Ħajjet Mona. RĊISQOF METROPOLITA TA MALTA Ir-Raba' Parti Il-Kriżi Politika-Reliġjuża Is-snin 1927-30 kienu snin ta' prova għall-mexxejja tal-Knisja u għall- Insara fil-gżejjer Maltin minħabba l-mewġa kbira t'anti-klerikaliżmu. F'Malta kien hawn kampanja sovversi- va ta' propoganda Protestanta. L-isqfi- jiet taż-żewġ djoċesi, li fuq spallejhom kienet taqa' l-ewwel responsabbiltà u dmir li jikkumbattu l-għadu qarrieqi, kienu qed iseg- attenzjoni s-sitwazzjoni, ġà diffiċli minħabba Il-NUQqas ta' għajnuna u appoġġ mill- awtoritajiet ċivili u governattivi. Quddiem din is-sitwazzjoni fil-pajjiż, l-Isqof Gonzi bagħat ċirkulari lill- kleru tad-Djoċesi tiegħu biex dawn jiftħu — għajnejn il-fidili kontra t- theddida ta' let- teratura anti-Kat- tolika li hi ispirata minn prinċipji Protestanti, stampata f'Londra bl-Ingliż u bil-Malti sabiex titqassam fid-Djoċesi. Mons. Mikiel Gonzi Pittura ta' Edward Caruana Dingli Fuq dan l-isfond kienu waslu l-elez- zjonijiet politiċi tal-1927. Waqt il- kampanja elettorali kienu ħraxu sew l-attakki, speċjalment kontra l-kleru t'Għawdex, tant li kienu saru diversi protesti miż-żewġ Isqfijiet. Mons. Mikiel Gonzi ħareġ Ittra Pastorali dwar id-dmir ċiviku tan-Nisrani, biex f'ċirkostanzi bħal dawn juża d-dritt tal- vot. Saru l-elezzjonijiet, Lord Strick- land sar Prim Ministru u ssuktaw l-offiżi kontra l-kleru u kontra d-drit- tijiet tal-Knisja. F'Jannar 1929, wara li kienu tqassmu kwantità ta' kotba u let- teratura oħra Protestanta, tliet Isqfijiet tal-Knisja Anglikana tħallew jagħmlu żjara uffiċjali f'Malta biex jagħtu kors ta' konferenzi fil-Palazz tal-Gvernatur. L-Isqof Gonzi kien ħa atteġġjament enerġetiku f'din il-kwistjoni. Xhie- da ta' dan hija l-korrispondenza li għaddiet bejn il-Gvernatur Du Cane u l-Isqof Gonzi rigward l-omelija tal- istess Isqof fil-Katidral t'Għawdex tal- Ħadd 6 ta' Jannar. Ir-relazzjonijiet bejn Stat u Knisja kienu waslu f'punt diffiċli, tant li nħasset il-ħtieġa li jintbagħat f'Malta — ukoll fuq talba tal-Gvern Malti — Viżitatur Ap- postoliku biex jagħmel: eżami mill-qrib tal- kwistjoni. — Għal din: il-missjoni, bħala Delegat Appostoliku, il- Papa innomina lil Mons. Fr. Pascal Robinson O.EM., Arċisqof Titulari ta' Tiana. Iż-żjara tiegħu damet mit-3 t' April sat- 2 ta' Ġunju tal-1929 u qagħad f'Casa Leone XIII, għand il-Blue Sisters f'San Ġiljan. Sabiex il-missjoni tiegħu twettqet bl-akbar skruplu u attenz- joni, Mons. Gonzi kellu l-okkażjoni jiltaqa' ħafna drabi miegħu mhux biss f' Malta, imma anki tkellem miegħu f'Ruma. Ir-riżultat ta' din l-inkjes- ta f'isem is-Santa Sede kkonferma l-konklużjonijiet ta' viżti oħra minn ekkleżjastiċi oħra f'forma privata u kien