It-teatru f'San Ġiljan (I) B'dedika li Luċjan Pullicino Astratt: Għad li Luċjan Pullicino (5.iii. 1922 — 8.xii.2012) twieled Birkirkara, kien Ġiljaniż minn rasu sa saqajh. Eżatt malli l-familja tiegħu ġiet toqgħod San Ġiljan, mill-ewwel rabat qalbu ma' dan is- subborg marittmu u max-xbieha qaddisa ta' San Ġiljan. Il-Mulej għoġbu jisilfu ħajja twila li matulha Luċjan għaraf jisfruttaha bil-mod kif kien jaf hu għall-benefiċċju, mhux biss tiegħu u ta' dawk ta' madwaru, imma wkoll għall-Ġiljaniżi in ġenerali. Hawn min jista' ma jaqbilx ma' din id-dikjarazzjoni, imma jibqa' l-fatt li Luċjan, b'xi mod jew ieħor, irnexxielu jħallielna xi forma ta' patrimonju warajh. Fost id-diversi talenti dilettanteski li kien iħaddan Luċjan hemm dak tal-irreċtar, il-kitba ta' drammi u Iżda din il-kitba riċerkata tmur oltri minn hekk għax kif ser naraw it-teatru f'San Ġiljan kien ilu magħna sa' minn żmien il-perjodu Barokk. Mal-medda taż-żmien imbagħad, kienu diversi t-teatri/ni u l-kumpaniji filodrammatiċi li twaqqfu ġo dan is-subborg marittmu u li offrew divertiment onest lil popolin permezz tar-rappreżentazzjonijiet li kienu jittellgħu fix-xhur sħan tas-sajf. Għaldaqstant, din is-serje t'artikli niddedikahom lil Luċjan f'għeluq il-ħames anniversarju minn mewtu. Nieħu din l-okkażjoni biex niżżi ħajr lil Niki Papagiorcopula, il-bniedem responsabbli mill- arkivju ta' Lapsi, biex stajt naċċessja għal xi dokumenti u ritratti li jien ħassejt li huma ta' rilevanza fir-riċerka tiegħi. Kliem muftieħ: San Ġiljan, Spinola, Palazzo Spinola (San Ġiljan), Fra Pawl Rafel Spinola, Fra Ġann- Patist Spinola, Luċjan Pullicino (attur), Teatru, Teatrino Aurora, Teatrino San Giuliano, Soċietà Filodrammatica Maltese l'Indipendenza, Teatru Il-Secolo, Kumpanija Les Amateurs, Carmelo Camilleri (fundatur tat-teatru Malti u drammaturgu), Mikelanġ Borg (drammaturgu), Mro. Orlandu Crescimanno (kompożitur), Teodoru Tua, Giacinto Tua (drammaturgu), Ivo Muscat Azzopardi (awtur), Arkivju tal-knisja antika ta' San Ġiljan Ospidalier 'Ta' Lapsi' (San Ġiljan), Soċjetà Mużikali 'Spinola' (San Ġiljan), Każin Banda 'San Ġiljan' (San Ġiljan). It-teatru Ġiljaniż tas-seklu tmintax: L- ewwel ħjiel ta' attivitajiet teatrali f'San Ġiljan huma aktar marbutin mat-tradizzjoni lokali milli ma' dokumentazzjoni fattwali. Dan għaliex, skont din it-tradizzjoni, Fra Ġann- Patist Spinola (1681 - 1737), Bali tal-Ordni u t-Tieni Abbati u Kuratur suċċessur ta' zijuh Fra Pawl Rafel, kien jorganizza teatrini fi stil Barokk fil-beraħ fuq għolja ġejja nofs ċirku faċċata tal-Belveder li kien f'tarf il-ġnien kbir. Jekk din it-tradizzjoni hi minnha, allura Il-Palazz Spinola f'San Ġiljan 1881 jfisser li dawn ir-rappreżentazzjonijiet kienu jsiru mill-1733 'il quddiem, minn dik is-sena li fiha n-neputi ddeċieda li jkabbar il-palazz u jsebbħul, Madankollu, hu ferm diffiċli wieħed jgħid min setgħu kienu l-atturi, jekk kinux Maltin jew barranin, jew imħalltin; jekk kienx hemm xi kumpanija teatrali responsabbli mill-produzzjonijiet; b'liema lingwa kienu jirreċtaw; jekk kinux ikunu drammi, kummiedji jew fares; jekk kinux ikunu akkumpanjati minn xi żfin, kant, jew daqq ta' mużika minn mużiċisti barranin; min kienu ir-reġisti responsabbli mid-direzzjoni; min kien iħejji l-iskripts u x'naf jien. Nafu iżda, li dawn ir rappreżentazzjonijiet kienu jkunu miftuħin ukoll