NQATGHU JEW QEGĦDIN BIE minn VICTOR LIVORI (NOTA EDITORJALI: Din hija gabra ta' informazzjoni li Victor Livori kien gentilment kitibli dwar Ghawdex f'April 1976, meta sar jaf li jinteressani il-Folklor lokali, u az kellu l-ebda hsieb li dawn jigu ivpublikati, Izda minflok inzommiom merfugħin ghandi, heibt li ahjar ingibhom harm ukoll biex jistghu iservu itija tassew hasra li numru mhux hazin ta' drawwiet inqatghu jew kwazi uweslu biex jinqatghu darba ghel dejjem mill-gzira ta' Ghawdex, in-nuqqas taghhom inissel fina li niftukru xi uhud minnhom bi swicd il-qalb. U billi darm id-ċrommimiet lionu aktarx marbutin ma' ceri festi, jew xhur, in-nuqins Hotulu l-Ghawdxin kienu jsumu u jevitaw b'kull mod fl-ikla ta' filghaxija, der ezempju, wiehed ma kienx jisl aa jixba, Infatti, l-bicca l-kbira ta' l-irgiel bieru jiznu kwart hobz qabel ma jibdew jieklu filghaxija. B'hekk kienu jkunu zguri li ma jicklux ektar milli jmisshom, jsejru l-dastan, Den kienu jhawruh b'hafna afferitjict bhalma huma rand, cikkulata, u tacci tal-qronfol, Kien ukoll fiz-zmien ir-Randan li kull filghaxija, ftit qabel l-Ave ta ibieghu il-hut, kinu jaqlu l-ftajjar. bin id-drawwa, li ilha ija, fis-suq tar-Rabat, sewwasew fejn illun li nqatghet minn qabel il-gwerra, kienet tassew intscressanti, L-ewwelnett kienu jaruaw xi mwejjed jew kexxi, Fuqhom kienu jpoggu xi spititiers jew tnejn, b'tagen daqshiex fuq kull wahda Fuq mejda minnhom kienet tintghagen l-ghagina, tinfetah u titqatta' bcejjec tondi, u kull bicca kienet tintefa' fit-tagen biex tinqela fisz-zejt jaghli, In-nies li kienu jghamlu l-kkla dak il-hin kienu jmorru biex jixtru minn dawn il- ftajjar hekk kif ikunu shan, L-ispiza kienet tkun zgnira, ghax bi tliet habbiet kont tixtri wahda jew tnejn. Derra dawn kien ikun hemm il-karretunmi u l-qastan, Malli jibda jidlam, fejn is-Salib tat-Tigrija, ir-Rabat, kien jipvostja ruhu Wigi tal- karawett jew DZzeru x-xih, Kull vriehed minn dawn kien ikollu karrettun armat bil-hizra, Fuq il-karrettun kien ikunhemm kenur bid-duhhan hiereg minnu, xkejjer bil-korawett, ful u qastani X'hin ma kienx ikun h a Wigi, kif ukoll Bzaru, nies jixtru, k kienu joqghodu jrewhu l-kenur biex jibqa jaghti s-shana, Kienu jrewhu b'qisu palju tond tal-gummar, tal-lasta tal-karrettun kien ikollhom fanal bix-xemgha biex jixgheluha x'hin jidlam sewwa. Fuq il-kenur jienu jixhtu gozz qastan biex jinkala ruhu bil-mod il-mod, iiets l-qoztra tisghu tixxaqqaq, kien ikun sar gholl-ikel. B'sitt habbiet wiehed kien jaghmel festa, ghax kien jimla zewgt ibwiet u mill-anqces idum nofs siegha biex itesmu, Wigi u Bzaru kienet l-ghenn taghhom jinkaljaow u b'hangra daqshiex jghaġu: ''Jahraqglel idek il-qastan bninijl Drawwa helwa li kienet tassew taghti pjacir kienet dik, li malli tghaddi x-xitwa xi rgiel li kienu jhobbu l-ghana u d-daqq kienu jingabru xi siegha wera Ta' L-lImwiet f'nost miftiekem minn qabel, u minn hemm jibdew id-dawra taghhom mar-Rabat. li kienu jkunu zewg ghannejja, wiehed bil-u2dolina jew kitarra, u iehor bl-orgni ta' l-idejn, Barra xi ghanjiet Maltin, gie li kienu jdoqqu xi kanzunetti Taljani maghrufin, bhalma kienu ''Santa Lucija', 'Hamma'', u ohrajn. iktar ma jghaddi l-hin