It-Toponomastika ta' Malta: IL-PORT TA' MARSAXLOKK U MADWARU Jixraq li nibda dan l-artiklu billi nfakkar fl-għamla tal-gżira ta' Malta donnha ħuta, l-istess bħalma kont għamilt fit-tieni artiklu ta' din is- sensiela. Dakinhar kont qed nikteb dwar denb il-ħuta (l-Aħrax tal- Mellieħa), filwaqt li din id-darba jmiss lil ħalqha: il-Port ta' Marsaxlokk u x-xtut li jdawruh. Bħalma jixhed isem il-post, iż-żjara tagħna se teħodna lejn port naturali kbir fix-xlokk ta' Malta, magħmul minn golf b'ħalq wiesa' li jinferaq f'żewġ fergħat ewlenin fuq ġewwa: daħla mdaqqsa li tibda mir-raħal ta' Marsaxlokk, u ġabra ta' daħliet iżgħar li madwarha żviluppaw ir-raħal ta' Birżebbuġa u l-port industrijali ta' Kalafrana. Matul l-aħħar erbgħin sena, dan ta' l-aħħar tbiddel f'wieħed mill- portijiet ewlenin tal-pajjiż, bit- taqlibiet soċjali: u l-bidliet ambjentali qawwijin li dan kollu jġib miegħu. Minkejja dan, ix-xtut 'il barra mill-port, kif ukoll xi rkejjen imwarrbin ġo fih stess, għadhom iżommu l-bixra naturali tagħhom, għalkemm anke dawn huma xi ftit jew wisq mhedda. Jixraq li nibdew propju b'Marsaxlokk, li ħa ismu mill-port innifsu. Bl-Għarbi u bil-Malti qadim, 'marsa' tfisser port jew post fejn tista' tankra, filwaqt li 'xlokk' (mit-Taljan 'scirocco') hija d- direzzjoni fejn jiftaħ il-port. Billi Marsaxlokk huwa qabel kollox raħal tas-sajjieda, ċ-ċentru tiegħu (inkluża l-knisja parrokkjali tal-Madonna ta' Pompei) jinsab sewwasew f'ras Id- Daħla ta' Marsaxlokk li sservi wkoll bħala l-port tad-dgħajjes. Din ġieli tissejjaħ ukoll Id-Daħla ta' Sant' Andrija, għal statwa kbira ta' dan il- qaddis li tidher fil-misraħ ewlieni tar- raħal. L-istess statwa tat ukoll isimha lil għajn ta' ilma salmastru li hemm max-xatt faċċata tagħha, appuntu L- Għajn ta' Sant'Andrija. L-għajn innifisha hija żbokk naturali fejn l-ilma tal-pjan jitħallat mal-baħar; illum tinsab imdawra b'vaska msaqqfa (u mniffda mal-baħar) fejn is-sajjieda spiss iħallu l-biegħa tagħhom titlaħlaħ għall-frisk. Fuq il-lemin tal-għajn (jekk tkun qed tħares lejn il-baħar) jibda Ix- Xatt, illum bankina twila u wiesgħa mal-baħar fejn nhar ta' Ħadd jintrama' s-suq ta' Marsaxlokk; xi ritratti qodma juru li minfloku dari kien hemm ramla. Fuq in-naħa l-oħra tal- misraħ, tista' tgħid li tibda x-xaqliba magħrufa bħala Il-Magħluq, fl- imgħoddi laguna artifiċjali magħluqa fejn kien jitrabba l-ħut (l-istess bħall- Magħluq l-ieħor li hemm f'Marsaskala). Hawn seħħ. tibdil qawwi għax il-parti l-barranija tal- laguna (il-Magħluq tal-Qasab) tħammlet u nfetħet biex illum isservi ta' menqa għall-opri tal-baħar. F'dan it-taqlib intradmet ukoll il-Belliegħa, ħofra żgħira li kienet mal-ġenb intern tal-laguna qrib fejn illum hemm il- bandli. Il-ġenb tan-naħa l-oħra, fejn hemm il-fdal ta' binja żgħira ta' Żmien il-Gwerra, tħalla bħala ħarrieġa tawwalija (ir-Ras) li tkennen il-menqa u li tintgħaraf minħabba statwa tal- Madonna li tqiegħdet fil-ponta xi snin ilu. L-art watja u baxxa ta' wara l- Magħluq tal-Qasab minn dejjem kienet maqgħad ta' l-ilma, għax għal ġo fiha jaqilbu l-artijiet għoljin ta' L- Imsewweb (isem ti juri ċarċir ta' l- ilma għal isfel) u Tas-Silġ. Mat-tarf tal-wita għadu jidher gandott tawwali (Il-Kanal) li jżomm għadira salmastra s-sena kollha u li għaldaqstant joffri ambjent fejn ix-xtieli ippuntati tas- simar u ħlejjaq oħra tal-għadajjar salmastri jgħixu fl-istat salvaġġ. llum, il-Kanal u l-artijiet baxxi li jdawruh huma mħarsin bħala riserva naturali Żgħira. Ix-xtajta mrammla ta' biswithom (Ir-Ramla ta' Marsaxlokk) niftakarha tibqa' ħierġa aktar 'il barra lejn il-baħar, iżda tħammil bla rażan f'qiegħ il-baħar lejn il-bidu tad- disgħinijiet wassal għal erożjoni qawwija max-xatt. Għadu jidher xi ħjiel ta' fejn kienet tasal l-art, ngħidu aħna blata żgħira b'marbat li dak iż- żmien kienet ma' xifer ir-ramla filwaqt li Hum trid tgħum biex tilħaqha. Torri tal-Kaċċatur, bini qadim ii llum jintuża bħala restorant, jifred l-artijiet baxxi tal-Magħluq — mill-għelieqi mtarrġin ta' fuqhom (il-Wilġa, isem spiss mogħti lil dan it-tip ta' art); aktarx li kien parti mir-riserva tal- kaċċa li dari kien hemm fil-Magħluq. Aktar lejn il-lvant (fuq in-naħa l-oħra tat-triq li twassal lejn l-impjant ta' l- elettriku), l-art għat-telgħa jgħidulha Il-Ballut, dettall interessanti għax donnu jindika li fl-imgħoddi hawn seta' kien hawn xi masġar tal-ballut bħal fil-każ ta' lokalitajiet oħra b'dan l- isem. Lura lejn ix-xaqliba l-oħra tar-raħal, It- Torri Vendome jew It-Torri tal-Pont għadu jispikka fi tmiem ix-Xatt minkejja li safa maqrus bejn binjiet oħrajn. Dan it-torri baxx u wiesa', ilum każin tal-football, inbena fis- seklu XVII bħala parti minn proġett ambizzjuż (imbuttat bil-qawwa mill- kavallier Philippe de Vendċsme) li kien jaħseb għal għadd liema bħalu ta' trunċieri madwar il-Gżejjer Maltin. Warajh jibdew l-inħawi ta' Il- Kavallerizza, isem Taljan li jfisser skola għar-rikkieba taż-żwiemel; din il-binja kbira kienet inbniet fi żmien il- Gran Mastru Alof de Wignacourt u għadha hemm minkejja xi bidliet li dawruha f'villa. Qribha tinsab ukoll Il- Barumbara ta' Lambert, torri tawwali li skond ismu kien jintuża għat-trobbija tal-ħamiem. Mill- Kavallerizza jibda wied baxx (ma nafx x'jgħidulu) li jniżzlek lura lejn il-baħar biswit Il-Ponta tal-Qrejten, ras żgħira isimha magħha ('qrejten' hija d- diminuttiv ta' 'qortin', li tfisser ħarrieġa ta' art) fejn hemm il-każin tal-waterpolo. Wara