IS- SETTE GIUGNO', IL-FLORIANA — STORJA U L-PARROĊĊA TA' SAN PUBLJU fe Tul il-ħakma tagħhom f'Malta fuq medda ta' 179 sena l-Ingliżi mhux darba u tnejn ġew f'konflitt — —- Kitba politiku mal-poplu Malti, l-aktar mal-partiti u l-movimenti politiċi li jirrapreżentawh, iżda darba ta' Ż waħda biss kien il-każ meta t-tensjonijiet politiċi wasslu anki għal telf ta' ħajja, anzi, ta' numru — Ġrex- ta' ħajjiet. l Nigel ; Dan ġara fis-7 ta' Gunju, 1919 - magħruf sallum bħala s- 'Sette Giugno' -— u anki l-għada 8 ta' B kap Reat FUL Ġunju, meta l-iskuntentizza tal-poplu laħqet il-quċċata tagħha u wera l-għadab tiegħu bi protesti. —— Holland l-aktar fit-toroq tal-Belt Valletta li f'ħin minnhom iddeġeneraw f'irvellijiet li kellhom tmiem. ———— l fatali. Fil-ktieb tiegħu 'Ir-rivoluzzjoni Maltija ta' l-1919: ħarsa mill-qrib lejn il-ġrajjiet storiċi tas- 'Sette Giugno', l-istoriku Furjaniż Henrv Frendo jgħidilna li 'It-tfaqqigħa tas-7 ta' Ġunju seħħet minħabba għadd ta' kawżi. Xi waħdiet minn dawn il-kawżi kien ilhom jeżistu bosta snin,u kienu, biex ngħid hekk, l-isfond li fuqu mbagħad dehru l-kawżi l-ġodda. Waqt li l-kawżi l-qodma kien qishom is- silla li turik mnejn qed jonfoħ ir-riħ, il-kawżi l- ġodda kienu l-ġamra li waqgħet fuq il-ħuxlief u li, fiċ-ċirkustanzi, ma setgħetx ma tqabbadx. il- ħuġġieġa.' Il-kawżi qodma u ġodda kienu kemm soċjali, politiċi kif ukoll reliġjużi. Fost il-problemi soċjali Frendo jsemmi '…. in-nuqqas ta' djar xierqa… li 1… kien jinħass l-aktar fil-bliet u s- subborgi tagħhom. u jkompli li 'l-agħar post kien il-Furjana, fejn fis-sena 1891, kienu jgħixu 1,249 ruħ f'241 kamra biss, jiġifieri, ras għar-ras, ftit aktar minn ħames persuni f'kamra waħda ''' Jidher li l-problema ta' djar diċenti hija endemika għall-Floriana għax Frendo jgħidilna wkoll li 'Fl-1921, wieħed minn kull ħamsa min-nies tal-belt u tal-Furjana kienu joqogħdu f'kerrejiet'. Problemi soċjali oħra li kienu qed jagħfsu fuq il-poplu Malti kienu l-iġjene, is-saħħa, l-edukazzjoni u n-nuqqas ta' xogħol li miegħu kien iġib l-għaks. Mat-tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija (1914 - 1918) żdied sew il-qgħad, għax l- ekonomija Maltija kienet tiddependi ħafna fuq l-attività militari Ingliża l-aktar fi żminijiet ta' gwerra, u l-hajja bdiet togħla sew, speċjalment fir-rigward tal-ħobż li minn dejjem kien l-ikel bażiku tal-poplu Malti. Il-Gvern ipprova jipproteġi l-ħaddiema u l-fqar minn dan l-impatt negattiv b'miżuri li messew il-but tas-sinjuri u anki l-Kleru. L-istudenti universitarji wkoll kienu qed jaġitaw minħabba li kellhom kwistjoni fuq il-lawrji. Insomma ħallata ballata ta' interssi u Imenti anki diamettrikament opposti għal xulxin, mill-istrata kollha tas-soċjetà Maltija u jagħmel x'jagħmel il- Gvern quddiem din il-kriżi ma