HIDMA TAL-AKKADEMJA TAL-MALTI F'Novembru 1967 twettqet, wara ħafna xogħol ta' thejjija, il- Laqgħa ta' Studju li ħabbart f'Marzu 1967 u li kieneit fi ħsiebi hekk kif il-Laqgħa Ġenerali tat-12 ta' Marzu 1967 ħalliet f'idejja l-ħidma ta' Segretarju Propaganda. Illum inġibu fi Il-Malti ċ-ċirkulari tas-26 ta' Novembru 1967 li fiha ħabbarna tagħrif dwar x'sar fil-Laqgħa nfisha. F'ħarġa oħra ta' Il-Malti jidher tagħrif asħaħ dwar x'intqal u min ħa sehem f'laqgħa li wriet li kienet tabilħaqq ta' siwi kbir. LAQGĦA TA' STUDJU: IL-QAGĦDA TAL-LSIEN MALTI LLUM STQARRIJA LILL-GAZZETTI u ĠURNALI Il-ĦADD, 26 ta' NOVEMBRU 1967, l-AKKADEMJA TAL- MALTI ltaqgħet ma' Rappreżentanti ta' :— Għaqdiet Letterarji bil-Malti; Awtorità tax-Xandir; Xandir u Televiżjon Malti; sabiex jistħarrġu f'Laqgħa ta' Studju: 'IL-QAGĦDA TAL-LSIEN MALTI LLUM', Il-Laqgħa ta' Studju dwar ''Il-Qagħda tal-Lsien Malti Llum' miżmuma llum, il-Ħadd 26 ta' Novembru 1967, imsejħa mill- AKKADEMJA TAL-MALTI, u li fiha ħadu sehem: Rappreżentanti tal-Akkademja tal-Malti, għaqdiet letterarji Maltin, Edituri ta' ġurnali u gazzetti, perjodiċi profani u rehġjużi bil-Malti, Awtorità tax-Xandir, Xandir u Televiżjon Malti. 1) lMAKKADEMJA TAL-MALTI għandha toħroġ Stqarrija ill- Ġurnali u Gazzetti fejn jingħad dak li sar fil-Laqgħa ta' Studju tal-Lum, il-Ħadd 26 ta' Novembru 1967; 2) l-AKKADEMJA TAL-MALTI għandha tiltaqa' mal-Onorevoli Ministru tal-Edukazzjoni, Kultura u Turiżmu, u tagħtih ĦIDMA TAL-AKKADEMJA TAL-MALTI 5 it-tagħrif kollu meħtieġ dwar il-Laqgħa, u titolbu li jwaqqaf Kummissjoni li fiha tiġbor Rappreżentanti tal-Akkademja tal-Malti, Għaqdiet Letterarji tal-Malti; Edituri ta' Ġurna'i u Gazzetti; Perjodiċi Profani u Reliġjużi; Skejjel Privati; Skejjel Governativi; Kattedra tal-Malti, Università Rjali ta' Malta; sabiex tistħarreġ il-qagħda tal-Lsien Malti llum u kif l-aħjar l-Ilsien Malti jista' jgħaddi 'l quddiem, k x K Barra r-RISOLUZZJONI mgħoddija minn kulħadd fi tmiem il-Laqgħa ta' Studju, il-ġemgħa għalenija qablet ukoll illi: Għandu jsir Kungress Xjentifiku biex nistudjaw dak kollu li għandu x'jaqsam mal-Lsien Malti'. Fil-Laqgħa ta' Studju, ''Il-Qagħda tal-Lsien Malti Llum', il- Ħadd 26 ta' Novembru 1967, ir-Rappreżentanti msemmija tkellmu wkoll dwar:— il-ħtieġa li jsiru laqgħat ta' studju bħalma sar nhar is-26/11/67; il-ħtieġa li joħroġ Dizzjunarju bil-Malti modern, u wkoll wieħed li jkun fih sinonimi Maltin; il-ħtieġa li tinżamm ''Ġimgħa tal-Malti''; il-ħtieġa li jitwettaq programm bit-televiżjon u xandir: ''Malti Għal Kulħadd'', bħala sensiela ta' tagħlim; il-ħtieġa li sussidju mogħti mill-Gvern għal kotba letterarji bil-Malti jikber kif imiss; li l-libreriji pubbliċi ma għandhomx kotba bil-Malti x'jisilfu daqskemm imisshom ikollhom; jeħtieġ titjieb is-sistema pedagoġika tal-Malti fl-iskejjel, kemm primarji u kemm sekondarji; , hemm ħtieġa ta' aktar kotba bil-Malti bħala qari għat-tfal; il-kotba tal-Malti fl- l-iskejjel primarji tal-Gvern qdew żmienhom biżżejjed u ż-żminijiet tal-lum jitolbu xogħol ġdid; jeħtieġ jinqata' dak il-barbariżmu lingwistiku fil- Malti li daq- qiet issib f'ġurnali, gazzetti, xandir u televiżjoni minn dawk li jinqdew bil-Lsien Malti u ma jafuhx sewwa; min fix-xogħol tiegħu jeħtieġlu jinqeda bil-Lsien Malti, jeħtieġlu jkun jaf il-Lsien Malti kif imissu jkun jafu; tajjeb jitwaqqaf kors għal ġurnalisti u għal dawk li jixtiequ jidħlu fix-xogħol ta' xandir, sabiex jitħarrġu aħjar fl-isti- listika Maltija, u dan il-kors ta' studju jista' jsir bi ftehim mal-Akkademja tal-Malti u l-Kattedra tal-Malti fl-Univer- sità Rjali ta' Malta; 6 IL-Manri 13) Il-General Certificate of Education'' fil-Lsien Malti jeħtieġ ikun ta' livell xieraq, inkella aħjar jitneħħa għal kollox; 14) il-kotba bil-Malti fil-libreriji tal-iskejjel ftit li xejn isibu l-istu- denti li jriduhom biex jaqrawhom; 15) jeħtieġ li għażla ta' kotba bil-Malti għal skejjel ma tibqax f'idejn bniedem wieħed jew tnejn, iżda tinħoloq Kummis- sjoni biex tgħin lil kull min jagħraf jikteb kotba bil-Malti li jiswew ta' ġid. fit-tagħlim għat-tfal; 16) jeħtieġ li dawk id-Dipartimenti tal-Gvern li joħorġu gazzetti jew perjodiċi jew qari bil-Malti, jagħarfu l-ħtieġa li l-Matti għandu jkollu stilistika Maltija, u mhux issib daqqiet fihom barbariżmi lingwistiċi; ' 17) għalkemm il-Knisja Kattolika Appostolika Rumana qiegħda twettaq ix-xewqat tal-Knisja Universali fil-Liturġija billi tinqeda bil-Lsien Malti — il-Lsien Nazzjonali — u li rikorsi bil-Malti l-Knisja Maltija tilqagħhom, iżda l-Kurja Maltija għadha trid ''lingua italica utantur'; 18) jeħtieġ li l-Akkademja tal-Malti ma tingħalaqx fiha nfisha, iżda jmissha żżomm ħolqa ħajja bejnha u. bejn il-bqija ta' dawk l-organizzazzjonijiet li jmexxu l-ħajja kulturali Maltija; 19) dawk li jqabbżu. fin-nofs il-kelmtejn ''Malti Safi'' ma jifhmux li 'Malti Safi'' tfisser biss stilistika Maltija; 20) Jeħtieġ li l-Poplu Malti jifhem li l-Lsien Malti hu Lsien Nazzjonali, issa li Malta trid tidher quddiem id-dinja bħala Nazzjon Malti; 21) xieraq li KULL Gvern Malti jifhem li, ladarba l-Lsien Malti hu Lsien Nazzjonali, u dan hu mwettaq fil-Kostituzzjoni tan-Nazzjon Malti, il-Lsien Malti jeħtieġlu nagħtuh 'l- ħtieġa li ħaqqu fil-ħajja Maltija ta' kull jum. FORUM: IL-LETTERATURA LLUM Nhar is-Sibt, 17 ta' Frar 1968, fit-Teatru ta' l-Università, il-Belt, sar Forum dwar il-Letteratura Maltija Llum, Ħdejn il-Pre- sident tal-Akkademja tal-Malti, qagħdu rappreżentanti tal-għaqdiet tal-Malti. Fetaħ il-forum il-Professur Ġ. Galea, bħala president. tal- forum kif ukoll President tal-Akkademja tal-Malti, Warajh