Melodiji u Kuluri ta' Gorg Pisani; Kritika ta' Kritika Fl-għadd. 266-271 ta' April-Settembru, 1958, ta' 'Leħen il-Malif qrajna u ntlaqatna mill-istudju kritiku ta' C. Lia. Kien il-ħsieb ta' kull wieħed minna li jibgħat tweġiba għal dina l-kitba u ġara; ta' ħbieb li aħna, tħadditna fil-waqt u wrejna fehmitna lil xulxin. Għal- hekk ħsibna u tajna li, biex ma jinħeliex il-wisa' tar-rivista, ngħaq- : qdu fi tweġiba waħda l-fehmiet tagħna t-tnejn. — L-ewwelnett aħna nħossu li fit-tieni paragrafu ta' l-istudju ta' C. Lia ma naqblux mal-fehma li 'd- l-ambizzjoni ta' Pisani f'dan. il- ktieb ''Melodiji u Kuluri'' mhija xen kbira''. Il-kritiku jżid jgħid Hi. dan huwa minħabba li l-poeta ma f'jħeġġiġx lill-qarrejja tiegħu għal - xi għemil qalbieni jew patrijottiku''. Nagblu li ma kienx il-għan tal- poeta tal-''Melodiji u Kuluri'' li jarġa' lura lejn il-patrijottiżmu stori- kudi hu wera b'ħila f''Il-Għid taż-Żgħożija'' f'poeżiji bħal 'Lil Mikiel Anton. Vassalli, 'Il-Ġgantija t'Għawdex', ''F'Ħaġar Qim', la Valette'', GGħar Dalam' u oħrajn, iżda l-lehma tiegħu xegħlitlu qalbu u moħħu għal dehriet moħbija ta' stħajjil ħaj. Mela, għad li- nistgħu ngħidu li Pisani ''donnu demmu bired u tilef is-sħana tal- ħeġġa'' għall-kitba ta' versi patrijottiċi, madankollu donnu demmu kibes u ħaġġeġ bi ħruq kbir fil-vina ta'- l-immaġinazzjoni. B'hekk il-poeta aktar safa mżewwaq milli kieku baqa' biss fil-vina ta' dari. 7 Ma' dan inżidu li bosta kritiċi jqisu Jil Pisani bħala. l-poeta taż-żgħo- żija milli bħala l-poeta ta' l-Istorja. Pisani, fil-'Melodiji u Kuluri', ta xhieda felħana ta' żgħożija fil-ħolm imlewwen tagħha. Dan jist- qarru u qalu bħalna l-kritiku. Ma nħossux li poeta għandu jikteb dak li l-qarrej ikun jixtieq u jittama minnu. Aktar inħossu, u jidhrilna li ma aħniex l-ewwel li qegħdin ngħiduha; li l-poeta jgħanni l-aktar u qabel kollox. għas- sodisfazzjon tiegħu nnifsu — Pisani għażel li jissodisfa ruħu bl-ispiraz- zjoni fantastika u daqshekk ieħor melodjuża, miġbuda direttament min-Natura. B'danakollu ma ngħidux li Pisani huwa l-poeta tan- Natura. Dak għalina. jibqa' Anton Buttiġieġ li fil-kotra tal-poeżiji tiegħu ma jinqediex bl-immaġinazzjoni bħala distinta minn ispiraz-- zjoni diretta' tan-Natura. Dan, bl-ebda mod ma hu difett min-naħa. ta' Buttiġieġ, anzi jsaħħaħ il-fehma li kull għannej għandu l-vina tiegħu. Pisani ħa l-ewwel xrara min-Natura waqt li l-ħuġġieġa hija tiegħu nnifsu, It-tielet paragrafu minn għalina hu kemmxejn barra minn loku. 'Minn dan,u minn paragrafi oħrajn, il-kritiku jidher li aktar qagħad iħabbel moħħu fuq f'liema klassi ta' pqeżija hu Pisani milli qagħad jgħarbel il-versi kif jitlob dmir ta' kritiku, . Bla' ma nidħlu fil-mertu tad-definizzjoni ta' romantiċiżmu fil- poeżija kif imfissra mill-kittieb; jidhrilna li, jekk biex tkun poeta romantiku bħal dawk tas-seklu XIX, jeħtieġlek (1) tfassal poeżija ġdida (ii) tpinġi nies tal-ħolm (iii) ikollok ġibda kbira għan-Natura (iv) tifli l-ħsebijiet l-aktar ġewwenin ta' ruħek (v) tagħsar minn qal- bek tiġrib il-hemm u s-sliem — Pisani jissodisfa dawn il-kundizzjoni- jiet kollha. c. Dwar punt (i) kull qarrej għandu jistqarr ma' l-ewwel daqqa — t'għajn li l-kittieb tal-€Melodiji u Kuluri' ħa xeħta għal kollox ġdida . fil-letteratura t'artna fil-biċċa l-kbira tal-versi. Dwar punt (ii) ngħidu li jinsabu bosta karattri