78 IL-MALTI Elementi u Metrika fil-Poema ''Il-Għanja tas-Seba' Niċeċ'' D in il-poema hija vjaġġ poetiku li l-poeta jagħmel billi jżur seba' niċeċ f'Malta u Għawdex: Madonna tal-Ħlas, Sant'Agata, Madonna. ta' l-Isperanza, San Corrado, Madonna tal-Mellieħa, Madonna ta' Pinu, u San Dimitri; l-aħħar tnejn f'Għawdex. Sa mill-bidunett tal-poema jurina għaliex ried jagħmel dan il-vjaġġ reliġjuż. Il-ħajja xxennqek għaliha u tiġbdek lejha bil-ġmiel u l-pjaċiri tagħha, biex imbagħad tarmik fin-niket u d-dispjaċiri, sewwasew bħall-mewġa tal-baħar. li tħaddnek u trekknek u tressqek lejn art kollha mkebba ġo ħolma u tfarrkek u xxejnek u tbennek biex titfgħek mill-ġdid fuq ir-ramel ta' xagħra bla dawl u bla barka. (vv. 2-8) Hekk ġralu l-poeta, u għalhekk ħass il-ħtieġa ġo fih li jindem u jsaffi ruħu mill-ħtijiet. U dan ma jistax ma jfakkrekx fil-poeta kbir Taljan Dante Alighieri li, fil-poema tiegħu ''La Divina Commedia'' ukoll jagħmel vjaġġ immaġinarju fl-Infern, fil-Purgatorju u fil-Ġenna, u fih juri t-żisfija tar-ruħ gradatament sakemm terġa' tikseb id-dinjità morali tagħha, kif ukoll biex juri t-triq ta' l-ideali nsara lis-soċjetà ta' żmienu. U Ġorġ Zammit ukoll bejn knisja u oħra li żar, jagħti l-ġudizzju tiegħu lis-soċjetà ta' żmienu u waqtiet anki jċanfarha għax tbiegħdet mill-ideal nisrani. Iżda l-paralleliżmu mal-poema ta' Dante jieqaf hawn; mill-bqija l-poeta Malti jitbiegħed sewwa, anki jekk il-ħajta ta' l-ispirazzjoni poetika, rqiqa kemm hi rqiqa, tibqa' tfakkrek il-ħin kollu fil-poema ta' Dante. Kif għedt, wara dan il-vjaġġ hemm l-iskop tat-tisfija tar-ruħ, u dan narawh mill-mod kif weġbitu l-Madonna: 'Daqskemm huma tad-dnubiet l-irjus misħuta daqstant niċeċ trid iżżur biex lil qalbek tara ħielsa minn kull regħba, minn kull xewqa' (vv. Kemm irnexxielu jsib il-hena mill-ġdid narawh minn kif ħassu wara wħud miż-żjajjar: c b'qalb aktar hienja t-trejqa ta' taħt il-maqdes qbadt. (vv. Qomt bil-wieqfa — ħassejt qalbi bħal meħlusa minn xi toqol . (vv. IĠORĠ ZAMMIT U L-POEŻIJA TIEGĦU 79 U tlaqt b'qalbi mserrħa (v. 656) U b'qalb mistrieħa qomt jien minn quddiemek u ħriġt ferħan lejn l-aħħar nicċa tiegħi (vv. Nistgħu ngħidu li r-ruħ li tagħti l-ħajja u l-ġmiel lil din il-poema hija l-elementi li fiha, elementi li Ġorġ Zammit b'ħila kbira jsensel flimkien bil-għaqal, b'mod li ma jnessikx l-iskop ewlieni tal-vjaġġ tiegħu. Dawn l-elementi, prinċipalment huma: l-element reliġjuż l-element ambjentali Malti l-element tat-tradizzjonijiet Maltin L-element reliġjuż: Ibda biex, din il-poema hija kollha kemm hi reliġjuża kif fissirt diġà meta tkellimt fuq il-vjaġġ tal-poeta, l-iskop stiegħu u l-effetti tiegħu fir-ruħ tal-poeta. reliġjuż naraw fuq kollox il-konvinzjoni reliġjuża tal-poeta li fit-taħbit tal-ħajja ħass li għandu jdur lejn il-Madonna u jitlobha x'għandu jagħmel ftaħt bwieb qalbi — u staqsejtha x'għandi nagħmel ħalli l-ħalla ta' dil-ħajja nista' nagħleb (vv. Erġajt lura. Fuq