għall-pubbliku. Infatti, il-palazz, flimkien mal-ġonna kbar tiegħu, kien inbena fl-1688 mill-Balliju Fra Rafel, Prijur tal-Lombardija, speċifikament għall-mogħdija taż-żmien tal-pubbliku u kien jintuża litteralment għall-attivitajiet kulturali. (Fir-ritratt t'hawn fuq jidher il-palazz Spinola. Dan ir-ritratt, li ttieħed fl- 1881, hu wieħed fost l-eqdem li għandna tiegħu.) Tajjeb inżidu ngħidu hawnhekk li, ma' wieħed mill-ħitan tal-ġonna tal-palazz xi darba kien hemm imnaqqxa fil-ġebel maskra li tirrapreżenta lil Bakkus' u li minn ħalq din il-maskra kien darba fis-sena, fi żmien stabbilit, joħroġ inbid bnin Malti għal ġol-buqari u sjunijiet ta' dawk ir-raħħàla li kienu jistennew mimlija ferħ. Din kienet waħda mill-ħafna għemejjel ta' karità magħmula mill-Bali Fra Ġann-Patist Spinola. Jingħad li, din il-maskra tal-ġebel illum tinsab fil-bitħa ta' Casa Leone, Sta. (Fir-ritratt tal-ġenb tidher il-maskra li minnha kien inixxi l-inbid darba fis-sena għall- konsum tal-pubbliku.) It-teatru Ġiljaniż tat-tieni nofs tas-seklu dsatax: Teatrino Aurora: Dwar id-data tat-twaqqif tat-teatrin taħt l-isem t'Aurora, it-tabib, storiku u arkeoloġista Temi Zammit (1864 — 1935) u l- ġurnalist u storiku Ġiljaniż Joseph E. Storace (1906 - 95), ma jaqblux bejniethom. Fil-ktejjeb tiegħu, Tas-Sliema u San Ġiljan', Zammit jgħid hekk: 'San Ġiljan, fl- 1866 id-dilettanti waqqfu teatrin taħt l-isem tal-Aurora, dejjem mimli fis-sajf bin-nies ta' Tas-Sliema u San Ġiljan.' Min-naħa tiegħu, f'artiklu bl-isem ta' 'Storja u folklor — fortizza Spinola' li kien deher fil-Mixja ta' Diċembru 1977, pġ. 11, Storace jgħidilna li: 'Fl-1886, dilettanti bdew teatrin taħt l-isem ta' Aurora li għalih fis-sajf kienu jagħmlu ħafna nies. Sa dak iż-żmien ħafna mill-villeġġjanti kienu jikkonċentraw ruħhom f'B'Kara Hill u fis-sajf kien ikun ċentru ta' ħidmiet teatrali mill-isbaħ. Jekk dejjem noqgħodu fuq id-data li tana Zammit u mhux Storace, allura dan ifisser li l-Teatrino Aurora twaqqaf snin sew qabel it-Teatrino San Giuliano li dwaru ser nitkellmu dalwaqt. Maskra tal-ġebel li minnha kien inixxi l-inbid Fil-ktieb 'San Ġiljan — mitt sena parroċċa 1891 — 1991, kapitlu 6, bit-titlu: San Ġiljan bejn l-1840 u l- 1900: Aspetti Soċjali, paġni 65 - 78, l-aħħar paragrafu, Winston L. Zammit jgħid hekk: Ħjiel ieħor ta' ħajja soċjali tbaqbaq f'San Ġiljan fis-seklu dsatax jagħtihulna l-ħolqien ta' soċjetà drammatika. Il- Ġiljaniżi, bħal kull komunità oħra, kellhom ukoll post għar-rikrejazzjoni. Fl-1883 insibu li kien hemm tejatrin f'San Ġiljan. L-inawgurazzjoni tiegħu saret nhar il-Ħadd 29 ta' Lulju 1883. Dakinhar il-banda 'La Nazionale Vincitrice' daqqet fil-Parco Prince of Wales bejn is-6.00 p.m. u t-8.00 ta' filgħaxija u wara fl-imsemmi Tejatrin. Ma sibniex x'kien jismu u fejn kien jinsab l-imsemmi tejatrin' $ Madankollu, u jkompli jżid jgħid li, 'fil-Guida Generale di Malta e Gozo (1886) insibu li f'San Ġiljan ' L-arkitett responsabbli mit-tkabbir u t-tisbiħ tal-palazz kien Romano Fotunato Carapeccia (1668 — 1738) 2 Dan nafuh minn skrizzjoni bil-Latin li hemm imnaqqxa b'ittri kbar Rumani fuq il-portiku inti u dieħel il-palazz. Tajjeb ngħidu wkoll li, it-Teatru Manoel, mibni mill-granmastru li jġib l-istess isem, ukoll kien inbena fl-1731 għad-divertiment kemm tal-kavalieri kif ukoll tal-poplu. Tant hu hekk li, għall-ewwel żmien kien jismu Teatro