P Twannv Chircop ofm V Stazzjon: Xmun minn Ċireni jerfa' s-Salib ta' Ġest Kappella Franġiskana tfakkar dan l-istazzjon. li jfakkar lil Xmun minn Ċireni, li jgħin lil Ġest jerfa' s-salib, kien f'idejn il-Franġiskani. Fil-fatt, diġà fl-1229 il-Franġiskani kienu daħlu jgħixu għall-ewwel darba f'Ġerusalemm L-ART IMQADDSA $ LULJU - SETTEMBRU 2010 $e 27 f'dawn l-inħawi. Il-kappella. — kien hemm ebda post fiss li li hemm illum ġiet irranġata — jfakkar din il-ġrajja. F'dan fl-1982, wara li l-Franġiskani il-post kien hemm it-tifkira rnexxielhom jerġgħu tal-għani u l-fqir Lazzru jakkwistaw il-5 Stazzjon (Lq 16, 19-31) u d-dar ta' fl-1889. Xmun il-Fariżew (Lq 7, Id-dar bi stil Tork tas-sena 1500, b'arkata kbira fuq il-wied, tiġi identifikata It-tifkira f'dan il-post ilha biss mis-sena 1800; qabel ma 28 $ L-Anr IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2010 minn P. Horn bħala d-dar tal-għani; u d-dar żgħira, b'koppla żgħira bi stil mameluk tas-snin 1400- 1500, bħala d-dar tal-fqir Lazzru. Id-dar ta' Xmun kienet fl-inħawi qrib dak li Ilum jissejjaħ il-bieb ta' Erodi. Fil-post kien hemm knisja ddedikata lil Santa Marija Maddalena. L-episodju evanġeliku jitkellem minn 'Kien għaddej wieħed, Xmun minn Ċireni, missier Xandru u Rufu, ġej lura mir- raba, u ġagħluh jerfagħlu s-salib' (Mk 15,21; Mt 27,32; Lq 23,26). Xmun jew kien Lhudi mid-dijaspora minn naħa tat-tramuntana tal-Libja (iċ-Ċirinajka) jew proselita ikkonvertit għall-Ġudaiżmu. Jista' jkun li kien ġej lura għajjien mix-xogħol tar-raba, jew forsi kien għadu kemm wasal lura minn għelieqi li kienu 'l bogħod; mhux faċli wieħed jkun jaf sewwa. Imma żgur li Xmun irrabja meta, b'kumbinazzjoni ltaqa' fit-triq ma' Ġesii u s-suldati Rumani ġegħluh bilfors jerfa' s-salib tal-ikkundannat. Imma din il-laqgħa kellha tħalli marka profonda fil-ħajja ta' Xmun. L-evanġelista Luqa, infatti, jagħtina l-isem taż-żewġ ulied taċ-Ċirenew, li wara ħadmu fil-knisja ta' Ruma (Rm 16,13). Wisq probabbli li Xmun kif ukoll il-familja tiegħu emmnu f'Ġesu Kristu. Leġġenda tgħid li saħansitra ħa l-martirju bħala isqof ta' Bosra fl-Arabja. Kollox beda minn dik il-laqgħa mhux mistennija fit-triq tas-salib. 'Intebħu li dan ir-raġel ma kienx se jasal. Kienu jeħtieġu l-għajnuna. Ħarsu madwarhom qalb il-folla u raw raġel mibni b'saffejn, Xmun minn Ċirene. Dan seta' jgħinhom. Miegħu kellu liż-żewġ uliedu Alessandru u Rufu. Huma wkoll kienu qed jistaqsu 'l missierhom x'kien qed jiġri. Qatt qabel ma kienu raw it-tislib ta' xi ħadd u bħat-tfal kollha kienu kurjużi. Missierhom ma setax jispjegalhom għaliex illum, lejlet l-akbar festa tagħhom, ir-Rumani kienu ddeċidew li joqtlu lil dawn it-tlieta min- nies. Lanqas seta' jispjegalhom għaliex wieħed minnhom kien mimli dmija u liebes kuruna tax-xewk. Huma kienu fl- għelieqi meta seħħew il-ġrajjiet ta' qabel. Ma kinux jafu x'ġara dakinhar filgħodu' (Via Crucis — John Abela ofm) VI