din. il-ponta tintemm il-parti mibnija ta' Marsaxlokk u titfaċċa Il-Fossa, ramla ċkejkna li madwarha jolqtok il-lewn ħamrani tal- blat artab magħmul minn ħamrija preistorika iffossillizzata. L-istess roqgħa gieli jsejħulha wkoll L-Għar l- Aħmar, għalkemm l-għar innifsu (żgħir u b'ċagħkija ġo fih) jinsab aktar lejn Il-Ponta tal-Marbat, li tkennen ir- ramla min-nofsinhar u li fiha wkoll xi mrabat tal-azzar imwaħħlin fil-blat. Issa ninsabu qrib it-tarf ta' ir-Ras, l- ilsien kbir ta' art li joħroġ lejn ix-xlokk mill-artijiet għoljin ta' Il-Marnisi (mit- Taljan 'marnosi', jiġifieri taflin) u jifred till Marsaxlokk mill-bosta qaliet ta' Birżebbuġa. Mill-Ponta tal-Marbat 'il quddiem jibda rdum wieqaf u tafli li jibqa' sejjer sa taħt It-Torri ta' San Luċjan, torri kbir li nbena mill-Gran Mastru Wignacourt fl-1610 fit-tarf nett tar-Ras biex iħares lil dawn l-inħawi mill-attakki tal-furbani Torok, Kien wieħed mill-ewwel u l-akbar torrijiet li nbnew mill-Kavallieri, u fis-Seklu XIX l-Ingliżi komplew dawruh b'fortizza qawwija (Il-Fortizza ta' San Luċjan). Minn taħt il-fortizza toħroġ ponta tawwalija u rqiqa (Il-Ponta l-Kbira), b'sikka taħtha. Bi drittha, iżda maqtugħa għal kollox mill-art, hemm ukoll sikka oħra msejħa Il-Ħaġra jew Il-Blata, li titla' ħesrem mill-qiegħ fond ta' nofs il-port u bilkemm tixref 'il fuq minn wiċċ. l-ilma; tintgħaraf minħabba arblu qisu lanza li kien twaħħal fuqha biex iwissi lill-baħħara. Wara t-Torri ta' San Luċjan, l-irdum jerġa' jitbaxxa u ma jibqax daqstant tafli, u hemm sensiela ta' għerien żgħar mal-baħar sewwasew fil-punt imsejjaħ Tad-Debbra li jħares lejn Birżebbuġa. Qabel ma nkomplu mexjin mal-baħar, tajjeb li nagħtu ħarsa fil-qosor lejn l- artijiet aktar għoljin li jifirdu lil Marsaxlokk mil-limiti taż-Żejtun. Bla dubju, l-aktar magħrufa fost dawn hija l-għolja msejħa Tas-Silġ, għax fuqha nbniet il-knisja tal-Madonna tas-Silġ maġenb Il-Palazz ta' Testaferrata, li llum jaqdiha bħala kunvent. Titwila bir-reqqa lejn dan ta' l-aħħar malajr turi li qabel il-palazz kien hemm torri, li għadu jingħaraf fit-tarf tal-binja. Fuq in-naħa l-oħra tat-triq, l-artijiet Ta' Bir Rikka (kultant imdawrin f'Ta' Berikka) jħaddnu fihom waħda mill- ogħna żoni arkeoloġiċi fil-Gżejjer Maltin, li tidher fil-kotba bħala 'Tas- Silġ'. Il-fdalijiet li jinsabu hawn jibdew minn tempju ta' żmien Ħaġar Qim u jibqgħu sejrin: sa pedamenti medjevali; jingħad li Bir Rikka nnifsu huwa ġibjun ta' Żmien ir-Rumani. Aktar lejn il-punent, hemm ukoll il- fdalijiet ta' tempju ieħor preistoriku, din id-darba misturin qalb il-ħitan tas- sejjiegħ bejn żewġt irħula antiki tal- kampanja, San Niklaw u Ħal Ġinwi. San Niklaw (li jagħmel maż-Żejtun) għadu jidher sew bil-kappella u l- misraħ tiegħu, filwaqt li minn Ħal Ġinwi għad fadal biss xi rziezet imxerrdin. L-artijiet li jdawruh (Tal- Wiċċ u Ta' Ħal Ġinwi) jagħtu għal fuq Il-Wied ta' Ħal Ginwi, wied kbir u sabiħ mimli siġar tal-ħarrub li jibqa' nieżel għal ġo Marsaxlokk stess. Id- Daħla ta' Sant'Andrija mhix għajr il- bokka mgħarrqa tiegħu. Jekk taqsam il-wied, għadhom jidhru żewġ barumbari qodma, u mbagħad fejn tofroq it-triq tilħaq il-kappella ta' San Pietru. Aktar 'il fuq, f'Ras il-Wied (isimha magħha) tara n-niċċa ta' Santu Kristu f'salib it-toroq. Minnha tibda t-triq dejqa li taqsam l-artijiet tal- Marnisi sa ma twassal lura lejn il- Kavallerizza u San Luċjan; matulha jinsab il-Palazz ta' San Duminku (jew Il-Palazz tal-Marnisi), palazz ieħor privat ta' Żmien il-Kavallieri. Birżebbuġa, Kalafrana Il-Qajjenza u Bilkemm tilħaq taqbeż San Luċjan li ma jaħsdukx minnufih it-tankijiet tal- gass fl-artijiet ta' Il-Fiddien u warajhom illabirint ta' bini fil- Qajjenza li jibqa' sejjer kważi sa xifer il-baħar u jinfirex. max-xatt sal- batterija Ta' Ferretti, trunċiera ta' l- 1716 mistura wara ħajt għoli u msemmija għall-kavallier Francesco Maria Ferretti li kien ħallas għall-bini tagħha. Minn hawn 'il ġewwa tidħol fil-Qala ta' San Ġorġ, bajja kennija mifruqa fi tnejn minħabba Isien baxx ta' art taħt il-kappella qadima ta' San Ġorġ li tat isimha lil dawn l-inħawi. Il- kappella nnifisha hija magħluqa ġo trunċiera oħra tonda pariġġ Ta' Ferretti, u hija l-edem fost it-tliet kappelel li jittawlu għal fuq din il-qala (l-oħrajn, iddedikati lil San Ġużepp u lill-Madonna, inbnew fis-Seklu XIX). L-ilsien li jixref għal ġol-baħar bejn iż- żewġ daħliet fih xhieda importanti tal- bidliet li seħħew fil-livelli ta' l-art u tal- baħar fi żmenijiet reċenti: grupp ta' fosos (silo pits) u par kalati (cart ruts) li mill-preistorja 'l hawn sfaw nofshom mgħaddsin taħt l-ilma; jingħad li fl- imgħoddi (qabel ma ntradmu biex fuqhom saret triq ġdida) l-istess kalati kienu saħansitra jerġgħu jitfaċċaw fuq in-naħa l-oħra ta' l-ewwel daħla. L- istess daħla, jiġifieri bejn iż-żewġ trunċieri li: semmejna, tinsab sewwasew taħt It-Telgħa tal-Geru (jew In-Niżla tal-Geru, skond jekk tħarisx lejha minn għajnejn Birżebbuġin jew inkella Żwieten, iżda dejjem bil-G bla tikka) li twasslek lejn Fiha ramla żgħira (Ir- Ramla ta' San Ġorġ) sewwasew fejn jiżbokka Wied Dalam (jew Il-Wied ta' Dalam), wied twil u fond li jibda minn Ħal Għaxaq u jserrep 'l isfel fi triqtu għal hawn wara li miegħu jingħaqad wied ieħor iżgħar (il-Wied ta' Qamru) li jinżel mill-artijiet tal-Marnisi Isem il-wied jidher marbut sew ma' dak ta' Għar Dalam, għar naturali fond li jinsab mal-ġenb tiegħu sewwasew taħt it-Telgħa tal- Geru. Skond