IT-TWAQQIF TAL-KUMMISSERIJA TA' L-ART IMQADDSA F'MALTA Jekk, mit-Triq ta' San Pawl, tid- ħol fi-Kunvent ta' Ġieżu tal-Belt, u tilwi mal-kurridur il-kbir: għan-naħa tax-xellug, ġewwa nett, ħada t-taraġ, tara bieb kbir u fuqu salib aħmar b'er- ba' slaleb żgħar fl-erba' rokon tiegħu, u kitba: Commissariatus Terrae Sanc- tae. Hemm ġew hemm naqra ta' kun- vent barrani maqtugħ għalih, li ma jagħmilx mal-Provinċja ta' Malta, iż- da mal-Kustodja ta' (Ġerusalem. U hemm jinsabu: uffiċċju, librerija żgħi- ra, naqra ta' arkivju, u farka ta' mu- żew ta' l-antkità. U fuq, matul taraġ, ħafna ċelel, fejn il-Franġiskani li jku- nu sejrin lejn il-Palestina. jew ġejjin minnha, jistgħu jistrieħu ftit, qabel itemmu s-safar. Dan il-kunvent ċkej- ken jew Kummisserija, għandu nitfa ta' storja li sa ngħiduha fuq fuq. Meta twaqqfet il-Kummisserija ta' l-Art Imqaddsa fil-Kunvent ta' Ġieżu tal-Belt, ma hux magħruf sewwa sew, imma aktarx kien fis-sena 1636. Għax fil-qagħda. alanija. tal-''Propaganda Fi- de'', f'Ruma, fis-7 ta' Lulju ta' dik is-sena, żewġ Kummissar'i ta' l-Art Imqaddsa, Patri Pawl ta' Madrid u Patri Binnard ta' Castillo, fost ħwej- jeġ oħra talbu biex jingħata amar lill- Gwardjani tal-Kunventi, fejn hemm il-Kummissarji ta' l-Art Imqaddsa u ma. kellhomx taqsima tagħhom, li jin- għatawlhom ċelel għal sħabhom, fejn jistrieħu ftit waqt is-safar. U din: it- talba kienet milqugħa mill-''Propa- ganda, Fide'', li qatgħet li għandu jsir hekk, Huwa magħruf ukoll minn ittra mik- tuba minn Malta minn idejn Patri An- ton ta' Virgoletta, fl-24 ta' Settembru 1637, li f'Malta kien jinsab minn xi żmien Kummissarju ta' l-Art Imqad- dsa u li kien jismu Patri Arkanġlu, u li kien qiegħed jagħned biex iwaqqaf taqsima għal 'Missjunar'ii, bħal ma kien imwissi minn Ruma li għandu jsir. L-ittra mibgħuta. lill-Kardinal Prefett tal-''Propaganda'', — Antonio Barberini, u tgħid dan il-kliem li ġej: ''Tkun imgħarrfa s-Sinjurija Tie- għek bil-marda ta' Patri Antonio ta' Pescopagano, u b'kemm qiegħed jaħ- — dem il-Patri Arkanġlu ta' Malta, Kum- missarju ta' l-Art Imqaddsa. Ma jis- tax wieħed ifisser b'kemm ħniena jie- ħu ħsieb ir-Rħieb kollha ta' Ġerusa- lem u kemm jiswa lill-Art Imqaddsa, billi jaħseb għall-ikel u. għas-safar tagħhom, għad li ma għandux flus għajr dawk biss li jiġbor minn Malta. Mhux biss dan, imma wkoll tagħa se- ba' mitt skud lill-Prokuratur ta' Mes- sina,u b'hekk ingħafas bu, u ħaduha miegħu r-Rħieb l-oħra ta' Malta, li jaħsbu biss għal dak li jaqbel lilhom. u jagħmlu kemm 'istgħu biex ifixklu dan il-ġid. Qiegħed nikteb dan biex il- ''Propaganda'' tkun imgħarrfa bil- ġrajja, l-aktar issa li wasallu l-amar