Wara Tnejn u Sebghin Senal IF jindammu l-ġrajja ' Jien minn nisli, għax jien u ħuti kollha, ulied missieri, ħabib minn qaddisu ta' l-ilsien Malti, ħriġna lkoll inħobbu 'l lsienna u niġġieldu u nissieltu għalih fejn hu dmirna. Kif għedna, barra li l-Malti ħriġt inħobbu minn qaddigi, ix- xjuħ inħosshom ikattruli l-ġibda lejn dan ilsien imbierek li tagħ- ni Alla u li rdajtu minn sider ommi l-għażiża, Alla jtiha sebħ il- ġenna, u nħossni għandi seħer għal urajhom. Kieku kienet ħaġa tal-lum, din il-ġibda, kontu tgħiduli ma' Salamun: ''kull par għall-paru'', iżda din il-ħrara ilha tkebbes fija sa minn żogħżiti; mix-xjuħ dejjem tista' tikseb xi ħaġa ta' fejda jew li qatt ma tkun bsart biha; għalhekk igħidu ''l-għaġuża ma tridx tmut' Ħutna tax-xaqlibiet ta' -ibliet, 'l ilsien Malti għamlulu gwerra iżda r-raħlin ħallew f'qalbhom għażiż u maħżuż dak li redgħu minn misserijiethom billi dejjem miftumin min-nies ta' l-ibliet u għalhekk żammewh dejjem safi. mseddaq u bla mit- tiefes. Nidħlu' issa. għall-għan li għalih ħarbixna dawn l-erba kel- miet. Kif għedna moqbejl. mix-xjuħ dejjem tista' tislet xi ksiba tajba u fejjieda għax il-qawl Malti jgħid: ''Kliem ix-xiħ żomm fib'/ 1 Kont għadni ma ksirtx iż-żmien ħelu tat-tfulija, il-ħajja ta' bla ħtija, meta kont nisma' L ommi tgħid: ''… kemm kien ra- ġel tar-ruħ missier missierkom, in-nannu Feliċ f'… iżda dak iż- żmien, qajla kont nista' nifhem kemm tfisser din il-kelma; u għalhekk qatt ma ħabbilt moħħi fuqha; u minn dawn il-jiem tat-tfulija sal-lum, jiġifieri minn xi 57 sena 'l hawn, qatt u minn ħadd. ma smajt l-inqas kelma fuq dan in-nannu Feliċ, iżda l-kel- ma ta' ommi baqgħeż tidwi f'widnejja qisha biċċa mill-Kredu. Meta biż-żmien il-moħħ jitgħammar u jsir jaf jaħseb, minn xi daqqiet tolqtok kelma li ma ttikx qalbek terħilha għaddejja mar-riħ; hekk ukoll ġara lili. Għodwa waħda mort it-triq igħidulha ''Tal-Baqar', lejn ''tas-Samra' l-Ħamrun. billi f'dawk lLinħawi kelli ħabib u ridt nistaqsih xi ħaġa fuq il-kelma ''anċiż' jew 'anċis', Dan ħabibi bennej, u din il-kelma jgħiduha biss il-bennejja; iżda ma qtajtx xewqti, billi ħabibi, Anġlu l-bennej, għajjur: qawwi tal-kaċċa, - dak in-nhar ma sibtux hemm u bintu qaltli : iss'issa ħareġ bil- bus għal xi tajra. In-naħa ta' fejn mar2' staqsejtha jien. c Hawn, fuq Tal-Ħodba—fuq ir-riħ tal-Basli', u wrietni b'idha xatba, madħal ta' għalqa. Tgħid idum ma jiġi 27 ''Issa għadu kif ħareġ… ' A ''Idħol ittennih nitfa hawn,' nisma' leħen minn ġewwa. mitfi u ħannien, taqtgħu mxennaq biex jitfarraġ igħid xi kelma ' ma xi għarib, għax ta' ġewwa qajla kienu jersqu lejh, għajr biex iduru miegħu għal xi qadja u jnewlulu l-ikel. Kien missier Anġlu, bil-qiegħda fuq siġġu qasir maqagħdu tas-sogħda b'ħatar f'idu fuqhiex jitwieżen, mixdud. bil-ġlekk, bil-kappell u s-sabbat imgennen wara bwieba ta' barra magħluqa, u huwa n-naħa ta' ġewwa. mirfud tajjeb biex jilqa' għall-bard bi xkora fuq kiftejh, donnu qed jistenna l-ħniena, jinqala