IL-KANADA.-PAJJIZ TA' ZEWGT ILSNA Minn Ġorġ Bonavia Fil-Kanada, insibu żewġ ilsna uffiċjali: l-Ingliż u l-Franċiż, f'Malta nsibu l-Ingliż u l-Malti. Kulma jixxandar mill-Gvern Fede- rali f'Ottawa u mill-Qrati huwa biż-żewġt ilsna uffiċjali l-ilsna taż- żewġ elementi tal-popolazzjoni. Il-popolazjoni Kanadiża nistgħu nqassmuha fi tliet -kategorji ewlenin, kollha ta' nisel Ewropew. L-ikbar żewġ gruppi huma l- Franċiżi u l-Ingliżi u t-tielet grupp huwa ġabra ta' ġnus mill-Ewropa. Tista' tgħid nofs il-popolazjoni (qrib 14 il-miljun), hija ta' nisel Ingliż, F'dan il grupp insibu d-dixendenti ta' immigranti mill-Gran Brit- tanju, u l-United Empire Lovgalists li emigraw fil-Kanada wara r-Ri- voluzjoni Amerikana fl-1775, u immigranti reċenti mill-Istati Magħ- qudin u l-Ingilterra. Il-Kanadiżi ta' ġidd Ingliż insibuhom imferrxa mal-pajjiż kollu iżda l-akbar gruppi jinsabu fil-Provinċja max-xtut ta' l-Atlantiku, f'Ontario u British Columbia. Sehem ieħor kbir tal-Kanadiżi huma l-Franċiżi li jagħmlu tletin fil-mija tal-popolazjoni. Dawn huma kollha mnissla. minn dawk il- kolonisti Franċiżi li baqgħu fil-Kanada wara li dan il-pajjiż ġie taħt il-ħakma Ngliża fl-1768. Għad li Ilum iktar minn miljun jinstabu jgħixu f'diversi nħawi tal-Kanada, il-maġġuranza jinsabu fil-Provin- ċja ta' Quebec. Hawn f'din il-provinċja magħrufa bħala 'Il-Kanada 7 Franċiża'' naraw ħajja li tinqata għaliha f'dik li hija kultura, tagħlim u ħsieb u reliġjon. Din id-distinzjoni hija iggarantita u irrispettati bis- saħħa tal-Konfederazjoni Kanadiza, mita ġiet mgħoddija l-Quebec Act fl-1774. Għaliex dan il-pajjiż għandu żewġt ilsna jidher minn dan H sem- mejna — il-ġrajja tal-pajjiż li ġiebu żewġt iġnus jitkellmu lsien dit- ferenti jghixu fuq l-istess art li biż-żmiċn dawn iż-żewġ elementi baqgħu bla ma tħalltu iżda ħadu l-isem waħdani ta' Kanadiżi, Li f'dan il-pajjiż hawn żewġt ilsna narawh fil-ħajja ta' kulljum. Tiltaqa' ma' nies li jitkellmu bejniethom bil-Franċiż u fl-istess waqt jiltaqgħu ma' ieħor u jkellmuh bl-Ingliż. Tmur tisma' l-quddies u l-evi anġelju jinqara bil-Franċiż u wara bl-Ingliż. Bosta bradi f'ċe- rimonji pubbliki l-Prim Ministru jitkellem biż- -żewġt ilsna. Mita dan l-aħħar kien hawn fil-Kanada r-Reġina Eliżabetta tkellmet fil-belt ta' Quebee bl-ilsien tal-Provinċja — bil-Franċiż. Fil-House of Commons id-debates jsiru bl-Ingliż u bil-Franċiż. Il-flus tal-karta Kanadiżi kif ukoll il-bolli tal-posta jġibu iż-żewġ ilsna. Wieħed jinnota xi differenzi fil-vokabolarju u l-pronunzja kemm ta' l-Ingliż kif ukoll tal-Franċiż Ji huma mitkellma