il-Vokabularju Ingliż fil-Malti Żjieda ta' Kliem Li Turi Karattru Ewropew Għal ħafna nies, il-preżenza ta' kliem missellef mit-Taljan fil- lingwa Maltija tirrappreżenta element ta' kultura Ewropeja. L-istudju tal-Malti, f'parti minnu, dejjem kien jikkonsisti filli wieħed jikkon- sidra l-ilsien Malti f'relazzjoni mal-lingwa Taljana. Li tipprova tevita kliem u frażijiet Maltin ta' xeħta Taljana huwa biżżejjed biex tiġi meqjus bħala 'barrani' għal dik li hi kultura Ewropeja — bħallikieku — ma tridx tagħraf jew ma tafx li d-demm u d-drawwiet tal-Maltin jaq- blu jekk mhux f'kollox ma' dawk ta' l-Ewropej. Dan, iżda, ġiegħel lil ħafna jaħsbu li l-vokabularju Ewropej fil-Maltin hu dak biss li ġej mit-Taljan jew minn xi lingwa Romanza oħra bħal, ngħidu aħna, il- Franċiż. Ma hemm l-ebda dubju li l-kliem li ġej mit-Taljan jew mill-Is- qalli jagħmel parti sewwa mill-vokabularju kollu li għandna f'ilsien- na. Tista' tgħid li l-kliem kollu non-Semitiku ġej mit-Taljan. U ma tistax taħrab milli tużah. Fil-bidu li l-Malti beda jkun studjat xjenti- fikament, il-ħsieb ta' xi studjużi li jdawwru xi kelma Taljana biex is- sir tixbah xi kelma Semitika kien tassew tad-daħk. Dan jurih tajjeb il-Professur Ġuże Aquilina fl-ewwel 'paper' li għandu fil-ktieb 'Papers in Maltese Linguistics' li ġġib l-isem 'A Survev of the Con- stituent Elements of Maltese'. Fil-waqt li hija xi ftit iebsa u forsi kontroversjali li wieħed jip- prova jsib xi kliem Malti li ġej dirett mill-Latin jew mill-Ispanjol (biex nagħti eżempju) xejn mhu iebes li tifhem kif kliem missellef mit-Taljan għandu l-ħila jlibbes u jżejjen il-ġisem Semitiku tal-Malti. Dan, fil-biċċa l-kbira, ġara għax Malta, minn żmien in-Normanni dej- jem kellha rabtiet ta' drawwiet u superstizzjonijiet ma'' dawk ta' Sqallija u l-Italja. Illum m'għandniex għax nallarmaw ruħna li ħafna mill-kliem Malti hu ta' xeħta Taljan. Fl-imgħoddi wieħed seta' jgħid li r-raġuni li l-Malti, bħala lingwa miktuba, baqa' lura fis-sekli ta' qabel kien imħabba li l-klassi edukata kienet lesta tinqeda bit-Taljan biss. Fi żmienna ftit wieħed jaħseb li l-użu ta' kliem missellef mit-Taljan jista' jipperikola l-Malti bħala lingwa mitkellma jew bħala Isien letterarju. IL-VOKABULARJU INGLIŻ FIL-MALTI 49 tiku kemm trid (bosta: nies edukati jqisuh bħala djallett Għarbi u xejn aktar, jexk ma jgħidux ukoll li hu djalett korrott). Imma l-Malti fih doża qawwija ta' kliem Ewropej. M'hemmx x'wieħed jibki fuq dil- ħaġa. In-nota pożittiva kien semmagħha Ninu Cremona (fost oħrajn) li f'taħdita li nqrat fil-Laqgħa tal-Għaqda tal-Malti (Università), fl- 1940, kien qal: 'jekk hu tassew illi t-taħlit ta' nisel fir-razez ta' siġar u annimali jagħti frott iżjed b'saħħtu, hekk nittamaw li jiġri f'ilsienna bit-taħlit ta' demm ġdid. Irridu niftakru wkoll li il-Malti jinkiteb bl- ittri ta' l-alfabett Latin u qiegħed ikun ikklassifikat, fid-dizzjunarji, fuq sistema alfabetika minflok fuq waħda radikali jew mibnija fuq l- għerq tal-kliem semitiku. Issa jekk fil-vokabolarju Malti ta' ilum insibu ħafna kliem ta' xeħta Ingliża hemm għalfejn taħseb li l-Malti qiegħed fil-periklu li jiddgħajjef Illum il-vokabolarju tagħna jirrifletti żewġ affarijiet: (a) 'Għal ħafna sekli, l-unika