fantastiċi jew ippersonifikati, u għalhekk aktar mistħajlin milli rejali, bħal ma huma l-Mewt u x-Xorti li, b'kumbinazzjoni, semmihom il-kritiku bħala eżempji. Il-Fortuna, il-Fama u d-Destin jinsabu fil-poeżija €Bibien' (p. 45). Il-Mewt, li hi dik tax-Xitwa, tinsab ippersonifi- kata fil-versi qawwijin 'Il-Mewt tax-Xitwa' (p. 51), kif ukoll il-waħx tal-Mewt qiegħed f'Notturno' (p. 8) u f'''Bibien''. Inżidu Hi Pisani mhux talli ħalaq karattri tal-ħolm, bħall-kavalier imsemmi mill-kri- tiku, imma talli stħajjel kavalier maħlum ta' suġġett astratt. Qabbel mia' l-ewwel poeżija fil-ktieb ''Preludio'', fejn hemm il-kavalier taż- Żerniq li bix-xabla tas-Sbuħija qered lill-Mewt u ħareġ rebbieħ fuq iż- Żmien. X'ingħidu għal Calipso, id-Dama Romana, l-Ispirtu tal- Ħa'ja, ('Fuga' p. 10), Mejju u Ġunju (Ferħ u Niket, p. 28), ir-Re Karnival: (Karnival 1949, p. 46), l-Aħrax (L-Aħrax Jitbissem, p. 61), l-Imħabba (Id-Dgħajsa ta' l-Imħabba, p. 62) u oħrajn7 Dwar punt (iii) diġa' stqarrejna li l-poeta jieħu x-xrara tiegħu min-Natura. La darba hu jieħu x-xrarà tiegħu minnha ma jistax jonqos li jkollu ġibda lejha. Fuq kollox il-kritiku stess ftit qabel kien diġa' sejiaħlu poeta tan-Natura. Anzi qal li f'din il-ħaġa ma setax jiżbalja f'fehemtu. Bissp aħna nżommu dak. li għedna, li Pisani hu aktar poeta tal-fantasija. , Dwar punt (iv) biżżejjed insemmu l-poeżija ''Intermezzo'' li għa- lina hi fost l-aktar poeżiji de profundis li jagħnu l-ktieb, Barra minn- ha, m'hemmx għalfejn intawlu, jinsabu oħrajn. ' Għoġobna bħala apprezzament tal-poeżiji ''Preludio'' u ''Rapso- dia'' ir-raba' paragrafu fejn il-kittieb silet f'erba' kelmiet in-nisġa ta' l-idejiet ta' dawn iż-żewġ għanjiet. Iżda fil-ħames paragrafu C. Lia għotor mill-ġdid, dejjem fil-fehma tagħna mxierka, billi ma weriex ħaqq biżżejjed ma' waħda mill-isbaħ u mill-itwal poeżiji tal-ktieb. Il-kritiku qabbel il-poeżija ''Il-Festa tal-Kuluri'' ma' seħbitha ''Il-Festa tal-Baħar. Dwar ''Il-Festa tal- Kuluri'' qal illi 'l-poeta jħalli l-ġwienaħ tal-ħsieb jaħarbulu wisq minn idejh''. Tassew li l-poeta jagħmel dan, iżda x'nuqqas jinsab f'hekkP: Il-għan tal-poeżija kien li Pisani jaħrab ħarba 'l bogħod bil-fantasija li fiha hu jitħallat u jitwaħħad mas-Sbuħija li, kif in- Ninfi stess isejħulha: . . Int saja tas-safjin, int fwieħa mingħajr qies fuq jomm il-ħlejjaq, int qtar ta' għasel bnin, int spirtu ta' kull ferħ, idea eterna, is-saħħa tal-bnedmin. L-istess, jekk mhux aktar ukoll, il-poeta seħħlu jagħmel f''Il- Festa tal-Baħar''. .Mela, f'dawn iż- żewġ għanjiet kbar; Pisani sab il-muftieħ li jiftaħlu d-dinja. l-oħra fen kollox huwa lelliex u kbir sabiex jinsa f'dawk il-waqtiet ta' telfa fis-seħer id-dinja t'hawn isfel, għaliex hazen wisq f'din l-art għajnejn idemmgħu bi dmugħ l-ipokrisija, hawn wisq uċuħ lebsin b'sengħa tal-għaġeb maskri ta' ħbiberija, hawn wisq uċuħ lebsin b'sengħa tal-għaġeb biex jaħbu l-ħsus tal-qalb l-aktar ġewwiena Jejn tbejjet il-mibegħda. Bħalma aħna nħossu li l-poeżija hi mill-itjeb, daqshekk ieħor jid- hrilna li ma jonqoshiex l-unità. Il-poeżija hija poetika mill-bidu sa l-aħħar u, għalhekk, x'jinsab ''assurd'' billi Pisani stħajjel li l-Imħab-' ba twieldet miż-żwieġ tas-Sbuħija u l-Kulur Aħmar' L-Imħabba minnha nfisha hi sabiħa u bosta: drabi nsibuha mlaqqgħa mal-lewn Aħmar. Ma hemm xejn ''assura' f'li hi tkun