Stazzjon: Il-Veronika tixxotta wiċċ Ġesu Mill-ħames Stazzjon wieħed jibda tiela' lejn il-Golgota. F'nofs it-Tarig el Alam hemm kappella li tfakkar il-laqgħa ta' Ġesti mal-Veronika. Il-kappella hi proprjeta' tal-Griegi Kattoliċi. Din ix-xena ma nsibuhiex fil- vanġeli, hija frott it-tradizzjoni ta' Ġerusalemm; pero tajjeb li wieħed jgħid li hija tradizzjoni bikrija ħafna. Fis-sena 1483, E Fabri jsemmi l-post tal- Veronika (ELS 919,4). Ewsebju jsemmi li ġewwa Cesarea ta' Fillippu statwa tal-bronż kienet tirrappreżenta x-xena tal-mara bin-nixxiegħa tad- demm li tmiss lil Ġest u jgħid li quddiem l-istatwa jikber ħaxix mirakuluż. Ewsebju ma jħarisx sabiħ lejn din it-tradizzjoni għax jara fiha eżempju ta' kult pagan. Minn Rufino nafu li l-istatwa ġiet meqruda minn Giuliano l-Apostata. Minn din l-informazzjoni nistgħu ngħidu li t-tradizzjoni tal-Veronika hija antika ħafna. It-tifkira f'Ġerusalemm hija iżjed riċenti. Il-Kappella nbniet fl-1890. L-ART IMQADDSA '$t LULJU Kienet is-sede tal-konsolat Franċiż, li ġiet mogħtija lill-knisja Griega kattolika (Melkita). Illum joqogħdu hemm is-sorijiet ta' Charles de Foucauld, Piccole Sorelle di Gesu. Il-kappella fiha mużajk li jirrappreżenta l-ġest kuraġġuż ta' din il-mara li għaddiet minn qalb is-suldati u l-folla tan-nies u marret timsaħ il-wiċċ ta' Ġesti li kien mimli demm, trab u bżieq. Il-vanġeli ma jagħtuna ebda ħjiel tal-wiċċ ta' Ġest; wisq inqas ta' meta kien qed jerfa' s-salib. Dan il-vojt f'ċertu sens jiġi mimli bit-tradizzjoni tas-Sacra Sindone f'Turin; imma fuq kollox mill-profezija tal-profeta Izaija fuq il-qaddej sofferenti ta' Jahweh, miżmum mill-insara bħala prefigure ta' Ġesu: 'Bħalma ħafna ndiehxu minnu, - għax wiċċu tħassar, donnu ma kienx ta' bniedem, u s-sura tiegħu ma kontx tqisha ta' bniedem. Bħal xitla kiber quddiemna, u bħal għerq minn art niexfa. Ebda sura ma kellu, u ebda ġmiel biex inħarsu lejh, jew xi sura biex nitgħaxxqu bih. Kien imżeblaħ u mwarrab mill- bnedmin, bniedem li bata u kien jaf x'inhu l-mard, bħal wieħed li n-nies jaħbu wiċċhom minnu, bniedem imżeblaħ, u aħna xejn ma qisnih' (Is 52,14; 53,2-3). L-azzjoni ta' dik il-mara, l-kompassjoni tagħha, ġew mogħtija ħlas mhux mistennija: fuq il-velu baqgħet imwaħħla x-xbieha ta' wiċċ is-Salvatur. L-isem tal-mara, Veronika jista' jkun deformazzjoni tal-isem Grieg Berenice (dan kien isem oħt ir-re Agripp II (ara Att. Jew inkella kif tgħid l-etimoloġija popolari isimha huwa mibni minn żewġ kelmiet latini 'vera icona' (xbieha vera), b'rabta mal-ġrajja mirakoluża. Wara, il-letteratura apokrifa tagħtina ħafna iżjed partikularitajiet ta' togħma leġġendarja rigward din il-mara. Eżempju ta' dan huwa l-Vanġelu ta' Nikodemu li jidentifika 'l Veronika mal-mara li f'Kafarnaum ġiet imfejqa minn Ġesu min-nixxiegħa tad-demm. Ukoll apokrifu latin medjevali Mors Pilati jgħid li l-velu bix-xbieha ta' Ġesti ġie meħud Ruma, u li fejjaq