FIL-KITBA. TAL-MALTI ERIN SERRACINO-INGLOTT Moqri f'Akkademja tal-'Fergħa tal-Malti' tal- Malta Cultural Institute. L-ilsna tad-dinja jinqasmu f'żewġ gruppi kbar: il-ħajjin u l-mejtin. Il-Malti, għax qiegħed fuq fomm poplu li, barra minn f'dil-gżira, jinsab ukoll imxerred mal-kontinenti, ma jistax ma jingħaddx ma' tal-ewwel. U bħal kull ħaġa ħajja, l-ilsien Malti wkoll m'huwiex wieqaf, imma qiegħed bla heda jisviluppa. ruħu, sew għax jaħtieġlu jindehes ma' dawk ta' nies oħra u jiddakkar minnhom, u sew għax jaħtieġlu jimxi maż-żmien. Għalhekk forsi, neħħi f'xi fergħat tal-poeżija, il-Malti ma jistax jinżamm, kif iridu jgħidu bosta, 'safi' u, kif insejjaħlu jien, ''statiku'. Kulma hu statiku hu jew mejjet jew qed imut, u l-Malti m'hu la l-waħda uwlanqas l-oħra. Fi lsien ħaj il-grammatika wkoll tkun ħajja u għalhekk mhux statikà, u minn żmien għal żmien jaħtieġ li min hu tas- sengħa jdurha dawra u jġibha, kif jgħidu l-Ingliżi, 'up :0 date'. Dan isir kullimkien u m'hemm ebda raġuni għax m'għan- dux isir fil-Malti wkoll. Anzi fil-Malti iżjed, għar-raġunijiet si issa sa ngħid. Xi svilupp kellha l-grammatika tal-Malti sailum7 Sa fejn wieħed jista' jgħid l-ewwel grammatika serja li kellna (u b'ser- ja rrid infisser 'magħmula bil-għaqal, bix-xjenza') kienet dik ta' Vassalli. Imma s-serjetà ta' din il-grammatika tilfet imħabba żewġ fatturi: (a) alfabett artifiċjali u komplikat (b) xejra lejn fergħa waħda, ta' nisel il-Malti: l-orjentali jew aħjar il-Għarbi. Vassalli kien igħodd il-kliem li kien ġiena mill-Ewropa bħala 'ueregrina verba', u hawn kien ħati ta' partitarismu, għax ħam- sin sena qablu u iżjed (biex ma mmorrux aktar bogħod) Agius De Soldanis kien ġa irreġistra, fid-Dizzjunarju manoskritt tie- għu, eluf u eluf ta' kliem neo-Latin (Sqalli, Taljan eċċ.) li kien jinsab fuq ''fomm il-Maltin u l-Għawdxin', kif qal bu, (avolja sejjaħlu bi żball Kartaġiniż). Dawn Vassalli ma tax kashom, u l-'Mprisen' tiegħu, imħabba f'hekk, ma kienx u ma sata' qatt ikun grammatika sħiha ta' lsienna. Il-ġid li għamel għalbiex tqiegħdet fuq bażi soda l-fergħa Għarbija tal-Malti ma jiċħdu ħadd; imma l-Malti kien imur aktar 'l hinn. Wara l-grammatika, ta' Vassalli, u bla ma noqgħod insemmi xi xogħlijiet ta' din ix-xorta li, jew għax żgħar jew għax magħ- mulin bla sengħa, ma nistax noqgħod nintilef fuqhom, kellna dik ta' Panzavecchia, xogħol mirqum u sabih li juri s-sengħa ta' min kitbu, u, fi żminijietna, dik ta' Ninu Cremona. Din tal- aħħar hi l-Grammatika 1; qed nimxu fuqha l-lum. Ngħidu xi ħaġa fuq din. Cremona, mgħallem ta' isienna tassew ta' qies, fix-xogħol tiegħu kompla sviluppa fuq dak ta' Panzavecchia (kif dan qablu kien għamel fuq dak ta' Vassalli) u , fuq it-tagħlim tal-gram- matiki għarbin, Cremona tana ''kodiċi tingwistiku' li ma jagħ- mel għajb lil ħadd. Anzj Cremona għamel iżjed mn'hekk. Il- 'peregrina verba' ta' Vassalli sabu għall-ewwel darba min jagħ- mlilhom ħaqq. Forsi Cremona kellu vantaġġ li Vassalli ma kellux. Għax fi żminijietna Cremona sata' jinqeda bit- tagħlim xjentifiku li kien inbena fuq l-Isqalli, l-ilsien l-ieħor, barra l-Għarbi, li minnu l-Malti ħa l-aktar. Imma f'dan il-kamp Cremona ma wasalx sa fejn kellu jasal, jiġifieri ma qassamx u ma daħħalx fil-grammatika tiegħu kulma kien imissu daħal u kulfejn kien imissu jitqassam. Dan qed ngħidu bla ebda ħsieb li nmaqdar ix-xogħol għani ta' min jien ingħoddu bħala mgħal- lmi, għax naf li, biex joħroġ il-grammatika tiegħu fiż-żmien