MAL-KROCJATI Għadd 1. QARI LI JOĦROĠ KULL TLIET XHUR MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA Mitbugħ għand ''Giov. LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAHRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU Għadd 1. X'FIĦ DAN IL-GĦADD IMĦABBA LI TIBQA' (id-Direzzjoni) … 1 Ittra Enċiklika ki st ġo ba as Ai 2 Il-Ġurdan u l-Magħmudija ta' Ġesu (P. Mikiel Catania, O.F.M.) 9 'Tgħid Skruplu ta' Kuxjenza7 (B.L.) 10 Missierna San Pawl (Paulus) … każ ss. jis 12 Is-Sinagoga (P. Lett. Dionisju Mintoff, O.F.M.) … 15 Il-Lhud, Barra u Ġewwa minn Pajjiżhom, fi Żmien Kristu (P. Norbert Ellul Vincenti, O.F.M.) … 19 Ktieb il-Għerf (P. Guido Schembri, O.F.M.) 21 In-Nisa ta' l-Iskrittura Mqaddsa — Eva (Ir-Raħeb) 25 Il-Muntanja Nebo (Mikiel) … 27 Aħibarijiet ta' l-Art Imqaddsa 30 Aħbar ta' Niket (Luret Cutajar) 31 Mejtin 43.90… 32 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Amministrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt. Iż-żmien jimxi u jgħib u ma jħallix warajh ħlief tifkiriet biew jistgħu jkunu ta' tagħlim għal min irid jinqegħda bihom. Jistgħu jkunu tifkiriet sbieħ, għolja, qaddisa li jsebbħu l-ħajja ta' min għamilhom u. ta' min ġarrabhom; jistgħu jkunu tifkiriet koroh, ta' niket, ta' demm, ta' tbatija li jwaqqgħu fil- għib 'l min wettaghom. Kemm is-sbieħ, kemm il-koroh iħallu risonanza fil- ħajja, li ħafna drabi ma tmutw għax ttibqa' tinħass fl-effetti traġiċi tagħha. F'din is-sena 1970 qegħdin infakkru żewġ ġrajjiet kbar: waħda ntemmet fis-sena 70 wara Kristu, u l-oħra fl-1220 wara Kristu. Fis-sena 70 Ġerusalem waqgħet f'idejn l-eżerċtu ta' Vespasjanu u Titu, Wara li ġarrbet assedju li żgur min jaqra Ġużeppi Flavju jistqarr li ieħor bħalu ma ġarrbita. id-dinja. Kien it-twettiq ta' profezija magħmula minn Ġest Kristu ftit snin: qabel meta quddiem id-dehra ta' Ġerusalem Huwa tenna: 'TQegħdin taraw dawn il-ħwejjeġ kollha (kien qiegħed iħares lejn it-tempju li d-dinxipli tiegħu xtaqu juruh): Fuq kliemi ngħidilkom ma tibqax ġebla fuq ġebla, li ma tiġix imġarrfa. ' 24, 2) L-effetti ta' din il-ħerba għadhom jidhru sallum, għax minn dak it-Tempju tal-għaġeb, li Salamun. kien bena b'tant għaqal u sengħa ma jidhirx ħlief ħajt li ħdejh imorru jibku bla ebda tama ta' faraġ il-Lhud. Għal min irid jieħu tagħlima: il-ħwejjeġ t'Alla jeħtieġ li jittieħdu bis-serjetà kollha, għax b'Alla ma jidħak ħadd, u llum jew għada kulħadd irid jagħti kont ta' mġiebtu. Il-ġrajja l-oħra li qed infakkru għax għalqet seba' mija u ħamsin sena hija l-mawra tal-Patrijarka Missierna San Franġisk fil-Palestina. Fl-1219 huwa niżel probabilment ħdejn Akri minn fejn laħaq il-kamp tal-Kroċjati fl-Eġittu ħdejn Damjetta wara li kellem personalment lis-Sultan Melek-el-Kamel. U — dak li. mgħamluw. il-Kroċjati bis-saħħa tal-armi, għamel San Franġisk bis- setgħa tal-imħabba. Is-saltna tal-Kroċjati ntemmet u għabet; ma qamita aktar. Is-saltna tal-imħabba tkompliet, għada sħiħa, għada twettaq il-missjoni tagħha ta' għajnuna u baċi. Il-kelmiet tal-Iskrittura ''Fuq is-swar tiegħek, Ġerusalem, jiena poġġejt għassiesa, li ma' tul il-jum u ma' tul il-lejl ma jieqfux jgħannu l-għana tiegħek,' (Isajija, 62, 6) donnhom inkitbu għal dawn il- għassiesa qalbiena li minkejja t-tbatija li ġarrbu u d-demm li xerrdu għadhom hemm iħarsu l-aktar postijiet għeżież ta' din ir-reliġjon li nħolqot biew tkebbes u tkabbar l-imħabba. Jalla din l-imħabba tkompli ssaltan minkejja s-sħab ikraħ li għaddej bħal- issa minħabba l-qagħda wejn sabiħa tal-pajjiżi tal-Lvant nofsani, biex il-ġid li għamlet il-Knisja Kattolka u l-Ordni Franġiskana jkompli jirxerred fuq din l-art qaddisa li tibqa' għal dejjem, irridu u marridux l-art li rat it-Twelid u l-Mewt ta' min ried jifdina bit-tixrid ta' demmu. F'egħluq is-750 sena tal-mawra tal-Patrijarka San Franġisk fil-Palestina r-Rev.mu P. Ġeneral tal-Patrijiet Franġiskani, P. Kostantinu Koser, kiteb u ppubblika Ittra Enċiklika li tittratta fuq dan il-vjaġġ ta' San Franġisk u fuq ix-xogħol li l-Patrijiet Franġiskani għamlu u għadhom qed jagħmlu f'din l-art qaddisa tal-Palestina. Din hija l-Ittra Enċiklika: IBEN IL-PROVINĊJA TAT-TNISSIL BLA TEBGĦA TA' MARIJA FIL-BRAŻIL MINISTRU ĠENERALI TA' L-ORDNI KOLLU TAL-PATRIJIET MINURI U SERV UMLI TIEGĦU FIL-MULEJ Lill-Wisq Reverendi Patrijiet Delegati Ġenerali, Ministri Provinċjali, Kus- todji, Reliġjużi, Sorijiet, Terzjarji, u lil kull min qiegħed taħt is-setgħa tagħna: Paċi, u l-milja ta' kull fa- raġ fl-Ispirtu s-Santul Maħbubin Uliedi, Fis-26 ta' Marzu ta' din is-sena, iil- 5 p.m. kelli l-pjaċir li nippresjedi f'ċe- rimonja. mhux tas-soltu fil-belt ta' Akri fl-Art Imqaddsa. Il-belt stednitni biex inpoġġi tarka li ġġib l-isem tat-triq ''San Franġisk ta' Assisi', u li tfak- kar is-750 anniversarju tal-mawra tie- għu fil-qasam tal-Kruċjati. Kont nin- sab, flimkien mad-Definitorju Ġenera- li, fl-Art Imqaddsa għall-konsagraz- zjoni tal-Bażilika ġdida ta' Nazaret. Din il-Bażilika, wara ħafna sekli ta' xewqat qaddisa, setgħet tinbena bil- ħidma tal-Kustodja ta' l-Art Imqad- dsa. Dawn iż-żewġ okkażjonijiet jagħtu- ni ċ-ċans li nkellimkom fuq suġġett tassew ta' siwi: ''Ir-rabta ta' l-Art Im- qaddsa ma' l-Ordni tagħna fi żmien- na'. Mhux darba u tnejn il-Ministri Ġenerali tagħna tkellmu fuq dan 's- suġġett, sinjal ċar li l-Ordni tagħna dejjem wera interess sħiħ fl-Art Im- qaddsa, u f'dak kollu li din il-Kus- todja tippreżenta għall-Ordni kollu. Bir-raġun l-Art Imqaddsa ġiet imsejħa ' Il-Ġawhra tal-Missjonijiet'. Ir-Revmu. 1. — Is-750 Anniversarju tal-Mawra ta' San Franġisk fl-Art Imqaddsa Sa mill-bidunett irridu ngħidulkom l kienet ħaġa f'waqtha li aħna nfak- kru s-750 anniversarju tal-mawra ta' Missierna San Franġisk fil-Lvant Nof- sani. skid iċ It-tifkira ta' din il-ġrajja tgħinna biex quddiemkom inpoġġu ċerti kwis- tjonijiet li għadhom ta' siwi f'ħajjit- na u fil-ħidma tagħna sal-ġurnata tal- lum. Ftit żmien ilu, fis-sena 1919, is-700 anniversarju ta' din il-ġrajja ġie mfak- kar kif jixraq fl-Ordni. Fl-4 ta' Ottu- bru 1918, il-Qdusija Tiegħu l-Papa Benedittu XV kien bagħat Ittra Ap- postolika, ''Inclvtus Fratrum: Mino- rum', lid-dinja kollha u għażel il-Le- gat speċjali tiegħu għal din it-tifkira fl-Art Imqaddsa: l-Eminenza Tiegħu l-Kardinal Filippo Giustini, Protettur ta' l-Ordni. F'dik l-okkażjoni, il-Kar- dinal poġġa l-ewwel ġebla taż-żewġ Bażiliki, dik tal-Ġetsemani u l-oħra tat-Tabor. Il-vjaġġ tas-Serafiku Missierna fil- Lvant huwa ġrajja millaktar dokumen- tati ta' ħajtu, għalkemm, fl-ewwel ħaj- jiet tiegħu l-kittieba aktar urew din il-mawra bħala ħaġa tal-għaġeb, mil- l flew il-ġrajja fiha nnifisha u l-kon- segwenzi ta' wara. Kif igħidilna Tommasu minn Cela- no, vjaġġ fil-Lvant Nofsani u l-qagħ- da hemm qalb il-Misimin kienet waħ- da mix-xewqat l-aktar għażiża ta' San Franġisk, sa mill-bidu tal-jiem li fihom iffonda l-Ordni. B'danakollu minħab- ba xi tfixkil u aktar minħabba l-bżon- nijiet ta' l-Ordni, din ix-xewqa ma setgħetx titwettaq qabel is-sajf ta' i- 1219 meta sa fl-aħħar irnexxielu jasal fil-Lvant. X'aktarx li niżel ħdejn il- belt ta' Akri u minn hemm telaq lejn il-kamp tal-Kroċjati fl-Eġittu, ħdejn Damjetta. U hemm ġrat ħaġa li tolq- tok meta ltaqa' mas-Sultan li laqgħu b'għoġba u qima. Wieħed irid jaħseb, li qabel reġa' lura fl-Italja (fejn fis- sajf ta' l-1220 il-ħtiġijiet ta' l-Ordni kienu jitolbu l-preżenza tiegħu), huwa żar għallinqas xi postijiet ta' l-Art Kienet id-devozzjoni lejn dawn is-Santwarji li ġagħlitu jitlaq mill-Italja, u jibgħat ukoll qablu xi reliġjużi tiegħu. Fosthom jixraq li nsemmu lill-Beatu Eġidju minn As- sisi. Imma rridu ngħidu li barra minn dawn. ir-raġunijiet ta' tjieba, kienet l-imħabba tiegħu għall-erwieħ u l-ħeġ- ġa għas-salvazzjoni tagħhom li ġagħ- let lil San Franġisk iżur il-Lvant Nof- sani Din kienet ir-raġuni li għażlet il- moviment Franġiskan minn istituti re- liġjużi oħra li kienu jeżistu f'dak iż- żmien. Il-karatteristika. speċjali tiegħu kienet dik ta' ħeġġa appostolika. Il- qawwa. tas-sentiment reliġjuż ta' San Franġisk u l-imħabba tiegħu lejn Kris- tu kienu miġbura wkoll fix-xewqa tie- għu li jxerred demmu għal: Kristu. Dan ma ġarax, għax kif igħidilna San Bonaventura, il-Provvidenza ta' Alla kellha ħsebijiet oħra fuqu, u riedet tagħtih xort'oħra ta' martirju. Forsi kienet din il-ġibda mistika li ġagħlitu jagħżel lill-popli tal-Lvant Nofsani fost tant popli oħra li ma jem. mnux bħala l-qasam fejn seta' bla ħaf- na tbatija jieħu l-martirju — skond il-ħsieb imxerred ta' żmien il-Kruċjati u kif ġrajjiet li ġraw wara jġagħluna nifhmu. Din il-missjoni ta' paċi ta' San Franġisk fost dawk li ma kinux jemmnu, u li l-Punent ried iwettaq bi gwerra, ħolqot rivoluzzjoni — konna biex kważi nsejħulha sfida — fl-istess Knisja. Kienet għamla ta' tama qaw- wija fil-qawwa supernaturali ta' rebħ li hija mnissla fid-dinja Nisranija, fil- ħajja Nisranija u fix-xhieda Nisrani- ja, aktar milli f'xort'oħra ta' qawwa militari. Il-frott ta' din il-ħidma appostolika u tar-raġunijiet li ġagħlu lil San Fran- ġisk imur iżur il-Lvant Nofsan, de- her f'forma ta' wirt tassew prezzjuż u għaqli li huwa ħalla lill-Ordni tie- għu: il-qagħda qadima ta' l-Ordni il- Art Imqaddsa. Sa. mill-bidunett hija libset karattru doppju, ta' xhieda tal- Vanġelu u ta' dmirijiet spiritwali. Ukoll qabel ma għamel il-vjaġġ tie- għu fil-Lvant, San Franġisk tnebbaħ li jxettel Provinċja f'dawk il-postijiet, billi bagħat lil Fra Elija bħala Mi- nistru. U sa mill-bidu din il-Provin- ċja kellha don speċjali dak li tiġi meq- jusa bħala Provinċja Missjunarja, im- qiegħda f'post imgħammar minn ftit Insara u Kattoliċi (il-kolonji Kruċja- ti), li kellu għaqda diretta mad-dinja tal-Mislem u ma' l-aħwa mifruda tal- knejjes differenti tal-Lvant. Il-Missjo- ni kellha żżomm dan