AĦNA SINJURI' Gas sittinijiet, ir-rumanz Malti baqa' wieħed tradizzjonali. Bażikament kien rumanz storiku għax il-kittieba tradizzjonali ppreżentaw l-eroj storiku fi sfond storiku. Bilkemm ukoll ma sglorifikawx il- passat kolonjali. Influwenzati żżejjed kif kienu minn ruħhom bi ħsibijiet għal kollox ħielsa u indipendenti, l-aktar meta naqsu li janalizzaw il-preżent li fih għexu bil-problemi soċjali u politiċi tiegħu. Riżultat ta' dan kollu kien li ma setgħux ma jsibux irwieħhom magħluqin f'ċirku ta' konvenzjoni. Ma nistgħux iżda ngħidu li Ġużà Muscat Azzopardi u Anton Manwel Caruana, l-ewwel esponenti tar- rumanz storiku, injoraw għal kollox aspetti ta' natura politika u soċjali, iżda waqt li investigaw il-passat ħarbu l-preżent. Bir-rumanzi ta' Ġ. Aquilina u Ġino Muscat Azzopardi, is-sitwazzjoni baqgħet bejn wieħed u ieħor waħda statika u bażikament storika. Fl-intervall żvillupaw ir-rumanzi gotiċi, fosthom dawk ta' Arturo Caruana, A.E. Borg u Ġ. Dawn hejjew it-triq biex wieħed jibda jinnota t- tbatijiet soċjali u ambjentali. Sar żvillup bil-kitbiet ta' Ġużċ Chetcuti u Frans Ebejer għaliex dawn ħarsu lejn is-soċjetà ta' żmienhom b'enfasi fuq ir-realiżmu. Iżda billi baqgħu ma ndaħlux u identifikaw irwieħhom, ir-realiżmu tagħhom baqa' wieħed oġġettiv. Ir-rumanzieri riformisti bħal Ġ. Ellul Mercer, Ġużċ Bonnici u Ġwann Mamo kienu l-osservaturi kritiċi li talbu inkjesti tal-problemi. Iżda l-istħarriġ ta' dawn baqa' wkoll oġġettiv. Il-moviment li daħal fil-qalba tar- relazzjonijiet soċjali u li tkellem ċar u mingħajr ekwivoċi sab l- esponenti tiegħu fis-sittinijiet bil-kitbiet ta'JJ. Bir-raġun li dak il-moviment tqies bħala wieħed rivoluzzjonarju. Aħna Sinjuri (1965) jitqies l-ewwel rumanz soċjo-politiku modern, ''dawl ġdid, arja friska fuq tradizzjoni twila u għanja, iżda eżawrita, ta' rumanzi storiċi. ' L-awtur mhux biss ikkommetta ruħu soċjalment meta ttratta l-aspetti tal-ħajja Maltija, il-mard gravi tas-soċjetà u r- x Dan l-artiklu ntbagħat mill-awtur bi tweġiba għal għadd ta' mistoqsijiet li sarulu mill-edituri. relazzjoni bejn il-klassijiet, iżda wkoll għax, għall-ewwel darba, l- awtur ma tigħemx il-kliem u ssogra meta tkellem daqshekk bil-miftuħ u b'dak il-għadab. Kritika 'Aħna Sinjuri għandu fih biżżejjed biex il-qarrej jieqaf jaħseb ftit fuq dak li għandu xi jgħid J.J. Camilleri dwar Malta u niesha ta' żmienna. Ried imiss il-polz; jiftaqad il-ħajja ta' mdawaru; jara x'radda qed jaqbad il-moħriet fix-xogħol ta' kuljum; ried jistqasi: x'inhu u għalfejn dan kollu li nara u nħoss madwarif' Il-Malti 'F'Aħna Sinjuri l-ewwel rumanz ' ta' għadab bil-Malti', J.J. Camilleri jesplora l-ġlieda bejn il-klassijiet f'Malta, il-ħakma ta' reliġjożità reazzjonarja fuq taqsimiet sħaħ tal-popolazzjoni… Problemi ta' Llum Kritika aktar reċenti tippreferi tfittex dak li jitqiesu bħala d-difetti tar-rumanz u telabora fuqhom. Il-kritika ewlenija hija li l-valur letterarju tar-rumanz jinħonoq mid-dettalji żejda li m'għandhomx x'jaqsmu mal-ġrajja u għalhekk hemm devjazzjoni, kummenti żejda, deskrizzjonijiet twal. Imħabba dawn ir-raġunijiet l-awtur huwa ppreżentat bħala l-awtur-alla, jew dittatur illi fl-omnipotenza tiegħu 'jidher xi filosfu, għalliem, moralista, predikatur, surmast, profeta, qassis, konfessur