L-EVOLUZZJONI TA' PARTITI POLITIĊI FIL-GŻEJJER MALTIN (1880- 1926) Dwar x'hix kienet il-politika f'Malta u Għawdex fiż-żmien meta ħarġu l-partiti politiċi fil-ħajja pubblika, bħala dawk —l-organiżmi—vitali-ldi—jiġbru,—iwasslu —Il- jirrappreżentaw: l-ilmenti, l-inċertezzi U l-ħtiġ iet tal- -poplu7 Kif u għaliex oriġinaw il-partiti politiċi; taħt Hema ċirkustanza, b'liemà sura, u x'għanijiet. kellhom Minn liema. fatturi jew aċċidenti jiddependi x'forma jew fażi-ta' organizazzjoni:-politika. tis-. saqqa, titrabba,..titrawwem. f'pajjiż). Jekk l-organiżazzjoni politika. tiddependi; almenu .sa.. ċertu punt, fuq l-istruttura soċjali; safejn nistgħu: ngħidu: il kemm-waħda:kit- ukoll l-oħra. jiddependu mill-ambjent u mill- inter ġ —ta'- forzi mater- jali u spiritwali fiż-żmi i: Il-politika hi, kullimi għaliex. hemm universalità. kurjuża. fl- simġieba. tal- tibka: irrispettivament mill-kulturi nazzjonali'u tribali, għalkemm ftit isir qbil dwar 'fejn jispiċċa l-użuu jidħol l-abbuż, fi: kliem ieħor dwar x'inhu użu tajjeb:u:użu ħażin jew inkomplet. Iċ- ċirkostanzi. partikolari ta'-stati u soċjetajiet f'perijodi diffe- renti ta' żmien jikkontribwixxu: attivament għall-iżvilupp ta' xejriet speċjali u.distinti f'inħawi: diversi, u.anki b'manjieri jew. metodi. li jidhru, u forsi jkunu, almenu fil-wiċ ċ, uniċi. su bħala poplu, imma Biss bħala l- 2 Ir-romantiċiżmu diżappuntat kien jitħallat fl-istess nifs ma' patrijottiżmu: insulari, forsi biex-jaħrab bl-immaġinazzjoni minn'dak li l-ġurnal Malta kien isejjaħ fiċ-ċirku tan- nar u tal-azzar'. Għajdud bħal ''Malta piccola fior del mondo' u 1,8 pieċola isola delle grandi eccezioni' kienu jirriflettu. l- mentalità — anki jekk forsi mhux. tant ir-rejaltà — ta' pajjiż gżira mediterraneja, proprjetà tal-Ingilterra, tikteb il- lingwa u tħaddan ir-reliġjon tal-ġara Italja, titkellem djalett. tal- Għarab Misilmin, Biex nibdew nifhmu xi ħaġa dwar il- sħmira li minnha tin- tgħaġen il-politika Maltija ma'nistgħux ma nħarsux lejn ten- sjonijiet soċjali u- rivaltajiet-partiġjani. f'kuntest-storiku, vuoldiri f'kuntest li, s'issa, għadu mċajpar ħafna u:-jirrikjedi attenzjoni kbira u immedjata, Irridu nħarsu mhux biss lejn il-politikanti fl-ambitu kostituzzjonali (wara kollox, kostituz- zjoni mhix biċċa karta iżda formula ħajja li tintuża u tinbidel minn min jużaha skond kif jużaha); lanqas ma-rridu nqisu sempliċiment l-ideoloġiji li jħaddnu (jew jistqarru li jħad- dnu) l-partiti politiċi. Għalkemm dawn huma, fatturi indis- pensabbli fl-eżami ta' x'inhi l-politika, hemm ukoll fatturi oħrajn, iżjed moħbija — imma forsi iżjed rejali — li jidditer- minaw x'sura tieħu l-politika Maltija. Hawnhekk nistgħu niddistingwu żewġ aspetti ta'-politika li pero jintrabtu ma' xulxin fil-prattika: (a) IL-POLITIKA NAZZJONALI, iġifieri l-imġieba. tal-partiti fuq il-livell amministrattiv-leġislattiv;. u (b) IL-POLITIKA PARROKKJALI , iġifieri l-lejaltajiet ii r-ri- valtajiet, ftit jew wisq emottivi jew interessati, x'aktarx perso- nali:u/jew tradizzjonali, f'naħa jew oħra f'dawk l-ibliet, sub- borgi; villaġġi. u rħula hekk ċkejknin, marsusin u kważi-fa- miljari bħalma kienu f'Malta u Għawdex, u:fi gżejjer oħra fil- Mediterran bi klima, temperament u ħajja 'fil-beraħ'' bħal tagħna. Malta kienet pajjiż fqir fejn għax ir-riżorsi kienu li- mitati l-kompetizzjoni għalihom kienet ħarxa; kienet ukoll gżira; żgħira b'popolazzjoni kbira u qegħda: tikber u ssir iżjed kumplessa; u għalhekk bi problemi: soċjali u kulturali altru milli negliġibbli, Ma' dan kollu kien hemm, fi ġrajjietna, fattur vitali li serva; biex ingħid hekk, bħala l-qafas li minnu u fih faqqset. u. istituzzjonalizzat ruħa l-mobiliżazzjoni politika u l-polariżàzzjoni partiġjana: dan kien IL-KOLONJALIŻMU INGLIŻ. i'Fil-kundizzjoni soċjali li kienet fiha Malta fit-tieni nofs tas- seklu l-ieħor, wara r-Risorġiment taljan, fit-tielet ġene- razzjoni:ta' Maltin influwenzati u kkundizzjonati mill-ħakma ngliża; u fi żmien l-iżvolta aggressiva u. espansjonista li' ħa l-imperjaliżmu ewropew,:inkluż: dak: ingliż, is-sitwazzjoni kolonjali pproduċiet u-pprovokat ċaqlieqa-radikali, fuq livell —spolitikuL-oriġini-tal-aggruppamenti-partiġjani,li bdew. f'din il-ħabta. u komplew wara: b'dożi intermittenti: ta': linejarità,: kien: jinvolvi: mhux: biss: konflitt akut. (għad. li: moħbi) ta': interessi: fost: klassijiet . U. setturi differenti… tal- popolazzjoni, iżda:-wkoll-kriżi-ta'-valuri; ta'--ġibdiet,—ta' direzzjoni:: Il-konfrontazzjoni. nistgħu nħarsu: lejha, b'mod ġenerali ħafna, taħt: tlett: irjus: (a): MODERNIŻAZZJONI —-kontra: TRADIZZJONI; (b)-ASSIMILAZZJONI: kontra: RE-. ŻISTENZA; U'(ċĊ)-DOMINAZZJONI: kontra AWTONOMIJA: :- F'sens iżjed ġenerali dawn it-tlett temi li tant ikkaratteriz- zaw. il-ħakma. kolonjali: fostna; nistgħu niġbruhom. f'żewġ tendenzi.ewlenin: waħda nsejħulha. d-DINAMIKA: ROLON. JALI: (--dominazzjoni-moderniżazzjoni-assimilazzjoni); iġi- fieri l-esiġenzi:u l-bidliet ikkawżati primarjament mill-okku- pazzjoni:ngliża u l-funzjoni:ta'-Malta bħala: kolonja-fortizza fl-interess imperjali; l-oħra: nistgħu nsejħulha l-MENTALI- TA: PATRIJOTTIKA: (—tradizzjoni-reżistenza-awtonomija): iġifieri s-sentiment pjuttost embrijoniku ta' : nazzjonalità separata: (forsi speċjalment fost:in-nies. edukati): u konse- gwentement l-aspirazzjoni għal: miżuri: ta'-libertà: politika:u konservazzjoni: tal-'patrimonju' lokali bl-affinitajiet kollha li:-kien. jimplika. Minn dawn. iż-żewġ għejjun: sbukkaw l-'imperjalisti': u. n-'nazzjonalisti'.:ta': Malta: u: Għawdex. Fid-Dinamika-Kolonjali l-emfażi kien fuq l-utilità, il-pratti- ċità.m l-progress materjali; fil-Mentalità Patrijottika l-emfa- żi kien fuq il-kollettività; ċioċ il-'patria', kif murija l-iżjed fil-valuri: tal-borgeżijà : italjanizzata; u anke: tad-drawwiet reliġjużi popolari; Fis-snin 70 tas-seklu l-ieħor ġara li l-gvern ingliż; li kien ilu erbgħin sena ma: jagħmel inkjesta uffiċjali dwar l-affarijiet ta'Malta, inkariga. tlett. kummissarji ingliżi, wieħed: wara l- ieħor, biex jiġu hawn:u:jeżaminaw l-amministrazzjoni pub- blika; il-qrati, il-finanzi:u l-edukazzjoni; Dawn kellhom jagħ- mlu: r-rakkomandazzjonijiet awtorevoli dwar dak: li: seta' jinbidel sabiex; fost affarijiet oħra; jekk jista' jkun: jitneħħa kull ħjiel ta' tariffi ''protettivi'' mit-tassazzjoni permezz. ta' tibdila-radikali ' fis-sistema: fiskali f'konformità mal-prin- ċipju: tal-kummerċ ħieles; biex tiġi:riveduta l-ispiża pubblika u fl-istess ħin biex tikber l-effiċjenza fl-amministrazzjoni per— mezz ta'-riformi fil-proċeduri u tnaqqis fl-infieq; u biex issir riorganiżazzjoni sħiħa: fl-istituzzjonijiet edukattivi bil-għan, fuq' kollox, li jitnaqqas it-tagħlim tat-Taljan u minflok jik- ber it-tagħlim tal-Ingliż permezz. tal-istudju. grammatikali tal-ilsien Malti fl-ewwel klassijiet tal-iskola. Fost-dawk il- Maltin li kienu jiffavorixxu riforma fiskali f'direzzjoni.pro- gressiva, kif ukoll l-intensifikazzjoni ta' edukazzjoni 'ingliża' kien jispikka Sigismondo Savona (1837-1908), Isem Savona hu marbut mal-formazzjoni ta' partiti poli- tiċi Maltin għax dan kien, f'ċertu sens, iżjed kawżattiv fil- proċess bipartita mill-istess avversarju prinċipali tiegħu, Dr. Fortunato Mizzi (1844-1905): Kien Savona' li:spira: l-partit riformista pro-ingliż: ta' bixra liberali-utilitarja'u b'hekk 'għen biex ikkawża r-reżistenza kompatta' mmexxija minn Mizzi u sħabu wara l-1880. L-ewwel indikazzjoni tal-personia- lità kontroversjali ta' Savona-kien l-istorbju tal-15 ta' Mejju 1878, meta ġemgħa nies garaw xi ġebliet lejn daru bi protesta kontra. xniegħat dwar proġett, li miegħu kien assoċjat hu, biex titneħħa jew titnaqqas sostanzjalment it-taxxa fuq il- qamħ u: tiġi: sostitwita b'taxxi oħrajn. Savona kien. diretta- merit' involut ukoll fir-Reform Committee, magħruf ukoll bħala l-Permanent. Petition Cofnmittee; li minnu ħareġ, ftit wara, ir-Reform. Partv: dan' il-'pressure group' għall-bidu kellu l-iskopili jitlob għal riforma kostituzzjonali iżda dejjem fi spirtu ta' inoderazzjoni u lejaltà. Kien dan' il-grupp. li ħa l-inizjattiva biex jorganizza l-ewwel assemblea politika: kbirà fl-apert; fi Pjazza Mirstore, il-Furjana; hihar it-2 ta' Lulju 18119. (Għalkemm Mr, Hesketh Hanson, qassis protestant li kien gradwat u ġurnalista residenti f'Malta, kien diġà sejjaħ xi laqgħat dwar kwistjonijiet politiċi, dawn ma kienu fl-ebda okkażjoni komparabbli mal-meetinġ tat-2 ta' Lulju li kellu xejra nazzjonali, Savona kien kelliem' prinċipali fil-meeting, imiffia fih ħadu sehem prominenti wkoll nies-bħal Salvatore Caċhis Zammit (1831-1918), il-kunsillier li kien kiseb l-ogħla ammont ta' voti fl-aħħar elezzjoni ġenerali, u anke l-avukat Agostino: Naudi, li kien minn ta' quddiem fid-dimostrazzjoni tal-16: ta': Mejju. : s'Dan juri li għalkemm diġà kien hemm differenzi politiċi b'danakollu l-Mentalità Patrijottika kienet tirbaħ; speċjal- ment'fejn kienet tidħol il- kawża fundamentali tar-riforma kostituzzjonali: u ' Kien fl-1880 li l-firda politika: daħlet iżjed sil ġewwa u ħadet sura partiġjana:' dan ġara mhux 'biss għaliex l-1880 kienet is-sena: ta'- l-elezzjoni: ġenerali; lanqas tant: kemm kienu sensazzjoali l-bidliet: proposti mill-kummissarji ngliżi, —imma-wkoll-għaliex-f'Ġunju:-tal-1880—Savona;-sas-dak-iż- żmien deputat tal-poplu; qaleb mal-gvern:billi aċċetta l-ħatra ta' Direttur ta' l-Edukazzjoni u Rettur ta' l-Università; Malli libes. il-libsa :-tal-kollaboratur. benevolenti,:: Savona,. għal darb'oħra: ipprovoka::eskalazzjoni fir-reazzjoni: kontrih; u kontra' l-gvern li impjegah.. : Savona. kien raġel -bravu.u kien AVVANZA. fil- —ħajja bis- saħħa: da jnċentiviu: —assistenza: mingħand:il-militar;-kien anke ntbagħat jistudja Londra: bħala: surmast: sreġijrentali għal sentejn li Kien ilu magħruf bħala ammiratur tal-kuilura ingliża.u. espert. Malti. tal-lingwa. u. l-letteratura ingliża, Malli dar-mal-gvern,-pero;-beda—jitlef -mir-rispett-li-kien-igawdi qabel: żgur ġibed l-eqqel stmerrija: ta':-parti: l-kbira. mill- borgesija. italjaniżżata; cj iIL-hekk imsejjaħ: Pantito Antiriformista. beda;- . permezz tal-organu ġurnalistiku II-Diritto di Malta, taħt Dr, Ernesto Manara, ftit ġimgħat biss wara l-ħatra ta' Savona u l-waq- fien tal-ġurnal tal-Savona, Public: Opinion, li: fil-pront. ġie sostitwit.minn. ġurnal ieħor.ta' kull ġimgħa, Malta. Standard, immexxi minn'inoliż (George Alfred Page): Anti-imperjalis- ta;-pro-Taljan-u. fl-idejal,-forsi anke irredentista,-Il-Diritto esprima : filosofija. nazzjonalista-iberali. opposta għal: dik utilitarja-liberali: tar-riformisti, : Fost il-kandidati. li kkontestaw l- elezzjoni. tal- 1880 f'isem il-Partito Antiriformista. kien: hemm, għall- skostitwenza: ta' Ghawdex, l-avukat Fortunato. Mizzi; l-sill- ġlieda. prinċipali, almenu: fil-wiċċ, kienet, bla' dubju, dwar l-hekk imsejħa ''kwistjoni tal-lingwa: .kwistjoni: li kienet, fil-fatt, waħda. ta' interessi xejn inqas milli waħda. ta' drittijiet;: u: kwistjoni: li: kellha: tidditermina: jekk Malta kinitx se-żżomm. l-italjanità mediterraneja tagħha. f'kontin- wità. mat-tradizzjoni .edukattiva-kulturali; jew: inkella jekk kinitx: se: tinġibed: lejn l-imperu ingliż-u l-pajjiżi: l-oħra anglo-sassoni li kienu teknoloċikament iżjed avanzati: jew almenu iżjed. promettenti mill-punto: di-vista ta' xogħol, taħ- riġ.u negozju. F'din il-għażla kiefra bejn il-qalb u l-but; bejn il-moħħ:u. ż-żaqq; kien: naturali: li l-biċċa l-kbira tal-Maltin edukati, u speċjalment dawk li kienu proprju jaqilgħu l-għaj- xien. tagħhom. bl-użu tat-Taljan — il-lingwa: tal-qrati; tal- kleru u.anke. tal-kummerċ. — jippreferu lill-Antiriformisti; li kienu: wkoll in-nies l-iżjed kwalifikati: biex jikkritikaw u jop- ponu. lill-gvern kolonjali;: mentri; għall-kuntrarju, il-biċċa l-kbira ta'dawk li kienu jiddependu. għall-għajxien. tagħhom mill-impiegi mat-tarzna, u. s-servizzi ngliżi, inklużi dawk. li saru jammiraw: lill-Ingilterra kulturalment, setgħu libera- ment:jippreferu lir-Riformisti,: anke. għaliex. dawn: kienu f'posizzjoni aħjar li jagħtuhom. xi ħaġa, xi benefiċċju, xi żieda, xi 'promotion', u. dan: irrispettivament mill-kwistjoni in- gwistika. jew kostituzzjonali: til-idea ta' Malta. bħala nazzjon u potenzjalment. stat awtonomu ħarġet: bil-mod u evolviet-minni — U permezz.ta' —'dan il-konflitt ta' disposizzjonijiet u orjentamenti;: hekk kif. evolviet l-istess lingwa maltija matul il-ġlieda twila bejn l-Ingliż u t-Taljan f'Malta, u permezz tagħha; u hekk ukoll evolvew. il-partiti nfushom fi proċess ta' interazzjoni tali li meta tarah f'perspettiva, u tinjora r-rettorika u l-passjoni ta' ċikku l-poplu ssib li l-Maltin ma-kinux ti ma kellhomx għal- fejn: ikunu, bħala abitanti indiġeni tal-istess art maħkuma, il-bogħod minn xulxin daqskemm bdew jidhru f'għajnejn il- partitarji. Kienu, sa ċertu