IL-MATTIT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA) ĠUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1952 IĠU waqtiet illi l-bniedem tul ħajtu ma jibqax b'dik il-ħrara u b'dik il-ħeġġa li kienu jiregħlu f'qalbu għal dik il-ħaġa li aħaliha jkun ħela l-ħsieb ta' moħħu 1 ħolom lejl u nhar biex jiksibha—illi dak il-ħolm hekk sabiħ, li kien ħolom. bih. biex jit- għarraq u jitħenna għal ma' tul ħajtu wara li dil-ħaġa jkun ki- sibha, mhux l-ewwel darba li jkun safa' fis-xem. Dana kollu ġara u jista' jiġri, uu l-kaġun ta' din il-bruda ġej minn diversi ċirkustanzi. Fl-qalb tal-bniedem maż-żmien tista' tibred jew meta dil- ħaġa tkun rebgħet minnha, jew meta l-bniedem ikun sab si Tkiel biex jissokta jaħdem għaliha u. jitħenna biha, jew għaliex il-qalb tħossha għaljiena bil-għeja tax-xjuħiia tal-ġisem u tal- moħħ. Dan li dara bosta drabi fi ħwejjeġ bħalma huma intrap- priżi, studji ta' xjenzi, koltivazzjoni ta' wi arti u ta' xi mogħ- dijiet ta' żmien. ġara aokoll. bosta drabi fi studji ta' xi lingwi, Sa fejn naf jien, iżda, dan qafla jista' jiġri fl-istudju u kol- tivazzioni ta' lingwa nazzjonali meta dan l-istudju u din il-kol- tivazzjoni jkunu mwaqqfin fuq sistemi u organizzazzjoni sodi mwettqin minn dirvriplina ammimistrativa u edukativa. Ġie li koltivazzjoni ta' linawa artifiċjali bħalma. kien il- Volavuk l nħoloq minn J. M. Seħleter fl-1870 għall-kummerċ u ta' l-Esperanto li nħoloq minn. Dr. Zamenhotf madwar l-1900, bħala lingwa universali, kienet għal ri żmien birdet għal kollor 1 baqgħet il-'hobbu' ta' xi ftit nies biss: iżda mhux ħekk ġara fil-koltivazzjoni ta' linmwa nazzjonali li maż-żmien flok ma bir- det u mietet baqgħet dejjem tikber fost il-kittieba tal-pajjiż. Tl- Malti (u meta ngħid. il-Malti għandi nifhem l-istudju u l-kolti- vazzjoni tiegħu) għalkemm lingwa nazzjonali ġie li għax il-ħażl- ia effimera tal-Volamuk u ta' l-Esperanto u qatt ma sata' jieħu T-ruħ u jissaħħaħ. Dawk kienu ċirkustanzi edukativi u politiċi li, minn żmien De Soldanis (1750) sakemm. twaqqfet is-sistema tal-Għaqda u daħlet fl-amministrazzjoni tal-Gvern u fl-Iskejjel (1934), kienn firklu l-koltivazzjoni soda tal-Malti għal bosta snin—jiġifieri għal żmien sħiħ ta' madirar 184 sena. BŻI IL-MALTI Il-lum li b'inkejja ta' xi daqsrejn ta' tfixkil ieħor minn. xi mhuli konservativi u preġudikali. l-istudju u l-koltivazzjoni tal- Malti mirjin fuq ir-rotta ta' progress letterarju u edukativ, li qatt qabel ima kellna. il-kum li nistgħu ngħidu l-Ietteratira Maltija min- du twaqqfet il-Għaqda fl-1921, jiġifieri tul l-aħħar tletin sena, sebqel lil dik ta' tul mitt-sena qabel, ikun għajb jekk minħabba ri motivi politiċi jew amministrativi, jew bruda fost il-kittieba tal- Malti kellna nieqfu mill-ħidina tagħna. Iż-żgħażagħ li telgħin huma żgħażagħ li minn tfulithom mill-iċken klessiiielt ta' l-Iskola tal-Gvern trabbew bil-ħalib tal- Lsien Malti; ri aeħud minnhom rifsu l-għatba ta' l-Università, aħrajn laħqu f'pożizzjoni li jistgħu jagħmlu bosta ġid. lill-Malti, fosthom. dawk li saru surmastrijiet ta' l-Iskejjel u qegħdin igħal- Imu l-Malti—il-ħeġġa tagħhom li bihom tirgħel qalbhom hija l-isbaħ tama għall-progress u ġieh tal-Lsien Malti. Dawn iż-żgħażagħ jekk jagħtu ħarsa lura. lej. dawk li fet- ħulhom. it-triq minn tletin sena 'l hawn. għandhom a' jitgħallmu mhux ftit; jekk mhux ħaġa oħra l-perseveranza fil-fehmiet tagħ- hom għall-progress tal-Malti u l-prinċipju li m'għandhomx jaq- tgħu qalbhom L-ikbar xhieda tal-ħeġġa għall-ħidma tal-koltivazzjoni tal- Malti jagħtuhielna l-kittieba xjuħ li, għalkemm taħt it-toqol tas- snin. qalbhom u moħhom għadhom marbutin mal-progress tal- Malti, u, jekk in-nar ta' xewqat u ħrariet oħra għoddhom intfew Ġewwa fihom, dak tal-Lsien Malti, jekk m'għadux iħeġġeġ bħal dari, għadu jixgħel taħt il-maġmar. tal-fuklar ta' l-istudji tagħhom. Nixtiequ nfakkru mill-ġdid lil-dawk l-imseħbih li għadhom lura, fil-ħlas tat-tisħib tagħhom. biex jibagħtu jħallsu. lit-Teżo- rier għaliex inkella, wisq kontra qalbna, ikollna nwaqqfulhom ir-Rivista, Rapport Amministrattiv tas-Segretarju tal-Għaqda għas-Snin 1950-1951 INN Frar ta' l-1950, meta kien maħtur f'laqgħa ġenerali. d sal-lum, dan il-Kansill iltaqa' 15-il darba; f'dawn il-laq- għat kienu mistħarrġa bosta kwistjonijiet kollha importanti fi- hom infushom, u fosthom xi waħdiet li jolqtu l-iskop ewlieni al-Għaqda. Dejjem ittieħdu l-passi meħtieġa, imma bil-pru- denza kollha, 7 nistgħu ngħidu. kważi dejjem b'suċċess. N Għalkemm żgur li kull wieħed minna jaf li issa, wara aktar minn 80 sena ħajja, l-Għaqda għandha d-Dar tagħha, dan, iżda mu pass hekk 'il- quddiem li ma. nistax ma nsemmihx ; jekk l- Għeqda għandha biex tiftaħar b'ħafna affarijiet, ngħidu aħna i dejjem imxiet dritta u bla tagħwiġ fit-triq li twassal għat- twettiq ta' l-iskop tagħha ; li fost il-Membri Akkademiċi tgħodd nies mhux biss magħrufa. għall-ħidma tagħhom fil-qasam tal- etteratura Maltija u dak kollu li għandu x'jaqsam ma' l-ilsien Malti. imma li għandhom kariga. għolja fil-fergħat differenti tal- ħajja kultrrali tagħna, nies imweġġhin mill-barrani li saħan- sifra ma jistmerrx jitlob il-parir tagħhom fna kwistjonijiet ta' importanza internazzjonali: iva. jekk l-Għaqda tista' tiftaħar b'dan u b'aktar, żgur ma tistax biss tiftaħ fommha dwar l-għana materjali tasħħa. Riedet tkun il-qalb tajba tas-Sur Ugo Muscat Azzopardi. P.L. li ta' kull sena iħallsilna l-kera biex l-Għaqda noħna ikollha Darha, 1 aħna niżżuh ħajr: għadd ta' Membri oħra minn rajhom sħenu wkoll finanzjarjament biex id-Dar tagħna iteħammar: kif qegħdin teraw b'għajneikom għadna lura u l-Għnada. jistħoqqilħa wisq aħjar, imma issa għallinqas għandna em n'lteqgħu u ma rridv nħabbtu bieh ħadd, għalkemm fl-im- eħodad: konna dejiem milaugħin tajfieb. Xieraq ukoll li jiena noħid kelma ta' ħair lis-Sur Nin Cremona. il-Viċi President tagħna u flimkien miegħu t-Teżorier. li tħabtu m ħabirku biex tinkiseb id-dar, titnaddaf u titeħammar — biċċa xogħol xejn ħafifa. għax in-nefaa riedet issir bil-kumpass. Konna. ilna nħossu l-ħtieġa H fl-arkivii tal-Għaada jkun hemm tagħrif dwar il-ħaija letterarja. tal-Membri; il-Kunsill ħaseh għalhekk u stampa formularju li tqassam fostna Ikoll. imma jisgħobbini ngħid mhux kulħdad wieġeb. Fil-qasam lette- 36 IL-MALTI varju, barra l-pubbl kazzjoni ta' Il-Malti, l-organu tagħna, li baqa' mhux biss joħroġ regolari, minkejja li x-xogħol ta' l- istampa U l-prezz tal-karta għolew, imma żdied fil-għadd