li kellha toħroġ, ma satax jistenna snin oħra sa ma jiġbor u jgħaq- qad kulma kien jaħtieġlu għal dan li qed ingħid; u fl-edizzjo- nijiet ta' wara ħtieġlu jkompli fit-triq li kien beda, ħalli mbagħad it-tiftix u l-istudju fil-fergħa tal-Malti neo-Latin ikompli jagħ- milhom (kif naf li qed jagħmilhom) u jieħu ż-żmien tiegħu, Jien ukoll qbadt it-triq tas-surmast tiegħ; u qed naħdem bil- ħrara (u ili naħdem dwar ħdax-il sena issa) sabiex il-ħsieb tiegħi jirnexxi u jkollna grammatika tassew kompluta ta' Isien- na kifinhu l-lum, aktar u aktar issa li dan daħal għal sehmu fil-ħajja nazzjonali. Matul dan l-istudju tiegħ; iltqajt ma' bosta kurżitajiet lin- gwistiċj li ġagħluni nagħmel lili nnifsi xi mistoqsijiet li, bit- taħbit, (f'xi każi) wassluni għal tweġibiet li xeħtu dawl ġdid, fejn qabel aktarx li kien hemm id-dlam, u nisslu fija 'fehmiet ġodda' lj fuqhom irrid nitkellem il-lum. Fehmiet ġodda, fil-veru sens tal-kelma m'hu- ma qatt. Fid-dinja xejn m'hu ġdid f'das-sens. Il-konklużżjo- nijiet li wasalt għalihom jien ma joħolqu xejn ġdid, imma jitfgħu dawl aktar qawwi biex wieħed jara, f'xi rokon mudlama, dak li qabel ma kienx jidher ċar biż-żejjed. Mhux innovaz- zjonijiet, mela, imma kjarifikazzjonijiet, sabiex aħna niftiehmu aħjar u nkunu nafu aħjar fejn aħna u fejn m'aħniex; u nittama, għalhekk, li s-semmiegħa tiegħi jistabru sa ma nkun spiċċajt, u wara mbagħad, jekk jibqa' ħin, lest biex inwieġeb ukoll għal xi mistoqsijiet li jogħġobkom tagħmluli. Fehmiet ġodda fil-grammatika Maltija, mela. Nerħulha l-ortografija li fuqha naħseb li naqblu Ikoll, u anki jekk ma naqblux, għax l-ortografija m'hix ħlief l-iskarpell f'id l-iskultur li jrid jonqox, u l-qofol hu x-xogħol li joħroġ mn'idejh mhux l-għodda li bih jagħmlu. Nużaw l-iskarpell li għandna, Imma l-grammatika tibda bl-alfabett u fuq dan, bla ma nibdluh, jaqbel ngħidu xi ħaġa. U nibdew mill-ittri tal-leħen, jew kif insejħulhom: il-vokali. Aħna tgħallimna lj huma ħam- sa: A, E,I, O, U. U hawn bdejna ma naqblux mal-Għarbi fejn il-vokali huma, tlieta. Kien hemm min qalilna biex tagħna, nagħmluhom tlieta wkoll, biex nimxu ma' din il-'madre lin- gua'l- Kif n'stgħu qatt7 Il-Malti m'hux Esperanto lj nħoloq u ssawwar minn erbgħa minn nies, imma lsien ta' poplu li jikkmanda fuq ir-rieda anki tal-letterat. Imma barra dawn il- ħames vokali aħna fl-ortografija tagħna daħħalna leħen voka- liku iehor li, tajnieh il-libsa ta' IE, li nsejħulha ''elif' għax hi ghamla ta' A li l-Malti daħħal mill-Għarbi. Din m'hix dittong imma sempliċi digramm. Imma araw kif dan il-leħen ġdid ninqdew bih ukoll għalbiex niksru lejna l-E miftuħa u twila ta' xi kliem Sqalli u Taljan: PENA issir PIENA u SPERA ssir SPIERA eċċ. Għala fl-alfabett tagħna dan il-leħen (li għall- konvenzjoni biss, u biex ma ndaħħlux għelm. ġdid, niktbuh b'l u b'E kważi mgħaqqdin) ma nagħtuhx, meta jekk nagħtuh naraw kif is-sitt vokali jispjegaw ruħhom aħjar7 Inqassmu l-vokali fuq il-fehma ġdida u naraw: Huma sitta, jew aħjar tliet gruppi ta' tnejn f'kull wieħed: AU IE, IU E, U u O. U hekk hu. Għax iż-żewġ vokali ta' kull grupp huma, nistgħu ngħidu tewmin, L-ewwel grupp: ĠAB u ĠIEB; It-tieni grupp: TKELLEMT u TKELLIMT; it-tielet grupp: FOĦĦAR u FUĦĦAR. Min igħid hekk u min għid hekk, Provinċjalismi) Gostif Le: la l- wahda u lanqas l-oħra. Stat fluwidu ta' pronunzja) Lanqas. Ma jistax ikun hemm żewġ manjieri kif tlissen kelma u t-tnejn ikunu tajbin, F'ilsna oħra dan issewwa, fejn kien jeżisti. Xi