Monsinjur Dun Frangisk Buttigieg L-Ewwel Isqof t'Għawdex (Jaqbad mal-faċċ. 117 f''Il-Malti' ta' Diċembru, 1964) Ta' Ros. Mirsup Bonniċi Din hija xhieda oħra tal-libertà u tal-protezzjoni li l-Knisja Kattolika, imħabbta bl-ikreh f'imkinijiet oħra, qiegħda tgawdi f'Malta taħt il-Kuruna Brittannika u li tibqa' minquxa dejjem fil- qalb tal-Kattolċi tajbin kollha u magħha jibqa' wkoll mgħaqqad l-isem ta' l-E.T. għal dejjem. Alla jħallas lill-E.T. għall-ġid li għamlet matul it-—triġija qa- sira u jixħet il-grazzja Tiegħu fuq l-E.T., fuq Ladv Le Marchant u l-qraba kollha, Għandi l-unur, eċċ., Isqof tal-Giżra ta' Għawdex (5) MIGĦELBE F'RANCESCO, Ittra oħra ta' ħajr lil-Sir Adrian Dingli (Għawdex) minn Mons. Isqof Buttigieg : 2.10. Onor, Sinjur — L-atti konċistorjali tat-22 tax-xahar li ħa- reġ u li-waslu minn Ruma bil-valiġġa tal-ġimgħa li għaddiet xandru t-twaqqif ta' din il-Knu'sja ta' Għawdex bħala Dijoċesi dipendenti mis-Santa Sede u lili bħala l-ewwel Isqof t'Għawdex. Il-provvidenza t'Alla ħija kbira ħafna; ngħid għalija ma kienx ħaqqni dan il-ġieh, imma Alla ried jibbenefika. l-qalb tajba u reliġjuża ta' dawn il-fidili li għalihom dan l-att sovran' f'dawn l-aħħar snin kien sar bżonn assolut. Il-Provvidenza għażlet lis-8.0.T., għall-pożizzjoni distinta. li qiegħda denjament tokkupa biex tgħin u tħaffef il-għoti ta' dan il-benefiċċju hekk kbir. Is-S.T.O. riedet tkun li nisslet l-idea ta' din id-diżmembrazzjoni, u biss, bil-mezzi li tippossiedi set- għet tapprezza u tipprometti tant ġid għal din il-Gżira li magħ- ħa tinsab marbuta b'rabta qawwija patrja u familjari, L-isem tas-S.O.T. jibqa' mfakkar u għażiż għal dejjem fost dawn l-abitanti. Jiena nifraħ li nista' nesterna s-sentimenti ta' gratitudini sinċiera u profonda, u ma nelidu qatt ingħolli talb 'l Alla li jista' kollox sabiex iżomm f'saħħitha u hienja s-8.O.T. Għandi l-unur eċċ., MIGHELB FRANCESCO, Isqof elett (6). Kummenti :— Il-ġurnal Corriere Mercdntile Maltese, 15 Ottobre 1864 : Ngħidu li din l-ittra hija. iffirmata u mhux miktuba minn Mons. Buttigieg għal raġimijiet aħjar ma nsemmuhom xejn, Na- fu li dan kollu ġej m'nn Uffiċjal Għawdxi tal-Gvern (Sir Adrian Dingli. Dnub li Mons. Isqof sab ruħu milgħul billi din l-ittra kollha kumplimenti n ringrazzjamenti lill-Gvernatur dehret fil- pubbliku (fl-Observer) qabel l-Ittra Pastorali lill-Fidili Tiegħu u qabel ukoll ir-ringrazzjament pubbliku fill-Q.T. il-Papa, Mons. Isqof sejjaħ Protettur tal-Knisja Rumana lill-Gver- natur bħallikieku Le Marchant huwa xi Carlo Magno jew il-kbir Iiperatur Costantino meta aħna Ikoll nafu li dan l-istess Gver- natur għadu kif irrikkmanda lis-Segretarju ta' l-Istat sabiex is- Saċerdoti Maltin u Ghawdxin ma għandhomx ikunu mdaħħim fil-Kunsill l Din l-ittra ta' Mons. Buttigieg mas tgħelx ma ferietx il- qadb tal-kattoliċi tajbin Maltin u Għaw Jidher ċar li din l-ittra ġiet miktuba biex turi i; l-Gver: ata għamel il-ġid matul il-qagħd a tiegħu f'Malta. U dan sar waqt li l-poplu Malti u jħawdxi wassal f'riġlejn il-Ministru tal-Kolonj l-ilmenti kontra. l-gvernar ħażin tiegħu. Aħna niskużaw lil-Mons. Isqof billi nafu li ġie mġiegħel jif- firma l-karta l ġibulu quddiemu dawk ta' madwar il-Gvernatur bla ma kien jaf x'qiegħed jagħmel. Għal bniedem imdaħħal fiż- żmien din l-iskuża naċċettawħa…… Portafoglio Maltese 19 Ottobre 1864 : Il-kwistjoni tas-Sepa- razzjoni tad-Dijoċes' ta' Għawdex minn dik ta' Malta ilha pen- denti sa minn 80 sena. 