Soċ. ARTI SAGRA FIL-FESTI MALTIN minn John DIMECH - Viċi-president Il-festi fl-ibliet u fl-irħula tagħna huma appuntament ferm mistenni mill-Maltin minn sena għal oħra. Dawn. il-festi jagħtu lok ta' parteċipazzjoni mill-parruċċani kemm fil-festi ta' ġewwa kif ukoll f'dawk ta' barra. Mingħajr ebda dubju, l-akbar stennija tkun minn dawk id- dilettanti li jafu japprezzaw il-wirt artistiku li writna mingħand missirijietna. Il-ħsieb ta' din il-kitba huwa li nlaqqgħukom aktar mill-qrib ma' dawk is- snajja popolari li permezz tagħhom jissawru opri tal-arti, u li forsi sforz kemm drajna narawhom, ftit napprezzaw kemm xogħol hemm moħbi warajhom. Għalkemm f'pajjiż żgħir, aħna l-Maltin għandna għax inkunu kburin li matul il-medda tas-snin kellna artisti ta' ħila kbira li ħallew il- patrimonju Malti aktar għani fdik li hi arti sagra u profana. L-Istatwarju F'din l-ewwel kitba ser naraw aktar mill-qrib kif jissawru l-istatwi tal-kartapesta. Din l-arti nistgħu ngħidu li hi popolari l-aktar fiċ-ċentru tal-Ewropa aktar minn pajjiżi oħra. Ħafna huma tal-fehma li l-istorja tal-kartapesta bdiet minn Lecce, post fl- ltalja li għamel isem f'din l-arti. Artisti magħrufa Taljani huma kburin bil-famuża 'Cartapesta Leccese'. Insemmu wħud minnhom bħal Angelo Capoccia u d-Ditta Luigi Guacci u r-restawratur Prof. Antonio Malecore li xogħolhom għadu jista jitgawda sal-ġurnata ta' llum. Artist ieħor li tiegħu għad baqa' xogħol f'pajjiżna huwa Salvatore Pen U an Monument ieħor f'ġieħ Mons. Salvu Vella fin-Nadur, Għawdex - xogħol ta' M. Camilleri Cauchi. Xogħol ieħor magħruf f'din is- sengħa ġie minn Spanja u minn Marsilja, fosthom id- Ditta 'Ga/ard et Fils' li tagħha fil-Mosta għandna l-istatwa ta' San Gużepp. Xi statwarji Maltin huma tal-fehma li x-xogħol Malti tal-kartapesta huwa maħdum aktar b'saħħtu u aktar irfinut minn dak barrani. Din il-fehma kompliet tissaħħaħ matul is-snin wara li xi statwarji ġew ikkommissjonati b'xogħol ta' restawr fuq statwi maħduma barra minn Malta. Jixraq li nsemmu wħud fost l-aqwa statwarji Maltin li għamlu isem f'din l-arti bħall-Mosti Antonio Mifsud imlaqqam 'in-Najċi' li ta għarfien kbir ix-xogħol tal-kartapesta; Salvatore Dimech, Mosti ieħor li kien imlaqqam 'is-Sartx; Mastru Saverio Laferla, Vincenzo Cremona, Pietru Pawl Azzopardi u Karlu Darmanin, magħruf bħala l-'Prinċep tal-Istatwarji' u li tiegħu fil-knisja Arċipretali tal-Mosta għandna l-parti l-kbira tal- istatwi tal-Passjoni. L-ewwel stadju: L-Abbozz Hekk kif l-istatwarju jingħata l-inkarigu ta' biċċa xogħol ġdida, l-ewwel ħaġa li jagħmel tkun fuq is- suġġett. Jekk ngħidu aħna jkun ser jagħmel statwa ta' qaddis, jistabbilixxi l-epoka li jkun għex fiha biex jieħu d-dettalji tal-użanzi u l-ilbies ta' dak iż-żmien partikolari. Ġeneralment