L-ARMONIJA ARKITETTONIKA, ARTISTIKA U DEKORATTIVA TAT-TEMPJU MONUMENTALI TA' SAN PIETRU U SAN PAWL FIN-NADUR Edward Scerri Wieħed mill-fatturi artistiċi li jaffaxxinawni meta nħares lejn it-Tempju Monumentali tal-Bażilika ta' San Pietru u San Pawl fin-Nadur huwa kif minkejja d-diversi interventi li saru fil-bini, fil-pittura u fid- dekorazzjoni fi żminijiet differenti, din il-knisja parrokkjali xorta waħda irnexxielha tilħaq armonija kompleta arkitettonika, artistika u dekorattiva li ftit hawn bħalha fil-Gżejjer Maltin. Din l-armonija wieħed jista' jixtarrha kemm esternament kif ukoll internament. L-iżvilupp arkitettoniku tat-Tempju Monumentali L-arkitettura tal-knisja kif narawha llum hija r-riżultat ta' evoluzzjoni mifruxa fuq iżjed minn seklu u nofs ta' proġetti u ta' proġettazzjoni. Il-bażi u l-qalba tal- kapolavur arkitettoniku li naraw illum huwa frott il- moħħ u l-idejn tal-arkitett Malti Ġuże' Bonnici li kien dak li ħejja l-pjanta tal-knisja parrokkjali mingħajr iż- żidiet li kienet soġġetta għalihom fil-bidu tas-seklu għoxrin. Il-pjanta tal-Perit Bonnici kienet ibbażata fuq disinn tal-Kappuċċin Fra Ġużepp Grech, Ta' Qrolli, mill-Isla li kien jinqala' biex jiddisinja l-knejjes. Il- knisja ppjantata mill-Perit Bonnici kienet tikkonsisti mill-korsija li naraw illum flimkien mal-kappelluni tal-ġnub fejn hemm l-artal tas-Sagrament u dak ta' San Koronatu. Minn ġewwa, naturalment, id-dehra ta' dawn l-elementi kienet differenti minn kif narawha llum minħabba li d-dekorazzjoni (l-irħam, l-iskultura, il-pittura) kien għad iridu jgħaddu diversi snin biex isiru. Minn barra għalkemm id-disinn kien wieħed Barokk, dan kien wieħed awster u kważi nieqes għal kollox minn elementi ta' dekorazzjoni. Il-faċċata tal- bieb il-kbir kellha pediment triangolari fil-quċċata tagħha mserraħ fuq pilastri doppji b'kapitelli Joniċi fil- quċċata tagħhom. Wieħed kien isib gwarniċjuni kemm f'nofs l-għoli madwar il-knisja kollha, kif ukoll fuq nett. Illum, jekk wieħed iħares sew lejn ċerti elementi tal-binja minn barra, wieħed jista' jiddeduċi sew il- binja oriġinali. Il-bieb prinċipali għadu jidher sew wara l-portiku ċentrali taż-żuntier, tista' tgħid fl-interezza tiegħu. It-tieqa li kienet tiddomina l-livell ta' fuq tal-faċċata prinċipali, direttament fuq il-bieb prinċipali, għadha tidher, relattivament moħbija, wara l-portiku (miżjud minn Sciortino) tal-livell ta' fuq. Il-kapitelli Joniċi oriġinali tal-faċċata prinċipali u l-parti ta' fuq tal-basso riljev tal-pilastri ta' taħthom jidhru jixirfu minn wara l-istess portiku ta' fuq. Dawn jidhru bl-istess mod mal- ġnub kollha sal-kampnari. Il-kampnari u l-faċċati tal-ġnub (tas-sagristiji) u tan-naħa ta' wara huma interament dawk oriġinali, tal-binja li tagħha tqiegħdet l-ewwel ġebla fl-1760 u li tbierket fl-1804. Kellhom jgħaddu mal-mittsena oħra biex dan it-Tempju 82 Monumentali jgħaddi minn proċess importanti ieħor li jwasslu għad-dehra esterna li narawh imlibbes biha Ilum. Kellu jkun l-Arċipriet Martin Camilleri li jkollu l-kuraġġ, l-ambizzjoni u determinazzjoni li jkabbar il- knisja parrokkjali. Il-proġett tat-tkabbir tal-knisja kien jinvolvi l-bini ta zuntier ġdid u ikbar, iż-żieda tal-portiku fuq żewġ livelli, in-navi u l-koppla. L-impriża l-kbira kienet kif wieħed seta' jiddisinja dawn l-addizzjonijiet b'mod li r-riżultat ikun