IL-GĦAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI Fil-tieni ktieb ta' IL-MALTI ta' l-1935 Dun Karm, li kien il-President tal-'Għaqda', fisser kif tnisslet, x'kellha tagħmel u x'għamlet sa dak iż-żmien IL- GĦAQDA TAL- KITTIEBA TAL-MALTI. Mhux kliem fieragħ jew tlablib bia Btieġa, imma fatti mwettqa mill-Għaqda ma' tul l-ew- wel snin- ta' ħajjitha li kienu, bla ebda tmegfħiir ta' xejn, mill-eħrex snin li qatt rat. Minn awl-id-dinja kull Ħaġa fil-bidu tagħha, sakemm tixxettel, tikber u ssir, issib ma' tul it-triq ta' dmirha xkiel bir-radam u twegħir tal-biża'. iżda ma ninsewx li xejn ma hawn akbar, isbaħi u alijar minn dawk il-ħwejjeġ li għarfu jikbru u jogħlew wara li bid-dawl ta' dehenhom u bil-lila ta' qlubithom għelbu u rebħu kotra ta' tiġrib u ta' tfixkil. Hekk il-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'. Għall-ewwel, xejn sabifi u kbir ma kien hemm xi jħajjarha timxi 'l qud- diem, ħlief il-bżulija u l-ħeġġa msieħba mal-ħila letterarja tal-membri tagħha li kienu ftit fil-għadd, imdawra bl-egħ- dewwa u mfixkla sa fkull pass li jmiddu. Bħala Segre- tarju tal-'Għaqda' f'dawn l-aħħar erba' snin inħoss li ninsab f'pożizzjoni li nista' nagħti tagħrif bir-reqqa dwar il-ħidma u s-siwi tagħha, li l-Għaqda tal- Kittieba tal-Malti' wetiqet mis-sena 1935 'il hawn: seba' snin li fihom rajna s-sabifi u l-ikruh jitħalltu, seba' snin H ma' tulhom sibna kull tqawwih il-qalb mill-ħbieb u kull tfixkil mill-egħdewwa, rajna Ħrara, ħerqa u ħidma bla tarf, kotba jiżegħdu ħil-qaħda, il-latte- ratura maltija minn tarbija tat-twelid tikber fi xhejba għolja, b'saħħitha, u ta' ġmiel li jgħaxxaq, u l-Ilsien Malti f'żagħżugħ imġissem, mibrum, u ta' qawwa li taf tegħleb u tirbaħ. H ġa qatt ma haqset : il-tfixkil—it-tfixkil qarrieqi u l-għira ġiefja ta' min jistmell ħidmitna. Imma biex jagħmlu tajjeb għal dan hemm il-ħila, il- ħeġġa, u t-tama li fl- aħħar kollox 'jissaffa fis-sema letterarju ta' Malta b'ġid u b'riżq Ilsienna. Il-Għaqda dejjem bniet il- ehmiet. tagħha fuq is-sisien li waqqfet sa mill-ewwel żminijiet, jiġiferi, li taħdem u żżomm. l-ortografija magħżula minnha fil-kitba maltija, u 4b li taqbeż għall-jedd li għandu l-Ilsien Malti, u tmexxi u xxerred il-letteratura tiegħu. It-tħabrik kollu tagħha kien l-ewwel u fuq kollox li tressaq quddiem il-poplu Malti ortografija waħda, u li tnissel ġibda sabiħa lejn llsien- na fost it-tfal u ż-żgħażugħ għax taf li mill-ġidd li kien tiela' kien jiddependi ħafna l-kobor tal-Lsien Malti, U l-ħsieb tagħha kien Ħabib is-sewwa. Wara l-qerq ta' min, moħim: idijat politiċi u mġennen wara l-Ilsien barrani, li kien j: jaħseb u jġagħal lil min jaħseb li hu l-ilsien tal- kultura, tagħna, l-Isien MMalti, mgħallem fuq is-sisien imwaqqfa mill- Għaqda, b'riħet Ħidma, bieżla ta' ħibieb ħabrieka li fehmu, xerrdu u