750 Sena tal-Labtu tal-Karmnu - B'Kara 2001 27 Id-Devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu — fil-Parroċċi Maltin (1600-1800) Il-pittura tal-Madonna ġewwa l-għar tal-Mellieħa, sa minn leġġenda qadima ħafna, hija attribwita lil San Luqa. Għandna nobsru li d-devozzjoni lejn il-Madonna kibret u tkattret maż-żminijiet. B'danakollu huwa maħsub li mal-miġja ta' l-Għarab u matul id-dominazzjoni tagħhom (870-1090) dan il- kult naqas sewwa. Intilfu dawk il-kappelli ti kienu jeżistu bejn il-perijodu ta' l-ewwel żminijiet ta' l-Insara u Malta medjovali. Meta l-Għarab tkeċċew, il-ġamar li kien fadal fi qlub il-Maltin reġa' qabad sewwa, minħabba li l-Imqaddsa Verġni Marija dejjem kellha post importanti fit-tradizzjonijiet insara Maltin. Il-Madonna ma kenitx biss tipoloġija oħra taħt forma ta' omm jew kult tal-fertilità taż-żminijiet preistoriċi. L-isem ta' Marija wasslilhom tifsira oħra li tgħaqqadhom ma' Alla nnifsu. L-arti Marjana f'Malta turi biċ-ċar dawn il-kunċetti ta' lanqas sa l-aħħar tal-bidu tas-seklu 15, meta l-misteru ta' l-Annunzjata u l-Kruċifissjoni kienu jimxu flimkien. Id-devozzjoni tant kibret li d-devoti tal-Madonna bnew kappelli, knejjes u pinġew lill-Madonna taħt titli differenti, kollha bl-għan li jkabbru d-devozzjoni Marjana. Il-wasla tal-Patrijiet ta' l-Ordni tal-Karmelu f'Malta wara l-1418 mill-kunvent tagħhom 'il barra mis-swar ta' l-Imdina daħħlu d-devozzjoni lejn il-patruna tagħhom, dik tal-Madonna tal-Karmnu. Fl-1570 il-Patrijiet Karmelitani daħlu wkoll fil-belt il-ġdida ta' Valletta, minfejn fl-1611 waqqfi kunvent ieħor fil-Birgu. F'anqas minn 50 sena, jiġifieri fl-1659, il-komunità tar-Rabat mill-kampanja sabet ruħha fl- Imdina fejn bnew knisja mdawra b'ambjent deċenti. Fit-30 ta' April 1664, il-Vigarju Kapitulari l-Kan. D. Attard, awtorizza l-fundazzjoni ta' l-ewwel konfraternità tal-Madonna tal-Karmnu fil-knisja ta' dan il-kunvent. Sadanittant, fl-1625 waslu f'Malta l-Karmelitani Skalzi, magħrufin iktar fostna bħala Karmelitani Tereżjani jew sempliċiment Tereżjani. Bl-għajnuna ta' l-Isqof Baldassare Cagliares sabu ruħhom f'Bormla, fejn żviluppaw wieħed mill-kulleġġi internazzjonali tagħhom, bl-iskop li jkunu jistgħu jippreparaw il-membri tagħhom qabel ma jmorru missjunarji fil-Lvant Qarib. L-ewwel knisja li nafu biha li nbniet ad unur tal-Madonna tal-Karmnu hija dik tal-Fawwara fl-1616, in-naħa tas-Siġġiewi. Ma naqsux li jiġu dedikati lill-Madonna tal-Karmnu għadd ta' altari f'diversi parroċċi. Wieħed mill-ewlenin kien dak fil-parroċċa taż-Żurrieq fl-1630. F'Birkirkara fl-1646 kif ukoll fis-Siġġiewi fl-1658 żewġ altari dedikati lil xi titular ieħor tbiddlu f'dak lill-Madonna tal-Karmnu. Id-devozzjoni daħlet fil-pitturi ġewwa n-Naxxar fl-1634, minħabba li fl- altar ta' Santa Katerina fil-parti ta' fuq iddaħħlet ukoll il-figura tal-Ma- donna tal-Karmnu, waqt li madwar l-1668 f'Ħal Għargħur twaqqaf ukoll altar dedikat lill-Madonna tal-Karmnu. B'dan il-mod, sa l-aħħar tas-seklu 17, kien hawn żewġ knejjes u għadd ta' altari ddedikati lill-Madonna tal- Karmnu. Fis-seklu 18 id-devozzjoni kibret bis-sħiħ u dan narawh