xi ħadd ma' min iqatta' siegħa żmien billi b'mard-il-kobor id-dawl bil-qajla l-qajla kien għeblu minn għajnejh. Kienu l-ewwel jiem tax-xahar tal-Milied qegħdin jixirfu minn xefaq id-dinja għad- dejjin jiġru bħar-riħ biex jintradmu u jindammu, hu u ħutu l-oħ- ra ma' l-iżmna, tas-sena, L L 'Ara,.. x'hemm Mikiel, ' weġibtu jien, maħlul minn dak il-leħen ħiemed u ferrieħi tax-xiħ, malli laqat ma' widnejja. ''Kemm ili ma narak minn mindu metitlek is-sieħba ma żidtx rajtek, Mikiel. '—— Idħol, ħabib''. Mikiel qam, twieżen fuq il-ħatar, newwilli siġġu li kellu quddiemu, ħakem, b'idu l-oħra dak ta' taħtu, medd żewġ passi, billi mar-rokna ta' l-istess ħajt kellu s-sodda; niżel sbaxx fuqha u s-siġġu ta' taħtu ressqu quddiemu biex ikun jista' jwieżen saqajh max-xikel, u qalli: ''Inxteħet hawn: ħdejja, ħa- bib'. Mikiel kien imxennaq bħal ruħ tal-purgatorju ma' min igħid kelma billi l-imsejken agħma, ma kienx jara ħlief dlamijiet iħabbtu ma' wiċċu; u kien ikun mejjet biex tinqala' xi ruħ tqat- tagħlu nitfa ż-żmien. Kellux għal fejnl dejjem waħdu, kulħadd inid ma' min iferraħ qalbu ' , ''Tlek tabilħaqq ma tarani; taf li ili nieqes minn hawn mat- tliet snin 7Bili f'dawn l-imkejjen kienu ġew il-bombi tal-Ġer- maniż, it-tfal beżgħu, ħarbu lejn San Pawl il-Baħar huma u n- nisa tagħhom u uliedhom u lili karkruni magħhom iżda issa ili hawn mat-tliet xhur. ' ''Hawn aħjar f'darek. ' €U hemm ukoll f'tagħna; iżda billi mdorri hawn, għal- kemm bla dawl. f'dawn l-imkejjen inħossni iżjed f'sikkti'. —. Mikiel, baria li kien bla dawl, minn widnejh ma tantx kien għadu jieħu iżda minn moħħu kien għadu tajjeb u jiftakar ġraj- jietu kollha. 'Tgħid jiddawwar, Anġlu, ' nbixtu jien biex inħajru jgħid xi kelma. ' Dalwaqt tarah hawn. u l-lum mhux garbu l-kaċċa, min jaf x'fettillu joħroġ, hu hawn ikun, f'tagħna wkoll, f'dawn iż-żewġt iħbula raba' fuq 'Tal-Ħadba', x'iktarx ikun igħaddi nitfa ż-żmien ġoċ-ċarru ma' ġenb kmajra fejn jista' jistkenn u jiftaqad il-għal- qa u jġib miegħu xi ħożżieqa aħdar għan-nagħġa; il-lum iddaħ- ħalx f'rasek li ser jara xi tajra l Iżda min ikollu n-namra tgħidx x'jagħmel. Fil-btajjel 'l hinn imur u erħilu jġorr l-ixkubetta mie- għu bla ma jħaddimha. ' ''Kemm tgħodd, Mikiel77 ''Qlibt id-disgħin sena jew appik… tgħidx iżda kemm stin- kajt fi żmienil Niżżi ħajr 'l Alla, għallinqas meta kbirt u s-saħħa ħallietni. sfajt imdawwar b'niesi u maġejtx f'idejn in-nies u hawn tiegħi wkoll u jien ta' Alla… meta jogħġob Lilu jgħajjatli. ' ''Iseddqek il-Mulej, ' weġibtu jien meta smajt minn fommu għadd is-snin; 'u kemm hu kbir Alla… ' U aħna kemm aħna, żgħar, fiċ-ċokon tagħna, qegħdin 'l is- fel wisq biex nintrefgħu sa ħdejh, hemm fuq… 'il fuq… 'il fuqi Hux tabilħaqq 777 qalli b'ħeġġa Mikielq huwa u jgħid hekk għaj- nejh imtlew bid-dmugħ l , Tabilħaqq l Huma żewġt itruf, aħna u Allat Dan bla tur- fien…U aħna… aħna… ġol-fondoq ta' dan il-għasri…l Iżda Kris stu qiegħed Lilu nnifsu bejjieni, b'rabta