L-ISTORJA TAL-FESTA IL-FESTA TAL-MADONNA TAL-KARMNU REĠGĦET MAGĦNA… Karatteristika folkloristika Maltija, li tixhed il-wirt Nisrani ta' din gżiritna, hi li f'kull raħal jew belt f'dawn il-gżejjer tiġi ċċelebrata festa, darba fis-sena, ddedikata li xi qad- dis, lill-Madonna,…. Il-villaġġ żgħir tagħna, fejn qegħdin rikoverati xi wħud minn ħut- na l-egħżież u fejn naħdmu oħrajn minna ma hu l-ebda eċċezzjoni u hu wkoll għandu l-festa tiegħu; festa għal qalb kull min hemm fihl Bħalma jidher ċar mill-isem mogħti tant tajjeb fl-1967, l-Isptar Monte Karmeli għandu bħala Padruna lill-Madonna tal- Karmnu, li niċċelebraw il-Festa tagħha fix-xahar ta' Lulju. l Ta' min jistaqsi għaliex intgħażlet propju l-Madonna tal-Karmnu bħala l-Protetriċi ta' dan il-post. Gara li wara li l-morda mentali, mħalltin ma' morda oħrajn, kienu jnżammu għal tant żmien fis-Sacra Infermeria, ġew trasferiti fl-1835 għal Villa Franconi fil-Furjana. Dan il-lokal kien l-ewwel 'asvlum' fejn il-morda mentali bdew jiġu kkurati għalihom, jiġifieri mhux ma' morda b'mard fiżiku. Il-kundizzjonijiet f'dan hekk imsejjaħ sptar kienu ħżienal Ma kienx hemm spazju biżżejjed, il-kmamar ma kinux imqassma kif jirrikjedi sptar u l-post kien wisq umdu għall-imskejkna morda. Sadanittant in-numru tal-morda baqa' jiżdied kull sena. Għalhekk l-awtoritajiet konċernati ħassew li kellu jinbena Sptar Mentali diċenti. Dan beda jinbena fl-1853 barra H' Attard u tlesta fl-1861. Fis-16 ta' Lul- ju ta' din is-sena, 'il fuq minn mitejn marid li kien hemm fil-Furjana ġew trasferiti għal dan l-Isptar Mentali waħdieni f'Malta. Kif kulħadd jaf, f'din id-data tiġi ċċelebrata l- Festa tal-Madonna tal-Karmnu u kien għalhekk xieraq li fil-ftuħ uffiċjali tintgħażel il- Madonna b'dan it-Titolu bħala l-Padruna u fil-fatt, sena wara l-oħra, baqgħet tiġi ċċelebra- ta Festa f'ġieħha. S'intendi, il-mod kif ġiet iċċelebrata din il-Festa matul il-medda tas-snin varja minn żmien għall-ieħor. Ta' min isemmi li fid-data tal-ftuħ, jiġifieri fis-16 ta' Lulju, 1861, ġiet mistiedna Banda biex, bħalma hi t-tradizzjoni f'Malta, tesegwixxi programm mużikali u tferraħ lil kull min kien preżenti għall-okkażjoni: kemm pazjenti, kif ukoll impjegati. L-istess bħalma jiġri f'jum il-Festa tar-Raħal fejn kull familja tiekol xi ħaġa itjeb minn tas-soltu, dak inhar il-morda ġew mogħtija ikel aktar abbundanti għall-okkażjoni. Fis-sena ta' wara dan il-ftuħ, il-Festa tal-Madonna tal-Karmnu baqgħet tiġi ċċelebra- ta b'funzzjonijiet reliġjużi fil-Kappella. Din kienet tiġi ddekorata kif jixraq u l-istatwa kienet titħallha fin-Niċċa f'post prominenti. Filgħodu kienet issir Quddiesa Kantata u bil-Mużika għall-morda u l-impjegati kollha. Imbagħad fil-għaxija kienet issir il-Priedka, l-Għasar u fl-aħħar issir il-Benedizzjoni. Wara l-funzzjonijiet reliġjużi, il-Konċelebranti, il-Mużiċisti, l-Abbatini