Lisratwa tal-Madonna meqjuma fil-Knisja ta' Għawdex. istatwa tal-Madonna meqjuma. fil-Knisja. ta' Samra. L-Istatwa. tal-Madonna. meqji tal-Mosta, Artiklu meħud mill-Fuljett 'L-Istandard' Ħarġa Speċjali Lulju/Awwissu 1987 liema fuljett kienet toħorġu l-Għaqda Mużikali Santa Marija RELIĠJUŻA MALTIJA Meta ngħidu il-knisja jew il-festa ta' Santa Marija nifhmu l-knisja jew il-festa tat-Tlugħ fis-Sema ta' Marija. Dan l- avveniment il-knisja, kemm dik tal-Lvant kif dik tal-Punent, ilha li rrikonoxxietu u ċċelebratu sa mill-eqdem żminijiet fil-15 t'Awissu. Mingħajr ebda dubbju, fost il- qaddisin kollha meqjuma hawn Malta kif ukoll fost it-titli kollha li bihom tingħata qima Marija hawn Malta, it-Tlugħ fis- Sema tagħha minn dejjem kien l-iżjed wieħed popolari. Sa llum stess għad hawn mhux anqas minn 7 parroċċi li Ikoll għandhom Iil Santa Marija bħala l-festa prinċipali tagħhom. Tlieta mill-eqdem parroċċi li nafu li eżistew f'dawn il-gżejjer huma dedikati lil Santa Marija: dik ta' Birkirkara li nafu li kienet ġa teżisti fl-1402 fl-inħawi tal-Għargħar. (illum Santa Liena), il-Matriċi fil-Kastell t'Għawdex li tissemma' fl-1435, kif ukoli il-parroċċa ta' Birmiftuħ, illum il-Gudja, li tissemma fil-Rollo de Mello tal-1436. Fost knejjes u kappelli dedikati lil San- ta Marija li nafu li xi darba eżistew sal-1800 hemm mhux anqas minn 92 li l-maġġoranza tagħhom insibuhom diġa' qabel il-viżta Apostolika ta' Mons. Pietru Duzina fl-1575; fost dawn insibu wkoll dik ta' Ħad-Dingli li wara sabet ukoll par- roċċa. Barra minn dawn il-knejjes u kap- pelel kollha, insibu wkoll 28 altar laterali ieħor fi knejjes bl-istess dedika. Kienet drawwa qadima li fl-istess knisja ssib aktar minn altar wieħed bl-istess titular, kif ukoll diversi knejjes iserrħu ma' xulx- in (bħal ma għad hemm it-tlett knejjes f'Ħal Balzan), uħud minnhom bl-istess dedika. Hekk ngħidu aħna, fil-knisja l- qadima ta' Birkirkara kien hemm mhux anqas minn 5 altari dedikati 'l Assunz- joni ta' Marija, 2 f'Birmiftuħ, 4 Ħaż- Żebbuġ, u 2 oħra ż-Żurrieq. Kemm ippenetrat din id-devozzjoni fit- tradizzjoni reliġjuża ta' pajjiżna jidher mill- fatt li sa l-iċken parroċċa li eżistiet sal- bidu tas-seklu XVII kollha kellhom jew xi L-Istatwa tal-Madonna meqjuma fil-Parroċċa ta' Ħad-Dingli. knisja jew tal-anqas xi altar dedikat lilha. Xi. każijiet jgħaġġbuk tabilħaqq: fis- Siġġiewi kien hemm mhux anqas minn tnax-il kappella fil-limiti tiegħu b'din id- dedika, kien hemm 10 f'Birkirkara u 10 oħra f'Ħal Qormi, 5 in-Naxxar, iż-Żurrieq u Ħal-Lija, 4 Ħaż-Żebbuġ u ż-Żejtun, u 3 Ħ' Attard, ir-Rabat u l-Birgu. Dan l-għadd daqshekk kbir ta' knejjes u altari kollha dedikati lill-Assunta u kollha b'tant quddies li kellu jitqaddes f'dik il-festa ma naqasx li joħloq pro- blema mhux żgħira billi l-għadd ta' qassisin ma kienx ilaħħaq mal-ħtieġa. Għaldaqstant Mons. Duzina ipprova jsib rimedju billi jitlob l-awtorizzazzjoni tal- Papa li l-quddies li kellu jitqaddes jit- qassam fuq tlett ijiem, jiġifieri fil-viġili, nhar il-festa, kif ukoll l-għada tal-festa. Ta' min isemmi wkoll li waħda mill- eqdem konfraternitajiet, jiġifieri dik f'Ħ'Attard li twaqqfet fl-1541, kienet ta' Santa Marija. X'baqa' Ilum minn dan l-għadd kollu ta' knejjes u kappelel medjevali7 Mhux wisq, billi ħafna ma baqgħux jieħdu ħsiebhom u ġew ipprofanati kanonikament, aktarx fis- seklu XVII. Minn dawk li baqgħu, kien hemm oħrajn li bidlu d-dedika tagħhom. Dawk li għad hemm illum huma: f'Ħ'Attard il-parroċċa u f'Ħal Balzan knisja żgħira n- naħa ta' fuq tar-raħal, f'Birkirkara il- parroċċa l-qadima kif ukoll dik tal-ħerba li llum m'għadhiex dedikata 'l Santa Marija, f'Ħad-Dingli il-parroċċa li diġa' kienet tissemma minn Duzina fl-1575; (fl-1636 kienet titqies ''qadima