Omm. ħelwa ta' Ġest, ARMAR TAL-FESTI MINN Hawn m'aħniex se nitkellmu dwar l-armar ta' ġewwa l-knisja għax kieku jkollna nimlew volum, u fuq l-armar ta' barra sejrin naraw biss ftit eżempji minn żmien l-Ordni ta' San Ġwann 'l hawn biex naraw x'kienu jagħmlu ta' qabilna. Qabel ġew il-kavallieri f'Malta fis-seklu sittax (fl-1530) it-tiżjin fil-festi kien ikun sempliċi ħafna, l-aktar bil-friegħi:u l-ħxejjex: F'testment tal-1516 waħda sinjura f'Għawdex ħalliet ħabel art biex mir-renti ssir festa:ta' Santa Marija. fil-knisja u jsir tiżjin bil-friegħi u l- ħxejjex. Il-festuni aktarx kienu mill-friegħi tal-liedna. Dan kien l-aħħar seklu' tar-renju ta' l-Ordni ta' San Ġwann. f'Malta li f'aktar minn mi- tejn sena laħqu żviluppaw sewwa s-sistemi tagħhom ta' armar u tiżjin mill-aktar elaborat, kemm fil-knisja u kif ukoll barra. Meta l-Gran Mastru Emanuel De Roljan mar għad-daħla solenni fl-Imdina, fis-27 ta' Ottubru. 1776, wara li ġie elett, fi triqtu għadda minn għadd ta' arki trijonfali u f'Ħ'Attard ukoll tellgħulu ark kollu skrizzjonijiet ta' tifħir bil-Latin. Wara ċ-ċerimonji' tad- dħill; fl-Imdina sab għadd kbir ta' damask aħmar fil- pjazza tal-katidral. U bejn wieħed u ieħor ukoll l-istess għamla ta' armar kien hemm għall-ingress tiegħu fil- Birgu. De Rohan mar ukoll iż-Żejtun għall- festa; u d-daħla kienet kollha tiżjin bid-damask u bit-tappezzerija ħamra mal-gallariji u mat-twieqi. Kien hemm ark trijonfali mixgħul bil- fjakkli mimli: skrizzjonijiet u bnadar u tpinġijiet: li juru l-arma tal-Gran Mastru u Ilegoriji tal-virtujiet tiegħu. Sadattant l-armar mia kienx isir biss għall- -Gran Mastri, imma l-bliet u l-irħula l-kbar kienu tgħallmu jtellgħu l-istess għamla ta' armar l-tiżjin bħalma kienu jagħmlu l- Kavallieri fil-festi tagħhom. ' Bħala eżempju nistgħu ngħidu li fin-Naxxar, fl- 1787, ġa kellhom l-arki trijonfali u armi ta' De Rohan fit- -translazzjoni tal-Korp Sant ta' San Vittorju u komplew ukoll fis-seklu dsatax bil-bnadar, festuni u skrizzjonijiet. Hompesch mar għall-festa tas-Siġġiewi fis-6 ta' Diċembru 1797 il-faċċata tal-knisja kienet kollha mixgħula bil-fjakkli.. L-istatwa tal-misraħ kienet kollha mżejna bil-kuruni tal-fjuri u t-toroq tal-qrib dekorati bil-festuni tal-liedna u: kuruni mill-weraq tar-rand. Il-liedna hija pjanta biż-żkuk irqaq li tixxeblek mal-ħitan u: n-nies kienu jaqtgħu minnha friegħi twal għat-tiżjin. Bosta drabi kienu jmorru bil-karrettuni l- Buskett biex jaqtgħu l-liedna. Fi żmienna aħna wkoll nużaw il-kelma liedna u ngħidu li qed narmaw il-liedna, imma tabilħaqq qed nużaw dan l-isem għall-festuni tal-plastik filwaqt li qabel it-Tieni Gwerra Dinjija ma kellniex plastik imma minflok il-liedna ġa konna bdejna nużaw festuni tal-karti tat-tajra