Miegħu, biex dawn iż- żewġt itruf isensilhom u jagħmilhom ħaġa waħda,' żidt għedtlu jien; ''mela aħna ta' Kristu, u Kristu huwa Allal Mela aħna ta' Alla sewwa sew kif għedt inti, Mikiel. ' ''Kollox Alla jaħkem u jqassam l Id-dawl minn għajnejja Hu ħadhuli, għax Tiegħu kien; u l-biċċtejn ġebel u l-qabda trab Hu wkoll ried jagħtihomli; u kollox fuq kollox għall-ġid tiegħi l Jien qatt ma ntrabatt mal-ħabba, 'l- uliedi ili li qassamtilhom ' kisbi kollu. ' Tlifna kemmxej' ir-rotta, Mikiel… ', għedtlu jien; ''dħal- na f'baħar ieħor… €T… ma ġara xejn, la ma qbiżniex fil-għalqa tal-ġarl Kon- na qegħdin nitkellmu fuq kemm ħdimt sa ma kbirt u kemm rajt ma' wiċċi l' ''Ħdimt u batejt f'għomri… u rajt, il-ħeġra—il-merra 1. Me- ta kont tfal, kemm kelli2… tnax-il sena'7 missieri kien jibgħat- ni bil-mogħoż inbigħ il-ħalib il-belt ma' waħda mara mdaħħla fiż-żmien; kien ikun ksieħ ixoqq il-għadam' fix-xtiewil Fl-erbgħa kont inkun fuq saqajja; inħammlilhom…' hawn Mikiel rama jħott il-marden… u erħilu jgħid… ''Niftakar, kont ingħaddi għand waħda sinjura, jekk għadni niftakar tajjeb, il-Markiża ta' Apap Bologna, kienet toqgħod 'il hinn minn Santu Wistin; din kienet tibgħatni l-Kunvent tar-rħieb Tal-Karmnu naħilbilhom tnax-il tazza ħalib kuljum. u jien u tiela' kont nerġa' ngħaddi għandha u tħallasni'. Kif ix-xiħ semmieli l-knisja Tal-Karmnu fakkarni fil-Ma- donna, u donk staqsejtu : ''Tħobbha xejn il-Madonna, Mikiel9' U nħobbha ngħid l Għandix għax inħobbha tgħid l -Fli tat- ni d-dawl f'għajnejja L 'U dan kif7'' staqsejtu jien, xewqan nisma' xi ħaġa li then- nili qalbi, meta tajtu daqqa ta' għajn b'ħarsa ta' sliem. ''Meta kont tifel,' qalli Mikiel, ''kelli xi seba' snin jew tmienja kont għemejt għal ta' kollox, irkibt il-ġidri mingħand oħti u meraħli.ma' wiċċi kollu; f'għajnejja tfaċċawli żewġ panni u xorbuli d-dawl sa l-inqas naqra; kien jiġi jarani t-tabib tar-raħal. ' ''Aħna minn Ħal Qormi;;dat-tabib kien raġel tar-ruħ wisq, u l-foqra tar-raħal ma kienx jeħdilhom ħabba; meta ma kienx jibgħatilhom id-duwa b'xejn u jnewlilhom f'qiegħ idhom xi ħaġa tal-flus ukoll. Kien iħobbhom lill-fqar, Alla jtih mitt ġenna' Isma' ħabib,' żied igħidli Mikiel. ''missieri taf x'kien igħidil- na: Min jagħmel l-agar ma jinħeliex. ' ''Daqshekk hu,' weġibt jien. ''Il-foqra u t-tfal huma l- mimmi ta' għajnejn Kristu, miskin hu min iżeblaħhom I-Dan it- tabib x'kien jismu 977 staqsejt bi ħrara. (Tgħidlix x'kien jismu l kien ikun dejjem ma' tabib ieħor, igħidulu tas-Sur Nikola, raġel tajjeb u minn tagħna mhux inqas minnu. ' ' ''Ma tafx x'kien kunjomu dan it-tabib tar-raħal li kien jiġi jarak ma' tas-sur Nikola 77 Aħna, bil-kunjom ma nafu l-ħadd; il-flien u l-fliena bil- 'laqam: insibuhom f taf x'naf li kienu jgħidulu 7 tas-Sur Feliċi. ' Jiena, mal-kelma tas-sur Feliċi'' li tbexxqet minn bejn dawk ' is-snien sħaħ, iżda sofor, tax-xiħ. u ħabtet ma' widnejja, ħafif daqs l-imrieżaq. tax-xemx li jaqbżu fuq id-dinja malli sħaba li tkun