzjonijiet tagħhom, dal-istrutturi tem- poranji bdew jokkupaw l-is- pazji kollha miftuħa tal-belt, li kienet hi stess qed tiżvi- luppa, kif ukoll il-madwar tagħha fil-Lvant u l-Punent, u b'hekk inbidlet id-dehra tagħha għal aktar minn sist snin. Skont Shaalan, Dimech f'ebda wieħed mill-kampij:- et li fihom kien miżmum ma kien jifforma parti minn xi grupp magħruf ta' priġu- nieri jew internati. 'Ma ir- tegra ma' ebda komunità, tinnota din l-istudjuża Eġizzjana, 'u ma kien hemm ebda Malti ieħor fost il-miż- muma' (p. 74). Il-każ tiegħu, tasal biex tikkonkludi, ha wieħed atvpique (mhux tip'- ku) għax kien miżmum f'kampijiet — tal-priġunieri tal-gwerra mingħajr qatt ma kien. Dimech: inżamm. fi: tliet kampijiet tal-priġunieri. L-ewwel f'Ras el-Tin (Lixar- dra) bejn Jannar u Mejju tal- 1915, imbagħad f'Kasir el- Nil (il-Kajr) bejn Jannar tal- 1917 u Diċembru tal-1918, u fl-aħħar f'Sidi Bishr (Lixar- dra) bejn Diċembru tal-1918 u Diċembru tal-1920. Wara dan, meta kien marid mejjez, ġie ttrasferit għall-Kulleġġ Vittorja, li minħabba l-gwer- ra kien inbidel fi sptar, im- mexxi mill-Indjani. Dimech baqa' hawn sakemm mie:. Shaalan tispekula li, minflox hawnhekk, Dimech seta' kien fl-Isptar Ġenerali Indjan ta' Mhow, ukoll f'Sidi Bishr (p.73). Dan l-isptar kien għa- du attiv żgur għallanqas sa Mejju tal-1921. Dan is-suġġeriment huwa interessanti, u jista' jiġi mistħarreġ f'aktar dettal. Ikun parti mill-istudji dejjem għaddejja fuq Dimect. Dawn jistgħu jibbenefikaw b'diversi modi mill-pubb- likazzjoni eċċellenti li pprc- duċew l-akkademiċi Eġizzja- ni. Ngħidu aħna, il-partijiet fuq il-faċilitajiet mediċi f'Lixandra tul l-Ewwel Gw- etra Dinjija, u fuq il-kampiji- et li fihom kien miżmum Di- mech, jistgħu ċertament jip- provdu tagħrif siewi fuq il-kundizzjonijiet li fihom inżamm Dimech. Bl-istess mod, il-parti fuq l-imkejjen tad-dfin, u fuq iċ-ċimiteri ta' Il-Ħadd/14 ta' Aprilzo19: 29 Lixandra fl-istess żmien jist- għu jiswew mitqlu deheb għall-istudji Dimechjani. Sal-lum għadna m'aħniex ċerti fuq fejn f'Lixandra, eżattament, ġie midfun Di- mech. Il-pubblikazzjoni l-ġdida fiha wkoll għadd kbir ta' ri- tratti tal-epoka, mapep, kar- tolini, u xbihat oħrajn, inkluż xi wħud tal-kampijiet li fi- hom inżamm Dimech għal aktar. minn. sitt snin, jew mill-priġunieri li kienu miż- mumin hemm miegħu. Koll- ha huma interessanti ħafna. F'dal-ktieb, Dimech hu mogħti taqsima għalih waħ- du. Ebda priġunier ieħor, fost l-eluf li kienu f'Lixandra tul l-Ewwel Gwerra Dinjija, ma jingħata daqstant. Dan hu sinifikanti ħafna fih innif- su, għax ikompli joħroġ għad-dawl-din id-darba fuq l-awtorità affidabbli ta' espe- rti Eġizzjani: mmexxijin mill-ogħla livelli xjentifiċi ta' riċerka-kemm Dimech ġie ttrattat b'mod irrazzjonali u kattiv. Kif ukoll illegalment. Għax wara l-1918, meta f'Malta l-liġi marzjali ġiet irtirata, l-eżilju u l-karċer- azzjoni tiegħu ma baqgħux aktar leġittimi. Hu għalhekk li f'dal-ktieb Dimech jispikka, u għaliex il-każ tiegħu jitqies bħala atjpique. 'Cċcile Shaalan tagħraf dan mija fil-mija. Fil-parti li tiddedika lil Di- mech,-hija tagħti ħarsa lejn il-fażijiet tal-inkarċerazzjoni tiegħu fil-kampijiet tal-gwer- ra, tistħarreġ fil-qosor il-pre- test għala kien inbagħat fl-eżilju (jiġifieri li taparsi kien spjun tal-Ġermanja), u tqis ukoll l-istat mentali tiegħu waqt l-inkarċerazz- joni. Dan kollu hu mogħti fil-qosor, għalkemm. bir- reqqa. Kull min jinteressawh l-is- tudji Dimechjani ma jistax ma jifraħx b'dan il-volum sabiħ Eġizzjan maħruġ minn istituzzjoni tant prestiġjuża bħalma hu ċ-Ċentru ta' Stud- ji Lixandrini. Il-fatt li Dimech ġie inkluż fih bl-inizzjattiva ta' dan iċ-Ċentru, u, minbar- ra dan, jagħtuh attenzjoni speċjali fost kulħadd, jgħid ħafna fuq kemm huma żbal- jati dawk li, kif hawn xi wħud f'Malta u f'Għawdex, ma. jistmawx lil Dimech daqskemm jistħoqqlu. Tabilħaqq, jeħtieġ isir ak- tar biex Dimech jiġi miftum mill-politika partiġġjana, u biex jingħatalu stat ta' livell nazzjonali. Iċ-ċentru Dimech li hu maħsub li jiftaħ il-Belt fil-post tat-twelid tiegħu jis- ta' jgħin ħafna f'dan ir-rig- ward. Għalkemm Dimech qed jiġi bil-mod il-mod magħruf lil hinn minn xtutna, hawn- hekk f'art twelidu-li għaliha bata l-eżilju u l-mewt-xieraq li jingħata ġieħ akbar.