jew teologu. '' Għalhekk il-preżenza tiegħu tinħass il-ħin kollu u tikkontrolla lill-qarrejja. Kritika oħra serja hija illi n- narrattiva ta' bixra analitika tagħti aktar importanza lill-azzjoni, illi din tidħol skond il-bżonn u biex taqdi lill-kittieb, milli lill- karatterizzazzjoni. Il-karattri, skond il-kritiku, huma manipulati mill- awtur għax jilgħab bihom kif irid hu. Igħid ukoll li hemm enfasi fuq il-kumbinazzjoni u l-fataliżmu u li l-interventi ma jħallux lill-qarrej bil-kurzità għax jispjegaw wisq. Madanakollu, il-kritiku ma janalizzax ir-rumanz fl-isfond tiegħu ambjentali u fil-kuntest ta' l-iżvilupp storiku tar-rumanz Malti. Charles Briffa, Neo, Diċembru, 1990 AĦNA SINJURI 259 Fil-qasam letterarju hemm wisgħa għall-opinjonijiet differenti u għalhekk sewwa wieħed janalizza kull kritika li ssir u jiddeċiedi meta l-kritika tkun kostruttiva, distruttiva jew jekk din issirx b'ċerta aggressività. Kull kittieb, bħal kull artist ieħor, jesprimi ruħu bl-istil tiegħu u m'hux ristrett b'normi u ideat ta' ħaddieħor. Qatt m'hemm lok illi moħħ jippredomina fuq ieħor. 'Genre' Ġdid Il-ġrajja f'Aħna Sinjuri m'hix waħda kumplikata, iżda tieħu d- drammatiċità tagħha sew sew għaliex hija sempliċi u realistika u għaliex il-kittieb xtaq iġiegħel lill-qarrejja jaħsbu meta ttrattahom bħala qarrejja intelliġenti. Ma kellux għalfejn, u fil-fatt lanqas ma pprova jkun didattiku u jimponi ruħu. Dwar l-istil biżżejjed wieħed jinnota l-kelma u l-idjoma mexxejja, l-importanza li tingħata lid- djalogar, l-użu ta' xi kliem tekniċi, id-deskrizzjonijiet u l-kummenti qosra, l-atmosfera u l-kulur lokali wżat bħala sfond, il-bini tal-karattri u l-eliminazzjoni ta' l-eroj tradizzjonali. X'inhuma l-elementi li jagħmlu r-rumanz 'genre' ġdid2 L-ewwel ħaġa wieħed irid iżomm quddiem għajnejh illi sa dak iż- żmien il-kittieba Maltin donnhom beżgħu li jaljenaw jew joffendu s-sentimenti ta' l-ordni stabbilita. Imħabba dik il-prudenza kienu selettivi fl-għażla tat-temi u għalhekk limitati fl-ideat. Aħna Sinjuri ma baqax limitat u mal-pubblikazzjoni tiegħu, il-proża Maltija kellha għax theżheż is-sisien politiċi u reliġjużi li fuqhom hija mibnija s- soċjetà għax għall-ewwel darba tkellmet bla ħabi u fil-miftuħ u kixfet l-ipokresija li eżiżtiet f'dawk l-oqsma. Ir-rumanz soċjo-politiku ġdid kiser it-tradizzjoni, tbiegħed mill-konformità u l-kompromess imdorrijin bihom. Mal-pubblikazzjoni tiegħu bdiet isseħħ ukoll bidla fl-atteġjament tal-kittieba l-ġodda. Jitqies ukoll ġdid għaliex il-kittieb issensibbilizza ruħu ma' l-ispirtu taż-żmien (zeizgest) u għalhekk l-evoluzzjoni ma saritx b'mod artifiċjali. Kif igħid fid-daħla tar-rumanz, huma l-ħaddiema u l-foqra u l-ħajja ta' kuljum ta' madwarna li jagħmlu l-istorja tal-pajjiż u li din hija daqshekk ieħor u mhux anqas eċċitanti ''mill-ġrajjiet tat- Torok , tal-Furbani u tal-Kavallieri. ' L-ispirtu taż-żmien jintrabat ukoll ma' l-ambjent, mal-kultura u għalhekk il-protagonisti jgħixu ħajjithom sew sew fl-ambjent ta' żmienhom — it-taqlib politiku, il- livell baxx ta' għajxien u l-kundizzjonijiet ħżiena soċjali, it-taqtigħ ta' qalb fuq ix-xogħol, l-isfruttar tal-ħaddiema, l-inganni u l-imbrolji li jherru s-soċjetà. Għalhekk