FTIETAQ ĊKEJKNIN Ta' Ġer. Qabel żmieni u fi tfuliti la kien hawn 'talkies', la TM. u lanqas karozzi tal-linja ma kien hawn biex iġorru n-nies minn hawn għal hinn, ħaġa li ġiebet lill-Mellieħa qrib tal-Belt, jew kif igħid il-qawl 'riħ ta' siegħa jnaddaf qiegħa'' u f'radda ta' salib ibattlu l-belt minn dawk l-eluf li f'xi waqtiet jinġemgħu fiha. It-toroq kienu għadhom imdawla bil-fanali bil-lampa tal-pitrolju, li ma' l-iċken żiffa jintfew u jaqa' dlam ċappa wkoll fejn kien hemm roqgħa ċkejkna ta' dawl mitfi. U moħħ il-kotra maltija ma kienx im- dawwal wisq iżjed mit-triqat maltin f'lejla xitwija, għad li għemilhom aktarx li kien iżjed ġenwin. Dak iż-żmien ir-raħal kien iċ-ċentru tal-ħajja għall-kotra ta' niesu u tista' tgħid li ħadd ma kien joħroġ minnu bla ħtieġa. Għalhekk ftit kien isir taħlit u bdil ta' ħsibijiet. Kulħadd kien jaf lil xulxin bil-ftietaq b'kollox għax moħħhom u għajnejhom aktarx li kienu biss f'għemil il-ġar. Mela fi tfuliti niftakar raġel magħmul — Ġanni l-Felfuli — raġel twajjeb, iqum għal ta' l-ewwel u jisma' tat-tieni wkoll fix-xitwa għax ikun għadu ma sebaħx, u mal-għabex, malli jisma' l-qanpiena ddoqq hu jerħilha lejn il-knisja għar-rużarju, għajjien kemm ikun għajjien wara jum fl-għalqa, għax Ġanni kien jaħdem il-biċċtejn raba' li kellu. Dak iż-żmien kien hawn id-drawwa li waqt il-quddiesa xi ħadd igħid ir-rużarju b'leħen ftit u xejn għoli biex l-erbgħa ta' ma' dwaru jgħidu miegħu. Ġanni kien wieħed minn dawn u donnu kellu l-għasel biex fil-knisja jiġbor ġgajta ma' dwaru biex igħidu miegħu r-rużarju. Me- ta kien jasal għat-tieni misterju tal-glorja kien igħid:— ''Nikkunsidraw u nikkuntemplaw it-tieni misterju meta Sidna Ġesd Kristu tela' s-sema bil- bandiera u t-tanburi' Wara s-Salve Reġina kien igħid il-Paternostrijiet għall-fehma tal- Papa, lil San Ġużepp, lil Santa Katerina u San Duminku, għall-erwieħ u lil San Bert ''biex. ibegħedna minn tal-ġakketta ħamra fid-deżert. ' Tal-ġakketta ħamra kienu s-suldati Ingliżi u darba oħti l-kbira (u din tennithieli das-sajf stess, meta kienet hawn Malta) li fis-sajf kienu fuq it-tarġiet ta' quddiem id-dar taz-zijiet, li dik il-ħabta kienet fit-tarf nett tar-raħal, miġburin ma' erba' nisa ġirien igħidu kelma għall-frisk, u m'għandniex xi ngħidu r-rużarju ma kienx jonqos qabel l-irqad. U din oħti, li kienet għadha daqsxejn ta' tfajla, wara s-Salve Reġina għamlet bħal Felfuli u talbet biex San Bert ibegħedhom minn tal-ġakketta ħam- FTIETAQ ĊKEJKNIN 111 ra fid-deżert. : Malli lissnet dal-kelmiet mara qawwija, imlaqqma l-ħoxna, telqet tiġri lejn darha waqt li l-bqija komplew ir-rużarju. Kien ilhom li tem- mew ir-rużarju meta l-ħoxna reġgħet marret ħdejhom u qaltilhom ''mela intom bqajtu hawn, jien tlaqt għax ħsibt li ġejjin is-suldati meta Kar- mni semmiet li ġejjin tal-ġakketta ħamra mid-deżerti' Kollha nfexxew jidħku u qalulha bil-ġakulatorja tal-Felful. Dan Ġanni, raġel twajjeb issemmix, kien Għargħuri u għalhekk Kien iħobb lill-Madonna wkoll, tant li biex ifaħħarha darba lili, kif konna niżlin in-niżla t'Alla u Ommu, aħna u sej- rin lejn il-Magħtab, qalli l-Madonna kienet ħajjata gwappa — mhux bħal Peppina tiegħi bil-kemm taf tagħmel roqgħa — u n-nies tar-raħal kollha għandha kienu jħitul' Trid tara lil dan Ġanni mdawwar b'qabda tfal imfarfrin (jien wie- ħed minnhom) u xi erbat irġiel magħmula, fi żmien il-Ġublew tal- 1925 meta mill-Knisja konna mmorru. tal-Mirakli bir-rużarju, biex nisimgħuh igħid ''tal-bandiera u t-tanbur, tal-ġakketta ħamra fid- deżert' u xi tnejn oħra waqt il-litanija. ' Darba fit-tard ġmielu suldat Ingliż mar fuq erbat irġiel ma' ġenb ħanut jistaqsihom għal ''Żabbar gate to Cottonera'' u l-iżjed wie- ħed ta' moħħu miftuħ minnhom qallhom li dak kien qiegħed ifittex liż-Żgħabur tal-kantuniera. Imxi ħa nurik fejn jogħqod iż-żgħabur' qallu, bil-malti u għamillu sinjal biex jimxi u telqu. Naħseb li l-Ingiż fehem li dak sa jqabbdu t-triq għal Verdala Bàr- racks, għad li kien Ħal Lija. Bl-inġenwità kollha dal-ħabib tagħna wasslu wara l-bieb taż- Żgħabur u ħabbatlu għal darba tnejn u meta dan deher fil-bieb bil- flanella u qalziet ta' taħt, għaliex kien ġa mar jorqod. ''Salv'' qallu dal- Ingliż qed jistaqsi għalik.' Salvu qallu: ''Ves Masterf' 'l-want Żabbar gate to Cottonera'' wieġeb l-Ingliż. Mela mhux lili jrid dan, qal baxx, baxx u qallu ''go wav down straight, long wav Żabbar' u b'idu wrieh liema triq jaqbad. U malli l-Ingliż warrab, iż- Żgħabur tgħidx kemm iżża ħajr lil Peppi talli qajmu għal xejni Ġanni ħanxuxa kien qabeż l-erba' għexieren biċċa sewwa u moħħu beda jegħja u erħilu jgħid li jrid mar-raħal. Darba ħareġ mid-dar u ntasab bil-qiegħda fuq it-tarġa l-kbira tal-mużajk ta' quddiem bieb il- villa li hemm fil-ħara, li dak iż-żmien aktarx li kienet għand il-Professur Caruana. X'ħin baramlu telaq 'il fuq, daħal ġo sqaq twil u mar ħabbat 112 IL-MALTI il-bieb tar-remissa li kien hemm fil-faċċata. Katarin bexxqet il-bieb u malli rat lil Ġanni twil, twil igħajjat: 'iftaħli, ħalli mmur ir-raħal Kata- rin, imdaħħla fiż-żmien, qatt ma tidher barra ħlief għall-bżonn, beżgħet, għalqet il-bieb, żammet il-lukkett u deffset is-sokra u bdiet tgħajjat lil ħuha biex ikeċċih. Ħuha Peppi, mgħawweġ bil-piż taż-żmien, xiref mit-tieqa tal-għorfa fuq ir-remissa u għajjatlu biex jitlaq, waqt li Ġanni mqabbad mal-ħab- bata, igħajjat ''iftaħli'', Kienu qegħdin tajjeb: Katarin tixher minn ġew- wa għax ħasbet li jrid jidħol għaliha biex joqtolha, u Peppi mit-tieqa jgħajjat ''ċipuli laqċa ħajwattapielu'' (ġibuli laqxa ħalli nwaddabhħielu). U did-daħka damet sejra sakemm waslet Mannan, mart Ġanni, war- bitu minn mal-bieb ta' Katarin u wara ħaditu fuq karettun lejn id-dar, jew skond il-fehma tiegħu, lejn ir-raħal. Fi tfuliti kont nismagħhom jirrakkuntaw kif darba fit-tard fil- għaxija xi erbat irġiel kienu f'ħanut jieħdu qatra nbid u jgerrmu xi żewġ fuliet inkaljati jew xi karawetta u jgħidu kelmtejn meta jisimgħu żewġ sparaturi u wieħed minn dawn igħid: 'ttih tir ieħor għax ma lqattux' u baqgħu jilagħbu. Wara mument jisimgħu l-krib u joħorġu u jsibu raġel mal-art jitkaxkar u jżomm żaqqu, u jsibu lill-midrub jkun jiġi ħu dak li biex jiċċajta qal: ''tih tir ieħor għax ma qtiltuxl' Il-midrub qallhom min sparalu u ftit wara miet, Xi tlett tijiem wara lil dak li spara isibuh mgħallaq ġo kamra fit- triq tal-Imtarfa, taħt il-Villa Rumana, ir-Rabat.