Il-qarrejja jistaqsu il-qarrejja jistaqsu… X'inhu l-Ktieb tal-Kronaki fil-Bibbja2 Veru li jirrakonta l-istorja ta' Iżrael2 Fl-Antik Testment nitkell- MU minn żewg Kotba tal- Kronaki. Huma żewġ kotba li per se mgħandhomx titlu u ma nafux min kien l-awtur tagħhom. Ir-rabbini tal-bidu sejħu lil dawn il-kotba bħala 'il-ktieb tal-ġrajjiet tal-jiem'; mela kienu jqisu dawn il-kit- biet bħala ġabra ta' ġrajjiet tal-passat, storja mela. Il- verżjoni griega ta' l-Iskrittura, is-Septuaginta (LXX), issejjaħ dawn il-kotba 'Paralipomena' , jiġifieri 'dak li tħalla barra'. Fil-fatt fl- antik kienu jaħsbu li l-ġrajjiet imsemmija f'dawn il-kotba mhumiex msemmija fil-bqija tal-kotba ta' l-Antik Testment. Kien San Ġlormu li sejjaħ dawn il-kitbiet 'kronaka', sintesi ta' l-istorja divina. Huwa dan l-isem li baqa' matul is-sekli. L-awtur tal-Kotba tal- Kronaki kiteb wara l-eżilju meta ħafna mill-letteratura ta' l-Antik Testment kienet diġà nkitbet. Huwa jibni l- kitbiet tiegħu fuq ħafna mill- kotba ta' l-Antik Testment. Jiddependi ħafna mill-Ġene- si, mill-Kotba ta' Samwel u tas-Slaten. Insibu ħafna paralleli ma' siltiet meħuda mill-Kotba ta' Ġozwe, mill- Profeti Iżaija, Ġeremija, Eżekjel, is-Salmi u saħansitra mill-Ktieb ta' Rut. U dan barra għejjun oħra extra- biblici. Dawn il-kotba nkitbu wara l-eżilju, probabilment għall-aħħar tas-seklu Ill qabel Kristu. Nistgħu ngħidu li l-awtur tal-Kotba tal-Kronaki reġa' tagħna sintesi ta' l-istorja tas-salvazzjoni skond per- spettiva li tirrifletti ż-żmien li Il-fortizza ta' Ħażor fih kien qed igħix, iż-żmien ta' wara l-eżilju. Għalhekk għandna eżempju klassiku ta' kif ċerti kotba ta' l- Iskrittura jerġgħu jaqraw u jinterpretaw f'dawl ġdid l- istorja tas-salvazzjoni fil- ġrajjiet konkreti tal-poplu l- magħżul. Nistgħu naqsmu l-Kotba tal-Kronaki f'żewġ sezzjo- nijiet prinċipali: 1 Kron l-9, fejn insibu l-arbli tar-razza, U 1 Kron 10— 2 Kron 36, fejn insibu l-istorja tal-monarkija sas-sena 587 qabel Kristu. Fl-ewwel parti għandna diversi arbli tar-razza għal popli oħra li magħhom Iżrael għandu rabta u kliem li jiċċa- ra l-identità u l-post tat-tnax- il tribu ta' Iżrael. L-awtur sagru jagħti mportanza lil tliet tribujiet partikulari: Ġuda, Benjamin U Levi. It- tieni parti tagħtina sensiela ta' ġrajjiet storiċi li flimkien jagħtuna l-istorja tal- L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 Importanza kbira tingħata lil David, li jiġi ideja- lizzat u mfaħħar għall- għemejjel tiegħu, u lil Salamun, lil bini tat-Tempju, lill-belt ta' Ġerusalem u anke lill-qassisin u l-leviti u d-dmi- rijiet tagħhom fil-mużika u fil- kant. Huwa fit-2 Kron 6, 19- 39, fejn nerġgħu nsibu t-talba sabiħa li Salamun