tkellmu: is-sur Anton Agius Muscat, organizzatur tal-forum; il-Professur Ġ. Aquilina, President tal-Għaqda tal-Malti, Università; is-sur George Stevens, Segretarju tal-Għaqda Letterarja Maltija; is-sur Peter Caruana, President tal-Għaqda Kittieba Żgħażagħ; is- FORUM DWAR IL-LETTERATURA TAL-LUM CT Aktar lura se nġibu t-taħditiet tagħhom. Il-Professur Ġ. Galea fisser li l-ħsieb ta' dil-laqgħa kien li nit- ħaddtu dwar ir-rabtiet li hemm bejn ix-xejriet li ħadet il-letteratura Maltija fl-imgħoddi, dawk li qed tieħu lum u dawk is-suriet li għad tista' tgħaddi minnhom. Fit-taħditiet tal-bidu nstemgħu bosta. fehmiet fuq ir-rabtiet li hemm bejn il-kitba ta' kittieba li llum mietu, dawk li llum jitqiesu t'xjuħ'' u dawk li jixtiequ jqisu lilhom —- infushom bħala ż-żargħa l-ġdida tal-letteratura Maltija. Wara, il-kelma għaddiet f'idejn il-ġemgħa li ġiet biex tieħu sehem. titkellem dwar ir-rabtiet li hemm bejn il-letteratura 'tradiz- zjonali' u dik 'moderna' ($). Kien hemm min deherlu li l-letteratura Maltija 'moderna' hi ''ġdida''. Ma' dil-fehma kien hemm min ma qabilx għax il-letteratura meta tidher, tkun 'moderna'. Il-lettera- tura ma tkunx 'moderna' billi wieħed ma jinqediex bil-punteġġatura jew ma jagħmilx ittri kapitali, Anqas wieħed' jista' jew 1missu . jagħżel bejn ''aħna l-moderni'' u ''huma t-tradizzjonali', għax min huma ''huma'' u min huma ''aħna''' Huwa ż-żmien li sa jaqdi ta' għarbiel sabiex jara liema huma dawk ix-xogħlijiet letterarji li sa' jibqgħu jiswew. , - Waqt il-laqgħa: nstemgħu wkoll fehmiet dwar l-indipendenza intelletwali u kulturali tal-Malti, għax sal-lum il-posizzjoni soċjali tal-Malti huwa mera tal-psikoloġija kolonjali tal-Maltin. Il-Maltin ilhom sekli jkollhom it-tmexxija tal-gvern f'idejn il-barrani, u għal- hekk jeħtieġ iż-żmien sabiex il-Malti joħroġ mill-fosdqa ta' kolo- njaliżmu. Biex ikollna letteratura ta' nifs kbir, jeħtieġ taqlib fil-ħsieb u waqt li ż-żgħażagħ iridu jibnu fuq l-imgħoddi, jeħtieġ iżommuha ħajja dik it-tqanqila intelletwali sabiex ix-xogħol tal-politiku Malti jista' mhux jibqa' biss Indipendenza Politika, iżda wkoll. Indipen- denza, tabilħaqq Maltija, Għalhekk, kif fissru l-kelliema li kliemhom laqgħuh b'ħafna ċapċip, jeħtieġ li hawn Malta nibdew nagħtu ġieh kif jixraq lill-Bandiera Maltija, lill-Poplu Malti li jingħaraf minn ġnus oħra, bl-Ilsien tiegħu: il-Malti. Huwa għalhekk li l-Università jeħtieġ tkun hi l-ewlenija li tkun il-mera ta' kultura Maltija: ħajja u dinamika. Huwa għalhekk meħtieġ li l-Gvern igħin biex il-Poplu ($) Barra l-kelliema msemmija, tkellmu ġmielhom ukoll is-sur Godfrev Zarb Adami, Dr. Wallace Ph. Gulia, is-sur Karmenu Vassallo tal-Akkademja tal-Malti; is-sinjuri Victor Fenech, B.A., u Mario Azzo- pardi tal-Moviment Qawmien Letterarju; ir-Rev. Patrijiet Ġiżwiti — Henrv, F.S.C. Is-sinjuri Anton Agius Muscat u Charles Coleiro ħadu sehem ukoll fit-taħdit ta' wara. Il-Professur Ġużċ Aquilina ħa sehem qawwi wara d-'daħla' ta' taħditiet fil-fehmiet li nqalgħu. 8 l IL-MALTI Malti jifhem aħjar it-tifsir tal-Indipendenza. politika u dan jista' jagħmlu billi jgħin fil-bini ta' kultura tabilħaqq Maltija. Il-Forum intemm fit-7.45 p.m. b'vot ta' ringrazzjament milqugħ ib'ċapċip għall-organizzaturi ta' dik il-laqgħa li għaliha ġew aktar minn tmenin ruħ, imseħbin u mhumiex ta' għaqdiet letterarji Maltin. Is-Sibt, 17 ta' Frar 1968 jitniżżel bħala l-jum li fih ra l-għaqdiet letterarji Maltin miġburin madwar mejda waħda biex jitħaddtu fil-beraħ taħdit li jolqot lill-poplu Malti kollu, Hawn se nġibu t-taħditiet li nqraw mir-Rappreżentanti tal- Għaqdiet tal-Malti. IT-TAĦDITA TA' ANTON AGIUS MUSCAT Għall-mistoqsija: il-letteratura Maltija tal-lum hix wild il- letteratura Maltija tal-bieraħ, ingħid dan: il-kitba Maltija. tal-lum hi wild dik tal-bieraħ kemm minħabba u kemm minkejja l-ġrajjiet tal-imgħoddi, Hemm għażla bejn il-ġrajjiet li għaddejjin minnhom il-lum għal dawk li ħakmu fl-imgħoddi' Hemm, Il-lum, il-poplu Malti jista' jgħid: Jien Malti. Għadu kemm beda t-triq tal-ħelsien politiku. Ilum għandu rajh f'idejh. Għal snin u snin twal kellu jitqanna. jixxierek mar-rieda tal-barrani. Matul is-snin dak li kien igħodd għal riżq il-barrani mhux dejjem kien igħodd għall-Malti, Ġara li l-Malti mhux darba u tnejn ħtieġlu jbaxxi rasu għar-rieda ta' ħaddieħor. Minnu li l-Malti baqa' kburi bih innifsu, Minnu wkoll li l-Malti ma satax iqim lilu nnifsu kif . jista' poplu b'rajh f'dejh. Dawn il-gżejjer f'salib it-toroq tal-Baħar Nofsani dejjem ġibdu il-ħarsa ta' għajnejn popli setgħana barranin. F'aktar minn seklu u nofs ta' Pow Britannica, Malta għaddiet minn ġrajjiet li jolqtu mill- qrib ix-xogħol tal-kittieba tal-Malti. F'dan iż-żmien kien hawn min wera n-nazzjonaliżmu tiegħu billi ħaddan u ħadem b'riżq l-altar imsejjaħ 'kultura latina', Dil-għajta, aktar minn dak in-nazzjona- liżmu li mess mill-egħruq ir-ruħ Maltija, kienet xewqa ta' politiċi Maltin igħabbru l-miżien: keffa waħda, Paw Britannica, ketfa oħra, Par Roma. Ħsiebhom kemm kien ħsiebhom dawn. il-politiċi Maltin jwettqu ġid għal Malta, kif fehmuha huma, iżda kienu il-kittieba tal-Malti li fehmu tabilħaqq is-sejħa: Nazzjonalistil Kienu l-kittieba tal-Malti li fehmu sewwa li n-nazzjonaliżmu Malti jrid jinbena bix-xogħol tal-Maltin kollha u mhux qxura ta' 'intelligentia' bla sies li moħha tissellef jew ittiegħem ħobż kulturali mimgħud ta' ħaddieħor, Ir-TAĦDIrA TA' ANTON AGrus MUscar 9 Kienu l-kittieba tal-Malti, minkejja d-daqqiet ta' għajn koroh li qalgħu, li daħħluha f'moħħ il-Maltin li jekk il-Malti hu tabilħaqq kburi bih innifsu, għandu jingħaqad taħt bandiera