KUNTRADIZZJONIJIET FIL-PERSUNALITA' POETIKA TA' KARMENU VASSALLO Ta' OLIVER FRIGGIERI KUNTRADIZZJONI, fiha nnifisha, nqisuha bħala nuqqas ta' perfezzjoni, jekk mhux ukoll l-aqwa ċirkustanza li teskludi l-perfezzjoni. Iżda fejn tidħol l-arti, inħoss li l-każ hu differenti, L-arti hija riżultat assolut ta' sensib- bilita' partikulari. Dan ir-riżultat, sewwa sew għaliex huwa assolut, ma jistax jitqies b'tixbih mal-forma idejali li seta' ħa, iżda ma' l-istat li ħa tabilħaqq. Għalhekk, anki meta biċċa xogħol artistika tidher f'għajnejn il-kritiku bħala kuntradittorja, din l-istess kuntradizzjoni ma tistax titqies bħala element negattiv iżda bħala punt li għandu s-siwi tiegħu relattiv fir-riżultat kollu. Din il-kuntradittorjetà, bħall-assurdità tal-letteratura moderna, għandha l-loġika tagħha. Din il-kunsiderazzjoni jidhirli li hija meħtieġa biex nifhmu l-kontinwità u r-rabta psikoloġika anki fil-każ ta' poeta temperamentali bħal Karmenu Vassallo, Vassallo ma hux il-poeta li jemmen fit-tejorija tat-trankwillità ta' Wordsworth. Huwa l-poeta li mexxielu jħalli l-persunalità tiegħu ta' artist imfissra biċ-ċirkustanzi differenti ta' mumenti sinifikanti ta' ħajtu. (Għidt li l-poeżiji tiegħu huma ċ-ċirkustanzi tal-esperjenza tiegħu. Wieħed jista' jgħid li l-poeżiji ta' kull poeta huma ċirkustanzi. Tabilħaqq. Iżda fil-każ ta' Vassallo inħoss li l-qofol karatteristiku qiegħed sewwa sew fil-fatt li l-poeta, meta jġarrab l-esperjenza, ma jħalli ebda kundiz- zjoni ta' żmien jew influwenza intellettwali tbiddillu l-ideja tiegħu — li ma hux ħlief ġudizzju persunali — dwar dak li jkun għadda minnu. Huwa jaċċetta l-esperjenza kif inhi, mingħajr ma jqis li f'waqt ieħordik l-istess esperjenza tista' tieħu xeħta aħjar jew differenti għal kollox. L-akbar kuntrast ma' din l-imġieba poetika hija l-arti ta' Rużar Briffa li jħalli s- sensazzjoni tiegħu tgħaddi mill-għarbiel taż-żmien u minn tibdil ieħor aċċidentali li jiġi mill-influwenzi tal-ambjent. F'kelma waħda, il-persunalità poetika ta' Vassallo tħaddan fiha l- kuntradizzjonijiet tagħha li, kif għidt, fil-kumpless tagħhom huma punt deċisiv fi żvilupp wieħed u maqgħud. X'inhuma l-limiti ta' dawn il-kuntradizzjonijietż Qabel xejn, jiena nħoss li l-aqwa ħaġa li turi li l-artist huwa awtentiku u mhux dilettant sempliċi li jixtieq ifisser dak li jħoss, hija l-unità psiko- loġika li tagħtih timbru persunali, Din hija ideja li daħlet fil-ġudizzju kritiku tal-letteratura sa miż-żminijiet tal-Arkadja. Għalija l-poeta, bħal kull artist ieħor, jeħtieġlu jkun bniedem wieħed, fidil lejh innifsu u lejn il-prinċipji li, wara kollox, ma humiex ħlief biċċa minnu. Ir-riżultat ta' dan kollu huwa l-proċess ta' żvilupp. F'Vassallo l-iżvilupp huwa l-pes- simiżmu, Vassallo, għallinqas dak li nafu minn 'Nirien' huwa essenzjal- ment pessimista. Ma hux assolutista, iżda jekk tneħħilu l-pessimiżmu tkun teqridlu l-fisonomija tiegħu kollha ta' poeta. Fil-pessimiżmu Vassallo jikseb il-figura