Fis-snin li l-awtur Ingliż, Thomas Hardv, kien qiegħed jiġbed l-attenzjoni tal-pubbliku bir-rumanzi tiegħu li, għax ilkoll għandhom bħala sfond tagħhom il-provinċja ta' Wessex, jissejħu Wessez novels, fi Spanja, kittieba kbar daqsu fis-sengħa tal-kelma u l-qawwa tal-immaġinazzjoni, waqqfu b'dil-kitba reġjonali l-isħaħ kolonni tal-proża Spanjola. (Din l-għamla ta' kitba l-Ispanjoli jsejħulha regionalismo, Tnejn huma l-ele- menti li tiltaqa' magħhom f'kull rumanz reġjonali — il-lewn lokali u r-rakkont, Jiġifieri r-rumanzier ifittex u jsib għajn ta' ispirazzjoni li ma tinxef qatt fil-leġġendi, fid-drawwiet qodma, fl-istorja, fil-festi, fil-ġmiel jew kruha tan-natura, tal-provinċja li fiha jkun trabba u kiber, Wisq drabi, biex il-kittieb joħloq aħjar dan l-ambjent, arah iġiblek il-persunaġġi jitħaddtu bid- djalett tal-provinċja. Il-background huwa lokalizzat, Imbagħad fuq dan l-isfond pittoresk, l-awtur jifrex il-ġrajjiet tal-istorja. Deskrizzjoni u azzjoni. Miż-żwieġ armonjuż ta' dawn iż-żewġ elementi, l-awturi Spanjoli ħarġu xogħlijiet kbar, u l-qarrej, wara li jkun qrahom, għandu jkollu stampa ċara tal-ħajja provinċjali Spanjola. Suġġett ta' dan l-artiklu huwa Vicente Blasco Ibafiez (1867-1928) imwieled f'Valencia, belt kapitali tal- provinċja tal-istess isem li tagħha dan l-awtur huwa l-akbar rappreżentant letterarju. Bħall-kittieba sħabu ta' dan il-peri- jodu, Blasco Ibafiez qabad it-triq twila li twassal għall-fama bil-produzzjoni ta' rumanzi reġjonali. Bosta huma l-ħbieb u l- kritiċi ta' dan l-awtur li jgħidu li l-kobor u l-glorja tiegħu jin- sabu fir-rumanii reġjonali ,aktar milli f'dawk li ġew wara. La Barraca (Ir-Razzett) huwa wieħed mill-ewwel rumanzi reġjonali li kiteb Blasco Ibafiez: Bħalma Thomas Hardv fir- Return of the Native jara l-ispirtu tan-Natura f'Egdon Heath, xagħra miksija bil-blat u ħxejjex selvaġġi li tisfida d-dirgħajn tal-bniedem li jridu jikkoltivawha, hekk f'La Barraca il- huerta (1) valenzjana bil-bdiewa ħorox u żorri li trabbi, tin- (1) Il-kampanja. Hekk jissejjaħ ir-raba' li jagħti żewġ uċuħ fis-sena, żamm. il-ħin kollu quddiemna bħala spirtu ħaj li jieħu sehem f'dak kollu H jiġri madwaru. Is-saħta tal-inħawi niżlet fuq l- għelieqi tal-bidwi Barret meta dan kellu jwarrab mill-artijiet imsoqqija bl-għaraq tiegħu u ta' misserijietu, għax ġew fuqu s-snin tal-għaks u ma setax iħallas il-qbiela lis-sid ta' l-art. Minn dak inhar li Barret kien ikkundannat għall-mewt talli ħanxar ras is-sid, bdew jinbtu mill-art misħuta l-ħxejjex ħżiena, beda jaqa' l-bini tar-razzett, u bħal bniedem wieħed ħalfu l- bdiewa sħabu li dawk l-għelieqi kellhom jibqgħu bla maħ- duma għal dejjem bħala monument ħaj tal-ġustizzja qalila tal- ħuerta. Għalhekk meta wasal Bat.ste Morruli bil-familja biex jieħu dawk l-għelieqi taħt idejh u jgħammar fir-razzett, qamet għalih il-qilla u l-mibegħda kollha tal-bdiewa, li fil-għamil tiegħu raw ksur u sfida tas-sentenza tal-ħuerta. Bħal baħrija ta' riżq ħażin jidwi f'widnejna l-parir għaqli tar-ragħaj agħma li