Il-Ħuttafa il-magażin kr d aħna mal-faċċata Ma tantx inħobb nuża kliem twil imma did-darba ħa'nuża waħda, tal Mhux biex nurikom kemm jien bravu, imma għax irridkom titgħallmuha. Din hija l-kelma biodiversità. Kultant insemmuha f'Il-Ħuttafa, imma dis- sena naħseb ħa nsemmuha iktar mis-soltu. Għaliex Ħeqq, għax is-sena 2010 hija s-Sena Internazzjonali tal- Biodiversità. U min iħobb jitgħallem fuq in-natura dil-kelma ħa jiltaqa' magħha żgur. Allura x'taħbat7 Il-kelma biodiversità ġejja minn żewġ kelmiet: bios li tfisser ħajja, u diversità li tfisser varjetà. Mela biodiversità tfisser varjetà ta' ħajja. Għalhekk meta ngħidu li foresta tropikali fiha iktar biodiversità minn deżert jiġifieri fiha jgħixu iktar tipi ta' annimali u pjanti milli jgħixu f'deżert. Il-biodiversità tiddependi. mill-ambjent:Mhux l-ambjenti kollha huma faċli biex tgħix fihom. Id-deżert, pereżempju, huwa nieqes mill-ilma'u ftit annimali u pjanti tgħallmu jgħixu fih. F'Malta, l-ambjent tax-xagħri fih ħafna iktar biodiversità mill-ambjent li ngħidulu steppa. B'daqshekk xorta l-isteppa hija ambjenti importanti. Anke postijiet bi ftit natura rridu xorta nieħdu ħsiebhom'għax kull ambjent huwa speċjali. Għas-Sena Internazzjonali tal-Biodiversità tajjeb nagħmlu xi ħaġa speċjali biex ngħinu l-biodiversità. Imma l-ewwel tajjeb-nitgħallmu ftit. Melaħowmwerk: fittxurxi kemm jeżistu speċi ta' mammiferi, rettili, għasafar, ħutu amfibji fid-dinja. Imbagħad aħdmu dil-kaxxa… rettili mammiferi ħut amfibji għasafar L-Internet għandu jgħinkom ħafna. Ċaw ċaw, u qisu li narawkom għall- Mixja Maratona ta' Marzu (paġna 8)l v Li sibie ee Victor Falzon l-editur Il-Qabru (Freshwater Crab Potamon fluviatile) huwa sa rari ħafna f'Malta. Ir-raġuni hi li f'pajjiżna ftit għandna postijiet bl-ambjent li jħobb dan l-annimal. Il-Qabru mhuwiex granċ tal-baħar imma tal-ilma ħelu u ġieri. Sieq il-Ħamiem fjura komuni tax-xag Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja X'nista' nara2 Spring watch Roost Count Likeni Attività Rapport Ambjenti Nilagħbu tikka Gallerija Messaġġ bil-Kulur Aħdar Ta' Xbiex XBX 1120 imejl tal-magażin Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġgiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xaharejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1100 DI4 membru. Sħubija fi e . Klabb Ħuttaf hija €7 BirdLife fis-sena. OBirdLife Malta, Frar 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop 2 3 4 5 5 6 ħ 8 8 9 Aħbarijiet Il-Ħuttafa 96 : Frar 2010 : p3 Iċ-Ċiefa hija tajra tal-baħar qisha gawwija griża. Dawk minnkom li ġejtu ħarġiet tal-Klabb bil-lanċa żgur rajtu skoss minnhomi Iċ-Ċief ibejjet Malta imma ma jgħixx hawn is-sena kollha. Fil-ħarifa jitlaq idur l-ibħra 'l bogħod minn pajjiżna. Aħna minn dejjem konna kurjużi biex nitgħallmu fejn eżattament imur iċ-Ċief meta jitlaq minn Malta. Għalhekk ftit xhur ilu studjużi tal-BirdLife waħħlu apparat żgħir ma' dahar tliet ċifiet ftit qabel ma dawn l-għasafar siefru minn Malta. Dan l-apparat jibgħat sinjal