tal- siġni; is-Sur Ivo Muscat Azzopardi, P.L., li ndaħal biex jorga- nizza taħditiet u qari ta' poeżija mir-Rediffusion li taw gost lil min semagħhom; kien hemm ħsieb ukoll ji jsir kunċert mużiku- etterarju, imma dan ma mexxiex. Nittamaw li nieta ssir il-bidla meħtieġa fl-Istatut u jkollra Segretarju għall-Propaganda, il-ħid- ma tal-Għaqda tkun aktar magħrufa u apprezzata mill-poplu Malii. Trrid inżid ukoll li għalkemm 'Il-Malti' kien minn de'jem jiiqassam fost il-Maltin ta' barra. issa qed ukoll jasal ost dawk minn ħutna li jgħixu Tripli u Detroit. Sabiex in- ħeġġu aktar it-tagħlim ta' lsienna twaqqfet Kummissjoni biex istħarreġ il-qagħda ta' l-istudju tal-Malti fl-iskejjel u hekk wara i jinġabar it-tagħrif meħtieġ l-Għaqda tkun tista' tagħti l-pari- ri tagħha. lill-Awtoritajiet tal-pajjiż. B'mezz tad-Direttur ta' -Fdukezzjoni, il-Kunsill daħal f'korrispondenza ma' fergħa ta' U.N.H.8.GC.O., li talbet xi tagħrif fuq ilsienna, l-aktar kif jin- kiteb. biex issir xi kitba fuq is-sistema Braille, u hekk jinfetaħ bieb il-għerf għall-għomja Maltin. Kellna wkoll korrispondenza mal-Manager tel-Broadcast Relav Service (Malta) fuq xi nuq- qasijiet fix-xandir bil-Malti; it-tweġiba li tana kienet favorevoli ħafna u nittemaw li fli ġe' ma jkollniex għalfejn ingergru. Forsi mhux kulħadd jef li ħtija ta' xi ekonomiji li kellhom isiru, kien hemm żmien meta x-xandir bil-Malti mill-B.B.C. kien ser jie- qaf: aħna malajr ktibna Tiondra u fissirna bla tlaqliq il-fehma tagħna…… u x-xandir baqa' bħal qabel, It-tagħlim tal- Malti fl-iskejjel issemma. wkoll fil-Parlament tagħna — kienet kwistjoni delkata; il-Kunsill studjaha bir-reqqa, ittrattaha bil- prudenza kollha mn mhux bla suċċess, Fl-aħħar rapport dwar l-attivitajiet tal-Għaqda naqraw li l-Gvern kien ser iwaqqaf Knmitat Konsnitafiv dwer l-għoti ta' sussidju għal pubblikazzjo- nifiet hil-Malti rr li l-Għrada kienet mitluba tibgħat ir-rappre- żontanti taoħha.: me. tnl-dAawn l-aħħar sentejn il-Krmitat twaq- art taħt il-presidenza tad-Direttur ta' l-Edukazzjoni u s'issa Meqa' kemm-il darha m ta. l-pariri tiegħu: aħna konna tlahna l-oħajnuna tal-Gvern hiex n'mpuħblikaw fi ktieb il-kitba ħil- Malti tal-mibki fir Temi Zammit, wieħed mill-membri tagħna li pħomel ġieħ kb'r Til-art twelidu; it-talħa tagħna kienet mil- RAPPORT TAS-SEGRETARJU TAL-GHAQDA 37 qugha, u x-xoghol, li qiegħed f'idejn is-Sur Nin Gremona, huwa ġu kważi iest għal kollox. L-għadd tal-Membri Akkademiċi żdied; daħlu magħna: ir- Lev. Cuschieri, Karmelnan, li hu magħruf għall-poeżija tiegħu u b dwarha jkun Żejjed li wieħed jitkellem hawn — il-Proressur Cusclueri jaqa' wkoll it-talba tagħna li jkun President Onorarju; ir-Rev. Patri Pawi Galea, Dumnikan, kit- tien fuq suġġeti varji imma maghruf l-aktar għal dawk ta' xejra soċjoloġika; is-Sur Walace Gulia, ii għalkemm għadu student ta' l-Università hu ġà dipiomar f'diversi fergħat tal-għerf — Wallace Gusra hu kittieb ħiejju ta' poeżija Maltija ; il-Wisq Rev. Mons. Pawl Cauchi, li sa mit-twaqqif tal-Għaqda wera l-ħrara tiegħu għal ilsienna u l-lum nafuh bħala kittieb tajjeb fuq suġ- ġetti reliġjużi; u r-Rev. Patri Mattew Sultana, Kappuċċin, li ġu ħa isem bħala poeta u kittieb ta' artikoli interessanti dwar L-Fidi tagħna. B'hekk l-Għaqda tagħna qiegħda tissaħħaħ dej- jem aktar. dlinmu min-naħa l-oħra ma nistgħux ma nibkux it- telfa. tas-Sinjorma Mav Butcher li mietet fi tmiem is-sena 1950; għalkemm mhix Maltija, is-Sinjorina Mav Butcher ħabbet il- sienna u ħadmet għalih bil-forzi tagħha kollna. Hu dmir ċiegħi nfakkar ukoll il-ġieh li ngħata pubblika- men jil-xi Membri tagħna ma' tul-dawn is-sentejn għall-meriti kbar tagħhom : Is-Sur Ġuże lilul Mercer nħatar mill-poplu biex jirrappreżentah fl-Assemb'ea Leġislativa — fit-tweġiba tiegħu għall-ittra tagħna ta' ferħ is-Sur Jillul Mercer wegħidna l-għaj- nuna tiegħu f'kull ma l-Għaqda teħtieġ fil-ħidma tagħha; il- President tagħna Dr. Ġużċ Galea u s-Sur George Ranslev laħqu grad għoli fl-Ordni tal-Kivalieri ta' Maltu; il-President tagħnu kien maħtur ukoll Tabib Prinċipali tal-Gvern — kariga għolja u ta' responsabbità kbira; il-Wisq Rev. Mons. Paul Galea fi tmiem is-sena li ħarġet kien dekorat mill-Eċċellenza Tiegħu l- Gvernatur bil-M'dai'a Ġrżċ Muscat Azzopardi sew bħala difen- sur qalbieni tal-jeddijiet ta' lsienna kemm bħala kittieb u tra- duttur. Is-sena li għaddiet il-Wisq Rev. Mons. C. Psaila, jew aħjar, Dun Ka'm, il-Prinċep tal-Poeti Maltin — għal bosta snin President tagħna, u issa, President Onorarju — għalaq 80 sena; din il-ġrajja ma. setgħetx titħellu tintesa, u lanqas ma stajna mu nifirħux mal-President tagħna għall-ġieh għoli mogħti lilu — għalhekk għamilna pranzu f'Ħ'Attard, u huma t-tnejn kienu 38 IL-MALTI l-mistednin prinċipali tagħna; hudu senem ghadd sabih ta' Men- bri, ohruju kienu maghnu fl-ispittu, fosthom bia ebda dubju, is- Sinjorina Marv Mejlak. if qalina l-bresident fid-diskors tiegħu tl-aħħar laqgħa ġeneraji li kellna, l-Għaqda issa qieghda igawdi l-frott taċ-taħbit tagħha ma' ul aktar minn 80 sena ia taqbid qaddis, għalkemm dan ma jfisserx l r-rebha hi tagħna għal kollox u li t-triq bija watja. Zgur ħadd ma jmerini meta ngħid li, jekk aħna, u magħ- na Malta kodhu, qegħdin issa ngawdu. fit-trijonf ta' l-Llsien Malti dan ir-rebt nafuh ħafna għall-ħidma bla waqfien, għat- tmexxija għaqlija u għax-xejta korretta li ta lill-Għaqda l-ewwel President tagħna, il-mibki imma wisq maħbub Kav. Ġużċ Muscat Azzopurdi u l-għajnuna li wliedu qed jagħtuna. L-Għaqda ma tis- ta' qatt tħalli dal-fart jintesa u għalhekk ġà bdiet taħseb sabiex fl-1953, f'egħluq il-mitt senu mit-twelid ta' Ġużċ Muscat Azzo- pardi jirwaqqaflu. busc f'post pubbliku, u f'Hal Qormi, fejn hu ra d-dawl tal-ħajja, tissemma triq għalih. Dan ser ikun wieħed mid-dmirijiet tal-Kunsill il-ġdid. Ħadd mi għandu jaħseb li dan. il-Kunsill, li issa: għalaq żmienu, wassal fit-tmiem kull kwistjoni li kellu ma' wiċċu jew kull biċċa xogħol li beda jew xtaq jagħmel; hemm għadd. ta' problemi li hom għadna ma. sibniex tarf — u minn 'dawn dej- jem jinqalgħu l-ġoddz — lidm'er li ma ntemmux, pjanijiet li għadhom ma twettqux c għal kollox jew li għadhom qegħdin iku- ma mistħarrġa; hnina dan hu minn ewl id- dinja u bħal ta' (fil- bilna aħna ser inħżllu warajha wirt imħallat. Biss aħna nin- subu henjin għax nafu 1i Ikoll flimkien ħdimna b'ħilitna kollha għall-ġid tal-Għaqda. u għat-twettiq tal-ħsieb ewlieni tagħha — ir-rebħa tal-Dsien Malti fil- Gżejjer tagħna. IMĦABBA U