Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 71 Kikors lill-Gvern biex liaxiars srt għall-bini ta' kaisjsa gdida fl-Għasri sseċsini Glilon. Minkejja li r-raħal tal-Għasri għadu sa llum l-iżgħar parroċċa f'dawn il-gżejjer, il-ħtieġa ta' knisja ġdida għan-nies ta' dan il-lokal kienet ilha tinħass sa mill-aħħar żminijiet tas-seklu l-ieħor. Fit-tiftix tiegħi f'gazzetti qodma rnexxieli nsib kopja ta' rikors li kien sar mill-Kappillan taż-Żebbuġ, il-Wisq Reverendu Kappillan, id- Duttur Dun Bartilomew Busuttil, fil-20 ta' Novembru, 1889. Din il-kopja ltqajt magħha fil-ġurnal ta' kull jum bit-Taljan RISORGIMENTO tas-7 ta' Diċembru, 1889, f'paġna 2. Bil-Malti, dan ir-rikors jgħid hekk: Lis-Sinjurija Tiegħu l-Wisq Onorabbli l-Uffiċċjal li jamministra l-Gvern, Eċċ. Eċċ. Eċċ. Rikors tal-Kappillan taż-Żebbuġ, id-Duttur Dun Bartilmew Busuttil. Jesponi bir-rispett, Li r-raħal tal-Għasri, li f'dak li jmiss ir-ruħ jiddependi mill-Esponent, għandu t- tgawdija ta' Knisja Benefiċjali, li hi ta' ċertu Benefizzjarju, tal-Kolleġġjata tal-Għarb (ir-Rettur Dun Mikiel Micallef). Li din il-knisja tinsab f'tarf ta' dan ir-raħal. Li fiċ-ċentru tar-raħal, il-Gvern għandu l-artijiet tal-Ġonna. Li fil-kantuniera ta' dawn l-artijiet fil-qrib tat-triq li ġġib l-istess isem, u tat-triq ta' Għammar, tkun ħaġa mixtieqa li kieku titla' skond pjanta knisja ġdida li ma tkun tiddependi minn ebda individwu privat. Li għaldaqstant, ir-Rikorrent, fil-kwalità tiegħu ta' Kappillan, bl-awtorizzazzjoni fil-waqt ta' l-Eċċellenza Tiegħu Reverendissima l-Isqof Djoċesan, qiegħed umilment jitlob li, mill-artijiet tal-Ġonna, jogħġob lill-Gvern li jagħtih tomnejn raba' għall-bini ta' Knisja u Dar Parrokkjali li tagħmel magħha u bini ieħor ta' abitazzjoni meħtieġ għall-Knisja fuq imsemmija, u dan kemm b'ċens perpetwu, kemm b'titolu ta' bejgħ, — anzi b'dan, li, f'dan il-każ, il-prezz jitħallas meta jsir il- kuntratt opportun. Li l-Gvern ċertament ikun jaqbillu għar-raġuni li l-artijiet tal-Ġonna, meta tinbena l-Knisja, jitqiesu bħala sit tajjeb għall-bini, u mhux sempliċement bħala raba' li jinħadem, u għalhekk, il-Gvern, bla dubju, għandu jaqbel mat-talba preżenti. U jekk jogħġbu. Għawdex, 20 ta' Novembru, 1889. 72 IL-KORPUS 17(1998) Wara li rajna dan ir-Rikors, nawtorizzaw lill-Wisq Rev. Kappillan, id-Duttur Dun Bartilmew Busuttil (ara ritratt fil-paġna sussegwenti), li jagħmel it-talba dovuta. Mogħti f'Għawdex: mill-Palazz Veskovili Tagħna fil-jum tal-20 ta' Novembru, 1889. M. (Camilleri) Isqof ta' Għawdex. Interessanti ħafna n-nota ta' introduzzjoni li nsibu takkumpanja l-kopja ta' dan ir-rikors. Ir-Risorgimento jgħidilna li l-knisja kellha tinbena fil-futur qrib u kellha tkun iddedikata lil San Mikiel Arkanġlu, id-difensur u tarka tal-Knisja Universali. Il-ġurnal