ID-DAQQ TAL- QNIEPEN FIL- FOLKLOR MALTI F'għodwa sielma u bikrija ta' xahar sajfi, stajt nisma' mill- bogħod ġejjin, ilħna ferrieħa ta' qniepen jitbandlu f'żiffa ħelwa mal-fwieħa taż-żahar mill-ġonna qrib u madwari għelieqi mifruxa jixirfu sal- irdumijiet li ħesrem jaqtgħu fil-baħar. Din ix-xena qanglitni biex nikteb dan id- djarju fuq id-daqq tal-qniepen li jakkumpanjana f'ħajjitna s- sena kollha. Il-varjazzjonijiet tad-daqq tagħhom jimlew u jżewqu ġrajjietna fuq din l-art minn meta nkunu żgħar sa mewtna, fejn b'mod naturali nitgħallmu kif ninterpretaw- hom u minnhom inkunu nafu x'okkażjoni hi, ċ-ċirkustanza, u l-avveniment iffesteġġjat. Dawn id-drawwiet li baqgħu neżlin: magħna mill-imgħoddi saru jagħmlu parti mill-folklor ta' dawn il-gżejjer. Dan id-daqq tal- qniepen huwa ħolqa minn tiżwieqa ta' drawwiet oħra li jkomplu jsebbħu l-festi tagħna, il-Maltin. Għalhekk illum xtaqt inġedded is-sinifikat li kellhom dari u li lium dan naqas. Se nkun qed nirreferi għad-daqq tal-qniepen li nsibu mdendla, waħda waħda, f'kull arkata fil- kampnari tal-knejjes tagħna bil- qanpiena l-kbira ġeneralment tkun dejjem f' nofs il-kampnar. MANJIERI Qabelxejn hemm tliet manjieri kif jindaqqu l-qniepen. Hemm l- ewwel mod — li l-qanpiena titħarrek hi biex taħbat mal- ilsien. Hemm it-tieni mod -li hu speċi ta' martell li jagħti d- daqqiet fuq barra tal-qanpiena, u l-aħħar mod - li jixxejjer l-ilsien biex jaħbat fuq iż-żewġ naħat ta' ġewwa. tal-qanpiena. Dan tal- aħħar huwa dak użat minna l- Maltin. Il-qniepen jistgħu jindaqqu kemm minn isfel (aħna ngħidu li l-qniepen ikunu gganġjati) u kemm minn fuq (hekk il-qniepen ikunu żganġjati) billi l-ilsien jixxengel tul il-qanpiena. Irrid ngħid hawnhekk, li meta d-daqq isir minn fuq, dan ikun isbaħ fit- tonatura minn dak ii jsir minn isfel u dan għall-fatt li meta d- daqq ikun minn fuq, l-ilsien jħabbat fuq iż-żewġ naħat, filwaqt li minn isfel, dan isir fuq naħa waħda tal-qanpiena. Il- parti fejn jaħbat l-ilsien tissejjaħ 'pjaga', għax bit-tisbit kontinwu tal-ilsien dejjem jagħti fuq l- istess banda, maż-żmien tkun saret selħa fil-qanpiena. Biex. wieħed jibda jdoqq qanpiena m'hemmx xi għerf — l- aktar meta d-daqq ikun minn isfel — għax kull m'għandek tagħmel hu li titfa' l-ingassa tal- ħabel f'saqajk waqt li b'idejk taħfen il-ħabel. Xogħlok ikun li tiġbed il-ħabel 'l isfel. It-teknika mbagħad: tidħol aktar 'il quddiem, meta wieħed jibda jitgħallem idoqq b'ċertu grazzja u sengħa biex id-daqq joħroġ b'armonija waħda. Dan jgħodd l-aktar meta d-daqq ikun minn fuq (maġenb il-qanpiena stess). Għall-dan il-għan, meta d-daqq ikun minn fuq trid taqbad il- ħabel. tal-ilsien f'idejk u tibda xxenglu biex tagħti tokk tokk. Għall-ewwel it-tokki: jkunu f'intervalli mbiegħda. Aktar ma jgħaddi l-ħin, l-intervalli bejn it- tokki jibdew jiqsaru, u jibqgħu jiqsaru sakemm fl-aħħar l-ilsien ikun qed iħabbat fuq iż-żewġ naħat. Hi u tibda ddoqq il- qanpiena, t-tokki għandhom ikunu ftit b'saħħithom ħalli jinstemgħu sewwa — l-aktar meta tqis li hemm xi qniepen li diġa' qed jindaqqu, u jagħmel sabiħ ukoll li l-leħen tat-tokk jispikka iżjed minn tal-oħrajn. Biex: id-daqq ikun aktar armonjuż, jaqbel ukoll li t-tokk ta' qanpiena