IL-KOPPLA TAL-BAŻILIKA TAN-NADUR Rifless tal-Glorja ta' Pietru u Pawlu Meta fis-sena 313 w.K., l-Imperatur Kostantinu l-Kbir (ċa. 272-337) bl-Editt ta' Milan ta l-libertà lill-Knisja, il- Fidi Nisranija ħarġet mill-moħba tal-katakombi u mid- domus. ecclesiae u bdiet tibni l-ewwel knejjes pubbliċi. Difatti kien l-istess Kostantinu u ommu l-Imperatriċi Awgusta Santa Elena (ċa.246/50- ċa.327/30) li bnew l-ewwel knejjes pubbliċi fuq postijiet sagri marbutin tradizzjonalment mal-ħajja ta' Ġesti Kristu u tal-Verġni Marija fil-Palestina. Kien hu wkoll li bena l-ewwel bażiliċi fuq l-Oqbra ta' San Pietru u San Pawl f'Rumal impossibli li f'dan l-artiklu nitratta l-istorja arkitettonika tal-bini tal-knejjes u lanqas mhi din l-intenzjoni tiegħi. Biss, nistgħu ngħidu bla tlaqlil li l-mod kif inbnew il-knejjes matul is-sekli ftit varja fil-ħsieb. Qiegħed nitkellem hawn dwar struttura u mhux stil għaliex naturalment l-istili arkitettoniċi jvarjaw minn post għall-ieħor, minn żmien għal ieħor; minn Doriku, ljoniku, Korintju għal Biżantin. Minn Pre-Romanesk, Romanesk, Gotiku, Rinaxximentali, Barokk, Palladjan, Neo-Klassiku għal dak Nordiku eċċ eċċ. Kull knisja/ katidral prattikament hija msawra minn tliet partijiet prinċipali: 1) Il-Kripta: dan huwa l-post fejn jindifnu l-fidili Nsara fl-istennija tar-Reżurezzjoni jew: tal-qawmien mill- imwiet. Bħalma Kristu hu tassew irxuxtat mill-mewt u jgħix għal dejjem, hekk ukoll huwa stess ser iqajjem mill-mewt lil kulħadd fl-aħħar jum, b'ġisem li ma jitħassarx: ' dawk li jkunu għamlu t-tajjeb iqumu għall- ħajja, imma dawk li jkunu għamlu l-ħażin iqumu għall- kundanna' (Ġw 5:29). Il-kripta tfakkarna fil-Knisja Purganti, ċioċ l-Knisja fil-Purgatorju, l-istat ta' dawk kollha li jmutu fil-ħbiberija ma' Alla, imma, minkejja li żguri mis-salvazzjoni ta' dejjem tagħhom, għandhom bżonn tal-purifikazzjoni, biex jidħlu fil-hena tas-sema. 2) L-art innifisha u l-ħitan: Dawn ifakkruna fil-Knisja Militanti, ċioċ l-Knisja pellegrina f'din id-dinja. Il- Knisja waħda ta' Kristu, bħala soċjetà kostitwita u organizzata, fid-dinja tinsab (subsistit in) fil-Knisja Kattolika mmexxija mis-suċċessur ta' San Pietru u mill- Isqfijiet li huma f'għaqda miegħu. Huwa biss permezz tagħha li tista' tinkiseb is-sħuħija tal-mezzi kollha għas- salvazzjoni, għax il-Mulej ried jafda l-ġid kollu tal- Patt il-Ġdid f'id il-kulleġġ tal-Appostli biss, li tiegħu Pietru huwa l-kap. Dan il-poplu, li tiegħu wieħed isir membru bil-fidi fi Kristu u bil-Magħmudija, għandu bħala għajn lil Alla Missier, bħala ras lil Ġesti Kristu, bħala kundizzjoni d-dinjità u l-ħelsien ta' wlied Alla, bħala liġi l-kmandament il-ġdid tal-imħabba, bħala missjoni dik li jkun il-melħ tal-art u d-dawl tad-dinja, bħala għan is-Saltna ta' Alla, li nbdiet fuq din l-art. 3) Is-saqaf u l-koppla: Dawn ifakkruna fil-Glorja tas- sema li qed tistenniena. Bil-kelma 'sema' nifhmu dak l-istat tal-akbar hena u għal dejjem. Dawk li jmutu fil-grazzja ta' Alla u li huma safja perfettament jgħixu ma' Ġesti Kristu u mal-Verġni