id-dizzjunarju ta' Ġuże Aquilina, isem dan l-għar ġej mill- kelma antika 'dalam' li tfisser iljunfant, minħabba li ġo fih kienu nstabu mhux biss fdalijiet preistoriċi iżda wkoll għadam ta' iljunfanti u annimali oħra li maż-żmien inqerdu minn dawn il-Gżejjer. iżda filwaqt li din kienet tassew fost l-aktar sejbiet importanti f'Malta, isem l-għar huwa eqdem u m'għandux x'jaqsam magħha; aktarx li hu biss isem Semitiku ta' tifel jew raġel. Ta' min jgħid ukoll li fuq in-naħa l-oħra tat- Telgħa tal-Geru (sewwasew fix- xaqliba msejħa In-Niġref) hemm ieħor fost l-akbar għerien naturali fil- Gżejjer Maltin, Għar il-Friefet. Dan huwa għar fond fuq tliet livelli li tħaffer mill-ilma li jiskula taħt l-art, u dari kien magħruf għall-kotra ta' friefet il-lejl li kienu jgħammru fih qabel ma majnaw għal kollox meta l-inħawi nbelgħu mill-bini tal-Qajjenza. Id-daħla l-oħra fin-nofsinhar tal-Qala ta' San Ġorġ isservi ta' port żgħir għad-dgħajjes iżda qatt ma rnexxieli nsir naf x'jgħidulha. Għal ġo fiha jiftaħ wied saħansitra akbar u aktar imdawwar minn dak ta' Dalam: Wied Żembaq (skond Aquilina, isem ta' fjura), kultant imsejjaħ ukoll Il-Wied ta' Majru jew Wied Pultu (għal binja qadima msejħa Ir-Razzett ta' Pultu, li kienet inbniet minn ċertu Ippolito Novantieri). Dan il-wied jibda mill- inħawi ta' Ħas-Sabtan fil-Gudja, fejn jingħaqdu Wied Ħas-Sabtan (jew Wied Mażeżu) u Il-Wied ta' Burżinu li t-tnejn jinżlu minn ħdejn ir-runwav ewlenija ta' l-ajruport. L-għolja tawwalija u dejqa ta' bejn Wied Żembaq u Wied Dalam hija għanja ferm bħala wirt arkeoloġiku u storiku. It-tarf tagħha jittawwal għal fuq San Ġorġ u jissejjaħ In-Nadur (post fl- għoli mnejn tista' tgawdi veduta tajba, għall-għassa). il-fdalijiet preistoriċi importanti (tempu ta' żmien Ħaġar Qim u raħal fortifikat ta' Żmien il- Bronż) li jinsabu fuqu ukoll ħadu l- istess isem: Borġ in-Nadur. Mhux wisq 'il bogħod hemm aktar kalati, qabar antik u xi żewġ dolmens, u f'Ta' Kaċċatura (bi dritt Għar Dalam) hemm torri żgħir qadim (It-Torri) u l- fdal ta' villa. Rumana mill-isbaħ b'ġibjun kbir imsaqqaf. Lura max-xatt, wasalna fil-qalba tar- raħal modern ta' Birżebbuġa, mibnija fuq medda kbira ta' art (il-Gżira) maħruġa għal ġol-baħar bejn il-Qala ta' San: Ġorġ man-naħa tat- tramuntana u Ir-Ramla ta' Birżebbuġa (ramla mdaqqsa, isimha magħha) man-naħa tan-nofsinhar. Hawn ta' min jgħid li r-raħal innifsu ġieli jsejħulu 'Burżebbuġa', iżda sa fejn naf din il-verżjoni ma tidhirx f'kitbiet qodma u għaldaqstant l-isem tal-post aktarx li għandu x'jaqsam ma' bir aktar milli ma' art watja (bur). Fir-ras tal-Gżira għad hemm il-fdal tat-Trunċiera tal-Gżira, batterija oħra tonda mibnija fl-1716 li fi żmienha kienet mgħammra. bil- kanuni, u mbagħad imiss Il-Ponta tan-Ngħaġ (jew Tan-Ngħaġ biss) fejn hemm il-pixxina tal-waterpolo. F'waħda milt-trejqiet fil-qrib tinsab il- knisja Tad-Duluri, l-ewwel knisja parrokkjali li damet isservi sakemm inbniet waħda ġdida u akbar (San Pietru) fl-inħawi Tal-Pajtier, qrib it- tarf tar-raħal li jagħti lejn l-art għolja Tal-Brolli (jew Il-Brolli. Fir-Ramta ta' Birżebbuġa jbattal ilmijietu Wied il-Qoton, wied ieħor twil iżda baxx. Dan il-wied għandu żewġt irjus ewlenin li tnejn li huma jibdew minn Ħal Far: Wied il-Kbir jinżel mill-artijiet Tal-Qalgħa u Ta' B'Xejn, filwaqt li Il- Wied ta' Qlima (muri fil-mapep bħala Il-Wied tal-Klima) iserrep bil-mod bejn Ta' Salvun u Tal-Ġebel. Dawn iż- żewġ widien jingħaqdu qrib ta' razzett qadim imsejjaħ Il-Palazz, fejn tibda t- Triq tal-Ġebel. Fil-viċin, jinsab ukoll It- Torri ta' Wied il-Qoton, torri antik tal-misħun li dari kien fil-kampanja iżda llum jinsab imdawwar bil-bini. M'għandniex xi ngħidu, l-artijiet Ta' Wied il-Qoton u Ta' Wied il-Kbir issemmew għall-widien ta' ħdejhom. Fl-aħħar tletin sena, il-bini l-ġdid ta' Birżebbuġa nfirex ukoll għal fuq l- artijiet ta' Il-Girgħien u Tal-Papa, u għaldaqstant wasal sa Wied il-Buni (jew Il-Wied tal-Buni), l-aħħar fost il- widien li jferrgħu għal ġol-port. Dan il- wied jibda mill-artijiet għoljin Ta' Wied il-Buni, ħdejn ir-raħal ċkejken ta' Bengħisa li jingħaraf bħala ġemgħa ta' djar qodma maqtugħin mill-bqija ta' l-abitat u miġbura madwar il-kappella tal-Kunċizzjoni u l-misraħ żgħir ta' quddiemha. Minn hemm, il-wied ikompli nieżel biswit l- art imħarbta Ta' Giligejla (fejn hemm l-arbli tat-telekomunikazzjoni), u jiftaħ fil-Qala ta' Wied il-Buni, li fil-fatt mhix għajr rokna żgħira fix-xatt imkenna taħt sur twil iżda baxx tas- Minn hawn 'il quddiem jibda l-port industrijali ta' Kalafrana, aktarx l-aktar naħa tal-Gżejjer Maltin li rat taqlib qawwi. Minn Żmien l- Ingliżi sal-miġja tal-port ħieles, hawn tqattgħet u twittiet medda kbira ta' art, sar irdim liema bħalu fil-baħar, u kien xkanat kulma kien jinsab fl-inħawi. Għaldaqstant, illum naraw biss wita artifiċjali u mollijiet wesgħin, iżda l- post ma kienx minn dejjem hekk. Sas-snin '70, Kalafrana nnifisha kienet għadha teżisti bħala menqa mdaqqsa (isimha magħha — 'kala' hija varjanta ta' 'qala', filwaqt li 'frana' Aquilina jorbotha mal-kelma Taljana għal ċediment ta' l-art) u warajha kien hemm wied ċkejken (Wied Kalafrana jew Il-Wied tal-Piti, imsemmi għal sid l-art) li jagħti għal ġo fiha. Aktar 'il barra max-xatt kien hemm Il-Ħobża, L-Aħrieq u ix-Xifer jew Ras Ġiljan, ilkoll ismijiet marbutin mal-forma tax-xatt: l-ewwel waħda tindika r-ras kemmxejn għolja li kienet tkennen id-daħla ta' Kalfrana, l-oħra aktarx plural