nbit ta' bil-ħaqq, (għax il-Palestina d- inbit kollu tal-għeneb, għax għandhom dwieli kemm tara b'għajnejk), qagħad- na. nitħaddtu ftit imbagħad: morna nagħmlu żjara lil Ġebel Quruntul, jiġi- fieri l-muntanja li fuqha Ġesti sam erb- għin jum' u kien imġarrab mix-xitan. Hemmekk hemm: Dejr tar-Rħieb Griegi Ortodossi foqra, biċċa. minnu mħaffer fil-blàt u biċċa mkaħħal mal- ġenb tal-għolja, li titla' għalih minn' trejqa żgħira, kemm jgħaddi ħmàr (u jgħaddu ħmir minn hemm, għax it- trejqa' mimlija bil-bagħar. tagħhom). Il-Griegi bdew idoqqu l-qniepen malli rawna ġejjin. Dħalna għandhom u tajniehom borża kafċ mitħun, li konna ġibna magħna, għax hekk hi d-drawwa tal-Palestina. Għamlulna l-kafċ ,u ġebulna wieħed ajk jew kjerku; żagħ- żugħ ħafna, donnu tifel imma, b'leħja sewda. daqs rix il-għawràb. Imbagħad ħaduna fil-kappella tagħhom u wrewna bħal niċċa mħaffra fil-blat u ġewwa fi- ha ġebla donnha. ħobża kbira, minn dak il-ħobż tar-raħal, u qalulna li dik hija l-ġebla. li Ta'-Barra-Minn-Hawn qal lil Ġesti biex jagħmilha, ħobż. Im- bagħad saqsewna jekk ridniex nitilgħu fuq il-quċċata tal-Ġebel, jew munta- nja.. Tlajna. tlieta, wieħed minnhom jien, : Tawna l-muftieħ biex' niftħu, għax hemm fuq hemm ħajt u minnu 'l ġewwa trid tgħaddi minn bieb tal- ħadid. Ħriġna mid-Dejr u għaddejna minn fuq gallarija tal-għewwied li tagħti għal fuq irdum egħmiq għall- aħħar. 'Tkexkixt inħares 'l isfel, ngħid is-sewwa, l-aktar meta ħassejt l-għew- wied tal-gallarija jiċċaqalqu u jċekċku taħt saqajjal. Ommi-mà, jekk taqa' minn hemm fuq għal isfell Ġewwa qoffa jridu jiġbruki It-telgħa kienet twila ġmielha, kol- lha xewk u żrar, imma fl-aħħar wa- salna. Ftaħna u dħalna mis-sur 'il ġewwa u tlajna nħarsu minn fuq is-sur. Minn hemm iġġib taħtek lil-Riħa, lil Ġurdàn u lil Baħar il-Mejjet u 'l hemm minnhom l-iġbla ta' Moàb, tat-Trans- ġordanja. Ħarisna lejn il-Għarb u hemmekk, bgħid-bgħid, rajna Ġebel iż- Żejtun, li hu ħdejn Ġerusalem, Għa- rafnieh għax fuqu lmaħna bħal imsella żgħira-żgħira, 'kemm-kemm tidher, li hu l-kanpnar tar-Russi, li daqs kemm hu għoli, jidher minn kull imkien. Hemm salib kbir tal-ħadid mixħut fl-art għax għandu jkun li-xi darba hemm fuq kienu sa jibnu knisja u dak is-salib. kienu sa jwaqqfuh fuqha, bħas-Salib tal-Għolja li: kien hawn Malta qabel ma. qaċċtu r-riħ. Meta xbajna nħarsu, inżilna 'l isfel mill-ġdid u jien għedt l-Att tal-Indiema, qabel ma, wasalt fuq il-ga'larija tal-għewwied. Imbagħad rġajna lejn Dejr il-Fran- ġiskani u minn hemm irkibna l-karozza u soqna. lejn Ġerusalem. U hekk għad- diet ukoll din ix-xalata, ma' ħafna xa- lati oħrajn, li għad nikteb xi ħaġa fuqhom 'ukoll 'il quddiem, jekk ikolli żmien. HANNA L-MALTI. QWIEL TAL-PALESTINA Axtagħal, Ħadd u Għid, wa la taħtaġ għajrek sagħid. ' Aħdem Ħadd u Festi, biex ma tiġix bżonn in-nies. Umruq għaduwwek ġugħdan, u la tumurqu għarjan. Għaddi minn hdejn l-għadu tiegħek bil-ġugħ, u da tgħaddix minn ħdejh għarwien: Għax jekk tkun bil-ġugħ huwa ma jkunx jaf, għax-ma jistax jara li żaqqek battala; imma jekk tkun liebes ħażin, jarak u jgħajjrek u jifraħ bil-hemm tiegħek. — IR-RGĦAJJA TA' BETLEĦEM Jien għandi ħaġa. f'demmi li tkiddni wisq. Dil-ħaġa hi, li ma nistax għa- lieh il-kuntlarjul Il-kuntlarju, fejn narah, nixtieq neqerdu, sewwa. jekk ikolli, sewwa jekk ma jkollix, x'naq- sam miegħu jien l Mela, sena u nofs ilu, wieħed