IL-QNIEPEN ŻGĦAR FIL-ĦAJJA TAL-MALTIN Minbarra l-qniepen tal-knejjes hemm ukoll il-qniepen żgħar li jgħaddulna messaġġi. Minn fost il-ħafna okkażjonijiet li fihom jintużaw il- qniepen żgħar se nagħżel biss uħud minn dawk li m'għadhomx jinstemgħu aktar. Għall-Erwieħ u għat-Tfal Niftakar diversi nies li kienu joħorġu jiġbru biex isir quddies għall-erwieħ, b'mod ġenerali nhar ta' Tnejn, jum iddedikat għall-erwieħ, kif hu kkonfermat minn xi individwi li tagħhom għandi recordings. Nisma' 'l-ommi tgħid li fix-xahar ta' Novembru kien jgħaddi raġel bil- qanpiena f'idu fit-triq u jibda sejjer: 'Għall- erwieħ ta' San Girgorl….. Għall-erwieħ ta' San Girgori…7. Kienu joħorġu n-nies u jgħidu xi talba żgħira għall-erwieħ. (Mara — 30 sena — Żejtun, 9-xi-1994). Niftakar sew, f'Hal Luqa kien hemm saċerdot, nhar ta' Ħadd wara l-Quddiesa tal- għaxra kien joħroġ hu u abbati bil-qanpiena jdur mat-toroq jiġbor għall-erwieħ. Kulħadd kien itih xi sitt ħabbiet, jew sold, u f'Novembru kienu jagħmlu l-Quddies għall-erwieħ, aktarx fiċ-Ċimiterju stess. Dun Ġużepp Callus kien iqaddes, sa s-snin 1948/49. Min kien itemtem, min kien jieħu xi qatgħa, kienet tgħidli l-mamà, kienu jisquh mill-qanpiena ta' l-erwieħ. (Agnes Azzopardi — Ħal Luqa, 9-xi-1994). Meta tarbija ma. kinitx 'fitkellem kienet tittieħed fi knisja u kienu jisquha mill-qanpiena ta' l-erwieħ. Kienet qanpiena żgħira; kienu jagħmluha fix-Xewkija. (Lawrence Camilleri — Xewkija, 22-iil-1995). , Ma' l-Annimali Fil-Qala kien hemm raġel li kuljum kien idur mar-raħal u miegħu kien ikollu muntun bil-qanpiena m'għonqu. Il-qanpiena kienet isservi biex in-nies kienu jkunu jafu li kien ikun għaddej dan ir-raġel bil-muntun, u biex min kien ikollu xi nagħġa biex jgħammarha kien idaħħal il-muntun ħdejn in-nagħġa. Lir-raġel kienu jħallsuh xi ħaġa żgħira. Dawk li jmorru għall-kaċċa tal-fenek, minbarra l-klieb, jieħdu magħhom in-nemes. Lil dan kienu jdendlulu qanpiena m'għonqu biex meta l-fenek jiżgiċċa mill-klieb u jistaħba f'xi toqba jew qalb il-ġebel kienu joħorġu n-nemes li, bil-qanpiena tiegħu, ikunu jafu fejn hu u l-klieb ikomplu jsegwuh. Dawk li jbiegħu l-ħalib bil-merħla tal- mogħoż kienu jdendlu qanpiena m'għonq il- mogħża favorita tagħhom biex meta jkunu għaddejjin jingħarfu minn merħliet oħra. Din il- qanpiena kienu jsejħulha sansarra jew sansarru. Tkun tal-landa, f'forma ta' qanpiena, bl-ilsien magħmul minn biċċa għadma. Is-sansarra kien hemm min inehħiha minn m'ghonq il-mogħża fil-Ġimgħa l-Kbira, meta l-qniepen tal-knejjes ukoll kienu jkunu siekta. Meta kien hawn jaħdmu l-imtieħen tar-riħ it-taħħiin kien joħroġ biż-żiemel u l-karettun, biex jiġbor il-qamħ mingħand min kien ikun irid jitħan. Biex kienu jkunu jafu li kien ikun għaddej kien ikollu qanpiena żgħira mdendla m'għonq iż-żiemel, li kienet iddoqq ma' kull pass. Tahħàna oħrajn kienu jibqgħu fil-mitħna, u n-nies kienu jġibulhom il-qamħ. Għall-Mejtin u fl-Ogbra L-użu tal-kamra mortwarja, fejn jinżammu l-mejtin qabel ma jgħaddu l-erbgħa u għoxrin siegħa qabel id-difna, daħal