19 GHAR IL-KBIR EKK tħares lejn mappa ta' Malta daqsxejn kbira, fuq ir-riħ tal-Buskett tara naħa msemmija : 'Għar il-Kbir'. Jgħidulha hekk għax hemm fuq tassew l hemm għar kbir, ġewwa ħofra ġo l-att, li fih sa żmien mhux imbiegħed kienu jgħammru ħafna nies (l),.— L - Dan il-għar ma ssibux kit ġie ġie għax qiegħed f'ħofra bejn il-ħitan tar-raba'. Imma jekk xi ħadd iħobb il-ħwejjeġ ta' l-antik (jien. ngħid għalija nħobbhom u naħseb li m'iniex waħdi) u jix- tieq jarah għandu jmur il-Buskett, u jitla' minn ħde;n dik il-men- qa l-kbira li hemm fit-tarf tal-ġnien, għal quddiem. dik il-għalqa li fiha miktub fuq biebha: 'Mixtla tad-Dwieli Amerikani''. jarġa' jilwi fuq ix-xellug ma' l-ewwel triq. Jitla' t-telgħa sa jsib qatgħa moxa u fuq il-lemin razzett waħdani. Jiġbed lejn il-lemin f'nofs il-moxa li għedna, mat-triq tal-karrettuni. Malli, hu u sej- jer, isib ħajt tar- raba', ftit il-hemm minnu jara bħal borġ imwaq- qa'. Hemm. ma'- ġenb il-borġ sewwa, ġewwa ħofra jsib Għar il- Kbir. Għar il- Kbir fil- bidu. tiegħu kien tibwiqa taħt l-art li wara nfetħet, b'toqolha jew b'xi tehżiża. Maż- -żmien in-nies intebħu biha. Għamlu niżla bil-ħaġar għal ġewwa. fiha, balltu qiegħha b'torba u mazkan, u għammru fiha għal snin kbar. Kif tinżel minn ma' ġenb il-borġ għal ġe' l-ħofra u tħares ma' dwarek, tara, dawwara mejt. barra minn fejn inżilt, għadd ta' għerien. Fil-għoli, fuq l-akbar għar fosthom tliet toqbiet im- rebbgħin. fejn, naħseb, kienu jżommu xi xbiehat tal-qaddisin. Fl-ewwel għar, mal-lemin bemm mal-ħajt għarma żrar u s-saqaf imsewwed donnu b'xi dħaħen. Wara ż-żrar hemm bieb ta' għar ieħar, jidher kemm kemm il-fuqan tiegħu. : Toħroġ minn dan il-għar u tidħol f ta' ma' 'ġenbu, li huwa kaħjar wieħed. Kien magħluq bil-ħitan tal- ħaġar-minn fuq s'isfel (il-lum aktar minn nofshom imwaqqgħin) u mħolli bieb fih biex jidħlu u joħorġu. F'is-saġaf tiegħu hemm kemm-il:marbat żgħir, u f'rokna marbat kbir. donnu biex tirtabat fih xi bhima; u taħtu maxtura. Minn dan tgħaddi għal għar ieħor iżjed. 'il ġewwa, li (1) Fi żmien il-Konti Ciantar kien hemm 27 familja hi bejniethom jagħmlu 117-il ruħ, 'qishom' kollha ragħajja. fih ukoll kotra ta' mrabaż fis-saqaf u mal-ħitan, uħud sħaħ, uħud , Miksura. F'rokna għadhom jidhru d-daqqiet ta' fies li ta min kien ikabbar il-għar bit-taħfir. Toħroġ minn dan, tidħol f'għar ieħor, imsewwi bil-ħitan mibnija u bl-imrabat fis-saqaf bħal ta' qablu. Ma' dan jinfed għar ieħor kbir mudlam għal darba. Meta titla' fuq, ma' ġenb il-borġ, tara għar ieħor żgħir, b'ka- nal maqtugħ minn naħa ta' ġewwa, minn fejn igħaddi l-ilma, In- ' naħu l-oħra tal-borġ, imbagħad, għar ieħor żgħir, b'erbgħa ħot- riet. tnejn kbar u tnejn żgħar, fuq biebu, u kotra ta' taħfir ieħor imrebba' u mirqum, minn ġewwa. Itik taħseb li kienet xi knisja tagħhom. u f'dak it-taħfir kienu jitqiegħdu xi xbiehat ta' qad- disin. Fuq ir-riħ tal-għar daqsxejn ta' misraħ, imdawwar b'ħajt tas-sejjieħ. Hemm naħseb li kienet il-''Pjazza'' tagħhom. Hemm in-nies tal-għar kienu joħorġu fis-sajf, għall-arja bierda ta' fil- għaxija. Dan huwa l-għar kif inhu l-lum. Imma għandna tifsir kif kien dak il-għar bin-nies li jgħammru