artalek xbejba martri, qegħidt ix-xemgħa tiddi d-dija ta' l-imħabba (vv. Bist kull xbieha fuq ħitanek (v. 341) Il-poeta jurina wkoll it-twemmin tiegħu f'ħajja oħra li ma tintemmx għax għalih il-mewt m'hix it-tmiem imma l-bidu ta' ħajja oħra: Li kieku l-qabar m'għamlitux fosdqa li minnha tiftaħ ir-ruħ ġwinħajha biex dlonk tittajjar7 (vv. kif jurina wkoll li huwa reliġjuż ottimista għaliex fit-twegħir li għadda minnu fil-ħajja, qatt ma naqsitu t-tama li hu jsejħilha: c ħolqa bejn art u sema bejn dlam u dija (vv. għax din it-tama timlieh bil-kuraġġ għal ħajja aħjar fis-sema, wisq u wisq iżjed meta huwa konvint mill-frugħa ta' din id-dinja: li dak li għadda u dak li ġej mhu xejn ħlief ħolma; … (vv. 80 IL-MALTI u din il-frugħa tirrifletti ruħha sewwa fil-bniedem li skond il-poeta u skond it-tagħlim nisrani m'huwiex ħlief xejn quddiem is-setgħa bla tarf ta' Alla: U int, bniedem, m'inti xejn ħlief ramla imtajra 'l-hawn u 'l hinn mar-riħ (vv. L-element patrijottiku: Dan l-element ma nistax ngħid li hu qawwi biżżejjed f'din il-poema, kuntrarjament għall-poema l-oħra ''Il-Għanja tas-Seba' Egħrien' li hija kollha kemm hi poema patrijottika. Madanakollu niltaqgħu ma' ħsibijiet patrijottiċi li għalkemm huma ftit fil-għadd, huma qawwija biżżejjed li jġiegħlu lill-qarrej jieqaf jaħseb fuq art twelidu u fuq l-imħabba li għandu jkollu lejha. Infatti - meta jsemmi lil Għajn Rażul, wara li jiftakar kemm kien jixrob minnha meta kien ċkejken, tiġih ħasra li min kien jikkmanda qeridha bla ma ta kas tas-siwi tagħha storiku u reliġjuż u jgħid imnikket: Hekk il-Malti jaf jgħożżu lill-ġawhar ta' ġensu, Di' l-qima li jagħti lil artu (vv. Mhux hekk biss, imma saħansitra jċanfar lill-Maltin li dejjem lesti jgħollu 'l fuq lill-barrani u jkasbru dak li hu tagħhom: Da' l-ġieh li ried jagħżel. Sas-sema ried jgħolli 'l-barrani u lil ħwejġu difinhom fil-qabar tal-minsi . (vv. 591—593) : Iżda l-patrijottiżmu tal-poeta jilħaq il-kobor tiegħu meta jurina l l-ħerqa li għandu biex il-Maltin, fl-aħħar jibdew iħossuhom kburin li huma Maltin: Dan sehemna, li tisbaħ dik l-għodwa li l-Malti jistenbah minn nagħsu u 'l Alla jrodd ħajr li hu Malti . (vv. L-Element Folkloristiku: Waħda mid-drawwiet Maltin li għadha ħajja sal-lum hija dik, speċjalment fl-irħula, li waqt li n-nisa jonxru l- ħwejjeġ fuq il-bejt jgħannu għanja ta' mħabba għall-maħbub tagħhom, jew għanja ta' tingiż u nkejja għall-ġara: Fejn widnejk jisimgħu l-għanja tal-maħbuba fuq ħaninha waqt li wieqfa fuq il-banju (vv. 72— 74) U minn taħt il-għajn timmira lejn ix-xebba ta' quddiemha li m'għandhiex għal min tgħanniha u m'għandhiex għal min tiksirha l-għanja ħelwa ta' l-imħabba (vv. filwaqt li drawwa oħra Maltija hija dik ta' l-agħjat tal-bejjiegħa fit- toroq: ĠORĠ ZAMMIT U L-POEŻIJA TIEGĦU 81 Kien il-ħin meta l-bejjiegħa jimlew it-triq b'agħjathom qisu għana (vv. in-nisa jlabalbu ħdejn tal-ħanut u t-tfal jilagħbu: Bin-nies mgħaġġlin, nisa