sikwit kien iwissi lil Morrull biex jitlaq l-artijiet tas-saħta. Fill meu, fill meul Te portaran desgrasiaf Imdawwar bl-insulti, bit-theddid, bil-mibegħda u bl-inkejja li jaqgħu fuqu, u fuq uliedu ċkejkna, mit-teroq, mid-djar u mill-għerejjex tal-qasab, Batiste jżomm iebes. Imma meta l-Qorti tal-Ilma waħħlitu multa ħarxa għax qalu l: ħa ilma tas-sieqja aktar milli messu, meta ferewlu ż-żiemel li bih ried jaħrat l-art, Batiste ħass ruħu mgħaffeġ b'din il-vendetta tal-biża'. Jibqa' jinfirex quddiem għajnejna att wara ieħor f'din it-traġedja rurali, ilestuna għall- aħħar xena grandjuża, meta l-bdiewa jagħtu n-nar, fil-ħemda tal-lejl, lir-razzett tal-għadu mibgħud tagħhom, Batiste, im- dawwar b'martu u b'uliedu, iħares imbellah f'fataliżmu orjen- tali lejn l-ilsna tan-nar li jibdlu f'ġamar u rmied il-ħolmiet tiegħu ta' xogħol u sliem. L-ebda traġiku Grieg ta' żmenijiet il-qedem ma kien iħarrek il-kordi tal-ħniena f'qalb il-qarrej aktar milli jagħmel Blasco Ibafiez f'dan ir-rumanz b'sengħa ta' mgħallem. In-Natura mimlija Bajja fid-dawl li joħloq il-pinzell artistiku tal-kittieb, is-saħħa tal-passjonijiet ta' qilla u mibegħ- da, ir-responsabiltà tad-dmir, is-sollennità reliġjuża tal-pathos, il-fataliżmu tad-destin, huma l-kwalitajiet li flimkien jibnu l- kobor traġiku ta' La Barraca. L-awtur innifsu ħass li dan ir- rumanz kien il-glorja ta' ħajtu letterarja meta qal, 'Li nikteb x'nikteb, jien nibqa' dejjem il-kittieb ċelebri ta' La Barraca'. L-istess preġji letterarji li niltaqgħu magħhom f'dan ir- rumanz, jiġifieri deskrizzjonijiet imdawwla li joħolqu background ċar u xieraq għall-azzjoni tal-istorja, ħakma fuq il-passjonijiet ta' mħabba, ħniena, qilla u mibegħda murija fil-persunaġġi, psikoloġija fina fil-moħħ u l-ħajja tan-nies raħlija, nsibuhom ukoll f'Caftas U Barro, miktub meta l-awtur kellu 35 sena, għeluq tal-karriera tiegħu bħala rumanzier reġjonali. Did-darba x- xena hija l-Albufera, lag kbir ħdejn il-belt ta' Valencia, miksi . b'qasab u tajn. Il-persunaġġi huma s-sajjieda li jgħixu max- xtut tagħha, nies foqra, imsawta bix-xemx u s-sried tal-lejl, marradija minħabba l-ikel ħażin tagħhom. F'La Barraca naraw lill-bdiewa jinġemgħu quddiem is-seba' mħallfin xjuħ tat-Tribu- nal tal-Ilma li jordnaw kif, f'liema ħinijiet, u kemm għandu jedd kull wieħed mill-gabillotti għall-ilma tas-sieqja. F'Cartas uv Barro is-sajjieda jinġabru f'sala fejn imħallfin magħżulin minn fosthom iqassmulhom bix-xorti il-wiċċ tal-lag porzjon porzjon. Min jitla' ismu l-ewwel ikollu d-dritt għal sena sħiħa jistad fl-aħjar qasam tal-lag fejn jiżgħed il-But u s-sallur. Id- deċisjoni hija finali. Illum jien, għada int. Biss l-irġulija u l-ħbiberija bejn dawn is-sajjieda, aħwa fil-miżerja, titlob li r-rebbieħ jisqi u jifraħ ma' sħabu fil-ħwienet tax-xorb għal dik il-lejla. Imbagħad fl-istaġun tal-kaċċa jinżlu s-sinjuri mill-belt għat-tajr li jbejjet ġol-qasab u jittajjar fuq l-ilmijiet tal-lag. Is-sajjieda jaħżnu ikel u xorb bix-xaba' fuq id-dgħajjes biex jieħdu s-sinjuri fil-lag, isibulhom