Għaw- dxi bagħat isaqsi lil wieħed Malti: ''Jekk Ġesu twieled fix-xitwa, kif inhi li r-rgħajja ta' Betleħem, kienu barra, jgħassu. l-imrieħel tagħhom, bil-lejl2 (Evanġelju ta' S, Luqa, II, 8). Il-Malti, lill-Għawdxi, ma tahx twe- ġiba sħiħa. Qagħad idurlu mal-lewża, 7 U qallu li l-Palestina hija art għariba; inħawi tagħmel il-kesħa, u nħawi tagħ- mel is-sħana. Semmielu l-belt ta' Ġer- ko, li fiha, fix-xitwa wkoll, tagħmel sħana tropikali. Imma Ġerko, ngħidlu jien, ma għan- dhiex x'taqsam ma Betleħem. Ġerko bgħida minn. Betlehem tlieta u għoxrin (23) mil, u tinsab elf u sebgħin (1070) pied aktar l-isfel minnha, għax tinsab mitejn u ħamsin (250) pied taħt wiċċ il-baħar Mediterran, Il-Għawdxi m'hux fuq Ġerko ried jaf. Ried jaf, jekk f'Betleħem; fix-xitwa, tagħmelx kesħa. : U jekk tagħmel, kif inhi li r-rgħajja kienu barra bil-lejl, bin-nagħaġ'u l- mogħoż 2 It-tweġiba nixtieq nagħtihielu jien, li domt il-Palestina. ħafna snin, u mort Betleħem, għal Milied, xi għaxar dar- biet. Betleħem qegħda. fuq l-iġbla. Ogħla minn wiċċ il-baħar Mediterran tmien mija u għoxrin (820). pied, jiġifieri, ogħla għoxrin pied mill-ogħla quċċata li tinsab f'Malta. (tal-Veċċa, wara Ħad- Dingli). F'Betleħem u Ġerusalem, li huma. qrib xulxin, fix-xitwa tagħmel kesħa aktar milli tagħmel Malta. Rgħaj minn Bejt-Saħur, bil-merħla tan-ngħaġ .— tiegħu. Fil-bgħid, fuq l-għoljiet; drabi tagħmel il-borra, li hawn Malta ma. tagħmilx. F'waħda mir-rivisti In-' gliżi li jinbiegħu Malta (ma niftakarx kienetx l-'Evervbodv', jew l-'Tlus- trated'', jew ''Picture Post''), ftit snin ilu kien hemm artiklu msemmi: ''White Christmas in Betlehem'', fejn kien hemm: ritratti ta' Betleħem u r-raba ta' ma dwarha, miksija bis-silġ. Mela f'Betleħem, fix-xitwa, tagħmel kesħa aktar milli tagħmel f'Malta. Mela kif kieni r-rgħajja barra, bil- lejl ż Ir-rgħajja tal-Palestina tas-sew li jo- qogħdu barra l-lejl kollu bl-imrieħel tagħhom, u dan jien rajtu b'għajnejja, 'imma m'hux fix-xitwa; fis-sajf (jien fis-sajf rajthom), għad li aktarx li jib- dew mir-rebbiegħa. Jieqfu ġewwa xi wied, f'wetgħa bit-trab; jagħżlu ż-żrar u jagħmluh godds-godds biex il-bhejjem ma jweġ- ġgħux meta. jorqdu u jibqgħu hemm sa fil-għodu. Fl-Evanġelju ma jinsabx miktub li Ġesti twieled fix-xitwa; u minn din tar-rgħajja jidher li twieled fir-rebbiegħa jew fis-sajf. U hekk ukoll jidher mill-kitba tar-Rhieb antiki. Sant Irenew u Tertulljanu ma. jsem- mux il-Milied fil-listi tal-festi tal-Knisja li jġibu, u minn hekk nafu li l-Milied ma. hix festa ewlenija. tad-Din Nisrani. L-ewwel tismija tal-Milied qegħda fi ktieb jismu Stromata, miktub minn san Klement ta' Lixandra, għal ħabta tas-sena 200 W.K. (jiġifieri fuq l-elf u seba' mitt sena ilu). Dan jgħid li uħud iżommu li jafu sewwa. m'hux biss is-sena, li fiha twieled Ġest, imma l-jum ukoll. Dawn kien jgħidu li Ġesti twieled fil-20 ta' Pachon (25 ta' Mejju, kif ngħoddu l-lum) tas-sena 20 ta' Kaj- Oħrajn kienu jgħidu ii twieled fil-24 jew fil-25 ta' Fermuti (19 jew 20 t'April). Mela, kif kienu jgħidu dawn, li kellhom jafu sewwa, għax ti-Eġittu m'hux bgħid mill-Palestina, u mitejn sena wara l-ġrajja m'humiex wisq, Ġesu twieled għal nofs ir-reb- biegħa. ''Mela għal fejn il-festa ssir fil-25 ta' Diċembru 27 Din bdiet issir hekk biex titħassar festa Paġàna, il-festa tat-twelid ta' Mitra, jew ix-xemx (Dies Natalis In- victi Solis). Għax