il-ġrajja fir-rumanz hija ambjentata f'naħat mhux tradizzjonalment imdorrijin bihom. Mill-aspett ta' l-ambjent, p.e. l-isfond tat-tarzna, ir-rumanz huwa wkoll ġdid. Din il-forma ta' kitba ġdida hija wkoll ikkaratterizzata bis-sinċerità u bl-espressjoni persunali għaliex il-kittieba l-ġodda huma sensittivi u għax iżommu għajnejhom miftuħin ma jistgħux ma jkunux kritiċi. Il-kittieb għandu wisq xi jgħid, aktar milli jtenni nisġa ta' ġrajja. It-temi tar-rumanz jaslu għand il-qarrejja permezz ta' l-imġiba, tal-kummenti, u tad-djalogar tal-karattri u fl-isfond ta' l-ambjentazzjoni lokali. Ambjentazzjoni L-atmosfera fl-isfond ta' ambjent mhux tas-soltu li fih iseħħu l- ġrajjiet hija karatteristika oħra tar-rumanz. Għall-ewwel darba nsibu l-kwadru tat-tarzna, bil-ħwienet tax-xogħol, bl-uffiċini u l-irkejjen tagħha. Tinħass l-atmosfera taż-żminijiet ta' bidla, it-theddid tas-sensji, ta' inkwiet industrijali u attività trejdunjonistika. Il-ġrajja sseħħ mit- Teatru Manoel, għall-funderija, għall-fabbrika ta' Ġorġ, teħodna fil- port waqt il-ħatt tal-merkanzija fi żmien il-gwerra waqt attakk mill- ajru, fuq il-luzzu għal sajda qrib Filfla. Il-festa parrokkjali, nhar l- Imnarja fil-Buskett, fuq il-lanċa tal-kuntrabandu, il-ħajja fil-kerrejja, il-mewt tat-tifel Twannie u inċidenti oħra għandhom lewn lokali. Il-karattri jistgħu jitqiesu bħala tipi, la suwed ħafna u lanqas bojod iżżejjed. Ninu Pulis, p.e., jitbiegħed mill-forma ta' l-eroj tradizzjonali. Imkien ma niltaqgħu ma' l-eroj ideali għaliex l-imġiba tiegħu tinbidel il-ħin kollu maċ-ċirkustanzi li jinqalgħu. Jiġu waqtiet li jsir bniedem ieħor. Min igħix f'soċjetà mħawda, min jiddependi minn ħaddieħor u min jiġi wiċċ imb'wiċċ mat-tentazzjoni ftit li xejn jista' jkun eroj. Il-bniedem jista' jirreżisti, jista' f'ċerti waqtiet ikun ukoll eroj, iżda jista' wkoll iċedi u jaqa' meta jsib ruħu fit-tiġrib. Ninu Pulis, Marija, it-tabib Fredu u l-oħrajn kollha huma umani, ħajjin, nies tad-demm u l-laħam. Jekk juru inkonsistenza fl-imġiba tagħhom għaliex huma karattri realistiċi. Ninu fil-bidu tal-ġrajja m'hux Ninu tat-tmiem, lanqas Dun Anġ Chircop ma jżomm it-tradizzjoni tal-qassis sempliċi u impekkabbli mdorrijin biha. Hu stess jistagħġeb u jintebah li d-dinja m'għadhiex li kienet meta jgħid: ''Fiex wasalna biex tkellmu qassis hekki' Ta' min jinnota li l-karattri jimponu rwieħhom wieħed fuq l-ieħor, ħadd minnhom m'hu iżolat, u jinfluwenzaw dak li jiġri matul il-ġrajja fil-kumpless tagħha. Donnhom ukoll jiproġettaw irwieħhom fi gruppi. AĦNA SINJURI 261 Hekk, p.e., hemm il-ġemgħa tal-Kaċiċċlu, iddominata minn Pawlu Mifsud innifsu u tinkludi l-ħawwada, bħal uliedu, Ġorġ u Indri, lil Turu u lil Kelinu. Dawn ikaxkru wrajhom u jinfluwenzaw lil Marija, u lil żewġha t-Tabib Fredu. Hemm imbagħad il-ġgajta moderata ta' Ninu li fiha nsibu lil Dwardu, lil Wiġi, lill-familja ta' Xandru. Hemm ukoll gruppi oħrajn, bħal dak tat-tarzna b'Valerju, Koli u Deidun. Il-ġrajja hija fuq kollox waħda ta' mħabba. Hemm l-imħabba leċita u sabiħa kif issimbolizzata fl-imġiba ta' Xandrina, hemm dik illeċita riżultat taċ-ċirkustanzi u d-destin li tiżvillupa fil-marda moderna tat- 'trianglu'. Marija u Ninu jiltaqgħu fil-maltemp u dan ma jawguralhomx tajjeb