mill- mard lill-Imperatur Tiberju. Ma niħduhiex bi kbira li l-Veronika ma tiġix imsemmija fil-vanġeli kanoniċi, meta lanqas il-laqgħa ma' ommu Marija ma tiġi msemmija. Minkejja dan, il-vanġeli spiss jitkellmu dwar in-nisa li kien jagħmlu parti mill-grupp tad-dixxipli ta' Ġest u li kienu jgħinuh fl-missjoni tiegħu; eżempju ta' dan Mk 15,40-41; Lq 8,1; 10,38-42; 24,1-11; Ġw 19.25. L-evanġelista Luqa juri interess partikolari dwar it-tema tan- nisa; ir-rakkont tiegħu huwa l-bażi għat-tmien stazzjoni: il-laqgħa ta' Ġesti man-nisa ta' Ġerusalemm. Huwa dan l-evanġelista li jissottolinja li n-nisa huma xhieda li raw il- ġrajjiet tal-Golgota (il-mewt, id-difna u l-qawmien tal- Mulej). In-nisa li kien ġew ma' Ġesu mill-Galilija kienu Marija ta' Magdala, Ġovanna u Marija ta' Ġakbu u oħrajn li kienu flimkien (Lq 23,55; 24,10). Luqa jammira l-interess u l-kuraġġ ta' dawn in-nisa, anke b'differenza mid-dixxipli, li baqgħu fidili għall-Mulej sal-aħħar. U ma' dan il-grupp it-tradizzjoni żżid lil Veronika. Mit-VIII seklu, ir-relikwa bix-xbieha ta' wiċċ il-Mulej, hi kkonservata f'San Pietru ġewwa Ruma. Biex tasal għas-seba' stazzjoni trid titla' il-Via Dolorosa sa salib it-toroq mat-triq tas-suq Chan ez-Zait; l-istazzjon jinsab proprju faċċata. VII Stazzjon: Ġest jaqa' għat-Tieni Darba Meta nħallu s-sitt stazzjon tibda t-telgħa, dan ipoġġi f'diffikultà lil ħafna pellegrini; wieħed jista' jifhem is-sitwazzjoni ta' Ġesti jerfa' s-salib tiela' din it-telgħa. Għal Ġest din it-telgħa bis- salib fuq speallejh kellha tkun iebsa; bil-konsegwenza li jaqa' għat-tieni darba kif iżżomm it- tradizzjoni Nisranija. Ġesli ġie msallab u miet barra l-ħitan ta' Ġerusalemm (Ġw 19,20: '… il-post fejn sallbu 'l Ġest kien barra l-belt'; Lhud 13,12: 'Ġesti…. bata barra l-bieb tal-belt'). Wisq probabbli fejn illum hemm is-VII stazzjon kien hemm wieħed mill-bibien tal-belt ta' żmien Ġest, minn fejn il-korteo bl-ikkundannat ħareġ mill-belt lejn il-Golgota, fejn ġiet esekwita s-sentenza kapitali. L-awturi sagri tat-TĠ ħallew barra l-isem ta' dan il-bieb. Il-pellegrini tal-medju evu, minħabba kolonna u fdalijiet arkeoloġiċi ta' bieb kbir, jorbtu dan il-post mal- bieb antik li kien jagħmel parti mill-ħitan antiki tal-belt ta' epoka Persjana. Il-ktieb ta' Neħemija jitkellem darbtejn dwar dan il-bieb (Ne 3,6; 12,39; fil-Vulgata: 'porta Vetera/ Antiqua'). L-Insara sejħulu L-ART IMQADDSA $$ LULJU - SETTEMBRU 2010 $ 31 l-bieb tal-Ġudizzju (Porta Giudiziaria), għax fuq dan il-bieb, skont użanzi antiki, 'kienet tkun imwaħħla il-kitba tal-kundanna tar-Re tal-Lhud. 