Il-Puttini tal-Pedestall il-Kbir F'dak li jikkonċerna opri artistiċi, b'mod partikolari dawk marbuta mal-armar tal-festi, ħafna drabi l-attenzjoni tagħna tmur fuq dak kollu li jkun ġdid jew attwali, mingħajr ma' napprezzaw biżżejjed dak li diġà jkun għandna u jkun ilu jakkumula nuqqas t'attenzjoni tant li kważi jiġi sekondarju. Bħal sena ilu ser ninqeda b'intervent ta' restawr li sar sabiex flimkien inwessgħu l-apprezzament u l-għarfien tagħna dwar l-erba' puttini, xogħol statwarju ewlieni fit-teknika tal-kartapesta Maltija, Carlo Darmanin (1825-1909). Għalkemm huwa diffiċli li tiddeskrivi x-xogħol li jsir fuq statwi ta' barra li jintramaw fil- festi bħala restawr xjentifiku, wieħed għandu japprezza meta x-xogħol ikun sar b'reqqa u b'dedikazzjoni sabiex statwa li tkun ilha snin twal tara bosta interventi titnaddaf u tingħata dehra li tkun tixraq, mhux għal mużew, iżda għat-tisbieħ tat-toroq Maltin fil- jiem tal-festa. F'dawn l-aħħar snin sar xogħol minn Andrew Bugeja fuq żewġ statwi tal- kartapesta ta' Vincenzo Maria Cremona (1851-1912), - qiegħed nirreferi għall-istatwa SAL A l ta' San Leonardu Rebbieħ Fuq l-Ereżija u dik li kienet magħrufa bħala l-istatwa tal-Papa Ljun XIII, liema xogħol, għalkemm ma salvax l-istess statwa, wassal għal għarfien ġdid dwar il-personaġġ rappreżentat, Papa Klement VIII. Din is-sena kien imiss l-erba' puttini li jpoġġu fuq il-mensoli tal-pedestall il-kbir li jintrama — f'MisraħħKirkop. Għaldaqstant dan l-artiklu . ser iservi ta' rapport li jiddokumenta x-xogħol li sar, filwaqt li jagħti kuntest storiku lil dawn : l-anġli fid-dawl ta' min kien l-istatwarju Carlo Darmanin. Dwar Carlo Darmanin qrajna kemm-il darba, anke fil-pubblikazzjonijiet maħruġa minn din l-Għaqda, u għaldaqstant mhux ser i nidħol f'ħafna dettal dwaru.' fit-30 t'Awwissu 1825 f'familja ta' marmisti 7 bid-ditta Giuseppe Darmanin e Figli ta' ċerta . konsiderazzjoni tant li kienu jirbħu diversi kummissjonijiet fl-irħam u granit, fosthom E i Monumenti, oqbra, pavimentar għall- Carlo Darmanin (1825-1909): knejjes u ċentri oħra ta' poterż Kien hawn li (Ritratt: Victor Caruana) probabilment Carlo stabilixxa kuntatti Taljani li introduċewh mal- arti tal-kartapesta tant li saħansitra jidher li għaddewlu l-ewwel forom li uża fl-ewwel kummissjonijiet tiegħu meta l-artist kien għadu inċert mill-kapaċitajiet tiegħu. Teknikament hu kien jaħdem l-istatwi bil-mod tradizzjonali tal-kartapesta Maltija fejn wara li l-figura tinħadem bit-tafal f'biċċiet, l-artist jinfilza pjanċi rqaq sabiex ikun jista' jaqsam kull biċċa f'żewġ partijiet, ta' wara u quddiem, u jieħu l-forom tal- ġibs minn fuq it-tafal. Wara li jinxfu, jinfetħu u jitneħħa t-tafal sabiex wara jkunu jistgħu jimtlew bil-kartapesta — jew aħjar, karti imħakka rqaq u mxarrba sakemm isiru qishom paste. Din tinfirex sew ġol-forma u titħalla tinxef sakemm tiġi qisha kartuna. Darmanin kien jgħaqqad il-komponenti varji tal-figura tiegħu permezz ta' xoqqa jew tila bil-kolla fuq ix-xquq u jikkomponi f'pożi li jixtieq madwar l-anima li kienet tkun bħal seratizz tawwali msammara mal-pedata jew bażi li fuqha titqiegħed l-istatwa. Meta l-figura tkun fil-qagħda tagħha, din titlibbes bi xkejjer bil-pjiegi mixtieqa u tingħata diversi passati ta' kolla u ġibs biex wara l-ixkatlar u l-irfinar tgħaddi