punt, vittmi ugwali tat-tensjoni- jiet. li bilfors iġġib. sistema kolonjali; kienu wkoll effettwati minn.manipulazzjoni ta' politikanti barranin u Maltin li riedu jiksbu: l-poter.u li għalhekk: għarfu jinqdew b'rivaltajiet par- rokkjaji diġà eżistenti biex ixewxu u ħafna drabi jaljenaw lill-popolin fuq piki u preġudizzji, iHekk' hu: li. l-Politika: Parrokkjali. baqgħet staġnata f'immaturità liema bħala: f'relazzjoni mal-Politika Nazzjo- nali: dan ma setax jonqos li jkollu effett-fuq il-ħsieb politiku (jew il-mankanza' tiegħu) u l-istrateġija elettorali tal-partiti ;li jimpurtahom, l-ewwelnett, minn kemm jiġbru voti, jiġu Biżżejjed tħares ftit iejn il-belt kapitali biex tara x'kien hemm. iminn taħt' fil-politika maltija: tal-banda King's Own mal-gvern; tal-banda: La Valette kontra l-gvern (meta Fifn- seħbin. ta'. dawn. il-baned: huma, tista' tgħid nies tal-istess klassi: soċjali jew kważi l-istess); ta' San-Pawl ma' dak aktarx 'ma' Mizzi), ta' San Duminku ma' l-ieħor (pjuttost ma: Savona): X'kien ifisser dan kollu f'termini: idejoloġiċi' Ftit jew. xejn: imma s-sitwazzjoni kienet idejali biex, fuq il- bażi ta' għaqdiet u ċentri ppikati: ma' xulxin, egħall- gost', tiftaħ: imbagħad ġlieda: fuq il-livell: politiku: — iżjed u'iżjed meta l-gvern kolonjali kellu x' 'jakkwista. mill- okultivazzjoni ta' bażi:ta' àppoġġ popolari għalih, c F'dawn iċ-ċirkustanzi ssib il-liġijiet: tas-simpatija u tal-antipatija, 'ta' magħna'.u 'ta' kontra: tagħna,' jaħdmu -Wisq-iżjed-minn-xi-djalettika-dwar-il-ġlieda-tal-klassi-jew:xi dibattitu dwàr idejoloġiji- politiċi: xi djalettika: u x'ideoloġija tkun dik fejn tal-Arċipiergu jeħduha: kontra tal-Mandraġġ, ta': Bormla. kontra. tal-Belt, tar-Raħal ta' Fuq kontra: tar- Raħal-bIsfel; tal-San-Ġorġ kontra ta'San: Bastjan2 L-imġieba .1i'. sikwit. tiltaqa': magħha f'sitwazzjonijiet bħal dawn tfakkrek:f'dak li qal Sibbes: f'kuntest ieħor, illi sopposition:is-bittrest-betwixt: those—that- ares-tiearest' - tfakkrek: fir-rivaltà akkanita'-bejn: familja: r'offra' fl-istess belt:bħal dik-li ssatirizza; Shakespeare f'Romeo and Juliet a, ii): PA l jk L- -ironija tikber u ssir kważi tad-daħk meta tara kif, per eżempju, Mizzi u Savona: kienu. ġirien, joqgħodu litteralment ftit-bibien /il bogħod: minn xulxin, ib jekk niġu f'dan, it-tnejn imgħammdin San Duminku.: Parti. mill-element: ta': klassi li jidher ċar: fihom, JU li ovvjament influwenza, l-atteġġjament u l-karriera tat-tnejn, kien ġej mis-sitwazzjoni: kolonjali: Savona ma. kienx: jilħaq fejn laħaq kieku mhux għax kien tajjeb fl-Ingliż, u ma kienx ikun. tajjeb. fl-Ingliż. kienu ma: marx jistudja Londra; 11-ma. kienx imur jistudja. Londra, li-kiekn: mil-Liċejo. ma. daħalx iprivate'. fil-Roval-Malta Fencible Artillerv: Lanqas-Mizzi: mà kien: ikun. il-mexxej tal-kawża .nazzjonalista' li: kieku ma kienx ammiratur prim. tal-kultura taljana, u'forsi:ma:kienx ikun. hekk li kieku ma:sarx avukat, u ma: kienx: isir: avukat kieku ma.kienx tajjeb fit-Taljan; i5-i rebbie siMa rridx ngħid: li: mingħajr il-kolonjaliżmu —- ma ' kentix xorta waħda: jqumu. differenzi soċjali fuq:livell-politiku; Il- fatt li Mizzi kien bin maġistrat u Savona bin: biljettinar f'tejatru diġà kienet xi ħaġa' tal-''klassijiet il-qodma' ; imma lafiqas hemm dubju li l-kolonjaliżmu: aċċentwa u sfoka:d- differenzi bit-tixjir ta' bandieri ta' stati-barranin:u:bl-intro- diizzjojii ta' tabelli terminoloġiċi u: influwenzi psikoloġiċi li rrendew il-ħajja pubbilka ġlieda grotteska bejn ''tradituri'..u esalvaturi'; bejn ''mixtrija'- u 'xewwiexa':;.,; min idoqq it- trumbun, u min idoqq il-l jbugle, min jaħraq il-murtal u minn igħolti l-istandard; 'Issa li għandna idea vaga tal-kuntest kolonjali nistgħu ħħarsu ftit iżjed mill-qrib lejn il-partiti; nippruvaw naraw is-simijaritàjiet u d-differenzi ta' bejtiiethom f'dak li hu kom- posizzjoni; orġaniżazzjoni, distribuzzjoni ta'. appoġġ f'Malta u-Għawdex, stili ta' tmexxija u ta' propaganda; fuq kollox, irridu naraw kif dawn evolvew mill-bidu oriġinali tagħhom fir-Riformismo u l-Antiriformismo tas-snin 80,2. L-ewwelnett irridu nżoramu quddiem: għajnejna, li l-vot għal kulħadd hu. żvilupp li ġie biss wara l-aħħar gwerra mondjali: għalhekk l-elettorat mill-1849: sal-1883: kien: ta' inġas'minn 3,000-ruħ; wara l-1883 l-elettorat tela' għal 10,000, iħkluż: eluf ta' inalfabeti li l-biċċa l-kbira: minnhom: :ma kienu jivvutaw xejn;vi' fl-1921 l-elettorat reġa' żdied konsi- derevolment. Dan ifisser li fil-perijodu li għandna quddiemna l-politika kienet. elitista; imma' dan mhux bilfors ifisser li kienu 'jieħdu' interess fil-politikca, dawk ibiss li kienu intitolati għall-vot; ; fik sooMalta' żgħira 1 u L niesha magħrufa: kieriet issir ħafna dis- kussjoni fuq. affarijiet: pubbliċi; p.e. it-taxxi;- f'kafejiet'u każini; u ġieli kien hemm attendenzi enormi għal dimostraz- zjonijiet: u meetings. pubbliċi, L-ewwel okkażjoni 'grandjuża ta'din: ix-xorta kienet id-dimostfazzjonhi tar-rebħa anti- riformista' tal-4 ta' Ġunju 1884: meta l-pulizija kkalkolat: li għad-dimostrazzjoni fi Strada' Rjali, b'baned,torċi u banda- lori, kien hemm madwar 30,000 ruħ; vuoldiri tlett' darbiet iżjed mit-total-ta' dawk kollha li kienu intitolati għall-vot, Dan kien ftit'wara li beda t-tren' (fl-1883) u għalhekk il-villaġġi kollha fuq il-linja' tal-ferrovija. setgħu jmorru l-Belt. b'faċi- lità ferm ikbar minn qabel: il-ferrovija kienet, fil-fatt wieħed mill-mezzi ta'' modernizazzjoni li servew, indirettament, għal politiċizazzjoni ikbar; su F'din il-konkorrenza għal hanifestazzjoni politika fil- beltikapitali naraw kemm: dak li kien NAZZJONALI: kif ukoll dak: li: kien PARROKKJALI, fil-politika ' Maltija, Min-naħà, jidher ċar li l-Partito Antiriformista kellu, permezz. tal-pro- fessjonisti u l-kleru; rurali, il-ħila: li jiġbed: il-massa warajh Tf'kafipatija ettiinentement:politika; dik lingwistika-kostitiz- żjonali, ''kontra l-gvern': Min-naħa l-oħra, jidher ukoll kemm il-massa ma kenitx tant-intiża f'dik li. hi politika, u kemm. kienet attirata minn ċelebrazzjoni kollettiva u storbju- ża'li kienet speċi tà' àavvenitura ġregarja minn dawk li:tant jixxalaw fihom il-Maltin, Biss, hu importanti. l-fatt li-r- oġġ filwaqt li l-Partito jmur: iżid fl-appoġġ, il-ħabta li l-partit beda jissejjaħ Partito Nazionale. Il-politi- kanti-Maltin-ftit-Ii-xejn kellhom-poter;:ta' kull-ma.jsir ħażin kien jeħel il-gvern u dawk ji jidhru li-jżġommu: miegħu (fost- hom il-Kapijiet tad-dipartiment Maltin: li kienu fil-Kunsill); il-gvern: kien ippresedut minn. barranin. (il-gvernatur u l- prinċipal segretarju jew logutenent gvernatur kienu Ingliżi); u għalhekk: fost il-poplu :-kien. faċli. li tqajjem. l-antipatija għall-gvern u s-suspett fih, iżjed u iżjed meta kien hemm fin- nofs:il-kwistjoni. tal-italianità bil-konnottazzjonijiet tradiz- zjonali kollha: tagħha; inkluża; i-konnotazzjoni. denominaz: zjonali;. ; wKien: hemm ukoll; in- parti. minħabba: f'hekk, differenza ftit rimarkanti: fil-komposizzjoni. tal-partiti, għalkemm il- kap nominali tar-riformisti, Pasquale Mifsud, kien, bħal Mizzi; avukat. Ir-Reform Part; kien: qisu iżjed kollezzjoni ta' individwi.u allura, fit-tmexxija:-tiegħu, iżjed imħallat: fost dawk minn ta' quddiem fih kien hemm ex-prim imħallef (Sir Antonio. Micallef); negozjant fil-bhejjem: (Francesco Saverio De Cesare; li-kien ukoll ġurnalista), nobbli (l-markis Giusep- 'pe De-Piro) u resident ingliż (George Alfred: Page tal-Malta Standard) :-Il-Partito Antiriformistà kien iżjed: kompatt; bi tmexxija ċċentrata: fil-klassijiet tan-nofs; speċjalment: avu- kati: (Fortunato::Mizzi;: Zaccaria: Ronċali;:Agostino:-Naudi, Giovanni Sciortino); kien'hemm ukoll kanonkuta' San Pawl (E.M. Debono): u.negozjant 1i-wkoll-kien'prominenti fl-istess parroċċa- (Carlo 'Maria Muscat): Minkejja: t-tibdil fl-isħubija tal-partiti matul-iż-żmien, l-element legali dejjem baqa': pre- dominanti jew almenu kospikwu fuq in-naħa; mizzjana; ; Sal-1889, meta daħlu għall-ewwel darba; d-distretti'elet- torali, ma tantx: tista' titkellem dwar distribuzzjoni ta' appoġġ għal. partit jew.ieħor f'Malta; f'Għawdex; li kienet sa' mill- ġenerali: kien għal-din 1849 kostitwenza għaliha, Mizzi kien jegħleb lil kull avversar- ju, meta n-nomina tiegħu kienet tiġi kkontestata; . Atke wara li bdew id-distretti elettorali, hu diffiċli li tit- kellem b'xi ċertezza ''statistika', minħabba. l-fluwidità. tas- sitwazzjoni, is-sehem tal-personalitajiet, u t-transizzjoni. li kienet għaddejja fil-partiti nfushom, imma wieħed jista' forsi jgħid b'mod ġenerali li Savona kellu appoġġ:akbar fil-Kotto- nera milli kellu Mizzi, filwaqt li Mizzi kellu appoġġ akbar fil- kampanja u s-subborgi milli fl-ibliet, għalkemm il-belt Val- etta'— minkejja ''floating: vote'' qawwi riġward: personaita- 'jiet.— kienet nazzjonalista, tant li Faure, fl-istorja popolari tiegħu, jirreferi għal ''partit tal-Belt. Il-politika tal-personalitajiet kienet. tgħallem: per eżem- pju, Monsinjur Ignazio Panzavecchia (1855-1925) ui anke l- avukat Alfredo: Mattei: kienu popolari bħala sengleani, għal- kemm fil-Kottonera kien: hemm, l-iżjed: minħabba. t-tarzna, proletarjat inċipjenti li:-kien jara fl-okkupazzjoni. ngliża l-mezz ta'. għejxien u: sigurtà, anke jekk kien jistmerr id- diskriminazzjoni fil-pagi u trattament inferjuri: hawnhekk il-lingwa taljana kienet barra minn postha. F'Valletta, għall- kuntrarju, kien hemm iċ-ċentru amministrattiv, legali, kummerċjali u rikrejattiv, b'sotto-proletarjat sħiħ madwaru. s-siibda partit ma kien.organizzat wisq, imma: kull: wieħed kellu biżżejjed: organiżazzjoni'biex ikun identifikabbli bħala partit u jikkontesta l-elezzjoni: ċioċ kap, kumitat (formali iew informali). u organu ġurnalistiku għall-propaganda;: Fl- 1887 Savona irriżenja minn. mal-gvern, ħa r-Reform Partv taħt idejh u:beda joħroġ mill-ġdid il-Public: Opinion, il-gaz- getta li kellu qabel; f'nofs is-snin 90 il-partit: tiegħu: beda wkoll organu effettiv bil-Malti, Malta Tagħna: din il-gazzetta sensazzjonali antiċipat:bi:ftit-snin l-ewwel organu: bil-Malti tal-P.N., Il-Poplu Malti; fil-bidu nett. ta' dan is-seklu: Id- Dailv Malta Chronicle, tal-familja Bartolo, li beda. fl-1887, kien aktarx: favur. il-gvern:milli marbut: ma' xi partit parti- kolari; dan sar iżjed sinifikanti wara l-ewwel gwerra mon- djali:meta Dr. Augusto Bartolo, bin il-fundatur tiegħu, ħareġ għall-politika u ingħaqad mal-partit tal-Konti Gerald Strick- land (1861-1940). 'Mill-1883. 'il-quddiem l-organu prinċipali nazzjonalista kienet il-gazzetta: ta' kuljum Malta, imwaqqfa u'editjata minn Fortunato Mizzi: fit-13 ta' Marzu 1902 dan il-ġurnal beda jsejjaħ lilu nnifsu ''Organo del Partito Nazio: nale', Il-ġurnali huma importanti għaliex ħafna mill-għawi partiġjan kien jirrifletti l-battalja. fil-ġurnali. F'dak: li--hi organiżazzjoni ġenerali, il-P.N. kien pijunier: fl-1885. kellu —ŻĠġur kumitat eżekuttiv is-segretarju: tiegħu kien iż-żagħ- żigħ Benoit Xuereb; fl-1886/1887 kellu: dak li, safejn naf jien; kien l-ewwel każin ta' partit politiku: f'Malta, iċ-Circolo Fortunato Mizzi fil-belt —— is-segretarju tal-każin kien Elio- dofo' Barbaro. Wara l-kisba tal-Gvern Risponsabbli fl-1921; kien Strickland —:milord sinjur — li. ħa l-inizjattiva orga- ropagandistika, imma anki l-partiti: l-oħrajn vista tal-fatt-li u:poter effettiv. b'mandat popolari u-fihux biss, bħal qabel, iparlaw; jittamaw u jikkwistjonjaw..: usForsi l-iżjed-aspett-intriganti: u:-diterminanti. fl-appell tal-partiti lokali kien l-istil ta' tmexxija li dawn kienu joffru. Mizzi u Savona kienu tipi differenti u żgur ma' setgħux jap- pellaw bl-istess initensità għall-istess nies: wieħed. l-avukat jippetorà l-kawża, l-ieħor: is-surmast: jiddetta l-lezzjoni, wWietħied italjanizzat, pjuttost: argumentattiv fl-indirizz tiegħu, l-ieħor ingliżizzat, impekkabbli bit-tomna u s-surtan u jmur għal meeting. b'karrozzela tal-par. Imma t-tnejn, mod: jew ieħor, Maltin imqaxxra, għax ridt tkun: Malti biex tivvinta strataġemma karnivaleska (imma effettiva) bħal dik ta' Mizzi għar elezzjonijiet ''ridikoli'' u tinfami' kif ġara fis-snin: 80 meta nies ċarlatana u. ta' kondotta ħażina ġew eletti fil-Kun- sill tal-Gvern bl-iskop li-jostruzzjonawn u jattiraw l-atten- zjoni-ta' Londra għall-istat kostituzzjonali tal-kolonja; jew ridt'tkun-Malti-biex tagħmel-tejatrin pubbliku bħal:Savotia bil-baned fil-meetings; illum: jippreżenta xi standard, għada jagħmel ħuġġieġa minn-xi'gazzetta avversarja:u:anke; bil- kunsens: tal-Monsinjur 'Panzavecchia;: jaħlef: pubblikament fuq kruċifiss li:jsegwi l-programm. tal-partit, fost. l-eċċita- ment: tal-folla: fidila; kif: ġara fl-1895: meta: Savona: u Panza- vecohia. waqqfu l-Partito Popolare: B'danakollu: kien: hemm: mumenti: eta: l-partiti: qabhu bejniethom: u. kkoperaw flimkien; hekk'kif: kien hemm żmenijiet :meta':qalbu