sħiħa tiegħu. Huwa jibda minn punt elementari ta' analisi persunali: jistaqsi lilu nnifsu min hu; kif u għaliex sab ruħu fl-eżistenza; x'jedd kellu ħaddieħor iġibu fl-eżistenza (u dan huwa punt oriġinali ħafna); xi tfisser din l-eżistenza fil-kundizzjonijiet negattivi tiegħu; għaliex ma jistax, minkejja l-qawwa tal-volontà, jegħleb iċ-ċirkustanzi. Dawn huma kollha dilemmi filosofiċi li fil-moħħ tal-poeta jibdlu l-lewn ġeneriku tagħhom u jieħdu xeħta persunali u singulari, b'mod li jsiru problemi psikoloġiċi, Ir-rużultat huwa poeżija mija fil-mija suġġettiva, introspettiva minkejja li xi drabi tesprimi ruħha b'ton li jixbaħ ħafna l-kelma familjari. Dan ir-rużultat, għaliex huwa proċess, huwa l-ogħla punt ta' żvilupp fil- pessimiżmu ta' Vassallo, punt li fisser ruħu f''Vanġelu ieħor', fi 'Mvsterium mvsteriorum', f''Il-biża tiegħi' u f'oħrajn. Huma l-poeżiji li qatt ma setgħu inkitbu li kieku l-poeta ma sarx jaf min hu u x'jaħseb hu stess dwaru nnif- su, lI poeżiji li jiġu fil-bidu ta' dan l-iżvilupp huma 'Jien', 'Waħdi' 'Dej- jem … Qatt' u oħrajn, Din il-gradazzjoni fl-iżvilupp tal-pessimiżmu mhux bilfors teħtieġ li l-poeżiji li, fl-analisi tagħna jidhru aktar sempliċi, in- kitbu qabel l-oħrajn li huma aktar kumplessi u li jippresupponu l-bqija. Jiena ma nemminx li l-apprezzament estetiku tal-persunalità sħiħa ta' poeta jiddipendi mill-ordni kronoloġiku tal-produzzjoni. Ir-raġuni hija waħda. Vassallo huwa poeta li jaħtaf iċ-ċirkustanza. Kull ċirkustanza hija punt li għandu s-siwi relattiv tiegħu imbarra s-siwi intrinsiku, Biex lil Vassallo nifhmuh fil-qofol tal-pessimiżmu tiegħu, irridu ninsew li kull poeżija hija mument u ngħaqqdu l-mumenti kollha f'ħaġa waħda. Dan l- irbit ma jeħtiġlux jiġi kkunsidrat mill-ordni kronoloġiku, għaliex, kif għidt, il-poeta jintrebaħ mit-temperament f'kull varjazzjoni tiegħu. Dawn il-var- jazzjonijiet huma sewwa sew il- rkuntradizzjonijiet. B'din l-ideja ħafifa tal-persunalita ta' Vassallo, nifhmu aħjar il-kuntra- dizzjonijiet tagħha fil-limiti li jinsabu fihom. Huma eżattament dawn il- limiti li jiġġustifikaw l-eżistenza tagħhom u jagħtuhom sens pożittiv fl- istess żvilupp intellettwali. Il-limiti tal-kuntradizzjonijiet huma l-mistoq- sijiet eniġmatiċi li semmejna ftit ilu; l-istess mistoqsijiet li jsawru l- filosofija pessimista ta' Vassallo. F'kelma waħda, Vassallo jippreżenta dak li jħoss hu bħala bniedem fi stat ta' passivita' — minkejja l-imġieba rijazzjonarja tiegħu —, iżda fost il mumenti ta' ħajtu, jixirfu mumenti li ma jaqblux mal-mumenti l-oħra aktar importanti, Huma waqtiet psikoloġiċi li jistgħu jikkuntraduċu l-psikoloġija ta' l-awtur iżda ma jbiddluhiex. U din hija r-raġuni li għaliha jiena nibqa' nżomm li Vassallo, għallinqas dak li nafu f'Nirien, hu essenzjalment pessimista. Dan it-tqegħid tal-kuntradizzjonijiet fil-limiti tal-filosofija ta' Vassallo inħoss li hu mportanti bħala l-ġustifikazzjoni ta' dawn il-varjazzjonijiet. Li kieku l-poeżiji li