IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ MARZU L-AKKADEMJA TAL-MALTI 1966 Il-qarrej ta' kotba bil-Malti di jirtieq jistaħreġ fuq il-kitba: ';- Maltija ta' dawk li għaxu qabilna u fl-istess ħin jagħmel studju ta' l-isvilupp tal-Lsien Malti mill-pinna ta' darek il-kittieba li minn epoka għal oħra waslu biex waqqju s-sisien tal-bini tal-kitba letterarja Maltiża tal-lum, barra minn xi manuskritti ta' nofs is-Seklu Sbatax, 'għandux ħlief iqalleb il-kotba li nkitbu u ħarġu stampati mis-Seklu Tmintax sal-bidu tas-Seklu Għoxrin. Il-kitba Maltiċża sew ta' proża kemm ta' poeżija damet ma dehret fejn dik ta' nazzjonijiet oħra. Waħdu mir-raġunijiet ta' dan in-nuq- qas hija li Malta u l-Gżejjer tagħha qatt ma kienu indipendenti bħalma kuma l-lum, imma, mat-tbexbix tal-eqdem żmenijiet storiċi, dejjem għaxet taħt il-ħakma tal-aqwa ġnus barrantn li minn żmien għal ieħor kienu waqqfu s-saltna tagħhom f'artijiet oħra tal-Mediter- ran, u d-dokumenti ċivili, statali, u leġislativi, kif ukoll ei mindaq- qiet kulturali, kienu jinkitbu bil-Isien tas-saltna. barranija li kienet tmexxi l-gvern tal-Gżira. Malti fl-isvilupp letterarju tiegħu ma bediex jidher ħlief wara studji li kienu saru minn ai studjużi barranin dwar in-nisel tiegħu bħala Isien semitiku, sete fil-lessiku, kemm fl-organiżmu tiegħu morfoloġiku u grammatikali; il-maqlub li ġara f'ilsna oħra li l-kolti- vazzjoni letterarja tagħhom bdiet bil-kitba ta' proża u versi. Danu jidher mill-istudji akkademiċi ta' J.H. Malus, Professur ta' Giessen (1718) u ta' Bellermann tal-Unive' i ta' Berlin (1809) u ta' D.W. Gesentus tal-Università ta' Leipa. (1810) li kiteb kontra t-teoriji ta' Bellermann fuq in-nisel u. n-natura lingwistika tal-Malti. Ma' datwn. l-istudji ta' min isemmi it-xogħlijietl mill-pinna ta' studjużi Maltin u ta' barranin oħra; it-trattati ta' Ġ.P. Franġisk Agius De Soldanis (Nuova Seuola di Grammatica, eċċ., 1755); barra minn dawn wi xogħlijiet ta' studji fuq il-Malti, imsemmijin minn. De Soldanis; grammatika bil-Malti miktuba minn Mons. Domenico Sceberras, Isqof ta' Epifanja, oħra minn ċertu Tournon, Kavalier ta' Malta, u, skond ma jgħarrafna ILS. A IL-MALTI tożeca Maltese tiegħu (1764), xi xogħlijiet oħra manuskritti ta' wi studjużi oħra li għaxu fis-Seklu Sbatax u fil-bidu. tas-Seklu Tmin- tax: grammatika Maltija b'dizzjunarju Tal-an-Malti miktubin minn Kuvalier Franċiż, jismu Thezan, u grammatika Maltija b'dizzjunarju Malti-Taljan-Franċiż, miktubin minn ċertu Kommendutur Fra Fran-. cesco. Bardon, manuskritt li fi żmien Mifsud kien għadu fil-Bibljo- teka ta' Malta. L-ewwel kitba ta' proża nsibuha fil-prietki (Mssjtal- qassis Ignazio Saveno Mifsud (1789-1746), fil-Katekiżmu jew Tagħ- lim. Nisrani, iniktub minn Dun Franġisk Wizzino (1752), fid-Djalogi U l-Proverbi (Qwiel. Mss) bil-Malti ta' G.P. Franġisk De Soldanis '(1712-70), fit-traduzzjoni