ġe, IT-TEMPJU TA' MELQART (ERKOLE) 777. L-ewwel persuna li tkellem fuq dan it-tempju ien il-ġeografiku Ptolomew (196 A.D.) li ta l-ewwel nġitudini u latitudini tiegħu. Skond Ptolomew, il- 'Jatitudini tiegħu kien ta' 38 grad u 45 minuta filwaqt li l-lonġitudini kien ta' 34 grad u 5 minuti. L-awditur tal-Gran Mastru L'Isle Adam, J. uintinus li ra l-fdalijiet tat-tempju fl-1528, kiteb li dan it-tempju kellu ċirkonferenza ta' tliet mili u li Ptolomew kien poġġa lill-maqdes f'dik il-parti ta' Malta i tinsab fix-Xlokk (fil-port ta' Marsaxlokk). Waqt li jabel ma' Ptolomew, huwa kompla jgħid li r-rovini nu jikkonsistu f'ħaġar kbir u ta' ċerta ħxuna. Jidher li Quintinus, kien qiegħed jirreferi għall- fdalijiet tat-Tempju ta' żmien il-Bronż f'Borġ in-Nadur 7 u possibilment seta' nkluda ukoll il-fdalijiet t'Tas-Silġ, xi żewġ kilometri 'l bogħod. Haxac (Manuskritt Nru 465 tal-Bibljoteka Nazzjonali) jaqblu li t-Tempju ta' Melkart kien fejn illum hemm il- fdalijiet ta' Borġ in-Nadur. L-istoriku Malti Gian Franġisk Abela jikteb li t- Tempju ta' Erkole kien jinstab f'Tas-Silġ. Dan jikkonfermah il-Konti Gian Antonio Ciantar fil-Abela e Ciantar. Perċ B. Niderstedt (Malta Vetus et Nova) li kiteb ftit tas-snin biss wara Abela, jikkonferma t-teorija li t-Tempju ta' Melkart kien fil-Bajja ta' San Ġorġ. L- istoriku Għawdxi Gian Piet Agius de Soldanis, fil-kitba tiegħu ta' l-1769 fuq l-istatwa ta' Erkole, jikkoreġi lil Niderstedt u jgħid li din instabet ħdejn il-Kappella tal- Madonna f'Tas-Silġ f'Marsaxlokk. Jean Houel waqt li jikkonferma li t-Tempju nstab f'Tas-Silġ, mal-kitba tiegħu ta litografija ta' ħajt kbir ta' ġebel imdaqqas u jgħid li dan il-ħajt kien jifforma parti mit-Tempju ddedikat lill-alla Erkole. Fil-bidu tas-Seklu 19, Onorato Bress kien għadu Leħen il-Banda - Festa Titulari San Pietru fil-Ktajjen 2003 bejn ħaltejn fejn jinstab dan it-tempju. Waqt li fuq ; naħa jiddeskrivi l-ġebel kbir u jinċità lil Quintinus u' Fazellus, min-naħa l-oħra jiddeskrivi l-litografija ta' 5: Houel u jinċita' lil Abela u Ciantar. ; Lejn l-aħħar tas-seklu 19, A.A. Caruana jerġa. n jdur għat-teorija li t-Tempju ta' Melqart jinstab fil- f Qala ta' San Ġorġ u jiddikjara li t-teorija ta' Houel-£ 723 hija żbaljata. Il-Ġermaniż Albert Mapr iddikjara li t- e, Tempju ta' Borġ in-Nadur huwa preistoriku u li t-7 Tempju ta' Melqart kien jinstab fuq il-Għolja tas-Silġ. —2- L-istoriku Gian Antonio Ciantar fl-1772 kiteb li xi bronż ta' żmien il-Feniċi li kien jintuża bħala ċappetti tal-bibien tat-Tempju ta' Melqart ittieħed sabiex minnu ssir qanpiena li tinsab fil-Knisja Kolleġġjali ta' San Lawrenz fil-Birgu. VILLA RUMANA F'TA' KAĊĊATURA l. Il-Villa Rumana (Punika) li tinsab fix-Xagħra tal Kaċċatura (Ta' Medwiet) hija villa tal-kampanja. Hija; tinsab fil-Lbiċ ta' Għar Dalam. L-ewwel skavi saru fl-1881, għalkemm munitd ta' żmien il-Gran Mastru Pinto (1741-1773) li kieni instabet qalb l-iskavi ndikat li dawn setgħu bdew qabi E F'Mejju, 1915, taħt is-superviżjoni ta' Dr Thoz.. mas Ashbb, assistit minn Sir Temi Zammit, mgħejjun — finanzjarjament minn Sir Rennell Todd, l-ambaxxat Ingliż f'Ruma, Mrs. A.W. Van Buren (Miss E.M. Dou. las), studenta tal-'British School of Archaelogv- Rom (din ikkatalogat il-fuħħar kollu li nstab), l-iskavi setgħi jissuktaw. ġ L-iskavi ta' qabel is-sena 1915 kienu kixfu parti — kbira mill-peristilium'. Dr Filippo Vassallo kien għamel 74 f Bbbosż ta' ez ta' l-iskavi tas-sena 1881 fex(dawn saru taħt is-superviżjoni ta' A.A. Caruana) u (fi hom inkluda xi partijiet tan-naħat t'isfel tal-bini kif koll il-ġiebja. Dawn il-pjanti kienu nstabu minn Sir k gi emi Zammit. £'/97 5. Il-Villa kienet tikkonsisti minn 