wieħed ta' suċċess, speċjalment meta wieħed iqis li elementi sostanzjali tal-knisja parrokkjali oriġinali — bħall-kampnari, il-kappelluni tal-ġnub, is- sagristiji u l-parti ta' fuq tal-korsija — kienu ser jibqgħu jidhru b'mod prominenti esternament. Wieħed ried iqis kif ser jidher il-monument meta jinfetħu l-arkati tan-navi u tinkixef il-koppla. Biex il-proġett tat-tkabbir seta' jkun suċċess, ir-riżultat ried ikun wieħed armonjuż, kemm minn ġewwa kif ukoll minn barra. Għaldaqstant, dan il-proġett ma setax isir b'mod li jinjora dak li kien diġà jeżiżti imma kellu jibni fuqu b'mod li joħloq binja waħdanija mil-lat artistiku u arkitettoniku, pero' bid- distinzjoni fl-istess ħin bejn l-oriġinali u l-miżjud. L-iżvilupp estern tal-binja Meta wieħed iħares lejn il-Bażilika esternament, wieħed jikkonkludi li l-għan li l-proġett tat-tkabbir iwassal għal monument integru fit-trattament estetiku tiegħu intlaħaq — u kifl Il-linja li Sciortino mar għaliha fid-disinji tiegħu kienet pjuttost waħda eklettika u ferm oriġinali. Hawn min jirreferi għall-istil ta' Sciortino f'dan il-proġett bħala stil rinaxximentali. Jien nippreferi nsejjaħlu eklettiku minħabba li minn diversi aspetti inħoss li uża iktar minn stil wieħed. Deċiżament li daħħal aspetti klassiċi barra dawk rinaxximentali fid- disinn tiegħu. Ħafna drabi, fl-arkitettura u anki fl-arti in ġenerali, hemm tendenza li meta wieħed jipprova joħloq xi ħaġa oriġinali jasal biex joħloq xi ħaġa ridikola jew li ma tpaxxix l-għajn, f'isem l-oriġinalità. Deċiżament li l-monument ta' Bonnici kif tkabbar minn Sciortino la huwa waħda u lanqas oħra — anzi huwa l-antiteżi ta' dawn iż-żewġ sitwazzjonijiet. Nemmen li wieħed mill-għanijiet ewlenin li għandu jkollha l-arkitettura sagra hija dik li twasslek biex tħares 'il fuq, mhux biss figurattivament għax għandha ġġiegħlek tħares lejn Alla jew lejn dak kollu li għandu x'jaqsam miegħu imma anki litteralment, għax għandha twasslek biex ittella' rasek 'il fuq — lejn is-sema. It-Tempju Monumentali ta' San Pietru u San Pawl kif narawh illum, bil-proporzjonijiet sbieħ tiegħu, iwasslek biex mingħajr ma trid tħares 'il fuq. Il-koppla tal-knisja hija waħda singolari għall-aħħar. Għalkemm hija waħda Il-Knisja Monumentali tan-Nadur qabel ma tkabbret fil-bidu tas-seklu għoxrin. (bil-kortesija tal-Parroċċa ta' San Pietru u San Pawl, in-Nadur) pjuttost massiva in termini tad-dimensjonijiet tagħha, ma tidhirx bħala waħda tqila. Sciortino inkluda twieqi pjuttost kbar fil-bażi tagħha. Dan ma wassalx biss biex tidher eħfef fil-proporzjonijiet tagħha imma wassal biex dawlet ferm iktar il-knisja minn ġewwa b'mod li fil-ġranet sbieħ tista' faċilment tapprezza s-sbuħija tal-knisja minn ġewwa mingħajr il-bżonn ta' dawl artifiċjali. Il-proporzjonijiet eleganti tal-lanterna ġejja għall-ponta fil-quċċata tagħha tawha l-irtokk finali li kien tassew jixraq. Id-dominanza tal-koppla hija bilanċjata mill-faċċata prinċipali li ħoloq Sciortino nnifsu u anki mill-kampnari ta' Bonnici. Il-kompożizzjoni tal-faċċata hija waħda triangolari. Naraw il-portiku ċentrali ffjankat mill- kappelli tat-truf ta' quddiem tan-navi — dik tan-niċċa ta' San Ġużepp u dik tan-niċċa ta' San Pietru u San Pawl. Il-portiku ċentrali huwa ddomintat minn pediment triangolari, filwaqt li n-navi għandhom pediment kurv. Karatteristiċi partikolari