seta' jikkuntenta lil ħadd. Dan il-ferment kollu kien qed iseħħ ukoll fl-isfond tat- twaqqif ta' Assemblea Nazzjonali, li kienet itlaqqgħet għall-ewwel darba ftit xhur qabel is- 'Sette Giugno' , eżattament fil-25 ta' Frar, 1919, u li kellha bħala għan primarju aktar libertajiet politiċi għall-Maltin. Għaldaqstant l-Assemblea u l-ġrajjiet tas-7 ta' Ġunju, 1919 huma intriċċati flimkien għax permezz tal-ħolqien ta' dina l-Assemblea fil-pajjiż kienet qiegħda tinħass arja qawwija nazzjonalistika u patrijottika u, magħdud magħha, l- iskuntentizza ġenerali u t-tbatijiet tan-nies komuni, wasslu biex is-sentiment anti-Ingliż f'dak il- mument kien wieħed għoli u għolja kienet it-tensjoni politika li kellha tiżbroffa fil-protesti popolari ta' dakinhar. Fuq nota aktar ġerierali irid jingħad li t-twaqqif ta' l-Assemblea Nazzjonali fl-1919, li eventwalment wassal għall-ewwel Parlament Malti, kien pass deċiżiv fil-mixja kostituzzjonali lejn l-eventwali awtonomija politika sħiħa ta' Malta mir-Renju Unit li laħqet il-milja tagħha bl- Indipendenza u t-twelid ta' Malta bħala pajjiż sovran fl-1964, fil-lejl memorabbli ta' l-20 u l-21 ta' Settembru, fl-Arena ta' l-Indipendenza fil-Floriana. Il-monument tal-vittmi li mietu fis- 'Sette Giugno' 1919 Protagonist ewlieni f'dan l-iżvilupp kostituzzjonali ta' dimensjoni daqstant importanti kien il- Furjaniż u patrijott kbir Malti Sir Filippo Sceberras u hawn inħoss li għandi niffoka ftit fit-tul fuqu għax huwa Furjaniż ieħor li għandna nkunu kburin bih qatigħ għall-kontribut fejjiedi. tiegħu lejn il-poplu Malti. Sir Filippo Sceberras Filippo Sceberras twieled f'dik li Illum insibuha Tal-Pietà fit-18 ta' Settembru, 1850. Tal-Pietà dak iż-żmien kienet tagħmel parti integrali mill-Floriana u ċ-ċkejken Filippo tgħammed dakinhar stess fil-Knisja Parrokkjali ta' San Publju. Kif rajna, fl-1919, kienet mlaqqgħa Assemblea Nazzjonali. Din kienet saret fuq inizjattiva ta' Filippo Sceberras bil-għan li tikkonvinċi jew iġġiegħel lill-koloniżżaturi Ingliżi biex jikkonċedu awtonomija politika u għalhekk ukoll gvern awtonomu magħmul minn Maltin għall-gżejjer Maltin, dak li komunement huwa magħruf bħala 'self government', għalkemm dan ma kienx ifisser li Malta kienet ser tinfatam għal kollox mir- Renju Unit. Ġa għidna li d-ħidma ta' din l-Assemblea, u nżidu, anki d-demm li xerrdu l- vittmi tas- 'Sette Giugno' taw il-frott tagħhom, u f'Novembru 1921 ġie inawgurat l-ewwel Parlament Malti mill-Prinċep ta' Wales li aktar tard sar, għall-perjodu qasir, ir-Re Dwardu VIII. F'din l-okkażjoni Filippo Sceberras ġie onorat b'kavallerat. Fil-ktieb tiegħu 'Final Focus on Floriana' il-Furjaniż Emmanuel S. Tonna jgħidilna li Sir Filippo kien maħbub minn kulħadd. Kien bniedem magħruf mal-gżira kollha u li kieku ma kienx għall-kwalitajiet