GRAJJIET, DRA WWIET, TIFKIRIET It-'Times:ot: Malta': qed iġġibxi ritratti ta' pitturi qod-:- ma. ta' mkejjen f'Wlalta u: tikkonfronthom: mar-rieracir tal-i istess imkejjen meħudin il-lum. Idea sabiħa li ġiet imfaħħra hafnal Ħadna gost nisimgħu li dawk ir-ritratti sejrin jinġabru ti ktieb wieħed. J'alia ma jkunx għali wisq, biex jista' jix- trieħ kulħadd. Fost: ir-ritratti: di s'issa, b'nota qasira taħt- hom, kien hemm dk. tal- bieb tal-Bombi, ġos-swar, i għall-bidu fi żmien u kif inhu l-lum, ir- duppjat u maqtugħ mis- swar. Imma, egħna x-xjuħ liftakru dak il-Bieb, irdup- pjat iva, iżda għadu marbut i tas-swar. L-EWWEL BIEB N'bdew bil-Bieb ewlieni. Dan kien wieħed biss fis- swar, u minnu kienu jidħlu ċawk li ġejzn min-naħa: tal- Ħamrun, Is-swar kienu mdawra b'foss, bħalma na- rew f'Putirjal, u wieħed. kien ista l i mill-B'eb bis- taħħa ta' pont. Il-Grenmastru Antoins: de Paule (1623-36)) ried isaħ- taħ il-Belt: Valletta, ħalli jagħti kenn tajjeb lil dawk li jgħixu fiha u 'l ħwejjiġ- bom, għalhekk ried jestendi l-fortifikazzjonijiet tagħha Dan sar billi nbnew is-swar tal-Furjana: mill-Inġinier Pie- tru Pawlu. Il-bini nbeda fl-1636 u ssokta taħt il-Granmastru Jean Paul Lascaris (1636-57), b'xi t'b- dil fil-pjanti mill-Inġinier l-ie- ħor il-Ġenera' Ġwanni Medi- ci. Fl-1670, meta kien Gran- miġstru Nikola: Cctoner, l-In- ċin'er Mawrizju Valoerga ħa f'idsih l-issuktar tal-bini ta' dienwk.— il-fortifikazzjonijiet. Wara l-parir tal-espert mill- tari Karl. von. Grunerberg, , jew aktar imsaħħin fl-1687, Il-Bieb 'il: semmejna. kien jifforma perti minm dawk. il- fortifikazzjonijiet, kif għidna, kien bieb wieħed u m'nnu hiss kienu jgħaddu n-n'es, il- bhejiem u: t-traffiku, bħalma neraw jiġri l-lumi fid-dħul għall-Imdina. L-ARMA. Fl-arkata tal-Bieb hemm data b'ittri: rumani A.D. MDCOXXI. (li tfisser fis-sena: 1721). Għalkemm, ki jidher minn d'k is-sena, il- Biex infetaħ fi żm'en. il-Grar- mastru 'Marc'Antonio Zon- dadari (1720-22), il-Bieb sar bl-ordni tal-Granmastru smon Perellos. Dan jidher ċar mill- arma ta' Perellos li kien hemm fuq nofs dik il-bieb ta' dari u li hemm fuq nofs iż-żewġ b'bien tal-lum. Il- Bieb ke'iu ma' kull. ġenb żewġ no's kolormi bl-arma ta' Perellos imnaqqxa fuq- hom: u ornament bi bnadar u armi ta' gwerra fit-truf tiegħu. BIEB GĦAN-NIES - U GĦALL-MOGĦOŻ Maż-żmien, dak il-Bieb waħdani għad-dħul u l-ħruġ, sija. għan-nies, kif ukoll għat-traffiku, beda jinħass ċkejken u: dejjaq. Għalhekk il-Gvernatur. Pavriek Grent cudna li jingħaqad miegħu Bieb ieħor. Dan ġie mqabbel m;egħu. fid-disinn mill-Kaptan Durnford tar- Roval Engineers, Iż-żewġt ibwieb, il-qadim u' l-ġdid, tħallew għat-traffiku, filwaqt li, skond. il-pianta, infetħu żewġ bibien oħra ċkejknin bejn il-kolonni għan-r:.o u 2: għall-mogħoż. Qalii Dun Fortunat Cachia. di, meta s- sem'naristi li għadhom: ma ħadux is-suttana. kienu jridu jaqsmu mill-Furjana għall- Blata l-Bajda, biex ma. jil- teqgħux ma' mogħoż li jin- trassu: magħhom u. jħam- mġulhom: l-ilbiesi bojodi tas- 'sajf, kienu .— jippreferixxu rjgħaddu minn fejn il-lufr hemm: il-g/acis. Dawk. il-bi- bien ċkejknin għadhom: jid- hru sal-lum, għalkemm hu- ma mbarrati. il-Bieb il-ġdid ir'etaħ. fis-17 ta' Awissu 1868, kif turi d-data li jġib fuqu. L-ISKRIZZJONIJIET TA' ''BRIGHELLA' Naturalment, biex isir l- akkoppjament taż-żewġ Bi- bien, kellu jsir xi tibdil. fuq l-ewwel wieħed. L-armi ta' Perelos tressqet għal nofs i wġ B'b'en, li hu il-post l-iżied prominenti, u taħtha tnaqgxet l-arma tal-Ordni. Fuq il-Bieb il-ġdid tnaqqxu armi tal-Gran Brittania. Fuq l-arkati tal-Bibien twaħħlu wkoll żewġ irħamiet bi skrizzjonijiet bil-latin, miktu- Ritratt tal-Bieb tal-Bombi. minn. wara . bin mill-magħruf poeta u. la- tinista malti Dur- Ġużepp Żammit, imsejjaħ Brighella, imħabba - ġurnalett.. ti.