kkuluriti u saħansitra wkoll biljetti użati tal-lottul F'dik iż-żjara ta' Hompesch kienu dendlu bandalori bl-arma tal-Gran Mastru u mit-twieqi u l-gal- larijiet damask u strixxi mlewna. Madankollu tellgħu ukoll ark trijonfali dekorat bil-bna- dar, vażuni u statwi allegoriċi. Il-kavallieri kienu jiċċelebraw kull sena r-rebħa ta' l-Assedju l-Kbir f'Settembru imma fiċ- ċentinarji l-armar kien aktar bil-kbir. Fit-tieni ċentinarju, (fl-1765), il-faċċata tal-knisja par- rokkjali tagħhom fil-Belt, dik ta' San Anton Abbati, li aħna popolarment nafuha bħala Tal- Festa Titulari Marija Annunzjata -— Festa 2007 BOE Omm ħelwa ta' Ġest Vitorja, damet mixgħula bil-fjakkli żewġt iljieli. Il-kavallieri tal-Lingwa ta' l-Italja xegħlu l-faċċata tal-knisja tagħhom ta' Santa Katarina u dendlu liedna u fjuri għal nofs it-triq. Il- Lingwa ta' Provenza żejnu l-faċċata tal-berġa tagħhom u taħt ċiel kbir tad-damask dendlu pittura tal-Gran Mastru La Valette, kollu mdawwal bit-torċi u mżejjen b'iskrizzjonijiet bil- latinu trofej. Il-Berġa ta' Alvernja (flokha hemm il-Qorti) minbarra dwal kellha wkoll torċi u anġli jżommu pittura allegorika li turi l-Ordni tirbaħ lit-Torok. Kebbsu wkoll ħġejjeġ fil-patalotti fit-triq quddiemhom. Kienet issir proċessjoni f'din il-festa, għalhekk it-toroq kienu jkunu mżejnin bit-tappezzerija mal-gallariji u t-twieqi. Bħalma kienet ir-regola ġenerali kienu jarmaw il-faċċata tal-knisja bil-weraq u l-fjuri, bħalma sar għall-knisja tal-Madonna tas-Sacro Cuor f'Tas-Sliema fl-1881 fl-ewwel festa tagħha. Imma f'dan is-seklu dsatax bdew l-istatwi tal-kartapesta għat-tiżjin tat-toroq. Fl- 1894 il-każin La Stella f'Għawdex ordnaw statwa ta' San Ġorġ fuq iż-żiemel bid-dragun, meqjusa li kienet l-ewwel statwa għall-festi esterni f'Għawdex, u kien ħadimha Vincenzo Cremona magħruf bħala pijunier ta' xogħol bħal dan. Kienu għamlu dimostrazzjoni biha fi tmiem it-tridu u tellgħuha fuq pedestall sabiħ iddisinjat minn Giuseppe Cali. Vincenzo Cremona ħadem ukoll statwi għan-Naxxar flimkien ma' Karlu Darmanin li kien prolifiku f'dan it-tip ta' Statwi tat-toroq u ħadem uħud minn tan-Naxxar (1 884). Fin-Naxxar ukoll, Cremona kien għamel il-Malta Rebbieħa. Fi żmien l-Ewwel Gwerra Dinjija kien projbit li jarmaw dwal ta' barra, għalhekk il- festi kienu saru mingħajr dwal. Fl-istess raħal fl-1916 kienu saru erba' 'trofej ta' l-Assedju mill- isbaħ. Fl-1921 daħlilhom id-dawl elettriku u bdew jixegħlu l- -bozoz' minflok tazzi taż-żejt, u fl- 1925 introduċew il-piramidi tal-ħadid li bdew jidhru aktar spiss fil- festi, u fuqhom kienet issir il-miżegħla. Għall-festa ta' l-Otto Settem- bre f'Għawdex fl-1858; waqtli l-isqof kien għadu fuq viżta pastorali, t-toroq li kienu jagħtu għall-Matriċi mingħand