ta' 'ħarq' jew xaqq, u ta' l-aħħar turi xoffa ta' art maħruġa 'l barra fil-baħar li dari kienet tintuża bħala posta tal-għassa. Dawn, flimkien ma l-għelieqi ta' madwarhom, ilkoll spiċċaw. Magħhom intilfu wkoll xi binjiet storiċi bħat-Trunċiera l-Ġewwenija (batterija ta' l-1716 li kienet teżisti bejn il-Qala ta' Wied il-Buni u Kalafrana, murija f'xi kitbiet storiċi bħala l-batterija Ta' Mniek); it- trunċiera 'ta' Fresnov' f'Kalafrana stess; u ft-Trunċiera tal-Ħrieq, oħra bħalhom li kien hemm bejn Kalafrana u l-bokka tal-port (sewwasew ħdejn l- Aħrieq) u li tat isimha lill-artijiet Ta' Balbani (uffiċċjalment, il-batterija kienet imsemmija għall-kavallier Cristoforo Balbani li kien ħallas parti mill-ispejjeż biex inbniet). L-istess ġara lill-fogazza li kienet maqtugħa fil-blat f'Ras Ġiljan u lil trunċiera oħra li kien hemm. S'issa, ir-raba' Tal- Ħarrub u Ta' Miguma (bejn Kalafrana u Bengħisa) ħelisha minn din ix-xorti. Bengħisa u madwarha Hekk kif tħalli l-bokka tal-port u ddur ma' l-ilqugħ twil li lum ikennen il-port ħieles ta' Kalafrana (sewwasew bi dritt il-Ponta ta' Delimara), jibdew ix- xtut miftuħin beraħ ta' Bengħisa. Ix- xifer preċiż fejn l-ilqugħ innifsu huwa mqabbad ma' l-art jissejjaħ Il-Ponta ż-Żgħira, ismu miegħu peress li mhux għajr it-tarf ċkejken ta' peniżola qasira u wiesgħa magħrufa bħala Ir- Ras jew Ras Bengħisa. llum, din il- ħarrieġa kbira ta' art hija okkupata kważi għal kollox mit-tankijiet taż-żejt, u għadu jintgħaraf biss il-blat ta' max- xatt matul ix-xaqliba l-barranija tagħha (bejn il-Ponta ż-Żgħira u Wied ix-Xaqqa). Hawnhekk kien jinsab It- Torri ta' Bengħisa (ieħor fost it- tlettax-il torri tal-Gran Mastru De Redin) u sur baxx tas-Seklu XVIII li kien iħares id-dawra sħiħa tar-Ras; it- tnejn li huma kienu twaqqgħu fi Żmien l-Ingliżi u Ilum l-uniku ħjiel li għad fadal tagħhom issibu f'xi ritratti qodma. Mir-Ras, sewwasew mill- biċċa li jgħidulha Tas-Sikka (ftit metri 'l bogħod mill-Ponta ż-Żgħira), toħroġ ukoll il-Ponta ta' Bengħisa, waħda mit-truf ewlenin tal-gżira. Din il-ponta tibqa' ħierġa 'l barra għal tul ġmielu minn taħt wiċċ l-ilma u tifforma Is- Sikka ta' Bengħisa, jew sempliċement Is-Sikka. it-tul sħiħ ta' din is-sikka jidher sew f'xi maltempata qawwija, peress li l- mewġ jibda jitkisser. magħha saħansitra madwar żewġ mili 'l bogħod mill-art. Fil-baħar fond mal- ġenb tas-sikka, għad hemm. il- ġewnaħ ta' ajruplan li kien twaqqa' fil- gwerra. Kemmxejn lejn il-lbiċ tal- Ponta ta' Bengħisa jinsabu Il- Barriera u Il-Ħofra tal-Melħ (jew il- Mellieħa), it-tnejn isimhom magħhom bħalma jixhdu l-irqajja' ta' blat maqtugħ u l-fdalijiet ta' salini qodma li għad hemm max-xatt. Jekk tibqa' ddur mar-Ras, tasal għal Wied ix-Xaqqa (jew Il-Kanal ta' Wied ix-Xaqqa, inkella Il-Qala ta' Wied ix-Xaqqa), qala tawwalija u dejqa li mad-daqqa t'għajn tagħti ftit lemħa lil Wied iż-Żurrieq għajr għall- iżvilupp — industrijali ikrah ta' madwarha. Isimha llum jitlissen bħala 'xoqqa' iżda kitbiet qodma donnhom juri li l-isem orġinali aktarx kien 'xaqqa'. Kif jixhed l-isem stess, din id-daħla mhix għajr il-bokka ta' wied mgħarraq kważi għal kollox taħt il- baħar; il-kumplament tal-wied intradam taħt kwantità kbira ta' naqal u ħamrija li kien ġarr huwa stess, li difnuh għal kollox tant li ma baqax jidher. Dan il-materjal naturali, jew aħjar Depożiti Kwaternarji, maż- żmien spiċċa iffossillizzat u lum jidher mill-baħar bħala feles għoli ta' blat artab ħamrani maqrus bejn iż- żewġ ġnub tal-wied, sewwasew fuq ir-ramla ċkejkna li hemm fil-parti l- Il-linja l-fina bejn Ras it-Triq u Ras iċ-Ċagħak tagħti ħjiel ta' kif kien ix-xatt qabel ma sar l- impjant ta' l-elettriku. Il-linji l-ħoxnin isegwu l-widien. 1071… 111 113/7113 108 Tu 10ġ It-Toponomastika ta' Malta: Il-Port ta' Marsaxlokk u madwaru Werrej għall-Mapep il-Port ta' Marsaxlokk Id-Daħla ta' Marsaxlokk / Id-Daħla ta' Sant' Andrija L-Għajn ta' Sant'Andrija Il-Magħluq Il-Magħluq tal-Qasab il-Belliegħa muoJNgMgmħwuwN5Z 10. il-Kanal 11. Ir-Ramla ta' Marsaxlokk 12. It-Torri tal-Kaċċatur 13. il-Wilġa Il-Kavallerizza Il-Barumbara ta' Lambert Il-Ponta tal-Qrajten 19. L-Għar l-Aħmar Il-Ponta tal-Marbat 22. ir-Ras 23. il-Marnisi It-Torrita' San Luċjan 25. Il-Fortizza ta' San Luċjan 26. il-Ponta l-Kbira Il-Ħaġra/ Il-Blata Tas-Silġ Il-Palazz ta' Testaferrata 31. Ta'Bir Rikka / Ta' Berikka 32. ĦalĠinwi Tal-Wiċċ Ta'Ħal Ġinwi Il-Wied ta' Ħal Ġinwi 38. Rasil-Wied Il-Palazz ta' San Duminku / Il-Palazz tal-Marnisi 41. L-Imsewweb Il-Wilġa Taħt l-Irdum Ix-Xatt tal-Ponta / Ix-Xatt tat-Taraġ il-Ponta ta' Delimara / Ras Delimara Għall-Bokka It-Torri / It-Torri ta' Delimara Bejn it-Taqtiegħa u l-Art it-Taqtiegħa ta' Delimara / It-Taqtiegħa ta' Marsaxlokk / It- Taqtiegħa It-Taqtiegħa l-Imgħarrqa Tal-Qassisin Il-Ponta ta' Rafel Il-Kalanka tal-Gidien/ Daħlet il-Gidien/ Il-Kalanka ta' Glawdin Il-Ponta tal-Gidien Il-Kalanka t-Tawwalija / Il-Qala t-Tawwalija / Il-Qala t-Twila Il-Ponta tat-Tawwalija Għar Bella Ix-Xagħra Il-Kalanka l-Fonda Il-Kalanka tal-Qàli Il-Kali / Il-Qàli Ras il-Qàli il-Ħofra ż-Żgħira / Il-Ħofra Ras il-Fenek / Ras il-Għarbija It-Toqba il-Ħofra l-Kbira Il-Ħofriet / L-Iħfar / L-Eħfar Il-Fortizza tal-Basal Il-Fortizza tas-Silġ It-Telgħa ta' l-Imqass Il-Fortizza taż-Żebbuġ Taż-Żebbuġ Wied il-Ħofra (7) L-Eħfar Il-Wied ta' San Pawl it-Torri ta' Bettina u l-kappella ta' San Pawl) Il-werrej ikompli f'paġna 32 ġewwenija tal-qala. F'dawn id- depożiti kien