il-karattru ma- tul is-seklu tlettax sa dak iż-żmien :i l-ħakma tal-Għarab ċekknet il-ħakma Franġiskana ta' l-Art Imqaddsa u ħal- liet grupp ċkejken f'Cipru. Bejn is-snin 1230 u 1243, il-Fran- ġiskani kienu akkwistaw ħafna mis- Santwarji Mqaddsa. B'hekk żdied għan ġdid ma' dawk li diġa kienu jeżistu — għan li ma temmx dak li kien MLIT IMI IAML TAL ATT TIMTEIMN MMAC ĦADT TANT OUT TIMITA NDT NEL OMM MET MANT, TON MT MLIT OTC TIT MNLL MINT ANT NIT NIL MI TAL ME ML IIL ML ILLI Lill-Kollaboraturi, liz-Zelatriċi, ' Lill-Ħbieb ta' LEĦEN L-ART IMQADDSA Tkun din is-Sena l-Ġdida mimlija b'kull Ġid u Riżq hemm — fl-ewwel seklu tal-ħidma Franġiskana fil-Lvant, jiġifieri li jħar- su s-Santwarji tal-Fidwa tagħna. Il- Franġiskani issa riedu jgħinu lill-pel- legrini biex jaslu jżuru s-Santwarji a fl-istess ħin iħaddmu b'funzjonijiet qaddisa dawn il-postijiet li għandhom dawn. it-tifkiriet. Mela max-xogħol missjunarju u appostoliku, li huwa l- għan ta' l-Ordni, jingħaqdet il-qima tas-Santwarji u l-għajnuna tal-pelle- grini. Bil-mod il-mod, mal-mogħdija taż-żmien, inħoloq karattru ġdid sa- kemm ta. ħajja lil din il-ħidma ta' l- Ordni. Ġiet imsejħa ''Il-Kustodja ta' l-Art Imqaddsa '. Mihiex fehma tagħna li niktbu fit- tul fuq l-istorja ta' din il-Provincja: il-ħidma tagħha, ix-xogħol u s-sagri- fiċċji li ġarrbet matul is-sekli. Imma ma jkunx żmien mitluf li nitkellmu minn dak li sar f'Nazzaret. Il-konsa- grazzjoni tal-Bażilika l-ġdida ġġagħal- na nitħadtu fuq din il-ġrajja ta' żmi- nijietna. IS-SANTWARJI TAL-PALESTINA IL-GURDAN U L-MAGHMUDIJA Bil-festa li ta' kull-sena fis-6 ta' Jannar Ommna. l-Knisja Mqaddsa tagħmel, mhux biss trid tfakkarna fid- dehra ta' Ġest bħala Bniedem-Alla imma wkoll fil-Magħmudija tiegħu fil- Ġuardan minn S. Ġwann Battista. : lum f'din is-sensiela ta' kitba fuq is- Santwarji tal-Palestina, irridu nitkell- mu fuq dan il-post tal-Magħmudija 1a' Ġest. ta'. l-Eġizzjani. Xi tfisser it-Tevere għall-Italjaż It-Tamiġi għall-Ingilter- ra, il-Marna għal Franza, it-Tago għal Spanja, l-Ebro għal Portugall Dawn ix-xmajjar huma simbolu ta' ġrajjiet kbar, qalbiena; ifakkruk f'wir- jiet ta' demm u ta' biki, ta' kobor u glorja. Illum irridu nwarrbu dawn ix-xmajjar kollha, biex niktbu biss fuq il-Ġurdan. Aħna naħsbu li ebda Il-Ġurdan. Fil-ħajja ta' l-umanità x-xmajjar dejjem kellhom siwi kbir u partikulari, Għalhekk, tista' tgħid, f'kull nazzjon hemm xi xmara li, aktar mill-oħrajn tolqot il-ġrajja partikulari tiegħu. Ħudu l-Indja; araw xinhija x-xmara Gange; x'tifsir: għandha għal kull Indjan. Ħudu l-Eġittu: ma' dwar ix-xmara Nil intisġu l-isbaħ ġrajjiet xmara oħra ma tfakkar ġrajjiet kbar u glorjużi daqs il-Ġurdan. Kemm jekk tħares lejh mil-lat reliġjuż, kemm jekk tħares lejh mil-lat fiżiku, il- Ġurdan għandu post għalih fl-istorja u fil-ġeografija. L-ebda xmara oħra ma hi qaddisa kemm għal-Lhud u kemm għall-insara, nasal ingħid ukoll għall-Misilmin; l-ebda xmara oħra ma turi karateristiċi hekk tal-għaġeb u singulari mal-medda tad-dinja, għax ċirkustanzi. storiċi u: reliġjużi kabbru s-siwi tagħha, u l-fama tagħha xterdet il-hemm mit-trufijiet tal-Palestina. Alla semmiegħha b'isimha: ''Aqsam dan il-Ġurdan'' (Deut. IX, I- XI, 31), u l-Iskrittura Mqaddsa ttenni is'mhna għal 198 darba. $ Il-Ġurdan (Hav-Jarden għal-Lhud Esc-Seheria għall-Għarab) huwa x- xmara vera u waħdenija tal-Palestina u tagħraf il-bidu tagħha fis-silġ dej- jiemi tal-muntanja Hermon. Dinii xmara m'għandhiex tant ilmijiet, is-si- wi tagħha f'dak li hu saqwi hu limitat bagħad qalb ħafna tgħawwiġ. tiġri għal xi mitejn mil biex tintefa fil- Baħar il-Mejjet. IL-ĠURDAN FL-ANTIK TESTMENT Naqraw fil-kap XIII tal-Ġenesi ii r-ragħajja ta' Abram iġġieldu mar- ragħajja ta' Lot minħabba li bejniet- hom ma kienx hemm:art. biżżejjed fejn jirgħu l-merħliet tagħhom. Għal- hekk Abram qal lil Lot: ''Nitolbok, ma jkunx hemm ġlied bejni u bejnek, bejn ir-ragħajja tiegħi u r-ragħajja tiegħek: għax aħna aħwa. Ara: l-art kollha li qegħda quddiemna. ħafna. Din ix-xmara tista' tinqasam sewwa fi tliet taqsimiet: dik ta' :uq, tan-nofs u ta' isfel, It-tul tagħha jekk wieħed ma jqisx it-tgħawwiġ huwa ta' xi 90 mil. In-naħa ta' fuq tax-xmara, :wila xi 10 mili, tintefa fil-għadira ĦULE; toħroġ minnha biex tiġġerra għal xi ħdax-il mil ieħor u tintrema fil-għadira ta' Ġeneżarei jew Tiberijadi. Ġurdan tb'egħed minni; jekk int tmur lejn ix- xel:ug, jiena nitlaq lejn il-eemin; jekk tagħżel in-naħa leminija, jiena nitlaq lejn ix-xellugija. Meta Lot refa' għajnejh, u ra kif l-inħawi ta' ma' dwar il-Ġurdan kienu mfawwra bl- ilma, għażel in-naħa tal-Lvant' (Ġen. Ix-xmara Ġurdan tfakkarna wkoll kif il-poplu Lhudi fi żmien Ġoswe qasam ix-xmara minn naħa għall- oħra mingħajr ma biss xarrab riġiejh biex setgħa jieħu taħt idejh l-art im- wegħda. tal-Palestina. Hekk kif riġ- lejn is-saċerdoti, li kienu qegħdin jerfgħu l-Arka, messu ma' l-ilmijiet tal-Ġurdan, l-ilmijiet tan-naħa t'isfel komplew neżlin u spiċċaw, filwaqt li l-ilmijiet ta' fuq għolew bħal sur u waqfu, u hekk il-pop'u kollu setgħa jaqsam ix-xmara b'riġlejh xotti. Ix-xmara Ġurdan hija marbuta wkoll ma' l-istorja ta' Elija u Eliżew. hawn qrib il-Ġurdan li Elija ġie meħud is-sema mtajjar fuq karru tan-nar. IL-ĠURDAN FIT-TESTMENT IL-ĠDID L-istorja tal-Ġurdan tintiseġ kol- Ilha kemm hi mal-missjoni ta' San Ġwann Battista. San Ġwann beda il-ministeru tiegħu fid-deżert tal- Ġudea (1) Lejh resqu n-n'es ta' Ġeru- salemm u ta' kollha kemm hija l- Ġudea u tal-pajjiżi ta' ma' dwar il- Ġurdan, bex jiġu minnu mgħammda Fejn għammed San Ġwann. Eliżew imnebbaħ minn Alla ma riedx jitlaq lill-Elija, bil-biża li se jħallih waħdu. U meta t-tnejn waslu ħdejn il-Ġurdan, (Elija qabad il-mantell tiegħu, ħabbat bih l-ilmijiet t-x- xmara, u x-xmara nqasmet u ħalliet liż-żewġ Patrijarki jaqsmuha mingħajr ma xxarbu. il-Ġurdan waqt li jistqarru San Ġwann mgħammidx f'naħa waħda tal-Ġurdan, għax: (Ġwanni terraq l-inħawi kollha tal-Ġurdan jip- priedka il-magħmudija tal-penitenza (Lk. Imma l-akbar ġrajja li ġrat fuq ix- xtajtiet tal-Ġurdan kienet tabilħaqq il-Magħmudija ta' Sidna Ġest Kristu. Jum fost l-oħrajn ħdejn il-Ġurdan resaq Ġesu; kien ġej minn Nazzaret, imħallat ma' nies oħra, wieħed fost il-ħafna' li, miġbuda mill-għajdut ta' dawk li tarrfu għeġubijiet fuq San Ġwann, niżlu hawn biex jisimgħuh jipprietka u wara jitgħammdu fil- Ġurdan bil-magħmudija tiegħu. Ħadd ma kien għadu jafu 'l Ġest, lanqas l-istess San Ġwann, li kien jiġi minnu. U dan jistqarru S. Ġwann. stess: ''Jiena ma kontx nafu'' (Ġw. U ma nistagħġbux; għax il-Vanġelu jgħidilna li S. Ġwann sa minn ċkunitu kien tbiegħed minn dar. missieru u mar igħix fid-deżert (Lk. I,:80), u hemm għex għal għoxrin sena sħaħ. S. Ġwann kien bniedem ta' fidi kbira u sħiħa; qatt ma filtex li jagħraf 'l dak l-iben ta' Marija, li twieled sitt xhur warajh. Malli Ġest niżel fil-Ġurdan u talab lil S. Ġwann biex igħammdu, dan malajr għarfu u qallu: 'Kif tiġi tit- għammed int għandi, meta huwa jien li jeħtieġ li niġi mgħammed minnek2'' Imma Ġest wieġeb u qal: ''Bl-ebda mod; jeħtieġ li hekk titwettaq ġustiz- zja''.. Għalhekk S. Ġwann għammed lil Ġest. Kif Ġesu ħareġ mill-ilma, infetħu s-smewwiet u Ġwanni ra li'l- Ispirtu t'Alla nieżel bħal ħamiema u tieqaf fuqu. U leħen mis-sema nstema jgħid: ''Dan hu l-Iben għażiż tiegħi, li fih insib il-għaxqa tiegħi. Forsi xi ħadd jistaqsi: ''Ma kienx jafu u għarfu hekk malair'2: lt tweġiba jagħtihilna l-Evanġelista San Ġwann fil-Vanġelu tiegħu: ''Jiena ma kontx nafu, iżda dak li bagħatni nagħmmed bl-ilma qalli: ''Dak li tara r-Ruħ nieżel u joqgħod fuqu, dak hu li jagħmmed b'Ruħ il-Qodos. U jiena rajtu u xhidt li hu l-Iben t'Alla'. (Ġw. Mela biss b'ispiraz- zjoni tas-sema li S. Ġwann għarat f'Ġesu l-Messija. IL-POST EŻATT TAL-MAGĦMUDIJA F'liema naħa tal-Ġurdan Ġesti ġie mgħammed7 L-Evanġelisti jagħtuna x'nifhmu li Ġest ġie mgħammed fuq ix-xtajta. tal-punent tal-Ġurdan f'xi naħa fejn wieħed setgħa mingħujr tfixkil jiġi mgħammed u magħruia minn kulħadd. Din in-naħa tiġi xi ħames mili 'l fuq mill-Baħar il-Mejjet, qrib pajjiż imsejjaħ Betanja (2) jew Bethabara (Ġw. Dan jiġi kkonfermat mit-Trad'zzjoni kważi kontinwa lhudija u nisranija. Sa mill-ewwel żmenijiet tar-Reliġjon nis- ranija, il—postijiet: imqaddsa. mill- ħajja ta' Kristu ġew imgħożża b'qima speċjali, u mfakkra b'xi monument li jixhed tabilħaqq din il-għożża. Hekk ġara f'Nazzaret fejn Ġesti ġie mnissel bl-opra ta' l-Ispirtu s-Santu fil-ġuf ta' Marija SSma; hekk ġara f'Betlem fejn Marija wildet 'il Ġest; u hekk ġara fix-xmara tal-Ġurdan fejn Ġest ġie mgħammed. Sa mill-qedem nett ir- raba' seklu ġo l-istess xmara tpoġġiet kolonna b'salib tal-ħadid fuqha biex turi l-post eżatt tal-magħmudija ta' Ġesu. Dan ifakkru l-kappeli u l- knejjes li nbnew matul iż-żmenijiet; dan ifakkru l-kunvent tal-patrijiet li għadu sallum jissejjah Der Mar Juhanna. S Marija Eġizijaka (--421) fil-jum stess tal-magħmudija tagħha li ġrat fis-sena 373 marret dik in-naħa ta.