DOKUMENTAZZJONI BIKRIJA Id-dixxiplina tal-Folklor għandha bħala wieħed mill-għanijiet siewja tagħha il-ħarsien għal min jiġi warajna tad-drawwiet ħajjin ta' pajjiżna u t-tifkiriet ta' dawk l-oħra li mietu. Ma tridx wisq sforz biex tikkonvinċi ruħek kemm il-memorja tal-bniedem individwali, u allura wkoll dik kollettiva, hi dgħajfa u għalhekk mhux ta' min jorbot fuqha meta qed infittxu l-egħruq tad-drawwiet tagħna. Ħafna aktar sħiħa w soda u ta' min jorbot fuqha għal dan il-għan hi l-kitba li fadlilna minn dak li ħallewlna missirijietna. Hu sewwasew hawn fejn il-ħidma tal-folklorista tissieħeb ma' u tistagħna bir-riċerka ta' l-istorjografu biex tinkixef għad-dawl u għal min jiġi warajna il-mod tal-ħajja tal-Maltin u l-Għawdxin kif żviluppat matul il-medda tas-snin. Ħafna aspetti tal-ħajja Maltija għadhom jintlemħu sew fid-dokumenti li fadlilna mill-imgħoddi, dokumenti ta' min jorbot fuqhom, datati jew databbli u allura jagħtuna ħjieli tajba ta' l-egħruq ta' drawwietna. Li nixtieq nagħmel magħkom illejla hu li nidentifika diversi minn dawn id-dokumenti li għandhom relevanza soċjali u li jgħinuna nqarrbu sew lejn in-nisel u l- iżvilup ta' drawwiet missirijietna. Ta' siwi kbir għal dal-proġett hi s- sensiela ta' kotba li qed tissawwar bl-isem Documentarv Dources of Maltese Historv li minnha diġa' dehru għaxar volumi u hemm jinħmew xi ħamsa oħra. B'din il- għodda f'idejna, irrid inħares lejn diversi oqsma tal-ħajja Maltija ta' l-imgħoddi. Jekk nagħtu ħarsa fuq fuq lejn it- terminoloġija tal-biedja u sajd tagħna, malajr nintebħu li, b'xi eċċezzjonijiet ħafna drabi spjegabbli, l-egħruq tal-biedja tagħna huma Semin u, għalhekk, eqdem minn dawk tas-sajd, li huma deskritti b'terminoġija aktarx Romanza. Dwar dan kiteb ħafna Guże' Aquilina. Hekk naraw id- diskors bażiku tal-bidwi Malti kollu ġej mill-Għarbi: il-kelma bidwi nfisha, raħal, raħħal, merħla, għalqa, ħitan tas-sejjieħ. Għażaq, mgħażqa, ħawwel u żara', nibet u nebbieta, ħasad, minġel, qamħ u xgħir, dires, andar, qiegħa, derra u midra, luħ, qata', taħan u mitħna, dqiq, għaġen, ħobż, u l- bidwi reġa' ħarat bil-moħriet, radda, sikka u l-bqija u raġa' ħawwel u żara' u nibet…sena wara sena…imma kultant il-bidwi jħalli l-ħamrija fir-raba' tistrieħ. Imma l-bidwi kien ikabbar ukoll egħlejjel. oħra: għeneb bl- egħnieqed tagħhom fuq iż-żraġen tad-dwieli, rummien, ħawħ, lanġas, tuffieħ, dulliegħ, bettieħ, bħajra u l-bqija, kif ukoll, għalkemm inqata'; il-qoton, imma ta' lanqas għadna nafu bih. Imma wkoll oħrajn li t-tifkira waħdanija li baqagħlna tagħhom tinsab biss ingastata fit-toponomastika tagħna, li naqrawha f'dawn id- dokumenti wkoll — infakkar hawn fix-xogħol ta' seħibna Wettinger — bħal ngħidu aħna, Fiddien: kannamieli; kontu tafu li sa nofs is-seklu XVII kien għad hemm Wied. il-Qasab Ħelu, qrib ir- Rabat7 Sewwasew fejn illum hemm il-Fiddien2 (Abela) filwaqt li ma