tiegħu, ilsien nazzjonali tiegħu, jitkellem bħala Malti u xejn anqas minn Malti quddiem id-dinja. Kienu l-kittieba tal-Malti li żergħu ż-żerriegħa tal-għajta: Malta l-ewwel. Il-politiċi Maltin jistgħu, bil-jedd kollu, jiftaħru b'dak li kisbu għall-ġid ta' Malta: il-ħelsien politiku. Daqs- hekk ieħor il-kittieba Maltin, bil-jedd kollu, jistgħu jgħidu li mal- politiċi jaqsmu dal-ġieh ewlieni. Jeħtieġ għalhekk li l-politiċi Maltin iwennsu lill-kttieba Maltin, sabiex flimkien — u mhux f'tixrid għal xejn ta' fehmiet — u f'rabta ta' ħsebijiet safja ta' nazzjonaliżmu Malti, niġbdu lkoll ħabel wieħed. Il-poplu Malti hu saffna żgħira fejn ma jistax ikollu lussu ta' tilwim bla. ħtieġa u wisq agħar, firda. Jekk il-lum inħossu titwieled fewġa ta' tqanqila ħarkiena. tiġri f'demm żagħżugħ, nafuh lix-xogħol tal-kittieba tal-Malti, ukoll jekk, dan id-demm żagħżugħ iħoss li jeħtieġ iwarrab il-qadim biex il-ġdid jaħji l-qasam intelletwali Malti. Bla tlaqliq: mingħajr ix-xogħol u r-rebħiet tal-imgħoddi, ma kienx igħix dak li llum nibet, Timtela. bit-tama tara demm żagħżugħ għatxan jaħdem wiċċ ġdid fil-qasam letterarju. Il-ħsieb li, tħoss tixtieq tisboq lil ta' qablek; timraħ f'irkejjen tar-ruħ fejn ħaddieħor ma Mħajjarx ifittex; toħloq għana b'sura u b'qawwa ġdida; tlibbes il-ħsieb ta' qalbek u ta' moħħok b'libsa letterarja mimlija qawwa u dgħif; tmiss aktar mill-qrib il- polz tal-ħajja ta' madwarek; tmexxi l-qlub, tqanqal l-imħuħ, tagħ- ġen ir-rieda tal-qarrejja bis-sengħa. tal-kitba tiegħek; taħtar lilek innifsek tagħti dik ix-xi ħaġa siewja minn ruħek bħala bniedem lill-ħajja ta' madwarek . . . għandu għax jġagħlek tħoss il-kobor tal-bniedem u mal-Ħallieq fit-tiswir tas-Sabiħ u s-Sewwa. Għalhekk dan il-wild ġdid ta' Maltin għandhom għax ikunu kburin bihom: infushom. Fihom jaħżnu il-ftuħ ta' fjur ta' rebbiegħa ġdida fil- letteratura Maltija: rebbiegħa mnissla mill-ħidma u t-tama ta' dawk qabilhom li ħolmu li ż-żerriegħa għad tagħti l-frott tagħha. Jekk bħal fi ġnien fir-rebbiegħa ssib il-ward. iwarrad f'aktar minn sura waħda, hekk ukoll jiġri fil-mixi 'l quddiem tal-lettera- tura. Ikun fieragħ taħseb tista' torbot is-sura tal-kitba u ssorr kollox bejn erba' tusijiet li għandhom igħoddu għal kollox, għal kulħadd u għal kull żmien. (Huma u jistgħu jkunu bosta x-xejriet ta' poeti, daqskemm jistgħu jkunu u huma l-għamliet ca' ħsus il-qalb u ħolqien il-bniedem''), Tħossu kliem minn awl id-dinja dal-kliem ħaj ta' bniedem li l-fehmiet tiegħu ġarrabhom fit-tisfija 10 IL-Manri Daqshekk ieħor minnu li jimraħ kemm jimraħ il-ħsieb, il- 'kittieb irid jiftakar li s-sengħa tal-kitba trid l-imgħallem, it-tiġrib tax-xogħol, ir-reqqa u l-ħsieb. Il-kitba tridek tagħraf tħaddan u tħaddem, il-kelma; tridek, fuq kollox, tkun taf sewwa x'inti tgħid u x'tixtieq tfisser. Biex bil-kitba tqanqal ir-ruħ u l-ħsieb ta' ħad- dieħor, int trid qabel kollox tkun int innifsek mimli u mqanqal mill- egħruq ta' ruħek u qalbek. Ikun kollu għal xejn tfittex toħloq ilbies imlewwen u ta' għam- liet ġodda għall-ħsebijiet li tixtieq tagħtihom. sura letterarja, jekk qalbek u ruħek berdin, Ebda ħannieqa ġawhar qatt ma waħedha waħedha swiet biex wiċċ ikrah tibdlu f'sabiħ, iżda żahra tax-xagħri milbusa fuq wiċċ sabiħ tidher xemx ta' għana u tilma sbuħija daqs denb il-pagun, Anqas. ma hu biżżejjed li l-wieħed li beda biex jirfes il-għatba tal-kitba jaħseb li jekk iriegħed l-art u s-smewwiet pi kliemu, b'daqshekk biss qed joħroġ b'xi sengħa tal-kitba. Qabel ma wieħed jitħajjar iwarrab kollox minn quddiemu jew ifarrak, jara jekk jafx jibni aqwa minn dak li sa jeqred. Bħallikieku ħfief jiġu fil-fomm il-kliem: ma naqdix. Iżda bejn id-dagħwa għal-lejl mudlam fir-ruħ hemm dagħbien. Fis-sengħa tal-kitba jingħażel il-kittieb minn qaddis ommu għal dak li jiftillu jteftef il-versi. Ta' dan dawn is-siltiet mill-versi tal-patri poeta Tommaso Campanella jagħtu ħjiel, Nagħżel dal-poeta ta' egħluq Cinguedento Taljan sabiex niftakru li l-bniedem kien, għadu u jibqa' li hu. jekk lili għal xejn ma ħlaqtx, tkun għalija l-feddej.) U mhux biss dan, iżda bħallikieku l-poeta ma jiflaħx għal: Jien hu Alla Sidek: (Li Alla ieħor wieħed sata' jsib, jien tabilħaqq lil dak għajnuna nitlob.) u jżid iriegħed: IT-TAĦDITA TA' ANTON ÀGrus Muscat 11 (Fis-sew kemm naf ħadd kliem ma jsib biex lilek iqamqal għal tieba lejn min ab qeterno ma fhimtx tħobbu;) b'danakollu, mhux ta' b'xejn il-għajta, Abba, Missier: (B'danakollu jien narġa' niġi ħniena nitlob,) għax kif il-poeta jistqarr: (Jien emmint qed inżomm lil Alla f'qiegħ idi, iżda t-traqqiq fil-ħsieb ta' moħħi, kemm għalija u kemm għal bosta fisser il-mewt.) Jekk mill-kliem dwar il-bniedem u l-Ħallieq imdawru ħarsitna lejn dak li għandu x'jaqsam ma' bniedem u ieħor, ir-raġel u l-mara, nagħżel erba' versi tal-poeta Franċiż, Paul Verlaine, f' Chansons pour Elle'. Dal-poeta jxerkuh. max-xejra Simbolista fil-letteratura Franċiża, dik ix-xejra li nqdiet bil-vers libre matul l-aħħar snin tas-Seklu Dsatax. Il- kelmtejn vers libre illum f'Malta bħallikieku ssibhom. f'ħalq kull min jitħajjar idomm. il-versi. Nisimgħu l-għajta pagana f'kisja letterarja tal-poeta Franċiż: Dont, bżie, tu te prċvauz, J'aime ta lascivetċi (Issa, minkejja l-moħqrija mistħajla u d-dehra mill-agħar taż-żena tiegħek ħarrieq mniex, bhima, inti tistaħja, Jien inħobb iż-żena tiegħek l) Minn dawn is-siltiet mill-versi ta' Tommaso Campanella u ta' Paul Verlaine, ingħaddi għal kif kittieb ieħor, Alessandro Manzoni, fil-libsa tar-rumanz L-Għarajjes Imwiegħda jinqeda bis-sengħa tal- kitba, fid-deher ħafifa, sabiex jiġbor f'taħdita bejn il-Kardinal Borromeo u l-Innominjato dak li jħabbat moħħ ir-rumanzier: €Chi son io poueb'uomo, che sappia dirvi fin d'ora che: profitto possa ricavar da voli un tal Signore cosa possa fare di codestla volontà 12 IL-Manri impetuosa, di codesta imperturbata cosijanza, quamdo Vabbia animata, inflammata d'amore, di speranda, di pentimento' Chi siete vol, pover'uomo, che vi plensate d'aver saputo da volt immaginare e fare cose pil grandi nel miale, che Dio non possa farvene volere c opfetawe mel bene Gosa puċ Dio far di voif E pendomurvit e farvi salvo' e compire in-voi VPopena. della redenzjonet Nom son cose mjgnifiche e degne di Luif' (fMin nista' nkun jien, imsejken maħluq, li naf ingħidlek Mulej bħalu x'ġid sa issa għaraf jiġbor minnek' x'jista' jagħmel Hu mir-rieda tiegħek bla ħsieb u minnek li ma taqta' qalbek b'xejn, meta Hu jaħjik u jkebbsek bl-imħabba u bit-tama u bl-indiema' Int min int, imsejken maħluq; biex tqis lilek innifsek tista' ssawwar u tagħmel ħwejjeġ akbar fil-ħażen milli Alla jista' jħallik trid u twettaq fil-ġid Xi ħsieb Alla jista' jkollu għalik' Ma jistax Hu jaħfiriek7 jeħilsek' Jwettaq ix-xogħol tal- fidwa fik Mhumiex dawn ħwejjeġ kbar u jixirqu Liluf'') Ma nilmħux hawn, taħt libsa letterarja, il-ħsibijiet li qed igħaddu minn moħħ letterat Kattoliku ta' kemm il-bniedem hu ħieles quddiem il-Ħallieq tiegħu Dawn is-siltiet li tajt bħallikieku jfakkruna li ma hemmx ħtieġa jintqanqal ħafna għajdut aktar milli jmissu meta l-kittieba Maltin tal-lum jitħajru jfittxu triqat ġodda għall-kitba letterarja tagħhom, Minnu kemm hu minnu li l-kittieb għandu jagħraf ikun ħieles imexxi r-radda tiegħu letterarja, jixraq li l-kittieb jorbot ix-xogħol tiegħu letterarju mal-ħajja li tiġbru fi ħdanha. Kemm tinħass il- ħtieġa li l-kittieb Malti jħares madwaru, jiżen, igħarbel u jagħġen fi ħsiebu l-ħajja Maltija l Jekk il-kittieb Malti jaħrab il-ħajja Maltija, leħnu ma jidwix fil-ħajja Maltija l Qabel ma, l-kittieb Malti jagħżel li lill-ħajja ta' madwaru jeħodha f'idejh u jħaddanha jew iwarrabha, ma. jistax jistenna jinħatar, flimkien mal-bniedem politiku, mexxej tal-ħsieb u l-ħidma tal-poplu. Mhux biss mal-qawra tal-belt — saltna ta' Malta, l-kittieb Malti għandu jorbot il-ħsieb tiegħu, Ingħixu fi żmien meta, kif għandu jkun, il-bnedmin ta' rieda tajba jħossu jeħtieġ jersqu aktar ma' xulxin, jifbmu lil xulxin, imqar jekk ma jaħsbuhiex u ma jaqtgħuhiex bħal xulxin. Aħna qed ingħixu fil-qawra ta' taql'b sħiħ fil-ġnus li jdawru l-Baħar Nofsani. Ħaġa sewwa nħarsu lejn ġraj- jiet l-imgħoddi. Niżnu x'ta l-imgħoddi mhux biex nitjassru minnu, iżda biex nitgħallmu minnu. Rajna x'għadda u x'ġabu l-ġrajjiet tal-Paw Bomjhnu, Pja Ottomtmica, Par Hisprnida, Paw Gallica, Paw Germatnica, Pna Britannica. Jeħtieġ nibnu dinja ġdida: dinja mibnija fuq sies barrani għal dak li bena dak il-kolonjaliżmu mar- but mal-fehma li bniedem hu aqwa minn ieħor, Jeħtiġilna nagħtu sehemna wkoll biex nibnu fis-sħiħ il-ġrajjiet tal-ġejjieni. IT-TAĦDITA TA' GEORGE STEVENS 18 Jeħtieġ il-letterat Malti jħares madwaru 'l hinn mix-xtut tal- gżira, Jeħtieġ il-Malti ma jibqax imjassar mill-irbit tal-Istorja. Mhux il-Malti biss, iżda lkoll. Ġrajjiet l-imgħoddi ma nħalluhomx jaħ- kmuna biex il-wirt tal-imgħoddi joħnoqna milli nirbħuh sabiex hekk nistgħu nibnu ġejjieni aħjar. Għalhekk: mhux kolonjaliżmu kultu- rali, intelletwali u ta' twemmin; iżda nibdew ix-xogħol biex nagħtu sura ġdida lill-Istorja. Il-ftehim jitnissel milli wieħed jifhem lill- ieħor. Ma għandniex nibżgħu jekk niddakkru bit-tajjeb fil-fehmiet ta' xulxin. Jekk il-kolonjaliżmu kulturali, intelletwali jew ta' twemmin ma neħtiġuhx, ma għandniex b'daqshekk ningħalqu fina nfusna. Jeħtieġ niltaqgħu wieħed mal-ieħor. Dak li jidher dagħbien imdawwar bis-swar, jaf jitwetta jekk irridu, Jeħtieġ fuq il-fdalijiet tal-imgħoddi nibnu Pav Mediterramen ġdida mimlija tamiet ġodda ta' riżq u benna. Jeħtieġ bil-għana u bil-poeżjia tagħna, l-artijiet kollha f'din il-benniena taċ-ċività'', nilqgħu n-nixfa li sa taħkem f'ruħ il-bniedem jekk jagħtiha biss għat-teknoloġija. Fiż-żerriegħa tal-qerda nukleari niżirgħu t-tama ta' dinja ġdida. F'dan ix-xogħol, il-kittieb Malti jista' u għandu jagħti sehmu daqs l-oħrajn. Il-Malti ruħu u moħħu mkebbsin u qawwijin fih innifsu għax: ''Ftakar, Mulej, li lilha bl-oħla dawl libbist'. Li ż-żmien tal-lum iħoss fewġa ġdida u ħarkiema ta' fehmiet, tqanqiliet, ħsebijiet, xewqat, u ridiet qalb il-moħħ żagħżugħ Malti, ifisser riżq tajjeb għal-letteratura Maltija. Siġra mejta ma twarradx: la hemm l-ulied, hemm il-ħajja. Għalhekk, jeħtieġ nibnu bil-għaqal, bil-ħsieb u bis-sengħa. Ix-xjuħ ħadmu u taw xogħol tajjeb. Iż-żmien tal-lum iqegħdilna quddiemna dinja oħra. Sa nagħarfu nifhmuhom il-ġrajjiet ta' madwarna ' Sa nagħtu s-sehem tagħna' Jekk nagħżlu fuq kollox nagħtu ġieh lilna nfusna bħala poplu Malti, għax aħna dak li aħna: Maltin; jekk nagħżlu naħtru lilna nfusna bħala li nistgħu nagħtu sehemna lil Pav Mediterrahiġa ġdida, inkunu qed nagħarfu t-tifsir ta' xi jrid. minna. l-ġejjieni. Jistenniena l-bini ta' dinja ġdida kemm. hawn Malta u kemm madwarna. Flimkien l Ħsieb u qalb waħda qawwija l Igħix il-Maltil IT-TAĦDITA TA' GEORGE STEVENS Meta b'wild nifhmu l-kwalità, il-karattru. tal-letteratura tagħna, tal-lum, kif imxebbha ma' dik ta' missirijietnia, u l-karatteristiċi li writna minnha, jiena nifhem li l-letteratura tal-lum għandha ħafna xebh u rabta mal-letteratura tal-bieraħ, u meta ngħid tal-bieraħ irrid 14 IL-Marri il-aktar nifhem meta l-letteratura Maltija kienet għadha tarbija, jew fil-bidu tagħha. Ibda biex, il-letteratura tagħna hija