Ġopra una conchiglia fossile' ta' Zanelta w 'il-Musbieħ tal-Mużew ta' Dun Karm. Dun Karm issejjaħi minn nies barranin ''Zanella'' ta' Mal- ta, għas-sehem kbir li kellu fil-poeżija taljana li kibret hawn Malta u għax-xejra ta' ħsiebu. Barra minn hekk dan l-isem jistħoqqlu l-għaliex għaqqad Ħisiebu f''Il-Musbieħ tal-Mu- żew' ma' ħisieb iz-Zanella kif inhu mfisser fis-'Sopra una conchiglia fossile'. Dawn iż-żewġ poeżijiet tista' tqishom poeżija waħda li tħaddan ġo fiha l-ġrajja tad-dinja minn ħolqienha sa żmenijietna. Meta nqisu ż-żmien li għex fih Giacomo Zanella wiċ-ċirkostanzi li kien fihom Dun Karm meta kiteb il-poeżija tiegħu, insibu li kienu fl-istess ilma. Wiefied kiteb fi żmenijiet meta x-xjenzi kienu fl-aqwa tagħi- hom u l-ieħor meta kien igħallem l-Arkeoloġija u l-Istorja tal-Knisja. Zanella jilmaħ fl-istudju tiegħu Bebbuxu ġeblieni u minnufih il-fantasija tixgħel. il-poeta jdur fuq dan il-Beb- buxu, li wara eluf kbar ta' snin minn twelidu. ġie f'kamartu, u jfakkru fl-imgħoddi tiegħu. Il-poeta jiftakar fi ġrajjiet id-dinja qabel il-miġja tal-Bniedem-Divino straniero. Il-Beb- buxu kien xhud ta' taqlib liema bħalu fil-għamla tad-din- ja: ra terremoti tal-għaġeb w artijiet ġodda telgħin minn qiegħ il-baħar; u fl-aħħar kien xhud tal-miġja tal-Bniedem wara eluf kbar ta' snin minn ħolqien id-dinja, u wara li mietu u ntemmu eluf kbar ta' ħlejjaq oħra. Madankollu l-Bniedem ġie fid-dinja mimli bit-tama li għad isaltan fil- hena u fis-sliem fuq il-ħolqien kollu. Il-poeta jagħlaq il- poeżija tiegħu billi jħeġġeġ il-bniedem biex jissokta fuq triqtu bla ma jaqta' qalbu. Jekk fid-dinja għad fadal il- jasar wid-dmugħ U meta biż-żmien iseħfilu ħsiebu, m'għandux jagħmel fiaġa oħra ħlief joqgħod għal dak li jkun irid minnu l-Ħallieq: Sa hawn jasal Zanella: uriena kif ġie l-bniedem u għal liema għan. Dun Karm jurina x'għamel il-bniedem biex jilħaq dan il-għan. Dun Karm jitqanqal minn musbieħ tal-fuħħar b'Ħuta minquxa fuq ġbinu merfugħ fil-Mużew. Il-poeta jfakkar mnejn ġie il-Musbieħ, u jurih qalb liema Ħajja raġa' sab ruħu. X'janbuh dan il-musbieħ in-nies tal-lum, meta qajl qajl qed irażżnu l-ħolqien 7: Sirna nafu kif il-kwiekeb iżom- mu u jduru hemm fuq u l-Bniedem .— seraq id-dija Li tagħmel in-nhar, Bir-ram u l-azzar. B'dana kollu, din il-biċċa fuħħar tagħtina dawl kbir fuq l-imgħoddi. L-egħliem fuq ''$ġbinu' jixhdu l-qedem tal- musbieħ. Twieled, jew aħjar intgħamel, ineta l-ġewnali ta' l-Ajkla Rumana Kien għadu ma nkiser. Kien xhud tad-drawwiet ta' dawk iz-żmenijiet imbegħda. Ra, jew għallanqas sama' bil-ġrajjiet imdemma tal-martri. Kien idawwal il-katakombi fejn l-insara kienu jiltaqgħu U jielidu u jroddu Il-bewsa tas-sliem, U waqt illi jgħannu Ta' David il-kliem, Dwar mejda tal-ħaġar Jintasbu flimkien Mingħajr ebda għażla Ta' ġieħ u ta' żmien, U ż-żejjed tal-għani Man-nieqes tal-fqir ditħallat, u jiekol Iċ-ċkejken mal-kbir, Il-poeta jissokta jfakkar fiż-żmien li gerbeb minn fuqu wit-tibdil kollu li sar ma' tul dan iż-żmien li għadda u mar: tbiddlet kemm-il-darba l-ħakma, daqqa niket oħra ferħ. Kull ċiviltà ħalliet xi ħaġa minn tagħha, tajba jew ħażina. Tbiddiet il-fehma tal-ġnus, lsienhom; nbidel wiċċ l-art bil-ħidma tal-Bniedem u, Fejn ħarbxet is-sikka, Fejn għażaq il-fies, Inbnew bliet u rħula Li tgeġweġ bin-nies; : U fejn qatt ma. nstama Ma' tulek ja bur, Hlief għanja ta' bidwi Jew lefien għasfur, Instemgħu il-ħsejjes Ta' l-ifrem azzar Imħaddem bil-qawwa 'Ta' l-ilma u n-nar. Kollox tbiddel u għadda, imma ħaġa walida baqgħiet mingħajr ma tbiddlet u kelma aħra baqgtħiet ħajja : Il-kelma huwa l-isem Ta' Kristu Feddej Bin Alla, li jaħkem L-Imgħoddi u li ġej; Il-liaġa hija x-xirka Ta' dan il-Mislub Imgħajjar bil-bosta, Bil-bosta maħbub. Għalhekk dan il-musbieħ hu merfugħ fil-ħġieġ: huwa xhieda Ħajja ta' dan il-għaġeb kbir u jkabbar il-ġieħi ta' artna li kienet ewlenija biex tilqa' ċ-ċiviltà ġdida ta' ''Bin il-Bniedem'. Kif nistgħu naraw mill-ġirja ħafifa li tajna mal-ħsieb ta' dawn iż-żewġ poeżiji, spirtu wieħed jaħkimhom: Tama w Imħabba, il-qofol tal-poeżija ta' Dun Karm, Il-bniedem. bit-tama li jilħaq l-ogħla grad ta' perfezzjoni ħadem kemm felaħ bla ma qatt għeja jew iddejjaq. Baħħar fuq l-ikbar ibħra għalkemm kien jafiseb li fihom se' jiltaqa' ma' ħafna tfixkil. Iġġerra f'artijiet imdallma u miżgħuda b'bhejjem taz-xagħri. Niżel f'qiegħ il-baħar u tar fil-beraħ bla tarf, Mat-Tama dejjem insibu msieħba l-Imħabba, li ġiegħilet il- martri jmutu għal Dinhom u li kienet il-bidu tal-'familja' li fuqha hi mibnija kull ċiviltà. Dawn iż-żewġ virtujiet kienu li mħabba fihom l-Insara.ewlenin kienu jiltaqgħu fid- dlamijiet tal-Katakoinbi u jaqsmu ġidhom bejniethom, Fejn. naqsti dawn. il-ħajja ttaqqlet u twieled il-ġlied u nqered kollox, iżda fejn dawn baqgħu jsaltnu kollox mexa sew- wa. Xhieda qawwija hija l-Ewropa tal-lum wil-Knisja Ni- sranija, t F'dawn il-poeżiji, il-kittieba, it-tnejn għatxana għall-għeri u jafu jgħożżu dak kollu ti jgħinhom f'tagħtimhom jixtiequ jnisslu imħabba f'qalb il-qarrejja għal dawk il-qdumijiet kollha li jistgħu jagħtuna xi fħijiel ta' l-Imgħoddi: Il-'Con- cħiglia'' li hi ta' siwi kbir qiegħda hemm mitluqa biex iżżomm il-karti bla ma Ħadd iħabbel rasu biha, Il-Musbieħ jinsab merfugħ ġol-fiġieġ u n-nies issaqsi imhux x'jiswa għat-tagħl- lim imma jekk jiswiex għall-ħobża ta' kulljum : Bla dawl u bla sura, X'int tagħmel ġol-liġieġ $ Fil-milja tal-ħajja Għal fejn int meħtieġ $ Il-poeta jitħabat biex juri s-siwi tal-Musbieħ. Iġib qud- diem il-qarrej it-tagħlim kollu li wieħed jista' jieħu minnu u jfaħħar 'il min ġabru: Imbierek min ġabrek U għożżok ġol-ħiġieġ: Għall-ġieħ. ta' pajjiżna Int bosta meħtieġ. Biex ix-xebh ta' bejniethom ma jkun jonqsu xejn, naraw kif iż-żewġ poeti sawru l-poeżija tagħhom. L-ewwel ma jol- qotna t-tul tal-waħida ta' 288 vers u l-qosor tal-oħra ta' 98 vers. Il-Bebbuxu jixhed il-ġrajja ta' żmenijiet bil-wisq itwal minn dawk tal-Musbieħ; iżda t-tibdil li sar fi żmien il-Bebbuxu kien bil-mod wisq waqt li dak ta' żmien