rridux ninsew li Sqallija kellha industrija qawwija taz- zokkor ta' lanqas sa mis-seklu XIII iTrasselli). Xi ngħidu mbagħad għall-mertliet li jissemmew fid-deskrizzjoni ta' Idrisi fis-seklu XII, flimkien mal- għasel u n-naħal li għalihom jgħidilna li kienu msemmija l- gżejjer tagħna2: Mhux ta' b'xejn li t-terminoloġija bażika f'dawn l- oqsma hi Għarbijal::— Dawn il- kunsiderazzjonijiet jagħtuna x'naħsbu, għaliex id-drawwa tas- sajd f'dawn il-gżejjer m'hi xejn inqas qadima. Insemmi. kittieb ieħor Għarbi — Al-Himvari — li jikteb u jgħid kif dawn il-gżejjer sas-seklu XI kienu msaġġra biż- żnuber, l-għargħar u ż-żebbuġ - masġar tipiku Mediterranju — li minnu l-Għarab kienu jiġu jaqtgħu l-injam għall-imriekeb tagħhom, u kienu jiġu wkoll jiġbru l-għasel u jistadu għall-ħafna ħut tajjeb li kien ibejjet f'dawn ix-xtajtiet. Allura jekk iż-żewġ snajja' tal- biedja u tas-sajd diġa' kienu mħaddma fi żmien l-Għarab, għaliex. għandu jkun hemm distinzjoni — fit-terminoloġiji li fadlilna2 Għas-sajd, id-diskors ġej ħafna minnu mill-Isqalli: luzzu, firilla, kajjikk, ċattra, konz, nassa, ċomba, kopp, gambli, ċkal, lampuki, tonn, awrat, ċerna, denċi, sargu, vopi, lizz, trill, tird, aċċol, ċervjol, traċna, ċipullazz, sardin, skorfon, pixxispad, pixxiplamtu u l-pixxi l-oħra kollha. Forsi raġuni għal dan jistgħu joffruhielna d-dokumenti li semmejna fil-bidu, Proporzjonalment l-attivita' agrikola tidher li kienet bil-bosta aktar poplari minn dik tas-sajd u allura it-terminoloġija tal-biedja kienet aktar imħaddma mill-oħra u għalhekk baqgħet aktar ħajja u produttiva. Biżżejjed insemmi li filwaqt li t-tliet volumi ta' atti notarili li: ħarġu s'issa fid- Documentarv. Sources huma miżgħuda b'kuntratti li għandhom x'jaqsmu mal-biedja — estimu ħafif ħafif, minn 985 kuntratt ippubblikat, qrib lejn nofshom isemmu r-raba' — lanqas wieħed ma jsemmi s-sajd. Għall-ewwel ħjiel ta' dan, ikollna mmorru fid- dokumenti ta' Palermo li jkopru 250 sena (fi tliet volumi s'issa) u, lejn it-tmiem, fis-sena 1484 niltaqgħu maż-żewġ aħwa Salvu u Duminku Pullicino qed jitolbu u jaqilgħu mingħand. il-Viċire' ta' Sqallija eżenzjoni mit-taxxa biex jitħallew jibdew jesperimentaw għas-sajd tat-tonn fl-ibħra Maltin TASPRC3:411(13.viil.1484)). Ħamsin sena wara, mill-bidu ta' żmien l-Ordni, mbagħad, għandna dokument interessanti li jiddeskrivi l-ħut fis-suq Malti, ikklassifikat bil- mod kif inqabdu: Li pixi dilo conzu (grana 8 per rotulo); li pixi dila Xabuka (grana 4); li pixi dili bulichi (grana 4); li pixi zoe sardelli (grani 2 dinari 2); li pixi minuti zoe vopi et namusa (grani 2 dinari 2); li pixi dilo. tunno, zoe, luzi, licholi, cherviuoli, plamiti et simili pixi (grana 8). F'pandetti oħra ta' dan iż-żmien jissemmew li pixi dila riti dila macza; li pixi minuti, zoe, scorfini et salpi u li pixi dilu conczu et dili nassi. Dawn id-dokumenti li semmejna sikwit tidher