tiegħu rikonoxuti minn kulħadd ma kienx ikun possibbli għalih li jiġbor madwaru tant nies minn klassijiet u veduti differenti biex iwaqqaf l-Assemblea Nazzjonali: R. Farrugia Randon fil-ktieb tiegħu 'Sir Filippo Sceberras : his life and times' jgħidilna li wara li martu Teresa mietet fid-dar tagħhom f'Mejju 1928, Filippo waqa' f'dipressjoni, minkejja ż-żjarat ta' kuljum minn uliedu bniet u l-familji tagħhom. Sar dejjem joqgħod aktar ġewwa u kien joħroġ biss kultant, speċjalment sal-ġonna tal-Mall fil-Floriana fejn kien joqgħod. Hawn, ħafna mid-drabi akkompanjat min-neputi tiegħu Herbert Ganado, kien ipoġġi u joqgħod jitkellem mal-ħbieb antiki tiegħu. Sir Filippo Sceberras miet ftit xhur wara martu, fid-dar tiegħu f'Strada Mercato 69 (69, Triq is-Suq) fit-28 ta' Awissu, 1928 fl-età ta' 78 sena. Fit-30 ta' Awissu kien sarlu funeral ta' natura nazzjonali u Farrugia Randon jgħidilna li l-korteo, bit-tebut mgħotti bil-bandiera Maltija, ħalla d-dar tiegħu fil-5.30 Sir Filippo Sceberras p.m.u baqa' sejjer sal-Bieb tal-Bombi wara li għadda minn Triq il-Kapuċċini: u Triq Sant' Anna. Mill-Bombi l-funeral kompla bil-karozza saċ-Ċimiterju ta' l-Addolorata. Il-poplu Malti maż-żmien ried juri r-rikonoxximent tiegħu lejn dan il-bniedem bit-twaqqif ta' monument iżda kienu l- Furjaniżi li ħadu l-inizjattiva permezz tal-Floriana Civic Committee $ li fl-1963 kien ifforma sotto-kumitat taħt il- presidenza tal-Konti Sir Luigi Preziosi. Wara l-mewt ta' Sir Luigi fl-1965, il-presidenza ta' dan is-sotto-kumitat għaddiet għal għand ibnu, il-Konti Dr Frans Preziosi. Farrugia Randon jagħtina l-ismijiet ta' l-aħħar kumitat li kien ġie istitwit għat-twaqqif tal-monument li minbarra l- president il-Konti Frans Preziosi kellu bħala membri wkoll lill-Arċipriet tal-Floriana Dun (illum Monsinjur Arċidjaknu u Vigarju Ġenerali Emeritus) Carmelo Xuereb (viċi-president); is-Sur Fredrick Darmanin (segretarju); is-Sur Emmanuel Tonna (teżorier); il-Prof. (membru) u s-Sur W. Orr (membru). Il-monument kien xogħol il-Kav. Kien inkixef f'Il-Mall fl-4 ta' A Mejju, 1967 fil-preżenza ta' Wi Bi D. bike fis bapb fu kobri paħom ca L) Drżżj.. waħda ħiż-żewgtibniet tiegħu, fk dilwes, il-kor Villa emghu staċrinpu il reven Bit.) is-Sinjur Ida Randon. It-tifla l- Pilipaz0ikors. pu kwndlg Mertii larelz fiħetl raforiiz serata fli kis: oħra s-Sinjura Bianca Ganado Mata fuwrent Di felmbr Sdlefil forn halli, 2 Call ma setgħetx tattendi għax kienet U Biż. Meżhanka. dengriin, Mgb rali ha każ furie L-okkorrenza tal-Magħmudija ta' Filippo Sciberras fir-Reġistru Parrokkjali Minkejja dan, iż-żewġ familji Randon u Ganado kienu preżenti biex jaraw lin-nannu distint tagħhom onorat. Dr Borg Olivier, il-Prim Ministru ta' dak iż-żmien, qabel ma wettaq iċ- ċerimonja tal-kxif stieden