- Ġurdan fejn Kristu ġie mgħammed u hemm sabet knisja ddedikata lil San Ġwann u wara li tqarbnet marret tis- trieħ fil-monasteru ta' ma' ġenbha, U ma' tul is-sekli dan hu l-post li fittxew il-pellegrini li kienu iġorru l-morda tagħhom biex iniżżluhom jinħaslu f'- ilmijiet tal-Ġurdan imqaddsa mill- magħmudija ta' Kristu. ' IL-ĠURDAN U L-FRANĠISKANI Il-Patrijiet Franġiskani wara ħafna taħbit u nfieq ta' flus waslu sa fil- aħħar biex jixtru dik in-naħa tax- xtajta tax-xmara fejn, skond. it- Tradizzjoni ġie mgħammed Ġesu; hemm fl-1934 waqqfu żewġ monu- menti jew aħjar santwarji żgħar biex b'hekk ifakkru din il-ġrajja qaddisa. L-ewwel monument jikkonsisti f'med- da kbira ta' xagħri b'fiha mibnija Ix-xmara tal-Ġurdan imfawra. kappella u ospizju għall-pellegrini; il monument l-ieħor jikkonsisti f'bini ma' ġenb ix-xtajta tax-xmara magħ- mul minn altar sempliċi mgħotti b'Baldakkin tal-ġebel u taraġ li minnu wieħed jista' jinżel sal-ilmijiet tax-xma- ra. Fl-1956 il-Missjoni tat-Terra Santa ħasbet li tirranġa l-monument mibni fuq ix-xtajta. Tneħħa l-concrete kollu li kien jgħatti l-kappella, inżammew il-kolonni u ġew miksija bil-ġebel u fuqhom inbniet daqsxejn ta' koppla. Din il-kappella ġiet imbierka fit-13 ta' Awissu 1956 mill-Ġeneral ta' l-Ordni Franġiskan, il-W.R.P. Wistin Sepinski li qaddes ukoll fiha fuq l-altar tal- ġebel abjad ta' Betlem. Fit-18 ta' Diċembru ta' l-istess sena skossa ta' terremot ġarrfet kważi għal kollox l-ospizju ul -kappella tax-xagħ- ri, Għalhekk flik li ssewwiet mill-ġdid il-kappella, ġiet mibnija oħra ġdida fookha. Din hija mibnija fuq tmien kolonni, b'fuqhom koppla li tispiċċa b'salib tal-ġebel fuqha. Bejn il-kolonni jinfetħu twieqi kbar, biex kull min ikun hemm ma' dwarha jista' jara lis-saċerdot iqaddes u jagħmel il-fun- zjonijiet l-oħra. Fiha altar wieħed. Din. il-kappella ġiet inawgurata fit-28 ta' Novembru 1957 mir-Rev-mu P.A. Polidori, O.F.M., Kustodju tat-Terra Santa. Hekk illum żewġ monumenti ġodda jfakkru lill-pellegrini l-ġrajja tal- Magħmudija ta' Ġest. U l-pellegrini bi ħġarhom jinżlu f'dawk l-ilmijiet imqaddsa itennu ħerqana l-wegħdiet magħmula għall-ewwel darba fil- magħmudija tagħhom. (3) Kemm hi sabiħa din id-drawwa u kemm tidher f'waqtha f'dak il-post tant qaddis. Jalla kull min jagħmilha, jagħmilha tassew b'qalb niedma u safja biex fuqu wkoll jinstama l-leħen tal-aktar Għoli: Dan hu l-Iben tiegħi li fih insib l-għaxqa ta' qalbi. (1) Skond l-Antik Testment b'deżert tal-Ġudea nifhmu dk in-naħa mhux im- għammra tal-Ġudea li tinsab bejn Ġeru- salerzm — Betlem -— Ebron sal-Ġurdan u l-Baħar li-Mejjet (Gios. (2) Betanja, Tħalltuhix ma' Betanja l-oħra fejn k'enu joqgħodu Marta u Marija, ħut Lazzru l' fid-dar tagħhom Ġest. kien ta' sikwit imur jistrieħ (Gov. (3) X: wħud jitgeżwru f'liżar abjad, li mbagħad jiġi merfuħ biex jinqdew bih fil-kefen tagħhom. KURJOŻITA' TGĦID. Tistagħġeb kif ċerti problemi jis- tgħu jinqalgħu llum f'ċerti nazzjo- nijiet, meta dawn l-istess problemi lanqas biss jidħlu f'ras ta' mexxej- ja ta' nazzjonijiet oħra. Imma mhux kulħadd iħares lejn l-istess proble- mi bl-istess nuċċali. Ilum kulħadd jaf li l-logħob tal-football daħal kul- limkien; bħal marda li tittieħed la- qat lill-kotra. Kulħadd iħares lejh bħala sport popolari ħafna, u l-am- miraturi tiegħu jingħaddu bil-mil- juni. Biżżejjed l-aħbar ta' logħba daqsxejn importanti u akkanita, u l-kotra tinxteħet mixruba quddiem it-television, jekk ma tistax tmur fil-ground, għax dan l-isport iħaj- rek u jaqtalek il-kurżitajiet tiegħek, TA' KUXJENZAŻ biex ma ngħidux li joħloq piki, u jħalli warajh diskussjonijiet bla tarf. U kienet diskussjoni sħuna u ħar- xa dik li tqanqlet ftit taż-żmien ilu bejn il-Lhud tal-Palestina u kom- pliet qasmet il-kotra f'żewġ partiti ġmelhom sewwa. Mela meta l-Ingilterra kienet għa. dha tħares l-art tal-Palestina ġie pubblikat White Book fuq is-sitwaz- zjoni ta' dak il-pajjiż. Il-mexxejja taż-Żijoniżmu qatgħuha li jorganiz- zaw mal-pajjiż kollu protesta qaw- wija biex jikkundannaw dak kollu li kien hemm f'dan il-ktieb. Mhux hekk ħasbuha l-egħdewwa politiċi tagħhom, il-hekk imsejħin Agudis.. Dawn ma ridux li jitqanqlu pro- testi. Imma dan kien ifisser firda fil-pajjiż; u l-firda f'ċirkustanzi bħal dawn ma tagħmilx ġid, imma tbaxxi l-pajjiż f'għajnejn min qed jaħkmek u f'għajnejn id-dinja. Kien meħtieġ għalhekk li din il-firda ma ssirx: fin-nofs kien hemm il-pres- tiġju u l-interessi ta' nazzjon sħiħa, Aħna dejjem tgħallimna li ''Sa- lus reipublicae suprema lex est' — Il-ġid tan-nazzjon jiġi qabel kollox. U b'dan il-għan bejn iż-żewġ parti- ti bdew isiru xi taħditiet biex jint- laħaq xi ftehim. It-tattika tal-partiti hija dejjem waħda: tini u ntik. Waħda mill-għotjiet li talbu l-Agu- disti kienet dik li ma jħallux il-par- titarji tagħhom jilgħabu l-ballun nhar ta' Sibt, jum qaddis għall-po- plu Lhudi. Iż-Żijonisti laqgħu din it-talba, bil-patt li jiġu mogħtija lill-plavers ħamsin lira fix-xahar biex dawn ma jġarrbux telf ekono- miku, Il-ftehim sar u kulħadd: ħa- reġ kuntent u rebbieħ. — Imma kemm dam iseħħ dan il- ftehim2 Ħadd ma ried joħroġ il-flus u għalhekk il-plavers qatgħuha li jerġgħu jibdew jilgħabu nhar ta' Sibt. — Imma x'ġarafl Ir-Rabbini bdew kull nhar ta' Sibt jinżlu fil-ground tal-Makkabej, u hemm imseħbin minn kotra ġmielha ta' mxerkin bdew ikantaw is-salmi tal-Profeta David, u kultant ilissnu xi saħta fuq dawk li kienu jridu jilgħabu. Wara kienu jmorru quddiem il-palazz tal- Gvern u bil-qawwa kienu jitolbu ji dan ma jħallix li jsir logħob nhar ta' Sibt biex hekk ma tinkisirx il- liġi ta' Mosċ. Kien kollu għalxejn. Kien hemm xi wħud li ndaħlu biex terġa' ssir il-paċi. Jieqaf il-logħob għal ġim- għatejn biex jitlaqqa għu l-mexxejja tal-partiti u hekk forsi jaslu għal xi ftehim ġdid, Mhux biss ma ntlaħaqx ftehim, imma l-kwistjonijiet kom- plew ħraxu. Issa l-poplu nqasam fi tliet xejriet, Xi wħud, dawk li ma kienu jemmnu b' xejn, qalu li l-liġi Lhudija ta' Mosċ ma għandhiex tin. daħal fil-ħajja moderna ta' poplu li jrid ifittex il-progress ċivili. Oħrajn, dawk li kienu jżommu mat-tagħlim tar-Rabbini stqarrew li l-logħob tal- ballun mhar ta' Sibt kienet ħaġa ħa. żina fiha nnifisha għax mill-anqas tagħti lill-poplu okkażjoni ta' dnub, li jista' jikser jiġifieri l-mistrieħ tal. jum tas-Sibt. Oħrajn żammew li l- logħob tal-ballun kien ħaġa indiffe- renti, li ssir ħażina jekk wieħed ikollu intenzjoni ħażina, U biex żgur dan il-logħob ma jkunx ok- każjoni ta' dnub għallmu li ma għandhomx jinbiegħu biljetti tad- dħul fil-ground biex ma jsirx qliegħ ta' flus, u lanqas ma għandu jin- biegħ xorb u ħwejjeġ oħra. bħal dawn, Min kellu raġun2 Il-plavers baq- għu jilgħabu xorta waħda nhar ta' Sibt, baqgħu xorta waħda jinbiegħu l-biljetti tad-dħul fil-ground, u kull min kien imur baqa' xorta waħda jbill griżmejh kull meta kien jaq- bdu l-għatx. Tgħid il-kwistjoni kollha Mikas skruplu ta' kuxjenza, jew waħda minn dawk il-gabirjoli lH jħobbu jagħmlu l-partiti politiċi2 Isem dan l-Appostlu ma jidher im- kien imħażżeż fil-Vanġelu; imma jid- her miktub b'ittri tad-deheb fl-Atti ta' l-Appostli. Il-Liturġija Mqaddsa seħ- bitu b'mod partikulari mal-Prinċep ta' l-Appostli San Pietru, mhux biss għax ħadem miegħu għal żmien twil ġewwa Ruma, imma wkoll għax magħżul Knisja ta' San Pawl. minn Alla b'mod tal-għaġeb u mib- għut biex jipprietka Ismu ma' l-erbat itruf tad-dinja, San Pawl jispikka b'mod partikulari fuq l-Appostli l-oħ- ra, għalkemm il-konverżjoni tiegħu mill-Ġudajiżmu għar-reliġjon ta' Kris- tu setgħet ġrat, bejn wieħed u ieħor fis-sena 35, jiġifieri ħames snin biss wara l-mewt tar-Redentur tagħna. San Pawl, barra minn dan, huwa ċertament wieħed mill-aktar persunaġ- ġi u mill-akbar qaddisin tal-Knisja. L-isbaħ paniġirku tiegħu għamlu l- għaref San Ġwann Krisostmu meta stqarr minnu: ''Cor Pauli—Cor Chris- t'' — Il-qalb ta' Pawlu hija l-qalb ta' Kristu. Frott tal-għerf qaddis ta' San Pawl huma. l-erbatax-il Ittra tiegħu. Dawn ġew miktuba mhux biss lil persuni privati, imma wkoll lil komunitajiet sħaħ ta' nsara. Fihom jiġbru kollu kemm hu l-Vanġelu ta' Kristu, kif Hu nnifsu stqarr kemm-il darba: ''Jiena ma nipprietkax ħaġa oħra ħlief jil Kristu, u lil Kristu Msallab''. Il-konverżjoni ta' dan il-bniedem hija waħda mill-isbaħ rebħiet tal-graz- zja ħanina ta' Alla. Lhudi sa minn qaddisu, persekutur aħrax tal-Knisja i. kienet għadha kemm qiegħda tit- wieled, San Pawl ħass tassew gost meta ra lil San tiefnu mħaġġar minn sħabu. Ftit żmien wara, imsaħħaħ minn ittri li f'idejh telqitlu s-Sinago- ga, telaq minn Ġerusalem lejn Da- masku, ifittex l-insara ġodda biex je- ħodhom imkaxkra fil-Belt Imqaddsa u hemm jixlihom u jikkundannahom. Imma dan il-vjaġġ ta' Pawlu kellu jkun vjaġġ ta' rebħa. Huwa ma jer- ġax lura Ġerusalem ikaxkar miegħu l-insara maqbuda, imgħobbijin bil- ktajjen u mhejjija għall-martirju, sem- pliċement għax huma tajba u jistqar- ru s-sewwa; imma jerġa' lura mirbuħ mill-grazzja t'Alla, mhux aktar mid- neb, imħassar u persekutur. Telaq lu- pu bil-għatx. tad-demm, jerġa' lura ġe ħaruf, mingħajr biża' li jiġi żbranat minn ilpup oħra, anzi hieni jekk lilu wkoll tmiss din ix-xorti. Kull Malti jaf sewwa l-istorja tal- konverżjoni ta' San Pawl. U kulħadd jaf li t-talba li għamel il-Protomartri San Stiefnu filwaqt li kien qed jiġi mħaġġar, dik li Alla jkollu ħniena Il-Konverżjoni ta' San Pawl. Mill-persekuturi tiegħu, swiet biex in- qalgħet 'din. il-grazzja tal-konverżjoni ta' San Pawl. Id-demm tal-martri kien sa minn dejjem żerriegħa ta' nsa- ra oħra; u d-demm ta' San Stiefnu xettel l-akbar Appostlu tal-Knisja. Li tassew San Pawl huwa l-akbar ost l-Appostli nafuh mill-istess kliem i Ġesu qal f'dehra lil Ananija: ''Mar, għax jiena għażiltu (lil San Pawl) bħala strument biex ixandar ismi qud- diem il-ġnus, is-slaten, u wlied Iż- rael. U San Pawl wara ftit żmien ta' hejjija, jibda l-appostolat tiegħu, ap- postolat li ma jagħrafx mistrieħ, li ma jieqaf quddiem l-ebda biża', li hieni jmur jiltaqa' mal-mewt biex ixandar lil Kristu. Ix-xogħol u t-taħbit, il-ġuħ u l-għatx, il-kalzri u t-torturi, l-ikbar perikoli tal-baħar, l-Appostlu jsofrihom hieni għax għalih it-tbatija hija ferħ, u l-mewt qligħ. Il-ħajja ta' l-apposto- at tiegħu hija miraklu: Alla kien mie- għu u kien jeħilsu minn kull tfixkil. Biżżejjed ngħidu li għal tliet darbiet kien se jegħreq u salva. Bħal Ġesti, San Pawl kellu l-għatx ta' l-erwieħ. 