IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ /L-GĦAQDA L-EWWEL KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1925 L-EWWEL KELMIET. Kelli nitqanna bit-tmexxija ta' dan il-Ktieb, li sejjer joħroġ kull tliet xhur, Sżex ixerred dejjem iżjed il-Qari tajjeb tal-Malti, għax deherli li nonqos lil sħabi tal- Għaqda u nagħmilha ta' kbir minngħajr ma jien, jekk ma nidħolx għax-xogħol li għoġobhom jitilqu f'idejja, aktarx għax jien l-ixjaħ fosthom, jew għal ħaġ'oħra. Ma-dan-kollu, il-ħidma tiegħi ma tkunx tqila kemm wieħed jista' jaħseb: l-ewwel nett, għax il-Kittieba ta' dan il-Qari, bħalma sejrin taraw b'għajnejkom, huma bosta u mill-aqwa, li, biex nagħmel il-wisa' lil kull-ħadd, bil-kemm ikolli fejn inħażżeż kelmtejn minn tiegħi; u, inbagħad, għax, biex igħini fil-bqija tat-taqsim tal-ktieb, tawni żagħżugħ li jaf u jħobb jaħdem. Niftehmu, mela, fuq xi ħaġiet li jaħtieġ nistqar- ruhom qabel nibdew, u xejn aktar. L-ewwel waħda, li dan il-Ktieb ma għandux x'jaqsam ma' Partiti, la ta' Pużlilka u inqas ta' festi, ta' baned, ta' logħob u praspar oħra: la ta' Barra u inqas ta' Malta. il-Kittieba ta' kull lewn u ta' kull bixla, merħba bihom kollha: imma, qabel ma jirfsu l-għatba ta' darna, iridu jinżgħu kull ġibda li tbiegħed minn ħsiebna u jħalluha wara l-bieb ta' barra, għax inkella ma nkunux nistgħu nilqgħuhom, inqas jekk ikunu l-aqwa ħbieb tal-Ilsien malti u tagħna nfusna. It-tieni, nbagħad, li l-Kittieba ta' dan il-Qari, għed li nixtiguhom jitkelhmu l-iżjed fuq tagħlim u snajja, ikollhom il-wesgħa li jiktbu fuq ħwejjeġ tal-Knisja, fuq tifsir ta' Kotba, fuq ġrajja qodma u ta' żmienna, fuq ħbarijiet, fuq taqbil, fuq mogħdija taż-żmien u fuq kull ħaġ'oħra (barra l-Pużiċka u l-Parċiti): imma, jekk, fil-ktib tagħhom, jinbxu jew iniggżu lil xi ħadd, idumu U, fl-aħħar, hemm bżonn nidraw li, mita jinqala' xi għilt bejn il-Kittieba, sewwa fuq il-Kitba maltija u sewwa fuq kull tagħlim jew tagħrif ieħor, ħadd min- nhom ma għandu joħroġ mill-friex, billi jikxef 'il sieħbu (mita hi ħaġa li fiha jistgħu ma jidhrux b'isimhom, għax inkella ma nilqgħuhomx aħna) u jinfexx fi tkasbir u tgħajjir li jagħmel għajb lill-Kittieba tal-ġieh u tal- għaqal. Mela, f'kelma waħda, Qari tajjeb u ta' fejda, ġej mnejn hu ġej. Għax it-Twemmin tàgħna fit-tmexxija tal-Manri jinġabar f'dawn il-kelmiet: Ħobb 'l Alla u 'l-Għajrek, billi tgħallem lil-min ma jafx. U nistgħu nieqfu hawn, għax fissirna ruħna biż- żejjed mal-Qarrejja tagħna: imma ngħidu kelmtejn oħra, mhux għalihom daqs kemm għal dawk li huma torox għax ma jridux jisimgħu. Kif għidna fil-bidu, il-ħsieb tagħna hu biss li axerrai' dejjem iżjed il-Qari tajjeb tal-Madii.. Għax hi għarukaża kbira għalina li lsienna, imfaħħar minn Kittieba ta' l-Italja, ta' Franza, ta' l-Ingilterra u tal-Ġermanja, bħala wieħed mill-isbaħ u mill-eqdem ilsna ta' l-Orjent, għadna ma nafux niktbuh tajjeb u b'Alfabet wieħed. U, mita ngħidu xe//duh sajjed, ma rridux nifhmu li xiklbu/ safi, għax is-sa/ż u l-idenzes jiġi mix-xeħta tal-Kittieb, mhux mil-Isien fih in-nifsu (kif, biex insemmu t-Taljan biss, D'Annunzio u De Amicis ma jiktbux b'xeħta waħda : dak saff u dan le, għad li huma kittieba tajbin it-tnejn): imma nifhmu 7224/43 b'Alfabit wieħed, li, għalkemm mibni fuq is-sisien tat-Taljan—u ngħiduh b'wiċċna minn quddiem li 2 4/abit tal-Għaqda hu mibni fuq is-sisien tat-Taljan—jinsab imsewwi darba għal-dejjem fejn it-Taljan ma għandux il-leħnijiet maltin ċ, g. ħ, k, q, ż u għi, għax fl-ilsna ta' l-Orjent, bħalma hu tagħna, ebda ittra ma għandha tieħu iżjed minn leħen Wieħed u ebda leħen ma għandu jinkiteb b'iżjed minn ittra waħda, kif jiġri fit-Taljan (casa, cezza, ehiesa, ciondolo; gala, gelo, jielia, glicerina, ghifo): u, fuq kollox, li jinkiteb bla ma jiżloq fil-grammàtka, ladarba l-Malti għandu grammatka wisq isbaħ u aktar mexxejja minn ta' l-ilsna l-oħra. Mill-bqija, il-kliem li daħal fil-Malti minn l-Isqalli, kif ukoll mit-Taljan u minn ilsna oħra, qatt ma ħlomna li nwarrbuh : l-iżjed, inbagħad, jekk hu ħallas id-Dwana, billi ħà xeħta maltija, li, minn daqqiet, inqas igħarfuh aktar in-nies ta' mnejn ġiena; imma inqas hu sewwa li tmur tnaqqar ħwejjeġ ħadd-ieħor, mita f'darek għandek x'jagħmel tajjeb, u għalhekk m'humiex ħbieb tal-Malti dawk li donnhom jitqanżħu biex ideffsu kliem barrani fejn għandna tagħna. Fl-aħħar nett, nixtiequ ndaħħlu fi rjus l-egħdewwa tagħna —jew, ngħidu aħjar, fi rjus dawk li qatt ma riedu jafu bina—li aħna la nifirħu mita naraw 'il xi wħud jinqdew bil-Malti għall-ħsibijiet ħżiena tal-Pu/i/ka tagħhom, u inqas irridu, bit-tixrid ta' lsienna, nirfdu lil dawk li jobogħdu t-Taljan : irridu biss, b'fehma safja u sħiħa, nagħmlu kemm nifilħu biex neħelsu mill-għajb li fih jinsab. il-lsien Tas-sċejħa fost is-sbieħ, Art li Ġenmitna /