inn ftit xhur 'l hawn, intbaħt li l- Arċipriet il-ġdid tal-Floriana, il- W.R. Dun Lawrence Zammit, m'huwiex ir-rabta waħdanija jew l-unika ħolqa bejn iż-żewġtibliet, Vilhena u Pinto. A Tale of Two Cities) Fit-30 ta' Novembru, 1998, f'Ħal Qormi niżżilna għar-restawr, tal-kampnar ukoll, erbgħa minn sitt gniepen, fosthom il- Kbirafejn, minqux ismu fuqha, jissemma bħala l-benefattur ewlieni tagħha ċertu Gaetano Mangion. Nhar id-19 ta' Diċembru ta' l-istess sena li għaddiet, fil-Floriana ħa l-pussess l- Arċipriet, u għajnejja dakinhar waqgħu fuq irħama, ingastata wieqfa mal-ħajt, li tfakkar ill-benefattur kbir Furjaniż, ta' xi 140 sena ilu, negozjant jismu sewsew Gaetano Mangion. Ma domtx ma ntbaħt li t-tnejn li huma …..kienu -istess wieħedi Min-nieqa sal-qabar is-Sur Gejtu Mangion għex dejjem il-Floriana. Kellu xi namra 7 Miżżewweġ ma kienx, ħlief li b'namrata kellu l-Knisja ta' San Publju, la darba għarustu kienet il-Knisja ta' Kristu. Il-ġenituri tiegħu kienu Lorenzo Mangion u Caterina Portelli, biex ma nsejħulhomx Katarin tlikki tlikki ma' Wenzu. Gejtanu twildilhom nhar it-Tnejn, id-9 ta' April, 1804, u l-għada tgħammed ġol-knisja ta' San Publju meta kienet għadha Viċi-Parroċċa, filjali u koadjutriċi tal-Knisja Matriċi, jiġifieri tal- Kolleġġjata tan-Nawfraġju ta' San Pawl, il- Belt. Għalhekk, għalkemm fl-1804 il-Floriana kien jonqosha 40 sena sħaħ biex fil-5 ta' Marzu 1844 issir Parroċċa għaliha, kellha Viċi Par- roku (Dun Ferdinandu Camilleri) biex ġo San L-KBIRA 1878 TA' ĦAL-QORMI IĠĠIB FUQHA L-ISEM TA' BENEFATTUR FURJANIŻ STUDJU MIKTUB MILL-KAN. DUN ĠWAKKIN SCHEMBRI B.A., Lic. Publju jamministra l- Magħmudija u s-Sagramenti l-oħra, waqt li l-ismijiet kienu jitniżżlu fir-Reġistru ta' San Pawl tal-Belt. Dwar ħutu naf biss li oħtu Antonia twieldet fis-26 ta' Frar 1807 (2). Gejtu miet bid-deni rqiq, ġuvni ta' 54 sena, fil-Floriana pajjiżu, nhar it-Tnejn, it-28 ta' Marzu, 1859. U niżel jistrieħ ġo qabru rregalat lilu, għalih u għal niesu, fil-kripta jew ċimiterju ('in subterraneo' jew 'in hvpogeo sub aediculis') taħt il-knisja parrokkjali (illu Arċipretali) ta' San Publju, il-qabar nru. 6 ta' taħt il-kappelli tan- navi (3). Aktarx li l-qarrej ġa ntebaħ li, fil-każ tas-Sur Gaetano Mangion, kien il-jum tat-Tnejn mhux biss meta twieled imma wkoll meta miet: twieled l-għada ta' Dominica in Albis', u miet l-għada tat-Tielet Ħadd tar-Randan. Gejtanu Mangion kien wieħed mill-akbar benefattur tat-Tempju majestuż tal- Prinċep. ta' Gżiritna San Publju. Il-Kap- pillna Dun Ġan Anton vidal, meta fir- Reġistru tal- Mejtin niżżel lil Gejtu, semma wkoll tliet raġunijiet jew erbgħa għaliex dan in- negozjant jis- sejjaħ benefat- tur. Għax fit- L-irħama