86 Nisel il-kliem Caruana jfisser dil-kelma : essenza, Dessoulavv iġebbed nisilha minn batl, li, fil-Għarbi, tfisser ''singulare 1.6. auż ewi simile non est (Frevtag),wil-Professur Savdon,f b'xebh is-sewwa ikbar, għall-inqas għal dik li hi sura w tifsira, jorbotha mal- Lhudi ''beter' li taħbat fl-aħħar vers ta' Kant 11. għal harċ bater imfissta minn Teodozju bħala l-plural ta' thumiama inċens. Il-fehma tiegħi ma taqbelx ma' dik ta' dawn iż-żewġ studjużi. Nisel dil-kelma nfittxu fil-Għarbi li, 'sakemm jista' jaqdina, jirbaħ gtialina lil ilsna qrabatu. ''Btir' bħal ''biswit' (Ara 'Leħen il-Malti' ta' Diċembru 1938) hi mibnija mill-prepo- sizzjoni bi (witb) u tir li mhix ħlief taħsira tal-Għarbi ghitr (t qawwija) u tfisser 'sweet smelling, aromatic. UGh' fil-Malti ma tinstemax u hekk għandna ''itir' jew 'atir' li, mwaħħla mal-preposizzjoni ''bi', bl-ewwel vokali mwaqqa', tagħti btir. Meta l-preposiz- zjoni saret biċċa waħda mill-kelma, tilfet is-sens grammatikali tagħha u hekk 'btir' ħadet it-tifsira biss ta' essenza. Fejn alina ngħidu btir il-ward, essenza di rose (Caruana) fil-Għarbi ngħidu ghitr al-ward — essence of rose (Hava). BEGĦREN A Naħseb li xebh dil-kelma mal-Lhudi-Feniċju bagħar, to burn, mhux xhieda biżżejjed ta' nisel il-kelma Maltija. Imma d-dizzjunarji Għarbin ma jgħinuniex. Biss f'Eddallil ou Guide de l'Arabisant qui ċtude les dialectes parlċs en Algċġrie et en, 'Tunisie (1908-Alger) ġabra ta' testi maħruġa taħt id-direz- zjoni ta' L. Machuel, insibu l-verb ''baghrar' mfisser, erier, għajjat. Xejħi Eġizzjan għarrafni li fl-Eġittu l-fawqani (up- per Egvpt) jingħad ukoll il-verb ''bagħrar' u jfisser ''berraq ġliajnejh bil-għadab'. Għarbi Iraki qalli li fl-Irak dal-verb ifisser: to talk nonsense. Kif qegħdin naraw, ''baghrar' fil- Għarbi minn djalett għal ielior, ibiddel kemm xejn it-tifsira; imma f'das-sens jintrabat dejjem ma' tqanqil ir-ruħ, sew meta jfisser ''għajjat' sew meta jfisser ''berraq għajnejh bil-għadab' u, sew, b'xi mod, meta jfisser 'to talk nonsense'. Jien naħseb li l-verb Malti ''begħren', jista' jkun li hu, b'tibdila oħra fis- sens, il-verb għarbi baghrar, bl-aliħar radikali 7 mibdula f'n. L-ittri likwidi ħafna drabi jinbidlu f'xulxin. Dessoulavv jaħseb li hu taħsira tal-verb berraq (flashed) ''perhaps influenced bv abra'. Tifsira mġebbda għal darba. Fl-ilsna semitki wid-djaletti Għarbin tal-qrib ma nsibu xejn ma' xhiex nistgħu nxebbhu dil-kelma filief fl-Assirju bararu, to shine. Imma ma' l-Assirju ma għandniex x'naqsmu. Niftakru li fil-Malti mitkellem b'dan il-verb ninqdew biss fl-im- perfett, jiġifieri ngħidu (għajnejn) jibbru imma qatt ma ngħidu bera (perfect tense), sura mibnija mid-dizzjunarji biex magħha jintrabat l-imperfett. ''Biri' u ''mibri' maliluqin minn żnied Caruana. Kollox ma' kollox, nistgħu ngħidu li bera mhux verb Malti safi u jekk infittxuh barra mill-għalqa ta' l-ilsna semitki, insibu li ''jibbri' mhix ħlief l- ewwel biċċa tal- verb Taljan jibbrilla (brillare), Ġara li dal-verb daħal fil-Malti min jaf kemm snin ilu, meta l-widna Maltija, għax kienet inqas imħarrġa fl-ilħna tat-Taljan, mill-verb ''jibbrilla' qabdet biss ċjibri'. Hekk, mingħajr ma nintebħu li qegħdin inħaddmu l-istess verb, ngħidu wkoll ''jibbrilla', sura li daħlet żmien wara ma' l- element barrani meta l-widna Maltija bdiet toqgħod iżjed għall-ilħna:ta' l-ilsna romanzi. Niġu li ninqdew b'dil-kelma