mn jibieb Dan l-aħħar mort tieġ. Meta l-għarajjes ħarġu mill-knisja stennejt is-soltu raxxa ross fuq il-miżżewġin friski. Imma flok ross tfaċċaw erba' tfajliet b'kaxxa tal- kartun kull waħda. Fetħu l-kaxxi u minnhom ħarġu jtiru kwantità ta' friefetl Friefet kbar u żgħar, friefet suwed u blu, sofor u bojod, friefet oranġjo, friefet ileqqu. U n-nies kollha 'Ooooooohi' Jien ukoll stagħġibt, imma mhux bil-ġmiel tal-friefet. Stagħġibt kemm in-nies għadhom iqisu l-annimali bħala oġġett ta' tiżjin. $ $ ċ Issa sewl Hawn fejn qegħdin2 Ħuttaf… Tgħiduli: 'U iva, mhux ħaġa sabiħa li teħles ftit friefet2' Il-problema hi li dawk il-friefet ma kinux friefet Maltin imma friefet impurtati minn barra — illum kollox issib tixtri onlajn. Milli stajt nagħraf kienu kollha friefet tropikali, minn inħawi bħall-Afrika Ċentrali u l-Amerka t'Isfel. Sintendi għax hemmhekk issib l-ikbar u l-iktar friefet kuluriti tad-dinja. Il-problema hi li dawn il-friefet fil-klima ta' Malta ma jgħixux, u għalhekk probabbli mietu kollha dak il-lejl stess li nħelsu. U biex tkompli tgħaxxaqha għamlet ix-xita… Għad hawn wisq nies li jaħsbu li d-dinja u kull ma fiha hija proprjetà tagħna l-bnedmin. L-annimali donnhom jeżistu biex jaqduna, ipaxxuna, jagħmluna komdi, jagħmluna sinjuri, eċċ. Aħna biss u aħna dejjeml Kemm se ndumu biex nitgħallmu nittrattaw l-annimali bħala ħutna ħajjin, mhux skjavi jew oġġetti tagħna. Nawguralkom vaganzi tal- ġenn, mimlijin baħar u ċafċif. Victor Falzon L-Editur Ix-Xaħmet l-Art Ocellated Skink Chalcides ocellatus Wara xitwa mgezzez f'ħofra f'xi ħajt tas-sejjieħ, ix-xaħmet l-art joħroġ igawdi s-sħana tar-rebbiegħa u s-sajf. Wara xhur sajjem issa jixxala jibla' l-insetti li bħalissa jkunu komuni. Ix-xaħmet l-art ma jfixkel u ma jagħmel ħsara lil ħadd, għalhekk inħalluh jgħix a e : bil-kwiet miskin. Bħar-rettili l-oħrajn, huwa wkoll imħares bil-liġi. Ritratt ta' Charles Gauci bil-fjuri — ġenna tal-art għan-naħall REZI TRA ME TI ISET L-JE Ta F'din il-ħarġa… Mill-editur 2 Aħbarijiet 3 Għasfur ferut7 4 Mitlufin2 5 Is-sinjorina tad-draguni 5 Ittra mingħand Amv 6 Showdowni 7 Ir-russett tas-siġar 8-9 Mangroves 10 Agħtiha l-kulur 11 Avviżi 11 Iż-żnuber 12-13 Il-monakella 14-15 Kolina u Żeppinu 16 Kitbu f'dil-ħarġa Martina Brancato (National Aquarium), Maria Darmanin (BOV), Desirċe Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eve View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Kuntatt indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 60 BirdLife Malta, Ġunju 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop aħbarijiet Is-sena l-oħra l-fras-servjenti ma bejtux, imma dis-sena pattew. kelat L l IL jiġru sitt blalen żgħar tas-suf bis-saqajn (TE i Tefa tas-suf ftit ikbar, bis-saqajn ftit itwal (flieles tal-fras-servjenti). F'dar-ritratt ħelu tal-ħabib tagħna Aron Tanti tidher LET l El i 1 lol o va ta' ftit ġranet. U ġenituri tant kburinl LAKE I E F'dawn l-aħħar ġimgħat fir-riserva tal-Għadira faqqsu erba' familjil Tnejn tal-monakella u tnejn tal-fras-servjent. bo U Erġajna Q ja ż L , Fl fu l fu 14 f: L ħ jil Al ui b. Meta tissemma' l-problema ta' fejn se narmu l-iskart tal-bini, spiss xi għaref jissuġġerixxi