L-Innu solenni lil Ġesi Salvatur (I) Astratt: Il-ħarġa tal-ktieb tal-festa tas-sena li għaddiet maħruġ mis-Soċjetà Mużikali Banda San Pio X ta' Ħal Lija kien wieħed speċjali. Dan għaliex, is-sena 2014 ħabtet il-150 anniversarju tal-istatwa tas-Salvatur, li kienet inħadmet fl-1864 mill-istatwarju ta' fama Karlu Darmanin, u l-100 sena mill-mewt ta' San Pio X li ġrat fl-1914. Għal din l-edizzjoni speċjali kont ktibt artiklu fuq l-Innu lil Ġesit Salvatur, mużika ta' Mro. Antonio Miruzzi (1867-1944) u versi bil-Malti tal-Mons. Ġużeppi Xerri. Dan kien sar bħala parti minn intervista li saritli minn Andrea Cassar, ċermen tal-kummissjoni banda żgħażagħ, bit-titlu ta' Ġawhar mużikali li ndaqqu mill-Banda Pio X fil-festa. Fih kont tajt ħarsa in ġenerali tal-innu l-kbir bla ma qgħadt nidħol f'wisq dettal peress li kont wgħedt li nagħmel dan fil-ħarġiet li jmiss. Għaldaqstant, minn dis-sena 'l quddiem għażilt li naqsam kitbieti f'sensiela ta' artikli. L-ewwel tlieta rbatthom ma' wieħed mit-tliet rakkonti tat-Trasfigurazzjoni skont il-vanġeli ta' San Mattew, San Marku u San Luqa rispettivament. Ir-raba' artiklu ser ikun marbut mat-tieni ittra kif insibuha fil-vanġelu skont San Pietru. B'hekk inkun qed nagħti perspettiva kemm jista' jkun wiesgħa ta' dan il-kapolavur ta' Miruzzi. Jerġa', kull artiklu ser jinkludi wkoll analiżi mużikali dettaljata fuq il-passaġġi l-aktar importanti bħalma huma, l-arji tat-Tenur u l- Baxx, id-dwett ta' bejniethom, u l-Għanja mill-kor, aktarx tat-tfal. Fl-artikli jista' jidħol ukoll xi tagħrif ieħor, bħal ngħidu aħna dak bibliku u/jew topografiku, biografija fuq l-envanġelisti, ritratti ta' pitturi tat- Trasfigurazzjoni minn artisti lokali magħrufin li jinsabu mxerrdin f'xi knejjes Maltin u Għawdxin, kif ukoll xi eżempji mużikali. Kliem muftieħ: Innu solenni lil Ġesti Salvatur, Innu di Gloria, Mro. Antonio Miruzzi, Trasfigurazzjoni, Salvatur, Tabor, Soċjetà Mużikali Banda San Pio X Lija. DAĦLA: Li timmużika innu kbir mhix xiħaġa lakemm taqbad u tagħmilha, aktar u aktar meta jkollok titratta ġrajja biblika ta' importanza kbira li fiha nnifisha hija misterju. Hawn mhux qedin nitkellmu fuq sempliċi rakkont storika tal-martirju ta' xi qaddis/a, imma fuq it- Trasfigurazzjoni ' tas-Salvatur. Xtaqt kont għal waqt wieħed biss fiż-żarbun tas- Surmast Miruzzi biex nara l-mod ta' kif kien ħa dan is-suġġett meta ġie biex jimmużika t-test, aktarx bit-Taljan, li kien ingħatalu. Kif ser naraw, dan irnexxielu jagħmlu billi ċċekken mużikalment quddiem il-kobor bla qies ta' din il-ġrajja. Ir- riċetta għal dan is-suċċess huwa dovut l-aktar għal dik li jiena qed insejħilha sempliċità effettiva fejn il-kompożitur, minflok qagħad jinfexx inutilment f'ħafna komplessitajiet mużikali, aktarx bbażati fuq studji akkademiċi, biex jesprimi ruħu, għażel li jibni xogħlu bl-aktar mod sempliċi kemm f'dawk li huma linji melodiċi, kif ukoll fl-istrutturar fejn tidħol l- armonija. Il-Festa tat-Trasfigurazzjoni: Ngħid għalija, kull darba li niġi biex nimbarka fuq xogħol ġdid li jinvolvi test, l-ewwel ħaġa li