l-Agostinjani, fejn kien qed joqgħod; kienu Kollha dekorati bil- bandalori u skrizzjonijiet. Tas-Sliema żviluppat u bdiet jimtela bin-nies fis-seklu dsatax u malajr twaqqfu xi każini. Każin'minnhom; iċ-Circolo Cċsċhi; msemmi għal Gran Mastru, kien jiċċelebra l-Otto Settembre fi-Xatt bil-mixegħla u bnadar bojod ui ħomor, trofej ta' l- Assedju, kif ukoll arblu ta' 'Mejju u kukkanja. F'dawn l-istess Żminijiet f Tas-Sliema wkoll kienet issir il-festa tal- Madonria tal- Grazzja. f'Setlembru. minħabba li hemm il-knisja b'dak it-titlu. Fl-1843, u xi snin. oħra. wara, bħala eżempju ngħidu li kienu għamlu l-logħob tan- nar, mixgħela bit- tazzi, ; fjakki, u ak trijonfali bi stilla kbira fuqu simbolu ta' Stella Maris. l l-imbark l-armar Konvenzjonali u tradizzjonali, f'Tas- Sliema saret innovazzjoni minn Vincenzo Cremona għall-festa ta' l-Otto Settembre tal-1896. Dan kien organizza l-hekk imsejħa u Quadri Plastici u li huma wkoll magħrufin bħala tableau. It-tablà jew kwadri plastiċi kienu daħlu drawwa f'dawk iż-żminijiet, u kienu għadhom isiru fis-snin erbgħin tas-seklu għoxrin, kif għadni niftakar jien, fit-teatru tas-Sależjani f'Tas- Sliema. Kienu jlibbsu nies adulti u tfal biex flimkien jieħdu posthom qishom qed jiffurmaw bħallikieku xena jew kwadru, u jibqgħu ma jiċċaqalqu xejn għal xi minuta waqt li tindaqq xi mużika li taqbel magħha fost iċ-ċapċip ta' min ikun qed jarahom. Cremona fix-Xatt ta' Tas-Sliema kien organizza żewġ kwardi plastiċi jew xeni minn dawn li kienu juru allegorija ta' l-assedju l-kbir. Cremona kien magħruf għax-xenarji għat-Teatru Rjal u statwi tal-kar- tapesta mill-aktar sbieħ. Fl-istess seklu, fl-Isla, għall-festa titulari, ksew il-faċċata tal-knisja bid-damask, għamlu ark trijonfali u ssellfu 500 tazzi kuluriti, 400 skutella u 500 bieqji Festa Titulari Marija Annunzjata - Festa 2007 pa g Omm ħelwa ta' Ġest, għall-fjakkli u kebbsu wkoll il-ħġejjeġ. Fl-1875 il-fratellanza tas-Sagrament eretta għand id-Dumnikani tal-Belt iċċelebrat it-300 sena mit-twaqqif tagħha. Għal dik l-okkażjoni, Triq Merkanti, mill-Ġiżwiti 'l isfel, kienet armata bi tmintax-il piramida u disa' trofej mislufin mill-Furjana. Il-piramidi tat-triq u ta' mal-faċċata tal-knisja kienu mixgħulin bil-gass. Ar- maw ukoll żewġ palkijiet għall-banda kollha mżejna bil-liedna, ħaxix u bnadar. Il-prinċep ta' Wales żar Malta f'April tal-1876. Għal dik l-okkażjoni sar ħafna xogħol ta' armar ta' barra li qatt ma reġa' sar bħalu. Meta niżel l-art kien hemm paviljun sħih jistennih, kollu damask bid-deheb, bnadar, xniexel, u erba' settijiet tal-ħadid ta' Ibies ta' kavallieri ta' żmien l-Ordni, mill-armerija, bħallikieku qegħdin għassa. Minbarra l-involviment ta' mijiet ta' tfal mill-iskejjel, nies u suldati