18. il-Hamis 20 ta' Lulju 2017 I FEATURE J L-ORIZZONT ID-DWELL F'MALTA (3) iż-żmien il-Gran Mas- Fe Manuel Pinto de Fonseca (1741 — 1773) ġie fostna ċertu Patrick Brv- done, vjaġġatur Ingliż li kien żar bosta pajjiżi u kiteb dwar id-dwell li kien isir f'Malta (1770). F'kitbitu huwa stqarr li aktarx mill-pajjiżi kollha li żar, f'Malta biss id-dwell kien imħolli li jsir u li dan aktarx minħabba l-fatt li l- Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann ġiet imwaqqfa fuq is-sisien ħorox u romantiċi tal-kavallerija. Dan il-vjaġġatur ikompli jgħidilna li biex isir dan id- dwell kien hemm diversi regolamenti li wieħed ried bilfors josservahom biex ma jaqax taħt il-penali ħorox tal-liġi, fosthom li d-dwell seta' jsir biss fi triq waħda fil-Belt Valletta, u li d-dwell kien ikollu jieqaf jekk jinta- lab biex jieqaf minn mara, qassis jew kavallier. Jekk wieħed joqgħod jik- konsidra dawn il-kondizz- jonijiet jasal biex jgħid li d- dwell f'Malta aktarx kien isir biex il-protagonisti jagħ- tu wirja tal-ħilithom fl-użu tal-armi, iżda fil-fatt ma kienx hekk, għax Brvdone stess isostni li huwa perso- nalment għadd madwar għoxrin salib imħażżeż tul il-ħajt ta' din it-triq dejqa. Ċertament li dawn is-slaleb huma prova ċara li juru n- numru ta' vittmi li ħallew ħajjithom f'diversi dwellijiet li saru f'din it-triq, u li tħallew hemm biex ifakkru lil min kien jgħaddi mill- kruha ta' din id-drawwa. Iżda fil-realtà l-istorja ma kinitx eżatt kif kitibha Brv- done għax id-dwell kien isir f'bosta toroq tal-Belt Vallet- ta, u li t-triq imsemmija, li ħafna kienu jassoċċjawha bi żball ma' Strada Stretta, ma kellhiex xi privileġġ fuq it- toroq l-oħra. Hawn tajjeb li wieħed if- akkar li peress li l-kavallieri kienu jkunu mħarrġin tajjeb fl-użu tax-xwabel, xi wħud minnhom kienu jippreferu li jiddwellaw fi triq dejqa biex ix-xwabel tagħhom jilħqu lil xulxin sewwa u ħadd minn- hom ma jkun jista' jerġa' lura minħabba d-djuq tagħ- ha. Peress li l-istatut tal-Ord- ni kien wieħed biex ngħid hekk reliġjuż, il-Gran Mastri ma kinux jieħdu pjaċir kull meta kienu jisimgħu li l- membri tagħhom ta' spiss kienu involuti fid-dwell bejniethom, u aktar u aktar meta d-dwell kien jispiċċa b'xi feriment serju jew b'mewt ta' wieħed mill-pro- tagonisti. Kif jaf kulħadd, peress li l-maġġoranza. tal-kavallieri msieħba fl-Ordni kienu mnisslin mill-aqwa familji tal-Ewropa, din ir-realtà telgħet għar-ras ta' xi wħud minnhom, imliethom bis- suppervja, u kif wieħed jis- ta' jimmaġina, il-pożizzjoni tagħhom fis-soċjetà magħ- ġuna mal-bluha taż-żgħożija u l-abbiltà tagħhom fl-użu tal-armi, ma kinux jsibuha diffiċli li f'nuqqas ta' ftehim kienu jisfidaw lil xulxin għad-dwell. Il-ħasra hi, li fil-pożizzjoni tagħhom ħadd. minnhom