għi u s-setgħat mol- bija ta' lsien art twelidna, l-Ilsien Malti—skond ix- xewqa ta' ħafna—fl-aħħar daħal fl-Iskejjel Elementari u, wara, fl-Università. Iżda ma kienx biżżejjed it- taglilim biss ta' l- sortogratija biex iħajjar u jiġbed it-tfal u ż-żgħażagħ għat-tagħlim ta' Lsienna. Kienet tinħass sewwa l-itiċġa li jfitixir joħorġu kotba, miktuba bis-sengħa, b'saħħa ta' idijat Ti jogħġbu, neqsin minn kull sentimentaliżmu fieragħ, mimlija bil- ija naturali li jaf inissel fihom l-awtużj nirquiità b' żejra ta' kitba qawwija. Dawn il-kotba mixtieqa u meħtieġa bdew ħerġin, wieħed wara l-ieħor, jinqraw u jingħoġhu. Issa ktieb tal- -poeżija u issa rumanz, issa xi drammi imibni tajjeh inkella xi ktieb li jitkellem fuq xjenza, issa zi grammatka bil-Malti jew bl-Ingliż, u issa xi ktieb ta' kritka, u hekk fi żmien sentejn jew tlieta mlejna l-baħħi li, b' għajb. għall- Maltin ta' dari, ma mlewx iifġ' tuni is-snin it-twal ta' qabel. Min qatt kien jafiseb li l-kelma maltija setgħet qatt til- iewa u titħaddem għal kulf xejra ta' ħsieb u għal kull xorta ta' kitba 7 Bħal kwiekeb li jleħħu f'sema mgħawwern lid-dawl tal- qamar, jiddu u d-dija tagħhom tixtered mad-dwar, titwaħi- fisd u timla kullimkien bil-ġmiel u l-hena, hekk il-kittieba tagħna. Għaxqa ta' min jaf igħożż il-kitba s-sabiħa, dawn il-kittieba taw xogħlijiet mill-aqwa letterarji li l-lum, im- kabbrin, nistqarru li huma wirt nazzjonali tagħna. Kittieba, kitba, u Lsien Maltit Tliet elementi marbuta flimkien f'rabta li ma tinħallx. Tliet elementi li mingħajrhom Malta titlef is-sura tagħha tabilħaqq maltija u jkollha titqanna b'ilsna u b'kittieba oħra barranin li, sbieħ kemm huma sbieħ u kbar kemm huma kbar, iżda mhumiex tagħha, mhumiex demmha, mhumiex ħajjithu. L-Ilsien Malti hu l-ogħna ġieli ta' Malta maltija. Min huma l-kittieba li trawmu fi ħdan il-Għaqda u li l- kitba tagħhom kattret bil-bosta l-ġmiel letterarju ta' Lsienna' Wisq mhumiex imma kitbithom hi kotrana u tajba. Wisq mhumiex, imma huma tufna meta wielied iqis li dawn kollha tista' tgħid għaxu, ħadmu u kitbu f'medda qasira ta' fit snin. Mhux ħsiebi hawn li nagħti l-ismijiet kollha ta' kull min kiteb tajjeb bil-Malti u, minu nafia l-oħru, anqas ma jien ser nitkellem fuq il-kittieba kollha kbar, ħajjin u mejtin. Uħud mill-kittieba kbar jew mietu qabel ma twieldet il- Għaqda inkella, għal xi ħsieb jew ieħor, baqgħu barra minu- ha. il-ħsieb tiegħi hawn hu li nagħti fil-qosor dak li jist- ħoqqilhom lil-dawk l ħadmu għall-Għaqda u li għamlu isem kbir u sabili fl-istorja letterarja maltija. ĠUŻE MUSCAT AZZOPARDI l—Kien hu li żara' l-ew- wel żerriegħa tajba li tat egħlejjel sbieħ fil-qasam tal-lette- ratara maltija. lu nieqes minn fostna 1d-il sena, imma ebdu wieħed li fih iħoss xrara waħda ta' mħabba lejn Il- siennus, ma jista' jinsa li b'ħidmitu