lie sepja bħal magna tal-ħin joħduna lura fil-passat. Huma bosta dawk li jintilfu fis-sbuħija tagħhom u jixtiequ jmorru lura għaż-żmien li fih ittieħdu. Donnu jaħsbu li żmien ilu l-ħajja reali kienet sepja u mhux ikkulurita kif fil-fatt hi. Fi żmien meta l-fotografija kienet rari, dawn kienu jittieħdu biss f'okkażjonijiet speċjali jew lill- persuni importanti, għaldaqstant dawn ir-ritratti ħafna drabi juruna s-sabiħ biss. Mhux l-istess hija l-kitba. Fir-reġistri tal-okkorrenzi tal-pulizija, merfugħa fl-Arkivju Nazzjonali, nsibu sensiela sħiħa ta' rapporti li jitfgħu dawl fuq il-ħajja soċjali f'Malta ta' aktar minn mitt sena ilu. Dawn jixhdu li l-ħajja ta' dak iż-żmien xejn ma kienet ward u żahar bħalma jagħtu l-impressjoni r-ritratti sepja li ttieħdu fl-istess perjodu, anzi juruna li spiss kien ikun hemm min jagħmel xi storja L-okkorenzi li ġraw f'Ħal Tarxien huma miġbura fl-istess kotba ma' dawk ta' Ħal Qormi, Ħal Luqa u Raħal Ġdid li flimkien kienu jiffurmaw il-ħames distrett. L-eqdem reġistri ta' dan id-distrett imorru lura għat-30 ta' Mejju tal- 1864, b'hekk jagħtuna stampa ċara tal-ħajja Maltija fit-tieni nofs tas- seklu 19. B'mod ġenerali wieħed jista' jgħid li f'raħalna ftit ġew irrapurtati reati meta mqabbel ma' rħula akbar bħal Ħal Qormi. Barra minn hekk il-maġġoranza tar-reati jew illegalitajiet huma żgħar bħal: l-użu ta' armi tan-nar għall-kaċċa bla liċenzja, ir-rimi ta' ilma maħmuġ barra, bejjiegħa li jbabsu fil-miżien, dagħa fil-pubbliku, karrettuni li jitħallew abbandunati, is-serq ta' oġġetti varji u ġlied. Ma' jistax Storja tinkiteb' jonqos li l-gravità ta' kull reat tvarja minn każ għall-ieħoru minn persuna għall-oħra. Xi persuni jissemmew spiss f'dawn ir-reġistri għax ikunu wettqu ħafna reati jew għax spiss issibhom jirrapurtaw lil ħaddieħor. B'hekk, dawn l-okkorrenzi jagħtuna idea tal-karattru ta' xi Tarxiniżi li ġew qabilna. Barra minn hekk jagħtuna ħjiel tal-familji li kienu jiffurmaw raħalna dak iż-żmien, hekk kif kważi kull persuna hi msemmija bil-laqam tagħha. Bosta minn dawn il-laqmijiet intilfu għal kollox iżda fadal uħud li għadna nisimgħuhom sal-lum. Meta nħarsu lejn il-perjodu tat- tieni nofs tas-seklu 19, naraw li l-ħajja f'Malta kienet laħqet ċertu stabbiltà. F'dan il-perjodu L-Ingliżi kienu stabilixxew ruħhom sew u l-ewwel gwerra dinija kienet għadha 'l bogħod. Fost il-poplu beda jinħass sens ta' qawmien ġdid, VU DI ħa B BI IA fundatur tal-Fratellanza tal- Madonna tad-Duttrina hekk insibu li ġew iffurmati l-ewwel partiti politiċi, twaqqfu fratellanzi ġodda li welldu l-festi 'sekondarji' u nibtu l-każini tal-baned. B'hekk għall-fini ta' dan l-artiklu se niffoka fuq il-każi relatati mal-wirt kulturali u reliġjuż ta' raħalna li seħħew bejn l-1864 u l-1877, il-perjodu li fih twaqqfet il-Fratellanza tal- Madonna tad-Duttrina u saret il- vara. Il-maġġoranza tal-każi jinvolvu membri tal-kleru u persuni li kienu midħla tal-postijiet li jiffurmaw