IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ IL-GŻAQDA IR-RABA' KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1938 IL-LSIEN MALTI U ILSNA OĦRA Il-Isien hu l-għodda sabiħa, tal-għaġeb, li biha nfissru lil għajrna l-ħsibijiet tagħna, it-tqanqil ta' qalbna, il-ġraj- jiet ta' ħajjitna. Kull pajjiż, kbir jew żgħir, li hu mifrud mill-oħrajn b'xi dawra muntanji jew bil-baħar, aktarx għandu l-Isien tiegħu li ssawwar u kiber man-nies li tgħammar fih, u li xxebbah max-xejriet u mal-ħtiġiet ta'dak il-poplu: u jekk dawk in-nies ma humiex maqtugħin għal kollox minn pajjiżi oħra u għandhom ħjiel ta' kultura, aktarx issibil- hom ukoll xi daqsxejn ta' letteratura. Issa billi l-bniedem hu minnu għajjur għat-tagħlim, u jixtieq jaf kif jaħseb, kif iħoss u kif igħix il-ġar tiegħu, biex 'kk jista'' jkun jitgħallem xi ħaġa tajba mingħandu, u billi mhux kulħadd f'pajjiż jista' jagħraf u jifhem il- lsien ta' pajjiż barrani, xi nies għorrief fl-ilsna u kbar fl-imħabba ta' pajjiżhom u ta' ġenshom ħasbu li jaqilbu fi isienhom il-kitba ta' pajjiżi u ta' ġnus barranin, li għall- għerf jew għall-ġmiel tagħha kien jixraq li tkun magħ- rufa. U hekk aħna nsibu li bosta kitba griega— ta' filosofija, matematika, poeżija eċċ—-inqalbet fil-Latin, u għenet ħafna lil Ruma biex tasal fil-kobor tagħha. Fi żmenijiet aktar qrib lejna, bosta kitba latina—ta' storja, poeżija, liġi eċċ.—inqalbet nistgħu ngħidu fl-ilsna tal- pajjiżi kollha ċivili. U għalkemm il-lum il-bogħod bejn pajjiż u ieħor nistgħu ngħidu li ġie fix-xejn u l-ġnus resqu ħafna lejn xulxin u l-ilsna saru iżjed magħrufa, baqgħet tinħass bħal qabel il-ħtieġa li t-tajjeb u s-sabiħ ta' l-ilsna barranin jinqalbu fil-Isien tal-Pajjiż, għax it- tajjeb dejjem tajjeb u s-sabiħ dejjem sabiħ, u bit-tajjeb u bis-sabiħ tista' dejjem tistaħja u titqawwa l-lettera- tura ta' kull pajjiż u mal-letteratura tirtoqom u tiżżejjen il-ħajja. Biżżejjed wieħed jagħti daqqa ta' għajn lejn il- letteraturi ta' l-Ewropa biex jara kemm hi qadima u kemm hi qawwija din il-fehma fil-ġnus. Ma hemmx opra kbira u sabiħa f'letteratura li ma ġietx maqluba fl-ilsna l-oħra kollha tal-Kontinent. Aħna li nafu kemm jista' jkun fejjiedi, mhux biss għan-nies ta' Malta, iżda wkoll għall-ftuħ, għall-għana u għaż-żina tal-lsien malti, il-qlib ta' kotba sbieħ u tajbin li huma l-għaxqa u l-għaġeb ta' ilsna oħra, nixtiequ nħeġġu lil xi żgħażagħ, poeti u prożaturi minn tagħna li jħossu din ix-xejra u għandhom tagħrif tajjeb ta' xi ilsna barranin, li jaqilbu minn dawk l-ilsna xi ġahwriet ta' poeżija u ta' proża fil-lsien tagħna—li għalkemm għad mhux imħaddem biżżejjed, għandu setgħat kbar— biex jagħtu lill-kelma maltija l-ħila li tfisser ħsibijiet u ġrajjiet li m'humiex tagħna. U ma tkunx imbagħad ħaġa sabiħa kieku ġurnata, f'sura ta' ktieb, tidher ġabra mżewqa ta' poeżijiet u ta' biċċiet ta' proża ħelwa u tas-saħħa miġjubin minn ilsna barranin fil-Isien malti $