Saċerdoti Ġodda Jikkonċelebraw flimkien Fil-Kulleġġ : Serafiku Internazzjonali Ta' l-Art Imqaddsa It-Tnax-il Sena JANNAR- MARZU, 1966 Għadd 1. L-ART IMQADDSA QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Gjov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAHRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU It-Tnax-il Sena JANNAR- MARZU, 1965 Għadd 1. X'FIĦ DAN IL-GĦADD GPAĠD IMUId Direzzjoni TA. L-EWWEL TAQSIMA — DAWL Ġesti madwar l-għadira ta' Tabarija (P.N.M.) … Ż Ir-Rev.mu P. Wistin Sepinski, O.F.M. … ġel ie ġiet ve b Lourdes u Nazzaret (A.M.C.) sg k Fi ia ka see ra Driegħ il-Mule; fl-Istorja tal-ġens Lhudi (A. M. . kd se ena l Li ''Statu Quo'' fil-Palestina (P.N. Magro) i L-Ordni tal-Kavaljeri tal-Qabar ta' Kristu (A.M. … Sisa xw ER Il-Kbir Kan tal-Persja (N. Cassar). bi aa va Ġie BRAEA0.) Il-Wiċċ imġedded tal-Palestina (P.S.) 2 2: Ġrajja ta' Abu-Slimar (B.X.) a jii sis i35 SAR Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa ġġ AR 89 hj i SAQU Requiescant in Pace … tiġi 8 k.: Wie $: di ża) Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu; il-Belt. ' Ma nafx, min qatt jista' llum ilissen bis-sewwa l-kelma saħħara $Pacil'9 Ma nafx, min qatt illum jista' jittama u jduq fid-dinja l-Pacil Dinja mħawdal Dinja mqallbal: Dinja, hekk donnha mawaqilba — għall-ġled, li wieħed jiġieh li jistaqsi: Jekk din id-dinja, li fiha qegħdin ngħixu, hiew tabilħaqq dik l-istess dinja, li eluf u eluf ta' snin ilu, kien ħalaq Alla mill-għerf u t-tieba tiegħu. Ħuġġieġa nar ta' mibgħeda, nebbieta ta' qerq u ta' ħażen, li toħloq il-hemm b'tierid ta' demm u ta' mewt u li bilkemm tkun għadha: kif intfiet, dlonk tnibbet ħuġġieġa oħra, aktar ħarxa minn ta' qabilha, li — t-tajjar wnar u sserrep nirien li jqabbdu ħruq u jġibu l-qerda ma' kull rokna, li fiha jgħixu l-bnedmin. Mingħajr ma noqgħodu nqisu l-kliem ta' s'uħud li jidħadtu fuq paċi u mhux paċi, klimijiet, wisq drabi qarrieqa, mnisslin minn ħsus għajjura — uta' mibgħeda moħbija, li aktar mas-sliema jqanqlu l-ġlied; b'dana kollu, l-Papa Pawlu VI, jitkellem fuq il-Paċil ; Twa, l-Papa jitkellem fuq il-paċi, jwissi għall-paċi, jistedinna biex nitolbu u biex immexxu għamilna kollu biex tinżamm il-paċi; u kliem li jolqot il-ħsus ta' ruħna, jgħallimna: li kieku rridu tassew il-paċi qalb l-aħwa, din' il-grazzja l-Mulej jagħtihilna. Hekk tkellem Pawlu VI f'għadd ta' messaġġi li huwa semmgħa minn : Ruma, hekk xandar bl-Enċiklika tiegħu tas-7 ta' Mejju 1965, u, donnu dan mhuw biżżejjed, f'jum. il-Għid ta' l-Anġlu tal-Paċi, 4 ta' Ottubru 1965, San Franġisk t'Assisi, hu nnifsu t-tajjar minn Ruma għall-Amerka fejn iltaqa' mal-Kbarat tal-U.N.O., biex b'surtu u bi kliemu jqanqal fi qlubhom ħsus ta' ħnmiema u jħajjarhom jaħdmu biew tinżamm il-paċi fid-dinja. U l-ħidma għall-paċi tal-Papa ma tistaw tonqos mill-mili tagħha, għax hi mnibbta mill-Fidi, mqawwija mit-Tama, mħeġġa mill-Imħabba; hi ħidma li tiftaħ u twessa l-qlub, għax hi tnixxija tal-qawwa t'Alla; tal-qawwa mħaddma mit-tagħlim tal-Mulej, emmnut, mistqarr, mitmum; hi l-qawwa mħaddma tal-Knisja ta' Kristu, obduta b'imħabba qaddisa minn uliedha, għax hi diwi ta' dak l-għana ħelu li semmaw l-Angli ġewwa Betlem nhar il-Twelid ta' Ġest ''Sebħ lill-Alla fl-għoli tas-Smewwiet u paċi lill-bnedmin ta' rieda tajba''. Imiss lilna' mmela — li qegħdin ngħixu Ilum — li nżommu u nħaddmu bejnietna l-paċi: paċi finha u magħna nfusna, ma' dawk li jgħixu magħna u li huma ma' dwarna, Nitolbu, kif wissiena l-Papa, għall-paċi tad-dinja li fiha qegħdin. ngħixu, għad-dinja li fiha għad itidu jgħixu dawk li għad jiġu flokna. L-għajnuna ta' Ommna bla tebgħa, Sultana ħelwa tal-paċi, ssaħħaħna f'dawn il-ħsus qaddisa għall-paċi bejn l-aħwa, twarbilna kull tfixkil, u tagħmel li fid-dinja tibqa' s-saltan dik il-paċi, mintieqa mill-Papa, u mħabbra mill-Anġli ġewwa Betlem fit-Twelid ta' Ġest: Sebħ lill-Alla — fl-għoli tas-Smewwiet u paċi lill-bnedmin ta' rieda tajba''. L-Ewwel Taqsima — DAWL GESU' MADWAR L-GHADIRA TA' TABARIJA KOROZAIN u BETSAJDA Min qatt ma qarax, jew, għall-in- qas, ma semgħax ibil-isem taż-żewġt ibliet tal-qedem, Korozain u Betsaj- da, misemmijien fil-Vanġelju 7: (Mt. Fiż-żmienijiet ta' Ġesu, l-waħ- da u l-oħra, kienu bliet kbar, ta' ġmiel u setgħana fix-xtajtiet tal- KABIŻUŻI Għadira ta' Tabarija, fil-Galilija, mhux inqas minn dik ta' Kafarna- hum, Jekk il-lum iz-zawwari ta' l-Art Imqaddsa, mix-xtajta ta' Tabarija jaqbad it-telagħ mat-triq ewlenija li tieħu għal belt saifija ta' Metulla, u jilwi mbagħad ma l-ewwel mogħodi- ja leminija li tieħdu għall-għolija tal-Beatitudni, kif jimxi ftit il-hemm, man-naha ta' leminu, jilmaħ Tagħ- rifa'', li turiħ it-trejqa li twasslu fil- ħerba ta' ''Karazeh'', li hi l-belt qadima ta' Korozain tal-Vanġelju, LEĦEN L-ART IMQADDSA FI DĦUL IT-TNAX IL-SENA TA' ĦAJJA WAQT LI JRODD ĦAJR LIL DAWK KOLLHA LI TAWH GĦAJNUNA BĦALA KITTIEBA MXIERKA U QARREJJA TIXTIEQILHOM LI S-SLIEMA TAL-MULEJ TINŻEL FUQHOM TIMLIHOM BIR-RIZQ U L-HENA GĦAL MA' TUL IS-SENA L-ĠDIDA 1966 u li flimkien ma dik ta' Betsajda u ta' Kafarnahum stħoqqu t-theddida ta' seħta minn Ġesu, (Ibid. Mhux wisq il bogħod minn Koro- zain, imwarrbha aktarx in-naħa tax- Xmiel (nord), kienet il-belt l-oħra ta' Betsajda, (tfisser: Dar is-Sajjeda); minn hawn, minn Betsajda, kienu Pietru u ħuħ Indri, kif ukoll Filippu (Ġwann. Ħaġa tal-għaġeb l It-tifkira ta' fejn kienet din il-belt tal-Vanġelju donnha ntilfet għal kol- lox. Hu iżda magħruf, li Betsajda, wara t-thedida ta' niket li kien għam- lilha Ġesu, hekk bikri u bil-ħeffa ġiet — meqrudha u mxejnha, li l-istess Ew- sebju ta' Kajsarija u San Ġlormu ma għarfux juruna jew jgħidulna imkie- nha, Igħidulna biss ''Belt tal-Galili- ja'', bħal San Ġwann. XII, 21.; u fl-inħawi ta' Genezzaret, bħal S. Mark, VI, 45 u 58. Fil-fehma tagħna, in-naħa tax-xmiel kienet fil-witja ta' Genezzaret, għax fir-IV seklu liż-żawwara nsara li kienu jżuru l-Art Imqaddsa kienu joħduhom u juruhom l''Imkien Xgħari'' f'ġemb Betsajda, u li kien sewwa sew fejn Kristu kien kattar il-ħobs l-ewwel darba. (Luqa IX, 10.). Iż-żewġt ibliet Korozain u Betsajda, billi kienu: madwar ix-xtajta ta' : Tabarija, fejn Ġesi-Messija kien ta' sikwit jaqdi l-Missjoni tiegħu li għa- liha ġie mis-sema', żgur li ma ġewx imċaħħdin mis-sejħa għall-grazzja tal-fidwa. O, kemm il-darba Ġest mar fil-Belt ta' Betsajda, li Hu hekk kien iħobb daqs dik ta' Kafarnahum l Kemm il-darba daħal fis-Sinagoga ta' — Korozain biex jagħllem, ifejjaq, u jfarraġ il-qlub u l-erwieħ ta' dawk l-imnikktin bil-kelma tiegħu ta' ħaj- ja' Iżda huma ma laqgħuħx ma rie- dux jilqgħuh: €'suż Eum non recepe- runt 3 Rashom iebsa u mgħadsa fil- qerq, qalbhom ħajenha u mgħarra fil-ħażen ċaħidu l-istedina għas-se ħa tal-grazzja u mqarqin mill-ġibdiet ħżiena warrbu minnhom id-dawl li kien xaqq għal dehenhom imdallam b'dell il-mewt. Ta' biża' li jkexkex, il-għalhekk, hi t-tehdida li għamlilhom Ġesi-Mes- sija. Hu ħabbrilhom: ''Imsejkna inti, O Korozain, imsejkna inti, O Betsajda: għax li kieku l-għeġubijiet l: saru lilkom kienu graw f'Tiru u f'Sidonja, kieku dawn ġa' minn żmien bl-ilbies ta' vistu u mraxxin bl-irmied, kienu jagħmlu t-tewba: Vae tibi Corozain, vae tibi Bethsajda: quia, si in Turo et Ndone jactae essent vir- tutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egis- sent. Għaldaqshekk ngħidil- kom: eħfef ikun :;um il-Ħaaq għal dawk ta' Tvru u ta' Sidonja, milli għalikom''. U tassew, jekk naħsbu ftit f'dawn iż-żewġt ibliet tal-Feniċja, f'Tvru u f'Sidonja, li magħhom Kristu mar ixebbah il dawk ta' Korozain u ta' Betsajda, aħna nsibu li dawk ta' Tvru u Sidonja, għalkemm imwaq- qgħin fit-tajn ta' l-art u mogħtijin għall kull sura ta' qerq, ta' ħażen u ta' żina, li għalihom kienu miġbudin u mħajrin ukoll minn Dinhom ta' ebda safa'; u għalkemm ukoll dawn ġarrbu l-egħdieb t'Alla u waqgħu fl-akbar għaks u faqar minn ħabba dnubiethom, madankollu, kien donnu ta' min jagħdirhom. Lil dawn l-imseikna bliet ma kienet ġiet mogħtija ebda sejħa għal grazzja tal-fidwa, ebda xaqq ita' dawl ma kien lilhom deħħ sabiex jistgħu jagħrfu is-siwi ta' il-aħbar it-Tajba mxandar minn Ġesil-Messija. Ġesii iva, kien għadda xi darba minn dawn l-ibliet, kien aktarx għamel ukoll xi miraklu, imma ħadd ma kien mar hemmek bl-għan li jfemhom jagħmlu t-tewba għal maħfra ta' dnubiethom, Iżda, min qadd jista' jagħder Vibliet ta' madwar -l-Għadira ta' Genezzaret' Hemm Ġest tħabat u xxigħel minn waqt għall-ieħor ixan- dar is-saltna t'Alla Missieru,, u, qalb l-akbar għeġubijiet, ma hediex jiżra t-tagħlim tal-Vanġelju, li kellu jagħti egħmejjel ta' mija fil-wieħed. X'ma għamilx Ġest għan-nies ta' pajjiżu, l-aktar għal dawk li kienu jagħmmru ma tul ix-xtajtiet ta' l-Għadira ' Għal dawn, b'qalb miftuħa, newwel il-kelma tal-ħajja, qallhom li ikunil- hom bħala dawl u ikel, għelm tal- ħajja ta' dejjem. Iżda huma ma riedux jagħfu, ma laqgħux kliemu, barrew minnhom kull kelma 'ta' dawl u ta' ħajja; għalhekk dawn ma 'is- tħoqqilhom ebda mogħdrija. Anzi t-thedid li bih widdibhom Ġesu, swielhom iżjed biex iwebbsu qalbhom u jistħoqqu l-akbar kastigi mis-Sema. U ħaġa tal-għaġebl Ebda mkien ieħor ma jinsab il-lum, li jqanqal hekk għajb, dwejjaq u swied il-qalb, daqs kemm ma. tul ix-xta tiet ta' l-Għadira ta' Genezzaretl Il-ġmiel ta' dawk l-imkejjen, taħt sema diefi u kaħlani, l-lwien ħadranin ta' dawk is-siġar, u ta' dak il-ward aħmar, abjad u isfar, li hemm jinbed, jitrab- ba u jikber, u li donnu joħloq rebbie- għa dewwiemha……jiftakkru liż-żaw wara għorba fi żmienijiet imbegħda meta ta' tfal żgħar konnha noħolmu u nġibu quddiem għajnejna, l-jiem hienja ta' meta Ġesi-Messija hemm- hekk kien ixandar is-Saltna t'Alla l Imma ma din il-ħelwa tifkira, O x'għafsa ta' qalb aħna llum inġarrbu l L-Aħbar It-Tajba mxandra minn Ġesi-Messija lill-ibliet ta' ma tul l-Għadira ta' Genezzaret u li fi qlub il-bnedmin qanqlu ħsus ta' tama tal- fidwa, kellhom diwi fejjiedi mal-ġnus kollha: mad-dinja kollha. Kul fejn instagħma l-Vanġelju u ġie mħaddan, tqanqlet il-ħajja. Il-Belt ta' Tabarija kif tidher mill-baħar tal-Għadira ta' Ġenezzaret, waqgħet — u baqgħet is-saltan il-ħemda tal- mewt l Qalb il-ġmiel ta' dawk l-in- ħawi ma tilmaħx ħlief biss xi bedwin isuq quddiemu l-imrieħel tiegħu; u, 'l hawn u 'l hemm, biss xi dgħajsa tas-sajjieda tikser dik il-ħemda mew'ija, Għal kollox għebu dawk l-ibliet kbar u