jlabalbu, mrekkna fejn xi ħanut, bit-tfal fin-nofs jilagħbu (vv. Drawwa oħra ta' missirijietna li l-lum inqatgħet għal kollox kienet dik tal-qasrija bil-qronfol f'ħoġor it-tieqa biex turi li f'dik id-dar kien hemm xebba għaż-żwieġ: L-omm kienet toħroġ il-qasrija, mħawla bil-qronfol, sardinelli, jew xi merdquxa, u tgħarraf b'hekk liż-żgħażagħ ta' l-inħawi li f'dik id-dar tinsab moħbija ġawhra U kien xi għażeb mimli mħabba, igħanni fis-skiet ta' lejl imqammar, mal-kitarra: 'Minn dil-triq għaddejt u ngħaddi, għax f'dit-triq għandi qasrija' (vv. A. L-Element Ambjentali Malti: Kif jidher minn din il-ġabra ta' poeżiji f'dan il-ktieb ta' Ġorġ Zammit, l-ambjent naturali Malti jsaħħar lill- poeta u jispirah ħafna għall-poeżija. Anki f'din il-poema jħobb jiddeskrivi ħafna dan l-ambjent, tant li nistgħu ngħidu li hija miżgħuda bih u tibda tikkonfondi liema tibda ssemmi biex tikkummentah, għax dan l-ambjent jitkellem fuqu kemm biex jiddeskrivi fejn hi n-niċċa li jżur, kif ukoll huwa u miexi bejn niċċa u oħra. Ngħidu aħna huwa u sejjer lejn il-knisja tal-Madonna tal-Ħlas fejn talabha tgħidlu x'għandu jagħmel jiddeskrivi l-ambjent b'dan il-mod: Triq isserrep, qisha trejqa ta' xi belt tal-Barbarija — djar imbajda, lwien li jgħajtu, soqfa għoljin u soqfa baxxi, bibien żgħar qishom tal-ħrejjef, twieqi mxattba bil-ħadid. Injamiet, f'xi gallerija bħal dirgħajn fuq naħa u oħra u bejniethom ara jperpru, ħwejjeġ bojod, ħwejjeġ koħol (vv. Marbut ma' l-ambjent Malti, bla dubju huwa d-daqq tal-qniepen u t- tokki ta' l-arloġġ minn fuq il-kampnar tar-raħal: Smajt fil-bogħ'd, minn ħafna nħawi fuq il-ħemda jidwu t-tokki minn fuq l-għoli tal-kampnari (vv. Kif jidher anki minn poeżiji oħrajn f'din il-ġabra ta' dan il-ktieb, is- siġar speċjalment tal-ħarrub jolqtu ħafna lill-poeta fl-ambjent ta' pajjiżu: 82 IL-MALTI —4- Il-griż kaħlani ta' naħietu, x-xejra mbenna tal-ħarrub… (vv. kif ukoll siġar oħrajn: It-tferfir ferħan, daħkani tal-blanzun tal-ħawħ u l-lewż, sema nir, sħabiet jiżżiemlu (vv. Huwa u sejjer lejn is-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa hekk jid- deskrivi l-ambjent tan-naħa tal-Pwales u fih jerġa' jsemmi l-ħarruba: .-.— Titbaskat fil-bewsa tax-xemx tar-rebbiegħa, rajt, ħiemda il-wisa' tal-Pwales, bis-swieni ireddnu fil-ħdura daħikana. U dort mal-lemin, lejn Għajn Żnuber għassiera t'agħsajjar ferrieħa. Ma' triq wieqfa, mserrpa mdellija u mżejna bi ġmielek, ja siġra ta' ġensna, ħarruba ħanina. (vv. L-Element tat-Tradizzjonijiet Maltin: Kull niċċa li żar, barra milli ddeskrivieha tajjeb minn barra u minn ġewwa, semma wkoll it- tradizzjijiet marbutin ma' kull waħda minnhom, u b'riħet hekk il- qarrej x'aktarx li jsir jaf b'dawn it-tradizzjonijiet għall-ewwel darba. Knisja tas-Samra: (Qabel ma beda l-vjaġġ għas-seba' niċeċ) It-tradizzjoni ta' Isabella li fi żmien l-Assec ju kienet instabet mirduma iżda ħajja fid-dar tagħha. Meta kibret iżżewġet lil Giuseppe Casauri li minn