moħba tajba qalb il-qasab u jibqgħu hemm għal- ġranet sħaħ. L-ajru jimtela tfaqqigħ ta' l-isparar, Jidħlu l-flus u tinkiser il-monotonija tal-ħajja. Madwar dan il-lewn lokali, l-awtur jinseġ il-ħjut tal-istorja tiegħu, ġrajja essenzjalment traġika bħal dik ta' La Barraca. Ta' natura tixxiebah huwa r-rumanz l-ieħor Flor De Mavo. Salj- jied ta' port ċkejken kiseb l-isbaħ ħolma ta' ħajtu meta ġemma' flus biżżejjed biex jixtri wapurett, il-Ward Ta' Mejju, li beda jmur jistad bih flimkien ma' żagħżugħ iltim li rabba u għajjex m'egħu. Imma meta s-sajjied sar jaf li l-iltim kellu x'jaqsam mal-mara, stenna lejla ii fiha t-tvenvin tar-riħ ħabbar baħar im- qalleb. Qal liż-żagħżugħ biex jitla' miegħu fid-dgħajsa, qadef 'il barra u hemm ħalla n-Natura mgħaddba tagħmel ħaqq minnu u mill-ħati bil-għarqa. Hemm ħaġa walida li fiha dawn. il-tliet rumanzi jaqblu bejniethom aktar minn f'aspetti oħra. Irrid ingħid, il-kondiz- zjoni soċjali tal-persunaġġi. Ilkoll huma wlied l-art u l-baħar. Bħall-elementi li fihom jitrabbew u jgħaddu għomorhom, dawn il-ħbisb għeżież tan-Natura, għandhom fi kliemhom u f'għamil- hom dik is-sinċerità goffa li tolqtok bis-sempliċità tagħha, imma daqshekk ieħor għandhom dik il-ħruxija u s-saħħa brutali tat- tempesti u tal-baħar imqalleb fis-sigħat tagħhom ta' korla u ta' qilla. Mingħajr artifiċjalità fl-imġiba tagħhom, mingħajr il- maskri giddieba tas-soċjetà rfinata, dawn in-nies u l-ħajja iebsa taghhom jagħtu l-materjal 'i fuqu tista' taħdem ħ'elsa u fil- wisa' l-arti realistika. B'dawn ir-rumanzi reġjonali Blasco Ibafiez wassal l-iskola ta' kitba realista Spanjola fil-quċċata tugħha. Jinbidlu t-tipi tal-karattri, jisbieħ l-isfond tal-istorja, jaħrab is-sħab iswed tat-traġedja, fir-rumanz Entre Naranjos. Qalb is- siġar tal-larinġ, tapit aħdar tal-widien u oqsma kbar, li mal- wasla tar-rebbiegħa jtaqqlu l-arja bil-fwieħa qawwija li jarm: ż-żahar; imsieħba mill-istedin tal-għana tal-użinjol li jħoll is- sensi; fuq id-dgħajsa ma' tul ix-xmara Jucar, titwieled l-għanja tal-imħabba bejn il-kantatriċi Leonora u ż-żagħżugħ Rafael, u tinfexx f'sakra li tiddieħak bit-tqasqis sindikajr tan-nies ġirien. It-trijonf tal-ħajja, in-natura daħkana U mqarba, stampa mill-isbaħ li tfakkrek fl-imħabba tal-allat tal- mitoloġija Griega jista' jissejjaħ dan ir-rumanz poetiku. Nagħlaq l-ewwel fażi fil-ħajja letterarja ta' Blasco Ibafiez b'osservazzjoni waħda li hija l-muftieh tas-suċċess u t-tifħir bla tlaqliq li għandhom jingħataw lilu f'din l-għamla ta' kitba. F'dawn ir-rumanzi l-awtur qagħad għall-akbar kman- dament tal-letteratura pura, kmandament li jinġabar fil- formula ''Arti għall-Arti nfisha', ħaġa li ma nistgħux ngħiduha għar-rumanzi li kiteb fit-tieni żmien ta' ħajtu meta huwa għamel mir-rumanz għodda qawwija biex iwassal il-feh- miet tiegħu politiċi-soċjali lill-qarrejja bil-ħsieb wieħed ċar li jdawwarhom għall-idejat tiegħu, Kiteb fi kliem ieħor rumanzi soċjali, u għalhekk qabel nitħaddtu fuqhom irridu nagħtu ħarsa ħafifa lejn il-ħajja