nagħmel, qabel ma nibda nħażżeż l-iċken nota hu, li nidħol daħla sewwa fis-suġġett ħalli nkun f'pożizzjoni li nista' nifhmu aħjar għal meta niġi biex nimmużikah, xiħaġa li nimmaġina li Miruzzi żgur illi għamel. Dan hu wkoll li jiena qed nagħmel fir-rigward ta' dan l-innu l-kbir. ' Tibdila f'sura oħra superjuri jew bosta aħjar: tisbiħa tax-xbieha aktar minn qabel. Infatti, storikament, il-festa tat-Trasfigurazzjoni tas-Salvatur taf il-bidu tagħha fil-Lvant fejn kienet meqjuma bis-solennità kollha fil-Knisja Biżantina f'din l-istess ġurnata ta' nhar is-6 ta' Awwissu qabel l-ewwel millennju wara Kristu. Dil-festa kienet saret waħda ġenerali fi żmien Kallistu III biex biha jfakkar ir-rebħa fuq it-Torok tal-1456. Huwa kien ordna li, din il-Festa tat-Trasfigurazzjoni tinżamm kullimkien f'dan il-jum. (Il-pittura hija xogħol ta' Robert Caruana Dingli' (1882-1940) u tinsab f'arzella fil-Knisja tal-Qalb ta' Ġest, Fontana, Għawdex.) Mil-lat reliġjuż, tlieta mill-erba' Evanġelisti ( San Mattew: Kap 17, l-8; San Mark: Kap 9, 2-13; u San Luqa: Kap 9, 22-27) jagħżlu li jirrakkuntaw din il-ġrajja tant importanti li mhix għajr konferma tal-istqarrija ta' Pietru, Ġakbu u ħuh Ġwanni, tliet dixxipli li kienu qrib ħafna ta' Ġesu, li hu l-Messija. Dan għaliex, fuq il-muntanja dehru ħdejH, Mosċ u Elija, fejn tal-ewwel jirrapreżenta l-Liġi, filwaqt li tat-tieni lill-Profeti. Dan kien ifisser li, il-wegħdiet messjaniċi tat-Testment il-Qadim kellhom iseħħu fi Kristu, l-Iben t'Alla l-ħaj. L-istess ġrajja tat- Trasfigurazzjoni kienet konferma li, bħala Messija, Ġesu kellu jbati u jmut. Infatti, San Luqa jgħidilna li, Mosċ u Elija dehru fil-glorja, jitħaddtu fuq tmiem il-ħajja ta' Ġesu li kellu jseħħ f'Ġerusalemm. Fuq kollox, din il- ġrajja kellha tikkonferma il-Qawmien ta' Kristu mill-imwiet tant li, waqt it-Trasfigurazzjoni deher fil-glorja — kif fil-fatt ġara. It-Trasfigurazzjoni tas-Salvatur skont l-Evanġelju ta' San Mattew: L-Evanġelju ' ta' Sidna Ġesti Kristu skont San Mattew huwa l-ewwel wieħed minn erbgħa li jidhru fit-Testment il-Ġdid u li bejniethom jiffurmaw l-hekk imsejħa kotba legali. Aktarx li, Mattew kiteb l-Evanġelju bis-siru-kaldajku, ilsieb li joqrob sew lejn dak Lhudi, iżda xorta waħda jinkiteb bl-ittri Ihudin griegi. Dan għamlu fuq talba ta' dawk il- Lhud stess li kienu kkonvertew għal-Liġi Nisranija. L-iskop li għalih Mattew kiteb l- evanġelju ta' Kristu kien biex ikun għamel ġabra tal-messaġġi u l-ministeru ta' Ġesti għan-nies ta' żmienu. Fl-Evanġelju tiegħu wkoll, Mattew ried juri li Kristu kien tabilħaqq dak il-Messija li kien ilhom tant jistennew, u li Hu twieled mir-razza ta' David, u għaldaqstant, Hu kien mela l-veru Sultan tal-Lhud. Il-Vanġelu nkiteb bejn wieħed u ieħor bejn it-48 jew 49 sena w.K. waqt li San Mattew kien fis-Sirja. Bħala simbolu, lil San Mattew dejjem ipenġulu ma' ġenbu Anġlu xbieha ta' bniedem peress li l-Vanġelu tiegħu jibda bin-nisel tas-Salvatur bħala bniedem. Min kien storikament San Mattew l-Evanġelista7: Twieled fil-Galilea minn Alfew. Biddel ismu minn Levi għal Mattew (li