u l-Predikant kienu jiġu mistiedna għal 'repos' żgħir għand is- sorijiet waqt li l-morda kienu jingħataw xi ikel speċjali ppreparat mill-kċina ta' l-Isptar. Madankollu nistgħu ngħidu li matul dawn l-aħħar mitt sena u fuqhom, waqt li, bejn wieħed u ieħor, il-Festi Nterni baqgħu jiġu ċċelebrati fuq l-istess linji, kien hemm żviluppi sinjifikanti fil-mod kif jiġu organizzati l-Festi Esterni. Bil-mod il-mod, l-impenn dejjem jikber ta' l-Impjegati u l-Awtoritajiet f'dan l-Isptar biex igħinu l-morda jgawdu aktar fil- Festa għen biex jibdew jiġu organizzati attivitajiet li verament iferrħu u jxebbgħu 'l- morda kollha, lill-qraba li jattendu għall-Festa, lil xi morda oħra mistiedna minn sptarijiet oħra, lill-impjegati li jogħġobhom jipparteċipaw u xi nies oħra li jattendu għall-okkażjoni. Ta' min isemmi l-interess ta' xi impjegati akkaniti għal din il-Festa li ġarrew l-Istatwa tal-Madonna ta' l-Isptar mill-Belt Valletta għall-Isptar, fl-1929, fi żmien il-Kappillan tal- Post — Patri Pawl. Wara li din kienet ġiet indurata. Dan ix-xogħol sewa biex illum kull sena fil-jum tal-Festa, l-istatwa tiġi proċessjonalment merfugħa fuq l-ispallejn mal-Main Garden kollu. L-iktar żviluppi mportatni fil-Festi Esterni nistgħu ngħidu li bdew fis-snin sittinijiet sakemm f'dawn l-aħħar snin laħqu ċertu 'climax'. Jekk infittxu fl-Istorja ta' l-Isptar in- sibu li propju f'Jum il-Festa tal-Madonna tal-Karmnu, fis-16 ta' Lulju, 1967, l-Isptar tal- Mard Mentali, kif kien imsemmi, ngħata ISEM ĠDID: SPTAR MONTE CARMELI. Kien ittamat li dan l-isem inaqqas l-istigma lejn il-morda fl-isptar, peress li ħafna nies kienu jirreferu għalihom b'laqmijiet xejn kumplimentużi. Fis-16 ta' Lulju, 1970, anke din id-darba f'Jum il-Festa tal-Madonna tal-Karmnu, saret festa fl-Isptar. Sar il-Ftuħ Uffiċjali tas-Social Centre mill-Onorevoli Ministru tas-Saħħa, Dr. Alexander Cachia Zammit M.D., M.P., liema ċentru ġie mbierek mill-Arċisqof Mikiel Gonzi. Dan iċ-Ċentru ġie pprovdut mill-Friends of Attard Hospital u jservi biex il-morda jkollhom post fejn ikunu jistgħu jiltaqgħu u jisimgħu l-mużika, biex jaqraw jew jissellfu xi kotba, jaqraw il-gazzetti kollha ta' kuljum u fejn jistgħu jilagħbu l-billiards, t-table- tennis,….. F'din l-okkażjoni l-morda kellhom il-ħin jiltaqgħu u jitkellmu mal-mexxej spirit- wali tagħna ta' dak iż-żmien. l Huwa fatt ċar li l-Festi Esterni ħadu xejra moderna meta fl-aħħar tas-snin sittinijiet twaqqaf għall-ewwel darba Kumitat Organizzativ biex jorganizza attivitajiet fil-Main Garden, fejn il-morda setgħu jirrikrejaw ruħhom. Bdiet tiġi ta' kull sena l-Banda Konti Ruġġieru ddoqq marċi u tferraħ 'il-morda u lil kull min jattendi. Bdew jingħataw refresh- ments lill-morda li joħorġu fil-Main Garden kif ukoll lil dawk li jibqgħu fis-swali. Beda jkun hemm logħob