kommemorattiva taħt l-arkata fejn tkun armata il- vara fil-festa. L testment tiegħu ħalla somom kbar ta' flus jiġifieri eluf u eluf (''plura millia scutatorum'') għal tliet opri jew erbgħa ġol-Knisja. Ħalla: (a) flus biex kuljum issir Qud- diesa fid-9.00 a.m.; (b) 3,000 skud biex għall-Floriana stess issir il-Qanpi- ena l-Kbira jew ta' warajha, 'ut Campana major conficeretur'', (c) 1,000 skud biex jinxtara l-Orgni; (d) 1,5000 skud biex ikomplu i jirtbnew in-Navi (4). L-istess tliet opri jew erbgħa jissemmew fl-irħama kommemorattiva b'ġieħu, imwaħħla mal-ħitan tal-Knisja biswit wieħed mill-konfessjonarji, taħt l-arkata malli nidħlu mill-bieb tal-ġenb li jġibna faċċata tan- : niċċa ta' San Publju, fejn dwar it-3,000 skud imħollija minnu għall-Qanpiena naraw: ''ad 'aescampanum conflandum scutata tria milia : adtribuit' Achilli Ferris fl-1866 u Alfie Guillaumier fl- : 1987 tawna l-istess ħjiel dwar l-ewwel, Qanpi- Lena l-Kbira li nħadmet għall-Floriana: t inħadmet Londra minn John Warner £ : Sons u ġiet ikkonsagrata mill-Isqof Pace . Fornofl-24 ta' April, 1862, u ġiet magħmula L bi flus Gejtanu Mangion' (5). U jien inżid : nosserva li sew l-Isqof kif ukoll il-benefattur . kien jisimhom gaetano. Din żgur li m'għadhiex il-Kbira, u jidhirli li fil-Floriana ma baqax ħjiel ; tagħha. : ĠULJU CAUCHI, SAN PUBLJU, SANĠORĠ i Ħammorrulura xi 120 sena, u mir-Reġistri tan- Nutari, minjieri ta' konvenji u kuntratti, ta' ejgħ u xiri, ta' pagamenti u rċevuti, nisiltu l- żviluppi li saru fis-snin 1876-1880 dwar il- Qanpiena l-Kbira jew tnejn, biex naraw sewwa 'ġara bejn il-Floriana u Ħal Qormi meta fl-14 a' Marzu 1979 it-tieni waħda xtraha San Ġorġ minflok San Publju. Il-bronżar magħżul mill- £ Furjaniżi biex jaħdimhielhom kien il-magħruf Bormliż Giuliano jew Ġulju Cauchi, li kellu l- onderija f'Għajn Dwieli, fejn kien idewweb il- metall u jfassal il-forom tal-qniepen tal-knejjes. s-sengħa kien wiritha mingħand missieru, Mastru Salv: u, taf int, bin is-sengħa għandu nofsha. Għajb li 'ma ħabbilx moħħu biex jgħaddiha lil ħaddieħorf' Hekk kiteb it- tabib u professur Ġużċ Galea (6). Nitfarrġu xi ftitli ż-żgħażagħ Kenneth Cauchi, bla ma jiġi minn Salvu u Ġulju, hu espert fl-istorja tal-qniepen u jaf elf ħaġa dwarhom (7). Id-9 ta' Settembru, 1876 In-Nutar Dr. Gioacchino Frendo kien joqgħod 6, Strada Sant' Anna, il-Floriana. F'konvenju għandu, miktub bit-Taljan, l-Arċipriet Dr. Dun Paul Lauron u l-Prokuratur tal-Knisja ta' San Publju li kien Dr. Dun Mikelanġ Sammut u l-bqija tal-Kleru, fiż-żmien ta' qabel ma nbnew fl-1885-1892 il-faċċata u l-kampnari disinnjati mill-Prof. Nikol Zammit, fid-9 ta' Settem- bru 1876 lill-bronżar Mastru Giuliano Cauchi, bin