16 Il-Ħamis 24 ta' Awwissu 2017 FRAK MILL-ISTORJA ID-DWELL F'MALTA FI ZMIEN L-INGLIŻI (8 aż ieħor interessanti ħafna seħħ f'Jannar tas-sena 1803 f'teatru żgħir f'Marsamxett, il-Belt, li fih kien isir it-teatrin. F'dak in-nhar f'dan it-teatru kien qiegħed isir ballu u f'ħin minnhom inqalgħet tilwima kbira li spiċċat fi ġlieda u li fiha kienu nvoluti fizzjal Amerikan u żewġ żgħażagħ Ingliżi, John Mill u sieħbu John Cocoran. Wara din il-ġlieda l-protago- nisti stiednu lil xulxin għad- dwell, u kif kienet id-draw- wa ta' dak iż-żmien, taw il-biljett lil xulxin. Meta l-Logotenent Toni Morello bagħat għal Mill u staqsieh dwar l-istedina tad- dwell, dan qallu li l-kwist- joni li kienet inqalgħet be- jniethom issewwiet u dan ikkonfermah ukoll surġent Ingliż li dak in-nhar kien għassa fit-teatru ta' Mar- samxett. Iżda ġara, li jiem wara ċerta Mudest Balbi, is- sidt tad-dar li fiha kien jgħammar Cocoran, irrap- portat lil-Logotenent Morel- lo li tifel Amerikan kien ġab għandha żewġ pistoli f'ġew- laq għal Cocoran, u hi ntebħet mill-ewwel li dawn il-pistoli kienu mħejjiji għal xi dwell peress li Co- coran kien imġiegħel minn Mill biex jikteb biljett għad- dwell. Aktarx li din il-biċċa tad- dwell kompliet tiggrava ruħha meta ftit jiem wara Cocoran inzerta qiegħed fit-Teatru Manoel u f'ħin minnhom resaq fuqu fizzjal Amerikan u wara li deher ikellmu xejjirlu daqqa ta' ponn. L-istess ġralu Mill hekk kif dan daħal fit-teatru u kien pront resaq fuqhom. Fil-lejla tat-13 ta' Frar 1803 għal ħabta ta' xit-8.00p:m. Cocoran flimkien ma' tabib Ingliż marru għand ċerta Madalena Zammit, peress li issa kien biddel ir-residenza tiegħu. F'dik il-lejla, Cocor- an kien talab lis-seftur tiegħu Ċikku Caruana biex l-għada jqajmu fl-4.00a.m. Fil-fatt, l-għada fil-għodu, wara li Ċikku qajjem lis-sin- jur tiegħu reġa' mar jorqod, iżda ftit wara stembaħ mill- ġdid hekk kif sema' lil Co- coran jitkellem ma' xi ħadd u wara ħarġu flimkien. Hawnhekk Ċikku ħareġ warajhom u fit-triq iltaqa' ma' Natal li kien is-seftur ta' Mill. Dan qallu li s-sinjur tiegħu ltaqa' ma' Cocoran u Ingliż ieħor u baqgħu sejrin lejn il-Bieb tal-Bombi fejn kellu ssir id-dwell. Skond ix-xhieda li ngħatat fil-qorti minn Salvu Piott li kien surġent f'wieħed mir-Riġmenti Provinċjali Maltin u li xogħlu kien ta' gwardjan fuq is-suldati li kienu jsewwu t-toroq fl-in- ħawi ta' Ħal Qormi, sar magħruf li fl-għodwa tat-Tnejn 14 ta' Frar 1803 għal ħabta ta' xis-7.00a.m. hekk kif huwa kien ħiereġ mill-Bieb tal-Bombi osserva żewġt irġiel telgħin mill- foss ta' taħt is-sur, wieħed minnhom kien baħri Ameri- kan u l-ieħor Malti u wara qagħdu maġenb xulxin fuq trunċiera li hemm fuq il- foss. Id-dehra ta' dawn irġiel ħassbitu ħażin u mill-ewwel għaddielu l-ħsieb li kien sejsir xi dwell fil-foss. B'dan il-ħsieb f'moħħu huwa resaq lejn xifer il-foss u ta titwila 'l is- fel. Hemmhekk huwa ra ħamest irġiel, wieħed minn- hom fizzjal Amerikan, ieħor fizzjal tal-baħar u. t-tlieta l- oħra kienu lebsin ilbies pa- jżan. Kif ra hekk, huwa trek- ken kif seta' wara trunċiera minn fejn seta' jara kollox. F'ħin minnhom huwa ra lill-Amerikan jitbiegħed mill-erbat irġiel li kienu qegħdin jitħaddtu bejnieth- om. Wara ftit tnejn minn- hom dehru qegħdin jippru- vaw żewġ pistoli bil-porvli, u wara li mlewhom bil-balal tbiegħdu xi passi minn xulx- in. Mas-sinjal tal-fizzjal Amerikan, għollew