dan il-wirt. Minħabba dan, spiss niltaqgħu ma' isem il-Kappillan Dun Pawl Lauron li mexxa l-parroċċa tagħna mill-1864 sal-1875'. Is-serq — problema serja L-ewwel każ irrapurtat ta' din ix- xorta huwa serqa li seħħet fid-19 ta' Jannar tal-1867'. Dakinhar, xi ħadd mhux magħruf fetaħ bi vjolenza l-kaxxa tal-ħadid imqiegħda taħt in-niċċa tal-Lunzjata li tinsab fit-triq li tagħti għal Ħal Għaxaq. Inzerta li kien wasal iż-żmien biex jinġabru l-flus ta' ġo fiha, b'hekk ħadd ma kien jaf eżatt l-ammont misruq. Iżda, biex ikunu jafu dan l-ammont bejn wieħed u ieħor, saqsew lil ċertu Ġużeppi Mangion li kien jieħu ħsieb jiġbor il-flus mill-kaxxa u jixgħel il- fanal ta' quddiem in-niċċa. Hu qal li f'xahar kien isib sitt soldi waqt li f'sena kien isib xelin u disa' soldi. sar l-għada, 20 ta' Jannar minn Gio Batta Zammit, li kien jieħu ħsieb jixgħel il-fanal taċ-ċimiterju. Zammit stqarr mal-pulizija li sab il- kaxxa tal-ġbir taċ-ċimiterju miftuħa — bi vjolenza u minnha nsterqu madwar 41/3. Is-Sindku' kellu jieħu ħsieb jagħmel ir-rapport waqt ikompli f'paġna 62 li: l-Maġistrat kellu iż jagħmel l-aċċess. Parti mix-xogħol tal-pulizija dejjem kien li tipprevjeni milli: — jinqalgħu l-inċidenti. Hekk, xi drabi f'dawn ir- reġistri: minbarra l-okkorrenzi nsibu — miktuba xi noti oħra dwar: is-servizzi tal-pulizija. Għalkemm dawn in-noti mhumiex ta' importanza kbira, xi drabi huma L-ewwel nota toħodna lura għall 25 ta'Marzu tal-1867' u tgħid li l-pulizija kienu xogħol f'Ħal Tarxien mill-1lam sas-7pm minħabba ċ-ċelebrazzjonijiet tal- festa ta' Marija Annunzjata. Nota simili nkitbet fis-27 t'April' tal-istess sena. Dakinhar il-pulizija kellhom servizz twil mis-Sam sas-7pm f'Ħal Tarxien u Raħal Ġdid biex żammew l-ordni waqt il-purċissjoni ta' San Girgor. Jumejn wara San Gitgor, jiġifieri fid-29 t'April, insibu miktub l-ewwel minn żewġ rapporti li fihom kien involut Dun Gio Batta Borg li kien joqgħod fi numru 11 Triq Birbixkilla. L-ewwel rapport għamlu l-qassis għaliex il-ġurnata ta' qabel għall-ħabta tal-Spm persuni mhux magħrufa daħlulu f'daru u serqulu 3 muniti Sqallin b'valur ta' 30 tari kull waħda. Hu ma kellux suspetti dwar min seta' serqu. Mill- banda l-oħra, it-tieni rapport sar mill-pulizija fl-20 ta' Lulju 18677 lil Dun Gio Batta Borg għax fi sqaq numru 2 fi Triq Birbixkilla ħalla ġebel u materjal ieħor barra bla permess u fuqu m'għamilx dawl għal bil-lejl. Xahar eżatt wara'', daħal l-ewwel rapport li fih tissemma l-knisja parrokjali ta' Ħal Tarxien. Dan ir-rapport sar għaliex fid-dar ta' Fortunatu Sevasta, il-kuntistabbli Salvu Buhagiar sab żewġ siġġijiet li erba' xhur qabel kienu tħallew il-knisja minn Katerina Scicluna u ħadd ma kien jaf x'sar minnhom. Kienet l-istess Katerina rnexxielha tagħraf is-siġġijiet tagħha u riedet sodisfazzjon għal dak li ġara. Demm ibaqbaq Fid-9 ta' Diċembru tal-1868'7 ġie rrapurtat każ ieħor relatat mal- knisja parrokkjali. Ir-rapport jgħid li l-ġurnata ta' qabel