fil-Kanada. Hawn niltaqgħu ma' idjomi li huma proprji Kanadiżi. Hekk naraw li kif jaħsbu ċerti lingwistiċi l-Kanada qed toħloq ilsien għaliha billi tissellef u taddotta kliem mingħajr ma timita. L Il-Kanadiżi ma jaħsbux l-istess dwar l-istess ħaġa jew iffissru ħsiebhom bl-istess termini bħan-nies ta pajjiżi oħra. Wiehed għandu biss jagħti daqqa t'għajn lejn il-gazzetti Kanadiżi u jqabbilhom ma' dawk ta' l-Amerka jew ta' l-Ingilterra biex jinduna li l-Kanadiżi jaħ- sbu u jiktbu bil-Kavadiż. Id-differenza tidher ħafna fl-ilsien Ingliż mita jiġi mitkellem u wieħed jara din id-differenza jekk joqgħod ftit jisma' bis-sabar il-kelliema fuq ir-radju tal-Kanada C.B.C. (Canadian Rrnadeastinp Corporation) u jisma' wkoll dawk ta' l-Amerika u dawk tal-B.B.C. ta' Londra. Mingħajr ma tkun taf l-istazjon tinduna jekk hux mill-Amerika jew mill-Kanada jew mill-Ingilterra, u dan tagħirfu mill-mod kif jitlissen l-Ingliż. Bosta ġnus. fl-imgħoddi żvilunpaw billi kellhom l-għaqda tar- razza jew l-għaqda ta' l-ilsien iew l-għaqda tar-reliġjon u kultura jew taħlita ta' dawn l-għaqdiet. Iżda l-għaqda fil-Kanada hija msejsa fuq l-aspett ta' kif jaħsbuha dawk li jgħammru f'din l-art bla tarf li bil-għaqal u bis-sabar ta' dawk l-irġiel u nisa li jitkellmu bl-Ingliż u dawk Hi jitkellmu bil-Franċiż saħu ruħhom igħixu f'pajjiż li jsejħulu nżijiżhom u ma' dawn żdiedu eluf ta' immigranti li jitkellmu b'mitt ilsien ieħor iżda li jagħarfu wkoll il-Kanada. bħala pajjiżhom u biex jinqdew jeħtiġilhom jitgħallmu wieħed miż-żewġt ilsna tal-pajjiż — l-Ingliż jew il-Franċiż. REĊENSJONI Dar ta' S, Ġużepp, 1952. pp. 10. Għadd kħir ta' episodji reliġinżi u persunaġġi hibliċi qegħdin jistennew li jinqala' drammaturgn hiex joħroġhom mill-kotħa mqaddsa u iqegħidhom fuq il-palk. Emma hilli dawn huma. kollha suġġetti delikati jeħtieġu dram- maturgi ta' l-affari tagħhom. anzi nies ta' kultnra reliġinża għanja n ta' prinċipji morali sodi. Dawn id-dati ta' l-aħħar żgur li ma jonqsux f'Ninu Cremona li barra milli huwa letterat u stadiuż khir. żejjen il-letteratura Maltija. bid-dramm pastorali u patrijottiku Il-Fidwa tal-Bdiewa. Iżda l-fBEeee Ħomm''. l-istess bħall-fFidwa'. mhix għalkemm taħdmu fuq il-palk. Għaliex hemm drammi biex isiru m oħrajn hiex jinqraw biss. Dawk ta' Cremona nsib li huma minn dawn ta' laħħar: imma meta ngħid li qegħdin għall-qari ma nmfissirx ħiss Ti wieħed għandit jaqraħom id-dar, fuq pultruna ħħalli ku xi rumanz jew novella. Dawn ta' Cremona huma tajħin biex jinqraw fil-pubbliku minn interpreti differenti kif tabilħaqq sar fil-każ ta' l-Ecce Homo'',