bil-Lhudi tfisser mogħti minn Alla jew għati t'Alla) wara li kkonverta ruħu biex juri li kien sar bniedem ġdid wara li kien irrinunzja l-professjoni tiegħu bħala publikan, jiġifieri wieħed li kien jiġbor it-taxxi għar-Rumani fis-servizz ta' Erodi Antipa. Tant seħħet malajr il-konverżjoni tiegħu li, fil-bidu tal-ħajja ġdida tiegħu, għamel ikla kbira fejn stieden mhux biss lil Kristu u l-ixirka tiegħu, imma anki lill-ħbiebu ta' qabel fosthom, kolletturi tat-taxxa. Dan il-ġest kien qajjem għagħa u rabja kbira mill-Fariżej kontra Kristu u l-istess publikani. Għalkemm Mattew ma jissemma mkien aktar ħlief fil-lista tal-Appostli, nafu li hu kien mexa wara Kristu sa ma ħa l-Passjoni u kien xhud tal-qawmien Tiegħu mill-imwiet fil-Galilija. Kien ukoll fl-istess imkien mal-Appostli l-oħrajn kollha meta Ġest tela' s-Sema, u mar flimkien magħhom Ġerusalemm biex jitlob u jistenna l-miġja tal-Ispirtu s-Santu. L-Evanġelju kitbu fl-ilsien Lhudi għall-Lhud Insara tal-Palestina. 2 Twieled il-Belt Valletta. Studja l-pittura taħt Ġużeppi Cali, u fl-iskejjel tal-arti f'Chelsea u Londra. Kien ukoll inċiżur, karikaturist u artist grafiku tajjeb. Kien l-ewwel għalliem tal-arti u d-disinn fl-Iskola tal-Arti tal-Gvern li twaqqfet fl-1925. $ Kelma mittieħda minn żewġ kelmiet oħra bil-Grieg, eus (tajjeb) u angelos (anġlu, aħbar) — Euangelion (aħbar tajba, tal-ferħ). ħafna ħidma fil-Lhudija, mar jippriedka fil-Lvant fosthom, l-Etijopja, fejn wettaq ukoll diversi mirakli sa ma miet martri. Il-festa tiegħu tiġi ċċelebrata fil-21 ta' Settembru. KAPITLU 17, l-13: It-Trasfigurazzjoni: Sitt ijiem wara, Ġesti ħa miegħu lil Pietru u 'l-Ġakbu u 'l ħuh Ġwanni, tellagħhom fuq muntanja għolja weħidhom, u tbiddel quddiemhom. Wiċċu sar jiddi bħax-xemx, u lbiesu sar abjad bħad-dawl. U dehrulhom Mosċ u Elija jitħaddtu miegħu. Qabeż Pietru u qal lil Ġesn: €Mulej, kemm hu sew li aħna hawnl/ Jekk trid intella' hawn tliet tined, waħda għalik, waħda għal Mosċ u waħda għal Elija. ' Kif kien għadu jitkellem, sħaba kollha dawl għattiethom u minn ġos-sħaba nstema' leħen jgħid: 'Dan hu Ibni l-għażiż, li fih sibt l-għaxqa tiegħi; isimgħu lilu. ' Id-dixxipli, kif semgħu dan, waqgħu wiċċhom fl- art, mimlijin biża'. Ġesti resaq lejhom, messhom u qalilhom: €Qumu. La tibżgħux.' Huma refgħu għajnejhom u ma raw lil ħadd ħlief lil Ġesit waħdu. Huma u neżlin minn fuq il-muntanja, Ġesit ordnalhom u qalilhom: ''Tgħidu lil ħadd b'din id-dehra sa ma Bin il- bniedem' ikun qam mill-imwiet. ' U d-dixxipli staqsewh: 'Mela kif jgħidu l-kittieba l-ewwel għandu jiġi Elija$7' Hu weġibhom: SElija jiġi, iva, u jerġa' jqiegħed kollox f'postu. Imma ngħidilkom: Elija ġa ġie, u huma baqgħu ma għarfuhx, imma ġiebu ruħhom miegħu kif għoġobhom. Hekk ukoll Bin il- bniedem għandu jsofri minnhom.' Imbagħad id-dixxipli fehmu li hu kien qed jgħidilhom għal Ġwanni l-Battista. L-arja' tat-Tenur Ittra Battuti Temp Tonalità ( Espressjoni (FA Maġġuril Andante It-tabella t'hawn fuq turina li, din l-arja qegħda pjuttost lejn l-aħħar parti tal-Innu Solenni lil Ġest Salvatur li b'kollox