binthom. Jerġa', għadilli C. Lia jgħid li l-ħsebijiet ''ħafna drabi ma huma xejn iżjed minn stħajjil astratt imlibbes bil-konkret'', b'daqshekk dawn mhux talli ma jdaħħkux imma talli jogħġbu aktar u jimpressjo- naw is-sens artistiku tal-qarrej. Mela, jiġri, li l-qarrej jifhimha tajjeb a wara jibqa' jtegħemha għal bosta. żmien, Dan ngħiduh biex nuru fehma xorta oħra minn dik tal-kritiku li donnu jara nuqqas f'Pisani ta' kull darba li ma jikxifx ġmiel art twelidu. F'''Il-Festa tal-Kuluri' u f''Il-Festa tal-Baħar'' Pisani ''jgħix rasu fil-kwiekeb'' — kif jista' jagħmel kull qarrej. Din hi xhieda ta' ħila artistika fl-awtur. Fil-paragrafu sebgħa ma naqblux biss mal-fehma li l-versi ''Bi- bien'' fihom valur letterarju żgħir ''ħafna'' għax, għalkemm ma fihiex xi ħsieb ġdid u-l-ideja ta' tàħbit misterjuż: fuq il-bibien insibuh, b'eżempju, f'EThe Listeners'' ta' Walter de la Mare; jibqa' minnu li l-vrejjes tas-seba' sillabi b'rima libera huma maħduma tajjeb biżżejjed biex jagħtuha siwi letterarju mhux ħażin, Tabilħaqq ta' siwi żgħir ħafna mhix. Biss ma għoġbitniex. l-għażla ta' xi kliem. barrani li setà' jinbidel bi ftit taħbit li sibna f'din u f'poeżiji oħrajn. jagħmlu ikrah kliem bħal ''kapriċċi' 'ġuvni'' (użata darbtejn) u post, F'poeżija wieħed jistenna kliem aktar safi u floku. Inħallu barra l-paragrafu tmienja sa ħdax fejn ma sibna xejn ti miegħu ma naqblux u niġu għall-paràgrafu tnax. Aħna naqblu li l-lehma hi nieqsa fil-poeżiji reliġjużi ta' Pisani, l-aktar f'dawk li semma l-kritiku nnifsu. Anzi, bil-maqlub ta' dak li qal il-kritiku, Pisani ma esperementa xejn: ġdid fil-qasam reliġjuż, Hu la ħalaq teknika ġdida fil-versi, kit għamel il-Ġiżwita Gerald Manlev Hopkins, kif ukoll lanqas ipprova joħloq idejiet ġodda, barra mill-poeżija tajba €0mm u Omm'' u, f'livell aktar baxx, ''Charitas' u 'In-Niċċa'. Pisani din id-darba ma weriex tqanqil poetiku li kien wera qabel fil- versi misluta mill-qalb, ''F'Riġlejn Santa Tereża tal-Bambin Ġesilii, Il-paragrafu tlettax ikkummentainieh qabel. Huwa tajjeb li l-artisti Nsara jingħaqdu għannuna sabiex joħ- duha kontra l-fehmiet ta' l-artisti barranin ħalli jrażżnuhom fit-tixrid tas-semm tagħhom, iżda ma jidhrilniex li l-artist għandu tabilfors jaħli l-enerġija artistika tiegħu billi jindaħal biss fi problemi filosofiċi u morali, L-artist, sakemm iżomm livell għoli fl-arti li lejha jħossu l-aktar mixħut, għandu jkun ħieles. Issa, il-mistoqsija hi, jekk Pisani żammx il-livell tiegħu fil-poeżija. Meta nqabblu ''Melodiji u Kuluri ma 'Il-Għid taż-Żgħożija'' u ''Il-Waltz tad-Dellijiett' in- żommu l-fehma li f'dawn il-poeżiji li aħna kkummentajna favorevol- ment Pisani ħeġġeġ xejn inqas mill-aħjar versi tal-kotba tiegħu l-ew- lenin; iżda f'oħrajn mela l-battal li ħalla qabel billi kiteb għanjiet ta' xeħta ġdida; fl-aħħarnett tbaxxa sa l-art bħal fil-versi, jekk jistgħu jissejħu ħekk, ċeffsejjes, u FIL-Ewwel Ġebla, Sbuħija tinsab fil-seMelodiji u Kuluri'': qiegħda hemm sabiex il-qarrej li jaf japprezza jagħżilha minn, fost l-għexieren ta' versi maħdumin ġmielhom, FERGĦA DRAMMATIKA (UNIVERSITA') Il-Kumitat għas-sena Akkademika 1954-55 kien magħmul hekk: President Onor.: Ir-Rector Magnificus u Viċi-Kanċillier ta' l- Università Rjali. President: Prof, Ġ. Viċi-President: Is-Sur R. Abdilla. Segretarju: Is-Sur J. Meilak. Teżorier: Is-Sur R. Abdilla. .