sfiqa kien hu li tar ruħ u l-ġisem lill-Għaqda tal-Kittieba, li tagħha kien l-ew- wel President, li kien hu l-ewwel Direttur ta' l-aqwa rivista letterarja maltija IL-MALTI, u li kien hu l-eżempju u l-ispirazzjoni ta' Bafna mill-kittieba li dik il-ħabta kienu bdew iterrqu tul il-ħiafna mogħdijiet imwiegħra imma sbieti tal-kitba. uużċ Muscat Azzopardi kien prożatur u poeta, u kemm fil-proża u kemm ukoll fil-poeżija wera xi ssarraf il- pinna labrieka tiegħu. Mgħallem tal-kelma maltija, b'vo- kabolarju mogħni b'kull xorta u b'kull xeħita ta' frażijiet u idjomi, b'ruħu mdawla b'sentimenti ta' mħabba lejn it- Twemmin ta' Kristu u lejn Malta art twelidu, ħsebijietu mimlija bi xbihat kbar u qaddisa, ma setax jonqos li Ġuże Muscat Azzopardi ma jnaqqaxx ismu għal dejjem fil- ktieb tal-ġrajja maltija. Dan kien id-dawl li xegħel sabiħ ti triqtu u li dawwal it-triq tal-kittieba ta' warajh: Alla magħna, għax ħsiebna safi u għamilna meqjus tajjeb, għax ma nfittxux ħlief il-ġid ta' għajrna. U la hu Alla magħna, il-bnedmin ma jifilħux għalina. Hawn fisiebna jmur fuq l-akbar poeta nazzjonali tagħna, DUN KARM, li ismu jibqa' għal dejjem miftakar u mfak- kar minn ġidd għall-ieħor. Il-kobor u l-ġmiel tal-poeżija tiegħu ma baqgħux midfuna u magħluqa ġod-dawra tal- art li tħaddan 'il Malta, imma xterrdu 'l barra fl-Ingilterra, ti Franza, fi Spanja, fl-ftalja, fil-Kajr, Lixandra, u kullim- kien—f'kull art li taf tgħożż is-sabiti, il-kbir u t-tajjeb fl-arti letterarja. Il-kobor u l-ġmiel tal-poeżija tiegħu wrew lid- dinja li Malta qiegħda ġmielha tagħmel sehemha fil-lettera- ġà tura tal-ġnus. Il-kobor u l-ġmiel tal-ppeżija tiegħu kienu tweġiba siekta imma qawwija lil dawk li kienu jħaqquha li l-Leien Malti hu lsien li tarmih għax bla siwi, bla ħajja, bla ġmiel. Mhux ħsiebi hawn li nuri l-ġmiel letterarju fil-poeżija ta' Dun Karm (dan jien ġa għamiltu f'artiklu li ktibt fil- għadd ta' Diċembru tal-1941 ta' din ir-rivista), imma qabel xejn irrid fi kliem il-Professur Dun P.P. Savdon infisser ukoll illi 'ħadem għall-Malti Dun Karm, u l-ħidma tiegħu ma statx fix-xejn… fehmtu kienet safja, ma kellux u la mniex jistħi, u lanqas mniex jibża'. Għalkemm qalbu, li dejjem liabbet, weġġgħet, hu ħafer 'l-egħdewwa, baqa' miexi fit- triq li kien fiha, u t-tajn Hi tefgħulu tar lura minn fuqu u ħammeġ lil min tefagħhulu. Qalb ta' min iħobb 'l Alia u 'l-għajru U Malti ieħor li għamel il-ġid HI Malta u lill-Ilsien Malti hu SIR TEMI ZAMMIT, li fil-kitba tiegħu bil-Malti kien jinħeba taħt l-ittri TZ. Hu, bla biża' xejn, jista' jingħad bħala l-akbar novellist Malti; in-novelli tiegħu fihom il- qawwa fit-tpittir tal-karattri daqs dik il-qawwa li tfakkarna fil-karattri ta' Dickens. Iżda mhux f'din ix-xorta ta' kitba hiss, Temi wera għerfu; ma' Temi Zammit in-novellist nis- tgħu nżidu Temi Zammit