ŻEWĠ POETI ŻGHAŻAGH BIANCARDI U PISANI'Ż Kull min iħobb il-poeżija Maltija ma jistax ikun li mma tqanqalx u ma tgħaxxaqx bil-poezija tas-Sur Nikol Biancardi u'tas-Sur Ġorġ Pisani fil-'Pronostku Malti'' u f'bnadi olira (1), Dak li ħasset qalbhom u l-lisebijiet sbieħ. tagħhom għarfu juruhom tajjeb fil-versi mqabbla li kitbu, Fil-poeżija ta' Biancardi tidher l-aktar it-tenerezza ta' qalbu, magħġuna b'fehmiet fuq il-ħajja. Iżda l-isbaħ nar li jixgħiel qawwi f'qalb Biancardi jidher fil-versi mexxejja tiegħu: 'Lil Ommi'. F'dil-poeżija il-għannej infexx f'għanja ta' mħabba lejn ommu u jgħidilha mal-ewwel b'għożża kbira li f'qalbu ma tmut qatt: Jekk hawn ħliqa fid-dinja li f'qalbi ma tmut qatt, hija int, o maħbuba ommi, li tisboq lil kullħadd. Int, igħannilha l-poeta: Għallimtni nħobb is-sewwa, wissejtni fil-ħażin, urejtni l-morr u l-ħelu bi kliem imsoffi u bnin. Wara li jfisser ukoll li fin-niket ta' żgħożitu, ti ħdanha biss isib il-faraġ, narawh jersaq ħdejn ommu bid-dmugħ f'għaj- nejha u jitlobha bħal tifel ċkejken b'dal-kliem sabiħ li jqanqal il-qlub: Hekk… ma, ħallini ngħaxxex in-nar li nħoss ġo fijal Ħallini nbusekt Busni bħal meta kont tarbija. Fil-poeżija ta' Pisani jidhru l-aktar ix-xbihat ta' fisiebu marbutin ukoll ma tagħrif fuq ġrajjiet Malta ta' qabel l-istorja, Pisani wera l-isbaħ. dehriet ta' ħsiebu fil-poezija tiegħu ''Lil Filla'. Dan ingħiduh għaliex fid-deskrizjoni tal-gżira, weħidha L 7 Din il-kitba hi tħu jagħmlu fuqu żewġ poeti ażugħ. : (1) Hsiebna kien li niktbu fuq Biancardi u Pisani. Mill-bqija, sew fil-Pro- nostku Malti'' u kemm band'oħra: qrajnu versi ta' oħrajn ta' min isemmihom ukoll, żgħira ta' żagħżagħ li juri l-impressjonijiet li fost il-qilla tal-mewġ, il-għannej lemali xbiha ta' żgħożitu, titħabat qalb il-mewġ tal-liajja, u b'hekk stajna nieħdu xi ħijiel ta' ruli il-poeta li għanna lil Filfla hekk ukoll: Bħalek ma qalbi daru L-irwiefen koroħ tal-bnedmin għajjura, Saħqu 'l qalbi fl-inħasa ta' tbatija Ta' qalb neħħiewlha s-sura, U gfħiext ġranet tal-biża Mitluf f'baħar qalil ta' qżież u tbajja, Bdejt nisħet lill-bnedmin, nisħiet lid-dinja, Nisħiet sa tiegħi l-ħajja Imbagħad fl-istrofa ta' wara l-għannej jisma' l-kelma tal-Mulej 1 jistabar fil-waqt li qiegħed f'riġlejh id-dnnugħ u d-dwejjaq tiegħu biex jalifer lil-min Ħaqru. Fl-ewwel żewġ versi ta' din l-istrofa il-ħsieb donnu mhux marbut għal kol- lox għalkemm tifhmu wkolll Fl-aħħar, fil-għażla tal-kliem : id-dija u rebbiegħa li ma jaqblux għal kollox fir-rima naraw liċenzja poetika tal-poeta li temm dil-poeżija sbejlta billi, jaħseb fuq Filfla bl-isbaħ. xewqat: U ħsibt: Il-Mulej twajjeb Li f'qalbi radd tal-ferħ u s-sliem id-dija Jibgħat fi ħnientu wkoll lil Fillla sbejlia Il-bnazzi tar-rebbiegħa. F'poeżija b'mistoqsijiet rettoriċi '' L-Ilsien Malti', Bian- cardi wera mħabbtu għal-Lsien Malti. Fil-versi ''Ħsebijiet' u 1Rajtek Ja Warda'' dan il-għannej xebbali 'il-mewġ tal-baħar u 'l-warda mat-taħibit, niket u l-ferħ f'ħiajjet-il-bniedem. F'poe- żija oħra lirika: 'Lil Ħamiema'' wera kemm jixtieq jittajjar bi fisiebu fuq ġwinfiajha, il-fuq: ''bogħod mill-ħsejjes ta' din l-art qarrieqa'' kif ried igħid ukoll fil-poeżija sbejħa: ''Ward u Xewk' fejn