fil-kuntratti tagħhom il-frażi juxta usum Melite / Gaudisii (skond il-każ) biex in-nutar ifisser dik l-attivita' partikolari b'mod speċifiku ħafna, jiġifieri skond id- drawwa tal-Maltin jew Għawdxin. Dan hu ta' siwi kbir għal dak li qegħdin nagħmlu. Biex inkomplu fuq it-tema tal- biedja li bdejna biha, niltaqgħu ma' dawn li ġejjin, kollha meħudin mill-perjodu 1467-1500: Concessio ad campensiam juxta usum Melite, jiġifieri, mezzadrija, jew sħab f'impriża agrikola skond l-użu Malti. Nagħtu xi eżempji: Liemu Famagusta mis-Siġġiewi u Pawlu Għaxaq minn Ħal Żebbuġ jagħmlu kuntratt ta' sħab fl-1467 li bih Famagusta jintrabat li jqabbel lil Għaxaq l-egħlieqi Ta' Xellula, Ta' Ħaġġam u oħrajn u jagħti wkoll żewġ imħaret, żewġ sikek tal-moħriet, tiben li kellu f'dar is- Siġġiewi, seba' gniedes, barri, baqra u erħa, sittax-il nagħġa tqila u żewġ mogħżiet biex Għaxaq iħaddimhom u fl-aħħar il-profitti li jkunu saru jinqasmu 1Z3:1,13); dan kuntratt tipiku skond l-użu Malti. Fl-istess sena, Kola Caxaru mill-Imdina jagħmel kuntratt għal ħames snin ma' Girgor Calleja li fih Caxaru jikkontribwixxi baqra, barri ta' sentejn, għoġol, biex Calleja jħaddimhom u jinqasmu l- profitti wara ħames snin, dejjem skond l-użu ta' Malta (23:33). Rarament, niltaqgħu wkoll ma' kuntratt ta' dan it-tip li jkun ukoll societas juxta usum Gaudisii, bħal meta Betta de la Habica mill- Imdina daħlet sħab ma' Bertu Mintoff minn Għawdex f'bagħal li hi qabblitlu (21:44); il- kondizzjonijiet tal-kuntratt kienu skond l-użu Għawdxi. It-tul tal-qbiela skond l-użu Malti kien erba' snin (21:62). Jidher li l-gabillott Malti, dejjem skond l- użu Malti, kien iħawwel numru ta' siġar, spejjeż għalih, fl-art imqabbla u jara li dawn ikunu għadhom ħajjin fi tmiem il-qbiela 121:286;Z2:162). F'każ ta' tqabbil ta' nagħaġ u mogħoż, dak li kien jitqies bħala ħlas fi prodotti kien ukoll determinat mid-drawwa Maltija; f'każ minnhom dan kien jammonta għal qantar u nofs ta' ġbejna moxxa 1Z1:337). Ħafna interessanti huma d-dettalji tal- kuntratt li sar bejn Kola Caxaru mill-Imdina u Randin Busuttil fl- 1496 122:313)): Juxta usum Melite Caxaru qabbel il-merħliet li kellu jirgħu f'Għajn Riħana bir-rata ta' ħdax-il rbiegħi u erba' ħabbiet, flus ta' Malta, għal kull nagħġa u tmien irbiegħi għal kull mogħża. Busuttil intrabat li jħallas lil Caxaru żewġ qnatar u nofs ġobon moxx skond ir-rata ta' Malta u jħallas nofs f'Jannar u nofs ieħor f'nofs ir- Randan ta' wara, kif ukoll għoxrin għubara ta' butir u għubara oħra ta' kwalita' oħra ta' butir, jgħidulu semen laqat, bir-rata ta' 15-il ħabba għal kull għubara; kellu jagħti wkoll ħamsin ħaruf jew gidi milli jitwieldu, nofs irġiel u nofs nisa, bir-rata ta' 15-il ħabba l- wieħed, u dawk li jżomm għalih biex jiekol minnhom ried iħallas għalihom bl-irħis, bir-rata ta' 10 ħabbiet 'il wieħed; dawn il-ħrief u gidien ried iroddhom lejlet