jammonta għal 454-il battuta. Infatti, fil-partitura, l-arja tat-Tenur tokkupa l-ittri 'N', li fiha 18-il battuta (b. 334-351), 'O', li fiha 16-il battuta (b. 352-367), u 'P', li fiha 14-il battuta (b. 368-381). Iżda, għalkemm jaqsmu l-arja fi tlieta, dawn l-ittri, ħlief għall-ewwel waħda, ma jikkorrespondux mal-forma li fiha hi —Titlu li nsibuh dejjem fuq fomm Ġest fit-Testment il-Ġdid — liema titlu ikun qed jirreferi għalih innifsu. Aktarx li, Ġesti kien jinqeda b'dan it-titlu biex jilqa' ruħu mill-perikli li l-poplu jaħsbu sultan politiku jew xiħaġa oħra li ma taqbilx mal-missjoni spiritwali tiegħu. Dat-titlu jidher l-ewwel darba fil-ktieb ta' Danjeli meta jħabbar li, Ġesti huwa Bin il-Bniedem li għad jerġa' jiġi biex jagħmel ħaqq mid-dinja. 'Silta meħuda l-aktar minn xi opra jew oratorju li titkanta minn kantant waħdu. 6 Mill-vuċijiet kollha maskili, dik tat-tenur hija l-aktar waħda għolja. Ħafna kompożituri tal-opra jiktbu għaliha. 7 Kelma li tista' tfisser żewġ affarijiet: (a) biex tiddeskrivi b'liema pass għandha timxi l-mużika. Dawn it-termini jissejħu espressjonijiet għax huma jagħtu l-ħajja lil kull biċċa xogħol, u huwa permezz tagħhom li l-iżjed titpaxxa l-mużika. Fl-istess ħin, il- kompożitur ikun qed jisserva bihom biex ifisser is-sentimenti jew xejra tal-qalb tiegħu. Espressjoni, jew aktar, li ħafna drabi tkun bil- lingwa Taljana (ħasra li temp qajla nagħtuh bil-Malti), titniżżel fil-bidu ta' biċċa xogħol biex tindika f'liema temp għandha tittieħed. L-isfumaturi li għandhom x'jaqsmu mal-volum tal-ħoss huma wkoll parti mil-lista twila ta' espressjonijiet, u li bihom il-mużika tista' allura tiżżejjen; (b) is-sinjal li jurina kif titħabbat biċċa mużika, jew kif hi mqassma l-battuta. Il-mużika kollha hi msejsa fuq it-temp doppju (duple) jew triplu (triple), u l-multiplu tagħhom. Iż-żewġ numri fuq xulxin li jkollna fil-bidu ta' biċċa mużika juruna l-għadd u d-dewmien tan-noti rispettivament. Dan għaliex, kull battuta għandu jkollha ċertu għadd stabbilit ta' dewmien. tabilħaqq mibnija. Dan għaliex, l-arja għandha forma sempliċi ternarja' fejn it-taqsimiet huma kif ġej: A — b. 334-351, B — 352-359, u A' — 360-373, bil-kumplament tal-battuti' (374-381) jiffurmaw bejniethom il-koda. Taqsima A (b. 334-351) tiftaħ b'introduzzjoni ta' żewġ battuti bil-għan li ddaħħalna mill-ewwel f'burdata partikolari li bħalha qatt ma konna esperjenzajna qabel. Dan j għaliex, kollox hu mibni fuq l-iskala pentatonika '' li tibda minn Fa, i.e. Wieħed jinnota li, skala Hawn id - dmugh - bħal mhi din hi nieqsa mis-semitoni'', u allura ma jistax ikun —0——— hemm lok għal xi forma ta' dissonanza '. Hija, biex ngħid Reb f'b. 342, li bħal donnha ttappan xi ftit l-awra pożittiva li kienet tiċċirkundaha. Din in-nota barranija mhux b'kumbinazzjoni saret, imma tqiegħdet hemm b'intenzjoni biex tagħmel enfażi fuq il-frażi: bid-dnub mifnija. Hawn, il- Ewfonji t baxxi kompożitur qed ipenġi burdata li tesprimi t-toqla tal-qalb kawża tal-għemejjel ħżiena li kultant il-bniedem dgħajjef tas-sekonda minuri fuq naħa, u l-waqgħa