'l-hawn. Il-kleru ħadem fuq li ħadem sa- b'ex kollu d-Dijoċesi tiegħu indipendenti. Il-Gvern qatt ma sab diffikultajiet u qatt ma oġġezzjona. Għalhekk, ix-xniegħa hi din Din il-kon- tribuzzjoni ġiet mogħtija minn Sir Arturo Mercieca, ex-President tal- Qrati tal-M.T. 26 IL-MALTI is-separazzjoni saret permezz ta' De Marchant hija ħrafa. Billi l-lum, il-Gvern ta' Malta approva s-separazzjoni għamel dak li kien ilu mhejji għalih. Is-Santa Sede mhi sa tħalli lil ħadd idaħ- ħulha fl-ixkora u wisq qas lill-awtoritajiet li skond l-istess Me diterranco huna miżmumin b'dgħajfin, Fejn jidhrilha s-Santa Sede hija mdorrija żżomm iebes imqar ma' l-ogħla u l-aqwa aw- toritajiet politiċi u reliġjużi tan-nazzjonijiet kollha. Fti taf tirre- Żist' u Żżonimi iebes sil Taħħar b'saħħa u setgħa tal-għaġeb; biż- żejjed ngħidu : in-Tnon possumus' tagħha buwa proverbjali. Mela l-lisieb biss li l-Awt iet ta' Malta kellhom xi influwen- za fuq il-Q.T. il-Papa hija ħinerija gwappa. Din i żla ma sa- ritx qabel għax l-Isqof Caruana (7). qatt ma ried jirrikkmandaba, Is-Santa. Sede torbot ħafna fuq il-fiduċja tal-Prelati tagħha. Fur hekk, anta Sede rari ħafna tmur kontra l-opinjoni tagħhom. Dak li ġara taħt l-imsemmi Isqof Caruana seħħ ukoll taħt l-Isqof Sant (8) meta l-Kleru Għawdxi raġa' ittanta biex ikollu Isqof indipendenti mid-dijoċes: ta' Malta. 'Iżda, d'n id-darba, is-Santa Sede sabiex tkun libera u tiddelibera bla ħtieġa ta' rikkmandaz- zjonijiet jew protesti, fil-Bolli tas-Suċċessur ta' Mons. Isqof Sant għamlet triserva'' għas-separazzjoni ta' Għawdex ninn Malta. Dan seħħ meta l-Isqof tal-lum Fra Gaetano Pace Forno (1858- 1875) Għawdxi, ġie maħtur Koadjutur ta' Mons. Tsqof Sant. Fil-proċess konċistorjali ġiet imniżżla l-klawsula li Għawdex għandu jkun separat minn Malta bla ma l-Isqof Pace Forno seta' jopponi. Minn dak il-waqt, mela, ġie maqtugħ li din is-sepuraz- zjoni għandha sseħħ meta Mons. Pace Forno kellu jilħaq Isqot. Iżda ġura li d-dimissjoni bla mistennija ta' Mons, Sunt minħab- ba saħħtu, għal dak il-waqt ħarbiet kollox billi l-atti tas-separaz- zjoni kienn għadhom mhumiex abbozzati. Matul is-7 snin li Mons, Isqof Puce Forno ilu jrieġ' d-Dijoċesi, il-kwistjoni tad-dis- imembrazzjoni baqgħet dejjem st tinqata' minn waqt għal ieħor; u nia nqatgħetx qabel minħabba l-kwistjoni tal-'mensa'' tal-ves- kovat il-ġdid. Wara li s-Santa Sede żgurat ruħha li l-Isqof ta' Għawdex permezz ta' kontribuzzjoni mill-poplu Għawdxi u minn bnadi oħra (inkluża l-mensa veskovili ta' Malta) (9) sata' provvi- żorjament igħix b'ċertu dekor u li sata' jlaħħaq ma' l-ispiża ta' l-amministrazzjoni ekkleżjastika qatgħet