LWIEN Ta' Dun FRANS CAMILLERI. lit qalb tiriogħod fil-ħmura ta' tl-għaxija, tistenna l-ħin sabiħ ; e dfajla ttir bil-ferħ, u f'ħolm l-imħabba tiżżejjen u tisbieħ. Mirja mdawlin jaraw l-uċuh bajdana joqogħdu għat-tlewwin minn swaba' rotob, bi T trab fin u krejjem u fwejjaħ imgħobbijin. linbagħad ma tistagħġibx fejn setgħet marret imuret inżul ix-xemx xhin tilmaħ dawk l-uċuh u x-xufftejn ħomor i bħalhom taf li mhemmx. B'idejhom ħfief imewġu x-xagħar li joqgħod f'kull għamla li jriduh: u l-niera tidħak xħin tar'hom hekk boloh, b'xagħarhom ukoll miżbugħ. Sa l-leħen irattbuh u jtuh il-ħlewwa : jitħarrġu fit-tbissim, fi kliem magħżul li jrid jisraqlelx qalbek, fil-ħars u fit-tislim. Imbugħad meta tarhom, donnok tgħid bħalhom i kollha saru sbieħ.; u tinsa, dak il-ħin, li. barra qalbhom, kollox itir mar-riħ. Kul i ik Issu ħerġin… Ħerġin mid-djar imfewħa, ħerġm kollha mżejnin, ħerġin b'mijiet ta' lwien, imgħaġġla, mxennqa, ħerġin… ħerġin… ħerġin… Bħall-friefet imsaħħrin li fir-rebbiegħa jittajru fuq il-ward, hekk it-tfajliet, imġenna, iduru, jduru u jħeġġu l- wiċċ ta' kant, Żagħżugħ li cħobb, tħallix din il- hużġieġa ta' lwien tikbes ġo fik. Għada jintfew l-ilwien… u tkun biss tħammar il-qalb li tħoss għalik. L-Ortografija tal-Għaqda Ta' NiKOL BIANCARDI NA li l-lum ftit fadal nies li m'humiex jadottaw l-orto- grafija li swiet tant ħidma u għaraq lill-membri tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Bis-saħħa ta' din l-ortografija l-lum kul- ħadd. qiegħed jikten xorta waħda; ingħidu kalħadd għax il-waħ- diet fost il-kittieba li għadhom ima ħaddnux l-ortografija tagħna huma jew nies neqsin mit-tagħlim, jew nies li għadhom iridu iġibu taħwid fil-letteratura tagħnu; nies li ma jixtiqux jaraw lil Malta magħduda bħala nazzjon bl-Ilsien tagħha, bl-Innu tagħ- bid- draw wiet tagħha, Fost ta' l-ewwel, jiġifieri fost in-nies ta' nofs tagħlim, in- sibu dawk li għanċchom rieda kbira biex jiktbu tajjeb imma min- habba l ma jufux x'jiġifieri grammatika u sintassi u ma għand- om l-ebda tagħrif ta' ilsna oħra, tarahom idaħħlulek il-k u l-g fejn jifhmu huma. u mill-bqija xejn. Donnha l-ortografija tal- Għaqda hija mibnija biss fuq dawn iż-żewġ ittri. Fost tat-tieni nsibu nies li l-ħsibijiet tagħhom xejn ma hu- ma Maltin. Billi jiktbu b' ortografija italjanizzata huma jaħsbu i b'hekk qegħdin iżommu prinċipju li l-lum rabba s-sadid : prin- ċipju li l-lum qdiem u tmermer. Il-lum hemm letterati Taljani m'hux biss li ma jaqblux magħhom, iżda li saħansitra qegħdin jitħabtu biex iressqu l-Or- tografija Taljana dejn l-Ortografija tagħna u lejn l-Ortografija ngliża. Fost dawn l-istudjużi Taljani nsibu lil Cesare La Serra, li jgħanmar f'Via Marta Adelaide, 1, Ruma. Qabel ma nagħtu tagħrif. dwar l-ortografija maħluqa minn dan l-istudjuż, irridu nġibu kelma b'kel-uu bċejjeċ minn ittra li huwa xandar fir-rivi- sta La Settimana Incon: Illustrata', fil-ħarġa ta' l-ewwel jum ta' Lulju, 1950 :— L-ORTOGRAFIJA TAL-GĦAQDA 41 Sa hawn l-ittra ta' La Serra, Għad li l-lum aħna ma nistgħux naqblu f'kollox miegħu, ma nistgħux ma nfakkrux, iżda. li l-bidla tal-g ħelwa (li aħna nsejħu b'ġ: ġe bit-tikka) fil-j Ingliża, bħal ogei: ojji), kienet ilħa tittanta lil bosta mill-istudjużi Maltin. Tant hu hekk li għall- ħabta. ta' l-1882 ix-Xirka Xemia ħolqot sistema ta' kitba Mal- tija fuq Alfabet Fonetku li fih hemm xi ittri li jaqblu ma' l-ittri fonetiċi ta' Cesare Ta Serra, fosthom l-ittra k fil-kelma kelb, eċċ., u l-iżtra j fil-kelma jdid, il-lum miktuba ġdid. Fuq din is-sis- tema kienu ħarġu xi kotba tal-Qari Malti għall-Iskejjel tal-Gvern miktubin minn A. Preca u minn Achille Ferris (Spettur ta' l- Iskejjel Blemetari). Din ix-Xirka mietet wara ftit snin ta' ħajja. Qabel u wara x-Xirka Xemia kittieba oħra ippruvaw jagħmlu l-is- tess, biex iressqu l-Ortografija Maltija lejn l-Ingliża, kif oħrajn ipprnvaw iressqu l-Ortografija Maltija lejn it-Taljana. Il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, iżda, żammet it-triq tas-sewwa, kif jixhed it-tifħir li qalgħet minn lingwisti internazzjonali meta, bniet u xandret l-ortografija tagħha li l-lum Malta kollha. ħaddnet, jiġifieri l-istampa, il-qrati, l-iskejjel (fosthom l-Università) u fl-aħħar, iżda. mhux l-inqas, il-Kurja. IL-LUM U L-BIERAĦ Ta' RużAaR BRIFFA Il-lum ġo qalbi d-dieq taċ-ċimiteri ; u tal-misteri fi ħdan il-blat, fejn, f'qedem kbir, mietu l-allat ; il-ħemda ta' bla tarf tal-Katidrali, il-lum minsija, bid-dwal mitfia. — Wil-bieraħ ruħi taret fuq l-irjieħ u bla mistrieħ lagħbet mas-sħab il fuq mit-trab ; u ferħet tara l-iġbla 'l fuq miċ-ċpar u il-nar jaħrab mill-blat u jitla' bħala. talba lejn l-allat, ISSA LI…., Ta' K. VASSALLO (Miktuba f'soddti) Issa li -nbarmet f'wied is-snin żgħuriti, u h'taqol ġismi nħoss imgħaffġa l-qalb; issa li tgħajbet bi dlam moħħu. ruħi, u ljieli nqatta' ma niflaħx fit-talb ; Issa li l-Lejl, flok ma jħanninni f'nagħsa ta' ħolm il-ġmiel u s-seħer tat-Tfulija, sikwit jaħfinni bejn dirgħajh u iġorrni b'nifsi maqtugħ lejn ħondoq l-Irġulija ; Tssa. li l-friefet imżewqin, l-agħsafar hienja ta' l-ajru, ix-xtieli, il-ward, l-inwar, vapur b'pala tal-bajtar, tajra b'ħajta tilfuli ġenn il-ferħ ta' dak in-nhar; Issa li kbirt fis-snin u ċkint fil-għaqal, u l-allat tiegħi siaw ulied il-laħam ; issa li l-bjuda tgħaxxaq ta' ġmiel ħajti kifset, kriehet u swiedet daqs il-faħam ; Issa li xagħri ħeff bis-sħiħ u l-qasab ta' riġlejja nixfin bħal bdiet titqal; issa li naf li xejn ma baqa' fija minn xrar il-ħajja u ġenn il-ħajr tat-tfal; Issa li bdejt intiegħem kliem il-Għaref u nħoss kemm saħnet rasi bil-bluhat fiergħa tad-dinja, fejn il-bniedem ħajtu jitfa' fi nħasa tagħli ta' ħsarat : Jagħtini ngħid waqtiet jonkella nħażżeż dak li wisq drabi qalbi ma ġġarrbux, dak li nixtiequ biss għax inkun tliftu, u nfittxu meta naf li ma nsibux. U b'sieqi l-waħda ġewwa l-ħofra, arani nistħajjel l-oħra ttul sa xfar iż-Żmien, nistħajjilni farfett meta fis-sewwa itqal ġismi miċ-ċomb, marid, għajjien, U l-lum li bdejt, meta ħaddieħor xaba', inlaqqat loqma ħobż, din ma ttuqnix: għax issa saħħti laħqet għoksot ġmielha, U kemm ġid hawn fuq l-art ma jxettilnix, Oh x'ħasra għall-bniedem li minn Sebħ il-Bidu isib ruħu fid-dlam ta' Lejl it-Tmiem, jibki l-qodos mitluf ta' ħajr tfulitu, jibża' mill-Ħaqq li jistennieh fid-Dwiem l TRADUZZJONI MINN CAMOENS BIL-MALTI Studju ta' Ġ. ISKOP ta' din il-kitba huwa li nfakkar biċċa xogħol mhix magħrufa biżżejjed ta' Dwardu Cachia, poeta Malti tas-seklu Dsatax magħruf