instab ukoll xi għadam ta' annimali li llum m'għadhomx jeżistu, l-istess bħalma kien seħħ f'Għar Dalam. Meta ftit 'il bogħod (hekk kif taqsam it-triq wiesgħa li tagħti għal ħdejn it-tankijiet tal-port) tqatta' l-blat bħala parti mill-iżvilupp tal-port, parti mill-wied li: kienet mgħottija sfat imħanxra min-nofs u issa tidher f'għamla ta' 'V' fil-faċċata tal-blat bħala roqgħa ħamranija ingastata fil-blat aktar ċar ta' madwarha. Din il-ħsara bla bżonn aktarx setgħet tkun evitata permezz ta' sondaġġi tekniċi xierqa u naqra aktar galbu fix-xogħlijiet. Fil-baħar quddiem id-daħla ta' Wied ix-Xaqqa, hemm ukoll medda ta' baħar baxx bl- istess isem (Is-Sikka ta' Wied ix- Xaqqa); il-qiegħ aktar fond li jifridha mis-Sikka ta' Bengħisa jgħidulu Bejn il-Qsura. L-artijiet għoljin lejn il- punent ta' Wied ix-Xaqqa isibuhom bħala Ix-Xoqqiet (fl-1995 hawnhekk infetħet barriera kbira) u L-Inwadar (plural ta' 'nadur', li diġà fissirnih). Wara Il-Ponta tal-Wied (jew sempliċement Il-Ponta) li tinsab fil- bokka ta' Wied ix-Xoqqa, jibda sies baxx li mbagħad jibqa' jogħla bil-mod lejn il-punent. Minn hawn tibda x- xaqliba l-għolja tal-gżira ta' Malta, li tibqa' sejra sa Fomm ir-Riħ u li bħalma rajna f'wieħed mill-artikli ta' bel tissejjaħ Wara Malta jew Mal- Sewwasew malli taqbeż il- Ponta, tara quddiemek L-Ilsien (blata tawwalija maħruġa 'l barra għal fuq il- baħar), li tista' tintlaħaq ukoll billi tixxabbat 'l isfel ma' faċċata blat kemmxejn għolja li tinsab biswitha (Iż-Żurżieqa, hekk imsejħa minħabba l-għamla lixxa u mżerżqa tagħha). Ftit 'il fuq mil-livell tal-baħar fid-daħla ċkejkna li hemm maqrusa bejn Il- Ponta u L-Ilsien, tiftaħ il-bokka ewlenija ta' Għar Ġamri, għar tassew twil (aktar minn 90 metru) u b'ħames bokok li madankollu bilkemm jidher minn barra tant kemm hu dejjaq. Dan l-għar jinfed minn wara L-Ilsien u ż- Żurżieqa, sa ma jerga' jixref f'nofs sies għoli li jittawwal għal fuq daħla wiesgħa fil-baħar, fejn insibu wkoll għar kbir: Għar Kilwa (hemm min igħidlu wkoll Għar Kidwa, filwaqt li fil- mapep jintwera bħala Għar Qirduwa). Hawn tispikka d-differenza qawwija bejn iż-żewġ għerien: filwaqt li Għar Kilwa tnaqqax bil-qilla tal- mewġ, Għar Ġamri (tawwali, dejjaq u ikkumplikat) huwa frott ta' l-erożjoni mill-ilma ħelu, minkejja li jinsab mal- baħar. Tabilħaqq, hawn insibu l-bidu ta' sensiela liema bħalha ta' għerien (taż-żewġ tipi) li tibqa' sejra matul ix- xtut kollha ta' bejn Wied ix-Xoqqa u Wied Żnuber (f'Ħal Far). Taħt is-sies mat-tarf l-ieħor tad-daħla ta' Għar Kilwa, u tittawwal għal fuq id-daħla, tinsab ħnejja naturali ħelwa (il- Ħofra); flimkien mat-tondjatura ta' parti mis-sies, din tidher li hija l-fdal ta' għar ieħor (illum mikul u mġarraf mill-elementi) li: kien hawn fl- imgħoddi. Mal-ġenb tal-ħnejja hemm minżel magħmul minn xi skaluni fil- blat, mnejn tista' tixxabbat 'l isfel lejn L-Artal (ponta żgħira li tlaqqmet hekk minħabba l-għamla ċatta tagħha) u minn hemm imbagħad tista' tinżel sal-baħar. Hemm ukoll għar żgħir fil- baħar nofs triq bejn L-Artal u Għar in-Ngħaġ. Dan ta' l-aħħar huwa għar wiesa' iżda mhux fond wisq; minn surtu jidher li tħaffer bl-effett tal- mewġ, għalkemm hawnhekk. l-art intrefgħet u llum l-għar jinsab f'nofs is-sies, fuq xkaffa ta' blat żonqri madwar żewġ sulari 'l fuq mill-ilma. Sewwasew fuq Għar in-Ngħaġ, taħt faċċata blat tal-franka, hemm wesgħa żgħira oħra b'żewġ għerien lli bilkemm tinduna bihom (It-Toqbiet); wieħed minnhom huwa. tassew ċkejken iżda l-ieħor jibqa' dieħel daqs 35 metru u minn ġewwa jixbaħ mhux ftit lil Għar Ħasan. Fil-qrib, sewwasew ħdejn it-Trunċiera (binja militari ta' Żmien l-Ingliżi, qrib is-sies), hemm ukoll it-tielet 'toqba' ta' l-istess għamla. Huwa għar baxx ħafna, qisu katusa, u biex tidħol fih trid titmiegħek Wara t-Trunċiera, is-sies jerġa' jogħla sa ma jilħaq Il-Fortizza ta' Bengħisa; f'nofs triq hemm L- Imnejżliet (plural diminuttiv ta' minżel) fejn minkejja li l-blat isir dejjem aktar skabruż, xi sajjieda ġieli jixxabbtu bil-ħbula għal isfel. fortizza nnifisha nbniet fil-quċċata mill-Ingliżi bejn l-1910 u l-1912. Taħtha jinsabu tliet għerien imdaqqsin fil-baħar, fosthom Għar Bottijiet li mid-dehra ħa ismu minn ruxxmata mbarazz li kien intrema għal isfel fl-imgħoddi. Il-parti tas-sies mat-tarf l-ieħor tal- fortizza tissejjaħ Tal-Mara, u sporġut 'il barra minnha jispikka plier naturali daqsiex (il-Mara) li jħabbatha mas- sies innifsu bħala għoli. Interessanti li ħafna Żrieraq dawn. l-ismijiet ilissnuhom b'aċċent imkarkar ('mara'), u għaldaqstant dwar it-tifsira tagħhom hemm aktar minn fehma waħda. L-aktar verżjoni popolari hija li l-pilastru minn fuq il-baħar jidher qisu mara bit-tarbija f'ħoġorha, għax fil-fatt għandu żewġ qċaċet waħda aktar għolja mill-oħra. Iżda hemm min isostni li t-tkarkira fl-isem tindika li l- kelma propjament hija 'magħara', jiġifieri post mimli għerien. Li hu żgur huwa li din il-blata kbira tidher tiddomina l-inħawi ta' madwarha, u minn mal-baħar tidher sew mill- bogħod. Tassew ħasra li s-sbuħija unika ta' dan il-monument naturali tgħarrqet għal kollox meta fl-artijiet għojin ta' fuqu (imsejħin L-Għansilija, isem li jindika art moxa fejn jikber kotran il-basal tal-għansal) infetħet barriera kbira li ħalliet tiċrita tassew kerha fil-faċċata ta' l-irdum. U xi snin wara li l-barriera ngħalqet, bdiet tintuża bħala miżbla għall-irmied tal- faħam li kien jinħaraq fil-power station. il-barriera nnifisha jsibuha bħala