Arkeoloġija f'Ħal Kirkop iż-Żmien Feniċju Fl-1928 instab qabar fit-triq ta' bejn Ħal Kirkop u Ħal Luqa wara l-fabbrika ta' ST Microelectronics. Illum ma jeżiżtix aktar għax aktarx li ntradam mal-barriera tal-viċin. Imma fortunatament Sir Temi Zammit kien laħaq għamel disinn tiegħu u anki ħa xi qisien. Zammit jgħid li kienu nstabu xi biċċiet tal-fuħħar u xi għadam ta' xi bniedem żagħżugħ imma xejn aktar. Dan juri wkoll li dan il-fdal huwa saħansitra eqdem mill-qabar tal-Karwija fuq ix-xaqliba l-oħra tar-raħal. il-Menħir F'Ħal Kirkop wieħed jiltaqa' ma' menħir, bħal blata kbira f'biċċa waħda u wieqfa. Dan jinsab f'tarf ir-raħal fi Triq il-Belt Valletta. Dan il-menħir ma' jserraħ ma' l-ebda bini jew struttura oħra. Menħir jista' jitfisser bħala xi monument arkeoloġiku. Kellu l-oriġini tiegħu fi Franza tat-tramuntana sewwasew fil-Brettanja. Imma f'Ħal Kirkop jixbah lill-Menħir Taljan fin-naħa t'isfel fil-Puglia. Sfortunatament s'issa ma nstabet l-ebda referenza dwar l-użu jew it-tifsira ta' dawn l-oġġetti arkeoloġiċi. iż-Żmien Ruman Malta kienet tifforma parti mill-Imperu Ruman mis-sena 218 Q.K. sas-sena 535 W K. Il- Maltin baqgħu jżommu l-allat semitiċi tagħhom u anki flus semitiċi bl-allat skolpiti fuqhom. Imma aktar 'il quddiem lejn is-sena 35 Q.K. dawn il-privileġġi jidher li nqatgħu u fuq il- muniti bdew jidhru xbihat ta' allat Rumani. F'Hal Kirkop lejn il-majjistral tar-raħal instabu xi oqbra li jidher li saru fiż-żmien Ruman tal-istorja ta' Malta. X'aktarx li kien hemm oqbra oħra Rumani li nqerdu meta tħaffru xi barrieri qrib ir-raħal. Fdalijiet ta' Villa Rumana kienu nstabu wkoll fl-inħawi magħrufa bħala 'Tad-Dawr' fis-sena 1888. Ilum dawn huma mgħottija taħt l-ajruport internazzjonali ta' Malta. Dan il-fdal mgħotti jinsab fit-tramuntana ta' Ħal Kirkop. 'Ville' ta' dix-xorta nstabu wkoll f'San Pawl Milqgħi f'Burmarrad u f'Ta' Kaċċatura fiż-Żejtun. Wieħed jibqa' mistgħaġeb kif raħal ċkejken bħal Ħal Kirkop kellu sehem x'jagħti f'diversi żminijiet tal-Istorja ta' Malta. Did-darba rnexxieli nsib anki sehem dan ir-raħal f'perjodu pjuttost kmieni tal-istorja ta' pajjiżna; u hawnhekk qed nirreferi wkoll għaż-żmien bikri Kristjan. Fiż-żona magħrufa tal-Karwija wieħed jiltaqa' ma' katakombi tal-bidu tat-tnissil tad-Din Kristjan f'Malta. Il-Fundazzjoni Wirt Artna ftit taż-żmien ilu nkarigat ruħha biex tnaddaf Festa 2008 - Festi Anniversarji ta' 150 Sena Soċjetà u tippreserva dan il-wirt arkeoloġiku Kristjan fir-raħal. Dan il-katakombi jikkonsisti fi tliet kmamar b'arkati, pilastri u xi tiżjin u deskrizzjonijiet oħra. Il-katakombi jinsabu fl- inħawi tal-Kulleġġ San Benedittu bejn Ħal Kirkop u Ħal Safi. L-ewwel darba li sirna nafu b'dan is-sit arkeoloġiku kien fl-1962 minn membru tal-Armata Ingliża l-flight Lieutenant Jordan. Waħda mill-kmamar ta' ġewwa kien sarilha xi ħsara waqt it-tħaffir ta' xelter matul il-gwerra. Matul l-iskavar ukoll instabu xi biċċiet tal-fuħħar u xi għadam uman. Fuq xi biċċiet ta' msiebah ta' żmien Malta Rumana nstabet ukoll il-monogramma Chiro. Din kienet riferenza għal Kristu. Din hija wkoll l-aktar prova ċara li l-katakombi tal-Karwija kien jintuża għad-dfin tal-insara tal-bidu tas-seklu ħamsa wara Kristu f'Ħal Kirkop. Dan il- katakombi kien reġa' ħa ċerta importanza fis-sena 1992 meta kien instab katakombi iżgħar waqt skavar għal bini ta' residenzi ġodda fir-raħal. F'dan is-sit ma' nstabx għadam uman jew xi fdal ieħor. Dan il-qabar imħaffer kien sfortunatament imkabbar f' ġibjun għall-ilma. Min-naħħa l-oħra l-oqbra l-oħra kienu ġew imdawrin b'ħajt bħala protezzjoni. iż-Żmien Biżantin Oqbra Biżantini li jmorru lura sar-raba' seklu W.K. għandhom ħafna simboli Kristjani bħal arkitettura, għamla, riti funerarji u anki skrizzjonijiet. Aktar 'il fuq f'dan l-artiklu rriferejna għal katakombi Kristjan ta' dan iż-żmien. Mhux bogħod minn Ħal Kirkop lejn l-ajruport ukoll instab il-katakombi Kristjan ta' Ħal Resqun ftit 'il barra mill-mina tal-istess ajruport imma fuq in-naħa ta' Ħal Luqa u l-Gudja. Naħsbu li dan huwa katakombi Kristjan għax fih instabu xbihat li jirriferu għall-Ħolqien kif rakkuntat fil-Ġenesi. Hemm ukoll tpinġija tal-pellikan jitma liż-żgħar tiegħu, tixbiha tal-Ewkaristija Kristjana. Żmien l-Għarab u l-Medju Evu F'Ħal Kirkop ma nstabu l-ebda fdalijiet ta' dan iż-żmien xi ftit mudlam fl-istorja ta' Malta. Forsi l-uniku monument nazzjonali ta' daż-żmien hija l-kappella ta' Ħal Millieri bejn l-Imqabba u ż-Żurrieq. Imma dan huwa biss xi kilometru 'l barra fil-majjistral tar- raħal. Din tal-aħħar tas-seklu ħmistax hija mibnija fuq knisja oħra ta' nofs is-seklu tlettax. Dan kollu juri li f'dawn l-inħawi kien hawn influwenza pjuttost qawwija Kristjana. Hawn qed inżid ma' Ħal Kirkop, liż-Żurrieq, Ħal Safi, l-Imqabba u Ħal Millieri. Dawra tond f'ċirkunferenza b'dijametru ta' kilometru biċ-ċentru tiegħu fir-raħal jiġbor fih wirt pjuttost żgħir imma importanti, kontribut żgħir u ta' siwi għal dan iż-żmien tal-Istorja Arkeoloġika ta' Malta. H.C.R. Vella, Ħal Kirkop u l-Inħawi ta' Madwaru, Vol. Festa 2008 — Festi Anniversarji ta' 150 Sena Soċjetà