tas-sesta minuri fuq in-naħa l- oħra — Do — Reb — Fa, jgħinu biex joħolqu dan is-sentiment li, donnu joskura xi ftit is-safa li konna qedin ngħixu fiha sa ftit qabel. Bħal donnu l-kompożitur, permezz tal-mużika, irid ipenġi hawnhekk kif kienu qedin iħossu ruħhom imtebbgħin quddiem dik il-bjudija għammiexa kollha waqt li Ġesu ttrasfigura ruħul ifettillu jivvinta. Iżda, biex inkomplu aktar fuq l-atmosfera serena li l-kompożitur ried idaħħalna fiha, tajjeb li ngħidu xiħaġa wkoll fuq il-mod kif dan il-passaġġ ġie orkestrati' għall-banda. Infatti, hu jirnexxilu joħloq ċstasi sonori bl-użu tal-armonija statika u ritmu stinat. (Wieħed irid jiftakar li, l-Appostli lanqas riedu biss jinżlu minn fuq it-Tabor quddiem dik id-dehra tal-għaġeb. Niftakru x'qal Pietru lil Ġest: 'Mulej, kemm hu sew li aħna hawn Jekk trid intella' hawn tliet tined, waħda għalik, waħda għal Mose u waħda għal Elija. ') Fl-eżempju t'hawnhekk jidhru l-ewwel żewġ battuti fejn jidħol ikanta t-Tenur. Fuq in-naħa l-waħda, il-klarinetti primi jakkumpanjawh permezz tal-arpeġġi $ mibnijin fuq l-istess skala pentatonika. Dawn l-arpeġġi jirrepetu ruħhom kull żewġ battuti u b'hekk joħolqu dak l-istinat li semmejna. In-noti tagħhom huma fil-fatt meħudin mill-istess linja melodika tat- Tenur, imma bid-differenza li dawn jindaqqu fi kromi u mhux f'semiminimi bħal fil-każ tat-Tenur — dik li aħna nsejħulha diminuzzjoni tal-valur tan-nota. Fuq in-naħa l-oħra mbagħad, għandna l-ewfonji u l-baxxi jdoqqu nota twila differenti biex bejniethom joħolqu pedala doppja. Din tikkonsisti f'żewġ noti, dik tonika u l-oħra dominanti. Meta tqiegħed lill-kulħadd flimkien tinħoloq dik li aħna nsejħulha armonija timbrali li bħalha nsibu ħafna fil-mużika orjentali. $ Forma fi tliet taqsimiet fejn it-tielet waħda hija repetizzjoni (eżatta jew viċin) tal-ewwel waħda. Dil-forma hija ppreżentata bħala aba (jekk l-ewwel u t-tielet taqsima huma l-istess f'kollox) jew ABA' (jekk it-tielet taqsima tkun xi ftit jew wisq differenti mill-ewwel waħda). 9 Miżura tal-mużika, jew aħjar, id-diviżjoni ta' biċċa mużika f'biċċiet qsar tal-istess valur jew għaqda ta' noti jew pawsi li jitqassmu fi kwantità egwali ta' valur. Battuta tinfired minn oħra billi tqiegħed stangetta (barline) bejniethom. 10 Skala magħmula minn ħames noti, eż. Do — Re— Mi— Sol— La u terġa' Do (ottava fuq). Ir-raba' u s-seba' grad huma neqsin minn din l-iskala biex jiġu evitati s-semitoni. U Fil-mużika, jirreferi għall-iċken distanza li jista' jkollok bejn nota mużikali u oħra. 42 Kelma li tirreferi għal ħoss ta' tnejn jew aktar noti li meta jindaqqu flimkien huma neqsin mill-armonija ta' bejniethom. 5 Id-distanza li jkun hemm fil-ħoss bejn nota u oħra. H Orkestrazzjoni hi l-arti ta' kif tħejji mużika biex tindaqq minn orkestra jew banda. U QOstinato jikkonsisti fi frażi mużikali ripetuta jew ritmu persistenti. 