waħda trid tabilfors tkun aħjar mill-oħra. Liema hi l-aħjar f'kull każ minn dawn li tajtkom7 U hemm mijiet u mijiet oħra bħalhom. Nistgħu nibqgħu sejrin hekk bla ma naqtgħuha' Dawn kienu ftit mill-mistojsijiet li għamilt lili nnifsi minn żmien għal żmien u li, studja minn hawn u fittex minn hemm, fl-aħħar sibt it-tweġibiet għalihom, anki bil-għajnuna tal-filo- loġija, imma nħallu din ix-xjenza fil-ġenb bħalissa. Nimxu fuq il-fonetika. Ħalli nagħmlu ftit mistoqsijiet oħra, Nieħdu xi kelma neo-latina, għax hawn ukoll insibu minn dawn id-'doppji pronunzji' biex insejħilhom hekk. Għala, fil-waqt li ngħidu: IMBOTTA, INKOLLA, IXXOKKJA, imbagħad ingħidu: IMBUT- TAW, INKULLAW, IXXUKKJAWI Fejn dejjem l-O ssir U, jew viċeversa) Naraw li mentri, f'ta' l-ewwel, l-aċċent dejjem qiegħed fuq l-ewwel vokali l-O, meta żdied is-suffiss (sew jekk hu tal- plural u sew jekk hu tal-pronom jew ħaġ'oħra), u mħabba f'hekk l-aċċent mexa, l-O bħal tieħu fastidju u twarrab, u flokha tidħol oħtha t-tewmija l-U. U dan isir dejjem, neħħj eċċezzjoni waħ- da li dan mhux il-lok li nidħlu fiha. Niġu għal konklużjoni (biex ma ntawwalx) li l-vokali miftuħa O titlob l-aċċent mentri siħbitha l-magħluqa U ma taħtiġux, U hawn hu l-imma tas- sostituzzjoni. Minn dan tiġi waħidha r-risposta ta' liema hi tajba m'nn TOFFAEĦ u TUFFIEĦ, Fil-kelma TOFFIEĦ LOO għandha l-aċċent fuqha' Le. L-aċċent qiegħed fuq l-IE (li kulfejn tkun dejjem għandha l-aċċent). Mela għandna ngħidu TUFFIEĦ u mhux TOFFIEĦ, FUĦĦAR u mhux FOĦĦAR eċċ. Din m'hix kumbinazzjoni, imma regola, u għand) l-pjaċir ngħid li, bis-sabar ġbart statistika tal-kliem kollu ta' din il-għamla u sibt li r-regola ma tinkisirx ħlief f'xi każj iżolati, għal raġu- nijiet filoloġiċi li huma dejjem il-ħtija tal-eċċezzjonijiet gram- matikali. Fil-każ tal-E u lI ir-segola timxi l-istess, L-I trid l-aċċent u l-E ma tridux. Xorta bħall l-O u l-U. Ma ngħidux mela TKELLEMT imma TKELLIMT jekk irridu nuru li nafu x'aħna niktbu jew ngħidu, Fil-każ tal-A u l-IE ir-regola timxi l-istess, bl-IE dejjem bl- aċċent fuqha, neħħi għall-A xj każi ta' gutturalj li jiksru r-re- gola għal raġunijiet fonologiċi li fil-grammatika, miġjuba ċup-to-date', ikollhom it-tifsira. tagħhom sabiex l-istudent ma jitħawwadx. Fuq il-vokali nista' ngħid li l-Malti wiret il-ġmiel kollu ta' dik id-distribuzzjoni magħmula bis-sengħa li għandu l-Għarbi, u kompla għanieh ukoll b'serje ta' regoli ġodda li jien insejħilhom tordni ta' preċedenza u ta' dritt', kważi ta' ġerarkija, li ħaqq- hom, minn idejn il-grammatiku, trattament ferm aktar serju minn dak li kellhom sal-lum. Imma, għad li dan m'hux kollox, nistgħu nieqfu hawn fuq il-vokali, billi ngħidu b'konvinzjoni, li m'hux tabilħaqq li dawn l-ittri m'għandhomx rabta soda fil-kelma bħal ma għandhom il-konsonanti. Għandhom rabta li, għax m'hix sempliċi (bħal dik tal-għerq), hi ta' interess akbar u forsi wkoll ta' min jgħożżha iżjed, għax hi speċjalizzata fil-Malti anki iżjed milli hi fil-Għarbi. Irrid inżid biss li.l-vokali jistgħu jingħarfu bejniethom b'laqam għal kull waħda: ngħidu aħna, l-A hi l-vokali tal- ċgutturali', l-E hi l-vokali tal-'aspirati', l-I hi l-vokali tal- raġġettivi', LIE hi l-vokali tal-'aċċent', l-O hi l-vokali tal- ċverb passiv' u l-U l-vokali tan-'nom passiv'. Naqbdu issa l-grammatika proprja. U nibdew biex nistaq- — $Ġ — su: X'jiġi l-ewwel: il-Verb jew in-Nom7 Mistoqsija interessanti ferm li mhux la kemm tweġibha malajr. L-ewwel riedet tkun