fisser kif fi tfulitu d-dinja kien jaħsibha ward u ħolma sbejħa u mbagħad meta kiber mal-ward ta' tfulitu sab xewk li jniggeż: Fil-bnedmin beda jara ħażen u qerq li biddlu l-ferħ tiegħu f'mrar u ħsebijiet ta' mibegħda. Tkun fejn tkun issib xi nies li jmaqdru biss, għajjurin u saħansitra għedewwa. Iżda l-għannej li qatt ma ried jaf b'mibegħda donnu jistenna li d-dinja tista' tissaffa minn nies bħal dawn biex. fl-aħħar jati ġidu li huwa qalb safja kif fisser fl-aħiħar strofa: U meta d-dinja minn da' in-nies tissaffa niftaħ il-bwieb ta' sidri w b'qalbi f'idi imweġġgħa, mtertqa, bħal qlub safja kollha. lil kull maħluq ingħid: ''Ħudha… din ġidi U Fil-għanja b'versi jdoqqu ''Lil-Poeżija' Biancardi wera li jħobb il-poeżija għaliex fiha jitnissġu ġrajjiet taż-żgħożija u l-ġmiel tal-ħolqien bħalli kieku b'daqq Ħelu' tal-arpa u bilwien tal-pittura. U għaliex b'hekk tnessih lid-dinja msejkna, erħilu jgħannilha : L Rikkibni fuq il-ġwienati b'kull lewn imżewqa tiegħek, agħfasni u rossni f'driegħek u tir il-fuq, il-fuq fejn moħħ qasir u dgħajjef ma jkunx jista' jilmaħina, ma jkunx jara ħlief daħna- li fl-art tħallib. mitbuq F'poċżija b'metru ġerrej: 44 ill-Imħabba'. Pisani tgħaxxaq b'kull imħabba l-aktar b'dik ta' wieħed li ħafer lill-għadu li darbu sewwa, F'sunett sbejjaħi Lil Lsien Malti', fil-versi tHelsien' u fil-poeżija ''Għasfur Ċkejken wera kemm iħobb 'il Lsien Malti, x'ġibda għandu għal-berafi tal-kampanja u lise- bijiet għoljin. Fil-poeżija ''Għasfur Ċkejken' wera wkoll x'iajr għandu għal-poeżija kif naraw f'din l-istrofa : Ibqa' miegħi, int tnebbafini Dehriet kbar ta' versi ġodda, Bik ma' ġenbi l-għanja tiegħi Fi kliem isbaħ jiena nroddha Lilna t-tnejn il-ħolqien ħalla Dmir li nxandru l-kobor t'Alla, Fil-poeżija ''Lejla Ta Frar' Pisani fisser tajjeb kemm hl bla Ħajr u kerha lejla ta' Frar b'xita u ragħad, personifikata minnu mad-dwejjaq u l-qtigħ ta' qalb fil-ħajja tal-bniedem. Iżda meta jiftakar fiż-żrieragħ mirdumin jistennew żmienhom biex iħaddru, il-poeta jintela bit-tama u jgħidilna : Hekk it-tama ġewwa qalbna X'liin tax-xitwa jgħaddi ż-żmien, Tidher tħaddar b'xewqat ġodda Tifrex dellha kullimkien. Fit-tliet sunetti marbutin f'poeżija sbejħa: ''Lil Żagħżugħ Raħili'' Biancardi ftakar fil-ħajja safja tal-irħula, bgħid mill-ibliet fejn bosta ħażen isemmem qalb il-bniedem, Fit-tieni sunett igħid liż-żagliżugħ raħli li fil-belt tilmali bosta xebbiet li jistltu jliarsu lejn ħaddejn oħtu kollha saħħa u bieżla; għalhekk iwid- deb liż-żagħiżugħ biex jithenna b'ofitu x'fin tkun taqsam miegħu l-ħidma fir-raba' u jibqa' fil-għorfa jisma' 'l-ġrajja li jtenni x-xwejjaħi missieru. Biex 'ifehmu aħjar itennilu: ''Tersaqx lil hawn…' u jfissirlu fi ftit kliem il-qerq tal-ħajja beltija: Hawnhekk żagħżugħ m'hawnx ħlief hena qarrieqa li ma tixbafix lis-safa tas-smewwiet : hawn tilmaħ fomm dalikan b'qalb kollha dieqa. Il-kelma Żema hija ta' ġens raġel. Għalkemm. il-poplu jgħid : hena qarrieqa kif kiteb Biancardi, il-kelmiet huma sewwa : hena qarrieq. Tgħid din liċenżja poetika tal-għannej71 Hi kif inhi il-poeżija l tajba xorta walida fil-ħisiebl Iżda aħna nem- mnu li l-irqaqat tal-grammatka Maliija għandna nqisuhom kemm jista' jkun