sostanzjalment u neċessarjament influwenzata mill-kitbiet tal-bennejja tal-Malti, ak- tar u aktar meta wieħed iqis li l-għomor tal-letteratura tagħna huwa żgħir ħdejn dak ta' letteraturi oħra ewlenin. Minħabba f'hekk, il- kittieba Maltin tal-lum fl-istudji tagħhom letterarji ta' kotba Maltin sakemm bnew u żvolġew l-istil u l-personalità tagħhom kellhom jaqgħu fuq ċirku aktar żgħir, limitat, ta' kitba letterarja bil-Malti li kienet ġiet imxandra. Dan il-fattur forsi indirettament influwenza saħansitra. l-għażla ta' suġġetti fost għadd' mill-kittieba tal-lum li nistgħu nsejħulhom anz:ani, F'dan, m'għandniex xi ngħidu ma hemm xejn ħażin. Anzi għandna xogħlijiet mill-isbaħ ta' suġġetti bħal dawn. Sehem. sewwa mill-ewwċl kitbiet letterarji bil-Malti kienu dwar suġġetti reliġjużi jew semi-reliġjużi, oħrajn patrijottiċi u oħrajn dwar l-imħabba u x-xkilijiet tagħha kif insibuhom fir-rumani antiki. Dawn is-suġġetti baqgħu favoriti fost ħafna mill-kittieba tal-lum. l-aktar dawk li mhumiex żgħażagħ. Id-differenza hija ċara, u qiegħ- da fil-fatt illi l-kitba ta' żmenijietna: fiha, m'għandniex xi ngħidu, ferm aktar preġju letterarju, hija aktar mirquma u ta' livell għoli, irrid infisser tabilħaqq ta' livell għożi, kitba li tagħmel ġieh lil Malta. hekk li kien hemm każi fejn kitba letterarja Maltija ġiet maqluba f'ilsna barranin u mdaħħla f'antoloġiji ta' xejra internazzjonali. Fil-fehma tiegħi, iżda, fost dawk li semmejna, u nħoss li din ix-xeħta writna mil-letteratura bikrija fuq il-kittieba ta' żmenijietna. L-istess bħalma ngħidu aħna kellhom influwenza fuq iż-żgħażagħ kittieba tal-lum il-poeti Dun Karm, Patri Cuschieri u oħrajn. Kittieba bħal dawn, li żejnu b'ġawhar sabiħ lil-letteratura Maltija, fetħu t-tria għal poeti Maltin ta' wara li fil-kitba tagħhom jirriflettu l-istess stil jew Msebijiet, Jien nħoss li l-għadd ta' poeti Maltin il-lum jisboa lii dak tal-prożaturi u dan huwa forsi r-riżultat tal-lehma, l-ispiraz- zjoni li nisslu l-poeżiji ta' Dun Karm u l-poeti ta' l-istess żmien, B'hekk forsi l-lum m'għandniex għadd ta' kittieba ta' essavs u novelli daqskemm għandna poeti. Biex inkomplu fuq il-karatteristiċi li writna mil-letteratura Maltija ta' żmenijiet oħra, irrid insemmi punt ieħor. Fost. il-kitba letterarja tal-lum, l-aktar fil-proża, insibu dak l-isfond storiku minn xi ġrajja jew ġrajiiet ta' Gżiritna, karatteristika li nsibuha ħafna fl-ewwel kitbiet bil-Malti. Ukoll f'dak li hu umoriżmu, baqa' popolari ħafna l-istil ta' Sir Temi Zammit, ħaġa li ma hemm xejn ħażin fiha, anzi għall-kuntrarju; imma dan biex nuri l-effett ta' kittieb fua oħrajn ta' warajh, fattur li ma tantx nistgħu naħirbu minnu, Nerġgħu għal darb'oħra fuq il-poeżija u nsibu li, bħalma s-sunett kien popolari fiż-żmenijiet ta' meta l-poeżija bdiet tinkiteb fil-veru sens letterarju IT-TAĦDITA TA' GEORGE STEVENS 215 tagħha u ma kenitx biss tqabbila msejsa fuq ir-rima ta' kelma ma' oħra, daqshekk ieħor is-sunett baqa' popolari, l-aktar fost il-kittieba anzjani tagħna. Minn dan naraw li l-letteratura tal-bieraħ kienet l-omm. i willdet lil dik tal-lum. Influwenzat, ispirat għadd sabiħ ta' kittieba li jirriflettu fil-kitba tagħhom il-karatteristiċi ta' dawk ta' qabilhom. Jew fi kliem ieħor tista' tgħid li l-kitba tal-lum hija kontinwazzjoni ta' dik tal-bieraħ, Issa, jekk wieħed jieqaf daqsxejn u jifli ftit il-qagħda tal-let- teratura tal-lum, jintebah malajr li għandna ċertu vojt, aħna neqsin minn prożaturi li fil-kitba tagħhom juru l-ħajja soċjali ta' niesna fil-perijodi varji ta' l-Istorja tagħna, u jekk nafu itit-dwar din il-ħajja soċjali, dan nafuh mill-isfond tar-rumanzi. Aħna neqsin minn proża- turi li jittrattaw suġġetti ta' xeħta psikoloġika u fuq il-problemi tal- lum, prożaturi ta' kitba umoristika jew semi-umoristika u oħrajn ta' kitba kritika. Dan forsi nistgħu nattribwuh għall-fatt li żammejna wisq fuq it-tifsila ta' l-imgħoddi u, b'xi eċċezzjonijiet, inqasna li noħolqu u nifirxu, li niftħu orizzonti u oqsma ġodda. Irridu, b'mod ġenerali nħarsu aktar miċ-ċirku tagħna waqt-li nżommu t-tajjeb li writna mill-kittieba ta' qabilna. Mill-kitba ta' dawk ta' qabilna writna ħafna valuri siewja, imma dawn jeħtieġ li nżiduhom u nkab- bruhom biex tistagħna u twarrad aktar il-letteratura Maltija. Il-lum sar ħafna titjib u għandna letteratura ta' livell li ma jagħmlilniex għajb mal-barranin. L-istil u l-libsa tbiddlu ħafna u għandna wkoll għadd limitat ta' kittieba li tawna xogħ'ijiet ta' għamla realistika jew għamla adattata ħafna għal żmenijietna, xogħlijiet li ma nis- tgħux ngħidu li huma ibbażati fuq jew li writniehom mill-kittieba tal-bieraħ għal dik li hi tifsila. Il-palk Malti ta' dari kellu tabilħaqq ftit valur letterarju u, għalhekk, ma tantx nistgħu ngħidu li d-dramm. tal-lum f'Malta kellu ħafna fuqhiex jimxi u jibni. il-palk Malti qabel wieħed kien iħares lejh aktar mil-lat ta' kif ser togħġob lill-popolin b'mod divertenti bi ftit jew xejn sens jew sforz kulturali. Għall-kuntrarju, il-palk Malti tal-lum qiegħed iħares lejn it-Teatru bħala mezz ta' tagħlim u koltura u l-lum, fost affarijiet oħra, żviluppat ħafna x-xejra reali- stika li qabel ftit jew xein kienet tidher. il-palk veru tal-lum huwa prodott letterarju b'dijalogar u nisġa maħsubin biex igħallmu, Fil- palk ta' dari ma kenitx tingħata din l-importanza lid-dijalogar u x-xogħol teatrali kien ikun nieqes minm dik il-libsa idjomatika li biha hu mżejjen il-lum, Il-va:uri ietterarji li writna mit-teatru ta' l-im- għoddi ma naħsebx li huma sostanziali ħafna. Kien dan l-aħħar li l-kittieba tal-palk Malti bdew jagħtu importanza letterarja