It-Twaqqif tal-Parroċċi tul is-Sekli juri d-Devozzjoni Marjana f'Malta u Għawdex Nafu li kienu jeżistu parroċċi fis-seklu ħmistax għaliex jissemmew f'dokumenti tal-1436, 1450 u oħrajn. Il-popolazzjoni tal-gżejjer Maltin kienet għadha żgħira ħafna u n-nies kienu miġburin fi gruppi mifruxin u kontinwament fil-periklu ta' attakki mill-kursari, għalhekk kienu jinġabru l-aktar qrib l-inħawi tal-Imdina u l-Birgu f'Malta u taċ-ċittadella ta' Għawdex biex isibu l-kenn f'każ ta' bżonn. L-ewwel dokumenti dwar parroċċi Il-knisja ta' Maltin kienet tagħmel mad-djoċesi ta' Palermo, Sqallija. Tul iż-żminijiet kien jinħatar isqof risponsabbli għal Malta imma dan ma kienx jersaq l-hawn kif ġieb u laħaq minħabba l-perikli tal-baħar imqalleb u l-attakki tal-furbani. Meta l-Ordni tal-Kavallieri ta' San ġwann kienet stabbilita f'Malta kien hawn ftit aktar sigurtà u beda jkun hawn isqfijiet fuq il-post. Waqt li l-maġġoranza ta' qassisin Maltin kienu foqra, oħrajn, bosta minnhom barranin, kienu jitħallsu mill- legati, prebendi, fondazzjonijiet u renti. L-isqof ta' Palermo kien jiġbor taxxi fuq dak id-dħul perjodikament imma ma kienx iħossu sodisfatt u ried li jkollu stampa ċara ta' dak li kien jidħol għax dejjem kien ikun hawn kwistjonijiet dwar rati u proporzjon ta' taxxi li kellhom jitħallsu minn Għawdex u Malta, minn parroċċa jew oħra, għax kulħadd, naturalment, kien jiġbed lejh u juri dak li jaqbillu. Fl-aħħar, fl-1436, l-isqof Senatore de Mello (jew Senatore Mello de Noto) iddeċieda li jiġi Malta biex ikun jaf x'kien qed isir. Qabbad erba' membri tal-kapitlu tal-kattidral tal-Imdina biex iduru l-kleru kollu u jiġbru d-dettalji kollha f'rapport magħruf fost l-istopriċi bħala r-Rollo tal-1436. Parroċċi fis-seklu ħmistax F'dan ir-Rollo jissemmew il-cappelle. Film il-kelma kappella ma tfissirx knisja imma entità jew grupp assoċjat ma' raħal. Il-qassis inkarigat jew kurat ta' raħal jew kappella kien jisejjaħ cappellano. Minbarra l-Imdina, Għawdex u l-Birgu, għas-sena 1436 f'Malta jissemmew għaxar cappelle jew parroċċi. Sa nofs is- seklu għoxrin il-maġġoranza ta' storiċi kienu jikkunsidraw l-1436 bħal sena li fiha ġew eretti parroċċi ġodda, imma aktar lejna l-istoriċi kkoreġġew l-impressjoni billi bdew jinterpretaw id-data bħala waħda mportanti li turi li ġa kien hemm għadd ta' parroċċi. Minbarra l-Imdina, l-Birgu u l-Kastell t'Għawdex, qabel l-1436 lien hemm il-parroċċi tan-Naxxar (Bambina), Gudja (Bir Miftuħ) (Assunta), Qormi, żejtun (Bisqallin), żurrieq, Siġġiewi, ħaż-żebbuġ, Mellieħa (Bambina) u Tartani (inħawi tal-Buskett). Dati tat-twaqqif ta' dawn il-parroċċi għad m'hemmx. L-ewwel parroċċi għal Malta u Għawdex, sas-seklu ħmistax, kienu ftit, imma kull waħda kella firxa kbira. Il-parroċċi l-antiki li jissemmew fid-dokument tar-Rollo tal-1436 kollha saru matriċi għax minnhom ħarġu parroċċi oħrajn. Parroċċi li twaqqfu fis-seklu sittax Meta fl-1575 Mons. Pietro Dusina, delegat tal-papa ġie Malta biex jinvestiga s-sitwazzjoni tal-Knisja, dar Malta u Għawdex u eżamina l-knejjes kollha. Għalkemm qed nitkellmu dwar parroċċi, biex nuru d-devozzjoni Marjana jkollna wkoll nirreferu għall-knejjes l-oħrajn li m'humiex parroċċi. Għalhekk ngħidu li Dusina sab 428 knejjes ta' kull daqs u dedikazzjoni, imma 168 minnhom kienu Marjani mqassmin hekk: Assunta 86, Annunzjata 22, Bambina 19, Viżitazzjoni 11, Kunċizzjoni 