X'INHI Ċ-Ċ.I.T.E.S.2 Il-kummerċ internazzjonali fil-ħajja selvaġġa kemm ta' l-annimali kif ukoll tal-pjanti, jiswa biljuni ta' dollari fis-sena. Minħabba f'hekk, numri kbar ta' annimali u pjanti ġew mhedda li jinqerdu minn wiċċ id- dinja. Dan qajjem tħassib dwar il- bżonn ta' ħarsien ta' ċerti speċi, tant li fl-1973 intlaħaq ftehim inter- nazzjonali biex iħares il-ħajja selvaġġa minn dan il-kummerċ. Dan il-ftehim dwar il-kummerċ intern- azzjonali ta' speċi mhedda ta' flora u fawna huwa magħruf aħjar bħala Ċ.IT.E.S. (Convention cn International Trade in Endangered Species of Wild Flora and Fauna) beda jseħħ mill-1 ta' Lulju 1975. Illum hemm 130 pajjiż imsieħba f'dan il-ftehim. Dawn ma jħallux kummerċ isir f'numru ta' speċi mhedda u jirregolaw u jgħassu l- kummerċ fi speċi oħra li jistgħu jsiru mhedda. GĦALIEX HI MEĦTIEĠA Ċ- ĊITES2 Hemm 'il fuq minn 13,000 speċi magħrufa ta' mammiferi u għasafar, kifukoll eluf ta' rettili, amfibji u ħut, miljuni ta' invertebrati, u madwar 250,000 speċi ta' pjanti li jwarrdu. L- għejbien ta' speċi minn wiċċ id-dinja huwa fattur naturali ta' l-evoluzzjoni tal-ħajja. Iżda l-bniedem kien responsabbli għall-għejbien ta' numru ta' annimali u pjanti. Għebu għal dejjem, per eżempju, 17-il tip ta' ors, 5 speċi ta' volpijiet u Ipup, 4 speċi ta' qtates (tigri), 10 speċi ta' baqar, ngħaġ, mogħoż u antelopi, 5 speċi ta' żwiemel, żebri u ħmir, tliet speċi ta' ċriev u numru mhux magħruf ta' pjanti, li jinkludi ta' l-anqas orkidea — is-Slipper Orchid. L-aħħar Dodo, għasfur li ma jtirx, inqatel fil-Mauritius fl-1681, waqt li l-Passenger Pigeon, li l-qtajja' tiegħu kienu jdallmu s-smewwiet ta' l- Amerika ta' Fuq ftit anqas minn 100 sena ilu, ukoll għeb fil-bidu ta' dan is-seklu minħabba li kien jinqatel għall-ikel. Numru mdaqqas ta' speċi qegħdin jonqsu minħabba t-telf ta' l-ambjent tagħhom, u aktar u aktar għax jiġu esplojtati mill-bnedmin. Il-kummerċ ukoll illum sar waħda mir-raġunijiet tat-telf ta' l-ispeċi, minħabba li l- iżvilupp li sar fil-mezz tat-trasport għamilha possibbli biex annimali u pjanti ħajjin u l-prodotti tagħhom jinġarru f'kull rokna tad-dinja. Il-kummerċ fil-ħajja selvaġġa huwa kummerċ li jħalli l-qligħ. Dan jinvolvi varjeta' ta' speċi, kemm ħajjin kif ukoll prodotti minnhom. Miljuni ta' annimali u pjanti ħajjin jinġarru madwar id-dinja kull sena biex iwieġbu għad-domanda tal- kummerċ ta' l-annimali u biex ilaħħqu mad-domanda għall-pjanti ornamentali. Ġlud, furs, injam u artikli manifatturati minnhom huma kollha kummerċjali f'numri kbar. Bis-saħħa tal-ftehim ĊITES, il-pajjizi msieħba jgħinu fil-ħarsien tal-fawna u l-flora billi jħaddmu sistema ta' kontrolli fuq il-kummerċ intern- azzjonali. Dan il-ħarsien hu maqsum f'żewġ kategoriji. Hemm numru ta' speċi li huma mhedda li jgħibu minħabba l-kummerċ fihom; dawn huma miġburin fil-lista numru wieħed. Sabiex ma jiġux mhedda aktar, ma jingħatawx permessi għall- kummerċ fihom ħlief f'ċirkustanzi eċċezzjonali. Fost dawn insibu numru kbir ta' mammiferi bħal iljunfanti, xadini, baleni, tigri, rinoċeronti, tajr tal-priża, pappagalli, fkieren tal-baħar, xi kukkudrilli, fkieren ta' l-art u