għal kollox sfavorevoli għal Lord Strickland. Hu kien ġie ddikjarat per- sona non grata għas-Santa Sede, sew- wasew minħabba l-ħsara li għamel lir- Reliġjon Kattolika. Daqsxejn ta' parentesi biex insemmgħu episodju li, għalkemm jidher innokwu, fl-istess ħin juri kif il-Gvern Imperjali kien iħares lejn l- Storja u Arti 3 72) WUŻZA OtU VA Ġiljan, li temm l-istudji tiegħu ġewwa ali Spinola A.D. 1 u l-Għaqda Dil- ta' Lapsi ta' San Ġiljan ku iati li ela A IATA U NIKET G a Isqof t' Għawdex. Kien wasal iż-żmien li jiġi inawgurat il-breakwater tal-Port tal-Imġarr, Għawdex. Milli wieħed seta' jifhem, għaċ-ċerimonja tat- tberik, il-Gvernatur Sir John Du Cane u l-Gvern, b'Lord Strickland bħala l- Kap tal-Ministeru, kienu avviċinaw lil xi Monsinjur minn Għawdex stess biex jagħmel il-funzjoni tat-tberik flok l-Isqof Gonzi. Meta sar jaf b'dan, Mons. Gonzi ma ħalliex lil dak il- Monsinjur jaċċetta din l-istedina u li kieku aċċettaha, kien jiġi sospiż a di- vinis. Donnu jidher li Du Cane kien l- unika Gvernatur li ma ppruvax jiġbed il-ħbiberija tal-Maltin. Sakemm wasal il-jum tal-inawgurazzjoni l-kwist- joni kienet tranġat billi l-Gvernatur aċċetta li t-tberik ta' dik l-ewwel cais- son tal-breakwater kellu jsir mill-Isqof t'Għawdex. Il-Ħadd 23 ta' Ġunju 1929 wara nofsinhar, ġemgħa assistiet għaċ-ċerimonja tat-tqegħid tal-ewwel blokka tal-breakwater fl-Imġarr. Fost in-nies distinti li attendew insibu l- istess Isqof Gonzi u l-Gvernatur Du Cane li kienu bil-qiegħda ħdejn xulx- in fuq palk. Meta niżlu flimkien minn fuq il-palk, wara l-ftuħ taċ-ċerimonja mill-Ministru tax-Xogħlijiet Pubbliċi ta' dak iż-żmien, u marru ħdejn il- blokka, li kienet mgħottija b'bandiera Ingliża u oħra Maltija, l-Isqof Gonzi bierek il-blokka f'ċeremonja qasira ħafna tant li l-Gvernatur qallu: 'Xour Lordship, is that allf' L-Isqof semgħu 1929: Mons. Gonzi jbierek l-ewwel ġebla fil-bini tal-breakwater fil-Port tal-Imġarr Għawdex. imma ma kkummentax għal din ir- rimarka sarkastika. Imbagħad resaq il-Gvernatur u qata' ż-żigarella biex ġiet varata dik il-blokka f'ċeremonja qasira oħra. Il-Kardinal Ministru tal-Istat Pietro Gasparri kien bagħat ittra lill-Isqfijiet ta' Malta u Għawdex sabiex tinqara fil-knejjes kollha u ħalliet impressjoni qawwija fost il-Kattoliċi Maltin. Kienet ibbażata b' mod speċjali fuq ir-rapport tad-Delegat Appostoliku Robinson u fuq rapporti oħra ta' żewġ persuni li kienu espressament inkarigati mill- Papa. Il-pellegrinaġġ għal Ruma, li jsemmi Gasparri fl-ittra, fl-okkażjoni tal-Ġublew Saċerdotali tal-Papa sar f'Awwissu. Imbagħad fl-10 ta' Settem- bru, iż-żewġ isqfijiet, Mons. Caruana u Mons. Gonzi, kellhom udjenza pri- vata mal-Papa