'Sitiol' Għandi l-għatxl Din il-kelma ta' Ġesti fuq is-salib kie- net programm għal San Pawl. Għal- hekk nisimgħuh jistqarr: 'Gwaj għa- ija jekk ma nipprietkaxl' Għalhekk ħajtu kellha tkun vjaġġ kontinwu, mingħajr mistrieħ, mingħajr paċi. . ''Antjokja, 'Selewċija, Cipru, Perge, Ikonjo, Attalja u Antjokja ta' Pisidje,' huma. l-ibliet ta' l-ewwel vjaġġ tiegħu. Fit-tieni vjaġġ huwa je- vanġelizza lill-ibliet ta':- Derbe, Listri, Friġja, Galazja, Troade, Filippi, An- fipoli, Apollonja, Tessalonika, Berea, Atene, Korintu, Efesu, Cesarea, Ġe- rusalem u Antjokja. Fit-tielet vjaġġ insibuħ jiġġerra fl-ibliet tal-Galazja, Friġja, Efesu, Maċedonja, l-Illiriku, Korintu, mill-ġdid fil-Maċedonja, Be- rea, Tessalonika, Filippi Troade, Les- bo Kijo, Samo, Mileto, Kos, Rodi, Tiru, Cesarea u Ġerusalem. Minn Ġe- rusalem jitlaq għar-raba' vjaġġ tiegħu appostoliku u jipprietka f'Cesarea, 3i- done, Mra, Kreta, Malta, Pozzuoli, biex jasal Ruma, li hija l-qasam l-ak- tar kbir ta' l-akbar u l-itwal tbatijiet tiegħu, u ta' l-akbar u l-aktar imħeġ- ga mħabba li twasslu sal-martirju. Ukoll kieku wieħed irid, :ma jasal qatt itarraf il-ħidma ta' dan il-kbir Appostlu. Fl-ittra li kiteb lill-Korintin San Pawl jistqarr minnu nnifsu. li huwa l-iżgħar fost l-Appostli, li ma jixraq- lux li jiġi msejjaħ Appostlu għaliex f'żogħżitu ppersegwita l-Knisja. ta' Kristu. ''Imma, bil-grazzja ta' Alla, ikompli jistqarr, ''jiena hu dak li hu, u l-grazzja t'Alla ma ħadmitx għal- xejn fija'. U meta kiteb lill-Galatin xandar ma' l-erbat irjieħ li l-missjoni tiegħu ''ma ġietux mill-bnedmin, im- ma minn Sidna Ġesti Kristu'', u għal- hekk seta' jkompli jikteb li ''kieku kellu jogħġob lill-bnedmin, ma kien ikun qaddej ta' Kristu''. Meta kiteb lit-Tessalonkin ried juri kemm iħobb- hom u għalhekk qalilhom, ''li sar ċkej- ken fosthom, bħal omm li tgħix fost uliedha '. Proprju b'imħabba ta' Omm ħadem u għex, basta jisraq l-erwieħ minn taħt id-difrejn ta' Satana biex jirre- galahom lil Kristu. Bla tlaqliq nistqarru li San Pawl huwa: l-Appostlu li għaraf aktar mill- oħrajn il-misteri moħbija tal-Qalb ta' Kristu, u fittex li jxandarhom bil-kel- ma u bil-kitba ''biex kulħadd jasal iduq il-benna tal-għana tal-Qalb Di- vina'', Fis-sena 67 wara Kristu San Pawl kiseb is-siġill ta' l-appostolat tiegħu billi miet martri. Neruni kkundannah għall-mewt. Kellu jmut b'rasu maqtugħa, u meta rasu nħas- det minn ġismu qabżet għal tliet dar- biet fl-art. Ta' dan għandna t-tifkira fil-Knisja tat-Tliet Għejjun, ħdejn Ruma. Għal xi żmien San Pawl ġie mid- fun, flimkien ma' San Pietru, fil-kata- kombi ta' San Sebastjan. Illum għad- mu jinsab miġbur u midfun fis-sabiħa Bażilika li ġġib ismu, ''San Pawl bar- ra mis-Swar', f'Ruma, u hawn f'din il-Bażilika l-arti kantat l-innu tagħha f'ġieħ dan il-kbir Appostlu. Kull min huwa iben fidil tal-Knisja lejn dan l-Appostlu għandu jirrikorri biex jikseb dik il-grazzja li huwa ki- seb, biex: moħħu u qalbu jiżżejnu b'dak id-dawl u b'dik l-imħabba 'i jagħmlu minn kull bniedem il-veru .— segwaċi ta' Kristu, L-EŻEMPJU TAN-NEMLA Tifel daqsxejn imqarqaċ, mixħut ma' l-art, beda jibki tassew bil-qalb. Kienet għaddejja minn hemm waħda mara, marret fuqu u. staqsietu: fGħaliex qed tibki''. Weġibha: ''Is-surmast tana nitgħallmu poeżija tassew — twila u tqila, u wegħedna premju jekk nitgħallmuha. Jiena ma tantx għandi — memorja u nibża li lanqas sal-ġudizzju ma nasal nitgħallimha''.: Il-mara ur'et lit-tifel daqsxejn ta' nemla li kienet qiegħda ġġorr farka ta' tibna. Qaltlu: ''Ħares lejn dik in-nemla. Trid sagħtejn biex tkaxkar dik it-tibna sal-bejta tagħha; imma ġorr illum u ġorr għada, fi ftit jiem tasal timla: It-tifel fehem il-lezzjoni, waħħal f'rasu li jrid jitgħallem il-poeżija, tgħallimha u ħa wkoll il-premju. ż IL-QALBA TA' IŻRAEL U L-BIDU TAL-KNISJA Ftit nafu fuq il-ħajja ta' Iżrael, tant qabel kif ukoll taħt is-slaten, biex inkunu nistgħu ngħidu fiż-żgur jekk kienx hemm xi xebh mas-Sina. gogi li ġew wara, Minn kif jidher aktarx li bdew fi żmien l-eżilju, me. ta l-qima tat-tempju kienet għabet u reġgħu twaqqfu meta l-Lhud mar- ru lura mill-eżilju. Il-ġrajja ta' Eżra turi d-drawwa ta' laqgħat kbar u ta' sikwit (Eżra viii, 15). Iż-żminijiet tal-qedem li minnhom jitkellem Sam Ġakbu jis- tgħu jwettqu din il-fehma (Atti XV, 21). Wara l-ġlieda tal-Makabej għall- ħelsien, insibu li kull belt jew ra- ħal kellha s-Sinagoga tagħha, Fejn il-Lhud ma kinux f'għadd kbir biż- żejjed biex jistgħu jibnu u jimlew post, kien hemm il-PROSEUCHA, jew dar tat-talb xi minn daqqiet fil- beraħ u xi daqqiet mgħottija l-biċ- ċa l-kbira b'għadira jew qrib xatt il-baħar, F'din id-dar il-Lhud kienu jiltaqgħu biex iqimu 'l Alla u biex jaqraw flimkien, IL-QAWWA TAS-SINAGOGA Mhix ħaġa ħafifa li wieħed iqis il-qawwa li l-Lhud sabu fis-Sinago- ga. Ġewwa fiha nistgħu ngħidu li nibtet ir-rieda qawwija li biha l- Lhud tqabdu fil-ġlieda tal-Maka- bej. Bis-saħħa tagħha wkoll li l- Lhud baqgħu sodi fir-reliġjon ta' missirijiethom u qatt iżjed ma ieġ- għu waqgħu fl-idolatrija. In-nies ma kinux issa fil-periklu li jinsew il- liġi u d-dmirijiet tagħhom, Kemm il-pellegrinaġġi għal: Ġerusalemm fil-festi l-kbar, kemm il-ħajja reliġ- juża ta' kuljum fil-Palestina u iż- jed barra mill-Palestina, kienet taf ir-rabta tagħha aktar mas-Sinagoga milli mat-fempju, It-talb u l-qima li fihom il-moħħ u l-qalb setgħu jidħlu, kienu jiġbdu l-proseliti pa- gani li s-sagrifiċċji tat-tempju kie- nu jimbuttawhom u li kienu jibżgħu li jitwarrbu għaliex kienu għadhom mhumiex ċirkonċiżi. Fuq dan it- twarrib wieħed jista' jara aktar il- Atti ta' l-Appostli, XXI, 28. Fis-Sinagoga kienet qamet xejra ġdida kontra l-qassisin li jirtu s-set- għa tagħhom minn għand nieshom, Il-laqgħat tas-Sinagoga setgħu jsiru mingħajr ulied Aaron, Lil dawn kienu jagħtuhom preċedenza u xejn iżjed, It-triq kienet imhejjija għal ordni ġdid u ogħla, li kellu jikber fil-milja taż-żmien bin-nuqqas u t- tneħħija tas-saċerdozju u tat-tem- pju. Id-daqs tas-Sinagoga, bħal dik ta' knisja kien jitqies fuq il-għadd tan- nies li kien hemm fil-post. M'hemm xejn li juri li kien hemm xi nies għad-daqs tagħha, ngħidu aħna bħal dawk li nsibu għat-Tabernaklu u għat-Tempju. Biss kien hemm mik- tub fuq il-qagħda tagħha. Kellha tkun, fejn dan jista' jsir, fuq l-ogħ- la naħa fil-belt jew qrib tagħha. Jekk dan ma kienx iseħħ, arblu kbir kien jitwaqqaf minn fuq il-bejt biex b'hekk tidher. U għax Ġerusalemm kienet il-Kibleh tad-devozzjoni tal- Lhud, is-Sinagoga kienet mibnija b'mod li dawk li jmorru jitolbu, meta jidħlu, kienu jħarsu lejn Ġe- rusalemm, Is-Sinagoga kienet tinbe- na bil-flus li kull bniedem ta' dak il-qasam kien irid iħallas u b'xi għotjiet; xi minn daqqiet kienet ii- ġi mibnija minn xi għani Mhudi, jew bħal kif naqraw f'San Luqa, vii 5, minn xi proselita ħabib tagħhom. Wara dan iż-żmien, is-Sinagoga, l- istess bħal Moskea tal-Mawmettani, Ukoll jekk ma kinetx tibqa' tintu- ża, il-bini ma kellux jiġi mogħti għal xi għan mhux xieraq, għalhekk ma setgħetx tiġi mibdula f'banju fejn igħumu u jinħaslu huma jew jaħslu ħwejjiġhom, kienet tiġi mibnija ħdejn l-oqbra ta' xi Rabbi magħruf jew nies twaj- ba. Meta l-bini kien ikun thejja kien jiġi miftuħ, bħalma kien it-tempju, b'talba speċjali ta' dedikazzjoni. Fiha la kien jista' jsir ikel u lan- qas xorb, Ħadd ma seta' jaqsam minn ġo fiha biex iqassar it-triq. IL-ĠEWWIENI TAS-SINAGOGA Fit-thejjijiet ta' ġewwa tas-Sina- goga nsibu xebh ta' Tabernaklu. Fin-naħa ta' fuq jew Ġerusalemm kien hemm l-Arka, il-kaxxa li fiha hemm magħluqa lkotba. tal-liġi. Din in-naħa tas-Sinagoga kienet miż- muma b'għożża kbira. jiġġieldu biex joqgħodu l-Iskribi u l-Fariżej (Matt, xxiii, 6), u li fuq- hom kienu mistiedna biex joqgħo- du dawk li kienu l-aktar għonja. Hawn ukoll quddiem l-Arka kien : hemm il-Lampa bi tmien brazzi, Ji kienu jixgħeluha biss fil-festi l-kbar. Minbarra dan kien hemm lampa li tibqa' mixgħula dejjem. Oħrajn, miġjuba min-nies devoti kienu jin- xtegħlu lejlet is-Sibt, jiġifieri l-Ġim- għa filgħaxija, Ftit iżjed 'il fuq, tis- ta' tgħid f'mofs is-Simagoga, kien hemm. bħal palk, li fuqu xi nies setgħu joqogħdu u f'nofs dan kien hemm pulptu li fuqu l-qarrej kien joqgħod bil-wieqfa biex jaqra l-lez- zjoni jew joqgħod bil-qiegħda biex jgħallem. Il-ġemgħa kienet tkun maqsuma l-irġiel fuq naħa, in-nisa fuq l-oħra, u bejniethom kien hemm bħal paraventu baxx ta' xi ħames jew sitt piedi. Fis-sinagogi tal-lum insibu n-nisa mifruda għal kollox mill-irġiel f'gal- larijiet baxxi mal-ġnub, magħluqin bil-fildiferru. Fl-Arka, bħalma għidna fuq, kien hemm il-parċmini tal-Kotba Mqad- dsa, Ir-rombli li fihom kienu mar- butin, kienu ta' spiss ikunu mżej- na, skond il-materjal tagħhom. Dawn il-kaxex kienu offerti mis-sin- juri meta kienu jġibu t-tfal żgħar tagħhom, jew l-ewwel anniversarju tat-twelid tagħhom, biex jiġu mbier- ka mir-Rabbi tas-Sinagoga. Bħala parti mit-tqegħid għandna nosser- vaw ukoll kaxxa oħra għall-Haph- toroth, jew il-parċmini tal-Profeti. Il-kaxxi għall-flus biex jiġu mogħ- tija lill-foqra fil-ġenb, ħdejn il-bieb, waħda għall-fqar ta' Ġerusalemm u l-oħra biex il-flus li jinġabru jitqas- smu għall-foqra tal-post, Fuq dan it-tqassim tal-flus lill-foqra jitkellem San Pawl fl-ewwel ittra tiegħu lill- Korintin, xvi, Kien hemm ukoll 'n- jama li fuqha jitwaħħlu l-ismijiet ta' dawk li naqsu f'xi ħaġa jew li ġew imkeċċija mis-Sinagogi. Xi ħjiel qasir fuq dan insibuh ukoll fil-Van- ġelu (Luqa vii, 3). Kien hemm ukoll senduq għat-trumbetti u għod. da tad-daqq oħra li kienu jindaq- qu fl-ewwel jum ta' kull'sena u s- Sibtijiet, Fil-bliet żgħar kien hemm Rabbi wieħed biss. Fejn il-post kien im- mexxi bir-reqqa kien hemm ukoll ix-xirka tax-Xjuħ li kienu taħt il- ħarsien tas-Sinagoga. Fuq dawn ix- Xjuħ maqraw ħafna fil-Kotba tar- Rabta l-Ġdida (Ara Luqa viii il- 49; xii 14). Dawn ix-''Xjuħ'' kienu jissejħu b'ħafna ismijiet u kull isem kellu tifsira. Hekk ngħidu aħna kie- nu jissejħu ''Ragħajja'' (Efesin iv). Kellhom is-setgħa