tal-Vanġelu ta' San Ġwann ta' Giuseppe Canolo (1822), fit-traduzzjoni tal-Vanġelji ta' Vassalli (1829). Fl-istess żmien li fih il-kitba bil-Malti bdiet tixxerred bit-tagħlim tal-qari Malti u Ingliż mis-Societv for Promotine Christian Know- ledge bdew jidhru xi kotba bil-Malti ta' fejda kbira għal idejn it-tfal tal-iskola, sew għal dak li hu qari ħafif, kemm ukoll għal dak li hu tagħlim morali u. mogħdija taż-żmien, Wċċa minnhom miktubin bl-ortografija tal-grammatika Maltija bit-Taljan ta' Vassalli, bħalma huma Ctieb il Kari jan Daħla għal ilsien Malti (1824) ta' Francis Vella u Giuseppe Montebello Pulis; Ktvb-vl-Qari ghat-Tfal (1881); Trattat fuq PObblighi tal Bniedem għat-tfal tal-Collee ta' Għawdex ta' Francis Vella (1826); Storja tas-Sultan Ciru traduzzjoni ta' Vas- salli mir-Rollin (1881), Il -Ħava u il-Venturi ta Robinson Krusoe ta Xork Miktuba minnu n-nifsu — Mijuba mill Inglis (1846). Mal-isvilupp tat-tagħlim tat-Taljan u tal-Ingliż. min-Nofs is-. Seklu Dsatax inħass il-bżonn li jidħol l-użu ta' kotba tal-qari bil- Malti fl-Iskejjel tal-Gvern bħala mezz ta' tagħlim għall-ilsna bav- ransja, l-iktar tat-Taljan, u, żeara tal-Mmgliż, iżda. ġie żmien li t-tagħ- lim u l-kotba tal-Qari. bil-Malti nżammu, l-ewwelnett minħabba li qatt ma kienet twaqqfet għas-seħħ sistema ta' ortografija uniformi seww fost il-kittieba 4u fl-istampa, kemm fl-iskejjel, kif ukoll l-għaliex ġie żmien li ma kinux insabu kotba miktuba bil-Malti, li fil-fehma tal-awtoritajiet skolastiċi setgħu jgħoddu għat-tfal tal-iske'jel bħalu mezz għat-tagħlim tat-Taljan u tal-Ingliż. Kien biss fis-sena 1984 li t-tagħlim tal-Malti kien daħal għas-seħħ. fl-iskejjel tal-Gvern, fil- Qrati u fl-Attijiet kollha leġislativi bis-saħħa ta' emendi kostituzzjo- nali, meta tekoll l-ortografija tal-Għaqda daħlet fl-użu ta' kitbu uffiċjali bil-Malti. Minn dak iż-żmien nistgħu ngħidu li nholqot epoka ġdida fil-ħajja letterarja tal-kitba Maltija li fiha Tajna movi- ment kbir fl-użu tal-kitba u stampa ta' kull worta fil-kamp istruttiv, soċjali, ġurnalistiku u letterarju. KITTIEBA MALTIN Li GĦAxu QABILNA 5 Iżda għandna nistqarru li qabel din l-epoka, ix-xogħol ta' l-ewwel kittieba bil-Malti sal-bidu tas-Seklu Għoxrin sewa biex saħħaħ. il-pedamenti tal-letteratura Maltija tal-lum kif naraw fil- proża u poeżija li nkitbet minnhom. Fost l-aħjar prożaturi tas-seklu li għadda u l-bidu ta' dana nsemmu lil Richard Taqlor (1818-1868) l fost wi kotba oħra. ta' proża, kiteb Tagħlimiet ħfief fuq il-Kotba Mqaddsa u l-Offizzju tal-— Ġimgħa l-Kbira; lil-Gio-Antonio Vassallo li, fost xi xogħlijiet oħra, kiteb Storja ta' Malta fil-Qosor, il-Ħaj'a ta' San Pawl u l-Ħajja ta' Sidna Ġest Kristu fid-Dinja, lil Fortunato Panzavecehja H kiteb wi kotba ċkejknin tal-Bibbja u tal-Istorja ta' Malta bil-Malti għall-użu tal-iskejjel tal-Gvern u folżu ċkejken. jisinu