l iktar għall-poeżija Katrin ta' l-Imdina li-Dun Karm ġieb f'Il-Malti ta' l-1934. Is-suġġett ta' dil-kitba kien ilu jredden. f'moħħi mindu, xi ħames snin ilu, kont qrajt it-tagħrifa interessanti ta' Ġrużċ Gatt f'Il- Berqa tas-17 ta' Novembru, 1937, li Cachia kien qaleħ għall-Malti xi versi mill-Portugiż b Luiz de Cumoens kien kiteb lil tfajla rsira jisimha Barbara li minnha kien jnnamra meta kien l-Indja. Billi Ġużċ Gatt ma jsemmix f'liema ġurnal ta' dak iż-żmien kienet dehret it-traduzzjoni ta' Cachia, u min-naħa l-oħra l-antoloġija li fiha stampawha. l-ewwel darba f'Lisbona m'hemmx kopja tagħha fil-Bibljoteka ta' Malta, kont kważi qtajt qalbi li xi darba nkun nista' nfakkar dil-biċċa xogħol ta' Cachia u noħrogha mill-ġdid għad-dawi, kif għamel Dun Karm bil-ballata sabiħa ta' Kalvin ta' l-Imdina. B'xorti tajba, kemm ii hawn Londra (b stajt nara, fir-Reading Room. tal- British Musewn, l-antoloġija ''Pretidao de Amor' u hekk, malli sibt mumen ien, inxħett fuq dan l-istudju ċkejken bit-tama li wieħed ikun jista' jagħmel ħaqq aħjar mill-poeta tagħna. Qabel ngħaddu għall-poeżija nfisha u għat-traduzzjoni, ngħi- ilu xi ħaġa fil-qosor dwar il-ħajja ta' Dwardu Cachia. Dak li nġa- bar fuqu minn Dun Karm u minn Ġużċ Ġatt jista' jitqassar hawn- hekk fi ftit versi. Twieled l-Isla fl-1858 u daħal l-iskola tal-Gvern ta' 6 jew 7 snin. Ta' 16-il sena laħaq surmast assistent fl-iskola tal-Biren, jiġifieri fl-1874, u minn hemm mar igħallem l-Isla u fl-aħħar Ħal Tarxien. Kien imdaħħal fix-Xirka Xemia u kiteb poeżiji sew fil-folju tagħha Is-Sebli (1884-1886) kemm fil-Qari għall-Maltin'' li bdiet toħroġ—poeżiji li dehru miġburin fi ktieb fl-1886 taħt l-isem ''Taqbil Malti'. Baqa' jikteb poeżiji bil-Malti wara li spiċċat dix-Xirka. f'Il-Ħabbar, il-Malta Tagħna u folji oħra ta' żmienu. Dwardu Cachia dam 34 sena jgħallem. Ħareġ ħil-pensjoni fl-1 ta' Frar, 1907, u miet fit-12 ta' Ġunju ta' l-istess sena fil-għomor ta' 49 sena. (l) Dan kien miktub f'Diċembru ta' l-1980, Minn dak iż-żmien 'il hawn il-kittieb reġa' lura. 'PRADUZZJONI MINN CĊAMOENS 45 Burra dan, irnexxielha nsibu xi tagħrif ieħor dwar il-ħajja u l-ħidma ta' Dwardu Cachia, Dun Kurn qalilna fl-1934 li jidher li l-ħajja tiegħu tad-dar ma kenitx kollha ward. Dwar hekk tix- let xaqq dawl ukoll ittra li Wistin Levanzin bagħat lit-Tinnes cf Malta bid-data 12 ta' Awissu, 1946, fejn semma li Cachia died in-poverlij and tuberculosis, negiected bij ererijbodi. Levanzin qalli li Cachia ''…miet f'idejja f'gorboġ ħdejn iċ-Ċimiterju f'għaks kbir bil-mard tas-sider u qal- bu maqsuma… Ħuti kellhom ir-ritratt li tani hu'', Mill-folju li kien joħroġ Levanzin, In-Naħla (1908-1910). inlaqqtu xi tagħrif ieħor li għandu x'jaqsam mas-suġġett tagħna, Cachia kien surmast ta' Levanzin u dan ta' l-aħħar baqa' miġbud lejh u mhux biss reġa' stampa f'In-Naħla ħalna mill-poeżiji ta' Cachia, imma wkoll kien lesta kollox biex tidher traduzzjoni bit-taljan ta' l-aħjar poeżiji tiegħu bil- Malti. F'din il-biċċa xogħol kien imsieħeb ukoll il-poeta Sqalli Mario Rapisardi. Le- vanzin kien sar jaf lil Rupisardi bil-korris- pondenza meta għa- mel habta. kien qed jirsisti ħafna, għall-il- sien Taijan ħalli ma jiġix meqrud mill-In- gliżi f'Maltal Imma, nħallu 'l- Levanzin stess igħidilna kif il- taqa' ma' Rapisardi u kif mill-laqgħat DWARDU CAGHIA tagħhom twieled il- 1858-1907, ħsieb tal-qiib bit-Tal- jun tal-poeżiju ta' Dwardu Cachia; ''……..ma' dana l-kbir let- 46 IL-MALTI terat taljan (Rapisardi) jiena kont ħabib minn żmien qabel bl-it- tri u kien ġa bagħatli r-ritratt tiegħu 'con auguri di vittoria ai Maltesi. Meta mort għandu fil-Borgo di Catania, għad li ftit kien iħobb il-ksir ir-ras tan-nies, laqagħni wisq, tant li qattajt mat- tliet nofs ta' nhari għandu… għad li dana Rapisardi kiteb xi ħwej- jeġ li bihom weġġa' t-twemmin għażiż tagħna, mn li lili ma jogħ- ġbunix tassew, iżda mad-dinja kollha, u l-aktar fl-Italja. dana l- kbir letterat hu imiġiub wisq, għaliex għad li bil-ġenju kbir tie- għu ma għarafx jinqeda biżżejjed tajjeb, ħadd ma jneħħilu għal- hekk il-ħila kbira tiegħu bħala wieħed mill-aqwa letterati tal- ani… —Waħda mit-taħditiet li għamilna kienet fuq il-lettera- tura Maltija billi ħa pjaċir kbir wisq meta sama' li aħna għand- na mhux biss bosta grammatiċi, dizzjunarji u kotba bil-Malti. iżda wkoll li aħna għandna r-rumanzieri u l-poeti kbar tagħna; tant li qalli hu għajb kbir li dina l-letteratura Maltija ma hix magħrufa fl-Ewropa u xtaq li jindaħal hu biex igħarrafha lid-din- ja u talabni biex nagħżillu l-isbaħ poeżiji bil-Malti, u naglibhom- u kelma b'kelma proża biex hu mbagħad jagħmilhom poeżija u jistampahom f'xi rivista mill-kbar ta' l-Ewropa. Kienet tkun ħaġa sabiħa għalina kieku rnexxiet din il-biċċa li l-aħjar poeżiji tagħna jiġu maqluba fl-ilsien Taljan minn poeta. hekk famuż bħal- ;ua hu Rapisardi, u jiena malli ġejt mis-safar bdejt nagħti rkap tu għaliha. Billi skond il-fehma tiegħi Dwardu Cachia kien l-akbar poeta, bil-malti li qatt kellna mort għandu, għax bħala surmast iegħi konna ħobż u sikkina, u sibtu ġa magħdur bil-bidu ta' di il-marda kiefra l kellha hekk qasir il-għomor iġġorru ġewwa l qabar b'telfa kbira wisq għal-letteratura Maltija, U Malli fehimtu x'kien li ħadni għandu wiċċu tbissem bi ferħ u ġabarli l-aħjar poeżiji bil-Malti tiegħu li deherlu li kien ħaqqhom li jinqalbu f'ilsien ieħor u tahomli. Ġranet wara ltqaj mal-ħabib tiegħi Alfonsu Giglio u għidtlu bil-fehma ta' Rapisari u dana tant għoġbitu l-biċċa Ji ried jagħmel it-traduzzjoni għat 'Taljan hu stess. Jiena, billi naf li s-sur Giglio għal dawna t-tra- duzzjonijiet jinqala' tassew għax jaf minn għanqudu l-ilsien Tal- jan, fraħt li sejjer inħalli f'idejh dik il-biċċa xogħol, tlaqtlu f'idej il-poeżiji li tani Cachia u… baqgħu għandu kif kienu sal-lum jekk ma ntilfux ukoll għaliex għad li tlabthomlu kemm-il darba biex dak ix-xogħol la m'għamlux hu nagħmlu jiena, għadu qatt mu TRADUZZJONI MINN-KJAMOENS 4.7 tahomli, bi ħsara kbira għalina, għaliex kieku dak li wegħedni Napisardi sar żgur, u tistgħu taħsbu jekk kienx ikun unur kbir għal pajjiżna li naraw l-aħjar poeti bil-Malti tagħna magħrufa u infaħħra mad-dinja kollha kif jistħoqqilhom… (2). Tà Cachia baqa' sa l-aħħar ta' ħajtu jinteressa ruħu fil-Mal- ti jidher nkoll minn ħaġa oħra, għax metu bdew joħorġu l-kotba al-Mogħdija taż-Żmien mis-sur A.M, Galea isem Cachia kien jitniżżel fuq il-qoxra tal-kotba bħala wieħed li kien jieħu ħsieb it-tqassim u l-bejgħ tagħhom fir-Raħal Ġdid u Ħal Tarxien. Ngħaddu issa għall-poeżi;a ta' Cumoens u għall-qlib tal-versi tagħha bil-Malti. Kif waslet biex dehret traduzzjoni bil-Malti fi ktieb stampat f'Lisbona jgħidulna Ġużċ Gatt u billi jiena sibtu jaqbel mas-sewwa sa nġibu hawnhekk kif kien deher f'Il-Berqu ta' erbatax-il sena ilu: ''Il-poeżija ta' Camoens kien ħa ħsiebha, fl-1894, il-professur Xavier da Cunba, Bibljotekarju ta' Tisbonu. Dan ried li tkun maqluba f'kemm ilsna hawn magħrufa. Għal- hekk fittex nies tal-ħila fil-poeżija minn bosta ġnus fejn talabhom i jaqilbu din il-poeżija kull wieħed bl-ilsien tiegħu, u jagħmlu- ha fuq l-istess metru li hi fl-oriġinal. ''Biex jikseb it-tifsir tagħha bil-Malti, dana l-Professur ki- teb lil-Dr. A.A. Caruana, li dik il-ħabta kien Direttur tat-Tagħ- im f'Malta. Caruana qabbad lil Cachia u dan irnexxielu jaqlib- 1, kelma b'kelma, u b'versi senarji ta' tmienja tmienja, bħal- ma hekk ukoll hi mqassma mill-kittieb tagħha fil-lsien portugiż. U'Meta l-Professur Xavier ħassel kemm seta' traduzzjonijiet ta' l-imsemmija. poeżija, ġabarhom kollha flimkien u ħariġhom fi ktieb wieħed bl-isem ta' Pretidao de Amor Mill-inqas f'dan il- ktieb jinsabu 120 traduzzjoni ta' dina l-poeżija fuq l-imħabba tal- magħruf poeta portugiż, Post dawn tinsub ukoll waħda bil-Mal- i ta' Cachia… Mill-ktieb Pretidao d'Amor ma ħarġux għajr 300 wieħed. Dawn tqassmu bejn it-tradutturi tagħha u dawk li ndaħ- u biex isibu lil-min jittraduċiha'' (5). Biex jibqgħu mfakkra l-is- mijiet ta' dawk li għenuh, Da Cunha ippubblika lista tagħhom, u jsemmi sew lil-Dr. Antonio Annetto Caruana kif ukoll Jill- ''Prof. Eduardo Cachia' bħala traduttur (4). In-Nafila tal-14 ta' Jannar, 1911, (3) Il-Berqa tas-17 ta' Novembru, 1937. IL-MALTI Xejn ma għandna għax nistagħġbu li l-poeta Portu- giż għadda żmien fl-Indja fis-seklu 16, għalkemm fil-każ ta' Ca- imoens il-qagħda tiegħu hemm kienet marbuta ma' ħafna, intriċċi oħwa, barra mis-sens ta' avventura li kellu. Tagħrifa qasira. dwar il-ħajja. tal-poeta. nazzjonali tal-Portugall tgħinna biex nifhmu uħjar il-background storiku u psikoloġiku tal-poeżija. Luiz de Camoens twieled aktarx f'Coimbra għall-ħabta ta' l-1524, meta sew ma jafux, Studja fl-Università ta' Coimbra, imma minn hemm kellu jħalli għall-ħabta ta' l-1343—ħhemm min igħid għax għema wara tfajla nobbli, Dona Caterina de Atuide, li 1a l-ewwel darba l-Knisja nhar il-Ġimgħa l-Kbira ta' l-1544, waqt li oħrajn isemmu t-tifla tar-re Manuel, l-Infanta Maris. Kienet min kienet, raw kif għamlu qabbdu dufrejhom fuq li semma, r-re fil-produzzjoni ta' Bl Re Seleuco, u qalftuħ 'il barra minn Lisbona u mill-Qorti. Wara sentejn jiġġieled fl-Affrika, fejn tilef għajnu l-leminija; Camoens reġa' lura l-Portugal fl-1549. im- ma f'Corpus ta' l-1552 kellu x'igħid ma' fizzjal tal-Qorti u ferieh u l-poeta sab ruħu l-ħabs għal tmien xhur. Tliet ġimgħat wara li ħareġ mill-kalzri ingaġġa u telaq għall-Indja fejn ħa sehem fir- rebħiet tal-Portugiżi. Wara li spiċċa l-ġlied, qagħad bi kwietu f'Goa jikteb l-ewwel sitt kotba ta' l-Os Lusiados, Fl-1355 il- Gvernatur laħħqu provedor f'Macao, fejn baqa' sa l-1558. Huwa u rieġa' lejn Goa l-bastiment tfarrak u ma' dawk li għerqu kien hemm tfajla lsira Ċiniża B tidher taħt l-isem ta' Dinamene f'xi sunetti mill-isbaħ ta' Camoens, Il-poeta, salva mill-għarqa—igħidu li għam sa l-art bil-kotba ta' l-Os Lusrados fuq rasul- Meta fl- 1567 Camoens telaq minn Goa għal Mozambique xien beda jikber, l-effetti tal-klima bdew jidhru fuqu, u fuq kollox kien bla sold. igħix bil-karità ta' sħabu, u lanqas kellu biex jagħmel libsa, ġdi- da. Minn Mozambique fl-1564 xi ħbieb ħallsulu u ħaduh lura l- Portugall, fejn fl-1572 irnexxielu. jistampa. l-poema epiku naz- zjonali Os Lusiados (Il-Portugiż). Ħarġulu pensjoni mill-Qorti, imma mhux dejjem kienn jħallsuh u meta messisu l-pesta fl-1580 Camoens miet f'miżerja hekk kbira li l-Karmlitan li kien jassisti miegħu qabżitlu demgħa jara ''ġenju hekk kbir mingħajr lanqas biss liżar biex igħattuh'. Difnuh fil-qabar komuni ma' nies oħra li mietu bil-pesta, imma 800 sena wara mewtu l-fdal tiegħu ġar- TRADUZZJONI MINN ĊAMOENS 49 rewh u qegħduh f'Belen ħdejn dak tar-re Sebustjanu u dak ta' qarib Camoens, Vasco de Gama (5). L-istudju ta' Xavier da Cunlhu dwar il-versi li qed nitkellmu fuqhom juri kif is-suġġett tagħhom, jiġifieri t-tfajla jisimha Barba- ra, qajjeni ħafna tilwim u kritika waħda kontra l-oħra minn min- du dehru l-ewwel darba fl-1595 fil-ktieb Rhuthinos de Luis de Ġamoens. B'reqqa kritika li tgħaġġbek, da Cunha juri li fil-poeżija ti'c- għu Camcens dejjem isemmi biss tfajliet b'xagħarhom isfar, u jaħseb li l-kommentatur mar żmerġ fl-interpretazzjoni tiegħu tal- kelma. preta (sewda) fil-poeżija. Imbagħad igħaddi biex igħid li l-bijograti ta' Camoens isemmu wkoll Barbara oħra, li kienet mu- latta, bħala l-persuna li kienet is-suġġett ta' dawn il-versi. Minn dan donnu l-kittieb ta' l-artiklu jrid juri li Barbri ta' l-Indja hi l-istess Barbri ta' Disbona, u l-istess il-Professur Fran- cesco Paolo Pace, ta' Napli, f'nota miġjuba minn da Cunha, isos- tni li ma kienx hemm ħlief tfajla waħda b'dan l-isem. u jżid 50 IL-MALTI Fuq hekk da Cunha jieħdu qatta bla ħabel u jgħid l ż-żewġ ''Barbari' kienu tnejn min-nies differenti. Wara, iktar minn 200 paġna ta' argumenti favur u kontra, u kwotazzjonijiet minn ħafna ilsna u awturi, da Cunha wasal biex qal li fil-fehma tiegħu m'hemm l-ebda dubju li Camoens lit- tfajla Barbri ħabbha meta kien l-Indja, li ma kellha x'taqsam xejn ima' dik Barbri l-oħra li kienet iddur bih fl-aħħar ta' ħajtu, u li Barbri ma kenitx ilsira sewda nigra. Jekk kenitx ilsira ta' Ċamoens jew le ma tistax tgħid għalkemm dan l-editur studjuż jid- her imxaqleb lejn il-fehma li Barbri kienet ilsira ta' Francesco Barreto, l: kien Gvernatur ta' l-Indja, u li, forsi biex jeħles minn Ċamoens, kien bagħtu f'Macao. Jidhrilna li tajna tagħrif biżżejjed dwar il-poeżija ta' Ca- moens. Jekk kellux influwenzi ta' poeżijiet oħra sew popolari kernm stampati fi żmien il-poeta jew ftit qablu, jonkella tal-poeti klassiċi, li fosthom da Cunha jsemmi l-Os 4mores ta' Ovidju, inħalluh għat-tiftix ta' min hu mgħarraf biżżejjed fil-letteratura tal-Portugall. Imma naħseb li l-qarrejja ma jiddejqux ikunu jafu b'kumment ta' da Cunha meta jgħid li mkien forsi ħliet fit-titjir axxetiku ta' Santa Tereża ma nsibu ħsibijiet imfissra b'lirika hekk delikata daqs dik li nsibu fl-ewwel versi ta' Camoens—il-vers