L-IMSAJAD Qiegħ il-baħar, bħal wiċċ l- art, mhux kollu l-istess. Hemm fejn hu baxx u fejn hu fond; fejn il-qiegħ ikun ramel u fejn ikun kollu alka; hemm fejn ikun xifer li jaqta' għall- fond u hemm fejn ikun xi skoll jew medda blat li titla' qisha għolja ġieli sa ftit metri 'l isfel mill-wiċċ. Ċertu tip ta' ħut ikun jokrom u jiżgħed l- iktar f'ċertu tip ta' qiegħ. Wara ħafna snin ta' esperjenza, is-sajjieda tagħna dan il-fatt jafuh sewwa; u jafu fein għandhom imorru biex isibu t-tip ta' ħuta li jridu. U biex imorru fl-istess post li fih is-soltu jsibu ċertu tip ta' ħut, kienu jimmarkaw il-post billi jżommu xi sinjali mal-art. Jiġifier kienu jimmarkaw xi post prominenti fuq l-art, ngħidu aħna xi binja kbira, xi għar, xi blata, jew xi kap, u kienu jsibu l-post li jridu billi jżommu xi tnejn minn dawn il-marki ma' xulxin. Ejja nieħdu eżempju: Ġebel Qim fuq il-Ħajt ifisser li meta s- sajjied, minn fuq il-baħar, iġib lil Ħaġar Qim bi dritt ħajt tas- sejjieħ twil li jaqsam ix-xagħra ta' wara t-Torri ta' Irsejjen, ikun jaf li dak hu l-post li qed ifittex. Hemmhekk jaf li jista' jkala, ngħidu aħna, għall-vopi. B'dal- mod. is-sajjieda kienu jagħtu isem għal kull MASJAD — post tajjeb għas-sajd. Dan ma jfissirx li s-sajjieda kollha kienu jsibu l-post bl-istess isem u bl- istess sinjali. Hekk, ngħidu aħna, s-sajjieda Xlukkajri, jekk jitilgħu jistadu lejn Filfla, jista' jkun li jkollhom ismijiet differenti għall-imsajad mis-sajjieda ta' Wied iż-Żurrieq. Is-Sajjieda kienu għadhom jinqdew b'dawn is-sinjali mal-art sa ftit ilu, jiġifieri qabel ma daħal l-istrument tal-GPS. Is-sinjali u l-ismijiet kienu jintirtu minn missier għall-iben, imma bl- istrumenti l-ġodda li kappaċi jsibulek il-post preċiż bla tbatija, dan il-kliem u dan l-għarfien qed jinqata' u se jintilef. Tkellimt ma' Salvu Schembri, miż-Żurrieq, magħruf bħala l- Ħoċċ, u dan tani dawn l-ismijiet: Ġebel Qim Fuq il-Ħajt. Jiġi eżatt meta minn fuq il-baħar Ħaġar Qim jiġi fuq ħajt dritt tas- sejjieħ li hemm bejn l-Imnajdra u l-Maqluba (jew Maqlubet il- Baħar). Hawnhekk, skont Salvu, wieħed għandu masjad tajjeb għall-vopi u l-arżnell, u għall-ħut tal-parit. Hemm xi 30 qama. Fejn titfaċċa Ras il-Arma. Salvu qalli li din hi bħal ras blat tonda lejn l-irdumijiet ta' Ħad- Dingli. Jgħidula l-Arma għax hemmhekk, fl-antik, kien hemm xi ħaġa militari, u li fil-post wieħed għadu jista' jara l-lunijiet fejn kienu mwaħħlin il-kanuni. (Għandu mnejn li l-kelma proprja hi 'għarma', jiġifieri bħal munżell jew ħotba, bħal meta ngħidu 'gharem tar-ramel.) Dan il-masjad jinħadem bil-parit u bil-lampiera, u jinqabad l- arżnell u ħut bħalu. Art ma' Art. Biex issib dan il- masjad trid iġġib il-ponta ta' fuq li hemm taħt Ħad-Dingli, mal- Kap li hemm ftit 'il fuq minn Bingħisa (il-Kap t'Isfel). Masjad tajjeb għall-konzijiet tal-qiegħ, għaċ-ċeren, dottijiet, u