li taqbdu s-satellita u b'hekk inkunu nafu eżatt fejn ikun qiegħed l-għasfur. Bis-saħħa ta' din it-teknoloġija l-BirdLife segwiet liċ-Ċief, li t-tlieta ġibdu lejn il-punent. Waħda minnhom għaddiet minn Ġibilterra, ħarġet mill-Mediterran, niżlet max-xatt tal-Afrika u baqgħet sejra sas-Senegal, minn fejn bagħtet l-aħħar sinjal. Tal-ġenn, ehl Vjaġġ ta' 4500kml U aħna ngorru biex nimxu s'għand tal-growserl Dil-ħaġa ssir kull sena u dis-sena kellna ċensiment tajjeb bħas-sena l-oħra. F'temp ta' tliet kwarti ta' siegħa l-berdwoċers għaddew b'kollox 7600 zakak. Dan huwa tikka inqas. mit-total tas-sena l-oħra (7761), li kien numru rekord. Għalhekk nistgħu ngħidu-li l-popolazzjoni taz-Zakak Abjad f'Malta dis-sena'baqgħet stabbli. Grazzi lil seħibna Denis Cachia li bħas-soltu organizza din l-attività. F'paġna 6 hemm iktar fuq ir-roost counts. Il-Ħuttafa 964 Frar 20105 p4' — Max-xatt tal-punent tal-iStati Uniti jikbru s-Sekwoja, l-itwal siġar tad- dinja. Is-Sekwoja jitwalu sa 115m, u huma wkoll fost l-ixjeħ siġar tad-dinja: hemm Inaliginlate' qa 21 o o a o B u għadhom ħajjinl Issa x-xjenzati qed jinkwetaw għax fejn jgħixu s-Sekwoja naqas ħafna ċ-ċpar li s-soltu jagħmel f'dawk l-inħawi. Dan iċ-ċpar huwa importanti għax iżomm l-arja umda u perfetta għas-Sekwoja. Minħabba t-taqlib fil-klima, hemm ċans li dawn il-ġganti jibdew imutu. l Daqshekk jistmaw li fadal Mia fid-dinja, u kull sena dejjem jonqsu. Avolja hija annimal tant famuż u sabiħ, it-tigra' xorta qed tispiċċa mid-dinja. Il-ġungli u l-foresti li tgħix fihom qed ikomplu jinqerdulha, u hemm ukoll il-problema tal-kaċċa. Il-kaċċaturi joqtlu t-tigri għax il-ġilda tagħhom tiswa ħafna flus, u għax iċ-Ċiniżi jemmnu li ħafna partijiet minn ġisimha huma mediċina. Skond il-kalendarju Ċiniż din hija s-Sena tat-Tigra, li tiġi kull 12-il sena. Min jaf sas-Sena tat-Tigra li jmiss (2022) ikunx baqa' tigri fid-dinjal , int b) 9 a l Il-lajsi Allura qatlu iktar Skont aħbar f'Il- minn 200 tigra kull senal Ħuttafa 2 (1994), dak (34 iż-żmien kien għad k—1 baqa' xi 5000 tigra. L-Unjoni Ewropea qed timmira li sa 10 snin oħra, kważi kwart (2090) tal-enerġija li tuża tkun nadifa, jiġifieri enerġija mir-riħ, mix-xemx, mix- xmajjar, eċċ. Tgħid jirnexxielha2 I Fl-Unjoni Ewropea hemm 27 pajjiż, u minn dawn hemm j 21 pajjiż li kkonfermaw li din il-mira se jilħquha jew anke J jaqbżuha. Is-sitt pajjiżi l-oħrajn li qalu li mhux se jirnexxielhom ) huma l-Belġjum, l-Italja, il-Lussemburgu, il-Bulgarija, id- Danimarka… u Maltal Sfortunatament fejn jidħol l-ambjent, Malta s'issa ma qatgħet xejn figura tajba mal-pajjiżi l-oħra tal-EU. Imma nistgħu nużaw ix-xemx, u minn dik għandna kemm irridul Pakiil-Posteri tl Tinsiexi Kull darba li ġġedded il- miżat fi Klabb Ħuttaf, B'XEJN 24 SIEGĦA KULJUNZI2ZA001 GĦANDIEX 5947 81882 — 8200 THAT nn l-aħba iex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Di Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta B: Ż BiRilire isħ Il-Ħuttafa 96 : Frar 2010: p5 ista' Nara Tgħid Iż-Żanżarell