għall-ħabta tal-Spm ċertu Ġużeppi Galea ta' madwar 1S-il sena minn Ħal Tarxien, daħal fil-knisja Parrokkjali u waddab injama li biha laqat lil Amero Borg, ta' erbatax-il sena, ġo nofs moħħu. F'dak il-ħin, Borg kien qiegħed jitgħallem id-Duttrina fil-knisja u kellu joħroġ biex ġie mmedikat mit-tabib Dr Lanzon. Ma setax jonqos li missier Amero mar l-għassa jitlob sodisfazzjon għal dak li ġara lil ibnu. Dan il-każ huwa interessanti għax jagħtina idea tal-ħin li fih kien isir it-tagħlim tad-Duttrina, li sa dak iż-żmien kien għadu fir-responsabbiltà tal- JU TUE LT la JALI b JA Ritratt bil-kortesija tal-Arċikonfraternità ta' San Ġużepp ta' Kongregazzjoni tal-Madonna tad- Duttrina għax il-Fratellanza kienet għadha ma twaqqfitx. Barra minn hekk, jurina li t-tfal kienu jibqgħu jattendu għad-Duttrina anke meta kienu jkunu kibru sew. Ix-xogħol tal-pulizija qatt ma kien wieħed faċli, l-aktar meta ssib persuni b'karattru diffiċli. Skoll bħal dan jidher li nstab fil-11 ta' April tal-18695, meta l-pulizija kellha tintervjeni għax Carmelo Agius, sid ta' ħanut f'Ħal Tarxien beda jidgħi waqt. il-purċissjoni tal-festa tal-Lunzjata. Kif jgħid ir- rapport, il-pulizija kellhom jieqfu mid-dmirijiet uffiċjali tagħhom biex. jikkalmaw is-sitwazzjoni. Madankollu, lil Carmelo Agius jidher li ma tantx ikkalmawh għax insibu bosta rapporti oħra ta' reati li wettaq. Inkwiet Lauron Is-serq huwa fost l-aktar reati komuni. Dan tistennih għax ħafna nies kienu foqra u kellhom bżonn jisirqu. Iżda, 's-serq mill-knejjes dejjem kien jitqies bħala offiża iżjed gravi, speċjalment f'soċjetà ddominata mir-reliġjon. Perċ, ma jfissirx li dan it-tip ta' serq kien rari. Fil-fatt f'nota li ġġib id- data tal-5 ta' Diċembru tal-18691t insibu li l-pulizija, wara li rat l-aħħar serqiet bi vjolenza li saru mill- al knejjes filjali u rurali, riedet tavża lill-persuni inkarigati minn dawn il-knejjes biex ma jħallux fihom oġġetti valur li għall-Kappillan jistgħu jinstigaw is-serq. Minkejja kull sforz tal-pulizija biex titrażżan din il-problema, is-serq mill-knejjes xorta baqa' komuni ħafna. Proprju, fl-1 ta' Ġunju tal-1872 il-Kappillan Lauron għamel rapport lill-pulizija dwar serqa ta' din ix-xorta li seħħet fil-knisja parrokkjali. Fir-rapport tiegħu, Lauron qal li persuni mhux magħrufa serqu l-flus, li kienu waslu biex jinġabru, mill-kaxxa ta' quddiem l-Ecce Homo billi qalgħu ż-żewġ viti li kienu jżommuha. Lejn tmiem is-sena 1873, lill- Kappillan Lauron insibuh jgħamel żewġ rapporti. L-ewwel wieħed għamlu fit-2 t'Ottubru fis-7.30pm'$ għaliex fil-knisja parrokkjali kienu sfrundaw żewġ kaptelli tal-ġebel mill-qobra tal-pesta''. Il-każ malajr ġie solvut għax il-qobra ġew magħluqa fuq ordni tas-superjuri fil-preżenza tat-tabib tal-pulizija Dr Antonio Caruana Dingli. It-tieni rapport għamlu fit-28 ta' Diċembru' dwar ċertu Bernardo Saliba, it-tifel ta' Mikiel Ta' Sika li kellu ħmistax- il sena. Dakinhar Bernardo daħal fis-sagristija