Dijijiż; sia Ftit żmien ilu kont qed nagħmel ftit riċerka dwar ir-rahal u bla ħsieb ta' xejn ġie f'idejja ktieb interessanti dwar il-knejjes parrokkjali u filjali f'Malta u f'Għawdex. Ktieb li l-awtur tiegħu għadu kkwotat anke llum minn ħafna kittieba tal- Melitensia ta' żmienna. Qed nirreferi għal Achille Ferris, Storjografu li għex fis-seklu dsatax, imma li miet fl-ewwel snin tas-seklu għoxrin. Perd qabel naqraw x'qal dan l-Istorjografu tajjeb li niktbu min kien dan Achille Ferris għax b'hekk toħroġ ukoll l-importanza li hu ta lil Ħal Kirkop u l-istudju li hu għamel dwar il-parroċċa u matriċi ta' San Leonardu. Achille Ferris twieled l-Isla nhar is-7 ta' Lulju, 1837. Ta' 18-il sena kien diġà ggradwa mill-Università ta' Malta u mogħti l-inkarigu ta' tmexxija ta' Skola Primarja fil-Belt Valletta. Ta' 25 sena ppubblika l-ewwel ktieb dwar l-Etimoloġija ta' l-ismijiet ta' lokalitajiet f'Malta. Imma l-aktar li baqa' magħruf Ferris huwa dwar żewġ pubblikazzjonijiet li huma Storia Ecclesiastica di Malta fl-1887 li kellha tikkumplimenta pubblikazzjoni oħra qabilha msejħa, Descrizione Storica Delle Chiesa di Malta e Gozo tas-sena 1866, ktieb ta' 702 faċċati. Dawn iż-żewġ kotba ta' l-istorja tal-Knisja fil-gżejjer ta' Malta kienu sforz ġenwin u sinċier u frott ta' riċerka intensiva ta' dokumenti fl-arkivji tal-Knisja f'Malta u f'Ghawdex u anke barra minn xtutna. Minkejja li f'xi partijiet ta' dawn il-pubblikazzjonijiet jinstabu xi ineżattezzi xorta jibqa' l-fatt li Achille Ferris huwa pijunier fl-Istorja Ekkleżjastika ta' Malta, Huwa miet fil-Belt Valletta nhar l-1 ta' Frar, 1907. Niġu issa għal raħalna, Ħal Kirkop. Ferris, fost ħafna dettalji oħra jiddedika sitt faċċati lir-raħal. Jagħti l-istorja tal-parroċċa u kif inqatgħet mill-parroċċa ta' Bir Miftuħ, il-Gudja tal-lum, nhar is-26 ta' Mejju, 1592 mill-Isqof ta' Malta, l-Aragoniż Tommaso Gargallo. Ma' Ħal Kirkop l-Isqof għaqqad ukoll lil Ħal Safi u l-Imqabba. Imma l-Ħalsafin u l-Imqabbin talbu lill-Isqof biex jibqgħu mal-parroċċa ta' Bir Miftuħ. Gargallo ordna lill-kappillani ta' Bir Miftuħ u ta' Ħal Kirkop (b'Ħal Safi u l-Imqabba magħqudin miegħu) nhar it-23 ta' Jannar, 1593 li jkollhom muftieħ kull wieħed biex jaqdu liż-żewġ parroċċi tagħhom mill-knisja ta' Santa Marija ta' Bir Miftuħ. L-ewwel Kappillan ta' Ħal Kirkop kien Dun Karlu Taliana. Mill-istess knisja l-kappillani kellhom jamministraw is-Sagramenti. Kienu responsabbli t-tnejn li huma għas-Santissmu Sagrament, għall- JIĊBQ WAR), Fonti tal-Magħmudija u għas-sagristija parrokkjali. Dan il-ftehim baqa' jseħħ sakemm minn Ħal Kirkop ħarġu ż-żewġ parroċċi ta' San Pawl f'Ħal Safi u ta' Santa Marija ta' l-Imqabba fl-1598. Ferris jikteb ukoll li Ħal Kirkop kien inqata' f'parroċċa għalih meta l-Kappillan ta' Bir Miftuħ, Dun Bertu Mangion, kien miet. Minn hawn 'il quddiem, Ferris jidħol f'ċertu dettall dwar l-istorja tal-parroċċa ta' San Leonardu. Jikteb li l-knisja nbniet f'post fejn qabel kien hemm żewġ knejjes oħra żgħar, ta' Santa Marija u San Leonardu. Jikteb ukoll li l-parroċċa kienet saret żgħira għad-daqs tal- parruċċani u għalhekk fl-1706 tkabbret billi tawlulha l-kursija u bnewlha faċċata ġdida. Din id-data għadha tidher sal-lum. Wieħed jista' jaraha fuq it-tieqa tal-bieb il-kbir tal-parroċċa. Dan ifisser li l-aħħar li tkabbret il-parroċċa kien eżatt tliet mitt sena ilu. 