għaż-żebgħa.' Għall-istawti tiegħu Darmanin kellu predilizzjoni għall- kuluri pastellini ċari, tipika tal-epoka Vittorjana, ħafna drabi magħmula minn bjankett imħallta ma' kuluri tat-trab u taż-żejt. Ftit huma l-istatwi ta' Darmanin li ħelsuha mit-tbagħbis u li għadhom bl-iskema oriġinali ta' kuluri sal-lum, u fost dawn insibu San Ġużepp u żewġ Anġli Adoranti (c.1890) li jintramaw fis-sepulkru tal- Knisja l-Qadima ta' Santa Venera u San Tumas Appostlu fil-Knisja Arċipretali tan-Naxxar. Stilistikament, Darmanin kien b'mod ġenerali, jimmudella fl-influwenza Purista fejn il-figuri jidhru f'pożi kalmi jwasslu l-messaġġ devozzjonali tar-ruħ imneżża' minn kull teatralita' esaġerata ta' ġesti u pożi (affetti) li naraw fost oħrajn fix-xogħol kontemporanju ta' Vincenzo Maria Cremona (1851-1912). Din id-differenza bejn iż-żewġ. stili toħroġ bl-aktar mod ċar u prattiku għalina meta wieħed jikkumpara l-poża ħelwa u kalma tal-istatwa ta' San Leonardu ta' Carlo Darmanin ma' dik b'ġesti aktar deċiżi u teatrali fl-istatwa ta' San Anard Rebbieħ Fuq l-Ereżija ta' Cremona li tintrama' f'Misraħ Kirkop. Tipiku ta' Darmanin, San Leonardu hu rappreżentat f'poża eleganti, panneġġ naturali li tikxef l-anatomija ta' taħt, wiċċ raffinat u ħarsa ħelwa. Din il-qagħda delikata u mneżża' minn kull eżuberanza, kienet tinstiga devozzjoni u kien għalhekk li Darmanin kien jirbaħ aktar kummisjonijiet mill-Knisja għaliex ir-rappreżentazzjonijiet kalmi tiegħu kienu aktar konformi mal-prinċipji tagħha. Bħala tipoloġiji tal-uċuh għall-personaġġi femminili u anġli serafini Carlo Darmanin kien juża' uċuh ovali, b'ħalq u geddum tond u żgħar, kpiepel tal-għajnejn ħoxnin u xagħar twil u folt li jgħatti parti mill-widnejn, b'ferq fin- nofs jew troffa wieqfa fuq quddiem. Figuri maskili bħar-Re Clodoveo ġeneralment isegwu forma trijangolari, xi drabi b'daqniet goffi u innuklati bħal fil-każ tal-istatwa ta' San Remiġ (li jintramaw fuq iz-zuntier fil-jiem tal-festa ta' San Leonardu).$ Tfal u puttini huma mmudellati b'uċuh tondi, wardiet u moħħ prominenti u xagħar qasir u folt; karatteristiċi Anġli Adoranti, Knisja l-Qadima, Santa Venera L-istatwa ta' San Leonardu hekk kif ikkummisjonata lil Darmanin fl-1877 li jolqtu kważi b'mod perfett is-suġġett ta' dan l-artiklu: il-Puttini tal-pedestall il-kbir. Għalkemm ir-riċerka li qiegħed nagħmel fl-arkivji tal-parroċċa qegħdin jagħtu l-frott tagħhom, it-triq għadha twila u sa issa għadni ma ltqajt ma ebda referenza għal din l-kummissjoni, anke minħabba l-fatt li primarjament iffokajt l-aktar fuq il-kontijiet tas- seklu tmintax. Madanakollu jidher biċ-ċar li dawn il-puttini kienu jagħmlu parti mill- istess kummissjoni datata għall-1877 li permezz tagħha Carlo Darmanin ħadem l-istatwa proċessjonali l-antika ta' San Leonardu. Ta' min jgħid li għal din il-ħabta Darmanin kien qiegħed igawdi minn popolarità li bdiet madwar l-1864 meta' b'suċċess għeleb il- parametri tal-kartapesta lokali permezz tal-kampożizzjoni statwarja tat-Trasfigurazzjoni għal Ġal Lija. Dan wassal sabiex Darmanin kellu karriera prolifika ħafna ta' statwi għal knejjes u armar tat-toroq festivi. Madanakollu wieħed jinnota li San Leonardu kien wieħed mill-ħames statwi titulari li Darmanin ħadem matul ħajtu. Dawn il-puttini ġew ikkummissjonati propju sabiex jakkumpanjaw lil din il-vara hekk