l-ewwel ħsibijiet tal-artist jiġu maħżuża fuq karta u wara jsawwar l-abbozz mit-tafal biex jiġi mressaq għall-approvazzjoni tal-klijenti tiegħu. Hawnhekk tajjeb ngħidu li l-artist mhux l-ewwel darba li ma jitħalliex ħieles fl-idejat tiegħu minħabba xi ndħil minn naħa tal-klijenti li jkunu jixtiequ x-xogħol kif jidrilhom huma. Meta l-abbozz jiġi aċċettat mill-klijent, jinbeda dak li jgħidulu x-xogħol tal-grandiment. Dan ifisser li l-istatwarju jibda jifforma l-istatwa fid-daqs propju tagħha billi l-ewwel jibda jsawwar il-partijiet tal- ġisem mit-tafal. Ngħidu aħna jinħadmu d- dirgħajn, ir-riġlejn, ir-ras, is-sider u d-dahar - kollox għalih. lsir dan għax fix-xogħol tal- kartapesta, l-istatwa titlibbes bid-drapp. Filwaqt li jekk l-istatwa tkun ser issir tal-bronż, l-istatwarju jaħdem il-grandiment kollu kemm hu mit-tafal biex imbagħad wara jkun jista' jaħdem il-forom tal-ġibs minn fuqu. Soċ. Il-Forom tal-Gibs Hekk kif l-istatwarju jimmudella t-tali parti tal- ġisem, jibda x-xogħol fuq il-forom tal-ġibs. Jekk nieħdu per eżempju r-ras, il-forma tal-ġibs tinħadem f'żewġ biċċiet jew tlieta (skond il- bżonn), biex meta 'l quddiem din timtela bil- kartapesta, x-xogħol ikun jista' jinqala' faċilment u ma jitkissirx. Meta l-artist jara li l-ġibs tal-forma nixef kemm għandu bżonn, jibda jaqla' u jnaddaf it-tafal minn mal-ġibs. Il-Kartapesta Meta x-xogħol fuq il-forom kollha jkun lest, l- istatwarju jibda jipprepara l-kartapesta. Dan il- materjal ikun magħmul prinċipalment mill-karti jew kartun imxarrab u mqatta' permezz ta' għarbiel u li miegħu tiżdied il-kolla. F'dan l- istadju, l-forom jinksew minn ġewwa b'biċċiet tal- karti jew inkella jinżebgħu ħalli meta l-kartapesta tinxef, ma taqbadx mal-ġibs. — Hawnhekk l- istatwarju ma jagħtix kisja ħoxna ta' kartapesta biex meta tinxef, tkun flessibbli biżżejjed li tinqala' minn mal-forma. Wara mbagħad, tkun tista' tiġi miżjuda aktar kartapesta, skond kemm l- istatwarju jidhirlu li hemm bżonn biex tissaħħaħ. It-Twaqqif ta' Statwa Sadanittant, l-artist jibda jlesti l-bażi tal-istatwa. Ma' din il-bażi tal-injam, titwaħħal l-anima - jiġifieri serratizz tal-injam twil li miegħu jiġu mwaħħla l-partijiet tal-kartapesta li jkun lesta minn qabel - u b'hekk jibda jissawwar il-korp ta' bniedem skond l-għamla tal-istatwa. Meta din tkun ser titlibbes b'ilbies twil, il-forom tal- kartapesta jinħietu ma' xulxin permezz ta' passaperla minn fuq barra. L-istatwarju jrid juri ħila akbar jekk l-istatwa tkun ser turi l-anatomija tal-bniedem. Dan minħabba l-fatt li l-anima ma tkunx tista' ssir minn serratizz f'nofs l-istatwa, iżda titla' minn fuq ġewwa tar-riġlejn tas-suġġett li jkun. Ħaġa.oħra hija li l-forom tal-kartapesta jkunu jridu jiġu meħjuta minn fuq ġewwa