aktar kienu jingabru rgiel, ghax malli jisimghuhom kicru jithajru u jin- ghaqdu maghhom, ien jilhaa nofs il-leji sewwa me ta dawn jienu jaslu jingsbru lejn djarhom, Fix-xhar t'Ottubru ghadha tezisti id-drawwa li x'hin jidlam jinghad ir-Ruzarju f'xi postijiet centrali, bhalam huma l-Bjazza San Gorg, u Pjazza San Frangisk fir-Rabat, Kull sena dejjem tinqala xi ruh tajnba li tiehu hsieb biex din id-drawwa ma tinq- eridx, Il-oersuna li tghid ir-Ruzarju tintasab bilqeghda fuq xi siggu jew banketta f'xi kantuniera qrib il-hwienet. Is- sinjal li ser jinghad ir-knuzarju kien jinghata permezz ta' qan- niena ckejkna, l-istess wahda li kient turi li waslet il-Glorja. Haga li tinprossjonak hi, li fil-hwienet tal-qrib, id-diskors jieqaf, it-tazzi ta' l-inbid jibqghu bla minsusa, il-par tal- karti ma jintressx, ghax kull min ikun fil-vicin, irid jew ma jridx, ikollu jghid ir-Ruzarju jew joqghod kwiet. Drawwa ohra li f'Ghawdex inqaghtet ghal-kollox hija dik tal- banda wara l-bieb, Tassew li dik id-drawwa ki esnet tigi sforz il- Izda jibqa l-fatt, li min tkun gietu tajba, nghidu ahna ghadda kien jistenna l-banda wara l-bieb. Din il-banda aktarx kienet tikkonsisti minn xi homes jew sitt mim-nies. kienu jkunu xi ewfonju, baxx, kurunetta, kornu, u forsi xi saks, Allura d-dadqagqa kienu jduru nofs cirku quddiem il-bieb u malli l-lesder jaghti s-sinjal b'idu kienu jibduw idoqqu, Malajr jixirfu mit-twieqi tal-qrib l-irjus tan-nics, kurjusi jkunu jafu ghal-min kienu qed idoqqu, u b'hekk, min kien kin ghadu ma semghax bl-ahbar jinduna b'kornm trodd salib, dokk kien jinzerta xi hadd vistuz ma kienux idoqqu wara l-bieb tieghu, izda kienu jmorru quddiem xi nicca jew quddiem il-knisja, Izan xi taxxa xorb u Xi erba soldi ma kienux jonesu, Jekk ma jkunx hemm vistu, ewġ duqgiet li kienu ilhom jindaqqu minn zmien zemzemm x'hin jaghtuhom il-flus, kienu jdoqsu tar-Re' jigifisri B'hckk kienu jifirhu huma ghax qalghu xi haga, minghir tbatija, u jferrhu lil- tad-dar, U xi nghidu ghall-dik id-drawwa tant sabiha li kubth meta kien jghaddi l-Isqof bil-mixi it-tfal li jarawh kienu jitiqu l-loghob u kollha bl-imhatra min ibuslu idu, U l-isqof jimxi u jbierek, daqqa jniss ras-wiehed, u daqqa jitbissem lil-ishor, Konna nmilmhuh minn seba mili boghod; UGcj l-Iscofi Gej l-Isqofii u erhilna nigru min jilhaq l-ewwel. tin jaf, ta' tfal li konna, kemm gbidnilu sebghu jew qbadnilu idu b'idejna kollha trab u tajn. Illum ma nistghux inwaqqfu l-progress. Ghalhekk certi drawwiet bilfors kellhom jinqatghu. Ghallinqas huwa tajjeb li nies ta' artijiet ohra, KALENDARJI TA' NTERESS FOLKLORISTIKU Kalendarju msejjah DGHAJJES MALTIN 1984, hareg mill-Union Press, u juri hares stampi bil-kulur ta' dghajjes Maltin, minn pittura ta' Edward Caruana Dingli. Kalendarju iehor hareg mill-Pronotions Services Ltd, imsejjah ĦALTESE CALENDAR juri sitt stampi bil-kulur dwar iialta fil-bidu tas-seklu t'issa, minn water colours ta' G,Vbn Brockdorff. F'Mejju 1984, Dickens lLibrarv iporoduciet Kalendarju 1985 imsejjah HALTESE HERITAGE 4… MALTA AT TA; TURN OF THE CENTURT li juri tlettax ir-ritratt black 8 white li juru asvetti mill- hajja Maltija fost in-nies komuni karatteristici taghna,