QLAJJIET, TAL-FROTTA TAR-RUMMIEN FIL-GŻEJJER MALTIN ir-rummiena hi fost l-ewwel frottiet li kabbar l-bniedem fl- għelieqi tiegħu minn mindu il- bniedem tgħallem is-sengħa tal-biedja. ir-rummiena oriġinat fl-Asja Ċentrali u l- isem Latin tagħha hu Punica granatum. Kemm l-isem Latin kif ukoll dak Franċiż: Pomme Granate, it-tnejn ifissru 'tuffieħa b'ħafna żerriegħa'. Għadu mhux ċar meta s-siġra tar-rummien waslet Malta, imma fostna hi meqjusa bħala siġra 'arkeofita' — jiġifieri siġra li nġiebet Malta fil-qedem, tant li llum hi ħaġa waħda ma' dak li nsejħulu 'l-ambjent — Malti'. Isimha ġej mill-Għarbi, w'allura żgur li tmur lura sa żmien l- Għarab, imma jista' jkun li kienet hawn qabel, minn żmien il-Feniċi u l-Kartaġiniżi. Imma fuq dan għad hemm bżonn aktar tiftix arkeoloġiku. in-nomenklatura tar-rummiena għadha ħajja sal-lum; Għandna postijiet li ssemmew għal din l- ispeċi — fosthom Triq. ir- Rummien f'Wied il-Għajn, Tar- Rummien, limiti tax-Xagħra, u Ħamra Nar, Nar m'Hijiex. Ħondoq ir-Rummien, it-tnejn f'Għawdex. Fis-snin tmenin, Marv Rose Mallia kantat kanzunetta fuq 'Wied Rummiena' meħuda minn poeżija ta' Joe Friggieri. (www.sechuk.com) Hemm xi qwiel li jsemmu ir- rummien, fosthom: Is-siġra tar-rummien timlielek il-ġewlaq u żżejjen il- ġnien. il-beraq ta' San Mikiel isajjar u jfellel ir-rummien. Dan tal-aħħar hu marbut mal- aktar qlajja' magħrufa fostna — dik li s-sajjetti jġiegħlu l-frotta tar- rummien tinqasam. Din hija ħrafa. Il-frotta tinqasam meta tagħmel ħafna xita wara sajf niexef, u dan iġiegħel is-snien ħomor: tar-rummiena jintefħu f'daqqa u jikbru b'rata ikbar milli tikber il-qoxra ta' barra w'allura din tinqasam. Qlajja' ferm inqas komuni imma xorta magħrufa ħafna fost in-nisa hi li mara tqila m'għandhiex tiekol: rummien waqt. it-tqala. M'hemmx. xi raġuni xjentifika u ppruvata dwar dan, imma jista' jkun li l- antiossidanti li hemm fil-meraq tar-rummien ma jħallux l-aċidu foliku jasal għand it-tarbija fil-ġuf, u forsi hu minn hawn li nsibu n- nisel ta' dil-qlajja'. Ħwejjeġ moħġaġa dwar. ir- rummien għandna wkoll: Bil-għadam, mhix animal, Bis-snien u ma tigdimx, Ħalqa mbexxaq u ma tidħakx. Kaxxetta bir-rubini, Tabilħaqq li m'humiex fini, Imma huma tal-kulur, Ħamra Nar, Nar m'hijiex, Bil-kura f'rasha, Re m'hijiex. (Ġużi Gatt, personali) komunikazzjoni Fir-reliġjon ir-rummiena tissimbolizza l-providenza t'Alla, minħabba l-kwalitajiet nutrittivi u mediċinali tagħha, u dil-ħaġa għadha magħrufa l-aktar f'Għawdex. F'żewġ lokalitajiet f'Għawdex, waħda fix-Xagħra u l-oħra r-Rabat, hemm statwi tal- Madonna. bil-Bambin iżomm rummiena fid waħda. Xi nisa xjuħ kienu jitolbu: Madonna tar-Rummien, sawwab fuq id-dar tagħna l-frott tiegħek tal-Ħniena. in-niċeċ. tal-Madonna tar- Rummien huma magħrufa f'Malta wkoll — per eżempju waħda fĦal Balzan (Weber, 2008). Dari, l-inbid tar-rummien, magħmul id-dar kien jista' jingħata minn min ikollu xi obbligazzjoni lejn xi ħadd. It-tfal subien, l-aktar f'Ħal Qormi sas- snin sittin u sebgħin, kienu jilgħabu billi jdaħħlu xi rummiena li tkun għadha żgħira f'tarf ta' qasba rqiqa biex: taparsi għandhom pipa (Mario Sciberras, mastrudaxxa, komunikazzjoni personali). F'xi skejjel Maltin reġgħet daħlet id- drawwa tal-borża ta' San Martin li tingħata lit-tfal għall-festa ta' dan il-qaddis, u ġol-borża spiss issib xi: rummiena wkoll (komunikazzjoni personal ma' xi ġenituri). Is-siġra tar-rummien spiss titħawwel għall-użu ornamentali tagħha, speċjalment quddiem vilel u djar privati li nbnew fis- snin tmenin u disgħin. Fid-djar, il-ffuri miftuħa tas-siġra tar- rummien kienu spiss jitqiegħdu quddiem xi statwa tal-Madonna. il-qxur u l-friegħi tar-rummien kienu jintużaw biex jikkunzaw il- ġlud; biex jiżbgħu id-drapp b'kulur safrani; u biex jiżbgħu ix- xbiek għall-insib tal-għasafar biex dan jiġi minn lewn il-ħamrija u jinħeba fl-ambjent ta' madwaru (komunikazzjoni personali minn produttur tar-rummien f'Għawdex). Rigward l-użu mediċinali, r- rummien kien jintuża bħala astrinġent kontra l-mard tal-ħalq, tal-ħanek, u infezzjonijiet fil- gerżuma. F'xi djar kien isir tip ta' inbid ħelu tar-rummien, u kien jingħata l-aktar bħala duwa lix- xjuħ (Lanfranco, 1992). Rigward l-użu kulinari, riċetta qadima u minsija minn Għawdex issemmi l-meraq tar-rummien miżjud ma' dixx patata mqaxxra u ftit bużbież u kollox jiġi nkaljat ġol-forn. Nixtieq nrodd ħajr lil Dr. Anthonv Sacco, Arnold Sciberras, u Romario Sciberras, tal-għajnuna tagħhom fuq din il-kitba. Pisani, G., (2000), ir-Rummien, Id- Duwa tal-Madalena, pġni 6-63, Mireva Publications. Pġna.190, Margraf Publishers. Briffa, C., (2007), Ir-Rummien, Biedja u Sajd, Ħarġa 200, Pġna. Website, Mejju 2010. Sciberras, J. (2010) The Potential And Sustainable Utilization Of Pomegranate In- The Maltese Islands, (Teżi mhux ippubblikata għall-baċellerat, — tal-Istitut — tal- Agrikultura tal-Universita' ta' Malta.