politika ta' żmenijietu. Kienet ġrajja deċisiva f'ħajtu meta Blasco Ibafiez telaq Wa' tmintax-il sena l-istudju tal-liġi biex imur Madrid, bejta tal- intrigi politiċi. Tnejn kienu l-partiti kbar li fid-differenza tal- programm tagħhom kienu juru wisq tajjeb il-firda fil-ħsieb u s- sentimenti tal-poplu Spanjol. Partit wieħed kien konservattiv, favur il-monarkija, tradizzjonalist għax jemmen b'dak kollu qadim, tajjeb għax ippruvat biż-żmien, mu kattolku fl-ispirtu tiegħu. Fit-tarf l-ieħor kien hemm ir-Republikani, għedewwa bil-ħalfa tar-rejiet, rivoluzzjonarji fil-programm għaliex l- ideali tagħhom kienu dawk tar-R'voluzzjoni. Franċiża tal- 1789, b'xejriet qawwija anti-klerikali fost x'uħud minnhom li emmnu fix-Xjenza bħala r-reliġjon tad-dinja moderna. It-triq tad-destin ta' Spanja kienet tinferaq fi tnejn — jew kontinwaz- zjoni tal-istorja Kattolka, jonkella qtugħ mill-ħoloq ta' l-im- għoddi biex tinbena Spanja b'wiċċ ieħor. Ġlieda ta' ideoloġiji li tajret ix-xrar tan-nar u tad-demm fil-Gwerra Ċivili tal-1986. Leħen li l-aktar ippriedka u xerred l-idea tar-Repubblika kien dak ta' Blasco Ibafiez, bniedem ta' temperament ribelli u ġel- liedi, li ħoloq ieġġenda madwar ismu qabel ma warrab mill-po- litka wara li l-bokkla taċ-ċinturin salvatlu ħajtu fi dwell bil- p.stoli. In-nar tal-oratorja rivoluzzjonarja, il-fehmiet radikali żżejjed imfissrin fil-ġurnal tiegħu Il-Poplu, il-ħruxija tal- attakki fuq l-Altar u t-Tron, qajmu kontrih dewwidija t'għe- dewwa, li fil-għeluq tal-ħabs u l-bogħod tal-eżilju kienu jsibu l-aħjar mezz biex iżommu sieket dak il-ħalq perikuluż. L-awtur innifsu jfakkar kif fl-1895 kellu jaħrab bis-serqa għall- Italja, liebes ta' baħri, talli kien mexxa dimostrazzjoni kbira kontra l-gwerra kolonjali f'Cuba, dimostrazzjoni li tbiddlet f'moviment sedizzjus kontra l-gvern. Wara li dam jiġġerra tliet xhur fl-Italja, dawra li tagħtu l-materjal għall-ktieb En El Pais del Arte, Ibafiez igħidilna: ''erġajt lura lejn Spanja, fejn qorti marzjali kkundannatni għal 4 snin ħabs. Domt magħluq aktar minn tnax-il xahar u sofrejt il-ħruxijiet kollha ta' qilla maħ- suba u kiefra. Msta bidluli s-sentenza, itturufnawni Madrid, mingħajr dubju ta' xejn biex inkun aktar fejn jista' jilħaqni l-gvern u jżommni taħt għajnejh; u sa fl-aħħar il-poplu ta' Valencia tellagħni deputat, u hekk, bis-saħħa tal-immunità parlamentari, ħlist minn persekuzzjonijiet ġodda.' Minħabba fih, madankollu, tressqet mozzjoni fil-parlament biex jitneħħa dan il-privileġġ tal-membri, Mill-kotra ta' esperjenzi li ltaqa' magħhom fil-ħajja ta' politikant u mill-ħrara li biha kien jemmen fil-kredu politiku tiegħu Blasco Ibafiez kiteb erba' Tumanzi soċjali, li fihom ixerred il-fehmiet soċjalisti tiegħu, jurina l-ħajja soċjali Spanjola ta' żmienu, u- joħloq erba' tipi ta' rivoluzzjonarji xbieha tiegħu. La Catedral (1903) huwa l-ewwel wieħed. Id-dlamijiet tal- lejl jintrefgħu mas-sebħ u quddiemna jibda jieħu sura l-katid- ral qadim ta' Toledo, nieqa tal-Kattoliċiżinu Spanjol. Riesaq lejh nilmħu