ta' Sunta Tereżu meta kitbet :— Vivo son vivir en mi: X tan alta vida espero, Que muero porġue no mMuero, U issa nagħtu, maġenb xulxin, l-oriġinal ta' Camoens u l-qlib bil-Malti ta' Cachia biex wieħed jara aħjar kemm u safejn irnex- xielu jidħol fl-ispirtu tal-poeta Portugiż u joqgħod għall-metru ta' l-oriġinal : GĦANJA TA' LUIGI DE CAMOENS Fuq awalida lsira istmha BARBBI, li kien innamra magħha meta kien l-Indji. Imfissra minn DWARDU CACHIA Il-lsira li qiegħda Iżżonimni lsir tagħha, Ma tridx illi jiena Ngħix iżjed għajr magħha. Jien qatt na sibt warda Fost kemm rajt b'għajnejja, si tisboq bi ġmielha lill-Isira qaddejja. La l-kwiekeb tas-sema, La l-ward ta' ġo ġnien, Ma jhennu lil qalbi Daqs dik li nħobb jien. Dak wiċċha d-daħkani, 7 s-suwed għajnejha saħħru warġjhom sil Min jirfes ħdejha, P'għaxxik bi ħlewwitha i ġġagħlek tgħajtilha Sultana ta' daka Li lsira jsejħilha l Nagħarha iswed tuta, Babiħ u mhux ftit: Hux l-isfar l-imfaħħar9 Ħdejn dan xejn ma jgħid l Hi samra, 'ma ġġagħlek 'Tinġibed għaliha; Àr' kemm, li s-silġ lewnha Jixtieq biex jitfiħa. Fi kliemha, minn tagħna, Mhix fiergħa, għaqlija : 52 IL-MALTI —1——— — Ben parece extranha, Qatt taħsbu Thi birbara, Mas… barbara naol Ghad Thu barranija. Presenca serena Fis-skiet tagħha trażżan (ue a tormenta anansa : il-qilla tar-rjieħ, 'Toda u minħa pena, 'Troddilha l-mistrieħ. lista ċ a captiva Din hi dik il-lsira (ue me tem captivo: Li jiena isir tagħha : Jaħt'eġ li ngħix magħha. Napprezzaw iktur ix-xogħol ta' Cachia meta nqisu li mhux it-tradutturi kollha ta' dal-versi rnexxielhom jaqilbuha u jżonl- u l-istess metru ta' l-oriġinal. Nagħtu xi eżempji ta' l-ewwel strofa minn dawk li dehru bl-Ingliż, bit-Taljan u bil-Franċiż. Mill-Inglż ta' R. Ffreneh-Duff:— lqreb lejn l-oriġinal din ta' Canon Pope :— TRADUZZJONI MINN ĊAMOENS istess strofa fil-qlib bil-Franċiż ta' Andre Cole de Barre tinqara hekk : jha wkoll din bit-taljan, maqluba minn Prospero Pero- U fl-aħħarnett, din bl-Isqalli :— Sitt snin oħra, Dwardu Cachia jagħlaq ħamsin sena li ln nieqes minn fostna, Minn żmienu 'l-hawn il-poeżija maltija ħa- det xejra li żgur Cachia stess ma kienx jistenna meta kiteb Kat- 54 IL-MALTI rin ta' l-Imdina u qaleb il-versi ta' Gamoens li ġibna hawnhekk. Fis-snin ta' wara l-uħħar gwerra rajna l-ġbir ta' ħafna poeżiji u antoloġiji bil-Malti. Tistax forsi xi waħda mill-għaqdiet tal-Mal- ti tieħu f'idejha l-ġbir tal-poeżiji ta' Dwardu Cachia—mill-ġurnali u pubblikazzjonijiet oħra—biex sa sitt snin oħra jkun kollox lest u tkun tista' toħroġ ktieb sħiħ tax-xogħol tiegħu2 Dan ikun l- aqwa rikonoxximent li l-kittieba tal-linm jistgħu juru lejn il-ħid- ma ta' bniedem li għax u tħabat u kiteb fi żmenijiet imwiegħra meta l-Malti kien għadu xort'oħra milli hu l-lum, Londra, l-aħħar tas-sena 1950, L-Alfabet tal-''Għaqda' Wara 28 sena u fuqhom li ilu li nħoloq, dlonk tisma' min igħid li l-Alfabet tal-Għaqda mhux xjentifiku biżżejjed. Ma naħsebx l-ewwelnett li l-Għaqda qatt ħolmot ti tagħmel alfabet xjentifiku għax kienet toħroġ barra mill-iskopijiet prattiċi ta' kitba Maltija skond ma jitolhu s-sistemi skolastiċi u letterarji għall-progress ta' l-ilsien Malti, U naħsbu li l-ebda alfabet ta' kitha letterarja, u, fl-istess ħin popolari, f'ilsna oħra, l-alfabet ima ssibu hekk ta' reqqa xjentifika skond ma. titlob il-filoloġija, L-Alfabet tal-Għaqda la hu għalkollox fonetiku u lanqas il-kitba jew traskrizzjoni tal-Malti li bih tinkiteb ma hija għalkollox ettmoloġika, u, għalhekk ma jistax ikun għalkollox xjentifiku—u r-raġuni hija hekk ċara li m'hemmx għalfejn wieħed ifi: . Din l-anomalija, biex ingħid hekk, issibha ta' billors fl-ilsna kollha, ukoll fil-Għarbi volgari u l-Malti ma għandux jihqa' fil-kitba tiegħu bħala eċċezzjoni, jekk irridu l-progress prattiku ta' lsienna. Meta f'pajjiżi oħra riedu jwaqqfu studju filoloġiku ta' lsienhom, huma dlonk sawru alfabet fonetiku apposta Hi jkun jista' jaq- dihom għall-istudji tagħhom, u dana użawh biss għall-iskop ta' stu- dju, hiex ingħid hekk, bħala strument xjentifiku fil-laboratorju lingwis- tiku tagħhom, imma qatż ma ħolmu di jdaħħluh fil-kitba popolari u lan- qas letterarja tagħhom, għax kienu joqtlu l-ietteratura tagħhom, IMĦABBA TAĦT SIĠRA Ta' VINCENT CARUANA Timaħthom ftit mill-bogħod taħt siġra xiħa Li firxet fuqhom friegħi kbar mimlija Bil-weraq waħda f'waħda, u qalb mistrieħa Inxteħtu f'dik id-dehra ta' sbuħija. Il-fjur f'riġlejhom ħareġ minnu fwieħa Li mliet 'il qalbhom bl-hena taż-Żgħożija, U l-friegħi li għattew lix-xemx sabiħa Intisġu fuq ħwejjiġhom f'dell u dija. Imbagħad għajnejh malajr lil tagħha sabu; Imħabbtu kollha kien f'għajnejh ġabarha U jħarsu f'tagħha mħabba ġdida ġabu, Dan hu x'rajt jien li taħt is-siġra ġara Xħin żewġt iqlub fil-ħolm ta' mħabba dabu. A 'Ma. nafx fi triq l-imħabba x'sabu waral MORNA GĦALL-BEBBUX Ta' Ġużi ABELA Lil Ħabibi Naz. Bezzina li kien miegħi. Żaren. il-bieraħ, xħin it-tnejn ferħana Konna għall-bebbux ġo Ħondoq ir-Rummien, Int ma tajtx bħali qed jimirħu magħna Fuq il-għoljiet, max-xtajta, u fil-widien, Żewġt itfal żgħer7 Żgur li mid-dinja tagħna Dawn ma kinux : għaliex għad li flimkien — Huma u jfittxu l-bebbux — għannew ferħana, Tieħinhom ma. nstamax jidwi fl-għerien. Tżda ġol-vojt ta' qalbi smajt, minn ġewwa, Tidwi bla ħniena l-għanja tat-tfal żgħar; Qaltli. Żaren. li — għalkemm jien bil-ħlewwa Sibt u ġbart il-bebbux, ikel il-fqar — Qalbi sfat wisq imkabbra : għalhekk kien sewwa Li jiena b'ruħi mnikkta mmur id-dar, Msida, 17-18. Tixwixa fuq Bastiment Kutrsal bil-Bandiera ta' l-Ordni Ta' Ġuże' GATT (Jaqħad mal-faċċ. 113 ta' 'Il-Malti', Diċembru, 1951) ARA li spiċċat it-tixwixa, u r-ribelli ħakmu l-bastiment taħt idejhom, in-Nokkier tal-bastiment saffar is-suffara, biex jinġabar l-ekwipaġġ. Meta n-nies inġemgħu, Scaglia għarraf- hom li b'Kaptan sar hu, u b'Tenent tiegħu għażel lil Gużman. Ġabru l-armi: kollha li sabu, porvli u munizzjon ieħor tal-gwerra. u ġarrewhom. għall-kamra tal- Poppa, fejn qagħdu hemm miġbu- ra koll. Imbagħad ħadu l-ħwej'eġ kollha tal-Kaptan, barra milli neżżgħu wkoll mill-ħwejjeġ lin-nies li ikkatnaw, ħadulhom flns- hom u qasmu kollox bejniethom, Meta għadda dan kollu li semmejna, Scaglia beda jżiegħel bil-bqija ta' l-ekwipaġġ u jisqihom l-akkwavita. Imbagħad qab- du jerġgħu jbaħħru b'l-bandiera ta' Malta, bħal qabel. Damu jivvjaġġaw ħekk ħamest ijiem; bil-ħsieb li jmorru lejn Brazzo di Majna, u hemm joqogħdu jisirqu lil-dawk il-bastimenti nsara li jiltaqgħu magħhom. Kif