ta' importanza kbira, fid-dawl tas-sitwazzjoni politika- reliġjuża tal-gżejjer tagħna f'dak iż- żmien. F'Diċembru ta' dik is-sena, f'diskors lill-Kappillani ta' Malta u Mons. Caruana rrivela li l-protesta li kien għamel il-Gvern Malti kontra din l-ittra ma waslet qatt fil-Vatikan għax il-Gvern Imperjali, billi ra li ma kinitx xierqa, deherlu li m'għandux jibgħatha lill-Papa. Dan jipprova li l-għemil tal- Gvern Malti ġie disapprovat mill-Papa u li l-Gvern Imperjali qas sostna dik li l-Gvern Malti hi difiża tiegħu. Fi Frar 1930, il-Kardinal Pietro Gasparri ħalla minn Segretarju tal- Istat u floku daħal il-Kardinal Eugenio Pacelli, li allura beda jitratta l-kwist- joni ta' Malta. u Cane, talab lill-Gvern Imperjali 40 dikjarazzjoni mingħand 4 il-Vatikan mill-aktar fis qabel l-elezzjonijiet li tiddiżapprova — qassisin milli jieħdu sehem fl- elezzjonijiet u jkunu kan- didati għall-Assemblea Leġislattiva, iżda dan qabel ma jimponi fuq il-Gvern ta' Strickland il-kundizzjoni li jieqfu mill-attakki provokanti. Ir-rappreżentant tal- Gvern Ingliż akkreditat mas-Santa Sede, Mr. Chilton, kien ta lill-Kardinal Segretarju tal-Istat, iżda biss bil-kelma, 'wegħda li Lord Strickland kien għamel lill-Gvern Ingliż, li ma jattakkax lill-kleru ma- tul il-perjodu tal-elezzjoni' Il-Va- tikan ma setax jilqa' dik il-wegħda għall-bosta raġunijiet fosthom il- limitazzjoni taż-żmien tal-wegħda u li kienet biss komunikazzjoni bil-kel- ma u mhux bil-kitba. Dwar il-kandi- datura tal-qassisin għall-Assemblea Leġislattiva, il-Vatikan sostna li din kienet re- f golata mill-Kodiċi tad- Dritt Kanoniku (Kan. F 139 S4) sabiex jagħtu sehemhom: fl-iżvilupp j8 tal-pajjiż u kienet l-istess f 4 Kostituzzjoni mogħtija lil ) Malta mill-Gvern Ingliż f li kienet tagħti lill-kleru d-dritt li joħroġ għall- politika. L-Erbgħa 30 t' April 1930, Mons. Mikiel Gonzi laqa' b' ferħ iż-żjara li għamlu l-istudenti tal-Università ta' Malta lilu bħala Isqof t' Għawdex, imdaw- war bil-kappillani kollha t' Għawdex u b'delegazzjoni tal-Katidral, sabiex iwasslulu l-messaġġ li l-Papa tahom. Dakinhar stess tal-laqgħa tal-istudenti ma' Mons. Gonzi, fil-ħarġa tad-Dailv Malta Chronicle deher artiklu fl-ewwel paġna li fost l-oħrajn, sejjah lil Mons. Gonzi bħala wieħed li jindaħal fil- politika. Mons. Gonzi alluda għal dan l-artiklu mal-istudenti bħala wieħed qarrieqi u li hu qeda dmiru bħala Isqof biss. Fis-Sajf tal-1929 kienet ġriet ix- xniegħa li Mons. Caruana ma kellux jerġa' jiġi lura Malta u kellu jinħatar Dwar dak l-għajdut, li għamel riferenza għalih l-artiklu tal-Chronicle, Mons. Gonzi reġa' xejjen din il-qlajja qarrieqa. Kon- tra l-insinwazzjonijiet tad-Dailv Malta Chonicle, il-Kapitlu