għonja, imġarrfin u. mixħutin jima' l-art dawk ' il-plieri sb'eħ u qawwija li fuqhom kienu darba weqfin is-sinagogi minn tagħ- hom. Ma baqax ħlief biss il-belt waħdanija tta' Tabarija, fein dawk. il-Lhud jagħtu xi ġieħ lir-Rabbini kbar tagħhom; xi dawl ċkejken jin- tlemah ukoll jixgħel fuq il-qabar ta' Rabbi-Meir, u xejn iżjed. ti L-Irħieb Franġiskani tal-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa, għal faraġ taż- Żawwara Insara, fl-1983, għollew għal ġieħ ta' Parroċċa l-Knisja li ġa. kellhom f'Tabarija; f'Kafarnahum ukoll, ħde/n. il-fdal ta' dik il-famuża Sinagoga, għandhom kunvent u. Knisja, fejn hemm dejjem Ġest Ew- karistija. iii Korozain imma hija ħerba; u Bet- sajda, mhux magħruf imkienha għada problema ta' studju u ta' tiftix għall-Arkeoloġi tal-Palestina. Art Imqaddsal Min ma jaħsibx fik, min ma jinġibitx lejk, min ma jħobbokx u jżommok f'qalbu' Ġaw- rha f'qalb ta' kull Nisrani, wisq aktar għażiża għal kull raħeb, iben ta' San Franġisk t'Assisi l Nazzarethl Warda safjal Bi fwi- ħitek inġibdet mis-sema l-Kelma tal- Mulej, niżlet u tlaħħmet fid-dinja. €Iie Verbum caro factum est l Betleheml Hawn itwieled tarbija l-Iben t'Alla magħmul bniedem: €Hic Jesus Christus. natus est'', li għad-dehra tiegħu l-Anġli s-sliema ħabbru għal iżmien twil hekk mis- tennija u mixtieqa: ''Gloria in altis- simis Deo''. Jerusalem l Belt imxarrbha u maħ- sulha bid-Demm ta' Ġest: Hic Jesus, Filius Dei, passus et mortuus est''. Fuq l-Għolja tiegħek twaqqaf is-Salib, Altar tal-Veru Sagrifiċċju u Kattedra ta' Tagħlim is-Sewwa. Nazzareth, Betlehem, Jerusalem l Ismijiet li finha tnisslu ħsiebijiet u tqanqil ta' kull lewn u ta' kull ġibda ta' mħabba l Fikhom tiġbru storja ta' akbar ġrajjiet u ta' ġieħ li qatt ma jintemm l Imma, O Nazzareth l-O Betlehem l Għaliex isimkhom hu hekk ta' ferħ, li jimlieli u jfawwali qalbi bill-hena f M'intomx, jewwilla, t-tnixxija u l-bidu ta' dak kollu li kellu jitwet- taq f'Jerusalem 7 U int, O Jerusalem, għaliex tnik- kitni u ċagħsarli qalbi bid-dwejjaq malli biss fik niftakarf M'intix, jewwilla, l-Belt Imqaddsa, s-sabiħa belt ta' Sion, li fik għandek miżmum ' il-QABAR ta' l-akbar gieħ, li jqad- dsek u li lejh jiġbed il-qalb ta' kull nisrani, għax hu l-għelm ta' kull Ċiviltà 2 Ferħ u biki l-Hena u niket l X'ikun qatt minn qalbi'…… Xbiha tal-ħajja tal-Bniedem, ħajja li tintiseġ bil-ferħ u bil-biki. Iżda kellu jkun, u hu tassew Qabar ta' ġieħ, ta' l-akbar ġieħ: 'Et erit Sepulehrum eius gloriosum l Ma nin- telaqx Iċ; nibki, imma waqt li nit- mikket, nifraħ u mithenna. MNishar ma ġemb il-Qabar ta' Dak li kien sar. Bniedem f'Nazzareth, li twieled tarbija ġewwa Bethlehem; u qalbi tieħu r-ruħ, tintela b'ferħ ġdid, tintrefa' il-fuq, togħla iżjed u iżjed il-fuq u 'tittama…… Il-Qabar ifis- sirli l-biki u l-ferħ, Nazzareth u Bethlehem ma: Jerusalem jindammu flimkien fil-Qabar, li minnhu b'ħaj- ja ġdida ħareġ l-IRXOXT: ''Resur- reqit tenċia diel Nifraħ, għax jiena ukoll inqum minn lbejn l-imwiet: Resurgaml Jiena ukoll nirxoxta, jekk Miegħu nġarrab dak li beda jġarrab Hu ġo Nazzareth u ġo Betlehem; nirxoxta, jekk nissieħeb Miegħu f'dak li ġar- rab fl'Eġittu, f'Nazzareth, fix-xtajta tal-Ġurdan, fis-sawm li għamel fil- barr, f'dak li ġarrab fil-baħar ta' Tabarija, fit-triqat ta' Ġerusalemm; nirxoxta iwa, jekk Miegħu nifraħ f'Betlehem, f'Kana tal-Galilija, fuq l-Għolja tat-Tabor, fuq l-għolja tal- Beatitudni, f'Betfagi u fiċ-Ċenaklu, Miegħu iwa, nirxoxta, iekk fil-Ġet- semani, fil-Litostratos u fuq il-Kal- skkadtiċi zzii varju miegħu nħoss, bħalu nġib ruħi, bħalu mmut. (Miegħu ukoll minżel fil-qabar, Miegħu għalhekk ukoll nir- xoxta, biex qatt ma mmut iżjed: UConsepultus cum Christo, resur- gam.' Dawn kienu l-ħsus l-aktar qawwija u l-aktar qaddisa fil-qalb tal-Fqajjar San Franġisk t'Assisi, sa minn xħin filgħodu, b-dik il-ħmura li tarmi ma l-għeibien ix-xemx ta' fil-għaxija; u flimkien, ma dawk il-fwejjaħ ta' ward u ta' ġilji, li bihom il-widien huma miżgħouda, u b-dik l-arja safja tagħha, li tpaxxi l-imnifsejn, li tarfa' l-moħħ u li tagħti l-ħeġġa, jagħm'u l-Palestina art saħħara, ji tiġbed il-qlub. Iżda, barra minhekk, hija in-nieqa ta' ġens il-Bniedem, l- art tal-Patriarki u ta' l-Imnebħin tal-Mulej fir-Rabta il-Qadima, tal- S. Franġisk jitlaq lejn il-Palestina fil-Knisja ta' San Damjan kien sama' l-leħen tal-Kurċifiss jgħidlu: ''Vade, Francisce, repara domum meam, quae labitur: Mur, 0 Franġisku, irfed il-Knisijieti, li sa tiġġarraf. Ħsus, ħelwin u qaddisa, li nibtu fil- qalb ta' Franġisku, li huwa baqa' jżomm b'għożża kbira, u li ħalla bħala wirt l-aktar għażiż lill-uliedu. Rħieb Minuri. San Franġisk t'Assisi ħabb il- Palestina l Il-Palestinal Ġabra ta' ġmiel u ta' ġieħ mill-aqwal B-dak is-sema diefi u kaħlani minn tagħha, b'dwal ; imdeħba li jleħħu maż-żernieq ta' ġens l-aktar reliġuż u miġjub il quddiem fill-ġrajjiet ta' l-istorja, u għalhekk, l-art l-aktar maħbubha u meqjumha fid-dinja. San Franġisk t'Assisi ħabb il-Pale- stina: ħabbha għal dan kollu li għedna; imma, fuq kollox, ħabbha għax hi l-art imbierka u mqaddsa minn l-Iben t'Alla magħmul Bnie- dem. Hi l-art tiegħu, l-pajjiż tiegħu : mbierka u mqaddsa bi twelidu, b'ħajtu, b'ħidmietu, u, fl'aħħarnett, bit-tixrid ta' demmu u b'mewtu fuq is-Salib tal-Kalvarju, Imkien l-aktar qaddis u ta' ġieħ fid-dini'a. Hemm ukoll jinsab Qabru, li fiħ strieħ għal qishu tliet'ijiem u li minnu, bil- qawwa tiegħu nnifsu, qam minn bejn il-Imwied: Sepulehrum eius glor.o- sum. Fiż-żmienijiet iżda, l-Palestina kienet tilfet kull kobor tagħha. L-Imqaddes Qabar ' ta' Kristu, li fis-sena 1099, f'jum il- Ġimgħa l-Kbira, kien ġie meħlus tas-Salibijjin Insara minn taħt il-ħakma (li fis-sena 614 kienu ta' San: Franġisk mill-qawwiet (il-Kruċjati), tal-Misilmin San F'ranġis daħlu fil-Palestina u għamlu ħerba mill-Bażilki u l-Knejjes li kienu mibnijin minn Santa Liena), l-Im- qaddes Qabar ta' Kristu iwa, u l-Knejjes l-oħra mibnijin mill-Latini taħt is-Saltna tal-Kruċjati, fl-1187 kienu reġgħu waqgħu mil-ġdid taħt il-ħakma tas-Saraċini-Misilmin li, wara li ħarbtuhom, bidluhom f'im- ħażen jew ukoll f'imwieqel għaż- żwiemel tas-Sultan Saladin. Ġrajja tassew ta' għajb u ta' ħasra l jasal u jqim Ġerusalem. Is-Siaten ta' il-Ewropa, imgħaġġbin minn hekk ħruxija tal-Misilmin, għal darb'oħra tqanqiu fil-qilla tagħhom: sejħu l-aqwa nies imħarrġin fil-ġlied, ġabru eluf u eluf ta' żgħażagħ u għaqdu Kruċjati armati sa snienhom u bagħtuhom lejn il-Palestina biex joħduha minn taħt ide'n il-Misilmin u jerġgħu jrodduha Art Imqaddsa, miftuħa għaż-żawwara nsara tad- dinja, ibħal fiż-żmien tas-saltna ta' Goffredu il- Buljoni. kollox għal xejnl Għax għalkemm, ma tul iż-żmien, bosta demm inxte- red, bosta ħajjiet inqerdu, u bosta infieq ta' (flus inħlew, il-Pajjiż ta' Ġesti baqa' dejem taħt il-ħakma tal- kiefra Misilmin sas-sena 1917, meta' dawn kienu ġew mirbuħa mill-Ġene- ralissmu Ingliż Allembv fl-ewwel Gwerra il-Kbira, Din kienet il-qagħdha ta' l-Art Imqaddsa fiż-żmien ta' San Franġisk t'Assisil- Għalhekk, San: Franġisk kien jibki, jitnigħed, u, qajl qajl, trabbiet waħma f'qalbu li jara meħ- lus il-Qabar ta' Kristu mill-aktar fis li jista' jkun, u għal hekk, għamel f'moħħu li jitlaq huwa nnifsu lejn iix-Xerq imħejji, (jekk jinħtieġ, jagħti ħajtu għal dan il-ħsieb ewlieni tiegħu. Sa minn bikri għalhekk, Franġisku t'Assisi, wara ftit żmien li kien għadu kemm waqqaf l-Ordni tiegħu tal-Ir- ħieb Minuri, tafa' għajnejh fuq l-Art Imqaddsa, bagħad lill-Uliedu fis-Sirja, fejn waqqaf il-Provinċja tax-Xerq, biex minn hemmhekk ikunu jistgħu jinfirxu fil-Palestina. Ftit wara mbagħad, hu nnifsu, fis-sena 1212, imġigħel mill-imħabba: li kellu għall-imsejkna infidili Misilmin, biex jgħarrafhom il-Kristu u għal fidwa tal-Qabar tiegħu, telaq ibaħħar għall-Art Imqaddsa; imma l-Għadu ta' l-erwieħ, ix-Xitan, għal darbtejn fixkel il-mawra tiegħu: l-ewwel darba billi qanqallu bl-ikreħ il-baħar, u Franġisku sab ruħu mixħut fuq ix-xtajta tas-Slavonja, u t-tieni dar- ba — fis-sena 1218— b'marda qalila li żammitu fl-art ta' Kastilja. Imma b'daqshekk Franġisku ma qatax qalbu. Sitt snin wara, jiġifieri fl-1219, Franġisku l-'vir Catholieus'', jitlaq fuq mirkeb mill-marsa ta' Ancona (fl'Italja), għal jiem twal jaqsam il-Baħar tan-Nofs, jieqaf għal ftit fil-Gżira ta' Ċipru u tasal fl-aħ- ħarnett fis-Sirja u jinżel fil-qala ta' San Ġwann t'Akri, fejn hemmhekk ġie milqugħ. mir-Rħieb Uliedu, Wara xi jiem ta' mistrieħ, Franġisku msie- ħeb ma x'uħud minn uliedu, jmur flEġittu, fil-belt ta' Damjata, fejn kienu miġburin il-qawwiet tas-sitt Kruċjata mħejjin biex jaħbtu għal Misilmin, għedewwa ta' Kristu. Hawn Franġisku; b'għafsa ta' uġieh f'qalbu, ra b'għajnejh l-imġie- ba ħażina tal-Kruċjati: l-għira ta' bejniethom, it-tbaħrit tagħhom, il- kefrija tagħhom mal-Misilmin u ħat- na ħwejjeġ oħra li jġibu l-akbar stmerrija: u għalhekk, kellu jara ukoll l-għadieb t'Alla fuqhom. bit- telfa u bil-qerda tas-sitt kruċjata, li fiha aktar minn 6000 nisrani ħallew ħajjithom. F'nofs din il-ħerba imma, Franġis- ku ma jaqtax qalbu: jerfa' għajnejh lejn is-Sema, jqim u jagħti ġieħ lir- Rieda t'Alla, u jitlob id-dawl għal dak li għandu jagħmel. Imdawwal minn Alla, jħalli l-kamp tat-taqbida, u flimkien ma Fra Illuminatu, jidħol qalb ir-rebbieħa Misilmin b'dak il- ħsieb li hu nnifsu jidher quddiem is- Sultan rebbieh Melek-el-Kamel: biex jitolbu li jista' jwetaq il-Missjoni tiegħu, li għaliha bagħtu Ajla. Maq- bud Franġisku, u magħruf bħala nis- rani, msawwat u mbiċċer, ġie meħud marbut quddiem is-Sultan. Fanġisku kellem lis-Sultan f'Isem t'Alla, fis- sirlu l-Missjoni tiegħu, urieħ dak li jinħtieġ jaqla' minnu fl'Isem t'Alla. U s-Sultan Melek-el-Kamel, imgħaż- ġeb u msaħħar mil-kliem ħelu u umli ta' Franġisku, jagħtih li jista' jxan- dar it-Tagħlim ta' Krstu qalb il-Mi- silmin u li jista' jmur iżur f'Ġerusa- lem il-Qabar ta' Kristu u ta' l-Imkej- jen l-oħra Imqaddsa, mingħajr ebda ħlas jew ħaraġ, Ftit aktar minn sena biss qagħad Franġisku fix-Xerq, għax xi tfixkil li kien inqala' fl-Ordni tiegħu, kien jitlob li hu jkun, ħin bla waqt, f'Assisi; imma f'dan il-qasir żmien Franġisku wettaq waħda mill-opri kbar anzi aktarx l-aqwa opra kbira tal-Missjonijiet li jimxu taħt il- ħakma tal-Knisja Kattolika: il-kisba għall-Knisja tal-Qabar ta' Kristu, li għaliha xmajjar ta' demm xerrdu għalwejn is-Salibijjin, għal ma' tul 