il-pisto- li, immiraw lejn xulxin u sparaw. Ħadd minnhom ma ntlaqatl Fil-pront resqu tnejn min-nies ħdejn dawk tal-pis- toli, imlew mill-ġdid l-armi u meta l-parrinijiet tbegħdu minnhom u ngħata mill- ġdid is-sinjal mill-fizzjal Amerikan, faqqgħet spara- tura. Din id-darba wieħed mill-protagoisti ta' dan id- dwell intlaqat f'wiċċu u waqa' fl-art għal mejjet. Malli spiċċa d-dwell, tnejn minnhom u l-fizzjal Ameri- kan ħallew il-post u l-ieħor baqa' mal-midrub. Is-Surġent Piott kompla jixħed billi qal li meta r-raġel li baqa' mal-midrub intebaħ bih, sejjaħlu u meta resaq lejh talbu biex joqgħod ftit mal-midrub sakemm hu jmur iġib kaless. Iżda sakemm wasal lura bil-ka- less il-midrub laħaq miet. Peress li l-mejjet kien John Cocoran huma ħaduh fid- dar ta' Madalen Zammit fejn kien joqogħod. Fl-aċċess li sar wara sar magħruf li John Cocoran — żagħżugħ Irland- iż ta' 23 sena — inqatel b'tir ta' pistola, billi l-balla daħlet minn ħalqu u baqgħet tiela' f'rasu. Mill-mistoqsijiet li saru lil Mill, u li dehru fir-rapport tal-kumpilazzjoni sar magħruf li fl-għodwa ta' 14 ta' Frar, Cocoran u Ingliż ieħor marru għandu u xorbu ftit rum flimkien. Meta ġie mistoqsi x'kien jismu dan l-Ingliż, huwa baqa' jsostni li ma kienx jafu. Meta l-Qorti nsistiet ma' Mill biex jgħidilha l-isem tal-Ingliż l-ieħoru dan naqas li jagħtiha l-informazzjoni kollha, il-Qorti tefgħet il-ħti- ja kollha fuqu u żammitu ħati tad-dwell u għaddiet ir-rapport kollu lill-Gvernat- ur. Iżda l-Gvernatur ħalla kollox għaddej mar-riħ u ma ttieħdet l-ebda azzjoni kon- tra Mill. U min hawn wieħed jin- nota li għalkemm f'Malta kienu jeżistu pieni ħorox kontra dawk li jinqabdu jid- wellaw, dawn. il-liġijiet mhux dejjem kienu jiġu att- wati ma' dawk li kienu jiks- ruhom. U b'dan il-każ intemm din il-kitba qasira dwar din id-drawwa li ħasdet bosta vittmi u ħalliet biss niket warajha. Kienet drawwa li tul 258 sena tal-ħakma tal-Ordni tal-Kavallieri fuq pajjiżna, xi wħud mill-kaval- L-ORIZZONT lieri (kif ukoll membri tal-militar. Ingliż) nqdew bil-maskra tal-irġulija u bl-abbiltà fl-użu tal-armi biex jaqtgħu l-għatx tal-ven- detta tagħhom. B'danakollu, għalkemm xi wħud mill-kavallieri kell- hom in-nuqqasijiet tagħhom, irridu nammettu, li l-istorja glorjuża tal-Ordni żejnet l-istorja ta' gżiritna u ħalliet patrimonju kbir warajha. Waqt li: bosta drawwiet sbieħ li ġabu magħhom il-kavallieri maż- żmien integraw mat-tradiz- zjonijiet tagħna u sal-lum għadna ngawduhom, sfor- tunatment. isib oħrajn li, fosthom id-drawwa. tad- dwell, li f'għajnejna tasal biex iċċajpar l-immaġini tal-kavallieri u tnessina l- fatt, li bosta membri tal-Ord- ni qdew dmirhom u rrispet- taw il-voti tagħhom tul ħajjithom kollha. Finalment tajjeb li nfak- kar ukoll, li fil-bidu tas-Sek- lu Għoxrin f'bosta pajjiżi Ewropej id-dwell ġie abolit u meqjus bħala offiża krimi- nali. Jista' jagħti l-każ li t- taqlib soċjali li beda jsir f'bosta' pajjiżi, il-liġijiet ħorox u l-piena tal-mewt f'każi tad-dwell, id-diżap- provazzjoni ġenerali ta' ħaf- na u ħafna soċjetajiet mad- war id-dinja kollha kif ukoll il-waqgħa mis-setgħa tal-monarkija' u — l-aris- tokrazija f'diversi pajjiżi, kienu l-fatturi li għenu ħaf- na biex taw id-daqqa tal- mewt lil din id-drawwa misħuta… Gużċ Gatt: 'Id-dwell f'Malta fi żmien l-Ordni', 'Il-Malti 1925 — 1926'; 'Id- dwell f'Malta fi żmien l-In- gliżi', 'Il-Malti 1927 19297