Seminar Annwali tal-LĠwenbriu 4 t'April, 1997 Il-Mara fil-Letteratura tal-Kittieba Għawdxin Daħila Skond il-Prof. Oliver Friggieri, in-nisel uman għandu omm qabel ma għandu missier' . Din it-tema hi Mediterranea daqs it-tempji megalitiċi u l-ewwel nies li għexu f'Malta fi żmien il-ħaġar. Fil-fatt, daqqa t'għajn ħafifa lejn it- tewmmin ta' dawn l-ewwel missirijietna u lejn l-istatwetti li ħallewlna, mill- ewwel turina fidi kbira f'alla-mara - In-Natura Omm. Achille Mizzi, f'waħda mill-poeżiji tiegħu, In Vitro, juri kemm jaqbel ma' dan meta jgħid: F'ġuf Eva jinġarr Adam disa' xhur bħal xrara ġol-fosdqa tad-dlam. Din it-tema jersqu lejha ħafna kittieba u poeti Maltin, kemm dawk tradizzjonali u kemm dawk moderni. Il-mara minn dejjem kellha post ċentrali fil-letteratura. Jekk immorru lura fiż-żmien, u nagħtu daqqa t'għajn lejn l-eqdem xogħlijiet letterarji, insibu li l-mara tilgħab parti kruċjali f'epiċi kbar li għadhom isaħħruna sa llum. Fl- Ilijade ta' Omeru, Helena ta' Trojja kienet il-kawża ta' għaxar snin gwerra bejn il-Griegi u t-Trojjani; fl-Odissea ta' l-istess awtur, Penelope damet dsatax-il sena tistenna lil żewġha Odissews ġej lura mill-gwerra, waqt li fl- Enejde ta' Virġilju, Eneas, missier ir-Rumani, kellu jiġġieled battalja qawwija kontra Turnus, biex jakkwista id Lavinia u jingħata jedd biex ikun jista' jibni familja f'Latium. Jekk imbagħad inħarsu ftit lejn il-letteratura tal-Medju Evu, nerġgħu nsibu lill-mara bħala protagonista, kemm fid-Divina Commedia ta' Dante Alighieri u kemm fil-qasam tad-drammi ta' Shakespeare. Imma waqt li Dante jpinġi lil Beatrice tiegħu bħala kreatura perfetta u mingħajr ebda għelt jew ħażen, Shakespeare jippreżenta lill-mara b'mod aktar realistiku. Hekk f'Macbeth, il-mara hi ppreżentata bħala kreatura terribbli u tkun hi li ssuq lil żewġha biex jikkommetti reati faħxija; f'Romeo and Juliet, it-tfajla ssir il-vittma innoċenti ta' mħabba traġika; u mbagħad, f'The Taming of The Shrew, Katerina, il-mara qerrieda li dejjem tgemgem u tmaqmaq, hi suġġetta għal umiljazzjoni mir-raġel. Ir-Romantiċiżmu u l-Mara Fil-bidu tas-seklu dsatax tfaċċa l-moviment romantiku li ta dimensjoni ġdida lil-letteratura. Dan beda jħares lejn il-ħajja b'mod differenti minn kif kienu jħarsu lejha l-kittieba ta' l-illuminiżmu li ġew qabilhom. Wara t-telfa ta' Napuljun u t-tmiem tar-Revoluzzjoni Franċiza, il-kittieba u l-intellettwali donnhom qatgħu qalbhom mill-wgħedi ta' libertà u ħelsien ta' l-espressjoni, l-aktar meta l-qawwiet konservattivi li ħarġu rebbieħa kienu ffirmaw it-trattat ta' Vjenna fl-1815. Dawn il-kittieba bdew iqisu lid-dinja l-ġdida bħala waħda kummerċjali, inumana, riġida u standardizzata wisq. Għalhekk biex jaħarbu minn din id-dinja moderna, ir-romantiċi dawru ħarsithom lejn postijiet remoti jew imbiegħda, aktarx medjovali u folkloristiċi. Ir-Romantiċiżmu beda jenfasizza l-passjoni aktar mir-raġuni,u l-immaġinazzjoni aktar mil-loġika. Ir- romantiċi bdew ixaqilbu lejn espressjoni sħiħa ta' l-emozzjonijiet, u l- azzjonijiet tagħhom saru aktar spontanji milli ristretti u ordinati. Hawn jidħol l-aspett femminil. Il-mara tar-romantiċi saret figura idealizzata, perfetta, imma fl-istess ħin fraġli ħafna. Kienet figurina tal-kina aktar milli umana u għalhekk postha aktarx li kien ġo niċċa tal-ħġieġ ħalli ma tinkisirx. Fl-istess waqt, ir-raġel sar il-ġentlom - kavallier, protettur tagħha u ta' unurha. Barra minn hekk beda jitfaċċa aspett ieħor tal-mara fil-kitbiet ta' din il-ħabta. Waqt li wħud mill-kittieba u l-poeti kienu jpenġuha bħala t- tfajla jew il-mara delikata tas-soċjetà konservattiva ta' l-ibliet, oħrajn kienu jitfgħu għajnejhom fuq it-tfajla mimlija ħajja u azzjoni, u l-figura tagħha bdiet tirrappreżenta u tissimbolizza lin-nazzjon, bħal fil-każ tal-figura femminili fil- pittura ta' Delacroix, li tirrappreżenta l-poplu Franċiż jiġġieled għal drittijietu matul l-irvellijiet ta' nofs is-seklu l-ieħor. Din ta' l-aħħar aktarx kienet tkun tfajla raħlija, fuq ruħha, tfajla sabiħa, imma li s-sbuħija tagħha hi waħda naturali u mhux irtokk imgeżwer fi lbies fin u sabiħ tas-soċjetà elitista. Meta mbagħad ir-romantiċiżmu ħakem lil Malta via l-letteratura Taljana u l-profugi Taljani li sabu ruħhom hawn fit-tieni nofs tas-seklu dsatax, il-figura femminili-romantika daħlet mal-kumplament ta' l-effetti l-oħra, u influwenzat bil-kbir lil dawk l-ewwel kittieba Maltin bħal Dwardu Cachia, u wara żmienu, lil kittieba kbar bħal Dun Karm u Patri Cuschieri. Imma dawn ta' l-aħħar inzertaw it-tnejn saċerdoti u għalhekk l-espressjoni romantika fejn tidħol il- femminilità hi limitata, f'Cuschieri aktar milli f'Dun Karm. Madankollu nistgħu ngħidu li l-Poeta Nazzjonali, minkejja l-limitazzjonijiet minħabba ċ- ċelebat, xorta għaraf jagħti dehra vasta mhux ħażin tal-femminilità Maltija kif 26 IL-MALTI kien jaraha hu, l-aktar fil-mara Maltija ta' l-irħula tagħna. Dan jixhduh poeżiji bħal In-Nissieġa, It-Tifla tar-Raba', Xenqiet ir-Raba' u tant u tant poeżiji patrijottiċi oħra b'xeħta kampanjola. Il-Poeta Nazzjonali spiss kien jara lit- tfajla raħlija bħala simbolu nazzjonali u karikatura tal-poplu-nazzjon kif kien jixtieq jarah hu u kif rappreżentata minn Delacroix. Tkellimt xi ftit fit-tul fuq ir-Romantiċiżmu u fuq il-Poeta Nazzjonali għaliex dawn it-tnejn ħallew l- impront tagħhom fuq il-letteratura li ħarġet mill-gżira Għawdxija anke fejn jidħol l-aspett femminil. Il-Femminilità u l-Poeti Għawdxin Il-kittieba u l-poeti post-dunkarmjani kienu influwenzati bil-kbir mill-Poeta Nazzjonali. Uħud, bħal Vassallo, dan jammettuh bil-miftuħ'. F'oħrajn, għalkemm mhux daqshekk ċara, l-influwenza qiegħda hemm ukoll. Ma' dawn nistgħu ninkludu lill-poeti Għawdxin ta' l-epoka. It-trattament tal-femminilità wkoll hu wieħed tipiku tar-romantiċiżmu Malti post-dunkarmjan. Fost dawn insibu lil Ninu Cremona, Ġorġ Pisani, Anton Buttigieg u Marv Mevlak. Ma' dawn nistgħu nżidu oħrajn li ġew wara u li wkoll imxew fuq l-istess linji. Bħal fil-każ ta' Dun Karm, it-tfajla li dawn il-poeti jiddeskrivu hi waħda tipikament Għawdxija, Hi bint ix-xemx u l-baħar Mediterran. Għalhekk hi mara aktarx qamħija, b'figura sabiħa u b'għajnejn żoroq jew suwed tuta, waqt li xagħarha hu iswed, qastni jew dehbien. Hi mara ħawtiela u bieżla, miġbura u mistħija, mhix imkabbra bi sbuħitha, u għalkemm m'hijiex sinjura, tgħix ħajja hienja. Fil-poeżija ta' Buttigieg, Fir-Razzett ta' Katarin, is-sbuħija tagħha hi rappreżentata mill-karattru ta' Katarin, b'għajnejha ''twieqi kbar u żoroġ'. L- apparenza tat-tfajla Għawdxija jkompli jagħtihielna Buttigieg stess bir-ritratt ta' Mari, meta b'erba' pinzellati ħfief kif jaf jagħtihom biss dan il-poeta, jinħoloq il-persunaġġ tat-tfajla tat-tut: id-dimmi t'għajnejk suwed, tutin, ġejjin mit-tut7 u l-leqqa sewdiena ta' xuxtek ġejja mit-tut7 u l-għaxqa li tmewweġ ma' ġismek fin li tifni l-qalb ta' min iħares lejha ġejja mill-meraq sewdieni li jġelben hieni fiz-zkuk u l-friegħi tat-tut) It-Tfajla Tat-Tut Deskrizzjoni dettaljata oħra ħarġet mill-pinna ta' Pisani, il-poeta magħruf sewwa għax-xeni pittoreski tal-ħajja Għawdxija. Permezz tal-karattru femminili fil-poeżija Mananni, hu għaraf joħloq dehra ta' mara tipikament Għawdxija u li spiss kont tiltaqa' magħha fil-kampanja ta' gżiritna, daqs tletin, erbgħin sena ilu. Hi