lill-anarkista Gabriel Luna, maħrub mill-qilla ġusta tas-soċjetà li ried ifarrak, ikaxkar ġismu marid biex jis- trieħ fis-skiet imqaddes tal-katidral fejn trabba u tgħallem. Bħall-irħam kiesaħ tal-kolonni, bla qalb u bla fehem, ried isir —jinsa d-dinja u l-imgħoddi. Imma n-nirien tal-appostolat qer- tiedi tiegħu ma jistgħux jintfew. Jiżra' fil-qlub tal-impjegati tal-katidral iż-żerriegħa tad-dubju u tat-taħwid. Fit-taħdidiet twal li jkollu magħhom u mal-qassisin, Luna jferragħ sa l-inqas qatra tal-filosofija tiegħu. Jitkellem fuq kollox: fuq il-poema kbira tal-bidu tal-ħolqien, twelid il-bniedem fuq l-art u n- natura tiegħu, fuq l-għeġubijiet mifruxa ġo wesgħat is-sema, fuq it-tqassim tal-ġid, fuq iż-żwieġ. Seba' mitt sena tal-istorja mqallba ta' Spanja jgħaddu minn quddiem moħħu u kull peri- jodu jiflih u jagħtih tifsira personali li tista' ssejħilha tkis- sira tal-valuri tradizzjonali. Jitbaqbaq bi kliem il-għadab malli jmiss mal-monarkija, mal-militariżmu u mas-sehem tal- Kattoliċiżmu fl-istorja nazzjonali. Il-qarrej jiġri mal-ħarba miebbta ta' ħsebijiet Gabriel Luna u jistħajlu fi ħmar il-lejl, maqbud ġo nofs riefnu qawwi li jibqa' jballtu waqt li jsuqu bla saħħa quddiemu, L-anarkista jibqa' sejjer jgħid: (Għad jidher Bniedem fis-sekli mbiegħda, imnaddaf mit-tbajja' kollha tal- egoiżmu li għadhom ijassruna, u jibni soċjetà ġdida fuq is-sisien ġodda tal-imħabba, tar-Raġuni sultana, u tal-ftehim voluntarju. Jinħallu l-ktajjen oppressivi tal-liġijiet tal-Istat u jgħib l-azzarin misħut tal-militar. Minn din it-taħlita ta' qerda u ta' ħolm mill-iżjed poetiku, minn din iċ-ċaħda totali tal-imgħoddi u fidi għamja fil-ġejjieni tal-bniedem għandek miġbura l-es- senza tal-anarkija, teorija politika li tibqa' marbuta għal dejjem mal-isem tal-qassis il-kbir tagħha, ir-Russu Mikhail Bakunin (1814-'76). Għas-saħħa ii kellha dit-teorija fi Spanja, fittex fil- paġni mċappsa bid-demm tal-istorja tagħha tul l-aħħar tmenin sena. Gabriel Luna huwa ritratt fidil tal-eluf tal-ap- postli viżjonarji li ppriedkawha fi Spanja u fl-artijiet l-oħra Latini. Jekk La Catedral jirrappreżenta l-ġlieda fit-teorija bejn Kattoliċiżmu u Anti-Klerikaliżmu, Et Intruso (1904) jurina dawn iż-żewġ ġganti mqabbdin sider ma' sider f'taqbida sal- mewt. Ix-xena hija Bilbao, belt industrijali fejn titrabba t- theddida tal-proletarjat misruq mill-fidi ta' misserijietu bil- propaganda xewwiexa, L-innijiet ta' tifħir lill-Madonna ta' IBegonja li l-fidiki qegħdin jinkurunaw jitħalltu mal-Internaz- zjonal tal-ħaddiema bl-istrajk li jippruvaw jagħtu n-nar lill- kunvent u jċarrtu t-tiżjin tal-festa. Il-fidili jibqgħu sejrin bil- purċissjoni, fuq sidirhom baġġ kbira tal-Verġni, sakemm mit- tgħajir u ħars ikrah tfernaq battalja li fiha jiġri d-demm. Sakrileġġi bħal dawn kienu ġrajja ta' kuljum fiż-żme- nijiet li kiteb fihom Blasco Ibafiez sal-Gwerra Ċivili, dnubiet li xi drabi kienu jaħtuhom il-mardiet seċjali tal-pajjiż. 