Pubblico. $ L-alla tal-inbid u tat-tbaħrid bla rażan għar-Rumani. Għall-Grieki kien magħruf bħala Dijonisos. Hu kien jiġi iben Żews u Semele, prinċipessa Griega minn Tebe. Il-kult ta' Dijonisos jidher li daħal fil-Greċja mil-Lvant. Peress li, il-kultura Grieka kienet titlob ordni, liġi u ċiviltà, ma kienx aċċettat mill-Grieki edukati minħabba li s-segwaċi tiegħu kienu jitbahartu bla rażan u jispiċċaw dejjem f'sakra ma jarawx art. Meta dan il-kult ġie mrażżan imbagħad, minnu ħarġet il-kummiedja Griega letterarja. $ Dan it-tagħrif Zammit kien ħadu mill-ġurnal L 'Ordine datat 24 ta' Lulju, 1883. kien hemm it-Teatro Indipendenza Strada Carmine No. 24. Zammit jagħlaq il-kapitlu tiegħu billi jistaqsi jekk dan hux riferenza għall-istess wieħed li nfetaħ fl-1883. —mis sam osp. Teatrino San Giuliano: Dan kien wieħed privat. L-ewwel sede tiegħu TEATRINO 8 GIULIANO.) kienet f'numru 9, Triq Strada Rjali, San Ġiljan. Skont tagħrif li deher fil- kbira 2: Guida Generale di Malta per l'anno 1889, maħruġ mil-Libreria Editrice Gej i. Scolastica Giovanni Muscat, insibu li, dan it-tijatrin ħelu kien twaqqaf la ji hal hal għall-gost tal-villeġġjanti ta' San Ġiljan. Matul ix-xhur sħan tas-sajf kisi kienu jingħataw rappreżentazzjonijiet bit-Taljan u bil-Malti, kif ukoll kant u mużika. L-apertura tiegħu saret nhar il-Ħadd 22 ta' Lulju 1883 fit- $ 8.30 ta' filgħaxija. Il-programm inawgurali kien jinkludi: (i) Min jorkod : a ma jakbatc hut, kummiedja fi tlitt atti ta' L(uigi) Fleri; (ii) Grezz u Maisi, 7 BIL GIUH i djalogu kontadinesk (dialogo contadinesco) mis-Sinjurina E(rmelinda) t i Borg' u s-Sur V(incenzo) Borg; (iii) Bla flus u bil giuh, farsa f'att wieħed ta' C(armelo) Huber'. Fl-intervalli, l-atturi kellhom ukoll ikantaw xi siltiet mużikali (pezzi scelti di musica). R(uġġieru) Curmi għamilha ta' suġġeritur (rammentatore). Għad li ismu ma jidhirx fil-manifest, id- direttur tal-kumpanija kien Carmelo Camilleri'. Il-fundaturi tal-Kumpanija Filodrammatika A A Indipendenza kienu tlietaj Alfredo Gouder', sas xa 2 Kif jixhed il-manifest t'hawn fuq ' Ż ġ stess, fl-ewwel sena tagħha l-kumpanija kienet għadha bla isem. Kien biss sena meta t-Teatrino San Giuliano ċċaqlaq f'numru 24, Triq il-Karmnu li l-kumpanija tgħammdet bl-isem ta' L'Indipendenza. Dan nafuh mill-istess manifest tal-ispettaklu li kellu jittella' s-Sibt 28 ta' Ġunju 1884 u li kellha tibda fit-8.30 ta' filgħaxija. Skont il-programm, is-serata fetħet bi Treizi il Campaniola, kummiedja f'att wieħed ta' C(alcidon) Borg'), segwita minn L.F.M., kummiedja f'żewġ atti ta' L(uigi) Fleri. Is-serata għalqet b'Icla Bla Hsieb, farsa f'att wieħed ta' M(ikelanġ) Borg. Bħas-soltu, waqt l- Carmelo Camilleri (1821 — 15.1ii.1903) kien wieħed mil-pijunieri tal-kummiedja bikrija mill-qrib maċ-Circolo Indipendente tal-Belt Valletta, stabbilit fl-1864, aktarx bħala direttur tat-teatrin. Jista' jkun li, l-isem Teatrino L Indipendenza li kien ngħata lit-teatrin privat ġo San Ġiljan kien imnebbaħ mill-isem ta' dan iċ-ċirklu. L-istess isem kien ingħata wkoll lit-teatrin l-ieħor li kien infetaħ mill-Kumpanija L Indipendenza fi Strada San Nicola No. 54D (taħt San Duminku) fil-Belt Valletta fl-1885. Nafu wkoll li, Camilleri kien ġa involut fil-palk sa mill-1847 meta kien intriga ruħu bl-ewwel grupp tat-teatrin li twaqqaf fil-Belt Valletta. Għaldaqstant, huwa kien ġa