iż-żarda billi fil-Kon- ċistorju tat-22 ta' Bettenibru 1864 ixxandar uffiċjalment id-de- griet tat-twaqqif ta' din id-Dijoċesi ġdida, Minn dawn il-fatti nifhmu Hi ma kinetx ħtija ta' Mons, Pace Forno li dan ma seħħx qabel f'waqtu. Irridu nagħmlu enfasi li s-Sunta Sede waslet f'din l-konklużjoni sempliċement għal raġu- ni spiritwali u reliġjuża u le għal xi raġunijiet oħra. Hija kalumnja l-iktar vili lill-Q.T. il-Papa ta' xi wħud mill- Uffiċjali tal-Gvern tagħna meta dawn iridu jwaħħlu fl-imħuħ li bil-kelma setgħana tagħhom ħatfu li rieda minn għand il-Papa billi huma qegħdin jirrippreżentaw lill-Gvern Mgliż f'Malta l Kulma għamel il-Papa għamlu għall-ġid spiritwali ta' din il-po- polazzjoni u mhux għar-rispett uman. Il-fatt hu, li dawk li jif- taħru li kisbu din ir-rebħa fua is-Santa Sede ta' min iwarrabhom f'ġenb bil-herra. L-artiklu tal-'Mediterraneo/' li ġegħilna nagħtu dan it-tif- sir buwa tassew mibni fuq il-ħolm ta' xi wħud mill-Iinpiegati tal-Gvern biex inġqqsu mill-prestiġju bimillenarju tas-Santa Se- de. Għalhekk, aħna, il-poplu Għawdxi jipprotesta bil-qawwa. kol- lha kontra dawn l-insinwazzjonijiet lis-Santa Sede. Ngħiduha b'wiċċna minn quddiem, din is-separazzjoni, bil- pjaċir jew le tal-Gvern Ċivili kienet issir dejjem għax teorikament kienet ġà deċiżi sa minn ħafna snin qabel. Torbot kliemna r- ''riserva'' fil-bolli ta' l-Isqof ta' Malta. Mons, Sant 1847-51, u wkoll għax il-Gvern Imperjali ma jistax jindaħal fit-tmexxija am- ministrativa ta' bejn is-Santa Sede u l-Kattoliċi sudditi tiegħu (għad li-kontatti diplomatiċi bejn il- Gremijiet u s-Santa, Sede ilhom: isiru s-snin l-kbar permezz ta' l-Ambaxxati fil-Belt tal- Vatikan). Fil-każ tagħna, kulma ngħad minn xi Uffiċjali tal-Gvern f'Malta sar biex bħallikieku jimpressjonaw In-nies għomi u in- joranti, dawk Li jemmnu kulma jisimgħu dwar is-setgħa tal-għa- ġeb tal-Gvern lokali fuq l-Awtoritajiet tas-Santa Sede. (9): Leħen is-Sewwa 30. Diskors ta 'Mons. Arċisqof Michele Gon: zi dwar ir-renta tal-Kn f'Malta €…… Mit-rendita tal-Mensa, l- Arċisqof iħallas pensjoni li tifforma l-parti l-kbira tal-Mensa ta' l- ' Isqof ta' Għawdex għax l-Isqof ta' Għawdex ma għandux bini jew raha'…… u 28 IL-MALTI Kummenti tagħna : li l-Vatikan huwa dejjem imgħobbi bix- xogħol iehes ta' l-Amministrazzjoni ġenerali tal-Knisja u li kull deċiżjoni tingħata wara. tgħarbil ta' reqqa kbira huma, fatturi li jafhom kulħadd. Għalhekk ċerti kwistjonijiet bħal din tad-diż- membrazzjoni tad-Dijoċesi ta' Għawdex minn dik ta' Malta. jkol- lhom jiġbdu fit-tul. Infatti din il-kwistjoni kienet ilha. pendenti sa minn Żmien l-Isqof Caruana (1881). Għalhekk xejn ma fiha billi Sir Adrian Dingli għadda kelma għall-ġid tal-Knisja ta' Għawdex, art twelidu, mal-Gvernatur Le Marchant, u Le Mar- chant, mibgħud mill-Maltin, biex jinħabb mill-Għawdxin tarraf- ha lill-Awtoritajiet Kolonjali, u dawn diplomatikament wassiu- ħa f'riġlejn il-Qdusija Tiegħu b'talba sabiex tingħata deċiżjoni finali meta d-deċiżjoni kienet ġà waslet biex tinqata' favur il- Knisja