bosta'' u kellha 5 arkati u fl-1678 twaqqfet parroċċa mill-ġdid minflok Santa Duminka ta' Ħal Tartarni). F'Ħal Għargħur insibu tnejn, jiġifieri Santa Marija ta' Żellieqa u ta' Bernarda. Il- parroċċa l-qadima ta' Birmiftuħ għadek tista' taraha mitlufa fil-kampanja, filwaqt li l-Gudja li nqatgħet minnha għandha wkoll l-istess dedika. Għalkemm qrib il-Gudja, Ħal-Għaxaq ma ħax il-limiti tiegħu minn Bir- miftuħ imma miż-Żejtun; dan ir-raħal ukoll għandu l-festa ta' Santa Marija. Fil-limiti ta' Ħal Lija mbagħad insibu l-knisja tal-Mirakli L-Istatwa tal-Madonna meqjuma fil-Parroċċa tal-Gudja. jew ta' Għadir il-Bordi kif ukoll żewġ knej- jes oħra li darba kellhom din l-istess dedika; illum huma ta' San Pietru u tal-Belliegħa b'titlu tat-Twelid tal-Madonna; knisja oħra fl-istess parroċċa dedikata lill-Assunta hi ta' Marin id-Dona. F'Ħal-Luqa hemm il-Knisja żgħira tal-ftajjar, fil-waqt li kemm l-Imġarr kif ukoll il-Mosta il-parroċċa hi dedikata lil Santa Marija. Fil-limiti tal-Mosta, fit-triq lejn l-Imdina, imbagħad hemm il-kappella ta'Że- jfi, fil-waqt li knisja oħra f'dan ir-raħal, dik ta' dhib, illum tal-Viżitazzjoni, darba kienet tal-Assunta. Fl-Imqabba il-festa tal- parroċċa hi Santa Marija; f'dan ir-raħal ukoll hemm knisja, dik tad-Duluri, li darba kienet ta' l-Assunta. Fil-limiti tan-Naxxar, dik ta' Ħal Misilmet jew tax-Xagħra, li llum nafuha b'tal-Grazzja, darba kienet dedikata lill- Assunta; tant hu hekk li l-festa għadha ssir sal-lum fil-15 t'Awissu. Fil-limiti ta' l-istess raħal hemm ukoll dik tal-Mgħatab. Fil-limiti ta' Ħal Qormi nsibu dik tal-blat jew tal-wied, dik ta' Qrejqċa, il-famuża knisja ta' Ħlas, kif ukoll dik tas-Samra jew ta' Atoċja, illum parti mill-Ħamrun. Mill-knejjes ta' Santa Marija li ntemmu f'Ħal Qormi kien hemm L-Istatwa tal-Madonna meqjuma fil-Parroċċa ta' l-Imġarr. L-Istatwa tal-Madonna meqjuma fil-Parroċċa ta' l-Imqabba. GħaqdaużikaliSantamarija sBimngli waħda qrib San Ġorġ li ġiet inkorporata mal- parrokkjali meta din tkabbret; hekk ukoll ġara n-Naxxar. Il-parrokkjali tal-Qrendi hi waħda mis-seba' Santa Marijiet, Ir-Rabat għad hemm tnejn, jiġifieri dik ta' Duna u dik li bena l-isqof Cagliares għall-bdiewa ta' l- artijiet ta' l-isqof. F'Ħal Safi il-knisja tal- Kunċizzjoni darba kienet ta' l-Assunta. Fis- Siġġiewi u l-limiti tiegħu nsibu tlett knejjes: il-knisja qadima ta' Cwerra fil-pjazza ewleni- ja tar-raħal; imbagħad fit-triq ta' Għar Lap- si hemm il-knisja sabiħa bil-portiku, nafuha b'tal Provvidenza, li darba kienet dedikata lil Santa Marija, u nsibu wkoll il-knisja ewlenija ta' Ħax-Xluq ukoll dedikata lill- Assunta. Ħal-Tarxien insibu l-knisja ta' Rokna li t-titlu tagħha jġib l-inkurunazzjoni ta' Marija. Fil-Birgu nsibu knisja li kien wa- qqaf Fra Mariano Favo fiċ-ċimiterju ta' Sar Lawrenz u li ngħatat għall-użu tal- Kongregazzjoni tal-Assunta fl-1624; knis- ja oħra f'din il-belt hi l-oratorju li nbena fl-1624 biex iħaddan il-kongregazzjoni tal- Ġiżwiti. F'Ħaż-Żebbuġ hemm il-knisja ta' Mamo, il-knisja ta' Ħal-Muxi, kif ukoll il- knisja ta' Godor li llum għandha t-titular tal- Madonna tal-Grazzji. Fil-limiti taż-Żejtun in- sibu tal-ħlas f'Ħal Bisbut li fis-seklu XVIII kienet tintuża għad-dfin tat-trabi,ta' Ħal Tmin, kif ukoll knisja oħra fir-raħal, l-akbar waħda wara dik ta' San Girgor. Fl- aħħarnett, fil-limiti taż-Żurrieq insibu knis- ja ta' Santa Marija f'Bubaqra. B'hekk jidher li mal-medda tas-snin intilfu madwar 50 knisja barra. dawk li bidlu d- dedika tagħhom. Fost dawk li ntilfu ta' min isemmi il-kappella ta' Santa Marija li darba kien hemm fuq il-blata ta' Filfla; fost dawk li baqa', imma mhux f'Malta, dik li hemm Kemmuna li diġa' tiesemma fl-1274. L-Istatwa tal-Madonna tal-Qrendi. meqjuma fil-Parroċċa