Xi Drawwiet Antiki kommessi mal-Festi Kitba ta' Paul Farrugia, M.A. Fil-viżti pastorali nsibu li l-ħafna knejjes li kien hawn imxerrda madwar Malta kellhom ċerti jeżistu, per eżempju, kważi f'kull knisja ssir quddiesa nhar il-festa tal-qaddis jew qaddisa patrun tagħha. F'numru kbir kien isir l-għasar ukoll. F'xi wħud kien isir quddies għar-ruħ ta' xi benefattur. Xi wħud minn dawn l-obbligi jitfgħu dawl interessanti fuq iċ-ċelebrazzjoni tal-festi 'ta' barra' daqs ħames mitt sena ilu. Kienet drawwa mferrxa sew li nhar il-festa tal- qaddis jingħata xi forma ta' ikel. Illum din spiċċat. Il-flus biex isiru l-funzjonijiet reliġjużi u biex jingħata l-ikel kienu jiġu mid-dħul ta' għelieqi mħollija lill-knisja għal dan l-għan. Isqof wara ieħor, f'viżta pastorali wara oħra, kien jelenka dawn l-għelieqi. Kien jinkiteb l-isem ta' l- għalqa, f'liema nħawi kienet tinstab u ma' liema raħal kienet tagħmel. Xi drabi kien jissemma wkoll min ikun qed jikkoltivaha. B'hekk l-isqfijiet riedu jiżguraw li l-art tkun deskritta tajjeb b'mod li l-obbligi jiġu esegwiti u ma jintesewx. Iżda, bosta drabi, l-ismijiet tal- benefatturi li tawhom lill-Knisja ma jidhrux, donnu kienu jintesew għax qabel is-seklu sittax ma kinitx tinżamm kitba b'ċerta ordni u diliġenza. Mill-aħħar tas-seklu sittax 'il quddiem il-kitba bdiet issir aktar regolarment u aktar iddettaljata. L-isqfijiet bdew jagħmlu viżti pastorali sikwit fil-parroċċi u ħallew rapporti dettaljati ħafna ta' dak li sabu u li osservaw. F'dawn il-viżti pastorali nsibu bl-eżatt kemm kellu jitqassam ikel jew flus lill-foqra. Bosta drabi kien jiġi indikat ukoll in-numru ta' foqra li kellhom jibbenefikaw. L-isqfijiet kienu jisħqu li dawn id-dmirijiet jiġu mwettqa. Jekk le, l- isqof kien jista' jordna s-sekwestru ta' l-uċuħ u anke jqabbel ir-raba' lil xi ħadd ieħor. Kif għidna, id-drawwa li tingħata l-karità f'jum il-festa kienet imferrxa ħafna. Tliet kappelli mill-ħamsa madwar Birmiftuħ, u anke l-artal tal-Madonna ta' Monserrat, kellhom dan l- obbligu. Madwar il-Gudja kien hemm diversi kappelli oħra fejn kienet titqassam karità nhar il-festa. L-istess jista' jingħad għal parroċċi oħra. fil-fatt nistgħu ngħidu li din kienet drawwa Maltija u kienet tifforma parti mill- festi esterjuri.' — i si Sii A -jajzaet a ji Il-festi minn dejjem kellhom l-aspett soċjali tagħhom: dak li jaħsbu fl-aktar batuti tas-soċjetà. 1 Insibu testmenti fejn din l-użanza tidher. Wieħed jista' jara Stanlev Fiorini, Documentarp Sources of Maltese GĦ Ke TEL Dan jirrifletti l-bżonnijiet soċjali ta' dawk iż- żmenijiet. F'Malta kien hawn ħafna faqar. Il- parti l-kbira tan-nies kienu jew bdiewa jew nies li jaħdmu fl-għelieqi ta' ħaddieħor. Oħrajn kienu nies tas-sengħa li x-xogħol tagħhom kien konness max-xogħol tar-raba'. Bħan-nies kollha ta' dari kienu jaħdmu sigħat twal għal ftit qligħ. Terġa' ħajjithom kienet prekarja ħafna. Maltemp jew nixfa kienu jeqirdu l-uċuħ u xogħolhom jisfa fix-xejn. Niltaqgħu ma' bosta petizzjonijiet minn bdiewa biex jiġu eżentati milli jħallsu l-qbiela f'xi sena partikulari, jew li jingħatalhom żmien biżżejjed biex iħallsu fis-snin ta' wara, għax l-għelieqi ma jkunux taw biżżejjed frott. Barra minn hekk kien hemm il-ħbit mill-furbani li kienu jħallu ħerba. Il-mard kien