kif b'pożi eleganti joqgħodu bilqiegħda fuq il-mensoli tal-pedestall, kif jidher f'żewġ ritratti antiki minn angoli kemmxejn differenti. Hawn l-anġli jidhru biċ-ċar li qegħdin iħaddnu simboli fosthom il-mitra, salib li jissimbolizza l-fidi u ġilju li għalkemm forsi għalina jidher mhux f'loku, kien simbolu ta' safa li jintuża b'mod regolari b'konessjoni mal-virtwijiet ta' San Il-bandiera tal-1967 (Ritratt Jeremv Boissevain) Fil-Glorja ta' San Leonardu impittra minn Giuseppe Briffa (1901-1987) għall-kor tal-Knisja Parrokkjali ta' San Leonardu fuq il-lemin jidhru żewġ anġli jilqgħu lill-qaddis bil-ġilji, filwaqt li f'bandiera imżanża mill-Għaqda Mużikali San Leonardu fl-1967 il-ġilju jagħmel parti mill-emblema rappreżentata. Maż-żmien dawn is-simboli, għajr il-mitra li kienet fissa mal-puttin, intilfu. Fuq nota separata, ninnotaw li għajr xi gwarniġuni rqaq l-ewwel pedestall tal-istatwa ta' Darmanin kienet imneżża' mill-ornamentar sabiex ma jiżbilanċjax l-importanza dekorattiva li b'konsegwenza kienu jassumu dawn il-puttini. Illum dan il-pedestall għadu merfugħ fil-maħżen tal-Knisja f'Misraħ San Leonardu u meta wieħed jersaq qrib jinnota wkoll it-toqob (illum miżduda b'tappijiet tal-injam) fuq il-mensoli li fihom kienu jsibu posthom l-imsemmija anġli). S'issa tkellimna biss fuq tlett puttini, propju għaliex fiż-żewġ ritratti tal-istatwa titulari ta' Darmanin jidhru biss dawn it-tlieta għaliex ir-raba' anġlu jibqa' moħbi wara pedestall. Biss b'xorti tajba jeżisti ritratt ieħor antik li għandu ħafna xi jgħid dwar dawn il-puttini, li għall-ewwel darba qegħdin jidhru flimkien. F'dan ir-ritratt jidher l-altar maġġur armat għall-festa tal-Madonna ta' Fatima. L-istatwa li illum ftit tingħata konsiderazzjoni, hi xogħol id-ditta Ferdinand Stuflesser, l-istess ditta ta' Ortisei f'Bolzano li ħadmet l-istatwa proċessjonali preżenti ta' San Leonardu. Fir-ritratt naraw il-Madonna ta' Fatima, mgħollija fuq pedestal grazzjuż li qiegħed jistrieħ fuq il-bażi tal-ġilandra elevat 'il fuq mit-tabernaklu. L-erbgħa puttini jidhru qegħdin iżommu l-mant tal-bellus li jdawwar lill-Madonna. Jidher li din il-festa kienet tiġi iċċelebrata b'devozzjoni hekk kif l-altar maġġur hu miksi b'diversi twapet, vażuni tal-fjuri u xemgħat kif illum aħna mdorrijin biss naraw fil-festi prinċipali tal-Knisja. Ta' min jinnota wkoll l-użu tar-raġġi li normalment jornamentaw lill-ġilandra, u t-tużell li ċ-ċelu tiegħu b'rappreżentazzjoni tal-Missier Etern illum jinsab esibit fil-Knisja tal-Lunzjata. Il-fatt li l-kor hu mneżża mill-iskema dekorattiva skultorja tal-prospettiva u mill-pitturi ta' Briffa jindika li r-ritratt minn tal-anqas ittieħed qabel is-sittinijiet. Lura għall-anġli, f'dan ir-ritratt jidher li t-tnejn ta' fuq tneħħewlhom is-simboli sabiex b'mod approssimattiv jidhru qegħdin iżommu l-mant, filwaqt li t-tnejn MA Ġ Bkja ali an DATA) BT KO IP ZU Il-puttini qabel ir-restawr esibiti fil-Knisja tal-Pilar fin-Notte Bianca tal-2009. ta' isfel jidhru għadhom iżommu xi affarijiet f'idejhom. Fost dawn jidher li dak tal-lemin huwa l-istess puttin tal-mitra li għall-okkażjoni inħbiet b'xi tip ta' karta sabiex l-istess anġlu jidher qiegħed iżomm xi tip ta' skrizzjoni. Għalkemm mhux daqstant ċar il-puttin t'isfel tan-naħa tax-xellug ukoll jidher qiegħed iżomm simbolu li ipotetikament