mill- għadd ta' statwi, konfraternitajiet u membri Terzjarji Tereżjani nisa, kif ukoll festi ad unur tal-Madonna tal-Karmnu. Fil-knisja tal-Fawwara 750 Sena tal-Labtu tal-Karmnu - B'Kara 2001 29 L-KNISJA TAS-SIĠĠIEWI l Madwar l-1616 inbniet din il-knisja minn Ġirolama Ciantar, mart Martino Vella, ġewwa ġnien magħruf bħala Ġebel Ciantar. L-amministrazzjoni ta' din il-knisja għaddiet lill-Konfraternità tal-Madonna tal-Karità tal-Belt, l-eredi tal-fundatriċi, li bnew mill-ġdid din il-knisja fis-snin ħamsin tas-seklu 18. IL-KNISJA TAL-BIRGU Il-Patrijiet Karmelitani, mitluba mill-membri Terzjarji tagħhom u mgħejjuna minn membri ta' l-ekwipaġġi tax-xwieni ta' l-Ordni ta' San Ġwann, fl-1611 bnew din il-knisja fix-xatt tal-Birgu. Il-Patrijiet Karmelitani kellhom jitilqu minn hawn fl-1653 minħabba li fl-1 ta' Ottubru 1612, il- Papa Innoċenz X ippubblika Dik tal-Karmnu fil-Birgu kienet waħda minnhom. Fil-11 ta' Ottubru 1653, il-Pirjol P. Dionisio Maldonato taha lill-Isqof Balaguer. Din il-knisja ngħatat lill-Kongregazzjoni ta' l-Oratorjani ta' San Filippu Neri. Fl-1671 dawn diġà kienu qed jagħmlu xogħol ta' restawr fuq il-post. Din il-knisja kienet miżmuma b'għożża kbira mill-membri ta' l-Ordni ta' San Ġwann u minn dawk li kienu jaħdmu fuq ix-xwieni ta' l-Ordni, li kienu jagħmlu servizzi reliġjużi varji fiha. ALTARI U FESTI FIL-KNEJJES PARROKKJALI Ħ' ATTARD: Il-Kanonku Carlo Cirino minn Katanja u li kien joqgħod Ħ' Attard kien il-fundatur ta' l-altar tal-Madonna tal-Karmnu fil-knisja parrokkjali fl-1723. ĦAL BALZAN: Fl-1796 l-Isqof Labini aċċetta l-kuntratt tal-fundazzjoni tal-festa tal-Madonna tal-Karmnu fil-parroċċa ta' Ħal Balzan. BIRKIRKARA: Bejn l-1646 u l-1679, altar fil-parroċċa l-qadima li qabel kien dedikat lill-Kunċizzjoni, huwa deskritt bħala altar tal-Madonna tal-Karmnu. Ftit taż-żmien qabel: l-1709 Terzjarji Karmelitani għamlu ridekorazzjoni flimkien ma' pittura bix-xbieha tal-Ma- donna tal-Karmnu, San Xmun Stock, San Franġisk ta' Assisi u Sant'Agata. Meta kienet qiegħda tinbena l-knisja parrokkjali ta' Sant'Elena, huma offrew ukoll li jħallsu l-ispejjeż biex jinbena altar f'kappella fil-ġenb għall-qima tal-patruna tagħhom. Fil-knisja ta' Ħ' Attard Fil-knisja ta' Ħal Balzan IL-GUDJA: Il-festa tal-Madonna tal- Karmnu kienet tħalliet f'benefikat imħolli minn Francesco Dalli fl-1713. Mill-1723 kien hemm ukoll altar bil-pittura tal-Madonna tal-Karmnu flimkien ma' San Mikiel u l-Anġlu Kustodju. ĦAL GĦARGĦUR: Dan l-altar fil-knisja parrokkjali twaqqaf xi snin qabel l-1668 minn Domenico Grech, waqt li Angelo Grech fl-1675 ħalla l- flus biex issir il-festa. Fil-Kolleġġjata ta' B'Kara 750 Sena tal-Labtu tal-Karmnu - B'Kara 2001 31 ĦAL GĦAXAQ: Din id-devozzjoni kienet diġà daħlet fil-parroċċa l-qadima fl-1723. L-ISLA: Fit-2 ta' Novembru 1722 twaqqfet il-konfraternità f'ġieħ il-Madonna tal-Karmnu. Aktar tard, il- festa tal-Madonna tal-Karmnu daħlet ukoll fil-knisja parrokkjali. Don Pietro Bianchi qiegħed il-pittura tagħha fuq l-altar ta' Santu Rokku u sal-1781 ipprovda l-mezzi biex tiġi ċelebrata l-festa fuq l-istess altar. ĦAL LIJA: Fl-1723 l-altar ta' San