l-istoriku, għax kien hu li kixef l-istorja bikrija ta' Malta, u li wera lid-dinja, b'kotba u arti- koli bil-Malti, u b'ilsna barranin, xinhi Malta, u x'hemm maħżun ġo fiha. P.P. SAXDON:—Min ma jafux 7 Il-Ħerga, il-ħidmi, il- bżulija, u l-imħabba tiegħu lejn il-Malti ġibdu l-qalb ta' ħafna. Il-Malti għalih ma jfissirx biss dik l-imħabba u l- ġibda li wieħed iħoss lejn is-sabiħ, imma wkoll is-sagrifiċ- ċji li wielied iħoss li hu fid-dmir li jagħmel sabiex ifarraġ il-maħqur u jhenni lill-irmżeblaħ, u meta dan il-maħqur u dan l-imżeblaħ jinzerta jkun llsien art twelidek, is-sagrifiċċ twettaqhom b'qalbek kollha, bla mistħija, bla lewma, bl: biża'. Għalhekk daqs tnax-il sena ilu, naraw lill-Professur Sardon f'ras l-istudenti universitarji ħbieb tal-Malti, im- tarrtin il-barra mill-Università, fejn ma ġewx imħollija jagħ- mlu l-laqgħat tagħhom tal-'Għaqda tal-Malti'. Imma min ma jafx x'inhu biża' u x'inhu qtigħ ta' qalb, fl-aħħar joħroġ rebbieħ. Għall-ħlewwa u għall-qawwa tal-proża tiegħu, il-Profes- sur Savdon hi għadma iebsa tassew biex issib min jegħilhu. Għandu stil-ta' proża, qawwi, mimli, ħelu. Min jaqra t- taħdita li għamel nhar it-8 ta' Settembru, 1936, min jaqra l-artikli editorjali li kiteb f'Leħen il-Malti', min jaqra l- kitba tiegħu fil-'Ward ta' Qari Malti', jara kemm kliemna hu minnu. Imma l-ħidma tiegħu għall-Malti tinqasam f'żewġt ishma: is-sehem li ħa bħala prożstur u s-sehem l-ieħor bħala traduttur tal-Kotba Mqaddsa bil-Malti, kotba maqluba minn ras il-għajn, mill-Lhudi, miktuba bis-saħħa tal-kelma Maltija, kotba fejjieda, ta' ġid, ta' siwi, ĠUZE AQUILINA, Professur tal-Malti u tal-Ilsna Or- jentali—Poetu mitwieled, għalkemm il-poeżija bil-Malti li kiteb tgħoddha fuq subgħajk ta' idek waħda, imma jistħoq- qilhom post għalihom is-salmi 'Miserere', 'Il-Biki tal-Bnie- dem'. u 'Għadab il-Mulej'. Rumanzier ta' qawwa, mogħni hi xbihat kbar u b'deskrizzjonijiet Ħajja. ''Taħt Tliet Saltniet' fih ifisser ċar dak li jħoss ġo qalbu: imħabba kbira lejn l-Ilsien Malti—dak l-Ilsien li hu jrid mhux biss ikabbar fil-ġmiel tal-letteratura tiegħu imma wkoll ixerred f'artijiet barranin, għax b'hekk hu jifhem li ġid akbar jista' jħassel Ilsienna, u hekk Malta tkun tista' toqgħod bla għajb u bla mistħija fidejn pajjiżi oħra f'dik li hi saltna ta' letteratura. Bniedem ta' personalità kbira, ta' inizjattiva qawwija, u ta' fehmiet sħali u kbar, ĠUŻE BONNIGLI — Ma' dan l-isem buma marbuta. ħafna mill-attivitajiet li b'riħithom il-Malti mexa 'l quddiem ħafna. Rumanzif Kiteb minn tiegħu u ippublika ta' oli- rajn. Poeżijaż Għalkemm. fil-poeżija kien jara wafida mill-fergħat ewlenin tal-letteratura maltija kif tabilħaqa hi, iżda, ngħiduha kif inhi, hu qatt ma kien poeta. Iżda b'daqshekk ħareġ u ta f'idejn il-qarrejja tliet kotba ta' poeta kbir—-Dun Kurm. Kotha