mara li tgħaddi ħajjitha f'ambjent għal kollox rustiku, medhija bix-xogħol tad-dar u bil-bizzilla, mara li rari tixref mill-bieb 'il barra. Bħal kull mara oħra, hi taf toħlom bis-sabiħ u bis-sinjurija, ħwejjeġ li m'għandhiex u li diffiċli ħafna li takkwista. Madankollu, minkejja l-ħolm, hi mara li għandha saqajha mħawlin fl-art u taf li l-ħajja trid tkompli sejra. Għalhekk hi lesta taċċetta dak kollu li d-destin jogħġbu jibgħat. Hawn tidħol id-deskrizzjoni tal-ħobż biż-żejt li tkompli ssaħħaħ din ix-xena raħlija, flimkien mal-ħsieb tal-poeżija, bit-tfajla bħala ċ-ċentru tagħha. Kultant din it-tfajla kampanjola tidher ukoll taħt forma ta' karattru importanti f'poeżiji miktuba f'forma ta' leġġenda, bħal dawk li hu magħruf għalihom il-poeta mis-Siġġiewi, Patri Ġużċ Delia. Fost dawn insibu l-karattru ta' Żgugina fil-poeżija li ġġib l-istess isem, miktuba minn Marv Mevlaq, u li hi ispirata mil-leġġenda tant popolari ta' San Dimitri. Fuq l-istess stil insibu l-poeżiji ta' Joe Mevlak, It-Tfajla tal-Wied u Il-Ġrajja Ta' Wied il- Lunzjata. Madankollu dawn it-tnejn jitkellmu fuq suġġett kemxejn differenti minn dak tal-leġġenda ta' Żgugina, għaliex jittrattaw l-imħabba mitlufa jew ittraduta. Din l-istess idea tidher ukoll fil-ballata ta' Charles Bezzina, Tifkira u Tislima. S'issa għamilt referenza biss għat-tfajla jew il-mara kampanjola. Imma l- poeti tagħna jagħtu dehriet oħrajn ta' bint il-gżira Għawdxija. Joe Mevlak u Charles Bezzina jitkellmu t-tnejn dwar it-tifla ċkejkna li timla lil qalbhom bil- hena. Huma jagħtuna ritratt ta' din it-tifla ċkejkna tilgħab u timla kullimkien bil-ferħ tagħha. Madankollu fil-versi ta' dawn it-tnejn tiġri l-preokkupazzjoni għall-futur. Huma t-tnejn jinsabu beżagħna li t-tifla għad titlef dan il-ferħ tat- tfulija, la darba tidħol fid-dinja tal-kbar. Dan il-motiv jiġri matul poeżiji bħal Svivia u Liliana tat-Triq Tagħna. Għalhekk Mevlak jgħidilha: Ibqa' hekk ferriħija biex tferraħ, qatt toħlom b'li ġej… Liliana tat-Triq Tagħna waqt li Bezzina, fuq stil aktarx modern, ikompli l-istess ħsieb billi lin-neputija tiegħu, Raisa, jgħidilha: 28 IL-MALTI Met'għad xi żmien tixxabbat, tilħaq snini u tkun għaraft x'inhu tqanqil il-ħajja, tkun fhimt id-dmugħ miġmugħ tax-xorti morra w għaraft stunar it-tnabar ta' destinek. It-tifla iż-żgħira tikber u ssir tfajla. F'Liliana tat-Triq Tagħna II, it-tifla tal-ġirien ta' Mevlaq m'għadhiex tarbija. Addio dak iż-żmien ta' logħob bil- pupa. Addio l-innoċenza tat-tfulija. Issa dit-tfajla biddlet ħlewwitha f'waħda aktarx senswali li trattab il-qalb, u sbuħitha tiġbed lejha l-aktar ġuvni gustuż u b'saħħtu. Poeżija oħra li timxi fuq linji simili bi Rosabelle. F'din il-poeżija wkoll tinħass il-preokkupazzjoni tal-poeta għall-futur tat-tfajla tant li hu jaħtar lilu nnifsu l-protettur tagħha, kif semmejt aktar 'l fuq u, bħal Rużar Briffa, lest li jilqagħha għandu meta l-għawġ jiġi jħabbat biebha. Iż-żmien jgħaddi u ma jistenna lil ħadd. Fil-poeżija tiegħu Mais Oti Sont Les Neiges d'Antan, il-poeta Marċell Mizzi jitbekka lit-tfajliet sbieħ li llum għebu għax iżżewġu, xjaħu jew mietu. Miriam fejn hi tal-għajnejn leġġi żoroq fejn hi Mari-Tereż, fejn hi miskina Fejn huma l-għajnejn jisirqu n-nies mit-toroq in-nokkli żgħar u sofor tal-ħanina7… Marru mal-weraq niexef tal-ħarifa… Joe Mevlak ikompli jifrex il-karattri femminili li jippreżenta f'kitbietu billi narawh jittratta l-aspett femminil fuq skala internazzjonali, bil-kitba ta' poeżiji bħal Żingara u Miss World, meta jittratta żewġ suġġetti li m'huma marbuta bl-ebda mod ma' pajjiżna u lanqas ma' xi pajjiż partikulari. L-aktar aspett komuni fil-poeżija romantika li tittratta l-femminilità hu, bla dubju ta' xejn, it-tfajla misterjuża li jħobb il-poeta, li hu jidealizza, imma li donnu m'għandux kuraġġ ikellem. Għalhekk hu jispiċċa jiftaħ qalbu mal- Muża, dik l-ispiratriċi li taf l-aktar ħsibijiet u ħsus intimi tal-poeta, u li lilha jgħid dak il-kliem ħelu u sentimentali li m'għandux kuraġġ jgħid lill-maħbuba. Għal Pisani, it-tfajla ta' mħabbtu sigrieta hi wkoll tfajla tipikament Għawdxija. Hi tfajla t' għajnejha suwed, smajra u b'xagħarha aktarx iswed innukklat. Lil din it-tfajla, il-poeta juri mħabbtu kollha, imħabba safja u sinċiera, imħabba romantika fl-essenza tagħha kollha u għalhekk aktarx platonika milli erotika. Fil-poeżija Ħelsien hu jixtieq li l-kampanja t'Għawdex tinbidel f'saltna mill- isbaħ, mimlija fwejjaħ tar-rebbiegħa, kant tal-għasafar u poeżija. Hu jistieden lit-tfajla ta' qalbu biex tkun ir-reġina f'nofs din is-saltna utopistika: Ejja, ja tfajla, ejja ġo din il-ħajja li jien ħtart għalik L-għelieqi tmewweġ tkun il-firxa tagħna Is-sodda li thennik… Din l-istess idea nsibuha wkoll preżenti fil-poeżija ta' Ninu Cremona. Ftit huma dawk li jafu li Cremona kien ukoll poeta. Anzi nistgħu ngħidu li kienet il-Muża li ressqet lil dan il-persunaġġ tant importanti fl-istorja ta' lsienna biex ikompli studju aktar fil-fond dwar il-Malti. Bħala romantiku, Cremona jittratta, fost temi oħra, l-aspett femminil ukoll. Infatti r-romantiċiżmu ta' Cremona m'hu mkien qawwi daqs meta jiġi biex jittratta l-femminilità u l- imħabba. Din l-imħabba, bħal fil-każ ta' Pisani, għandha żewġ lati, meta l-poeżija tittratta lit-tfajla ideali. Fl-ewwel parti ta' l-Antoloġija Mis-Siġra ta' Ħajti, ta' spiss niltaqgħu ma' poeżiji li fihom il-poeta jindirizza lit-tfajla sigrieta ta' mħabbtu. Ħlomt Bik, Lilek Ja Mara, u Imħabbtek Ja Xbejba, kollha juru din l-imħabba sigrieta li Cremona kien iżomm f'qalbu meta kien għadu żgħir. Fihom l-awtur jiddeskrivi lill-maħbuba tiegħu bħala tfajla sbejħa, għajnejha berqa, u li saħħritu għal warajha. Nieżla narak mit-taraġ, sħaba tbajjad idek tagħtini u 'l wiċċ ma' wiċċi tressaq. B'xuxtek l-imħabba u bl-għajn ta' rieqda f'nieqa f'idejja ntlaqt… Ħlomt Bik Dawn, u poeżiji simili, joħolqu f'moħħ il-qarrej stampa ta' tfajla ideali li, barra li hi sabiħa fiżikament minħabba l-fattizzi ta' wiċċha u l-figura tagħha, għandha wkoll karattru li jiġbdek għax hi tfajla fuq ruħha, ferriħija, imma fl- istess ħin, tfajla safja u innoċenti. It-tieni lat hu wieħed aktarx negattiv. Ħafna drabi jiġri li mal-mogħdija taż- żmien il-ħolma ta' l-imħabba tibqa' ma ssir qatt realtà u t-tfajla ideali tispiċċa biex issir il-mara ta' ħaddieħor. Fit-tieni parti ta' Weraq Tal-Harifa ta' Ninu Cremona, din l-idea tidher f'poeżiji bħal Il-Firda, Uċuħ mill-Imgħoddi u Ħolma, fost poeżiji oħra. Fihom Cremona jitbekka t-telfa ta' din it-tfajla għax jaf li issa ma tistax tkun tiegħu. Madankollu ma jistax ineħħiha minn qalbu. Il-memorja tagħha se tibqa' tittormentah mentalment tul il-bqija ta' ħajtu. Hawn ir-romantiċiżmu ta' Cremona jilħaq il-qofol tiegħu minħabba l-fatt li l- 30 IL-MALTI poeta jagħraf jippreżentalna l-passat li għadda u mar bħala żmien sabiħ, imma li ma jintlaħaqx, mentri l-preżent, l-issa, hu ikrah u ta' min jaħarbu: Għaliex meta kont ċkejkna tħobb dejjem tilgħab miegħi u llum li kbirt, dak wiċċek m'għadux il-hena tiegħi Għaliex Din l-istess tema tal-maħbuba mitlufa nsibuha wkoll ta' spiss fil-poeżija ta' Pisani. Hawn, qalb il-poeta, mifnija għat-tfajla li m'għadhiex aktar ''tiegħu', titbekka mal-qarrej f'poeżiji bħal Għanja, Għanja Moħbija, Kelma Nassiesa u Lil April. Fil-poeżija Għanja il-poeta jagħlaq bil-versi: Ward