s-sehem tagħhom :.U. prattikament ittrasferewh lil xulxin; immodifikaw u' biddlu: l-impronta tagħhom u; mingħajr-ma'ammettew, u: forsi mingħajr-ma ntebħu, influwenzaw wieħed lill-ieħor; kif; wara kollox; ġene- ralmeħt jagħmlu l-partiti politiċi kull fejn jeżistu, fil- -gvern jew 4 fl-oppożiszjoni. ji 'Jekk taraw l-iskeda. li qiegħed nippreżenta: biex: nindika kif bdew u żviluppaw l-allinejamenti partiġjani ewlenin f'paj-. jiżha, issibu li kien hemm iżjed minn okkażjoni waħda, fejn saret fużjoni ta' fazzjonijiet u partiti, hekk kif kien hemm ukoll-okkażjonijiet meta' partit. inqasam f' fazzjonijiet, in- għaqad:u inbidel. fl-isem, iżda imbagħad, wara ftit snin, reġgħu ħarġu d-differenzi: u l-fazzjonijiet bħal: qabel. Fil- waqt li: hemm tendenza qawwija għal sitwazzjoni bipartita, hemm ukoll tendenza għall-għaqda nazzjonali fi żminijiet ta' kriżi; :-Iċ-ċentri l-iżjed fissi. ta'- polariżazzjoni kienu, natural- xient; fuq naħa l-gvern kolonjali u fuq in-naħa l-oħra. l-oppo- żizzjoni nazzjonalista, perċ. dan ma jfissirx li l-istess partit dejjem kien l-iżjed wieħed kontra l-gvern, jew inkella l-istess partit dejjem kien l-iżjed wieħed favurih; Minkejja li kien hemm simpatija kulturali u attrazzjoni politika lejn l-Ingil- terra: jew l-Italja f'naħa u oħra, il-politika partiġjana ġieli nbidlet sostanzjalment b'manjiera li kienet, tirrifletti x-xewqa ta'-partit-jew ieħor li: jikseb, iżomm jew ikabbar; kif jista'; l-influwenza tiegħu fuq il-gvern. U dan kien jiġri diġà; min- natura tal-affarijiet, meta ma' kien hemm ebda, istituzzjona- liżazzjoni tat-trasferimenti ta' poter minn partit għall-ieħor permezz 'ta' sistema: parlamentari. Fl-attentat : biex issib x'linejarità 'hemm' fl-evoluzzjoni. tal-partiti. rispettivi, trid iżżomm: quddiem għajnejk-li għalkemm. il-lejaltà;: il-ġibda partiġjana tista' tibqa': fil-partitarju akkost tad-disgwid: :u l-intriċċi: tal-politika, il-partiti xorta jinbidlu, u jistgħu jin- bidlu ħafna skond iċ-ċirkostanzi u min ikun imexxi. Il-partit jista' jinbidel anke jekk: jibqa' bl-istess isem; u jista' jibqa' identifikabbli avolja jbiddel ismu. L-ismijiet u r-rettorika iqarrqu bik, speċjalment fil-qasam politiku: partiġjan:-trid tħares lejn id-distribuzzjoni tal-poter bejn gvern u poplu, bejn partit u ieħor; L-iskeda li qiegħed: nippreżenta: hawn- hekk turi kif, anke: qabel ma ksibna l-Gvern Risponsabbli fl- 1921, diġà kien: hemm kambjamenti fid-distribuzzjoni. tal- poter: bejn partit u ieħor: kien hemm suċċessjoni alternanti fis-sehem: tal-partiti versu l-gvern, daqqa: jippredomina wieħed; daqqa jippredomina l-ieħor. Hekk naraw:kif. matul is-snin 1880-1887, waqt li Savona kien uffiċjal governattiv, il- partit: ta': Mizzi kiber tant li fl-1887, meta: Savona kkontesta l-elezzjoni bħala kap tar-Reform Part;, il-P.N; rebaħ is-siġġi- jiet kollha; F'dan iż-żmien il-P.N: kien. stinka: għal riforma kostituzzjonali: u fl-1887 ġie l-Gvern Rappreżentattiv li: per- mezz tiegħu, għall-ewwel darba, id-deputati: eletti kellhom maġġoranza fil-Kunsill tal-Gvern u tlieta minnhom. setgħu -anke jkunu -merabri-tal-Kunsill-Eżekuttiv: Minħabba f'hekk… ilB.N,, li qabel-kien Kontra.l-gvern, ħa.-ftit hu stess il-qagħda ta' partit. 'fil-gvern''. għax għall-ewwel. beda. jikkollabora bis-sħiħ mal-gvern U, f'ċerti affarijiet, seta' jeżerċita infin- wenza:diretta; fuq l-amministrazzjoni; Mizżi u l-Konti Striek- land (Ji kien ikkontesta: l-elezzjoni b'suċċess bħala kandidat. tal-P.N.) kienu fost dawk maħtura fil-Kunsill Ezekuttiv;:u wara Strickland għamel-bħal-Savona:-qablu:u:-qaleb:mal- gvern tant li'laħaq Segretarju Priniċipali tal-Gvern: Savona; li kien irriżenja minn inal-gvern'u ried jikseb lura l-poter,ra: lil fejn. kien. qiegħed jonfoħ. ir-riħ u.dar kontra: l-gvern li. qabel. kien -parti— minnu, u:-sar,-b'mod speċjali, għadu. .ta' Striċkland, li tànt seta' jitqabbel miegħu kemm f'dik.li hiin- fluwenza ingliża f'edukazzjoni u orjentament kif ukoll f'dik-li hi-politika kollaboratriċi. Meta ra dan-Mizzi irriżenja.mill- Kunsill imma l-partit tiegħu baqa' favorevolment dispost lejn il-gvern: għal xi snin, mentri Savona, li. qabel kien oppona l-għoti ta' Gvern' Rappreżentattiv, issa ħa l-offensiva bit-tal- ba: għal-Gvern. Responsabbli; Hekk. naraw. kif:mhux biss il- partiti: alternaw:: fil-poter— —-mill-'oppożizzjoni'- għall- igvern'; mill-'gvern'. għall-'oppożizzjoni' — iżda. anke.kif: influwenzaw wieħed lill-ieħor fl-impronta politika,u dan meta t-tnejn kienu għadhom bl-istess mexxejja u ftit jew wisq bl- istess: laqmijiet. Il-partiti ma. setgħux: għajr jinfluwenzaw. lil xulxin —— huma. lill-eletturi, u: l-eletturi lilhom — għaliex: kienu organiżmi: politiċi joperaw. fl-istess. ċirku; f'soċjetà, waħda u żgħira; kellhom ukoll, ftit jew wisq; problema komu- ni: kif se jikkontrollaw lill-gvern; li seta' ma jagħti kont. lil ħadd;u kif se jkabbru l-appell tagħhom mal-poplu, 'il-politiċiżazzjoni: li: beda. l-partit. ta' Mizzi: fis-snin: 89 ġiet intensifikata fis-snin 90: mill-partit: ta' Savona, hekk: kif fil-bidu.ta' dan.is-seklu, meta.Savona. kien. irtira, din reġgħet tkabbret: u tferxet meta'Mizzi ħa f'idejh; u nistgħu nibqgħu sejrin: hekk. f'veduta. tal-politika bħala: mewġa. fuq: l-oħra fl-istess ilma: Fis-snin 80 kienet il-lingwa li-ħeġġet lill-elet— turi,fis-snin 90 kienet ir-reliġjon.li nkwetat il-popolin, f'tarf is-seklu kienu t-taxxi, wara l-1903 b'mod: speċjali; kienet il- kostituzzjoni: għaliex il-Gvern: Rapreżentattiv ġie revokat'u sostitwit b'kostituzzjoni reazzjonarja: anke wara l-kisba tal- Gvern Responsabbli fl-1921 il-problemi prinċipali tista' tgħid li kienu l-lingwa; ir-reliġjon, u l-kostituzzjoni, almenu għal bosta' politikanti; '— Ideoloġikàment il-partit Savonjan u l-partit. Mizzjan donnhom resqu lejn xulxin iżjed ma għadda ż-żmien: aktarx: li l-iżjed: fattur li kien jiddistingwihom kien l-atteġġjament lejn il-funzjoni tal-lingwa ingliża u taljana. Is-Savonjani (u warajhom l-Istricklandjani u l-Laburisti) kienu favur li. tkun imgħallma l-lingwa Maltija fl-iskejjel, Differenzi oħrajn, per eżempju dwar politika fiskali, kienu mmoderati biż-żmien:u, sa' ċertu punt, anke ittieħdu minn kunsillieri.fuq in-naħa l-oħra; Għalhekk id-differenza primarja bejniethom: baqgħet, fuq il-livell ideoloġiku, dik ta' disposizzjoni: lejn il-presenza ingliża f'Malta u konsegwentement lejn l-aspirazzjoni għal xi: futur differenti, imma b'danakollu