il-Pagani kienu jaħsbu li fl-aqsar nhar tas-sena, għad xi darba. x-xemx tinżel u ma titlax,. u hekk tintemm id-dinja. Għal dan kienu jishru l-lejl kollu, u fil-għodu, kif ja- rawh għiejed: jisbaħ, u aktar u aktar meta jarawha tielgħa. x-xemx fil-25 ta' Diċembru (kienu messhom żammew it- 22 tax-xahar, imma. ma kienux jafu sewwa) kienu jagħmlu festa kbira, biż- żfin u l-għajjat u t-tbaħrit. Din hija mela t-tweġiba għal mistoq- sija ta' dak il-Għawdxi, u nixtieqha tiġi f'idejh dil-kitba, ħalli jkun jaf dak li jixtieq jaf. IL-ĦIDMA GĦALL-BAMBIN Meta tagħmel xi ħaġa għall-Bambin (naħseb jien; jista' jkun li qiegħed ngħid ħażin), m'għandekx tagħmilha bil-ħsieb ii ċitħallas f'li ġej, imma għandek tagħmilha bil-ħsieb li tħallas tal-imgħoddi. Iftakar Ġest: ma' tul ħajtu kemm ħadem u bata għalina; iftakar f'dak is-swat li'qala'; dawk id-daqqiet ta' ħarta; il-bżieq li beżqu fuq wiċċu l-għażiż; it-tmasħir li tmasħru bih; il-flaġellazzjoni; ix- xewk li daħħlulu f'rasu. U fuq kollox it-tliet siegħat li dam imsallab, b'imsie- — mer ħoxnin imniffda f'idejh u f'saqajh, waqt li l-egħdewwa, ferħanin bl-uġiegħ tiegħu, jinkuh, jidħku bih u jgħajjruh, sa ma ruħu ħarġet. Meta sa npattulu ta' dan kollu lil ĠestiŻ: Meta sa nħallsu d-dejn kollu li għandna miegħu/ Qattl Ħaġa li ma tistax tkun. Biex inħalisuh irridu li għa- lih ngħaddu minn dak kollu li għadda Hu għalina, u mmutu msallbin bħalu. Mela, meta tagħmel xi ħaġa għall-Bambin, istħajlek li ħallast ħabba minn dejn li għandek ta' eluf ta' eluf ta' liri; jew li rfajt tazza ilma minn ġewwa l-ba- ħar, biex tnaqqas l-ilma minnu. Iż-żmenijiet li' għex fihom san Franġisk t'Assisi, ma tistax tgħid sew- — wa xi żmenijiet kienu, tajbin jew ħżie- 7: na. Donnhom li l-għerf u t-tjieba kienu — nġabru fuq ftit nies, u l-ħażen u l-għu- lija fuq il-kotra tal-bqija. Il-għonja 7 kienu mogħtija għall-ikel u xorb żej- — jed, ilbies ilellex u kull xorta ta' xalar. U biex ikollhom minn fejn jaħlu, kienu — jagħfsu dejjem lil foqra, u jġiegħluhom 7 jaħdmu lejl u nhar, u kull ma jiksbu jeħduhulhom, u ma jħallulhomx għajr kemm ma jmutux, Hekk, kien hemm ħela u xaba' fost il-għonja u għaks u ġuħ fost il-foqra. U qtil u serq u żena kull imkien. — San Franġisk kien iben ta' missier Taljan u omm Franċiża. Franġisk ma kien ismu, imma laqmu, u kienu laq- qmuh hekk daqs kemm ofnmu kienet : għallmitu tajjeb il-Franċiż. Missieru kien raġel għani u kellu ħwienet tal- ħwejjeġ żul minn hemm, Kellu fihom SAN FRANĠISK (4 ta' Ottubru) suf, ħarir, bellus u għażel, kollox mill- ifħar u mill-aħjar. Il-għonja għandu kienu jmorru: meta jridu jaqtgħu xi tibsa. bil-kif. ħ Ix-xiħ ried iħarreġ lil ibnu Franġisk fil-biegħ tal-ħwejjeġ, imma l-iben ma kienx tal-qatgħa għal dak ix-xogħol. Għax ġewwa. qalbu kellu miżrugħa ż- żerriegħa. tal-qdusija, li drabi kif tin- żara' ħadd ma jaf, Franġisk aktar mill-ħanut tal-ħwejjeġ kien iħobb il- San Franġisk jitlaq lejn Ċerusalem. ġemgħa tal-ħbieb. Kien jgħaddi ż- żmien magħhom, idoqq u jgħanni, jie- kol u jixrob, u jonfoq il-flus kif ġie-ġie. Imma darba nqalgħet ġlieda bejn żewġt ibliet, Taljani ma' Taljani, għax in-nies dak iż-żmien kienu boloh ħsara, tlett ijiem tal-Karnival. Franġisk kien sejjer jitqabad, imma kif telaq, marad u kellu joqgħod miġbur għal xi jumejn. U darba fil-għodu, kif kien lubien- lubien, bejn rieqed u mqajjem, jisma' min jgħidlu: ,