li jmexxu s-Sina- goga u s-setgħa wkoll li jagħtu l- iskomunika, L-aktar wieħed magħ- ruf fis-Sinagoga kien ix-''Xilak'. Dam kien maħtur min-nies tas-Sina- goga u kien jaqra l-Kotba u jitlob f'isem in-nies, Biex wieħed ikun magħżul għal din il-ħidma ried ikollu dawk l-istess xejriet li San Pawl igħid li jrid ikollu min isir isqof, Ried ikun ħabrieki, imdaħ- ħal fiż-żmien, missier ta' familja, la għani u lanqas imdaħħal f'xi tmexxija ta' flus, Ried ikollu leħen tajjeb u għan- du ħila jipprietka. Il-Kazzan, jew qaddej tas-Sinagoga (ara Luqa iv 20), kien jaqdi bejn wieħed u ieħor id-dmirijiet tad-Djaknu kif nafuh illum. L-istess bħax-Xilak u x-Xieħ jew xjuħ) kien jiġi maħtur bit- tqegħid ta' l-idejn fuq rasu, Ma- tul il-ġimgħa aktarx li kien jgħal- lem lit-tfal, Barra minn dawn kien hemm ukoll għaxra min-nies li l-ħidma tagħhom kienet li jwieġbu għal xi mistoqsijiet u li jħaqquha bejniet- hom fuq ħwejjeġ ta' reqqa kbira, Dawn kienu jissejħu Batlanim. Eb- da Sinagoga ma kienet tista' tissej- jaħ Sinagoga mingħajr dawn in- nies. Dawn riedu jkunu nies li jagħ- mluha tajjeb u għalhekk ma kell- homx għalfejn jaħdmu, Kienu jmorru s-Sinagoga kemm nhar ta' xogħol u kemm nhar ta' Sibt. B'hekk ukoll kien ikun hemm għadd ta' nies biżżejjed biex jibdew il-qari u t-talb, Jekk ma jkunx hemm għaxart irġiel (in-nisa ma jgħoddux) l-ebda talb jew qari ma jista' jsir fis-Sinagoga. Mis-Sinagoga tnisslu l-għamliet sħaħ ta' talb. Għal dawn l-għamliet id-dixxipli kienu mdorrijin sa minn żogħżithom. Huma kienu staqsew lill-Mulej tagħhom biex jgħallim- hom xi talb u hu kien qatagħlhom xewqithom, bħalma l-Battista kien għamel qabel mad-dixxipli tiegħu, bħalma kull Rabbi kien jagħmel mal-ġemgħa tiegħu (Ara Luqa, xi, 1). Dan kellu jsir hekk billi hekk kienu mdorrijin u ma kinux jafu jqimu xort'oħra u minn qalbhom, fejn ma kienx hemm ordni fiss ta' l-istess talb, innijiet, dossoloġiji, li baqgħu sejrin sa żmien l-Appostli. Fiċ-ċerimonji tas-Sinagoga naraw rabta kbira maċ-ċerimonji tat-Test- ment il-Ġdid u tixbah ma' dak li jsir fil-Knisja. Il-kitba ta' Mosċ kie. net tinqara kull nhar ta' Sibt. Kie- nu jinqraw ukoll il-Kotba tal-Liġi u kienu mqassmin fi tnejn u ħam- sin biċċa biex ikun hemm x'tinqara għal kull ġimgħa tas-sena (Ara Atti xv, 21). L-istess kienu jinqraw silta wara l-oħra -lkotba tal-Profeti. Wa- ra dawn kien jinqara d- 'Dirax' li 18 kien ġabra ta' twissijiet, tifsir, u l-prietka tas-Sinagoga (Ara Atti xxi, 15). Is-Sinagoga barra d-dar tat-talb kienet ukoll qorti, In-nies li kienu jmexxu kellhom qawwa. tal-liġi. Hekk naqraw f'żewġ naħat fil-Van- ġelu ta' San Luqa (Luqa: xii, 11; xxi, 12). Mhux biss kellhom is-set- għa li jagħtu s-sentenza iżda li hemm ġew kienu wkoll jagħtu s- swat. Dan jidher ċar meta naqraw fuq il-flaġellazzjoni f'żewġ Evanġel- ji (Matt. x, 17; u Mark xiii, 19), Xi minn daqqiet anki barra mill- Palestina kienu jorbtu bil-ktajjen lill-ħati u jeħduh quddiem il-Qorti l-Kbira ta' Ġerusalemm, Kellhom is-setgħa ta' l-iskomunika u b'hekk il-ħati jitkeċċa mis-Sinagoga (ara 3. Ġwann xii, 42), iqegħduh taħt ana- thema (ara Kor. xvi, 22) u jagħtuh f'idejn Satana (ara 1 Kor. v; I Tim, 1, 20). Biss mid-dehra ma kinux jis- tgħu jagħtu sentenzi ta' ħruxija fl- żika kbira. Mela nistgħu ngħidu li l-Knisja tagħna kemm fl-għamla tal-bini tagħha, kemm fit-taqsim tal-ħin tat- talb, u kemm fis-setgħa tagħha wir- tet ħafna mis-Sinagoga. Fuq ix-xatt tal-Galilija hemm il belt ta' Kafar Nahum li fiha mar joqgħod Ġest, Din il-belt tfarrket kollha. Fiha ma baqa' xejn ħlief ħerba u trab. Ħaġa waħda baqgħet: is-Sinagoga, Fiha Ġest kien jgħal- lem kull nhar ta' Sibt u fiha għa- mel ħafna għeġubijiet. Ġest fi żmie. nu kien dieħel u ħiereġ fiha. Min jista' jaf kemm kliem sabiħ u tagħ- lim fejjiedi ħareġ minn fomm Ġest f'dan il-postl IL-LHUD, BARRA U GEWWA PAJJIZHOM, Hawn min igħid li aktar hawn Maltin barra minn Malta milli f'Mal- ta stess. Din, naturalment hija esa- ġerazzjoni, imma huwa m'nnu li ħafna Maltin jinsabu barra minn pajjiżhom imħabba xi raġuni jew oħra. Fi żmien Kristu l-Lhud kienu jinsabu f'sitwazzjoni bħal tagħna. Ħafna minnhom kienu jgħixu f'paj- jiżhom, imma ħafna oħrajn, jew im- ħabba l-eżilju, jew imħabba l-busi- ness kienu jinsabu f'pajjiżi mbegħda, u saħansitra f'Ruma, fejn kultant kienu tant qawwijin, li l-istess Ċiċerun kien jibża' m'nnhom: fid- difiża li huwa għamel, lil Valerju Flaccus, jgħid, li ħa jitkellem bil- mod, anke fil-qorti, ''li ma jmorrux dawk il-Lhud ta' Ruma jisimgħu x'jien ngħid u jagħmluli d-deni. Fi żmien Erodi, il-popolazzjoni tal- Palestina kienet tlett m'ljuni u nofs, tlieta minnhom, Lhud. Barra mill- Palestina kien hemm l-istess numru ta' Lhud, imma dawn, naturalment, ma kienux daqshekk importanti daqs il-Lhud tal-Ġudeja għax kienu mxerr- din mad-dinja kollha magħrufa. Il-Bibbja tgħidilna ħafna fuq il-ħaj- ja ta' ku'jum ta' dawn in-nies f'paj- jiżhom. Il-figuri li jagħtina t-Test- ment il-ġd'd, huma kollha figuri ta' bdiewa, rgħajja, nagħaġ u sajjieda. Niltaqgħu ma' ġummajsi, żebbuġ, qamħ u sikrana. Il-bidwi Lhudi kien għaqli u dejjem kien jirnexxilu jip- produċi biżżejjed għalih u biex jes- Iż-żejt taż-żebbuġ kien jin- tbagħat Tire, Sidon, Sirja u l-Eġittu. It-tamal u l-balzmu ta' Ġeriko kienu imsemmijin ħafna; u l-qatran tal- Baħar Mejjet, kien magħruf mad- dinja kollha .kif iddur. Saħansitra l-ħut tal-Galilija kien tant kotran u tajjeb, li kien jiġi immellaħ u mib- INĊIŻURI Barra mill-egħlieqi u l-merħliet, kien hemm ukoll l-artiġjanat u s-snajja': ħaddieda, ħajjata, bennej- ja, mastrudaxxi, barb'era. Saħansit- ra kien hemm, kittieba, jew kopijisti, u inċiżuri, imma n-nies tas-snajja' kienu ftit wisq b'paragun mal-oħrajn li kienu jaħdmu l-art bil-paċenzja kollha bħalma s-suċċessuri tagħhom għadhom jagħmlu sal-lum, Barra minn dawn 'kien hemm xi wħud li kellhom proprjetà kbira mhux ħażin, bħalma jidher mill-' parabbola tal-qaddej li kien jammi- nistra art'jiet kbar tas-sinjur tiegħu fl-assenza tas-sinjur. Imma dawn Ma kienux nieqsa ħaddiema im- pjegati, bħal tal-parabbola tal-impje- gati fil-vinja, li perċ ma kienux jaħdmu għal aktar minn sitt snin, jew ftit iżjed. Isfel nett kien hemm l-iskjavi, il-biċċa l-kbira' barranin, imma xi wħud Lhud ukoll. KUMMERĊ Il-Lhud wirtu l-imħabba tagħhom lejn il-kummerċ minn għand il-Grie- gi, li minn għandhom ukoll isselfu għadd ta' termini li għaddew għall- ilsien tagħhom, bħalma fis-seklu sit- tax, vokabularju Taljan daħal fl-il- sien Ingliż u Franċiż. Kienu l-merkanti li fformaw relaz- zjoni siwja mal-Lhud tad-Dijaspora — il-Lhud fl-eżilju. Din il-kelma, Dijaspora, ġejja. mill-Grieg, kienet tfisser Eżilju, u kienu jużawha kemm dawk il-Lhud li telqu minn pajjiż- hom minn jeddhom u kemm minn dawk li baqgħu barra wara l-eżilju sfurzat taż-żmien il-Babiloni u l-As- sirjani, il-għaliex kienu sabu xogħol lukrattiv li mhux ta' min jitilfu l F'ħafna artijiet, iż-żewġ kwalitajiet ta' eżiljati kienu waqqfu kommuni- tajiet qawwijin u b'saħħithom li ġew aktar imsaħħa minn rifuġjati tal- gwerer kontra l-Ptolomej, is-Selew- kidi, il-Makkabej u fl-aħħarnett. it- taqtiegħ ma' Ruma u Parthja. Il-Lhud tal-Eġittu waslu sa l-Ele- fantim, ħdejn Aswan. Huma tant kienu jagħmlu suldati tajbin, li il-Persjani, meta ħakmu l-Eġittu fis użawhom bħala suldati. Il-Lhud kienu jinsabu wkoll fil-Persja, fl- Arabja u fil-Babilonja, fejn baqgħu numerużi, kif ġa għedna anke wara l-editt tal-impatrijazzjoni, imħabba li kienu sejrin tajjeb fix-xogħol tan- negozju. Bejn 820 u 198 Q.K., waqt il-ħakma Ptolemajika, naturalment il-Lhud. aktar żdiedu fl-Eġittu. Kienu jinsabu wkoll fil-Greċja, u minn hemm baqgħu deħlin fl-Italja u saħansitra fin-Nord Afrika. Ħafna minn dawn l-emigranti tant irnexxew li inkorporaw ruħhom sewwa fil-paj- jiż tagħhom ġdid, u setgħu jilħqu anke uffiċjali għoljin tal-istat jew ġenerali: S'hawnhekk ftit hemm differenza bejn dawn il-Lhud u l-emigranti taż- żmienna li semmejna fil-bidu ta' dan l-artiklu. Imma. fil-fatt kien hemm żewġ affarijiet li kienu jifirduhom minn emigranti oħrajn, L-ewwel kien l-affezzjoni li kellhom lejn din art- hom, u t-tieni kien hemm ir-rabta mat-tempju ta' Ġerusalemm. Fir-reliġjon, il-Lhud kienu ferm differenti minn oħrajn li għalihom reliġjon kienet bħal oħra u kulħadd kellu l-jedd iqim l-allat tiegħu. Il- Lhud kienu jżommu li hemm Alla wieħed, u li Alla tagħhom kien l-Alla veru, u li l-allat l-oħra kienu foloz. Dan it-twemmin ma setax ma jġibx ħafna inkwiet fost ġnus oħra li għalihom dan deher bħala suppervja nazzjonali. Barra minn hekk semmejna r-rabta tal-Lhud għat-tempju tagħhom ta' Ġerusalemm. Għax Ġerusalemm, kif rajna tajjeb dan l-aħħar mill-ferħ li ħassew il-Lhud meta reġgħu daħlu f'din il-Belt wara l-gwerra tas-sitt ijiem, dejjem kellha post speċjali riżervat fi qlub il-Lhud. It-tempju kien iċ-ċentru tad-din tagħhom. L-Introjti ta' dan it-tempju kienu parzjalment ġejjin mid-deċmi tal- Lhud tal-Palestina u mill-offerti żgħar tad-devoti, imma l-ikbar dħul kien ġej minn dawk il-kommunitajiet għonja tad-Dijaspora. Ix-xewqa ta' dawn kollha kienet li jkollhom ix- xorti li jinvistaw it-tempju xi darba f'ħajjithom, u jekk jistgħu anke, kull sena; imma l-Lhud. kollha emigrati kienu jħallsu t-taxxa barra minn paj- jiżhom f'banek li kienu jitwaqqfu għal tal-apposta. Dan il-ħlas bejn il- banek u: t-tempju mbagħad kien isir feash', u mħabba f'hekk mhux darba jew tnejn kien jinqala' nkwiet im- li flushom jgħaddu għal pajjiż ieħor. Meta twieled Ġesu fil-Lhudija, min kien jaħkem kellu ta' bil-fors jagħti kas tal-Lhud tad-Dijaspora. Min- għajrhom kien biss jaħkem nofs im- peru u mhux wieħed sħiħ. KTIEB IL-GHERF IL-KTIEB U L-IMPORTANZA TIEGHU Imma kif tbiddlet id-dinja F' Din l-espressjoni tista' tismagħha kullim- kien. U veru li tbiddlet id-dinja. F'dak