tal-Kullar L-abjad idur ma' għonqu kollu u jifforma kullar. Fuq il-ġewnaħ ikollu iktar abjad miż-Żanżarell Iwa tal Qed hi 5 Fl-1 Frar madwar l-Ewropa tibda attività jisimha Spring Alive, li permezz tagħha jinġabar tagħrif dwar il-passa tal-għasafar. M'għandekx għalfejn tkun berdwoċer prim biex tieħu sehem, għax kull ma trid tagħraf huma żewġ għasafar biss: il-Ħuttafa u r-Rundun. Biex tieħu sehem għandek ċans sal-31 Mejju. Żomm għajnejk miftuħin għal dawn iż-żewġ għasafar. It-tnejn kumuni fi żmien il- passa u tista' tinzertahom kullimkien, anke qalb il-bini. F'dawn l-aħħar snin bdew ibejtu f'Malta wkoll. Kif tara l-ewwel Ħuttafa jew Rundun, ħu nota tad-data, idħol fil-websajt www. springalive.net, klikkja l-bandiera Maltija, klikkja. DAĦĦAL L-OSSERVAZZJONI TIEGĦEK U daħħal dak li tkun rajt. B'hekk tgħin fil-ġbir tat-tagħrif fuq il-passa, u żżid ukoll punt ieħor għal Malta. Is-sena l-oħra Malta ġiet il-11 minn 30 pajjiż. Il-websajt fiha ħafna tagħrif dwar dal- proġett u hemm stampi u tagħrif biex jgħinuk tagħraf il-Ħuttaf u r-Rundun. Idħol fiha u xi ħaġa interessanti titgħallem żgur. Il-passa tar-rebbiegħa reġgħet magħna, u għalhekk il-varjetà ta' għasafar f'pajjiżna tiżdied sew. Wieħed mill-għasafar li jidher bħal daż- — żmien huwa ż-Żanżarell tal-Kullar. Proprjament dan huwa għasfur tal-foresti, għalhekk meta fi triqtu mill-Afrika jgħaddi minn Malta, iħobb iżomm fejn ikun hemm is-siġar, anke ġonna kbar. L-isem 'żanżarell' ġej mill-kelma bit-Taljan zanzara li tfisser-nemusa. Fil-fatt in-nemus jifforma parti mid-dieta ta' dan l-għasfur. Meta jkun qed ifittex l-ikel jintasab fuq xi fergħa minn fejn ikollu veduta tajba tal-madwar, biex hekk kif jilmaħ xi insett itir, itir warajh u jaħtfu mill-ajru. Aktar iva milli le, jerġa' lura fl-istess post minn fejn ikun tar. L-ilwien taż-Żanżarell huma l-iswed u l-abjad. Dawn iż-żewġ kuluri sempliċi joħolqu pattern li jolqot l-għajn, speċjalment meta l-għasfur jinqala' minn fejn ikun wieqaf biex itir. Sakemm ikunu rġiel, bi ftit attenzjoni faċli tagħraf liż-Żanżarell tal-Kullar miż-Żanżarell Iswed, għasfur tal-istess razza. Imma n-nisa jixxiebħu ħafna, kważi fula maqsuma - u diffiċli tagħrafhom minn xulxin. La roost count 3 in l-in a Big fil-fatt għaqda ta' żewġ ħlejjaq: m 4 l Bejniethom tgħallmu jgħixu Li To IT pjanti oħrajn mhumiex kapaċi jgħixu. Roost hija dak il-post fejn jinġabru annimali li jħobbu jorqdu fi gruppi. Dan jagħmluh daqqa biex isaħħnu lil xulxin, u għax iħossuhom iktar siguri. li jirrustjaw hemm friefet il-lejl u għasafar. In-naturalisti spiss jippruvaw jgħoddu Zizkerija sħiħal 7 Għalkemm żgħar, il- 'likeni għandhom ħajja twila, anke ANIL-Qejgti ' bil-mod ħafna, kul- tant mhux iktar minn xi millimetru fis-senal Wieħed mill-akbar huwa t-tniġġiż tal- ' arja. IMIŻI je ab l-annimali, u li tgħoddhom meta jinġabru Be tne ġa għall-irqad huwa eħfef milli tgħoddhom IEEE U a l ĦU meta jkunu mifruxin mal-kampanja. Għalhekk jgħidulha roost count. Għaliex fix-xitwa2 L-ewwelnett għax