il-ħaġa biex ġrat l-azzjoni, mela n-nom imbagħad. il-verb. Imma dan fil-ħajja. U fil-lingwa' Għallanqas fl-ilsien Malti m'hux hekk. Għal dik li hi l-ġeneralità tal-kliem ta' nisel Għarbi kif ukoll għal għadd ġm'elu ta' kliem qasir ta' nisel Sqalli, l-Malti jimxi fuq it-trilitterismu jew għerq ta' t'iet kon- sonanti, qegħdin f'ordni speċjali li ma jitbiddilx, fejn kull għerq isarraf ħsieb jew idea. Dan il-għerq jien insejjaħlu ċtripied' li minnu, mbagħad, joħorġu ideat sussidjarji dejjem marbuta mal-ħsieb oriġinali. Eżempju: Mit-tripied: Ħ-B-B joħorġu l-paradigma tal-verb ĦABB, in-nom mimmat MĦABBA, l-aġġettiv-sostantivat ĦABIB, in-nom astratt ĦBUBIJA (l-lum ngħidu floku ĦBIBERIJA, b'forma ''melange' ta' Sqalli u Għar- bi), l-aġġettiv partiċipjali MAĦBUB, u bosta oħrajn, fejn it- tripied insibuh dejjem fl-istess ordni Ħ-B-B. Għedt il-ġeneralità tal-kliem, imma fuq il-fehma ġdida messni għedt it-'totalità' billi ninkludi taħt ir-regola tat-trilit- terismu' anki l-kliem magħruf bħala ''kwadr litteru' jew ta' b'erba' konsonanti, għax, jekk wieħed ifittex bir- reqqa (kif għamilt jien) isib li dawn m'humiex ħaġ'oħra ħlief trilitteru b'konsonanti żejda li daħlet b'evoluzzjoni. Għat- tifsir ta' dan il-fatt tgħin ferm il-filoloġija, si tgħallimna, per eżempju, kif il-konsonanti Ċ (li l-lum sħna niktbuha bit-tikka) daħlet fil-Malti u fil-Għarbi tan-Nord Afrika, li hu l-edreb lejna, mill-Isqalli bħala varjanti tal-X. Nieħdu kwadrilitteru: QARMEĊ. Nafu li dan il-verb, mibni fil-Malti minn QARMUĊ, li daħlet mfill-Isqalli CARMUCIU, hu madankollu ta' nisel Għarbi, fejn iċ-Ċ żdiedet wara, u t-'tripied' hu Q-R.M, li minnu joħorġu l-verbi tat-tieni forma QARREM u GERREM. Il-bidla tal-G f'Q nifhmuha malajr meta nqisu li QALB fin- Nord Afrika hi GALB. Meta dan il-kwadrilitteru kien, qabel ma sar, 'tripied'. U bħalu ilkwadrilitteri l-oħra kollha, kif għad jidher minn xogħol fuq hekk li jien lestejt u li għad nip- pubblika biż-żmien, kallajrid. Mela l-kwadrilitteri huma verbi ''mnisslin' u mhux ''ewle- nin' u fil-grammatika hekk għandhom ikunu ittrattati. Min dan j'ġi li l-kwadrilitteri ma jistgħux jitqiesu bħala verbi tal- ewwel 'forma' imma tat-tieni, xorta waħda bħall-verbi mnisslin mill-ewwel forma fejn it-tieni ''sieg' tat-tripied tirdoppja. U din m'hix 'trovata artifiċjali' tiegħi għax fil-fatt dawn il-kwa- drilitteri jimxu fil-konjugazzjoni fuq il-verbi mnisslin li sem- mejt. Jekk il-kwadrilitteri jibqgħu jiġu magħduda mal-verbi tal-ewwel forma, moħħ l-istudent jitħawwad, mentri jekk isir kif qed ingħid jien dawn il-verbi jieħdu l-post li jixirqilhom u fl-istess ħin l-istudju jeħfief. Mmħabba l-fatt li l-kotra l-kbira tal-verbi tagħna huma ta' nisel Għarbi, kien jaħtieġ li l-forom verbali jimxu fuq it-taqsim tal-grammatiki tal-ilsna Orjentali li fosthom l-Għarbi hu l-aktar sviluppat. Fil-Għarbi hemm għaxar forom ta' verbi kull waħda b'tifsira varjata tal-forma oriġinali jew ewlenija li hi l-ewwel waħda. Hekk fil-Malti. Per eżempju: KISER (Forma I) ifisser l-egħmil transittiv-attiv nett. KISSER (Forma II) ifisser l-egħmil ripetut, u għalhekk hu ''forma, repetittiva', f'dal-każ; xi drabi din il-forma hi attiva jew passiva, bil-maqlub ta' xi tkun issarraf l-ewwel forma, skond it-tifsir ewlien; tal- verb. TKISSER (forma V) ifisser l-egħmil passiv, NKISER (forma VII) ifisser' l-egħmil riflessiv-passiv, u nibqgħu sejrin hekk. Din il-għamla ta' tqassim tal-verbi: hi bażi fondamentali tal- grammatika