jagħmel lil Alla fit-Tempju malli jerġa' jsir sultan. Dan iż-żmien kollu jiġi ppreżentat bħala żmien idejal, żmien ta' solidarjetà u għaqda nazzjonali. L-awtur jagħti wkoll l- istorja taż-żewġ monarkiji wara l-qasma, fis-Saltna ta' Ġuda u fis-Saltna ta' Iżrael. Imma hija s-Saltna ta' Ġuda li tirċievi l-importanza f'din l- istojra u għall-awtur sagru hija proprju din li tiġbor fiha l- istituzzjonijiet normattivi li ġew imwaqqfa meta s-saltna kienet magħquda. L-awtur sagru jippreżenta wkoll ir-rwol tal-Profeti f'din l- istorja tas-salvazzjoni; kel- lhom sejħa divina biex idawwlu, jmexxu, jikkoreġu U jkunu sinjal tal-ħniena ta'Alla fost il-poplu. Minkejja dan kollu, kelmet il-profeti ma ġietx milqugħa (2 Kron 36, 14-16). Il-Kotba jagħalqu bil- ġrajja ta' l-eżilju U t-tama ta' futur aħjar. Fl-aħħar vrus tal- Kotba tiegħu, l-awtur sagru jitkellem mid-Digriet tas- Sultan Ċiru li jordna li l-eżilja- ti jerġgħu lura lejn Ġerusa- lem. B'hekk l-awtur sagru jantiċipa r-ritorn tal-poplu lejn artu. Nistgħu ngħidu li b'dawn il-Kotba l-awtur anonimu qed jerġa' jaqra u jinterpreta l- istorja tas-salvazzjoni. Alla, minkejja d-dgħufija u l-infe- deltà tal-bniedem, huwa dejjem preżenti fl-istorja, dejjem fidil għall-patt tiegħu. Hu dan li jqanqal it-tama fil- poplu u jgħinu jħares lejn il- futur b'tama U ottimiżmu. Spiss nisimgħu dan il-kliem f'xi qari mill-Bibbja fil- Knisja: ''Il-ġebla li warrbu l-bennejja saret il-ġebla tax-xewka: bis-saħħa tal- Mulej seħħ dan: ħaġa ta' l- għaġeb f'għajnejna'' Xi jfisser dan il-kliem7 L-ewwel u qabel kollox irridu ngħidu li dan il-kliem huwa meħud mis-Salm 118, 22-23. Kull awtur tal-Ġdid Testment li jużah ikun irid isaħħah xi ideja jew twemmin permezz ta' din is-silta ta' l- Iskrittura. Per eżempju, dan il-kliem jintuża minn Ġesu stess f'Mt 21, 42, wara li rrakkonta il- parabbola ta' l-għalqa u l- bdiewa fejn juri li l-lhud ċaħduh imma għalhekk il- fidwa tingħata lil kull min jemmen fih. Wara li juża l- kliem tas-Salm, Ġesu igħid, 'Għalhekk ngħidilkom li s- Saltna ta' Alla tittieħed mingħandkom u tingħata lil ġens li jagħmel il-frott minnha. U min jaqa' fuq din il-ġebla jitfarrak, u fuq min taqa' tgħaffġu taħtha'' L-istess silta tas-salm tin- tuża minn Pietru fid-diskors tiegħu wara l-fejqan tal- magħtub fit-Tempju. Bis-silta tas-salm Pietru jinsisti li l- kapijiet Lhud kienu warrbu lil Kristu, l-ġebla mwarrba mill- bennejja, li saret il-ġebla tax- xewka: Ġesu hu l-mezz tal- fidwa: 'Din hi l-ġebla li intom, il-bennejja, warrabtu u li saret il-ġebla tax-xewka. F'ħadd ħliefu ma hemm sal- vazzjoni… '(Atti 4, 11-12). Malajr nindunaw li l-ideja tal-ġebla tax-xewka hija tix- biha li qiegħda tintuża biex tindika