ħafna aktar komuni mil- lum u l-fejqan kien diffiċli. Mhux biss il-mezzi ta' produzzjoni kienu għadhom primittivi, iżda l-ħajja kienet qasira u l-gwerra u l-pesta kienu jġorru ħafna nies. Dan kollu kien iżid il-faqar. Xi nies tat-tajjeb li kellhom kuxjenza soċjali kienu jtaffu din it-tbatija. Hekk, per eżempju, insibu li fl-1662 ċertu Luca Bonnici ħalla għalqa msejħa ta' Ciafrina, li kienet tinstab f'ta' Brolli, lill-Knisja tal-Lunzjata tal-Misraħ. Mid-dħul tagħha kellhom isiru quddiesa kantata u tlieta letti u dak li jifdal kellu jintuża biex, wara l- quddiesa kantata, jitqassam il-ħobż lill-foqra tar-raħal. Wara l-1699, b'ordni ta' l-Isqof Cocco Palmieri, il-ħobż kellu jiġi mqassam mill- kappillan innifsu jew minn nies oħra li kienu responsabbli għal dan. F'dan il-każ il- benefattur huwa magħruf għax sal-1662 is- sistema ta' viżti pastorali kienet daħlet sew. Fid-dokumenti n-nies li Kellhom jiġu mgħejjuna jissejħu pauperes, li tfisser nies foqra ħafna jew tallaba. Insibu diversi riferenzi għalihom. Per eżempju, fir-rapport ta' Monsinjur Dusina naqraw illi meta, fl-1575, kien qed iżur il-Knisja ta' Ħal Safi, waħda mill- 2 Viżta Pastorali 1745. knejjes filjali tal-Parroċċa ta' Birmiftuħ, ġie mitlub biex nies foqra, u dawk li kienu veru pauperes ma jkunux imġiegħla jħallsu l- għexur.' Fl-istruzzjonijiet li ta lill-kappillani, l- istess Monsinjur Dusina ordnalhom li jipperseveraw jgħinu lill-orfni u lir-romol. Fl- Avvertimenti li ta lill-qassisin ordna li waqt iċ- ċelebrazzjoni tal-quddiesa ma jitħalla ħadd jitlob il-karità. Lanqas iċ-ċelebrant stess ma seta' jitlob karità, la għalih innifsu u lanqas għal ħaddieħor. Imma l-qassis seta' jirrakkomanda l-foqra qabel jew wara l- quddiesa. $ Minn dan jidher ċar li l-faqar kien problema li l-awtoritajiet tal-Knisja kienu jiltaqgħu magħha sikwit. Ma nafux kif kienu jiġu meqjusin il-foqra, biss xi drabi fid- dokumenti wieħed jiltaqa' ma każi fejn xi ħadd jiġi dikjarat fqir (pauper) għax ikun jgħix mix- xogħol tiegħu stess.6 Forsi wieħed jistaqsi għaliex l-għoti tal-karità kien jiġi afdat lill-Knisja. Illum aħna mdorrijin, anzi nippretendu, li l-gvern jaħsbilna għall- bżonnijiet tagħna, iżda dari n-nies kienu jħarsu aktar lejn il-Knisja għall-għajnuna. Ir-raġunijiet huma ħafna. L-ewwelnett kien il-Kristjaneżmu li xerred l-idea li l-ħniena u l-għajnuna lil min ikun fil-bżonn huma virtuwijiet. Kulturi oħra aktarx li kienu jqisu dawn il-kwalitajiet bħala debbolezzal Fl-agħar żmenijiet, insejħulhom iż- żmenijiet tan-Nofs, il-monasteri kienu jilqgħu il-vjaġġaturi u l-foqra. Hekk l-għoti ta' karità kien assoċjat mal-Knisja u min ried jagħmel karità wara mewtu kien iħalli f'idejn il-Knisja. Barra minn hekk, il-Knisja kienet l-istituzzjoni li setgħet toffri garanzija li x-xewqat tat- testaturi jkomplu jiġu esegwiti. Min-naħa tagħha l-Knisja kienet tgħin lil min hu fil-bżonn. Ħafna nies miżerabbli kienu jsibu għajnuna b'diversi modi. Nistgħu nsemmu ftit eżempji. L-Ordni tat-Trinitarjani kienu jaħdmu 6 Ara: Arkivji Kurja Florjana, Reġistru tal-Atti Civili, V. 47, 1685-86, fejn koppja mill-Belt ġew iddikkjarati paupers et miserabiles personas. Ir-raġuni kienet li 'propriis laboribus et industria vivunt' biex jirriskattaw l-ilsiera nsara minn taħt idejn