xorta waħda:-riedu jappel- law-fuq kollox għas-sentimenti popolari u għalhekk l-iħfef u l-iqsar: triq għat-tnejn kienet li: jippreżentaw: tgħassida. ta': —patra u reliġjon'' — amor patriae religio est — imma bi pri- joritajiet differenti f'ċerti aspetti minuri, u, ċertament, b'ap- pelli'kuntrastanti f'dak li-kellu x'jaqsam ma' indirizz partiż- jan lejn l-awtorità, il-poter, u l-massa, Minħabba li l-gvern kien wieħed stranġier, iċċentraliżżat, burokratiku, iħares l-ewwelnett lejn' il-fortizza: u l-gwarniġ- jon, il-qasma bejn: Kollaborazzioni u:-reżistenza.kienet pro- fonda: biex tinstema ridt tgħajjat b'kemm kellek: garġi għax il-vuċi riedet twassal sa Londra, jew almenu sa'Ruma, F'dan l-istat isteriku, fejn il-poplu qisu ma'kien igħodd għal xejn ħlief biex jaqla' x'jiekol billi jakkomoda l-interessi tal-gvern, ftit setà' jkun hemm evoluzzjoni razzjonali u programmata; fi kliem ieħor; it-tattika kienet iżjed neċessarja mill-ideolo- ġija; tneħħi t-tiġbid: fl-aċċettazzioni tal-Mentalità Patrijotti- ka: Hekk hu kif il-ġibda patrijottika: għall-għaqda nazzjo- nali, għal front' komuni; minħabba s-saħħa sproporzjonata tal-gvern: versu ċ-ċittadin; kienet. kultant tirbaħ fuq il-ġibda naturali lejn il-partiti, (għax kull fejn hemm il-ħajja hemm id-differehzi u' interessi konfliġġenti): F'dan id-dawl-tifhem kif:Mizzi; fl-1891, wasal biex aċċetta li jitla' fuq il-palk waqt meeting'pubbliku u jieħu b'idejn Savona: Hekk: sar, f'żewġ meetings-kbar wara xulxin, il-Partito' Unionista, f'mument meta l-ġvern: kien qiegħed: jhedded: li jikser sfaċċatament il- kostitużzjoni. il-Partito Unionistà malajr kien: siġillat; għal ftit-żmien; bl-atroċità tas-Sei-Mageiċ (1891) meta l-pulizija maltin; kif ri-organizzati mill-amministrazzjoni Stricklatid; użaw il-lembubi: għall-ewwel darba, u: kien hemm. saħansitra xi torturi ta' wħud mid-dimonstranti arrestati; perċ: l-partit il-ġdid: ma-kampax --wara:-sentejn: ħarġet:-bħal: qabel ir- rivalità bejn mizzjani u savonjani; L-istess. ġara, almenu: sa ċertu punt, lill-Partito Popolare, li wkoll twaqqaf minn Savo- na f'assoċjazzjoni ma' personalità politika oħra, din id-darba Panzavecchia; iżda: lanqas: dan:ma dam.wisq. Il-Partito.Popo- lare kien fl-aqwa tiegħu matul l-hekk imsejħa ''kwistjoni taż- żwieġijiet' li, bħall-kwistjoni tal-lingwa u tal-kostituzzjoni. —qabilha:i-warajha; tat-skussatura: oħra: għal-mobiliżazzjoni- politika: ta'-naturġ-popolari:-Qanqlet;-mill-ibgħad- irkejjen: tal-gżejjer; lil eluf ta' raħħala u kampanjoli; flimkien man- nies tal-ibliet — irġiel u nisa —- l-iżjed bis-saħħa tal-invol- viment.tal-kleru kważi. kollu, b'mod partikolari l-ġerarkija ekkleżjastika; fil-biża' miż-żwieġ. ċivili u-xi miżuri arbitrarji: da'parti tal-parlament ingliż rigward ftehim: mal-Vatikan.di kien sar-qabel-Imma:din-il-kwistjoni-serviet ukoll biex: għal darb'oħra temfasizza d-differenzi li kien hemm bejn il-Partito Nazionale ta' Mizzi u l-Partito Popolare ta' Savona. u-Panza- vecchia: wieħed iżjed legalistiku, sekulari u dinjituż, l-ieħor: iżjed populistà; klerikali u fanatiku; : : i-Wara l-irtirar ta' Savona mix-xena: 3 politilka. fl- 1898; Mizzi: bħala: kap.tal-P.N. żamm l-oppożizzjoni: anti-stricklandjana magħquda, billi ġġbar wrajh : elementi savonjani u panzavec- chjani fil-ġlieda :- kontra: 'l-amministrazzjoni :Strickland, amministrazzjoni li-fiha-kienet tinkorpora l-ifjen konċentra- ment tad-Dinamika Kolonjali (dominazzjoni-moderniżazzjo— ni-assimilazzjoni); Hekk: fl-1901,. fl-eqqel: tal-imperjaliżmu ngliż, kien:imiss issa: lill-partit. ta' Mizzi li jirkeb'fuq: dak li ħalla warajh' Savona. u jifrex il-messaġġ.politiku mal-pajjiż kollu b'kumitati u: sottokumitati u:-permezzi ta' meetings kbar: daqs: dawk. ta'-żmien:il-kwistjoni: politiko-reliġjuża': ta' : ftit-snin qabel; għalkemm żgur f'sitwazzjoni inqas favorevoli peress. li Strickland: kien: ipprojbixxa. l-laqgħat pubbliċi: fl- ibliet:ta'- Malta; Fil-proċess. biex jinħarġu n-nies.minn 'djar- hom: għal: manifestazzjonijiet pubbliċi anti-governattivi' taħt sistema, iżjed ripressiva kien. jinħtieġ mill-ġdid it-twaħħid tal-Politika Parrokkjali: mal-Politika Nazzjonali; hekk:ukoll naraw:kif: partit-wara l-ieħor kien qiegħed: igħin: fl-iżvilupp ta'- kuxjenza nazzjonali: billi jagħmel liċ-ċittadini jagħrfu: xi ftit x'kienu u. x' setgħu jkunu d- sArittijiet tagħhom f'konfront mal-gvern, : jigi Xorta ġ Taħt is-suċċessur ta' Mizzi, il-prokuratur legali Francesco Azzopardi; la l-P.N. u lanqas l-Associazione Politica Maltese (li kienet saret biex tipprova tifforma speċi ta' gvern alter- nattiv għal dak effettiv), ma setgħu jibqgħu jgawdu: l-istima ta' qabel, It-tort ma kienx kollu ta' Azzopardi għaliex apparti l-fatt li Strickland kien telaq meta fl-aħħar laħaq gvernatur f'kolonja oħra, x'seta jsir meta għal sena wara l-oħra l-gvern ma kien jippermetti ebda partiċepazzjoni f'deċiżjonijiet. ta' interess-pubbliku sakemm l-oppożizzjoni ma toqgħodx għall- kundizzjonijiet despotiċi tiegħu2. Fl-assenza ta' rivoluzzjoni, din: kienet is-sitwazzjoni li-tkattar. il-mentalità tipika:tan- tnejja jew maħruqa', ċioċ, tal-'moderat'u l-'estremist':.dak li jkun lest jagħmel il-kompromessi u forsi jiggwadanja xi ħaġa; u l-ieħor li ma jċedix u jibqa' jgħid ''le' akkost tà' kol- lox. Ta' din ix-xorta kienet il-firda fil-P.N., bejn l-Azzopar- djani u l-Mizzjani fl-1910 u wara, Fuq naħa; kien hemm dawk; bħal Azzopardi, it-tabib Filippo Sceberras u l-avukat Arturo Mercieca, li mill-mitluf xtaqu jieħdu li jistgħu. Min- naħa. l-oħra, kien hemm nies bħal Dottor Giuseppe Mizzi — bin: Fortunat, frisk frisk mill-istudji tiegħu f'Ruma — li ma riedux jidħlu jew ikunu nominati għall-Kunsill qabel ma tin- għata lura l-kostituzzjoni: rappreżentattiva. Din: kienet; fil- verità, il-politika 'astensionista' li kien segwa u rrakkoman- da Fortunato Mizzi innifsu wara f-revoka tal-Gvern Rappre- żentattiv fl-1903. Hekk kienu jaħsbuha wkoll benjamini pan- zavecchjani bħat-tabib: Andre Pullicino: u Antonio Dalli; li xejn ma kellhom simpatija ma' Azzopardi, Proprju minn din: il-firda reġa' tfaċċa l-attentat għal fuzjoni fis-sura tal-Comitato Patriottico, taħt il-presidenza, tal-Monsinjur Panzavecchia; Il-Comitato Patriottieo, li dam tista' tgħid. sa. tmiem il-gwerra, għaqqad fih elementi Naz- zjonali uu Popolari, tant li kultant issib riferenzi għalih bħala l-Partit Popolari u kultant, x'aktarx iżjed spiss; bħala