li qed tibda ma jingħatax simultanjament ma' tokki ta' qanpiena oħra li qed tindaqq, ħalli: ma tinsiemax sabta waħda li fiha ma jkunux spjegati l-ħsejjes. Malli mbagħad. il-qanpiena tibda ddoqq sewwa, il-ħoss għandu jitbaxxa ħafna, u jidħol, ħelu ħelu, fl-armonija tal-oħrajn — bħal fil-mużika — minn forfe għal diminuendo. L-ISKOP TAD-DAQQ Il-qniepen jindaqqu bi skop; biex iwasslulna aħbar ta' xi ġrajja jew ċirkustanza partikulari għaddejja fil-komunità, tista' tkun ċirkustanza kemm ta' ferħ u kemm ta' niket. Fl-imgħoddi, in-nies fil-lokal, ma kellhomx it- teknoloġiji u l-arloġġi li hawn illum. il-qniepen, kienu l-mezz ewlieni biex. jgħarrfu lill- komunitajiet tagħhom b'dak li jkun qed iseħħ, isejħulhom għat- talb, jew għal xi funzjoni ġewwa l-knisja, u jżommuhom aġġornati fil-ħin. Dan id-daqq kien parti integrali mill-ħajja tal- poplu ta' dak iż-żmien. Kienet din ir-rabta komunitarja mal- ħsejjes tal-qniepen, li kienet iżomm. il-bilanċ tal-ħajja għal bosta snin, u li ż-żmien niseġ fl- istess ħajja siekta, xorta ta' kultura u tradizzjoni marbuta ma' dan id-daqq fejn ċerti minn dawn id-drawwiet baqgħu jinżammu sal-ġurnata tal-lum. Ix-xejriet tad-daqq prinċipalment jinqasmu fi tlieta: hemm il-moti li nassoċċjawhom ma' ġrajjiet ta' ferħ; hemm daqq kiebi bħal trepassjoni jew il-libra li nassoċċjawhom ma' ġrajjiet ta' niket, u hemm daqġ li jikkonsisti f'tokki b'intervalli speċifiċi skont iċ-ċirkustanza marbuta miegħu. Jekk nibdew minn tal-aħħar, insibu tokki tal-arloġġ li jimmarkaw l-ħin - is-sigħat u l- kwarti. Ma' dawn hemm tokki speċifiċi li simbolikament ikunu qed jaqsmu l-jum f'erba' taqsimiet; il-Paternoster, l- Angelus tat-tmienja, l-Angelus ta' nofsinhar, it-tokki tal-Ave Maria (dawn ikunu ma' nżul ix- xemx, u l-aħħar tokki jkunu tal- Imwiet. Dawn tal-aħħar huma tokki qabel jidħol il-lejl, fejn Rota tal-injam marbut ma' wieħed mill- imgħażel l-art tal- kampnar : il-qanpiena u Ħabel nieżel biex jinġibed minn isfel Manjiera ta' daqq ta' qniepen li ma m'aħniex imdorrijin biha Malta: il-qanpiena titħarrek hi biex taħbat mal-ilsien. Madmad li jżomm għandna naħsbu: fil-mejtin tagħna. Iżjed minn hekk, hemm tokki b'intervalli meqjusa li nirreferu għalihom bħala tnaqgir. Dan it- tnaqqir jgħodd kemm bħala sinjal biex wieħed ikun infurmat b'dak li jkun għaddej fil-knisja (ġeneralment), kif ukoll biex isejjaħ in-nies tattendi għall- funzjoni reliġjuża li tkun se tibda. Xorta ta' sinjali huma dawk f'quddiesa kantata solenni jew mhix: Paneġierku (jekk jinzerta jkun hemm). Konsagrazzjoni. Xorta jinkludu: ta' sejħiet/stedin Quddiesa tal-ħin. Għall-eżerċizzji u Via Sagra fi żmien ir-Randan Għall-kanoniċi - għall-għasar/ quddiesa konventwali tal- ħdud/kolletta/terza Il-qanpiena l-kbira fil-kampnar tal-knisja ta' San Lawrenz Għall-fratelli biex jakkumpanjaw fil-purċissjoni. Meta kien ikun hemm vjatku (dari). F'xi bnadi l-vjatku għadu joħroġ darba fis-sena — Ħadd fuq l-Għid. Bejn servizz u ieħor, is-sensiela ta' tokki jew tnaqqir ivarja fit- temp u l-manjiera. Hekk in-nies tkun tista' tiddistingwi liema servizz hu. Jekk nieħdu eżempju ta' dan, ngħidu aħna, t- tnaqqir għall-fratelli jikkonsisti f'sensiela ta' —erba' tokki konsekuttivi u mhux imbegħda, b'intervall: ħafif bejniethom. Filwaqt li sejħiet għall-kanonċi jkunu b'żewġ qniepen żgħar jalternaw. Tokki oħra, pereżempju huma t-tokki ta' 33 wieħed biex isejħu n-nies għall- quddies. Hemm il-mod l-ieħor ta' daqq li huwa kiebi: u għalhekk nassoċċjaw man-niket. Kelma teknika ta' dan id-daqq hija l- kelma glissande fejn tisbit ta' tokki qawwija, waħda wara l- oħra, b'mod instantju, — miż- żgħira sal-kbira, joħolqu effett u sens ta' diqa f'min jismagħhom. Din il-bixra ta' daqq nistgħu naqsmuha fi tlieta: Kull nhar ta' Ġimgħa fit-3.00 ta' wara nofsinhar. Din tfakkarna fil-mewt u l-passjoni ta' Sidna Ġest : F' Novembru — ix-xahar tal- mejtin 2) Trapassjoni Meta jmut xi ħadd. Waqt il-funeral. 3) Transitu Fil-mewt ta' isqof jew Papa. qassis/kanonku, Mat-tħabbira tal-mewt, is- sagristan jibda jrempel (kelma teknika) jew jiġbed it-tokki bil- kbira, li: l-ewwel jibdew mbegħdin u wara jispissjaw sakemm. tispiċċa f'monologu. Din ix-xeħta ta' daqq ngħidulu transtu. Wara li tkun spiċċat iddoqq il-qanpiena l-kbira waħedha (għalhekk monologu) għal xi ftit minuti, din tkun akkumpanjata mill-glissando. Din id-darba u fil-każ tal-libra, id-daqq ikun bil-qniepen il-kbar waqt li għall-fidili, id-daqq ikun biż-żgħar. Hemm eċċezzjoni waħda: fil-mewt ta' tarbija flok mota lugubra, tindaqq mota ta' ferħ bl-iżgħar żewġ qniepen. Dan għaliex it-trabi huma innoċenti u qatt ma jkunu ġarrbu ħażen u proprju għalhekk imorru jgawdu 'l Alla mill-ewwel. Il-quddiesa tagħhom tissejjaħ de Angelis u fiha wkoll tingħad il-glorja. Din il-mota hi msejħa Frejħa. L-aħħar mod: ta' daqq i baqgħalna naraw, hija il-mota. Dan id-daqq hu komuni magħna u nassoċċjawh mal-ferħ — komuni għax spiss nisimgħu dan it-tip ta' daqq. Fil-fatt mota tismagħha anke meta m'hijiex ġurnata ta' festa, tista' tkun għar-Rużarju u quddiesa ta' kuljum filgħaxija — naturalment mhux bil-qniepen il-kbar. Iżda kull nhar ta' Ħamis tindaqq mota filgħaxija bħala tifkira tat- twaqqif tal-Ewkaristija. Ta' min jgħid li din id-drawwa kienet inbdiet fl-Isla, u l-Isqof Labini fl- 1781 ħareġ ċirkulari biex din id- drawwa sabiħa tiġi estiża għall- parroċċi oħra. FESTI SEKONDARJI, EWLIENA, U T-TITULAR Minn hawn niġu għal dawk li huma festi sekondarji, festi ewlenin jew kif ngħidulhom aħjar prima klassi u t-titular. Fil-festi sekondarji jindaqqu moti bil-qniepen il-kbar f'lejliet u nhar il-festa, imma mhux bil- kbira, u tkun mota waħda ta' kwarta, jew ta' 3: moti f'nofsinhar, filgħaxija u qabel jidħol il-lejl. Imbagħad l-istess nhar il-festa. Dawk li huma festi ta' prima klassi bħalma huma l-Milied, l- Għid, u Santa Marija, il-qniepen jindaqqu kollha, u din id-darba bil-qanpiena l-kbira wkoll, u jistgħu jindaqqu erba' motijiet, kemm lejliet u kemm nhar il- festa, li jibdew minn nofsinhar ta' lejlietha u jkomplu bl-istess tempijiet — tas-sollennità, kif jindaqq għat-titular. Fl-aħħar niġu għat-titular. F'ċerti nħawi bħal fil-Kottonera, minn xhur qabel il-festa, u bħala tħejjija spirtiwali għall-festa, ikun hemm jiem partikulari fost il- ġimgħa, ii fihom tiġi ċċelebrata quddiesa kantata u tingħad il- kurunella — din hija drawwa antika li ġejja mill-antennati tagħna, bħall-kwaranturi. Ngħidu aħna, l-Isla u Bormla, għandhom is-Sibtijiet, San Lawrenz tal-Birgu, l-Erbgħat u San Duminku tal-Birgu wkoll, it- Tlitiet. Malli jispiċċaw dawn, tibda in-novena wkoll bi tħejjija għall-festa. Dawn huma disat ijiem ta' preparazzjoni ta' qabel il-festa sewwa, li fihom jingħad ir-Rużarju meditat, kurunella, l- quddiesa kantata, titkanta l- antifona, barka, u ċ- ċelebrazzjoni tagħlaq bl-innu. Kemm qabel jibdew is-Sibtijiet (li semmejna) kif ukoll qabel in- novena tindaqq mota bil-kbira u wara magħha jidħlu l-qniepen kollha, kif ukoll dawk tal-knejjes filjali li jinsabu fl-istess parroċċa, bħala preludju għall-festa li issa tkun qed toqrob. Drawwa sabiħa li baqgħet tinżamm fil-Kottonera hija li bħala ħbiberija u għaqda reġjunali, il-qniepen ta' dawn il- parroċċi jakkumpanjaw bid- daqq meta xi waħda minn dawn il-parroċċi tkun qed tiċċelebra l- festa tagħha u dan isir fit-De Deum u fil-ħruġ tal-purċissjoni rispettivament. L-ERBA' SOLENNITA' U hekk nidħlu fis-solennità tal- festa. Wara li jitkanta it-De Deum, aħna ngħidu li l-festa tkun daħlet fl-aqwa tagħha. Malli jkunu nofsinhar neqsin għoxrin jew anke qabel, jibdew it-tokki bil-kbira sa nofsinhar. Dawn ikunu s-sinjal ta' nofsinhar. F'lejliet u nhar il- festa, dawn. it-tokki jindaqqu minn kmieni biex it-tul tagħhom juru b'liema solennità sejrin jindaqqu l-qniepen f'dawn. il- jiem ta' festa filwaqt li jnisslu ċertu ferħ f'qalb in-nies tal-lokal, issa li l-festa qiegħda magħna. Nistħajjel il-qniepen qed jgħidu lin-nies, 'ifirtħu intom ukoll nies ta' din il-belt/raħal bħalma, aħna, l-qniepen, ferħana bid- diwi tagħna qed nimlew l-arja ferrieħa u ħelwa bid-daqq tagħna'. Għalhekk f'xi knejjes, l- ilsna tal-qniepen jiżżejnu biċ-ċfuf jew girlanda tal-karti kuluriti fil- jiem tal-festa. Dan biex juru li anke l-qniepen iridu jiddandnu fil-jiem tal-festa u huma parti minn dan il-ferħ li ġġib miegħha l-festa. Il-parti tagħhom hi li se jkunu qed iwasslu leħinhom bil- kbir u bla nikta. Saħansitra sal- qniepen hawn min jidlek biż-żejt maħruq biex jidhru jleqqu minn isfel. Malli: jispiċċa l-aħħar tokk f'nofsinhar, jibdew l-ewwel erba' moti minn sensiela ta' erbgħa u għoxrin mota miġburin erbgħa, erbgħa kull darba, bil- qniepen il-kbar. Din il-ħannieqa ta' erba' moti jerġgħu jindaqqu għall-ewwel għasar kif ukoll wara li jispiċċaw il-funzjonijiet tal-knisja, għall ħabta tat-8 30pm. L-għada jerga' jkun hemm l-istess moti; qabel il- Quddiesa l-Kbira (kantanta bil- Vuċijiet), f'nofsinhar u l-aħħar erba', qabel it-tieni għasar. Kull darba li jindaqqu, dawn l-erba' moti jieħdu madwar siegħa u nofs, b'intervall ħafif bejn mota u oħra. Qabel kull mota jinġibed tokk, jgħidulu t-tokk tar-rifsa. Wkoll wara kull mota, ikun hemm xi tokki: Tokk wieħed, ifisser għall-ewwel mota; żewġ tokki, għat-tieni mota; it-tielet, tliet tokki u r-raba' (l-aħħar) mota, jinġibdu disgħa, u dawn tal-aħħar, ikunu jimmarkaw l- għeluq tal-erba' moti; biex jgħarrfu li wasal il-ħin biex tinbeda l-funzjoni ġewwa l- Dawn it-tokki ta' wara l- moti, jsiru biss meta fil-knisja se jkun hemm xi. servizz — f'nofsinhar u tard bil-lejl, billi fil- knisja ma jkun hemm. xejn, dawn it-tokki ta' wara l-moti ma jindaqqux. L-iskop ta' dawn