Il-Mewt ta' Nonnv Malta—8 ta' Diċembru, 1937, Għażiż Diher, Meta tarġa' tiktibli, għidli xi ħaġa fuq Nino u Nonnv. Huma telqu minn l-iskola, jew għadhom hemm 7: Għidli xi ħaġa fuqhom, għax ili xi erba' snin ma nieħu ħbarhom … Transġordanja —22 ta' Diċembru, 1937. Għażiż Mgħallmi, c. Tlabtni ngħidlek xi ħaġa fuq Nino u Nonnv. Nino telaq mis-Siminarju (fejn kien datħial, bħalma taf inti) raġa' daħal l-iskola, u għadu hemm, jaħdem fil-matbgħa. imma iniskin Nonuv miet xi xahar ilu. Ommu għieliet wisq meta ħadet l-afibar ħażina. Għeliet għax lilu biss kellha sabi fost uliedha, u t-tama tagħha kienet fih… k k ġ Meta qrajt il-kelmiet Nornij miet, bla ma ridt Ħarġitli għajta. Wisq drabi kont noqgħod naħseb u nistħajjel li għad nerġa' nsiefer u mmur fl-art fejn kont darba, u s-subiien ta' l-iskola nsibhom irġiel. Niltaqa' inagħhom, nqattgħu xi siegħa fl-imkien nitħaddtu fuq iż-żmien imgħoddi ta' tfulithom, Issa minn fl-imdan il-ħejl ikolli nbarrilil Nonnv. U qgħadt nafiseb u nġib quddiem għajnejja kull ma nil- takar fuq Nonnv, fis-sena li nafu l-iskola. Issa,li Nonnv miet, sa nikteb xi ftit milli naf fuqu, b'tifkira tiegħu. Meta ommu ġibitu l-iskola, Nonnv. kellu madwar hames snin. Kien żgħir, la rqiq u la oħxon, wiċċu aħinar nar u fibub għajnejh hekk suwed, li l-mimma ma tidherx fihom. Ismu sewwa kien Neġib, imma jien semmejtu Nonnv, għax isem hekk tqil, ħassejtu ma joqgħodx lil-naqra ta' sabi ta' ħamsa, u lsieni ma satax jidrah. Missier Nonnv kien mejjet, ommu kienet Ħajja, u kellu ħutu, iżgħar minnu, erbat ibniet. Missier Nonnv miet maqtul b'qatla mill-aktar ħajna. Kellu xi jgħid ma' wieħed qaribu, u wara ftit reġgħu għamlu fibieb, Imma l-qarib baqa' jżomm f'qalbu għal missier Nonnv. Kif darba ż-żewġt irġiel qraba kienu jaħdmu għand wieħed liaddied, jagħtu daqqa ta' mterqa kull wieħed fuq ħadida mikwija, il-qarib għamel ta' b'ruħu sefiwien, u niżżel l-imterqa b'saħifitu kollha fuq ras missier Nonnv, li qasamhielu tnejn u baqa' mejjet fil-ħin. Mita, ftit wara dil-ġrajja, omm Nontiv. ġibitu l-iskola tal- Ltiema, għall-ewwel jiem ma sata' jsib sabar b'xejn u mkien. Dejiem rasu mgħaddsa, dhur idejh fuq għajnejh, id-dmugħ iqattar minnhom, jibki minn taħt il-leħen. B'xorti tajba kien hemm fl-iskola sabi ieħor iben beltu, u li kien jafu sew. Lil dan qabbadtu joqgħod miegħu, iderrilu u jara xi jkun jeħtieġ. Ma noqgħodx ngħid fit-tul ir-rqaqatli qal jew għamel Nonnv sa ma dara l-iskola, Insemmi biss li għodwa waħda, telaq jiġri lejn uquf il-vapur ta' l-art bil-ħsieb li jirkeb u jaħrab miegħu. il-ħarba ma seħfiitlux, għax wiefied mill-ħaddiema ta' l-iskola lemliu, telaq urajh, laliqu nofs trieq u ġiebu lura' Bis-sabar u biż-żmien Nonnv dara l-iskola. Għad li żgħir kien fehem kemm kont ħadt fisieb tiegħu biex jidra malajr u ma jbatix, u kien jagħmel mill-aħjar li jista', ta' ċkej- ken li hu, biex jurini kemm jafhuli. Meta kont nofiroġ xi ħarġa, malli jarani rġajt lura, jiġi jilqagħni u jgħarrafni b'dawk il-ħwejjeġ kollha li ġraw f'għabi li kien jaħseb li rrid nafhom. Jekk ngħallem liż-żgħar xi għanja kasira, ifittex