ta' Għawdex kien pront bagħat il-protesta tiegħu kontra dan ir-rapurtaġġ lill-Mons. Meta waslu l-elezzjonijiet politiċi, l- Isqfijiet ta' Malta u Għawdex ħassew li kien xieraq jippubblikaw Pastorali flimkien biex iwissu lill-fidili dwar id- dmir gravi li jiċħdu l-appoġġ tagħhom tal-vot lil min, għalkemm jgħid li huwa Kattoliku, iwettaq ħidma ta' ħsara lir- Reliġjon. L-Isqfijiet insistew ukoll li jkun hemm l-ordni u l-kalma u qalu wkoll f'din l-istess Pastorali li wieħed ma setax, 'mingħajr ma jagħmel dnub kbir, jivvota għal Lord Strickland u għall-kandidati tiegħu, u wkoll għal dawk il-kandidati ta' partiti oħra li fl-imgħoddi għenuh u appoġġjawh fil-ġlieda tiegħu kontra d-drittijiet u d-dixxiplina tal-Knisja' 1929: L-Arċisqof Caruana u l-Isqof Gonzi flimkien mal-isqfijiet barranin li ħadu sehem fl-ewwel Kungress Ewkaristiku Djoċesan f'Għawdex. Il-Pastorali ħalliet impressjoni kbi- ra u kellha importanza storika u eċċezzjonali tant li l-Gvernatur Du Cane ħareġ Ordinanza li biha ssopen- da l-elezzjonijiet, 'minħabba l-biża' ta' diżordni pubblika li tista' tqiegħed fil- periklu s-sikurezza u s-salvezza pubb- lika' Din kienet sorpiża kbira, l-aktar meta l-Isqfijiet kienu, ukoll fl-istess Pastorali, appellaw għall-kalma, u li ħadd ma kellu jirrikorri għall-vjolenza u provokazzjoni. Is-Santa Sede kienet fissret il-fehma li fil-Pastorali l-Isq- fijiet ma għamlux ħaġa oħra għajr li wettqu d-dmir sagru tagħhom ta' rgħajja tal-erwieħ u skont il-kuxjenza 1925: Mons. Gonzi waqt il-pellegrinaġġ Djoċesan f'Ruma fl- okkażjoni tal-Anno Santo. tagħhom, 'għalhekk lil ħadd u bl-ebda mod ma jistgħu ġustament jidhru li għandhom jiġu mċanfrin' Għal din l-azzjoni drastika li ħa l-Gvernatur meta ddidkjara stat ta' emerġenza, l- Isqfijiet Caruana u Gonzi, minn naħa tagħhom, fid-19 ta' Mejju bagħtu memorandum. lill-Gvernatur, fejn ġeddu l-lealtà tagħhom lejn l-awtori- tajiet ċivili, u fl-istess ħin iddefendew il-karattru reliġjuż ta' għemilhom. Dikis-sena (1930), is-solennità tal-fes- ta ta' San Ġorġ fil-Belt Victoria kienet spunt ta' wirja ta' solidarjetà tal-poplu Għawdxi lejn l-Isqof. Wara l-pontif- ikal u l-barka sagramentali fi tmiem il-funzjoni sagra, l-Isqof Gonzi tfaċċa fil-bieb il-kbir tal-knisja b' ġemgħa im- mensa, speċjalment żgħażagħ, li kel- lhom ikunu iż-żerriegħa tal-Azzjoni Kattolika f'dik id-djoċesi, improvizzat dimostrazzjoni favur l-Isqof. Fost iċ- ċapċip u l-għajjat ta' 'Osanna' u 'Ev- viva l-Isqof, ġie mwassal fil-palazz tiegħu u imbagħad tfaċċa fil-gallarija tal-palazz biex jirringrazzja lil dik il- folla. Fil-kwistjoni politiko-reliġjuża ta' Malta, is-Santa Sede kienet waslet għall-konklużjoni li l-kleru Malti ma