minn Ruma. li jjibni żewġ kmamar għar-Rħieb ta' l-Art Imqaddsa. U meta semgħu b'dan ir-Rħjeb l-oħra hedduh li jkeċċuh 'il barra minn Mal- ta. Naf imma li għandu min iħami għalih billi jarawh daqs hekk tal-ħsieb u ta' qalb tajba'' (Golubovich: ''Bib- lioteca di T.S.', tomo I, faċċata 66). Minn din l-ttra jidher ċar li l-amar kien wasal minn Ruma wara t-talba li kienu għamlu P. Pawl Madrid u P. Binnard Castillo. Minn memorjal ieħor hu magħruf ukoll li kien wasal amar minn Ruma lill-Patri Gwardjan tal-Kunvent tal- Belt, biex jagħti malajr erba' ċelel lill- Kummissarju ta' l-Art Imqaddsa. U dawn iċ-ċelel kienu isfel, iħarsu lejn il-kurridur fejn issa hemm l-Oratorju tal-Kurċifiss. Imma billi din il-għotia saret fuq il-qalb, wara ftit il-P. Gwar- djan sadd bil-ħaġar il-bibien ta' dawn iċ-ċelel min-naħa ta' ġewwa u fetaħ bwieb oħra min-naħa. ta' barra, u krie- hom lin-nies. Il-ħaġa baqgħet hekk sas-sena 1640, meta. kien Malta. l-Kummissarju ta' l- Art Imqaddsa P. Kornelju ta' Cascia, li aktarx kien mibgħut hawn mill-Kur- ja ta' l-Ordni, Għedna aktarx, għax d'k is-sena nfisha l-''Propaganda Fi- de'' kitbet lill-Inkwiżitur ta' Malta. sa- biex iġiegħel lil P. Kornelju jagħti l- wisa' lil P. Bonaventura, Malti, għax kien imiss lilu (Mill-Arkivju ta' l-In- kwiżitur, il-Palazz ta' l-Isqof, il-Belt). B'danakollu P. Kornelju ma ħamilx il-għemil tal-P. Gwardjan, fuq iċ-ċe- lel li ħa lill-Kummissarju u kriehom lill-barranin. U billi ma għamel xejn miegħu bit-talb u l-kelma. t-tajba, ki- teb lill-'Propaganda Fide'' l-ittra li sa nġibu hawn taħt: ''Patri Cornelju ta' Cascia, Kum- missarju ta' l-Art Imqaddsa fil-gżira ta' Malta, jitlob li igħarraf lill-Emi- nenzi Tagħkom li fil-Kunvent tal-Fran- ġiskani ta' Ġieżu ftit jlu kienu mogħ- tija xi ċelel lir-Rħieb li jkunu għad- dejjin lejn Ġerusalem. Imma minn xi snin 'il hawn ir-Rħieb ta' dak il-Kun- vent għalqu bil-ħaġar. il-bwieb ta' dawn iċ-ċelel min-naħa ta' ġewwa u fetħu bwieb għat-triq u krewhom lill- barranin.. Għalhekk l-imsejkna Fran- ġiskani ta' Ġerusalem li jgħaddu minn Malta, issa. jkollhom imorru joqogħdu l-Isptar, fejn huma jiddejqu u n-nies jistagħġbu jarawhom m'humiex mil- qugħa minn sħabhom. Għalhekk nit- iob lill-Eminenzj Tagħkom li dawk iċ- ċelel jerġgħu jingħataw lill-Kummis- sarju u jinfetħu l-bwieb ta' ġewwa bħal ma. kienu qabel u jingħalqu l- bwieb li jagħtu għat-triq, u tingħata wkoll lill-Kummissarju l-kappella tal- Qabar ta' Kristu biex jinżammu fiha l-flus li jkollu sakemm jinbagħtu l-Art Imqaddsa, ' Wara din. l-ittra, il-''Propaganda Fide'', fid-19 ta' Diċembru 1640, kit- bet lill-Inkwiżitur ta' Malta ta' dak iż-żmien,Mons. Ġanbattista