ma tistax tgħidilhom tipikament ta' Vassallo ma kel- lhomx xi ħaġa, imqar il-kuntrast, li torbothom mal-poeżiji pessimisti, għalija ma kienu jkunu poeżiji xejn. Kienu jkunu versi li ma tistax tis- pjegahom b'riferenza mal-esperjenza. (Hawn ta' min isemmi li, dan huwa wieħed mid-defiċjenzi fil-personalita ta' Dun Karm li, waqt li hu essen- zjalment poeta nazzjonalista u reliġjuż mija fil-mija, kiteb poeżiji li jwaqqgħu in-nazzjonaliżmu tiegħu u li jfissru dubji, imqar jekk b'mod ' ipotetiku, dwar il-fidi kattolika. Poeżiji Bħal dawn ma jistax ikun li Dun Karm ħasshom u għexhom qabel kitibhom), X'inhuma l-kuntradizzjonijiet fil-personalità ta' Vassallo7 Huma dawk li l-prof, Aquilina jarahom bħala l-kawża tad-dikotomija fil-poeta. Din il- kelma dikotomija tiftiehem malajr fil-kuntest ta' poeta li jaħtaf iċ-ċirku- stanzi bħal Vassallo. Biss, ir-rabta bejn il-karattru temperamentali tal- poeta u d-dikotomija, meħudin fis-sens ta' kawża u effett, tista' tfisser li l-poeta ma għandux individwalità, iżda huwa biss vittma taċ-ċirkustanzi, mingħajr ebda marka partikulari li tibqa' teżisti, għalkemm b'mod imrażżan, f'kull kundizzjoni kuntrarja. Il-kelma dikotomija, min-naħa l-oħra nibża' li tista' tirriduċi l-karattru tal-poeta f'żewġ xeħtiet opposti sempliċi, u tnissi l-kumplessità psikoloġika li fih u li, fost l-oħrajn, tesprimi ruħha fil-kuntradizzjonijiet tagħha. Il-kuntradizzjonijiet fil-persunalità ta' Vassallo huma mqanqlin mill- ambjent kartolku ta' Malta. Forsi Vassallo huwa l-uniku poeta Malti li rnexxielu jegħleb fi żmienu lil dan l-ambjent magħluq u mejjet biex ifisset ruħu kif iħoss u mingħajr ħabi. Minkejja dan il-kuraġġ fl-espressjoni, Vassallo ħass x'jimbuttah lura lejn l-istat aktar sempliċċi meta kellu viżjoni aktar pożittiva u ċara tar-rejaltà immedjata. U minn hekk tnisslu poeżiji bħal 'Ix-xmajjar tas-snin', 'Il-ġid u d-deni' u 'Poeta nisrani', Hemm ħafna x'tgħid biex tfisser ftit kif dawn il-mumenti kuntradittorji fil-persunalità poetika ta' Vassallo huma punti pożittivi, għalkemm mhu- miex meħtieġa fil-proċess pessimista. Forsi l-akbar tifsira tagħhom fil- fatt li.rnexxielhom irażżnu l-pessimiżmu tal-poeta u jikkundizzjonawh b'mod li ma jħalluhx jersaq lejn l-assolutiżmu ta' Leopardi, Iżda l-punt importanti dwarhom jibqa' li huma dejjem varjazzjonijiet ta' l-istess tema: f'dan il-fatt hemm is-siwi u l-ġustifikazzjoni tagħhom. Għalkemm lċ jgħannu, l8 iżda jistmerru l-uċub ta' dawk iż-żgħażagħ, huma xiaqu mal-moda tagħhom jimxu u r-ras ikerrħu; u dlonk tad-drawwa l-ġdida l-ħlewwa daqu. B'surtbom id-dwejjaq tad-dinja jderru. Mal-ħmir ta' Don Giovanni ż-żwiemel saqu: għajnejbom fuq tfajliet dejjem iġerru, fil-għażż fuq bank f'xi ġnien ix-xemx jilagħqu. Illum is-saltna ta' kull arti tagħhom, fid-daqq, fil-għana, ukoll fil-poeżija. Kull ġenn ta' moħħ tarah issieħeb magħhom. Bi sbuħitbom ixejnu kull sbuħija, ir-Reġina ma' sħabhom b'ġieb tilqagħhom xtaqu, le kisbu, għax ċaħdu r-Ruħ Maltija/