l-Par- tit Nazzjonali. Apparti dan il-Comitato, kien hemm elementi oħrajn, inqas organizatti u allura mhux tant attivi politika- ment, li forsi nistgħu nsejħulhom neosavonjani, bħal Cesare Darmanin u l-perit Francesco. Wettinger (savonjani li wara segwew:lil Mizzi u lil Panzavecchia), jew addirittura striek- landjani indipendenti, iġifieri anglofili ad oltranza, progres- sisti: U: anti-nazzjonalisti fl-istess ħin, nies. bħal Dr. Giorgio Borg u. Dr: Augusto Bartolo tal-hronicle: , Sal-1921, meta sar riallinejament definittiv tal-forzi par- tiġjani għall-ewwel elezzjoni taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, kienu diġà inqalgħu divergenzi fil-kamp Nazzjonali-Popolari. -Kien—hemm,fuq-kollox; l-entrata: tal-avukat. Mizzi (1885-1950): li; waqt li kien għadu jistudja l-Ħtalja qabel il- gwerra, kien issogra. jesprimi soluzzjoni irredentista għal Malta. Fil-każ ta' Mizzi ż-żgħir Għawdex reġa' spikka bħala distrett mizzjan-bi-ħġaru.u- minkejja. ħafna. akkużi. Mizzi malajr stabilixxa: hawnhekk: bażi ta' appoġġ għalih tant li, kif.uriet l-elezzjoni tal-1921, kien: iħabbatha sewwa mal- —appoġġli-rmexxiehi jikseb-Strickland fid-distrett-tiegħu;-ukoll- -distrett-primarjament-rurali-u-agrikolu:-Fis-sena.tal-qorti. marzjali ta'-Mizzi, fl-1917, nistgħu ngħidu li kienet tidher diġà l-firda, li ħarġet aħjar wara l-1921, u. li baqgħet almenu sal-1926, dik.-bejn l-element mizzjan, jew. Nazzjonali; il l-element: panzavecchjan,jew Popolari. -Is-sorpriża l-kbira ta'-wara. l-ewwel gwerra. kienet, ir- ritorn:tal-Gvernatur Strickland, di mill-ġdid. ippolarizza. bis- sħiħ lin-naħa imperjalista; b'bażi fl-aristokrazija u 'l-klassi- jiet il-ġodda'', u lin-naħa nazzjonalista, b'bażi fil-borġeżija italjaniżżata:u. 'l-klassifiet il-qodma'. Kiber l-estremiżmu fuq iż-żewġ naħat u kien hemm anke inċidenti żgħar: ta'-vjo- lenza:politika; L-avveniment l-ieħor importantissmu-ta'-wara l-ewwel.gwerra kien; bla dubju; is-Sette Giugno; li mhux biss ħaffef l-għotja tal-Gvern: Risponsabbli: iżda' ta. wkoll: spinta: konsiderevoli: lill-moviment: tal-ħaddiema. Mill-Assemblea Nazionaje, li-ħadmet:pjuttost kordjalment. għall-Gvern Res- ponsabbli, kienu ħarġu sal-1921 erba'-partiti-politiċi-1i meta tisma. x'kienu faċilment. titfixkel u taħseb: li qiegħed. tigħx xi nofs: seklu qabel: dawn;::kienu l-partit .ta': Strickland; f'assoċjalizzjoni mal-avukat Augusto Bartolo (imsejjaħ il- CONSTITUTIONAL. PARTX); il-partit ta' Mizzi, li' din id- darba kkontesta: biss għal Għawdex. (imsejjaħ il-PARTITO DEMOCRATICO: NAZJONALISTIA,); il-partit: ta': Panzavec- ehia, il ovvjament kien l-ikbar u l-iżjed wieħed stabbilit (im- sejjaħ. il-PARTITO .POPOLARE.: jew. POLITICA MALTESE); il-l-partit ta' Savona: fi kliem ieħor, LA CAME- RA DEL LAVORO li minnha ħareġ il-LABOUR PART, kellha bħala l-ewwel-mexxej. tagħha, lil. bin Sigismondo Savona, il- kurunell u avukat Willie Savona (1868-1937), li bħal missieru kien. għamel: karriera fil-militar:u: wara. taha: għall-politika: Għalkemm Mizzi ż-żgħir. u Savona ż-żgħir żgur kienu: persuni differenti: minn. missirijiethom, dan. juri. kemm: il-politika kienet baqgħet elitista, minkejja ż-żieda fin-numru ta' eletiu- ri;u juri wkoll kif u kemm r-rivaltajiet familjari u l-politika tal-personalitajiet, kienu qawwija fil-partiġjaniżmu lokali. Imma lanqas irridu ninsew lill-massa' bla isem u bla krettu, lil dawk li l-politikanti l-ħin kollu jsejjħu 'l-poplu', lil dawk li mingħajrhom ma''jistax ikun hemm: 'il-patria', ċioċ il- maġġoranza ''siekta'' (fi kwalunkwe pajjiż), u li issa bdew iqumu ftit fuq tagħhom speċjalment permezz tal-estensjoni tal-vot f'sistema parlamentari u tal-formazzjoni wara s-Sette Giugno ta'- għaqdiet tal-ħaddiema -profiċjenti:- M'hemmx dubju li l-klassi tal-ħaddiema kienet baqgħet, jekk mhux minsija għal kollox, żgur sottomessa u daqstant ieħor sekon- darja għall-ġlieda kostituzzjonali, u għall- sfanatiżmu partiġ- jan li hi stess tant kienet kompliċi fih ' Data sinifikanti ħafna, fl-istorja tal-partiti, kienet l-1926 mieta fl-istess xahar tal-istess sena, ħarġu mill-ġdid, bħal fl- 1880, żewġ allinejamenti prinċipali: dik, biex insejħulha hekk, savonjana-stricklandjana, soċjal-imperjalista, permezz tal-'compact' bejn il-Constitutional Parts u l-Labour Partv; u dik, biex insejħulha hekk, mizzjana-panzavecchjana, kon- servattiva-patrijottika, permezz tal-'fuzjoni' bejn il-Partito Popolare jew Unione Politica Maltese u l-Partito Demoeratico Nazionalista. F'dan ir-riallinejament milli jidher l-iżjed żewġ partiti l tilfu mill-identità u l-emfażi partikolari tagħhom kient l- Labour Partv u l-Partito Democratico Nazzionalista, li fil-fatt kienu l-iżjed tnejn viċin ta' xulxin fil-programmi elettorali, fis-sens li kienu l-iżjed tnejn diposti li jadottaw xi politika radikali, anke fil-qasam soċjali, Ġara perċ li wieħed: ġie kważi għal kollox assorbit minn Strickland (li kien kapitalist im- perjalista) tant'li fl-1932 it-tabib Paul Boffa kien l-uniku kandidat tiegħu elett, mentri l-ieħor ġie tista' tgħid àssorbitu żgur influwenzat ħafna mill-klerikaliżmu popolari u l-kon- servattiviżmu soċjali tal-elementi panzavecchjani, tant: li Mizzi:dam ma ħa l-partit f'idejh għal żmien twil, : LS'Sadanittant baqgħet tifforma d-djalettika' bejn Dinamika Kolonjali u: Mentalità Patrijottika fil-kuntest. soċjo-psikolo- ġiku lokali. Imma. l-bidla, sa fejn setgħet issir; kienet akarx staġnata jew sfurzata sakemm baqgħet l-inċertezza: fil-qasam kostituzzjonali: bil-gvern' ingliż ma jimpurtahx mill-veduti tal-maġġoraniza tal-elettorat jekk dawn, skond hu; ma kinux fl-interess: imperjali u allura ta' Malta stess (is-sospensjoni Risponsabbli. fl-1930. u r-revoka. tiegħu (fl-1933 huma xhieda biżżejjed ta' dan), Bqajna bil-manija jingwisti- —kakulturali-psikoloġika;-it-tixjir-ta'-bandieri-mhux-Maltin.