L-ORIZZONT MILL-ISTORJA TAT-TIĠRIJA TAL-VITORJA Il-Ġimgħa 29 ta' Lulju 2016 MINN FOMM IL-QADDIEFA U D-DILETTANTI (4) 'issa tkellimna ma' żewġ Giet li jiftakru -taj- jeb it-tiġrijiet akkaniti ta' bejn iż-żewġ Gwerer Din- jija. Nerġgħu niltaqgħu magħ: hom aktar 'il quddiem b'ak- tar tagħrif dwar sehem id-distrett tagħhom f'din it- . tradizzjoni antika. Illum se nlaqqagħkom ma' Karmnu Grech, magħruf fostil-Bormliżi bħala Karmnu tal-Posta - qaddief Bormliż, li matul il-karriera tiegħu mhux biss kiseb unur għalih u għal Bormla fit-Tiġrija tal-Vitorja, iżda flimkien ma' sieħbu Pi- etru Farrugia t-'Tinit' fl-1922 waqfu d-dominanza tad-dis- trett ta' Marsamxett fit-tiġrija tad-dgħajjes ta' Bi Tnejn u rebħu dan il-palju mill-1922 sal-1930 u mill-1932 sal-1936. Meta ltqajt miegħu biex nagħmillu :. din l-intervista dwar sehmu f'dawn. it- tiġrijiet, Karmnu kien digà qabeż sew: is-70 sena, iżda minkejja l-età tiegħu, il-me- morja kienet ċara u t-tifkiriet ta' żgħożitu dehru jieħdu l-ħajja mill-ġdid. Fil-fatt ma' Karmnu ma tkellimtx biss: dwar it-tigrija tad-dgħajjes ta' bi Tnejn, iżda wkoll dwar it-tiġrijiet ta' bejn iż-żewġ gwerer dinjija kif ukoll dawk ta' żmienna. Minħabba l-eta' tiegħu jien ltqajt miegħu tliet dar- biet, dejjem inkomplu fejn ħallejna l-ġimgħa ta' qabel sakemm finalment ħarġet din l-intervista , fejn partijiet minnha senippubblikawhom f'kitba li qed tidher illum u l-kumplament ġimgħa oħra. Intenni li kull intervista hi biss l-esperjenza u l-opinjoni tal-persuna intervistata: Karm, nixtieqek teħodni lura fiż-żmien meta int bdejt taqdef ma' Bormla … x'tiftakar dwar l-atmosfera tal-Port f'jum it- Tiġrija tal-Vitorja7: Karmnu għal mument deher jintilef fil-ħsieb, imbagħad ħares lejja u bi tbissima fuq fommu lissen bil-mod: 'Kien żmien ieħor… it- tiġrijiet tal-lum huma orga- nizzati tajjeb u sbieħ ħafna iżda t-tiġrijiet ta' qabel il- gwerra kienu isbaħ u aktar akkaniti. Xi kultant iżżejjed ukolll Biżżejjed timmaġina li fit-tigrijiet kollha barra dawk tal-Kajjikki tal-Kopp kien jinqala' ħafna ġlied u ġieli weġġgħu diversi nies. 'Fi żmieni kellna żewġ tiġrijiet tal-Kajjikki, waħda tal-Kopp li kienu jsejħula t-'Tiġrija tal-Ħmir' għax fiha kienu jieħdu sehem madwar 20 Kajjikk, u l-oħra tal-Kaj- jikki t-twal — tiġrija sabiħa u akkanita ħafna. Jien kelli 17-il sena meta qdift l-ewwel dar- ba fil-Kajjikki Fanev' b'erbat imqadef. 'Ħadt sehem b'kumbinaz- zjoni għax wieħed mill-qad- diefa stabbiliti kien marad u riedu qaddief ieħor min- floku. Għall-ewwel l-għażla waqgħet fuq ċertu Toni Zarb 'iz-Zokk', iżda wara li niżel xi darbtejn kellu xi jgħid mal- pruwier u niżel mid-dgħajsa. 'B'kumbinazzjoni — waqt din it-tilwima, jien kont ma' missieri, u peress li kien midħla sew mal-barklori, għax hu wkoll għamel żmien 'jaħdem. bid-dgħajsa, daħal bejniethom biex jipprova jikkalma l-kwistjoni iżda ma rnexxielux. Kien hawn li f'ħin minnhom missieri dar fuqi u talabni biex ninżel nip- prova u nagħti qadfa… mid- dehra sabuni tajjeb għax mill- ewwel talbuni biex nissieħeb magħhom bħala membru ta' l-ekwipaġġ … (Jien dak':li'-kont 'qed nistenna u bdejt nitħarreġ magħhom. Sfortunatament dik is-sena: ma: ksibniex suċċess, għax biex inkun għedt kollox, ma kienx ekwipaġġ tajjeb. Iżda bil-ħila tagħhom jien ksibt l-ewwel esperjenza tiegħi, kemm bħala qaddief kif ukoll l-es- perjenza u l-eċċitament tal- kanal. 