li nużawh biex nibnu ġżejjer fil-baħar. Min joffri din bħala soluzzjoni jkun qed juri biċ-ċar li m'għandux farka rispett lejn in-natura. Min jitkellem hekk għadu jaħseb li l-baħar huwa landa taż-żibel, li qiegħ il-baħar huwa deżert vojt lest biex jilqa' l-imbarazz tagħna. Xi ħadd dan l-aħħar qal li fil-każ il-ħsara li nagħmlu fil-baħar inpattu għaliha billi dawn il-gżejjer ġodda nagħmluhom riservi naturali. Tgħid mhux hekki Jekk veru ħa jħawlu Ħafna mill-ġonna publiċi tagħna huma tal-biki. Mhux għax forsi fihom xi skart. Il-ġonna huma tal-biki anke qabel ma jsirul Il-problema li min jiddisinjahom jinsa li dawn suppost ġonna, jiġifieri postijiet fejn tara l-ħdura, il-fjuri, is-siġar, ħamrija u natura. Min jippjanahom ikun iktar moħħu f'kemm strutturi ħa jdeffes. Għalhekk nispiċċaw b'ħafna passaġġi taċ-ċangatura, bankijiet, lampi, tabelli, statwi, xi vaska tonda tal-konkos… u sintendi gabbana u latrina. U fl-aħħar xi erba' konok tal-konkos b'siġra (aktarx palma) fihom. Nisperaw li l-parti l-ġdida li se tiżdied mal-park f'Ta' Qali ħa tkun medda sabiħa fejn issaltan in-natura, u mhux xi ristorant jew outdoor gvm. Jekk hawn minnkom li ħa ssiru periti la tikbru ħudu ftit nota pleasel MA is-semmiegħa Peter u Svivia, Maris u Skv huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: kull meta jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natural Għasfur ferut7 Peter, oħtu t-tewmija Svivia, u l-ħbieb tagħhom (tewmin ukoll) Maris u Skv kienu għadhom kif skulaw. Peter kien talabhom jibqgħu miegħu wara l-iskola għax kellu bżonn l-għajnuna tas-seħer speċjali tagħhom. Peter kien fil-kunsill tal-iskola u kienu qed jippjanaw biex jagħmlu barbikju filgħaxija f'Mejju, f'għalqa mitluqa ħdejn l-iskola. Għalhekk Peter ried ikun ċert li ma ssirx ħsara lin-natura. 'Ma nafx,' qalet oħtu, 'llha mitluqa din l-għalqa, u qatt ma nara xejn fiha. Imma lkoll qablu li xorta aħjar jiċċekkjaw. Wara kollox kienu jieħdu gost jgħaqqdu jdejhom jisimgħu leħen in-natura. Id f'id imxew sat-tarf l-ieħor tal- għalqa. F'ħin minnhom semgħu: 'Iva bil-mod, qisek qatt ma kilt 'Ejja, Pal EJJA, TINIT' 'Anke jienal Tini, TINIT It-tfal ħarsu lejn xulxin. 'Qed nisma', imma m'jien nara xejn,' qalet Svivia. 'Hemm aral Mal-arti' għajjat Skv. Ftit bogħod minnhom raw għasfur lewn il-ħamrija, donnu jzappap u jkaxkar ġwinħajh. 'Miskin, dak feruti' qalet Maris. 'X'se nagħmlu2' 'Inċemplu lill-BirdLife,' wieġbet fil-pront Svivia, li kienet membru fi Klabb Ħuttaf. Il-ġenituri kienu jħalluhom jużaw il-mobajl, basta f'emerġenza, u din żgur kienet emerġenza. Ħarġet il-mowbajl u ċemplet 79255697. Wiġibha xi ħadd jismu Nimrod u bla nifs Svivia qaltu fuq l-għasfur ferut, u staqsietu x'jistgħu jagħmlu sakemm jaslu tal-BirdLife. 'Ikkalma, ikkalma,' qalilha Nimrod, 'Spjegali sew x'qed tara.' Svivia spjegatlu, imbagħad irringrazzjaha u qalilha: 'Ara, ibdew bil-mod resqin lura minn fejn ġejtu bla ma taqilgħu 'Bla, nifs qaltlu fuq l-għasfur ferut… Il-Ħuttafa 152 : Ġunju 2019 : pa Desirċe Falzon għajnejkom minn fuq l-għasfur.' 'Issa,' kompla tal-BirdLife, 'għidli jekk il-ġewnaħ baqax imdendel, u x'qed jagħmel l-għasfur.' It-tewmin iċċassaw għax mhux talli l-għasfur kien donnu fieq, imma f'daqqa waħda tar lejn roqgħa ħamrija u poġġa fl-art. Minħabba li kien lewn il-ħamrija niexfa, sparixxa mill-ewwel. 'X'ġara'7' staqsiet Svivia, 'Fejjaqtu minn fuq it-telefown7' 'Le,' daħaq Nimrod, 'Dik li qed taraw hija bilbla u ma kienet feruta xejn. Il-bliebel jiġu Malta f'April biex ibejtu, u mid-dehra intom ersaqtu viċin xi bejta. Il-blieleb jibnu l-bejtiet fl-art u jsibu ħafna x'ifixkilhom. Meta jaraw periklu riesaq, il- ġenituri jmorru quddiem dak il-periklu u jagħmluha tabirruħhom feruti. Il-predatur idur għalihom u jipprova jaqbad lilhom, u jħalli l-bejta biż-żgħar bi kwiethom. X'ħin il-ġenituri jkunu biegħdu l-predatur biżżejjed mill-bejta, f'daqqa waħda id-diżabiltà 'tgħaddilhom' u jtiru 'l hemm'' 'Tal-bliehi' għajtu t-tfal f'daqqa. Svivia qalet grazzi lill-uffiċjal tal- BirdLife u qatgħet. 'Mela dawk l-ilħna li smajna kienu l-frieħ jittalbu l-ikel minn missierhom,' qal Peter. 'Imnalla smajniehom għax ma konniex nindunaw li hemm bilbla tbejjet fl- għalqa. 'Mel'issa lill-kumitat għidilhom biex il-barbikju nagħmluh f'Lulju, qalet Maris. 'B'hekk il-bilbla tkun lestiet mill-bejta u l-frieħ ikunu tajru.' 'U l-għalqa nkunu nistgħu nużawhal' daħaq Skv. F'paġna 7 hemm iktar fuq dan it- trikk tal-bilbla. Il-Ħuttafa 152: Ġunju 2019 : p5 Aħna l-għasafar tal-bejt ukoll inħobbu nċafċfu fl-ilmal Imla plattina tal-qsari bi ftit ilma ħalli aħna wkoll ninżlu niffriskaw fih. Daż-żmien tas-sena spiss insibu għasafar tal-bejt frieħ jaqbżu fl-art donnhom mitlufin. Ir-rix bilkemm ikun telgħalhom u jkunu għadhom ma jtirux. Qalbna toħroġ għalihom u nkunu rridu ngħunuhom. Imma dawn is-soltu ma jkunu mitlufin xejn. Anzi missierhom u ommhom ikunu x'imkien viċin, aktarx ikunu qed jarawk u qed jistennewk twarrab ħalli jinżlu jitimgħu liż-żgħir tagħhoml Sakemm ma jkunux f'nofs triq jew fejn hemm il-qtates, l-aħjar ħaġa hi li titbiegħed u toqgħod għassa sa ma jinżlu għalihom il-ġenituri. Is-sinjorina tad-draġuni ka - —k Mi Mk i $ 'TIdkk s Miju xi xena minn rqiqa kważi daqs labra tal-ħjata isem femminili (anke bl-Ingliż Gamecof Thrones jiddispjaċinal — biex taraha trid għajnejn ta' damselfiv), dan l-insett sintendi jawnhekk nippreżentawlkom seqer (jew ta' naturalistl) Bħall- IGGIB Te TE A L TE lis-sbejħa damiġella, insett kuġini kbar tagħha, l-iktar li ssib dejjem faċli tagħrafhom għax mir-razza tal-mazzarelli. Il- lid-damiġella huwa fejn l-ilma, in-nisa jvarjaw fil-kulur u xi wħud 1 mazzarelli (dragonflies) huma xi ġibjun, vaska jew għadira. iżlolT B itti ENTI Ke TCIB insetti kbar li malajr tinduna Dan l-ambjent tħobbu għax a EL AL TT tiekol in-nemus li jkun ħdejn as ee BTI e Ta fe (0 OD nl To A e proprju tiegħi L Mili ilu ud Mii Mate tia Nr ji TATI ukoll fl-ilma. Għalkemm għandu ĠĠOĠĠĠĠA Amġu Il-bilbla (short-toed lark) tibni l-bejta fl-art fix-xagħri, għalhekk il-bajd u l-flieles tagħha dejjem fil- periklu li jsibhomlha u jikolhomlha s-serp iswed. Hawnhekk naraw bilbla tiddefendi l-bejta minn serp billi tipprova tiġbidlu ' l-attenzjoni lejha ħalli ftit ftit tbiegħdu mill- bejta u minn uliedha. Iss, li kont jien kont naqbdu u il-kawboj et ħejl Sensiela ritratti drammatiċi meħudin ftit ġimgħat ilu f'Għawdex min- naturalista ħabib tagħna Denis Cachia Il-Ħuttafa 152 i, ju TĦ klfejċ : Ru g EE a Il-Ħuttafa 152 : Ġunju 2019 - p10 Il-Ħuttafa 152 : Ġunju 2019: p11 iġit ha kulur… NN Jekk għandek tpinġija tan-natura li tixtieq inġibuhielek fil-magażin ibgħathielna fuq dan S l-imejl: BI education 2 (8) WT birdlifemalta.org W7 12) j WW th Ir-riservi naturali ) l tal-Għadira B —7 U s-Simar a U Ms. f Ħa, ; f f'Settembru Għal aħbar sabiħa BA fuq il-fras-servjent ara paġna 3. FR Għal tagħrif u avviżi fuq attivitajiet tal- mi tm BirdLife dejjem żuru l-websajt… Seminarju , Ni l d h Zabbar Piilmetw) IB It-temp qed jiġġenneni Siġġiewi iskala tila À Grazzi u prosit lil dawn l-iskejjel li matul din is-sena kienu abbonati f'Il-Ħuttafa. Il-Ħuttafa 152 : Ġunju 2019 : p12 8 ċ à Il-Ħuttafa 152 : Ġunju 2019: p13 familjari f'diversi ġonna, toroq u fil-kampanja. Din t'hawn tikber fl- inħawi ta' Selmun. -T Aleppo hija belt fis-Sirja imma dan ma jfissirx li ż-żnuber inġabet Malta minn hemm. Fil-fatt din l-ispeċi hija indiġena u mifruxa mal-pajjiżi tal-Mediterran. Sabiħa s-sena kollha, imma speċjalment fix-xhur sħan tas-sajf. Għax fis-sħana r-reżina taż-żnuber terħi r-riħa tipika ta' din is-siġra u timla l-arja bi fwieħa ta' forestil il-prinjoli il-weraq Il-weraq taż-żnuber huwa twil u rqiq donnu labar — fil-fatt bl-Ingliż jgħidulhom pine needles. Din il-forma stramba tgħin lis- siġra biex ma titlifx wisq ilma mill-pori tal- weraq. Għalkemm hija siġra dejjem-ħadrana (evergreen), iż-żnuber twaqqa' ħafna weraq. Minħabba r-reżina li jkun fih, il-weraq li jaqa' jdum biex jitmermer u għalhekk taħt dawn is- siġar spiss jitrabba tapit folt ta' weraq niexef. Minn dan it-tapit ma jikber kważi xejn, u b'hekk iż-żnuber tevita l-periklu li tikber siġra oħra viċin u toħnogha. Iż-żnuber hija mir-razza tal-koniferi, grupp ta' siġar primittivi li kienu jeżistu qabel man- natura 'ivvintat' il-fjuril Għalhekk iż-żnuber qatt ma 'tgħallmet' tagħmel il-fjuri. Flok fjuri tagħmel speċi ta' frott jgħidulu prinjol (cones) u minn dawn tagħmel żewġ tipi: prinjoli rġiel u prinjoli nisa. Il-prinjoli 'ġiel jittaċsq Frar f'bu . W għal etti żgħar il-friegħi, Kenn tajjeb Il-weraq folt taż-żnuber jipprovdi kenn tajjeb għal ħafna għasafar għajjenin tal-passa. Fl-irqajja' żnuber li hemm fil- Buskett kull rebbiegħa u kull ħarifa jinżlu jorqdu (fost oħrajn) mijiet ta' kuċċard, isqra, bgħadan u kwakk. Dawn ikunu għadhom kemm qasmu medda baħar u jkollhom seba' mitt sena biex isibu x'imkien fejn jinħbew ħalli jorqdu ftit. ċaw ieprinjol AAAA U mil-poli a ji jkund. i il-prini ma kwai rinjol jikber; ieħ Fis-sħal a j tliet S riegħa fetaħ titrab —injola tiNfS tas-Sa ; ż-żerriegħa minn 2 Malvizz imperreċ f'siġar taż-żnuber I bej tu f'a rt na (OO Għasafar li jbejtu f'Malta ETT GĦ JO L L TLIE FI GOTI A oj) għaddi 'Najtu' jterraq MID GUU il-Danal JEW għadajjdi 9 L-VOLOCII Leli Uuaqqe ġ b a b nie u kelu Daqs 15-18ċm Piż 30-50g Ikel invertebrati tal-ilma ie Ħabitat Xtut ramlin jew bit-tajn MMA ekk trid titgħallem iktar fuq Status Regolari u frekwenti fil- A IE oaiaa Bida ali Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u JSTĦEĦTA U xi ħwienet tal-kotba. Il-bejta tkun