Il-Ħolm Impossi ta' George Grognet de Vasse — Christian Attard George Grognet de Vasse kellu personalita' kumplessa; kien bniedem mogħni b'tagħrif vast u profond f'bosta suġġetti, kellu għatx bla qies għal kull forma ta' għerf, imma fuq kollox kien għalliem, ħajtu kollha jgħarrex u joħlom ħolm impossibbli li, fuq kollox, ġieli anke rnexxielu jwettaq. U bħal protagonisti oħrajn fl-istorja taċ-ċivilta', fosthom anke' l-magħruf Leonardo da Vinċi, din il-karatteristika kienet dik li għamlet u xi minn daqqiet kissret lil Grognet de Vasse. Lil de Vasse forsi nafuh biss bħala dak li ddisinja u b'perseveranza kbira sawwar il-knisja tal-Mosta. Din kienet waħda biss minn dawk il-ħolmiet li rnexxielu, mhux bla problemi, jagħmilha realta'. Fissazzjoni oħra tiegħu, li mhux darba jew tnejn daħħlitu f'ħafna nkwiet, kienet ċertezza, bla dubju nteressanti, li l-gżejjer Maltin huma l-fdalijiet, jew aħjar il-qċaċet, tal-gżira mgħarrqa u mitika ta' Atlantis. Qatt ma kellu dubju dwar dan' Irriċerka kemm felaħ u kiteb tal-anqas żewġ kotba li fihom, b'abbilta' kbira, fejn anke juri l-għerf kbir u umanistiku li kien iħaddan, spjega kif dan kien filfatt possibbli. F'dawn l-istudji interpreta stejjer mill- mitoloġija, għarrex l-etimoloġija ta' kliem u termini, ta tifsira lill-fdalijiet arkeoloġiċi Maltin fosthom anke l-famużi raddi tar-roti sakemm ġab, kif ngħidu, l-boċċa fejn il-lik. It-tifsila ta' l-arġumenti tiegħu, it-tqassim razzjonali fi ħsibijietu, u t-tagħrif enċiklopediku li kellu, jikxfu bniedem li fl-aħħar mill-aħħar kien msawwar mill-Illuminiżmu Franċiż. Wara kollox kien qatta parti minn hajtu jahdem bhala inġinier militari fl-armata Franċiża ta' Napuljun. U kienet forsi din l-esperjenża li nisslet fih kilba għal kull forma ta' tagħlim, xenqa li jtejjeb il-pożizzjoni soċjali tiegħu u mhabba lejn l-istil arkitettoniku li twieled direttament mill-Illuminiżmu — stil magħruf bhala Neo-Klassiċiżmu. George Grognet de Vasse, Belti ta' dixxendenża Franċiża, kien oriġinarjament tħajjar jidħol qassis u anke għamel xi snin jistudja ġewwa s-seminarju ta' Frascati, viċin Ruma. Għalkemm din kienet waħda minn dawk il-ħolmiet tiegħu li ma wettaqx, kienet esperjenza li tagħtu ħafna; barra t-teoloġija u l-filosofija, ġewwa Frascati studja wkoll il-letteratura klassika, il-matematika u saħansitra tnisslet fih imħabba speċjali lejn l-arkeoloġija pre-istorika u klassika. Dan kien filfatt l-għerf u t-tagħlim li fuqu u madwaru Grognet de Vasse sejjes ħafna mill-proġetti li eventwalmet okkupawlu ħajtu u ħolmietu. Il-kelma ħolma, li mid-definizzjoni tagħha tagħtina x'nifhmu xi ħaġa li hi prinċipalment irrazzjonali, li tinbet fis-subkonxju, għandha ddoqq ħażin fil-kuntest ta' bniedem li ssawwar u nnamra mar-razzjonaliżmu Illuministiku. L-Illuministi Franċiżi, u mhux biss, riedu jibnu dinja ġdida fejn isaltnu l-għerf, t-tagħlim u l-moralita'. Riedu li jfittxu u jemmnu biss il-verita' u fil-proċess joqtlu dak kollu li kien qiegħed inawwar u jifni 'l poplu, bħal tradizzjonijiet antiki u superstizzjużi u t-tagħlimiet reliġjużi li aktar milli jgħallmu kienu maħsubin biex ibeżżgħu. U dan forsi jixgħed punt