għall-ġejjieni. Imħabbithom tibqa' bħal blanzun bla ma jwarrad. Hemm għadd ta' raġunijiet għal dan il-falliment, fosthom l-istess karattru tat-tfajla. Sabiħa, imħajma, ma jonqosha xejn, iżda ma tafx x'inhu tajjeb għaliha u sew sew xi trid. Ninu jipprova jiġġustifika ruħu għall-imġiba tiegħu għax għalih hemm imħabba bla żwieġ. Igħid illi l-hena ma tinbeniex fuq il-liġijiet, fuq l-użanzi u l-preċetti. Għalhekk ma jaċċettax il-kundanna tad-dinja għaliex Alla biss jagħmel il-ħaqq. Hemm ittrattata l-problema ta' l-artifiċjalità. Marija tispiċċa miżżewġa lit-tabib Fredu, li tassew iħobb lil martu iżda jirreċita l-parti ta' 'aħna sinjuri' biex ikun jista' jgħammex u jżommha mal-klikka tas-sinjuri. Jispiċċa l-ħabs ħtija ta' dan. Ninu jiżżewweġ lil Xandrina. Hija tħobbu, hu ma jħobbhiex. Marija u Ninu jerġgħu jintebhu b'xulxin, iżda jibqgħu mnikktin. L-istess ġralu l-Kaċiċċlu. Twieled fqir, bis-sogru u bl-opportunitajiet li nqalgħu sar sinjur. Bħala sinjur mill- ġodda seta' nbidel fil-bixra ta' barra, iżda baqa' sew sew ir-raġel goff f'imġibtu, fil-karattru tiegħu, u fil-mod kif jaħsibha. L-awtur juri li joffendi ruħu bil-kilba ta' l-ispekulaturi, bl-imġiba ta' min hu prepotenti, bl-injurant f'impjiegi għoljin, bil-korruzzjoni u bil-bażużli. Hemm għadd ta' eżempji li juru kif tħabbat il-qalb tal- kittieb. Ta' min isemmi l-inċident ta' Fidiel u missieru li waqgħu vittma ta' l-ispekulaturi, ta' Xandru Bugeja li ċċaħħad mid-dar li kienet tmiss lilu b'mod skandaluż, l-indħil tas-Surġent Manġjun li ried sehemu, il-mod kif l-awtoritajiet ittrattaw mal-korrispondent Ingliż li kellu mnieħru twil u għamel mistoqsijiet imbarazzanti. Hemm temi oħrajn li ġew itrattati b'mod aktar indirett. Xandru u martu jirrassenjaw ruħhom mal-faqar u jqisuh biċċa minn xortihom. Il-fqir għandu dellu tqil u n-niket jiġri warajh. Dik it-tema li l-fqir tista' biss tgħinu billi tagħtih il-karità għax il-faqar ma jistax jinqered, kienet sa ftit ilu waħda aċċettata u wkoll reliġjuża. Xandru ħarab mingħalih il-faqar tiegħu billi emigra. Hemm ir-referenza għad-destin, l-'ate' jew il-ġenn li l-allat Griegi kienu jiddilettaw bih. Il-bniedem ma jgħixx ħajtu kif ifassalha hu. Bosta drabi huma ċ-ċirkustanzi, u n-nies li tagħmilha magħhom li jiddeterminawhielek. Hekk ġralhom Ninu u Marija. Il-flus iġibu magħhom is-setgħa u s-setgħa tikkorrompi. Pawlu Mifsud u wliedu jaħsbu li d-dinja saret tagħhom. Is-sur Ġorġ jipprofitta ruħu mit-tfajliet li jaħdmu miegħu fil-fabbrika, il-Kurunell Vella jiddetta x'għandu jsir mill-ħaddiema li weħlu l-ħabs, is-sur Fons iħammem kif jista' jsir sinjur mingħajr ħafna taħbit. Il-folklor m'hux element importanti tar-rumanz bħalma hu f' Il- : Għar Tax-Xitan. Iżda hemm referenzi li jagħtu lill-ġrajja kulur lokali. Bħala eżempju, ta' min isemmi n-nies ħerġin mill-bieb tat-tarzna, il- laqgħa ta' Ninu u Marija ma' Dun Anġ fis-sagristija, iż-żjara f'San Ġwann, is-serata fit-teatru, it-tiswija tal-luzzu fuq ix-xatt. Ta' min jistaqsi jekk dak li ħammem l-awtur snin ilu b'sens realistiku aktar milli sentimentali meta qal li jifraħ jekk il-ħoss ta' sider Malta jkun qawwi u bla serħan u jitbeżża' meta jinstema' mitfi, maqtugħ u għajjien, għadux igħodd u jagħmilx aktar sens għaż- żminijiet tal-lum.