125 sena. Barra minn hekk, Franġisku, dej- jem fqajjar u umli, xandar b'ħeġġa kbira u b'fejda għall-imsejkna Misil- min il-Vanġelju Imqaddes u qiegħed fil-Palestina, fuq l-Għolja Tas-Sion, ħdejn l-Imqaddes Ċenaklu s-sisien tal-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa, li hu ħalla bħala wirt għażiż lil Uliedu, l-Patrijiet Minuri. Hekk hu, u ma jistax ikun ħlief hekk l……..000000eeee.. Il-ħajja tar-ruħ, bħal kull ħajj'oħra, ma tieħux saħħitha u ma twar- radx jekk mhux bill-qawwa tas-sħana. Jinħtieġ in-nar, li jsaħħan, li jċaqlaq il-ħsus, li jaħraq il-qalb l Ġesti ġieb in-nar fid-dinja; u Ruħ il-Qodos, hemm fiċ-Ċenaklu ta' l-Għolja tas-Sijon, fuq l-Appostli, niżel f'ilsna ta' nar. ; Franġisku, l-Fqajjar t'Assisi, kien ġa' jaqbad f'ruħu minn dan in-nar tas-Sema; iżda, wara li żar l-Art Imqaddsa u daħal fiċ-Ċenaklu, sar serafin, b'ruħu ħuġġieġa taħraq minn dan in-nar imqaddes. U tassew, mhux fuq karru tan-nar kien deher lill-patrijiet tiegħu miġburin flimkien f'Rifitorju Santa Marija ta' l-Anġli kienet dehret ukoll taqbad ħuġġieġa ta' nar kbir li jaħraq, waqt li Franġisku u Kjara, imħejjin għal fatra fuq mejda fqajra, ntrefgħu mill-art maħruqin f'estasi ta' mħabba. U għad- dehra. tal-għaġeb ta' dak is-Serafin fuq ġwenħajh imtajjar, l-Għolja kollha ta' l-Alvernja dehret ħuġġieġa nar ta' l-akbar dija, jilma' u jdawwal' l-iġbla u l-widien kollha tal-madwar, daqs li kieku x-xemx fuq l-art. Kull iben ta' San Franġisk, jew kull min iħoss xi ġibda lejh, għandu jżomm jixgħel u jaqbad f'qalbu, u dejjem iżjed imħeġġeġ, dan in-nar imqaddes, hekk, li ukoll il-lum u dejjem, wieħed jista' jħoss fiħ in-nifsu, u jgħanni dak li fi żmienijiet oħra. San Franġisk kien għanna: ''Ħaġġitni l-imħabba l Ħarqitni l-imħabba l €'In foco lL'Amor mi mise''. TWEĠIBA FLOKA — Tajbin ferm dawn is-sigarri. Kemm ifuħu, — Tassew, huwa inti li toħodhom l Mnejn ġibthom 7 Jiena: nixtrihom. FRUGĦA TA' MARA — Tagħraf tgħidli kemm il-sena għandif — staqsiet Mari-Ros lil wieħed żagħżugħ ħelu u cajtier, — F'lewnek tidher ta' 18 il-sena, f'imġiebtek ta' 17, u f'gunaiek u — U allura7 qalet Mari-Ros. — Għodd kollox inti, wieġeb iż-żagħżugħ, u iġbed is-somma,……… Il-Ministru General ta' l-Ordni tagħna Franġiskan ġie maħtur Delegat Apostoliku u Arċisqof Titulari għal Gerusalem u l-Palestina Ir-Rev.mu P. Wistin Sepinski, O.F.M., wara li għall-erbatax-il sena, b'dehen u għaqal, mexxa l-Ordni tagħna, b'Degriet tas-Segreterija ta' l-Istat tal-Qdusija Tiegħu l-Papa Pawlu VI, fit-2 ta' Ottubru tas-sena li għadha kemm għaddiet, ġie maħtur Delegat Apostoliku għal Ġerusalem u l-Palestina u Arċisqof Titulari tal-Knisja ta' Assur. Ġie kkunsagrat isqof fit-28 ta' Novembru mill-Eminenza Tiegħu l-Kardinal Amleto Cicognani, Segretarju ta' l-Istat, fil-Kmisja-Parroċċa ''Papa San Girgor VIP', li qegħda fil-hara tal-Gelsomino, f'Ruma. Sepinski twieled f'San Julien-les-Metz, fi Franza, fis-26 ta' Lulju 1900, 'Libes l-abitu franġiskan fl-1919 u ġie ordnat saċerdot fl-20 ta' Diċembhu 1924. Fil-Kapitlu Ġenerali, miġbur f'Santa Maria ta' l-Anġli, Fir-titratt P. Agostino Sepinski, O.F.M. jidher f'udjenza mal-Qdusija Tiegħu l-Papa Pawlu VI. f'Assisi, fl-1945, kien ġie maħtur Definitur Ġenerali, u f'dak ta' Mejju 1951 ġie magħżul Ministru Ġenerali. It-tmexxija, li biha ggverna, hekk kienet siewja u għaqlija, li fil-Kapitlu Ġenerali tat-8 ta' Ġunju 1957, kien raġa' ġie mqiegħed Ġeneral ta' l-Ordni. Bniedem tax-xogħol u ħabrieki, P. Wistin, flimkien mad-Definitorju tiegħu, ħadem mlhhux ftit ma' tul l-erbatax-il sena ta' Ġeneralat, biex l-Ordni jikber fil-għadd, fl-għerf u fil-qdusija: biżżejjed wieħed jifli l-għadd klbir ta' Enċiikliki, Ittri Pastorali u direttivi li kien f'kull ħabta jxandar għall-Ordni kollu. Aħna, li nafu kemm ħabb u kemm għamel għall-ġid tal-missjoni ta' l-Art Imqaddsa, nifirħulu b'qalbna kollha għal din il-ħatra tiegħu: u nitolbu lill-Mulej li jagħtih qawwa u ħeġġa sabiex il-ħidma ġdida tiegħu tkun ta' fejda għall-Knisja Kattolka u ta' ġid għall-ġawhra tal-Missjoni- jiet, li hi l-Missjoni Franġiskana ta' l-Art Imqaddsa. Ir-Rev.mu P. WISTIN SEPINSKI, O.F.M. Eaz-Ġeneral ta' l-Ordni Franġiskan maħtur Delegat Apostoliku ta' Ġerusalem u tal-Palestina u. Arċisqof Titulari ita' Assur. Ġie kkunsagrat fit-23 tta' Novembru li għadda mill-Emminenza Tiegħu l-Kardinal Cicognani fil-Knisja ta' San Girgor, f'Ruma. F'ħin ta' fuq nofs inhar, tal-jum ll ta' Frar 1858, f'reżħa qalila xit- wija, it-tfajla Bernardette Soubirous kienet tkexkxet bil-biża' għal buffura rieħ qawwija li minnha ġiet milquta, waqt li ebda fergħa ta' siġra ma ġiet jew dehret tiċċaqlaq, u għal xi ħsej- jes għariba, bħala ta' ċaqlieq l-art li semgħet ġejjin minn għar fil-blat ta' quddiemha, mhux wisq bogħod min- nha, Kienet weħidha, għax iż-żewġ tfajliet li kellha magħha kienu qasmu x-xmara u marru jlaqqtu xi ftit tal- ħatab. li jiswielhom għan-nar fid-dar tagħhom fqira. L-imkien fejn kienet Bernardette kien xagħari, in-naħa tal-Pirinej, fil-hara ta' Messabielle, mhux ħafna 'l hemm mir-raħal ta' Lourdes. (Ebda ruħ f'dak il-ħin ma kien hemm, biss ħoss ċkejken ta' l-ilma ġieri tal-Gave kien jikser dik il-ħemda. Tkexkxet għalhekk bil- biża' Bernardette Soubirous għal dik il-buffura rieħ mhix mistennija u għal dawk il-ħsejjes għariba min- għajr għaliex, u, mbeżżgħa kif kienet għajnejha waqfu fuq dak. l-għar ta' quddiema. Xi ħaġa t'ilma' dehrilha tara ġo dal-għar…… l dawl li, qajl qajl, qed jieħu għamla ta' mara sabiħa, ta' ġm'el li ma kienet qatt rat bħalu. Mara sabiħa, b'ideiha magħqudin flimkien fuq sidirha, b'kuruna tar- rużarju mdendla fuq dirgħajha, bl- ibsa bajda aktar mis-silġ, b'faxxa ikaħlanija nieżla ma' ġembejha, bi star nieżel minn fuq rasha sa riġlejha u b'żewġ wardiet mill-iktar sbieħ fuq wiċċ saqajha. Hi mqarqha jewwilla Bernardette Soubirous7: Ma jidhirxl Mhix im- qarrgha, imma hi xi ħaġa li ma tit- fissirxi. Ta' dik l-mara : bajda, x-xofftejn jiċċaqalqu, ir-ras titbaxxa u tintrefa', l-għajnejn' jintrefgħu u jħarsu lejn is-Sema; titbissem, tit- kellem: tgħid kliem ta' faraġ, ta' ħajjal Għaliha Bernardette tissaħ- ħar; terġa tidher quddiemha, f'riġ- lejha tinxteħet, hemm terġa' tmur mhux iżjed weħ'dha, iżda ma' kotra ta' nies, li dejjem iżjed joktru: ma' ħafna li jemmnu, ma' oħrajn li ma jemmnux, ma' oħrajn kurjużi, u ma' oħrajn ukoll li jridu jiddieħku u jgħaddu biż-żmien: u l-ħaġa li mtennija għal bosta drabi quddiem eluf u eluf ta' bnedmin ta' kull sura ta' għerf u ta' kull twemmin. Fit- tmintax-il dehra, dak id-dawl, dik il- ħlejqa tas-Sema, dik is-Sinjura tħab- bar Isimha, tgħid li hi: l-Omm ta' bla tebgħa: l-IMMAKULATA 1 U dik id-Dehra, minn dak inhar sal-lum, f'dak il-għar u ma' l-inħawi ħalliet li jitwettaq bla hedu l-mira- klu: hemm mis-Sema tinżel il-graz- zja, tissawwab fuq il-bnedmin im- mnmikta: tfarraġhom. fir-ruħ u fil- ġisem. Dik l-istess Sidt Immakulata, li dehret u ħabbret lilha, nfisha ġewwa Lourdes, aħna diġà konna nafuha, għax kienet għexet ġewwa Nazzaret, Hi l-bint samranija tal-ġens ta' Iżrael, fqajra, li ma jidher xejn fiha, li hu barra mid-drawwa, tal-għaġeb, aktar li min fin-nisa l-oħra ta' Iżrael, għajr fit-tbissima ħelwa tagħha, di tiġbdek u tqanqal fik ħsus ta' ġieħ, ta' qima u ta' mħabba fuqha, u ii tħajrek terfa' għajnejk il-fuq il-fuq, għal ħsibijiet tas-Sema. Ħajjitha, fid-dar ta' Nazzaret, hi dik ta' mara twajba, għaqlija u ta' dmirha, li fil-faqar tagħha, taħseb għal dak kollu li titlob it-tmexxija ta' darha: tnaddif, ħasil u traqqieħ tal-bjankerija; thejjiha ta' l-ikel għal għarustha, imsejken mastrudaxxa, u għal binha waħdieni, li hu l-għaxqa tagħha, Tmur timla' l-ilma mill- għajn tal-misraħ, li hi ukoll illum, l-għajn waħdanija ta' Nażżaret, bil- qolla fuq rasha mimlija bl-ilma għal ħtieġijiet ta' darha: taqsam ma ġirienha l-għali u l-ferħ, in-niket u l- hena, fil-waqt li b'xi demagħ, b'xi Il-Grotta tal-Lunzjata tbissima jew b'xi kellma tfarraġ kull qalb imġarrbha fil-hemm. Din hi l-Immakulata ta' Nażżaret l Hekk taħdem ukoll il-ġrazzja t'Al- la fejjedha fl-erwieħ: Minn xi drabi, mqanqlin ħsus il-bniedem u merfu- għin dehnu u riedietu l-fuq il-fuq, fuq mill-art, f-estasi li ma t'tfissirx; surtu hekk teħfief, li t'ntrefagħ drabi oħra, b-għeġubijiet ta' fejqan fil-ġisem u fir-ruħ, mingħajr ebda għodda oħra mdaqqsha mal-mard u mal-fejqan; (u drabijiet oħra mba- għad, ib-għemejjel li jisbqgħu hekk il-qawwa tal-ħwejjeġ, li bihom id- dinja tibqa' magħġġbha. Wisq, drabi, għadd ta' erwieħ taj- ba jgħaddu minn għalina, jersqu ma ġembna, jgħixu magħna, b'dik im- ġiebthom hekk safja u ħelwa, li għamilhom donnu mhux ta' nies ta' din l-art, imma ta' Anġli tas-Sema; u aħna nfusnha, minn xi daqqiet, għalkemm jagħmluha magħna, jgħixu magħna, ma nintebħux bihom, ma nagħtux każhom, ma nagħrfuhomx ta' dak li huma, Biss, aħna naraw, tjubithom, li nieħdu minn għajnej- hom u minn wiċċhom dejjem imbis- sma, minn għamilhom, li dejjem im- ħejji biex jagħder u jaħfer in-nuq- qasijiet ta' l-oħrajn: dan biss naraw u xejn iżjed: għax il-kotra ta' vir- tujiet li bihom hi mżejnha ruħhom. li hekk moħbija, li jafha biss Alla, li waħdu jaqra fil-qlub, u għalhekk ukoll, waħdu jagħraf liema qies ta' mħabba għandhom f'qalbhom, kemm niket iġarrbu, kemm jitħabtu, kemm jissieltu u ibatu, biex jimxu mar Riehda tal-Mulej, ibiex idewqu ftiż tas-sliem lill-għajrhom, u biex juru- hom kemm tassew hi ħaġa ta' ferħ u ta' ħaqq, li tgħix ħajja sewwa fid- d'nja u ltintelaq fil-ħdan 'tal-Mulej, sewwa sew, kif tarbija tinte:aq fi ħdan ommha. Ħajjithom dawna hi bħal. ħajja ta' kull omm, li tagħraf u trid tabilħaqq twettaq dmirha bis-sewwa kollu; jew bħal d'k ta' kull missier ta' familja, ta' kull ġuvni. għaqli, ta' kull tfajla rżina rasha floka, li jridu jwettqu dmirhom sewwa u bir- reqqa, dejjem u kullimkien, f'darhom u barra minn darhom, fuq ix-xogħol fil-qadi tagħhom, weħedhom u ma oħrajn, ifittxu jtemmu l-Missjoni 'i Alla tahom fuq dina l-art, Erwieħ ta' din is-sura jkunu jimxu ma' Marija, l-Omm safja, fil-ħajja tagħha moħbija li għaddiet ġewwa Nazzaret. Imma, għandna nifhmu tajjeb, li dik il-ħajja tagħhom moħ- bija ma tagħm'lhomx inqas miġjubin u maħbubin minn Alla minn dawk il-ftit erwieħ oħra maħturin li tħen- new, jew li jitħennu mid-Dehriet ta' l-istess Omm Alla fil-Għar ta' Massa- bielle ġewwa Lourdes. DRIEGH IL-MULEJ FL-ISTORJA TAL-GENS LHUDI Wara l-mewt