Bi tweġiba Lill-Professur Temi Zammit li għallimni. Il-Manifku Ġann-Karl kien ilu żmien jistiednu jmur igħaddi ġurnata għandu, ir-raħal. Kienu ilhom jafu 'l xulxin: l-ewwelnett is-Siminarju tal-Imdina, inbagħad il-belt wara li Ġann-Karl neħħa ċ-ċoqqa u dafial l-Università, biex jitgħallem għal nutar. Ġorġ missieru kien ħallielu xi sold, għax kien għaqqadhom is-Swejz, u għalkemm ħabat imur għall-perit, kien telaq l-istudji u ta' ruħu għall-mansab, għall-ixkubetta u għall-guvi tal-kanali. M'hux għax ma kienx iħobb il-kotba, l-iktar dawk tal-Grajjiet ta' Malta: ma kienx jiġi Ħadd li ma tarahx ibakkarlek kmieni, u minn ta' l-ewwel, biex jikseb minn fuq il-Monti xi ktieb qadim fuq Malta u jżidu mal-ġabra sabiħa ta' kotba li kellu fil-librerija tiegħu. Xi ġurnal kien jaqra wkoll, imma billi kien bniedem li iktarx dejjem tgħan- nilu l-kalandra taċ-ċajt, ma kien jieħu għal ħadd; jaqra, jisma' u jwieġeb bi tbssima jew b'nofs ta' kelma. Kien għażeb u miegħu ma kellux ħlief lil Rożi, mara xwejħa qaddejja tad- dar li kienet rabbietu żgħir u li wara l-mewt ta' missieru u ommu żammha ddur bih u bi ħwejġu. Ħabat li Ġorġ is-sena ta' qabel, sew f'egħluq is-sajf, kien xtara dwejra u għammarha f'waħida mix-xtajtiet tal-Gżira fejn kien bi ħsiebu jgħaddi s-sajf għas-sajd, u f'Settembru għall- kaċċa. Din ix-xtajta kienet f'tarf il-wied ta' għolja li minnha tgħaddi għar-raħal ta' Gann-Karl. L-aħħar li kien mar fiha did-dwejra kien f'Ottubru biex jagħlaq u jsakkar. Kien April u dehirlu l-waqt li jmur jiftaħ u jrewwati il- kmamar għax baża' li daħallu xi ilma (billi l-bjut xejn ma kien darhom) u li ħwejġu setgħu mmuffawlu; l-iktar il-għo- dod tas-sajd. Għalhekk ħaseb li l-ewwel jittawwal lid-dwejra, igħaddi l-lejl hemmhekk u l-għada kmieni kmieni jitla' bil- pass il-pass ir-raħal igħaddi ġurnata għand Ġann-Karl. Ewl-il-lejl kitiblu u għarrfu bil-miġja tiegħu. e A ija L-ewwel ma ta' daqqa ta' għajn 'il-lozzu, f'maħiżen ċkej- ken imħaffer ġewwa l-blata ta' taħt il-parapett tad-dwejra li titla' għaliha b'taraġ. Bil-kemm sata' jiftaħ il-bieb għax Daħal u rifes fuq tapit ta' alka niexfa li żelqet minn tafit il-bieb. Fin-nofs, il-lozzu fuq il-parati biż- żaqq mal-posti, imgħotti b'xoqqa tal-luna; fl-irkejjen, qfief bil- manwelli, skalmi, sassli, u bramel, oħirajn b'xi melqa, birjolu b'xi traki mitnija: imqadef, xi skazzi u xi iżati wieqfa mal- ħajt; f'rokna oħra banketta li tinfetaħ, xi fanal jew lampa u xi foxxna; mal-ġenb fuq-il-witet, qasab tas-sajd ta' kull daqs u ġwielaq imdendla u fuq ràf tal-injam kannestru bil-lenez, bi knaz, ratli, b'xi kopp tal-gambli u xolfa, biċċa mikxufin u oħrajn b'xi għażel fuqhom: fuq kollox għabra tar-ramel, weraq tal-alka u saqaf ta' għanqbut li dar kollu ma' ras Ġorġ u għammadlu għajnejh li bil-kemm sata' jsib il-bieb ta' barra. 