ta' xjenza': Ħareġ ''It-Tagli- lim fuq il-Ġisem tal-Buiedem', mill-ewlenin f'din il-fergħa ta' kitba bil-Malti. Hadem ħafna mn Babrek sħibi bla ma beża' mill-kritka u mit-tmaqdir, u..hla ma qies li jfaqqar butu. Kieu fost l-ewlenin li waqqfu u taw il-ħajja lill-'Għaqda tal- Malti (Università) u lix-'Xirka għat-Tixrid tal-Lsien Malti'. Vi ftit snin il-bidma tiegħu tat l-ilma tal-ħajja lix-xitla tal- Lsien Malti li mbagħad kibret f'siġra b'saħfiitha bi friegħi mxerrda ma' kullimkien. GUZE GALEA —Il-President tal-lum tal-'Għaqda tal- Kittieba'; ħaddiem ħabrieki u enerġiku fil-qasam ta'Lsienna; wara Dun Karm laħaq hu d-Direttur tar-rivista IL-MALTI. Fiż-żewġ rumanzi li tana ''Żmien l-Ispanjoli u 'SanGwann', wieħied isib xejra mill-isbaħ ta' kitba b'xgħil il-ħsieb qawwi, b'suġġetti mibnija fuq sfond storiku. Ix-xejra li qabad il- lum hi x-xejra tan-novelli: novelli kbar, sbieħ, ħijelija li ma 1ċ6 jistgħux ma jgħixux żmien twil l-aktar meta fihom hi mqax- xra is-sabiħ u l-ikrah tagħha l-liajja tal-lum—ħajja li fiha ssaltan il-Mewt minn ħin għall-ieħtor, il-ħisejjes tal-bombi ħaġa li ndrat, it-tiġrif tad-djar ħaġa li ssir ta' sikwit. Ġuże Galea hu novellist tajjeb, u bħal kull novellist ieħor tas- sengħa ma jħalli xejn jaħrablu mill-ġrajjiet li qed joktru l-ħin kollu madwarna. Sħili fil-fehmiet tiegħu, xejn ma jgħawweġ mit-triq ta' dmiru, hu dejjem baqa' miexi bla qatt ma qies l-egħdewwa tal-Malti, iżda b'ħidmitu fl-aħħar dejjetn irnexxielu jegħlibhom u jirbaħkom. B'dawn il-fehmiet skali il-lum qed imexxi l-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'. il-'Għaqda tal-Kittieba' taf ukoll HI NINU CREMONA, mill-ixjeħ u mill-aktar li ħabirku fost uliedha. Għal snin twal ilu jikteb il-Malti, u fix-xogħlijiet letterarji tiegħu nsibu poeżija, kitba bijografika, u dramm—l-ewwel dramm bil-Malti miktub kif titlob l-arti drammatika. Imma l-akħar ġieħ li jistħoqqlu, u li mma nistgħux mantuhulux għax hu kollu tiegħu, li hu minu ta' l-ewwelnett u l-akbar grammal- ku li għandna. Bħala poeta żagħżugħ kbir jixraq insemmu lil-GORG PISANI li l-poeżija tiegħu m'hi nieqsa xejn mill-ħsebijiet sbieħ u mill-lehma qawwija. Bħala poeta Pisani jistħoqqlu post minn ta' quddiem. Hekk ukoll it-Tabib RUZAR BRIFFA li tana poeżija ħelwa daas il-għasel bnin l tagħtina Malta. Mhux jisieb tiegħi hawn li niftaħar b'rixi, u ngħid xi ktibt u x'għamilt. Dak inħallih għal min irid jikkritika x- xoglilijiet tiegħi. Biżżejjed ngħid li nħossni mkabbar, u fl-istess Ħin ferħan, li jien tħabatt minn qalbi għall-Għaqda tal-Kittieha u għall-għaqdiet u x-xirkiet l-oħra, ij jien ħdimt għar-rivista letterarja IL-MALTI, u li nibqa' naħdem, inħab- rek, u nxerred l-Tlsien Malti li miegħu rbatt qalbiu ruħi. Ħadmu għall-Għaqda wkoll u għamlu ġieti kbir lill-ilsien Malti Patri Wistin Boru, l-awtur