Nirringrazzjakom ta' din l-istedina għal dan id-dibattitu tassew importanti. Nispera li f'dawn il-ftit minuti jirnexxili nurikom perspettiva arkitettonika ta' konċerni li jien personali għandi għall-futur tal-pajjiż għażiż tagħna. Meta wieħed iħares 'il quddiem, ħafna drabi l-ewwel kelma li tiġi f'moħħu hija l-kelma ''Progress'. F'diversi films tal-futur, id-diretturi jirnexxilhom jagħtu impressjoni bil- progress u l-ħajja moderna tal-bniedem tal-futur. Fuq in-naħa l-oħra nsibu dawk il-kittieba illi jbeżżgħuna mill-futur, bħall-awtur George Orwell fil-ktieb tiegħu ''19847. Ħadd ma għandu jibża' mill-futur, imma wieħed irid joqgħod ferm attent biex fil-preżent nagħmlu deċiżjonijiet tajbin biex ma nagħmlux ħerba għall- futur. MARTIN DE BONO iggradwa minn Kent State Universitv, Ohio, fl-1984/85 b'Baċellerat tax-Xjenza fl-Arkitettura u Baċellerat fl- Arkitettura bl-enfasi fuq 'Urban Citv Design' fi bliet quddiem il- baħar. Fl-1984 studja l-arti u l-iżvilupp urban Taljan f'Firenze, Milan u Como. Ġie Malta fl-1986 fejn ħadem fuq uħud mill-proġetti l-kbar fejn inkorpora l-intern ma' l-estern. 'Il-bini mhux il-faċċata, huwa post fejn l-individwu jqatta' ħafna minn ħajtu, u jrid ikun disinjat biex jimmanifesta n-natura umana u jsebbaħ l-ħajja tal-persuna li tgħaddi minn din l-esperjenza. Għalhekk wieħed ma jistax jiddisinja l-faċċata ta' barra ta' post mingħajr ma jgħaqqad barra ma' ġewwa bħala unit wieħed. Martin De Bono studja l-Interior Design fis-sezzjoni FCS ta' Kent State Universitv u attenda għal korsijiet fit-teatru, professional lighting u l-arti biex ikabbar l-arkitettura interna u esterna tiegħu. Wara l-Istati Uniti, l-Italja u Malta, Martin De Bono mar Svdnev, l-Awstralja fejn qatta' erba' snin u nofs jaħdem fil-qasam ta' l-'Urban Citv Design', fejn ħadem fuq xogħlijiet ta' renovation ta' Harmv Siedler b'kooperazzjoni ma' konsulenti barranin, fosthom fuq proġetti bħal Australia Square u MLC Centre. Martin qiegħed lura Malta rikonuxxut fil-qasam tiegħu mill-organizzazzjonijiet kollha Ewropej u dinjin. L-applikazzjoni tiegħu biex jipprattika l-arkitettura f'Malta hija datata Novembru 1985 u sal-lum, għaxar snin wara, minkejja sforzi ma jaqtgħu xejn u interventi fil-media għad ma kellu l-ebda evalwazzjoni uffiċċjali għall-applikazzjoni tiegħu mill-gvern. M'aħniex sejrin nidħlu fil-kampanja jew il-baħar; dawn huma suġġetti oħra ferm importanti li l-pajjiż ġa qiegħed iħares lejhom bis-serjetà. Sejrin nitkellmu fuq l-ambjent li jespandi mill-bieb ta' barra tad-dar, sax-xogħol, l- iskola, jew xi mawra sal-ħanut fil-pjazza tar-raħal jew belt. Il-biża' tiegħi hija li din il-kelma 'Progress' tiġi użata bħala skuża biex jittieħdu deċiżjonijiet li bil-mod il-mod, il-kwalità tal-ħajja tal-Maltin tmur lura flok 'il quddiem. Il-kwalità tal-ħajja tal-bniedem naħseb li ftit li xejn tiġi kkunsidrata mill-ippjanar tal-Gvern preżenti. Inħarsu wkoll lejn min huwa parti milli jagħmel ċertu deċiżjonijiet ġo dan il-qasam f'Malta. Il-progress għandu jtejjeb u jżid fil-pjaċir tal-ħajja tal-bniedem u mhux inaqqas minnha. Lanqas ma'għandu jitħassar l-ambjent ta' ċertu nies 'żgħar', biex nies oħra ta' flus jew ta' poter igawdu l-qligħ. Hemm bżonn li nsibu soluzzjoni li tgħin lil kulħadd. Jiena nħobb, u favur, tal-progress imma nobgħod meta fil-pajjiż tagħna tittieħed xi deċiżjoni li tolqot u tħassar il-kwalità tal-ħajja ta' xi raħal jew belt u tisma' xi politikant jgħid li bil-fors kellha ssir minħabba l-progress. Jew jgħid li dan huwa l-prezz tal-progress. Dan m'huwiex minnu, barra minn Malta hemm ħafna eżempji fejn il-gvern ikun