'L-ewwelli jitkellem dwar dan huwa d-dumnikan Burcardo del Monte Sion, li żar l-Art Imqaddsa fis-sena 1283. Fuq il-mappa ta' Marino Sanuto, tas-sena 1310, jiġi ndikata għall-ewwel darba bħala 'Porta Giudiziaria' (hekk jidher fuq mapep oħra tal-istess żmien u anke fuq oħrajn ta' wara). Il- pellegrin Felix Fabri żar l-Art Imqaddsa bejn l-1480 u l-1483 u sa dak iż-żmien seta' jara l-fdalijiet. Kappella modesta rranġata 7 mill-Franġiskani fuq il-post akkwistat minnhom fis-sena 1800 illum tfakkar it-tieni waqgħa. Ġewwa l-kappella tiġbed l-attenzjoni kolonna għolja 5 metri u dijametru tagħha bejn wieħed u ieħor 70 ċentimetru. Kif juru l-iskavi arkeolġiċi magħmula mill-iStudium Biblicum Franġiskan, dik il-kolonna wisq probabbli kienet tagħmel 4 parti mill-famuż kolonnat — tal-Cardo Maximus it-triq prinċipali tal-belt Aelia Capitolina li kien bena Adrianu f'nofs is-seklu II fuq il-fdalijiet ta' Ġerusalemm ta' żmien Ġesu, li ġiet meqruda wara r-rewwixta kontra r-Rumani ta' Bar-Kochba. Din it-triq prinċipali Rumana kienet tmur mill-bieb attwali ta' Damasku sa l-għolja ta' Sijon. It-triq Għarbija tal-lum Suq Chan ez-Zait, mimlija ħwienet issegwi proprju l-korsa tat-triq antika Rumana- Biżantina. Kif toħroġ mill-kappella tas- seba' stazzjon mill-ewwel kif iddur fuq ix-xellug it-triq dejqa 'Aqabat al-Qanqa' permezz ta' ftit turġien tieħdok fl-istazzjon li jmiss. Meta ngħaddu minn quddiem l-ospizju tal- Ġermaniżi Protestanti wieħed irid joqgħod attent li ma jibqax għaddej u ma jindunax bis- sinjal tat-tmien stazzjon li jinsab mal-ħajt fuq ix-xellug tat-triq ftit metri 'l bogħod. Il-laqgħa ta' Ġesti man-nisa ta' Ġerusalemm saret qrib tal-Golgota, '…bejn il-bieb tal-Ġudizzju Porta Giudiziaria u l-Golgota .. kif jindikaw b'mod preċiż il-pellegrini tal- medju evu. Fuq biċċa kolonna mdaħħla fil-ħajt ta' barra tal- kunvent tal-Griegi Ortodossi, ta' San Caralambos, permezz ta' salib u l-iskrizzjoni bil-Grieg IC XC NIKA (Ġesu Kristu — Rebbieħ 'Vittoria'), jiġi mfakkar l-episodju deskritt minn San Luqa: Kotra kbira ta' nies kienet miexja warajh; fosthom kien hemm xi nisa li bdew iħabbtu fuq sidirhom u jibkuh. Imma Ġest dar lejhom u qalilhom: 'Nisa ta' Ġerusalemm, mhux lili ibku, iżda ibku lilkom infuskom u lil uliedkom. Għax, araw, għad jiġi żmien meta jgħidu, Hienja dik li ma għandhiex tfal, hieni l-ġuf li qatt ma wiled u s-sider li qatt ma redda'l' Imbagħad jibdew jgħidu lill-muntanji, 'Aqgħu fuqnal; u lill-għoljiet, 'Ordmuna' Għax jekk dan kollu qegħdin jagħmluh liz-zokk meta għadu aħdar, mela xi jsir minnu meta jinxef'' (Lq 23, 27-31). Il-kliem li Ġest jgħid lin-nisa huwa tħabbira profetika ta' kundanna għal Ġerusalemm. Il-maternità hija kkunsidrata fil-Bibbja bħala sinjal ta' benedizzjoni (barka) divina, li tiġi trasformata f'maledizzjoni (saħta) fi żmien ta' kastig. L-isterilità hawn tissejjaħ imbierka, għax in-nisa sterili ma jkunux esperimentaw it- tbatija tal-ommijiet fir-rapport mat-tbatija ta' uliedhom. Silta mill-profeta Hosegħa tħabbar minn qabel id-disperazzjoni tagħhom fl-okkażżjoni tal- waqgħa ta' Ġerusalemm: L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2010 $e 33 Jiġġarrfu s-santwarji fuq l-għoljiet tal-ħażen, id-dnub ta' Israel; xewk u għollieq għad jinbet fuq l-artali tagħhom. Għad igħidu lill- muntanji: 'Għattuna' u lill-għoljiet: 'Ordmuna' (Hos. i tà L-espressjoni iz-zokk aħdar u z-zokk ' niexef, li huwa proverbju, jrid jagħti iżjed qawwa għall-kastig tremend t li se jaqa' fuq il-belt tal-ħtija (iz- zokk niexef), f'kontra posizzjoni mat-tislib tal-bniedem ġust (iz-zokk l-aħdar), li bih Alla salva d-dinja. 