'Anke l-faċċata kif tidher illum għalqet tliet mitt sena din is-sena. Fl-1743, l-Isqof ta' Malta, Fra Paul Alpheran de Bussan, Franċiż, ordna t-tkabbir tal-presbiterju. Imbagħad fl-1779 saret lanterna fuq l-iskutella tal-koppla. Fil-globu tas-Salib tal-lanterna tqiegħdu relikwi tal-qaddisin martri Primu u Abbondanza. Wara żmien twil mhux ħażin saru żewġ kampnari fuq il-faċċata ta' barra fis-snin 186l-62 flok il-wieħed ta' qabel li kien maħtut. Il-bini sar minn bennejja parruċċani voluntiera fil-Ħdud u l-festi mingħajr ħlas. Il-kampnari ddisinjahom Ġużeppi Christoforo taħt il-kapumastru Leonardo Ellul, mir-raħal stess. Tpoġġew ukoll żewġ arloġġi għall-wiri tal-ħin u d-data tax-xahar. L-arloġġ tal-ħin, mekkanizzat, ġie mmuntat mill- Ħalluqi Mikielanġ Sapiano. Dwar il-qniepen, Ferris jagħti xi ħjiel dwar l-ewwel qanpiena, il-kbira. Din ġabuha fl-1866, mill-ġbir fost il-parruċċani. Jikteb ukoll li magħha hemm tliet qniepen oħra imma ma jikteb xejn kif sabu ruħhom fil-kampnari tal-parroċċa. Dwar il-Konsagrazzjoni tal-knisja Ferris jikteb li saret mill-aħħar Isqof ta' Malta li kien barrani, it-Taljan Fra Vincenzo Labini. Ir-rit tal-Konsagrazzjoni sar fl-10 ta' Novembru 1782. L-Isqof ordna li l-anniversrju tal-Konsagrazzjoni jsir kull sena fit-tielet Ħadd ta' Novembru. Meta jagħti deskrizzjoni tal-knisja, Ferris jikteb li din, għandha kor, b'żewġ koppletti waħda f'kull naħa, kursija u sagristija. Kellha wkoll tmien artali. Il-knisja twila 72 pied u nofs, fil-kappelluni wiesa' 62 pied u n-navati 23 pied oħra. Il-parroċċa ghandha l-Korp Sant, mogħti mill-Papa Piju VI, ta' San Benedittu Martri. Il-Papa kien tah lil Kjeriku Dun Ġużepp Marija Callus meta dan kieri Ruma. Il-fdalijiet ta' San Benedittu nġabu fl-1790 minn Dun Mikiel Zammit. Sar relikwarju minn Dun Ġużepp Pajas, Bormliż. Imbagħad nhar l-24 ta' Lulju, 1791, saret it-Transulazzjoni ta' San Benedittu mill-knisja filjali ta' San Nikola fl-istess raħal għall-parroċċa ta' San Leonardu. Dwar il-kwadru titulari jgħid li huwa xogħol ta' alliev ta' Mattia Preti. Jikteb ukoll li hemm kwadru tal-Madonna tal-Karmnu bil-qaddisin Franġisku Saverju u Pawlu mpitter minn R. Caruana. Dan ġabuh mill-kappella tal-Lunzjata għall-parroċċa fis-6 ta' Lulju 1851. Ferris jagħlaq it-tagħrif dwar il-knisja parrokkjali billi jikteb li fil-parroċċa jeżistu żewġ fratellanzi, waħda tas-Sagrament u l-oħra tar-Rużarju. Wara din l-informazzjoni Ferris jagħti informazzjoni dwar il-kappillani kollha tal- parroċċa mit-twaqqif tagħha sa żmienu, meta l-Kappillan kien Dun Ġużepp Vella minn Naxxar innominat fl-1859, b'kollox lista ta' Id-il kappillan. Fl-aħħar taqsima, Ferris jagħti wkoll xi tagħrif dwar żewġ knejjes filjali tal-parroċċa. L-ewwel dwar il-kappella tal-Lunzjata li tmur lura għas-sena 1450. Kienet reġgħet inbniet fl-1640. Fiha kienu midfuna l-vittmi tal-pesta. lill-kappillan biex kull sena, nhar it-2 ta' Novembru, Jum il-Mejtin ibierek l-oqbra kollha. Din l-ordni ngħatat fl-1754. Ferris jikteb ukoll li l-knisja tal-Lunzjata kellha artal wieħed. It-tieni knisja filjali tal-parroċċa hija dik ta' San Nikola li wkoll hija qadima ħafna għax tmur lura għas-sena 1658, bil-ġenerożità ta' Dun Nikola Mangion, Uditur tal-Gran Mastru Franċiż Jean Paul Lascaris Castellar. Kellha wkoll artal wieħed u fiha kienu wkoll midfunin ħafna vittmi tal-pesta tas-sena 1592. Dan it-tagħrif mogħti minn Storjografu tal-livell ta' Achille Ferris dwar raħal daqshekk żgħir juri li minkejja ċ-ċokon tiegħu, Hal Kirkop għandu ċertu livell ta' importanza f'dik li hija Storja Ekkleżjastika ta' Malta. ' Għal dettalji tal-qniepen tal-parroċċa ara Qniepen f'Malta u f'Għawdex u f'Pajjiżi Oħra ta' l-istess awtur ta' dan l-artiklu ppubblikat minn BDL, Malta, 2003, paġni 43-44. 2 Din is-sena, 1851, kienet taħbat ukoll sena ċentinarja ta' l-għoti tal-Labtu Karmelitan lil San Xmun Stock fl- Ingilterra. Tonv Terribile: Teżori fil-Knejjes Maltin, Malta, 2004, pp.3-46.