IŻ-ŻMAŻANI Iż-żnażan l-iżjed magħrufa huma dawk sofor u suwed li jibnu x-xehda tagħhom mal-ħitan tas-sejjieħ. Dawn huma nsetti soċjali, jiġifieri jgħixu u jaħdmu Ikoll għall- ġid tal-kolonja, flimkien mar-reġina li tibda x-xehda. Fil-gżejjer Maltin ftithuma l-insetti soċjali bħal dawn. Insibu tliet speċi ta' żnażan, u l-famuża naħla ta' l- għasel. Il-kumplament taż-żnażan l- oħra, li jammontaw għal numru ġmielu, huma kollha solitarji, jiġifieri jfendu għal rashom. Dawn ma jgħinu lil xulxin f'xejn, u għalkemm jistgħu jbejtu viċin xulxin, m'hemm ebda koperazzjoni bejniethom. Fuq dan it-tip ta' żnażan se nitkellmu ftit aktar fit-tul. Iż-żnażan, flimkien man-naħal, nemelu oħrajn jifformaw l-Ordni kbir imsejjaħ Hvmenoptera. Dan jiġbor fih l-aktar in- setti attivi. Karatteristika ta' din l-Ordni hija l-mod kif il-ġwienaħ ta' fuq jingħaqdu Il-ganċijiet li jgħaqqdu l-ġwienaħ ta' fuq ma' dawk ta' taħt. ma' dawk ta' isfel permezz ta' filliera ganċijiet żgħar. Iż-żewġ pari ġwienaħ delikati, bosta minnhom trasparenti, taw l-isem lil din l-Ordni Hvmenoptera. Kull grupp li jifforma parti minn din l-Ordni għandu l-ħajja partikolari tiegħu, kif ukoll għamliet speċjali. Fost dawn hemm żnażan li għandhom il-ħajja sew kom- plessa. Minħabba f'hekk dawn il-gruppi ta' żnażan jinqasmu f'Familji differenti. L-unika ħaġa li tgħaqqadhom hija l-mod ta' ħajja kif igħixu. Tipikament, wara li żunżan raġel igħammar żunżana mara din tfittex post tajjeb fejn tbejjet. Dan il- post huwa ta' importanza kbira għax il- ħajja taż-żgħar taż-żnażan tiddependi għal kollox minn kemm il-bejta tkun kennija u moħbija. Iż-żnażan ibejtu f'ħafna postijiet: hemm min iħaffer ġol- ħamrija jew ġor-ramel imballat; hemm min juża xquq ġo injam jew zkuk. Imbagħad hemm dawk li jibnu l-bejtiet tagħħom mit-trab ta' l-art jew tafal li huma stess jifformaw f'għaġna li tib- — bies. Wara li l-bejta tkun lesta, iż- żunżana mara timliha b'ikel bħal ħan- fus, brimb, dubbien jew briegħed tal- ħaxix (aphids) fost oħrajn. Dawn l-anni- mali taqbadhom hi stess, u mill-ewwel tipparalizzahom permezz ta' xewka. B'hekk meta l-bajd tagħha jfaqqas, iż- żgħar isibu l-ikel bżonnjuż. Iż-żunżana tbid bajda waħda ġo kullbejta. Imbagħad tagħlaqha u terġa' tibda mill-ġdid, tibni diviżorju ieħor. B'hekk il-bejta tkun tikkonsisti fi kmamar żgħar, kollha mifrudin minn xulxin. Bejta ta' żunżana ġo toqba fl-injam, b'numru ta' xagħat imqassmin fi 'kmamar.. Fost il-gruppi ta' żnażan solitarji nsibu dawk. tal-familja Scolidae. F'Malta għandna mat-tmiem speċi differenti. Dawn huma nsetti pjuttost imġissma u sufin, b'lewn iswed imnaqqax b'isfarjew aħmar. Huma jittajru fuq il-fjuri fil-kam- panja u wieħed faċli jarahom minħabba d-daqs kemmxejn kbir tagħhom. Iż- żunżana mara għandha xewka qawwija ħafnau tużaha biex tipparalizza ż-żgħar tal-ħanfus li tfittex billi tħaffer għalihom ġol-ħamrija. La darba ż-żgħar tal-ħan- fus jiġi mniggeż, hi tbid bajda fuqu u wara tifforma bħal speċi ta' fosdqa madwaru bħala