ta' IS Salib tal-Fidda'; Nikol Biancardi, kittieb tajjeb tal-proża u tal-poeżija, ħad- diem ħabrieki tagħna; Patri Ġ. Delia, 8 J., poeta mill-aħjar; l-Avukat Anton Buttigieg li kiteb poeżija oriġinali, biċċa minnha deskrittiva; Gużġ Ellul Hi tana r-rumanz 'Teli ta' Ħaż-Żgħir' u novelli sbieħ ħafna; Karmenu Vassallo, il-poeta tan-'Nirien'; Patri Pawl Tabone, kittieb tajjeb ukoll tal-Malti; n oħrajn. Dawn huma dawk li bis-saliħa ta' ħidmithom u bil-ħila ta' dehenhom l-Għaqda tal-Kittieba setgħet iżżomm Ħajja. iċi Huma li mexxewha tul is-snin minn toroq imwiegħra u mim- lija ħotob. Dawn li wrew il-ġmiel moħbi tal-Laien Malti. Malta letterarja ma tinsa isimhom qatt. kal jk jk Issa xieraq induru dawra fuq fuq u nsemmu xi ħaġa dwar il-kotba maħruġa f'dawn l-aħħar snin: kotba mitbugħa minn membri tal-Għaqda fis-siegħa li l-aktar kellna bżonn- hom. Taħt l-isem ''Ġabra ta' Kitba Maltija' it-Tabib Ġużà Bonniċi rnexxielu joħroġ fiż-żmien qasir ta' sentejn tmien rumanzi l-ġmiel tagħhom, u minbarra dan ġabar fi tliet kotba l-poeżija kollha ta' Dun Karm: ħdax-il ktieb, fidax- il warda li kibru fil-ġnien Malti. Fetaħ it-triq ir-rumanz SAnġli tan-Niket' ta' Ġinu Muscat-Azzopardi b'suġġett mibni fuq l-istorja, b'karattri maqlugħin mill-ħajja ta' żmien il-Franċiżi u b'oħrajn maħluqa, imma li kollha kemm huma fit-taħdit, fil-ġlied, fil-ferħ u fin-niket tagħhom tarahom ħajja jleħħu quddiemek. imbagħad Ġużà Aquilina deher bir-rumanz tiegħu ''Taħt Tliet Saltniet', rebbieħ ta' l-ew- wal premju f'konkors imniedi mill-Gvern: rumanz ta' idijat qawwija, ta' ħajjiet kbar, ta' xbihat u deskrizzjonijiet sbieħ u mpittrin tajjeb u bis-sengħa. ''Leli ta' Ħaż-Zgħir' ta' Ġużġ Bilul u Il-Qawwa ta' l-Imħabba' ta' Guże Bonnici messit- hom ix-xorti li jidhru wara, Dawn iż-żewġ rumanzi kienu li bdew jitfgħu dawl ġdid fil-letteratura tagħna għax kienu huma li bdew ipittru u jqaxxru l-ħajja tal-lum. Mhux storja qadima, mimlija b'egħmejjel ta' qlubija, ta' Ħila, ta' demm, ta' taqtigħ u tislit, imma l-ġrajjiet li naraw qud- diemna l-lum, il-ħajja kif narawha tingħax madwarna. Wara dawn, fis-sena ta' wara ħarġu għad-dawl San Ġwann' ta' Ġużà Galea, ''Is-Salib tal-Fidda'' ta' Patri Wistin Born, 'Ħelsien' ta' Ġuże Bonnici, u ''SĦaba Sewda u Tnax-il Novella Oħra'. Ma' dawn ta' min iżid ukoll li t-Tabib Ġużċ Galea kien ġa fiareġ l-ewwel rumanz storiku tiegħu ''Żmien l-Ispanjoli'. X'għadd sabiħ ta' kotba fi żmien sentejn l imma ma' dawn għad haqa'. Tliet-kotba oħra dehru fis-suq Malti: 'il-Għana ta' Dun Karm'. Min ma jafx lil Dun Karm u l-poeżija tiegħu 7 Min qatt ma sema' bil-poeżiji kbar, li jħabbhtuha fil-wisa' ma' tal-barranin, bħalma huma 'Il-fien u lilhinn Minmi', ''Il-Musbieħ tal-Mużew, 'Non Omnis Moriar', Il-Għanja tar-Rebħa'7 Dawn mhumiex filiet ftit mill-ħafna. Iżjed. Il-Professur Ġużċ Aquilina u l-Professur Dun P.P. Savdon ħassew il-ħtieġa li jagħtu lil Malta letterarja tliet antoloġiji li fihom jiġbru l-aqwa xogħlijiet ta' l-akbar kittieba tagħna. 