pagri, li Salvu qalli li huma ħut tal-iskoll. Salvu fehimni li s-sinjali m'humiex eżatti bħall-istrumenti tal-lum; u rrakkuntali kif xi sajjieda darba daħlu żżejjed lejn l-art. x'imkien lejn il-Maqluba u tifu x-xibka, għax daritilhom mal-iskoll. u: ma setgħux jerfgħuha. Salvu ma setax jiftakar aktar ismijiet ta' sinjali u bagħatni għand Ronald ta' Salvu ta' Sibulha, li għandu l-ħanut il-ġdid tal-ħut fit- triq prinċipali li tagħti għal Wied iż-Zurrieq, u li jismu La Spigola. Dawn huma l-ismijiet ta' msajad li Ronald, raġel ta xi 35 sena, tgħallem m'għand missieru u minn xi sajjieda oħra li kien joħroġ jistad magħhom: Ix-Xifer tal-Punent. Dan jiġi bi dritt l-impjant tat-tisfija tad- dranaġġ. Biex jiġu fuq dan ix- xifer, is-sajjieda jżommu s- sinjali ta' Għar in-Ngħaġ fuq l- arkati. L-arkati huma dawk il- ħnejjiet li nbnew ġo Wied ix- Xaqqa biex fuqhom setgħu jibnu t-triq il-ġdida ta' Għar Lapsi. Għar in-Ngħaġ qiegħed aktar 'il ġewwa taħt l-għolja, hu magħluq b'ħajt baxx tas-sejjieħ, u dari r-rgħajja kienu jżommu n- ngħaġ fih. Meta jsibu dan is- sinjali, xi ħamsin qama 'l isfel taħt wiċċ il-baħar hemm xifer li jaqa' għal 70 jew 80 qama. Ponta ma' Ponta. Ronald spjegali li kemm Kap taħt Ħad- Dingli li qiegħed ħiereġ għall- ponta. Triq iġġib bi dritt miegħu kap ieħor. Dawn jiġu l-aħħar żewġ kapijiet taħt Ħad-Dingli, u tiġi fuq fejn kienu difnu lil Congreve — li kien Gvernatur Ingliż li ħalla fit-testment li xtaq jindifen bejn l-Imnajdra u Filfla. F'Marzu tal-1927 kien intefa' l- baħar ġo tebut taż-żingu minn fuq frejgata tal-gwerra. lilum hemm monument taż-żonqor ftit 'il-hinn mill-Imnajdra, lejn it-torri ta' Rsejjen. Għasso ġo Għar. Ronald qalli li jisma' l-antiki jgħidu li dari kien ikun hemm xi ħadd għassa fuq il-Kap il-Baxx. Biex tiġi fuq dan il-masjad trid iġġib il-Kap il-Baxx ġo Għar infern. Tajjeb għall- konz tal-qiegħ. Fuq id-Dahar. Dan il-masjad jinsab 'l barra minn Filfla, ġol- Punent Majjistru, 'l barra minn Xutu l-Mikxuf. Id-Dahar huwa xifer blat wara Filfla, 'l isfel mix- Xifer tal-Punent. Ronald qalli li hemm fond ta' 50 qama minn fuqu, u jfannad għal 80 qama jew aktar. L-IMSAJAD TA' AZZOPARDI, IL-MIRLU. Karlu Azzopardi, mlaqqam il- Mirlu (il-mirla hija ħuta tajba, qisha vopa, imam b'tebgħa sewda fuq denbha) joqgħod San Pawl il-Baħar, fl-inħawi tal- kappella ta' San Pawl Nawfragu. Huwa twieled ix- Xewkija, Għawdex, imma missieri kien ġie joqgħod fil- familja Malta meta Karlu kellu biss tliet xhur, allura ma setax iġib miegħu il-Q tad-djalett Xewki. Imma Karlu żżewweġ mara mix-Xewkija u din, iva, kienet titkellem bil-Q Xewkija. Missier Karlu kien sajjied, u filwaqt li Karlu ħares lejn in- hases tal-vopi mdendla mas- saqaf qalli: 'Missieri b'dawk irnexxielu jrabbina.' Karlu ġibed lejn missieru, u qatta' għomru u żmienu fuq il-baħar. llum, flimkien mat-tfal, għadu jistad, imma biex idabbar l- għejxien mil-baħar, qiegħed ukoll iġorr l-għaddasa fuq luzzijiet li jġibu l-isem ta' Calvpso. Dan l-isem ifakkar fl- art tan-nanniet. Karlu urieni, kburi kburi, għadd ta' nases lli kellu stivati fuq xkaffa twila fil- garaxx u qalli: 'Dawk jien nagħmilhom. Għall-qarnit. Karlu jaf ħafna ismijiet ta' sinjali tal-art li juzaw is-sajjieda biex isibu l-imsajad tagħhom. 