fil-poeżija wkolll Ivers: ''Hawn tilmaħ fomm. dalikan b'qalb kollha diega' għoġobna wisq, għaliex juri tajjeb fi ftit kliem il-bsieb tal-poeta. Fl-aħħar terzini fakkar liż-żagħżugħ fis-skiet tar-raħal u jgħidlu bi ħlewwa ta' ħsieb : Indifen hemm: hemmhekk tista' tmut b'sabrek u l-ħelwa għasafar b'għana li jgħaxxik, jinżlu kull-jum bil-weraq jiksu qabrek. Fil-poeżiji sbieħ ''Ħaġar Qim' u ''Il-Ggantija t'Għawdex' li għandhom minn xulxin, Pisani wera xbihat tiegħu marbutin ma' fijiel fuq ġrajjiet mill-eqdem tal-ewwel nies f'Malta. Iżda aħna jidhrilna li ''Il-Ggantija t'Għawdex'' tolqot 'il-qalb aktar mill-oħra, Pisani jibda jgħidilna li taħt id-dawl tal-qamar fil- lejliet sajfija, il-Ġgantija toħlom li qiegħda tara: nisa, tfal u rġiel ħerġin imdejjqa minn għerejjex fil-qrib b'leħen jidwi li l-Allat iridu fis xbejba li tmut għalihom biex b'hekk jinqered il-għaks fost l-imsejkna li għall-leħien beżgħu u qabdu jibku, Il-għannej, imbagħad jissokta jgħanni liekk : 'Mma f'dik il-ħamba kollha X'ħin kien kullfiadd tal-hemm jitbekka l-lisara Tfajla, xuxtha ta' deb'b, għajnejha żoroq, Toħroġ fin-nofs musfara. U għajtet b'lefien għoli: 'La darba xejn għal dan ma jiswa driegħi Natihom jien 'l Allat ħajti u xbubiti Immut għal-Għawdex tiegħi. ' Imbagħ'd il-midbaħ daħħan U bdew l-għanjiet tal-mewt fix-xejn merħija, It-tnabar hdew bil-ħlewwa l-aliħar daqqa: (1) Ixxarbet l-art bid-dmija. : (i) Dal-vers ġibnieh kif kien imtisser U Leħen Is-Sewwa'' tal-21 ta' Ottubru 1933, u m'hux kif deher b'xi żbalji fil-'Pronostku Malti' U l-għada Għawdex ħaddar bil-qmuħ u ġwież u feraħ kullħadd. Dan hu li toħlom il-Ġgantija, jgħid fl-aħliar il-poeta f'dil-poeżija li għanna b'ħeffa bi kliem mill-isbaħ. Fil-poeżija ta' Biancardi, il-qalb ħadmet aktar mill-moħħ, il-ħsieb ma kienx dejjem ġdid għalkemm għoli u sabiħ. Fil- poeżija tiegħu Pisani ġie li wera aktar lijel u tifsir tal-qedem tagħna milli tqanqil ir-ruħi, għalkemm il-moħħ ħadem dejjem. Biancardi kiteb mit-tiġrib ta' ħajtu u fuq xeiriet il-ħajja. Għal- hekk il-poeżija tiegħu hija naturali u ħafifa sikwit. Pisani kiteb l-aktar minn ħsebijiet fuq fdalijiet qodma tal-ġżejjer tagħna. Għalhekk fil-poeżija tiegħu naraw ukoll fantasija. Fejn hu tqil biex tifhmu l-armonija tal-versi tħajrek taqrahom darbtejn u b'hekk fejn ma tifhimx mall-ewwel, tifhem mat-tieni. Biancardi u Pisani qabblu u kitbu: bis-sengħa t-tnejn, tneħħi xi nuqqasijiet 'l-hawn u 'l-hemm li jagħmilhom kull- ħaddi Fil-poeżija tagħhom naraw ħsieb sabifi, ruli li tifhem, xbihat fielwa u qalb li taf tlioss. Għalhekk minngħajr ma nqisu jew nistħajlu li wieħed għandu jaqbel f'kollox ma feh- mietna, alina jidhrilna li Biancardi u Pisani huma żewġ poeti, u żewġ poeti żgħażagħ li għarfu tassew il-ġmiel u s-setgħa ta' Lsienna. Id-Dqiq u l-Għarbiel 7— Lhawn u Iħinn, 'il fuq u l-isfel qabbeż, dawwar… kemm sa ddum, ja Għarbiel7: għoddok temmejtni, kif xabbajtni ta' kull jum l Mal-Għarbiel hekk mar jitkellem dak id-Dqiq li kien ġo fih: il-Għarbiel baqa' iżda jalidem, u hekk id-Dqiq tkellem fir-riħ. Il-Għarbiel bis-sikta tiegħu igħidilna kieku jrid: La tibżgħux minn min imaqdar meta tkunu tagħmlu l-ġid. P. P. Mirsup Bonnici, minn Ward u Zahar (1866).