tan-navi fil-faċċata prinċipali huma t-twieqi doppji twal li jagħtu dawl naturali ferm sabiħ fuq ġewwa, kif ukoll il-koppletti bil- bażi kwadra u bit-torċa fil-quċċata tagħhom li huma tassew singulari. Il-portiku li Sciortino ħoloq fil-livell ta' fuq tal-faċċata prinċipali jagħtiha l-kompożizzjoni triangolari. Sciortino qagħad attent li jirtira 'l ġewwa dan il-portiku tal-livell ta' fuq, b'mod li għalkemm jagħti sens ta' trionfaliżmu u ta' grandjożita' dan ma sarx b'mod li joħnoq jew jegħleb. Ir-riżultat finali tal-proġett tat-tkabbir tal-knisja mwaħħad mal-arkitettura tal-knisja oriġinali huwa kompożizzjoni sublimi, tħares minn fejn tħares. Iż-żewġ koppletti bit-toroċ fuq quddiem (ta' Sciortino) u ż-żewġ kampnari fuq wara (ta' Bonnici) jfakkruna fiż-żewġ appostli kbar li huma l-patruni tal-parroċċa. Bejniethom wieħed jara l-portiku t'isfel li minnu wieħed jaċċedi għal ġot-tempju t'Alla. Il-portiku ta' fuq bl-iskultura tal- Fidi, Tama u Mħabba fuq quddiem iwasslek biex tħares lejn il-koppla li tiddomina l-monument kollu. Li hu tassew interessanti fil-mod kif żviluppat l-arkitettura tal-Bażilika ta' San Pietru u San Pawl tan-Nadur huwa l-fatt li ż-żewġ fażijiet il-kbar ta' dan il-proġett seħħew f'medda ta' kważi żewġ sekli. It-tkabbir seta' sar b'arkitettura barokka awstera jew neo-barokka biex tkompli fuq il-proġett oriġinali, imma f'dak il-każ id-disinjatur kien ikun qed jidħak b'min jara l-monument komplut għax ma kien ikun hemm l-ebda timbru kontemporanju. Fl-istess ħin, kieku ġiet adottata dik it-triq id-disinjatur forsi seta' jserraħ iżjed rasu li t-twaħħid taż-żewġ fażijiet kien ikun iżjed sinerġetiku, mingħajr ir-riskju li r-riżultat ma jingħoġobx mill-popolin. Sciortino ma marx għall- eħfef triq in terminu ta' riskju professjonali. Huwa mar għal stil li l-poplu ma kienx imdorri jara bħalu, stil li seta' jiġi ġġudikat li ma jaqbilx mal-knisja oriġinali. L-Arċipriet Martin Camilleri kellu fiduċja kbira fih u ż-żmien tassew taħom raġun. Il-Kolleġġjata tan-Nadur minn ġewwa żmien qabel ma saret bl-irħam fis-snin 1960ijiet. (bil-kortesija tal-Parroċċa ta' San Pietru u San Pawl, in-Nadur) Il-Korsija tal-Kolleġġjata tan-Nadur kif kienet fis-snin 1950ijiet. (bil-kortesija tal-Parroċċa ta' San Pietru u San Pawl, in-Nadur) Il-Kappella ta' Sant' Antnin. Snin 1950ijiet. (bil-kortesija tal-Parroċċa ta' San Pietru u San Pawl, in-Nadur) L-iżvilupp intern Il-proġett tat-tkabbir tal-knisja naturalment ma ġabx rivoluzzjoni fid-dehra esterna biss imma ġab tibdil sostanzjali fid-dehra interna tal-monument. Wieħed irid iżomm f'moħħu li l-għan prinċipali tal-proġett tat-tkabbir kien il-ħolqien ta' spazju addizzjonali intern. Dan inħoloq permezz tan-navi li fihom ġew akkommodati l-artali ġodda, in-niċeċ, spazju fejn ipoġġu iżjed nies li jiffurmaw il-kongregazzjoni u spazju għall-antiporti tal-bibien tal-ġenb. L-iżvilupp intern tal-knisja monumentali mhuwiex attribwibbli biss lill-Perit Bonnici u lil Francesco Saverio Sciortino imma anki lill-pittur Lazzru Pisani u lill- iskultur Piju Cellini. Ma nistgħux ma nsemmux ukoll lill-marmisti li bihom l-iżvilupp tal-knisja parrokkjali jista' jittieħed li dam sejjer għal iktar minn żewġ sekli. Il-knisja minn ġewwa hija armonija ta' stili arkitettoniċi, skultura, pittura, kuluri u dwal. Din l-armonija hija frott interventi sensittivi