lis-Sinura Ida Randon li kellha 85 sena, biex takkompanjah u qagħdet maġenbu waqt li kixef il-monument, li kien ġie mgħotti b'bandiera Maltija. Dan kien ġest li ġie milqugħ tajjeb minn dawk preżenti, li fosthom kien hemm il-Gvernatur Ġenerali Sir Maurice Dorman u Ladv Dorman u l-Eċċ. Tiegħu l-Arċisqof Mons. M. Gonzi. Aktar xhieda ta' kemm Sir Filippo Sceberras ġustament kien igawdi stima kbira mill-konċittadini AM ina, Furjaniżi tiegħu kienet li anki kien ġie maħtur President Onorarju tas-Soċjetà Filarmonika Vilhena u sallum għad hemm ritratt tiegħu fis-sala ewlenija tal-każin. Barra minn hekk, Farrugia Randon jgħidilna li s-Soċjetà Filarmonika Vilhena kienet anki ħadet l-inizjattiva fl-1948 li tibgħat ċirkulari lill-assoċjazzjonijiet varji fejn talbithom jingħaqdu fil- formolazzjoni ta' talba lill-Gvern ghat-twaqqif ta' monument, iżda xejn ma kien ħareġ dak iż- żmien minn din l-inizjattiva. Nixtieq nirrimarka hawn li, minn dak li rajna hawn fuq, aħna l-Furjaniżi tal-lum għandna nieħdu tagħlima kemm il-Furjaniżi ta' qabilna kellhom sens ċiviku għoli u dan huwa rifless fl-inizjattivi meħuda mis-Soċjetà Filarmonika Vilhena u l-Floriana Civic Committee biex jonoraw konċittadin Furjaniż li għamel isem għalih, għall-Floriana u għal Malta. Fil-Floriana ngħata aktar ġieħ lil Filippo Sceberras bit-tismija ta' pjazza għalih, għalkemm f'dawn l-aħħar snin ma baqgħet pjazza xejn għax telgħet binja fih, liema binja wkoll iżda ġġib ismu. Lura għas- 'Sette Giugno', l-Assemblea Nazzjonali kellha tiltaqa' dakinhar tas-7 ta' Ġunju, għat-tieni darba fis-sede tal-Giovine Malta fil-Belt. Frendo jgħidilna li 'Kien għall-ħabta ta' l-erbgħa u nofs ta' wara nofs in-nhar li wasal it-tabib Filippo Sceberras fost iċ-ċapċip tal-folla wisq akbar minn dik tal-25 ta' Frar: Wara ftit bdew id-dimostrazzjonijiet li kellhom iwasslu għal tmiem traġiku. Ġew attakkati diversi propretajiet ta' persuni li l-folla ħas- set li kienu jaqdu l-interessi ta' l-Ingliżi b'detriment tal-poplu Malti. Fl-aħħar tal-ġurnata kienu tilfu ħajjithom b'tiri mill-azzarini tas- suldati Ingliżi Manuel Attard minn Tas-Sliema, Ġużċ Bajada, Għawdxi, u Wenzu Dver mill-Birgu. L-għada, it-8 ta' Ġunju f'inkwiet ieħor li nqala' tilef ħajtu Karmenu Abela mill-Belt wara li suldat nifidlu żaqqu b'bajjunetta. Frendo jiċċita lil Gerald Azzopardi li f'L-Orrizont tal-5 ta' Ġunju, 1970 kiteb li Abela ittieħed l-iSptar Ċentrali fil-Floriana fejn miet tmint ijiem wara, fis-16 ta' Ġunju. Frendo ikompli ''Skond il-ktieb 'l Morti del 7-9 Giugno' ta' A. Scicluna Sorge, ippubblikat biss għaxar snin wara s-7 ta' Ġunju, il- mejtin kienu b'kollox sitta, għax tnejn oħra, Ċikku Darmanin u Toni Caruana, mietu fl-isptar ftit wara'. Fit-8 ta' Ġunju, 1919 ġie fformat il-Comitato Nazionale pro Maltese morti e