'Tkolli narġa' niġi u nnaddaf kollox'—qal bejnu u bejn ruħu. Iktar inbagħad mita fetaħ il-kmamar tad-dwejra u ra li tassew darb'oħra jkollu bżonn tal-għajnuna ta' Rożi għaliex f'mitraħ li ħalla mitni sab saħansitra bejta ġrieden, taqtir ta' ħmieġ tal-agħsafar fuq il-kredenzi u fuq l-imwejjed, u l-art bil-ħuxlief tal-bejtiet tal-agħsafar li bihom kienet misduda xi rewwieħa. F'dik il-ħemda ta' għeluq ma samix ħilief it-tferfir tal-ġwienaji tal-għammiela dieħla tgħajjat ġol-bejta b'xi sbula f'munqarha u t-twerżiq tal-frieħ tagħha… inbagħad skiet tal- għabex u dawl imgħaxxex tax-xemx nieżla minn talit il-għolja tal-għalqa ta' wara, jitmewwet fil-ħmura minn twejqa bil- ħadid fil-għoli mas-saqat…………… Ġorġ niżel ix-xatt. Ix-xemx kienet għadha kif għabet. Il-plajja kollha ċagħak kienet weħidha u baħ. Ebda ħoss ħlief ta' xi mewġa ċkejkna riesqa l-fuq u rieġgħa l-ura tilgħab mar-ramla. L-erbat idjar ta' madwar il-qala u l-im- ħażen ta' mal-menqa bil-bibien magħluqin kollha, ehda, tieqa mbexxqa, imma kollha mitbuqa bl-injam. Fil-menqa ftit dgħajjes marbuta mal-m6l, xi waħida wieqfa fuq il-posti mat- taraġ tal-iskal, oħrajn imxerrda fuq il-mġl. Xi dgħajsa tas- sajd feġġet ma' dħul ix-xemx minn taħt il-għar waqt li l-ar- loġġ tal-knisja daqq is-sitta u nofs. Il-bieb tal-knisja kien miftuħ, imma. ġewwa dlam miksur biss mid-dawl tal-lampier iteptep qisu kewkba. f'qiegħ ta' sema iswed……… Ġorġ kebbes il-pipa u resaq lejn il-ħanut ta' Xandra, li kien waħdu miftuħ bil-ħsieb li jqatta' siegħa ħin ma' xi ħadd mis-sajjieda. Malli kixef ix-xibka ta' quddiem il-bieb kien għoddu dalam. Sab ruħu ġewwa sliaba ta' tipjip ta' sigarri u ta' pipi u li ma kienx id-dawl ta' daqxejn ta' lampa mden- dia mas-saqaf f'nofs il-ħanut ma kienx jara fejn imidd riġlejh u joqgħod. Xandra ħierġa minn wara l-bank, resqet gsjett aljotta bil-ftiet tal-ħobż quddiem wieħed mill-parruċċani ta' fil-għaxija li mix-xeftta kien sajjied għax ma' ġenbu kellu ieħor, b'tazza nbid tan-nofs quddiemu, idaħħan il-pipa u isaqsih fuk il-kavetti tal-ħut li nqabdet u b'kemm inbiegħet lill-pitkal……… Fir-rokna ta' ma' ġenb il-bieb ta' biswit is- sajjieda kien hemm żewġt irġiel lebsin il-lankċ tan-newl biċ- ċinturin tal-iskrataċ u bil-brażak imxebbka, b'xi żewġ sum- miniet fihom, mixħutin fuq ġenb ta' mejda u l-ixkubetti f'rokna weqfin wara daharhom. Kienu jitħaddtu għal rashom, mitlufin fuq il-passa……… magħhom żewġt iklieb tal-kaċċa, wieħed mixħut taħt il-mejda ma' riġlejn sidu u l-ieħor mal- ġenb tal-għatba. , — 'X'riħ ġibek,sur Gorġ 7 Staqsietu Xandra. —''Qejt niftaħ il-post… għidt se' nsibu mgħawwem fl-ilma''… wieġeb Ġorġ. i : —''Kemm għamel ilma sur Gorġ… il-wied dis-sena kabeż il-gandott u fetaħ it-triek tax-xatt… nistħajlu li sibt il-bir imfawwar ġmielu'. U fil-waqt naddfet il-mejda minn xi platt jew tazza mbattla tistenna lil Gorġ jitlobha xi nfajjes ta' Għawdex milli jħobb jixrob……… —''Dak is-sinjur mhux wiċċ ġdid għalija, għandi xi ħjiel tiegħu… hekk qiegħed ngħid lil Majsi' — Qabżet qalet mara godlija bil-qiegħda fuq daqxejn ta' dikkiena, f'tarf il-mejda man-naħa tal-bank, wiċċha mkemmex u b'qatta. xagħar im- felfel bajdani,ma ġenb raġel b'birritta magħmula borża ċatta, b'ġummiena fin-nofs