tixbaħ lil xi tip ta' katina, simbolu marbut intrinsikament mal-għan primarju ta' dawn il-puttini, dak li jikkumplimentaw il-vara titulari ta' San Leonardu patrun fost oħrajn tal-ikkalzrati. Mas- snin dawn l-anġli probabilment tilfu l-użu tagħhom, hekk kif inbidel il-pedestall għal dak li preċedentament għadu jintuża għal l-istatwi tal-Madonna tar-Rużarju u d-Duluri, sakemm sabu post li jixirqilhom fuq il-pedestall il-kbir. Għalkemm mas-snin sarulhom xi interventi kosmetiċi, primarjament ta' żebgħa, mhux daqstant feliċi, xorta waħda baqgħu rikonoxxuti bħala opri sbieħ fil-kartapesta Maltija. Fl-2009, f'għeluq il-mitt sena mill-mewt ta' Carlo Darmanin, dawn il-puttini kienu fost l-esibiti għal wirja mtellgħa minn Heritage Malta ġewwa l-Knisja tal-Pilar fl-okkażjoni tan-Notte Bianca fil-Belt Valletta. Kien biss xieraq li jsirilhom intervent sabiex terġa' tingħatalhom id-dinjità li tixirqilhom. Meta Ilum wieħed jara r-riżultat finali japprezza, u mhux ftit, ix-xogħol kollu li sar sabiex dawn l-istatwi tingħatalhom . id-dehra preżenti. Uħud jiftakru l-aħħar intervent li kien sarilhom, meta bażikament issewwiet id ta' wieħed minnhom (illum l-anġlu tal-ġilju) u partijiet oħra żgħar neqsin u inżebgħu mill-ġdid. Biss apparti din l-id, ftit kienu l-interventi drastiċi u għaldaqstant ħafna mil-partijiet kienu għadhom għadhom integri. Wara x-xogħol tajjeb li Andrew Bugeja wettaq fuq l-istatwa ta' San Leonardu Rebbieħ fuq l-Ereżija u t-tentattivi fuq dik ta' Papa Klement VIII, il-proġett ġie afdat lill-istess idejn li kienu diġà ħadmu fuq statwi oħra ta' Carlo Darmanin. Bugeja beda xogħolu b'fażi mill- aktar importanti qabel kull tip ta' xogħol ta' restawr, ir-riċerka. Kif għidna Andrew kien diġà familjari max-xogħolijiet ta' Darmanin biss kull statwa għandha storja mimlija interventi skond l-esiġenzi taż-żminijiet. Permezz ta' tindif li jsir f'partijiet differenti tal- istatwa, jinfetħu bħal bosta twieqi żgħar 'l hemm u 'l hawn sabiex isir studju ta' diversi saffi ta' żebgħa u materjal ieħor miżjud fuq l-oriġinal. Permezz ta' din il-fażi wieħed jibda jifhem l-istorja tal-istatwa fosthom il-kundizzjoni ġenerali ta' dak li jkun fadal mill- oriġinal, l-interventi li saru mas-snin, il-ħsarat strutturali li jista'jkun hemm u kif dawn ġew megħluba. F'din il-fażi wkoll isiru t-testijiet meħtieġa sabiex wieħed ikun jaf x'ser ikunu l-għodod u l-materjali li ser juża' għat-tindif. Għalkemm iż-żebgħa ma kinitx daqstant feliċi, l-istruttura bażi tal-puttini kienet għada prattikament integra. Mill-ewwel Bugeja għadda sabiex jibda jneħħi l-materjali li ġew miżjuda maż-żmien, primarjament saffi ta' żebgħa. It-tindif kien effettiv ħafna propju għaliex inkixfu aktar dettalji u irqaqat. Wara t-tneħħija tal-materjali kollha miżjuda saru t-tiswijiet neċessarji fuq xi ħsarat li kellhom il-puttini, l-aktar fit-truf tal-ġwienaħ, biex wara beda jittella' l-ġibs mill-ġdid f'passati irqaq li ma jtellfux id-dettall tal-istatwi. Din hija fażi li tinvolvi ħafna xogħol ta' xkatlar u rfinar sabiex joħorġu aktar il-karattersitiċi u l-laqtiet tipiċi ta' Carlo Darmanin. Hekk kif tlesta' l-ġibs sar ħafna xogħol ieħor fundamentali f'dak li jikkonċerna l-protezzjoni kontra l-elementi naturali bħas-sħana u agħar minn hekk ix-xita. Dan ix-xogħol kollu wassal għal fażi sabiħa iżda