u għana 'l Għawdex bewsu Ix-xemx ksietu bit-tlellix X'tiswa din il-festa kollha Jekk int Iżjed ma tiġix Għanja waqt li fil-poeżija April ikompli: Jien fik għaraft lis-smajra li ħafna qlub ħabbew Ma dak li ġara wara April la tgħidu 'l ħadd Ħallih mistur bejnietna Biex ma jixxandar qatt. Mela, għalkemm il-poeta tilef lill-maħbuba tiegħu, hu jixtieq li l-imħabba sigrieta tibqa' midfuna f'qalbu. Infatti kemm Pisani u kemm Cremona nistgħu nqisuhom bħala żewġ ġentlomi per eċċellenza. Mhux talli ma nsibu ebda ħjiel ta' tort jew akkuża għal din it-telfa ta' mħabba, talli huma lesti jbatu huma basta t-tfajla ideali ta' qalbhom tgħix kuntenta mas-sieħeb il-ġdid li issa hi ħadet b'żewġha. Infatti fil-poeżija L-Għanja Moħbija, bħal fil-poeżija April, Pisani jgħidilna: 'Mma nibża li din l-għanja Jekk tmur u ttir minn miegħi Tasal sal-qalb ta' dik id-dar sabiħa Fejn ma' żagħżugħ qed tgħix fis-sliem, ferħana L-ewwel maħbuba tiegħi Għanja Moħbija Dan il-lat negattiv fih il-vantaġġi tiegħu wkoll, għaliex b'hekk, għall-poeta, din il-maħbuba tibqa' dejjem it-tfajla ideali li ħabb fi ċkunitu u ma titlef xejn mis-seħer tagħha fuqu. Mhux il-poeti tradizzjonali biss jitbekkew it-telfa tal-maħbuba tagħhom. Anke poeti moderni u li kitbu aktar reċenti jħossu għafsa ta' qalb għat-tifkira ta' l-imħabba mitlufa. Lil Charles Bezzina, narawh ifittex lil imħabbtu bla ma jsibha fil-poeżija Ġo Torri, waqt li fil-poeżija l-oħra Il-Lanterna, dan l-istess poeta bħal irid jinsa, u ma jistax, it-tifkira tal-maħbuba li darba kien iħobb imma li issa ma' għadhiex aktar miegħu. —: U morna lura ħesrem lejn l-imgħoddi bil-kwiekeb ta' fuq rasna jgħoddu l-passi f' għamilna bla ndunajna, waqt li nsejna li rġajna qed nitgħannqu l-aħħar darba. Anton Buttigieg jagħti ħarsa aktar serja lejn il-mara li ħabb. L-imħabba tiegħu kellha tgħaddi minn passjoni sħiħa kemm bil-mewt ta' l-ewwel mara tiegħu, Carmen Bezzina, u kemm b'dik tat-tieni waħda Connie Scicluna. Għalhekk, fil-poeżija ta' Buttigieg, il-mara ssir is-sieħba mitlufa darba għal dejjem taħt l-irħama kiesħa tal-qabar. Fit-taqsima Niket u Eleġiji' fl- antoloġija Qasba Mar-Rifħ, il-poeta jittratta l-aktar dik il-parti ta' ħajtu fejn hu ġie wiċċ imb' wiċċ mal-mewt, minħabba din it-telfa krudila. F'din it-taqsima, is-sieħba mitlufa tieħu diversi forom, għalkemm il- messaġġ hu dejjem l-istess wieħed. Fil-poeżija Il-Bojja, mart il-poeta ssir prinċipessa sbejħa ta' żmien ir-rivoluzzjoni Franċiża, li titla' disgħa u għoxrin tarġa tal-patibolu għal ħdejn il-bojja liebes l-iswed li se jaħsdilha rasha. F' Il-Bejta hi ssir għasfura tal-bejt li tgħix fil-ħajt tas-sur, imma li tifel kiefer jirnexxilu jaqbad ġo kopp biex imbagħad jitfagħha darba għal dejjem ġewwa gaġġa, u jżommha mifruda mis-sieħeb ta' qalbha: U meta fit-tixniq ta' mħabbtu kbira hu resaq lejn il-qafas biex jistabar, il-qasab żammu 'l bgħid minn wiċċ ħanintu sew sew kif lili jżomm l-irħam tal-qabar. Il-Bejta 32 IL-MALTI Buttigieg jattakka l-ħolm għax il-ħolm hu kiefer wisq u jfakkar fl-uġigħ flok inessi l-feriti. Il-ftuħ tal-poeżija Il-Ħolm żgur li jġiegħel lill-qarrej jgħix għal ftit mumenti t-telfa li ġarrab il-poeta: Dal-lejl ħlomt bik fit-tul, ħanina tiegħi u rajtek wiċċ ma' wiċċ u miegħi tmiss u qalbi faret b'dik l-imħabba kbira li dari kont inħoss kif narak biss. Il-Ħolm Imma meta jmutlek xi ħadd għażiż, ma terġa' tarah qatt. Għalxejn tittama, għax min jitlaq ma jerġax jiġi. Fil-poeżija Niftakar, naraw kif il-mewt iċċaħħad lil Buttegieg mill-għaziza martu biex lilu ħallietu waħdu miblugħ fis- solitudni. u bqajna ġo darna fid-dawl tal-Madonna weħidna flimkien jien u l-Baħħ il-Baħħ u jien jien nibki, l-Baħħ jibki ħdejn sodda ta' tnejn mifruxa ta' xejni Niftakar. Aspett ieħor marbut ħafna mal-femminilità hu, bla dubju ta' xejn, dak tal- maternità. L-omm hi dik il-ħlejqa li ġġib il-bnedmin fid-dinja, li ġġorrhom disa' xhur fi ħdanha, li turihom l-ewwel dawl, u li trejjaqhom, fl-ewwel jiem tagħhom, bil-ħalib tagħha stess. Din il-ħlejqa ġibdet l-ammirazzjoni tal-poeti f'kull żmien u kullimkien. Wieħed mill-poeti Għawdxin li ttrattaw dan is-suġġett hu Ninu Cremona. Hawn, bil-mod li bih jittratta din it-tema, il-poeta jfakkarna f'Dun Karm. Fi Cremona l-omm hi ppreżentata bħala kreatura sublimi li bħalha ma hawnx għax l-imħabba tagħha ma jisbogha xejn u ħadd. Din l-imħabba materna tidher f'poeżiji bħal L-Għadu u Hi Biss, li fihom Cremona jitkellem dwar dik ir- rabta intima li teżisti biss bejn l-omm u t-tarbija: Hi biss li kienet tifhmek u tkun ħdejk bin-nhar, bil-lejl u tħossok waqt l-irdigħ tixrob il-ħajja u tara fuq ħaddejk l-oħla tal-ħlewwa u l-isbaħ tas-sabiħ Hi Biss Ġorg Pisani, ftit jew wisq, jimxi fuq l-istess linji meta fit-taqbila ħelwa għat- tfal iż-żgħar jgħidilna: Il-mamma tbusni, Tbusni fuq fbini, Tidli bil-ħlewwa: (Ibni, ħanini'. Mill-banda l-oħra, il-poeta jħoss mill-ewwel in-nuqqas tagħha, hekk kif hi tħossha xi ftit ma tiflaħx. Mal-versi tal-poeżija, it-ton tiegħu jinbidel dritt f'wieħed kiebi, bħal ma naraw f' Ommkom Marida ta' Cremona. Anton Buttiegieg u Joe Mevlak ikomplu fuq dan it-ton meta jiddeskrivu t-telfa ta' l-omm permezz tal-mewt. Fil-poeżiji tiegħu Fejn Int Ma7 u L-Għanja tal- Iltim, Mevlak iġiegħel lil qalb il-qarrej tingħafas mal-mistoqsija-karba li t- tfajjel iltim jagħmel, hu u jfittex lil ommu mejta. Din l-istess idea tidher ukoll f'ħafna mill-poeżiji ta' Buttigieg, fosthom Il-Bejta, Qatt u Fit-Triq tal- Ħajja. Is-Simboliżmu Ma jistax jonqos li waqt li qed nitkellmu dwar il-mara fil-poeżija,ma nsemmux ukoll is-simboliżmu li ħafna drabi nsibu marbut mal-figura tagħha. Infatti spiss insibu li l-mara tirrappreżenta lin-nazzjon. U dan is-simboliżmu ftit insibuh ippreżentat b'mod daqshekk tajjeb, daqs fil-poeżija ta' Pisani, Il- Ġgantija t'Għawdex. Hawn il-poeta jagħtina tfajla 'xuxtha tad-deh'b, għajnejha żoroq', toffri ħajjitha żagħżugħa biex Għawdex tagħha jeħles mill- għaks li kien waqa' fih. Din il-figura femminili tirrappreżenta lil dawk l-eroj Maltin kollha li meta kien hemm bżonn, b'mod jew ieħor, warrbu kull interess personali u ħallew ħajjithom għal art twelidhom. U għajtet b'leħen għoli: 'La darba xejn għal dan ma jiswa driegħi Nagħtihom jien 'l allat ħajti u xbubiti, Immut għal Għawdex tiegħi' Il-Ġgantija t'Għawdex 34 IL-MALTI Simboliżmu ieħor marbut mal-figura tal-mara hu dak li juri n-natura bħala omm. Kif semmejt fil-bidu, il-mara minn dejjem kienet simbolu tan-natura, u Buttigieg lil dan is-simboliżmu ma jagħmillux għajb. Infatti spiss insibu lil dan il-Poeta tan-Natura jippreżentahielna taħt il-figura ta' omm. Dan hu il- każ ta' Il-Ħolm tan-Natura, L-Artisti tan-Natura u Il-Qasma tax-Xogħol. F'każi oħra, mill-pinna ta' Buttigieg, aspetti differenti min-natura jieħdu s-sura femminili, aktarx delikata u żagħżugħa. Fost dawn insibu l-poeżija ddedikata lill-ġilju tal-widien, Lilia Agri u oħra Il-Warda tax-Xemx. L-Anima Fl-aħħar nett is-simboliżmu f'forma femminili narawh bħala l-Anima. L- Anima, kif isejħilha Jung, hi l-vuċi femminili li tnebbaħ lill-artist/poeta; hi preżenza sostanzjali li ġejja minn filosofija qadima orjentali dwar il-bilanċ universali bejn il-maskil u l-femminil. L-Anima hi qawwa kreattiva fir-raġel, l-aspett femminil li jżommu miexi u attiv minflok wieqaf u passiv'. Hi forza mexxejja, li tieħu