fih b'kollox miktub fis-sena 1637, jiġifieri ftit fuq tliet mitt sena ilu (2). Wieħed qassis mela dak iż-żmien kien Malta, u stiednu s- sultan Laskri biex joqgħod ftit miegħu l-Palazz tal-Buske:t. Kif kienu qegħdin jitħaddtu s-sultan u l-qassis fuq x'fiha u ma fihiex Malta, is-sultan qallu li hemm fuq għolja qribha kien hemm għe- mara taħt l-art li fiha joqogħdu nies qaddejja tiegħu. u ħajjru wkoll biex kieku jmur iżurhom. Il-qassis laqa' l-istedina, u s-sul- tan bagħat raġel li kien jaf sewwa fejn hu l-għar ħalli jwassal lill- qassis. Il-qassis kiteb li dak il-għar kienu jgħidulu ''Għar il- Kbi'', xorta waħda bħal-lum. Kif il-qassis daħal il-bieb il-kbir, ra l-għar mit-tul u l-wisa' mimli bin-nies. irġiel, nisa, bniet u subien, lebsin bħal bdiewa. Għad li kienu kollha mħawdin flimkien, kull familja kellha r-rok- na tagħha, jew rokna magħmula mill-ħolqien, jew imħaffra min- nies. F'dawn l-irkejjen kellhom merfugħin kollox għalih, il-ħwej- jeġ ta' l-ikel. Hemm sodda maqtugħa fil-blat, hemm il-ħobż, hemm il-ġbejniet. Naħat oħra kien hemm l-imqawel għall-- baqar. għall-ħmir, għall-għanem u għat-tiġieġ. (2) Ara t-tifsir sħiħ miktub bil-Latin, fil-Malta Ilustrata taċċ. Kellhom ġarar tal-fuħħar biex iġibu l-ilma minn bjar u snie- sel tal-basal u tewm imdendlin mal-ħitan, Kellhom il-fran fejn jaħmu l-ħobż, biċ-ċmieni biex jitfgħu d-duħħan 'il barra. Id-dawl f'dawn l-għerien kien jidħol minn fetħar imkenna, biex għad li jidħol id-dawl, ma jidħlux minnhom ir-riħ u x-xita. Ma' tul in-nhar l-irġiel kienu joħorġu jaħdmu fir-raba' jew jirgħu l-għanem u n-nisa joqogħdu ġewwa jagħmlu l-ġbejniet jew jaħbżu l-ħobż. Billi ma kellhom ħatab kienu jagħġnu r-rawt tal- baqar u r-redus tan-nagħaġ. jagħmluh ftajjar u jnixxfuh fix-xemx biex iqabbdu n-nar u jaħbżu bih (3). Ir-rġiel kienu mġissma u mibruma, U n-nisa m'humiex koroh. Kienu jgħixu għomor twil. Laħam ma kenux jieklu. Ħajjithom kienet ħobż, ġbejniet, basal, għaġin, frott u ħxejjex misjura. jCNies', tgħidilhom f'qalbek, int u tiela' minn dawk il-għe- rien egħmieqa, ''Maltin ta' dari, kemmi kienet hienia l-ħajja fqira u ħafifa tagħkom ' Kemm-il darba qagħadtu f'dan il-misraħ tiek- lu l-ħobż u l-ġbejniet magħmula minnkom tf Taraw ix-xemx ħam- ra ħamra, nieżla għal ġewwa l-baħar u tħossu l-fewġa bierda ta' fil-għaxija tmellsilkom ħaddejkom. Kemm-il darba għad-dawl ta' qamar qagħadtu f'dan il-misraħ, titħaddtu. tgħannu u tithennew b'uliedkom jiżfnu id f'id quddiemkom l ''X'għażla hemm be:na u bejnkom l Kif tafu kemm batejna. Kemm rajna u kemm smajna, Kemm tifqiegħ ta' balal u dam- dim ta' bombi. Kemm uċuh sofor, imħaffra, u għainejn imber- rqa. Kemm djar imġarrfa, kemm nies imtertqa, u klieb iqarmċu 1 frak tal-għadam tagħhom l ''In-nies ta' żmienna rgħiba wisq. U dan hu l-wixx tar- regħba. tagħhom. '' (3) Xorta waħda bħalma jagħmlu l-fellaħin tal-Palestina, Il-forn tagħhom ikun tat-tafal, għamla ta' lenbija ws'ċha 'l isfel, Jiksuha biż- ż'bel niexef minn barra, ituh in-nar, a meta l-forn jisħon iq'egħdu l-ħobż, għamla ta' ftajjar, fuq il-qiegħ tiegħu minn ġewwa .Iż-żibel tal-baqar u nagħaġ hu u jinħaraq ftit jew xejn jagħmel duħħan u riħa.