Għaqda Mużikali San Ġużepp In-niċċa tal-Madonna ta' Loreto ta' Pjazza San Gorġ, ir-Rabat Kitba ta' ANTON F. ATTARD, B.A. F'paġna 8 tat-Telstar u l-Berqa tal-21 ta' Ottubru, 1970, ċertu kittieb ħawwadi li kien jiffirma ''Malta fl- Antik' kien kiteb artiklu dwar in- Niċċa ta' Loreto li kien hemm. fil- kantuniera ta' Pjazza San Ġorġl-antika, ir-Rabat, Għawdex, qabel ma twaqqa' l-bini biex saret il-pjazza li hemm illum. Il-kittieb qalilna wkoll li din in-niċċa kienu jafuha bħala 'ta' Hili' għax kienet tinsab ħdejn il-ħanut tal-ħaxix ta' waħda minn ta' Hili. Ċertu Lorenzo Zahra, kittieb Malti dwar l-Istorja tal-Birgu, issuġġerixxa lill-Editur ta' dan il-Programm biex jirriproduċi dak l-artiklu ta' ''Malta fl-Antik', taħt l-isem proprju ta' l-awtur, kif deher fil-ktieb li kien ħareġ wara mill-Klabb Kotba Maltin, imma naqas li jgħidlu li, minħabba l-mogħdija taż-żmien, kienet tkun ħaġa xierqa u prudenti li ma' l-artiklu jsiru xi notamenti ta' aġġornament, u l-Editur, miskin, ġab dak l-artiklu in toto kif inhu bla ma kien jaf li kien qiegħed jippubblika qabda imbarazz taħt il-libsa ta' 'storja'. (Ara Programm Festa Madonna ta' Loreto 2006. Maħruġ mill-Għaqda San Ġużepp Għajnsielem, paġni 81-82). Ħalli naraw flimkien x'qalilna kontroversjali Malta fl-Antik' dwar din in-niċċa.. 'Din in-niċċa mhux minn dejjem kienet hekk tal- ġebel. Qabel kien hemm tnejn jew tlieta oħra qabilha li biż-żmien kienu għamluhom ġodda. Din in-niċċa kienet twaqqfet hemm, ħdejn il-knisja ta' San Ġorġ, ftit wara li kienu biddlu t-titular tal-knisja li wara ssejħet Matriċi, għax minn Madonna ta' Loreto, kienu semmewha Santa Marija, li kienet l-istess, iżda bil-mod bdew jikkonfonduha ma' l-Assunta, u hekk baqgħet sa llum. ''Kien hemm kappella li waqqaf qassis Ruman, fuq il-għolja, fiċ-Ċittdella, u kien iddedikaha lill-Madonna ta' Loreto, f'ġieh dik ta' l-Italja. Qassis ieħor, Taljan ukoll, kien waqqaf knisja oħra ta' Loreto, fejn igħidulu tad-Dabrani, fis-sena 1477. 'Iżda billi l-parroċċa ta' Għawdex, l-unika waħda li kien hemm, kienet dik il-knisja ta' San Ġorġ, u l- qassis Taljan, barrani, kien bena dik il-kappella żgħira ta' Loreto, (li ma tantx kienet popolari, għax barranija, u minn barrani) maż-żmien kienet laħqet speċi ta' rivalita' bejniethom. Għalhekk, ftit aktar minn mitt (sic) sena wara l-fundazzjoni tal-kappella, li sa dak iż-żmien saret Matriċi ta' Għawdex bla ħadd majaf kif, biex speċi ta' jinku lil ta' San Ġorġ, bnew u waqqfu dik in-niċċa ta' Loreto biswit il-knisja tal-qaddis ta' Lvdda.' Kulma kiteb hawnhekk ''Malta fl-Antik' ma kien xejn ħlief gideb spjetat. U se ngiddbuh mill-ewwel u bla tlaqliq ta' xejn. Fil-ġurnal Il-Berqa tat-8 ta' Lulju, 1958, p. 7, Frank Bezzina kien kiteb artiklu dwar din in-niċċa, imma