Mtieħen f'Malta u Għawdex u l-Mitħna fil-Gudja Kien hemm għadd tajjeb ta' mtieħen f'Malta u Għawdex, mill-inqas kien hawn 69 mitħna tal-ġebel. Kważi l-imtieħen kollha kienu imtieħen tal-qamħ. Kien hemm madwar 54 f'Malta u 15 f'Għawdex. Minn dawn l-imtieħen imsemmija 2 biss illum għad għandhom qlugħ. : Fl-1530 f'Malta kien hawn biss mitħna watida u 1565 tnejn. Dawk kienu mtieħen bl- arblu u kienu jinsabu ġewwa L-Isla. Il-mitħna tal-arblu hija t-tip ta' mitħna bikrija li kienet tintuża fl-Ewropa dik il-ħabta. Il-karatteristika li tiddefinixxiha hija li l-ġisem kollu tal-mitħna li fih il-makkinarju huwa mmuntat fuq arblu vertikali wieħed, li madwaru jista' jinbidel biex iġib il-qlugħ tar-riħ. Din it-teknoloġija ġiet introdotta f'Malta mill-Kavallieri ta' San Gwann fl-1530 liema għarfien inġieb minn Rodi. Kważi l-imtieħen kollha nbnew mill-Kavallieri ta' San Ġwann. Ħafna mill-imtieħen inbnew bejn l-1663 u l-1773. Iżda qabel kien hemm dawk mibnija mill-Granmastru Lascaris (1636-1657). Giovanni Paolo Lascaris di Ventimiglia e Castellar ikkummissjona erbgħa mtieħen f'Malta u waħida f'Għawdex. Il-Granmastru Nicola Cotoner (1663-1680) u ħuh Rafael Cotoner (1660-1663) bnew l-imtieħen f'Bormla, f'Ħaż-Żebbuġ, fil-Floriana (2), fin-Naxxar u fiż-Żurrieq. Aktar tard inbnew l-imtieħen f'Ħal Lija, iż-Żejtun, il-Gudja u oħra f'Ħaż-Żebbuġ. It-teknoloġija ta' dawn l-imtieħen ġiet introdotta mill-gżejjer Baleariċi. Mhux ta' b'xejn il-Granmastru Kottoner ġej minn dawk il-gżejjer. Granmastru ieħor li kkummissjona mtieħen tar-riħ kien Antonio Manoel de Vilhena (1722-1736). Huwa bena ħames fabbriki tad-dħin ġewwa r-Rabat, Ħal Għargħur, iż- Żurrieq, Birkirkara, u waħda bejn Ħal Għaxaq u ż-Żejtun. Fis- sena 1726 inbnew tliet mtieħen oħra f Għawdex u waħda oħra fin-Naxxar. F'dak iż-żmien kien hemm sittax-il miħna. Sal-1826 in-numru ta' mtieħen f'Malta kien tela' għal sitta u għoxrin filwaqt li f'Għawdex kien hemm ħamsa. Kull ħaddiem fil-mitħna kien ikun jista' jara l-imtieħen tal-viċin tiegħu mill-fetħiet fit-torri sabiex it-taħħan (il-persuna li taħdem fil-mitħna) seta' jara jekk l-oħrajn kinux qed jaħdmu jew le. Din is-sitwazzjoni għenet bil-kbir bħala parti minn sistema ta' komunikazzjoni u difiża fil-gżejjer Maltin. Il-monopolju tal-imtieħen mill-Gvern spiċċa fl-1838. Minn hemm ' quddiem kullħadd ngħata l-permess jibni l-imtieħen. Infatti ħafna mill-imtieħen inbnew mill-1888 1 quddiem. 2 134 Festa Madonna tar-Rużarju 2017 TIRI Il-biċċa l-kbira tal-imtieħen kienu diġà tfarrku u spiċċaw jew spiċċaw fi stat dilapidat fl-1900 bħala konsegwenza tal-introduzzjoni ta' imtieħen li jaħdmu bil-magni tal- isteam. L-imtieħen b'din it-teknoloġija żviluppaw progressivament madwar il-Port il-Kbir. Kważi l-imtieħen kollha għandhom l-istess struttura ta' bini. It-torri (tromba) huwa mdawwar bil-bini ta' kamra kwadra. It-torri huwa ġeneralment ta' tliet metri dijametru u kellu għoli tax madwar ħmistax-il metru. Id-daħla prinċipali tagħti aċċess għal sala. Fiż-żewġ naħat tas-sala kien ikun hemm żewġ kmamar, waħda għall-ħażna tal-qamħ u l-oħra għall- ħażna tad-dqiq. Wara s-sala kien hemm id-daħla tat-torri u madwar ħamsin tarġa f'għamla ta' garigor fit- torri. Il-kamra wara s-sala u l-kmamar fl-ewwel sular kienu użati mit-taħħan u l-familja tiegħu.Il-mekkaniżmu kien ta' tip sempiliċi u kien jinsab fil- quċċata tat-torri. Fil-Gudja il-mitħna kienet tinsab f'tarf ir-raħal biswit Palazzo Dorell hekk kif imsejjaħ min-nies tal-lokal il-Palazz ta' Bettina. Eżattament illum minflok il-mitħna tinsab statwa u niċċa tal-Madonna tad-Duluri imdawwra bi ġnejna żgħira. Kulma baqa' minn din il-mitħna f'dan ir-raħal huwa biss l-isem li ġġib l-akkwata ta' dan is-sit. Filfatt il-qasam tal-bini tal-gvern u anke r-residenzi f'din l-akkwata jinsabu fis-sit magħruf bħala tal-Mitħna. Il-Mitħna tal-Gudja ġiet maħtuta u żarmata fis-sena 1930. L-uniku rikordju li baqgħalna ta' dan is-sit hija fotografija tal-epoka meħudha mill-Palazzo Dorell. (Impressjoni artistika tas-sit qabel ma nbena l-madwar kif nafuh illum) Referenzi u sors : Maltese Historv ġ Heritage- A PROJECT RUN BV THE VASSALLOMALTA. COM WEBSITE https:/vassallohistorv.wordpress.com/windmills/ Fotografiji ħajr lil Leonard Cutajar Ritratti f'paġna 187 EGEA Festa Madonna tar-Rużarju 2017 135 JET għ EE Festa Madonna tar-Rużarju 2017 137