ta' Salamun kien laħaq sultan ibnu Roboamu, li dan, billi ma kienx ried inaqqas it-taxxi minn fuq spallejn il-poplu, għaxar tribu'. telqu minn taħt il-ħakma tiegħu u għarrfu b'Sultan tagħhom lil-Geroboamu. B-hekk inħolqot is- saltna l-ġdida ta' Israeli, mifruda minn dik ta' Ġuda, u li din, wara il- firda, baqgħet taħkem fin-naħiet ta' l-għarb b'Ġerusalemm, belt ewlenija tagħha, Ġeroboamu, biex ineħħi kull ħajra min-nies tiegħu li jerġgħu jmorru taħt is-saltna ta' Ġuda, wet- taq firda jew xiżma reliġuża u pull- tka, billi flok it-Tempju, ħoloq żewġ għoġol tad-deheb, bħala għelm tal- qawwa ta' Ġeova, 'l wieħed f'Bethel u l-ieħor f'Dan. Din ix-xiżma fost ulied Ġakobb damet sas-sena 721 Q. K. Bejn dawn iż-żewġ saltniet, ta' Ġuda u ta' Israeli, l-ġlied ma qata' xejn, sakemm laħaq Sultan Akab, bin Amri, li tħabbeb u x-xierek ma' dawk tan-nisel ta' David (KT. II 12-16-28), Għalkemm miz-zatax il-sultan li ħakmu fuq Iżraeli, ebda wieħed minnhom ma kien fidil lejn. Alla, iżda Alla, sabiex dawk it-tribi xismatiċi ma jaqgħux u ma jħaddnux il-qima ta' l-allat qarrieqa, ħolqil- hom u bagħtilhom il-profeti biex iwis- hom u bagħtilhom il-profeti biex iwis- hom fil-qima ta' Alla wieħed. L-aqwa profeti ta' dik il-ħabta kienu ELIJA u ELIŻEW. Mill- Bollandisti Elija jiġi msejjaħ: ''Pro- digiosus Tesbites'' (Act. Mill-bqija, id-dehriet tiegħu qsar u fil-bogħod il-bogħod, il-ħeġġa u l-qawwa li wera fir-rebħiet tal-għaġeb li ġieb fuq il-qerq u l- ħażen, il-mixi li terraq sa fuq is- Sinaj, l-għeġubijiet li wettaq, l-estasi tiegħu sa fuq is-sħab, id-dehra tiegħu fuq l-għolja tat-Tabor, dawn kollha, ma' dak li igħid minnu l-Kittieb tal- Kotba tas-Slaten, jagħmlu minnu bniedem ta' kobor bla qies. L-akbar ħidma tiegħu hi fi żmien is-sultan 'Akab, ftit il-fuq m'd-900 sena Q.K., u li aħna nistgħu naqrawha fil-Kotba tas-Slaten, III. Aħna hawn natuha kif inhi bil-malti fil-ktieb Żmien il-Profeti,' ta' 'l Alla jtieh il-Ġenna, il-Kommendatur Sur Fons Galea, mitbugħ għand G. Muscat, fl-1924. 1- Is-Sultan Akab u l-Profeta Elija. Akab, sultan ta' Iżraeli, dineb quddiem Alla meta ħa b'martu lil Ġiżabel, bint Etbal sultan ta' Sajdun u waqa' għaliha x'ħin rieditu jqim l-allat tal-frugħa tagħha Baal u Astarot. U Elija, profeta t'Alla, mar isibu u jnebbħu, u iċanfru għalli għamel, u heddu li Alla ma jdumx ma jagħmel il-ħaqġ minnu u minn niesu, jekk kemm-il darba jwebbes rasu u jibqa' fi dnubu. €L.artijiet taħt il-ħakma tiegħek ', mar qallu Elija, ''ma jarawx u la xita u anqas nida għal żmien twil sakemm ma ngħid jien. Qed inwissik fl-isem tal-Mulej, jien il-qaddej tie- U tul ta' tliet snin, u la xita u l-anqas nida ma niżlu fuq dawk l-inħawi. U Elija sama' leħen Alla meta fis- sirlu jitlaq u ġ'tbiegħed mil-belt u jinħeba f'xatt l-ilma ġieri ta' Karit ta' biswit ix-xmara: tal-Ġordan, fejn iċ-ċawl kienu jwasslulu ħbejża u laħam ta' kull filgħodu u ta' kull fil- għaxija. Imma, wara żmien, l-ilma ġieri ta' Karit, mnejn kien imur jix- rob, nixef għal kollox, għax ix-xita qatgħet u l-art ma żeditx rat ilma, Mbagħad Alla qal lil Elija: Issa jibqa' sejjer lejn Sarebta ta' Sajdun, u hemm tiltaqa' ma' waħda armla li taħsiblek għall-ħajja''. U Elija sama' minn Alla u telaq minnufiħ u baqa' sejjer lejn Sarebta. X'ħin wasal qrib dik il-belt, lemaħ waħda mara tiġbor il-ħatab, Se'ħil- ha u talabha timlielu daqsxejn ilma ġewwa żir biex jaqta l-għatx. U fil- ħin reġa' dar lejha u talabha tnew- willu kisra ħobż: ''Għax għandi l- ġuħ f' qalilha. Wegħġbitu bil-ħniena dik l-armla, għad li pagana, u kienet fqira għall- aħħar. Ikun imbierek Alla. tiegħek; jiena ħobż ma 'baqagħlix; qabda dqieq fadalli f'qieh ta' nħasa u qasba żejt f'daqsxejn ta' kus. Kont bi ħsiebi ninġabar f'dari b'dawn l-erba' nitfiet ta' friegħi niexfa li sibt inlaq- qat, insajjar id-daqsxejn ta' dqieq għalija u għal ibni, biex ladarba nkunu trejjaqna għall-aħħar darba, ma jibqalniex aqwa mill-mewt' l Wegħġibha l-Profeta: ('M'għan- dekx, le, mniex taqta' qalbek, oħti; mur f'darek, agħmel dak li int kel- lek fehma tagħmel: iżda, qabel xejn, aħseb xawwatli ftira għalija, u mbagħad aħseb għalik u għall- ibnek. Inġabret id-dar dik l-imsejkna armla uu semgħet minn kliemu: u Elija kiel dak li ħejjietlu dik il-mara l-ħanina, u warajh kielet hi u niesha. U minn dak inhar sa Alla bagħat ix- xita fuq l-art, qatt ma ġie nieqes id-dqieq mill-inħasa u anqas iż-żejt ma naqasha: fil-kus l U ġara' wkoll li żmien wara, bin l-armla marad u naqaslu n-nifs sa ruħu ħarġet; u l-imsejkna ta' mara ma kienitx taf fen tagħti rasha, tbikkmet u marret ħaditha ma' Elija u waħħlet f'moħħa li ħtija ta' dnu- bietu li binha miet. Elija, fuq hekk, ħadilha l-binha minn ħoġorha u mar meddu fuq soddtu u nxteħet fuqu għal darbtejn tlieta jitlob 'l Alla jroddlu l-ħajja: '('Muleja, iddew qajmu mill-imwiet lil dan it-tfaj'el F' U ruħu reġgħetlu f'ġismu, u dlonk it-tifel tħarrek u stejqer; u Elija reġa' refgħu u wasslu għand ommu. U tul ta 'tliet snin u nofs, anqas qatra ilma jew ndewwa ma waqgħet fuq wiċċ dawk l-artijiet, u l-ġuħ għakkishom lin-nies ta' Iżraeli, u anqas x'jiraw ma kienu jsibu l-mer- ħiliet tal-imgħaġ u bhejjem l-oħra. Fuq hekk Akab bagħat ifittex il- profeta ma' kullimkien fost il-ġnus l-oħra u s-saltniet tal-qrib tiegħu, iżda ħadd ma kien sama' bih. Fl-aħħar, wara dawn it-tliet snin u nofs, il-Mulej nebbaħ lil Eli/a jitlaq u jibqa' sejjer għand Akab u jfehmu x'għandu jagħmel biex jarġa' jagħti x-xita 'l wiċċ l-art. U Blija sama' minn Alla, u mar ifittex l-Akab fis- saltna tiegħu. L-ewwel ma ltaqa' ma' Abdijas, raġel twajjeb, ħakem f'dar is-sultan u sabu mħabbat jara mnejn jikseb l-ilma għall-bhejjem, ma jafx aktar fejn jagħti rasu, €Mur,' qallu minnufiħ il-profeta, 'mur bilġri għarraf lil sidek li Elija hawn''. qabad jitnikker, għax daħallu f'moħħu li jekk jaħsel jitilqu waħdu, għandu mnejn Alla jaħtaflu lil Elija u jaħbih, u sa jesal is-sultan isibu għosfor, Fuq hekk, qallu Elija: ''Fl-isem t'Alla, ja Abdijas, 'ien nagħtik kelma li dan il-jum is-sultan jara wiċċi. U filwaqt, Abdijas mar għal Akab; u s-sultan u l-profeta sabu ruħhom wiċċ imib'wiċċ. Elija, kif iltaqgħu, qabad minnufih ilumu li hu żamm mat-triq il-ħażina biex jitgħażżaq b'allat ta' martu. U mbagħad qallu lis-sultan: (Issa int ibgħat bandu lill-ulied Iżraeli ħalli jinġabru fuq l-għolja tal-Karmelu, u magħhom jil- taqgħu hemm il-qassisin ta' Baal u ta' l-allat tal-frugħa l-oħra'. U Akab bagħat isejjaħ lill-ulied Iżraeli u lill-qass'sin kollha ta' Baal fuq il- għolja tal-Karmelu. QWIEL TAL- PALESTINA Qadi l-awlàd, xanaq ħdlu. (L-Imħallef tat-tfal, ikkundanna għat- tagħliq lilu n-nifsu), Għax mat-tfal ma ssibx raġuni. Tkellimhom, u taħ- sibhom fehmuk, imma wara ssib li fehmuk ħaġa oħra, jew jagħmlu ta' bir-ruħhom li fehmuk ħażin. Għal hekk jingħad li t-tfal bħal ġrieden: tagħlaqilhom minn hawn, jiftħulek minn hemm. Għalihom ħaġa waħda hemm: sabar. ; Awradd waġgħa, l-waġgħa l-ħadra. (L-akbar uġiegħ, huwa l-uġiegh t'issa). Hekk hu, għax, dejjem tħoss dak li tkun fih, m'hux dak li għadda. Id-dweijaq meta jkunu għaddew, għal kemm ma tinsiehomx għal kollox, ma tibqax tbati bihom. El-ansin, ħakem nefsu. (Raġel hu minn jikkmanda, jaħkem, lilu n-nif- su). Hekk hu ta' bil-ħaqq. Nies, biex ikun jistħoqqlu l-isem ta' nies. irid iliġġem ġibdietu u jagħmel dejjem dak li turih ir-raġuni li għandu jagħmel m'hux, jagħmel dak li jfettillu dak il-ħin bla ma jqisha xej. Ja wċlu li jħibb miħabbet il-għelq l (Mbża minn min iħobbok bl-im- ħabba tas-sangisug l). Għax is-sangisug jaqbad miegħek biex jixrob minn demmek u meta jixba', jitilqek. U hekk jagħmlu xi ħbieb, u. wkoll xi qraba. Iduru miegħek u jfaħħruk u jagħmlulek il-kumplimenti sa kemm tislifhom il-flus u tagħtihom ir-rigali. U meta ma jibqalekx x'jeħdulek, ma tarahomx aktar b'għajnejk. Il-Kwistjoni Tiegħu Fil-Palestina (Jaqbad mal-għadd ta' qabel, faċċ. C. Is-Sisien Ġuridki tal-Kwistjoni. Mill-ġrajjiet storki, li aħna ġa' fakkarna fil-għadd ta' qabel, faċċ, 98, bħal ma huma, x-xiżma u l-firda tal-Knisja tax-Xerq mil-Knisja Lati- na, il-ħeġġa li. uriet u li wettqet tassew l-Ewropa biex tgħin u tagħ- mel li jinżammu l-ġieħ u l-qima fi'Imkejjen Imqaddsa u fl-aħħarnett, il-ħidma iebsa u l-kbar sagrifiċċji li wettqu s-Salibijin (il-Kruċjati) biex jinvdew u jibqgħu jinżammu miftu- ħin is-Santwarji Mqaddsa għal qima taż-żawwara nsara tad-din'a minn dawn jimbtu minn qaddishom il-jed- dij'et tal-Latini fuq l-Imkejjen Im- qaddsa tal-fidwa tagħna. — Minn hawn, iva, biex ngħid hekk, ġejjha dik il-ġibda ġewwenija, dik ir-rabta ruħija tal-Latini mas-Santwarji tal- Palestina, li biż-żmien inbidlet f'jedd, li biħ il-Latini wirtu s-setgħa fuq is- Santwarji ta' l-Art Imqaddsa tal- Fidwa tagħna. Għal kemm il-Kleru Bizantin fittex u jfittex dejjem iħaqqagħqa mal- Latini fuq jeddi'iethom fis-Santwarji Mqaddsa, dan ma. jista' jiftaħar b'xejn, u ma jista' juri tassew xe'n, l-anqas bl-iċken ħaġa, minn dak, li ma. tul iż-żmienijiet, wettqu l-Kat- tolċi ta' l-Ewropa fil-Palestina. Il- kisba u l-fidwa tas-Santwarji, t-tis- wijiet, it-tlugħ u l-bini mill-ġdid ta' għadd kbir ta' Knejjes u ta' Bażilki, it-tqassim tal-Kleru Latin, flimkien ma nfieq ta' flejjes bla qies, u ta' sagrifiċċji, u ta' tbatijiet u ta' mewt, dawn kollha saru mill-Latini, b'ġieh tal-ġnus insara ta' l-Ewropa, U la taħsbux li, bil-waqa' tas- Saltna Latina ta' Ġerusalemm (1187), jew bit-temmha tal-ħakma tas-Sali- bijin fil-Palestina (1292), l-idijal tal- ħidma tal-Kattolki Latini għal ġieħ tas-Santwarji, jewwilla, ġie mitluq, jew imwarrab bħala ħaġa ta' ebda tama. Mirbuħin il-ġlejjeb Salibiżin minn qawwiet ħafna akbar ta' Misil- min u mġagħlin jitilqu mill-Palestina, mal-Bandiera tal-Ħames Slaleb Ħo- mor fuq fond abjad, għelm tal-ħak- ma tagħhom lill-Fqajjar t'Assisi, l-Patrijarka San Franġisk. Dan, flimkien ma l-Irħieb uliedu, fqajjar u umli, mngħeżża minn kull għana u mingħajr ebda armi, kellu jwettaq ma tul is-sekli dak l-idijal li għalih ma waslux il-ġlejjeb Salibijin, għan- jin u armati sa snienhom, Ma kienx ilu żmien twil li Fran- ġisku t'Assisi kien waqqaf l-Ordni tiegħu tal-Minuri Franġiskani, hekk li fis-sena 1217, kien diġa' bagħad lill-Irħieb uliedu fix-Xerq, fejn waq- qaf il-Provinċja tas-Sirja, bil-ħsieb li jkun jista' igħin lill-ġlejjeb Salibi- jin fl-ħwejjeġ tar-ruħ u jiftaħ u jħej- ji t-triq għax-xandir tal-Fidi Nisra- nija