Ġużepp fil-knisja parrokkjali ġie dedikat lill-Madonna tal-Karmnu. Flaminio Galea għamel tajjeb għal dak li kien meħtieġ għal din il-modifikazzjoni. ĦAL LUQA: Fil-pjazza prinċipali ta' Ħal Luqa kienet issir festa popolari, minkejja li ma kienx hemm altar dedikat lill-Madonna tal-Karmnu. Fl- 1737 kellha titqiegħed pittura tal-Madonna tal-Karmnu fuq l-altar ta' San Duminku u fl-1768 tħalla benefikat għall-festa tagħha. Fl-1848 inbniet knisja ġdida f'unurha. IL-MOSTA: Carmela Falzon ħalliet benefikat għaċ-ċelebrazzjoni tal- festa tal-Madonna tal-Karmnu fil-knisja parrokkjali. Dan il-benefikat ġie aċċettat formalment fl-1790: L-IMQABBA: Il-Madonna tal-Karmnu ġiet magħduda fil-pittura ta' l- LL qa L altar fil-knisja ta' Santa Katerina mill-1723. Fil-knisja ta' Ħal Lija IN-NAXXAR: Fl-1634 il-pittura ta' fuq l-altar ta' Santa Katerina fil-parroċċa, fuq in-naħa ta' fuq, kellha pittura tal-Madonna tal-Karmnu. Fis-7 ta' Marzu 1798, l-Isqof Labini ħareġ digriet li aċċetta l-benefikat tal- festa tagħha ta' l-istess altar, imħolli minn Euphemia Xeberras. ĦAL QORMI: L-Isqof Cocco Palmieri f'reskritt tas-7 ta' Lulju 1708 awtorizza lil Giuseppa u Caterina Bonnici li jkollhom altar fil-parroċċa ta' San Gorġ dedikat lill-Madonna tal-Karmnu. Dan l-altar ħa post dak ta' San Mattew, waqt li nżamm sotto-kwadru ta' dan il-qaddis fuq l-istess altar. IL-QRENDI: Fis-7 ta' April 1737 Maria Formosa stabbiliet festa tal- tar ta' l- Erwieħ tal- Purgatorju. Fl-1759 saret pittura ġdida li turi l- Ma- donna flimkien ma' San Xmun Stock u Santa Tereża, u taħt jidhru l- erwieħ fil-purgatorju. IS-SIĠĠIEWI: Fis-6 ta' Novembru 1658 Marietta, armla ta' Castaldo Bonello, u bintha Caterinuzza, ġew awtorizzati biex jiddedikaw mill- ġdid altar li diġà kien jeżisti fil-parroċċa l-qadima. Pittura dedikata lil Santa Ċeċilja fil-parroċċa l-qadima kellha tħalli postha għall-pittura tal- Madonna tal-Karmnu. Dan l-altar kien maż-żmien trasferit ukoll għall- parroċċa l-ġdida. Fis-7 ta' Settembru 1745 twaqqfet konfraternità ad unur tagħha. ĦAL TARXIEN: Giovanni Farrugia, fl-1719, ħallas l-ispejjeż tal-pittura ta' l-altar dedikat lill-Verġni Marija tal-Karmnu, meta l-kappelluni tal- knisja parrokkjali ngħataw għamla eleptika u ddaħħal altar ġdid dedikat Fil-knisja tal-Qrendi lill-Verġni Marija tal-Karmnu u l-Erwieħ tal-Purgatorju. ĦAŻ-ŻABBAR: Fl-1759 il-Madonna tal-Karmnu ħadet post San Nikola fl-altar mal-ġenb fil-knisja parrokkjali. Matul dik is-sena, jingħad ukoll li l-konfraternità tal-Karmnu għamlet tajjeb għaċ-ċelebrazzjoni tal-festa tagħha fuq dan l-altar. — 750 Sena tal-Labtu tal-Karmnu - B'Kara 2001 33 ĦAŻ-ŻEBBUĠ: Fi żmien madwar l-1708 tqiegħdet pittura fuq l-altar ta' Santu Rokku fil-knisja parrokkjali li turi l-Madonna tal-Karmnu ma' dan il-qaddis u ma' Sant' Antnin ta' Padova. IŻ-ŻEJTUN: Meta kienet qiegħda tinbena l-knisja ġdida parrokkjali madwar l-1709, daħlet devozzjoni qawwija lejn il-Madonna tal-Karmnu. L-altar li fuqu l-Erwieħ tal-Purgatorju jiġu suffrigati kien tlesta sa dik is-sena. Marc Antonio Caruana u l-mara tiegħu Francesca, fl-1723, ħallew benefikat li bih setgħet issir