16 Noti ta' akkordju li jindaqqu wara xulxin bħal f'arpa. Fil-fatt, il-kelma hi ġej mill-mod kif tindaqq l-arpa. F'taqsima B (352-359) 36; nsibu ħafna affarijiet li l-7emr huma differenti. Ibda biex, din tikkonsisti biss f'sentenza ta' tmien battuti j Banda maqsuma f'żewġ frażijiet daqsinsew, u bit-tieni waħda timxi fuq l-istess mudell tal-oħra f'dik li hi ir L: i: L € f € f melodija u armonija. Il- mużika tagħha ma tibqax modali imma ssir waħda tonali u tinħass li qegħda timmodula minn ton għall-ieħor. Din il-bidla fil-klima taqbel perfettament ma' dak li qed jgħid t-Tenur meta ikanta li: ''Ġesi biddel f'sebħ wisq bnin.' Il-bidla sseħħ fiż-żewġ każijiet bl-istess mod u l-istess skop. U xi ngħidu mbagħad għall- akkumpanjament tal-banda fejn donnha l-mużika tieħu l-ħajja wara raqda ta' noti twal u armonija statika. Id- diskors isir aktar konċiż u kulħadd jinfexx f'noti stakkati u l-mużika tibda tiġma' sa ma tilħaq il-qofol tagħha u fis nerġgħu lura għall-klima li konna bdejna biha. Taqsima A' (b. 360-373) għandha ħafna mill-ewwel waħda tant li, l-ewwel tmien battuti huma l-istess f'kollox. Huwa fit-tieni parti tagħha li jseħħu żviluppi ġodda f'dik li hi melodija u armonija. Hawn it-Tenur ikun ser jitħajjar jerġa' jibda il-frażi bl-istess mod imma f'salt wieħed il-vuċi tibqa' tiela' 'l fuq sa ma tmiss l-ogħla nota (La) mil-Innu kollu (b. 371). Minn hemm it-Tenur jibda nieżel lura, u wara li jagħmel pawsa qasira fuq nota ġix battuti wara, imur biex jirsolvi fuq l-aħħar nota. F'dik li hi armonija mbagħad, il-kompożitur hawnhekk idaħħal passaġġ kromatiku bil-baxxi neżlin bin-nofs ton kull darba sa ma jaslu għall-kadenza'' tal-aħħar. B'hekk, issa għandna l-vuċi tiela' min-naħa l-waħda filwaqt li, il-baxxi neżlin min-naħa l-oħra. Dan il-moviment kuntrarju jkompli jgħin biex tintlaħaq il-klajmakx li għadna kif semmejna. U bħallikieku dan kollu mhux biżżejjed, anki l-volum ġenerali jżid fil-qawwa tiegħu permezz ta' krexxendo kbir, kif l-istess jagħmlu wkoll l-istrumenti tal- perkussjoni bir-rollijiet tagħhom. Tmiem taqsima A' iġġib magħha wkoll tmiem l-arja tat-Tenur. Dan ikun il-mument biex il-banda, filwaqt li titħajjar tieħu mill-istess melodija li fetaħ biha t-Tenur, tmur u tagħlaq l-Andante fuq nota kalma u kwieta, miksura biss mit-tokki tal-qniepen. GĦELUQ: Fil-ħarġa li jmiss tal-ktieb tal-festa tas-sena d-dieħla ser inkun qed niktbilkom fuq it- Trasfigurazzjoni tas-Salvatur skont San Marku l-Evanġelista kif ukoll nitkellem fuq id-Dwett sempliċi imma ħelu ta' bejn it-Tenur u l-Baxx. Dan l-artiklu qed jitwassal lill-qarrejja Lijani fl-okkażjoni tal-festa tat-Trasfigurazzjoni ta' Sidna Ġesu Kristu Salvatur fuq it-Tabor li tiġi ċċelebrata ġewwa Ħal Lija. Awturi varji: It-Testment il-ġdid tas-Salvatur tagħna Sidna Ġesti Kristu — Għaqda Biblika Maltija 1975. Awturi varji: Il-Bibbja (il-Kotba Mqaddsa) tielet edizzjoni — Għaqda Biblika Maltija 2004. Friggieri Oliver: Dizzjunarju ta' Termini Letterarji — Peg Publications 2000. Theuma Ġużeppi: L-Arti fil-Knejjes minn Mitt Pittur Malti — Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Malta 2006. Xuereb Victor: Il-Mitoloġija — PIN Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Malta 1999. U Progressjoni ta' kordi li jġibu frażi mużikali fi tmiemha.