lil Ġesu Kristu u l- ħidma tiegħu. Il-kelma grie- ga għall-ġebla tax-xewka (akrogoniaios, kephalego- nias) ġejja mill-kelma ebrajka L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002 Il-qarrejja jistaqsu Il-ġebla tax- xewka tista' tirreferi għall- ewwel ġebla tal-bini li tit- qiegħed biex il-pedament ikun dritt u sod; tista' tfisser il-ġebla li torbot żewg ħitan, jew il-ġebla li tgħaqqad minn fuq il-ħitan f'anġlu, jew il-ġebla li torbot arkata jew fetħa. It-tixbiha tkompli tintuża f'1Pt2, 4-8: 'Ersqu, mela lejh, li hu dik il-ġebla ħajja li kienet imwarrba mill-ben- nejja, imma magħżula minn Alla bħala ġebla għażiża. U intom ukoll, bħal ġebel ħaj, inbnew f'dar spiritwali, saċerdozju qaddis, biex tof- fru sagrifiċċju spiritwali li jogħġbu 'l Alla permezz ta' Ġesu Kristu. Għax hekk hemm miktub fl-Iskrittura: 'Jiena inqiegħed f'Sijon ġebla tax-xewka, magħżula U għażiża; min jemmen fiha ma jkollux għax jitħawwad' Għalikom, mela, li temmnu, dan huwa ġieħl Għal dawk li ma jemmnux, din l-istess ġebla li warrbu l-bennejja saret il-ġebla tax-xewka U ġebla ta' tiġrif u tfixkil; tfixklu għax ma qagħdux għall- kelma ta' Alla; għal dan kienu ddestinati'. San Pawl, f'Efesin 2, 19,- 22, juża din it-tixbiha biex juri li l-appostli u l-profeti huma s-sisien tal-Knisja; hu fi Kristu li l-bini jiġi magħqud. '.. intom ċittadini flimkien mal-qaddisin u n-nies tad- dar ta' Alla, mibnija Ikoll fuq is-sisien ta' l-appostli u tal- profeti, fejn Kristu hu l-ġebla tax-xewka. Fih, il-bini kollu jintrabat sewwa, jitla' f'tempju qaddis fil-Mulej; fih, intom ukoll fl-Ispirtu, tinbnew flimkien f'dar fejn jgħammar Alla'. Il-kelma Miserere hija latina u tfisser 'ikollok ħniena'. Meta xi ħadd igħid li ser jitlob il-Miserere dan ifisser li ser jitlob b'wieħed mill-isbaħ salmi tas-Salterju, preċisament is-Salm 51. Il- Bibbja bil-Malti tagħti dan it- titlu lis-Salm: 'Il-qalb niedma U sogħbiena'. Fis-sotto-titlu insibu dan il-kliem li jiġbor fih il-kuntest storiku li fih inki- teb dan is-salm penitenzjali per eċċellenza: 'Salm ta' David, meta Natan il-profeta ġie għandu għax hu kien resaq lejn Batseba'. Il-Miserere huwa mela Salm Penitenzjali li jirrifletti tajjeb is-sentimenti ta' qalb niedma u sogħbiena, salm tajjeb ħafna li jgħinna nidħlu fl-ispirtu ta' l-indiema qud- diem il-kobor ta' l-imħabba ta' Alla. 'Ikollok ħniena minni, o Alla, fi tjubitek; fil-kobor tal- ħniena tiegħek ħassar ħtijie- ti. Aħsilni kollni mill-ħtija tiegħi, naddafni mid-dnub tiegħi…..Oħloq fija qalb safja o Alla, u spirtu qawwi ġedded fija… Is-sagrifiċċju tiegħi, o Alla, hu l-qalb nied- ma; qalb maqsuma U sogħbiena ma twarrabhiex, O Alla'. L-ART IMQADDSA Settembru - Ottubru 2002