tgħattihom, tiżgiċċa b'ġirja minn taħthom, mir-riħ qawwi li. jkun isuqha, ''is-sur Feliċi9'' staqsejtu mimli għaġeb, fdak jiġi n-nannu tiegħi, missier missieri F' Hawn dlonk ftakart fil-kelma li kienet tgħid omuni fi tfuli- ti: 'Kemm kien iaġel tar-ruħ in-nannu Feliċ f ''Mela dan it-tabib nannuk7 Alla jtih il-ġenna, u lili ma jinsinix l kien jiġi jarani kuljum. Għodwa waħda, meta ġie je qali 1: U'Mikiel f'U B Hawn, ginjur, L A '' Hawn fuq rasek, kellek inkwatru Tal-Karmnu; uribuli b'sebgħek, ħalli nara tiftakarx fejn hu qiegħed. CNaf, ingħid, sinjuri mhux hemm, u b'sebgħi l-werrej urejtu l-inkwatru, sewwa sew fejn kien imdendel, , It-tabib warrabli qajl qajl il-għata li kelli fuqi, ħakimni b'idejh it-tnejn minn taħt abtejja u niżżilni wieqaf għall-qiegħa ta' l-art, meta qalli: U Ħaninil Ntefa' għarkobbtejk quddiem Dik is-Sinjura Setgħana Omm Alla, Dik li issa b'sebgħek urejt- ni x-xbiha Tagħha. Din hija: is-Saħħa tal-mordal F'idejha d- ' duwa li biha tista' troddlok id-dawl f'għajnejk, u mhux f'idejna t-tobba l Id-dawl, ibni, maqtugħ għal kollox minn għajnejk ll Itlobha' Hi tħobbok… Itlobha bil-qalbl Din mhux biss tħob- bok. iżda setgħana wkoll, għaliex Qalb Binha f'Idejhat Dak li trid Hi jridu Ħu…… , — Jiena tlabt quddiem l-inkwatru Tal- Karmnu b'ħerqa kbira, kif amarli t-tabib, u wara li għenni nqum, daħħalni fis-sodda. għattieni u leffifni qab il-gvieret, taptapli fuq ħaddi l-leminija, meta qalli: ''Ibqa' itlobha 'l Madonna. Saħħa ibni,' u ħallieni Din kienet l-aħħar għodwa illi t-tabib ġie jarani. Domt tlitt ijiem nitlobha l-Madonna, b'wemen qawwi u sħiħ li tagħtini d-dawl f'għajnejja. Fit-tielet jum, il-panni li kienu ġewwa għajnejja għebu għal kollox u ġieni d-dawl f'għajnejja safi u sabiħ kif ħalaqhuli Alla. ' ''Il-kelma, tat-tabib riedet tkun, qalli Mikiel, ''u l-Madon- na, biex raddli d-dawl u ġejt nara. Lil Din ix-Xebba safja Omm Alla għadni u nibqa' nħobbha, għax Hi wkoll li issa trid tkun biex tieqaf miegħi waqt mewti, erbat ijiem oħra. ' Għedt f'qalbi: kellha titwettaq f'widnejja l-kelma t'ommi l-għażiża. 21 sena wara mewtha u 72 sena wara l-mewt ta' mis- sier missieri l Il-ġid ma. jintesa qatt, u jibqa' jisseddaq u jissiefaħ fuq wiċċ id-dinja mill-kelma tat-tajjeb, għax dak li jitwieled mis-safa. tar- ruħ jibqa' għal dejjem u jsaltan sad-dwiem mal-Mulej; u Dan, f'Jum il-Ħaqq, lil dawk li wettqu tagħlimu bil-għemil u bil- ħidma safja, igħidilhom : ''Ejjew ħudu għalikom is-Saltna mwaqqfa sa mill- ħolqien tad-dinja, għax Jiena kont bil-ġuħ u intom tmajtuni. ' Din qalbi muġugħa Biex tgħanni għanjibha Li tnisslet u fawret Mill-ward ta' żgħużitha. Niotieq illi qlubna Jinrettlu flimkien: Żewġ vjoli moħbija F'xi rokna ta' ġnien. Nirtieq li kull għodtra Li żżernaq għalik Issaħħrek bi ġmielha . U b'ġidha thenmik. Nirtieq li xi darba Minn ħdan il-Mulej Bħal-lum u bħal dari Jien nilmħek għaddej. Mitluf fit-tifkira Ta' mħabba, li ħadd Minn qalbek, li tħobbni, Ma jaf jisraq qatt..