tal-knisja u qata' ħamest imsiemer tar-ramm aħmar mis-suġġetta'. Lauron irrabja sew u ried sodisfazzjon. Dan il-każ iqanqal ċertu interess għax jurina li s-suġġetta aktarx kienet għadha tintuża għall-Vjatku'' lejn tmiem is- seklu 19 ġaladarba kienet tinsab fis- sagristija. Dan jidher ukoll mill-fatt li Lauron ħadha bis-serjetà l-biċċa li għamel dan iż-żagħżugħ għax kieku s-suġġetta kienet mitluqa, aktarx ma kienx jinkwieta talli naqsulha ħamest imsiemerl Mid- dehra l-karattru ta' dan il-Kappillan kien daqsxejn furjuż u kellu min imqabbad miegħu. Dan ninnutawh għax nhar is-27 ta' Settembru 18747' insibu rapport li xi ħadd mhux magħruf waddab ġebla lejn it-tieqa tad-dar tiegħu. Kważi sena wara, fil-15 t'Awwissu tal-18752, il-Kappillan. Lauron reġa' mar l-għassa fis-6.00am biex jirraporta li fit-toroq ta' Ħal Tarxien, persuni mhux magħrufa qassmu jew waħħlu karti kontrih u kontra s-Surmast tal-iskola tar-raħal'$, is-Sur Antonio Cachia. Aktar tard fl-istess sena, eżattament fit-23 ta' Novembru, Lauron għamel rapport ieħor dwar serqa li saret mis-sagristija tal- knisja parrokkjali. Il-każ ġara billi xi ħadd mhux magħruf fetaħ wieħed mill- kaxxarezzi permezz ta' ċavetta falza u seraq dinar, ċurkett u par Dan kien l-aħħar rapport li għamel dan il-kappillan għax xahar wara ħalla l-parroċċa tagħna biex inħatar Arċipriet tal-Furjana''. Inċidenti u l-uġigħ ta' ras tal- festi L-inċidenti wkoll huma parti mill- ħajja, xi drabi jkunu tort tagħna imma fuqhom. Inċident li seta' kellu konsegwenzi koroh ħafna seħħ fil- Knisja Parrokkjali nhar is-16 ta' Marzu tal-1875. Dakinhar għall- ħabta tat-8pm Dun Ġużepp Gatt'$ waqa' għoli ta' erbatax-il filata mill-kampnar tal-Knisja. Ma setax jonqos li bil-waqgħa ġarrab xi ġrieħi u kellu jiġi mmedikat mit-tabib Dr Paulo Bonello. Il-lok eżatt tal- inċident ma nsibuhx miktub, iżda minħabba l-għoli msemmi wieħed jista' jassumi li Dun Ġużepp waqa' minn fejn il-qniepen għal fuq il-bejt tal-knisja. Il-każ ittieħed bis-serjetà hekk li s-Sindku kellu jagħmel rapport dwaru u jgħaddih lis- Supretendent tal-pulizija. Inċedent ħafna inqas serju u ta' natura differenti seħħ fit-8 t'April 18777. Dakinhar fit-8.00am kienu qed jiġu sparati l-murtaletti fl-okkażjoni tal- festa ta' Marija Annunzjata. Wieħed mill-murtaletti ħa bomba u divesri biċċiet minnu laqtu t-twieqi ta' ċertu Michele Mangion u Dr Bonello. Kif nafu l-ħsara mhi tajba għal ħadd toħra ma Is-Suġġetta tal-Parroċċa ta' Ħal Tarxien jkollniex kontroll Festa 2015 b'hekk dawn marru jirrapurtaw il- każ lill-pulizija. Fl-10 ta' Ġunju tal-1876 insibu rrapurtat li t-Tarxiniżi Gio Batta Gatt, Carlo. Ciantar, Giovanni Refalo, Giuseppe Mifsud, Tommaso Cammisuli, Carmelo Sant, Vittorio Sciberras' u ż-Żejtuni Pietro Tabone nżammu l-għassa mill- 11.00 sal-11.4$pm għax qalgħu l-inkwiet u m'obdewx il-pulizija. Ir-rapport ma jagħtix aktar dettalji dwar il-każ, iżda rapport li deher fil-ġurnal The Malta News tal-21 