lix-xogħii- jiet tagħhom u jimxu fuq il-passi tat-teatru kontemporanju ta' pajjiżi 16 IL-Manri oħra, Issa fit-teatru Malti qegħdin nibnu xi ħaġa ġdida, xi ħaġa fuq sisien letterarji. Fil-kitba tal-lum, xi żgħażagħ qegħdin jadottaw stil, l-aktar fil-poeżija, li għal-letteratura Maltija, nistgħu nsejħulu ġdid, għaliex din ix-xorta ta' kitba ma tħarisx lejn l-imgħoddi u m'għandhiex il- karatteristiċi ta' xi epoka letterarja Maltija. Għalkemm dan l-istil mhux imsejjes fuq xi kitba Maltija ta' qabel, imma jieħu bħala mera stil ta' kitba li nibet f'dan is-seklu fl-Ingilterra, ir-Russja u pajjiżi oħra fosthom fil-Lvant (mbiegħed. Dan l-istil, li anqas twie- led f'dawn l-aħħar smin, ma jidhirlix li kien xi idea ġdida għal kol- lox, imma ftit jew wisq ispirat mill-kittieba Franċiżi Simbolisti fost- hom Mallarmċ u Rimbaud. Huwa stil li jaħrab, fost affarijiet oħra, in-narrativ u d-deskrittiv. Hemm l-idea li tagħti kwadru, silta qasira billi ddaħħal lill-qarrej jew lis-semmiegħ f'atmosfera mill-ewwel, Kien hemm min ried ixebbah dan l-istil ma' dak ta' Rużar Briffa. F'xi. każijiet żgħar meta l-poeżija li tinkiteb ma tħalli ebda lok għal aktar minn interpretazzjoni jew suġġestjoni waħda fil-kliem, tkun ċara, wieħed sa ċertu pont ikun ġustifikat li jgħid dan, imma għal ħafna mill-kitba li qed tkun ta' għamla astratta u li tiddependi wisq mis- suġġestjoni, dan ma tistax tgħidu żgur għaliex Briffa ma beniex fuq i-astratt u l-assoċjazzjoni. F'ħafna każi, f'din ix-xorta ta' kitba, il-kittieb ma jibbażax fuq it-tifsira li għandha l-kelma imma fuq l-assoċjazzjonijiet li tista' toħloq f'moħħ il-qarrej. Il-vokabolarju użat ikollu assoċjazzjonijiet għall-kittieb li jistenna li dawn igħaddu f'moħħ il-qarrejja jew is-semmiegħa tiegħu. Il-kittieb aktar jimpur- tah minn kif kelma ser tissuġġerixxi idea milli mit-tifsira tal-kelma użata. Jekk il-kittieb jirnexxizu jwassal l-assoċ'azzjonijiet li jkollu f'moħħu bil-kliem li juża, dejn irid joqgħod attent ħafna għall-użu tagħhom, huwa jkun qiegħed joħloq dak il-pont meħtieġ bejnu u bejn il-qarrejia tiegħu. Din hija ħaġa delikata għaliex ħafna drabi kelma li tassoċja ċerti ideat f'moħħ il-kittieb mhux tabilfors tassoċja l-istess ideat f'moħħ min jaqraha. Dan huwa pass ġdid fil-letteratura Maltija u għalissa nistgħu ngħidu li għadu fi stadju ta' esperiment. Li nistgħu ngħidu żgur huwa li m'huwiex imnebbab jew influwenzat mil-letteratura. Maltija ta' żmenijiet oħra. Jista' jkun li din ix-xorta ta' kitba tagħmel iż-żmien tagħha u tieqaf; jista' jkun ukoll li tibqa' għaddejja 'l quddiem u ssib, biex ngħid hekk, ħajja twila jew post permanenti fil-letteratura Maltija. Fil-fehma fqira tiegħi, jekk dak li jrid jgħid jew iwassal il-kittieb ikun mibni jew ibbażat fuq l-astratt iżżejjed u l-kliem li juża ma jkunx effettiv tant li jwassal l-assoċjazzjoni jew is-suġġestjoni mixtieqa, it-tendenza aktarx tkun li din il-kitba ma. tiksebx il-popolarità meħtieġa għaliex ma sirnexxil- hiex toħloq dik il-komunikativa bejn kittieb u qarrej. Min-naħa Ir-TAĦDITA TA' PETER A. CARUANA , 17 l-oħra, dan l-istil jista' forsi jkollu futur jekk il-kitba ma tiddeppen- dix iżżejjed mill-astratt u jekk tinħoloq permezz ta' l-assoċjazzjoni minflok, kif drajna s'i bil-ħila tal-kelma fit-tifsira tagħha. Hemm ħaġa tajba. Kollox, juri li dan l-interess ġdid fil-kitba Maltija huwa xhieda ta' l-imħabba u l-għożża kbira tagħna għal-letteratura li għandna u li t-triq li bdew missirijietna qed titkompla bil-ħeġġa u l-entużjażmu: mill-kittieba żgħażagħ tagħna biex 'issokta jissebbaħ u jistagħna wieħed mill-patrimtonji nazzjonali ta' Malta indipendenti. IT-TAĦDITA TA' PETER A. GARUANA Itfa' idejk fuq sidrek; ħoss sewwa t-taħbit ta' qalbek; ftakar li dik il-qalb ħabbtet l-ewwel taħbit tagħha fuq Art Maltija. Int ma żammejtx dan it-taħbit u f'qalbek inqaxt imħabba jew mibegħda lejn dak li hu Malti; le'n dak li hu tiegħek. U tgħożżu u tbarrih fuq il-fehma u r-rieda li ssaħħet mat-twettiq tal-ħajja. int għixt u sal-lum għadek ħaj, mimli bil-għomor. U għaliex int bqajt ħaj, ħallejt is-setgħa tat-tagħlim taħfnek u tmexxik fit-triq imħattba tal-progress. Għax int għaraft li fil-ħajja tiegħek jeħ- tieġlek timxi 'l qiddiem. u taqta' bi snienek, ma bqa'tx lura biex id-drawwiet ta' min qiegħed igħix bħalek, id-drawwiet li jagħmluk aktar bniedem milli kont, taħfinhom u tagħmilhom tiegħek ukol. Kull min ħa l-ħajja, dan ma kienx għaref mill-ewwel u stenna t-temma tas-snin biex beda jifhem u jaħseb aħjar. Kellu joqgħod fuq dak li jgħidlu ħaddieħor sakemm irnexxielu jifhem u jgħix għal TASU. Kull ħaġa li għandha l-ħajja ma tistax tibqa' siekta, ma tistax tibqa' bla tiċċaqlaq għat-tajjeb jew għall-ħażin. Id-dinja, immexxija mill-bniedem, hija dik il-ħaġa, iew aħjar l-akbar mera tal-ħajja. Għaliex il-ħajja tal-lum, qiegħda tirrifletti sewwa dak li aħna l-bned- min; id-dinja Hum ma nistgħux ngħidu li qiegħda titmexxa minn dawk li għaxu ħamsin. sena ilu. U jekk ma' kull sena nsibu xi tibdil 'l hawn u 'l hemm, kemm ikun wisq akbar it-tibdil li nsibu mal-medda tas-snin, Fost l-affarijiet li l-bniedem, ix-xempju tal-ħajta, għandu, insibu l-ilsien li bih jitkel- lem, Ilsien ma jistax ikun mejjet għaliex jekk dan ikun tabilħaqq miet, allura mhux qiegħed jintuża u nistgħu nqisuh li xi darba kien jeżisti, iżda llum spiċċa, Imma l-ilsien li bib qiegħed jinqeda dak jew dan il-ġens, huwa ħaġa ħajja daqskemm hu ħaj dak il-poplu li qiegħed jitkellmu. U, sakemm. l-ilsien huwa ħaj, ma jistax jonqos li fih ma jkunx hemm tibdiliet. F'kull ħaġa ħajja jsir it-tibdil, tibdil li jista' jmexxi 'l quddiem jew inkella