lingwa barranija mitkellma sew f'Malta kienet il-lingwa Taljana. Mill-1090 sa ħafna snin wara li ġew l-Ingliżi f'Malta, il-klassi intellettwali u n-nies ta' skola fil-gżejjer tagħna dej- jem aspiraw li jitkellmu bit-Taljan. (b) Milli-bidu tas-seklu dsatax s'issa, tnejn kienu l-lingwi barra- nin miżmuma b'għożża ġo Malta: l-Ingliżi u t-Taljan. Għal xi żmien it-Taljan kien magħruf u maħbub iżjed mill-Ingliż filwaqt li fiż- żminijiet aktar qrib tagħna l-Ingliż għandu mnejn igawdi aktar popo- larità mit-Taljan fost in-nies ta' skola. Il-kliem barrani li bih qegħdin ninqdew ġej mela mhux biss mit- Taljan jew minn xi lingwa Romanza iżda wkoll mill-Ingiiż, li wara kollox, bħat-Taljan, hu isien non-Semit:ku u, fejn jidħol il-Malti, għandu j:tqies bħala qasam ieħor fl-ewropizzazzjoni tal-vokabolarju Malti. L-iżball ta' xi wħud hu li jaraw l-Ingliż bħala Isien tal-Gżejjer Brittaniċi u tal-Commonwealth jonkella bħala Isien internazzjonali mingħajr ma jagħarfu wkoll li l-Ingliżi hu Isien imħaddem ħafna llum fil-pajjiżi ewlenin ta' l-Ewropa tal-Punent. Il-ħsieb dejjem kien, hux hekk, li ma nħallux kliem bl-Ingliż jidħol fil-Malti mħabba l-għażż u l-għaġla ta' xi wħud li ma jindenjawx ruħhom jużaw kelma li. teżisti diġà fil-Malti. Dan li għedt issa, infatti, kien il-ħsieb ta' Dun Karm Psaila meta ħa f'idejh il-ħarġa tad-Dizzjunarju Ingliż-Malti (maħruġ bl-awtoriżazzjoni tal-Gvern Malti), Fid-Daħla ta' dan id-Dizzjunarju, meta jasal biex jitkellem fuq l-Ordni tal-Kliem u fuq it-Tagħrif u t- Tifsir. tal-Kliem, kif ukoll fuq l-Għażla ta' Kliem Ġdid, Dun Karm igħid li qagħad attent li ma jbarrix kliem meħtieġ imma missellef — bħal kliem. tax-xjenza, ta' l-arti, ta' invenzjoni, ta' għodda eċċ — iżda żamm lura milli jdaħħal kliem li xi nies għaġġiela daħħlu flok jew ma- ġenb kliem Malti. Għalhekk (jgħid Dun Karm) ma daħħalx: 50 IL-MALTI jillandja ' (flok 'niżel l-art') immissja (flok 'ma laħaqx) illinkja (flok 'sensel, għaqqad'). Irridu ngħidu li Dun Karm kellu raġun u kien bilanċjat ħafna meta ġie biex jittratta fuq il-ħtieġa ta' kliem modern bl-Ingliż fil- Malti. Imma jien nara li mhux dejjem possibli li taħrab milli tuża l- kelma Ingliża kif inhi, fil-Malti. Ħafna drabi ninħlew f'taħbit u taħ- . bil il-moħħ biex xi kliem bħal 'cake' jew 'doughnut' jew 'club' jew 'weekend' jew 'goal eċċ. ngħawġuha f'sura li suppost hi Maltija. F'ħalq il-Malti issib kliem bħal 'carbon paper', 'babv walker', 'bluff', 'hot dog', 'autograph' li ftit jistgħu jinqalbu għall-forma Maitija kif jifhmuha xi wħud. Ngħidu aħna Dun Karm, fid-Dizzjunarju li sem- mejna, jagħti t-tifsira ta' 'invigilator' bħala ''għassies'. Sakemm inti qiegħed biss tfittex li ssib it-tifsira tal-kelma, kollox sew — (għassies' għandha mnejn tgħaddi. Imma jekk tiġi biex tuża l-kelma jinvigilator' fil-kontest ta' eżamijiet skolastiċi u pubbliċi, se taqa' biex tuża ''għassies'2 Ta' min għalhekk jara xi ftit kliem Ingliż li, naturalment, ġew għandna mħabba r-rabtiet bejn Malta u l-Ingilterra tul 'il fuq minn mija u sittin sena iżda li, fil-fatt, illum dawn il-kelmiet bl-Ingliż huma midħla sew tal-lingwi ewropej. 