gremxul, orkidi, ċikadi u kaktus. Numru ta' annimali oħra huma miġbura fil-lista numru tnejn, bil- għan li tikkontrolla l-kummerċ fihom, għaliex jekk ma jkunx hemm kontrolli dawn ukoll jiġu mhedda. U biex ma jkunx hemm biża' li speċi mhedda jiġu kummerċjati bħala speċi li ma humiex mhedda, anke dawk l- ispeċi li jixtiebħu huma miġbura f'din il-lista numru tnejn. Kummerċ internazzjonali f'dawn l-ispeċi jista' jsir iżda kkontrollat b'dokumentaz- zjoni mill-pajjiżi li jkunu qegħdin jesportawhom. F'din il-lista nsibu, fost oħrajn, speċi li ma humiex qiegħda fil-lista numru wieħed bħal tigri, primati, dniefel, tajr tal-priża, flamingoes, graw, bebbux, friefet, u mqar siġar li minnhom jittieħed l- injam. Barra minn hekk il-ftehim ĊITES jippermetti lill-pajjiżi mseħbin li jkollhom regolamenti aktar b'saħħithom. Il-lista numru tlieta fiha — ——7— 27 l-ispeċi li l-pajjżi membri jkunu jridu li jkun hemm kontrolli fuqhom meta dawn jiġu esportati minn dawn il- pajjiżi stess. Malta saret membru ta' dan il-ftehim fis-17 ta' April 1989 u dan beda jseħħ għall-pajjiżna fis-16 ta' Lulju 1989. ħ XI INFORMAZZJONI DWAR KEMM ISIR KUMMERĊ DINJI TA' SPEĊI TA' FAWNA U FLORA SALVAĠĠA FIS- Xadini: minn 25,000 sa 30,000 Għasafar ħajjin: minn 2 miljuni sa 5 Qxur ta' sriep: 10,000,000 Ħut tropikali: minn 500 sa 600 miljun Orkidi mis-selvaġġ: minn 9 miljui sa 10 Basal ta' l-Isnowdrops: 30,000,000 Kakti: minn 7 miljuni sa 8 IR-RINOĊERONTI AD Illum il-ġurnata nsibu 5 speċi ta' rinoċeronti: tlieta fl-Asja u tnejn fl-Affrika. Il-ħamsa li huma jinstabu fil-lista numru wieħed taċ-ĊITES. Filwaqt li l- popolazzjoni tar-Rinoċeront l-Abjad fin-Nofsinhar ta' l-Affrika f'dawn l-aħħar mitt sena żdiedet għal madwar 5000 wieħed, dan ma japplikax għal dawk tat- tramuntana, fejn jista' jkun li nsibu anqas minn 30 jgħixu fis-selvaġġ. Fl-1970 kien hemm madwar 60,000 Rinoċeront Iswed. Illum probabilment hemm inqas minn 2,500. Fl-Asja r-Rinoċeront Indjan il-Kbir huwa l-aktar komuni, madwar 1500, u r-Rinoċeront ta' Ġava l-aktar mhedded, minn 50-60 ras. L-akbar theddida għal Rinoċeront hija l-kaċċa illegali għall-qarn tiegħu li huwa mfittex għal żewġ raġunijiet: għall-mediċina tradizzjonali orjentali fejn il-qarn tar-Rinoċeront Asjatiku huwa mfittex u jqum aktar minn dak Affrikan, u għall-manifattura ta' maqbad ta' l-istalletti fil-Jemem u l-Onan. L-Asja Ir-Rinoċeront ta' Ġava j : ji kċl Ir-Rinoċeront l-Abjad Rhinoceros sondaicus, Tigi Ceratotherium simum White Rhino Ir-Rinoċeront ta' Sumatra 66 Diocherinus sumatrenis AR ġi 1 WNATURANrU. LISTA TA' SPEĊI LI JISSEMMEW F'DIN IL-ĦARĠA Baħrija tal-Leblieba Baħrija tal-Ballut Balluta Bies tar-Reġina Burqax Ċawla (ħuta) Ċerna Dehbija Ċerna Komuni Ċerna tal-Fond Dott Abjad/Ċerna Sewda Dott tat-Tebgħa Safra Fraxxnu Kampanella salvaġġa Karfus il-Ħmir Leblieb Abjad Leblieb Ikħal Leblieb Rar Leblieb ta' l-Irdum Leblieb ta' Sqallija Leblieb tal-Blat Leblieb tar-Raba' Leblieb tar-Ramel Luq Nemmiesa Ħannewija Ħanżir tal-Fond (Ċerna) Ħanżir Burqax Pixxiroża tar-Rigi Rusku/Belladonna Seqer tal-Ħannieqa Siġra taż-Żejt ir-Riġnu Sirran Spanjulett Sekond Spnotta Sultan iċ-Ċawl Tudun Żafżafa