li hu mater- jali sar progress kbir. Għandna l-ajruplani, karozzi bir-radam, kum- ditajiet kemm trid u wasalna nitilgħu fil-qamar l Kulħadd jiekol, jilbes mill- aħjar u jiddeverti kemm jista'. Imma f'dak li jmiss lir-ruħ sar xi regress ukoll. Ix-xjuħ tagħna jgħidu li morna għall-agħar. Hawn il-moda li ma tantx tiġbdek lejn Alla. Issib divertimenti li jġiegħluk tinsa l-ħajja tar-ruħ. F'ħafna t-twemmin naqas ġmielu, meta ma għebx għal kollox. Il-qassisin, patrijiet u sorijiet qed jonqsu bil-minuti fid-dinja ta' żmienna. Dan kollu minnu, imma mhux l-ewwel darba li ġara hekk fl-istorja tal-bniedem. Fl-aħħar mitt sena qabel ma ġie Kristu fid-dinja l-ħajja kienet tixbaħ ħafna lil dik ta' żmini- jietna, speċjalment fl-Eġittu. Kien hemm progress kbir: ma kienx hemm ajruplani u karozzi, imma kien hemm ħwejjeġ oħra. U bħallum, il-bniedem kien għamel regress kbir spiritwali. Għax is-sbuħija tal-ħajja materjali bdiet tnissieh il-ħajja tar- ruħ. U ħafna bdew jitilfu l-fidi, speċ- jalment fost il-Lhud li kellhom il-vera F'dak iż-żmien imbiegħed għex raġel tar-ruħ li, bħax-xjuħ tagħna, ma kienx soddisfatt bil-progress materjali u r-regress morali ta' żmienu. Dan il-bniedem tajjeb kien Lhudi mill-Eġittu u li kien joqgħod f'Lixandra fejn id-dinja kienet maq- luba ftit jew wisq bħal tagħna. Ma nafux x'kien jismu dal-bniedem, imma nafu sewwa kif kien jaħsibha. Immedita fuq il-għawġ ta' żmienu u lemaħ f'liema periklu kienu jinsabu ħutu l-Lhud. Ta' raġel qaddis li kien ma żammx l-għerf spiritwali tiegħu għalih biss, imma niżżlu f'naqra ta' ktieb li għamel ġid kbir lil dawk kollha li qrawh. U dal-ktieb jista' jagħmel ġid kbir lilna wkoll jekk naqrawh tajjeb u niflu t-tagħlim sabiħ tiegħu. IŻ-ŻMIEN U L-ISKOP TA' KTIEB IL-GĦERF Għedna li l-ktieb inkiteb. għall- ħabta tas-sena 100 qabel Kristu minn raġel tajjeb li kien igħix f'Lixandra tal-Eġittu. Għedna wkoll li dar-raġel kien Lhudi, imma kien jaf tajjeb il-Grieg u fuq il-kultura Griega (ellenistika)j kemm għax din il-kultura kienet mifruxa mad-dinja ta' żm'enu, u aktar għax Lixandra ta' dak iż-żmien kienet miżgħuda bil- Griegi. U, billi l-Lhud ta' Lixandra kienu kollha jafu bil-Grieg, dar-raġel kiteb bil-Grieg. Il-Grieg tal-kittieb ma kienx xi Grieg imfarrak, imma mill-isbaħ li wieħed jista' jaqra: dan jidher ċar mill-ktieb stess li fih tant proprjetajiet partikolari tal-lingwa Griega li ma setax ikun traduzzjoni mil-Lhudi. Iż-żm'en li fih inkiteb il-ktieb kien żmien ta' kriżi morali u spiritwali għal-Lhud twajba. Għaliex' L-ewwel- nett għax f'Lixandra n-nies kienu ngħataw għat-tlellix tal-ħajja. Il-flus ma kenux jonqsu. In-nisa bdew jaħsbu aktar fuq il-moda milli biex jagħtu 'l uliedhom ir-reliġjon vera. U meta n-nisa jkunu mtajrin, il-familja ma tistax tibqa' f'saħħitha u hienja. Għalhekk mal-flus u l-moda daħlu vizzji oħra, sewwa sew kif qed isir fi żmienna. U l-Lhud li kienu jgħixu 7 hemm ma setgħux ma jitteħdux mill- 'mard morali ta' dawk li kienu jgħammru magħhom, Barra minn hekk, Lixandra kienet mimlija b'għorrief Griegi u bil-kitba tagħhom li ftit jew wisq kienet pagana. Ħafna Lhud bdew jisimgħu u jaqraw dak kollu li jiġi quddiem- hom. Isma' llum u isma' għada, aqra llum u aqra għada, il-Lhud bdew jixorbu l-velenu tal-pagani mingħajr ma jridu, Ħaġ'oħra. F'Lixandra kien hemm ukoll ħafna reliġjon'jiet diversi. Kien hemm bosta neguzjanti minn kull razza li marru hemm biex jagħmlu l-flus. U fid-djar tas-sinjuri kont tara skjavi, qaddejja u ħbieb. mill-Asja, mill-Ewropa u mill-Afrika.. Dawn ħadu magħhom: hemm. ir-reliġjon tagħhom. U mat-taħlit tar-razez beda t-taħlit tar-reliġjon. U meta jiġri dan, il-moħħ jitħawwad u l-qalb titħassar. Dan kollu li għedna ma setax ma jħassarx ħafna Lhud. Xi wħud minn- hom tilfu l-fidi għal kollox. Ħafna saru materjalisti u ma bdewx jaħsbu ħlief f'dil-ħajja li tgħaddi. Oħrajn saru wettiċi: bdew jiddubitaw minn kollox. .u ġew imkaxkrin mill-mewġa tal- materjaliżmu ta'' żmienhom. U ġara kif qed jiġri fid-dinja tallum. Imma fost il-ħżiena u l-berdin dejjem issib xi nies ta' rieda tajba li ma jħallux lilhom infushom jitteb- bgħu mill-kruha tal-ħażen. U anke f'Lixandra ta' qabel Kristu dawn in- nies ta' rieda tajba ma naqsux. Fost dawn insibu l-awtur ta' Ktieb. il- Għerf li kiteb biex iwiddeb lil ħutu Lhud u jqawwilhom qalbhom biex igħixu sewwa u ma jidħlux fl-imrar tal-pagani. L-iskop tal-ktieb mela kien ta' ċanfira għall-ħżiena u ta' faraġ għal dawk li riedu jgħixu taj- jeb. Il-ktieb ried juri f'liema niket kienu l-ħżiena ta' żmienu u għallem li Alla jieqaf ma' dawk ta' qalb safja kif kien. waqaf ma' l-antenati tal- Lhud meta ħarġu mill-Eġittu fi żmien Mosċ, mijiet ta' snin qabel. L-IMPORTANZA TAL-KTIEB Ktieb ta' dil-kwalità ma setax ma jiġ'x magħruf u apprezzat ħafna qarrejja. Kif sejrin naraw 'il qudd'em, it-tagħlim tassew oriġinali (għalkemm mhux kollu, imma ħafna minnu). U dat- tagħlim oriġinali fih libsa sabiħa, mhux mixħut kif ġie ġie. Fih dik li jsejħulha ''simmetrija kwantitativa'': għadd ta' vrus meqjusin tajjeb (monostiċi, distiċi u tristiċi); u fih ukoll is-simmetrija l-oħra li jgħidulha fikwalitativa'':' it-tagħlim — huwa mqassam tajjeb u bbilanċjat fiż-żewġ taqsimiet tal-ktieb li fuqhom dalwaqt nitkellmu. Minħabba f'dan li għedna l-ewwel Insara kienu jgħożżu ferm dan il- ktieb u kienu jaqrawh spiss fil- laqgħat tagħhom. Tant hu hekk li fil-lista tal-Kotba Mqaddsa ta' l-ew- wel Insara dal-ktieb insibuh fost il- kotba tal-Ġdid Testment (ara l- Framment Muratorjanu): dan ma jfissirx li l-ewwel Insara kienu jaħsbu li Ktieb il-Għerf inkiteb wara Kristu, imma jfisser li huma kienu tant jgħożżuh li qegħduh fost il-kotba l-aktar għeżież li kellhom. SALAMUN U L-AWTUR TAL-KTIEB Għedna li l-awtur kien Lhudi minn Lixandra li għex xi mitt sena qabel: Kristu. Allura kif il-manu- skritti tat-traduzzjoni Griega tat- Testment il-Qadim (LXX) jiftħu l-ktieb b'dan it-titlu 'IL-Għerf ta' Salamun''7 Kif nafu, Salamun għex fuq id-900 sena qabel Kristu. Mela kif inqabblu dak li għedna aħna (li l-ktieb inkiteb xi mitt sena qabel Kristu) ma' dak li jgħidulna l-manu- skritti tat-traduzzjoni Griega (li l-awtur kien Salamun) Li l-awtur ma kienx Salamun hija ħaġa ċara. Mill-ktieb stess jidher ċar li l-oriġinal tal-ktieb kien bil-Grieg, u Salamun ma kienx jaf bil-Grieg. Barra minn hekk, il-ktieb fih idejat meħudin mill-filosofija Griega ta' ftit snin qabel Kristu, u fih ukoll kliem Griegi li kienu fl-użu f'dan l-istess żmien li semmejna; u Salamun ma setax ikun jaf b'dawn l-idejat u lan- qas ma seta' juża dal-kliem. Ir-raġuni li għaliha l-manuskritti Griegi jgħidu li l-għerf li fih il-ktieb huwa ta' Salamun hija din: Salamun kien dejjem meqjus fil-moviment tal- għerf Lhudi bħala l-patrun u bħala l-għaref idejali. Għalhekk mela l-aw- tur inħeba wara d-dell ta' Salamun u l-qarrejja tal-ktieb ħarsu lejn l-għerf tal-ktieb bħala l-għerf ta' Salamun. Dan jiġi kkonfermat minn dak li jgħidilna l-Framment Murator- janu: ''Ktieb il-Għerf miktub mill- ħbieb ta' Salamun ad unur tiegħu''. Dawn il-ħbieb ma kenux nies li għexu fi żmien Salamun, imma kienu d-dixxipli mbegħda ta' Salamun. Mela kien wieħed li kiteb dal-ktieb (ħabib), jew ħafna (ħbieb)' L-istil tal-ktieb juri id waħda, mela kien wieħed. Kien wieħed li ġabar l-għerf kollu ta' sħabu fil-moviment. tal- għorrief ta' żmienu li dawn kienu d-dixxipli mbegħda tal-kbir patrun tal-għerf Lhudi, Salamun, IT-TAQSIM U L-GĦAMLA LETTERARJA TAL-KTIEB Il-ktieb fih żewġ taqsimiet ewlenin: a) L-ewwel taqsima (minn kap 1 sa kap 10) hija f'għamla ta' priedka popolari, imfassla fuq it-taħditiet li kienu jagħmlu bejniethom l-għorrief Stojċi. Xi daqqiet fiha poeżija mill- isbaħ (bħal fil-kapitli il-5, u 9), xi daqqiet le. Billi dil-'priedka'' hija artifiċjali ħafna, jidher ċar li ħadd qatt ma ppriedkha, imma ġiet im- niżżla fil-kitba biss. Dit-taħdita popolari tiftaħ, tissok- ta u tagħlaq b'tifħir kbir lill-għerf u ġġib lill-għaref sultan Salamun bħala x-xbieha tal-veru għaref. Fiha ħafna tagħlimiet li fuqhom sejrin nitħaddtu 'l quddiem. b) It-tieni taqsima (minn kap 11 sa kap 19) hija f'għamla ta' omelija. Dil-biċċa wkoll fiha xi kapitli mim- lijin b'poeżija mill-isbaħ (kapitli Il-12, u 'l-hawn u 'l hemm fil-kapitli 13-19). Din l-omelija, bħall-priedka ta' qabilha, qatt ma ġiet ippriedkata lill-poplu. Hawn il-kittieb ifakkar ' fil-mirakli li għamel Alla mal-poplu tiegħu wara l-ħarġa mill-Eġittu u l-għan tagħha hu li n-nies ta' żmien. il-kittieb ma kellhomx għalfejn jaqtgħu qalbhom mill-kobor u l-imħabba t'Alla lejhom u lejn uliedhom. IT-TAGĦLIM TAL-KTIEB Il-ktieb fih ħafna tagħlim sabiħ. It-tagħlim ewlieni huwa dan li ġej: a) Il-bniedem: ġust isib il-premju tiegħu wara dil-ħajja fil-għaqda. tie- għu mal-Ħallieq (l-ewwel taqs'ma). L-għaqda m'Alla wara l-mewt hija d-destin ewlieni tal-bniedem. Hawn għall-ewwel darba fl-Antik Testment insibu tagħlim ċar u żviluppat fuq l-immortatiltà tar-ruħ u fuq id-destin etern tagħha. Il-kittieb ħa dat-tagħ- lim (bid-dawl t'Alla) minn xi biċċiet oħra tat-Testment il-Qadim, speċjal- ment minn xi Salmi (Salmi 16:9-11; 49:16; 73:23-24), fejn (dat-tagħlim) kienu għadu mudlam. Ħafna għor- rief jaħsbu li f'dat-tagħlim l-awtur ġie mgħejjun ukoll mid-duttrina tal- għorrief Griegi fuq il-ġ'sem u r-ruħ; u dan jista' jkun ukoll, b) L-Għerf t'Alla jidher ukoll bħala persuna fil-ħolqien (1:4). Dan l-għerf qiegħed imexxi d-dinja: (7:22-8:1), idaħħal il-bn'edem fil-misteri t'Alla (8:4) u jgħallem il-bniedem il-virtu- jiet kardinali (8:7). jitħaddet fuq dan l-għerf huwa jit- hem l-Ispirtu t'Alla u (mingħajr ma jaf) ihejji l-bniedem biex jagħraf it- tagħlim tal-Ġdid Testment fuq it- Trinità Mqaddsa. ċ) Il-bniedem jista' jkun għaref ukoll bl-istudju tal-ħajja ta' madwaru (7:17-20), imma l-veru għerf hija l-ħajja qaddisa li