il- mejjet Mastru' Salvatore, qabbduh jaħdmilhom il- Qanpiena l-Kbira li tkun tiżen 37 qantar (quintali 37) u titlesta u tkun imwaħħal f'postha sat-28 ta' Frar, 1877. Fost 14-il patt jew kondizzjoni li għamlulu s- Saċerdoti Furjaniżi, Ġulju ntrabat li l-bronż tagħha jkun tar-ram aħmar u stann Ingliż (rame rosso e stagno b'Inghilterra,senza verun'altra mescolanza di altri metalli). Fuqha jkollha xbihat u kliem u or- nament li jagħżlu huma. Fit-ton kellha tkun preċiż bħall-qanpiena l-kbira tal-Knisja tal-Karmnu tal-Belt, iżda leħinha jkun iżjed sod u iżjed qawwi (Ja sua voce dovra' essere piu solida e forte), biex kull qanpiena oħra li jordnawluiżjed 'ilquddiem tkun taqbel magħha fit-ton (il-tono) u l-leħen (la voce), ħalli jifformaw armonija waħda. Nofs il-prezz jitħallas malli titqiegħed fil-kampnar u tkun togħġobhom, u n-nofs l-ieħor jitħallas disa' xhur wara. Ftiehmu wkoll fuq il- prezz tal-bronż: kull qantar jiswielhom 150 skud Malti jew 12-il lira sterlina u nofs. Ġulju, jiġifieri Mastru giuliano Gauchi, tahom garnazija ta' sena, li jidħol responsabbli hu, kieku kellha tixxaqqaq. Offri- elhom ukoll li, spejjeż tiegħu, idewbilhomwaħda mill-qniepen ta' l-arloġġ u jżidilha nofs qantar (mezza quintale di bronzo) biex iġibha tintona magħha u ma' l-oħrajn li ġa kellhom (8). it-22 ta' April, 1877 Giuliano Cauchi tħallas akkont (in conto del prezzo) 3,000 skud Malti għall-Qanpiena l-Kbira li l-Furjaniżi kienu ordnawlu fid-9 ta' Settembru 876, bil-ħsiebli tkun lesta u mdendla L f'postha sat-28 ta' Frar 1877 (9). Fil- : fatt, tlestiet u twaħħlet nhar it-8 ta' April, 1877. Naturalment, in-nofs l- eħor tal-prezz jitħallas wara disa' i xhur. L-10 ta' Jannar, 1878 Għaddew id-disa' xhur, u quddiem l-istess ; NutarDr. Gioacchino Frendo, iżda fid-dar tal- Prokuratur tal-Knisja Dr. Dun Mikelanġ Sam- i mut, li kien joqgħod 47, Strada San Tomaso, fil-Floriana stess, deher Mastru Giuliano : Cauchi u ngħata għalissa, flok it-tnieni nofs . sħiħ tal-prezz, parti kbira minnu, jiġifieri 2,200 ; skud Malti, Iżjed 'il quddiem, nhar il-21 ta' April, 1879, insibuh jingħata it-822 skud u 6 i tarili baqgħalu jieħu. Mela, dik il-Qanpiena l- — Kbira ta' Ġulju lill-Furjaniżi switilhom b'kol- lox 3000-2200-822 u nofs — 6022 skudi u nofs: dawn, fi flus Ingliżi, (bir-rata ta' nofs . lira sterlina ekwivalenti għal skud Malti in moneta d'argento di Sicilia), kienu jġibu £3011 inkella £500 bir-rata ta' skud —20 pence : bħala l-prezz ta' dik il-Qanpiena l-Kbira tas- , sena 1877. Kemm kienet iżen7 Meta wiżnuha għand il-Piżatur Pubbliku tad-Dwana, is-Sur Giovanni Albanese, nhar il-31 ta' Marzu 1877, . sabuha tiżen fuq 40 qantar (quintali 40 e , rotola 15) (10). Mingħand is-Sur