fis-seħħ fl-1880, F'dik li ħejjew fl-iSptar Ċentrali tal-Furjana kellhom arranġament ta' spag imqabbdin ma' PROGRAMM TAL-FESTA - 2008 truf l-idejn u s-saqajn tal-mejjet u marbutin ma' qanpiena żgħira li, jekk ikun hemm l-inqas taħrika tibda ddoqq. Din il-kamra tal-Furjana ma baqgħetx tintuża aktar meta saret dik taċ- Ċimiterju ta' l-Addolorata. Waħda mara qalet: Meta kelli n-nanna tiegħi ħajja kienet tirrakkontali li, fi żmien meta kien ikun hemm xi mejjet fil-kamra taċ-ċimiterju stess, kienu jorbtulu qanpiena, la naf ma' jdejh u anqas ma' saqajh, biex meta jistrieħ u jkun għadda ċertu ħin u l-għadam ikun faqqa', din iċċempel, u kienu jinżlu jagħmlulu l-għatu. Tgħid ukoll li darba, meta wieħed niżel għax sema' l-qanpiena ċċempel, sab lill-mejjet bilqegħda, u ħa qatgħa tal-ġenn …. Għax il-persuna li kien hemm kienet għadha ma mititx. Tgħid li kienet tafu, u li dam ma tkellem żmien. Meta fl-1780 id-Dumnikani tal-Belt kellhom jaqalgħu l-oqbra tal-kripta, is-Soċjetà Medika Rjali ta' Pariġi bagħtet diversi pariri lill-Gran Mastru. Fost il-pariri kien hemm li min jitniżżel fil-qabar irid iżomm qanpiena żgħira f'idu, waqt li jniżżtuh bil-ħabel ma' qaddu, biex ma' l-inqas sinjal ta' periklu jdoqgha u jerġgħu jtellgħuh. Dawk li kienu jiġbru l-mejtin fil-pesta kienu jdoqqu qanpiena biex javżaw li kienu jkunu ġejjin. Fil-Films, Ċinema, Silent u Talkies Il-Belt, qabel ma kien jibda l-film, kien ikun hemm raġel bil-qanpeina f'idu, u kien idoqgha quddiem il-bieb biex jistieden lin-nies jidħlu, u kien jgħajjat: Għaddu għax se jibdal….. Għaddu għax se jibda' Ieħor qal: Niftakar is-silent films, ċinema, f'Birkirkara … Kienu jagħmlu kartetluni f'forma ta' piramida, wieħed kien jidħol f'nofs il-kartelluni u, bil-qanpiena f'idu, kien idur ma' Birkirkara, jgħajjat: ''lllejla se jibdal….. Illejla se jibdal (Ta' 71 sena- Birkirkara, 2l-ix-1995). Meta kont immur is-Sależjani, f'Tas-Sliema, fis-snin erbgħin, nhar ta' Hadd sikwit kienu juruna xi bċejjeċ tal-films. Dun Karm Fenech kien dejjem ikun bil-qanpiena f'idu biex iżomm l-ordni. Iżda meta kien jibda l-film kien joqgħod quddiem it-tieqa tal-projector, u malli kien jissuspetta li kienet tkun se tidher xi bewsa jew xi tfajla liebsa xi ftit imqaċċta, taparsi bl-iskuża li jsikket xi tfal, kien iqum bilwieqfa jdoqq il- qanpiena quddiem il-projecror. Sadattant, kien jgħatti l-istampa, u minflokha kienet tidher idu, jew rasu kbira u sewda, silwett fuq il-liżari Xi ħaġa simili kienet tiġri fl-Oratorju tas- Sależjani ta' Birkirkara, kif qal wieħed li kien imur hemm: Fl-Oratorju ta' Birkirkara, xi ħamsin sena ilu, Toni Chetcuti dak iż-żmien, kien ikollu qanpiena kbira f'idu u, kif qed tgħid int, malli kienet tidher xi waħda naqra skullata jew xi bewsa, b'dil-qanpiena kien iġenġel l-Oratorju. F'Okkażjonijiet oħra Sfortunatament, sa minn dejjem, kultant issib xi omm fqajra u xortiha ħażina li ma kinitx tkun tista' żżomm tarbija tat-twelid, u f'ħin ta' disperazzjoni kienet tabbandunaha fuq l-għatba ta' xi kunvent. Fi żmien l-Ordni, bħala att ta' ħniena f'okkażjonijiet bħal dawn, mal-ġenb ta' l-isptar tal-Kavallieri fil-Belt u mal-faċċata ta'l-isptar. 