Għaqda Każin Banda San Filep IM Makkinarju biż-Żwiemel u l-Bgħula e Ġeneralment nassoċjaw iż-żwiemel u l-bgħula ma' xogħol ta' tagħbija, trasport minn post għall-ieħor jiġbdu diversi għamliet ta' karrettuni, karrijiet u karrozzelli u jagħmlu xi xogħol fir-raba'. Dawn il-bħejjem ilhom jaqduna għal mijiet ta' snin, jsofru t-tbatija huma u jtaffuha lill-bniedem. Xogħol li kienu dejjem jagħmlu l-bhejjem issa tista' tgħid li kollu jsir bil-makkinarju li jaħdem bl-enerġija tal-petrol, elettriku u l-kumplament. Fl-imgħoddi, qabel ir-rivoluzjoni industrijali ta' nofs is-seklu dsatax, makkinarju u għodod kien hemm kemm trid, magħmulin għan-nies tas-snajja biex iħaffu x-xogħol iżda dawn kienu jitħaddmu bis-saħħa tal-idejn tal-ħaddiem, imma kien hemm xi snajja' bil- makkinarju li kienu jitħaddmu bis-saħħa taż-żwiemel jew bgħula. F'din il-kitba qasira, minflok kull darba ngħid żiemel jew bagħal, se nuża l-kelma żiemel biex toqgħod għat-tnejn għax it-tnejn kienu jintużaw għall-istess makkinarju. Għall-makkinarju mhux se nidħol fl- ismijiet tal-partijiet għax l-ispazju ma jippermettix. Fil-gżejjer tagħna kien hemm diversi snajja' li jitmexxew b'makkinarju li jitħaddem bis-saħħa taż-żiemel, kif jidher fil-kitba li ġejja. Fis-sienja tal-ilma Sa ftit snin ilu fil-kampanja konna nistgħu naraw fdalijiet ta' xi sienja li biha kien jittella' l-ilma mill-ġiebja. Il-makkinarju kien jitħaddem minn bagħal jew żiemel mgħammed idur tond bi driegħ jaw traversa marbuta fuq daharu li fl-istess ħin iddawwar roti li jiġbdu sett ta' bramel marbutin katina wara xulxin li jtellgħu l-ilma u jferrgħuh lejn il-gandotti jew fejn ikun hemm bżonn. Mitħna tal-miexi Festa 2015 Ħaż-Żebbuġ EI IM Għaqda Każin Banda San Filep L-għaġna tal-għaġina għall-ħobż Għalkemm il-ħobż isir mill-għaġina, mhux bilfors li kellu jagħmel kollox il-furnar. F'ħafna rħula kien hemm id-drawwa li l-għaġina ssir fid-djar. Il-furnar kien jaħmi darba fil- ġimgħa. Kmieni filgħodu kien jibgħat lill-assistant tiegħu jgħajjat fit-triq biex in-nies iħejju l-ħmira u l-għaġina u xi ħin wara kien jerġa' jmur idur biex jiġbor il-ħobżiet magħġunin lesti u jġorrhom lejn il-forn fuq tavla fuq spalltu (din it-tavla ġieli jsejħulha xriek). Kull familja kienet twaħħal biċċa għaġina f'għamla li trid fuq kull ħobża biex tkun tista' tagħraf u tiġbor il-ħobż meta jkun lest. Iżda fejn ikun hemm bżonn ħafna għaġina kien ikun hemm nies li xogħolhom kien biss li jgħaġnu u jgħaddu kollox lest lill-furnar. Meta tagħġen l-għaġina b'idejk malajr tgħajja, għalhekk, sa nofs is-seklu għoxrin, kien hemm drawwa li biex jagħġnu kienu jpoġġu l-għaġina f'kontenitur imdaqqas tal-injam u jgħaffġuha bis-saqajn, bħallikieku kienu qed jgħasru l-għeneb għall-inbid, imma fil-bidu tas-seklu għoxrin il-gvern kien ħareġ regolamenti biex irażżan din is-sistema. F'għadd