IL-MATĊTT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDA) ĠUNJU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI f 1953 It-Tagħlim tal-Malti ĊIL-MALTT' ta' Diċembru li għadda konna tkellimna fuq F il-ħtieġa ta' l-istudju sod tal-Malti. Wura kien xieraq li nit- kellmu wkoll fuq il-ħtieġa tat-Tagħlim sod. tal-Malti, li tista' tgħid, imur id-f'id ma' sielibu, li hu l-istudju sod tiegħu, Minn mindu taħt sistema ġdida ta' tagħlim. sew fl-iskejjel elementari kemm fil-Liċeo u fl-Università, li kienet daħlet mal- libertajiet kostituzzjonali, (li fihom l-influwenza politika tal-pro- letarjut kellha sekem kbir), il-tagħlim tal-Malti daħal biex jieħu sehem fis-sillabu ta' l-istudji, xi wħud kienu kemmxiu rofftejhom u staqsew bi tbissima ta' żebliħ: '' Huwa l-Malti fih s'titgħal- lem 2 Aħna Maltin u l-Malti tgħallimmieħ minn twelidna bla kolba'. — Osservazzjoni bħal din. dari u l-kem, ħadd ma kien sejier jagħmalhu diear it-tagħlim ta' l-Ingliż jew tat-Taljan, lan- qas fost. l-istess Tagliżi jew Taljani, għax jaf li jidħku bih. Kull ilsieni: magħruf bħala lsien ta' pajjiż li bih il-poplu jiftiehem sew bil-fomm kemm bil-kitba, jitlob studju u tagħlim sod, bħal ma jitlob tagħlim. sod id-daqq u l-kant. i went tista' ddoqq 1 tkanta bil-widna, kif bil-widna tgħallimt titkellem bil-Malti, iż- da dan ma jfissira li m'għandekw titgħallem. id-daqq u l-kant skond ma titlob is-sengħa tad-daqq u tal-kant. Meta ma tagħ- milx hekk thun qed. tqarraq bik innifsek jekk inti taħseb li tista' ddoqq u tkanta bħal min jitgħallem dawn iż-żewġ ħwejjeġ skond is-sengħa. : It-tagħlim mu għandux ikun bin-nofs, għax inkella nibqgħu jejn aħna u nkunu qed naħmlu ħsara lima nfusna bħala kittieba tal-Malti u ħsara ikbar lil-letteratura Maltija. Jiġi li meta siu- dent ikun tgħallem il-Malti fuq fuq, il-kitba tiegħu għalkemm xi mindaqqiet tidher imżejna minn barra b'libsa prosajka u por- tika li tleller bi lisibijiet u immaġinativa mill-iżjed sbieħ u għo- lia, minn taħt ina tkun qatt b'saħħitha fl-organiżmu tagħha, or- qaniżmu li ieħtieġ tagħlim sħiħ. grammatikali u sintattiku, barra mill-użu ta' kliem li jaqbel masr-xejra tal-lsien, bla fiżwiq ta' kliem imfassal ħażin minn għeruq qodma ta' lsienna li jistona ma' dak li jrodd il-lsien Malti tal-lum. Għalhekk it-tagħlim irid Id IL-MALTI ikun f'idejn surmastrijiet tajba mrawmin fl-istudji morfoloġiċi u fil-kitbu. Maltija nm mhur magħżulin skond il-bżonn pedagoġiku i żjonali bier kmlew siġġu vojt ta' surmast. merwiwel li-kien ħaxs il-ħżoni ta' tagħlim sod ta' Isienna kien Mikiel Anten Vassażii, u hu tajieb li l-lum aħna nimxu wa- vajh u nigħattu l-għajb ia' żmienu li fih il-Malti kien imżeblaħ bħala tagħlim ti mia kienx iservi ħlief biċċa għodda f'idejn l-orjen- talisti barranin li dik il-ħabta bla għajnuna ta' grammatika taj- ba u dizzjunarju eħiħ tal-lsien Malti ma setgħux igħożżul sewiwa fl-istudji tagħhom fileloġiċi. Kien fl-1796 meta Vassalli kien ta- tab lil-Grammastru. De Rohan biex jiftaħ skola privata għat-tagħ- lim tal-kitba u qari bil-Malti u dik kienet l-ewwel darba. li l-Mal- ti kellu xi bidu ċiejken ta' tagħlim. Wara 29 sena Vassalli, bis- saħħa tal-Meċencte tieghu, Hookham Frere; li-hien President tal-Kunsill ita' l-Università, kien irnemrielu jagħti lezzjonijiet tal-Malti fl-Università, u milli jidher il-tieni Grammatika Mal- tija, miktuba bit-Taljan, mhix ħlief ġabra ta' dak li kien għal- lem f'dawk il-lezzjonijiet. Ainn dak mien 'il-hawn it-tagħlim tal-Malti baqa' l-hawn u 'l-linn isir minn xi qassis f'ri skola privata, mina xi xirka ghal skop propaġgandistiċi reliġjużi mbagħad iżjed il-quddiem fl-iskejjel primarji tal-Gvern fejn in- sibu mdaħħlin xi kotba bil-Malti ta' Francis Vella, Gio-Batta Falzon, tal-Qassis