ta' Ġunju tal-1876 jagħtina minjiera ta' informazzjoni dwar kif seħħ dan il-każ rari f'Ħal Tarxien fejn ħafna nies ġew arrestati f'daqqa. Ir-rapport, intitolat A Great Abuse jgħid li fl-10 ta' Ġunju kien lejliet il-festa tal-Madonna tad-Duttrina u f'Ħal Tarxien kien hawn mixegħla u logħob tan-nar grandjuż li għalih attendew mijiet ta' nies mill-irħula tal-viċin. Skont l-awtur dik il-lejla kienet mill-isbaħ iżda ġiet imtappna mill-imġiba tal-pulizija, speċjalment mill-Kapural' Felice Agius minn Ħal Tarxien u l-kuntistabbli Andrea Bonnici minn Ħal Qormi. Dawn il-pulizija jidher li ppruvaw juru kemm jafu billi approfttaw ruħhom min-nies kwieti ta' Ħal Tarxien minflok ħaduha ma dak li kien qed jiġri fi rħula bħaż-Żejtun, Ħal Għaxaq, In-Naxxar, Il-Mosta, Ħaż- Żebbuġ u Ħal Qormi. Id-dettallji jkomplu ħerġin dwar kif Giuseppe Mifsud u Ġiovanni Refalo ġew arrestati għalxejn u qalgħu xebgħa sakemm damu l-għassa. Mill-banda l-oħra Carlo Ciantar ġie mkaxkar lejn l-għassa għax ċertu Giovanni Spiteri mar iwaqqaf żewġ Ħal Luqin li kienu qed jgħajtu, u Ciantar qabad lil Spiteri minn qaddu u qallu biex iħallihom bi kwiethom. Waqt li l-pulizija kienu qed ikaxkru lil Ciantar lejn l-għassa, rahom Gio Batta Gatt, li kien jiġi minnu, u mar isaqsihom x'kien għamel ħażin qaribu. Fil-pront il-pulizija qabduh u ħaduh l-għassa wkoll. L-istess ġralu ċertu Francesco Penza li fir- rapport tal-pulizija ma jissemmiex iżda f'dak tal-gazzetta hemm li spiċċa arrestat sempliċiment għax saqsa x'kien qed jiġri. Skont l-awtur b'kollox kien hemm tmien pulizija li sawtu lil kull min arrestaw ħlief lil Penza li mal-ewwel xamm x'kien ġej għalih b'hekk ħarbilhom jiġri 'l fuq, daħal jistaħba taħt sodda u ma ħariġx qabel ġew illiberati mill- Ispettur Calleja. Dak li ġara kien gravi sew mhux ta' b'xejn l-awtur talab lill-awtoritajiet jieħdu passi dwar il-każ u jagħtu sodisfazzjon lit-Tarxiniżi għal dak li ġara. Dan ir-rapport huwa ta' importanza kbira għalina għax jixħet dawl fuq kif kienet tkun iċċelebrata l-festa tal-Madonna tad-Duttrina fl-ewwel snin tagħha u jagħtina prova ċara li fl-imgħoddi lejliet din il-festa kienu jsiru ċ-ċelebrazzjonijiet esterni. Konferma ta' dan insibuha f'żewġ noti oħra miktuba fil-kotba tal-okkorenzi. L-ewwel nota ġiet miktuba nhar is-Sibt id-9 ta' Ġunju 1877' u tgħid li dakinhar inġiebu 1 V. Battistino, 'Ħal Tarxien, Kappillani li mexxew il-Parroċċa, (1993) 416. 2 NAM, POL2, 1A, 30 ta' Mejju 1864 —2 Mejju 1869. Tarxien il-pulizija Luiġi biex iżommu l-ordni waqt. il- festivita tal-Madonna tad-Duttrina. L-għada l-Ħadd 10 ta' Ġunju, l-istess tliet pulizija reġgħu inġiebu Ħal Tarxien biex iżommu l-ordni waqt il-processione. tal-Madonna tad-Duttrina. Kif nafu l-vara tal- Madonna tad-Duttrina saret dik is- sena, għaldaqstant permezz ta' din in-nota sirna nafu eżatt id-data ta' meta ħarġet għall-ewwel darba bil- purċissjoni. Għeluq Wara l-1877 kull każ baqa' jiġi rrapurtat lill-pulizija kuljum, kif