biex nuru għożża u aktarx ngħiduha liċ-ċkejknin meta nkellmuhom bil-ħilewwa jew nifirħu bihom. Hekk ngħidu ''dudu tiegħi' fis-sens' ta' 'mv ilttle darling' jew ''mx little kid'. Ix-xebh ta' dil-kelma mal-Lbudi dċd (dear, beloved) u ma' l-Assirju wis-Sirjak mhux biżżejjed bħala xhieda tan-nisel la darba dan nistgħu nsibuh wisq eqreb lejna. Xejħi qalli li il-Eġittu meta jkunu l-ħbieb jitħaddtu bejniethom ta' ġewwa, isejħu dudu lil xulxin li ħafna jleħħnu wkoll du' du, jiġifieri b'ħamża f'kull tarf iż-żewġ sillabi, biex ifissru, sew sew dak li nfissru afina, mi dear, Dessoulavv inissel dal-verb minn qarwat (l-aħħar radikali t qawwija) nu li Spiro Bev ifisser ''to nibble', bil-Malti, qarram. ' Imma t-te qawwija mhux la kemm titbiddel f's. Kif nifhmu jien, eqreb lejn is-sewwa tal-fonetka, il-verb ''qarwas' hu maħruġ mill-Għarbi qaras, l-aħħar tadikali $ qawwija li, barra li jfisser to pineh, bħal fi lsienna, ifisser ukoll ''qatagħ' u, kif igħidilna Kazimirski ''couper, retraneher en coupant' u tqars' disque, rond. Qabbel ma' din, it-tifsira li Caruana jagħitina tal-Malti: Qarważ: tagliare interamente i capelli, pri- vare la testa. dei capelli lasciandola nuda. : Bħala eżempju ta' verb kwadrilitteru maħruġ minn verb Għarbi trilitteru, biż-żjieda tar-radikali 'waw', qabbel il-Malti 'ħawtel', industriarsi, ingegnarsi per guadagnare (Caruana) u l-Għarbi ħatal, l-ewwel radikali, kha, to deceive, to outwit (Wortabet). Fil-lista ta' Dessoulavv dal-verb Malti ma jinsabx. f'Leħen il-Malti ta' Marzu 1939, għidt li dil-kelma Ħarġet mill-Għarbi għara (to befall, a misfortune) u tajt dan il-pro- ċess: li għarrak etċ.— larrak—narrak. Imma, issa sibt li fil-Għar- bi tal-Magħreb għandhom għajdut li jixbah lil tagħna fis- sens, u għalhekk aħjar infittxu n-nisel f'dan il-għajdut magli- ribi. Taħt il-verb ra'a, Beaussier jagħti dan l-għajdut: man Tah— puisse-t-il ċtre; puisse-t-on le voir. U dan l-għajdut li min jaf kemm tisimgħu fil-Malti: Man rak mughallaq, fi lsienna, min rak mgħallaq —narrak mgħallaq, jew, kif Beaussier ifisser bil-Franċiż ''puisses-tu Ġtre pendu'. Aħna wkoll għadna nfissru xewqa bil-pronom min wil-verb urajh fil-perfett. Hekk ngħidu ''Min tah xebgħa kif kien ħaqqul' fis-sens ta' mhux li xi ħadd lagħablu daqqtejn eċċ. Hekk, flok Narrak mgħallaq, nistgħu ngħidu b'Malti tajjeb, għalkemm inqas mexxej, Min rak mgħallaq 1 L-Għarbi ''man rak'' b'tixbih lura (assimilazzjoni regressi- va) tal-liquida r, jagħli fil-Malti ''marrak', bl-m quddemija mibdula f'n (l-ittri likwidi ħafna drabi jinbidlu f'xulxin) tagħti Narrak eċċ. Fil-qosor, il-proċess hu dan : Man rak —- marrak — narrak jew Min rak Mirrak — Nirrak; wil-kelma titbiddel skond is-suffiss pronominali mehmuż. Iżjed, jien u qed infisser dil-kelma fl-għadd tal-Letien li semmejna, għidt li l-ilħna Lu r ma jiltaqgħux flimkien bħala radikali la fil-Għarbi w l-anqas fil-Malti safi. Dan minnu, imma l-eżempju li ġibt ħażin. Il-kelma 'naranġ' fil-Għarbi ma tagħitiniex il-bdil ta' 1 f'n, il-għaliex dil-kelma li xterdet fi-ilsna romanzi hi l-kelma Indjana (Sanskrit) 'naranġi'; mnejn dafilet fil-Persjan (nġranġi) u minn hemm fil-Għarbi. QOĊCIED Dil-kelma maħruġa mill-verb ''kaxad' li, fil-Għarbi, ifisser: tocuta thing with the teeth (Hava). Fil-Għarbi tal-Magħireb, 'kaxxàd tfisser ''Pous qui viennent d'ċclore (Beaussier). It-tif- sira li jagħti Dessoulavv ma għandha x'taqsam xejn. Ġ.