ma seta' jirrifjuta l-istedina għad-dwell, saħansitra anke jekk l-isfidant jkun jaf li l- avversarju tiegħu hu mħar- reġ aktar minnu fl-armi u li l-aċċettazzjoni tiegħu għad- dwell kienet tfisser mewt ċerta. Il-ħajja hi sabiħa ħafna, iżda xi kultant niltaqgħu ma' ċirkostanzi li ma jħallu- niex liberi fl-għażla tagħna u xi drabi aktarx ikollna naġixxu kontra r-rieda tagħ- na biex nogħġbu lil dawk ta' madwarna. Din' hi l-ironija tal-ħajjal Għax waqt li kull kavallier li kien jirrifjuta dwell kien jiġi mfaħħar mill- Ordni għad-dehen u l-għa- qal tiegħu biex jevita t-tixrid tad-demm, ir-rifjut tiegħu f'għajnejn sħabu kien ifisser dgħjufija. F'ċirkustanzi si- mili, fejn l-individwu kien ikollu għażla bejn il-valuri Nsara li hu kien jemmen fi- hom u t-telf ta' ġieħu u tal- familja tiegħu li hu ried ikompli jkaxkar miegħu: tul ħajtu kollha, l-għażla kienet waħda — dik li jaċċetta l-iste- dina tad-dwell. ġ Id-diversi każi tad-dwell fost il-kavallieri jagħtuna stampa ċara li l-liġijiet ħorox li għamlet l-Ordni biex twaqqaf din id-drawwa fost il-membri tagħha ma swew għal xejn, għax xorta waħda xi wħud minnhom kienu jsibu mezz biex jaqtgħu l- għatx tal-vendetta tagħhom billi jiftehmu li jiltaqgħu f'postijiet 'il bogħod mill-ib- liet u saħansitra anke barra x-xtut ta' dawn il-gżejjer tagħna. Biex żgur l-Ordni tifrex il- kmand tagħha kif ukoll trażżan kemm tista' din il- pjaga li wara saret stigma, fiż-żmien il-Gran Mastru Antoine de Paule (1623 — 1636) wissiet li dawk il-ka- vallieri u n-novizzi, li jekk jinqabdu b'reati ta' dwell f'Malta, fi Sqallija, fuq ix- xwieni jew f'xi postijiet oħra - jitqiesu bħala ħatja ta' dwell. L-istess liġijiet kienu jorb- tu wkoll lil dawk il-kavall- ieri li kienu jinqabdu jid- dwellaw f'toroq oħra fil- Belt. Dawn kienu jiġu akku- żati quddiem. it-tribunal bħala ħajta tad-dwell u kie- nu jiġu mogħtija sentenza ta' ħabs fil-kastell ta' Sant' Anġlu jew jiġu eżiljati minn Malta. Peress li ħafna mill-kaval- lieri kienu saru arroganti u d-dwell fost il-membri tal- Ordni żdied ħafna, insibu każi fejn kavallieri tal-istess lingwa ħajru li sħabhom jieħdu sehem magħhom fi dwell kontra kavallieri oħra. Fl-10 ta' Ottubru 1657 fiż- żmien il-tmexxija tal-Gran Mastru Spanjol Martin de Redin (1657 — 1680 ) kienet saret liġi li kienet tgħid, li jekk isir xi dwell minn ka- vallieri jew novizzi, tnejn kontra tnejn jew iżjed b'kull għamla ta' arma, kemm f'Malta kif ukoll barra f'postijiet oħra jiġu mixlija bħala ħatja u jiġu mwaħħla skont l-istatut u l-ordinanzi li jittrattaw id-dwell. Dwar dwell barra minn xtutna, Ġużċ Gatt issem- mielna każ li ġara fiż-żmien il-Gran Mastru Pinto de Fonseca (1741 — 1773) meta kavallier żagħżugħ Deonat Dolomieu waqt li kien jaqdi dmiru