Maltija u m'għandna x'ingħidu xejn. Fejn għandna x'ingħidu hu: X'ser nagħmlu bil-'peregrina verba' li m'humiex ċperegrina' iżjed) Fuq dawn, il-grammatiki tagħna ima jsem- mu xejn, ħlief dik ta' Cremona li, perċ, kif ġa għedt, ma tgħidx kollox. Nifhmu li l-verbi neo-Latini li għandhom sura, ta' tripied jew kwadrilitteru li jista' jidħol, biex ngħid hekk, fil-'grooves' tas-sistema orjentali, daħlu bla taħbit u ħadu posthom mal- verbi ta' nisel Għarbi. Fost dawn insemmu: BAXXA li jagħmel bħal MEXXA, u PARTAT li jagħmel bħal SULTAN eċċetra. Imma xi jsir b'dawk il-verbi Sqallin, Taljani, Ingliżi eċċe- tra li daħlu, għadhom deħlin u ma jistgħux ma jibqgħux jidħlu fil-Malti, u li ma jistgħux jidħlu fil-'grooves' li semmejna. Nagħmlu bħal Vassalli, inħalluhom barra': Nibqgħu ma nagħtux kashom xjentifikament u mwarrbuhom fil-kitba) Kif jista' jkun7 Jiġrilna bħall-Għarbi u jiġi żmien ikollna n-NAĦWI tagħna li ħadd ma jifhmu ħlief l-istudjużi, Jekk inħobbu l-Malti mhux biss dak ta' missirijietna imma dak li għad ikun ta' wlied- na, mhux biss il-poeżija ħelwa imma l-proża ta' dan is-seklu qalil u aħrax li. qed ngħixu fih, il-Malti li jaħtieġ ikun il-passa- port tagħna bħala Ewropej, ma nistgħux nibqgħu inqarrsu wiċċna u nkemmxu xufftejna lejn dan it-tilqim ġdid li ma jistax ħlief isaħħaħ demmna b'dik il-''cross-breed'' li, bil-ħila tagħha, nisilna flok jiffjakka jitqawwa, flok jidbiel jinħeja, flok imut igħix. . Biss: est modus in rebus, u, għal dan ix-xogħol, irid jidħol min jifhem, biex jnaqqi l-ħaxix ħażin l; jista' jitrabba fuq fomm dakkar u mniex le. Imma poplu li għandu Isien bħal tagħna: b'egħruq qawwija u b'ħamrija għalliela, ħafna drabi, bla ma ħadd igħidlu, jsib il-mod kif irażżan u jliġġem dan l-influss ta' kliem modern u jaddattah għalih. Minn daqshekk aħna għan- dna vantaġġ fuq ilsna bħal l-Ingliż u t-Taljan, fejn il-letterat jiddetta u l-poplu jobdi. Il-fatt li l-letteratura tagħna għadha fi tfulitha jew, aħjar, m'hix vasta — u kull den; ħudu b'ġid f'dal każ, sewa ta' ġid, għax għadna fil-waqt li nqisu tajjeb xi kliem modern indaħħlu u kif indaħħluh. Imma l-lum irrid inqis biss dak li mill-'peregrina verba' ġa daħal u għamel l-egħruq. Staqsejt ftit il fuq: X'nagħmlu bil-verbi neo-Latini li ma jaqblux fil-għamla, tagħhom mas-sistema Għarbi7 Ma nistgħux naqilbu mħabba fihom il-grammatika tal-verbi li għandna; u kieku konna nistgħu anqas hu sewwa li nagħmluh. U anqas hemm għalfejn, : . Għedna li għandna għaxar forom ta' verbi. Sewwasew huma disgħa, għax ir-Raba' forma Għarbija ma għandniex minnha fil-Malti, imma din jaqbel naqbżuha biex ma nħawdux l-ordni, u meta naslu għaliha ngħidu biss 1j minn dawn m'għandniex. Mela: għaxra. X'nagħmlu7 Nistgħu inżidu forma oħra, u fiha ndaħħlu dawn il-verbi ġodda u nagħtuhom sura grammatikali7 Nistgħu, mela le. L-istudjuż josserva li l-verbi kollha Sqallin, Taljani, Ingliżi li daħlu fil-Malti, jekk inqisu, kif għandna nqisu, dik li mill- konjugazzjoni tagħhom taqbel mal-paradigma tal-oħrajn (ħalli nibqgħu fuq il-'pattern' grammatikali li għandna), kollha kemm huma, bla eċċezzjoni xejn, jispiċċaw bil-vokali A: SOFRA, BATA, ĊEDA, ISSOTTA, IPPRETENDA, IVVOTA, IĊĊARĠJA, IĊĊEKKJA, IPPAKKJA, SKORJA, eċċ. Mela, prima facie, ġa nistgħu ngħidu li m'għandniex xkiel biex indaħħluhom flimkien taħt forma ġdida li nistgħu bla tin- giż tal-kuxjenza nsejħulha l-ĦDAX-.IL-. FORMA, jew Forma Moderna li tieħu għamla ta' konjugazzjoni ġdida u li ma għand- ha