tmexxina lejn il- ħajja ta' dejjem. L-għerf tal-ħajja qaddisa huwa rigal li jiġi mogħti lilna minn. Alla' u huwa enerġija kbira (mhux biss idejal ta' ħajja) li jeħtieġ li nħaddmuha u nħalluha tikber u tagħmel il-frott tagħha. d) Il-bniedem għandu jittama f'Alla (it-tieni taqsima) għax Alla huwa dejjem preżenti fil-ġrajjiet tal- istorja tal-bniedem u, bħal ma għa- mel meta ħeles il-Lhud mill-jasar ta' l-Eġittu, hekk Hu dejjem lest biex jieqaf mal-bniedem. GĦELUQ Kif stajt tara, dan-huwa wieħed mill-isbaħ kotba tal-Bibbja għax fih tagħlim li jiswa ħafna għall-ħajja li llum qegħdin ngħixu fiha. Agħmel ħiltek li taqra bil-mod dal-ktieb, ixtarr it-tagħlim tiegħu u qis li tagħ- mel dak li taqra fih waqt li, bl-eżem- pji tajba t'egħek, tħajjar lil ħadd'e- ħor biex jimxi wara dar-raġel qaddis Lhudi. WIRE F'JUM IL-ĠUDIZZJU Tbati bl-uġigħ ta' ras'7 Imma fil-jum tal-ġudizzju ma tridx tħossu jekk trid tmur is-sema. Il-Musulmani jgħidu li f'dak il-jum fuq il-wied ta' Gosafat jintrabat wire bejn waħda mill-kolonni tal-Moskea ta' Omar, li fuqha jpoġġi Mawmettu u l-quċċata tal-muntanja taż-Żebbuġ fejn joqgħod Ġest. Il-bned- min kollha jridu jgħaddu minn naħa għal oħra tal-wied minn fuq dan il-wire. It-tajbin, mgħejjuna mill-anġli, jgħaddu f'hemża ta' għajn, filwaqt il-ħżiena jaqgħu ġol-abissi, IN-NISA TA' L-ISKRITTURA MQADDSA F'dinja bħal din li qed ngħixu fiha, il-mara waslet biex takkwista qud- diem il-liġi l-ugwaljanza tagħha f'kollox bħar-raġel. Illum hija għand- ha kull dritt politku, ċivili u soċjali. Mhux biss tista' tagħżel bil-vot tagħha r-rappreżentant personali fil- Parlament, nistgħu ngħidu, ta' kull nazzjon, iżda hija nnifisha tista' tiġi magħżulha bħala membru tal-Parla- ment, tista' ssir ministru, u tista' tieħu t-tmexx'ja tal-pajjiż f'idejha. Ilum il-mara tinsab kullimkien: f'kull fergħa ta' ħajja pubblika. Għalliema fl-iskejjel, segretarja fl-uf- fiċini, direttriċi fl-ażjendi, avukata u mħallef fil-qrati, tabiba fl-isptarijiet, esperta f'kull sengħa u professjoni. U l-mara f'dawn l-oqsma ta' ħid- ma tfittex li toħroġ sehemha u tħalli warajha l-kontribut ta' moħħha u ta' qalbha. B'kelma waħda nistgħu nfissru ħsiebna: il-mara nisġet l-is- torja ta' qabilna, u l-mara. tinseġ l-istorja ta' żmienna. Kien hemm min kiteb li li kieku Kleopatra kellha karattru divers milli kellha, l-istorja ta' Ruma llum tinkiteb xort'oħra. U li kieku Eva ma tatx widen għas- sefsif tas-serpent u ma qatgħetx li tiekol il-frotta projbita, l-umanità kollha Ilum ma kienx ikollha d-destin li fih tinsab. Eva, l-omm ta' kollha kemm huma l-maħluqa, ġiet maħluqa mix-xejn mn'Alla biex Adam ikun aktar hieni u kuntent, għax ma jibqax waħdu, u B'TUFFIEĦA BIDLET ID-DESTIN TA' L-UMANITA'. Eva flimkien ma' Adam jgħixu ħajja kollha kemm hi ta' dawl, 'ta' purità, ta' mħabba. f'għaqda, f'ġenerożità, f'ħajja għammiela; ikunu tassew ġisem wieħed u qalb waħda. Kienet mara xxurtjata, għarusa ta' bniedem maħluq direttament mn'Alla nnifsu, bniedem li kien ġibed fuqu s-simpatija ta' l-akbar Għoli. Kienet is-sultanà tal-ħolqien kollu; kollox kien f'idejja, għall-kelma tagħha kienu jitbaxxew il-ħlejjaq l-oħra; kollox ġie mitluq f'idejha. Eva kienet tgħix għal Adam. biss, bħalma Adam kien jgħix għaliha biss. Qatt żiffa ta' għira ma ħarbtit- ilha 'l qalbha. Ma kienx hemm fil- ġenna ta' l-art niesa oħra, li setgħu mqar mill-bogħod jisirqulha l-qalb ta' żewġha. Kienet tassew MISS UNIVERS. Adam ukoll kien waħdu. Ma kienx hemm irġiel oħra li setgħu joħdulu postu. L-ewwel mara setgħet kienet il- ħlejqa l-aktar feliċi li qatt rat id- dinja. Ma kellhiex għalfejn titħabat biex togħġob 'l żewġha. Ma kellhiex għalfejn taqleb rasha biex tara kif tilbes u kif tiżżejjen, għax kienet fuq kollox sabiħa. Imma jekk Eva ma kellhiex id-dudu tal-ġelosija li seta' jħarbtilha 'l qalbha, kellha l-misħuta ambizzjoni li tilfitha. Lie- ma mara ma tinħakimx mix-xewqa li tidher dejjem aktar sabiħa, aktar kbira, aktar setgħana. Eva u Adam kienu jinħabbu; qatt ma tlewmu; kollox kien sejjer ħarir; ħajjiethom kienet għaddejja kuljum fis-sliem; wiċċhom kien dejjem imbissem u daħkani; qatt bil-geddum. Bħal dgħajsa li tofrok l-ilmijiet imkenna tal-ibħra, hekk kienet għaddejja ħajjiethom, bis-sliem u bil-paċi. $ k kk Imma jum fost l-oħrajn, Eva kellha daqsxejn ta' diskursata ma' . . . ser- pent u ħallietu . … jidħak biha. Bħal ħafna minn uliedha li għad iridu jitwieldu, ġiet mirbuħa mit-tentaz- zjoni. Is-serpent kien ittenda bid- debulizza ta' qalbha. Tkun aktar sabiħa, qalilha, tkun aktar hienja, ikollok aktar setgħa, issir Alla ieħor, tagħraf il-ġid u l-ħażen. U minnufih ħarset lejn is-siġra li kienet qiegħda f'nofs il-ġnien ta' l-Eden, rat il-frott tagħha sabiħ u jħajrek, midded idejha, qatgħet u kielet. L-ewwel waqgħa, l-ewwel dnub, l-ewwel ksur tal-liġi t'Alla. Imma Eva ma ridietx tkun weħed- ha fil-waqgħa. Sejħet 'il żewġha, stednietu biex jiekol magħha dik it- tuffieħa misħuta. Quddiem Alla riedet tiskuża ruħha. Fommha ngħalaq; waqgħet. fi skiet kbir. Xufftejha ma tbexxqux jekk mhux biex tagħti ħajr 'il Alla meta nisslet u welldet l-ewwel tarbija. Ma kellhiex ħbieb. Is-sbuħija tagħ- ha ġiet imtaqqla b'ilbies li xejn ma kien jixirqilha. Imma kienet titfarraġ ma' Adam li ma kellux ħliefha. Kie- net għadha l-mara waħdenija tal- ħolqien. U qalbha kienet mixgħula bl-imħabba li tpatti għal dawk il- konsegwenzi koroh li ġiebet fuqha u fuq żewġha. Jidhirli li qed nara lil din l-ewwel mara quddiemi filwaqt li qiegħda tgħin lil żewġha jaħdem l-egħlieqi għax fuqha issa hemm il-kundanna ħarxa: ''Bil-għaraq ta' ġbinek tiekol ħobżok''. Jidhirli qed nara lil Eva mgħawġa fuq daqsxejn ta' benniena, tiftakar, filwaqt li qiegħda tbennen, li li kieku ma kienx id-dnub tagħha ma kienx hemm għalfejn tbati biex twelled. Il-missjoni ta' Eva wara d-dnub kienet din: taħdem biex tpatti, u tobdi biex tfarraġ. Taħdem biex tie- kol, tobdi: biex togħġob 'il Adam. Nisslet 'il uliedha, ħadmet għalihom u obdiethom. Bkiet għax batiet, u bkiet għax ġarrbet. Min jaf kemm biki xerrdet meta rat 'il binha l-kbir Kajin joqtol lil binha Abel. Imma Eva għexet bit-tama, bit- tama ta' dik il-kbira wegħda li għam- lilha Alla dejjem ħanin: ''Minn nisel tiegħek joħroġ il-Feddej li jeħles lill- umanità mill-ħtija li biha Int per- sonalment ċappastha''. U Eva għexet tpatti għall-ħtija billi bla tgergir ġarrbet il-ħlas tal- kundanna. Eva, l-omm ta' kollha kemm huma l-maħluqa, hija xempju tassew sabiħ ta' kull mara maħluqa; xempju tad-difetti tagħha, xempju tal-virtu- jiet tagħha. Minn banda l-għira u d-debolizza naturali, minn banda l-imħabba, il-fedeltà, l-għotja tagħha nfusha għal kull tbatija u tjieba. IL-MUNTANJA Wieħed mill-egħġubijiet kbar l Alla għamel mal-poplu tiegħu fid- deżert tas-Sinaj kien dak li ġiegħel lil Mosċ jħabbat bil-għasluġ fuq il- ġebla samma u minnha ħareġ gel- gul ta' ilma li xabba mhux biss lill- ġemgħa imma wkoll l-annimali tagħ- ha, Imma Alla ma kienx kuntent bl-imġiba ta' Mosċ u Aaron. Wara t-twettiq ta' dak il-miraklu Alla qal lil Mosċ: ''Talli ma emmintunix u nqastu li turu qdusiti quddiem ulied Iżrael mhux intom se ddaħħluha din il-miġemgħa fl-art li nagħtihom'' — (Num, XX, 12). F'kitba li tajnikom fil-ħarġa ta' Ottubru-Diċembru (Ara ''Leħen ) Art Imqaddsa'', IV, 1969, p. 98-101), aħna għedna li Mosċ tala' fuq l- għolja Nebo sal-quċċata ta' Fasga, u minn hemm ra u tpaxxa bl-art imwegħda. Mosċ baqa' sa laħħar jit- tama fil-maħfra ta' Alla, u talab kemm-il darba 'l Alla biex iħallih jidħol fl-art imwegħda tal-Palesti- na, Naqraw fil-ktieb tad-Dewtero- nomju, kap. III, 25, li Mose ried jgħaddi x-xmara Ġurdan u jara l- art tassew tajba ta' 'l hemm mix- xmara, u l-iġbla tal-Libanu. Imma Alla ħadha bl-aħrax ma' Mosċ u ma laqax it-talba tiegħu u qallu: 'Iskot; la tkellimnix aktar fuq din il-ħaġa. Itla' fuq il-quċċata ta' Fas- ga, erfa' għajnejk lejn il-punent u lejn it-tramuntana, lejn nofsinhar u lejn il-lvant; tgħaxxaq ukoll b'dak li tara; għax ma taqsamx dan il-Ġurdam. Agħti l-kmand lil Ġożwe (Dewt., 3, 27), Kif sama' dan il-kmand, Mosċ ġabar il-poplu ta' Iżrael, wissih sa biex joqgħod dejjem għal-liġi, tar- raflu l-istorja ta' kemm Alla waqaf Il-Mosċ ta' Michelangelo. miegħu, bierku bħalma darba Ġa- kobb bierek it-tnax-il tribi, u mar- but mar-rieda ta' Alla mix-xagħri ta' Moab, tala' l-għolja Nebo, quċ- ċata ta' Fasga li tiġi biswit Ġeriku, u miet hemm fuq. Il-fdal tiegħu ġie midfun ''fil-wied li jiġi biswit Rat- Fejn'. $ $ $ Min kellu x-xorti jitla' xi darba fuq l-għolja Nebo, jaf xi tfisser din il-għolja f'dik li hi sbuħija, Hija tieqa fuq l-art tal-Palestina, li min- nha jidher xenarju li żgur wieħed ma jasalx ipinġi. Ħalli ngħidu xi tgħid l-Iskrittura Mqaddsa: 'U l- Mulej urieh (lil Mosċ) l-art kollha : Galgħad a Dan, Naftali kollu, l- art ta' Efrajim u Manasse, l-art kol- jiġu mħażża fl-Iskrittura Mqaddsa hekk: ''Minn Bamot sal-wied li ji- ġi f'riġlejn il-għolja ta' Moab; hemm jaħkem il-Fasga, li jħares fuq ix-xagħri'' Naħa oħra jingħad: —Fuq l-iġbla Abarim quddiem in- Nebo'' (Num. 21, 20 u 33, 4), Pad- run tat-Transġordanja, mill-Arnon sal-Hermon, Iżrael tefa' t-tined tie- għu fix-xagħri ta' Moab, in-naħa Ix-xmara fejn instab Mosċ lha ta' Ġuda sal-baħar tal-punent, in-Negeb, u l-firxa kollha mill-wita ta' Ġeriku, belt is-siġar tal-palm, sa Sogħar'': (Dewt. Iżrael kellu jiġġieled it-triq kol- lha qabel ma jidħol fl-art imwegħ- da. L-aħħar waqtiet ta' din it-taq- bida fl-art ta' Moab u ta' Ammon tal-lvant tal-Baħar il-Mejjet, bejn il-Ġurdam u l-għolja Fasga. Billi Balak, re ta' Moab, ma :e- tax iwaqqaf il-mixja rebbieħa ta' Iżrael, stieden lill-magħruf saħħar Balaam biex minn fuq il-għoljiet jisħet lill-eżerċti ta' Iżrael, Imma ġara bil-maqlub. Minn fomm Ba- laam flok saħta ħarġu kliem ta' tif- ħir (Ara Num, 