jista' jitfa' lura dik il-ħaġa li tkun, 18 IL-Manri Inħarsu lejn liema lsien irridu, ilsien li huwa ħaj, u naraw li f'dan hemm it-tibdil li jsir mal-mixja taż-żmien. Kull ilsien għandu l-istorja tiegħu, storja twila, qadima, jew qasira u ġdida. Jekk nieħdu l-ilsien. Malti nsibu li l-ħakkiema tal-Gżira tagħna ma baqgħux lura li ma jużawx l-id tal-qerda tagħhom fuq ilsienna. Għal- kemm. missirijietna kienu u baqgħu jgħożżu l-ilsien tagħhom, b'dana- kollu ma jistax jonqos li ma kinux iweġġhu wkoll l-ilsna ta' dawk ta' fuqhom. U jekk nieħdu l-ħakkiema fuq Malta, kemm ilha li l-Gżira tagħna sefgħet ħielsa mill-ħakma barranija' U dan dejjem ngħiduh jekk Malta fil-ħaqq u s-sewwa hija indipendenti fi lsienha. Sal-lum stess għadna nsibu għaqdiet li għandhom is-setgħa fi gżiritna li dawn ma jagħarfux il-Malti bħala Lsien uffiċjali tagħhom. Kemm għadna nsibu llum nies li jeħduha kontra l-istess ilsien li jgħaqqadhom ma' ħuthom il-Maltin U dan kollu ma jistax ma jħallix effett fuq l-ilsien, mitkellem jew miktub. U la semmejt il-kitba, mingħajr dubju tidħol il-letteratura proża iew versi. Jekk ilsienna mitejn. sena ilu ma kienx jinkiteb bħal-lum u lanqas ma nistgħu ngħidu li kellna l-letteratura tagħna, b'dana- kollu l-pijunieri tal-letteratura Maltija ma jistax ikun li ma xenxlux kitbiethom fuq il-kelma mitkellma ta' missirijiethom, U jekk mis- sirijietna għaġnu l-letteratura Maltija fuq l-ilsien malti mitkellem, aħna llum. inħoss li bħal dawk ta' qabilna qegħdin nagħġnu l-let- teratura, Maltija bl-istess. mod, fil-prinċipju, li kienet ġiet magħġuna minnhom. Iżda, kif għidt qabel, ilsien ħaj dejjem ikollu t-tibdil tiegħu, Min kiteb ħamsin sena ilu kien influwenzat mill-ilsien l-aktar miġjub dak iż-żmien u wkoll mill-effetti tal-ħajja ta' madwaru. Tllum, ilsienna ddakkar sewwa minn għadd ta' kliem barrani, kliem li mis- sirijietna. forsi lanqas kienu joħolmu bih. Tilum il-letteratura tagħna, qiegħda tinkiteb bi ħsibijiet li jeħduna 'l bogħod mill-ħajja Maltija. Hemm min irid u qiegħed jikkopja kittieba barranin u hemm oħrajn ii qegħdin jippruvaw idaħħlu xi ħaġa ġdida fil-letteratura. Iżda nagħtuha liema għamla tkun, għalkemm ħriġna 'l barra ħafna miċ- ċirku tal-qedem, il-letteratura tal-lum, inħoss li hija wild il-lettera- tura tal-bieraħ. Li Ilum naraw ħafna kitba moderna, li forsi m'għandha l-ebda tixbiha lejn dik miktuba minn dawk ta' qabilna, ma jfissirx li ħriġna minn dik il-letteratura tal-bieraħ. Illum insibu aktar toroq miftuħa, għaliex kważi kull kittieb qiegħed iħoss li għandu iftaħ triq għalih u mhux igħaddi mill-istess waħda li għaddew ta' qablu. Sinjal tajjeb; sinjal li Ilum l-ilsien tagħna huwa mħaddem. bis-sengħa kif jixraqlu, sinjal li l-letteratura Maltija għandha l-istess ħakma fuq il-kittieb tagħna bħalma għandhom ilsna barranin, IT-TAĦDITA TA' CHARLES COLEIRO 19 Illum għandna xogħlijiet letterarji li jogħġbu lil dak u lil dik u oħrajn jogħġbuhom. xogħlijiet maħduma fuq stil ieħor, Il-bieraħ, minħabba li l-letteratura tagħna kienet għadha fit-twelid tagħha, jekk ma kinetx togħġob lil dak jew lil dik, dawn ta' l-aħħar ma kinux isibu materjal ieħor bil-Ma'ti x'jaqraw. Ma kienx hemm għaż- la letterarja li minnha wieħed iista' jsib it-tajjeb u l-ħażin. Il-Letteratura Maltija tal-lum għandha 'toroq ġodda, toroq li jogħġbu u forsi ma jingħoġbux, imma l-letteratura tal-lum insibu xi ħaġa li għandha togħġob lil kull min irid jitħabibeb magħha. Biex niġi fl-egħluq ta' din il-fehma tiegħi, ngħid li għalkemm il-letteratura tal-bieraħ ma kellhiex it-toroq tagħha mifruxa kif in- huma mifruxa llum, b'danakollu xorta swiet u qiegħda tkun il-bidu biex minnha jitwieldu l-kittieba tal-lum. IT-TAĦDITA TA' GHARLES COLEIRO Biex inwieġeb għall-mistoqsija tas-suġġett li ġie magħżul għal dan il-forum irrid nagħmel mistoqsija jien qabel u nipprova nweġibha f'isem. l-esponenti tal-letteratura kontemporanja. Il-mistoqsija hija din: ''Fejn ser niġbdu l-linja li taqta' l-wirt letterarju Malti tal-lum mill-ġabra tal-bieraħ f'' Hawnhekk ukoll it-tweġiba tistaħba wara l-fehmiet ta' taqsima jew oħra ta' dawk li jiktbu u ta' l-oħra'a li jgħinu fit-tixrid tal-kelma, bil-fomm u bis-smigħ. Hawn min hu tal-fehma. li l-letteratura tal-bieraħ, insejħilha tradizzjonali, waqfet mal-mewt ta' Dun Karm, jew biex inkun iżjed speċifiku ma' l-aħħar poeżija li kiteb. Dawn jaħsbu li sakemm kien għadu ħaj il-Poeta Nazzjonali ħadd ma kien twebbel idaħħal xejriet rivoluzzjonarji fil- Malti għaliex id-dell tiegħu għall-inqas fis-subkonxju tal-kittieb futuresk kien biżżejjed biex ineħħilu kull tama li xi darba jogħla '1 fuq. Tant hu hekk li Rużar Briffa li nqata' ħafna mir-rabtiet Żanellani li daħħal u bihom imfluwenza lil poeti oħra Dun Karm, Rużar Briffa tela' fuq il-pedestal tiegħu wara li miet Monsinjur Psaila. Lil (Briffa jien narah l-ewwel ġebla ital-pont li għaqqad il-poeżija Maltija tradizzjonali ma' l-aħħar waħda li nkitbet il-lum, Jekk nieħdu dan il-fatt u naqblu li l-poeżija kontemporanja bdiet tlieta jew erba' snin ilu, inkunu nistgħu ngħidu wkol f'din it-taqsima l-letteratura, Maltija mxiet, b'pass ta' ġgant għaliex qatt daqs illum ma ħassejna l-moviment ibaqbaq b'demm ġdid ta' kittieba żgħażagħ, b'ideat u kuntrasti ta' suġġetti li qatt ma daħiu fl-antoloġiji tagħna. Bdejt bil-poeżija għaliex hija l-kitba tal-versi li qed toħloq argumenti kontroversjali fiċ-ċirki letterarji tagħna. Warajha jiġi l-palkl Fid-drama lkoll naqblu li din dibset il-libsa letterarja f'dawn l-aħħar snin għaliex tneħħi 'Il-Fidwa tal-Bdiewa'' ta' Ninu Cremona u xi xogħlijiet oħra 'l hawn u 'l- hemm ħadd ma, rnexxielu