Marija, mal-Anġli u mal-Qaddisin. B'hekk jiffurmaw il-Knisja tas-sema, il- Knisja Trijunfanti, fejn jaraw lil Alla ''wiċċ imb'wiċċ' (1 Kor. 13:12), jgħixu f'xirka ta' mħabba mas-Santissima Trinità u jinterċedu għalina. Ġeneralment, is-soqfa jkunu msebbħa b'pitturi li jirrapreżentaw il-ħajja u l-ħidma tal-qaddis/a jew qaddisin li għalihom tkun iddedikata l-knisja waqt li l-koppla tkun impittra bi xbiehat tal-qaddis/a jew qaddisin fil-Glorja tas-sema. Il-koppla tfakkarna wkoll fl-aħħar ġudizzju (universali) li ser ikun jikkonsisti fis-sentenza għall-qawmien għall- ħajja jew għall-kundanna għal dejjem, li l-Mulej Ġesti, meta jiġi bħala mħallef tal-ħajjin u tal-mejtin, jagħti kemm ''lit-tajbin u kemm lill-ħżiena' (Atti 24:15), miġbura kollha flimkien quddiemu. Wara dan l-aħħar ġudizzju, il-ġisem irxuxtat jieħu sehem mill-premju li r-ruħ tkun irċeviet fil-ġudizzju partikolari, dritt jew: immedjatament wara mewtha. ża Il-Koppla maestuża u imponenti tal-Bażilika tan- Nadur, ħarġet mill-qlub tal-Arċipriet Dun Martin Camilleri, Francesco Saverio Sciortino, il-Professur Lazzaro Pisani u Pio Cellinil Min jaf kemm iddiskutew bejniethom u wrew il-fehmiet diversi tagħhom għal dan il-proġett li kellu mhux biss jinkuruna t-Tempju monumentali tan-Nadur imma wkoll jimmanifesta l-glorja tal-Appostli San Pietru u San Pawll Il-pittura tal-koppla hija mqassma fi tmien flieli; fin-nofs insibu lil Kristu Pantokrator imleflef f'mantar abjad waqt li f'id waħda jżomm kuruna ta' ward u fl-oħra l-palma tal-martirju. Fuq il-leminija ta' Kristu, insibu fil-felli adjaċenti, il-figura ta' Pietru. Kristu bħal donnu qed inewwillu l-kuruna u dan ifakkarna f'dak li kiteb Pietru fl-Ewwel Ittra tiegħu Kapitlu 5, vers 4; 'U meta jidher ir- Ragħaj il-Kbir tieħdu l-kuruna ta' glorja li ma tidbielx.' L-Appostlu Pawlu jinsab fil-felli n-naħa tax-xellug ta' Kristu. Waqt li jinsab għarkupptejh, iħares lejn Kristu u jnewwelidu biex jilqa' mingħandu l-palma tal-martirju. Jikteb Pawlu fit-Tieni Ittra tiegħu lil Timotju Kapitlu 4, vrus 6 sa 8; 'Jien ngħid għalija, demmi ġa mxerred b'sagrifiċċju, u żmien it-tluq tiegħi wasal. Tqabadt it-taqbida t-tajba, temmejt il-ġirja, ħarist il-fidi. Mill- bqija hemm merfugħa għalija l-kuruna tal-ġustizzja, li biha f'dak il-jum iħallasni l-Mulej, l-Imħallef ġust, u mhux lili biss, imma wkoll lil dawk kollha li jkunu għexu bix-xewqa tad-dehra tiegħu.' Affaxxinanti ferm hija l-figura tal-Appostlu Pietru, għarkupptejh ukoll u waqt li jħares lejn Kristu, imiss sidru f'att ta' umiltà u manswetudni u nistħajjlu jgħidlu lill-Mulej; 'Jekk ikolli mmut miegħek, ma niċħdekx' (Matt. Pietru jħabbat fuq sidru, bħallikieku jrid jistqarr quddiemna Ikoll li ċaħad tassew lil Kristu tliet darbietl Imma tliet darbiet ukoll kienu l-istqarrijiet ta' mħabba li Pietru stqarr quddiem Kristu u tlieta wkoll kienu l-mandati ta' Kristu lil Pietru biex jirgħa l-merħla tiegħu. Fit- traduzzjoni Maltija tat-test Grieg, il-mistoqsija li Ġesu għal tliet darbiet għamel lil Xmun bin Ġwanni hija