il-Musulmani. L-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann beda bħala għaqda ta' patrijiet biex ' iżommu sptarijiet. Il-Knisja tant kienet tqis dan bħala parti minn xogħolha li l-Konċilju ta' Trentu ddikkjara li l-Isqfijiet kellhom id-dmir li jispezzjonaw kull kwalità ta' sptarijiet u istituzzjonijiet ta' karità, ukoll jekk dawn ikunu taħt it-tmexxija ta' nies lajċi, u jaraw illi dak li jkun ġie mwaqqaf biex jgħin il-foqra jiġi osservat. Il-karità nhar il-festa kienet titqassam b'modi diversi, skond kif kien ikun ordna l-fundatur. Kien jingħata ikel inkella flus. Sal-bidu tas- seklu sittax, fil-parti l-kbira, kien jingħata ikel, iżda matul dan is-seklu f'xi każi l-isqfijiet bidlu dan għal għoti ta' flus. Għandna naħsbu li l- flus kienu aktar konvenjenti kemm għal min kien iqassam il-karità kif ukoll għal min jirċeviha. Il-flus kienu jistgħu jiġu wżati meta, u kif, ikun hemm bżonn. L-ikel kien jitqassam f'diversi forom. Xi drabi kien jingħata qamħ jew maħlut. Drabi oħra jidher li kien jingħata lest biex jittiekel. Hekk insibu l-kelma jentaculi li tfisser ikel ta' fil- għodu, jew prandio, jiġifieri ikla ta' - wara nofs in-nhar. It-tqassim tal- lewż (avellenarum), għalkemm ma kienx karità, kien popolari wkoll. L- għoti ta' ikel, barra li kien opra ta' karità, kien ikabbar iċ-ċelebrazzjoni tal-festa u jgħaqqad lill-komunità flimkien. Drawwet tixbah lil din kienet dik li jingħata ikel lill-kappillan u xi drabi lis-sagristan. Dan insibuh fi tlieta mill-kappelli li kien hemm madwar il-parroċċa l-qadima. Ma' l-Altar tal- Madonna ta' Montserrat, fil- Parroċċa l-Qadima, kien hemm l-obbligu li nhar l-Assunta tingħata tiġieġa, żewġ ħobżiet u flixkun inbid lill- kappillan. Għalkemm dan kien ħlas, u mhux karità, fih naraw ukoll is-sistema li jsir ħlas b'oġġetti mhux bi flus. Hawn taħt qed inġibu lista ta' festi meta kien isir tqassim ta' ikel. Din il-lista hija bbażata prinċipalment fuq il-Viżta Pastorali tal-1745 meta ħafna kappelli kienu diġa ġew ipprofanati u anke mwaqqa'. Għalhekk, il-festi tal-knejjes madwar il-Kappella ta' Birmiftuħ kienu bdew isiru fiha. Dawk il-festi li kienu jsiru fil-knejjes tal-Gudja li kienu ġew ipprofonati kienu jsiru fil-knisja parrokkjali l-ġdida. L-informazzjoni dwar il-knisja ta' San Mikiel Arkanġlu hija meħuda minn viżta pastorali aktar antika. Fil-parroċċa l-antika, fil-festa tal- Assunzjoni, fil-ħmistax t'Awissu, Kienet tingħata ikla (prandio) lill- kappillan, lis-sagristan u lil sitt foqra u jitqassmu sitt-il rodd maħlut' lill- foqra. L-għalqa kienet landar ta' Filep f'Ħal Luqa.'0 Fil-parroċċa l-antika, fil-Festa ta' l-Isem Imqaddes ta' Marija, fl-Ottava tat- Il-parroċċa l-antika ta' Birmiftuli li tissemma fil-viżta pastorali ta' l-1745 Fil-fatt ħlas ta' qbiela tar-raba' bosta drabi kien isir pemezz ta' a' oġġetti. Anke l-paga ħafna drabi kienet tingħata, almenu parzjalment, f'forma ta' qamħ jew oġġett ieħor. 5 Kejl taż-żrieragħ. 9: Taħlita ta' qamħ u xgħir. 