iċ- ċelebrazzjoni tal-festa tal-Madonna tal-Karmnu. Il-pittura hija ta' Rokku Buhagiar. Pittura oħra antika u artistika tinsab fil-knisja antika ta' Santa Katerina, magħrufa aħjar bħala ta' San Girgor. IŻ-ŻURRIEQ: Il-fundazzjoni ta' dan l-altar hija mistħoqqa lil Antonio Zammit, li kien diġà mwaqqaf fil- knisja parrokkjali taż-Żurrieq fl-1630. Tliet snin wara, l-aħħar testment tiegħu juri l-benefikati li ħalla biex issir il-manutenzjoni tiegħu. Dan l-altar kien inkorporat ukoll fil-knisja l-ġdida parrokkjali. Twaqġfet konfraternità ġdida tal-Madonna tal-Karmnu fis-snin ta' wara u l-istatut tagħha ġie approvat fit-23 ta' Marzu 1801. Ma' dawn ta' hawn fuq nistgħu nżidu t-twaqqif u t-tmexxija ta' erba' kunventi mmexxija mill-Patrijiet Karmelitani Tereżjani u tmien djar-kunventi oħra tal-Patrijiet Karmelitani. Dawn ta' l-aħħar jinsabu fil- Lunzjata (Rabat), l-Imdina, il-Belt Valletta, il-Balluta, il-Fgura, Fleur de Lvs u tnejn Santa Venera; minbarra l-ewwel tlieta, ilkoll ġew imwaqqfin bħala parroċċi fis-seklu 20. Il-kunventi tal-Patrijiet Karmelitani Tereżjani jinsabu f'Bormla, Birkirkara, Tas-Silġ u l-parroċċa f'Ta' Xbiex. Fil-Gżira hemm ukoll parroċċa mwaqqfa fl-1921 u dedikata lill-Madonna tal-Karmnu, immexxija mill-qassisin djoċesani. Ma jonqsux il-pitturi u l- istatwi rispettivi tal-Madonna tal-Karmnu li jinsabu f'dawn il-knejjes. Bosta huma l-knejjes imxerrdin ma' Malta u Għawdex li fihom illum issib kwadri tal-Madonna tal-Karmnu. Minbarra dawk il-kwadri u l-istatwi li jinsabu fil-knejjes tal-Karmelitani, tal-Karmelitani Tereżjani, fil- parroċċa tal-Gżira, u fil-parroċċi kollha li ġa semmejna hawn fuq, se nagħtu lista ta' wħud mill-pitturi li stajna nkunu nafu bihom. Fil-knejjes parrokkjali nsibu wkoll pitturi tal-Madonna tal-Karmnu f'dawk tal-Ħamrun, il-Marsa (tat-Trinità), Marsaxlokk, l-Imsida, ir-Rabat (San Pawl), u Tas-Sliema (Stella Maris u s-Sacro Cuor). Insibu wkoll kwadri tal-Madonna tal-Karmnu fil-knejjes li m'humiex parroċċi. Dawn huma tal-Fawwara, ta' San Filippu (l-Isla), tal-Karmnu (il-Birgu), ta' San Girgor (iż-Żejtun), fis-sagristija tal-parroċċa ta' Ħal Balzan, l-oratorju ta' San Pawl (ir-Rabat), il-knisja tal-Ġiżwiti, ta' l- Erwieħ, u tal-Madonna ta' Liesse (dawn l-aħħar tlieta fil-Belt Valletta). F'Għawdex ukoll ma tonqosx id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu. Minbarra altari dedikati lill-Verġni tal-Karmelu, jinsabu żewġ knejjes dedikati lilha u dawn jinsabu fix-Xlendi u oħra fir-Rabat (Ta' Ħamet). Pitturi oħra jinsabu fil-parroċċa ta' Kerċem, fil-knisja ta' l-Għasri u fil- knisja tal-patrijiet Agostinjani. Minn hawn xterdet id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu u l-labtu tagħha. Huma xhieda ta' l-għeruq profondi fid-devozzjoni tal-Maltin u l- Għawdxin lejn l-Omm u s-Sultana tal-Karmelu. Fl-istess waqt, isaħħu d- devozzjoni tagħna lejn din l-Omm ħanina li tibqa' tħarisna bħala wliedha - e maħbubin. Fil-Parroċċa ta' Kerċem Għawdex Tagħrif miġbur mill-ktieb, Marian Devotions In the Islands of Saint Paul (1600-1800) ta' Mons. Vincent Borg u ppubblikat minn The Historical Societv, Malta 1983.