'Tumur f'ġisem Spanja kienet il-problema li jittratta l-awtur f'La Bodega (Il-Kantina tal-Inbid). Ftit sidien, werrieta tan-nab- biltà li ħadet sehem fit-tkeċċija tal-Għarab minn Spanja, għandhom f'idejhom il-provinċja sħiħa Andalusjana bi ħsara kbira għall-ekonomija tan-nazzjon. Roqgħat kbar tal-art huma moħlija biex jitrabbew il-barrin għall-ġlied u l-ilma tax-xmaj- jar jibqa' sejjer għall-baħar flok jintuża għat-tisqija tal-għe- lieqi bla tarf li jagħtu wċuħ żgħar għax nieqsa minn koltivaz- zjoni bil-għaqal u nteressata. Imma qassam l-art fost il-bdiewa u tara kif jinbidel il-wiċċ tal-provinċja bit-tħabrik, bżulija, u nteress tal-bidwi li jaf li qed jaħdem f'biċċa raba' li hi tiegħu u li minnha jrid jaqla' l-għajxien ta' kuljum. Fil-kantini fejn isir l-inbid magħruf ta' Xeres, il-ħaddiema bil-ġurnata li jaħ- dmu fid-dwieli u fil-fabbriki jitolbu pagi u ikel aħjar. Dan l- lima mdardar tal-inkwiet soċjali jrabbi l-mikrobu. Jidher il- predikatur tal-Kommuniżmu, Fernando Salvatierra. Il-fama ta' dan ix-xewwiex straordinarju tiġri bħal berqa fost il-merħla tal-faqar. Midħla ta' kemm-il ħabs hemm fit-tul u l-wisgħa ta' Spanja, Salvatierra jsum kuljum b'kisra ħobż u daqsxejn ġobon, għax igħid hu, sakemm hawn fuq l-art l-inġustizzja tal-im- ġewwaħ u tal-imxabba', jkun ħati ta' delitt kieku jiekol aħjar. Jorqod fl-art fuq ix-xkejjer bħall-ħaddiema, għalkemm dawn dejjem isibulu sodda mifruxa lis-'sinjur'. Jixrob ilma biss, għaliex l-inbid, l-alla ferrieħ: tal-Andalusjani, iqisu bħala l- morfina li traqqad fl-imħuħ tal-batuti s-sejħa tar-rewwixta l- kbira tal-proletarjat, miexi fid-dawl tal-kewkba ħamra, gwida tar-rivoluzzjoni soċjali. Dan hu l-messaġġ li jwassal Blasco Ibafiezi f'La Bodega, u ieħor jixxiebah hemm moħbi f'La Horda (1905) li jurina l-marmalja ta' żingari, ħaddiema bla xogħol, u kuntrabandisti qegħdin igħixu fil-kwartieri foqra u baxxi ta' B'hekk għalaq l-awtur it-tieni fażi ta' ħajtu letterarja, wara li qal f'dawn ir-rumanzi kull ma kellu xi jgħid dwar kustjonijiet soċjali, politiċi u reliġjużi. Il-ġudizzju tal-qarrej Kattolku jikkundanna d-dotrina u ħafna mill-fehmiet imfissra fir-rumanzi li fil-qalba tagħhom huma għal kollox bil-maqlub tat-tagħlim Nisrani. Jaħbtu ħażin ukoll mal-kritiku fitt, għaliex ineħħi La Bodega fejn l-element propagandist ma jitfix għal kollox l-interess tal-istorja, dawn ir-rumanzi aktar jixirqilhom l-isem ta' trattati twal politiċi-soċjali li għandhom jogħġbu lill-qarrej tal-istorja u tal-kustjonijiet soċjali, imma mhux lill- qarrej tal-letteratura. Għalhekk inħalluhom wara dahrna biex nidħlu fit-tielet fażi tal-awtur li fiha jinqatgħu mill-oħrajn iż-żewġ stejjer tal-Gwerra l-Kbira, Los Cuatro Jinetes del Apo- calipsis (1916) u Mare NOstrum (1917). L-Erbw Rikkieba tal-Apokalissi nkiteb fi żmenijiet meta l- Ewropa mwerwra kienet qiegħda tħares miblugħa lejn il-bat- talji ħorox li xarrbu l-art bid-dmija u ħarbtuha bil-qerda. Fil- ktieb imqaddes tal-''Apokalissi' miktub min San Ġwann fil- gżira ta' Patmos, niltaqgħu ma' tixbihat u simboliżmu mill-isbaħ. Fis-sitt kapitlu jidhru l-erba' żwiemel