ta' rħula dawk li jgħaġnu l-għaġina kellhom makkinarju jitħaddem biż-żiemel. Iż-żiemel kien ikun fi kmajra, marbut ma' driegħ li tasal sa fuq daharu, għajnejh kienu jgħattuhomlu biex ma jistordix waqt id-dawran. Meta jitħaddem il-makkinarju li jgħaddi għal kamra oħra, iduru għadd ta' ħadidiet ġol-kaxxa tal- injam fejn ikun hemm l-għaġina. Dawn il-paletti jew vireg iduru fl-għaġina li wara kienet tinġabar u titqiegħed f'kaxxa kbira tal-injam biex fiha tkompli titla' bil-ħmira. Għat-tħin tal-qamħ Għal bosta nies, il-kelma mitħna ġġib quddiem għajnejhom il-mitħna li titħaddem bis- saħħa tar-riħ li jdawwar il-qlugħ li jħaddem il-makkinarju tat-tħin. Imma mtieħen tar-riħ ma kinux daqhekk komuni,u daħlu Malta fi żmien il-kavallieri. Minn wisq żmien qabel u sażmien ġmielu wara l-kavallieri, kien hawn il-mitħna tal-miexi (mhux mixil) Għax kienet titħaddem miż-żiemel miexi kontinwament dawra tond bħaż-żiemel tas-sienja tal-ilma. Biex jintaħan il-qamħ irid jgħaddi bejn żewġ ġebliet imdaqqsin, tondi u ibsin f'nofs kamra apposta. Biex tiddawwar il-ġebla ta' fuq trid aktar saħħa milli jista' jkollhom idejn il-bniedem, għalhekk fil-kamra tal-mitħna jqabbdu żiemel ma' driegħ jew traversa, jgħammdulu għajnejh biex ma IA i mm iME— jisturdix u jibda miexi. Waqt li jimxi fit-tond il-makkinarju jdawwar il-ġebla biex jintaħan il- qam li jkun nieżel minn kaxxa apposta. Il-mitħna tal-miexi kella aktar vantaġġi meta titqabbel mal-mitħna tar-riħ, għax ukoll meta ma jkunx I hemm riħ tajjeb tista' taħdem, kienet irħas Il-furnara jagħġnu l-għaġina fil-fran EJ Festa 2015 : Ħaż-Żebbuġ Għaqda Każin Banda San Filep L biex tinbena u wkoll kont issibha ġewwa djar kbar, kunventi, palazzi, u postijiet oħra. Interessanti wieħed isemmi xi ħaġa dwar iż-żwiemel u bgħula tal-mitħna tal-miexi fi żmien meta f'Ġunju 1798 f'Malta daħlu l-Franċiżi ta' Napuljun u keċċew il-kavallieri. Napuljun baqa' sejjer lejn l-Eġittu u ħalla warajh f'Malta kummissjoni tal-gvern biex tamministra hi. Imma l-Maltin malajr qamu kontrarihom f'Settembru u l-Ftanċiżi kellhom jingħalqu wara s-swar tal-Belt, tal-Kottonera u postijiet oħra, bil-Maltin jisparaw fuqhom u jassedjawhom biex ma jidholx ikel u għajnuna oħra sakemm ikollhom iċiedu. F'Settembru 1798 il- kummissjoni tal-gvern Franċiż għamlet lista ta' furnara u ta' dawk kollha fil- belt li kienu jħaddmu mitħna tal-miexi biex iġegħeluhom jitħnu l-qamħ lejl u nhar biex jilqgħu għall-ġuħ. Il-Franċiżi f offrew ukoll li min ma kellux żiemel biex iħaddem il-mitħna jipprovdulu wieħed ż huma. Imma f'Ġunju 1800, il-Franċiżi It-tħin tal-ġibs kienu qed ibatu ġuħ kbir bilkemm jitrejqu, mimlijin mard u waslu qrib ħafna li jkollhom iċiedu. L-uffiċjal Vaubois ordna li ż-żwiemel u l-bgħula kollha li kien għad fadal jiġu maqtulin kollha għal-laħam, imma qabel qatluhom ħaddmuhom sal-aħħar