- kien jeħeġ teħt dak l-isem; Fuq il-Bieo: il-qadim. l-iskrizzjoni tgħid: hekk: 'Filwaqt ili nis- $.6iet mat-Torok kullimkien, hawnhekk jien qiegħda żgu- ra'. L-iskrizzjoni tal-Bieb il- ġdid, qasita qasira, tgħid li dak il-Bieb infetaħ ''għall- kumdita' akbar tan-nies'. MIS-SWAR Għaddew is-sinin U, mħabba ż-żieda akbar tat- traffiku, speċja:ment wara li bdew jaħdmu .l-karrozzi tal- 'nja, iż-żewġ B'bien, li. qa- bel, kif għidina, kienu magħ- qudin mas-swar, inqatgħu għial kollox minnhom, biex jitħalla spazju wiessa' mal- ġnub, ħalli t-traffiku jgħaddi minnu wkoll, u biex saret bankina għan-nies. Is-semil- inaristi issa. ma. għadx għan- dhom dak l-inkommodu li- meta kien għadu wieħed jeqra fuq il-faċċata lixxa: di. tħares lejn il-Belt. Dik l-isem ifakkarni f'wie- ħed minn. sħabi fil-Liċeo, li konna laqsammish PORTES DES BOMBES, għaliex kien jippronunzja dik l-iskrizzjoni kif tinqara bil-malti u mhux kif għandha: tinqara bil-fran- ċiż, Imma għalex', dawk li telgħin il-lum jistaqsu, 'diak 'eb j'esejjaħ tal-Bombiz' Aħra: x-xjuħ mnefu sewwa għa'ex: għex niftakru f'dawk iż-żewġ bombi kbar li kien hemmi imtellgħin fuq bażi- jiet għoljin, kwadii u wes- għin: fil-ġnub, qabel ma ta- sal għall-Bieb; bombi li kie- nu' jolqtu l-għajn ta' kull min ikun dieħel min-naħa ta' Bla- Minn taħt dawk il-B: leħen is-sewwa' — is-sibt, 7 ta' ottubru, 1972. Fl-aħħar tibdil li semmejna dawk il-bombi ġew imgerrija, til-ġenb u l- lum. wened kemm: kemm jagħti każ tagħhom. X'GĦADDA MINNHOM Kif għedna, dan. it-t.bdil kollu. sar minsboa fiż-żieda tat-traffiku. Fi żmien il-Ka- Vailieri, miu-B'eo ewlieni u waħdieni kienu jgħaddu: n.as u 'bgħu'a, karrettuni bir-raħ- ħala fuqhom, ħafna minn- hom bex idaħħlu l-Belt il- ħaxxx. u l-frottijiet li jkunu qalgħu mill-għelieqi maħdu- min minnhom, kif ukojl il- karrozzi bil-parilja tan-nobbli li kienu joħorġu mill-Belt għall-arja tal-kampanja, jew imorru fl-Imdina jew fid-djar tagħhom ġo. xi raħal. Minn cak il-Bieb kienu jgħaddu l- Kavavijeni fuq iż-żwiemel tagħhom; fil-ħinijiet liberi, il- Granmastru. fil-kaless. huwa u sejjer Sant'Anton jew fil- Palazz tiegħu ta' Verdala, u l-Isqof għal xi funzjoni re- liġjuża fil-Kattidral. Fi'-żmienijiet aktar ejna bdew jgħaddu ' minnhom magħqud: mas-swar. l-omri- servizz ħan-nies mill-Belt għal Ħal ukoll il-karrozzini u. busijiet, li bdew gi a f'Novembru tal-1865, u izzi oħra bejn il-Bet u Ħaż-Żebbuġ u San Ġiljan aktar tard. Jiena niftekar jgħaddi ien it- tum għal Hamrun, u Ħaż- Żebbuġ, għal Marsa, Raħal Ġdid u Borm'a u għal Bir- kirkara, Mgħandniex xi ngħi- TAL-B du, dawk li kienu ħerġin mill-Belt kienu jgħaddu misn bieb: u dawk li deħlin kienu jgħaddu minn ieħor, dejjem iżomm ix-xellug, skond ir-rs- gola' ingliża tat-traffiku, li ma icqbi'x mal-kontinentali, di r'dek. dejjem iżżomm mal- lemin. il-lum: ma tarax aktar għaddejjin minn taħt dawk il-Bib'en it-tram, l-omnibusi- jiet, l-irish-cars, u lanqas. il- karrozzi perilie, ħlef biex iġorru xi mejjet. U dawn ukoll bdew isiea jinqatgħu. Żwiemel: bil- kaerrezzjni jgħaddu bit-turisti fuqhom f'xi passiġġata ji jeħduhom sal-Ħamrun jew lura m'x- xtajta: tal-Imsida u tas-Slis- ma. — Żwiemel bir-rikkieba fuq dharhom ma tarax ħ'isf dawk tal-mourted police, għaliex il-Kavalferi tal-lum ma jużawx jirkbu ż-żiemel, iżda jirkbu jew isuqu l-car u x'aktarx, bħax-char-a-banes u t-trucks, jgħaddu minn mil-ġnub tal-Bibien. 'Madankollu, ikun liema jkun it-traffiku u jgħaddi mnejn jgħaddi, dawk il-Bi- biien qegħdin hemm u għan- dhom: jibqgħu hemm biex isebbħu lil Gż'ritna u jfik- kruma fil-ġrajjiet glorjużi ta' M'ssirijietnal