delikata, dik taż-żebgħa. Żgur li l-akbar differenza li ħolqot iż-żebgħa kien fl-effetti li ħarġu fl-uċuħ.. Il-mitra ġiet indurata u sarulhom is-simboli mill-ġdid skont dak li jidher fir-ritratti biex kemm jista' jkun jiġi rispettat dak li kien awtentiku skont kif ikkonċepit mill-artist. Grazzi għal dan l-intervent wieħed jista' japprezza ħafna aktar il-mudellatura ta Darmanin. Għalkemm xi daqqiet inkonsistenti, dawn ma kinux l-uniċi puttini jew figuri ata' din ix-xorta li pproduċa, Simili ħafna fil-qagħda u tipoloġija ta' uċuħ huwa l-Bambin — 5 tal-Milied, illum fil-kappella ta' San Anton Abbati ġewwa l-Mosta li hu maħdum probabilment fuq l-istess forma tal-Bambin fil- vara proċessjonali ta' San Gejtanu tal-Ħamrun. Din kienet xi ħaġa : mill-aktar komuni. Fil-każ tal-puttini ta' Ħal Kirkop jidher ċar. kif l Darmanin għamel użu minn żewġ forom għall- uċuħ biex r minn Il-puttini ta' Darmanin wara l-intervent forma ħareġ dawk tal-anġlu tas-salib u dak illum bil-katina, filwaqt li minn forma oħra ħareġ l-uċuħ tal-anġlu tal-mitra u dak tal-ġilju. Saħansitra uża l-istess forma biex l-ewweltnejn huma identiċi ukoll fil-poża, biss b'abbiltà kien jirnexxielu jaħbi dan billi jagħmel xi tibdil żgħir bħax-xagħar u l-panneġġ, apparti ż-żebgħa li nistgħu nassumu li kienet tkun differenti wkoll. Aktar puttini bilqiegħda ta' Darmanin jinsabu f'sett ta' erbgħa jakkumpanjaw l-istatwa tad- Duluri ġewwa l-Knisja tal-Madonna tal-Karmu tal-Belt Valletta u f'sett ta' tnejn li fl-imgħoddi kienu jakkumpanjaw il-vara ta' Marija Bambina tal-Mellieħa. Għalkemm kollha għaddew minn tipjew ieħor ta'intervent xorta għadna nistgħu napprezzaw bosta karatteristiċi komuni. Carlo Darmanin miet f'Novembru. tal- 1909, biss l-influwenza u l-istil tiegħu baqgħu jippersistu fil-ħidma tal-aljievi Carmelo Mallia (1880-1931) u Giuseppe Cilia li baqgħu jużaw il-forom tiegħu għalkemm mhux dejjem bl- istess suċċess. Darmanin jibqa' importanti għaliex fil-perijodu ta' bejn is-sekli dsatax u għoxrin, meta b'numru kbir ta' kummissjonijiet għal knejjes u għal armar tal-festi, l-istatwi tal-kartapesta kienu għaddejjin minn perijodu tad-deheb, hu kien il-protagonist indiskuss biex ismu twaħħad ma' din it-teknika għal dejjem. Ħal Kirkop jifraħ għaliex hu mogħni b'diversi eżemplari minn xogħolu. Grazzi għal ħidma li saret fuq dawn il-puttini stajna napprezzaw aktar il-valur tagħhom u nifhmu aktar il-kuntest li fihom saru. Referenzi l Dwar Carlo Darmanin ara: H.Vella, 1998; V.Caruana, 2002; V.Caruana, 2005; V.Caruana, 2009; S. Mangion € C.Magro, 2010 2 V. Caruana, 2002, p.37; V.Caruana, 2009, p.10 3 V.Caruana, 2002, p.38 1 Dwar il-teknika tal-kartapesta Maltija ara: V.Caruana, 2005, pp.13-14; V.Caruana, 2009, pp.7,10 $ V. Caruana, 2009, p.12 5 V.Caruana, 2002, pp.38-39; V.Caruana, 2009, p.12 Caruana Victor, 'It-Teknika tal-Kartapesta f'Malta u Carlo (1825-1909); in, Għeluql-1450 Sena mill-mewt ta' San Leonardu 6 ta' Novembru 2009, Programm Kommemorattiv, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, 2009 Mangion Stanlev 8: Magro Christopher, Karlu Darmanin — Il-Prinċep tal-Istatwarji — ħajtu u ħidmietu, Pubblikazzjoni tax-Xirka tal-Isem Imqaddes t'Alla, 2010 Vella Horatio Roger Ceaser, 'Karlu Darmanin u Ħal Kirkop; in Programm tal-Festa 1998, Għaqda Mużikali San Leonardu, Kirkop, 1998