qalb il-Misilmin. (Sentejn wara mbagħad, f/'1219, huwa nnifsu, Fran- ġisku t'Assisi, mill-Marsa ta' Ancona baħħar għal San Ġwann t'Akri, u minn hawn. terraq għall-Eġittu, iil- belt ta' Damjata, lejn ra b'għajnejh it-telfa u il-qerda tal-ġlejjeb tas-sitt Kruċjata mill-ħila u l-qawwa tal- ġlejjeb misilmin taħt l-għamar tas- Sultan Melek-el-Kamel. San Franġisk, f'dan ix-xogħol. kien donnu mmexxi mis-Sema. Wara l-qerda tas-sitt Kruċjata, Franġisku, bi kibir tiġrib ta' ħajtu, daħal fil-ħara ta' l-għedewwa rebbieħa, dlonk ġie maqbud, marbut, imsawwat u meħud quddiem is-sultan Melek-el-Kamel. U dak is-sultan imagħġġeb mid-dehra fqajra u umli ta' Franġisku, u msaħ- ħar minn kliemu kollu mħabba t'Alla u ta' għajru mhux biss ma ħaqrux, imma, kif magħruf mill-istorja, ħab- bu, nġibed lejh u taħ dak li talbu jiġifieri, li jista' jxandar it-tagħlim tal-fidi u li jista' imur iżur is-Sant- warji- Nsara f'Ġerusalem, mingħajr ħlas ta' ebda ħaraġ. Hu magħruf mill-istorja, li hu, mogħni ''b'salva- kondot'' b'isem is-Sultan, żar il- Qabar ta' Kristu, u s-Santwarji l-oħra u fuq l-Għolja tas-Sijon, bil-Patrijiet li hemm ħalla, xeħet is-sisien tal- Kustodja ta' l-Art Imqaddsa li, għal ma tul t'aktar min seba' mitt sena, hekk warrdet u seħħet, li barra mill-ħarsien tas-Santwrji u t-tixrid tal-Vanġelju fost ix-Xismatċi u l-Misilmin, ħolqot hekk kbar opri ta' karita', ' saret l-aqwa ġieħ tal-Knis- ja Kattolka u qalgħet l-aqwa tifħir mil-Papiet u mid-dinja Kattolka. Għalhekk, l-Irħieb Franġiskani Minuri, mat-telqa' tal-Kruċjati u mal-ħakma l-ġdida tal-Misilmin, b'qalbhom imħeġġa għall-wirt għażiż li ħallielhom Missierhom, dlonk re- ġgħu marru u ħadu f'idejhom dawk l-Imkejjen Imqaddsa, bħala ħaġa tagħhom, u minn hemm, imħeġġin b'żelu Missjunarju, fettċew jgħinu lill-Insara li hemm kienu baqgħu, kisbu, żammew u ħarsu fil-ġieħ u fil-qima is-Santwarji, mitluqin minn kull kleru, u kemm setgħu ukoll għamlu ġid fil-ġisem lill-istess Misil- min, għalkemm għedewwa tagħhom. M'għandniex xi ngħidu, fit-twettiq ta' din il-ħidma. nisranija, l-Irħieb Franġiskani, imtarrfin, kif kienu, qalb l-għedewwa ta' kull ġens, Lhud, Musulmani u Xismatċi, kellhom iġar- rbu mhux ftit mibgħedha, tbatijiet, niket u martirji b'mewt kiefra u ħar- xa; imma Alla dejjem kien magħhom u San Franġisk mis-Sema dejjem ħarishom, u għamel li l-Missjoni ta' l-Art Imqaddsa taqdi dejjem dmiri- jietha għal glorja t'Alla, għal ġieħ tal-Knisja u għal ġid ta' kullħadd. Għal ħruġ is-seklu XIII u għal bidu tas-seklu XIV, xxi Slaten tal- Ewropa ma naqsux li jitolbu lis-Sla- ten Mamelukki, sabiex dawn iniedu għamar lin-nies tal-ħakma tagħhom sabiex l-irħieb Franġiskani jkunu jistgħu jgħixu bla tfixkil fis-Sant- warji. Ir-Republika ta' Venezja, is- sultan Ġakbu t'Aragona u s-sultan Karlu IV ta' Franza, kitbu u bagħtu l-Ambaxxaturi fil-Masri (il-Kajr) biex jagħmlu ftehim fuq din il-ħaġa, hekk, li is-Sultan EIL-MOZAFFAR BIBARS II, fl-1809, għamar b'kitba (firman) li fuq il-Għolja ta' Sijon (ħdejn iċ-Ċenaklu), fil-Qabar ta' Kristu u f'Betlehem ma jkunx hemm Irħieb oħra, ħlief dawk tal-Ħabel, li diġa' hemm joqgħod. Fl-aħħarnett, is-Slaten ita' Napli, Robertu u Sanċja, wara ħafna tfixkil u taħbid, fl-1883, b'somma qawwija ta' flus għamlu ftehim sħieħ u għal dejjem siewf'', mas-sultan Melek-el- Naser Moħammed, li. bieħ dan is-sul- tan għaraf u ta lill-Irħieb Franġis- kani l-jedd sħieħ li 'agħmmru, jin- qdew u jżommu u jiffunzjonaw fis- ċeiiia ċesdeiieċaii iskċaża Santwarji ta' Ġerusalemm (Glubov. Reġina Sancia ta' Sqallija Il-Papa Klement IV, mbagħad, b'ferħ kbir ta' qalbu, fit-22 ta' Nov., 1342, biż-żewġ Bolli ''Gratias agimus'' u ''Nuper carissime'' minn Avinjoni, għarraf lid-dinja l-ftehim fuq imsem- mi u wettaq ib'sedqa lill-Irħieb Fran- ġiskani bħala ''Kustodji uffiċċjali tal-Imkejjen Imqaddsa f'isem id-din- ja kattolka. Għalhekk, is-Santwarji Nsara tal-Palestina, għalkemm ba- qgħu f'art musulmana, bix-xiri li sar minn Robertu u Sanċja ta' Sqallija, għaddew bħala proprieta' u użu tal- Knisja ta' Ruma u tal-Kattolki tal- Għarb (Oċċ'dent) li dawn huma mbagħad, għandhom b'delegati todja ta' l-Art Imqaddsa. D. Ix-Xhieda tat-Tradizzjoni ma' tul is-Sekli. Il-Kustodja Franġiskana ta' l-Art Imqaddsa daħlet u twaqqfet fil-Pale- stina bil-jedd ta' werrieta tal-Kruċja- ti u ta' dak kollu li huma kienu għamlu għal fidwa u l-bini mill-ġdid tas-Santwarji Nsara. U dan jista' bil-ħeffa kollha —jintwera' minn Xhieda, li raw b'għajnejhom u jis- tqarru li għal ma tul iż'ed minn seba' sekli, l-qagħda ta' l-Irħieb Franġis- kani fis-Santwarji tal-Palestina, ukoll fl-għar: żmienijiet ta' tfixkil u ta' tixrid ta' demm. Iż-Żawwara Insara li, l-hemm min-nofs is-seklu XIV żaru l-Palestina, jixdhu li qishu kul- limkien sabu l-Franġiskani, l-iżjed f'Ġerusalemm u fl-inħawi tagħha. U mhux biss li sabu lilhom, lill-Fran- ġiskani, imma ukoll li kellhom il-pro- prjeta' u l-użu assolut tas-Santwarji, u li fihom kienu jiffunzjonaw, min- għajr ebda tfixkil u mingħajr ebda għejra min-naħa ta' ħadd. U tassew, kien tagħhom, u kollu f'ide/hom is-Sagru Ċenaklu fuq Għolja ta' Sijon, il-Qabar ta' Kristu u i- Kalvarju f'Ġerusalemm, il-Qabar tal- Madonna fil-Wied ta' Ġosafat u l- Presepju tal-Bambin Ġesu f'Betlehem; u f'dawn is-Santwarji, l-Franġiskani, bla ebda tfixkil, kienu jagħmlu l-fun- zjonijiet, u kienu jilqgħu ż-Żawwara, li kienu jiġu minn kull naħa tad-dinja, Tarġa', l-bini kollu tas-Santwarji, t- tiswiliet u dak li kien jinħtieġ għaż- żamma tagħhom kien isir mill-Irħieb, meta' u kif kienu jridu huma, bħal- ma saru dawk tal-Bażilka ta' Betle- hem, tal-Qabar ta' Kristu, u kif ukoll fi knejjes oħra. Dan jixduh ukoll qabda. ta' kittieba, ta' slaten u ta' gvernaturi wkoll, li għad għandna miżmumin fl-Arkivju tal-Kustodja f'Ġerusalemm, Immela, għal tliet mitt sena sħaħ, mis-seklu XIII sas-seklu XVI, ħatt ma' laqlaq, jew ċaħad fuq il-pro- prieta' tal-Franġiskani fuq is-sant- warji, ebda ħatt ma qabes jew wera' għal-anqas xi jedd fuqhom mal- Franġiskani. Anzi, sew l-autoritajiet musulmani, sew il-kommunitajiet reliġjużi tax-Xerq idejjem għarfu l- jedd sħieħ li għandhom jew kellhom l-Irħieb tal-Għarab (Oċċident). U biex nagħtu aktar dawl fuq din il-ħaġa, għandna nġibu quddiem għajnejna, li t-dawk it-tliet sekli fil- Palestina, f-Ġerusalem u t-Betlem, kien hemm il-Kleru Xerqi, li fkien jgħix fi ħbiberija mal-Franġiskani. Kien hemm hemmekk il-Griegi, l- Ġjorġjani, l-Armeni, l-Maroniti, l- Ġakobiti, s-Sirjani, l-Abbissini, l- Kopti u n-Nestoranji fil-Kunventi tagħhom, dawn. kollha: bil-qalb kienu jieħdu sehem fil-funzjonijiet magħ- mulin mil-Franġiskani, u bil-permess ta' dawn imbagħad, kienu jagħmlu tagħhom, M'għandnix xi ngħidu, f'dan it-tul ta'. żmien, 'xi ftit tal-għelt jinqala' bejn il-Franġiskani u l-Qassisin tax- Xerq. L-akbar kwistjonijiet kienu nqalgħu mal-Ġ'orġjani, mal-Griegi u mal-Koptin. Ġara' hekk:- Darba waħda, waqt li l-Franġiskani kienu mixħutin il-ħabs, l-Ġjorġjani ħadu taħt idejhom nofs l-Għolja tal-Kal- varju, mnejn ma riedux. joħorġu iż- jed. Il-Griegi, f'ħabta oħra bħal dik, ħadu taħt idejhom taqsima mil-Bażil- ka tal-Qabar ta' Kristu u l-Altar Maġġjur tal-Bażilka ta' Betlehem. — U l-Koptin ukoll, imħajrin mill- oħrajn, waqt li kienu ġew imbgħedin ir-Reliġjużi Latini, bnew Kappella . ma ġenb l-edikula tal-Qabar ta' Kristu. B'dan il-ksur kollu ta' liġijiet u b'dawn l-għeltijiet tal-Qassisin orien- tali, ma kienet tqanqlet ebda kwist- joni tal-Imkejjen Imqaddsa, il-għaliex, b'dan kollu, l-Orientali ebda ħsieb għad ma kellhom li jintakkaw. il- proprieta' u l-jeddijiet li kellhom il- Franġiskani fis-Santwarji; imma biss huma riedu li jkollhom imkien għali- : hom, biex kif u x'ħin ikunu : żridu jistgħu jagħmlu l-funzjonijiet tagħ- hom. U l-Franġiskani, għall-imħab- ba tal-paċi, bil-qalb u minn ragħjhom, raqqdu l-kwistjoni, waqt li baqgħu henjin: bis-supremaziċa — tagħhom ġenerali fuq l-Imkeżjen Imqaddsa tal- Fidwa Tagħna. F'osterija fl-Italja, wieħed Taljan, wara li xorob litru nbid mill-aktar fin u mill-aħjar, b'leħen minn taħt l-ilsien, staqsa lis-sid : — Bejnietna: Inti, dan l-inbid ħallastu int' — Daż-żgur, li ħallastu jien. Għaliex qed tistaqsini dan 7 — Għax jekk ħallastu inti m'hemmx għalfejn inħallsu jien 7 ĊAJTA F'LOKA — Sinjuri u (Sinjorini, — qal wieħed żagħżugħ f'salott — tridu ngħamlilkom ħaġa li biha tiġu tidru sbieħ xorta waħda ikoll f — iwa, iwa, — qabżu jwieġbu lkoll, — irridu iwa, jekk jista jkun. — Jista' jkun iwa, u bil-ħeffa kollha, u malajr: Sa nitfi d-dawl, Fis-sena 1099, is-Salibijin (il-Kru- ċjati), li fis-sena ta' qabel kienu rebħu l-belt ta' Antiokija, daħlu f'Ġerusalem, u waqqfu s-Saltna La- tina, b'Sultan tagħha Goffredu l- Buljuni, raġel għaqli u ta' rieda tajba. Dan ħaseb mill-ewwel isewwi l-ħsarat magħmulin sew mill-Persjani (616), kemm mill-Misilmin (638), u jrodd lil-Ġerusalem bħala Belt Imqad- dsa, b'xeħta tassew nisranija. Għall hekk, fl-24 iew 25 ta' Lulju ta' dik l-istess sena 1099, ħoloq għaqdha reliġjuża ta' 12 il-saċerdot, bħala Kanoniki tal-Qabar ta'Kristu, magħrufin bħala l-Kapitlu ta' Ġeru- salem, b'għan waħdieni għal qima i l-ġieħ tas-Santwarju ewlieni ta' dik il-Belt. Hekk twieled l-Ordni tal-Kavalieri tal-Qabar ta' Kristu: Ordni b'għan waħdieni reliġjuż u biss il-quddiem, kif kienu jitolbu ż-żmienijiet, għaq- qad miegħu uffiċċji u dmirijiet oħra. U traku, ma kienx għadda ħafna żmien, li ma ġemb il-Kapitlu ta' 7 Ġerusalem, ma nħolqotx għaqda oħra, — bl-isem ta' 'MILITES JERUSA- LEM', li dawn, bħala eguardia d'onore'' ħarsu lis-Salib Imqaddes fit-taqtiha ta' 'Ramleh u s-sieltu bl-aħrax ukoll fl-1102 għas-Sultan Latin, Balduvin I; hekk, li dan is- Sultan ra' l-ħtieġa li jsawwarhom, u sawwarhom. tassew f'għaqda militari għall-ħarsien tal-Kapitlu u tal-Qabar ta' Kristu (Custodia del S. Sepol- — (ro). Ġara' mbagħad, li f'qasir żmien — bosta minn dawn il-militari ħaddnu l-Ordni u r-regola tal-Kanoniki, hekk, li għaxar snin wara, jiġifieri L-ORDNI TAL-KAVALIERI TAL-QABAR TA' KRISTU fl-1114, saru Ordni wieħed: Ordni Reliġjus-Militari. Iżda xejn m'hu li ma jidbiddilx fid-dinja. Sewwa sew, bil-kemm erba' snin kienu għaddew minn fuq il-għaqda taż-żewġ sura ta' Kavalieri fl-imkien, li xi Kavalieri-Militari tas-S. Sepulkru ma bdewx ifittċċju l-firda: minn dawk tal-Qabar ta' Kristu bil-ħsieb li joħolqu Ordni ieħor għal Ħarsien tat-Tempju. U