x'taqsam xejn mal-oħrajn, Issa jekk għall-ortografija kull kelma ġdida li tidħol fil- Malti trid tħallas id-dazju, kif ingħad, billi tinkiteb fuq il- mudell tal-fonetika Maltija bl-alfabett li għandna l-lum; hekk ukoll trid tħallas dazju ieħor grammatikali; u dawk li jiġuna mill-Inġlis, tarġa', jridu jħallsu dazju doppju, għax iridu wkoll joqogħdu għal adattament filoloġiku 'tat-tr'q', ngħidlu jien. Jiġifieri qabel jaslu Malta jieħdu xejra Sqallija mal-oħrajn. Araw kif: il-verb SKORJA (li jingħaraf li m'hux ġej dritt mit- Taljan, kif għedt f'okkażjoni oħra, għax qabel l-A tal-aħħar għandu J) jkollu jieħu, għan-nomen actionis jew nom verbali, s-suffiss tal-infinit Sqalli nieqes mill-aħħar I, u bħalma ''ac- ciumbari' fil-Malti jsir 'iċċomba', u jagħti bħala nom verbali 'ĠUMBAR', hekk ukoll il-verb Ingliż TO SCORE. isir qabel, ngħidu aħna, verb Sqalli 'scuriari' u fil-Malti jagħmel SKORJA, kif għedna, bin-nom verbali SKURJAR. U bħan-nom verbali hekk ukoll l-aġġettiv partiċipjali SKURJAT, qisu l-Isqall; ''seu- riatu' nieqes mill-aħħar U. Nistaqsu: Mela dawn il-verbi ''ġodda' tal-ħdax-il forma kollha jagħmlu hekk7 Mhux għal kollox. Għax, bħalma fil- lingwi neo-Latini hemm il-konjugazzjonijiet (eż: Taljan: ARE, -ERE u -IRE) hekk ukoll fil-Malti dawn il-verbi jinqasmu mhux fi tlieta imma fi tnejn. U bill; fil-paradigma jispiċċaw kollha b'A, irridu mmorru (bħal f'xi każi tal-verbi l-oħra, ngħidu aħna l-moħfija u d-dgħajfa tal-ewwel forma) għall-preżent, fejn in- sibu li x'uħud minnhom (sewwasew dawk il-verbi Sqallin u Tal- jani li fl-infinit jispiċċaw ERE u -IRE) fil-Malti jispiċċaw b'I, eż: BATA, IPPRETENDA li jagħmlu JBATI, JIPPRETENDI. Dawn fin-nomen actionis ma jagħmlux bħal sħabhom tal-4, jieħdu s-suffiss Sqalli IE, u għalhekk ma ngħidux BATIR u IPPRETEN- DIR (avolja darba fil-BERQA qrait u ma dħaktx bi ftit 'Iċ- ĊEDIR TAL-ĠAPAN'), imma, jekk ikunu qsar u ta' assimilaz- zjoni faċli għall-għamla Għarbija, jimxu fuq il-verbi dgħajfin tat-tieni forma, eż: MEXXA, TMEXXIJA; BATA, TBATIJA; u, jekk twal, jibqgħu bla veru u proprju nom verbali imma jissellfu (bil-benefiċċju tal-inventarju — u, f'dal-każ l-inventarju hu ż-żm:en) il-għamla ta' nom astratt li jkollhom fl-ilsien mnejn ikunu ġew, jiġifieri l-Isqalli jew it-Taljan, hekk: IPPRETENDA għal mument jagħmel PRETENZJONI fejn l-S tat-Taljan issir Z, bħal fl-Isqalli, Min dan naraw li fil-ĦDAX-IL FORMA l-verbi jinqasmu f'żewġ gruppi: l-grupp A u l-grupp I. Ma' tal-ewwel jidħlu l- verbi ta' nisel Ingliż kollha. Osservaw anki hawn kemm tobdi r-regola vokalika tal-0 u l-U: IXXOKKJA jagħmel XUKKJAR. Il-verbi tal-ĦDAX-IL FORMA grupp: I, mbagħad, għall-aġġettiv partiċipjali jieħdu s-suffiss fuq l-Isqalli fejn l-ITO Taljana ssir -UTO, eż: Taljani: ferire, ferito; Sqalli: firiri, firutu; Malti: FIERA, JFIERI, FERUT. Fuq l-istess ''patterm'' minn IDDE- FENDA ma joħroġx sewwa fil-Malti l-partiċipju Taljan DIFESO imma joqgħod bix-xerqa l-partiċipju Sqalli DEFENDUTU bl- aħħar U maqtugħa barra, Min jgħid DIFIS flok DIFENDUT ikun qiegħed ixekkel flok igħin, barra milli jkun qed jagħmel kontra dak li hu naturali għal ilsienna, Nistaqsi: Għala din il-forma ġdida ma għandhiex tidħol fil-grammatika Maltija, ġaladarba l-kliem li jaqa' taħtha daħal u qagħad U…… ħallas id-dazju 1; kien xieraqd Inħallu għal-lum il-fehma ġdida fil-verbi Maltin sa hawn, u, biex ma ntawwalx. iż-żejjed, insemmu ''fehma ġdida'' oħra biss. Ħafna huma ġa n-nomi neo-Latini li daħlu