'peristilium' imdawwar minn 16-il kolonna, taħtu bir imqatta' fil- ' blat imdawwar minn kmamar għal użu ieħor. Wara l jperistilium' kien hemm taraġ li kien jieħu għal L kmamar oħra. Bir ieħor, f'forma ta' qanpiena kien ilqà fih l-ilma żejjed tal-bir li tkellimt fuqu qabel. Jermezz ta' kanali fil-blat samm, dawn iż-żewġt ibjar ien jingħaqdu ma' ġiebja xi 40 pied 'il bogħod. Fuq din il-ġiebja kiteb Dr Cesare Vassallo fil- ieb tiegħu 'Dei monumenti antichi del Gruppo di Malta (cenni storici) - 1876 li kien tal-fehma li l- ; ġiebja kienet punika (ta' żmien il-Feniċi). Minħabba i din kienet mimlija bit-terrapin (dan tneħħa fuq l- insistenza ta' Salvatore Cachia Zammit) huwa ma 'setax jikkalkula l-għoli tagħha. Barra l-bini, imma mhux ħafna bogħod fuq in- 1aħa tal-Majjistral, hemm speċi ta' vojt fil-blat li jidher li kien qiegħ ta' ġiebja li fiha kien jinħażen l-inbid jew iż-żejt. F'Settembru tas-sena 1893, inbena ħajt sabiex jibpriserva l-ġiebja. Fi żmien il-Gwerra (1940-43), din il-villa sofriet xi ħsarat minn 'direct hit' fosthom:- inqalgħu xi ġebel ta' ħitan qodma, l-art ta' waħda mill-kmamar sfrondat, il-kolonni li kienu jiċċirkundaw il-'peristilium' waqgħu, kif ukoll kien hemm ħsarat fl-impluvium' kif ukoll fil- ġiebja. Dawn ġew irranġati wara li għaddiet il-Gwerra. Ftit 'il bogħod mill-Villa hemm qabar imħaffer fil-blat. Fil-post magħruf bħala n-Nwadar fl-inħawi ta' Bengħisa jinstab ħajt li jidher li kien jagħmel parti BORĠ IN-NADUR I. Għalkemm Borġ in-Nadur litteralment tfisser fortizza fuq għolja, il-kumpless fih innifsu jikkonsisti f'bini ta' diversi fażijiet tal-preistorja Maltija:- dak megalitiku, dak ta' żmien ir-Ram kif ukoll ta' żmien il-Bronż. Jinsab bejn Wied Dalam u Wied Saptan u jinkludi madwar żewġ ettaro (hectares) ta' art. F'Borġ in-Nadur, insibu bini megalitiku li jikkonsisti minn bitħa kbira ovali (madwar 28.5 metri mit-Tramuntana u 16.5. metri mill-Punent għal-Lvant bid-dħul għaliha min-nofs tal-faċċata li tħares lejn il-Lvant). L-intrata Leħen il-Banda - Festa Titulari San Pietru fil-Ktajjen 2003 tal-punent hemm daħla żgħira li tagħti għall-bini fit Lejn it-Tramuntana tal-bieb monumentali jinstab. dolmen fil-fortifikazzjoni ta' Borg in Nadur hemm u .. ħaġra kbira wieqfa (the great upright). Margaret A. Murrav, dan il-bini seta' intuża aktar tard: 7 minn ċiviltajiet oħra. Bejn is-snin 1922-1927, Dr Margaret A. Murrav.. għamlet xi skavazzjonijiet ta' żmien il-Bronż: Dawnse ġew ippubblikati fi tliet kotba bl-isem ta' 'Excava- SF Għalkemm magħruf probabilment mis-16-il-— seklu (żmien il-Kavallieri), ħadd ma kien ta każ tiegħu. Xi skavazzjonijiet setgħu saru qabel l-1881, iżda dawn ::- intilfu maż-żminijiet. Xi ħjiel żgħir dwaru jinstab fil-7 kitba ta' Gian Franġisk Abela (1647), Abela e Ciantar 3 (1771), Houel (1798), Vassallo (1851 u 1876) fejn 7 dan ta disinn tad-fdalijiet kemm ta' żmien il-Bronż kif , i ukoll ta' żmien ir-Ram li kienu jidhru dak iż-żmien, A.A. Caruana (li għalkemm fi żmienu sar xi studju, dan qatt ma nstab) u Mavr (1901). Fis-sena 1959, Trump għamel xi skavazzjonijiet ġodda u sab xi għarajjex ovali li wrew li wara l-ħajt fortifikat kien hemm speċi ta' Ċittadella. Is-Sur ta' Borġ in-Nadur (c. 1450 Q.K.) huwa ta' żmien il-Bronż u huwa tip ta' bini magħruf bħala: 'Cvelopean'. Huwa twil madwar 60 metru u l-għoli: tiegħu jvarja bejn wieħed u ieħor minn 3.5 sa 4.52 metri u l-wisgħa 1.5 metri. ħaġar li jvarja bejn 2.2 metri u 0.7 metri, imqiegħeġjs mingħajr ebda tikħil jew lavur. Quddiem fejn xi darba kien hemm id-daħla għal fortizza jidhru raddi tar-roti (Cart Ruts) ħerġin 'il barrieġ lejn il-wied. Il-jortijikazzjoni ta' Borg in-Nadur madwar l-1450 Huwa magħmul minn