fl-1118, il-firda saret, u nħoloq l'ordni Militari ġdid tat-TEMPLARI. L-ORDNI TAL-KAVALIERI TAMSANTU SEPULKRU. Dan l-Ordni reliġjuż, wara l-firda tiegħu minn dak militari, fl-1118, ġie, qajl qajl, mgħolli għal ġieħ l- aktar kbir. Ġie mwettaq, imseddaq u mgħoni b'ħafna ġid tar-ruħ u tal- ġisem minn għadd ta' Papiet, u lilu ġew mgħotija jeddijiet u privileġġi, li refgħuh fuq għaqdiet oħra fi ħdan il-Knisja. Mad-dħul ta' flejjes li kien idaħħal, bħala mħollijien lilu minn Kavalieri għonja, kellu ukoll in-nofs min dak li kienu jagħtu l-insara: fil- Qabar ta' Kristu, mid-deċmi fil-Belt ta' Ġerusalem; u ma dan kien meħ- lus mit-taxxi u kellu l-jedd sħieħ għas-Sajd fl-ibħra tal-Galilijien u ta' Tabarija. Dawn il-ħwejjeġ m'għand- niex xi ngħidu, ġibdu lejh l-istima tad-dinja: ġieħ għoli min-naħa ta' xi kbarat u setagħmin, u ċertu tħas- sib u biża min-naħa ta' oħrajn. U b'hekk dan l-Ordni reliġjus setgħa jwaqqaf. Priorati, li jippresentawh fl-Ewropa u jieħu sehem ukoll f'xi taqbid li sar kontra l-Insara, It-tiswir ġerafkiku ta' l-Ordni f'dan iż-żmien ta' ġieħ, kien hekk: bħala ewlieni Protettur ta' l-Ordni kien is-Sultan ta' Ġerusalem, li kellu jħa- res u jgħin lill-Ordni skond il-ħtieġa; l-ewlenija imma, Persuna Ġerarkika, li f'idejha hi l-Amministrazzjoni, kien il-Patri'tarka Latin ta' Ġerusa- lem, u warajh jidħol il-Prijur, Għax dan hu Ordni essenzjalment reliġjuż. Imbagħad jiġu l-Membri Reliġjużi, jiġifieri l-Kanonki u l-Fratelli li jaq- du, jiġbru offerti, jieħdu ħsieb il- pellegrini, l-morda, jqassmu karita- jiet, u ħwejjeġ oħra. Fl-aħħarnett, il-Membri Lajk'jiet, li huma l-Kaval- ieri u l-Klijenti; u mbagħad. jiġu d-Dame. L-ORDNI JĦALLI L-ĠERUSALEM Meta fl-1187 Ġerusalem waqgħet mill-ġdid taħt il-ħakma: tal-Misilmin, il-Kanonki tal-Qabar ta' Kristu mar- ru fil-Priżurat ta' S. Marija f'Tiru, u fl-1191 marru f'San Ġwann t'Akri, mirbuħa mis-Salibijin. Bil-ftehim li kien sar fl-1192 bejn is-Sultan u s-Salibijin setgħu jibqgħu fil-Qabar ta' Kristu żewġ Kanonki u żewġ Djakni, li minn flokhom imbagħad, fl-1219, daħlu l-Patrijiet Franġiskani. bil-jedd ukoll li joħolqu l-Kavaljeri tal-Qabar ta' Kristu, Għal darba oħra, fl-1229, wara sewwa sew għa- xar snin li kien ilhom neqsin, il- Kanonki reġgħu lura f'Ġerusalem, imma minħabba l-qagħda mwegħra ħafna li kellhom ma' wiċċhom, ħallew darba għal dejjem il-Palestina, u nġabru, fl-1291, fil-belt ta' Peruġja. Fil-Qabar ta' Kristu baqgħu l-Irħieb Franġiskani, F'dan iż-żmien, l-Ordni tal-Kava- lieri tal-Qabar ta' Kristu biddel ukoll għeliemu (li stemma tiegħu):- minn flok is-Salib aħmar patriarkali biż-żewġ fergħat, qiegħed Salib im- diheb b'erba' slaleb oħra żagħar fl- irkejjen tiegħu. Fis-seklu XII im- bagħad, il-lewn dehbi ġie mibdul f'lewn aħmar, li hekk ukoll għadu sal-lum. Fis-seklu XV, l-Ordni kien miġjub ħafna minn xi Slaten, u Imperaturi u Papiet dehrilhom li għandhom jedd jindaħlu, billi, minn mifrud kif kien jerġgħu jgħaqqduh f'Ordni wieħed, kif kien fil-bidu; imma din l-għaqda ma: waslet qatt. Għalhekk, il-Papa Piju II-ħall dan l-Ordni, u l-Papa Innoċenz VIII għaqqad il-ġid li kellu ma' dak ta' Rodi. Wara, mbagħad, fl-1746, il-Papa Beneditt XIV wettaq u seddaq il- jedd li joħloq Kavalieri tal-Qabar ta' — Kristu lil-P. Gwardjan 'ew Kustodju ta' l-Art Imqaddsa: u Piju IX, imbagħad, fl-1847, għamel li, bħala Gran-Mastru Delegat tas-S. Sede jkun il-Patrijarka Latin ta' Ġerusa- lem. Iżda, fl-1851, wara li saret is- soppressjoni ta' xi Prijurati, l-Ordni Reliġjuż, li /kien infired: minn dak l-ieħor l-Ajkali, fiż-żmien ta' l-ewwel waqa' ta' Ġerusalem, intemm għal kollox, u ma baqax ħlief biss ''l-Or- dni Equestri'' tal-Qabar ta Kristu. X'GĦAMLU L-AĦĦAR PAPIET GĦALL-ORDNI EQUESTRI TAL-QABAR TA' KRISTU. Kien Papa Piju IX li, fl-1868, ża għamla ġdida lill-Ordni tal-Kavalieri tal-Qabar ta' Kristu. Warajh, Papa Ljuni XIII, waqqaf u għaqqad ma l-Ordni d-DAME; mbagħad, San Piju X, wara li żejjen bl-għelm militari l-arma ta' l-Ordni, għamel li l-Papa nnifsu jkun il-Gran-Mastru, b'delegat jew luogutenent tiegħu l-Patrijarka Latin ta' Ġerusalem, Piju XI, fl- aħħarnett, reġa' tafa' l-Ordni taħt il-Patrijarka, bl-isem ta' Rettur jew Amministratur għal dejjem. L-Ordni l-lum immexxi hekk:- a) Il-Papa hu l-Protettur: b) Rettur u Amministratur perpetwu hu l-Pat- rijarka latin ta' Ġerusalem, mgħejjun minn Referendarju. c) IL-MEMBRI, li huma l-Kavalie- ri, Kommendaturi, Grandi Uffiċjali, Gran Croce eċċ. Dawn huma miġbu- rin f'Luogotenenza, li titqassam f'Sezjonijiet. Kull Luogotenenza hi mmexxija minn Luogutenent, minn Prijur, li hu dejjem saċerdot, minn kunsilieri, kanċellier, Vessillifru, Seg- retarju, Teżorier u Ċeremonier. — Kull Sezzjoni, mbagħad, titmexxa minn President, Prijur, li dejjem bu saċerdot, Kunsillieri, Segretarju, Te- żorier u Ċeremonier, In-Nomni kollha jsiru mill-Beatitu- dni Tiegħu, l-Patrijarka Latin. ta' Ġerusalem, IL-KBIR KAN TAL-PERSJA Fost il-ħafna imperaturi li kellha l-Persja, kien hemm wieħed li kienu jsejħulu l-Kbir Kan'. (f'Magnani- mus Imperator'', u dan mhux għax kien jismu hekk, imma għax ma' tul is-saltna tiegħu ta' aktar minn. tletin sena, kien hekk żejien b'monumenti sbieħ u b'tifkirijiet kbar il-belt ewle- nija tal-Persja, li qablu ebda Kan ieħor ma kien qatt ħolom jew ħaseb fihom. Għalhekk sejħulu ''Kbir'. : Iżda b'dan kollu hu ma. kienx ħieni, għax dawk il-monumenti u tifkirijiet minnu mwaqqfa ma kienux ilissnu ġieħu: kienu siekta, muti, bla kelma, waqt li hu kien jixtieq li huma joq- għodu jlissnu ismu ta' ''kbir', u jfakkru, u jtennu, :u jxandru bla hedu u ma' kulħadd il-kobor ta' dehnu u l-qawwa ta' ħiltu. Dan il-ħsieb hekk kien ikiddu, li kien sar mervus ħafna u bla sabar mhux ftit. Xejn, u xejn tassew ma kien jonqsu: minn kollox kellu, u f'kollox kien moqdi, iżda qatt ma kien f'siktu: kien jidhirlu li kollox jonqsu, ladarba ma kienx hemm min bil-kliem ifaħħar dehnu, jfakkar ħiltu u jogħlli ġieħu. ''Kobba mħabbla'' — kien igħid — ''mur ibbasta sew- wija''1 U ħammem minn hawn u ħammem minn hemm, darba waħda fettillu jsejjah u jlaqqa flimkien l-Għorrief kollha tas-saltna u ġagħalhom. ifittxu bejniethom biex isibu l-mezz li jaq- talu xewqtu u jagħmlu ħieni. Kull wieħed minn dawk l-għorrief qal fehemtu. Wieħed wera l-fehma li jinbena palazz hekk mifrux fil- medda u hekk ta' kobor fil-ġmiel u fil-għana, li jkun magħruf bħala t-tmien għaġeb tad-dinja; imma din il-fehma ma ntogħġbotx, għax palazz kbir u għani kemm ikun, ma jlissinx kliem, ma jagħjiatx, ma jagħnnix. Ieħor qal: noħolqu xmara, li, ilmi- jietha jkunu jgħaddu minn tarf għall- ieħor tas-saltna; iżda din ukoll ma mietx, għall-ilma ġieri jista' iwa, jagħmel xi ħsejjes, imma Iċ, qatt ma jasal ilissen isem il-Kbir Kan tagħna, u wisq anqas, ixandar ġieħu, U ebda wieħed minn dawk l-għorrief li kien ibaqa' li ma qalx il-fehma tiegħu, im- ma ta' ebda wieħed ma ġiet milquha, għax kull waħda kienet nieqsa minn xi ħaġa, u għalhekk, ma kienitx tasal tħoll il-kobba: mħabbla kif kien jix- tieq u ried il-'Kbir Kan'. Dan im- bagħad qal il-fehma tiegħu; ried li tintagħmel ''katuba'' kbira, li fiha jintagħlqu daqqaqa u għannejja, li fil-ħinijiet kollha joqgħodu jsemmgħu tifħir lis-sultan; imma hawn ukoll dehret bħal stmerrija f'wiċċ l-għor- rief, għax qalu, hi ħaġa li ma tistax issir, għax jekk aħna nintagħlqu ġewwa l-katuba, leħenna żgur ma jinstemax u neqsin min-nifs kif in- kunu, nifgaw malajr, U l-Kbir Kan tnikket, u ma għarafx fejn jagħti rasu l Kien hemm iżda, wieħed ġeneral, li kien fehem sewwa dak li kien irid il-Kbir Kan, Dan dlonk inqala' minn imkienu, mar quddiem is-sultan u, wara li sellimlu b'wiċċu sa l-art għal tliet darbiet u qala' li jista' jit- kellem, hekk qallu: ''Ja Sidi, Kbir Kan, kxift jiena u sibt sewwa dak li inti trid; imma, kun af, li jinħtieġuli żewġ ħwejjeġ '. — Liema huma l — Staqsa l-Kbir Kan. — L-ewwel waħda: li ttini sentejn żmien — wieġeb il-ġeneral. — Nagħtik imqar għaxra u iżjed ukoll — wieġeb il-Kbir Kan. — lt-tieni ħaġa: Li terħili f'idejja ċ-ċavetta tat-teżor tas-saltna tiegħek — tenna l-ġeneral. — Mhux biss intik iċ-ċavetta, im- ma nagħmlek sid ta' ġidi kollu — qallu l-Kbir Kan; u ta' dan hawn xhieda dawn l-għorrief. — Kollox sewwa — qallu ferħan il-ġeneral — 'wara sentejn in-nies kollha ta' l-Imperu, bħal ħoss ta' ikatuba waħda, jitkellmu fuqek. Ja Sidi, jfakkruk u jagħtuk ġieħ. Hawn il-Kbir Kan ħall il-laqa' u l-għorrief kollha marru għal riħhom iżda kull wieħed baqa' jmaħħaħ x'seta' kien is-segriet ta' dak il-ġe- neral, li biħ sa sentejn kellu jħoll dik il-kobba mħabbla, li kellha twassal il-hena f'qalb is-sultan. U l-għaqli ġeneral malajr taha għax-xogħol, L-għada mar jiftah it-teżor ta' l-imperu, u ħa hekk kbira tagħbija ta' flus, li serbut twil ta' iġmla, mżejnin b'ilbies imżewwaq, għelm tal-Kbir Kan, bil-kemm setgħu jerfgħuh u jġorru; u b'dawn, il-ġene- ral, mar f'kull belt u f'kull raħal, u beda jieqaf fl-imsierah u kull fejn kien hemm nies, isejjaħ lill-foqra u lil kull min kien bla xogħol jew jin- ħtieġ għajnuna u, f'isem il-Kbir Kan beda' jagħti: dar lil min m'għandux fejn igħammar; ħwejjeġ u lbiesi lil min jonqsu biex. jinsatar; fus lil min kien jinħtieġhom, u qabbad kemm seta' nies jaħdmu, li kien ilhom bla xogħol. U minn belt jgħaddi għall-oħra, minn raħal għall- ieħor, hekk, li ma ħalla ebda mkien li ma żarx lil foqra kollha ta' l-im- peru u lilhom qassam flus, għajnu- niet u faraġ, daqs kemm kienu jin- ħtieġu, f'isem il-Kbir Kan, li f'ismu kienet ġiet maħluqa din il-beneli- ċenza. U bil-kemm kienu għalqu s-sen- tejn, li dak il-ġeneral ma marx qud- diem il-Kbir Kan u, ferħan ferħan, qallu: ''Ja' sidi, sawwartielek il- katuba li b'leħenha kella s-sammgħa: ma l-imperu kollu t-tifħir u l-ġiħ li jistħoqlok; nitolbok issa, Ja sidi, x'ħin tkun trid tiġi tismagħha''. Feraħ mhux ftit il-Kbir Kan għal din l-aħbar u ftihem mal-ġeneral fuq il-jum li fiħ kellu jmur iżur l-ibliet u l-irħula ta' l-imperu biex jara b'għajnejh. u iisma' b'widnejh l-għa- ġeb ta' dik il-katuba. Il-ġeneral, ta' għaqli li kien, dlonk bagħad tagħrifa fl-ibliet u fl-irħula kollha, bi twissija għal dawk kollha bbenefikati mit- tjubija tal-Kbir Kan, sabiex imorru jilqgħuh bl-akbar qima fiż-żjara tie- għu, jfaħħruh u juruh li jagħfuhuiu dak kollu li kien għamel magħhom. Fil-żum li huwa għażel, il-Kbir Kan, imsieħeb mil-kbarat tas-saltna, kien sa jagħti b'idu