- il-karba għal żewġ ommijiet li-ma jwelldux; bil-piki i l-pie- ġudizji tal-kampaniliżmu ta' min ma jarax 'il bogħod. iżjed miz-zuntier.u l-każin, u tal-klijentiliżmu, ta.'min ma jarax 'ik- bogħod 'iżje ;mill- obbligu: u:l-intriċċ:- Bil-persuna:-fl- ġlieda mal-prinċipju, l-interess fi ġlieda mar-raġuni, il-par- roċċa fi ġlieda man-nazzjon; in-nazzjon fi ġlieda mal-imperu, —baqgħet l-istessifirda: infatwata;-aċċentwata isfukar:u- 'l-kuntradizzjonijiet inerenti: fil-qagħda kolonjali; mingħajr— ebda integrazzjoni radikali ta' interessi reċiproċi u. d-diskus- sjoni. matura.ta'-prijoritajiet soċjali u nazzjonali, : —Tista'-kara-l-aspetti—pożittivi— tal-kolonjaliżmu. ngliż f'Malta ibilli tħares lejn il-Moderniżazzjoni; speċjalment fil- qasam teknoloġiku: titjib sanitarju, bħad-drenaġġ; komuni- kazzjoni aħjar; bħall-ferrovija; faċilitajiet-navali u merkan- titi. moderni; bħall-breakwater u d-drv docks; fil-qasam am- ministrattiv, legali u edukattiv, proċeduri iżjed effiċjenti mil- lat organizattiv.U, ġeneralment; forsi sens aħjar ta' ko-ordi- nament. fil-ħajja: pubblika; inkluż sens. ta' dixxiplina; mhux biss f'oqsma: militari; Imma'qabel ma:-tfaħħar jew tiskuża; trid tiddistingwi- t-teknoloġija mill-kultura, iċ-ċentraliżaz- zjoni. mill-effiċjenza; ; il-kummerċ. ħieles mill-kapitaliżmu individwalista; ix-xjenza mill-ambjent, id-dixxiplina mis-ser- viliżmu u r-reġimentazzjoni; mill-pappagalliżmu l-edukazzjo- ni: l-edukazzjoni: mil-lingwa: Għaliex. filwaqt 'li min :xtaq iżomm mal-gvern. kellu x'jappoġġja, speċjalment jekk kien jara lill-ingliżi jipprovdulu x-xogħol u. jonfqu l-flus hawn- hekk, b'danakollu l-kolonjaliżmu anke għalih — u forsi speċ- jalment għalih — kien biss il-ħobż għal min m' 'għandux, U ma jħossx jew ma jirrejaliżżax li għandu għeruq f'artu, fost niesu, li għandu l-mod-ta' għajxien: tiegħu, li artu:ma setgħetx tappartjeni-lil pajjiż;ieħor u.titmexxa. minn eluf. ta': mili bogħod fl-interess-ta'-pajjiż li-jaħkem fuq inħawi-oħra: tad- dinja, u: titmexxa hekk — ibħala.pont tal-imperju fuq il-linja lejn is-subkontinent indjan: — minn'nies.li, għalkemm. biż: żmien ħafna Maltin saru:jirrispettawhom u: anke jħobbuhom, kienu, fir-rejaltà; poplu differenti għal kollox mill-Maltin: Il- Maltin u l-Ingliżi f'Malta kienu żewġ razez: b'sura; tempera: ment, reliġjon, atteġġjament u drawwiet tant differenti;u fi stat ta'-inugwaljanza :assoluta.. Il-kolonjaliżmu kien ħażin mill-qiegħ imma fi gżira żgħira u fqira, li niesha kienu raw. suċċessjoni interminabbli ta' dominazzjonijiet, dan sab art' fertili għall-applikazzjoni tiegħu, Il-kolonjaliżmu ingliż kien sottili biżżejjed biex igħammex għajnejn eluf ta' ħaddiema. indiġeni bl-illużjoni li l-paga fl-aħħar tal-ġimgħa kienet biż- żejjed biex tagħmilhom bnedmin, Hekk qarraq bil-massa tant li din setgħet tiddefendih kontra min oppotiih, u, fost dawk li opponewh, kien hemm ukoll uħud li kienu lesti jintefgħu. tant l-umbrella ta' imperjaliżmu ieħor, hekk kif għamlu 7 l-Maltn fl-1800, meta wara li mietu biex jeħilsu minn ħak-: i ' kiem barrani fil-pront stiednu ieħor sabiex jipproteġihom… Minkejja l-konsegwenzi pożittivi ta' despotiżmu benevolenti — li għen direttament u indirettament għal politika li kienet : influwenzata fl-istituzzjonijiet: 'tagħna'.. mid-demokrazija parlamentari ngliża — u minkejja wkoll l-ammont ta' kolla- borazzjoni u ammirazzjoni għalih fost dawk.li l-iżjed influ- wenzaw ruħhom mill-kultura tal-metropoli amministrattiva, jibqa' l-fatt innegabbli li Malta għall-Ingilterra kellha qabel 7 xejn skop ta' kolonja-fortizza — lanqas ta' kolonja ordinarja —iuli għalhekk il-politika kienet ġeneralment suġġetta għall-interessi imperjali. Minħabba f'dan; ħafna mill-bene- fiċċji ti rriżultaw kienu, essenzjalment, accitlentali jew sfur- ' mati; Taħt'dawn il-kundizzjonijiet — meta saħansitra kosti- tuzzjoni tingħata u titneħħa kif ġieb u laħaq — bilfors kienet tinħass qawwija x-xenga għall-libertà u allura problemi soċ-: jali, kulturali u ekonomiċi ġew suġġetti għaliha, probabbli wisq iżjed milli kien jiġri f'ċirkustanzi iżjed normali. Il-pro— blema prinċipali kienet, mela, kif tikseb il-libertà, u mhux x'tista' tagħmel biha. Fuq kollox, perċ, il-kolonjaliżmu ngliż kien forza diviżiva.li sposta r-relazzjonijiet tan-'natives' ma' xulxin. Ironikament, kien ukoll forza li tgħaqqad għaliex il- Maltin, partiġjaniżmu apparti, kellhom fattur komuni: fliż- 7 kienu poplu b'karatteristiċi differenti ħafna minn dawk tar-' : razza governatriċi: kellhom identità għalihom, kienu Maltin, għalkemm mhux kulħadd wasal biex japprezza dan bl-istess ħeffa jew sensittività. Kif osserva (per eżempju) Shils f'Political Development. in the New States, (Mouton, 1966), l-istess mexxejja u gruppi. li jippretendu li jirranġaw l-affarijiet sikwit ikunu, bla: ma. jafu, prodotti tas-sistema kolonjali ji magħha dejjem kellhom. d jħabbtu wiċċhom fl-imgħoddi, u li fiha, u taħta; kienu mdor-—- rijin jaħdmu; u allura mhux għalkemm tgħib f'daqqa waħda EWLENIN TA' PAJJIZNA: (1880-1926) Ismijiet ta' Fazzjonijiet u Partiti fuq in- naħu tax-xellug iġifieri. EW erates' versu r-Reġim Kolonjali u/jew versu l-Fazjoni jew il-Partit l-ieħor: ismijiet ta' Fazzjonijiet Partiti fuq in-naħa tal-lemin iġifieri VExtremists' versu r-Reġim. Kolonjali u/jew versu l-Fazjon W il-Partit l-ieħor, PAN. ; E (Dr. F. Mizzi, Dr. O.. fk 1897 l met PARTITO NAZIONALE PARTITO POPOLARE (Malta Tagħna) (Dr. F. Mizzi) (S, Savona, Mgr. POLITICA MALTESE (Dr. F. Mizzi, Mgr. (Dr, E, Mizzi, l-imġiba ta' qabel — hekk imdaħħla fl-usanzi u l-psikoloġija tan-nies f'pajjiż —. sempliċement għaliex dan ikun għadu kemm ħeles. mil admad tal- barrani, La hu hekk, trid tara: jekk in-nies infushom jinbidlux, u jekk l-istrutturi ta' poter — politiku: u ekonomiku — jibqgħux bħal qabel; b'mod speċjali trid tara: kif u:-kemm tinbidel l-imġiba tal-'ex- natives' ma' xilxin, kif u kemm tista' ikun ġdida r-relaz- — zjoni li tgħaddi bejn in-nies 'tal-poter' u n-nies 'tal-popo- lin, :'. kemm. tista'. jżintre ) l-P itika Parrokkjali f'relazjoni ġi modifikata radikal- ment il-polariżazzjoni li tkun ġiet ritwalizzata fi żmien ro Sa fejn il-partiti politiċi kienu kkundizzjonati mill- i kolofij aliżmu fl-opetazjoni tiegħu fis-soċjetà maltija suppost li, bid-dekoloniżazzjoni, dawn jevolvu minn kważi-tribujiet tal-infatwati f'mezzi kemm. jista' jkun razzjonali u effiċjenti għad-distribuzzjoni tal-poter u tal-ġid billi jservu l-funzjoni li jiċċekkjaw (bl- effett li jtejbu) wieħed. lill-ieħor fl-aħjar interess tal-publiku in ġenerali, Trid tara, iżda, jekk dan ikunx qiegħed isir, jew inkella jekk iżjed ma, l-partiti jersqu lejn xulxin fil-politika iżjed tik- ber.. (jew .titkabbar). ir-rivalità bejn il-partitarji : akkaniti: Meta. l-istoriċi (u l-politikanti).. tal-futur forsi: jippruvaw iwieġbu dawn. il-mostoqsijiet diffiċli, nittama, li jkiinu jistgħu jiggwidaw ruħhom xi ftit mill-esperjenza tal-passat li ppru- vajt nirrikostruwixxi, ninterpreta u. nfiehem hawnhekk: