Bħal daż-żmien; żmien: il-Milied, qalb -kull ħadd : tinġibed: dejn naħa waħda; ħsieb kull ħadd jittajjar lejn belt waħda; (u għajnejn:kull ħadd jixtiequ jaraw ħaġa waħda: dik il- Grotta mbierka, qrib Betlehem, li ġewwa fiha twieled Ġesu, li hu waħdu, fid-dinja, kellu jġib is-Sliema. Ftit hawn nies, hawn Malta, li jafu kif inhu Betlehem, għax minn Malta għal Palestina, ftit imorru nies. Jien, ngħid għalija, lil Betlehem nafu sew- wa, daqs kieku kien raħal ta' Malta jew xi ħaġa aktar, Għax jien domt il-Palestina ħafna snin; u Betlehem kont ġej u sejjer, l-aktar għal ħabta tal-Milied. Minn Ġerusalem sa Betle- hem; ma hemmx bgħid wisq; hemm qisu ħames mili, Jekk tmur fil-għodu aktar jaqbel tmur bil-mixi, għax fit- triq hemm ħafna x'tara; u'jekk tmur bil-karozza, li tasal f'għaxar minuti, ma tilħaq tara xejn, Hawn, mela;'isa 'nistħajluma ''li mmorru: mawra: 'sa. Betlehem; bil- mixi; u meta naslu, ngħaddu min- nofs il-belt. Imbagħad, imorru nżuru l-knisja u l-Grotta ta' taħtha, li ġew- wa fiha twieled il-Bambin. Ġerusalem, bħall-Imdina ta' Malta, hi mdawwra bis-swar; biex tidħol fiha jew toħroġ minnha, fiha l-bibien. Biex immorru Betlehem, minn Ġeru- salem, jaqbel'li noħorġu minn bieb li bil-Għarbi jgħidulu: 'Bab il-Ħalil, u bl-Ingliż jgħidulu Jaffa Gate. Minn hemm, rilwu lejn ix-xellug, għan- niżla,u maslu' fuq wied, magħluq b'ħajt għoli 'u' 'wiesa' li'ngħaddu minn fuqu 'qisu kien pont: Fil-lemin ta' dal-ħajt, naraw: għadira' kbira mimlija bl-ilma; li'jgħidulha' Birket Fis-sajf, dil-għadira tinxef, u ġewwa fiha jagħmlu s-suq tal-bhej- 'jem; ibiegħu baqar u żwiemel, bgħula u ħmir. Kif ngħaddu l-wied, niġbdu lejn ix- xellug, għat-telgħa. Aħna u telgħin, naraw fuq il-lemin knisja tal-Protes- tanti, u dar kbira ma' ġenbha; u fuq ix-xellug, sptar tal-għajnejn. Hu tal- Ingliżi, imma kull ħadd jista' jid- dewwa fih. Kif naslu fuq nett, naraw kunvent imdawwar b'ħajt, li hu tas- Sorijiet Klarissi, u fuq in-naħa l-oħra, hemm 'l-istazjon .tal-vapur . tal-art. Imbagħad tibda wetgħa, li fiha belt ġdida, Lhudija, żgħira u sabiħa, li jgħidulha Talpjot, Fit-triq ta' Betlehem — Il-Kunvent tal-Griegi ta' Sant Elija, jew bil- Għarbi Dejr Mar Iljàs. Quddiemu hemm il-blata għamla ta' mitraħ. Minn ħdejn Talpjot nibqgħu sejrin, u wara mixja żgħira, naraw mal-ħajt tat-triq, blata għamla ta' saqqu, bil- ħofra f'nofsha, donnu raqad fuqha xi ħadd. Dil-blata mill-antik, jgħidulha l-Friex ta' Sant' Elija, u quddiemha hemm kunvent tal-Griegi, jgħidulu ta' Sant' Elija wkoll, li ilu mibni mis- seklu Ħamsa. Hawn inkunu f'nofs triq, minn Ġerusalem għal Betlehem, u ż-żewġt ibliet, minn hawn, jidhru sew, Minn hawn naqbdu n-niżla, u nilħqu-triq watja; u fil-ġenb ix-xellug naraw għalqa. bla ħamrija, il-qiegħa Ġerusalem — Fuq il- lemin: is-sur tal-belt. F'nofs ir-ritratt: 'Bdb el-Khalil.— Fix-xellug, in-niżla li tieħu għal fuq il-wied. tagħha kollha ġebel u blat. Jgħidul- ha l-għalqa taċ-ċiċri, għax ġewwa fiha jinsab żrar żgħir, imdawar, donnu ċiċri tal-ħaġar. In-nies ta' din-naħa jgħidu, li darba, l-Madonna kienet sejra Ġerusalem, bil-Bambin fuq driegħha, u talbet fergħa ċiċri tal- qatta, għat-Tifel, lil sid dil-għalqa, u ma tahiex. B'kastig, iċ-ċiċri li kellu . fil-għalqha, saret żrar, u għad fadal minnha sal-lum, Nimxu ftit ieħor, u fil-lemin tat- triq, naraw dar weħedha, bis-saqaf tagħha għamla ta' koppla. Dan hu l-qabar ta' Rakel, il-mara ta' Ġakobb li mietet kif ġiebet fid-dinja lil Benja- min, kif inhu miktub fil-Kotba Mqad- dsa. Ftit 'il hemm minn dal-qabar, it- triq, tinferaq fi tlieta: tal-lemin tie- Fit-triq ta' Betlehem — Id-dar bis-saqaf għamla ta' koppla; jew il-Qabar ta' Rakel, il- mara ta' Ġakkobb, Bin Abraham. ħu għal raħal jismu Betġàgħla; ta' quddiem tieħu għal Hebron, u tax- xellug tibqa' dieħla, ġewwa Betlehem dritt. Kif nidħlu Betlehem, nibqgħu mis- kemm jixbaħ lil xi raħal Malta. tagħġbin mir-rħula ż-żgħar ta' Id- djar bis-saqaf ċatt, b'xi għorfa fuq- hom; twieqi ftit; bwieb imdaqqsin, u bla żina; kollox: lixx, u l-ħitan imbajda bil-ġir. Toroq aktarx dojoq, tliegħi u nżieli; imgħawġin, imma ndaf. Nistħajluna, mela,li kif naslu Betle- hem, nimxu ftit f'toroq bħal dawn, qabel ma naslu l-knisia. Inħarsu lejn il-bwieb miftuħa; hemm naraw raġel, bil-qegħda fl-art, idoqq it-tajjar, bil- watal. 'Il hemm aktar, xi ieħor, iħan- għuda bil-munxàr. naraw xi ħaddied imgermed, fuq l-inkwina t-tarf ta' ħadida mik- wija. Xi ħanut tal-ħaxix, bil-qfief ħada l-bieb; jew tal-ħelu, bil-kaxex tal-ħġieġ, dojoq u twal. Jew ukoll, tal-ġugarelli, bil-pupi, karozzi u Betlehem — Kif. tid- ħol fil-pajjiż. Toroq aktarx dojoq, djar bis- saqaf ċatt; donnu raħal ta' Malta. tal-landa, imdendlin mal- ħitan, Kollox jixbaħ wisq lir-rħula ta' Malta, barra minn ħaġa waħda: għax hawn, ħafna rġiel, joħorġu barra, mhux bil-qalziet-imma bi: qmis twila- twila, li jgħidulha qumbàs, U rl-nisa wkoll,:'ma 'jilbsux: bħal: ta'Malta; għax ikunu lebsin' bluża; : sewda jew kaħla;:u mħażżnin b'terħa;:u b'liżar abjad ; fuq: rashom : bit-truf -tiegħu mdendlin wara daharhom. U fuq ras- hom--ikollhom xi ħaġa għamla ta' kitla, mgħottija b'dak il-liżar. Wara li nimxu ftit, naqbdu telgħa. Ngħaddu minn quddiem ħanut tal- kafe, u fanal, fuq riġla għolja tal- ħadid, quddiemu, u nilwu għal triq bil-kolonni, mal-ħitan. Betlehem — Il-Bażilka ta' Santa ILiena; maqsuma bis-saqaf tal-injam, 'u' tqajja' dejqarlejn ix-xellug: kollha ħwienet tal-laħam, bil-ħfief, maqtula, imden- dlin rashom 'l-isfel, ħada l-bieb: Meta noħorġu min 'dit-triq; insibu ruħna f'misraħ wiesa'; u quddiemna, u fil-lemin tagħna naraw bini qadim għall-aħħar, iswed: biż-żmien, u Betlehem — Il-misraħ ta': quddiem il-Knisja tat-Twelid… Fil-lemin. Kunventi :qodma,.. tal- Griegi: u : tal-Armeni. Fin-nofs, nies sejrin. il- Knisja. msewwi u mirfud. Il-bini tal-faċċata, fih bieb. kbir, misdud, bil-ħaġar; u mħolli minnu, biss, bħal tieqa żgħira ftit ogħla mill-art. Din hija l-knisja, mibnija. mnn Santa. Liena, fuq il- għar fejn twieled Ġest, tal-mużajk Nimxu 'l quddiem, lejn. il-bini li għedna, u nidħlu mill-bieb li. qisu tieqa, u nsibu ruħna ġewwa knisja kbira għall-aħħar, qadima, li xejn ma tixbaħ. lil knejjes ta' Malta. Bla artali; il-ħitan lixxi u bla żina; twila xi mitt pied u wiesa' sebgħin. Fiha erba' saffi kolonni, minn tulha, żewġ saffi kull naħa; kull kolonna magħ- mula minn ħaġra waħda, għolja għox- rin pied, u bir-ras tagħha tar-rħam. Hekk il-knisja tiġi maqsuma f'ħam- sa: korsija kbira fin-nofs, u żewġ kurriduri kull naħa, fil-lemin u fix- xellug. Betlehem — Bieb tar-rħam li jagħti għat-taraġ li jieħu għal Grotta tat-Twelid. Is-saqaf tal-korsija hu tal-injam, u aktar għoli mis-saqaf tal-kurriduri, għax fuq il-kolonni, ta' kull naħa tal- korsija, mibni ħajt. Dal-ħajt għoli tletin pied, u fih ħdax il-tieqa. Fil- kolonni. għadhom… jidhru, mitfija, xbiehat tal-qaddisin, u fil-ħitan, irqajja' tal-mużajk. 