1, Purifikazzjoni 1 u tal-Karmnu 1. F'Għawdex kien hemm 84 imma wara l-1551, minħabba li kien hemm l-attakk tat-Torok li ġarr miegħu tista' tgħid lil kulħadd u ħalla ħerba sħiħa, kien baqa' biss xi 46 knisja u 15 minnhom kienu Marjani, fosthom Assunta 3, Bambina 2, Lunzjata 2, Kunċizzjoni 1 u l-kumplament taħlita. Il-parroċċi li twaqqfu fis-seklu sittax kienu: Porto Salvo (Valletta) 1571 (Viżitazzjoni); ħ'Attard (Assunta) 1575; L-Isla (Bambina) 1581; San Pawl (Valletta) 1585; Bormla (Kunċizzjoni)1586; Tal-Griegi (Valletta) (M. Damaxxena) 1587; Tarxien (Annunzjata) 1592; Kirkop 1592; Lija 1594; Mqabba (Assunta)1598; Safi 1598; Fis-seklu sbatax Mosta (Assunta) 1608; Għargħur 1610; Dingli 1615 (Assunta); żabbar (Tal- Grazzji)1616; Qrendi (Assunta)1618; Għaxaq (Assunta)1626; Luqa 1634; Balzan(Annunzjata) 1655; Xewkija 1678; Għarb 1679; Nadur, Sannat, Xagħra (Bambina), Iż-żebbug (Assunta), l-erbgħa fit-28 ta' April 1688. Fis-seklu tmintax Ma sarux parroċċi ġodda. Fis-seklu dsatax Floriana 1844; Mellieħa (Bambina) 1844;Għajnsielem (M. ta' Loreto) 1855; (Hawn ta' min isemmi li Għawdex sar djoċesi għalih fis-16 ta' Settembru 1864) Msida 1867; Qala 1872 (San ġużepp, imma għall-ewwel f'Tal-Kunċizzjoni; Sliema (Stella Maris) 1878; ħamrun (S.Gejtanu) 1881; Kerċem 1885 (M. tas-Sokkors u San Girgor; San ġiljan 1891; San Lawrenz 1893; Marsaxlokk 1897 ((M. ta' Pompej); Kalkara 1898; Mġarr (M.) Fis-seklu għoxrin Ir-Rabat (M.) 1902; S.Pawl il-Baħar (Duluri)1905; Paola (Kristu Re) 1910; Fontana 1911; Birżebbuġa 1913; Marsa (Trinità) 1913; Munxar 1957; Santa Venera 1918; Tas-Sliema (M. tas-Sacro Cuor) 1918; Għasri 1921; Gżira (M. tal-Karmnu) 1921; Qormi (San Sebastjan) 1936; Sliema (San Girgor) 1943; Wied il-Għajn / Marsaskala 1949; Munxar 1957; Fgura 1965 (M. tal-Karmnu); San ġwann (M. ta' Lourdes) 1965; Marsa (Marija Reġina) 1967; Gwardamanġa (M. ta' Fatima)1968; ħamrun (Kunċizzjoni) 1968; Valletta (Santu Wistin) 1968; Ta' Xbiex 1969; Santa Luċija 1969; Burmarrad (Qalb bla Tebgħa ta' Marija) 1971; Birkirkara (San ġużepp ħaddiem) 1973; Sliema (ġ.Nazzarenu) 1973; Balluta (M. tal- Karmnu) 1974; Paola (M. ta' Lourdes) 1974; Fleur de Lvs (M. tal-Karmnu)1975; Manikata 1975; L-Ibraġ (Immakulata Omm il-Knisja)1989. Fis-seklu wieħed u għoxrin Qawra / Buġibba 2004; Mtarfa 2004; Pembroke 2004; Birkirkara (Santa Marija il-knisja l-qadima) 2005; L-Iklin (Sagra Familja) 2005; Swatar 2008. Id-drawwa tas-seba Santamarijiet Sa qabel it-Tieni Gwerra Dinjija kien hemm min jinviżta seba knejjes ta' Santa Marija (Assunta). Lejlet il-festa ta' Santa Marija f'Awwissu, Meta tkun waslet biex tinżel ix-xemx kienu jinġabru quddiem il-knisja grupp nies mir-raħal, uħud bil-fanal f'idom, lesti biex jimxu mixja matul il-lejl għax fis-sħana ta' Awwissu ħadd ma kien se jimxi fit-tul matul il-jum. Magħhom kien ikun hemm xi qassis u ġieli xi ħadd bil-ħmar. In-nies tal-Gudja kienu jmorru lejn ħal Għaxaq, ħ'Attard, il-Mosta, l-Imġarr; ħad-Dingli, l-Qrendi u jerġgħu għal-Gudja. Matul il-mixja kienu jgħidu r-Rużarju u kienu jieqfu jitolbu quddiem il-knejjes magħluqin. Kmieni filgħodu kienu jisimgħu il-quddies u wara lejn darhom biex jistrieħu. Bibljografija Bezzina, Joseph (Ed.) Direttorju ekkleżjastiku, Arċidjoċesi ta' Malta, Tjosssi ta' Għawdex (2011). Il-knejjes parrokkjali ta' Malta u l-festi tagħhom 1 (1993), II (1993), III (1994), IV Għawdex (1994).