l-istrina. Is-suf tal-frieħ tal-merħla li kellu jġiżż hu, kien kollu għal Randinu, is-suf ta' l-imtaten kien għal Caxaru u dak tan-nagħaġ ukoll għajr għal sitt wiżniet biss li seta' jżomm Randinu. Randinu kellu juri lill-prokuratur ta' Caxaru l-irjus tan-nagħaġ li kienu jkunu mietu bil-ġasra (aktarx. marda tan- nagħaġ). Randinu kellu d-dritt li jżomm jirgħu mal-merħla ta' Caxaru sa 24 nagħġa jew mogħża oħra u żewġ ħanżiriet minn tiegħu jew għal ħaddieħor franki minn kuli ħlas ta' mergħa; għal aktar minn hekk kellu jħallas bir-rata ta' rbiegħi għal kull ras. Il-mod tal- ħlas tal-qbiela ordinarju ukoll kien isir juxta usum Melite; dan kien isir terz fil-Milied, terz fl-Għid u terz f'nofs Awwissu. (jiġifieri f'Santa Marija), b'lura 1Z1:3371. il-għoti bi qbiela ta' art biex tinżera' bil-qoton ukoll kien determinat juxta usum Melite (22:229). Hekk, ngħidu aħna, il- prokuratur tal-Katidral, Antoni Gatt Desguanez, qabbel għal erba' snin il-qasam Ta' Vnezja lil Wistin Busuttil li kellu jiżra' fih qantarejn u ħames wiżniet żerriegħa tal- qoton kull sena u kellu jrodd kull sena 'l hekk imsejjaħ tiburtil (forsi minn tributo, tributino, tributin) ta' sitt fjorini juxta usum Melite, nofsu f'San Martin u n-nofs l-ieħor fil- Milied ta' wara 1Z1:120). Sal- mod kif kellu jinsarr il-qoton kellu jkun skond id-drawwa Maltija 121:22,31,200;Z2:3381. Inċidentalment, mill-eżempji ċitati, diġa' toħroġ ċar id-drawwa Maltija ta' ħlasijiet fil-festi tal-Knisja: Għall-qoton, f'San Martin u l- Milied, għall-mergħa fl-Istrina u fir- Randan, għall-qmuħ, fil-Milied, l- Għid u Santa Marija; dan jagħmel ħafna sens meta nikkonsidraw meta kien jagħti l-frott tiegħu il- prodott ikkonċernat u li dan kien jaħbat ftit qabel il-festa u li allura l- gabillott kien ikollu l-flus u seta' jħallas. Dan it-termnu juxta usum Melite niltaqgħu miegħu f'ħafna kuntesti oħra. Fil-kitbiet taż-żwieġ insibu kemm-il darba li: d-dota. lill- għarusa ngħatat skond l-użu Malti. Il-valur tad-dota maqbula bejn l-għarus u niesu, minn-naħa, u l-missier jew il-familja tal- għarusa, mill-oħra, kien ikun stmat minn nies li jifhmu, ħbieb taż-żewġ partijiet, skond id- drawwa Maltija (21:66,3411. B'mod partikolari, kienet drawwa Maltija li l-għarus kien jagħti personalment lill-għarusa għotja ta' flus, imsejħa dodarju, skond id- drawwiet tagħna 121:333). Parti mid-dota kienet, tista' tgħid dejjem, is-sodda jew aħjar il- mitraħ — lectus, u dan kien ikun dejjem misrur, fulcitus juxta usum Melite (21:23); f'każ minnhom niltaqgħu ma' juxia — usum agricolarum Melite 122:94,95) skond l-użu tal-bdiewa Maltin. Iż- żwieġ dejjem kien isir skond l-użu Malti, jiġifieri, li l-ġid li jġib miegħu l-għarus ma jitħallatx ma' dak ta' l- għarusa (Z1:23), hekk li, jekk ma jkunx hemm tfal li laħqu s-sittax-il sena 1Z3:87,127), mal-mewt ta' xi parti, kollox jerġa' jmur mnejn ikun ġie. Meta jkun hemm