l-forma ta' pont ''psikoloġiku' li permezz tiegħu, il-kittieb jissupera l-problemi u jasal għal xi forma ta' konklużjoni li biha jifhem lilu nnifsu. Meta jinterpretaw din l-idea l-poeti jidħlu fi speċi ta' djalogu interjuri u jitkellmu ma' preżenza misterjuża li tagħti sens lill-eżistenza tagħhom. Din il-forma ta' djalogu tidher fil-poeżija ta' Joe Psaila, Fittixtek. ħafna fil-kitbiet ta' Charles Bezzina sa mill-ewwel antologija tiegħu Triqat Bla Tarf. imma kien fl-aħħar antoloġija tiegħu, Baħar Solitarju, li din l-idea kienet żviluppata l-aktar. F'poeżiji bħal Żewġ Sireni, Żewġ Siġriet u Nagħtik, lil Bezzina narawh jiddjaloga ma' l-Anima, u magħha jiftaħ qalbu u jferra' għommtu. Hi, min-naħa tagħha, tieħu għamliet differenti, aktarx arketipiċi. F'waqt wieħed tkun mewġa, li flimkien miegħu, tfittex il-kenn tal- għerien solitarji f'qiegħ il-baħar. Narawha wkoll bħala sirena li magħha l- poeta għex ħajtu, magħha xjaħ u issa donnu ma baqax post għalihom it-tnejn f'dan il-baħar differenti li sabu ruħhom fih. F'waqt ieħor narawha forma ta' siġra li kibret qajl, qajl mal-kittieb biex flimkien miegħu sofriet l-aktar mumenti diffiċli ta' ħajtu. Twelidna fuq kull naħa tal-mogħdija, trabbejna misturin bl-ilma tal-ħajja u kbirna t-tnejn flimkien fir-riħ li hedded is-saħħa ta' xulxin bla ebda ħniena. Rassejna l-krib, id-diq, demgħat jaħarqu, u dfinna ġewwa s-skiet li jsaltan fina il-kliem li smajna stramb minn fomm. l-irwiefen. Żewġ Siġriet Tkellimt fit-tul fuq il-preżentazzjoni tal-figura femminili fil-poeżija tal- poeti Għawdxin. Madankollu għadu jinħass ċertu vojt li jonqos li jimtela. Semmejt li l-poeżija hi aktarx romantika fil-kontenut u fl-istil tagħha, u għaldaqstant hi nieqsa ħafna mir-realiżmu. Id-dehra li din tagħti tal-mara Għawdxija lanqas ma hi xi waħda realistika. Ix-xejra kontemporanja, kemm fil-qasam letterarju u kemm f'dak soċjo-politiku ta' pajjiżna, hi li l-mara tidher kif tassew hi, bit-tajjeb u bil-ħażin tagħha, bl-aspetti pożittivi u negattivi fl- imkien. Din biss hi l-veru mara Għawdxija. Imma din il-figura femminili għadha 'l bogħod wisq milli tidher fil-versi tal-poeti tagħna, bħalma ilha tidher fix-xogħlijiet ta' sħabhom il-poeti Maltin mis-snin sittin 'l hawn. Poeti bħal Achille Mizzi, Joe Friggieri, Daniel Massa u Mario Azzopardi ma tawniex biss il-mara bħala l-antitesi tar-raġel, l-akkompanjatriċi tiegħu, imma wkoll bħala dik li taf tiċħadlu mħabbitha, dik li tittradih u kapaċi tieħu gost tarah servili għax-xewqat u l-gosti tagħha. Din l-idea tidher f'poeżiji bħal Femme Fatale ta' Achille Mizzi, Jekk Fħimtek Sewwa ta' Joe Friggieri u Iskot ta' Bertu Marshall. Nawgura li ma ndumux ma naraw lill- poeti tagħna jagħtu lill-Mara dak li tant ilha taspira għalih - dak li tidher kif tassew hi, li taħseb b'moħħha, li hi rajha f'idejha u li ma hi bl-ebda mod inferjuri għar-raġel. Fl-aħħar nett ma nistax nagħlaq dawn il-ftit kelmiet fuq il-poeżija Għawdxija u l-aspett femminil jekk ma nitkellimx ftit dwar il-poetessa Marv Meplak. Ħallejtha għall-aħħar għax għalija din il-mara għandu jkollha post speċjali, mhux biss hawn li qegħdin nitkellmu dwar il-Mara Għawdxija, imma anke fl- istorja tal-letteratura Maltija b'mod ġenerali. Hawn m'iniex se nitkellem fuq ħajjitha. Tkellimt fuq hekk drabi oħra$. Illum irrid insemmi xi ftit il-wirt letterarju li ħalliet din il-mara, għal uħud minsija, għal oħrajn stramba, għalija persunaġġ importanti li jixraqlu kull ġieħ. Infatti, il-firxa letterarja ta' Mevlak hi vasta mhux ħażin. Hi stess tammetti li l-għaxqa tagħha kienet li 'tinkera mal-lapes u mal-karta', 'imħassba u aljenata toħlom wieqfa'.7: Ħaddmet, tista' tgħid, il-ġeneri letterarji kollha imma l-ċforte' tagħha kienet, u baqgħet sa l-aħħar, il-poeżija. U Mevlak kitbet fuq kollox. Kitbet fuq kull ma kienet tara b'għajnejha, sa fuq suġġetti li għall-biċċa l-kbira tal-poeti l-oħra ma huma ta' ebda ispirazzjoni. Imma fihom Marv Mevlak issib baħar sħiħ fejn timraħ. Għaliha furfiċetti, ġdur, ġlieġel, fjuri, bottijiet, siġar u elf ħaġa oħra bħal dawn huma kawża ta' tqanqil poetiku u fuqhom tinbena din l-immaġinazzjoni fertili marbuta ma' sengħa fit-tħaddim tal-kelma. Dan it-tqanqil poetiku, imbagħad, deher f'għadd kbir ta' xogħlijiet miġbura f'antologiji bħal Pleġġ il-Hena, Dawra Misterjuża, Villa Mevlak, Album, u Għana għat-Tfal, barra għadd kbir ta' xogħlijiet oħra li hi ma rnexxilhiex tippubblika qabel mietet. Naħseb 36 IL-MALTI li ma nkunx niżbalja jekk ngħid li Mevlak kienet tgħix għall-poeżija. Inħoss li Mevlag għandha tibqa' mfakkra l-aktar bħala l-ewwel mara li kellha l-kuraġġ tisfida l-atteġġjament negattiv ta' żmienha u tikteb bil-Malti. Dan għalija hu kuraġġi kbir mhux biss għax hi kitbet bil-Malti fi żmien meta Isienna kien meqjus bħala l-lingwa tal-kċina, imma wkoll għaliex din il-mara kitbet fi żmien meta l-letteratura kienet meqjusa bħala dominju maskili. Għalhekk nixtieq nieħu din l-okkażjoni biex inħeġġeġ ħalli lil din il-mara nagħtuha l-post li jixirqilha ħalli ma jiġrilhiex bħal ma ġralhom kittieba oħra Maltin, li artna damet wisq ma għarfet il-kontribut tagħhom għall-ġid ta' ġensna. Il-Mara fid-Drammi Il-Mara tidher bħala protagonista wkoll fil-qasam tal-proża, kemm f'dawk li huma drammi u kemm f'dawk li huma rumanzi u novelli. Wieħed minn dawk li taw sehem kbir fejn tidħol il-kitba tad-drammi, hu l-Professur Ġużċ Aquilina. Bħal Cremona, Aquilina għamel isem l-aktar fl- istudju tal-Malti bħala lingwa. Infatti Aquilina kien l-ewwel professur tal- Malti u ta' l-Ilsna Orjentali li kellha l-Università ta' Malta, dejjem jekk ma nsemmux lil M.A. Vassalli. Imma Aquilina, barra xogħlijiet lingwistiċi, tana wkoll xogħlijiet ta' poeżija, drammi u anke rumanz, Taħt Tliet Saltniet, li se nagħmel referenza għalih aktar 'il quddiem. Id-drammi ta' Aquilina jimxu l-aktar fuq xeħta soċjo-realista. Infatti nistgħu ngħidu li t-teatru ta' Aquilina hu t-teatru tal-protesta soċjali. Fi drammi bħal L- ikkundannata, Il-Bniedem li Ċaħdu u Arbli Fuq Il-Bjut, Aquilina jagħtina din il-protesta soċjali kontra l-inġustizzji li kien jara jseħħu f'pajjiżna dak iż- żmien. Fost dawn insibu inġustizzji mal-ħaddiem, mal-batut, preġudizzji minħabba reliġjon u tant u tant nuqqasijiet oħra li kienu, u sa ċertu punt għadhom, komuni f'Malta. Spiss il-protagonista ta' dawn id-drammi tkun mara. It-tema tagħhom hi t-tiġrib tal-ħajja ta' kuljum. Il-karattri li niltaqgħu magħhom lanqas ma huma maħluqin għal kollox minn żnied l-awtur, u ma trabbewx għal kollox fil-fantasija tiegħu imma huma karattri tad-demm u l- laħam, u għalhekk għandhom it-tajjeb u l-ħażin tagħhom għax huma nies li qed jiġġieldu biex jgħixu ħajjithom mill-aħjar li jafu. Id-djalogar li l-awtur joħloq bejn il-karattri tiegħu jgħin ħafna fl-interpretazzjoni tal-ħajja. Wieħed minn dawn id-drammi hu L-Ikkundannata. L-isem stess tad- dramm jissuġġerixxi li n-nisġa ddur fuq karattru ta' mara. Il-protagonista tad- dramm hi tfajla, Marjon. Din Marjon tirrappreżenta lil dawk it-tfajliet li kultant jispiċċaw vittmi ta' soċjetà bigotta u fariżejka, mimlija nies li l-kittieb isejħilhom ''kompromessisti'. Din hi soċjetà li tippriedka mod biex imbagħad taġixxi mod ieħor. Marjon hi każ tipiku tat-tfajla vittma ta' raġel bla skrupli, li wara li jagħmel biha li jrid, jarmiha bħal lumija