għaż-żjara tiegħu, u bill-kemm kien għadu kemm qabes il-għadba tal-palazz, li ma jilmaħx quddiem għajnejh serbut, li donnu bla tmiem, twil twil, ta' rġiel, ta' nisa, ta' xjuħ, ta' żagħżagħ, li dawn malli raw is-sultan tagħhom, infaq- għu f'għajjat ta' ferħ, u ċapċpu jdej- hom, u jgħajtu b'leħenhom, jgħidu: tEvviva s-sultan tagħnal ġiħ lill- imperaturl Sebħ lill-Kbir Kan u ġiħ bla qies għal qalb ħanina tiegħu'' l U s-serbut ta' nies ta' belt li jfaħħru il-Kbir Kan kienu jaslu man-nies tal- belt jew raħal tal-qrib, hekk, li kien jidher serbut twil wieħed ma l-impe- ru kollu, li fiħ il-poplu kollu jfaħħar u jagħti ġieh lill-Kbir Kan għal bene- fiċenza tiegħu, Għoġbitu l-ħaġa lill-Kbir Kan, u sraħ lill-ġeneral talli għaraf, hekk tajjeb, joħloqlu l-katuba li titkellem, bħal ma kien jixtieq, u dar imbagħad, lejn il-kbarat li kienu miegħu, u qall- hom: ''Issa jien ħieni, u ma jonqosni xejn f, Jingħad, li dan il-Kbir Kan fit- testment tiegħu, bħala tifkira, ħalla għall-werrieta u għas-suċċessuri tiegħu dan li ġej: ''Biss il-BENEFIĊEN- ZA hi l-leħen dejjiemi ta' kull barka t'Alla, u hi biss tagħmel lill-bniedem ħieni, IL-WICC IMGEDDED TAL-PALESTINA Min xi darba, tlietin jew erbgħin sena ilu, kien mar iżur l-Art Imqad- dsa, kien intlaqat żgur mid-dehra ta' faqar, ta' għaks u ta' miserja, ii fihom kienu jgħixu dawk l-imsejkna li hemm kienu jgħammru. Mitluqha 'għall-rieħha l-art, mhux maħdum u nieqes minn bexxa ta' ilma u ,għal- hekk, imneżża minn kull ħdura, dak ir-raba, bil-kellma siekta 'mma kiebja tiegħu, kien donnu jitlob lil-moħħ il- bniedem u jistiednu imidd dirgħajh ħaddiema sabiex hu jroddlu l-għixien u jkattarlu l-ħajja. Kollox bil-maqlub qed jiġri llum fil-Palestina, Il-lum il-Palestina, donnu b'ġiri ta' għafrid ib-dehen u ħedma li ma jitwemmnux, bir-raba u l-għelieqi tagħha msoqqi- jin u jħaddru, qgħedha mill-għaks u l-faqar, tintrefa hekk li waslet dbid- del il-wiċċ musfar u kiebi tagħha. Din il-bidla ta' għaġeb fil-Pales- tina hi kollha ġejja mix-xogħol, mil- ħidma ħarqiena ta' l-art: hi ġejja mill-BIEDJA. Jinħtieġ li wieħed imur sa hemm il-lum, jiftaqad u jara b'għajnejh ir-raba u l-għelieqi tan- naħat tal-Lhudija, tas-Samarija u tal-Galilija, biex żgur jistaġeb bil- ħajja ġdida li daħlet qalb dak il-blat sammi u li biddlet dik l-art, dari xora maħruqa mix-xemx, fi ġnejna mill-isbaħ u ta' ġmiel li 'misslek il- ħsus ta' qalbek u jħennik, Jinħtieġ bill-ħaqq ko'lu nistqarruh : dan l-għeġeb ta' bidla ta' wiċċ il- Palestina hu ġej, u ġie tabilħaqq, minn dawk l-ewlenin Lhud li, f'dawn l-aħħar żmienijiet, imħeġġin u miku- lin minn imħabba ta' demm ġenshom, (Sioniżmu) kienu marru l-ewwel nies biex joħolqu u jwaqqfu pajjiż għali- hom fil-Palestina, Hi magħrufa ukoll it-telqa u l-ħedla li għandhom għax-xogħol il-ġnus misil- min, l-Arab; dawn huma hekk im- ħeddlin li jistmerru kull ħajra għax- xogħol, u jbarru minnhom kull mixi l-quddiem, kif mixia llum id-dinja. Hekk għexu dawn għal żmien twil fil-Palestina, li taħt il-ħakma tagħ- hom ma setgħetx ma tkunx ħlief art ta' faqar, għaks u miser'a, Imma ukoll dawn, malli l-ewwel ġgajtiet ta' Lhud waqqfu t-tined tagħhom fil- witja ta' Esdrelon, dawn il-Misilmin, imħarrkin minn ħsus għejjura u beżgħanin minn tgħedida li jitilfu pajjiżhom, qamu minn-nagħs tagħ- hom, tajru l-għazz u tawha għax- xogħol, b'dak il-ħsieb li jippikaw mas-Sjonisti u jaqtawlhom qalbhom. B'hekk iżda; ukoll ir-raba u l-għelieqi tagħhom ħadu rruħ u bdew jagħtu xi ġid. U din il-mixja l-quddiem fix-xogħol ta' l-art aktar bdiet tgħaġġel u timxi malajr kif bdiet timxi l-quddiem te. ettrifikazzjoni' tal-pajjiż hekk, li fi ftit snin minn Dan sa Bersabea wiċċ il-Palestina mbidel, żdied il- bejh u x-xiri, u l-qagħda tal-pajjiż ġiet ħafna għall-aħjar. IL-QAGĦDA TAX-XIRI U L-BEJH Il-Palestina, aktar minn kollox, hi pa'jiż tal-biedja: ir-raba u l-egħlieqi tagħha, mgħejjunin minn klima xem- xi li tista tħaddmu kif u kull meta trid, jagħti ħxejjex u għelejel b'kotra kbira u mill-aħjar. It-tgħamir ta' ogsma sħaħ bil-larinġ u bil-palm, li jagħti l-aktar tamar bnin, m'humiex ħlief l-għeliem tal-Palestina mgħaru- — fin min-naħat kollha ta' l-Ewropa; iżda, l-ħila u s-saħħa li għandha fi ħxejha biex trodd għelejjel ħafna oħra, hi ukoll magħrufa. U dan narawh jitwettaq iżjed il-quddiem meta', min flok it-tisqija tax-xita artifiċjali tid- ħol dik ta' l-ilma ġieri mil-Ġudan, li jkun jista' jitferrex u jsaqqi kull fejn jinħtieġ. Hija ħasra, meta tif- takar li għadd -kbir ta' siġar iħaddru taż-żebbuġ u tal-gummajż kienu ġew imqaċċta u meqruda mill-Misilmin ; imma ukoll għal dan id-dehen tal- ħakkiema tal-lum ħasbu u mxew il-quddiem. Bil-ħidma dehnija tal-Lhud, il-bejh u x-xiri fil-Palestina, mexa ħafna l- quddiem, resaq sewwa, għall-kemm b'ħafna tfixkil, għal dak li jitlob il- kummerċ il-lum u għamel b'mod li jiġbed lejh u jħajjar ix-xerrejja u l- bejjiha tax-Xerq (Oċċident) bi swieq xierqa, li jaqblu u jħallu l-qliegħ. Għalhekk, il-lum il-kummerċ. fil- IL-QAGĦDA TA' L-INDUSTRIJA F'IŻRAEL Dak li l-aktar għen biex tiġi l-qud- diem b'ħeffa tal-għaġeb Il-industriża f'Iżrael tal-lum kienu l-ewlenin tliet ċentrali ta' l-elettriku f'Tel-Aviv, f'Kajfa u f'Tabarija. Kapitalisti u nies tas-snajja, ħarġu flushom ħlew il-qawwa ta' denhom u ħabirku kemm felħu biex joħolqu xogħolijiet, iwaqqfu fabbriki u jibnu ndustriji, li jkunu l-għana tal-pajjiż, Għal dan biż-żejjed li wieħed ikun Familja ta' bdiewa fil-Palestina pajjiż ġdid ta' Iżrael għandu qagħda soda, dejjem iżjed iikber u dejjem ġej aktar il-quddiem. L-għaqdiet u kooperativi ta' banek li nħolqu, x- xrieki ta' għajnuna ta' kummerċ u ta' industrija li twaqqfu, u s-somom kbar li ntefqu fi ftuħ ta' triqat ġod- da, f'bini u f'fabbriki ta' kull ġens u sura, juru ġejjieni li jqawwi l-qalb u jimla bit-tama, jaf, kif twaqqfu, imxew il-quddiem u waslu xi fabbriki tas-sapun, l-iżjed, wara d-dħul tal-magni li jħeffu x- xogħol u jkattru bla qies il-qliegħ. Ta' min iqis ukoll, kif marret il- quddiem il-''Portland Cement Com- panv'' ta' Qajfa u dawk il-Kbar Imtieħen imwaqqfin f'dik il-belt. U ma dawn żid ukoll għadd ta' fabbriki oħra tat-tabakk, tas-sigarri u tas-sigaretti, li jagħtu xogħol lil ħafna nies u jħallu ħafna qliegħ. U ma jonqsux ukoll għadd ta' fabbriki oħra ta' l-Alkool, tas-suffari- ni u ta' ħafna ħwejjeġ oħra meħtieġa għal pajjiż. Betlehem hi magħrufha mad-dinja kollha għax-xogħol tal-madreperla. Dak li jżomm, imbagħad, il-qies fil-miżien tal-qliegħ u tat-telf fix-xiri u l-bejh tal-Palestina mal-ġnus l-oħra, l-iżjed ta' l-Elwropa, hu l-ħruġ u d- dħul tal-ħwejjeġ mibjugħa jew mix- trija. Il-bejh taż-żejt taż-żebbuġ, tal-larinġ, bajt u ġwież li l-Palestina tibdel ma' karozzi tan-nar, magni, ħa- ririjiet, drappijiet tas-suf, tal-qoton u mijiet ta' ħwejjeġ oħra, jżommu il- miżjien fl-ekonomija tal-Palestina. U wkoll, ma din il-lista, li aħna tagħjna fuq fuq hawnhekk, tal-qagħ- da ekonomika tal-Palestina, m'għand- inħallu dak id-dħul, mhux ckejken, li ġej bla hedu mit-turisti u miż-żawwara li jmorru fl-Art Im- qaddsa. L-għadd ta' dawn il-għorba, l-iżjed mill-aħħar gwerra l-hawn, dejjem baqa' jikber u Għalli dħul hekk kbir lin-nazzjon, li hu ta' min jagħti każu sewwa. Hu dan kollu hu l-wiċċ ġdid ta' l-Art Imqaddsa. Konna xtaqna iżda, li ma dan il-ġid kollu materjali li aħna rajna sar u qed isir dċjjem iżjed fil-Palestina, nuru ukoll mixi il-quddiem f'dak li hu tar-Reliġjon. Imma, b'għafsa ta' qalb, ikollna ngħidu, li ftit u xen nistgħu niftaħru b'din il-ħaġa, u biż-żejjed wieħed iqis, li l-belt ewle- nija ta' Tel-Aviv, f'Iżraeli, hi msej- ħa ''Il-Belt ta' bla Salib''l Sliman kien żagħżugħ, miżżewweġ, u kien hekk għaqli u jħobb lill-missieru, li hu, flimkien ma martu, baqgħu jgħammru miegħu. Ix-xiħ missieru kien qorob il-mija, imma moħħu kien għadu tajjeb ħafna, u ma kontx tgħaddih minn għajn il-labra kif ġieb u laħaq. Ġara', li s-sultan ta' dik l-art tax-Xerq fejn kien igħammar Sliman, kien daqsxejn pittma u kollox kien jagħtih f'għajnu u jdejjqu. kollox kien idejqu, li kull meta joħroġ mill-palazz, kien ta' sikwit jintaqa' ma ħafna xjuħ, li dawn, billi mgħakksin mil-mard jew mix-xjuħija, kienu jisgħolu, jobsqu fejn ġie ġie u jixxenglu l'hawn u l'hemm, bill- kemm jistgħu jimxu u jitkaxkru lejn darhom. Ħabta waħda il-għalhekk, is-sultan, mirbuh minn djequ, nieda għamar, li jgħid: ''Ix-xjuħ kollha, huma min huma, fi żmien ta' jumejn, jiġu mneħħija mill-Belt, u mibgħu- tin f'raħal fil-bogħod, fejn ma jkunux jidhru'', Sliman, b'dan l-għamar sultani, ġie milqut f'qalbu għax miġbud kif kien, bl-imħabba lejn missieru, b'xejn u għall-ebda ħaġa ma kien ried jinfired minnu. X'għamel għalhekk 7 Qal: Naħbih fid-dar u ma ngħid lil ħadd U hekk għamel: niżżlu fil-kantina u ħbieh hemmek fejn kellu l-bir ta' l-ilma, u ma qal lil ħadd, ħlief lil martu biss, li din ħalfitlu H kellha żżommha għaliha u ma tgħid lil ħadd, : Ġara' iżda, li darb'oħra s-Sultan nieda għamar ieħor, li jgħid:li kull- ħadd għandu jmur jaħdem fir-raba' u fl-egħlieqi. maħduma: jiżra r-rieħ, Kullħadd mar u għamel dak li għamar is-sultan. Is-Sur Sliman, mgħallem minn missieru, mar ukoll: qagħad iħaffer il-ħamrija u jiżra r-rieħ, imma kull tant kien jgħolli: jdejħ u ħalqu, u juri li bħallikieku qed jiekol. In- zerta, li s-sultan kien iħares, u raħ; qagħad jiflih sewwa, u bir-reqqa kollha, u bagħad għalih, u qallu: — Għax qed tagħmel hekk, donnok qed tiekol — qallu s-sultan. — Qed niekol ir-rieh — wegħġbu Sliman. — Kif tista' tieklu rrieh' — tennielu s-sultan, — Sewwa sew, nieklu bħal ma kont niżirgħu — kienet it-twegħġiba. Bh l qal f-qalbu s-sultanl Jaf igħodd sa l-għaxra, dan… l Isma 'l hawn, Sliman, inti tidher dehni biżżejjed, u xi naqra xifajk ukoll. Għalhekk, ngħamariek ta' sultan li jien, wegħġibni għal dawn it- tliet mistoqsijiet ; a) Liema bniedem iew bniedma għandu ħila jżomm seġriet, bla ma qadd jikxfu; b) Min hu, l-veru ħabibek; u e) Min hu għadu tiegħek. Sliman mar lein daru b'rasu mimlija daqs qartalla u fittex dlonk lil-missieru biex jiftah qalbu miegħu. — Xejn la tiddejjaq, qallu dan — . kul, ixrob u x-xala: għamel biss kif ngħidlek u kollox ikun sewwa — għada stess tara jerġgħu lura fil-Belt ix-xjuħ kollha. esiliati. — L-għada Sliman, bil-ħmar tiegħu, bil-kelb u martu, mar quddiem is-sultan. — ''Ja' Sidi, — qallu, — nagħmel mill-aħjar biex inwieġbek għat-tliet mistoqsijiet