Nota fuq IN-NOMENKLATURA TAL- MAZZARELLI ii hawn iddokumentati fil-gżejjer Kulħadd sema' bl-insett li jgħidulu 'ħelikopter'. Il-maġġoranza tal-poplu Malti b'dak il-laqam jafu. Imma l-isem bil-Malti ta' dawn il-ħlejjaq proprjament hu ''Mazzarelf' - jew għall-inqas hekk beda jidher iddokumentat fil-bidu tas-snin sebgħin. Issa meta tfittex fid-dizzjunarju Malti, il- kelma 'mazzarell' hija mfissra bħala tip ta' musmar partikolari, u ma tirreferi għall-ebda insett. Il- laqam 'ħelikopter' li ġie mogħti lil dan l-insett huwa marbut mal-moviment ta' kif itir, u mal- għamla li għandu. Dawn iż-żewġ aspetti jagħmluh jixbaħ ħafna lill-ħelikopter — il-mekkanizmu li vvinta l-bniedem, u x'aktarx li b'dak il-laqam se nibqgħu niftakruh. Peress li huwa insett speċjalizzat biex jikkaċċja ħlejjaq oħra tad-daqs tiegħu jew iżgħar minnu, f'ċerti nħawi, fiż- żminijiet l-imgħoddija, kienu ukoll jirreferu għalih bħala ''l-mewt'. L-anzjani tal-lum infurmawni li għall-inqas in-nanniet tagħhom hekk kienu jsibuh. illum dan l-isem ma tantx għadek tisimgħu. Mill-banda l-oħra, l-isem ''Ċikku Gwiebi', ti kien jintuża dari, u li kien iħabbatha mal-ieħor, għadu jingħad minn numru ta' raħlin. Dan il-fattur jispikka fir-raħal ta' Ħad-Dingli. Dan l-isem jixraqlu lil dan l-insett għax qisu bħal xi ħaġa mitlufa, ifittex u jiġri min ġibjun għall-ieħor. lilum, madwar id-dinja jinstabu xi 5,500 speċi ta' mazzarelli u damiġelli (bl-Ingliz; Dragonflies u Damselflies) li huma miġburin fi 30 familja. Fil-Gżejjer Maltin s'issa instabu 17-il speċi u bi ftit iktar riċerka, n-numru ta' speċijiet għandu mnejn ikompli jiżdied peress li qegħdin fuq gżira u ħafna minn dawn. l- insetti jpassu u hemm ċans li naraw oħrajn li ma konniex nafu bihom. Uħud minn dawn l- ispeċijiet huma residenti u jkattru b'mod regolari f'pajjiżna. L-ikbar speċi li żżur lil gżiritna imma hi ukoll f'pajjizna hija is- Sultan Prim A,imperator, li l- ftuħ ta' ġwinħajha kapaċi jlaħħaq sa 10 centimetri, u bħala speċi għadha pjuttost komuni. Bħala damiġella għandna żewġ speċi ddokumentati iżda waħda Din tal- aħħar tinstab biss Malta u erba' gżejjer oħra u tista' tgħid li hija l-iżgħar speċi minn din l-ordni ta' insetti primittivi ġo pajjiżna. Il-ftuħ ta' ġwinħajha mhux aktar minn 4 centimetri. Din tingħaraf faċilment għax meta tkun qiegħda wieqfa tagħlaq. il- ġwienaħ bħall-farfett; filwaqt li l- mazzarelli iżommuhom dejjem miftuħin. L-iskop ta' din in-nota hu li jiġu reveduti l-ismijiet bil-Malti tal- ispeċi partikolari li: ġew iddokumentati ġo: pajjiżna filwaqt li jingħataw ismijiet ġodda lil dawk li għal xi raġuni jew oħra qatt ma kellhom isem Malti. Nistgħu ngħidu li meta xi ħadd mill-poplu komuni Malti jara wieħed minn dawn l-insetti, huwa jrreferi għalih bħala mazzarell in ġenerali u mhux bl-ispeċi tiegħu direttament — bħal ma. jiġri fil-każ tal- għasafar. Għalhekk, inħasset il-ħtieġa li l-ispeċi jingħatalhom isem bil-Malti sabiex dawn jistgħu jiġu rreferuti b'mod korrett u anke meta jiġu biex jinkitbu, dawn ikunu korretti, Fil-passat ftit kien hawn kitba lokali fuq dawn l-insetti imma riċentament l-istudju fuq dawn il ħlejjaq żdied. Dawn l-ismijiet ingħataw b'ċertu ħsieb u reqqa mill-awtur u kollegi tiegħu biex a) ikunu komdi biex jiġu nterpretati mill-pubbliku u, b) biex jispjegaw sa ċertu prinċipji l-ispeċi nfisha li ġiet imsemmija u b'hekk tkun tista' ssir distinzjoni bejn speċi u oħra bil-lingwa lokali. L-isem xjentifiku L-isem Ingliż L-isem li kellu l) L-isem korrett li diġa ppublikat. ngħata f'dan ix- xogħol. Beautiful Damiġella Prima Demoiselie L-1 Coenagrionidae 2.1 Isechnura genei Island Bluetail Damiġella Damiġella TANISOPTERA L lAeshnidae 3: l Aeshna mixta Blue-eved Sultan Rari Hawker Anax