ta' Għawdex. B'daqshekk ma jidherx li sar xi nuqqas lejn is-Santa. Sede jew persunalment lejn il-Papa. Għalhekk, l-it- tri ta' Mons. Buttigieg lil-Le Marchant u lil Sir Adrian Dingli kienu flokhom, biss, kienu b'tifsila. eżaġerata u għalhekk tqajmet il-polemika, ġurnalistika, a u e Mons. Isqof Buttigieg kien saċerdot erudit u mfaħħar bil- miktub mis-Santa Sede, ħaddiem bieżel fil-qasam tal-Padrun tie- għu. Ragħaj għażiż tal-Merħia tiegħu, Appostlu ħabreki ta' Kris- tu, Imħallef tal-Paċi, Mgħallem tas-sewwa, ħabib tal-foqra, Konsolatur ta' l-imnikktin, Difensur tal-ħaqq, Għaref umli, Um- li dinjitażi L-Għawdxin ħabbewh, birkuh, qimuh għaliex b'dir- għajh miftuħin beraħ dejjem laqa' b'merħba ll kulħadd fqir jew għani, dgħajjef jew għaref, xiħ jew żagħżugħ. It-tlellix ta' l-abiti pontifikali qat tma għamih u flok bil-lussu għax modestament bil- qies u biż-żejied tiegħu għan in-nieqes ta' għajru, Mons. Isqof Buttigieg baqa' dejjem ħawtiel. B'riħtu nbe- na l-ġmiel ta' Tempju tax-Xagħra fuq id-disinn ta' Dr. Dun Salv Bondi; il-paviment lussuż tal-presbiterju tal-fumuż Kattidral mibni mill-Gafà; it-tagħmil ta' l-abiti pontifikali u l-fided skond il-preskritt meħtieġa għall-funzjonijiet sagri fil-Kattdral; l-użu tad-dar tiegħu għall-Veskovat, il-bini tas-Seminarju bit-tagħmir meħtieġ kollu tiegħu; xogħlijiet ta' ħtieġa oħrajn kieni f'moħħ Mons. Buttigieg iżda l-mewt għamja ħasdet il-ħajja ħaddiema tie- għu wara sewwa sew sentejn biss ta' veskovat. Għad li debboli baqa' jaħdem sa l-aħħar fil-min'steru tiegħu ta' Dijoċesan, Mit- muma b'wiċċ il-ġid il-Viżta Pastorali Mons. Isqof ordna, li ssir purċissjoni li fiha ħadu sehem kleru u fratellanzi ta' Għawdex. Ħarġet mill-Kattidral għall-knisja tal-Kabuċċini u lura, mat-triq tkantat il-Litanija. tal-Madonna. u fl-aħħarnett it''Te Deum''. Mons. Isqof Buttigieg mal-għerf tad-dinja kien imżejjen h. għerf qaddis u għalhekk kien maħbub inill-ogħla Awtoritajiet Fkklesjastiċi u Ċivili u meqjum ta' qaddis mill- poplu Għawdxi. F'l-b'du ta' Lulju 1867 billi deher magħdur u lsienu tqal, il- Vigarju Ġenerali Mons, Dr. Pietru Pace, Prelat Domestiku tal- Q.T., il-Kanonku Kantur Mons. Garroni, Segretarju, u l-Viċi Kappillan Dun Anton Pace qatgħu jerħuh f'idejn it-tobba Sam- mut u Bondi. Fis-6 ta' Lulju fid-$ ta' bil-lejl ivvjaċikawh pri. vatament u minn dak il-waqt Mons, Buttigieg reħa ruħu f'idejn il-Madonna u l-għada, bil-kelmiet Ġesti, Marija, Ġużeppi fuq xoffiejh, ruħu ttajret bħal ħamiema bajda, 'l fuq, ħdejhom. Ba- rulu funerali kbar fil-Kattidral u fil-knisja Arċipretali ta' 8. Ġorġ. Tmġibu xi ftit mill-iskrizzjonijiet ta' din l-okkażoni dettati mill-insinji letterat u latinista l-Abate Dr. Giuseppe Zammit (Brighella). Monsinjur Michele Francesco Buttigieg, l-Ewwel Dijoċesan ta' Għawdex jinsab midfun fil-Kattidral. Bis-sabar kollu ġbarna dan it-tagħrif sabiex tibqa' mfakkra għal dejjem il-ġrajja ta' Dun Mikel Buttigieg, bin il-Qala u l- Ewwel Ragħaj u ċittadin tal-Gżira ta' Għawdex li bħal siġra, għad li ċkejkna, dejjem tat frott kbir u mill-aħjar.