iz- Zakak Abjad fix-xitwa biss jiġi Malta. ii ini alli fel q 14 Kultant il-ġmiel u l-varjetà tan-natura tkun taħt saqajna, u nirfsuha : tella NOM ta et TBT TE Ż MENTI na ŻUR k ; ; immens imma li jikbru baxx ħafna. Hemm likeni li jikbru qishom INFO i et A: sikairo At A IO KUI EA Net G A fija a e e A ea fi gruppi, għax ikun F'dil-pjazza matta Tg sat ġ L o To To TIT qed irabbi familja, u kbar tal-fikus, u fihom kull xitwa JI A ej joe bie EN EVA MM jidħlu jorqdu eluf ta' Zizka Bojod. tagħha. Minħabba f'hekk dal-post huwa wieħed mill-Important Bird Areas J ta' Malta. EEA A għasfur li jorqod fi gruppi, u mhux għasafar li 000 U kif issiD minn ta' jgħixu u jorqdu għal rashom (bħall-Pitirross, L-ewwelnett-trid. tkun taf fejn hi r-roostl L-ikbar roost taz- L MIL EA per eżempju). Wieħed minn dawk li jħobb Zakak Abjad f'Malta qiegħda l-Belt Valletta, fi Pjazza 7 jifhmu fihom hawn ftit il-kumpanija huwa z-Zakak Abjad. Biex tagħmel-roost.count ma tistax tkun waħdek wisq. Tnejn minn dawn count li l-BirdLife tagħmel kull xitwa hija ta' dan għax trid tkun f'ħafna postijiet fl-istess: ħin. Għalhekk a A a l-għasfur. niltaqgħu grupp. berdwoċers. tal-BirdLife, nitqassmu Li (ol l io 0 madwar il-Belt b'karti u lapes, u nistennew. Ftit qabel inżul It-8 lo kiemm dia ix-xemx iz-zizka jibdew ġejjin gozz gozz, qatgħa qatgħa, ngħidulhom grazzi talli Ival Għasfur tajjeb għar-roostcounts huwa l-Għasfur tal- kollha jtiru lejn ir-roost biex jorqdu. U aħna ngħoddu u 1 għarfulna l-likeni tar- Bejt, li wkoll fix-Xitwa jinġabar f'roosts kbar biex jorqod. niktbu. F'temp ta' nofs siegħa z-zizka jkun daħlu kollha, if fiuiii Għasfur ieħor tajjeb huwa l-iSturnell. Il-BirdLife (u anke f għalhekk il-berdwoċers jieqfu, jinġabru u jagħmlu t-total. Klabb Ħuttaf) ġieli morna ngħoddu dawn l-għasafar. Hekk issir roost count. Hija ħaġa ta' gost u fl-istess ħin 7 Min jaf, forsi xi membru Forsi xi darba nerġgħu nibdew nagħmluhomi hija studju serju u xjentifiku. TIME (elef ITE r jibda jistudjahomi IŻ Henrvi Ara jekk sejjer timxi, qis li tilbes iż-żarbun il-Ħadd 14 Marzu 2010 niltaqgħu taħt is-Saqqajja, ir-Rabat ħin xi 12.30pm gibu magħkom ikel u xorb, il-karta- sponsor u xi flus li tkun ġbartu… u żarbun komdul merħba membri' tal-Klabb, familji u ħbieb Imxu nimxu mixjal Il-Mixja Maratona reġgħet magħnal Din waħda mill-iktar ħarġiet popolari mal-membri tal-Klabb, u rari ma naqbżux il-mitt ruħl Dis-sena ha nippruvaw rotta ġdida. Bħas-soltu nibdew mir-Rabat, imma flok niġbdu 'il fuq ħa niġbdu 'l isfel, u kif taraw mill- mappa ħa nispiċċaw Il-Maqluba, ħdejn il-Qrendi. It-tul huwa l-istess (11km) u t-triq kważi kollha wita jew għan-niżla ħalli ħadd ma jbati. Ma' dil-ħarġa tal-magażin bgħatnielkom ukoll l-karta-sponsor ħalli jekk ikollkom ċans tiġbru xi ħaġa tal-flus ukoll, u forsi tirbħu xi ħaġa wkoll. Fuq il-karta- Il-Ħuttafa 96 : Frar 2010 : p8 Daqshekk parolil Tlaqna nimxul Nhar il-Ħadd 24 Jannar 2010 kellna ħarġa sa Foresta 2000. Iltqajna għal xi 8.30am ħdejn ir- riserva naturali tal-Għadira. Kif