it-tfal, mill- ġid komuni, terz kien imiss lill- omm u żewġ terzi lit-tfal, skond il- konswetudni Maltija (21:81; ukoll, ibid:11,23,128,143-4,2801. Ma rridx ninsa nsemmi li l-mara ma kellhiex. is-setgħa li: tagħmel kuntratt minn rajha imma dejjem kellu jkollha l-hekk imsejjaħ mundualdus (protettur) skond id- drawwa Maltija (Z1:11,23); dan huwa terminu ta' oriġni Lombarda u għalhekk nintebħu kemm kienet istituzzjoni qadima, jiġifieri ilha ġejja sa minn nofs l-ewwel millennju. Bidwi jaħrat bil-baqra Maltija 156 Essenzjalment qed ngħidu li Malta kellha l-konswetudnijiet tagħha kif kellhom il-bliet l-oħra tar-renju ta' Sqallija; ta' dawn nafuhom sew x'kienu għax ġew. studjati u ppubblikati filwaqt li aħna għadna Dawn. il- konswetudnijiet kienu wkoll jirregolaw, ngħidu aħna, l- apprendistati, bħal meta missier ta' żagħżugħ kien jieħu 'l ibnu jitgħallem. xi sengħa ma' mgħallem — mastrudaxxa, ħajjat, ħaddied, skarpan, eċċ. - u jiftiehem. — it-termni tal-kuntratt quddiem nutar ma' l-imgħallem, dejjem juxta usum Melite (Z1:131. Skond din is-sistema, l- imgħallem irid, barra li jgħallem is- sengħa sew, jagħti wkoll l-ikel u jxidd lill-lavrant tiegħu. Is-sistema ta' l-apprendistat kienet mifruxa sew u kienet tħaddan mhux biss is-snajja', imma wkoll għandna eżempji ta' kjeriċi apprendistati ma' kappillani kif ukoll żgħażagħ qed jitħarrġu ma' nutara stabbiliti. (ħajr: Arthur Taliana) Kondizzjonijiet simili kienu jrieġu l- impjieg ta' persuna għall-qadi ta' min iħaddimha (21:43,48, 137, 189, 197); dan kien japplika wkoll meta debitur ma kienx. ikollu mnejn iħallas lill-kreditur tiegħu fiż-żmien stipulat u, kif ikun imniżżel fil-kuntratt tax-xogħol, kien ikollu jiskonta dejnu bis- servizz tiegħu personali; hekk, ngħidu aħna, servire creditori serviciis suarum personarum juxta DOTI U TAGĦMIR TAD- Nerġgħu niġu għad-dota u x'kien ikun fiha dar Maltija. Sa żmien l- Assedju l-Kbir, qatt ma kont tiltaqa' ma' siġġu (għajr għal każ wieħed f'Għawdex, f'familja għanja). Dejjem jissemmew sodod, mgħammra skond il-faxxa soċjali tal-proprjetarju; diġa' rajna li tal-bdiewa kienu. differenti. Niltaqgħu ma' saqqu misrur skond id-drawwa tal-Maltin u darba ma' wieħed fulcitum juxta usum Gaudisii IRFBIG:971; fl-Imdina, l- Birgu u fil-Kastell t'Għawdex aktarx kont issibu fuq fallakki jew strippi (Z3:168,201), imma wieħed jieħu l-impressjoni li fl- irħula dawn ma kontx issibhom. Saħansitra niltaqgħu ma' każi ta' nies reqdin fuq it-tiben fl-art. F'każ uniku, f'Għawdex, niltaqgħu ma' wieħed mimdud qed imut fuq is-senduql: Għandna naħsbu li ġidu kollu kien taħt rasu. Fl-Isptar ta' Santu Spirtu l-unika darba li jissemmew sodod jixbhu 'l dawk li nafu aħna; għandna deskrizzjoni ta' sodda minnhom magħmula minn twavel ta' l-injam imsammra flimkien u flok molol fis-sodda, nisġa ta' qasab, kollox marbut bl- ispag. Is-saqqu kien imur fuq kollox. Kien ikun mimli