msemmi bħala l-aħjar buffu Malti li kien hawn, u kien ġa magħruf u maħbub minn kulħadd. Ta ħajja lit-Teatru Malti mhux biss billi kien jirreċta u joħloq it-tip ta' seftur belgħani, iżda wkoll bil-kummiedji, farsi u poeżiji li hu kiteb u li ġew stampati. Kiteb ukoll ħafna dwetti sbieħ li kienu ġew immużikati mis-surmastrijiet Malfiggiani u Amore u saru bosta drabi fit-Teatru Rjal kantati minn primi donni flimkien mas-Sur Carm stess. Dawn id-dwettijiet u poeżiji oħra kienu ġew ippublikati f'erba' volume taħt l- isem ta' Arie e Canzoni. Miet ta' 82 sena. (Ara ktieb ta' Mikelanġ Borg, pġ. 9 Fil-ktieb ta' Mikelanġ Borg, 'Għeluq il-50 sena (1884 — 1934)' insiru nafu li, Alfredo kien is-sostenitur l-aktar qawwi tal- Kumpanija L'Indipendenza, u għall-ewwel snin huwa għamel ħiltu kollha, bil-ħrara kbira li kellu u bil-għajnuna finanzjarja mingħajr qies, sabiex il-Kumpanija tibda il-ħajja tagħha b'saħħa qawwija tant li tkun tista' tgħix filt-tul. U irnexxa, kif difatti fl-aħħar snin ta' ħajtu huwa kellu s-sodisfazzjon li jara is-siġra li żera' huwa kibret u tat frott mill-isbaħ u mill-itjeb. Fi żmien li twaqqfet il-kumpanija teatrali, Alfredo kien jaħdem bħala skrivan prim mad-ditta Smith £ Co., li kienet waħda mill-aqwa ditti ġo pajjiżna. Kien ukoll, il-President tal-Banda Nazionale Vincitrice (illum il-King's Own), u f'din il-pożizzjoni soċjali huwa mill-ewwel għolla l-morali u r-reputazzjoni tal-Kumpanija. Aktar tard f'ħajtu kien laħaq Assistant Supretendent tal-Pulizija sa ma rtira bil-pensjoni. Huwa miet minn marda tittieħed il-Ġimgħa, 6 ta' Lulju, 1914 fid-dar tiegħu stess ta' numru 122, Triq l-Ifran, il-Belt, fl-età ta' kważi 71 sena. Miż-żwieġ tiegħu kellu żewġt ulied. Jinsab midfun fiċ-ċimiterju tal-Addolorata. 0 Fl-istess ktieb insibu li, Ruggieru dam għal żmien twil sostenitur tal-Kumpanija L Indipendenza, u meta din, fl-1892, marret Tuneż kien wieħed minn dawk li ħadu fuq spallejhom dik l-impriża. Huwa miet f'qasir żmien wara marda kiefra. 'EListess ktieb insiru nafu li, Filippo iżżewweġ lil Paulina, imwielda Spiteri, li dak iż-żmien kienet il-prim' attriċi tal- Kumpanija L Indipendenza. Huwa dam isostni din il-kumpanija għal ċertu żmien wara li twaqqfet. intervalli, is-Società Filarmonica Nazionale Vincitrice daqqet xi siltiet mużikali bil-permess ġentili tal-President tal-kumpanija, is-Sur Alfredo Gouder peress li kien ukoll president ta' din is-Soċjetà bandistika Beltija. Is-Sur C. Bellia għamilha ta' suġġeritur għall-ewwel darba. Ta' min iżid jgħid ukoll li, fl-istess sena, xi dilettanti Slimiżi kienu armaw teatrin ieħor ġo San Ġiljan fi Strada Lapsi u għammduh bl-isem ta' Teatrino L'Unione. Iżda, sena wara dawn kienu ingħaqdu mal-kumpanija L'Indipendenza. Fis-sajf tal-1885, il-Kumpanija għaddiet f'idejn Paul Virti'' (2— 21.vi.1904) bħala t-tieni direttur tal- palk għaliex is-Sur Carmelo Camilleri kien irtira għal kollox u għal dejjem mir-reċtar. Virtà kien wieħed mill-ewlenin li ġew mitluba mill-Kumitat biex jieħu parti fir-reċti tal-1884 peress li kien jirreċta flimkien ma' Carm Camilleri fit-Teatru Manoel. Interessanti l-fatt li, fis-sajf tal-1887, il- Kumpanija /'Indipendenza ma tħallietx topera peress li l-Gvern ta' dak iż-żmien kien waqqaf l- attivitajiet teatrali kollha bħala prewkawzjoni kontra l-marda tal-kolera. Sena wara ġara li, waqt li fix-xhur tas-sajf, il-Kumpanija /'/ndipendenza kienet qed tagħti reċti fit- Teatrino San Giuliano ġewwa San Ġiljan kull nhar ta' Ħadd, kumpanija oħra li kien jisimha La Vallette kienet qed tuża l-istess lok biex tagħti reċti kull nhar ta' Sibt. Din il-Kumpanija kienet ilha imwaqqfa xi ftit snin iżda id-dilettanti tagħha kienu ġa urew li għad ikunu artisti mill-aħjar. Għal dan il-għan, min kien fit-treġija tal-Kumpanija /'indipendenza kien ippropona sabiex iż-żewġ Kumpaniji jingħaqdu u jibqgħu t-tnejn flimkien taħt l-isem ta' Soċietà Filodrammatica Maltese l'Indipendenza. Il-proposta ingħoġbot u wara ġranet sar il-ftehim. Fis-snin li ġew wara ma nafux min kien jagħmilha ta' direttur tal-palk. Biss nafu li, fl-1892 din għaddiet f'idejn Salv. Calleja li kien għadu kif żdied magħhom meta l-Kumpanija dehret għall-ewwel darba ġol-Belt, fit- Teatru Manoel. Calleja kien prim attur mill-aħjar li qatt kellu t-Teatru Malti u li qabel kien ilu żmien jirreċta mal-Kumpanija tas-Sur Carm Camilleri. Fl-istess sena, il-Kumpanija għaddiet f'idejn is-sinjuri Mikelanġ Borg'' u Giusċ Frendo u bdiet tagħti rappreżentazzjonijiet regolari fit- Teatru Manoel; ir-repertorju tagħha kien kollu kemm hu bil-Malti. F'Lulju tal-istess sena, il-Kumpanija kienet telgħet Tuneż fejn tat ħdax-il reċta, bil-kummiedji, il-farsi u l-vudvillijiet żgħar li hija kienet tat fir-reċti ta' San Ġiljan. Nafu ukoll li, sal-1903 it-Teatrino San Guiliano kien għadu jintuża mill- Kumpanija Filodrammatika Indipendenza tant li tat sitt reċti f'Awwissu u Mikelanġ Borġ: L-ewwel killieb Settembru tal-imsemmija sena. Dawn saru għoxrin sena wara li xi dilettanti żgħażagħ mit-teatru ta' Strada Forni, il-Belt kienu tħajru jarmaw tijatrin ieħor privat għas-sajf fi Trejqet Grenfell f'San Ġiljan fi żmien meta l-ġemgħa tan-nies għall- villeġġjatura kienet bdiet tikber. F'din l-istess sena miet Carmelo Camilleri — l-ewwel direttur tal-palk li kellha din il-kumpanija teatrali. Wieħed ma jridx jinsa lis-Sur Salvatore Mattei li kien ikkomissjona l-vara ta' San Ġiljan 1893 — wieħed fost il-ħafna benestanti mill-Belt li kellhom villeġġjatura fir-raħal marittmu ta' San Ġiljan. 5 Dan hu dak li kellu xi jgħidilna Mikelanġ Borg dwaru f'paġna 63: Barra mill-kapaċità kbira li kellu bħala direttur kien ukoll artist mill-aħjar u kien ħa fama ferm tajba għal mod li bih kien jirrapreżenta tant partijiet serji kemm ukoll partijiet brillanti. Kien wieħed mid-dilettanti intelliġenti, edukat u istruwit u kien akkwista popolarità kbira minn mindu beda jirreċta fit-Teatru. Manoel mal-Kumpanija ta' Camilleri. Wara s-sena li għamilha ta' Direttur mal-Kumpanija L'Indipendenza ħalla għal dejjem il-palkuxeniku u ma rreċta qatt iżjed. Miet fil-21 ta' Ġunju, 1904. U Mikelanġ Borg (1868 — 27.viii.39) twieled il-Belt Valletta. Magħdud bħala l-ewwel kittieb tad-drama bil-Malti. Kiteb u qaleb għall-Malti bosta xogħlijiet barranin fosthom ħafna kummiedji, inkluż dawk burleski u mużikali. Kien ukoll stampatur ta' gazzetti umoristiċi. Wara s-sena 1903 ma nafux jekk il-Kumpanija Filodrammatika Indipendenza baqgħetx ittella' xogħlijiet fit-teatru Ġiljaniż. Biss nafu li, hi baqgħet tiddomina x-xena teatrali lokali għal aktar minn ħamsin sena bejn l-1883 u l-1933, meta mbagħad qabdet it-triq għan-niżla. Inevitabbilment, mal-mewt ta' Mikelanġ Borg fl-1939, il-kumpanija mietet mewta naturali. (Fir-ritratt