wasalna fid-daħla ta' Foresta 2000 iltqajna mar-rejnġer tal-foresta li qalilna kif fil-foresta tħawlu madwar 19,000 siġra u arbuxell li bis-saħħa tagħhom salvajna n-natura ta' ħafna mill-għolja tal-Marfa. Bdejna mixjin 'il fuq waqt li dan beda jispjegalna fuq il-ħafna pjanti, siġar u arbuxelli li kien hemm, bħal qaqoċċ selvaġġ, j fraxxnu, narċis, silla, żnuber, ballut, B riħan, alaternu, Dawn l-erbgħa tal-aħħar jagħmlu frott irqiq li jservi ta' ikel bnin għall-għasafar tal-passa. Waqafna u ħadna brejk qasir ħdejn żewġ giren antiki li qabel kienu jintużaw mill-bdiewa biex jerfgħu l-għodda u l-prodotti tar-raba' tagħhom. Meta erġajna bdejna mexjin rajna pjanti tax-xagħri bħal għansar, fjurdulis u anki orkida ħamra, u smajna u rajna merill u bufula tal-imrewħa. Komplejna d-dawra ta' Foresta 2000 u ma waqafniex nitpaxxew u nitgħallmu fuq il-flora ta' madwarna. Rajna l-garni tal- pipa, ġeranju, l-ispraġ xewwieki, it-tengħud ta' Malta u s-siġra nazzjonali ta' Malta: l-għargħar. Mhux bogħod minna rajna anke t-Torri l-Aħmar fuq naħa u veduta spettakolari tar-riserva tal-Għadira min-naħa l-oħra. Għal darba oħra kienet esperjenza sabiħa li ta' dan nirringrazzja lill-organizzaturi, il- leaders u lir-rejnġer li bil-paċenzja u interess wieġeb għad-domandi tagħna. Prosit wkoll lill-membri li ġew, u nagħmel kuraġġ lil ħafna tfal oħra biex jiġu dawn attivitajiet mal-familji tagħhom. F'dil-ħarga se nħarsu lejn ambjent differenti ħafna mill-ambjenti kollha li nafu bihom. Nista' ngħidilkom li ħadd minna qatt ma ra dan ie lo se narawh, għax mhux xi ambjent li tista' tmur tarah f'safra turistika. Mela fejn, fuq il-qamar jew2 Le, qed ngħid għall-ambjent madwar il-hvdrothermal vents. Vents huma. xquq. fil-blat, u hvdrothermal ġejja minn kliem Grieg li jfisser ilma u sħana. Hvdrothermal vents huma fil-fatt xquq fil-blat minn fejn joħroġ ilma jaħraq ħafna. Dawn ix-xquq insibuhom f'qiegħ il-baħar, spiss f'iktar minn 2000m fond, u qegħdin l-iktar fl- oċeani Paċifiku u Atlantiku. Dawn il-vents m'ilniex ħafna nafu bihom: instabu biss fl-1979 metaxjenzati kienu qed jesploraw il-fond tal-baħar ġo vettura speċjali jisimha Alvin. Ħdejn il- gżejjer Galapagos raw qishom ċmieni fil-qiegħ li minnhom kien ħiereġ ilma jaħraq - dawn iċ-ċmieni kienu iffurmaw mill-minerali li joħorgu mill-istess xquq. Minn fejn ġew dawn iċ-ċmieni u dak il- misħun ħiereġ minnhom2 Kif forsi tafu, il-wiċċ tad-dinja mhux ħaġa fissa imma magħmul minn blokok kbar ta' blat (jgħidulhom plates). Dawn il-blokok jiċċaqalqu bil-mod ħafna, tant li aħna ma nħossuhomx. jiċċaqalqu (ħlief meta jieħdu xi skoss u jagħmel terremoti). Uħud minn dawn il-blokok jersqu lejn xulxin, oħrajn jitbiegħdu, u oħrajn iħokku ma' xulxin. Fl-inħawi bejn il- blokok jiffurmaw muntanji u vulkani, u jiffurmaw ukoll il-hvdrothermal vents, l-iktar fejn il-blokok ikunu qed jitbiegħdu minn. xulxin. Hawnhekk il-lava tkun tielgħa minn taħt il-blokok biex tifforma art ġdida. Minħabba l-lava, il-blat ikun jikwi u l-ilma jisħon sa