sakemm taħnu l-ftit l-qamħ li kien fadal. Għat-tħin tal-ġibs Ftit jafu li f'Malta kienu jitħnu l-ġibs. Dak li ngħidulu ġibs verġni jiġi minn ċerta kwalità ta' ġebla kristalla ngħidulha ġipsum (gvpsum). Din il-kwalità ta' ġebla tinstab f'Malta imma fi kwantitajiet żgħira wisq għalhekk mhix kummerċjabbli. Madankollu kienu jġibu l-ġipsum minn barra. Din il-ġebla l-ewwel ikissruha bċejjeċ u jgħalquha fil-forn mibni apposta bħalma dak li jagħmlu dawk li jaħmu t-tafal għall-fuħħar. Wara li tgħaddi żmien fil-forn din il-ġebla ssir bajda u kienu jitħnuha b'ġebla wieqfa ddur fuq oħra mimduda, imħaddma bis-saħħa ta' żiemel mgħammed idur marbut ma' traversa jew driegħ fuq dahru. Dan iħaddem makkinarju li jdawwar il-ġebla. Meta tintaħan trab din il-ġebla tal-ġipsum tkun lesta biex tintuża fix-xogħol tal-ġibs. F'Malta kien hawn diversi nies jagħmlu statwetti u dekorazzjonijiet tal-ġibs u kienu jużawh ukoll f'xi xogħlijiet ta' snajja oħra. Biex iħaddem it-torn Fi żmienna nsibu ħafna service stations u mekkaniks għall-bżonnijiet tal-vetturi mekkanizzati, imma sa nofs is-snin ħamsin kien għad hawn oħrajn għas-servizz tal- Festa 2015 Ħaż-Żebbuġ E IBMMM Għaqda Każin Banda San Filep karrettuni, karrozzini u karrijiet. Uħud mill-ħaddieda kienu jagħmlu n-nagħal taż-żwiemel, imma għall-karrettuni kien hemm min isewwi u jibni u kien hawn ħaddiema oħra li jispeċjaliżżaw fir-roti tal-karrettuni u jrid jużaw għodod apposta. Fost affarijiet oħrajn, dak li jagħmel ir-roti jkun irid jaħdem il-buttun, jiġifieri l-blokka tan-nofs tar-rota li magħha jaqbdu l-bċejjeċ kollha. Għax-xogħol solidu fit-tond biex isir il-buttun, il-ħaddiem tar-roti kien juża t-torn imma dan kien jitħaddem minn żiemel fi kmajra jew parti oħra tal-ħanut qrib it-torn. Dan iż-żiemel kien jitqabbad ma' makkinarju jixbaħ fil-prinċipju dak li kien jintuża fil-makkinarji kif semmejna qabel. Għaġna tat-tafal Daż-żmien min jaħdem bit-tafal normalment jista' jixtri provvista li tiġi impurtata minn barra lesta biex tinħadem, imma sa nofs is-seklu għoxrin u wkoll xi ftit aktar, it-tafal kien jinġabar mis-saffi ta' fuq il-ġebla tal-franka. Meta jinġabar it-tafal kien jiġi mnaddaf minn ħafna biċċiet ta' ġebel u materjal ieħor u jixxarrab biex jirtab imma dejjem kien ikun hemm il-bżonn li jgħaġnuh biex aktar isir tajjeb għall-idejn b'riżultati aħjar. Iżda, bħal meta jiġri fl- għaġna tal-għaġina tal-ħobż, xogħol tal-għaġna tat-tafal bl-idejn jgħajjik u jkiddlek il-ġilda. Ħaddiema li kienu jaħdmu ammont imdaqqas ta' tafal kellhom ħanut tax-xogħol jixbaħ dak li kellhom dawk li jagħġnu l-għaġina imma fil-kaxxa tal-injam kienu jqiegħedu t-tafal u fil- qrib kien ikollhom żiemed mgħammed idur bi traversa marbuta fuq daharu biex iħaddem il-makkinarju tal-ħadid li jdur u jħawwad u jagħġen it-tafal. St. Marv Str., Żebbuġ 7 Tel: 2146 2504