Kenneth Cauchi sirt naf x'jismha 'Lourdes'. Fl-1877 ' kienu għaddew bil-kemm 20 sena mid-Dehriet — tal-Madonna lil Bernardette. Fakkarni wkoll li : m'għadhiex hi 'il-Kbira', minn meta fl-1954 (Sena Marjanal) iżżanżnet waħda ikbar, li nħadmet Napli u berikha jew ikkonsagraha l- Arċisqof Gonzi. Ta' l-1877 tissejjaħ 'il-Kbira l-Qadima'. Ta' 28 Qantar i Is-16 ta' Settembru, 1878 i Il-Furjaniżi issa lil Mastru Ġulju ta' Għajn : Dwieli tawh xi bronż huma stess milli kell- — hom, minn xi qanpiena li twarrbet, forsi ta' l- : 1862, min jaf, biex bih jagħmlilhom qanpiena — oħra, iżgħar minn dik l-ewwel waħda, jiġifieri iżgħar mill-Kbira ta' 40 qantar. Li tawh huma kien bronż tal-piż ta' xi 21 qantar (quintali 21 erotola 51), stmatli jiswa 80 skud Malti kull — qantar, jiġifieri £6.13s.4d kull qantar, u l- prezz tal- 21 qantar kien għaldaqstant xi £140, biex imbagħad jidħol fil-kalkolu globali tal-prezz ta' din it-tieni qanpiena, mhux hekk7 Kellha titħallas, bħas- soltu, nofsil-prezz mali titlesta u tiddendel fil-kampnar u jkunu sodisfatti biha, waqt li n-nofs l-ieħor jitħallas disa' xhur wara. Tawh 2,500 skud fil-21 t'April, 1879 u 150 skud u nofs fit-22 ta' April, 1880. L-14 ta' Marzu, 1879 Iżda x'ġara7 F'din id-ata, ġo Ħal Qormi, għand in- Nutar Ludovico Zarb, li kellu l-uffiċċju mad-dar fil- bieb nru 1 ta' Strada Reale fejn tmiss maz-zuntier tal- Knisja l-Kbira, il-Prokuratur għaqli tal-Knisja ta' Sar Ġorġ, Dr. Dun Ġużepp Mifsud 'It-Trux', bin is-Su Ġann, xtara dik ''il-Qanpiena l-Kbira'' direttament mingħand il-bronżar Mastru Giuliano Cauchi, bejn il-mejjet Salvatore, bil-prezz ta' 4,000 skud Malti (li jġibu £400 fi flus Ingliżi). Kien ġa wiżinha fid-19 ta' Ottubru, 1878 il-Piżatur uffiċjali jew pubbliku tad- Dwana, is-Sur Giovanni Albanese, u kien iċċertifika li tiżen preċiż 28 qantar u 53 ratal (28 quintali e 53 rotoli). Ftit iżjed minn nofs il-prezz tħallas jiġifieri 2,400 skud ta' Malta, minnufih (scudi 2,400 in moneta di Malta ed in pezzi di Sicilia, jiġifieri parti mill- ammont tħallset b'muniti tal-fidda ta' Sqallija) L- 1,600 skud l-oħrajn jitħallsu lil Mastru Ġulju Cauchi wara disa' xhur, preċiż kif dejjem imxew miegħu l- Kleru u l-poplu tal-Floriana. Preżenti wkoll dakinhar kien hemm il-Prokuratur tal-Knisja ta' San Publju: kien qed iċedi, f'isem il-Furjaniżi, kull dritt fuq il- Qanpiena mdaqqsa tagħhom, ta' wara l-Kbira. Għamlu — sew il-Qormin xtrawha, urieni s-Sur Kenneth Cauchi, — għax, hi x'inhi, kif kienu igħidu l-Maltin, 'dik sabiħa' dik ta' Ġuljuf' 'It-Trux'' tarrxitu l-Kbira2 U Mastru Ġulju lil Dun Ġużepp ''It-Trux', kunjomu Mifsud, tah ukoll il-garanzija ta' sena. Ix-xhieda, f'dan il-kuntratt ta' bejgħ jew xiri, kienu tnejn: il- Kappillan ta' Ħal Qormi, Dun Alwiġ Ellul, kif ukoll iż-żagħżugħ Dun Ġużepp. : negozjant Ġorġ. Iffirmaw, ibda biex, iż-żewġ Prokuraturi tal-Knisja f'isem il-Kleru u l-Poplu ta' Ħal Qormi (Dr. Dun Ġużepp Mifsud u tal- Floriana (Dr. Dun Mikelanġ Sammut). Iffir- 2 maw ukoll il-bronżar u n-nutar: qed ingħid : għal Mastru Giuliano Cauchi u l-Manjifiku Ludovico Zarb, qishom f'pika bejniethom… , dwar….min l-inqas…..jaf iħarbex…..ismu…..(12). Nhar il-Għid il-Kbir, 1879 Dun Ġużepp Mifsud (għalkemm kien qed ikompli jittarrax ġmielu) għamel ħiltu jdur mat-toroq u f'qasir żmien il-Qanpiena l-Kbira , ġabar għaliha iżjed milli ried. Terġa' u tgħid, l- ewwel dar fuq il-Fratelli sew tal-Vjatku kif ukoll tar-Rużarju, għax hu nżerta kien is- Segretarju ta' Fratellanza u oħra (13). L-Għid dik is-sena ħabat fit-13 ta' April, 1879, xahar 4 wara l-kuntratt (14.3.1879), ġurnata sabiħa ta' l-akbar Festa, Jum l-Irxoxt, u kien sewsew dakinhar li l-Qriema l-qanpiena l-ġdida, il- Qanpiena l-Kbira, tellgħuha fil-kampnar. U l- . għada kien it-Tnejn. Ara x'kiteb il-kittieb magħruf Qormi, Ġużċ Muscat Azzopardi (jew Ġ.M.A.:'' Ma nistax infisser kemm ferħu n- nies ta' dan ir-raħal meta nhar it-Tnejn — (14.4.1879), fil-11 ta' filgħodu, irnexxiel- hom jisimgħu l-ewwel darba d-daqq sabih ta' din il-qanpeina' Ingħidlek biss li l- Qormin ilhom jixtiquha aktar minn ħamsin U kellhom tassew biex jitgħax; għaliex dan ix-xogħol ta' l-imgħa Ġulju Cauchi ħareġ tant sabiħ li l-qan ena ta' Ħal Qormi ma tibża' mill-ebda oħra, għalkemm akbar minnha mit-toqof' (14) L-Iskrizzjoni: ''Twelidt fl-1878' X'tgħidilna l-kitba bil-Latin li għandha mnaqqxa fil-bronż din il-Qanpiena l-Kbira ta' Ħal Qormi7 Furjaniż mit-twelid sal-mewt, jissemma fuqha għax oriġinarjament għall-Floriana kienet, mhux għal Ħal Qormi. Mela, bil-Latin għandha miktub: ' Mro. Nata sum Anno 18787 Fi lsienna l-iskrizzjoni tista' tinqaleb hekk: 'Jiena ħriġt mill-fonderija ta' Mastru Guljanu Cauchi, f'Bormla hawn Malta, u ir- sawwart sew bi flus il-mibki Gaetano Mangion kif ukoll bil-ġbir fost il-Kleru u l-Poplu. Jisimni Im- makulata, u twelidt fis-sena 1878'. ' issena u adottawni l-Qormin L Meta jistaqsuni jekk din il-Qanpiena l-Kbira ta' Ħal Qormi tgħoddx ruħha Qormija nkella Furjaniża, wara li aktarx laħqet tlegħet ġol-kampnar ta' San Publju u niżlet, inwieġeb xi ħaġa hekk: jekk niġu f'dan, wellditha l-magħrufa fonderija ta' Ġulju Cauchi ġo Ghajn Dwieli u tgħammdet fl-1878 stess bl-isem li tawha l-Furjaniżi, iżda ma damitx ma sabet xortiha xort'oħra meta adottawha l-Qormin fl- 1879, Għal min ma jafx, insemmu wkoll li l-Flori- ana qisha ma setgħetx tistabar: b'hekk, biex timla ċertu vojt fil-psike tagħha jew