'Dawk nafhom bl-amment' qalli Karlu, 'ngħidhomlok eżatt. Imma mbagħad. tgħidlix biex immur b'tal-linja Marsaxlokk għax m'inix kapaċif'. is-sinjali li jaf Karlu kollha huma ta' postijiet tajbin għall-vopi u għas-sajd bl- ixifa, jew 'imtielaq' kif jgħidilhom hu. Qalli: 'Dawn is- sinjali kollha jwassluk sewwa sew fuq is-sikek. Biex sinjal iwasslek x'imkien, irid ikollu żewġt itruf, u li se ngħidlek huma kollha sinjali li tieħu meta tkun fuq il-baħar in-naħa ta' San Pawf'. It-Torri fuq Ras l-Aħrax (tal- Mellieħa), u l-arloġġ (tal- Imtarfa) mal-ponta tal-Gżejjer. Hemm hekk tiġi fuq sikka tajba għall-vopi u għall-ħut tal-qiegħ. L-Imdina (l-Katidral) mat-Torri tal-Qawra, u l-Fliegu ta' Malta kemm kemm imbexxaq (kemm kemm tiftħu). Il-knisja tar-Rabat mal-knisja tal-Mosta, u Ta' Cenċ miftuħ naqra mat-Torri ta' Kemmuna. Il-knisja tal-Mosta mall- Ħarruba (hemm ħarruba kbira) u t-Torri ta' Kemmuna fuq il- Baxx tal-Aħrax. Biex issib dan is-sinjal trid tkun in-naħa tal- Belt; tiskapula l-Gżira sejjer 'l isfel lejn il-Belt. Il-knisja tan-Nadur mad-Darsa (din issa hawn min jafha bħala Ras l-lijunfant, imma l- Għawdxin bħala 'id-Darsa' jafuha. Hi ponta 'l isfel mill- għerien ta' Kemmuna), u l- knisja tal-Mosta mas-Sulla (jew il-baxx) tal-Gżejjer. San Pawl tal-Gżejjer, kemm jitfaċċa minn Ta' Prexxa, u l- knisja tan-Nadur ġo l-għerien ta' Kemmuna. Ta' Prexxa huwa dak il-ġenb ta' Kemmuna li: qiegħed faċċata maċ- Ċirkewwa, 'l isfel mir-razzett tal- ħnieżer, fejn hem mil-blat abjad u għoli. it-Torri ta' Kemmuna fuq il- Baxx tal-Aħrax, u l-knisja tal- Mosta mal-ponta tal-Gżejjer. Il-Baxx jiġi bejn il-ponta tal- Aħrax u l-għolja ta' fuq l- Għadira. Ta' Ċenċ mat-Torri ta' Kemmuna (naqra miftuħ), u l- Arloġġ (tal-Imtarfa) mat-Torri tar-Rinċijiet (Pembroke). Dawn l-imsajad huma tajbin ukoll għall-konzijiet, għall-paġella, u għall-Burqax. Karlu spjegali li meta sajjied ikun fuq masjad wara li jkun ġab is-sinjali ma' xulxin, ikun jaf ukoll ikala ftit 1 hemm u ftit 'il hawn biex isib postijiet oħra. Imma d-differenza ma tkunx kbira u ma jinżammux sinjali. llum Karlu u uliedu jġorru l-għaddas lejn dawk l- imkejjen fejn hemm qiegħ sabiħ jew xi ħaġa interessanti. Filwaqt li llum il-laneċ (anke l-luzzijiet tal- Calvpso) huma armati bil-GPS, strument li jagħtik il-pożizzjoni eżatta permezz tas-satellita, Karlu għadu jsib kollox bis-sinjali bħalma jagħmel: għall-msajad tal-ħut. Ngħidu aħna: 'l barra mill-Gżejjer hemm mgħarraq submarine Ingliż. Biex imur fuqu, Karlu jżomm 'l- Imdina mat-Torri tal-Qawra, u Ta' Cenċ miftuħ tul ta' nofs luzzu minn mat-Torri ta' Kemmuna'. Hemmhekk hemm 61 metru fond. 