t'hawn fuq: Mikelanġ Borġ, il-moħħ tal-Kumpanija Filodrammatika Indipendenza.) Bħala kumpanija, L'Indipendenza ma kenitx ittella' biss fares u kummiedji, imma introduċiet ukoll ġeneri teatrali oħra bħalm' huma, kummiedji mużikali u burleski, operetti, parodiji, u vodvillijiet. Bla dubju, dawn ix-xogħlijiet kollha kienu jinħtieġu 'l xiħadd biex jimmużikahom għall-orkestra u kull tip ta' grupp mużikali ieħor. Dan minbarra li, l-atturi kienu jkunu jridu jiġu mgħallma l-kanzunetti, uħud minnhom ta' xeħta operistika. Din il-persuna kienet Mro. Orlandu Crescimanno '' (13.11.1861 - 22.xii.1923) li, mill-ewwel ħolqien tal- Kumpanija L Indipendenza sa kważi l-aħħar żmenijiet tagħha, kien ta' għajnuna kbira għaliha. Mingħand Mikelanġ Borg'' insiru nafu li, Mro. Crescimanno kien surmast tal-mużika kapaċi ferm u bħala direttur tal- orkestra ftit kien hawn bħalu. Kien jikteb u jirranġa l-vudvillijiet kollha u l-parlantijiet tagħhom kollha kienu oriġinali tiegħu, bħalma kienu wkoll Orlandu Crescimanno: direttur . le - ken - nl - - B tal-orkestra u kompożitur xi dwettijiet buffi u xi valzijiet. Kien kapaċissmu wkoll f'dik li hi instrumentazzjoni tal-operetti u parodiji, imma wkoll ta' riduzzjoni ta' opri u xogħlijiet oħra mużikali. Dan ix-xogħol kollu kien jagħmlu minbarra li kien surmast-direttur ta' ħames baned ewlenin, u jdoqq mal-orkestra tat-Teatru Rjal u fil-knejjes fejn kienu jħabbtu Bugeja u Nani. Meta wieħed isir jaf li tgħallem taħt Malfiggiani malajr jifhem il-għala kien ikun impenjat sa ruħ ommu. Skont Mikelanġ Borg, kien tassew ġenju li ftit wisq kien jista' jkun hawn bħalu. It-teatru Ġiljaniżi fil-bidu tas-seklu għoxrin: Teatru 7/ Secolo: Minbarra l-Kumpanija L'Indipendenza, l-attriċi veterana Josephine Mahonev issemmi wkoll teatru privat ieħor li kien jopera f'San Ġiljan. Dan kien jismu Il Secolo u s-sede tiegħu kienet f'numru 71, Triq Birkirkara. Dan it-tagħrif huwa kkoroborat minn Joseph Storace f'artiklu li kien kiteb fil-Mixja (Diċembru 1977, pġ. 11): 'Madwar 71 sena ilu (jiġifieri c. 1906) kienu jsiru reċti mill-aqwa fit-Teatru 11 Secolo li kien jinsab f'B'Kara Hill, 'il fuq nett.' Fl-istess artiklu Storace jsemmi wkoll li, fost il-kumpaniji li ħadmu f'dan it-Teatru kien hemm waħda jisimha 'Goldoni'.'' Iżda aktar minn hekk, la Mahonev u lanqas Storace ma jafu xejn aktar dwaru, u wisq anqas aħna. Mahonev kienet ġabet dan il-ftit tagħrif mingħand xi anzjani tal-palk li kienu ħadmu f'dan it-teatru u oħrajn tal-madwar. Min-naħa tiegħu, Storace jsemmi wkoll li xi żmien qabel ma twieled it-Teatru 11 Secolo fi Triq Lapsi kienet ġiet kumpanija Taljana li kienet tat ħafna reċti tal-Passjoni ta' Sidna Ġesu Kristu. 5 Għalkemm ta' nisel Taljan, Orlando twieled l-Isla minn Giovanni u Michelina, imwielda Bonnici. Tgħallem il-mużika taħt is-surmastrijiet Giuseppe Malfiggiani von Walgenschafer u Anton Nani. Kien ukoll idoqq il-vjola fit-teatru Rjal ta' Malta u fil-kappelli ta' Nani, Bugeja u oħrajn. Fil-kapaċità ta' surmast-direttur kien imexxi l-banda Unione ta' Ħal Luqa, San Filep u De Rohan ta' Ħaż-Żebbuġ, Vilhena tal-Furjana u Leone ta' Għawdex. M.A. : Għeluq il-50 sena (1884 — 1934) tal-Kumpanija, p. 243. 