mat-toroq; eluf ta' tazzi taż-żejt kuluriti, bnadar u l-kumplament, fil-misraħ tal-palazz u tal-bibljoteka kien hemm novità oħra. Kien hemm pinġutin diversi kwadri li juru episodji mill-istorja ta' Malta bħal-miġja ta' Konti Ruġġieru, l-għoti ta' Malta lill-kavallieri, Hompesch u Napuljun, il-fidwa minn taħt Monroj, il-kuraġġ tal-Maltin, il-paċi taħt l-Ingliżi u ż-żjara tal-Prinċep. Imma n-novità kienet li dawn kienu trasparenti u mixgħulin bid-dwal minn wara. Saru minn artisti Maltin magħrufa bħal Gi- useppe Cali, Giuseppe Calleja, Salvu Barbara u Giuseppe Bonnici. FIL BIDU TAS-SEKLU GĦOXRIN Kulħadd kompla jżejjen it-triq minn fejn tgħaddi l-proċessjoni tal-festa billi jdendlu drap- pijiet mial-ġallariji u t-twieqi u fanali bix-xemgħa fuq il-brazzi ma' żaqq il-ġallarija; il- ħoloq għal dawn il-brazzi għadhom jidhru f'ħafna gallarijiet antiki. L-aktar fil-festa ta' Korpus jew tal-Qalb ta' Ġesii joħorġu Kompliet tikber id-drawwa li n-niċs joħorġu l-qsari barra t-triġ flimkien ma'. tul-tà' tapit li fid-dar soltu jkun fit-taraġ. Baqgħu j jsiru gruppi ta' statwi għat-toroq; 'fosthom, i bħala eżempju, f'Ħal Qormi. grupp li juri l-martirju.ta' San. Ġorġ u ieħor lil-San Ġorġ quddiem Dijokelzjanu attribwiti lil Karmenu Mallia fl-1900 li kien ħadem ukoll 28 anġli. għat-toroq. .F'April tal-1903, kif ukoll fl-1907 kien ġie Maltà r-Re Dwardu VII. Mid-dwana sal- Belt kullimkien kien armat bil-bandieri; standardi, arki trijonfali, skrizzjonijiet; liedna u fjuri: bħalma kieni isir fil- festi prinċipali. Wistin Camilleri t 'Għawdex kompla jaħdem statwi numerużi għat-toroq għall-festi f'dik il-Gżira. kif komplew wkoll jagħmlu Vinċenzo. Ċiemona.u Karlu Darmanin f'Malta. Cre- mona kien għamel grupp. b' għaxar: figuri:. f'għamla ta' tableau juri l-għerusija ta' Santa Katarina għall- l-festa taż-Żejtun imma kien tkisser ħafna. u spiċċaw biex. fl-2004 sar ieħor minfloku minri Alfred. F Għawdex kien sar Kungress Ewkaristiku 71929 u l-Għawdxin, l-aktar f 'ietoria, żejnu kullimkien bid-damask, tpinġijiet simboliċi Ewkaristiċi fuq il-bnadar, mal-ħwienet u mal- ħitan, bozoz ta' l-elettriku, statwi fit-toroq, arkati dekorati u skrizzjonijiet b'erba' ilsna dif- ferenti, bil-Latin, bil-Malti, bl-Ingliż u bit-Taljan. F'Malta u Għawdex, immorru fejn immorru, għalkemm qed jintuża materjal ġdid l-ar- mar għadu jixbah ħafna dak li kienu jarmaw fi żmien l-Ordni, għalkemm mhux daqshekk elaborat. Fit-trofej insibu l-bnadar ta' l-Ordni u lasti bil-lanez, l-istatwi ta'Malta Rebbieħa fuq il-baħar u t-Torok hija kollha kemm hi simbolu ta' l-Ordni, u simboli oħra nsibuhom f'dekorazzjonijiet u bandalori oħra u f'xi arki trijonfali li għadhom jittellgħu f'xi posti- jiet. Festa Titulari Marija Annunzjata - Festa 2007 EW