'll barra minn San Pawl il-Baħar hemm mgħarraq l-Imperial Eagle, li dari kien jaqsam bejn Malta u Għawdex. Biex jieħu l-għaddasa fuqu, Karlu jżomm. 'it-Torri tal- Qawra u t-Torri ta' Baħar iċ- Cagħak, mat-Torri tar-Rinċijiet, miftuħin b'xi tlett iqjiem. 'll barra mill-Qawra hemm xifer sabiħ għall- għaddasa, għax jaqa' dritt, u hemm l-għerien u l-qroll. Biex iwassalhom hemm Karlu qalli li jżomm 'it-Torri l-Aħmar mal-Ponta tal-Gżejjer, u l-lukanda tas-Salina (l-Coastline) u hemm għolja li tiġi ma' nofs il-lukanda'. L-IMSAJAD TA' KAZIZZ Karmnu l-Kazizz, raġel ta' 72 sena miż-Żurrieq qalli li kien jaf fejn fil- gwerra kien waqa' ajruplan. il- baħar, u għalkemm ġie fuq qiegħ bir-ramel, minnħabba fih kien jagħmel ħafna ħut. Bis-saħħa ta' Karmnu, s-Sur David Schembri, li hu għaddas, kien irnexxielu jtella' mill-qiegħ ajruplan biex jittieħed fil- Mużew tal-Avjazzjoni. Karmnu qalli b'iżjed sinjali: Il-Qawwi tal-Lvant (l isfel minn Filfla). Dan hawn min jafu wkoll bħala 'Tal-Ħniena mal-Munqar. Biex issibu trid tara l-abjad ta' fejn hemm Għar ir-Raddiena (wara l- Ħnejja) u l-Għar iż-Żgħir; u trid tara 'il-Xutu u lil Filfla jinqatgħu minn xulxin u jidher il-baħar bejniethom. Hawnhekk tajjeb għall-awwist, li Karmnu qalli ti dari kienu jbiegħuh bi ftit flus. F'dal-post hemm mal-50 qama. Ħaxix mal-Ponta. Fejn jitfaċċa l- ħaxix tal-Maqluba (jiġifieri jidhru l- qċeċet tas-siġar u l-ħdura li hemm ġol-Magluba)j mal-Ponta tal- Maqluba. Hemmhekk, qalli Karmnu, tiġi fuq ħafna skolji mxerrdin, mhux 'qawwi marbut'. Skond Karmnu, 'qawwi marbut' tfisser xifer ta' blat li jkun ħaġa waħda, ma jaqta' xejn. Dan is- sinjal hemm min isejjaħlu wkoll Għassa ġo Għar ix-Xwieki. Dritt il-Bassasa. Fejn jitfaċċa l- Kap minn-naħa ta' Lapsi (u tkun barra minn Filfla) u t-Torri tal- Wardija fuq Bieb Għar Ħamiem (jew il-Ħiser). Għar il-Ħamiem hu għar fil-għoli ħafna li jżomm fih il- ħamiem, għax hemm fuq ħadd ma jista' jilħaqhom u jagħtihom fastidju. Sammv, imlaqqam il-Fajer, min- Naxxar, qalli kif issib il-Qrolia tas- Sikka l-Bajda: iġġib l-istatwa ta' San Pawl mal-koppla tal-Mosta, u l-kappella tal-ponta tal-Aħrax mat- Torri l-Abjad. Meta ġġibhom flimkien tiġi fuq il-Qrolla tas-Sikka Din hi bħal ħofra kbira fis- sikka, fonda xi għaxar metri u fiha dijametru ta' madwar 400 metru. Minnha tinqabad il-mazzola l-aktar. Alex Camilleri jgħidli li ħerġin minn din il-ħofra hemm bħal widien jew xquq fil-blat. Frankie, magħruf bħala Frankie ta' Goġo, twieled, trabba, u għadu joqgħod San Pawl il-Baħar, fit-triq tal-Veċċa. Niesu sajjieda minn dejjem. Jaqbdu u jdaħħlu l-ħut il- pixkerija. Frankie llum jgħodd fuq it-tmenin, u meta jkun galbu għadu joħroġ bid-dgħajsa ma' sieħbu, Roman, jkalaw in-nases għall-vopi, 1 barra mix-Xemxija. Peress li meta kellimtu konna fl-istaġun tal- lampuki, Frankie beda bis-sinjali tar-rimjiet tal-kannizzati lit aħthom jinġabru l-lampuki: x it-Torri l-Aħmar mann-niċċa li hemm fuq l-Aħrax. k It-Torri l-Aħmar ma' Għar iċ- Ċomb. x It-torri l-Aħmar mal-Baxx tal- Aħrax. t Kemmunett ma' Ras il-Qala. il-knisja tan-Nadur mat-Torri (żgħir li jinsab int u tiela' Daħlet Qorrot). Imbagħad Frankie qaleb għas- sinjali tas-sajd għall-klamari: x Il-Katidral tal-Imdina mat-Torri tal-Għallis, u tbexxaq naqra l- fliegu ta' Malta. £ It-Torri l-Aħmar man-Niċċa, u l- Katidral tal-imdina mat-Torri tal- Qawra, u tbexxaq ftit il-fliegu ta' Malta. Hawnhekk qbadniha fuq it-tisjir tal- klamari u tas-siċċ. Qalli li oħtu kienet tagħmel l-istuffat tas-siċċ u miegħu kienet iżżid xi nofs kilo bebbux, l-ewwel mgħolli, mbagħad maqlugħ mill-qoxra, u mitfugħ fl- istuffat. Issa sinjal ieħor, did-darba għall-vopi: Torri l-Aħmar man-niċċa, u t- Torri ta' Selmun ġo nofs Għajn Ħadid. Sinjali għas-sajd bil-parit: $ Torri ma' Torri, u l-Ponta mal- Knisja. Jiġifieri t-torri l-aħmar mat- torri l-abjad, u l-ponta tal-gżejjer mal-knisja tal-Mosta. Frankie qalli: 'Hemm tkun max-xifer eżatt. Konna nkalaw il-parit minn hemm 'l isfel. Xi ħamsa u tietin sena ilu wieħed mill-kbarat tal-BP kien talabni nieħdu jogħdos fuq ix-xifer, u kien sab anke ċomb Ruman hemm isfef'. Frankie semmieli lil ċertu Żaren minn San Ġiljan. Dan Żaren Cuschieri huwa sajjied xiħ tal- esperjenza li jsibuh bħala 'Għallaqhom' jew inkella 't-Tiljan'. Zaren hu bniedem fih raġel, ġentili, imma fl-istess ħin iħobb jiċċajta fin fin--u daqsxejn sarkastiku. Laqgħani ħafna, u fl-isfond tad- daqq tal-banda ta' San Giljan li peress li kien jum il-festa, kienet nieżla lejn il-pjazza, bdejna nitkellmu fuq is-sinjali biex .is- sajjieda jsibu xi sikek qrib l-art: t Is-Sikka ta' Kalment: 'il barra mid-Dragunara. Iġġib is-Santi l- Kbira (jiġifieri l-għalja tas-Santi tal- Imġarr) ġo l-Għar ta' Baħar iċ- Ċagħak. Tkun għadek fuq is-sikka sa meta ġġib is-Santi mal- Ħarruba tat-Torri tal-Qrejten (Qalet Marku). Iġġib il- Palazz mal-Ponta (jiġifieri t-Torri ta' Selmun mal-ponta tal-Qawra) t Is-Sikka tal-Boll (jew tal-Bonn). Tibda meta ġġib il-knisja tal- Mensija ma' t'Apap (jiġifieri l-Villa Rosa) u tasal sakemm iġġib l- Għallis ma' Selmun u l-Mensija sas-Searchlight. is-Sikka tal-Lembi. Il-knisja ta' Stella Maris. mat-taraġ tal- Latrina; u t-Torri tal-Golf ma' Ras in-Nadur (San Ġorġ hemm ponta jgħidulha hekk). $ is-Sikka ta' Marija: Mill-Arloġġ ġo nofs l-Għerien, sal-Buskett mal-Loġoġ ta' Lazzarett. Għax- xifer ta' barra tagħha trid iġġib in- Nadurija (jiġifieri l-knisja tan- Nadur) mal-Ponta l-irqiqa (l-aħħar ponta tar-rinċijiet. Bil-famuż GBS, dan it-tagħrif kollu jispiċċa jintrema l-baħar.