kien ikkommetta l-ebda ħtija ta' nat- ura ċivili jew ekkeleżjatika li seta' jistħoqqlu l-provedi- ment li jiġi mċaħħad mid-drittiji- et elettorali tiegħu. tal-1930, il-Papa Piju XI laqa' f' Udjenza Speċjali l-pellegrinaġġ Malti u d-diskors tal- QT. dwar il-'profeti foloz ħalla eku qawwi fl-istampa Kattolika lokali. L- Isqfijiet kienu kostretti jiċċensuraw il-ġurnali Dailv Malta Chronicle, Ix- Xemx, Dr. Xecchec u Id-Dehen. Lord Strickland saħansitra ippubblika do- kument imsejjaħ 'Difiża' fil-gazzetta uffiċjali tal-Gvern li kien fih ġabra ta' insinwazzjonijiet sedizzjużi kontra l- Isqof Gonzi fost l-oħrajn. Għal dan, l- Isqof Gonzi bagħat ittra lill-Gvernatur biex jipprotesta bil-qawwa kontra dan. Fil-11 ta' Frar 1932 ġie ppublikat ir- Rapport tal-Kummissjoni Rjali, li twaqqfet biex tistudja l-kawżi tal-kriżi Maltija, u li rrikmandat lill-Gvern Ingliż, fost l-oħrajn, sabiex jagħtina lura l-kostituzzjoni li kienet ġiet sospiża, u jsiru l-elezzjonijiet politiċi. Il-pajjiż malajr reġa' sab ruħu fis- saħna ta' kampanja elettorali u l-Isqfi- jiet Caruana u Gonzi, meta l-elezzjon- ijiet kienu qorbu sew, reġgħu ħarġu ċirkulari flimkien sabiex jisħqu dak li qalu fl-1930 rigward l-użu tad-dritt tal-vot. Ta' min jgħid li t-tilwima ta' Strickland mal-Knisja kellha l-oriġini tagħha fil-fatt li Lord Strickland, Storja u Arti 1931: Il-purċissjoni fl-okkażjoni tal-Inkurunazzjoni tal- Madonna ta' Damaxxena. bħala kap tal-Partit Kostituzzjonali u appoġġjat mil-Labour Partv, kellu maġġoranza fl-Assemblea Leġislattiva iżda mhux fis-Senat. Is-Senat kien kontra l-Gvern ta' Strickland, fos- thom iż-żewġ membri tal-kleru u għalhekk Strickland ma setax jgħaddi l-'Appropriation Bill. Kien minħabba f'hekk li Strickland ħadha bl-aħrax kontra l-awtoritajiet ekkleżjatiċi attakki u kliem iebes kontra l-Knis- ja, kif stqarr hu stess. Fit-28 ta' Mejju 1932, Strickland għamel apoloġija għat-tilwim mal-Knisja, irtira xi kliem li uża u talab maħfra b'umiltà. Jumejn wara l-apoloġija, l-Isqof Gonzi mar Ruma għal laqgħa mal-Papa dwar din is-sottomissjoni ta' Strickland lejn il-Vatikan u rritorna Malta fit- 2 ta' Ġunju. Dwar Lord Strickland, Mons. Gonzi jgħid li, 'kien żbalja b' ċerti azzjonijiet tiegħu, imma ta' veru Kattoliku li kien, meta għadda ċertu żmien, huwa għamel apoloġija u talab skuża. Miet ta' Kattoliku' Infatti Mons. Gonzi li kien għadu Isqof t'Għawdex, kien mar iżur lil Lord Strickland meta dan kien f'agunija. Strickland miet fil- villa tiegħu f' Ħal Lija fit-22 t'Awwissu 1940, u jinsab midfun fil-Katidral tal- Imdina. Ikompli fil-ħarġa li jmiss. bandalori, kifukoll xogħol ta' fustuniu liedna irrikorri ghand l-Għaqda tal-Armar tas-Soċjetà