magħsura. Barra li jkollha tbati l-effetti tat-trawma li tgħaddi minnha, din it-tfajla jkollha ssofri wkoll il- kundanna ipokrita tas-soċjetà li titfa' l-ħtija kollha fuqha. Infatti fil-każ ta' L-Ikkundannata, Marjon ma ssibx fidwa. Il-passat tagħha jibqa' jiġri warajha anke meta tkun ħasbet li ħelset minnu. Il-ħelsien tispiċċa biex issibu biss meta tasal biex tneħħi ħajjitha b'idejha minħabba din l-istess kundanna. B'kuntrast mal-karattru ta' Marjon hemm dak tas-sinjura Ġeltrude. Jekk Marjon tirrappreżenta l-vittma, Ġeltrude tirrappreżenta lis-soċjetà li dejjem lesta tikkundanna. Din il-mara hi simbolu tal-fariżej, ta' dawk li lesti jitfgħu l-ġebla ma' l-iċken ħjiel ta' kundanna. Aquilina jkompli jipponta sebgħu lejn Ġeltrude billi jpinġiha bħala bniedma li suppost li hi qaddisa u tar-ruħ, imma li fil-fatt tmur kontra l-ispirtu evanġeliku li tgħid li temmen fih minħabba l- kundanna li titfa'. Din hi t-tip ta' mara li tinqeda bil-livell soċjali tagħha biex tiġġustifika dak li tagħmel jew li taħseb li hu tajjeb. Hi tistaħba wara din il- maskra soċjali biex tkun tista' tikkundanna. Din l-imġiba tagħha aktarx li ssib l-appoġġ tas-soċjetà li hi tagħmel parti minnha, imma żgur mhux dak tal- qarrej. Dan jispiċċa jissimpatizza ma' Marjon waqt li jibda jiddubita min tassew hi l-ikkundannata: jekk hix Marjon li tispiċċa kkundannata għall-mewt mis-soċjetà jew hix Ġeltrude li hi kkundannata mill-qarrej minħabba l-mod li bih timxi mat-tfajla. Dawn iż-żewġ karattri li jiddominaw dan id-dramm mhux biss huma simboli tas-soċjetà kontemporanja tad-dramm imma għadna nistgħu narawhom ukoll fis-soċjetà tagħna Ilum. Fi dramm ieħor ta' Ġużċ Aquilina, Imħabba u Mibegħda, insibu l- imħabba bħala t-tema prinċipali. Hawn, għal darba oħra, l-awtur juża persunaġġ femminili bħala protagonista. Din hi Lina, mara intelligenti ta' madwar erbgħin sena. Għall-mara, l-imħabba hi importanti ħafna, imma ħafna drabi jiġri li hi ssib ruħha maqsuma bejn żewġ tipi ta' mħabba: l-imħabba ta' mara għar-raġel li ġejja mill-ġibda għas-sess oppost, u l-imħabba ta' mara- omm, dik li ġejja mill-istint matern. Kultant l-istint matern jegħleb kollox u l-mara, avolja forsi ma tkunx omm, tkun lesta li titfa' l-affezzjoni materna tagħha kollha fuq xi ħadd, anke jekk dan ikun ifisser sagrifiċċju kbir għaliha. Dan ta' l-aħħar hu l-każ ta' Lina, il-protagonista. Din, għalkemm mhi qatt lesta li tiżżewweġ għax f'żgħożitha kienet għaddiet minn trawma, xorta waħda ma tiċħadx l-imħabba ta' omm lil żagħżugħ, Frans, li miegħu kienet rabtet qalbha. Għalkemm ma tkunx trid tieħdu b'żewgha kif jixtieq hu, hi turi l- imħabba materna tagħha lejh meta tagħmel minn kollox biex tbiegħdu minnha u titfgħu f'dirgħajn Ġuljetta, tfajla ta' mparu. Biex tagħmel dan, Lina hi lesta li turi kemm kienet xiħa, xi ħaġa li kull mara tobgħod tagħmel. Is-sehem tal-karattri nisa fid-drammi l-oħra ta' Aquilina ma jonqosx, għalkemm in-nisa mhux dejjem huma l-protagonisti bħal f'dawn iż-żewġ każi li tkellimt dwarhom fit-tul hawn fuq. Kultant huma karattri serji, bħal fil-każ tal-karattru ta' Karmena f' Arbli Fuq il-Bjut. Kultant huma karattri li joħolqu 38 IL-MALTI sitwazzjonijiet umoristiċi bħal Marija u Tereża, ulied is-Sur Martin, f' L- Inkwiet tas-Sur Martin, jew Linda f'L-Għira. Madankollu huma dejjem jagħmlu l-parti tagħhom biex il-protesta soċjali, l-għan li għalih il-kittieb tana dawn id-drammi, tintlaħaq. Ħafna drabi dawn ir-ritratti ta' nisa u tfajliet mhumiex ħlief projjezzjoni ta' sitwazzjonijiet jew karattri kontemporanji. Fid-drammi tiegħu, Ġorġ Pisani jimxi ħafna fuq l-istess linji ta' Aquilina u saħansitra nistgħu ngħidu li dan il-kittieb ukoll jipprova jittratta suġġetti li, għaż-żmien li l-awtur kien qiegħed jikteb, kienu xi ftit jaħarqu. Fost dawn insemmu d-drammi Is-Sengħa ta' l-Imħabba u Il-Kewkba. F'Is-Sengħa ta' l-Imħabba, l-awtur joħloq kwadru tal-ħajja ta' żagħżugħ modern li jittratta r-relazzjoni tiegħu mal-mara bħala waħda superfiċjali. Infatti Ġorġ, il- protagonista, ma jagħrafx jieħu ħsieb martu, iħalliha tmur fil-kumpanija ta' rġiel oħra bil-konsegwenza li ż-żwieġ ifalli u l-familja titħarbat. Din it-tema li tgħodd anke għal żmenijietna, ma tantx intleqgħet tajjeb meta dehret l-ewwel darba tant li qajmet kontroversja sħiħa, il-każ kien spiċċa l-qorti u l-maġistrat kien ta verdett famuż meta qal li fuq il-palk, l-awtur għandu juri biss dak li hu sabiħl Fit-tieni dramm tiegħu, Il-Kewkba, Pisani jerġa' jqiegħed lill-mara bħala ċ-ċentru tan-nisġa. Permezz tal-karattru ta' Vera u ta' żewġha Renato, l-awtur jipprotesta kontra l-ideat xi ftit liberali ż-żejjed. Vera u Renato, koppja li tqis lilha nnifisha emanċipata, jispiċċaw biex mhux biss ikissru l-imħabba ta' bejniethom imma talli jeqirdu wkoll l-hena ta' wliedhom. Vera, moħħha fl- emanċipazzjoni tal-mara, toħroġ kandidata għall-politika u tiġi eletta membru tal-parlament. Imma fit-telfa tax-xogħol politiku tagħha hi tinsa d-dmirijiet tagħha bħala omm, u flimkien mal-ħajja libertina ta' żewġha, tikkontribwixxi għall-falliment tal-ħajja matrimonjali u tal-familja tagħha. Skond Aquilina', m'hemmx dubju li meta kiteb dan id-dramm, Pisani ma kienx ħabib tal- moviment li jrid l-emanċipazzjoni politika tal-mara li kenet għadha kemm akkwistat id-dritt tal-vot sentejn qabel (1947)10.. Bħal ħafna nies konservattivi, f'din l-emanċipazzjoni Pisani kien jara l-akbar kawża ta' inkwiet fil-familja u fin-nazzjon. Imma dan kien fl-1949 u minn dak in-nhar 'l hawn ħafna ideat tbiddlu għal kollox. L-aħħar dramm li nixtieq insemmi hawn hu Il-Fidwa tal-Bdiewa, kapulavur drammatiku ta' Ninu Cremona. Dan id-dramm epiku-pastorali, li jimxi ħafna fuq xeħta Klassika-Romantika, jiġbor fih ġrajja ta' tbatijiet u sagrifiċċji, ta' ħila u ta' qlubija, li għaddew minnha niesna meta kienu taħt il-ħakma ta' sidien fewdatarji Spanjoli. Fih Cremona bena l-ġrajja ta' Monroj u l-ġlieda għall-ħelsien ta' artna u l-akkwist tal-'Magna Carta'' mir-Re Alfonsu ta' Aragona. F'dan id-dramm, għalhekk, l-element partijottiku jinħass qawwi. Nistgħu ngħidu li dan hu dramm ta' ġieħ nazzjonali għax jirrakkonta ġrajja ta' mħabba u ta' qlubija tal-poplu u ta' Malta. Dan id-dramm epiku għandu bħala ċentru tiegħu tfajla, Rosi. Din it-tfajla inhix biss il-protagonista tad-dramm, imma bħalma semmejt aktar 'il fuq meta kont qed nitkellem dwar il-poeżija romantika, hi wkoll is-simbolu tan-nazzjon, ta' Malta. Infatti Rożi hi, bla ebda dubju, il-karattru prinċipali tad-dramm. Fuqha jiddependu l-personaġġi l-oħra, u l-patrijottiżmu tagħha jorbot tajjeb ma' l-iżvilupp u n-nisġa ta' dan id-dramm. Rożi tiġbor fiha karattru nobbli. Hi għandha l-karatteristiċi ta' dak kollu li hu tajjeb u sabiħ fit-tfajla Maltija. Cremona jpinġihielna bħala raħlija b'karattru twajjeb u li taf tħobb. L- imħabba tagħha għal Pietru l-Baħħari, bħal ma jitlob l-istil Romantiku, hi safja u sabiħa. Hi lesta li tibqa' tħobb sa l-aħħar anke jekk taf li se tbati. Hi mara bieżla u ħawtiela, u tistinka biex id-dota tagħha tfaddalha hi bl-għaraq ta' ġbinha. Infatti l-quċċata tal-patrijottiżmu ta' dan il-karattru jintlaħaq fit-tieni taqsima, meta Rożi tagħti dak kollu li kienet faddlet għall-fidwa ta' Malta: Jien niżżik ħajr, ja ġhież, għaraq ta' ġbini għax ridt illum tħalli dar ommi għal kollox imżewwaq f'lewnek bħal