'L-akbar dieqa tiegħi kienet li issa li tlift posti fil- Kajjikk kienet se tkun ak- tar iebsa li nerġa' nieħu se- hem fir-Regatta, meta l-opri kollha tat-tiġrija kienu ar- mati b'qaddiefa stabbiliti. Fl-1921 jien ingħaqqadt ma' ekwipaġġ iehor tal-Kajjikki t-twal iżda ma komplejniex it-triq. 'Madankollu Bormla kie- net tajba ħafna f'din il-korsa u kemm-il darba kienet l- isfidant ewlieni għar-rebħ tal-palju. Aħna qegħdin nitkellmu fil-bidu tas-snin 20, meta l-Isla kienet tiddomina din il-korsa bid-distrett ta' Marsamxett bħala avversarju aħrax tagħhom f'din il-korsa u l-Ferilli. 'Niftakar żmien meta f'din il-korsa kienu jieħdu sehem fiha qaddiefa tajba u kienet saret akkanita ħafna, iżda f'nofs is-snin għoxrin, meta aħna kellna l-Kajjikk 'San Pietru ta' Bilonju' u beda jiddomina din il-korsa din it- tiġrija tilfet xi ftit mill-popo- larità tagħha. Bħala distrett aħna konna tajbin fil-korsi l-kbar, l-aktar: fid-dgħajjes tal-Midalji u ta' Bi Tnejn — fil-korsa ta' bl-Erbgħa konna tajbin, iżda l-Birgu li kellhom ' ekwipaġġ erba' qaddiefa mustaċċuni. Sfortunatament dan il-palju konna ilna snin ma nirbuħ, nidħlu fit-tieni post, iżda l- ewwel qatt. 'Anke tal-Kajjikki, qabel ma: kellna lil 'San Pietru' rari erbaħna din il-korsa. Fil- fatt aħna konna nieħdu se- hem b'żewġ kajjikki, armati b'qaddiefa ta' esperjenza biex jirnexxielna nirbħu dan il- palju, iżda toħroġ il-għaġeb, ġieli konna qegħdin ngħaddu lill-Isfa bi tliet tulijiet, iżda hekk kif naslu l-Ponta tal- Isla, il-Kajjikk tagħna kien jittrażżan, waqt li l-ekwipaġġ tal-Kajjikk 'San Filippu' tal- Isla kien iżid: fil-qdif u kien jidher qisu qed jinqata' minn wiċċ l-ilma. 'L-Isla kellhom Kajjikki tajbin u armati tajjebl Kif għedtlek, il-Kajjikk 'San Pi- etru ta' Bilonju'' waqqafhom lill-Isla. Anke l-Birgu kel- lhom żewġ kajjikki tajbin ħafna, l-aħjar wieħed kien 'San Lawrenz'. — Niftakar Bormla kellhom erba' Kajjik- ki, fosthom San Gorġ. - sidu kien jismu Gorġ u peress li kien membru tal-każin tal- banda kien semmieh għalih. 'Kull distrett kellu Kajjik- ki, l-Isla kellhom erbgħa żgur jekk mhux aktar, il-Birgu tnejn, il-Kalkara tnejn, l-aħjar wieħed 'San Ġużepp', il- Marsa tnejn ukoll waqt li Marsamxett kellhom erbgħa żgur. 'Kif għedtlek, din it-tiġrija kienet sabiħa ħafna u ħasra li wara l-gwerra ma saritx bi skuża li dawn il-Kajjikki tkissru bil-bombi tal-gwerra ::-possibbli l-ebda distrett ma salva Kajjikk2 ''Staqsejtni dwar l-atmos- fera f'jum ir-Regatta… differ- enti ħafna mil-lum. Il-kanal kien jingħalaq fuq iż-żewġ naħat u fid-dħul tiegħu kien jidjieq ħafna. Immaġina int, fid-dħul kien ikun numru kbir ta' dgħajjes u: Kaj- jikki mimlijin daqs bajda b'partitarji avversarji, li hekk kif jaraw dgħajsa avversarja Il-koppja leġġendarja ta' Karmenu Grech (tal-Posta) u Pietru Farrugia (it-Tinit) jippożaw għar-ritratt fl-1926 fuq quddiem kienu jippru- vaw iwaqqfuha bit-tfiegħ ta' fliexken, parati, bċejjeċ ta' injam u anke ġieli tefgħu l- imqadef fil-baħar biex josta- kolaw il-korsa. 