suf, li kultant kien jinħareġ, jinħasel, jitfettaħ, jitnixxef u jerġa' jinsarr (kif niftakar li kienet tagħmel ommi fi tfuliti); hekk naqraw li kien isir f'Santu Spirtu fl-1498. Minn diversi inventarji u testmenti fl-atti tan-nutara għandna deskrizzjonijiet dettaljati ta' kif kienet tintrama s-sodda. Jissemmew (bl-Isqalli oriġinali) cultri, cuxini, cuxinelli, pavigluni, plomacia (i.e. mħadded), u traverseri (bl-Ingliż, bolsters, imħadded twal, imrembla għamla tonda, illum issibhom ħafna fi Franza); dan, naturalment, fi djar il-għonja. — Jidhru ħafna dettalji dwarhom: coperta di sita ad opu di pertica, cultra alba laborata ad undas cum rosis (jiġfieri xogħol maħdum mewġ mewġ u b'disinn ta' ward), cultras ad undas planas cum buctonis, de cindato cum barris sive listis crocei rubeique coloris cum fundo medio de inbroccato, cultra di tela bleui L-enfasi jidher li kienet fuq il- bjankerija, jissemmew ukoll twapet: tappetum ad tres rosas, tappetum Turchiskum duarum rotarum, kif ukoll ħsajjar u twapet li jiddendlu mal-ħitan -— hasira di paramuru di xacca. Għamara mill-inqas: sniedaq kemm trid u ta' kull għamla w daqs, serigni, scrignetti, scrignettum inferratum, scrignu Trapanisi, scrignu di nuchi prissu, capsa, capsecta, cassa, caxa, capsa di avitu, capsa de huce, capsa de tiglo, capsecta de nucepresso, caxa di avitu ad opu di vitru. Imbagħad xi mejda. Nistħajjel li billi siġġijiet ma kienx hawn u billi jissemmew tant il- ħsajjar u t-twapet, dawn. l- imwejjed kienu baxxi ma' l-art u n- nies kienu joqogħdu ma' l-art madwarhom bħal fid-dinja Għarbija ta' dak iż-żmien. Interessanti l-kumment taż-żewġ tobba esperti fl-anatomija li studjaw il-fdalijiet ta' għadam tas- seklu XV f'Ħal Millieri fejn skoprew difetti fit-fibia (il-qasba tas-sieq) u l-fibula (il-għadma rqiqa ta' ħdejn il-qasba) kompatibbli ma' min kien joqgħod bil-qiegħda ma' l-art. Irrid inżid li, fil-knejjes kien hemm id-dkieken — bankijiet tal-ġebel — bejn il-ħnejjiet kif nistgħu naraw f'għadd. ta' knejjes qodma. (il-parrocca 'l- qadima Ħal Balzan, San Bażilju l- Qrendi, eċċ.) u kif jidher dokumentat fil-kitbiet li semmejna IRFBIG:78 J. Din l-istampa ta' l- intern ta' dar Maltija essenzjalment iddur fuq żewġ kmamar, tas-sodda u ta' l-ikel. Ma tantx inbidlet fis-sekli ta' wara kif joħroġ minn kitba tiegħi li se tidher dalwaqt f'Melita Historica, fejn nanalizza tliet inventarji tat-tieni nofs tas-seklu XVI. Id-differenzi huma li hawn jibdew jidhru aktar influwenzi Ewropej li bdew deħlin mal-miġja ta' l-Ordni: jibdew jissemmew xi siġġu jew tnejn li ġew minn Venezja, it-tila għal pavaljun minnhom tidher li ġiet mill-Olanda, il-kurdiċelli li żejnu l- freneż ġew minn Napli u jibdew jissemmew sofistikazzjonijiet Taljani fl-armar tas-sodda bħat- tornialetto. Fil-kamra tal-pranzu, imbagħad, jibdew jitfaċċaw pożati tal-fidda, inklużi frieket, kwies tal- fidda, xi