feriti il 7 e $ Giugno (Kumitat Nazzjonali għall-Maltin mejta u feruti fis-7 u t-8 ta' Ġunju). Farrugia Randon jiċċita wkoll mill-ktieb ta' A. Scicluna Sorge u jgħidilna li fir-raba' laqgħa li saret fit-18 ta' Ġunju, Filippo Sceberras kien propost bħala President Onorarju ta' dan il- Kumitat. Sceberras kien aċċetta b'ittra datata il-21 ta' Ġunju. l-Monument fil-ġnien tal-Mall Tidħol fl-istorja l-Parroċċa ta' San Publju Rajna li dawk maqtula fis-7 ta' Ġunju, 1919 kienu Wenzu Dver, Ġużċ Bajada u Manuel Attard. L-iġsma ta' dawn il-persuni, li saru meqjusa bħala eroj nazzjonali, mill-Belt fejn ġew maqtula, ħ f esta ittieħdu fl-iSptar Ċentrali fil-Floriana. Hawnhekk daħlet fl-istorja l-parroċċa ta' San Publju tal- Bl Floriana għax kien l-Arċipriet tal-Floriana Francesco Mallia li akkompanja lill-mejtin, li l-fu- San 7 neral tagħhom sar wara nofsinhar ta' jumejn wara, lejn iċ-Ċimiterju ta' l-Addolorata f'Paola Mublju segwiti minn folla kbira. Minħabba f'hekk dawn il-protagonisti tas- 'Sette Giugno' sabu ruħhom i ; imniżżlin fir-Reġistru tal-Mejtin tal-parroċċa tagħna. f lor: tana Jispikka fir-reġistrazzjoni ta' dawn it-tliet persuni l-mod iddettaljat li bih ġie deskritt il-manjiera u ċ-ċirkostanzi li wasslu għall-mewt tagħhom. Il-kitba tixhed li min kien qed jikteb dawn l- 2005 7 okkorrenzi, jiġifieri l-Arċipriet Francesco Mallia, kien qed iħoss ċerti emozzjonijiet nazzjonalistiċi u patrijottiċi qawwijin bħalma kienet qed tħoss parti kbira mill-poplu Malti f'dak il-mument storiku. Nistgħu nieħdu l-estratt tar-reġistrazzjoni ta' l-imsejken żagħżugħ Wenzu Dver bħala St ki eżempju għax ir-reġistrazzjoni ta' l-oħrajn hija simili. orja (Traduzzjoni bil-Malti) ' Fis-sena elf disa' mija u dsatax (1919) fis-seba' jum (7) ta' Gunju, Dver Lawrenz, snin: 17, iben ġuvni tal-koppja miżżewġa Neriku Dver u Ewfemia Galea: mitwieled u jgħix fil-Birgu, filwaqt li wieġeb għas-sejħa tad-drittijiet indifiżi ta' l-antenati tiegħu, waqa' taħt in-nar ta' l-azzarini tas-suldati Ingliżi tar-Reġiment West Xork- shire fil-Belt fi Pjazza San Ġorġ, ikkkonfortat bil-Griżma tal-Morda. Il-ġisem tiegħu mill-iSptar Ċentrali tal-Floriana, wara nofsinhar ta' jumejn wara flimkien ma' tnejn oħra li ntlaqtu mill-istess destin, (u) akkompanjati minn folla kbira ferm, ġie trasferit lejn iċ-Ċimiterju ta' Santa Maria Addolorata minni (Rev) Fran(cesco) Mallia, Arċipriet u Parroku tal-Floriana, u fi tmiem it-talb tal-funeral (immexxija ) mir-Rev. Dun A. Portelli Isqof tit(ulari) ta' Selinunte, indifen fil-qabar NI8 Comp. Fil-ġenb taħt isem Dver wieħed isib in-nota li turi l-kawża eżatta tal-mewt, kif kien isir anki għal min imut b'kawżi naturali: vulnus in capite ex armis igneis jiġifieri ferita fir-ras minn arma tan-nar. Huwa ċar li l-Arċipriet Francesco Mallia, bil-kliem