fis-subkonxju, tal- betlil Ġulju Gauchi mill-ġdid jipprovdilha oħra, li tkun f'armonija aħjar ma' ħutha, u tkun 'replace- ment' b'xi mod f'waqtu, imbasta ġġib fugha isem l-istess benefattur Gaetano Mangion u isimha bil- Latin jerġa' jkun ''Immaculata' (15). Fuq l-għatba ta' Millenju ġdid Xejn m'hu wieqaf, la ż-żmien u lanqas tax-xmara jew tal-baħar. In-nisġa tal-ġrajjiet dejjem uriet li spiss qanpiena kbira 'twarrbet', skond il-ħtieġa, minn waħda ikbar. Fil-Floriana, il-Kbira tas-sena 1954 issuperat lill-Kbira tas-sena 1877. ħaġa titlob lil oħra, ma nafx jekk hux f'Ħal Qormi wkoll wasal iż-żmien li …… l-Qanpiena l-Kbira ta' l-1878…… tixxennaq li ……… li jkollha l-għajnuna ta' semen Qanpiena ikbar….. għall-Millenju l-ġdid…… U jdoqqu f'armonija l-Kbira l-Qadima u l-Kbira l-Ġdida. U jimtela' l-vojt ta' nota nieqsa. Arkivju ta' San Pawl, Valletta: Magħmudija, XIV, 1797-1809, p. 316. Tawh l-ismijiet: Gregorio, L-istess Reġistru, p. 593. Arkivju ta' San Publju, Floriana: Mejtin, 1, 1844-1869, p. 254. Ara wkoll l-irħama kommemorat- : tivali ġa semmejna, u se nerġgħu fil-paragrafu li jmiss: hemm naqraw li miet bid-deni rqiq jew deni 3, ta' qabel din. Ġużċ Galea, ''Xogħol u Snajja'' ta' l-Imgħoddi', Malta, 1972 (edizz, 2), p. 155. Sur Kenneth Cauchi roddlu ħajr għal kull tagħrif li tani, u l-aktar għax ġibidli l-attenzjoni għax-xebh 7 li hemm bejn skrizzjoni u oħra: dik ta' fuq il-Qanpiena l-Kbira (1878) ta' Ħal Qormi u dik ta' fuq il- Qanpiena (1879) tal-Floriana li ssostitwietha. Anke jekk m'humiex preċiżi ta' l-siess daqs jew piż (28 qantar), it-tnejn jisimhom ''Immaculata', u t-tnejn iġibu isem il-benefattur Gaetano Mangion. : Cauchiieħor, jiġifieri isem Kenneth, ġa deher kemm-il darba bħala l-kittieb ta' diversi artikli ta' studju miktubin bis-sengħa f'uħud mill-ġurnali u weeklies u rivisti, Malta u barra. 1876, pp. 4385-4410, fir-Reġistri għand in-Nutar Dr. Gerard Spiteri Maempel, li rroddlu ħajr għax indikahomli u stedinni nikkonsultahom. Gioacchino Frendo, 10.1.1878 (b'radd il-ħajr li Dr. Spiteri Maempel), pp. 57-64. Atti tan-Nutar Ludovico Zarb, 14.3.1879, fl-Arkivji tan-Nutari, il-Belt. 'Veneranda Lampade (1872, eċċ) 28.9.1880. ''In-Naħla Maltija', 19.4.1879; ara Ġużċ Cassar Pullicino, ''Studji dwar Ġużċ Muscat Azzop- 1 21,4.1879, fejn Ġulju Gauchi kompla tħallas tal-Qanpiena l-Kbira (1877) ta' 40 Qantar, kif ukoll tal- L Qanpiena ta' warajha (a 878) ta' 28 Qantar; 22.4.1880, fejn kompliet tħallset għal kollox dik it-Tieni — Qanpiena (1878) ta' 28 Qantar, li fl-14.3.1879 kienet għadha kemm inbiegħet lil Ħal Qormi. : 16.3.1882, lil Ġulju Cauchi l-Furjaniżi temmew iħallsuh tat-tielet u r-raba' mill-erba' qniepen li : għandhom tiegħu.