farfett tittajjar 'l bogħod mis-sieħeb li stenniek dal-għodu biex tħammar fuqi libsa ta' l-imħabba.Ml Il-karattru ta' din it-tfajla, l-imħabba tagħha għal Pietru, is-sagrifiċċji kbar għal pajjiżha, flimkien mal-ħtif tagħha mis-sidien barranin, Don Carlos u Don Josċ, u fl-aħħar il-ħelsien tagħha minn Pietru, m'huma xejn ħlief allegorija nazzjonali. Infatti Rożi hi Malta, Malta maħkuma mill-barranin, Malta batuta u sfruttata, Malta xewqana għall-indipendenza u l-ħelsien politiku. U l-mod li bih Cremona jagħlaq id-dramm tiegħu juri biċ-ċar ix-xewqa kbira li dan il- kittieb kellu għall-ħelsien ta' art twelidu. Din ix-xewqa tidher fl-aħħar kelmiet tad-dramm, waqt li Pietru joffri lit-tfajla ta' mħabbtu bħala simbolu tar-rahan ta' art tewlidu. Iftħuli l-bieb, iftħuli l-bieb ja bdiewa, hawn hu seħibkom, ir-Rebbieħ tal-Għadu wasal bir-Rahan tal-Fidwa tagħkom bdiewa Karattru femminili li joffri kuntrast ma' Rożi hu dawk ta' Xandra mart Pedro. Din kienet mara mill-agħar, ħaxixa ħażina. Kellha lsien ta' lifgħa, li bih kienet tniggeż u taqla' l-inkwiet u li bih tgħidx kemm għamlet ħsara lil gżiritha u lil niesha. Fi ftit kliem, Xandra hi l-antitesi tal-karattru tal- protagonista u, waqt li waħda ssib is-suċċess fil-kisba tal-ħelsien fl-aħħar tad- dramm, l-oħra tagħlaq il-ġrajja ddisprata. Dan id-dramm, barra l-ġrajja patrijottika tiegħu, joffri wkoll tagħrif folkloristiku marbut man-nisa tagħna ta' l-imgħoddi. Cremona, li kien folklorista kbirl5, jieħu din l-okkażjoni ħalli jgħaddilna dan it-tagħrif dwar 40 IL-MALTI ħwejjeġ, tisjir, għerusija, rigali u t-tieġ tal-Maltin ta' dari. Il-Fidwa tal- Bdiewa hu dramm pastorali u għalhekk hawn Cremona sab kamp wiesa' li fih seta' juri d-drawwiet tal-bdiewa u n-nisa tagħhom, drawwiet li ħafna minnhom intemmu maż-żmien. Il-Mara fir-Rumanz Ġeneru ieħor li fih il-mara tidher bħala protagonista hu l-ġeneru tar-rumanz. Ir-rumanz bil-Malti għandu tliet tipi prinċipali: dak storiku, li t-tema tiegħu ddur fuq ġrajja storika ta' art twelidna u li fiha missirijietna kienu għamlu ġieħ għalihom u għalina; dak soċjo-realistiku, li fih il-kittieb jipprova jagħti dehra kemm jista' jkun realistika tas-soċjetà kontemporanja; u dak psikologiku li fih l-awtur jistħarreġ il-komportament ta' karattru protagonista f'konfront mar- realtà tad-dinja ta' madwaru. Ir-rumanz storiku-romantiku Malti hu qadim ħafna. Nistgħu ngħidu li hu l-ewwel ġeneru letterarju bil-Malti li qabad l-art. Dan it-tip ta' rumanz, li kien influwenzat mir-rumanz Taljan ta' l-istess stil u epoka, jaf il-bidu tiegħu bil-Malti lil Antonio Emanuele Caruana bil-ktieb tiegħu Inez Farruġ. Dak Għawdxi ma tantx dam ma wasal warajh. Infatti ftit snin biss wara Caruana, Mons Luigi Vella tana sensiela ta' rumanzi qosra, fosthom Ferdinandu Montagnes (1896) Bernardo Dupuċ (1898), Nikol Abdul (1901) u Isolda (1902). Fil-każ tar-rumanz storiku, naraw li n-nisġa aktarx timxi fuq il-linji li juża Cremona fid-dramm tiegħu Il-Fidwa tal-Bdiewa, li tkellimt dwaru aktar 'il fuq. F'dan it-tip ta' rumanz it-tifla jew il-mara Maltija spiss ikollha rwol ċentrali. Madankollu din aktar hi karattru passiv milli attiv. Fi kliem ieħor, għalkemm l-istorja hi bbażata fuqha tant li n-nisġa mingħajrha tisfa fix-xejn, it-tfajla hi karattru-oġġett. Billi l-karattri rġiel fl-istorja aktarx li nsibuhom f'żewi kampi separati u opposti, it-tfajla se tkun l-oġġett ta' kontestazzjoni bejn it-tnejn. Ħafna drabi, l-irġiel li se jiġġieldu għat-tfajla jkunu tnejn: wieħed Malti u l-ieħor barrani. Ir-rumanzier ipinġi lill-Malti bħala bniedem li fiżikament u moralment hu tajjeb ħafna, anġlu, waqt li l-barrani hu xitan. In-nisġa ta' l-istorja wkoll hi waħda komuni għal dan it-tip ta' rumanz. Fiha nsibu li l-barrani jitfa' għajnejh fuq it-tfajla Maltija, il-maħbuba tal-Malti. Minħabba l-awtorità u l-prepotenza tiegħu dan il-barrani jippretendi li t-tfajla Maltija għandha tkun tiegħu, mhux għax iħobbha imma għax tappartjeni lilu bi dritt, bħala ħakkiem jew għax jaqbillu. Il-Malti jipprova jiddefendiha u jiġġieled għaliha bil-mezzi kollha li għandu għad-dispożizzjoni tiegħu. Imma għall-ewwel kollox imur ħażin. Hu jisfa maħqur, waqt li t-tfajla aktarx li tispiċċa mġiegħla titgħarras lill-barrani kontra l-volontà tagħha. Imma meta kollox jibda jidher li hu mitluf, meta qalb il-qarrej tkun ingħasret flimkien ma' dik tal-protagonisti, u ma jkun baqa' l-ebda tama li s-sitwazzjoni tinbidel, naraw lill-kittieb joħloq xi inċident li bih jaqleb is-sitwazzjoni ta' taħt fuq. Permezz ta' ''Deus ex Machina', il-ħażin jieħu l-kastig li jkun ħaqqu waqt li t-tajjeb, il-Malti, jieħu l-premju tat-tbatijiet li jkun sofra - billi jieħu lit-tfajla Maltija bħala martu. F'dan it-tip ta' rumanz, li jidher li hu influwenzat ħafna mir-rumanz Taljan i Promessi Sposi ta' Alessandro Manzoni, it-tfajla għandha rwol ieħor x' taqdi, rwol aktarx moħbi f'forma ta' allegorija. Infatti jekk il-qarrej jirrifletti ftit fuq l-istorja, malajr jinduna li t-tfajla Maltija hi tfajla idillika, u faċilment tista' tirrappreżenta lil Malta. Din l-idea, li diġà ltqajna magħha fil-poeżija tradizzjonalista u fid-dramm ta' Cremona, terġa' titfaċċa hawn. Il-barrani mhu ħadd ħlief il-ħakkiem li matul is-sekli ħa pussess ta' gżiritna għall-iskopiijiet strateġiċi u militari tiegħu. Il-Malti, min-naħa l-oħra, jirrappreżenta lill-poplu, poplu ħabrieki, fqir, imma magħqud. Skond il-kittieb, dan il-poplu dejjem kellu l-ħsieb li jmexxi hu lil art twelidu bħala nazzjon, dejjem kellu l-ħsieb li pajjiżu jkun indipendenti u sovran. Dan jidher fir-rumanzi ta' Luigi Vella, Bernardo Dupuġ u Nikol Abdul, f'Il-Qassis Li Rebaħ ta' Ġorġ Scicluna u anke fir-rumanz ta' Ġużċ Aquilina, Taħt Tliet Saltniet. Wara dan ir-rumanz beda jitfaċċa tip ieħor ta' rumanz, dak melodrammatiku. Dan ma kienx ħlief ir-rumanz storiku-romantiku li kien neża' kważi għal kollox il-parti storika, imma li żamm il-melodrammatiċità kollha. Dan hu rumanz li, bħal ta' qablu, hu imbiegħed ħafna mir-realtà, imma li, kontra tiegħu, hu nieqes minn dak l-aspett allegoriku li jagħti lir-rumanz storiku tant importanza. Rumanzi ta' dan it-tip insibu Isolda ta' Mons Luigi Vella, Beraq u Qawsalli u Żerniq fuq L-Għoljiet, it-tnejn ta' Pisani, Ommijiet u Missierijiet u Il-Mara li Għexet ta' Ġorġ Scicluna u Nokkla Sewda ta' Marv Mejlak, l-istess bħalma fuq in-naħa l-oħra tal-fliegu nsibu Il-Qawwa ta' l-Imħabba ta' Ġużċ Bonniċi u It-Tfajla bil-Fjur fuq Sidirha ta' Albert M. Cassola. Għal darba oħra, f'dan ir-rumanz nerġgħu nsibu lit-tfajla bħala protagonista. Din id-darba n-nisġa ddur fuq l-imħabba li tiltaqa' mad-diffikultajiet kollha sakemm tasal sal-quċċata tagħha fiż-żwieġ. Fl-istorja, li aktarx isseħħ f'ambjent rurali, din it-tfajla tkun tħobb ġuvni, imma l-imħabba tagħha ssib oppożizzjoni biex tilħaq il-milja tagħha. Dan l-inkwiet għandu kawżi differenti. Hekk, f'Żerniq Fuq l-Għoljiet, bħal fil-każ tar-rumanz Taħt Tliet Saltniet, insibu li hi d-differenza bejn il-klassijiet li ma tħallix lil Martin tas- Sies, li kien bidwi, jiżżewweġ lil Lina, bint il-Barunissa Petronilla Sevchell. F'Beraq u Qawsalli nsibu li Marija tal-Hlewwa u Franġisku s-Sagħtri ma jistgħux ikunu ta' xulxin minħabba l-ġlied bejn il-familji tat-tnejn. Dan jgħodd ukoll għar-rumazett Isolda - Imħabba ta' Bint, ta' Mons Luigi