fil-Malti u ħadu libsa Maltija u dawn għallanqas ġa ġew ittrattati xjentifikament minn ta' qabli. Kulħadd jaf is-siwi tal-ktejjeb ta' Napuljun Tagliaferro 'IL'elemento neo-latino nel Lessico Maltese', u daqqa ta' għajn lill-Grammatika ta' Cremona turina wkoll kif hawn- hekk in-nomi neo-latini ħadu posthom kif kien xieraq. Insem- mu en passant, bħala kurżità biss, żewġ fatti: (a) Nomi Kwadrilitteri bħal KAPPELL, ĠAKKETTA, eċċ. jieħdu l-plural miksur tal-kwadrilitteri Għarbin u flok KAP- PELLI u ĠAKKETTI jagħmlu KPIEPEL u ĠKIEKET. Araw taj- jeb x'dqawwa għandu l-aċċent fil-Malti. Peress li hawn, imħabba l-IE (li trid dejjem l-aċċent) flok fuq l-aħħar sillaba nsibuh fuq l-ewwel waħda, l-konsonanti doppja finali titlef il-forza u taqa' waħda minnhom u ma ngħidux KPIEPELL u ĠKIEKETT bħalma ġie li rajtha miktuba xi drabi bi żball. Din ir-regola perċ tap- plika sa ċertu pont, għax il-kliem ġdid li dieħel dan l-aħħar, fuq fomm in-nies għallanqas qiegħed jieħu l-plural Sqalli, imma, billi fil-kawża tal-assimilazzjoni fil-Malti ta' dawn it-talin, l- avukat tax-xitan (biex ngħid hekk) għad ma qatax qalbu, l-grammatika għad ma tistax taqtagħha 'l hinn jew 'l hawn malajr malajr. (b) Nomi ta' snajja' u professjonijiet bħal BARBIER u SPIŻJAR jieħdu fil-plural is-suffiss Sqalli li hu nnifsu jaqbel mal-plural tan-nomen agentis Għarbi, jiġifieri ż-żjieda tal- vokali A, hekk ngħidu BARBIERA u SPIŻJARA u ie BRABAR jew SPIŻJARI. Qabbel għaldaqshekk: ĦAJJAT, ĦUTTAB eċċ. li jagħmlu fil-plural ĦAJJATA u ĦUTTABA. Ara ftit int stess kif: jagħmel il-plural ta' LANDIER, BUTTAR, PUSTIER, INFER- MIER u BIĊĊIER. Għad li dan m'hux kollox, jidhirli li għedna biżżejjed biex nuru li hemm ħafna x'wieħed igħid fuq dawn li jien sejjaħtilhom 'fehmiet ġodda' fil-vokabolarju neo-latin li daħal fil-Malti. Imma l-fehmiet ġodda ma jonqsux anqas fein jolqot il- vokabolarju aktar qadim tagħna, jiġifieri i-Għarbi. Ngħid waħda biss, bħala eżempju, qabel nagħlaq. X'nafu aħna fuq l-aġġettiv fil-Malti7: Xi ħadd qatt qal s'issa li l-aġġettiv Malti jingħaraf, fil-kotra tiegħu, mill-presenza fih tal-vokali 17: Din infatti nsibuha: jew quddiem nett aċċen- tata (fl-aġġettivi li jsarrfu kuluri, difetti eċċ. eż: ISFAR, IKREH, neħħi fejn l-ewwel sieq tat-'tripied'' tkun gutturalj li titlob, kif ġa għedna, vokali minn tal-ewwel grupp 4 jew JE eż: AĦDAR); jew insibu l-I fin-nofs, f'aġġettivi verbali, fin-nofs jiġifieri biex niftehmu, qabel l-aħħar sieq, eż: NADIF, QASIR eċċ. (u hawn naraw kif il-kelma TABIB kienet oriġinarjament aġġettiv, u issa niġi għaliha) jew inkella bħala l-aħħar ittra tal-kelma f'aġġettivi mibnijin fuq nomj bħal BAĦRI, XEMXI, eċċ. Din hi lezzjoni twila u ma nistax ngħid kulma nixtieq fuq il-fehmiet ġodda 1; sibt fiha, imma nikkuntentaw billi nsemmu biss tan-nofs, għall-kurżità, Kif jagħmlu l-plural l-aġġettivi tal-I fin-nofs, eż: NADIF, QASIR, FQIR eċċ. Jibdlu l-I f'A eż: NDAF, QSAR, FQAR. Imma ġie waqt saqsejt lili nnifsi: Mela għala kultant ngħidu NODFA, QOSRA, FOQRA2 X'inhuma dawn7 Mela hemm żewġ plurali): It-tweġiba tgħathieli l-kelma TABIB bil-plural tagħha TOBBA. Għala din il-kelma ma tagħmilx il-plurai TBAB bħall- ohrajn7 Għax il-lum m'hix iżjed aġġettiv imma nom. Mela allura NODFA, QOSRA u FOQRA m'humiex il-plurali ta' NADIF, QASIR u FQIR meta dawn ikunu aġġettivi, imma biss meta jkunu nomi; u ma ninsewhx dan, għax, aħna wkoll, li naħsbu li nifhmu, għandna ħabta kbira nħaljtu bla ma nqisu. Eż: Il- klassi fiha