'iIl-Ward ta' Qari Malti', mqassmin fi tliet kotba mtarrġin, b'madwar elf paġna bejniethom ilkoll, wett- qu x-xewqa ta' ħafna li kienu ilhom jistennew li jaraw antoloġija ta' kitba sħiħla u qawwija li fiha tħaddan is-setgħat kollha tal-Lsien Malti. Il-Professur Dun P.P. Savdon f'medda ta' ftit snin tana wkoll għadd ġmielu ta' Kotba Mqaddsa, maqlubin mil-Lhudi. Karmenu Vassallo ġabar il-poeżija tiegħu 'Nirien'T Ninu Oremona sebbali il-letteratura tagħna bl-ewwel dramm Malti suret in-nies ''Il-Fidwa tal-Bdiewa, minbarra li ħareġ ukoll kemm-il ktieb ta' grammatka maltija. U Laurent Ropa, awtur Franċiż im- saħħar wara l-ġmiel tal-poeżija maltija, ippublika ktieb ta' poeżiji maltin bil-Franċiż ''Poetes Maltais'. Ma' dawn inkun. qed nonqos minn dmiri jekk ma nsem- mix lil-uħud mill-Maltin ta' barra li ħadmu għall-Malti. fiil-Għaqda tal-Kittieba' tat il-ġieti li taħtar uħud minnhom Membri Onorarji tagħha. 'iIl-Għaqda' ma tistax ma tgħożżx il-kitba tagħhom. Dawn il-kittieba, għalkemm qed igħixu f'artijiet kbar barranin, fost elementi barranin, fost draw- wiet u ilsna barranija, qalbhom baqgħet dejjem marbuta ma' kull ħaġa li hi Maltija. Ivo Muscat-Azzopardi, Laurent Ropa, il-Ġiżwita E. F. Sutelifie, Toni Baid, dawn huma fost l-ewlenin Maltin ta' barra H, b'idhom fuq qalbhom, ħadmu għat-tixrid u għall-ġieħ ta' Lsienna f'atmosfera mħiallta b'kull xorta ta' ġnus u ta' ilsna. Ix-'Xirka għat-Tixrid tal-Qari Malti (Lixandraj', b'rieda qawwija li ma tafx tnikkir n li dejjem imxiet fuq sisien imwaqqfa mill-'Għaqda', tat lill-Malti t-tieni tbigħ taż-żewġ rumanzi storiċi ta' Gużà Muscat Azzopardi ''Ċensu Barbara' u ''Cejlu Tonna', L-Akbar Imħabba' u It-Triq id-Dejqa Nru 313' ta' Ivo Muscat Azzopardi, u ''Minn Xtut in-Nil', ġabra ta' novelli. iżda, minbarra t-tixrid ta' kotba l-Għaqda kellha ħisieh ieħor quddiemha li fl-aħħar irnexxa wkoll, għalkemm mhux ftit kien it-twegħir u t-tfixkil ta' min ma kienx jaħmilna: li żżomm ortografija waħda u xxerridha fost il-ġurnali u l- kittieba kollha. Tibda minn rivista letterarja u tispiċċa fl-inqas ġurnal politku, reliġjuż, bu xinhu, l-ortografija li teġ biha kulħadd qed jinqeda l-lum hi waħda: l-ortografija tal- tIħaqda', Minn dan narawli issa tidher ħaġa ċara li seħliet u tibqa' sseħħ is-sejħa li għamel X.O. f'Settembru tas-sena 1920 f'ittra mibgħuta lill-'Ħabib', jiġifieri li l-Għaqda tħabrek biex tħajjar u kemm jista' jkun iġġagħal il-kittieba kollha tal-Malti jinqdew b'ortogratija waħda, u xxerred qalh il- poplu kitba xierga, sabiħa u qawwija, mafiduma mill-im- selibin tagħha. Kienet ħaġa xierqa u li swiet ta' ġid kbir li l-Għaqda tilqa' fi ħdanha