deskrittiv li uża fir-reġistrazzjonijiet ta' dawn l-imwiet li ma ssibux f'okkorrenzi ta' mwiet oħra, ried irodd l-akbar ġieħ lil dawn il-Maltin li tilfu ħajjithom waqt rewwixta għad- drittijiet tal-poplu Malti u jikkundanna b'mod daqstant ċar u għall-posterita' ,anki billi identifika lir-reġiment speċifiku li spara fuq id-dimostranti, lill-koloniżżaturi Ingliżi. B'hekk rajna li permezz ta' Sir Filippo Sceberras u permezz ta' uħud mill-maqtula tas-Sette Giugno, il-Floriana u l- parroċċa tagħha għandha l-istorja tagħha x' tirrakonta fir-rigward ta' dan l-avveniment storiku u mdemmi fil-mixja ta' pajjiżna lejn il-kisba tas-sovranità sħiħa tiegħu. ika Hawnhekk ma jridx jinftiehem li l-popolazzjoni tal-Floriana, f'dak pkakad tmdinab, Mmaieailj, daedibs Semi Musa, iż-żmien kienet biss ta' 1,249 ruħ iżda li mill-popolazzjoni kollha iqiu Wbujiemitat Ġabra Lnejbituid it degomd Misaniċiat,. tal-Floriana kien hemm parti minnha, jiġifieri dawn il-1,249 ruħ, li AMMEN Ma BA AL ANA AL AŻIL TP kienu qed jgħixu f'kundizzjonijiet mill-agħar, f'241 kamra. Il- ATT ri popolazzjoni tal-Floriana fl-1891, li toħroġ minn ċensiment li sar d SDA f hati Ġeisibaa Zi- sieb ken proprju f'dik l-istess sena kienet ta' 6,575. gfkenenelik peskomensidizazi tana basan-abiis katkrateki, —fada perendiit, igiunabizzzn żadalli biadizat Piażanai dal. Dl- L-involviment tas-Civic Committee joħroġ mill-ktieb ta' Farrugia -jenbi perperati debakuzzon hub asi kwenr OJ Jia PA i i A 11 Ġni i jlabfħnocha fitninziaz,bl-pundolidat kbiit- Randon u mill-gazzetta 'Il-Furjana' (Vol. 11, No. 16, April-Ġunju, b , —taLg żablie 8.l- ja dit dal g l 1964 u Vol. II, No. 31 Lulju-Settembru, 1967) għax stranament Tonna Tali EJ b i i diksir septiotiloip b-deztft-kvibviemb fil- 'Final Focus on Floriana' ma jsemmi xejn fuq ir-rwol tas-Civic lu Committee f'din il-materja minkejja li fil-ktieb tiegħu dejjem ħa l- L-okkorrenza fuq Wenzu Dver okkażjoni, kull meta kien il-każ, li jippubliċizza l-ħidma u l-inizjattivi fir-Reġistru Parrokkjali ta' dan il-kumitat ċiviku. Anzi Tonna jgħid li l-inizjattiva biex isir il- monument ġiet minn Sir Luigi Preziosi, filwaqt li G.V..Bilocca, Segretarju tal-Floriana Civic Committee fir-rapport ta' ħidma ta' dan il-kumitat għas-sena 1963 jgħid li kien s-Civic Committee li avviċina lil Preziosi biex jassumi l-presidenza tas-sotto-kumitat u dan 'Jaqa' din it-talba mill-ewwel'. Bibljografija u Riferenzi Farrugia Randon, Robert, Sir Filippo Sceberras: his life and times (Malta, 1994) Festa Frendo, Henrv, Ir-rivoluzzjoni Maltija ta' l-1919 : ħarsa mill-qrib lejn il-ġrajjiet storiċi tas- ''Sette Giugno'' (Malta, S c. 1970) Il-Furjana. an Reġistri tal-Magħmudijiet u tal-Mejtin tal-Knisja Parrokkjali u Arċipretali ta' San Publju Floriana Tonna, Emmanuel Mublju