tal-qerda bir-rikkieba fuqhom li, kif naqraw, ''ingħatat lilhom is-setgħa fuq kwart tad- dinja biex joqtlu bis-sejf u bil-ġuħ u bil-mewt u bil-bhejjem tal-art'' Ir-Rikkieba tal-Apokalissi, mela, m'humiex ħaġ'oħra ħlief simbolu tal-gwerra u tal-biki, ħerba u pesta li tħalli war- ajha. Magħruf sewwa huwa dak l-inkwatru inċiż fuq l-injam tal-Erva' Rikkieba tal-Apokalissi, maħdum mill-pittur Ġer- maniż Albrecht Durer (1471-1528). Daqsu kbira, daqsu impres- siva hija l-istampa ta' xi tfisser sewwa l-gwerra, li Blasco Ibafiez pitter bis-saħħa tal-kelma miktuba f'dan ir-rumanz. Bih l-awtur laħaq il-quċċata tal-fama u tal-ġid finanzjarju li kittieb jista' qatt joħlom. Xi sena wara li deher fl-oriġinal Spanjol, ħarġet traduzzjoni tar-rumanz bl-Ingliż, u r-riżultat kien tal-għaġeb. Fi żmien sentejn, fl-Amerka biss, Barġu mit- ejn edizzjoni b'għaxart elef kopja kull darba. F'Pariġi u fi New Xork, Blasco Tbafiez sar l-idolu tas-soċjetà. Fil-Kungress Ame- rikan qam membru biex jintroduċi 'l-awtur lill-kamra, li mtliet biċ-ċapċip tar-Republikani, waqt li d-Demokratiċi baqgħu siekta bil-qiegħda. Xi qassisin Protestanti, imqarrqin bit-titlu bibliku tal-ktieb, talbu lit-'teologu' jfissrilhom xi punti mħaw- din tal-Bibbja, Il-fama ta' Blasco Ibafiez bħala rumanzier ta' kalibru Ewropew qabdet vampa nar, u żdiedet tixtered meta kumpanija Amerikana ħadmet film fuq ir-rumanz, Tqum il- mistoqsija: Ħaqqu jew ma ħaqqux ir-rumanz it-tifħir u s-suċ- ċess li kellu Huwiex xi ktieb tal-mument' li għax joħroġ meta l-pubbliku, iċ-ċirkostanzi, u r-realtà taż-żmenijiet jitolbu dik il-kwalità ta' qari jagħmel ħafna ħoss, imbagħad tgħaddi din il-burdata u jintesa Inwieġbu li biċċa mis-suċċess liemabħalu ii kellu r-rumanz għandna nfittxuha fil-materjal maħruġ fil- waqt opportun, imma jkollna nżidu li n-nifs u d-demm li għadhom iżommuh frisk u jingħoġob jinsabu fi preġji u kwa- litajiet oħra li għandu. L-atmosfera tal-gwerra tinħoloq bil- ħila deskrittiva li turina Pariġi mħassba, lejlet il-gwerra, il-bat- talji fuq il-front, u l-qtajjiet kbar tas-suldati ġisimhom imter- taq li jżuru l-għar tal-Madonna ta' Lourdes. B'sengħa fina l- awtur iħallina naraw il-bidla psikoloġika li ġiebet il-gwerra fin- natural tal-persunaġġi. Hemm paġni sħaħ meta l-pinna tal- awtur tinbidel f'vina li minnha tfur proża poetika, Niltaqgħu maċ-Centauro Madariaga, raġel ta' personalità qawwija u ndi- vidwali li jdum żmien twil jagħrax il-fantasija tagħna bl-is- tramberiji ta' ħajtu. Imbagħad għal min f'rumanz ifittex xi ħaġa oħra barra l-interess ta' rakkont miktub tajjeb, hemm studju fil-fond i mill-ifjen fir-ruħ tal-mentalità nilitarista Ġermaniża. F'idejn awtur bħal Blasco lIbafier, b'għajnejh miftuħin dejjem għal sitwazzjonijiet u ħinijiet drammatiċi, tlaqqigħ ta' karattri fil-morsa ta' passjonijiet, u dehriet li jistiednu d-don sabiħ tad-deskrizzjoni, il-Mare Nostrum huwa baħar wiesa' li jesa' t-tħaddim ta' dawn it-tliet kwalitajiet f'ħin wieħed. Il- Baħar Tagħna huwa l-vapur tal-kaptan Ulises Ferragut, li