Madrid kien ġab kopja tal-Madonna ta' Antjokja meqjusa bħala mpinġija minn San Luqa — Madonna samra. Dawn bnew il-knisja tal-Madonna tas-Samra u dar magħha fejn għexu bħala patri u soru u ndifnu fil-knisja li kienu bnew huma stess. żu Madonna tal-Ħlas: Mat-tieqa tad-dar li fiha jgħix min jieħu ħsiebha, hemm tieqa fejn min jaqla' grazzja jqiegħed il-flus u ż-żejt b'radd il-ħajr biex tibqa' l-ħin kollu bid-dawl jixgħel quddiemha. Fl-għar kienet tgħammar Agata, qaddisa minn Sqallija li kienet ġiet Malta fis-sena 250. Qalet 'l ommha li kienet lesta tiżżewweġ lil Korinzjanu prefett ta' Catanid malli tinseġ velu, iżda bin-nhar kienet tinseġ u bil-lejl kienet toftoq, biex ma tiżżewġux u tibqa' verġni. Mietet martri, b'martirju kiefer ħafna. Madonnma ta' l-Isperanza: Fl-1760 waqt li familja Mostija kienet taħdem fl-egħlieqi f'Bur ĠORĠ ZAMMIT U L-POEŻIJA TIEGĦU 83 Marrad meta sabu ruħhom imdawrin bil-misilmin, ħarbu lejn il-Mosta, iżda xebba ta' għoxrin ma felħitx tiġri aktar, inħbiet f'għar u wiegħdet lill-Madonna li tibnilha knisja fuqu jekk ma tinqabadx. Fil-fatt hekk għamlet. L-għar ta' S. Corrado (Korrew) l-Eremita: F'għar, f'Wied il-Għasel kien igħammar dan l-eremita. Il-Mostin ma ridux jagħtuh widen biex ibiddlu ħajjithom u ħaġġruh. Ħarab minn taħt idejhom u meta wasal il-Marfa u sab il-baħar quddiemu, fetaħ il-mantar li kellu fuqu fuq l-ilma u qasam għal Għawdex. In-nies baqgħu mistagħġbin u ħadu l-ħatar tiegħu u qegħduh fil-għar fejn kien igħammar, u kull sena kien joħroġ il-ward minnu. Madonna tal-Mellieħa: It-tradizzjoni tgħid li l-kwadru ta' din il-Madonna mirakoluża kien pinġieh l-evanġelista San Luqa kemm dam Malta ma' San Pawl. Madonna ta' Pinu: It-tradizzjoni tgħid li Karmni Grima, Għawdxija, tkellmet mal-Madonna u bnitilha s-santwarju. San Dimitri: It-tradizzjoni tgħid li l-knisja tal-lum kienet inbniet fuq il-post ta' oħra qadima li kienet għerqet f'qiegħ il-baħar. Igħidu wkoll illi xi bugħaddasa kienu niżlu fil-qiegħ biex jaqilgħu l-ankra tal-vapur tagħhom, u raw il-knisja fil-qiegħ xotta bla ilma mill-bieb 'il ġewwa u d-dawl ta' lampier jixgħel. Il-metrika f''Il-Għanja tas-Seba' Niċeċ'': Ġeneralment, il-poema tinħadem bl-istess metru mill-bidu sat-tmiem, x'aktarx bl-ottavi jew bis-sestini, u bil-vers endekasillabu, u ġie li wkoll bit-terzini bl-istess metru. Iżda mhux hekk għamel Ġorġ Żammit f'din il-poema. Infatti l- poeta, bena l-poema b'taħlit sabiħ ta' metri, b'varjazzjoni kbira ta' tul ta' strofi. L-aktar li jiddomina l-metru popolari tat-tmienja, biex jagħmel il-mixja tal-poema ħafifa kemm jista' jkun: U bqajt dieħel rasi bàxxa, u fid-dell ta' dak il-maqdes qisni rajt lil Isabċila bl-aċċenti ritmiċi jaqgħu fuq it-tielet u fuq is-seba' sillaba u hija proprju l-waqgħa ta' dawn l-aċċenti li tagħmel dan il-vers tat-tmienja ħafif u mexxej bħar-ritmu tal-passi ta' min ikun miexi għal għonq it- triq, biex aktar jinħass fil-qarrej il-vjaġġ mistħajjel