fuq ix-xwieni ġie in- sultat minn wieħed minn sħabu u stiednu għad-dwell li kien sar f'Gaeta u qatlu. Fra Deonat Dolomieu ġie ar- restat, imneħħi minn kaval- lier u ssentenzjat għall- għomru l-ħabs, iżda mid- dehra, dan iż-żagħżugħ kel- lu ħafna ħbieb fil-Kurja ta' Ruma u min jaqbeż għalih fil-qorti tar-Re ta' Franza għax wara disa' xhur pri- ġunerija fil-kastell, il-Gran Mastru Pinto ħafirlu u daħħ- lu mill-ġdid fl-Ordni. L-istoriċi tagħna jgħidulna wkoll li mhux kull dwell spiċċa ħażin. Insibu każ fejn l-intervent waqtu ta' kavall- ieri għen ħafna biex tberred il-qilla tal-protagonisti u ġie evitat it-tixrid tad-demm. Iżda xi kultant għalkemm fid-dieher wieħed jaħseb li tkun saret il-paċi, il-prota- gonisti jibqgħu miksurin daqs li kienu żewġ għe- dewwa. Każ simili hu dan li ġej, . fejn l-isfida għad-dwell ġiet irtirata u t-tilwima spiċċat b'wiċċ il-ġid. L-inkwiżitur Fabio Chigi, li kif nafu wara sar Papau ħa l-isem ta' Ales- sandru VII, u li tifkira tal- ħatra tiegħu nsibu lapida tal-irħam imwaħħla mal- knisja tal-Lunzjata tal-Birgu jagħtina diskrizzjoni ta' til- wima li saret fil-pjazza tal- palazz fl-1636, u li kieku ma kienx l-intervent f'waqtu minn diversi kavallieri li inzertaw fuq il-post, kieku din it-tilwima kienet tispiċċa fi dwell. Waqt li n-nobbli kavallier Prospero: Colonna kien għaddej minn quddiem il- palazz tal-Gran Mastru (il- lum il-palazz tal-President) kien hemm ġemgħa ta' ka- vallieri li b'użanza u rispett neħħew il-kappell u sellmu- lu b'inkin profond, iżda ġa- ra, li wieħed minnhom, ċer- tu Fra Pietro Cesarini baqa' bil-kappell f'rasu u dawwar ħarstu fuq in-naħa l-oħra qisu għalih ma kien għaddej ħadd. Fra Prospero tant ħassu nsultat bl-aġir tal-kavallier Cesarini li resaq fuqu u sfi- dah għad-dwell, iżda l-in- tervent għaqli ta' bosta ka- valieri mewtu l-qilla taż- żewġ kavallieri u evitaw it- tixrid tad-demm. Jidher ċar li bejn il-familji ta' dawn iż- żewġ kavallieri kien hemm l-imqiegħed għax ir-rikon- ċilazzjoni bejniethom ma sa- ritx qabel il-kavallier Cesa- rini kiseb l-approvazzjoni mill-familja tiegħu. Fl-1784 kienet ħarġet liġi li kienet tgħid li meta jsiru dwellijiet u dawn ma jispiċ- ċawx b'mewt ta' wieħed mill-protagonisti, sew dak jew dawk li jkunu stiednu għad-dwell, kemm dak jew dawk li jkunu laqgħu l-iste- dina, kif ukoll dawk li b'xi mod ikunu għenu jew xew- wxu għad-dwell jiġu mwaħ- ħla Ikoll il-piena ta' għaxar snin qdif fuq ix-xwieni, u din il-piena tista' tikber għal aktar żmien kemm-il darba jkunu kbar il-ġrieħi li jsiru fid-dwell. Iżda jekk id-dwell jispiċċa bil-mewt, sew dawk li jid- dwellaw, kemm dawk li taw xi għajnuna jew xewwxu, inkella kienu sħab ma' min iddwella jkollhom ilkoll il- piena tal-mewt. Ikompli f'ħarġa oħra