u għaqlin li filwaqt li ħallew it- timbru ta' żmienhom, irrispettaw dak kollu li kien hemm qabilhom. Il-pittura tas-saqaf, tal-koppletti u tal-koppla, peress li kollha saret mill-istess pittur Lazzaro Pisani bħala parti minn proġett viżjonarju wieħed, inqisha li hija wieħed mill-aqwa proġetti ta' pittura interna ta' knisja f'Għawdex meta tħares lejha fit-totalità tagħha. Biex dan ikompli jkun issiġillat, anki t-twieqi tal-koppla u l-paviment tal-irħam ġew disinjati minn Pisani. L-iskultura li naraw fil-knisja hija frotti id-disinji ta' Sciortino u tal-iskultur Taljan Pio Cellini li kien responsabbli prinċipalment mid-disinji tal-istukku u l-ornamenti arkitettoniċi. Nemmen li wieħed mill-aqwa disinji li naraw fuq ġewwa huwa l-basso riljev tal-gallarija tal-orgni, proġett ta' Sciortino li beda f'Settembru 1949. Dan huwa xogħol tal-fażi matura ta' Sciortino minħabba li filwaqt li l-proġett tat-tkabbir beda jaħdem fuqu fl-1903 meta kellu biss 27 sena, il-proġett tal-gallarija tal-orgni ħadem fuqu meta kellu 74 sena. Naraw diversi figuri ta' anġli jmissu, biex ma ngħidx imdaħħla u mwaħħda, ġo xulxin b'mod li joħroġ moviment dinamiku li jwasslek minn figura għall- oħra b'ħeffa u aġilità. F'din l-iskultura nsibu t-temi tal-kant u tat-talb minħabba l-funzjoni ta' din l-istruttura li minnha ried jitwassal it-talb kantat lill-miġemgħa. L-iskema tal-kuluri tal-intern tal-knisja hija waħda maħsuba b'mod sensittiv. Hija skema kumplimentari mill-art tal- irħam sal-induratura tas-saqaf. Ovvjament, f'dan l-aspett rwol ferm importanti jintlagħab mill-irħam tal-ħitan li jkopri parti sostanzjali mill-wiċċ intern tal-Bażilika. Dan l-irħam intgħażel b'reqqa kbira b'mod li daħal perfettament fid- dehra interna tal-monument u Ilum jagħti kontribut kbir fid- dehra stupenda tal-kumpless monumentali minn ġewwa. L-irħam intgħażel b'disinji minimi ġo fih u ma intgħażielx b'kuluri skuri. B'dan il-mod idawwal il-knisja u fl-istess ħin ma jispikkax b'mod li għajnek tintilef fih minflok fil- kapolavuri artistiċi ta' Sciortino, Pisani, Cellini u oħrajn. Konklużżjoni It-Tempju Monumentali tan-Nadur jitpoġġa fil-filliera ta' quddiem fil-gradwatorja tal-arkitettura u l-arti ekkleżjali tal-Gżejjer Maltin għal diversi raġunijiet. Huwa l-uniku knisja barokka li sar tkabbir tagħha mingħajr ma tkissret dik oriġinali b'mod li r-riżultat juri. monument b'kompożizzjoni arkitettonika u artistika sublimi minn ġewwa u minn barra. Filwaqt li l-monument jidher imwaħħad u mhux imġannat xorta waħda wieħed jista' japprezza l-binja orġinali u ż-żieda tagħha bl-istili tagħhom li mhux talli mhumiex f'kunflitt imma huma f'armonija li ftit tista' tintlaħaq bħalha wara proġett ta' tkabbir ta' dan it-tip. Dan huwa frott il-viżjoni ambizzjuża imma sensittiva tal-artisti li ħadmu fih u tal-Arċiprieti li fdaw fihom. Nittama li b'dan l-artiklu l-qarrej japprezza u jixtarr iżjed dak li jara meta jżur dan il-monument u jirnexxilu jagħti iżjed minn daqqa t'għajn ħafifa lejn id-diversi aspetti uniċi tiegħu. J'Alla l-interventi li jsiru fil-futur minn ġewwa u minn barra jirrispettaw dan is-suċċess artistiku li ntlaħaq fuq medda ta' tant snin u li tant ħadmu għalih missirijietna. It-Tempju Monumentali tan-Nadur kif inhuwa Ilum. Ritratt meħud fis-snin 1960ijiet. (bil-kortesija tal-Parroċċa ta' San Pietru u San Pawl, in-Nadur)