P.P. Psaila, tal-Kan. F. Panzavecchia um ta' innetto Casolani u l-ġabra ta' poeżijiet ta' Giio-Antonio Vassal- lo, tal-Kan. Dr. Ludovik: Mifsud Tommasi, u iżjed 'il quddiem il-kotba ta' Preca u ta' Ferris, li fihom insibu s-sistema ta' kit- ba. Maltija tas-Società Filologiea Maltese, u, ietra mbagħad tas- Xirka Xemiu, b'alfabetiiiet li kienu jitbiddlu ma' kull sistema. tat-tagħlim tat-Taljan u ta' l-Ingliż, fejn il-Malti kien imdaħħal bħalu mezz għal-ragħlim taż-żewġ lingwi. Sistema oħra li kienet xi snin qabel 11600 tiweġafet fost l-aħjar kittieba u daħlet fl-is- kejjel, mibnija fuq alfabet iżjed popolari u fl-istess ħin fuq prin- ċipii grammalikali iżjed sodi kienet dik li biha kienu jinkitbu l- kotba. bil-Malti għall-iskejjel u l-Malti fil-pubblikazzjonijiet tal- Gvern sa dwar 18-il sena ilu. L-aħħar waħda minn din is-sensiela ta' alfabetijiet u kitba Maltija hiju dik tal-'Għaqda' tagħna, mibnija fuq prinċipji ftil ti-veln iżjed rjentifiċi u xodi, skond ma kienu jitolbu ċ-ċirkustan- żi għall-progress letterarju ta' lsienna, Fis-sistema ta' qabilha Ti kienet fil-bidu tas-seklu għoxrin, kienet dehret il-kitba ta' nies IT-TAGĦLIM TAL-MALTI 85 ti nafuhom, 11 li sa ċertu żmien konna nqimuhom. bħala l-veterani fost il-kittieba Multin ta' bejn is-sekli Dsatax u Għoxrin, fost- hom. Killi Ferris, Ċensu Busuttil, Ġanni Vassallo, Patri Manmwel Magri, Temi Zammit, Pawlu Bellanti u Gużċ Muscat Azzopar- di: f'dik ta' nara, jiġifieri tal-'Għaqda' tagħna, dehret ivisq iż- jed mirquma l-kitba ta' kittieba ġodda li magħhom iżda ngħaq- du l-qodma, fosthom Ġużċ Muscat Azzopardi, li nħatar Prest- dent tal-Għaqda ', bħala d-dekan tal-kittieba Maltin, u ma' dan it-tliet figuri kbar l-oħra. li sa xi snin ilu kienu għadhom. iżejnu l-letteratura Maltija. bil-kitba tagħhom, jiġifieri, Temi Zammi, Pawlu Bellanti u Ġanni Vassallo, Iżda fl-istorja tas-sistemi tal- kitba Maltija sa l-1934, ma nsibu ebda xhieda illi t-tagħlim tal- Lsien Malti għalkemm xi drabi kellu 'l-hawn u 'l-hinn wi bidu tajjeb, kien seħħ u rabba l-għeruq. Kien tassew awara l-1934, jiġi- fieri, mat-tmintax-il sena ilu illi dan it-tagħlim beda jseħħ taħt is-sistema tal-'Għaqda' tagħna b'riħet it-tibdil kostituzzjonali dwar il-prinċipju tat-tagħlim u l-użu tal-Malti, fl-iskejjel, fl-am- ministrazzjoni tal-Gvern, fl-attijiet notarili u dokumenti legali, u fit-trattamenti ta' kawżi fil-Qrati, Iżda, b'danakollu, jista' issa f'din l-epoka ta' riżq, il-Lsien Malti jiftaħar li għandu l-isbali paġna. fl-istorja tiegħu 7 Jekk il-lsien Malti għandu tassew għal- fejn. jiftaħar li għandu din il-paġna sabiħa għal dik li hi produz- żjoni letterarja, l-istess ħaġa ma nistgħux ingħidu għal dak li hu metodu tat-tagħlim, għalhinqas f'wi skejjel, biet ma nsemmix ri klassijiet għolja ta' dawn l-iskejjel. Id-difett mhux tal-pragram- mi skolastiċi, daqs kemm tal-metodu ta' tagħlim. li hu nieqes minn ċertu apprezzament ta' prinċipji morfoloġiċi, sintattiċi u letterarji li fuqhem għandu jintgħaġen. it-tagħlim fil-moħħ ta' l- istudent, Dan nardaoh, kif diġà semmejna, meta tkellimna fuq l-istudju tal-Malii u wrejna kif mill-kitba ta' xi studenti li qed jersqu għall-eżamijiet tal-matrikola jidher ti hemm nuqqas ta' taħriġ ta' kitba bil-Malti fuq prinċipji morfoloġiċi u sintattiċi, barra minu nuqqas ta' qari u apprezzament ta' mpturi tajba. It- tagħlim tal-Malti, iżjed minn ilsna oħra, illi l-kitba tagħhom mhix hekk marbuta mal-morfoloġija ta' lsienhom, jista' b'ċertu mod fi tfal jibdu b'metodu ta' tagħlim u ta' veguli fuq prinċipji mnemoniċi i ideografiċi, iżda fil-kbar il-metodu għandu jkun razzjonali fit-tagħlim u taħriġ grammatikali b'apprezzament let- terarju a għażlu tal-kliem, kostruzzjoni, espressjonijiet idjoma- iċi u sHI.