ripetittivament; ''Tħobbni inti aktar minn dawni', 'Tħobbni inta', 'Tħobbnif' Imma fit-test oriġinali Grieg, tradott tajjeb għall-Latin, il-mistoqsija hi 'Agapas me7', jiġifieri 'Isserviniż: Tagħti ruħek lili2: Taqsam ir-riżq tiegħek miegħi, aktar minn dawn2 Tagħżel lili uqhom'' Hija kelma li tagħti dawn l-istess sinifikati i jħaddem it-test Latin, 'Diligis me plus his7' It-test liturġiku Malti jittraduċi 'Agapas me7: Diligis me7' bil- kelma 'Tħobbnif' Imma 'Agapas me'' jew 'Diligis me2' m'hix mistogsija li tista' tittraduċiha sempliċiment bil-mistoqsija 'Tħobbnil' Ġesti Kristu minn Pietru ma riedx sempliċement affezzjoni, għożża jew imħabba umana kif ġeneralment nifhmuha aħna. Għax ried aktar minn dan, Ġest lil Pietru staqsieh; ''Tagħti inti ħajtek u taqsam xortik miegħi2 Tippreferi int lili aktar minn dawn kollha7 Tqis int lili aktar milli tqis lil dawn ħbiebek tal-qalb Ġakbu u Ġwanni, u tippreferini uq l-istess ħuk Andrija7 Tagħżel lili fuqhom, fuq ollox u fuq kulħaddi' Kważi kważi, 'tħobbni aktar ekk wieħed jifli sewwa din il-parti tal-Bażilika ser jiltaqa' ma numru kbir tal-anġli, madwar sebgħin, mifruxin kemm fil-pittura, fit-twieqi stained glass li jirrappreżentaw il-kori tal-anġli, kif ukoll fl-iskultura fuq it-tieni ordni tal-istess koppla. Fil-felli li fih insibu lil Kristu, għandna ħames anġli; erba adoraturi u wieħed bi trumbetta f'idu li jfakkarni fis-seba' anġlu tal-Apokalissi (ara Apok. Anke fil-felli li fih il- figura ta' Pietru, insibu ħames anġli. Tnejn qed iżommu skrizzjoni bil-kelmiet latini;'Tu scis quia amo te' lijfisser 'Inti tafli jiena nħobbok' (Ġw. Kien għal dan il- kliem li Ġest lil Pietru qallu; 'Irgħa n-nagħaġ tiegħi. Tassew tassew ngħidlek, meta kont żagħżugħ, kont titħażżem waħdek u tmur fejn trid; imma meta tixjieħ, int tiftaħ idejk u ħaddieħor iħażżmek u jieħdok fejn ma tkunx tridf' Dan qalu biex ifisser b'liema mewta kien sejjer jagħti glorja lil Alla. Imbagħad Ġesti ssokta jgħidlu; 'Ejja warajja. '' (Ġw. 21: 17b-19) L-anġli l-oħra qed iżommu simboli marbutin mal-Ministeru Petrin, ċioċ t-Trirenju u s-Salib Bażilikali. Fil-felli fejn hemm l-figura ta' Pawlu, insibu wkoll ħames anġli. Tnejn in-naħa ta' fuq li qed iżommu skrizzjoni bil-kelmiet Latini meħudin mill-Ewwel Ittra ta' San Pawl lil Timotju Kapitlu 6, vers 12. L-anġli ta' taħt qegħdin juru li Pawlu kellu jkun għodda maħtura, kif Kristu stess qal lil Ananija meta bagħtu biex jgħammed lil Sawlu: Vas. electionis.' Insibu wkoll il-lifgħa ħierġa minn nar, referenza diretta għan- Nawraġju ta' San Pawl fl-għażiża Malta tagħnal Żgur li l-kelmiet Latini meħudin mill-Ewwel Ittra ta' San Pawl lill-Korintin, Kapitlu 4, vers 9b: 'Għax sirna spettaklu għad-dinja, għall-anġli u għall-bnedmin' ma ntagħżlux b'kumbinazzjoni imma bi ħsieb teoloġiku profond. Kien jgħid sewwa ħabib tiegħi, illi Hum m'għadux magħna, li fil-Bażilika tan-Nadur ħadmu l-Professuril U Professuri tassew kienu għax insibu arkitettura, skultura, pittura, teoloġija u ħsieb tassew imżewwġin flimkieni Filwaqt li fis-saqaf tal-Knisja