tfal indaf u tfal maħmuġin In-nodfa jieħdu premju. Sa hawn jien semmejt xi ħaġa fuq fuq dwar xi ftit mill-feh- m'et ġodda li daħluli f'rasi fuq il-grammatika tal-Malti wara xejn anqas minn għaxar snin ta' studju u ta' tiftix, kif ukoll ta' lezzjonijiet mogħtija lil ħaddieħor; dan tal-aħħar l-iżjed għax, kif turi l-esperjenza, hu mill-mistoqsijiet li jagħmel l-istudent lis-surmast 1; s-surmast l-aktar li jżid it-tagħlim tiegħu, Feh- miet ġodda, narġa' ngħid, li, kif wieħed jista' jara b'għajnejh, ma joħolqu ebda rivoluzzjoni fil-grammatika tagħna kif nafuha, imma jqassmu aħjar u jagħmlu aktar faċli dak li hemm; fehmiet ġodda li, għalhekk, huma meħtieġa, jekk tassew irridu li l-Malti jmur deijem aktar il quddiem, jekk irridu anzj li dawk li qed jagħmlulu l-ħsara billi jgħidu li hu tqil ma jsibux iżjed min iżomm magħhom. Il-Malti qatt ma kien tqil. Ma kienx magħruf. U hu ap- puntu dak li m'hux magħruf li jinħass tqil, għax malli l-ħaġa ssir tafha, ssibha ħafifa. Biex issir tafha trid almenu tinġibed lejha u jkollok il-ħajra li tkun tafha, u sabiex il-ħajra tiġi trid tibda tifhem mill-ewwel bidu. Jekk jirnexxilna ninqdew b'sis- tema eħfef ta' tagħlim tal-grammatika Maltija, sistema li juri lill-istudent għaliex hekk u għaliex mhux hekk u jġagħluh jir- raġuna, (u m'hemm ebda raġuni għax m'għandux jirnexxilna), għall-anqas għal dik li hi grammatika (ortografija u etimoloġija) wieħed jista' joqgħod żgur li tliet xhur huma biżżejjed għal stu- dent ta' intelliġenza normal; biex isir jafhom tajjeb. Kulħadd jaf li jien sa minn mindu kont student kont inħobb il-Malti, biss, f'dak iż-żmien meta kienet saret il-'Għaqda tal- Kittieba tal-Malti' ma kontx naqbel ma' l-ortografija ġdida li bħalissa ngħaqqadha ma' l-ismijiet ta' Missier il-Letteratura Maltija ĠUŻE MUSCAT AZZOPARDI, ta' NINU CREMONA u oħrajn. Kont ħarist lejn dak l-alfabett b'lenti tal-'man in the street'. Jien minn dejjem kont wieħed minn dawk li jridu jaraw b'għajnejhom u jmissu b'idejhom; U qatt ma ħadt xejn ''for granted'. Dħaltilha. U sibt li tal-'Għaqda' kellhom raġun, Ikkonvertejt, Jekk inhu veru li min jikkonverti ikun aktar sħiħ u qawwi fil-fehmiet ġodda tiegħu, m'hemm ebda raġun; għax il-lum wie- ħed jaħseb fija dak li m'għandux. Ma għandi ebda ħsieb H mmur kontra ebda prinċipju tal-Għaqda tal-Malti li jien ħaddant mie- għi minn rajja U bla ma ġagħalni ħadd. Imma, f'ġieh is-sewwa, la għadna fiż-żmien, jekk jien għandi raġun fil-fehmiet, ġodda li tagħhom tajt xi ħjiel hawn il-lum, ma ghandu jkun hemm ebda raġuni anqas għaliex sħabi tal-Għaqda ma jaqblux miegħi f'dan li għedt. fil-Malti l-lum, għad li jibqa' msejjaħ ''tal-Għaqda' (xejn xejn bħala ġieh lil dawk il-Kittieba ewliena lj tħabtu u stinkaw biex tawh il-libsa sabiha li għandu u li tant tixraqlu) hu l-Malti tal-Maltin kollha, u bħala Malti nagħmel appell lill-Maltin ħuti biex, 'bla ebda partitarismu, ngħinu flimkien ħalli ngħolluh dejjem aktar il fuq mhux biss fil-letteratura imma wkoll fix- xjenza lingwistika li tagħha, hi fergħa ta' ħtieġa kbira l-gramma- tika. RADD IL-ĦAJR L-ewwel għadd ta' LEĦEN IL-MALTI ta' din is-sena qiegħed iżanżan libsa ġdida. Il-qoxra artistika ta' l-organu tal-GĦAQDA TAL- MALTI (Università) hu disinn tal-pittur żagħżugħ magħruf Malti, is-Sur Emm. Vin, Cremona u d-disinn ta' l-ittri għamlu s-Sur Salvino V. Soler. Id-direzzjoni tiżżihajr mill-qalb lil dawn iż-żewġ sinjuri għar-rigal sabiħ li għoġebhom jagħmlu lil- LEĦEN IL-MALTI. L-EDITUR.