salliera u platti kif ukoll kandlieri għal fuq il-mejda. Sa qabel l-ordni, id-dawl bix-xemgħa — blanduni, blandunetti — aktarx kont issibu fil-knisja; mid-dettalji li ħarġu dwar Santu Spirtu, l-isptar kienu jdawluh b'torċi ta' mazzi ta' L-ILBIES Billi nagħti lista ta' oġġetti ta' lbies li niġbor minn xi inventarju ma nkunx qed infisser kif u meta kien jintlibes dak l-oġġett. Deskrizzjoni aktar siewja toħroġ minn x'ingħad fil-qorti ta' l-Isqof fl-1521 f'kawża bejn Marianu de Armanino u Dun Dumink Dimech. Isimgħu x'kellha xi tgħid waħda mara xhud dwar it- tfajla fqira Isabella li wasslitha ommha mill-Birgu biex taħdem ta' seftura l-Imdina ma' De Armanino: 'Meta rajt lil Isabella ma' ommha fid-dar tiegħu, Marianu qalilha tridx tibqa' sservih; hi qaltlu iva u ommha ftit wara telqet lejn darha. Isabella bagħtet lura ma' ommha il-manto li ġiet imleffa fih u Nikkonkludu (i l-ilbies bażiku ta' mara kien qmejsa u dublett u li l- cutecto kien jintlibes ġewwa — bħal ngħidu aħna jersev, fil-fatt il- kelma ġejja mill-Latin, cotta; illum termnu ieħor għall-ispellizza tal- qassis; xi ħaġa li tintlibes fuq kollox. Il-manto kien overall, poncho għal barra. Il-kelma dublectu tidderiva mill-Franċiż, double, li minnha l-Ingliż doublet li hi ġakkettina ssikkata, bħal sidrija, għal raġel. Dan it-test li qrajt juri ċar li dublectu hawn Malta kellu, kif għad għandu, s-sinifikat modern tagħna għal dublett ta' mara. L-inventarji li semmejt jagħtuna ħafna dettalji ta' tiżjin fl-ilbies tan- nisa: camisa lavurata di sita turkina, camisa intarrasiata di sita nigra cum li maniki larghi, veste di velluto carmezina rosso guamita con passamani doro infodrata di taftan verde, scufia di sita (irrid inżid li scufia kienu jilbsuha wkoll l-irġiel), scufia di fachiolecto di sita russa cum. perli, scufii doro, cullaro richamato di filo doro, muccaturi di sita turchina eċċ. Fost l-ilbies ta' fuq insibu, barra l- cutetto u l-manto li semmejna, il- gippuni (mill-Għarbi ġubba; Taljan giobba da camera, fil-Malti baqagħina Buġibba, kunjom) u, naturalment, l-għonnella. Il-kelma faldetta se nuri f'Melita Historica, l-ewwel li tissemma hu wara l- Assedju, imma gonnella niltaqgħu magħha jilbsuha fuq kollox kemm l-irġiel u kemm in-nisa ħafna qabel l-ordni; jekk it-tnejn humiex l-istess ħaġa jew le ma nafx imma żgur li għonnella ġejja minn gonella. Tidher li, għan-nisa ta' lanqas, kellha ħafna dehriet Din ta' l-aħħar interessanti: muchavari. fl-Isqalli tikkorrispondi mat-Taljan mocaiardo, bl-Ingliż mohair, jiġifieri magħmula minn xagħar il-ġemel jew il-mogħża, u allura impermeabbli biex tintuża fix-xital. Dwar ilbies ta' l-irġiel irrid inżid li, mid-dokumentazzjoni ta' Santu Spirtu joħroġ li t-termnu kużakk ifisser sempliċement qalziet. Iż-żmien qasir u qed jagħfas. nistgħux nitkellmu fuq kollox f'siegħa. — Irrid nagħlaq bi. ftit kummenti dwar ħwejjeġ varji. Dwar