Vella, li fih naraw l-inkwiet li jinqala' meta Elena t'Alagona ssir tħobb lil Edmondu ta' Guevara. (Hawn il-qarrejja jiftakru fid-dramm ta' Shakespeare, Romeo and Juliet). F'ta' l-ewwel il-parrokkjaliżmu wkoll jilgħab il-parti tiegħu biex 42 IL-MALTI itellef l-għaqda bejn il-maħbubin. F' Il-Mara li Għexet tkun il-pesta li tbiegħed lill-ispiżjar Nikol mill-maħbuba tiegħu Olimpja waqt li f'Ommijiet u Missirijiet, hi l-gwerra li tagħmel l-imħabba bejn it-tabib Richard, li kien Malti, u Luċija, li kienet minn Napli, tant diffiċli. Il-karattri ta' dawn iż-żewġ tipi ta' rumanzi huma karattri ċatti, jiġifieri l- qarrej ma jsib ebda żvilupp psikoloġiku fil-mod kif jaħsbuha jew kif jaġixxu. Min jibda abjad jispiċċa abjad u min jibda iswed jispiċċa iswed. Ħadd ma jsir griż. L-istess nistgħu ngħidu f'dawk li huma karatteristiċi. Il-karattri huma jew tajbin għal kollox jew ħżiena għal kollox. U min hu tajjeb, hu tajjeb kemm moralment u kemm fiżikament, waqt li l-ħżiena huma l-oppost. It-tfajla protagonista, bħal fil-każ tal-poeżija tradizzjonalista, hi dejjem ippreżentata bħala tfajla sabiħa, kwieta, miġbura u ħabrieka: 'Kienet xbejba fuq tagħha, tkellmek b'għajnejha, liebsa tajjeb ukoll, b'xogħol tal-ganċ f'idejha ''$ Hi tfajla li, malli jkellimha xi strangier jew il-maħbub tagħha l-ewwel darba, dritt tiħmar bil-mistħija: 'Sragthieli int. Int kellek il-ħilla tisraqli qalbi bla ma ninduna', stqarr Nikol. U Olimpja regħxet, tbiddlet, fawra telgħet għal wiċċha li f'għamża t'għajn ħmar daqs il-qroll 1 Dan jgħodd kemm għall-karattru ta' Marija f'Il-Qassis li Rebaħ, kemm għal Lina f' Bernardo Dupud, u kemm għal Olimpja f'Il-Mara li Għexet. Dak li għedna għall-karattri pożittivi jgħodd ukoll għall-karattri negattivi bħal Kelina tan-Niexfu f'Beraq u Qawsalli u Isabella, omm Alessandru Habela, f'Taħt Tliet Saltniet. Madankollu bu probabbli li l-ħżiena jsiru tajbin, jekk dan ikun jaqbel lill-awtur biex ir-rumanz isib it-tmien feliċi, karatteristika oħra tar-rumanz melodrammatiku. Hekk, ngħidu aħna, jiġrilha l-barunessa Petronilla, omm Lina, li bħal Ġanni l-Iswed, tindem mill-aġir tagħha, tbiddel ħajjitha u tħalli lil bintha tiżżewweġ lil Martin tas-Sies. Preżentazzjoni differenti tidher fil-karattru ta' Pawlina f'Taħt Tliet Saltniet. Pawlina hija tfajla bħall-oħrajn, tajba, ġwejda, miġbura, taf tħobb, tieħu ħsieb l-interessi tal-familja, u hi mogħtija għax-xogħol. Sa hawn tidher li hi karattru passiv. Imma meta jasal il-waqt tal-prova taf taqbad l-armi wkoll biex tiġġieled kontra l-Franċiżi, flimkien ma' ħuha Ġanni u l-maħbub tagħha Alessandru. L-istess aġir jidher fl-inċident tal-Kavallier Rovas. Meta dan jissikkaha u jdejjaqha hi ma tiddejjaqx tirreaġixxi u tlibbsu satal ilma. Il-Barunessa Habela, mill-banda l-oħra, hi figura konvenzjonali u melodrammatika, l-istess bħall-barunessa Petronilla ta' Pisani. Din tirrappreżenta l-klassi nobbli u għanja li ma kinetx tħabbel rasha mill-fqir u mill-maħqur, minn min m'għandux biex jgħix bħan-nies. Anzi hi lill-fqar u lill-ħaddiema kienet tistmerrhom u tobgħod jekk jersqu lejha. Hi karattru mkabbar bih nnifsu. Mingħaliha li għandha xi jeddijiet speċjali biex tkun fuq l-oħrajn, il-ħlejjaq 'ordinarji'. Aquilina jinqeda bil-karattru tagħha biex joħloq id-differenza tal-klassi u jkompli jwassal il-messaġġ tiegħu ta' ġustizzja soċjali, messaġġ li jidher ukoll fid-drammi tiegħu, kif semmejt aktar 'il fuq. Kultant l-improbabilità fil-karatterizzazzjoni tkun tant ovvja, anke għal rumanz ta' din ix-xeħta, li l-qarrej mhux la kemm jaċċettaha. Hekk insibu l- każ ta' Għażiża u Marija f'Nikol Abdul. Dawn it-tnejn jilbsu ta' uffiċjali, wieħed Għarbi u l-ieħor Nisrani, bl-iskop li ma jħallux lil nieshom jiġġieldu ma' xulxin waqt il-battalja bejn in-nies ta' Ruġġieru u dawk tal-Mirilaj. L- istess insibu fir-rumanz Bernardo Dupuċ, meta Lina tilbes ta' suldat biex tkun tista' tieħu sehem fit-taqbid kontra l-inkursuri Torok meta dawn jaħbtu għall- gżira t'Għawdex. Fir-rumanz romantiku spiss insibu li l-mara hi meqjusa inferjuri għar-raġel, trattament pjuttost tradizzjonali. L-aktar li jidher dan hu fix-xogħlijiet ta' Pisani u kultant anke f'dawk ta' Scicluna, fejn il-mara narawha suġġetta għal dak kollu li jgħidilha żewġha. Hi tidher li tibża' ħafna minnu u meta tagħmel xi ħaġa li lilu ma togħġbux, tarah iċanfarha u jgħajjat magħha, jekk ukoll ma jintrafax għal kollox minn magħha u ma jibqax ikellimha. Ta' l-ewwel jidher meta Nikol is-Sagħtri jagħdab għal martu tant li jwerwirha bi kliem bħal: 'Int oqgħod bi kwietek … Inti jaqbillek toqgħod bi kwietek u tħallini nagħmel jien. Din biċċa tiegħi u fiha nikkmanda jien, qed tifhimni, nikkmanda jienf ''6 Xi ħaġa simili tidher fir-rumanz Ommijiet u Missirijiet, meta s-Sur Karm jirrabja għall-mara tiegħu x'ħin jaraha li ma jogħġobha xejn u tinsab mitlufa wisq fuq dawk li, skond hu, huma ftietaq. Għalih in-nisa ħlief paroli m'għandhomxl 'Intom in-nisa xejn ma jogħġobkom. Naħseb li l-Ġenna tixbgħu wkoll; anke jekk tiltaqgħu tlieta jew erbgħa tpaċpċu minn filgħodu sa bil-lejl, jekk hemmhekk jaqa' d-dlam. In-nisa xagħarhom twil u s-sens qasiri/17 Tat-tieni tidher meta Mawriz is-Sies jeħodha kontra martu Trejża għax din, kontra x-xewqa tie għu, kienet kellmet lil ħuh, Gawdenz in-Nemsi, meta Mawriz kien imsiefer l-Awstralja. Hu rrifjuta mhux biss li jiktbilha aktar ittri jew li jibagħtilha aktar flus, imma saħansitra baqa' jżomm f'qalbu anke wara li ġie lura mis-safar. U dan sempliċement għaliex ħuh indaħal għall-familja ta' Mawriz meta din sabet ruħha mingħajr kap ta' familja: 44 IL-MALTI 'Jien ma nafx uliedi x'sabu u ma sabux'… 'naf biss illi għal marti l-kelma tiegħi m'għadha tiswa xejn li xejn. Meta ma ratnix iktar ma' wiċċha ma baqgħetx jimportaha iktar minni u minn dak kollu li nixtieq jienaf 78 Mill-banda l-oħra naraw ukoll li l-ulied bniet kienu taħt il-kontroll assolut ta' ommijiethom. Infatti dawn ma kenux jitħallew joħorġu waħedhom f'okkażjonijiet speċjali bħal f'xi festa. L-aktar li jidher li kien jinkwieta lill- omm kien li bintha tieħu l-fama ta' tfajla li tiġri u hekk taqa' fi Isien in-nies. Dan jidher kemm fir-rumanz Il-Qassis li Rebaħ u kemm fir-rumanz Beraq u Qawsalli. 'Fl-irħula t'Għawdex il-kelma ta' l-omm għandha setgħa kbira fuq ix-xebbiet tagħha, speċjalment fejn tidħol l-imġiba u d- drawwiet tajba' 9 Imma mbagħad ma jidherx li dan hu l-każ ta' Lina, bint il-Barunessa Petronilla, f' Żerniq fuq l-Għoljiet, għax din mhux biss tkellem lil Martin is-Sies fi Strada Merkanti l-Belt, imma saħansitra tbusu fil-pubbliku, ħaġa assolutament ipprojbita u skandaluża f'rumanz ta' din ix-xeħta. Jista' jkun li dan jiġri għax Lina hi bint in-nies sinjuri tal-belt, mhix bint ir-raba',u għalhekk skond Pisani, ġejja minn kultura differenti minn dik kampanjola. Idea tradizzjonali oħra li toħroġ mill-qari ta' dawn ir-rumanzi hi l-attitudni lejn l-ulied bniet li jkunu għadhom kemm twieldu. Infatti ħafna ġenituri kienu jkemmxu xofftejhom meta jaraw li t-tarbija li tkun għadha kemm rat id-dawl tad-dinja, tkun tifla. Dan jista' jkun minħabba l-fatt li l-ġenituri kienu jippreferu tifel li jkun jista' jagħti daqqa t'id fix-xogħol tar-raba' meta jikber. Mill-banda l-oħra, jekk it-tarbija tkun tifla, il-missier ikun irid jibda jaħsbilha għad-dota meta tiżżewweġ għax inkella ''tibqa' ma' wiċċu'l Din l-idea tidher f'wieħed mid-Djalogi ta' De Soldanis, Fuq Iż-Żwieġ ta' Tifel Bidwi. Hi wkoll l-idea tas-sinjura Mari, omm it-tabib Richard, meta din tistaqsi lil mart binha dwar it-tarbija l-ġdida: 'Tifel', weġbitha. ' Hekk ukoll xtaqt jien. L-ewwel tarbija tifel. Mhux għax il-bniet mhumiex ħelwin, imma…120 Din hi l-linja ġenerali li jimxu fuqha r-rumanzi tal-kittieba Għawdxin. Imma rumanz li jieħu xejra ftit jew wisq differenti minn dawn hu r-rumanz Tlitt Jħbieb ta' Joe Camilleri. Dan inkiteb meta l-awtur kellu biss ħmistax-il sena. Nammetti li l-melodrama għadha taħkem anke fil-każ ta' dan ir-rumanz imma almenu dan il-kittieb ipprova jieħu direzzjoni ġdida. Infatti t-tfajla protagonista tar-rumaz, X'vonne, tispiċċa biex tmut u mhux biex tiżżewweġ lill-maħbub tagħha, kif is-soltu jiġri. Fl-istess ħin hi tmut biex l-għarus tagħha jkun jista' jgħix, u għalhekk din tagħha hi mewta melodrammatika fiha nnifisha. Mill- banda l-oħra, l-mod kif it-tlitt iħbieb itemmu l-ġrajja tagħhom hu interessanti ħafna. Il-ġrajja ta' l-imħabba, fil-każ tat-tliet iħbieb tispiċċa b'nota negattiva għax wieħed, Mario, ma jkollux suċċess mat-tfajla li jkun tefa' ħarstu fuqha u jiddeċiedi li jmur suldat il-Vjetnam; ta' l-ieħor, Joe, tmutlu, kif ġa semmejt; u l-aħħar wieħed, Silvio, ikollu jħalli lil art twelidu minħabba t-tfajla li għażel bħala l-għarusa tiegħu. Barra minn hekk, Camilleri jipprova jagħti dehra kemm jista' jkun realistika tas-sitwazzjoni soċjali tal-ħajja Għawdxija ta' żmienu, dik attwali, u mhux ta' dik ta' snin ilu, li hu forsi ma jaf xejn dwarha. Hawn insibu problemi li kienu komuni fis-snin ħamsin u sittin, problemi bħall-edukazzjoni, in-nuqqas ta' xogħol u l-emigrazzjoni. Nistgħu ngħidu li dan hu rumanz li jersaq xi ftit lejn dak soċjo-realistiku, li tfaċċa fil-letteratura Maltija ma' Leli ta' Ħaż-Żgħir ta' Ellul Mercer. Madankollu Camilleri xorta ma jilħaqx il-livell ta' rumanziera bħal Ġużċ Chetcuti u JJ. Camilleri, aktarx minħabba l-età żgħira u n-nuqqas ta'esperjenza ta' l-awtur, meta nkiteb ir-rumanz. Dwar ir-rumanz psikoloġiku nistgħu ngħidu li f'Għawdex dan ma jeżistix. Hu hawn li wieħed jistenna l-iżvilupp jekk għandhom jinkitbu rumanzi oħra, aktar 'il quddiem. Din hi ħaġa li nawgura minn qalbi imma li għal issa tidher remota wisq. Qabel nagħlaq ma nixtieqx ma nsemmix il-karattru femminili fin-novella Għawdxija. Fuq quddiem nett f'dan il-ġeneru letterarju, nerġgħu nsibu lil Marv Mevjlak, bil-ktieb tagħha, Stejjer ta' Daw' il-Gżejjer u lil Ġorġ Pisani b' Għoxrin Novella. Fil-ktieb tagħha Stejjer ta' Daw' il-Gżejjer Mevlak tieħu x-xeħta ta' rakkontatriċi. Il-kitbiet tagħha, bħal dawk ta' Pisani, jfakkruna fix-xogħlijiet bikrin ta' Pawlu Bellanti u, aktar viċin lejna, dawk ta' Ġino Muscat Azzopardi jew Ġużċ Bonniċi. L-istil hu wieħed li jxaqleb lejn il- melodrama, u r-rakkont aktarx li jiżvolġi ruħu f'wieħed sempliċi bi tmiem feliċi. Il-karattri huma ftit jew wisq superfiċjali u sempliċi żżejjed, bħall- karattri-tipi tar-rumanż romantiku li għadna kemm iddiskutejana. Eżempju ta' dawn għandna Il-Ħassiela ta' l-Għajn Il-Kbira u It-Tromba Ta' Birkirkara, fejn il-protagonisti huma t-tnejn nisa. Ma tonqosx ukoll xi novella umoristika minn dawk li taf tipprovdi Mevlak uli jfakkruna fix-xogħol li Temi Zammit tana fil-kotba tiegħu Ħrejjef, Stejjer u Kitba Oħra. Għeluq Minn din il-ġirja qasira mal-letteratura Maltija li ħarġet mill-pinna tal-kittieba 46 IL-MALTI Għawdxin, naraw kif din il-kitba tagħhom dejjem tat ġieħ lill-mara Għawdxija. Matul is-snin din kienet għajn ta' ispirazzjoni għal dawn il-kittieba tagħna. Rajna kif il-figura femminili dehret taħt aspetti u ġeneri letterarji differenti, u f'kull aspett u f'kull ġeneru hi kellha rwol importanti. Madankollu, donnu li Ilum il-letteratura Għawdxija m'għadhiex fertili. Donnu li l-għejun tal- kittieba tagħna nixfu tant li dawk l-Għawdxin li jiktbu xogħlijiet letterarji saru rari daqs iċ-ċawl. Dan irrifletta fuq fil-figura letterarja tal-Mara wkoll. . Tassew, din in-nixfa letterarja ma seħħitx f'Għawdex biss, imma xorta jibqa' l-fatt li minħabba f'hekk ma nsibu ebda xogħol reċenti li fih naraw il-figura femminili ppreżentata b'mod naturali u realistiku. Ma nistgħux nibqgħu kkakkmati mar-romantiċizmu li ilu li għamel żmienu. Mela ma nistgħux nibqgħu nippreżentaw lill-mara bħalma kienet ippreżentata tletin, erbgħin sena ilu. Id-dinja tbiddlet u magħha tbiddlet il-mara. Ma' dawn it-tnejn trid tinbidel ukoll ix-xejra letterarja li għad trid toħroġ mill-gżira tat-tliet għoljiet. Il-mara fil-kuntest letterarju trid tibda tirrifletti dawn iż-żmenijiet il-ġodda billi tkun ippreżentata b'mod realistiku, bit-tajjeb u l-ħażin, bil-punti negattivi flimkien ma' dawk pożittivi. Fi ftit kliem din trid tkun il-mara li int u jien niltaqgħu magħha fil-ħajja ta' kuljum. Jekk dan jibqa' ma jsirx, inkunu nistgħu ngħidu, bla ma nkunu niżbaljaw, li l-letterattura tagħna tkun staġnat u qdiemet, jekk ma mitetx ukoll. Aquilina J., Antoloġija ta' Proża Maltija, A.C. Aquilina £ Co.,1980. Aquilina J., Il-Muża Maltija. Aquilina J.,:— L-Ikkundannata u Drammi Oħra. Aquilina J., Taħt Tliet Saltniet. Bezzina Ch.,.— Baħar Solitarju. Bezzina Ch., Meta Karab il-Baħar. Cachia C., Marv Mejlak — Kittieba u l-Ewwel Poetessa Maltija. Focus on Gozitan Personalities, 7 ta' Novembru, 1995, (esej mhux ippubblikat). Camilleri J., Tlitt Iħbieb, Union Press, 1964. Università ta' Malta, 1990 Cremona À., — Mis-Siġra Ta' Ħajti. Cremona A., — Il-Fidwa tal-Bdiewa. Cremona A., — Mikiel Anton Vassalli u Żmenijietu. Klabb Kotba Maltin, 1975. Klabb Kotba Maltin, 1973. Mevlak J., Għanjiet ta' Qalbi. Mevlak M.,— Poeżija Għat-Tfal I. Malta, 1948. Mevlak M., Ħrejjef Ta' Daw' il-Gżejjer Veritas Press,1972. Mizzi A., Poeżiji. Pisani Ġ., L-Għid Taż-Żgħożija. Pisani Ġ., Is-Sengħa tal-Imħabba. Pisani Ġ., Il-Kewkba. Pisani Ġ., Beraq u Qawsalli, AC. Pisani Ġ., Żerniq fuq l-Għoljiet, Interprint, 1982. Pisani Ġ., Għoxrin Novella, Lux Press, 1946. Psaila C., Poeżiji. Klabb Kotba Maltin, 1984. Publikazzjoni Bugelli,1993. Scicluna Ġ., Il-Mara Li Għexet. Klabb Kotba Maltin, 1975. Scicluna Ġ., Il-Qassis Li Rebaħ. Scicluna Ġ., Ommijiet u Missirijiet. Klabb Kotba Maltin, 1978. Vella L., Nikol Għabdul, Gozo, 1902. Zarb T.$ Mal-Fanal Hemm Ħarstek Tixgħel'- Studju Kritiku, Grima Pub., 1992 Noti 1 Friggieri O. : Il-Mixja Poetika ta' Achille Mizzi, Poeżiji 1993 2 Mizzi A. Poeżiji p. 78 4 Friggieri O., Ninu Cremona — art u lsien, Ir-Ruħ fil-Kelma,p.38 5 Zarb T. Mal-Fanal Hemm Ħarstek Tixgħel ta' Oliver Friggieri - Studju Kritiku. p.25 6 Cachia C. Marv Mevlak, Kittieba u l-Ewwel Poetessa Għawdxija, Focus, On Gozitan Personalities, 1995. (Essav mhux ippublikat) 8 Cremona N. Mikiel Anton Vassalli u Żmenijietu, p.59 9 Aquilina Ġ., Qabel il-Kummiedja — daħla għal, Il-Kewkba ta' G.Pisani, 1949 11 Cremona N. Il-Fidwa Tal-Bdiewa, p.81 12 Cremona N. Il-Fidwa tal-Bdiewa, p.186 13 Friggieri O. Ninu Cremona — art u lsien, ir-Ruħ fil-Kelma, p.38. 14 Scicluna Ġ. Il-Mara li Għexet, Kap. 1, p.2 16 Pisani Ġ., Beraq u Qawsalli, Kap 15, p.149. 17 Scicluna Ġ., Ommijiet u Missirijiet, p.65. 18 Pisani Ġ., Żerniq fuq l-Għoljiet, Kap1l, p. 119. 19 Pisani Ġ.,.— Beraq u Qawsalli, Kap 17, p.167. 20 Scicluna Ġ., Ommijiet u Missirijiet, p.89. 48 IL-MALTI