it- tokki ta' wara kull mota, (meta se ssir xi funzjoni fil-knisja) kien, biex in-nies ikollha tagħrifa kemm baqa' ħin biex tibda l- funzjoni u hekku. tattendi għaliha. Tagħrif li tajjeb li jingħata hawnhekk huwa, li għalkemm il- moti kollha tista' tgħid, jibdew miż-żgħira għall-kbira u jispiċċaw mill-kbira għaż-żgħira, fil-kottonera u xi nħawi oħra, dawn il-moti jvarjaw fil-manjiera tad-daqq, l-aktar fit-tieni u t- tielet mota. Dan isir, biex id- daqq jinżel aktar ħelu għall- widna u ma tkunx ħaġa ripetittiva. Għad-dilettanti, dawn iżżewġ moti jkunu jridu jdoqquhom huma, għaliex fihom joħorġu l-element armonjuż f'dik li hi teknika u l-kelma użata hawnhekk hija jqabbluhom, jiġifieri, meta għandek, ngħidu aħna, iż-żewġt iqniepen il-kbar idoqqu waħedhom, u inti, waqt li qiegħed iddoqq ma tħallix iż- żewġ ilsna jaħbtu fl-istess ħin mal-qanpiena, iżda li wieħed imur kontra l-ieħor. Barra dawn l-erba' moti li semmejna, hemm moti oħrajn li jindaqqu waqt ħinijiet partikulari f'xi servizz fil-knisja, ngħidu aħna: fi glorji, magnificat f' kull għasar, transulazzjoni, mota ta' sbiħ il-jum f'nhar il-festa u oħra ta' għeluq il-festa, u mhux l-inqas, il-purċissjoni — baqa' xi nħawi li daqq. fil-purċissjoni jibqa' sejjer mingħajr waqfien ta' xejn ( xi erba' sigħat daqq). Ma' dawn insemmu wkoll it-tnaqqir li jsir għall-panegierku waqt. il- Quddiesa l-Kbira u għall-fratelli. Sinjali oħra ta' tokki huma fis- santu u l-konsagrazzjoni tal- quddiesa kantata u għall- quddies lett, barra t-tokki tal- Paternoster u l-ħinijiet tal-jum kif semmejniehom aktar 'il fuq. U hekk, tista' tgħid, inkunu ġbarna d-daqq kollu ta' matul il-jumejn tas-solennità tal-festa, jiġifieri minn lejlietha sal-aħħar mota tal-għeluq il-festa (wara l- barka). GĦELUQ Skont il-vjaġġaturi, G. Cockbum, u P. Williams, meta kienu hawn Malta fil-bidu tal- ammisnistrazzjoni Ingliża stqarrew li l-qniepen f'Malta, qatt ma kienu jieqfu jdoqqu, imkien ieħor, lanqas fi Sqallija li kienet imsemmija għad-daqq tal-qniepen u nippreċiża 'never cease. tinging here night or Iżda issa jkolina nammettu li ż- żmien inbidel, u l-qniepen ma għadx għandhom l-importanza li kellhom dari għax barra li anke d-daqq naqas min idoqqhom naqsu sew u xi knejjes ġà daħħlu s-sistema elettronika. Ilha wkoll li nqatgħet id-drawwa ii nies mill-lokal idoqqu huma stess fil-ġranet tal-festa. Kienu inħolqu xi gajjijiet ta' xi erbgħa jew ħames min-nies li jissejħu huma biex jieħdu l-inkarigu kollu tad-daqq f'lejliet u nhar il-festa. Niftakar wieħed mill-gajjiet kienu jorqdu f'kamra. fil- kampnar għax barra li kienu jdumu jdoqqu tard lejlietha, l- għada, d-daqq, kien jibda minn kmieni ħafna u trasport minn u 'l hawn ma kienx ikun hemm. Lanqas in-nies ma għadha n- nies ta' dari għax iż-żmien ibiddel in-nies miegħu. lilum saru jdejquha l-qniepen u saret aktar tiggosta ħsejjes sfrenati jew imqanżħa ta' dinja moderna u laxka milli ilħna hennejja u naturali li bħal strument ieħor qegħdin biex jagħtu glorja lil Alla. Fl-aħħar, ma rridux nagħmlu bħall-qniepen li waqt dawn isejħu n-nies għas-servizzi fil- knisja huma jibqgħu sajma u barra għall-ħniena tal-elementi. Silhouette tal-awtur idoqq lejliet il-festa ta' San Lawrenz.