22, 25). Balaam tala' fuq tliet għoljiet dif. ferenti: Baal - Bamot, Fegor u Fas. ga. Billi l-ewwel żewġ għoljiet kie- nu dedikati lil żewġ allat foloz dif- ferenti, għandna nifhmu li wkoll il-Fasga kien ikkonsagrat lil xi alla falz: Nabu jew Nebo, li kien l-alla falz tat-traffiku għall-Babiloniżi, $ ġ $ Mela fl-istorja mqaddsa, l-isem Nebo huwa mogħti lill-quċċata tal- ġebel Farġa li tagħmel sehem mill- muntanji Abarim fin-naħa tal-lvant tal-Ġurdan, Minn fuq din il-quċċa- ta Mosċ ra dik id-dehra sabiħa li ried jurih Alla qabel ma miet, Iċ-ċelebri pellegrina Eterja, li għexet fir-raba' seklu, ħallitilna bil- miktub deskrizzjoni ta' dak kollu li rat matul iż-żjara tagħha fil-Pa- lestina. Hija tgħidilna li telqet minn Ġerusalemm ma' kotra kbira ta' qassisin u patrijiet, niżlet Ġe- riku, qasmet il-Ġurdan, marret fil- Livja (illum Tell-er-Ram), fejn kel- lha bħala gwida lill-patrijiet li kie- nu jgħixu f'dawk l-inħawi, u magħ- hom għexet it-tifkiriet tal-waqfa ta' wlied Iżrael fix-xagħri ta' Moab. Aktar tard marret iżżur il-post fejn Mosċ għamel il-miraklu ta' l-ilmi- jiet u wara telgħet hija wkoll il- quċċata tan-Nebo, fejn rat hi wkoll dak li kellu x-xorti jara' Mosċ qabel ma miet, Ukoll illum fuq il-quċċata tan- Nebo (illum magħrufa bħala Ras Siaga) għadhom jidhru l-fdal ta' bi- ni li fuqu kitbet Eterja: knisja bi tliet navati b'kolonni u kapitelli nofshom midfuna, Pietru Iberico (430) igħidilna kif inbniet dik il-knisja. Jum fost l-oħ- rajn wieħed ragħaj żagħżugħ minn raħal li jiġi fil-qrib, Kirbet el Mħar- ġiet, daħal f'għar tal-għolja Ras Siaga u lemaħ xiħ mixħut fuq sod- da. Meta reġa' lura fir-raħal u ten- na l-istorja tiegħu, in-nies malajr qatgħuha li dak ix-xiħ kien Mosċ, u għalhekk bnew knisja f'ġieħu. Matul iż-żminijiet din il-kmisja ġiet mitluqa u saret ħerba, Dawn il-fdalijiet, flimkien man-Nebo, waqgħu issa f'idejn il-missjoni tat. Terra Santa li fl-10 ta' Ottubru 1932 xtratha minn għand l-Għarab biex. hemm tagħmel dak it-tfittix arkeo- loġiku li din il-missjoni għamlet f'naħat oħra tal-Palestina, MIKIEL. ĠAĦAN IPATTIHIELU Mit-tielet pjan tal-kamra tiegħu fejn kien qed jistrieħ, Ġaħan sema' wieħed jgħajjatlu bis-sħiħ. Xefaq f'ħoġor it-tieqa u staqsa lil min kien qiegħed isejjaħlu: ''Xi tridf'' Dak beda jagħmillu s-sinjal biex jinżel għax kellu xi ħaġa importanti x'jgħidlu, Bis-sewwa u bid-dnewwa Ġaħan niżel sa ħdejh u kbir kien il-għaġeb tiegħu meta sema' lil dak ir-raġel jgħidlu biex itih xi ħaġa għax kien fil-bżonn. Ġaħan ma ħadiex bi kbira, imma stieden lil dak il-fqir biex jitla' miegħu sa kamartu, Kif wasal, dar fuq dak ir-raġel u qallu: ''Jiddispjaċini ħafna għax m'għandix x'intik''. Dak miblugħ u maħruġ barra minnu nnifsu qal lil Ġaħan: ''Mela għalfejn tellajtni dan it- taraġ kollu''. Ġaħan wieġbu: ''Biex inpattilek talli niżżilt lili minn hawn fuq''. AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Il-Mużew ta' Ġerusalem għadu kemm xtara lapida ta' qabar kwadra (35 cm. kull naħa) li fiha mnaqqax diin il-kitba : Lekha hethavith Hawn ġiebu u qegħdu teme 'Uzzivah il-għadam ta' Uzzija melekh Vehudhah re ta' Ġuda ; wela' le-miftah La tiftħuxl Il-kitba hija miktuba bl-ilsien aramajk, u ġiet miktuba: bejn is-sena 130 Q.K. u s-sena 70 W.K. Ir-re Uzzija, re ta' Ġuda, miet fis-sena 734 Q.K. Sal-1967 din il-lapida kienet tinsab fil-Mużew Russu tal-Għolja taż-Żeb- Żebbuġ fil-Palestina. Fil-gwerra tal-1967 ġiiet meħuda fil-U.S.A., mnejn reġgħet lura f'Ġerusalem wara li tħallset somma kbira ta' flus. Sejba tassew kbira u ta' importanza: ġrat dawn il-jiem fil-kwartier lhudi ta' Ġerusalem mill-Prof. Naħman Avigad. Waqt li kienu qegħdin iħaffru biex jitfgħu s-sisien ta' bini ġdid, 9 piedi taħt it-triq inkixfu l-fdal ta' ħanut li kien inħaraq waqt il-gwerra rumano-lhudija tas-sena 70 wara Kristu. Il- ħanut misjub x'aktarx kien iservi ta' spiżerija għax iċ-ċaqquf u l-ftit fuħħar misjub jagħtu 'l wieħed x'jifhem li kienu jservu għall-fwejjaħ u l-ungwenti. Sidu seta' kien xi wieħed għani, għax waħda mill-iskrizzjonijiet misjuba ġġib l-isem ta' ''Bar Katros'', li, skond it-Talmud, huwa isem ta' familja saċerdotali, Barra minn dan instabu wkoll klamar bħal dawk misjuba f'Qumran u żekka biex wieħed jagħmel il-flus. L-eqdem munita li nstabet hija dik tas-sena 67 W.K. u hija waħda minn dawk il-muniti li l-Lhud. stam- paw fit-tieni sena tar-rewwixta tagħhom kontra r-Rumani. Dnub li t-taħfir ma jistax, għallinqas għal issa, ikompli sejjer minħabba li fil-qrib hemm korp ta' bini li ma jistax jitwaqqa' kif ġie ġie. Il-Patrijarka latin ta' Ġerusalem, il-Beatitudini tiegħu Mons. Albertu Gori, għalaq tmenin sena. Kien Kustodju tat-Terra Santa qabel ma sar Patrijarka. Nifirħulu u nixtiqulu għomor twil biex ikompli jaħdem, kif ħadem s'issa għall-ġid ta' dina l-kbira u mqaddsa missjoni. Għalkemm fuq il-qalb u b'sogħba kbira, ikollna nagħtu lil qarrejja tagħna l-bxara ta' niket kbir li l-Wisq Reverendu Patri Nikol: Magro O.F.M., 'Ta' Ġieżu', Kumissarju tat-Terra Santa u Fundatur ta' dan il-Qari, MA GĦADUX MAGĦNAI Miet, wara marda qasira, qrib nofs il-lejl tas-17 ta' Frar, fl-Isptar tal- €Blue Sisters'', Tas-Sliema. Għalhekk, lil dan il-Patri, xiħ imma fuq ruħu, u dejjem ferħan, ma narawhx aktar f'din id-dinjal Aħna, li konna ħbieb u midħla tiegħu, u nafuh mill-qrib, indumu żmien twil, jew nibqgħu tul għomorna, niftakru fih u nħossu t-telfa tiegħu. Imma hemm ħaġa li ssabbarna: it-tama kbira li Patri Nikol diġà qiegħed fis- sema jithenna bid-dehra t'Alla. Aħna li nafuh sewwa, nafu kemm kien jaqdi dmiru tajjeb u minn qa'bu ta' Nisrani u ta' Saċerdot, b'kull reqqa u sinċerità. Meta nħossu għafsa ta' qalb għax nixtiequ nkellmuh u ma nkunux nistgħu, għandna nitolbu għalih u nissabbru bil-ħsieb li aktarx li diġà qiegħed fis-sema jitlob għalina. Għal xi ħadd li ma jafx, ingħidu li Patri Nikol twieled il-Qrendi, dak ir- raħal żgħir imma antik u sabiħ għall-aħħar, li jinsab qrib Ġebel Qim. Twieled fit-28 ta' Ġunju tas-sena 1890. Safa ltim minn missieru meta kien għadu żgħir ħafna, imma ommu rabbiet tajjeb, lilu u liż-żewġ ħutu bniet, daqs l-aqwa mara. Ta' sbatax- il sena daħal mal-Patrijiet ''Ta' Ġ'eżu'', għamel in-Novizzjat u ppro- fessa, u għadda mill-istudji kollha, u kien ordnat Saċerdot fid-19 ta' Di- ċembru tas-sena 1914 minn idejn Mons. Anġlu Portelli O.P. li dak iż- żmien kien Amministratur Apostolku tad-Djoċesi ta' Malta. Ħsiebu kien mill-ewwel li jaħdem għal Alla bil-qalb u bis-serjetà, għal hekk ftit wara li ħa l-Quddiesa, telaq lejn l-Eġittu għal Missjoni ta' hemm- hekk, fejn għamilha ta' Viċi-kappil- lan. l-ewwel fil-Parroċċa ta' Santa Katarina ta' Lixandra, imbagħad fil- Parroċċa l-oħra ta' Santa Marija tal- Kajr. Ftit wara li waqfet l-ewwel Gwerra Kbira (tal-1914-1918), Patri Nikol mar jistudja Ruma, fil-Kulleġġ Internazzjonali tal-Ordni Franġiskan, fejn fl-1925 wara tliet snin ta' studji laħaq Lettur Ġenerali tat-Teoloġija. Minn Ruma raġa' lejn Malta u s-Superjuri tiegħu żammewh hawn igħallem lin-Novizzi tagħhom, u dam żmien ukoll Prefett tal-Istudji, jiġi- fieri jagħżel hu x'għandhom jitgħall- mu u jara li jitgħallmuh sew. Dan ix-xogħol għamlu hekk tajjeb li kien imfaħħar għalih mis-Superjuri tal- Ordni Franġiskan f'Malta u f'Ruma. F'Settembru tas-sena 1947 wara għoxrin sena ta' tagħlim ħa t-titlu ta' Lettur Ġubilat fit-Teoloġija. Patri Nikol okkupa diversi karigi fil-Pro- vinċja Franġiskana Maltija. Kien diversi drabi Gwardjan, Definitur u Segretarju Provinċjali. Fis-sena 1954, meta miet Patri Alfons Attard O.F.M. li kien Kumis- sarju tat-Terra Santa, Patri Nikol ingħażel Kumissarju minn floku. Kif ħa' f'idejh dan ix-xogħol, mill-ewwel għamel il-ħs'eb li jibda joħroġ Rivista tal-Qabar ta' Kristu. Għal hekk sej- jaħ lil xi Patrijiet li kien jaf li kienu jafu u jħobbu l-Art Imqaddsa, u lili wkoll (għal kemm j'en m'iniex Patri, imma lil Palestina nafha tajjeb, għax għext fiha bosta snin) u talabna ngħinuh fix-xandir ta' din ir-Rivista. Dawn il-Patrijiet għall-ewwel wegħ- duh li jgħinuh, imma mbagħad: telqu kollox, u Patri: Nikol qata' qalbu. Jien bqajt dejjem nagħmillu l-kuraġġ u fl-aħħar ġiegħeltu jagħleb. il-biża' t'egħu (ara x'kiteb hu stess fuqi fil- ħarġa tar-Rivista ta' Jannar-Marzu, 1962), u ħriġna, aħna t-tnejn biss, din ir-Rivista. L-istorja kollha ta' kif bdiet toħroġ, ktibtha jien, u tinsab stampata fil-faċċati 5 u 6 tal-għadd wieħed (Jannar-Marzu) tas-sena 1957. Nhar. il-Ħamm'em, fis-6 ta' Jan- nar tas-sena 1965 Patri Nikol għamel il-Festa ta' Egħluq il-Ħamsin sena minn meta kien ordnat Saċerdot. Għal din il-Festa tal-Familja Fran- ġiskana ta' Malta, ħadru wisq Patri- jiet u qraba tad-demm tal-Patri Nikol u għadd kbir ta' ħbieb tiegħu. Kif saret dil-Festa miktub fit-tul fil-ħarġa tar-Rivista ta' April-Ġunju, (1965, faċċata 62, għal min jixtieq jaqraha, Kienet l-aħħar Festa ta' ħajtu l U issa l-Patri Lettur Nikola Magro, ħallienal Ma narawx wiċċu iżjed fuq din l-artl Ma nisimgħux aktar klie- mul Imma t-tifkira tiegħu tibqa' dejjem f'moħħna, u l-qima tiegħu dejjem f'qalbna; U meta nfittxuh u ma nsibuhx, nerfgħu ħsiebna lejn is- Sema u nissabbru meta. niftakru li għandna għal fejn nemmnu li hemm issa tinsab ruħ oħra ta' ħabib tagħna li titlob għalina; u fuq it-turija tiegħu nagħmlu x-xogħol tagħna kollu bil-qalb, bil-galbu u bis-sinċe- rità, għal Glorja akbar t'Alla u għal ġid aktar ta' għajrna. 21 ta' Frar, 1970. Nixtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej- jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jixtiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. QALA (GĦAWDEX) — Vittoria DeBrincat, Maria Antonia DeBrin- cat, Giuseppa Spiteri, is-Sur Mifscd (missier iz-zelatriċi tal-Qabar ta' Min-naħa tagħna niżguraw lil qra- bathom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.