u biċ-ċinta madwar id-daħla tar-ras, li kien is-sajjied Majsi tagħha. Il-mara kienet qiegħda tbill, bil-kisra tal-ħobż f'idejha, u toftor minn platt mimli żebbuġ u mluħa. t Xandra għamlet fommha ma' widnejn il-mara u sefsfitilha erba' kelmiet. Din berqet għajnejha fil-waqt li bil- lbieba tal-ħobż mestiet xufftejha u għajtet: 'Ommu Gerit tal-Qotni, bint il-Piżatur, ir-Rabti7 Il -Nanntu Żebbuġija, miż- żewġa għand taż-Żlejku, żewġha Patist ta' Qassisu, bir-razzett f'tal-Għodor7l Għax tgħid 7—Jien għidt li hu minnhom… l-ommu, inbagħad, jatiha lemħa ġmielha'…4U qabdet ma' Ġorġ u wara li tarrfitlu u tennietlu kemm 'l-ommu tafha ċkej- kna…li kienet qaddejja ma' nanntu, li l-barba tiegħu tafu jiġi ikejjel ir-raba ta'-għantha, xilia għakka li kienet ħallitilhom il-ħabel tar-raba' lejn ta' Wied Qirda,—illi ħallejt 'l- ommu xebba daqshiex, — il-għaxqa tar-Rabat, trid seba' għajnejn biex tħares lejha… u min jaf kemm riduha u ħotbuha, sat- tabib Franswa, ħaten l-ispiżżjar, hu l-Propostu li kellu ġid kemm jasa' ġildu,—kienet ħallietha f'dar missierha, fil-waqt il hi, għalkemm kellha min iridha,—fosthom gabillott tal-flus minn Ħaż-Żebbuġ —ħadet lil Majsi tagħha miż-Żurrieq u ħal- liet pajjiżha… Spiċċat biex saqsietu: 'U x'sar minnu daku x'sar minnha dik 7… Xi kemm ilha mejta ommok u biex mietet 7… u kemm kontu tiltaqgħu 7… u l-barba l-perit għa- dux ħajf u mur ara kemm għokosl… u kifigħaddi ż-żmien… u kif m'aħna xejn'… Majsi tagħha li kien taha daqqa ta' għajn minn taħt il-taħt, waqt li bis-sabar kollu mingħajr kliem ta' xejn kien niżżel l-aħħar qatra ta' nbid u naddaf it- tazza li kellu quddiemu, hawnhekk qam biex juriha li xaba' jismagħha tredden u jġagħilha taqta' fil-qasir: Mhux li ħelisni minn ilsienek dal-ħali ta' gabillott… qabeż qalilha… 'Tsa Mari, għax għada rrid inbakkarlu għal fuq id-dgħajsa, u lilek inbagħad, mur qajmek'. — 'Tnxi ħa nagħmillek dak il-kafe'… U kif qalet hekk, qajmet mingħajr ma xtaqet, dik l-ixkora ġisem u dawret wiċċha lejn Xandra: ''Il-lejl it-tajjeb Xandr… Bilħaqq is- sulfarini… b'dil-pipa tiegħu, Xandr, ma nsibx sulfarina waħda… tini pakkett… — 'Tmxi għax sar il-ħiin…' issokta jgħidilha Majsi huwa u ħiereġ minn wara l-mejda… Ġorġ, li kien ħabat ħareġ gazzetta minn butu biex iqatta' iż-żmien jaqra bejn kelma u oħra, tas-sajjieda u l-mistoqsijiet ta' Mari, issabbar għall-ewwel jaqra u jwieġeb sakemm im- tiegħeb għal kollox minn dak li ħabat jaqra, baqa' bil- gazzetta miftuħa quddiemu. — Komplu magħna', qalu s-sajjieda, waqt li Xandra newlitilhom żewġ tazzi nbid.—'Baliħa wisq'— Int Majs,… Mari… —''Saħħa għalikom''—weġbuhom. Iż-żewġ kaċċaturi li kienu għadhom ma ħidewx jitkellmu fuq il-passa bejn tazza nbid u offra ma ħarrkux għajnejhom minn xulxin u lanqas ma waqqfu widnejhom f'waqt jew ieħor għal kullma kien qiegħed jingħad fil-ħanut… lanqas biss ma dehru li ndunaw bil-qattusa bebbuxija tielgħa u nieżla quddiemhom taħtaf u ġġorr ix-xewk tal-ħut tafit il- bank sakemm, mingħajr ma qetgħet jiesha, beqgħiet taħt għajnejhom