ieħor fil-kumplessita' ta' Grognet de Vasse. Bniedem li ħajtu bniha fuq ir-razzjonalita' ma kellux għalfejn jintilef wara ħolm fantastiku. U mhux talli hekk, għax biex jikkonvinċi 'l kulħadd u jiġġenera nteress fl-idea tiegħu ta' Malta bħala Atlantis, anke ħoloq relikwa-ġebla b'xi grafitti mnaqqxin fuqha-li, skond hu, sab f'bitha ta' dar ġewwa l-Imdina. Din kellha tispjega darba għal dejjem il-passat mbiegħed tal-gżejjer Maltin bħala parti minn Atlantis. Kif wieħed jista' jimmaġina, kienet daqqa ta' ħarta għal Grognet de Vasse meta l-Akkedemja Franċiża, li tagħha kien ukoll membru, m'aċċettatx din l-iskoperta bħala awtentika. Lejn l-aħħar ta' ħajtu inħakem minn biża' kbira, li wieħed, għal darba oħra, ma jistax għajr isejjah irrazzjonali - dik li jiġi midfun ħaj. Tant iffissa li fit-testment tiegħu spjega kif għandhom jittieħdu prekawżjonijiet biex jiġi aċċertat li dan ma jseħħx. Saħansitra għażel tabib, li ismu niżżel fit-testment anke bħala wieħed mill-eredi, li kellu jieħu ħsieb li d-difna ssir biss wara li l-mewt tkun aċċertata. Madonkollu, kien dan l-istess ħolm li wasslu biex jiddisinja u jibni l-Knisja-rotunda ta' Santa Marija fil- Mosta. Anke jekk wieħed iqis biss il-massivita' u l-kobor kważi megalomaniku ta' din l-opra arkitettonika, il-karatterstiċi kardinali u paradossali fil-karattru ta' de Vasse jistgħu jinqraw. Bniedem li b'abbilta kbira u b'moħħ luċidu għall-aħħar ħaseb għal kull detall u problema li binja ta' dan id-daqs setgħet ġġib u ġabet Id-disinn li sar għall-faċċata tal-fontispizju magħha, imma li min-naħa l-oħra kienet il-fissazzjoni tiegħu fuq Atlantis li ġiegħelitu jikkonċepixxi knisja ta' kobor enormi li, skond hu, kellha tagħmel ġieh u anke forsi ddaħħal f'moħħ il-poplu l-idea ta' Malta bħala Atlantis. U għalhekk il-knisja tal-Mosta hija xhieda ta' kif dan l-inġinier u arkitett irnexxielu jżewweġ, anke jekk forsi b'ċertu eċċentriċita', il-luċidita' razzjonali mal-fantażiji u l-ħolm romantiku. Bħala punt ta' riferiment de Vasse żamm il-Panteon, tempju klassiku Ruman iddedikat lill-allat kollha, mibni mill-Imperatur Hadrian fit-tieni seklu qabel Kristu. L-ispirazzjoni mid-dinja klassika wara kollox kienet parti essenzjali mir-razzjonaliżmu li fih kien trawwem. De Vasse ried imur lil hinn mis-sorsi tiegħu. Ried, fost affarijiet oħrajn, lit-tempju tiegħu jkun aktar imponenti u ogħla minn dak Ruman. U hekk għamell Il-Knisja Mostija hija ftit iċken mill-Panteon bħala diametru iżda kważi sitt metri ogħla. Il-fatt li de Vasse tilef il-per- fezzjoni tar-rotunda Rumana, li hi għolja daqskemm hi wiesgħa, jġifieri 43.44 metri, mhux darba jew tnejn ġegħlet lil xi studjużi u arkitetti li jikkritikaw it-tempju Mosti minħabba n-nuqqas ta' preċiżjoni fil-kwotaz- zjonijiet tiegħu mill-kanoni klassiċi. U għallhekk l-arkitett Malti ġieli tqies bħala wieħed li t-tagħlim tiegħu fil-lingwaġġ arkitettoniku klassiku kien biss wieħed superfiċjali. Iżda dan mhux minnu. De Vasse kien studja sew il-kitbiet dwar l-arkitettura ta' Vitruvius, fost oħrajn, u għallhekk it-tibdiliet fil-qisien li hu għamel kienu għażla tiegħu u mhux nuqqas. Ried li meta wieħed jidħol