il-Mus- bieħ kien kbir fil-għadd u ta' malajr. Barra dan aħna nafu b'dak kollu li sar kemm ilu hawn il-bniedem tista' tgħid bl-irqaqat kollha waqt li nafu biss fuq fuq dwar dak li ġara qabel il-Bniedem, Iz-Zanella jixħet Barstu fuq id-dinja kollha waqt li Dun Karm jixħet ħarstu fuq pajjiżu biss—Malta. Malta nħakmet dejjem minn l-aqwa ċiviltajiet li dehru fid-, dinja, u l-Istorja ta' Malta hi mera ċar ta' l-Istorja tad-dinja: meta l-Ewropa kienet hienja Malta kienet ħienja wkoll, u meta kienet imnikkta Malta tnikktet magħha. Ħaġa. li tolqtok ukoll f'dawn il-poeżiji hi li waħda hi sog- ġettiva jiġifieri taħdem aktarx il-fantasija biss u l-oħra oggettiva, jiġifieri, il-poeta megħjun mill-fantasija jibni l- poeżija fuq il-ħajja kif jaraha quddiemu. Ħaġa li tistenniha. Iz-Zanella jfisser fiwejjeġ li qatt għajnejn ma raw w anqas widnejn ma semgħu. Dun Karm iġibilna quddiem għajnejna Ħajjet il-Bniedem. Għaldaqshekk naraw fihom żewġ kwa- litajjiet ta' kwadri. Il-waħida ta' dawk mibnija fuq il-fantasija biss, bħal ma ngħidu atina din : li kulħadd ipittru f'moħħu kif jidhirlu hu; u l-oħra ta' dawk il-kwadri mibnija aktar fuq il-ħajja milli fuq il-fantasija : Qatt rajt lil-xi xbejba Mixħuta f'riġlejh B'idejha f'ħoġorha, B'għajnejha f'għajnejh, Tixroblu minn fommu Il-mewġa tal-kliem Mimlija bil-ħeġġa, Mogħinija bis-sliem 7 — Kwadru bħal dan kulħadd għandu jġibu quddiem għajn- ejh xorta waħda għax meħud mill-ħajja, li iih inħossu xi ħaġa tagħna, xi Ħaġa li wkoll aħna meta konna żgħar għa- milna, Barra dan fil-ħajja Maltija fir-rħula kwadru bħal dan tilmħu tista' tgħid kull til-għaxija fuq l-egħtiebi tad-djar u ma' ġenb il-kwiener fix-xitwa : xi xiħi jew xiħa, mdawwar biż-żgħa- żagħ iħarrfilhom xi ħrafa minn tiegħu. Tista' tgħid li l-metru ta' dawn iż-żewġ poeżiji mit batra f'xi rqaqat żgħar huwa l-istess. L-Istrofa taz-Zanella hi ta' seba' versi ta' sitt sillabi l-wieħed b'rima ab, ab, ċ, dd. L-Istrofa ta' Dun Karm hi magħmula minn erba' versi ta' sitt sillabi l-wieħed bit-tieni w bir-raba' b'sillaba nieqsa bir- rima aġ, ċb. Għalkemm hemm din id-divrenzja bejn dawn l-istrofi, fihom insibu l-istess ton : : 1oġ Id-dinja żmien twil all'aure feconde, Kien għadu ma nkiser Italia la testa Meta inti fis-sħana de' rosei eoralli Ta' maġmar inkwejt, pascevi le valli. U s-sahra ħasbitlek Għall-ftila u għaż-żejt. Issa li rajna fil-qosor f'hiex għandhom x'jaqsmu bejntet- hom dawn iż-żewġ poeżiji kbar u għolja, iktar nistgħu nwieġbu għat-tifħir fieragħ li Dr. E. Rossi xeħet fuq din il- poeżija ta' Dun Karm: ''Il-ritrro di questa poesia ''Il-Musbieħ tal-Mużew' xel testo Maltese ricorda Voda ''Sopra una Con- chiglia tossile'' dello Zanella ed anche Vintonazione ed il pensiero sono identici Il-metru jaqbel u ma jaqbelx; iżda billi poeta jħaddem metru jixbah lil-ta' l-ieħor b'daqshekk ma jnaqqasx mill-oriġinalità tiegħu, Għal dak li: hu ħsieb m'humiex ħaġa walħida: iktar kien ikun afijar li kieku Dr. Ettore Rossi qal: ''Vuna peesta ċ il-complemento delf'altra;'