igħidilna wkoll li l-Għasri kien raħal li l-abitanti tiegħu kienu jappartienu in parti lir-raħal taż-Żebbuġ u in parti lill-Kolleġġjata tal-Għarb u kien imbiegħed biżżejjed biex seta' jkun raħal għalih waħdu — Parroċċa, imma kien jonqsu l-aħjar ħaġa. Kien jonqsu l-Knisja Parrokkjali u t-twaqqif tal-Veneranda Lampada. Il-Viċendarju ta' dak iż-żmien kien ir-Reverendu Dun Ġużepp Vella. Bil-ħeġġa tiegħu għall-Knisja l-ġdida u grazzi għall-mezzi materjali li minnhom seta' u kellu ħsieb jiddisponi, kien ittamat li din il-knisja ġdida, wisq probabbli kellha tkun, qabel ma suppost, fil-lista ta' fatti kompluti. Il-post tal-knisja l-ġdida kellu jkun wieħed mill-iżjed ċentrali u konvenjenti fl- istess ħin. Immedjatament wara l-kopja tar-Rikors insibu nota oħra din id-darba minn Mikelanġelo Marija Mizzi (ara ritratt fil-paġna sussegwenti), li dak iż-żmien kien ir- Rappreżentant tal-Għawdxin fil-Kunsill tal-Gvern. Mizzi jgħid li fil-kwalità tiegħu ta' Rappreżentant fil-Kunsill, kien ser jagħmel talba biex il-petizzjoni li kien hemm f'dan ir-rikors tkun milqugħa, l-aktar għaliex x'uħud kienu lesti li jaħdmu b'xejn fil- bini tal-Knisja u sakemm titlesta. Nota oħra ġiet riprodotta mill-ġurnal Portafoglio. Il-kittieb jaħseb li dan ir- rikors kien ġie ppreżentat fis-26 ta' Novembru, u jittama li jieħu l-kors tiegħu malajr, l-aktar jekk xi ħadd maħtur fl-Eżekuttiv ikollu għal qalbu li jħaffef l- approvazzjoni tal-Gvern ta' l-applikazzjonijiet ġusti li jkunu qegħdin jiġu kkonsidrati. g M'għandi ebda dubju, igħid il-korrispondent, li l-proprjetà tal-Gvern li tmiss mas-sit mitlub tkun tiggwadanja mhux ftit u maż-żmien tista' tinbena. Il-korrispondent tal-Portafoglio mbagħad għadda biex qal li ma ried iżid xejn ħlief li juri t-tama li l-Gvern jagħmel man-nies tal-Għasri kemm jista', u jispera li jkun jista' jitkellem darba oħra dwar l-istess suġġett. Imma qabel ma kkonkluda żied isemmi bil-ferħ li sa minn Ottubru ta' dik is- sena, l-Onor. (Fortunato) Mizzi kien ressaq rikors lill-Pulizija għall-permess ta' diversi lotteriji, fosthom għall-Knisja tal-Għasri, u kien qiegħed ħsiebu hemm għaż- żmien li kellu jgħaddi qabel ma jingħata l-permess dovut, bħalma s-soltu jiġri qabel ma wieħed imidd idejh għax-xogħol, u li imma t-talba fuq imsemmija ma saritx barra minn lokha u qabel iż-żmien, imma għall-kuntrarju, l-Onor. Mizzi għamel sewwa li ħaseb bil-quddiem fl-interess tal-Knisja l-ġdida u mixtieqa. Minkejja li l-korrispondent ta' din il-kitba ffirma l-artiklu tiegħu b'sempliċi 'M', huwa kważi ċert li dan ma kien ħadd ħlief M'Anġ Marija Mizzi, fuq imsemmi, u li ġeneralment kien jiffirma l-artikli tiegħu bl-inizzjali 'M. M. M.' Leħen mill-Parroċċa ta' l-Għasri 74 IL-KORPUS 17(1998) Qabel nagħlaq irrid inżid xi ħaġa jiena wkoll. Għaliex