fit-tempju Mosti iħoss li ħarstu għandha tiġi mtella' 'lfuq u jeżalta ruħu bl-ispazju bla tmiem. U biex jenfasizza din il-ġibda 'l fuq iddisinja kaxxettuni f'għamla ta' djamant li jiċkienu aktar ma jitilgħu 'l fuq. Hekk l-illużjoni ta' kobor enormi tiġi aktar aċċentwata. Ried li t-tempju tiegħu ma jirrepetix il-kalma tal-Panteon iżda jkun wieħed aktar movimentat u dinamiku. U għalhekk it-tempju fih ċertu elementi ta' teatriċita' Barokka li la hi Rumana u wisq anqas neo-Klassika. Imma dwar dan aktar 'il quddiemi Interessanti hu l-mod ta' kif de Vasse daħħal fid-disinn anke żewġ kampnari mponenti fuq naħa u oħra tal- frontispizju. Wieħed irid jiftakar li l-Panteon dak iż-żmien kellu fil-fatt żewġ kampnari wkoll, li tneħħew għax dawn, għalkemm iddisinjati minn Bernini, ma kinux parti mil-binja orġinali. Għalkemm il-knisja hija magħrufa bħala r-rotunda, id-daħla għaliha, jew il-portiku, ifakkarna aktar f'tempju tradizzjonali Grieg jew Ruman. Din id-diskrepanza jew aħjar transizzjoni minn arkitettura maħnuqa b'ħafna kolonnar għal waħda ta' spazju infinit kienet intenzjonata fil-Panteon u de Vasse adottaha kważi eżatt fit- tempju Mosti. Kif fil-fatt saru l-antifissi L-ikbar differenza li hemm bejn iż-żewġ tempji hija fil-mod ta' kostruzzjoni. Il-Panteon hu eżempju importanti ta' kif l-inġiniera Rumani kienu tgħallmu joħolqu spazji enormi bl-użu tal-konkos, jew kif kien magħruf aħjar dak iż-żmien opus caementicium. Mad-daqqa t'għajn it-tempju Ruman jidher li hu binja konvenzjonali, imma dan jidher hekk għax il-konkos hu miksi b'mattuni tat-terracotta. Il-ġenju ta' l-inġiniera Rumani jidher wkoll fil-mod li dawn ħasbu biex inaqqsu ftit mill-piż li koppla bħal tal-Panteon teżerċita fuq it-tanbur. Dawn, flok użaw l-istess taħlita ta' konkos fil-binja kollha, bdew jesperimentaw b'taħlit differenti aktar mal-koppla titla 'lfuq. Hekk, fin-naħa t'isfel nsibu l-użu tat-travertina, li hi ġebla b'saħħitha ħafna iżda tqila, mentri fin-naħa ta' fuq nsibu l-użu tat-tufa li hi ħafna aktar ħafifa. Minn dan kollu de Vasse m'għamel xejn. L-idea ta' konkrit ma kinitx teżisti fi żmienu, għallhekk sawwar id- disinn b'metodi ħafna aktar konvenzjonali. Wara li esperimenta u fehem sew kemm tiflaħ titgħabba l-ġebla Maltija, għażilha bħala l-materjal ewlieni għat-tempju Mosti. Xtaq li juża materjal ieħor fil-lanterna li tagħlaq il-koppla, u filfatt ddisinja waħda tal-ħadid u l-ħġieġ. Milli jidher, iżda, din ma tantx intgħoġbot u meta l- lanterna nbniet, snin wara l-mewt ta' de Vasse, saret waħda tal-ġebel. Matul il-proċess tal-bini ma ntuża l-ebda support intern biex iżomm l-istruttura milli tikkrolla 'l ġewwa. għax, għallanqas fit-teorija, il-metodu li uża de Vasse kien wieħed sempliċissimu. Meta t-tanbur enormi kien lest, b'ħitan wiesa u massivi biex jifilħu t-toqol enormi tal-koppla, nbniet l-ewwel ringiela ġebel tal-koppla, li parzjalment isserraħ direttament fuq it-tanbur, u parzjalment tixref 'l barra biex hekk l-koppla tibda tagħlaq bil-mod il-mod. U x-xogħol baqa sejjer hekkl Kull ringiela ġebel tixref ftit aktar minn ta' qabilha sakemm l-istruttura ingħalqet b'tieqa tonda jew oculus