'L-Ingliżati' jew aħjar l-angliċiżmi mhu- miex xi ħaġa li daħlet f'Malta biss jonkella f'xi pajjiżi tal-Common- wealth biss. L-użu ta' kliem mill-Ingliż issibu fi Franza, fl-Italja, fil- Ġermanja, fl-Olanda u f'pajjiżi oħra ewropej. Dan l-aħħar il-Franċiżi qanqlu storbju sħiħ bil-ħsieb li 'jnaddfu' l-lingwa Franċiża mill-kliem Ingliż. Il-President Franċiż għadda liġi li tobbliga lil dak li jkun, fl-in- dustrija, fil-kummerċ, fir-reklamar, fl-insurances eċċ, juża l-Franċiż. Sakemm huwa xieraq m'hemmx xejn ħażin li pajjiż jgħożż l-ilsien li bih jingħaraf minn ħaddieħor. Iżda wieħed malajr jinduna li fl-għażla tal-kliem mitkellem u miktub ma tridx tkun rasek iebsa. L-ebda Isien ma jista' jitqies bħala maqtugħ assolutament għalih. Bosta mill-kliem Ingliż li se nsemmi (biex ma ngħidx, kollha) jin- għarfu b'ħeffa minn kull Ewropej ta' ċerta edukazzjoni u kultura. Kliem, infatti, li daħlu fil-konversazzjoni ta' ħafna lingwi Ewropej. Hawnhekk mela għandna ħażna ta' kliem li (1) fil-forma miktuba u (2; fit-tifsir ġenerali tagħhom huma ta' siwi għall-membri edukati fil- komunuità Ewropeja. Il-forma miktuba ta' dawn il-kelmiet mill-Ingliż tagħmilha possibli lil dak li jkun li ''jaqta' ' x'inhuma u xi jfissru. (Fil-kliem Malti mnissel mit-Taljan, bħal ngħidu aħna ''ideaf', jpoeta', 'teatru', ''beatu', ikun jaqbel li niktbuhom bil-forma voka- lika Taljana għaliex il-kelliema u l-qarrejja Maltin ta' ċerta skola IL-VOKABULARJU INGLIŻ FIL-MALTI 51 faċli jintebhu li dawk il-kelmiet partikolari huma mill-istess ħażna ta' vokabolarju Ewropej.) Li tibdel il-forma vokalika tal-kelma oriġinali tista' toħloq konfużjoni. Mhuwiex daqshekk meħtieġ li għax kelma barranija, li dahlet fil-Malti, ma toqgħodx eżatt għall-forma Maltija, akkost ta' kollox iddawwar il-kelma miktuba f'sura H suppost hi Maltija. ''Dance'' hija kelma f'ħalq ħafna mill-Maltin; allura trid bil- fors tinkiteb ''dans'7 U aħna nistgħu noqogħdu nagħġnu l-kliem mis- sellef biex ta' bilfors isir 'jixbah' il-Malti meta għandna kliem bħal 'jeans', 'disc jockev', ''zoo'' u oħrajn7 Mhux biss togħġob lilek innif- sek bħala Malti trid, f'dawn l-affarijiet; iżda trid ukoll ma titlifx dik ir-rabta mal-lingwa Ewropej li jifformaw (fil-każ ta' dawn il-kliem li qegħdin insemmu) komunità ta' vokabolarju li tista' tgħidlu uniformi. Madankollu, xejn ma jimporta li fi kliem li jippermettu (irridu nużaw ftit sens komun) isir xi tibdil fl-ittri alfabetiċi u, ngħidu aħna, is-'c' issir 'k', il-f' Maltija tidħol bejn żewġ vokali fl-aħħar tal-kelma biss, bħal fil-kliem ''zija' u ''Marija', u xi tibdil ieħor bħal dawn. Iżda issa nħallu dan u niġu għall-vokabolarju Ingliż li, ilum, jif- forma parti mhux biss mill-Malti iżda ukoll parti mit-taħdit u l-kitba tal-lingwi ewlenin fl-Ewropa tal-Punent: i automatic pop (mużika u arti) bikini snack ġ blues (mużika) sport caravan star (film u tal-mużika pop) disc jockev shareholder Dawn, naturalment, huma xi ftit mill-kliem Ingliżi li ninqdew bi- hom aħna u l-Ewropa tal-Punent, Hemm aktar kliem li wieħed jista' jżid ma' dawn ta' hawn fuq. Il-Malti bħal kull lingwa oħra iħoss il- ħtieġa ta' kliem modern. F'dan il-każ ma rridux inkomplu naħsbu li din hi xi karatteristika tar-relazzjonijiet bejn Malta u l-Ingilterra. Mhux biss. Dan il-vokabolarju Ingliż fil-Malti huwa wkoll xhieda ta' karattru Ewropej.