ippropona xi ħaġa u n-nies bidlu d- deċiżjoni u sabu mezz ieħor aħjar biex kulħadd ikun ferħan. Ma nixtieqx niftaħ kotba fuq il-power station li qiegħda tagħmel ħsara marittima kbira, imma nitkellmu fuq eżempju ieħor bħal ma huma l-bvpasses il-ġodda. It-toroq il-ġodda maħdumin fi żmien qasir u fil-fehma tiegħi mingħajr ma ngħata l-istudju meħtieġ għal din il-bidla. F'ċertu areas dawn it-toroq ħassru l-kwalità tal-ħajja ta' dawk iċ-ċittadini li jgħixu fil-qrib. tagħhom: L-inġiniera, aktarx ftit minnhom barranin, forsi għenu t- traffiku imma l- ambjent mar ħażin ħafna. Hemm postijiet fejn l-irħula nqasmu. ea a min- Tibki tara t-tfal ta' l-iskola f'periklu li jitilfu ħajjithom biex jaqsmu t-triq bit-traffiku għaddej sparat. Tara l-pets tal-familja, qtates u klieb mejtin matul it-triq: Tara l-ġenituri li qabel kienu jħallu t-tfal jimxu ftit ikantunieri sa l- iskola, issa ħafna minnhom iridu jwassluhom u jerġgħu j jmorru għalihom għax hemm wisq perikolu. Fejn hu l-environmental impact studv ta' dawni in-nies7 Seta' kien hemm diversi soluzzjonijiet biex ma jinħoloqx daniil-kaos bejn fil-ħajja ta' kuljum ta' dawn in-nies' u ''it-traffiku'. Proġetti bħal dawn għandhom jiġu rretifikati mill-aktar fis possibbli. Hemm bżonn ta' postijiet fejn il-karozzi jieqfu speċjalment fejn hemm id- djar fuq naħa waħda jew żewġ naħiet tat-triq. Hemm bżonn kif semmejna, fejn in-nies jaqsmu t-toroq mingħajr periklu. Hemm bżonn xi siġar jew buffer zone biex il-ħsejjes tal-karozzi għaddejjin erbgħa u għoxrin siegħa kull jum ma jdejjaqx in-nies li jgħixu hemm. Hemm bżonn ta' ħafna affarijiet oħra, imma l-akar ħaġa li Hemm bżonn hija li ma nagħmlux jew inħallu min jagħmel l-istess żball. Nitgħallmu ngħidu 'Le' għax Malta hi tal-Maltin kollha. Fejn hu ċ-ċittadin f'dan it-tip ta' ppjanar7 Ġewwa Tas-Sliema, fil-parti bejn it-Tower Palace Hotel u t-Torri, ix- xemx għall-ħabta tas-siegħa ta' wara nofs in-nhar ma tiddix fuq il-bajja, ħlief irqajja' żgħar fejn fuq in-naħa l-oħra tat-triq baqa' xi dar antika lesta biex titwaqqa'. Tidħaq jew aħjar tibki tara t-turisti kollha ġo roqgħa, jimxu u jersqu max- xemx, għax il-bajja wara nofs in-nhar taqa' fid-dlam. Din il-bajja li għandha mijiet ta' snin issa mhix sejra tara x-xemx, għal dejjem. Din hija ħsara kbira. Nitgħallmu ngħidu 'Le' għax Malta hi tal-Maltin kollha. Jiena tal-fehma li f'dawn l-aħħar għaxar snin sar iktar dannu ġewwa Tas- Sliema milli ġara fil-gwerra l-kbira. Irridu nibqgħu ninsistu, ngħidu LE, sakemm il-qalb tal-ġebel tal-Gvern preżenti ssir qalb tal-laħam. L-Ingliżi għandhom proverbju li jgħid 'Burning down the house to stav warm'. Fil-fehma tiegħi dak li qed jiġri f'pajjiżna bħalissa. Biex nakkomodaw il-preżent jista' jkun li qed neqirdu l-kwalità tal-ħajja fil-futur. Hemm bżonn li noqogħdu attenti li l-iżvilupp li qegħdin nipproponu jkun jiflaħ għalih il-pajjiż. Ma nħallux lil min hu żaqqieq jesaġera li jagħmel li jrid. Eżempju ieħor hu ta' Kemmuna fejn speċjalment fis-sajf ikun hemm ħafna nies jgħumu. Hemm xi żewġ bajjiet li ġa rriservati għal Hotel, it-turisti u l-Maltin jippakkjaw il-bajja ta' Santa Marija. Naf li intom forsi m'intomx town planners jew periti imma nistaqsikom: Hemm post fejn jinbnew bejn mija u mitejn appartamenti ġodda fuq li ġa hemm fil-villaġġ tat-turisti7 Hemm post fejn il-lukanda tikber bid-doppju7 Fejn ħa jmorru dawn it-turisti7 Huma sejrin Santa Marija fejn hemm xi ħamsin jew sittin metru tul ramel u ġa mimlija bin-nies illum'7 Il-Malti mhux sejjer ikollu post fuq din il-gżira tant favorita tal-Maltin2 L-Imtarfa nbnew mijiet ta' appartamenti. Blocks kbar