li jitgħallimha malajr u afijar minn sħabu. Jekk noħorġu nduru fil-barr u tiġili nitbiegħdu minn xulxin, tħalli lil kulħadd u jiġi wrajja. Darba fil-għaxija, kif is-subjien kienu jilagħbu mal-qassis quddiem il-bieb ta' l-iskola, jiena tbigħedt naqra u qgħadt walidi bil-qiegħda fuq blata, għad-dawl ta' qamar. Wara ftit li kont ili hekk, nisma' tektik ta' saqajn żgħar urajja. Indaw- war wiċċi u nara lil-Nonnv ġej jiġri għan-naħa tiegħi. ''X'int tagħmel, mgħallmiP' saqsieni wara li qagħad ftit wieqaf iħares lejja. 1Nafiseb, ħianini/': weġibtu: 'Tafiseb f' raġa', UIva, naħseb,' għedt jien, UX'int tafiseb, mgħallini 7' saqsieni mill-ġdid. 4Oh, Nonnv f' weġibt. ''Qiegħed naħseb fuq fiwejjeġ li int ma tifhimx fihom.' 'Tridx ngħidlek il-firafa tal-Għula u l-Ħabja 7' qalli biex iderrili, għax rani qalbi sewda. l-Mela le, Ħanini 7: Għidhieli f' weġibtu, U qagħad bil- qiegħda ma' ġenbi fuq il-blata, u qalli l-ħrafa tiegħu tal-Għula u l-Ħabja. Imma Nounv ira kienx Anġlu għal kollox, Darba, waqt id-dawra, nhar ta' Ħadd fil-għaxija, ra għas- fur fuq ħajt ta' għalqa u tefagħlu ħaġra. ''Jekk ikun jaf l-im- għallem,' qallu wieħed minn sħabu, ''iqiegħdek għarkobbtejk nofs-siegħa'' Nonnv dak-in-nhar ried jagħtiha għall-ħala, għax wieġeb: ''Tridx iqegħedni għarkobbtejja erba' sigħat 2 U sieħbu meta sama' dan ġie qal b'kollox lili, Sejjafitlu: 'Nonnv,' għedtlu, 'tassew li għedt hekk 7' Uva, Mgħallmi.' U Mela, la darba ina tibżax li nqiegħdek għarkobbtejk, ħalli nara tibżax minn xi ħaġa oħra,'': Dort lejn sieħbu li kien wieqaf fil-qrib u għidtlu: ''Mur ġibli dak iz-zokk tal-birwieq minn hemmhekk. ' Nonnv, tneta sama' dan, beda jibki u jitriegħed quddiemi. għax boża' li sa nsawtu. Il-kliem li qalli għadni niftakru walida waħida qisni smajtu ili xi siegħa: ''Mgħallmi, mgħall- mi, la tadrubnix il-jum l Adrubni lew aqul hiek teni marraf' (la ssawwatnix il-lumi: Sawwatni jekk ngħid hekk darb'oħra) 4Ata tinsa x'qiegħed tgħidli, quddiem, sħabek weġibtu, 4Din id-darba naħfirlek, imma darb'oħra ma. nafifirlekx F' Malta - 20 ta' Jannar, 1938, Għażiż Daher, ; Ħadt Jasda u għielejt ħafna meta. għedtli H -Nonnv miet, u aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar qiegħed infiossni nisewwed qalbi. Xi drabi bil-lejl itirli mn 'iglias u noqgħod nafiseb fuqu. inġibu quddiem għajnejja fuq is-sodda, qie- għed imut. , Għajnejh, li dari jiddu bil-hena, issa nofshom magħiluqa, u biż-żlieġa fuqhom. .. Fommu, li dar i jitbissimli fl-iskola, issa jinfetaħi bit-tbatija, biex jiġbed l-aħħar infies qabel il-mewt… inġibu quddiem għajnejja mejjet, mimdud, isfar u sieket. . ġewwa naqra ta' tebut… Narahom sejrin bih jidfnuh fil-maqbar fuq il-għolja tal-Ħardona. Jaslu. iniżżluh fil-qabar, u jixħtu fuqu trab u żrar, Issa tassew li 'l-Nonnv ħadd ma jarah aktar. Imma, dak li baqagħli minn Nonmv (it-tifkiriet tiegħu) jgħix fi ħsiebi sa kemm ngħix jiena. Nibqa' narah bħal qa- bel, jilgħab fil-milgħab, jitgħallem fl-iskola, u nisimgħu jgħan- ni 'Qod Save the King'' u ''Deutscheland Deutscheland uber alles', biex jurini. kemm jafhom aktar mill-oħrajn…