fin-nofs. Tempji pre-istoriċi bħal ta' Ħal Tarxien u Ħaġar Qim jidher li kienu parzjalment msaqqfin b sistema li tixbaħ ħafna 'l dik tal-Mosta. U meta tqis li wħud minn dawn it-tempji, fosthom Ħaġar Qim, ġew skavati fi żmien de Vasse, wieħed lanqas jista jeskludi l- possibilita' li dawn setgħu tawh xi idea. Ix-xogħol fuq it-tempju Mosti dam sejjer mit-8 ta' Mejju 1833 sas- 16 ta' Frar 1860, meta l-Knisja l-antika, li madwarha kienet inbniet il-ġdida, twaqqgħat. Sebgħa u għoxrin sena ta' ħidma sfieqa li fiha l-Mostin ingħaqdu u kollha, kif setgħu, taw sehemhom. Il-viżjoni ta' Grognet de Vasse hekk saret realta'; jew kważil għax l-istil neo- Klassiku kien fl-aħħar mill-aħħar stil aljen għall-Maltin mdorrjin, minn ġuf ommhom, fil-Barokk. Sorsi jgħidulna li mhux darba jew tnejn de Vasse kellu xi jgħid mal-bennejja, jew mal-kapumastru Anġelo Gatt, li kważi bla ma jridu, l hemm u 'lhawn, bdew idaħħlu xi elementi u dekorazzjonijiet Barokki li fihom kienu trabbew u trawmu. Wara kollox jibqa' stramb il-fatt kif il-Mostin aċċettaw daqshekk malajr disinn u stil li essenzjalment ma kinux komuni għal dawn il-gżejjer. L-istil neo-Klassiku kien l-istil mħaddan mill- ħakkiema Ingliżi u, għalkemm dawn ppruvaw jimponuh - bhal fl-Isptar Bigħi fil-bokka tal-port - dan xorta qatt ma niżel tajjeb mal-Maltin. Nissuspetta li kienet il-viżjoni ta' kobor enormi li nstigat 'l Mostin jemmnu b'fiduċja għamja f'dan il-proġett. U forsi anke xenqa li jingħaqdu għalenija u juru 'l ħakkiema Ingliżi kif, bihom u mingħajrhom, għandhom kapaċità kbira. Min-naħa l-oħra t-tempju Mosti, bl-elementi kollha neo-Klassiċi li ċertament fih, xorta jtaffi ħafna mill-għatx għad-dekorazzjoni u t-teatriċita' Barokka li hemm tiġri f'demm il-Maltin. Ir-rotunda, għallinqas kif żviluppat eventwalment, hija binja essenzjalment neo-Klassika iżda mlibbsa libsa Barokka. L-element dekorattiv huwa wieħed qawwi u xi kultant itellef mis-saħħa tad-disinn oriġinali. Il-lavur fastuż xi mindaqqiet , l esaġerat, iż-żebgħa, il-pitturi u l-induratura jagħtu lit-tempju Mosti Żewġ abbozzi fil ġebla ta' antifissi:— karattru purament lokali. U hekk din l-istruttura maestuża mimlija li ppropona Grognet li jinstabu fil- b'ideat moderni u strambi għal Malta ta' nofs is-seklu dsatax, tassorbi kannirja tar-Rotunda ruħha, bla ebda problemi, fit-topografija u l-pajsaġġ tipiku Malti. Matul dan l-artiklu ġieli rreferejt għall-Knisja Mostija bħala t-tempju ta' George Grognet de Vasse. U dan filfatt hu minnu mhux biss għax de Vasse kien dak li ddisinjaha u sawwarha, iżda għax hija, fost affarijiet oħrajn, xhud u memorja għall-karattru ħalliem tiegħu. Kif jixraq de Vasse, li miet ftit wara li l-bini tlesta, jinsab midfun f'din il-knisja. U hekk il-Knisja ta' Santa Marija fil-Mosta, barra li hija xhieda tat-twemmin Kristjan fost il-Maltin, tieħu wkoll is-sura ta' monument jew mausoleum f'ġieħ il-memorja ta' Grognet de Vasse. 'Tonv Terribile, Teżori fil-gżejjer Maltin, il-Għargħur, il-Mosta, in-Naxxar, publikazzjonijiet pin, Malta 2005 Jo Tonna, L-Arkitettura f'Malta, pin publications, Malta 2004. L'Arte, (Periodical) 7 ta' Jannar 1863, Numru 4 Sena 1