tan-nar mid-dilettanti tan-nar impjegati fl-isptar. B'dawn l-attivitajiet il-morda bdew igawdu tabilħaqq il-Festa tagħhoml Dan baqa jsir kull sena, u, ta' min igħid, li kull sena il-ftit nies li jorganizzaw l-attivitajiet esterni, għalkemm inbidlu kull tant żmien, kollha kellhom l-istess Ideal li mmotivahom: kif ser norganizzaw xi novita' biex inferrħu l-morda iżjed mis-sena l-oħra. Għaddew is- snin u f'Jum il-Festa bdiet issir Purċissjoni bil-Madonna merfugħa mill-istess impjegati fil-Main Garden. Din in-novita' (fl-1977) tistgħu timmaġinaw kemm ferrħet lill-morda. tagħnal Bdew jiġu mistiedna morda oħra minn sptarijiet diversi biex jipparteċiapw mal- morda ta' dan l-Isptar. B'hekk naqset iktar l-istigma lejn l-Isptar u l-morda ta' ġo fih. Fl-1973 saret Bandalora u wara sar Mantell ġdid lill-Madonna. Hawn ta' min igħid li l-flus jinġabru minn attivitajiet b'riżq il-Fund Raising u speċjalment minn kontribuzz- jonijiet minn indivdiwi li tassew iħobbu l-Festa u lill-Morda. Is-sentejn li għaddew saru fenkati, waħda fil-Main Garden u l-oħra fil-Hall għall-morda. Dawn żgur kienu attivitajiet li ferrħu lill-morda u ssodisfaw lill-organizzaturil Pero', f'dawn l-aħħar snin, il-Festi Esterni laħqu ċertu qofol. Il-festi bdew jiġu estiżi għal tlett ijiem. Fl-ewwel jum, ġeneralment isir xi 'sports' li fih jipparteċipaw il-morda u l-impjegati wkoll. Dan 'l-isports' jiġi organizzat mill-M.C.H.S. $ C. Centre li barra li joffri donazzjonijiet, jieħu ħsieb din l-attivita' hu. Fit-tieni jum bdiet issir wirja ta' ħxejjex, Din il-ġurnata hija ta' uġigħ ta' ras kbir għal min jorganz- zaha u sagrifiċċju għal min jipparteċipa, imma l-aqwa hu li l-morda jieħdu pjaċir jaraw dawn l-items għall-anqas darba fis-sena. F'din il-ġurnata l-morda qegħdin jingħataw ġelati, qubbajt, ftajjar, bigilla u refreshments oħra. Dawn żgur jissodisfaw lill-morda tagħna. Fit-tielet ġurnata, Jum il-Festa propja, issir il-Purċissjoni bl-Istatwa tal-Madonna u l-Banda Konti Ruġġieru iddoqq marċi brijużi, ikun hemm logħob tan-nar ta' l-art u ta' l-ajru, kif ukoll refreshments lill-morda kollha. Minn dan li nkiteb, mal-ewwel wieħed jinnota kemm il-Festa tal-Madonna tal-Karmnu fl-Isptar Monte Kermeli qed tiġi ċċelebrata tant tajjeb mill-aspett spiritwali u kemm mill- aspett soċjali. Certament l-attivitajiet kollha li jiġu organizzati jirnexxu għax hemm il- kooperazzjoni ta' nies, kemm impjegati fl-Isptar kif ukoll ħbieb tal-morda, li l-iskop uniku tagħhom hu li jaraw il-morda jifirħu u sodisfatti f'jum il-Festa tagħhom. Għal dawn in- nies il-grazzi li jistennew għal-ħidma u s-sagriffiċċi tagħhom tiġi espressa mill-wiċċ fer- rieħi tal-morda. Ispirazzjoni nobbli bħal din għandha sservi biex dawk kollha ta' rieda tajba jagħtu l-kontribut tagħhom biex il-Festa ta' din is-sena tkun suċċess għas-sodisfazzjon tal-morda.