aktar minn 400€C, biżżejjed biex iħoll iċ-ċombl Aħna nafu li l-ilma kif jilħaq it-temperatura ta' 1002C suppost li jagħli u jsir fwar, imma bil- pressa kbira ta' dak il-fond l-ilma jibqa' likwidu. lekosistema - grupp ta' annimali u pjanti jgħixu f'ambjent, fejn b'xi mod jew ieħor jiġu bżonn xulxin. Allura x'għandu interessanti dan l-ambjent2 Lezzjoni fuq il-ħajja Dan l-ambjent għallimna xi ħaġa ġdida fuq il-ħajja. Għal ħafna żmien konna naħsbu li l-ħajja kollha tad- dinja tiddependi mix-xemx. Imma issa nafu li madwar dawn il-hvdrothermal vents jgħixu ħafna organiżmi li jieklu bakterji li m'għandhomx bżonn id-dawl tax-xemx. Waqt li l-pjanti jużaw ix- xemx biex jagħmlu l-ikel (ngħidulhom fotosintentiċi), dawn il-bakterji jagħmlu l-ikel tagħhom minn kimiċi li jinstabu madwar dawn ix-xquq (u għalhekk jissejħu kemosintetiċi). Interessanti wkoll li ħafna minn dil-kimika hija velenuża għall-ħajja f'postijiet oħra, imma hawnhekk issostni komunità sħiħa ta' ħajjal Bis-saħħa ta' dawn. il-bakterji żviluppat 'ekosistema sħiħa madwar daqshekk (gel Met qalb arzell u ħniex use i ui Dil-qarnita Fl A a KI fa TAI il-ventijiet. Fost dawn hemm diversi ħniex, arzell, nakkri, bebux tal-baħar, gambli, granċijiet u anke ħut. Dawn l-annimali jiffurmaw katina tal-ikel u jgħixu f'dak il-fond tal-waħx u f'dawk id- dlamijiet totali. Ma ninsewx ukoll li dan l-ambjent għadu wieħed li ftit nafuh, u l-istudjużi dejjem jiskopru speċi ġodda minn madwar dawn il-hvdrothermal venis. Nistennew żgur aktar skoperti fil-futur. Nilagħbu tikka… ma' Janet u Amv Ġerardi IRAWGRSEQ NV io D Il-Ħuttafa 96 : Frar 2010 p10 Hawnhekk hawn disinn ta' madum - xogħol ta' Michael LaPalme - magħmul minn ħafna għasafar imdaħħlin f'xulxin. Kemm hemm għasafar fid-disinn2 Tħobb l-għasafar7 Mela żur il-websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall-berdwoċing. Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. ħ : Ga $ — WAI) Xagħat tal-Baħrija tat-Tengħud IL d-IPDI kalil, MO RPAK) Baħrija tat-Tengħud żiemel tal-baħar rachel chetcuti 10 ġ In-natura mimlija kuluri. Imma dal-kuluri tgħid qegħdin biss biex l-annimali u l-pjanti jidhru sbieħ7 Xejn minn danl Jekk (V nosservaw in-natura mill-qrib, naraw li l-kuluri għandhom Q xogħol speċjali. Did-darba ħa naqbdu mal-kulur… A ċlielaf ft ħsibt għaliex il-pjanti huma ħodor2 Għaliex il-weraq mhumiex blu jew suwed72 Il-weraq ikun aħdar għax mimli kimika speċjali jgħidulha klorofilla. Il-kelma ġejja mill-kelmiet Griegi chloros (- aħdar) u phvilon (— werqa) u fil-fatt tkun ħadra. Il-klorofilla qisha fabbrika maġika li tibdel id-dawl tax-xemx f'ikel għall-pjanta. Għalhek meta nkabbru l-ġulbiena fid-dlam għall-Milied, din ma ttellax weraq u tikber bajda u mitluqa. Imma kif toħroġha fid-dawl tibda tiħdar, ittella' l-weraq u l-klorofilla tibda tagħmel l-ikel għall-pjanta. Il-pjanti jagħmlu l-frott biex jikluhulhom l-annimali ħalli mbagħaB ixerrdu ż-żerriegħa li jkun hemm fil-frott. Meta ż-żerriegħa tkun għadha qed tikber, il-frotta tkun ħadra. Għaliex2 