stqarr li ma setax isib meta kienet inbniet. Hu għamel appell għall-konservazzjoni tagħha, ħaġa li naqblu magħha. Imma mbagħad ittanta jgħid li kellha dwar 400 sena, ħaġa li qalha bl-amment u, għalhekk, żbalja. Skond dokument li jinsab fl-Arkivju Nazzjonali ta' Għawdex, in-niċċa tal-Madonna ta' Loreto ta' Pjazza San Ġorġ kien waqqafha ċertu Michele Grima mir-Rabat, Għawdex, fis-sena 1765, bħalma fl-istess sena waqqaf ukoll in-niċċa ta' Loreto ta' fuq Għajn Qatet. In-niċċa ta' Pjazza San Ġorġ twaqqfet fil-kantuniera tad-dar tal- Baruni Giovanni Battista Viani u bil-kunsens tiegħu. Flok din in-niċċa ta' Loreto ma kienx hemm niċeċ oħra qabel. Id-dokument ma jsemmix li flokha kien hemm xi sura ta' niċċa oħra. Id-dokument igiddeb lil 'Malta fl-Antik' b'mod l- aktar kategoriku u mhux veru li din in-niċċa twaqqfet 'ftit wara li biddlu t-titular tal-knisja li wara ssejħet Matriċi.' Is-sena 1765 taħbat il-142 sena wara t-twaqqif tat-Tieni Kolleġġjata fil-knisja ta' l-Assunta, li kienet twaqqfet fl-1623. It-titular tal-Matriċi minn dejjem kien ta' Santa Marija Assunta, u ma setax ikun mod ieħor għax kieku fiha ma kenitx terġa' titwaqqaf kappella oħra taħt l-istess titlu, kieku t-titular kien verament dak ta' Loreto. L-istorja tal-qassis barrani li bena kappella fiċ- Ċittadella li wara xi mit sena saret Matriċi, bla ħadd ma jaf kif, hija invenzjoni falza ta' 'Malta fl-Antik'. Il-knejjes 'Matriċi' ma jsirux 'bla ħadd ma jaf kif'. Illum nafu bid-dokumenti f'idejna li fil-Medjuevu l- Knisja Matriċi ta' Għawdex kienet diġa' kolleġġjata, imma spiċċat minħabba d-depopulazzjoni tal-gżira Għawdxija, l-aktar f11551. 'Malta fl-Antik' hawnhekk qal ukoll li l-knisja ta' San Ġorġ kienet ''il-Parroċċa ta' Għawdex'. Qegħdin taraw minfejn ikkupjah l-isem għall-ktieb tiegħu Il- Parroċċa ta' Għawdex is-Sur Pawlu Mizzi,2 Minn fost il- gideb ta' Malta fl-Antik'l Għandu tassew biex jiftaħarl U kif tista' ma tgħidlux giddieb lil 'Malta fl- Antik' meta qal, 'Iżda billi l-Parroċċa ta' Għawdex, l-unika waħda li kien hemm, kienet dik il-knisja ta' San Ġorġ… Illum kulħadd jaf li dik il-ħabta, u dan ngħiduh bid-dokumenti f'idejna, kien hemm erba' parroċċi: Il-Matriċi ta' l-Assunta (Kolleġġjata), Savina, San Ġakbu u fl-aħħar San Ġorġ. Kif, mela, jiġi 'Malta fl-Antik' u l-aħħar waħda jsejħilha l-unika waħda2 U l-paladini ta' l-istorja dokumentata, dawk li ma jridux jisimgħu b'mitoloġiji, imbagħad jemmnu dan il- gideb sfaċċat kollul Malta fl-Antik' bil-kitba tiegħu mhux biss gideb, imma pprova jxewwex il-parrokkjaliżmu. Qalilna li tal-Matriċi 'biex speċi jinku lil ta' San Gorġ, bnew u waqqfu dik in-niċċa ta' Loreto biswit il-knisja tal- qaddis ta' Lvdda.' Min bena n-niċċa ta' Loreto kien mir-Rabat, u mhux mill-Kastell, u