il-Knisja l-ġdida tal- Għasri kienet se tkun dedikata lil San Mikiel Arkanġlu7 M'hijiex mistoqsija ħafifa. Skond Toni Calleja, l-Editur ta' 'IL-KORPUS', ir-raġuni li għaliha hu maħsub li l-knisja l-ġdida proposta, l-Għasrin kienu ser jiddedikawha lil San Mikiel kien minħabba l-grazzja li qalgħalhom li ħelishom mill-kolera ta' l-1887 li f'Għawdex kienet nisslet biża' kbir. Biżżejjed ngħidu li f'imxija simili, tnejn u għoxrin sena qabel, din l-epidemija qerrieda kienet ħalliet ħerba sħiħa — f'Għawdex biss ġew attakkati 544 ruħ li minnhom 256 jew 1.69/ tal-popolazzjoni waqgħu vittmi tagħha. Mill-Għasri u mill-irħajjel ta' Għammar, b'dan il-flaġell kienu mietu ħames persuni. X'aktarx li meta fl-1887 f'Malta reġgħet mill-ġdid feġġet imxija oħra tal-kolera, l-Għasrin irrikorrew għall-interċessjoni ta' San Mikiel Arkanġlu li kwadru tiegħu kien meqjum fil-Knisja Bażilika tal-Wied. Fl-ewforija tal-biża' raġunat tagħhom, nifhem li għamlu wegħda lil San Mikiel li jekk jeħlishom mill-istraġi u l-qirda ta' dik l-epidemija, il-knisja l-ġdida li ftit qabel kienu twebblu u ħolmu li jibnu fil- qalba ta' raħalhom, jiddedikawha lilu. Għax tajjeb li wieħed ikun jaf, li San Mikiel hu miżmum ukoll bħala protettur kontra l-marda tal-pesta. Fost id-diversi dehriet tiegħu, insibu dik ta' fuq il-Kastell Sant Anġlu meta deher lill-Papa San Bonifaċju IV (608 - 615) bix-xabla misluta f'idu jħabbar it-tmiem tal-pesta fuq Ruma. Il-kwadru ta' San Mikiel li hemm meqjum fil-Knisja tal-Patroċinju huwa ta' awtur mhux magħruf. Min pitter dan il-kwadru ried b'xi mod juri l-ispeċjalità tiegħu… ma wrihiex artistikament, iżda bl-aktar mod illoġiku, fuq il-korazza pinġa s-Salib Malti, dak tal-Kavallieri, bl-erba' dirgħajn tiegħu li jfissru l-erba' virtujiet teologali u bit-tmien ponot li jfissru it-tmien beatitudni. L-Għasrin il-grazzja li talbu qalgħuha… wara żammew kelmithom u fis taw irkaptu biex lil San Mikiel jiddedikawlhu l-knisja li wegħduh… issa dik li ħsiebhom ma rnexxiex, żgur li ma kienx tort tagħhom. Hawn ta' min isemmi wkoll li De Soldanis fil-ktieb tiegħu I/ Gozo Antico- Moderno e Sacro-Profano jsemmi tliet knejjes li kien hawn f'Għawdex fl-antik dedikati lil dan l-Arkanġlu: a) Waħda mwaqqfa mill-aħwa Ġanni u Pawlu de Nicolacci, minn Indri Santoro u minn Ġanni Dalli; b) l-oħra fil-ħàra taż-Żebbuġ; u ċ) l-oħra fil-ħàra tal-Għarb, mibnija minn Mikiel Cadumi li ħallielha għalqa bil- piż li tinxtegħel lampa u li jingħata l-ikel lil min jagħmel il-festa (Ara Ġ. FARRUĠIA, Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu, Malta, 1953, II, 76). Għeluq: Dan it-tagħrif, għalkemm ċkejken, għandu jkun utli għal meta xi darba għad tinkiteb b'mod xjentifiku u fid-dettall l-istorja tat-twaqqif u l-iżvilupp tal-Parroċċa tar-raħal żgħir tal-Għasri.