wara waqfa twila mdawwar hbiż-żegħil ta' spjuna Ġermaniża. jaċċetta l iġorr tagħbijiet taż-żejt lis-submarines Ġermaniżi fil- Mediterran. Ibnu. jmut meta l-vapur li bih kien sejjer għal Mar- silja jegħreq b'torpedo ta' wieħed minn dawn is-sottomarini. Il-missier mgħolli jaqsam l-ibħra biex jitħallas mill-qattiela t'ibnu, u waqt li kien qed jaqdi dan id-dmir ta' tpattija, il- vapur tiegħu jgħarrquh il-Ġermaniżi, Is-separju jinżel bil- mod il-mod biex iħallilna żm'en naraw lill-kaptan Ferragut qiegħed jitħabat mal-mewġ sakemm jintilef minn sensih u jinżel. : Vicente Blasco Ibafiez ġieli jissejjaħ iil-Gova tal-lettera—: Il-pittur Spanjol, Francisco de Gova (1'746- 1828) għamel isem bir-real żmu bla ħniena li bih kien joħroġ riżultati mill-aqwa fil-kwadri meħudin mill-ħajja li pinġa. Blasco Ibafiez, li t-taqlib ta' ħajtu jixbah ukoll dak tal-pittur huwa kittieb realista għaliex l-għajn li minnha jiġbed l-ispi- razzjoni għall-kitba tiegħu kollha hija d-dinja wil-ħajja tagħna l-bnedmin. Għalih id-dinja tal-fantasija ma teżistix. L-awtur donnu ggranfat mal-ħajja u l-veritajiet ibsin tagħha. F'kemm il rumanz tiegħu tiltaqa' mal-ke:miet 'il-ġlieda eterna tal-bnie- dem', ġlieda li sseħħ f'kull fergħa tal-ħidma umana, fl-arti, fl- industrija, fl-idejal, fl-istorja, fl-art u fil-baħarf Kif jaraha l- awtur, id-dinja ta' madwarna, bħal bhima mġewħa, għandha difrejha ħomor bid-demm tal-vittmi tagħha. Imma n-nies li jurina qegħdin jiehdu sehem fil-ġlieda mal-ħajja huma lkoli karattri b'saħħithom. Xi drabi joħorġu teil'efa fil-ġlieda mad- dinja ta' madwarhom, imma xi jkun ġara b'daqsnekk7 L-istorja tal-ħajja ta' kull wieħed minna taħbiha ommna l-ħamrija, ''din l-omm żorra li tħares siekta lejn it-taħbit tal-bnedmin, għaliex taf l' kobor u ambizzjonijiet, tbatija u għamil tal-ġenn iridu jitmermru f'ġufha, bla ebda riżultat ieħor ħlief it-tiġdid etern tal-ħajja'. Il-bniedem jiġi u jmur, imma ħajtu hija qatra li tgħin ix-xmara, kbira tal-ħolqien biex tibqa' sejra. Din ix-xejra filosofika tal-ħajja ta' Blasco Ibafiez t'dher ukoll fit-tmiem sewwa tar-rumanz klassiku Sangre // Areng, magħruf minn miljuni ta' nies li raw il-film Blood and Sand. Il-ġellied tat- toru, Jvan Gallardo, wara karriera mill-isbaħ, imut imniffed bil-qrun tal-barri fl-ewwei nofs tal-wirja. Imma isma' l-għajjat itarrax tal-poplu mall joħroġ ġellied 2eħori Il-logħob ħa jibqa' sejjeri Nagħlaq dan l-istudju fuq nota personali, Bħal kull awtur li jikteb ħafna, Blasco Ibafiez jiġu xi drabi li jirrepeti ruħu fil- mod kif jippreżenta l-fatti, f'xi inċidenti, fl-idejat, saħansitra fil-karattri. Meta jiġri dan tista' tgħid li l-bir tal-idejat u tal- imaġinazzjoni jkun għoddu nixef. Għalhekk ikun wasal il-waqt tl ddur għal kittieba oħra li jiftħulek dinjiet ġodda tal-ħsieb u tal-gost. Imma minħabba d-dejn tax-xhur ta' kumpanija li żammili dan l-awtur Spanjol, ridt inwassal lill-qarrejja Maltin imqar xrara żgħira tal-fjamma tiegħu li għadha tixgħel, u tibqa', fit-tempju kbir tal-letteratura Spanjola. ĠoRċ CASSAR.