J 4 l Anaxephippiger Vagrant 4 Id-Dehbi (ma ) Sultan Dehbi Emperor kienx ippublikat imma hekk jafuh iż-Żrieraq. F5. l Anaximperator Blue Emperor Mazzarell Sultan ) Sultan Prim 6 l Anaxparthenope Lesser Emperor Sultan Sewdieni Crocothemis , 7. l Crocothemis erjthraea Broad Scarlet l Mazzareli Skarlat . l Skarlat Orthetrum il Fa ) Orthetrum brunneum Southern Kaħlan Rari L- Skimmer 9: 1 Orihetrum cancellatum Black-Tailed Mazzarell tal- / Kaħlan tal-Faxx ..1 Skimmer istrixxi. Orthetrum coerulescens anseps J Keeled Mazzarell Kaħlan Żgħir j Skimmer 11 l Orthetrum nitidinerve Vellow-veined Kaħlan. tal-Vina Skimmer Safra 12 1 Orthetrum trinacria Long Skimmer Mazzarell Mislut Kaħlan Prim Mazzarell Aħmar. l Mazzareli Żgħir Ħamrani Wasal iż-żmien li l-ismijiet preżenti tal-ispeċi ta' flora u fawna lokali u dawk li se jiġu msemmija jiġu kkonservati u jekk hemm bżonn immodifikati għall-bżonnijiet t'issa. Fil-ġejjieni, b'mod profesjonali, għandhom: jiġu reveduti minn grupp ta' nies speċjalizzati fil- lingwa. Dak ikun l-ideal biex xi darba nġibu n-nomenklatura lokali fuq saqajha. Dan it-tim organizzat minn xi taqsima edukattiva għandu jkollu l-inkarigu li jistabilixxu l-ismijiet Maltin tal- ispeċi kollha ta' flora u fawna. Għal kull fergħa ta' studju dan it- tim jikkonsulta ma' nies esperti fil- qasam rispettiv. Dawn jagħtu pariri fuq is-suġġett tagħhom u jipprovdu listi tal-prima materja, inkluż ukoll lista ta' letteratura fejn ismijiet eżistenti jkunu diġa' ntużaw. Jagħtu wkoll is-suġġerimenti tagħhom imma d-deċiżjoni finali tkun dejjem ta' dan it-tim prinċipali, għax għalkemm, per eżempju, l- entomologu jkun espert fl-insetti ma jfissirx li huwa espert tal- lingwa. Dik hija l-linja tal-lingwisti u tal-esperti tal-Malti, li: probabbli jkunu wkoll għalliema b'esperjenza ta' kif trendi l-lingwa faċli u kif twassalha lill-poplu. Id- deċizjoni tagħhom tkun finali u l- l-ismijiet li jiġu stabbiliti jsiru n- nomenklatura uffiċjali li trid tintuża' EL żieni STALLA ROTA AD KA REL minn kulħadd. Barra minn Malta, fejn jibżgħu għall-lingwa, hekk isir, u dan huwa wieħed minn l-aħjar modi kif tikkonserva l-lingwa. Forma lokali ta' dan it-tip li hija imsemmija hawn fuq u li nħoss li għandna nieħdu eżempju minnha saret biss fuq l-ornitoloġija (l- istudju tal-għasafar). Fil-bidu tas- snin sebgħin, is-socjeta' ormnitoloġika ta' Malta (illum magħrufa bħala BirdLife Malta) ħasset il-ħtieġa li twaqqaf kumitat li ngħata l-inkarigu li jgħarbel u jistudja liema kien l-aktar isem addattat għal kull speċi, biex fil- kitba ta' din l-għaqda jintuża l- istess isem U ma jkunx hemm varjazzjonijiet li jkomplu jfixklu lil dak li jkun. Barra minn dan ħadu ħsieb li: jintgħażel l-aħjar isem ġdid għal dawk il-ħlejjaq li ma kellhomx, kif ukoll biex jibdlu xi wħud li kienu ambigwi u xejn addattati. S'intendi dan hu wieħed mil-iżjed friegħi ta' studju li jinteressa l-maġġorranza tan-nies u tan-naturalisti lokali; u meta tara l-livell ta' tħarbit li għadha fih in- nomenklatura Maltija, dan hu l- aktar xogħol professjonali u ta' eżempju ta' kif għandu jitkompla ix-xogħol fuq din il-fergħa ta' studju u friegħi oħra. L-awtur jixtieq jirringrazzja u jagħraf li l-ismijiet ta' dawn l-ispeċi ngħataw bl- għajnuna ta' analizi magħmula minn Victor Falzon, li għandu esperjenza vasta fuq in-nomenklatura lokali u ta' Godwin Degabriele. Ħajr ukoll lil Esther Schembri u lil Romario u Jeffrev Sciberras tal-għajnuna fit- tfittixija fuq dan is-suġġett. Grazzi wkoll lil Ravcine Cassar tal-ilustrazjoni li qed takkumpanja lil dan ix- xogħol. FALZON, V. (2007) 2 Mazzarelli Goddal Ħuttafa Nru 82. SCIBERRAS, A. (2007) Xi Ħaġa Fuq Ċikku Ġwiebil. L-Orizzont Marzu 14, pg 19. 19 ta' Novembru, pg.8-9.