wisq jibni 20 IL-Manri niċċa tad-drama fl-imgħoddi. Mill-banda l-oħra, jekk nibqgħu fuq is-suġġett tal-forum, insibu li l-pijunieri tal-palk huma wild iż-żmi- nijiet tal-lum. Jibqa' għalhekk mistoqsija waħda: ''Liema triq ser jaqbdu d-dramatungi tagħna 7'' S'issa ikellna l-axxetika ta' Diacono, ir-realiżmu ta' Chetcuti u l-avangardiżmu b'dożi qawwija ta' astratt u kubiżmu mill-pinna ta' Ebejer. Dan ta' l-aħħar beda skola ġdida ta' teatru f'dawn il-Gżejjer mhux mingħajr allievi… tant bu hekk f'dan l-istess teatru tfaċċaw xogħlijiet li komplew, nistgħu ngħidu fejn ħalla Ebejer… Ir-radjudramm Malti qabad ġmielu wkoll. Din hija taqsima ġdida għal kollox, żerriegħa li tħawlet wara l-gwerra u li qed tagħti frott bnin fil-ġnejna tal-letteratura. Ir-rad'u- dramm meta jkun mibni bi djalogar mexxej, b'karattri maqlugħa mill-ħajja ta' madwarna, jagħti sehem kbir lil-letterautra; għandna ħafna kittieba mħarrġa f'din is-sengħa. Ħafna oħra bdew fil-limiti tat-teknika, il-kitba tat-teledramm li flimkien mar-rad'udramm jilħqu l-poplu (li nafu hu bil-għatx għalihom) u jdewquh is-sbuħija tal- kelma Maltija… u jqanqluh biex jisma' iżjed, jaqra iżjed, iħobb iż'ed l-arti. Fejn ma mxejniex 'il quddiem, f'dawn l-aħħar snin f l Fil-proża f 1 Qabel kont tistħi tgħid qrajt rumanz bil-Malti għaliex ħlief tinwiħ, b'espressjonijiet ta' 'O. sema, O art'', vendetti u l-''ġuvni jisraq lix- xebba'' ma kienx ikun fihom. It-tajjeb kien minn de'jem, ftit jew wisq, iżda kemm għandna iżjed minnu llum… rumanzi msenslin fuq ir-realtà, bis-sengħa tal-kitba; sensiela twila ta' novelli minu għand il-kittieba żgħażagħ li għadhom qed jesperimentaw fil-proża, iżda wkoll mill-kittieba anzjani li mħajra mill-kilba għall-qari fost il-poplu qed ixandru x-xogħlijiet tagħhom u jiktbu iż'ed. Forsi fit-taqsima ta' l-estavs ma hemmx wisq xi tgħid għaliex ma tantx hawn min imidd idejh biex iħażżeż il-ħsibijiet tiegħu taħt din l-għamla ta' kitba. Iżda hawn element żagħżugħ li qiegħed jimbotta 'l quddiem l-essav Malti wkoll, b'ideat moderni li jmissu s-soċjetà Maltija li qed tinbidel kuljum. Forsi ħafna jafu x'nukleju sabiħ li hawn ta' kittieba li qed jaħdmu biex iqiegħdu lil Malta ratura tagħhom. € Jekk xejn, illum. hawn moviment li qed jeqred il-marda ta' l-apatija fost il-poplu, qiegħed joqtol il-pessimiżmu 'i sal-bieraħ kien igħajjar lil min jipprova jagħmel xi ħaġa fil-qasam. letterarju 'toħlom imqajjem'. Jekk xejn, il-letteratura Maltija tradizzjonali ħarġet mill-antoloġiji mrekkna, bis-saħħa tal-lettera- tura kontemporanja, sejħulha moderna, u qed tingħata f'idejn il-poplu bħala wirt nazzjonali. Minn:dan naraw li ż-żminijiet tal-lum tawna iżjed xogħlijiet kemm dik li hija firxa tas-suġġett, kif ukoll taqsimiet ġodda bi friegħi żgħar torja li ttawlu fis-soċjetà li daqet il-progress Ir-TAĦDITA TA' CHARLES COLEIRO 21 tas-seklu, Meta niġu biex ngħarblu u niżnu t-tajjeb u l-ħażin tal- etteratura tal-bieraħ ħdejn din tal-lum, insibu li rridu nbiddlu l-mistoqsija u nistaqsu b'wiċċna minn quddiem ''Meta ser nilħqu l-kittieba tat-tip Ezdra Pound, T.S. Elliot, Ungaretti u Vevtushenko i f'pajjiżhom. huma l-idoli. tal-lintelliġentia' u ta' l-istess żgħa- żagħ…P'' Ma rnid lil ħadd imur id-dar u jaħseb li jien irrid b'xi mod innaqqas il-ġieħ tal-kittieba tal-bieraħ. Kieku ma kinux huma kieku t-tilqima lejn l-arti tal-kitba ma kien iħossha ħadd. L-ewwel semmejt il Dun Karm, Dun Karm kien poeta kbir u tkun ħasra u dnub li ma jinħafirx jekk wieħed jaħseb xort'oħra. Imma ma għandniex nieqfu hemm. Is-seklu Għoxrin ġab ħafna tibdil miegħu. L-istess umanità tbiddlet, il-bnedmin saru aktar jagħarfu lil xulxin, kibru l-ideat, fil-kunċett tas-suġġetti minħabba l-iżjed ta' l-eżistenza ta' ħwejjeġ u invenzjonijiet li twieldu dan l-aħħar, Il-letteratura bħali- pittura, il-mużika u x-xjenza libset ukoll il-libsa moderna. Il-lum f'żewġ versi, għaliex il-ħajja saret mgħaġġla, poeta jista' jagħtik kwadru ħaj ta' dak li jħoss. Fil-poeżija moderna jinħass ukoll -element rivoluzzjonarju, materja astratta li tħalli lill-qarrej jimraħ fl-immaġinazzjoni. ill-poeta jkebbes ix-xrar tal-ħsieb għal min jaf jagħmel ħuġġieġa minnu. Irrid hawnhekk ukoll infisser ruħi. Ma naqbilx (u ma nafx min jaqbel) li tħott il-qadim biex tibni l-ġdid fil-letteratura ġa żagħżugħa tagħna. Ma naqbilx li tinħeba wara l-maskra tal-modern 'biex tikteb dak li jiġi f'rasek għaliex dan ikun suwiċidju. Nitgħallmu is-sabiħ ta' l-imgħoddi u nibnu l-ġejjieni,,, Nitgħallmu r-reguli tal-prosodija, nifhmu s-sbuħija tas-sunett, xinhi saffika u kif tikteb ballata, imma ma nibżgħux indaħħlu fil-Malti l-aħħar xejriet li qab- du f'pajjiżi fejn hemm il-paladini tal-letteratura. Hemm bżonn ta' ħaija ġdida lil-letteratura tagħna għaliex jekk ma nfasslux dawn ix-xejriet, bħal moribond li jonqsu flixkun demm ġdid, tmut il- mewta naturali tagħha. Kollox ma' kollox wara li nqis li s-suġġett ta' dan. il-forum kien aktar biex jeduka milli biex jinfluwenza liema stil ta' kitba għandna nieħdu, jiena nħoss li llum nistgħu niftaħru li bdejna niċċaqalqu, It-tweġiba qiegħed jagħtiha l-poplu li qiegħed jilqa' b'ħeġġa kbira dan il-qawmien letteraru fil-Gżira, Qatt daqs illum ma nħas- set il-mewġa ta' interess fil-qasam tal-koltura. Jekk s'issa ntlaħqet sezzjoni żgħira tal-poplu ma jfissirx li għada pitgħada ma tinlaħaqx sezzjoni oħra. Dan huwa l-għan tagħna. Dan huwa l-għan ta' kull wieħed u waħda minnkom, il-lejla: li nibnu l-ġejjieni fuq il-wirt ta' l-imgħoddi bl-istess ħsieb li kellhom missirijietna meta fil-paġni ta' l-ewwel antoloġiji ħallew għerfhom u ġidhom biex jaraw lil Malta tabilħaqq Maltija.