'Santu Spirtu' fir-Rabat, kienu għamlu bħal tieqa li fiha, fis-satra tal-lejl, kienet titiqiegħed it-tarbija f'kaxxa ddur 'il ġewwa, bħal girandola, jgħidulha r-'rota', u kif iddur kienet tmiss ma' qanpiena biex iddoqq. Dak li jkun kien jitlaq u t-tarbija kienet tinġabar min- nies ta' l-isptar, li kienu jieħdu ħsiebha. Mhux l-ewwel darba li kien jintilef xi tifel ċkejken. Il-ġenituri kienu jqabbdu xi banditur li kien idur mat-toroq bil-qanpiena f'idu, jgħajjat biex min isib it-tifel jieħdu għand niesu. Sa minn qabel żmien l-Ordni tal-Kavallieri kien ikun hemm il-banditur. Dan kien joħroġ jgħajjat l-avviżi li kienu jqabbduh in-nies, u ukoll kien jaqra xi bandu jew avviż tal-Kunsill tal-Gvern ta' l-Imdina. Għal avviżi importanti kien ikollu til xi ħadd miegħu jdoqq il-qanpiena jew it-tanbur, biex in-nies tinġabar madwaru u tisimgħu. Minn diversi anzjani smajt li xi nies tal- kampanja, biex jindunaw jekk telax xi ħadd fuq il-bejt tagħhom bil-lejl, kienu jagħmlu qanpiena żgħira marbuta ma' xi ħajtiet, b'mod li jekk jintlaqtu, il-qanpiena kienet iċċempel l-allarm. Fi żmienna għandna l-qniepen ta' l-elettriku PROGRAMM TAL-FESTA — 2008 għall-bibien ta' barra. Iżda qabilhom id-djar kellhom il-ħabbàta tal-ħadid, tar-ramm jew tal- bronż, artistika jew sempliċi, skond il-mezzi ta' min kien ikun joqgħod fid-dar. Iżda minbarra l-ħabbàtiet kien hawn ħafna djar bil-qanpiena fuq ġewwa, li ddoqq meta xi ħadd jiġbed il- maqbad tal-metall jew taċ-ċaqquf li jkun imdendel barra l-bieb. Tfal imqarbin kienu ta' sikwit iċemplu l-qanpiena tal-bieb tan-nies, u jitilqu jiġru jistaħbew. Fid-djar tas-sinjuri kien ikun hemm ukoll qniepen żgħar li kienu jinġibdu b'żigarella biex jissejħu l-qaddejja. Dawn il-qniepen kienu komuni wkoll fis-seklu dsatax, b'mod speċjali fejn kienu joqogħdu l-Ingliżi. Meta Fra Diegu kien marid kienu poġġewlu qanpiena ċkejkna biex, jekk kien jinqalagħlu xi ħaġa kien isejjaħ lis-soru li kienet iddur bih. Fl-14 ta' Mejju 1902 daqqhielha fis-siegħa ta' bil-lejl, u marret tgħinu; iżda matul il-jum kompla sejjer għall- agħar u miet wara nofs inhar. Waħda mara qalet: Kien jilbes bħalma jilbsu dawk tal-Ġimgħa l-Kbira: bil-barnuża, mgħotti. Kien ikollu xi qanpiena f'idu u ġieli kien ikollu lil Għall-imgħallqini U kulħadd kien itih xi ħaġa. Dan kien membru tal-Fratellanza tar-Rużarjanti, li hemm għand. id-Dumnikani l-Belt, li kienu jiġbru għall-Quddies għal min kien ikun ikkundannat għall-mewt u għall- bżonnijiet tal-familja tiegħu. Fid-djar ta' xi familji kien ikun hemm qanpiena i żgħira li kienet tintuża b'superstizzjoni waqt xi' maltempata bir-ragħad u s-sajjetti. Kienu jdoqqu bil-mod il-qanpiena għax kienu jemmnu li l-qniepen kellhom is-setgħa jkeċċu l-ħażen. Hekk kien jagħmel ukoll is-sagristan, iżda dak kien idoqq il-qniepen tal-knisja. Kienu wkoll jindaqqu qniepen ta' l-idejn fit-toroq meta kienet tingħata xi skomunika. PROGRAMM TAL-FESTA - 2008