l-ikel, x'kien ikun hemm fis- suq joħroġ mill-pandetti u bandi li kienet ixxandar l-Universita' kull bidu ta' Settembru biex tiffissa l- prezzijiet. Jissemmew diversi tipi ta' laħam — crastatu, muntuni, pecura, bov, vacca, ginicza, vitella, beccu, crapa, porcu orjatu (geddumu fix-xgħir) porcu dila Xara, trova orjata, trova dila xara, agnellu — u ta' lattiċini — frumavu friscu, frumavu muxu, burru bonu, burru trisu, lacti, kien ikun hemm ukoll rmeli, favi, sivu, chipulli, oglu, vinu, sali, wara l-1530 il-varjeta' ta' frottijiet tidher li kienet kibret u l-prezzijiet għolew. F'Santu Spirtu l-laħam kien jidħol biss tlieta jew erba' darbiet fis-sena: il-Milied, l- Għid, Pentecosta u l-Karnival. Qabel l-Ordni, il-Karnival Malti ma kienx divertita bħal tal-lum imma ikla sew, -— nies jiffangaw fil-laħam — qabel ir-Randan — Carnilivari Imhux carne vale) (terfa' mill- laħam meta s-sawm kien sawm u astinenza kienet astinenza); kien hemm ukoll, naturalment, il- carnilivari ta' l-Avventl Għalhekk kienu jsumu għalih: raġel jismu Carnilivari bħal ieħor jismu Natali (għall-Milied) jew Pasquali (Baskal - għall-Għid). llum il-ġurnata ma tridx wisq issib il-MEPA wara denbek għax ikun fettillek tagħmel xi ornament fid- dar bit-tegole; ir-raġuni li jġibulek hi li t-tegole m'humiex idjoma Maltija, mhux fil-vokabbularju tagħna. Min jifhem igiddibhomi Id-dokumenti medjevali tagħna ma jehdewx isemmu ċ-chiaramidi (bil-Malti, ċlamit, i.e. tegole tal- fuħħar) l-aktar fit-tisqif ta' spazji kbar fejn il-metodu tradizzjonali tal-kileb u x-xorok tal-qasba ma jwassalx. Sal-lum għad nistgħu naraw is-saqaf imżerżaq/saqaf forfċi (sfortunatament mingħajr iċ- ċlamit) tas-sagristija l-antika tal- Katidral (ca. 1620), imma għad baqa' fdalijiet tas-saqaf biċ-ċlamit oriġinali fuq in-Knights' Hall. Il- Katidral l-antik kien miksi biċ-ċlimit u s-sala l-kbira ta' Santu Spirtu wkoll, biex insemmi tnejn. Iċ- ċlamit kien mhux biss importat minn Sqallija u riċiklat bħala komodita' tqum. il-flus, imma wkoll prodott hawn Malta, ħdejn Għajn Klieb. Fl-aħħarnett, il-Quċċija. Din oriġinarjament ma kellha x'taqsam xejn maċ-ċelebrazzjoni ta' egħluq l-ewwel sena ta' tarbija. Kienet prassi funerarja li t-testatur kien iħalli biex jieħu ħsieb il-fqar tal- komunita'. Kien iħalli, ngħidu aħna tomna qamħ biex titqassam lill-fqar li jattendu l-funeral tiegħu. Meta saret il-bidla fis-sens7: Żgur li sa nofs is-seklu XVIII is-sens kien għadu ma nbidilx: Domenico Magri fil-Hierolexicon tiegħu, saħansitra fis-sitt edizzjoni tal- 1765 kien għadu l-istess. L-ewwel li itqajt magħha fis-sens modern kien fil-Mezzo Vocabolario li ppubblika Cassola u li hu ta' tard fis-seklu XVII. Grazzi. (1) Taħdita pubblika organizzata mill- Għaqda Maltija tal-Folklor u l-Għaqda Filantropika Talent Mosti li saret nhar il-Ġimgħa 23 ta' Frar, 2007, fir- Razzett tal-Markiż Mallia Tabone, il- Mosta.