1 Din wisq probabbli kienet il-Compagnia Filodramatica Goldoni li kienet waħda mill-esponenti ewlenin tat-teatru filo- Taljan f'Malta. Din il-kumpanija twaqqfet fl-1928 minn Professur Vincenzo Laurenza, minn Tenno, fl-Italja. Fi żmien il- Gwerra ma baqgħetx attiva u spiċċat sfaxxat, imma reġgħet bdiet tiffunzjona fl-1949 bis-saħħa ta' Charles Bisazza. Hi bdiet ittella' xogħlijiet fir-Radio Citv Opera House (Ħamrun), fl-Orpheum Theatre (Gżira), u fin-Knights' Hall (Valletta). 76): 'Carlo Goldoni (1707 — 1793) kellu x-xorti li jkun wieħed mill-favoriti nett f'Malta. Sab fortuna sa minn żmien l-Ordni, baqa' popolari fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin.' Jgħid ukoll li saħansitra twaqqfet kumpanija f'ismu. Kumpanija Les Amateurs: Skont l-istess artiklu ta' Joseph Storace nsiru nafu li kienet teżisti kumpanija oħra tat-tfal u ż-żgħażagħ bl-isem bil-Franċiż ta' Les Amateurs'5. Iżda snin qabel ma din il- kumpanija ngħatalha dan l-isem fl-1912, hija kienet diġà tirreċta bil-Taljan f'kamra żgħira fid-dar tal- Professur Teodoru Tua fi Triq Grenfell li kienet għadha mħarbta kollha. '' Fil-fehma tiegħi, Teodoru kien seta' faċilment jiġi missier, jew xi ħaġa mill-qrib ta' Giacinto'' (Ara ritratt t'hawn taħt), jekk dejjem l-isem li tana Storace huwa il-wieħed korrett. Infatti, Ġjaċint beda l-karriera teatrali tiegħu bħala attur f'partijiet sekondarji — biss u deher għall-ewwel darba quddiem il-pubbliku meta kien għadu daqsxejn ta' ġuvnott t'erbatax-il sena. Kien biss fl-1911 li ngħatatlu l-parti prinċipali fL'Artiglio, dramm Taljan mill-pinna tad-drammaturgu Franċiż Jean Sartċne (18.. — 1934). Sena biss wara, jiġifieri fl-1912, Ġjaċint laħaq direttur (wisq probabbli minflok missieru) u l-attur prinċipali ta' din il-kumpanija li kienet rat il-bidu tagħha f'daqsxejn ta' kmajra ta' dar f'San Ġiljan lejn l-aħħar tas- seklu dsatax. Hawn ta' min isemmi wkoll lil Ivo Muscat Azzopardi li kien wieħed mill-imxerkin li waqqfu din il-kumpanija teatrali tad-dilettanti. Skont Storace wkoll, is-suċċess tagħha kien tant kbir li ħadet it-teatrin Melita taħt idejha fejn bdew isiru l-isbaħ drammi, aktarx b'att wieħed tal-aħjar awturi Taljani fosthom, Guelfo Civinini (1873 — 1954), Luigi Pirandello (1867 — 1936) u oħrajn. Skontu wkoll, is-suċċessi teatrali li t-Teatrin Melita ra f'dawk iż-żmenijiet qatt ma reġa' ra bħalhom aktar wara. Iżda, il-kumpanija Les Amateurs ma kenitx ristretta biss għat-teatri ż-żgħar tal-irħula tant li, hija tat ukoll rappreżentazzjonijiet kbar fiż-żewġ teatri ewlenin tal-Belt, li dak iż-żmien kienu t-Teatru Rjal u t-Teatru Manoel. Storace jkompli jgħarrafna li: 'wara ħafna snin, din il-kumpanija ġiet imsemmija fil-ġurnali Taljani għar-raġuni li meta hija kienet ġa taf b'Pirandello, fl-Italja kemm kemm kienu jafu b'ismu. Giacinto Tua (1894-1949): Awtur ta' ħafna xogħlijiet letterarji ' Uħud mix-xogħlijiet ta' Ġjaċint Tua kienu ġew tradotti għall-ilsien Franċiż minn Laurent Ropa (1891- 1967). Forsi għalhekk ukoll li l-isem ta' din il-kumpanija ngħata b'din il-lingwa. ' Din it-triq inbniet għall-ħabta tal-1897 u ssemmiet għal Francis Wallace Grenfell (1841 — 1925) li dak iż-żmien kien Gvernatur ta' Malta. Skont Temi Zammit, din it-triq kellha tiġbed mal-baħar mit-tarf tal-ewwel ramla għal quddiem Spinola. Eventwalment, din it-triq mill-isbaħ, wiesgħa, u watja sar jisimha ghal George Borg Olivier. 