nilmħu bosta pitturi li jitrattaw episodji varji mill- ħajjiet u l-ħidma ta' San Pietru u San Pawl, fil-koppla narawhom biss fil-glorja ta' Kristu akkumpanjati minn anġli li jġorru simboli (fiż-żewġ flieli l-oħra narawhom iġorru is-salib rasu 'l isfel, il-katina, ix-xabla, il-ktieb, il-kolonna u l-palma tal-martirju) li permezz tagħhom, l-Appostli tagħna kisbu l-glorja u l-ġieħ li jixirqilhom mhux biss fis-sema imma wkoll fl-art. Tassew li Pietru u Pawlu bil-martirju u l-glorja tagħhom, saru spettaklu għad-dinja, għall-anġli u għall-bnedmin. ' L-aħħar tliet flieli mbagħad huma mimlijin bi tlettax-il anġlu, tlieta f'kull felli fejn hemm l-anġli bl-istrumenti tal-mużika akkumpanjati minn anġli żgħar medhijin f'żifna ħelwa waqt li jġorru s-simboli tal-kuruni tar-rand u tad-deheb u fl-oħra anġlu minnhom ixejjer żewġ palmiet waqt li anġlu ieħor ixerred il-ward mis-sema u seba anġli fl- aħħar felli b'anġlu prinċipali jżomm skrizzjoni f'idu, żewġ anġli jittawlu kurjużi minn warajh biex bħal donnu jaraw x'hemm miktub waqt li erba' anġli taħt qishom mistagħġbin b'dak li qed jisimgħu jinqara'. Meta wieħed iħares, jifli u jiggosta din il-Koppla, waqt li japprezza l-arti u l-arkitettura, għandu wkoll jinġarr u jidħol b'mod misterjuż fil-Glorja ta' Pietru u Pawlul Ifakkarni dan kollu f'dak li kiteb il-kbir San Ġwann Krisostmu (ċa.349-407) dwar Pietru u Pawlu li wara kollox il-Koppla u l-pittura li nsibu fiha mhi xejn għajr espressjoni artistika u teoloġika tal-apoteożi tagħhom; 'Nara s-sema u l-art jikkontestaw bejniethom illum, għal din il-festa tal-memorja tal-Appostli, bil-qawwiet tas-sema jfaħħru t-tagħlim tagħhom, li permezz tiegħu sar magħruf il-misteru, bħalma jgħid Pawlu; 'biex ikun mgħarraf issa lill-prinċpijiet u lis-setgħat fis-smewwiet' (Ef, 3:10), waqt li l-bnedmin fid-dinja jħabirku ħalli jagħtu l-ogħla ġieħ lill-Imgħallmin li permezz tagħhom aħna dħalna fis-salvazzjoni… Permezz tal-kelma u l-ħidma tagħhom, huma rebħu l-krejazzjoni kollha fis-sema u fl-art. U għalkemm ġisimhom kien miksi bil-ġrieħi, huma nstabu akbar mill-anġli. U għalhekk x'nista ngħid għal dawn l-għalliema tal-krejazzjoni fil-għoli u fil-fond2 Ma nsibx kelma biex infaħħar lil min onora lill-poplu tagħna, li għaddew fl-art u fil-baħar kollu, li qalgħu mill-għeruq id-dnub u żergħu ż-żerriegħa tal-pietà fil-qlub tal- bnedmin diżubbidjenti… Pietru, l-imħabba spiritwali tiegħi u Pawlu l-għodda magħżula u l-bastun tiegħi. Pietru, it-Tempju ta' Alla u Pawlu l-fomm ta' Alla u l-arpa tal-Ispirtu s-Santu..'' itolbu għalina u ħeġġuna biex nimtlew bħalkom bl-imħabba għall-Vanġelu ħalli nxandruh bi kliemna u b'għemilna u wara t-taħbit ta' din il-ħajja, ikun jistħoqqilna bħalkom li nidħlu fis- sema ''f'dak li għajn qatt ma rat, widna qatt ma semgħet u ma ġiex f'moħħ il-bniedem, x'lesta Alla għal dawk li jħobbuh' (IKor.2:9). Ċ.K.K. e 2015. 1 Il-Pittura ta' Lazzaro Pisani Fil-Bażilika tan-Nadur, Kan. Dun Ġużepp Cauchi, Ed. 2 Il-Pittura ta' Lazzaro Pisani Fil-Bażilika tan-Nadur, Kan. Dun Ġużepp Cauchi, Ed.