'Il ġewwa mill- kolonni tal-korsija, l-art tal-knisja iżjed għolja, qisha presbiterju. Billi dil-knisja, iqaddsu fiha l-Griegi biss, Betlehem: — Il-Grotta Mqaddsa, minn. tarf sa tarf. Faċċata, l-artal li taħtu tinsab il-Kewba tal-fidda. faċċata fiha l-ikonostasi, jiġifieri bħal rixtellu, tal-injam, għoli, u fuqu xbiehat.tal-qaddisin.. Hemm nieqfu nħarsu ftit, imbagħad ngħaddu minn bieb, taħt il-kolonni, għal ġewnaħ tal- knisja. Naraw bieb żgħir tar-rħam, taħt il-presbiterju, b'taraġ mudlam fih, li jinzel għal taħt. l-art, Ninzlu minnu u niġu ġewwa għar. Dan hu l-għar fejn twieled il-Bambin. Inħarsu. ma' dwarna. Ninsabu f'għar taħt l-art, twil erbgħin pied u wiesa' tnax, bis-saqaf magħmul ħnej- ja, u l-ħitan miksijin bid-damask. tal- asbestos, biex ma jinħaraqx, u mis- kienet il-maxtura li fiha l-Madonna saqaf imdendlin għadd ta' lampieri meddet lil Binha malli twieled u fejn tal-fidda. Fit-tarf tal-għar, ħada sabuħ ir-rgħajja, meta ġew jarawħ. t-taraġ li nżilna 'minnu, artal tal- Wara l-ħawt, hemm purtiera tal-ħarir Griegi, ġewwa niċċa. Taħt dal-artal, 'u warajha, jidher il-blat; dak il-blat imwaħħla fl-art, kewkba tal-fidda, imbierek li sama' n-nifs, u niegħi, ta' kbira kemm wieħed jgħatti b'idejh it-: Ġest: Tarbija, u leħen il-Madonna Betlehem — Il-kewkba iii : tal-fidda, taħt l-artal, ġewwa l-Għar Imqaddes li għandha storja kbira. Imwaħħla mill-Franġis- kani 1717. Misruqa mill- Griegi, 1847. Miġjuba lura, fl-1852. Ħtija tagħha saret il-Gwerra ' ta' Krimea, tar-Russja — FO kontra t-Turkija, Hinġiltawa u Mate, 1553. Ma' dwar il-kewkba, imden- tgħannilu biex jorqod.: dlin, ħmistax-il lampier żgħir, tal- B'dawn il-ħsibijiet ninzlu għarkub- fidda, dejjem mixgħula. Ftit 'il ġew- tejna, inbusu dik l-art għażiża, u wa, fix-xellug tal-artal, hemm rokna ngħidu talba. Imbagħad inqumu u baxxa, tasa' xi sitta min-nies, tinzel: noħorġu barra, u ż-żjara tagħna lil fiha bi tliet tarġiet… Fuq ix-xellug, Betlehem, tintemm hekk. f'dir-rokna, hemm artal tal-Latini, u fuq il-lemin, ħawt tar-rħam, fejn ELSIE. Lejla waħda daħal ħalliel fid-dar ta' Ġaħan u Ġaħan staħba ġewwa armarju bil-ħsieb li jaqbeż fuqu u jaqbdu. Il-ħalliel fittex id-dar kollha u ma sab xejn x'jisraq, u fl-aħħar fetaħ l-armarju ħalli jara kienx hemm xi ħaġa. Sab ġewwa fih lil Ġaħan imkebbeb. Il-ħalliel ħareġ is-sikkina, għaj- jinha għal sider Ġaħan u qallu: ''Staħbejt hawn, eh, biex taqbadnif f' €Le'', wieġbu Ġaħan bil-biża; ''Staħbejt hawn għax stħajt minnek, billi rajtli l-faqar tad-dar tiegħi f' Xi ħbieb ta' Ġahan qalulu darba: ''Ġaħan, il-mara tiegħek kull meta tmur fuq l-għajn taqbat tgħajat u titlewwem man-nisa l-oħra. Għandha tkun li tilfet rasha l Ġaħan għal dan qiegħed idu fuq moħħu u qagħad jaħseb. Wara ftit ħbiebu saqsewħ: ''X'int taħseb, Ġaħan'7 Għadek m'għedtilniex kelma B Weġibhom Ġaħan: ''Jien naf tajjeb li l-mara tiegħi ma għandhiex ras x'titlef; jekk tilfet xi ħaġa, qiegħed naħseb dil-ħaġa x'tista' tkun f'