tiegħek'. U hawn Sliman resaq ħdejn il-ħmar għamel ħalqu ma widintu, u gedwidlu xi kliem; mbagħad, dar lejn is-sul- tan, u qallu:- Dan, Ja Sidi, żgur ma jgħid qadd dak li għadni kemm , għidlu. — (Imbagħad Sliman, beda jeħoda mal-kelb, sawtu bla ħniena, taħ bis-sieq, u keċċieh il-bogħod minnu; wara ftit raġa' sejjaħlu u, l-kelb bħallikieku ma kien xejn, imar ħdejh ferrieħi, jogħla miegħu; hawn Sliman dar lejn is-sultan, u qallu:- Dan hu l-ħabib veru, li dlonk jinsa' l-ħażin li tkun għamiltlu. — Imbagħad, Sliman tafa' ħarsa kerha lejn martu, weġġagħha b'xi kelma iebsa, u taha daqqa ta' ħarta. Din siblet, bl-ikreħ, seħtet il-ħin li żżewġithu u ma baqax x'ma għajritux, saħan- sitra qaltu, li kontra l-għamar tas-sultan, ħeba' u qed iżomm lill-missieru moħli fid-dar. — Ara, qal Sliman. lis-sultan, — din l-għadu tiegħi li qedha f'dari: għalkemm hi marti, ma tarahiex bi kbira tixilni, — Kif, staqsa is-sultan, int qed iż-żomm moħbi l-missierek fid-dar ' — Ja Sidi, wieġeb iSliman, Ja Sidi, u taħseb inti li jiena kieku kont nista nwieġeb għat-tliet mistoqsijiet tiegħek Jiena żagħżugħ, ħafna lura u ta' ebda stħarriġ, u jekk għaraft inkun għaref u ta' mġieba tajba mal- Majesta' Tiegħek, dan nagħfu lill-moħbi f'dari x-xiħ missieri. Ix-xjuħ, Ja Sultan, huma dejjem aktarx morda f'ġisimhom,imma dehnom hu mħarreġ u mimli bl-aqwa għerf, U hawn is-sultan, fehem aħjar is-siwi tax-xjuħ, u mhux biss ħallas tajjeb lil Sliman, imma għamar li jerġgħu lura fil-Belt ix-xjuħ kollha, kif kienu qabel. AHBARIJIET TA' TMIEM IL-VISTA KANONKA TA' P. ALFONS CAMILLERI FL-ART IMQADDSA Kif konna ħabbarna fil-għadd N.2 ta' dan il-Qari, l-W.R.P. ALFONS CAMILLERI, b-ittri Patenti ta' 20 ta' Jan. 1965, kien ġa' maħtur mir- Rev. mu P. Ġeneral ta' l-Ordni, P. L-Emm. Kustodju ta' l-Art Imqaddsa L-ART IMQADDSA fil-21 żar id-Djar u l-Knejjes ta' Iż- rael, u fit 2 ta' Mejju, daħal fil- Ġiordanża, fejn minn Għaman, wara nofs inhar, telaq għal Ġerusa- lem, fejn fil-Knisja ta' San Salvatur ġie milqugħ solennement, kif ir'd r- Ritual tal-Ordni, mir-Rev.mu P. Kustodju, mill-WW.RR.PP. Dis- Tiegħu l-Kardinal J. Antonmietti, Prefett tas-S, Kongregazzjoni Viżitatur. Ġenerali. Wistin Sepiniski, Visitatur Ġenerali għal Kustodia ta' l-Art Imqaddsa. Hu, fiumkien mar-Rev. P. Lettur Ivo Tonna, bħala Segretarju, beda' l-Vista Kanonka tiegħu mill-Kum- misseriji u mill-Kulleggi Serafiki li i- Kustorja għanda fl-Italja. Fis-6 ta' Marzu, minn hemm ġibed għas-Sirja, Libanuu Eġittu, minn fejn, imbagħad, fil-15 ta' April, għadda għal Ċipru, kreti u minn ġliba oħra ta' Irhieb ta' San Salvatur u ta' Djar oħra ta' l-inħawi. Hu temm il-Vista Kanonka tiegħu fil-25 ta' Mejju 1965. Biex jaqdi dan ix-xogħol, P. Alfons kellu jħabbel ħafna moħħu u jħeddel ukoll ġismu. Biex ma jitqar- raqx fuq il-qagħda tal-Kustod'a, kellu jistħarreġ lil kważi 500 Missju- narju, li hu ltaqa' magħhom fiż- żjarat tiegħu lit-78 Santwarju, b'5 minnhom Bażilki; lil 65 Knisja u 45 Kappella, b'40 minnhom Parroċċ'; lid-9: Kulleġġi, 25 Skola, l-istudju Bibliku tal-Flaġellazzjoni, u liż-Żewġ Ċentri fil-Kajr, wieħed ta' l-Istudji Orientali u l-ieħor taċ-Ċinematogra- fu, imbagħad Orfanatrofji, Djar tas- Sa'f għat-tfal foqra, Djar għax-xjuħ, Spiżeriji, Djar tas-Snajja, Case-Novi, fejn jilqgħu l-pellegrini, u ħafna ħid- miet oħra, soċjali u karitattivi, im- mexxijin kollha mill-500: Missjunarju fl-Art Imqaddsa. Il-W.R.P. Alfons, b'sabar, b'għerf u b'għaqal, temm b'ġieħ din il-biċċa xogħol iebsa u, wara r-relazzjoni tal- Viżta tiegħu li bagħat Ruma, kellu l-faraġ li fit-2 ta' Ġunju seta' jħab- bar il-ħatra tas-sitt WW. Diskreti ġodda li, flimkien mal-W.R. P. Prokuratur Ġenerali, mal-Vigarju Kustodjali u mar-Rev.mu P. Kusto- dju, għandhom imexxu l-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa għas-sitt snin li ġejjin. Il-W.R.P, Alfons, għalhekk, ħaq- qu kull tifħir, għal ġieħ għoli li għa- mel għalih in-nifsu, għall-Provinċa tagħna u wkoll għall-Ordni tiegħu. IL-KULLEĠĠ SERAFKU INTERNAZZJONALI ĠDID TAT-TERRA SANTA Fl-4 tax-xahar ta' Novembru tas- sena li għaddiet ġie mbierek u mit- tuh b'festa kbira l-Kulleġġ Serafiku ġdid Internazzjonali, li t-Terra Santa ibniet ftit il-barra minn Ruma. Dan it-tberik sar mill-Eminenza Tiegħu Reverendissma l-Kardinal AMLETO ĠWANNI CICOGNANI, li hu s-Seg- retarju ta' l-Istat tal-Qdusija Tiegħu l-Papa. Ħadu sehem għal din. il-festa T-Rev.mu P. Ġeneral il-ġdid, mal- W.R.P, Prokuratur Ġenerali u d-De- finitorju Ġenerali ta' l-Ordni mar- Rev.mu P. Lino V. Cappiello, Kus- tod'u ta' l-Art Imqaddsa, ħafna Kummissarji, Provinċjali, Patrijiet minn kull naħa ta' Ruma u misted- nin oħra ta' kull qagħda reliġjuża u soċjali. L-għan ewlieni ta' dan il-ġdid Kulleġġ Serafiku Internazzjonali hu l: jiġu mħarrġin fil-għerf, fit-tieba u fil-ħidma dawk il-ġuvintur, li juru li għandhom Vokazzjoni Missjunarja, l-iżjed għall-Missjoni ta' l-Art Imqad- dsa. Hu mibni ftit il-barra minn Ruma, fuq tumbata, b'medda ta' 65,900 metru kwadrat, li hi fil-'Bor- gata Casalotti'' mat-triq 'Via di Boccea''. Hu tassew Kulleġġ mibni kif jitolbu ż-żmienijiet: erba'' pjani, bi kmamar u swali mrewħin u mdaw- lin li jistgħu jilqgħu 180 student; awla manja, b'blioteka, infirmerija, Kappella pubblika, b'arja kondiz- zjonata'' u b'dak kollu li jitlob: il-ġejjieni. Taqsim ieħor ukoll għandu għall-Amministrazzjoni, għall-Profes- suri u għalliema, u għas-Sorijiet eċċ. J'Alla l-Mulej jibgħad dejjem iżjed vokazzjonijiet ġodda għall-Missjoni ta' l-Art Imqaddsa. L-EX REĠINA TA' L-ITALJA ŻAWWARA FL-ABT IMQADDSA Fl-aħħar ġimgħa ta' Ġunju tas-sena l-oħra, l-Altezza Reali Tagħha l-ex Reġina ta' l-Italja, Marija Josċ ta' Savoia, żaret l-Art Imqaddsa u, fost kollox, għal ħabta ta' nofs inhar tas-26 ta' Ġunju, 1965, riedet tagħmel ukoll żjara ta' qima lir- Rev.mu P. Kustodju ta' l-Imkejjen Imqaddsa, il-P. Hi, msieħba ma' Dama tal-Qorti u mill- Maġġurdomu tagħha, ġiet milqugħa fis-Salun tal-Casa Nova. bi ħlewwa għal qisu xi nofs siegħa mar-Rev.mu. P. Kustodju u ma' Rħieb oħra fuq ħafna problemi tal- ħajja nisranija u l-iżjed fuq dawk ta' l-Art Imqaddsa. Fl-Aħħar, ir-Rev.mu P. Kustodju offra lill-ex: Reġina, s-Salib. tad- Deheb taż-Żawwara fit-Terra Santa, kwadru sabieħ tal-madreperla bit- Twelid ta' Kristu u 'Kuruna wkoll tal-madreperla. Wara, mbagħad, li niżżlet isimha fir-Reġistru tal-Casa Nova, ħaduha żżur dik il-kamra li kien għammar (fiha żewġha fl-1928, il-Prinċep allura werriet, Umbertu ta' Savoia. Din iż-ż'ara tal-ex Re- ġina ta' l-Italja kienet tassew żjara li ħalliet faraġ f'kulħadd. TLIET SAĊERDOTI NOVELLI F'KONĊELEBRAZZJONI WAHDA It-tliet Franġiskani Saċerdoti No- velli, li f'Settembru li għadda ħadu s-Saċerdozju minn idejn il-Beatitu- dni Tiegħu, l-Patrijarka ta' Ġerusa- lem, Mons, Gori, O.F.M., bi ħsieb tassew sabieħ, iltaqgħu flimkien fil- Kulleġġ Serafiku Internazzjonali, f'Ruma, u qaddsu f'Konċelebrazzjo- ni waħda b'faraġ kbir ta' dawk il-postulanti l-oħra, li darba kienu jgħixu magħhom. Dawn is-Saċerdoti Novelli huma: P. Gulju La Vecchia, P. Ġużepp Naxxaro, u P. Ġużepp Comimonara. Bħala seħibhom, ordna magħhom ukoll il-P. Dwardu Tamer, iżda dan kien mar f'pajjiżu, u għal- hekk, ma setax jikkonċelebra magħ- hom. GĦAXART-IJIEM TA' RTIR GHALL-AJKIJIET KOLLETTURI TA' L-ART IMQADDSA Huma ħmistax Ajkijiet Franġis- kani tal-Kummisserija tat-Terra San- ta ta' Napli (ltalja) li, mimlijin bl-imħabba ejn l-Art ta' Ġesu, jgħaddu, tista' tgħid, is-sena kollha jiġbru. għajntiniet għall-Kustodja tal-Qabar ta' Kristu. Dawn, f'din is-sena, msieħbin mal-P. Kummis- sarju u mal-Viċi-Kummissarju tagħ- hom, inġabru jgħaddu għaxart ijiem ta' irtir fil-Kulleġġ Serafiku Inter- nazzjonali l-ġdid ta' Via Boccea, f'Ruma, fejn il-predikatur W.R.P. Alfonsu Calabrese, O.F.M., saħħar- hom bil-kellma għarfa u ħelwa tiegħu u, kif stqarrew x'uħud minnhom, hekk ħadu dawl u ntlew bl-imħabba, li huma mħejjin mhux biss jaħdmu bil-qalb kollha għall-Art ta' Ġest, imma wkoll, jekk jinħtieġ jagħtu wkoll demmhom. J'Alla Ġest jżom- mhom fil-vokazzjoni tagħhom, Nietiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jietiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. Karmenu u Mikiel Market. Maria, Dolor, Ġużċ, Ġerarde Ag'us. Manwel, Antonja u Ġużeppi Refalo. Ġovanni, Ġużeppi u Ġużeppa Pace. Spiru u Ġużeppi At- tard. Speranza, Wiġi, Elena u Jones Agius. Maria u Ġużi Parnis. Filip- pu, Karmena Sammut, u Salvu Falzon, Franġiska u Kostantinu Mi- callef, Manwel Mallia. Mejtin ta' Marija Vella. Ġużeppi u Kelina Aquilina. Ġużeppi u Marija Aquilina. Karmenu u Marija, Ġużeppi u Vittorja Camilleri, Henri, Rożarja, Karmenu u Ġuża Camenzuli. Karmenu, Ġovan- na, Kostantinu, Ġużeppi Filippu Muscat, Ġużeppi u Teresa Bonavia. Marija, Ġużeppi, Censu Borg. Marija u Ġużeppi Spiteri. Ġużeppi u Theo- dora Agius, Familja Spiteri. Evelina: u Ġorġ Bonn'ci. HAMRUN: Karmena u Felic Xuereb, Karmenu, Edwin, Rożina, Ġerardu Spaniol. Marv, Gejtu Falzon Pawlu Grezja u Dolor Magro. Fran- ġisku, Marija u Salvu Borg. Gużi Cassar. Toni Galea, Wenzu u Toni Cauchi. Elisabetta, Toni u Marija Galea. QORMI: Toni, Roża, Liberata u Ġużeppi Farrugia. Ġorġ u Rożarja Sultana. Karmenu u Rożarja Debono. Ġerardu Scicluna, Marija Farrugia, Rożina u Ġużeppi Gatt, Ġovanni u Karmena Calleja. Salvu u Catarina Formosa, Karmenu Mikiel u Anġla Saliba. SAFI: Manwel u Orsola Monreal. BIRZEBBUGIA: Manwel, Salvu, Karmenu, Pawla, Charlie, Ġużi u Wiġi Grixti, Kelinu Fenech. Ġużi u Teresa Tonna. Liberata, Marija u Fran- ġisku Borg. Eiena Faenza, Ġorġ u Relena Briffa, Franġiska u Ġorġ Eilul. Luqa u Marija Borg. Rosarja u Saver Spi- teri, Ġovanna Portelli. Toni, Elena u Ġużeppi Camilleri. Rosaria u Ġużeppi Grech. Ton', Karmena, Franġisku, Karlu, Marija, Benedettu Tonna. Mananni u Assunta Karmena Borġ. MELLIEĦA: Ġovanna Muscat. Marija u Mikiel Gauci. Ġużeppi Ġanna u Andrea Debono, SEGLEA: Marija Assunta Borg, Ġużeppi, Bennard u Ġovanni Cassar. Kar- mena Camilleri, Karmenu Cachia u Toni Caċhià. Ġakbu, Marija u Karme- na Sciberras; Toni u Marija Degiorg'o Pawla,- Pawlu, Benedettu, Marija Maddalena Mifsud. MOSTA: Tonina, Anġiu, Marija, Ġuża, Karmenu u Censu Frendo. Mi- kiel, Ġilardu, Manwel, Vitor, Rita u Karmena Frendo. GUDJA: Grazzja Xuereb, QRENDI: Marija, Grezja, Ġanni, Wenzu Briffa. Marija, Ġużeppi u Marija Pace. Ġużeppi Peplow. Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.