10 fil-Viżta Pastorali tal-1678 insibu: tiġieġa, żewġ ħobżiet u flixkun inbid lill-kappillan u ikla lil xi foqra, nhar l-Assunta, marbut ma' l-artal ta' Sidtna Marija ta' Montserrat. Twelid ta' Ommna Marija, kienet tingħata ikla fil-għodu (jentaculi). Kienet tingħata wkoll ikla (prandio) lill- kappillan, lis-sagristan u lil tnax-il fqir. Fl-1678 insibu li l-ikla ta' fil-għodu, kienet tikkonsisti f'lewż u nbid. Biż- żmien, flok l-ikla tal-foqra bdew jiġu mqassma żewġ tari.' L-għalqa, li kienet tinstab fl-inħawi ta' Dawraddur, kien jisimha habel lihudi. Qabel dan kien isir fil-Kappella tan-Nattività ta' Marija li kienet ħdejn il-parroċċa l-antika. Fil-parroċċa l-antika, fil-Festa tal- Viżitazzjoni ta' Marija, fit-tnejn ta' Lulju, kienet tingħata ikla (prandio) lill- kappillan, lis-sagristan u lil erba' foqra. Il-flus kienu jiġu minn żewġ għelieqi, waħda msejħa landar f'Ħal Luqa, u l- oħra esfar f'Ħal Kirkop. Jidher li dan l- obbligu kien konness ma' l-altar tal-Assunzjoni li qabel kien jinstab fuq in-naħa tal-lemin tal-Knisja. Fil-parroċċa l-antika, fil-festa tal- Preżentazzjoni ta' Marija, kienet tingħata ikla (prandio) lil sitt foqra. Qabel dan kien isir fil-festa tal- Assunzjoni iżda ġie mibdul fit-tieni viżta pastorali tal-Isqof Cocco Palmieri. L-għelieqi kienu tlieta ħdejn xulxin jissejħu il bur di Wied il Chineies. Jidher li dan kien marbut mal-Knisja tal- Assunta li kienet tinstab qrib il-fonti tal-Knisja ta' Birmiftuħ. Fil-Knisja tal-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann Battista, Ħal Farruġ. Ikla ta' fil- għodu (jentaculi), li ġiet mibdula għal tmien tari fl-1692 u f'sitt tari fl-1699. L- għalqa kien jisimha l-bur ta' San Giovanni. Meta din il-Knisja sfat ipprofanata dan ġie trasferit għall- knisja parrokkjali l-ġdida. Il-Knisja tan-Natività ta' Marija (ta' l- Isperanza), ġewwa Ħal Farruġ. Kien jitqassam ikel fil-għodu (jentaculi). L- għalqa li kienet tinstab Ħal Luqa kienet tissejjaħ 'della torba'. Dan ġie trasferit għall-knisja parrokkjali l-ġdida. Il-Knisja ta' San Nikola Isqof, ġewwa l- Gudja. Nhar il-festa tal-qaddis kien jingħata ikel fil-għodu (jentaculi). L- għalqa kien jisimha della ricahia barhala, ġo Hal Giawhar. Din ukoll ġiet ittrasferita għall-parroċċa l-ġdida. Il-Knisja tal-Lunzjata, msejħa ta' Dorbies, ġewwa l-Gudja. Kien jingħata lewż (avellenarum). L-għalqa kienet imsejħa il bur ta' dorbies. Dan ukoll ġie trasferit għall-knisja parrokkjali l-ġdida. Il-Knisja ta' San Mark l-Evanġelista, fil- Gudja. Kienu jingħataw tliet tari lill- foqra. Id-dħul kien jiġi minn żewġ għelieqi, waħda ta' Żebbuġia u l-oħra ta' Santa Katarina, it-tnejn fil-Gudja. Il-Knisja tal-Assunzjoni, msejħa ta' Ceilo, fil-Gudja. Kien isir tqassim tal- lewż (avellenarum). L-għalqa kienet tissejjaħ ta' Habel Gauci, fil-Gudja. Il-Knisja tal-Lunzjata tal-Misrah, ġewwa l-Gudja. Fl-1662, Luqa Bonniċi ħalla l- għalqa, jisimha di Ciafrina, li kienet tinstab fir-reġjun delli Brolli biex isir xi quddies. Id-dħul li kien jibqa' kellu jintuża biex isir ħobż li jiġi mogħti lill- foqra tar-raħal wara l-quddiesa kantata. Fl-1669 l-isqof Palmieri ordna li dan il- Ħobż jiġi mqassam mill-kappillan u mill-punctatores. Il-Knisja ta' San Mikiel Arkanġlu. Fil- festa, f'Settembru, kien jitqassam kolazzjon u tingħata ikla lill-kappillan. L-għalqa kienet tissejjaħ ta bein heisa.2 Nixtieq nirringrazzja lill-istaff ta' l-Arkivju tal- Katidral ta' l-Imdina u ta' l-Arkivju tal- -Kurja, il- Furjana għall-għajnuna u l-koperazzjoni tagħhom a stajt niġbor it-tagħrif ħalli nikteb dan l-artiklu. €