Iż-Żmien Mirbuħ; lil Annibale Preca li liteb Qalbiena għall-Baħar, Stor'a. Sagra bil-Malti sal-Miġja ta' Ġesti Kristu, Ġeografija, eċċ., lil Achille Ferris li fost ai qogħlijiet oħra kiteb Il-Ħajja ta' San Franġisk ta' Assisi, Il- Ħajja ta' S'dna Ġest Kristu miktuba għat-tjal, Il-Ħajja tal-Madon- na, eċċ., lil Patri Manswel Magri, S.J. li kiteb Ħrejjet Missiriċietnu, X'Jgħid il-Malti, eċċ., lil Salou Frendo De Mannarino li kiteb Il- Barunissa Maltija, lil A.E, Caruana li kiteb ir-rumanz Ineż Farruġ, lil Dun Xand Cortis, li fost wi kontribuzzjonijiet oħra fil-Mogħdija taż-Żmien, kiteb Ħrejjef u Ġra'ja; Fil-Ħabs bla Ħt'ja, eċċ:, u ma' dawn nistgħu ngħoddu wkoll lil -Ġużċ Muscat Azzopardi, lil Pawlu Bellanti, lil-Temi Zammit, lil Ninu Muscat Fenech 1 lil Ġanni Vas- sallo li isimhom. jixraq b jibqa' mfakkar fost il-kittieba xjuħ tal- proża letterarja Maltiża u li l-kitba tagħhom kellha influwenza kbira fuq dik tal-prożaturi Maltin tal-lum għalkemm mhux hekk qawwija daqs dik li kellha l-poeżija ta' poeti xjuħ fuq il-Muża żagħżugħa tagħhom. Ta' min, madankollu, jistqarr illi l-kittieba qodma ta' proża narvativa ftit-taw rakkonti li tista' tgħidilhom oriġinali, għaliex il-biċċa l-kbira huma traduzzjonijiet minn rakkonti miktubin bit- Taljan. POEŻIJA… Għal dik li hi poeżija minn kittieba Maltin it-twelid tagħha nafuh minn dawk il-qabbiela, biex ma ngħida, għannejja, sa minn dawk iż-żminijiet bikrija li fihom twieldet ukoll wi ftit tal- proża 'l-ħawn u 'l-hinn, iżda mhux hekk fl-istampa daqs kemm f'xi manuskritti. Dan jidher l-ewwelnett mill-versi ta' Gio Francesco Bonamico dwar l-1672-75 li kiteb b'tifħir lill-Gran Mastru Cotoner; minn. poeżija miktuba minn qabbiel Għawdwi fil-ħabs, li tinsab fil- manuskritt 144: (Bibl. Malta) ta' De Soldanis u minn ai poeżiji oħra li nsibu f'xi manuskritti, waħda minnhom imsemmija u miġjuba fl-Istromati ta' Ignazio Saverio Mifsud (dwar l-V738) fuq il-Qtil tal- Patri Lettur Grimani fil-Kunvent tad-Dumnikani. Fost poeżiji oħra $ IL-ManrI qodma, għalkemm traduzzjoni mill-Franċiż, ta' min isemmi il-— poeżija Għanja ta' Trijonf tal-Libertà li nkitbet bil-Franċiż minn La Coretterie, Segretarju tal-Kumm'ssjoni tal-Gvern Franċiż, għall- Festa Nazzjonali tal-14 ta' Lulju, 1798 inaqluba bit-Taljan- u bil- Malti (Archivum Melitense, Vol. V. paġ. Versi oħra qodma nsibuhom fl-Arlekkin jeu Kaulata Inglisa u Maltija (1888) maħruġ bħala Supplement tal-Harleguin, ġurnal Ingliż, fl-okkażjoni taż- Żjara tar-Reġina. Dan kien l-ewwel ġurnal Malti fejn dehru żewġ poeżiji, waħda bl-isem ta' l-Imħabba u l-Fantażija, versi ottonarji, kwartini, b'sitta u għoxrin strofa, traduzzjoni bil-— Malti. mill-Ingliż ta' Mrs. Iliff, u l-oħra sunett. Iż-żewġ poeżiji, għaż-żmien li nkitbu, huma l-isbaħ eżempji ta' poeżiża Maltija li tista' toqgħod mal-poeżija Maltija tal-lum f'antoloġija għal dak li hu ħsieb, stil -u forma teknika. Dnub li m'għandniex l-isem ta' m'n kitibhom. Ma' dawn, bħala versi bikrija, ta' min isemmi fuq fuq: it-Tliet Għanjiet bil-Malti miktubin minn Gioacchino Navarro, Kava- lier Konventwali, miġżubin mill-Kavalier St Priest f'Malte pour un Vovageur Francois (1791); għanjiet oħra bil-Malti miġjubin fid- Description of Malta and Gozo ta' Ġ. Badger, 1888; versi ta' Luigi — Rosato: Għa/dut Malti Għat-Tifkira tar-Reġina Adelaide fl-Ewwel Miġja tagħha fit-Teatru, fil-Għaxra ta' D'ċembru, 18838; oħrajn minn Richard Taqlor Jum il-Ħaqq'', traduzzjoni mill-Judgement Dav ta' Koung (1845), kif ukoll versi oħra tiegħu flimkien ma' versi ta' kittieba oħra tas-Seklu Tmintax u Dsatax li nsibu fit-tliet kotba UKitba u Kittieba tal-Malti ta' Ġ, Cassar Pullicno (1962). Anton Vassallo bil-Għana għall-Kitarra insemmmijin minn Ġ. Cassar Pulliċino (opus cit.) ħallielna mera tal-poeżija tradizzjonali tal-vers 'settenarju u ottonarju tal-għana Malti li fihom il-motivi huma iktarx romantiċi u erotiċi, wi drabi narrativi u sensazz'onali. Waħda mill-eqdem għanjiet, li għandha minn ballata, ħija dik tal-Għarusa tal-Mosta li kienet dehret l-ewwel darba stampata fl-. Archivio Glottologieo Italiano fl-1895 mill-Professur L. Bonelli, Tinsab ukoll fil-Malta Cananea ta' A. Preca, xogħol. stampat fl-1904, wara l-mewt tal-awtur, minn Alfonso Maria Galea. Milli jidher Bonelli kien kiseb din l-għanja minn għand Preca stess, li mill-banda l-oħra kien tahielu miktuba Dun Pawl Chetcuti mill-Mosta, fil-waqt li dana kien semagħha minn mara xiħa li kienet zitu. (f) Għeluq is-Seklu Dsataw u l-bidu tas-Seklu Għoxrin, il-poeżija Maltija bdiet tieħu forma iżjed Prosodika, fil-metru, fl-argument u fl-istil taħt l-influwenza tal-poeżija klassika Taljana. Kienet il-pinna tar-romanzier u poeta Ġużċ Muscat Azzopardi fil-Ħabbar Malti u f'ġurnali oħra bdiet tlibbes il-Musa Maltija b'libsa ġdida li b'xi mod kont tista' axebbaħha ma' dik li biha naraw miksija l-poeżija klas- sika, iżda bit-tama li maż-żmien għad t'lħaq livell wisq ogħla, kij difatti kellna naraw tassew wara fil-versi ta' Dun Karm a ta' Cus- cħieri, li mħajrin mid-Direttur ta' Il-Ħab'b, Ġ. Muscat Azzopardi, fl-1912, biex jieħdu sehem fil-missjoni tiegħu għal kitba tajba bil- ' Malti f'dak il-ġurnal, kienu fetħu t-triq tal-koltivazzjoni letterarja tal-Malti, li l-bum narateha, l-iktar fil-versi, fl-aqwa tagħha mill- pinna prolifika tal-ġenerazzjoni ġdida. a.c. ($) Dwar din il-għanja jinsab studju ta' Ettore Rossi f'Lares (Sett. 1962) bl-isem ta' Scibilia Nobili e la Leggenda Maltese della Sposa del'a Mosta u ieħor b'kommenti kritiċi, ta' A. Cremona: Is the Maid of Mosta a Muthi fil-Jowrnal of the Malta Universitu Literaru Societu, No. 10, March, 1984, u ieħor ta' Raifaele Corso 'La Canzone delle Sposa rapita daż pirati barbareschi f'La Rivista d'Oriente (Ottobre, 1038).