il-Barriera ta' Karlu, isem li narawh ukoll marbut ma' minżel dejjaq maqtugħ fil-blat (It-Taraġ ta' Karlu) li minn xifer il-barriera jinżel mas-sies sal-baħar biswit Il-Mara. Taħt l-istess barriera hemm ukoll taraġ ieħor moħbi, maqtugħ fil-qiegħ ta' għar naturali (il-Mina ta' Karlu) li jinfed minn ġo fetħa dejqa mal-ġenb tal-minżel li semmejna għal fuq daħla fil-baħar ftit passi 'l bogħod. Jingħad li dawn ż-żewġ inżul inqatgħu daqs mitt sena ilu, forsi għall-kuntrabandu. Jekk minn xfar il-barriera tħares lejn il-punent, ma tistax ma tilmaħx il- bokka tonda ta' Għar Tentuxa, li tixref fil-għoli qisha gallarija f'nofs l- irdum; dan l-għar b'żewġt iħluq trid tixxabbat biex tilħqu. Hemm ukoll għar ieħor iżgħar (ukoll frott l-effett ta' l-ilma fi jnixxi taħt l-art) ftit aktar 'il bogħod f'Ix-Xaqlib, medda art imżerżqa qisha niżla wieqfa li tispiċċa f'pizz ċatt li jittawwal għal fuq xifer l- irdum. Mixja qasira tieħdok lejn Wied il-Mixta, wied żgħir iżda fond li jibda minn taħt l-artijiet Tar-Ranżija, Iċ- Ċens ta' Wied il-Mixta u Il-Wilġa (qrib ir-raħal ta' Bengħisa) u jaqta' fil- blat sa ma jasal sa inqas minn sular mil-livell tal-baħar; hawnhekk iferra' ilmijietu minn fuq ħoġor dejjaq u maħruġ 'il barra (Il-Ħalq) li jixbaħ ftit lil żennuna ta' buqar. Fil-viċin jinsabu wkoll tliet posti tas-sajd: Taħt il-Pizz, Post il-Qampiena u Il-Ponta. Ġol- wied innifsu hemm ukoll Għar it- Tafal, jew L-Għar ta' Wied il-Mixta, li kien jintuża bħala abitazzjoni fi żmien il-gwerra u (skond xi sorsi) anke fi żmenijiet preistoriċi, u sewwasew bi drittu fuq in-naħa l-oħra tal-wied jinsab Għar ir-Riħ jew L- Għar ta' Bieb ir-Riħ. Dan ta' l-aħħar tidħol għalih minn bokka żgħira moħbija wara blata, u ħa ismu minħabba ż-żiffa li kważi dejjem tonfoħ ġo fih; huwa mina naturali twila u mill-isbaħ li tieħdok lura lejn l- inħawi tax-Xaqlib, fejn tinfed l-irdum u tiftaħ bokka oħra dejqa m'ogħla tliet sulari li suritha tixbaħ lil toqba ta' muftieħ. Dan huwa l-aqwa eżempju tat-tip tiegħu fil-Gżejjer Maltin; tnissel bl-istess mod bħal Għar Ħasan (magħruf teknikament bħala phreatic tube), iżda mbagħad meta l-livell ta' l- ilma tal-pjan niżel, hawnhekk l-ilma kompla jaqta' aktar fil-fond sabiex ħoloq il-forma li naraw illum u li fl- istudju tal-ġeoloġija jsibuha bħala vadose canvon. Eżatt taħt Għar ir-Riħ hemm ukoll żewġ għerien imdaqqsin fil-baħar, filwaqt li man-naħa l-oħra tal-Ħalq (daqs metru 'l fuq mill-baħar) hemm żewġ għerien li jinfdu ma' xulxin. Minn hawn 'il quddiem jibda s- sies għoli ta' Blat is-Siġra, isem aktarx marbut ma' siġra xiħa tat-tin li tikber imdendla mal-faċċata tiegħu. F'dawn l-aħħar snin, minn dan is-sies żonqri iżda mixquq tqaċċtu bosta tirxien u waqgħu għal isfel fil-baħar, li għaldaqstant huwa pjuttost baxx u ħa l-isem ta' L-Iskolli. Mill-istess tqaċċit ta' blat ħelsuha bi żbrixx tliet għerien (tnejn minnhom mid-dehra ġieli jsejħulhom Għar il-Gawwi u L-Għar tat-Tavla) li jittawlu mill-għoli taħt xifer imbewwaq fl-irdum tant li trid tiddendel fil-vojt biex tasal għalihom; għalkemm dawn iż-żewġ għerien partikolari qatt ma kelli l-okkażjoni li nidħol fihom (rajthom biss mill-baħar), min daħal assigurani li. t-tixbita għalihom hija esperjenza tal-biża'. Aktar 'il bogħod, dejjem fil-għoli, hemm ukoll Għar Imqabad, ismu miegħu għax hemm. xi. skaluni maqtugħin fil-blat li jgħinuk meta tixxabbat għalih. Minn ġewwa, dan l- għar tistħajlu sala kbira u tonda u mhux fond wisq, iżda għandu bokka tabilħaqq kbira li jekk taraha minn fuq il-baħar tiżboq sew lit-tliet bokok ta' Għar Ħasan li jidhru qribu. Għar Ħasan huwa għar twil u fond, b'bosta friegħi ilkoll minquxin f'forom sbieħ mill-ilma li jiskula; fil-parti l-aktar ġewwenija jgħix ukoll għadd ġmielu ta' friefet il-lejl, filwaqt li mat-tarf nett maġenb it-tielet bokka hemm kamra qadima maqtugħa fil-blat, li tissejjaħ Il-Kamra tad-Daqqàq. Skond. it- tradizzjoni popolari, isem l-għar huwa marbut mal-leġġenda ta' Ħasan, Għarbi li kien baqa' jgħix fih wara t- tluq ta' l-Għarab minn Malta u li temm ħajtu hawn stess billi qabeż għal isfel biex jaħrab mill-Maltin mgħaddbin li kienu qed ifittxu lilu u lit-tfajla ii kien ħataf minn Bengħisa. Iżda aktarx li l- leġġenda hija biss ħlieqa, u li l-isem huwa ferm eqdem. Ta' min jgħid ukoll li meta n-nies ta' l-inħawi jitkellmu dwar dan l-għar ilissnu l-isem bħala Għar Ħasan (bl-aċċent fil-bidu) u mhux Ħasàn. Sewwasew qrib il-bidu ta' l-passaġġ li semmejna, iżda moħbi sew, jinsab ukoll Għar il-Fniek, għar ċkejken iżda kenni li aktarx ħa ismu mill-bejtiet tal-fniek salvaġġi li kultant issib fl-inħawi. Hawn ta' min jinnota x'konċentrazzjoni ta' għerien naturali imħaffrin mill-ilma ħelu tinsab f'dawn l-inħawi: Għar Ġamri, Il-Ħofra, It- Toqbiet, Il-Mina ta' Karlu, Għar Tentuxa, Għar ir-Riħ, Għar it-Tafal, Għar il-Gawwi, L-Għar tat-Tavla, Għar Imqabad, Għar Ħasan, Għar il- Fniek, u l-bosta toqob li jidhru taħt Il- Fortizza ta' Bengħisa u li mhumiex għajr għerien oħra ta' l-istess għamla iżda dojoq wisq biex tidħol fihom. Għalkemm għerien oħra bħal dawn jeżistu wkoll f'postijiet oħra (ngħidu aħna, fl-inħawi ta' l-Imtaħleb, Il- Girgenti, u x-Xagħra f'Għawdex), imkien fil-Gżejjer Maltin ma ssib kwantità daqshekk kbira miġbura f'post wieħed. Iżda fost l-għerien kollha li semmejna, Għar Ħasan biss huwa magħruf sew fost il-Maltin u bla dubju, dan in-nuqqas ta' għarfien ma tantx għen biex dawn l-inħawi u l-wirt naturali uniku li joffru