biex il- Monumi xogħol ieħor ta' M. Camilleri Cauchi. ent fil-Pjazza tad-Dehra, f'Għajnsielem, Għawdex - L-istatwarju Michael Camilleri Cauchi jidher ħdejn l-istatwa ġdida ta' San Pawl li qiegħda fil-fażi tat-tlibbis bit-tila. passaperla ma tiġix tidher meta l-artist jirfina l- istatwa. Meta l-artist jara li jkun kuntent bil-pożizzjoni li jkun ta lis-suġġett, jibda x-xogħol tat-tlibbis tal- istatwa. Dan isir minn tila, li tkun tikkonsisti fi drapp li jkun jixbaħ ħafna 'l dak li minnu tkun magħmula xkora. L-istatwarju hawnhekk juri l- ħila tiegħu fis-sura ta' ħwejjeġ billi jsawwar panniġġi mit-tila. Il-mod kif ilibbes l-istatwa sservi bħala firma tal-istatwarju. Għal min ikun jifhem u japprezza dawn. ix-xogħlijiet tal-arti, huwa biżżejjed li ma' l-ewwel daqqa t'għajn jagħraf min kien l-awtur li ħadem dik l-istatwa. Meta x-xogħol. tat-tlibbis bit-tila jibda jinxef, l- istatwarju jibda jagħti diversi passati ta' ġibs fuq l- — istatwa. Dan jagħmlu biex jissoda x- xogħol u biex ikollu minn fejn jixkattla u jirfina għall-istadju finali ta' qabel iż- żebgħa. L-aħħar stadju: Irfinar u Zebgħa Nistgħu ngħidu li x-xogħol kollu li sar s'issa mill-artist, jiddependi ħafna minn kemm jirfina l-istatwa. Hawnhekk bil- paċenzja kollha, jibda joħroġ id-dettalji li titlob l-anatomija tal-ġisem tal-bniedem. Dan il-proċess jieħu t-tul minħabba li d- dehra finali tal-istatwa miżbugħa, tiddependi ħafna minn kemm ikun irfinut is-suġġett. Jekk dan ix-xogħol ikun ser jagħmel parti minn armar ta' barra, ġeneralment jingħataw diversi passati bir-resin tal-fibreglass biex iservi ta' Soċ. protezzjoni min-nida u l-ilma tax-xita, li bħal ma nafu, tagħmel ħsara kbifa 'l kartapesta. Wara li jara li jkun kuntent bl-irfinar, l-istatwarju jibda jagħti l-ewwel passata biż-żebgħa taż-żejt, li tibda tagħti l-ħajja lill-istatwa. F'dan l-istadju, l-artist irid ikun sodisfatt bit-tonalita' tal-kuluri u għalhekk jista' jibdel, jiskura jew jiċċara xi kuluri li jkun applika, ħalli: b'hekk il-prodott finali jkun eċċellenti. Infatti, nistgħu ngħidu li hawnhekk l- istatwa tkun lesta minn kollox. Kif wieħed jista' jara, l-proċess ta' kif issir statwa huwa xi ftit jew wisq twil u jiddependi mill- kundizzjoni tat-temp. Dan għax hu importanti ħafna t-tnixxif tal-materjal użat u allura jiddetermina d-dewmien tal-proċess kollu. Għalhekk tajjeb li meta nkunu qegħdin naraw xi xogħol tal-arti, l-ewwel niftakru f'kemm ħidma tkun ħadet biex saret qabel nifformaw xi tip ta' opinjoni. Aħna l-Maltin għandna nkunu kburin li matul iż-żminijiet, kellna u għad għandna artisti kbar li mill-karta rnexxielhom isawwru opri kbar tal-arti. Dan it-tagħrif ġie mogħti lili mill-istatwarju Għawdxi, s-Sur Michael Camilleri Cauchi, nhar il-Ħamis, 21 ta' Mejju 1998.