IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDALW ĠUNJU TAL- KITTIEBA TAL- MALTI f 1946 T-TIJATRU hu l-mera ta' ħajjet il-bniedem. Sa. minn żminl- jiet l-aktar qodmu kittieba u artisti ntefgħu. bil-ħrara kollha ta' , djalbhom biex ifissru fuq il-palk it-tqanqil, ix-xejriet, il-ġibdiet u n-nuqqasijiet tan-nies ta' żmienhom. Minn Aeschilus sa Ibsen, eluf u eluf ta' awturi kitbu għall-palk bil-fehma li juru t-tajjeb u l-ħażin tal-ħajja ħalli l-bnedmin jiftħu għajnejhom, ikattru dehen- hom u jitgħallmu jagħżlu dak li hu xieraq minn dak li mhux. All the world's a stage and all the men and women merelv plavers, qal Shakespeare, u. qal sewwa għax l-arti drammatika tħaddan ġrajja żgħar u kbar, sbieħ u koroh. li jsiru jew li jitwettqu fuq wiċċ i ja kollha mill-popli li jgħammru fl-erbat irjieħ tagħha. Il-ħidma ta' dawk li tawha għall-palk ma' tul il-medda tas- snin swiet mhuw ftit biex nisslet birra ġdida fil-ħajja tal-bniedem i: bosta. drabi kienet il-kawża ta' taqlib kbir fil-fehmiet u r-rediet ta' popli u ta' nazzjonijiet. Ħafna drabi d-drammatisti għamlu impressjoni tant kbira fuq il-ħajja nazzjonali li baqgħu magħdudin. bħala xempju ta' l-isbaħ u l-ogħla foħrija ta' pajjiżhom; hekk Shakespeare jidher bħala l- espressjoni ta' kulma hu kbir, tajjeb u sewwa fl-Ingilterra u ma' isewi Goethe huma marbutin l-isbaħ xejriet tal-poplu Ġermaniż. Aktar ma nazzjon tkun għaddiet 'il quddiem fil-mizja tal- progress tagħha, aktar ikollha patrimonju drammatiku għani u kbir, għax ħajja kulturali ħarkiena ma tistax ma tqanqale ħeġġa u ħrara għall-palk fost il-mexxejja tal-moviment kulturali u minn hawn ġej li aktwrr l-opri kbar drammatiċi jaslu wara li ikunu ssawru opri kbar fl-oqsma letterarji l-oħra. Kull qawmien ta' pajjiż ġieb warajh tqanqil letterarju u kull tqanqila letterarja aktarx tibda bil-poeżija u tibqa' toktor u togħla. pass wara l-ieħor, sakemm tgħaddi mill-proża għad-dramma. Minn hekk ġej li l-letteratura Maltija għadha xi ftit nieqsa mill- opri drammatiċi: mhux għax ma kienx hawn ħajra biżżejjed għal din ix-xorta ta' kitba, iżda għax l-ispirazzjoni letterarja s'issa għadha ma bdietx timraħ, fil-wisa' li tħaddam il-fergħa dram- matika. U IL-MAnri hmma dan l-aħħur rajna fost il-kittieba Maltin xejra sabiħa għall-opri tal-palk. lvo Muscat Azzopardi, Ab. Cassola, Ġorġ Pi- sitni. Erin Serraemo Inglott. tawha bil-ħrara ta' qalbhom kollha għall-kitba drammatika u. nisslu xogħlijiet ta' fejda kbira, ta' ijmiel li igħaxraq u ta' sengħa mirquma. Dawn il-kittieba, ma' Ninu Cremona, Mikiel Anġ Borg u xi ftit oħrajn li l-lum mietu. sawru tijatru Malti, ċkejken fid- daqs iżda mimli ħeġġa u ħajja u mid-dehra għandu qawwa biex ivettel, iwarrad u jiftaħ f'sedqa ia' ġmiel li jsebbaħ: il-letteratura tagħna. Dawn ix-xogħlijiet huma rahan ta' qawmien tad-dramma Maltija, imma sakemm nuslu f'dan irridu ndumu nħabirku u nitħabtu u jeħtiġilna; lilna l-kitċieba Maltin, rieda qawwija u fehma sħiħa ħalli nagħtu lil Malta tagħna palk. Malti li jirraq lill-istorja tagħha. Il-palk, bħalma għedna, ma jiħux xejra u għamla għalih waħdu fi-żmien qastr, għar jinħtieġu żewġ hwejjeġ biex jirfdu l-palk fuq sisien sħaħ: l-opri drammażiċi u l-artisti, u bħalma l- opri drammatiċi, tajbin kemm huma tajbin, ma jinqalgħur jekk ma-jkollhomm artisti li jaħdmuhom, hekk l-artisti tajbin ma jagħ- mhur figura jekk ma jkollhomm ogħlijiet tajba x'jirreċtaw. Ar- tisti opri mbagħad, jeħtieġu wieħed li jinqala' biex iqassam- hom, jagħżilhom, u f'nsiġhom flimkien ħalli jagħti lil-kull artist parti li l-aktar tgħodd għalih u barra dan jieħu ħsieb imexxi kol- low f'loku, joħloq 'eenarji; kostumi, dwal u vqaqat oħra li min- għajrhom il-produzzjoni tisfa' mejta jew bla ħajr. Fit-tqanqila li qamet dan l-aħħar biex il-palk Malti jieħu rejra 'l- quddiem, dak li għoġobna ħafna hu li ndaħlu nies ta' kul- tura u ta' sengħa, nes li jifhmu u mħarrġin fis-sengħa drammati- ka, nies li jħossu ġibda mill-qalb għal din is-sengħa u mhux im- ħajrin biss bħala d'lettanti. Bħalma għedna qabel, x'uħud mill- aħjar kittieba issa ħarġu opri drammatiċi li ma jagħmlux għajb lil xogħlijiet barranin. X'uħud minn dawn l-opri nħadmu minn artisti tassew u kienu milqugħin tajjeb ħafna. L-istudenti ta' l- Università taw dramm Malti. marru jarawh l-aħjar nies u qala' iheħ u foħrija. imma l-aqwa u l-aħiar ħaġa li saret biex issaħħaħ u sseddaq il-palk. Malti hu l-konkors tijatrali li tnieda dan l-aħħar. Beda biex ingħaqad kumitat mimli ħeġġa u ħrara; inħatru l-eżamina- turi, ta' min jorbot fuqhom, u għadd sabiħ ta' kumpanniji ndaħ- lu għall-konkors. L-AKBAR POETA Bi Hawn ma rridux niktbu rendikont ta' dak li sar fil-konkors. inqas ma biħsiebna nagħmlu eloġju lill-kumpanniji għar-reċiti tassew bil-għaqal li taw, iżda rridu ngħidu li l-konkors irnexxa mill-aktar u huwa rahan ta' qawmien ġdid tad-dramma Maltija n għalhekk jistħoqq kull ġieh lill-dawk l-organizzaturi; bis-saħħa tiegħu l-palk Malti ħa qabża 'l quddiem u ta xhieda tal-qawwa, il-ħeġġa u s-setgħa tiegħu. Dan il-konkors sewa wkoll biex fetafi għajnejn ħafna nies għall-ġmiel, għall-ħlewwa u. għas-sbuħija tal- palk nazzjonali. Jekk jirneza Maltija u rrawr mhux biss ni ta' pajj rielna nseddqu dan. il-qawmien tad-dramma 1 pall: nazzjonali nkunu swemna ta' ġid bla tarf tteratura tagħna, iżda lill-kultura u lill-istruzzjo- żna wkoll.