jkunu apprezzati daqs kemm ħaqqhom, ħaġa li tinħass sew meta tara l-istat qawwi ta' telqa ta' ċerti bnadi u l- ħafna ħsarat kbar li tħallew isiru fl- aħħar erbgħin sena mad-dawra kollha ta' Bengħisa. Taħt Għar Ħasan u Għar il-Fniek hemm ukoll żewġ għerien kbar fil- baħar. Imbagħad, is-sies joħroġ aktar 'il barra għal fuq il-baħar bħala ras għolja li l-baħħara jsibuha bħala Il- Kap iż-Żgħir (ll-Kap il-Kbir jinsab aktar lejn iż-Żurrieq) jew il-Blata ta' Għar Ħasan. Minnha 'l quddiem, is- sies innifsu jibdel ismu u jsir Blat il- Far jew, kif isejħulu aktar spiss, Blaqt il-Far. Minn taħtu toħroġ xkaffa blat ċatta u baxxa mal-baħar li jgħidulha Is-Sidra, filwaqt li l-art għolja ta' fuqu (ilum żviluppata bħala qasam industrijali kbir, sewwasew fejn fil- bidu tas-Seklu XX kien inbena l- ewwel ajruport ta' Malta) tissejjaħ Iċ- Ċnus. Issa ħriġna għal kollox minn Bengħisa u qegħdin Ħal Far. Fil-qrib hemm ukoll L-Artal, jew Ras l-Artal, ismu miegħu għax maħruġ 'il barra mill-parti l-għolja tas-sies għal fuq il- baħar iżda maqtugħ minn taħt; maġenbu hemm għar ieħor kbir fil- baħar. Biex ma nitbiegħdux iżżejjed mill-Port ta' Marsaxlokk, naslu biss sa Wied Żnuber, wied fond u mimli siġar li jaqsam iz-zona industrijali fi tnejn u li minn ħdejn Il-Gebla Msaqqfa (dolmen preistoriku) jibqa' nieżel sal-baħar fejn jifforma daħla wiesgħa bejn żewgt irjus għoljin: Ix- Xifer ta' Fuq u Ix-Xifer t'Isfel. Jingħad li isem il-wied ġej mis-siġar taż-żnuber li kienu jikbru hawn fl-istat salvaġġ sa ma nqerdu għal kollox fis- seklu XX minħabba sfruttar bla rażan tar-riżorsi ambjentali. Billi mill-bokka tal-wied setgħet isseħħ invażjoni mill- baħar, fi: Żmien l-ingliżi nbniet trunċiera li taqsam il-wied; tixbaħ ħafna lill-Victoria Lines (iżda iqsar) u tinżel għaliha minn ħdejn ix-Xifer t'isfel, sewasew minn Minżel Spar, b'taraġ maqtugħ fil-blat. Aktarx li bħala parti mill-istess proġett militari twaqqa' It-Torri ta' Wied Żnuber, torri medjevali privat li kien jinsab mal-ġenb tal-wied. L-aħħar taqsima ta' dan l-artiklu teħodna lura lejn il-ġenb l-ieħor tal- Port ta' Marsaxlokk, jew aħjar lejn il- ħarrieġa twila ta' art dejqa magħrufa bħala Delimara, li tkennu mil-lvant u l-grigal. Din hija l-akbar peniżola fil- Gżejjer Maltin wara l-Aħrax tal- Mellieħa. Dwar kif tnissel isimha, hemm kemmxejn ta' kontroversja, tant li bosta verżjonijiet bħal 'dejr il- mara', 'dejr l-imnara', 'dar Limara' u 'dejr l-għamara' ġieli ssemmew minn kittieba diversi. L-art ta' Delimara tista' tgħid li tibda' minn fejn jispiċċaw Tas-Silġ u Il-Magħluq, sewwasew f'Ras it-Triq, mnejn tibda trejqa wieqfa li titla' minn bejn il-ħitan tas- sejjiegħ u l-għelieqi mtarrġin ta' L- Imsewweb u il-Wilġa sa ma tilħaq il- quċċata għolja magħrufa bħala Il- Ħotba tal-Bies (jew sempliċement Il- Bies, jew Tal-Bies). Taħt din il-ħotba għadhom jeżistu sa llum il-fdalijiet ta' trunċiera mibnija fis-Seklu XVIII, illum imlaqqma skond l-ismijiet tal-post: It- Trunċiera tal-Wilġa jew It-Trunċiera fa' Għajn Rajmond. Dan l-isem jixhed li: n-nixxiegħa ta' Għajn Rajmond kienet tinsab x'imkien fil- qrib, iżda qatt ma sibtha. Bi dritt Ras it-Triq kienet tibda xtajta twila u ċagħqija bil-baħar dejjem baxx ferm, iżda bil-blat ta' max-xatt dejjem jogħla lejn ix-xlokk, minn Taħt it-Trunċiera u Il-Fundar sa Rdum il-Bies li mbagħad jerġa' jitbaxxa xi ftit u jibdel ismu għal L-Ingernier. Taħt l-irdum innifsu, ix-xtajta kienet tibqa' dejjem baxxa u cagħqija, sa ma fl-aħħar kienet tisporġi Ras iċ-Cagħak, ilsien tond ta' art magħmul minn ċagħak u ġebel tafli, b'għadira salmastra f'nofsu li kienet magħrufa għall-valur ekoloġiku tagħha. L-art baxxa maqrusa bejn l-irdum u Ras iċ- Ċagħak kienu jgħidulha Ta' Simmara, aktarx għax-xtieli tas-simar li kienu jikbru madwar l-għadira. B'xorti ħażina, dawn l-inħawi llum bilkemm għadhom jintgħarfu, u sbuħithom tħassret għal kollox meta lejn l-aħħar tas-snin '80 l-irdum iċċarrat qisu barriera biex taħtu sar l- impjant kbir ta' l-elettriku, u x-xatt ta' bejnu u l-Magħluq intradam biex minn fuqu għaddiet triq ġdida li twassal lejn l-istess impjant. Ras iċ-Ċagħak ukoll inqerdet u flokha llum tara munzell kbir ta' terrapien, frott it-qtugħ tal-blat minn Irdum il-Bies. Jekk tibqa' miexi max-xatt, tasal lejn Is-Sarċi (skond il-mapep, Is-Serċ), rokna mkenna mal-baħar taħt wied żgħir iżda bi qlib qawwi (Wied is- Sarċi) li jiżbokka fiha wara li jinżel minn taħt Il-Fortizza ta' Delimara. Din il-fortizza kbira, li nbniet fl-1878, kienet tiddomina d-daħla tal-port bil- kanuni tagħha jħarsu mill-għoli. Il- kanuni kienu nġarru bil-baħar lejn Is- Sarċi u nġibdu 'l fuq matul il-binarji weqfin tal-ħadid li għadhom jidhru sal-llum fil-post imsejjaħ Tal-Kanuni. Eżatt taħtu, ix-xatt bejn is-Sarċi u r- ras għolja fejn inbniet il-fortizza isejħulu Tal-Aċċoli, filwaqt li l-blat imqaċċat li jdawwar ir-ras innifisha igħidulu L-Iskolji. Ftit saktar 'il bogħod, fil-għoli titfaċċa mina (b'taraġ ġo fiha) li tinżel minn ġol-fortizza u tiftaħ f'nofs l-irdum ta' Taħt il- Fortizza, li minn hawn 'il quddiem jaqta' dritt għal ġol-baħar. Imbagħad l-irdum jibdel ismu għal Taħt il-Fanal jew Taħt l-Anterna, peress li fix-xifer tiegħu jinsab Il-Fanal ta' Delimara (jew L-Anterna), mibni fis-Seklu XIX sabiex jgħin lill-baħħara. barra, minn Taħt l-Irdum tixref xkaffa żgħira ta' blat baxx mal-baħar, li ma tintlaħaqx mill-art. Imbagħad, hekk kif l-irdum jitbaxxa kemmxejn, hemm oħra akbar minnha u miżgħuda