għadu jsir sal-lum. Iżda, r-reġistri tal-okkorrenzi tal-ħames distrett li seħħew bejn is-16 ta' Diċembru tal- 1877 u l-24 ta' Diċembru tal-1882 għadhom ma nstabux. Minkejja din l-isfortuna, xorta nistgħu nqisu ruħna ffortunati li r-reġistri bl- okkorrenzi ta' Ħal Tarxien jibdew minn ħafna qabel ta' xi rħula oħra. Dan kollu jgħinna biex niftħu tieqa akbar fuq l-imgħoddi ta' raħalna. Forsi minn din it-tieqa ma narawx l-isbaħ affarijiet għaxl-ikrah ul-ħażin biss ġie rrapurtat. Madankollu, kull każ jagħtina veduta li jekk nifluha sew tikxef bosta dettalji interessanti li ma konniex nafuhom. Bħalma jgħidu; mill-ħażin tieħu li tista. Din it-tieqa nagħlquha hawn sakemm niftħu oħra s-sena d-dieħla biex naraw oħrajn li għamlu storja 4 AraE, Attard, 'Il-pulizija ta' Malta 1814-1956; (1994) 29- 'b'Ordinanza XI tal-1839 dawk li qabel kienu Lord Lieutenants saru sindki. Dawn is-sindki kienu jinħatru minn fost l-avukati u xogħolhom kien bħala kapijiet tad-distretti' $ NAM,POL2, 1A, 30 ta' Mejju 1864 — 2 Mejju 1869. 8 Parroċċa Ħal Tarxien, Status Animarum 1865-1866. 9 NAM,POLZ, 1A, 30 ta' Mejju 1864 — 2 Mejju 1869. 13 NAM, POLZ, 1A, 3 ta' Mejju 1869 —2 ta' Mejju 1874. 16 Minn tagħrif li ksibt mingħand is-Sur Joe Farrugia, aktarx li f'dawn il-qobra kien hemm midfuna il-ftit vittmi Tarxiniżi tal-pesta tal-1813. 17 NAM, POL2, 1A, 3 ta' Mejju 1869 — 2 ta' Mejju 1874. 18 Il-kelma użata fir-rapport hija suggenta. Skont Prof) Brincat, il-konsonanti 'n' fil-grupp 'nt' minflok id-doppja 't' tista' tkun pronunzja popolari. Ara Fondazzjoni Patrimonju Malti, 'The Sedan Chair in Malta — Is-Suġġetta', (1993) 25 — Fil-parroċċi s-suġġetta kienet tintuża għall-vjatku u f'parroċċi bħaż-Żejtun u Birkirkara baqgħet tintuża sas-snin tletin tas-seklu 20. 20 NAM, POLZ, 1A, 5 ta' Mejju 1874 — 15 ta' Diċembru 1877. 22 F'dan ir-rapport, Antonio Cachia jissemma biss bħala Masestro iżda f'rapport dwar każ li seħħ fl-4 ta' Novembru tal-1873, l-istess Cachia jissemma bħala Maestro della scuola primaria del Tarxen. 23 V. Battistino, 'Ħal Tarxien, Kappillani li mexxew il-Parroċċa, (1993) 416. 24 NAM, POLZ2, 1A, $ ta' Mejju 1874 — 15 ta' Diċembru 1877. 25 Parroċċa Ħal Tarxien, Status Animarum 1871-1880 - Dun Ġużepp Gatt kien joqgħod ma' ommu Giovanna armla ta' misseru Ġużeppi f'numru 26 NAM, POL2, 1A, $ ta' Mejju 1874 — 15 ta' Diċembru 1877. 29 Ara E. Attard, Il-pulizija ta' Malta 1814-1956; (1994) 219- 'Il-grad ta' kapural iddaħħal fil-Korp tal-Pulizija fl-1887 u spiċċa fl-1890'. Meta kkuntatjajt lil Attard qalli li dan il-grad jissemma l-ewwel darba fl-estimi tal-gvern tal-1887 iżda seta' kien jeżisti qabel u ma jissemmiex fl-estimi. . 30 NAM, POL2, 1A, 5 ta' Mejju 1874 — 15 ta' Diċembru 1877. Gramm Buildings Triq il-Fieres, Tarxien Tel: 2189 6955, 2765 4877 Fax: 2182 1972 Mob: 9949 3209 E-Mail: grammaltaQZvahoo.com / 128, Triq San Bartolomew, C ormi, QRM 2184 W l www.tadernis.com E l infoOtadernis.com 9986 0983