Ħeqq, biex ma tantx tkun tidher qalb l-aħdar tal-weraq. Il-pjanta ma jaqblilhiex li l-annimali jiklulha l-frott qabel ma ż-żerriegħa tkun iffurmat sewwa, għax inkella ma jinbtulhiex. B'hekk il-frott jieħu l-kulur meta ż-żerriegha ta' ġo fiha tkun lesta biex tinxtered. Qabel dal- mument, il-frott jibqa' aħdar… u mistoħbi. Ħafna annimali żgħar li faċli jittieklu minn annimali ikbar, huma ħodor biex ikunu kamuflaxx mal-pjanti li jkunu fuqhom. Ħafna minn dawn huma insetti bħad-Debba tax-Xitan, jew ġurati, li huma l-ikel favorit ta' ħafna għasafarl Apparti li l-kulur jaqbel mal-aħdar tal-weraq, dawn iż-żewġ insetti huma twal u rqaq, bħaz-zkuk li jpoġġu fuqhom. B'hekk inqas jidhru mill-predaturi. Kultant il-predatur stess juża l-kulur aħdar għall-istess skop, imma bil-kontra: biex ma jidhirx mill- priża hu u riesaq lejhl Eżempju ta' dawn huma diversi rettili li jgħixu fis-siġar, bħal gremxul, wiżgħat u sriep. Kont taf li hemm annimali jixegħlu2 Ħafna minnhom jgħixu baħar u d-dawl li jagħmlu huwa aħdar ileqq. Li hemm tal-ġenn huwa li d-dawl jagħmluh minn ċelloli speċjali f'ġisimhom stess (mhux bħalna li rridu pawer stejxin biex ikollna d-dawll). Id-dawl ikun ħadrani minħabba l-kimika li tintuża f'dawn iċ-ċelloli. Dan id-dawl l-annimali jużawh għal ħafna affarijiet. Jużawh bħala lixka biex jiġbdu lejhom il-priża, li tara dik il-'bozza' ħadra u tersaq għall-kurżità. Xi annimali tal-baħar joħolqu qisha bużżieqa dawl u meta jersaq predatur lejhom, jitfgħuhielu ħa jħawduh waqt li huma jaħarbu. Xi annimali jużaw ukoll id-dawl aħdar biex jiġbdu s-sieħeb jew sieħba lejhom. Hekk jagħmel per eżempju dak l-insett li ngħidulu Musbieħ il-Lejl. : IXLI b jer KO A AR EĠ k EŻA Għeżież tfal, Diġà ntemm l-ewwel xahar tas-sena u probabbli ħafna minna diġa bdejna nwettqu xi pjanijiet li fassalna għas- sena l-ġdida. Billi jien fassalt pjan sabiex nagħmel aktar eżerċizzju, mort sal-BOV ADVENTURE PARK f'Ta'Qali. Tgħidx kemm ġrejt u ddendilt ma' ħbula u min jaf kemm-il darba nżilt iż- żurżieqa. Id-dħul huwa b'xejn u jekk għadkom ma żortuhx aqbżu qabża s'hemm għaliex vera tieħdu gost. F'Novembru tal-2009 beda jitqassam il-programm ġdid 'Dinja Waħda' - programm mimli b'attivitajiet u proġetti għat-tfal ta' kull età. Għalhekk, ejjew flimkien mal-għalliema tagħna, inwettqu l-programm u nagħtu s-sehem tagħna sabiex nipproteġu l-ambjent biex Mid-djarju kulturali ta' Ċikkurillu u Ċikkurilla aħna, kif ukoll ta' warajna, ingawduh. Qabel ma nsellmilkom nixtieq infakkarkom li ż-żmien ma jistenna lil ħadd u għalhekk il-ħin użawh sew — studjaw għax dan jgħinna biex niftħu aktar moħħna u ntejbu l-kapaċitajiet tagħna għall-preżent u għall-futur u ilagħbu għax dan sfog għall-kreattività. U meta jaslu l-eżamijiet tibżgħux, ħuduhom bħala sfida li tiftħilna bibien fil-futur. Għalhekk il-ħsieb tagħna tal- lum hu, li nagħrfu nsibu bilanċ bejn l-istudju u d-divertiment. Saħħa Ċikkurrillu Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130 - Malta Impenn lejn is-Suċċess tiegħek