ħofra baxxa mdawra bi ftit qxur ta' arzell Ti L L L F'dar-ritratt il-flieles u ċagħaq żgħir. Il-monakella jidhru sew għax inzertaw qegħdin tbid minn tliet sa erba' bajdiet fuq ir-ramel. ta' lewn li ftit li xejn jispikka. f'roqgħa ċagħaq, kien ikollhom Meta jfaqqsu, il-flieles tal- monakella jkunu diġà jafu jiġru. Imma f'każ ta' periklu jintefgħu fl-art u ma jiċċaqalqux, kif qed jagħmlu fir-ritratt. Il-ġenituri jieħdu ħafna ħsieb taż-żgħar tagħhom. Filgħaxija l-flieles jidħlu kollha jitgeddsu fir-rix ta' żaqq ommhom jew missierhom. Dan jagħmluh ukoll fl-eqqel tas-sħana biex jistkennu mix-xemx qawwija, kif naraw fir-ritratt. Monakella żagħżugħa Post tajjeb għall-monakella hija r-riserva naturali ġdida tas-Salina, li issa qiegħda f'idejn il-BirdLife. Hawnhekk il- monakella diġà bejtet xi drabi. Il-Ħuttafa 152 : Ġunju 2019 : p16 L-Avventuri ta' tagħ eL2A b, e Koli 'l- 4 . , Ż e c Mi na'l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ W-1f Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Żeppinu. Imma Kolina, aħna bilfors billejl kellna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha. niġu naraw il-fkieren ifaqqsu7 Jien norqod irrid. — Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu Kolina. Iva Żeppinu, għax meta jfaqqsu l-fkieren l żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom żgħar aktarx joħorġu billejl mill-bejta fir-ramel zz TL L , biex jevitaw li jattakkawhom il-predaturi. avventuri mill-iktar interessanti. Lili n-ngħas qed jattakkani… Kolina. Żeppinu, jekk ma narawx dawn il- N meravilji tal-ħolqien kif ħa napprezzaw il-ġmiel IL Xxxi Qed nara xi ħaġal Hemm ara, eżatt f'nofs ir-ramla. Ħares sew. Iva Nannl Qed nara fkieren żgħar f ħerġin mir-ramel: 1… 2… 3… 4… 5… Uuuu, Nann, j kemm hemmi Qed nitfixkel ngħodd. Qed tara xi ġmiel bla qies in-natural mA Żeppinu. Veru Nanna, imnalla insistejtli biex niġi miegħek. Imma qed nara sew7 Fekruna minnhom daħlet u nqabdet f'tazza tal-plastikl Iva povra fekruna, għadha tfaqqas u diġà bdiet tbati mill-iskart li n-nies jarmu barra. Dik ma tafx x'inhi tazza u qatt mhi se ssib kif toħroġ minnha u tasal il-baħar ma' ħutha L-oħrajn kollha kważi waslu fil-baħar A imma hi miskina għadha maqbuda. Ejja mmorru ngħinuha toħroġ minn dik in-nassa. — /a k U hekk għamlu. Bi ftit sforz bejn it-tnejn li VA huma rnexxielhom joħorġu lill-fekruna ferħa gf mit-tazza u jidderiġuha lejn il-baħar biex Ja ġ V/ tingħaqad mal-oħrajn. Imnalla konna hawn, għax povra fekruna Nr tat-twelid kienet se tispiċċa vittma tal-iskart tal-bnedmin. Dan kollu għax ma rmewx it-tazza fejn suppost. Mhux bissl Ftit ilu tkellimna fuq kemm jiswa li l-ewwel u qabel kollox innaqqsu l-iskart. Dik it-tazza setgħet ma ntużatx kieku n-nies ġabu magħhom tazza li terġa' tintuża. U jekk kienet tazza ta' ġelat, min xtrah messu xtara kown ħalli jevita l-iskart u jkollu aktar x'jiekoll Kolina. Hekk hu. Kellhom bżonn il-bnedmin jitgħallmu daqs kemm qed titgħallem int, Żeppl Mela tinsewxl Das-sajf nippruvaw innaqqsu l-iskart li niġġeneraw, speċjalment fix-xtut ta' pajjiżna. L-iskart li ma stajniex nevitaw imbagħad nifirduh u narmuh kif suppost. Tpinġija Victor Falzon a taħ-2x ta RA À H we STESERV B