tal-poeta. Il-vers tad-disgħa l-poeta wżah biex jagħti aktar solennità lil ħsibijietu kif nistgħu naraw mill-versi li ġejjin li għandhom l-aċċenti jaqgħu fuq it-tieni, il-ħames, u t-tmien sillaba: 'Bin-newba tad-dmigħ fuq għajnejja, bin-newba tal-għana ġo qàlbi'' Ta' min jinnota li wara li jtemm il-versi tad-disgħa (v.659), jibda 84 IL-MALTI għadd ieħor ta' versi bil-metru tad-disgħa wkoll, iżda biex joħloq kuntrast ma' ta' qabel, iħaddem il-metru tad-disgħa maqtugħ jew tronk, u jisposta l-aċċenti billi jitfagħhom fuq it-tieni, ir-raba', is-sitt u t-tmien sillaba: U ħriġt mill-loġġa tal-kampnar u nżilt ir-rampa. F'vàmpa nàr Fil-versi tad-disgħa ġie li niltaqgħu ma' xi nuqqas żgħir 'l hawn u 'l hinn fil-waqgħa ta' l-aċċenti bħal: Nofs ta' tkixxif, nafs tà' tislima fejn l-ewwel aċċent qiegħed jaqa' fuq l-ewwel sillaba flok fuq it-tieni, anki jekk kif għedt dawn huma nuqqasijiet żgħar ħafna. U nuqqasijiet żgħar bħal dawn niltaqgħu magħhom ukoll fil-vers endekasillabu li fih l-aċċenti jaqgħu fuq it-tieni, ir-raba', is-sitt, it-tmien u l-għaxar sillaba, meta f'uħud mill-versi ħafna drabi l-aċċent flok jaqa' fuq it-tieni, jaqa' fuq l-ewwel sillaba: Tàffa l-għatx il-qaddis u qisni rċjtu Fil-metru tal-ħamsa li l-poeta wżah b'effett kbir (vv. 381 — 427) b'mod li jagħmel impatt qawwi mal-metri l-oħrajn ta' qabel u ta' wara, niltaqgħu wkoll ma' aċċenti li flok jaqgħu fuq it-tieni sillaba kif riedhom jaqgħu l-poeta, jaqgħu fuq l-ewwel: Mal-wiċd tal-ħàjja (2, 4) f'għama bla rieda (1, 4) mibritm, imgerbeb, (2, 4) fl-eqqel tax-xitwa (1, 4) càgħka maħkiima (l, 4) jgħaddi bħal ħdċlma. Mill-banda l-oħra l-vers endekasillabu jħaddmu tajjeb ħafna, neħħi xi nuqqasijiet fl-aċċentwar, nuqqasijiet żgħar li ma jħassru xejn mis- sbuħija ta' dan il-metru kif imħaddem minn Zammit. Madankollu fil- metru endekasillabu tal-kwartini li bihom jagħlaq din il-poema (vv. 798 — 817) hemm ħafna aċċenti li flok jaqgħu fuq it-tieni, jaqgħu fuq l-ewwel sillaba fosthom: jixgħel, màdmad, iżda, b'wiċċi, kieku, b'qalbi, eċċ., waqt li l-ewwel vers tat-tielet strofa (v. 806) kif inhu fih tnax-il sillaba bl-aċċenti mħarbtin sewwa: B'wiċċi ma' l-art xtaqt li, bħar-raheb t'Aġġira'' Wara li għedt dan kollu fuq il-metrika ta' din il-poema, irrid nistqarr b'wiċċi minn quddiem li din hija l-isbaħ xogħol letterarju li għandu Ġorġ Zammit f'din il-ġabra ''Poeżiji'' u nażżarda nsejħilha ġawhra fil-letteratura Maltija. Meta tiżinha sewwa ssib li barra l- elementi li fiha u li ddiskutejthom f'dan l-istudju ċkejken, ma tistax ma tissaħħarx bil-mod kif laħħam ħsibijietu u kif sawwarhom bil- metafori u figuri oħra tad-diskors u, ngħid għalija, fuq kollox, il-mod kif jaf fuq ponot subgħajh l-ismijiet toponomastiċi Maltin, ħaġa li tixhed bla dubju l-imħabba kbira tal-poeta għal Malta, b'mod speċjali għall-ambjent naturali Malti. U l-qarrej, wara li jaqra u jixtarr ''Il- Għanja tas-Seba' Niċeċ'', bla ma jrid isir jixbah lill-poetal