7 F'sitwazzjoni tremenda ta' tbatija Ġesu ma jiqafx fuqu nnifsu, imma jkompli jaħdem biex isalva lill-poplu tiegħu mill-kastig li kien ġej fuqu. Din il-laqgħa ta' Ġesti man-nisa ta' Ġerusalemm hija msemmija biss minn San Luqa; forsi bħala sens ta' solidarjetà ma' dawk li huma kkundannati għall-mewt. B'lingwaġġ apokalittiku Ġest jpoġġi quddiemhom il-ġudizzju divin li se jaqa' fuq l-umanità fid-dnub: jekk — il-għażla li waqgħet fuq Kristu iz-zokk aħdar, ħaj u f'saħħtu hi daqshekk 7 ħarxa, mela x'se jiġri miz-zokk niexef, xott u mejjet, dak tal-ħżienal Minħabba l-kunvent tal-Griegi Ortodossi, li fi żmien il-Kruċjati kien ir-residenza tal-kononċi regolari ta' Santu Wistin, allura tal-Latini- Kattoliċi, ma nistgħux inkomplu mexjin dritt it-triq tas-salib li mexa Ġesu. Biex naslu għad-IX stazzjon u nkomplu fuq it-triq li mexa Ġesu, hemm bżonn li nagħmlu dawra. Mit- VIII stazzjon nerġgħu lura għas-suq Chan ez-Zait u nduru fuq il-lemin, 77 nimxu daqs 70 metru telgħa żgħira. Imbagħad hemm taraġ li jieħdok fuq in-naħa tal-lemin tat-triq u wara 40 metru minn wara il-ħitan tad-djar Għarab, naslu għad-IX stazzjon li 7 jinsab immarkat mal-ħajt. Meta wieħed jibda tiela' lejn il-Patrijarkat Koptu jiġi fejn kolonna li timmarka dan l-istazzjon. Antikament ma kinitx tissemma qatt it- tielet waqgħa; l-iżjed li kienu jfakkru kienu żewġ waqgħat. Bħalma diġà għidna it- tradizzjoni tat-Triq tas-Salib tibda Ġerusalemm, tmur l-Ewropa fejn tifforma ruħħa d-devozzjoni u terġa' lura ġewwa Ġerusalemm, u allura fittxew il-postijiet fejn setgħu jambjentaw u jpoġġu din id- devozzjoni. Fuq kolonna mdaħħla fid- daħla tal-bieb tal-kunvent tal-Kopti jiġi indikat dan id- disa' stazzjon meta s-Salvatur tagħna waqa' għat-tielet darba. Dan l-istazzjon jinsab ftit metri 'lbogħod mill-Golgota. Fuq ix-xellug hemm fetħa kbira mdawra bil-bini, li jinsab sewwa sew fuq il-kappella ta' Santa Elena u l-grotta bir ta' fejn instab is-salib tal-Mulej. Din il-grotta hi fil-bażilika tal- Qabar ta' Kristu fil-punt l-aktar profond tagħha. Biex tkompli l-Via Crucis wieħed irid jgħaddi minn fuq dawn il-bjut u jinżel minn ġewwa l-knisja Etiopika. Jekk ma jagħmilx hekk, wieħed ikollu jerġa' lura lejn suq Chan ez-Zait u jdur fuq il-lemin. Jgħaddi minn fejn l-ospizju Russu ta' San Alessandru fuq il-lemin u l-knisja ta' Ġesti Redentur fuq ix-xellug, jibqa' miexi sakemm jasal quddiem bieb li jagħti għall-pjazza quddiem il-bażilika tal-Qabar ta' Kristu. Il-Via Crucis tkompli fil- Bażilika. L-ART IMQADDSA '$t LULJU - SETTEMBRU 2010 $e 35