Gori-Pan- nellini, u amritu jwettaq it-talba ta' P. Kornelju. L-ittra hija din: ''Minn dan li hawn miktub f'din l- ittra (ta' P. Kornelju) is-Sinjurija Tie- għek tifhem kemm 'eħtieġu x'imkien fejn joqogħdu r-Rħieb li jkunu sejrin l-Art Imqaddsa jew ġejjin minnha, li jaħslu jgħaddu minn: Malta, u wkoll it-talba li għamel il-P, Kummissarju ta' hemm lill-'Propaganda''. Aħna nifhmu li ma hix ħaġa. sewwa li dawk ir-Rħieb, l-aktar meta jkunu ġejjin minn Ġerusalem, għajjenin u mikdu- da, wara safra twila, ikollhom imorru joqogħdu l-Isptar. Għal hekk namruk tagħmel kif talab il-P. Kummissarju u nħallu f'idek li dak li talab iseħħ, u nagħtuk is-setgħa kollha meħtieġa biex tagħmel dan. 'Nixtiqulek kull ġid, ''Francesco Ingoli, Segretarju. ' (''Miscellanea'', tal-Kummisserija. tat- Terra Santa, il-Belt). Għal hekk l-Inkwiżitur, fid-29 ta' Mejju 1641, bagħat lill-kanċellier tie- għu, Dun Salv Burlo, li ħa ċ-ċelel u raddhom lil -P, Kornelju, Kummissarju tal-Art Imqaddsa. Imma dawn iċ-ċelel ma damux wisq jagħmluha ta' egħmara għar-Rħieb tal-Qabar ta' Kristu, Għax kif jidher mill-'Atti' tan-Nutar Pietru d'Arme- nia, fil-jum 20 ta' Frar 1630, il-Kun- vent' ta': Ġieżu kien xtara dar, bini wieħed miegħu, bil-bieb fit-triq ta' Santa. Luċija. Did-dar kienet ta' waħ- da jisimha Katarina, il-mara tal-Papas Grieg-Kattoliku, — Giovanni Metaxi Din id-dar, f'Ġunju tas-sena 1656 ħa- ditha l-'Propaganda. Fide'' u tatha lill-Kummissarju tal-Art Imqaddsa biex jistrieħu fiha r-Rħieb li jkunu ġej- jin u sejrin Ġerusalem. Din id-dar hija, bi'ftit tiswijiet li saru minn dak iż-żmien 'il hawn, dak il-Kunvent ċkej- ken, bil-bieb kbir, bis-salib aħmar fu- qu, fix-xellug tal-kurridur tal-Kunvent. ta' Ġjeżu tal-Belt, li semmejna fil- bidu. B AT Adel ħ Du el di raiżeà tifi sa tata ; fihom jiigP , fi i je a jetub il-darl ż żel-faħd 7 i ATA ; fe KħarHal-Sibtb Resaq-re4l kr1tta—4f din4l-ħaġad.— kemm—nies ħalt H qalhix Raġel, a taj-bii ta-biittiex-għajr-1aqdeti lill-għażrhom Mra dp M-ipit żap wel: jinA srisjijet ki Ried-fisser-Ġestz—i jekk dak4rra- ġel-kien-jaħdem-għal-xi-ħtieġa;biex-s- Sibi—iiabedie-bih—kH—4rid-A Haz Hix-tir-deni,—kien-imbierek, għax ħamel raj Alla: imma jekk ħaseb H b'xogħli kiser—is-Sibt, kien AGh Ġew , l filL-Goniiiekai: rega qasea ja mr U da-għal min iteehmeu, ħadiz—mina Ġest—għal-dal-kliem—qal-lil-Pilatu: Violet QC 7 A $ Iiġifdr: tihux kull għaż-tavorji) wa. biex mbkar abjad : eħża: 7 Aq taltidkkajjomi tieqa Bali stagħġbw—-Qali: lMin—àiddan H sa- i i-gHegħ—xi ħansitra—fkelb meet isib xi—ħaġa fejdirjew i-mikseb,-aletarx Il-ġgħaw- i-Haħħaril Dennit-red-Ġest—b'dal- weġ-is-sewwa, Jekk-dak Il8-ġkwa—na