waslu fuq Kandja, lemħu Pinku (bastiment żgħir) bil- bandiera Franċiża, tal-Kaptan Nerik Clermond, minn Marsilja, Kien imgħobbi bil-ħarir, għażel, xaqaq, xama' u ħwejjeġ oħra, li. kif ingħad, b'kollox kienu jiswew mal-200,000 skut, Scaglia rama l-Feluka bin-nies tiegħu u mar għalih. Qab- duh taħt idejhom, U n-nies li kellu faqu ġarrewhom lira magħ- hom. Abbord ħallew biss żewġt itfal, wieħed xiħ u żewġ pas- siġġieri Thrd. li, kif ġie magħruf wara, kienu l-proprietarji tal- merkanzija msemmija hawn fuq. Meta battlu l-Pinku min-nies li għedna, għabbewh bl-armi n bil-munizzion, u helfewh għall-gwerra. Niżżlu l-bandiera Franċiża li kellu u flokha telleħu dik ta' l-Ordni. Imbagħad marru fuqu x-xewwiewa Griegi kollha, flimkien mal-Malti Decaro u 10 Torok, fosthom 4 nisa, li kienu nqabdu rsiera minn Ta Vergine del Garmine'' tal-maqtul Kaptan Ġannuni Luvero, waqt li telqu lil dan il-bastiment għal rieħu. Ħadu wkoll il- Feluka, flimkien ma' sitta minn: ta' l-ekwipaġġ tiegħu. 'Tixwixa Fuq BASTIMENT 57 dawn karkrulhom ta' bilfors magħhom. Posthom kien hemm wieħed Malti, jismu Pietru Azzopardi, minn Hal Qormi, Scaglia u sħabu qabdu jbaħbru lejn Brazzo di Majna, bil- fehma li, ma' tul it-triq, jisirqu Ul kull min jiltaqgħu miegħu, u liemm ibigħu l-Pinku bit-tagħbija b'kollox, jaqsinu l-flus bej- niethom u ;agħtu l-ħelsien lit-Torok, kif hekk wegħduhom, biex bajruhom jieħdu sehem fir-rewwixta magħhom. Iżda, dil-biċċa ma-rnexxitilhomx. Għax f'nofs ta' triq iitaq- għu ma' għawġ ii saramhom għal darba, billi ħurbtilhom kuli hsieb li għamlu f'rashom, bħalma sa nuru, Fit-8 ta' Settembru, 1740, il-bastiment kursal 'La Ma- donna del Lauro', taħt il-Kaptan Kristofanu di Giovanni, im- laqqam ''Griliu'', kien qed ibuħħar fl-ibħra tas-Saltna ta' Kan- dja, qrib Kap San Gwann, iħuf u jgħarrex għal xi priża, Ma' sbieħ il-jum li semmejna, jilmaħ navi ġejja n-naħa tiegħu. Din kienet tiġbed warajha bastiment żgħir, imsejjaħ Femka, li De Giovanni malajr għarafha li kienet tal-Kaptan Ġanninu Luvero. Malii n-Nuvi qorbot lejh, teligħet bandiera bajda. U waqt hi De Giovanni tella' dik ta' l-Ordni, għajtilhom biex jieqfu. Iżda huma baqgħu għaddejjin, bla ma weġbuh xejn. Biss, meta waslu qrib tiegħu, sparuw bl-azzarini għal fuqu, Hawn, De Ġiovanni ħaseb li dawk huma Furbani, billi rvel- luw għal-Kaptin Luvero u serquli. Għalhekk, dawwar malajr il-bastiment tiegħu għal fuqhom, u telaq jiġri għal warajhom. L-oħrajn, malli raw dan bdew jitfgħu l-baħar balal tal-mer- kunzija, kaxex, ħbula, ankri, bagolli u xi ħwejjeġ oħra, biex iħaffu l-bastiment tigħhom, u hekk jistgħu jaħarbu aktar. B'danakollu, kull ma għażlu, sarilhom suf. Għax De Gio- vanni, għal ħabta ta' nofs in-nhar, laħaqhom. Iżda meta għoddu wasal fuqhom, l-oħrajn niżlu malajr fuq il-Feluka li kienu qed jiġbdu warajhom, biex juħurbu biha, waqt li niżżlu l-bandiera bajda u flokha tellgħu oħra sewda, magħmula minn żewġ im- katar suwed ta' Ċipru. Għal dan, De Giovanni aktar żied fil-ħsieb tiegħu li dawk huma Furbani. Fuq hekk, biex iwaqqaf il-ħarba tagħhom, spara żewġ kanunati bil-balla u ħafna azzarinati. Il-Prrbani beżgħu, telgħu mill-ġdid fuq il-Pinku, qatgħu l-habel Ji bih kienet marbuta l-Feluka tagħhom, billi telquha 58 IL-Marri warajhom sejra mar-riħ, u reġgħu tawha għat-tbabhir, biex jaraw jeħilsux minnu, i De Ġiovanni niżżel xi nies minn tiegħu fuq il-Feluka li kelu, biex imorru jġibu l-oħra tal-Furbani. Meta ż-żewġ Meivki ġew lura lejn il-bastiment ta' De Gio- vanni, kellhom żewġ balal tal-ħarir li refgħuhom mill-baħar u l-imsemmi Kaptan reta' oħra huwa wkoll bħal tagħhom, Dawn, bħalma għedna, tefgħuhom il-Furbani fil-ħarba li għamlu. De Giovanni baqa' jiġri u jsus għal warajhom. U meta teġa' luħaqhom mill-ġdid, qallhom biex iniżżlu l-qlugħ. Iżda ma kellu l-ebda tweġiba mil-Furbani. Biss il-kap tagħhom, Scaglia, siuqsieh min kien. De Ġiovanni wieġbu li huwa l-Kap- tan UGrillu '. ' Wara li qallhom hekk, De Giovanni sama' xi diskors bej- niethom, li ma setax jifhem x'inkbima jgħidu. Iżda, meta qorbu lejh, qalulu ii kienu qed jiftiehmu biex jikkumbattu miegħu sa l-aħħar, u xħin jaraw li ma jistgħux jiddefendu ruħhom aktar, iressqu 'l-bastiment tagħhom ma' tiegħu u jagħtu n-nar, sabiex b'hekk jmħarqu u jinqerdu t-tnejn flimkien, De Giovanni, waqt li hejja l-bastiment għall-ġlied, beda jeħu bit-tejjeb lil Scaglia, u fl-aħħar ħajru u waqqgħu li jib- ghat in-nies kollha li kellu miegħu abbord tal-bastiment tiegħu (ta' 'Griliu' ). Il-Furbani qagħdu għal dan, wara li dehrilhom li għarfuh sewwa min hu. U billi ħasbuh li kien Furban bħalhom. 'wieġbu I-riedu jmorru bil-qalb kollha, bla ebda biża' ta' xejn. Meta De G'ovanni xa li qagħdu għal dak li ried hu, ukoll wera li heddidhom li jgħaddihom ilkoll minn taħt ix-xabla, għammar il-Feluka tiegħu b'4 min-nies, taħt it-Tenent li kellu, u bagħatha ġġibhom erba' jew sitta, kull darba, waqt li jgħidil- hom li l-Kaptan iridhom abbord, mhux bil-ħsieb li jikkastiga: hom, imma. biex iħallihom ħielsa. Ix-xewwiexa emmnu kollox, u fuq il-Feluka marru tmienja m'il-Furbani, fosthom il-kap tagħhom Scaglia. Meta. telgħu ab- bord, wieħed minnhom, jixmu Marku, Venezjan, għannaq lil De Ġiovanni. u qallu: F'ħa'jiet Alla li ltqajna miegħek; lili ħadimi magħhom b'saħħa ; u qatlu lill-Kaptan Ġanninu Ruvero u lill-Kaptan Pawlu. Tu PAWLU AQULLINA Ll-kolma ta' żghożiti…l Nohlom bil-qubar tiegħi Meti ġo qalbi hemm Is-sulihu immewweġ U ġo dirgħajja jserrep, Kujuinu, id-demm til-qawwa ; Meta f'ghajnejju taqbeż Verbana Lhawn u l-humn il-ħarsa kbira 'Tu' min ma jufx jirtogħod, 'Lu' min-mu jafx jitbeżża' Alill-walix u l-biża' jew taht nerv ilaqqa ; U meta fuq xufftejja Tilghub helwa u bil-mod (dorinba tarbija 'Tilgħub ma' xuxet ommla) Dik it-tbissima ta' żagħżugħ ferrieħil Noblom bil-qabar tiegħil Aktar mill-walix, mill-biża' Aktar minn nerv ifaqqa' Fuq daliri mbenġel, lewn iċ-ċomb u jdemmem, Inħoss l-uġigħ ġo qalbi Magħsuru ġo l-idejn ta' dil-Fantażma Li miexja… miexja wrajja. Qiegħed notilomha trid terdagħli ħajti, 'Lrid tnixxef dak il-ward sabiħ li fetaħ U li qed jiftaħ lejl u nhar jitbissem, Fil-ġnejna ta' żgħożitil U l-ġlieda tibqa' sejra… Ir-rebħa dejjem tagħha… 'Ta' dil-Fantażma li jirtogħod quddiemha Iż-żgħir, il-kbir, il-qawwi, Li l-lum jew għada jkollu jtiha demmul U jien niftakar fik… Xħin qabri sieket jibdu jfeġġ quddiemi Magħluq u mutu, fietel bil-bews tiegħek U mżejjen sajf u xitwa Bil-ward li ġġibli miegħek Kull meta taħseb fija u tiġi fejnil IL-MALTI