li lanqas jirrispettaw l-arkitettura eżistenti li kienet tiddomina din il-għolja. Development totalment out of context, imma dan m'huwiex biżżejjed. Għalfejn sejrin nibnu maisonettes fuq il-perimetru tal-cliffs7 Ħadd ma jimportah li l-veduta minn post ewlieni bħaċ-Chadwick Lakes sejra titħassar2 Sejrin inħassru din il-veduta għal dejjem Għal kulħadd7 i Irridu nitgħallmu ngħidu LE. Irridu nibqgħu ninsistu sikemm ma jibqax isir iżjed dannu ta' bla bżonn fuq Malta. Jien għamilt diversi snin barra l-pajjiż, kont għext ħames snin l-Amerika, ħames snin l-Awstralja u diversi xhur fil-pajjizi ta' l-Ewropa. Il-pajjiż tagħna mhux wieħed li hu ħafna 'l quddiem. Qegħdin ngħaddu minn affarijiet li pajjiżi oħra diġà għaddew minnhom. Nitgħallmu mill-iżbalji ta' ħaddieħor u mhux nerġgħu nagħmluhom aħna. Il-kwalità tal-ħajja u l-ambjent ta' madwarna li ġie fformat tul mijiet ta' snin, m'għandux jinbidel minn ġurnata għal oħra, b'ċertu sens li jista' jingħad li hu shortsighted u narrow minded. Niddejjaq meta nisma' x-xjuħ jgħidu li meta kienu żgħar l-irħula kienu tant sbieħ. In-nies kienu jiltaqgħu u jitkellmu fit-toroq. Illum l-istess nies kważi jibżgħu jmorru saħansitra sal-knisja għax il-mixja saret ta' periklu. Il-kambjament huwa ħaġa tajba. Il-bniedem innifsu għaddej minn kambjamenti. In-natura dejjem toħloq verżjoni tal-bniedem aħjar minn ta' qabel. L-ambjent fejn jgħix il-bniedem għandu jkollu l-istess progress, m'għandniex immorru lura. Il-falliment isir meta wieħed biex isolvi problema waħda joħloq għaxra oħra għax ma jkunx hemm biżżejjed konsiderazzjoni għall-effetti globali ta' din id-deċiżjoni. Il-Gvern preżenti, fil-fehma tiegħi, qiegħed jagħmel żball kbir meta jħalli deċiżjonijiet u anki pożizzjonijiet importanti f'idejn il-barranin li ma jafux u ma jgħixux f'Malta kif għamlu l-Maltin. Il-proċess li għadda minnu l-ambjent tagħna huwa totalment differenti minn dak tal-barranin li qed iġib il-Gvern ġewwa Malta, Il-kostitwenti tan- natura u t-tradizzjonijiet tal-bliet tagħna m'għandhom x'jaqsmu xejn ma' ta' dawn in-nies. Id-differenza kif jgħixu dawn in-nies ġewwa pajjiżhom hija prova perfetta ta' dan l-argument. Kif jista' wieħed iġib teknici barranin u jitħallew jieħdu deċiżjonijiet fil- qasam ta' l-ippjanar Hemm il-periklu li dawn il-barranin jimponu. l-ideat tagħhom li jaħdmu ġo pajjiżhom fuq Malta. Din m'hix ħaġa tajba għax flok immorru 'l quddiem ikollna nerġgħu nibnu dak li rrovinaw u b'hekk nibdew il-millennju b'erba' passi lura. Hija ħaġa ridikola kieku kellu l-gvern Ingliż isejjaħ Perit Malti biex jagħmel il-pjan ta' struttura ''waqt li periti Maltin li applikaw għal dan il- qasam ta' xogħol ġew irrifjutati. Il-Gvern preżenti jidher li m'għandux fiduċja fil-periti Maltin. Dan ir- riżors uman Malti qed jingħata bis-sieq mill-Gvern. Qegħdin inħallsu ħafna flus mit-taxxi għal dawn il-barranin li Malta ma għandhiex bżonn. Jekk hemm il-Maltin lesti biex jagħmlu dan ix-xogħol għalfejn il-Gvern qiegħed iġib il- barranin u jisparpalja l-flus tal-poplu7 Għalfejn il-Gvern qiegħed jaħqar lill- Maltin biex ipaxxi lill-barranin. Din hija politika żbaljata. Irid ikun hemm fiduċja fil-Maltin qabel ma Malta tmur 'il quddiem. Hemm bżonn li Malta tkun l-ewwel u qabel kollox u mhux li ngħarrquha bit- taxxi biex nagħtu pjaċir lill-barranin. Hemm bżonn li nkunu magħqudin bħal aħwa u titneħħa l-inġustizzja u d-diskriminazzjoni li qiegħda ssir fuq il-Maltin. Jekk ikollna l-għaqda, ikollna l-mezz biex insaħħu l-preżent u b'hekk jinħoloq l-aħjar makkinarju biex nagħmlu futur mill-isbaħ, fil-millennju l- ġdid. Nirringrazzjakom.