tilgħaq b'gheddumha il-qiegħ tal-platt ta' qud- diemhom…… Ħija u ħierġa Mari beqgħiet issellem lil Ġorġ, titolbu jselli għall-barba tiegħu tar-Rabat :u twiegħdu li tgħaddi tarah il-Belt mita jkollha għalfejn titla' xi telgħa, bit- tama li fis-sajf ma ddumx madankollu ma tarah fosthom, u beqgfiet ittennilu li l-għorfa tagħhom hija dejjem miftuħia għalih u li fejn tista' taqdih f'xi ħaġa minnu jonqos li ma jibgħatx igħidilha. Iż-żewġ kaċċaturi beqgħu dejjem jil- ħaddtu għalihom u bil-kemm';wieġbu għal-' Jejl it-tajjeb ' bih Mari sellmet lil kullħadd u telqet biex tilħaq lil Majsi li kien ħareġ mill-ħanut u għoddu għamel nofs triq. Ġorġ raġa' qabad f'idu l-gazzetta, imma moħħu kien iżjed fil-kliem tas-sajjieda u taż-żewġ kaċċaturi. —''Il-gerwiel dis-sena bi lisiebu jibqa' d-daqs li hu.. għadu tartarella żgħira'… tenna Patist s-sajjied. —''Għax tgħid hekk… xtaqt li għadu hawn Majsi u jgħid- lek hu l-kobor ta' gerwiela tal-ħalib li qabad'… wieġeb sieħbu Indri. —' U jien ngħidlek li x-xilep dis-sena ma narahx… i —''Iltqajt ma sajjieda Għawdxin fuq ras Filfla… ma qatgħux qalbhom minnha… —''X'inhuma jaqbdu f— —''Laċċi u sawrell, ' —''Naħseb u nara għada mal-lejl narmax il-mitlaq jew il-forok għall-kaħli.: —''Għandi ftit laħam tal-porku immellaħ, ġibuli Anġlu tat-truf ftit nemusa minn ta' dalgħodu u mas-sebħ noħroġ bil- konz għall-imsell… X'għandi intik, Xandra/' U kif qal hekk Indri qam minn fuq il-bank, ittewweb titwiba, tmattar, tmattira u deffes idu l-wafida fil-but tas-sidrija u bl-oħra ħakk rasu. Xandra ma' ġenb il-bank fuq maqgħad tas-sogħda kellha rasha mgħaddsa, b'idejha marbutin u għajnejha magħluqa tgħodd l- erbgħa fil-mija… Wieħed mill-kaċċaturi kien qiegħed wieqaf b'siequ l-waħda fuq banketta u l-oħra imniżżla fuq l-art, bl-ixkubetta f'idu juri lil sieħbu u ifissirlu kif fil-waqt li kien kiegħed minsub taħt ħajt ta' għalqa tas-silla tgħaddi minn fuq rasu tajra tferfer u ssaffar, mil-leħen durrajsa : kienet durrajsa rasha sewda li nfibiet qalb is-silla… zip.. zip… zip… zip… fil-waqt, sħaba ga- miem… 'Nipponta l-kanna'… issokta jgħajjat 'kimm l…… nati tir ieħor… timm l… Birr… id-durrajsa mall-ewwel tir titgerrex… u mat-tieni… Hawnhekk iż-żewġt iklieb iqawmu rashom, iwaqqfu widnejhom, iħarsu lejn il-ponta' tal-ixkubet- ta u jinbħu inbiħ liema bħalu. Xandra qajmet rasha, fetliet għajnejha. Indri kien għadu quddiemha jgħodd iż-żgħar li għandu jħallas tal-inbid u sieħbu jistennih fil-bieb jittew- web… 'Għassalà… Saħħa sur Vicenz.. għassalà'. . għajjat Patist wara t-tieni titwiba kif ħass il-klieb ma' saqajh fierġin jinbħu… 'Saħħa Patist'—wieġeb is-sur Vicenz li dak il-ħin kien għaddej min-nofs it-triq, f'idu l-waħda qasba tas-sajd, u banketta u fl-oħra ġewlaq u fanal, ġej minn fuq il-blat. —'Xi qbadna f—Staqsa Patist… —''Tli mill-għasar bil-qasba f'idi biex laqqatt erba' xewkiet — erba' mzazen, burqax u tliet għarajjes… Waqaf iwieġbu is-sur Vicenz… 'Għassalà ll ' fil-waqt li warrab minn saqajh kelb minnhom li baqa' jinbaħ quddiemu…