Kuil meta tiġi fejni… Mhux biex tibkini… le, lumi biex tħossni aktar qrib ta' qalbek U b'ħursu ġewwa ħarstek, Biex ibexxuq dawk xufftejk safja kif blifilil U utbissimli donnok qed tarani. Mimli bil-qawwa u saħħa, U f'għajnej,a Ix-xbieha iegħek bajja l Biex tqiegħed fuqi hiemed Bukkett ta' ward ifewwal, (Kif tiewwab qalbek sħiħa) Marbut bir-rabta ħewa Li konna t-tnejn għamilha kollhu beġġa Quddiem Ġest: u. Mariju l Għax jirna nħobbu l-ward… Fil tistrieh qalbi meta tkun ghajjiena ja bla waqfien ta' din il-ħajja. Ġibli fix-Xilwa, Il-Kriżantemi u n-Narċis bajdani U fil-jieni Sajfija, Kmieni, kif jasal Marzu, April u Mejju, Il-Ġiżi jfuħ, il-Qronfol, Il-Giju, it-Tulipan u l-Ward t'Awissu Li twieled jifrali miegħi, L: kont inħobb u ngħożżul Hekk, iva, ejja, ja hanina qalbi l lċjja iġri fejni bil-ward ifuħ fi ħdaneki Inkun qed nistenniek b'dirgħajja beraħ Biex bil-werd miesħek ngħannqek u naħliflek Li għadni nħobbok, ' Di għadni kollni tiegħek… Imbagħad inserraħ dax-xufftein ma' tiegħek Wara. Tiilek biss… u warajk il-ward saltnati, Ti tibqa' tgħanni wkoll sabiħ minn qabril 61 NHAR SAN DUMINKU TAL-BIRGU 31 TA' AWISSU 1952 Ta' Van. V. BARBARA, O.P. Doqqu, ja qniepen, xerrdu l-għanja kbira God-djar, fit-toroq ta' dil-Beli Rebbieħa ; Infetħu, bnadar, fuq il-bjut maż-żiffa, ĦHabbru mill-għoli das-sigħat ferrieħa. Jurch xofftejna jekk aħniex ferħana, Jixhduh għajnejna jekk aħniex henjin, ħabbat f'sidirna qalbna u trid li toħroġ Biex tfisser til-kulħadd aħniex kburin. F'torċi ta' nhar ta' mħabba dlonk jitkebħes Il-għadam niexef ta' min ħabb'u stenna Għalxejn, jaħasra l-u ntefa bi tnehida Bix-xewqa f'qalbu ta' dal-jum tal-ġenna. Sp'rtu bla sabar. għal tlettax-il sena M'afun fil-ħerba tal-Lunzjata tagħna, Toħroġ ferħan u jħares kburi lejna, Is-rlied li l-biki u d-dmugħ kabbar setgħana, B'leħen ta' glorja liż-żgħar tagħna jtenni Il-cħan'a ta' l-imgħoddi qatt minsija, U jlewweġ xrera f'demmhom sħun li jbaqbaq, Ti wirtu minn qlub kbar il-lum mitfija, U l-għanja mġedda toħroġ għal darb'oħra B'ilħna qaww'ja bħal mewġiet ġgantin, 'Tħeġġeġ il-qlub tal-kotra l-Alleluja Tal-'Kalaroga' b'għaxqa u ferħ safjin. Missier Qaddis, Ġenna ta' l-art, oh' fl-aħħar Fejjaqt l-uġigħ li l-aħħar gwerra tatna, Trġajt feġġejt bħall-kewkba ta' fuq ġbinek, Irġajt għadde' minn fostna, minn triqatna. Missier il-Martri, id-demm li xerrdu qlubna Fil-ħin tal-hemm, ħalli f'dal-jiem ta' sebħ Jixgħel bħal żejt quddiemek, waqt li b'qima F'riġlejk inqiegħdu l-palm aħdar tar-rebħ, 62 KRONAKA TAL-GĦAQDA Għandna l-pjaċir ngħarrfu li t-Tabib Ġ, Galea, M.B.B., M.D., D.P.H., President tal-'Għaqda'', inħatar bħala. Delegat ta' Malta li, bħala Kolonja Ingliża, ġiet mistiedna biex tibgħat Rappreżentant f'laqgħat ta' Konferenzi f'Londra dwar il-Mara tas-Sider u Konferenzi oħra dwar is-Sanità fost Kapijiet ta' Di- partmenti tas-Saħħa ta' l-Imperu Ingliż. Fil-waqt li nifir- ħulu ta' l-nkariku hekk għoli u ta' ġieh li lilu ngħata bħala Tabib Prinċipali u Kap tad-D'partiment Sanitarju ta' Malta, ħadna gost li rġajna rajnieh fostna b'riżultati sbieħ tal-missjoni tiegħu. Nifirħu bil-qalb kollha lit-Tabib Rużar Briffa, M.D., B.Sc., Membru Akkademiku tal-'Għaqda'' li wara stedina biex jieħu sehem f'Kungress Internazzjonali f'Londra, bħala Rappreżen- tant ta' Malta, dwar il-Mard tal-Ġilda, raġa' ġie fostna għax- xogħol tal-professjoni tiegħu bħala Speċjalista tal-Mard tal-Ġil- da. It-Tabib Rużar Briffa kellu f'dan il-Kungress l-isbaħ op- portunità, li jiddiskuti diversi kwistjonijiet dwar il-mard tal-ġilda ma' speċjalisti oħra tad-dinja, l-iktar fuq ċerti mardijiet lokali, fosthom fuq il-Marda, tal-Biċċa fit-trabi, magħrufa bl-isem ta' ''Kala Azar' (DLeishmaniasisħ, u tal-Ġdim li tagħhom it-Tabib Briffa. fisser ir-rimedji u l-progressi li sarn hawn Malta. fil-kura, ta' dan il-mard. Għandna l-pjaċir ukoll insemmu s-sehem sabiħ li ħa x-xahar li ħareġ il-Professur Patri Serafin M. Zarb, O.B.E.. .S.8.D..O.P., Membru Akkademiku tal-'Għaqda'', fil-Kungress Ewkaristiku h sar f'Barċellona, Spania, fein huwa, bħala Dele- cat ta' l-Università Riali ta' Malta. fil-kwalità tiegħu ta' Dekan tal-Pakoltà tat-Teoloġila, kellu l-okkaż'oni jitkellem fuq il-Til- turġija Mkkleżjestika bħala. għaqda tas-sentimenti ta' l-Insara ko'lħa fiċ-ċelebrazzjoni ta' l-Ewkaristija. Dan is-suġġett huwa tkellem fnqu f'waħda mit-tmien sezzjonijiet ta' Kummissjoni Dottrinali. ppresjeda għad-diskors tal-Professur Patri Zarb. l-Mċċ, Tiecħu Mons. Arċisqof Gonzi. fi3 GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI Aqmilina Prof, G., B.A., LL.D., Ph.D. (Iond.), 104, 'Priq S. Franġisk, Floriana. Cuschieri Prof, Patri A., Ph.D., D.D. (Greg.j, Kunvent tal-Karmnu, Valletta, Galea Mons. P., J.C.D., Triq Irjali, Tas-Sliema. Muscat Azzopardi Gino, 20, Triq Irjali, Tas-Sliema. MEMBRI AKKADEMIĊI Agius Marju, 58, Triq Preziosi, Ħal Lija. Barbara Patri Valentinu, O.P., Kunvent ta' 8. Duminku, il-Birgu. M., Għajnsielem, Għawdex. Kunvent ta' S. Duminku. Briffa Dr Rużar, B.Sc., M.D., Vincenti Buildings, Valletta. Buttiġieġ Dr. Ant., B.A.. LL.D., 653, Triq S. Ġużepp, Ħamrun. Triq Magri, Ħamrun. Saverju, c/o Superior Courts, Valletta. Triq S. Franġisk. Misraħ il-Knisja, Nadur, Għawdex. 7, 8, Triq Dingli, Victoria, Għawdex. Chetcuti Ġużd. B.A., B.L.Can., D.D., Ph.D. (DLond.), 155, Triq Britannja, Valletta. Cremona Antonio, 53, Triq Wara Santa Ubaldesca, Raħal Ġdid. Diacono Ġuże, P.L., e/o Il-Berqa, Valletta. Fllul Mercer, Ġuże, M.L.A.. 87. Triq l-Imrabat, San Ġiljan, Ġammari, D.D., Elstree Buildings, Triq S. Ġużepp. Ħamrun. 8.J., Kulleġġ S. Lwiġi, B'kara. Dr. Ġużà, MBE. M.D. C.G.M.O., D.P.H.. 29, Sur ta' Santa Barbara, Valletta. , B.A.. 305, Triq San Pawl, Valletta. Kunvent ta' San Duminku. Gatt Ġuża, 125, Ix-Xatt tal-Pietà, Tal-Pietà. . Gatt Salvu, Triq Grenfell, San Ġiljan. B.Se., Ph.C., D.P.A., Ħaż-Żebbuġ. Mallia Ġużi. Triq is-Salib, il-Marsa, Mejlak Patri Ġ., S.J., Kulleġġ ta' San Lwiġi, B'kara. 6, Triq San Ġużepp, Rabat, Għawdex. Muscat Azzopardi Tvo P.L., 64, Triq Grenfell. San Ġiljan. 2, Triq l-Imrabat, San Ġiljan. Pisani Gorġ, Triq it-Tiġrija, Rabat, Għawdex. Triq San Piju, Rabat, Malta. Kunvent ta' 8. Gwardamanġa. Sqaq 3, Triq Britannja, Għargħur. Kunvent ta' Ġieżu. Sultana Patri Mattew, O F.M.Capp., Kunvent tal-Kappuċċini. Birżebbuġa. Vassallo Karmenu, 43, Tria il-Parroċċa. Siġġiewi, Tauċija. Kunvent ta' San Di- minku. Triq San Kristofru, Valletta. MEMBRI KORRISPONDENTI Ropa Laurent—Pariġi, Franza. Bonavia Ġorġ—Kanada.