kittieba ġodda, aktarx żgħażagħ mirnlijin b'ħeġġa sabifia u mogħrijin b'fantasija għammiela u b'xejra ta' kitba qawwija. Uliud minnhom għamlu isem sabih fl-istorja letterarja maltija. Kemm kien jinħtieġ li jidħol dan id-demm ġdid fil-ħajja tal-Għaqda tal-Kittieba jidher mill-fatt li l-attivitajiet letterarji tal-Għaqda bdew f'daqqa jikbru u jixterdu aktar. L-ewwel ma kien jinħtieġ li l-Ku- mitat jitbiddel sa mill-qiegħ, u għalhekk f'laqgħa ġenerali li saret fl-10 ta' Marzu 1940, inħatar Kumitar ġdid li ġie magħruf uffiċjalment mill-Gvern. Ħsieb sabiħ ta' dan il- Kumitat ġdid kien li jlaqqa' sikwit kemm jista' jkun lill- imseħbin kollha tal-Għaqda f'Laqgħat Akkademiċi, għax b'hekk aktar iħajjar lill-kittieba jiktbu u jagħtu xogħili- jiet minn tagħhom. L-aħħar Kumitat ġdid li ngħażel kien il-4 ta' Marzu 1942, u minn dan dritt inħatret Kummissjoni ġdida biex tieltu fi ħsiebha l-bini ta' Statut ġdid. Din il- Kummissjoni, imsawwra mit-Tabib Ġuże Galea, minn Dun Karm, minn Patri Pawl Tabone, mis-Sinjuri Ninu Cremona, Gużċ Gheteuti, Godfrev Zarb Adami, u l-Avukat Anton Buttigieg, mill-ewwel intefgħet għax-xogħol li kellha qud- diemha u ti żmien xahrejn dan l-Istatut il-ġdid kien ħaġa mitmuma. Fuq l-istess sisien, imwaqqfin u mxerrdin mill-Għaqda twaqqfu għaqdiet oħra bħalma huma Il-Għaqda tal-Malti (Universitàj' li sal-lum għadha toħroġ ir-rivista letterarja tagħha ''Leħen il-Malti) u x-'Xirka għat-Tixrid ta' l-Ilsien Malti,' li xerrdet friegħi tagħha f'Għawdex. Ta' min isemmi li dawn iż-żewġ għaqdiet ta' kull Ħmistax qed ixandru programmi letterarji bil-Malti minn fuq ir-Rediffusion. Dan l-aħbar ukoll kotra żgħażagħ tad-Dockvard tħajru jwaqqfu u waqqfu Għaqda tal-Malti, li kif qalu huma fil-bidu nett, iridu jimxu fuq dawk is-sisien u reguli mwaqqfa mill-Għaqda tal-Kittieba għall-ġid tal-Ilsien Malti u għall-ġid. tal-ħad- diema, Il-ħruġ tar-rivista tal-Għaqda ''Il-Malti' baqa' miexi, ina waqaf qati, dejjem ixerred id-dawl tat-tagħlim tiegħu fost iż-żgħażagħ u jnissel fihom l-imħabba lejn Ilsienna li ma tinqeredx la biż-żmien u lanqas bil-kliem qarrieqi ta' min jobgħodna. Baqa' miexi, imma ftit u ftiv wisq jafu liema taħbit u nkwiet stajna itqajna miegħu biex issoktajna fid-dmir tagħna li nibqgħu noħorġu din ir-rivista. Fiż-żmen- ijiet imwiegħra li għaddejjin minnhom meta l-għadu bil- kumbardamenti tiegħu hia fniena fixkel għall-ewwel xi ftit il-ħajja maltija, kienet tidher kważi ħaġa impossibbli li Għaqda letterarja qatt setgħet tibqa' toħroġ rivista letterarja. imma min ma jafx bi atigħi il-qalb l-aktar li jaħdem fuq dak li jidher impossibbli. Dak li ħafna kienu jafisbu li ma setax ikompli jsir, aħna, b'fehma sħiħa u b'rieda li ma tafx tagħwiġ mis-sewwa, komplejna nwettquh u nkomplu, bil-għajnuna t'Alla, inwettquh hla. biża' sa l-aħħar, Ġużh OEETOUTI