fid-dokument m'hemm ebda ħjiel li kien hemm xi pika parrokkjali bħalma semma ''Malta fl-Antik'. Għalhekk, jidher li 'Malta fl-Antik', barra li kien giddieb, kien ukoll xewwiex fin. U din hi prova biżżejjed. Danl-artiklu għandu jservi ta' twissija lis-Sur Lorenzo Zahra biex jitgħallem ħalli darb' oħra ma jdaħħalx nies f'basal bħalma daħħal lil ta' Għajnsielem. Il-kittieba ta' l-Istorja għandhom jitgħallmu wkoll li m'għandhomx jikkupjaw dak li jsibu bl-addoċċ, u ħarbiexa bħal ''Malta fl-Antik' AI jiġu fdati. ta' Loreto fi Pjazza San Ġorġ. L-ewwel versi jinqraw hekk: (Kortesija: Arkivju Nazzjonali taqsima ta' Għawdex). XĠi fiżel fin f7 jn TL-REFB et idi fm il-Kamih MFVAl l-- ax suna 6 v l sA mwaġ, Qkiża Bieb kif Kuziġi) 7) Il-Permess tal-Gvern biex Michele Grima mir-Rabat, Għawdex jibni n-Niċċa tal-Madonna ta' Loreto fi Triq Għajn Qatet, ir-Rabat. (Kortesija: Arkivju Nazzjonali taqsima ta' Għawdex). Dan id-dokument jikkonferma li n-Niċċa ta' Loreto ta' fuq Għajn Qatet saret mill-istess wieħed li għamel dik ta' fejn San Ġorġ u li dan kien joqgħod ir-Rabat u mhux il-Kastell. qala. ah sa tul sAn tħu'semt tix, jrunid nihu ħabi a a L jal ra Ta jer awja Fa Ganza 46 Ġieh 7 fl L 006 JIT, taadrl. żin ikġraz ġ At Għanja, ema h. s0, Es TIĠI, d bail o A palma a Ġopaza wb' Se zSzij mala L 1 Ġiżava jw lumi ied. mad Wiri. mabu sa Għad vikam Pinmera In Id-dokument li juri r-rikors jew it-talba li għamel Michele Grima fl-1765 biex iwaqqaf in-niċċa tal-Madonna Il-kunsens tal-Baruni Gio-Battista Viani biex Michele Grima jagħmel in-niċċa ta' Loreto mad-dar tiegħu u pjanta li turi fejn kellha tiġi n-niċċa fi Pjazza San Ġorġ. Imkien ma jingħad li xi darba kien hemm xi niċċa oħra f'dan il-post. (Kortesija: Arkivju Nazzjonali taqsima ta' Għawdex). L-Bord Editorjali flimkien mal-Kumitat Eżekkutiv ta' l-Għaqda Mużikali San Ġużepp ma kellu ebda ħsieb li jidħol f'kontroversji meta ppublika l-artiklu 'Storja' fil- Programm tal-Festa Madonna ta' Loreto 2006. Dan l-artiklu ġie ppublikat sempliċement għaliex rajna li kien jkun ferm interessanti għal qarreja tagħna li nerġgħu ntuhom opportunita li jaqraw feature antik (Berqa u Telstar tal-21 ta' Ottubru, 1970) fejn kienet issemiet l-Madonna ta' Loreto. Ma qagħdniex nidħlu fi studju dwar jekk l-punti kollha li ssemew f' dan l- artiklu humiex ta' eżattezza storika. Żgur li ma konniex nippublikawh li kieku konna nafu minn qabel bil-punti li semma is-Sur Anton F. Attard. Xorta jibqa l-fatt li s-Sur Anton F. Attard ma messux qabad u kiteb artiklu fuq l-gażżetta It-Torċa mingħajr lanqas biss indenja ruħu jikkonsulta mal-Bord Editorjali. Il-poplu Għajnselmiż ma għandu ebda ħsieb li jidħol f'kontroversji u polemiċi li għandhom paroċċi oħra. B'dawn il-kummenti, għalina l-każ hu magħluq.