20 Gigcinto (Ġjaċintu, Ġjaċint, Gino) Tua (25.xii.1894 — 12.jji. 1949): Twieled proprju nhar il-Milied. Studja f'pajjiżna u laħaq prokuratur legali mill-Università ta' Malta fejn kellu karriera mill-aqwa. Kien raġel ħaddiem, onest, ta' dmirijietu u awtur ta' bosta drammi u kummiedji bit-Taljan li bihom għamel isem mal-aqwa awtoritajiet tal-Kontinent bħala drammaturgu. (Kien ħabib u imita ħafna lil Roberto Bracco (1861 — 1943), kittieb u xeneġġjatur Taljan. Uħud minn kitbietu ġew tradotti għall-ilsien Malti minn Ivo Muscat Azzopardi fosthom, il-buzzett Un Uomo li għammdu bl-isem ta' It-Tewba u li kien ġie mxandar f'Il-Malti sena wara l-mewt bikrija ta' Tua. Il-librett l-ieħor tiegħu għall-operetta fi tlitt atti II Primo Peccato kien ġie mmużikat mill-kompożitur Impressjonista Malti Josie Mallia Pulverenti (1896 — 1964). Kien ukoll bis-saħħa tiegħu li, Mro. Carlo Diacono (1876 — 1942) ikkonvinċa lill-kittieb Sqalli Giacomo Arm6 biex jiktiblu l- librett għall-opra f'att wieħed bl-isem ta' Villa Azzurra. (Vella Bondin Joseph: Il-mużika ta' Malta fis-sekli dsatax u għoxrin. Pġ. Jingħad ukoll, li Tua kien jipposjedi vuċi sabiħa ta' tenur drammatiku, u li minħabba f'hekk kien imfittex ħafna mill-Maestri di Cappella kollha ta' żmienu. 21 Minn riċerka li għamilt riċentament jirriżulta li, it-tagħrif li tana Storace huwa fil-fatt korrett. Ġjaċint hu tabilħaqq iben il-librar Teodoro u Concetta, imwielda Borg. (Mifsud Bonnici Robert: Dizzjunarju Bijo-Bibljografiku Nazzjonali). 22 Fid-dizzjunarju tiegħu Mifsud Bonnici jgħid li Tua ddebutta bħala kumparsa fit-teatru Il Secolo ta' San Ġiljan fl-1908. Kumparsa huwa meta wieħed jidher inxena mingħajr ma jitkellem. 23 Anton Agius Muscat: 'Maltin F'San Ġiljan — Ivo Muscat Azzopardi' (Mixja, Marzu 1980, pġ., 11.) Xi ħaġ' oħra wkoll dwar Ivo Muscat Azzopardi. ' peress li, wara li dan kien issieħeb mal-kumpanija Les Amateurs in-namra għall-palk baqgħet miegħu ħajtu kollha. Ngħidu biss li, eżatt wara l-Gwerra, fl- 1945, il-kumpanija San Girgor ta' Nosi Ghirlando tat id-dramm L- Akbar Imħabba tiegħu fit-Teatrin Melita. Skont l-artiklu ta' Agius Muscat ukoll, id-dramm Dar ix-Xjuħ tiegħu kienet ittellgħet fl-istess lok fl-1960 mill-kumpanija Stardust. Ivo kien ikkontribwixxa wkoll fir-rivista Xaqq Dawl. Mfatti, fil-ħarġa ta' Mejju 1952 - ir-IV sena, nru. 37, pġ. 8, kien kiteb hekk fuq missieru: … G.M.A./Ż kien midħla ta' San Ġiljan għal bosta snin. Fis-sajf kien jgħaddi ż-żmien kollu tiegħu f'dar fi Triq Birkirikara. Hemm kellu ġnien kbir kollu fjuri, ward u siġar tal-frott irqiq, il-għaxqa tiegħul Fix-xitwa ta' spiss kien jaħrab mill-għagħa tal-Belt biex imur f'dik il-ġnejna tiegħu f'San Ġiljan u f'dik id-dar kiteb bosta mill-isbaħ poeżijiet tiegħu li nittamaw għad jidhru miġburin fi ktieb wieħed. F'din id-dar ukoll kiteb sehem kbir mir-rumanz tal-qalb tiegħu 'Nazju Ellul. Ivo Muscat Azzopardi (1893-1965): kittieb ta' bċejjeċ teatrali u radjudrammi 1965): Twieled il-Belt Valletta. Tgħallem f'St. Paul's School ta' Savona u wara daħal il-Liceo, u mbagħad fl-Università ta' Malta minfejn laħaq prokuratur Legali fl-1913. Għamel żmien twil ħafna jgħix f'Lixandra, l-Eġittu. Meta ġie lura Malta fl-1946 mar joqgħod San Ġiljan fejn intafa' mill-ewwel fil-qalba ta' ħidma letterarja u teatrali. 3 Ġużċ Muscat Azzopardi twieled f'Ħal Qormi fl-1 ta' Settembru 1853 u miet il-Belt fl-4 ta' Awwissu 1927. Bejn dawn iż-żewġ imkejjen jidħol ieħor ta' importanza kbira fil-ħajja tiegħu — ir-raħal marittmu ta' San Ġiljan.