protezzjoni. Familja oħra tixbaħ lil Scolidae hija l- Mutillidae. Dawn m'għandhomx isem Żunżana qed tniggeż xagħat. bil-Malti, iżda huma magħrufin bl-ingliż bħala velvet ants minħabba l-pil bellusi li għandhomu l-għamla li tagħti lemħa lil dik tan-nemel. Fi gżiritna dan il-grupp intressanti għadu qed jiġi studjat, iżda nafu li hawn mal-ħmistax-il speċi. Dawn għandhom ħajja differenti miż-żnażan solitarji l-oħra għax il-mara ma tibnix bejta. Minflok, hija tħaffer fil-bejtiet ta' żnażan oħra u tbid ġo fihom. B'hekk iż-żgħar tagħha jsibu l-ikel maħżun ta' l- oħrajn. Dawn insejħulhom parassiti u nsibuhom l-iżjed fil-kampanja, speċjalment viċin il-baħar. Il-mara m'għandhiex ġwienaħ imma nistgħu narawha tiġri fl-art. L-irġiel mill-banda l- oħra nistgħu narawhom jittajru fuq il- fjuri. Fost iż-żnażan solitarji nsibu dawk tal- familja Pompilidae magħrufin bl-ingliż bħala Spider Hunting Wasps. Kif jixhed l-isem bl-ingliż tagħhom, dawn jikkaċċjaw brimb li huma mbagħadiġorru fil-bejta tagħhom. Huma nsetti ħfief b'saqajn twal. Nistgħu nsibuhom kul- limkien, anke fil-ġonna tagħna. Ta' sikwit tarahom jitqanżħu b'xi brimba kbira li jkunu għadhom kif ipparalizzaw. Huma jbejtu ġeneralment taħt l-art. Minn dawn f'Malta għandna ma' l-għaxar speċi, iżda ftit nafu dwarhom. Familja li diġà rreferejna għaliha fuq quddiem huma l-Vespoidea, dawk li jif- formaw parti miż-żnażan tax-xehda. Għalkemm dawn huma soċjali hemm mal-ħmistax-il speċi oħra f'dan il-grupp li huma solitarji. Bl-ingliż insibhom bħala masonwasps u potterwasps minħabba l-kapaċità tagħhom fil-bini tal-bejta. Din huma jifformawha qisha koppla tat-tajn, filwaqt li oħrajn jibnuha qisha vażun jew ġarra. Dawn huma jimlew bl-ikel li x'aktarx ikunu xagħat. Dawn iż-żnażan nistgħu narawhom kullimkien u jħobbu ħafna l-fjuri. Waħda mill-akbar Familji taż-żnażan hija dik imsejħa Sphecidae. Dawn iż-żnażan huma magħrufin bl-ingliż bħala sand wasps, minħabba li jħobbu ħafna postijiet bir-ramel. Fil-fatt insibu numru konsiderevoli tagħhom f'postijiet bħall-Għadira f'Malta u r-Ramla l-Ħamra, f'Għawdex. B'kollox, minn din il-familja nsibu madwar ħamsin speċi ta' tip, għamlau kulur varjat. Huma jbejtu f'ħafna postijiet: ġo qasab, xquq fil-blat u taħt il- ġebel. L-ikeltagħhom huwa varjat ukoll. Bħaż-żnażan l-oħra l-mara biss tibni l- bejta u timliha bl-ikel għaż-żgħar. Il-bejtiet b—- d Micallef Bejta ta' waħda miż-żnażan, f'forma ta' ġarra, mibnija mill-ħamrija. ta' speċi mill-Familja Sphecidae huma kemmxejn kbar u maqsumin f'ċelel dif- ferenti. Nistgħu ngħidu li dawn taw bidu lill-ħajja soċjali fost il-Hvmenoptera. L-osservazzjoni taż-żnażan hijawieħed mill-metodi moderni ta' kif nistgħu nitgħallmu aktar fuq il-ħajja ta' dawn l- insetti. Permezz ta' l-osservazzjoni, wieħed jista' jiġbor ħafna tagħrif fuq dawn il-ħlejjaq. Dan huwa ta' sodis- fazzjon kbir, kif ukoll ta' valur xjentifiku biex inkunu nafu aktar fuq dan il-wirt naturali. Tipi differenti ta' żnażan li jinstabu fil-gżejjer Maltin