'Barra hekk, l-atmosfera waqt it-tiġrijiet tal-Ferilli, tal- Midalji u ta' bl-Erbgħa kienet tkun waħda sħuna u r-riva- lità li kienet tidher u tinħass fost il-qaddiefa waqt l-an- dament tat-tiġrija kienet tin- firex fost il-partitarji, li kemm minn fuq il-mollijiet kif ukoll minn fuq id-dgħajjes li kienu jdawru l-kanal, il-ħin kollu kienu jgħajtu u jgħajru lill- avversarji tagħhom … Qed issemmi l-inkwiet li kien jinqala' f'kull tiġrija il-pulizija ma kienet tagħmel xejn biex twaqqaf u tikkon- trolla l-ġlied li kien jinqala' fost il-partitarji avversarji f'xattil-Belt…jien nimmaġina li l-pulizija kienet tkun ar- mata tajjeb bil-laneċ biex tis- sorvelja d-dgħajjes li kienu jorbtu mal-planki. tal-kanal u mal-ewwel sinjal ta' diżgwid fost il-partitarji kienet tidħol f'nofshom biex tikkontrolla s-sitwazzjoni… 'Dak iż-żmien: il-pulizi- ja kellhom Lanċa waħda … x'tista' tagħmel b'lanċa waħ- da meta madwar il-kanal kien ikollok mijiet ta' dgħajjes u nġenji oħra tal-baħar mim- lijin: bin-nies, b'xi wħud minnhom kienu jinżlu għal ġlied … ara fuq il-mollijiet, il-pulizija kienet tkun armata għal kull ma jinqala' u kull sena kienu jarrestaw xi nies .: Xi wħud kienu jitilquhom wara li tispġiċċa r-Regatta, lil oħrajn kienu jtellgħuhom l-qorti … f'dawn it-tiġrijiet ġieli weġġgħu ħafna nies, u minkejja dan kollu, is-sena ta' wara u ta' wara nerġgħu ngħaddu mill-istess storja, u l-ħelwa hi li ħafna drabi jkunu l-istess ċorma ta' nies Karm għidli, x'kienet iċ-ċir- kustanza li laqqagħtek ma' Piet- ru Farrugia… lil Pietru kont 'Meta fl-1921 kellna fjask ieħor bil-Kajjikki twal, l-ekwipaġġ li kont naqdef miegħu sfratta u jien ħsibt li tlift posti bħala qaddief .:: kelli taġun naħseb hekk, għax ħdejn il-qaddiefa l-oħra jien kont għadni tifel, u sfor- tunatament bdejt naqdef ma' wieħed mill-agħar ekwipaġġi li kellna fil-Kajjikki. 'Kien. għall-ħabta ta' Ġunju 1922, meta jien kont qed nieħu tċ s-suq il-qadim u ġie fuqi Pietru Farrugia li kien magħruf bħala It-'Tinet'. Dan Pietru' kien ġuvni … kien twil u mibni sabiħ. Wara li offrieli tċ, qalli li hu jixtieq' jarma dgħajsa ta' bi Tnejn u staqsieni jekkx jien naċċettax li naqdef miegħu. 'Għall-ewwel jien bqajt inħares lejh — jien kont naf li Pietru kien qaddief tajjeb u jien kont għadni nibda. Pietru bħal intebaħ. x'kien għaddej minn moħħi u qalli li hu kien konvint li b'taħriġ tajjeb, hu u jien konna kapaċi neħduha kontra Grogan u Leli Fenech tal-Kalkara, Gużeppi Cuta- jar ta' Marsamxett u Ġanni l-'Bubbli' u John il-'Vopa' tal-Isla. 'Il-qaddiefa li semmieli Pietru kienu qaddiefa tajbin ħafna -— kienu barklori bħal ħafna oħrajn, iżda fit-tiġrija kont taqtagħhom mill-oħrajn. Xi wħud minnhom kienu jaq- dfu mal-bastimenti tal-Flotta Ingliża meta dawn kienu jsiefru lejn Messina, Veneżja, Corfu, Lixandra u portijiet oħra fil-Mediterran. 'F'dawn il-portijiet in-Na- vv kienet torganizza tiġrijiet tal-wejlietu oħra tad-dgħajjes Maltin li ma kinux dgħajjes tat-tiġrija, iżda tal-barklor li kienu jiġu kommissjonati mill-kaptan tal-bastiment, u li flimkien ma' barklor ieħor kienu jsiefru bid-dgħajsa, li kienet tintuża bħala mezz ta' transport għall-kaptan u l-uffiċjali minn fuq il-basti- ment għall-art. tkompli f'ħarġa oħra