bis- salini tal-melħ, li toħroġ sat-tarf nett tal-peniżola u tintlaħaq b'taraġ li jinżel biss sa nofs l-għoli tal-blat, tant li jinħtieġ sellum. isimha magħha (Ix- Xatt tal-Ponta jew Ix-Xatt tat-Taraġ), u sewwasew f'tarfha tinsab Il-Ponta ta' Delimara, jew Ras Delimara. Hawnhekk jintemm: il-Port ta' Marsaxlokk, u l-plajja tikser ħesrem lejn il-baħar miftuħ. Il-fetħa wiesgħa tal-port, li tħares lejn ix-xlokk minn bejn Il-Ponta ta' Delimara u Il-Ponta ta' Bengħisa, isibuha Għall-Bokka. Malli ddur ma' Ras Delimara, hemm plajja esposta (parti mill-istess Xatt tal-Ponta) msejħa Sukba, isem kemmxejn stramb li ma stajtx insib irkaptu dwar x'ifisser jew mnejn tnissel. Imbagħad, fejn l-irdum jerġa' jaqta' dritt għal ġol-baħar, jinsab Xifer l-Infern. Hawnhekk tassew li tħossok f'post imwarrab mat-tarf tal-gżira, u l- effett jinħass aktar jekk tersaq 'l hawn f'temp qalil. L-art għolja u għerja li tħares fuq dan ix-xifer għadha mlaqqma It-Torri, peress li dari hawn kien jinsab It-Torri ta' Delimara, wieħed mit-tlettax-il torri li kien bena l-Gran Mastru De Redin fl-1658-59, li mbagħad kien inħatt fi Żmien l-Ingliżi peress li kien qed itellef il-vista mill- fortizza. Fl-inħawi aktarx li għad baqa' xi fdalijiet minnu, kif ukoll il- pedamenti ta' trunċiera oħra ta' Żmien il-Kavallieri ftit 'il bogħod. Bi dritt Xifer l-Infern, hemm skoll kbir maqtugħ għalih u mdawwar bil-baħar. Jissejjaħ It-Taqtiegħa ta' Delimara, It-Taqtiegħa ta' Marsaxlokk, jew It- Taqtiegħa biss, u aktar 'il barra minnu hemm ukoll sikka mdaqqsa taħt wiċċ il-baħar li jgħidulha It- Taqtiegħa l-Imgħarrqa. Jidher li din kellha x'taqsam ma' l-għarqa ta' vapur tal-merkanzija li kien qed jipprova jidħol fil-Port ta' Marsaxlokk waqt maltempata; il-fdal tiegħu għadu jinsab f'qiegħ il-baħar maġenb iż- żewġ taqtigħat. Il-fliegu dejjaq li jifred it-Taqtiegħa minn Malta jafuh bħala Bejn it-Taqtiegħa u l-Art u jintlaħaq billi tixxabbat 'l isfel ma' l-imqabad li hemm maqtugħin fl-irdum ta' Xifer l- infern, iżda biex taqsam il-fliegu bl- għawm irid ikun baħar bnazzi żejt u trid toqgħod attent ferm għad- dgħajjes li ġieli joħorġu sparati mill- port u jiġbdu għad-dritt minn ġol- Biswit Xifer l-Infern, iċ-ċarċir ta' l-ilma tax-xita ma' l-irdum ħalla sensiela ta' faxex suwed li b'naqra immaġinazzjoni mill-bogħod taħsibhom qassisin bis-suttana; minn hawn ħareġ l-isem tal-post: Tal- Qassisin. Imbagħad l-irdum jinżel għall-baxx qisu żurżieqa, sa ma jiġi għal xejn għal xejn fil-Ponta ta' Rafel; din il-ponta tingħaraf mhux biss mis-salini li fiha iżda wkoll mill- għadd ġmielu ta' sajjieda bil-qasba li jfittxuha. Minn hawn 'il quddiem jitfaċċaw veduti mill-isbaħ, imżewqin b'sensiela ta' daħliet pittoreski, irjus ta' art bil- blat immejjel mill-punent għal-Ivant, u xkafef u pizzijiet li jisporġu matul is- saffi tal-blat ti mhux kollha jittieklu indaqs mill-elementi. Ta' min jgħid ukoll li hawnhekk u fix-Xgħajra d- daħliet għadhom jissejħu kalanki, isem ġej mill-kelma Taljana calanca li ifisser qala żgħira u aktarx dejqa. L- ewwel daħla, maqrusa bejn il-Ponta ta' Rafel u Il-Ponta tal-Gidien, hija Il- Kalanka tal-Gidien jew Daħlet il- Gidien. L-editur ta' din ir-rivista darba kienu semmewhielu bħala Il-Kalanka ta' Glawdin, aktarx taħsira ta' l-istess isem. Wara s-salini tal-melħ fil-Ponta tal-Gidien, tiftaħ l-akbar waħda fost il- kalanki u l-aktar imfittxija mill- għawwiema: Il-Kalanka t-Tawwalija (isimha magħha), kultant imsejħa wkoll Il-Qala t-Tawwalija jew Il-Qala t-Twila. Għandha l-qiegħ ramli li jagħti lewn iżraq sabiħ lill-baħar u fiha wkoll żewġ għerien żgħar, wieħed f'ras il-bajja u wieħed mal-ġenb tat- tramuntana, int u sejjer lejn Il-Ponta tat-Tawwalija. Wara din. il-ponta hemm Ix-Xatt tat-Tumbrell, plajja miftuħa lejn il-lvant taħt sies baxx li jifridha mill-art ogħla (Ix-Xagħra) lejn il-punent; f'xaqq ġo dan is-sies jinsab għar ċkejken fuq l-art bl-isem ta' Għar Belja. is-sies innifsu darba sibtu mniżżel fuq mappa qadima, aktarx. bħala Rdum l-Ibjar, għalkemm dwar dan nixtieq insib konferma aħjar. Tumbrell hemm Il-Kalanka l-Fonda, daħla tassew ċkejkna mdawra bis- salini tal-melħ; ftit hemm xi tgħid dwarha għajr li kull meta tersaq 'l hawn dejjem jilqgħuk il-klieb tal- għassa li bilkemm iħalluk timxi ma' xifer il-baħar minkejja li din aktarx hija art pubblikal Imbagħad hemm Il- Tumbrell, li fuqha għad fadal il- pedamenti ta' trunċiera żgħira (il- batterija tat-Tumbrell) li kienet inbniet fl-1716 u li damet hemm sa ma twaqqgħet fi: Żmien l-Ingliżi. L-art għolja ta' fuqha tissejjaħ ukoll It- Tumbrell. L-istess isem nerġgħu niltaqgħu miegħu fil-kalanka li jmiss: Il-Kalanka tat-Tumbrell. Din hija bajja oħra sabiħa u mwarrba għall- kwiet; għandha żewġ daħliet, waħda minnhom bi ħjiel ta' wied li jaqleb għal ġo fiha. Ftit aktar 'il fuq lejn it- tramuntana tinsab l-aħħar waħda mill-kalanki, Il-Kalanka tal-Qali (illum mogħtija wkoll l-isem kummerċjali ta' 'Peters Pool' li maż-żmien ħonoq l- isem oriġinali tal-post). Fl-għamla tagħha, l-ilwien tal-baħar, u l-għar żgħir li għandha fil-parti l-ġewwenija, din id-daħla tassew tixbaħ il minjatura tal-Kalanka t-Tawwalija. Għandha wkoll wied żgħir li jferra' ġo fiha, iżda qatt ma sibt x'jismu. Wara din il-kalanka, jasal il-qortin għoli magħruf bħala Il-Kali jew Il-Qàli, isem li donnu marbut ma' tip ta' xitla li tikber ma' l-irdumijiet. Fit-tarf tiegħu (Ras il-Qali) hemm l-aħħar ġemgħa ta' salini tal-melħ, u mbagħad ix-xatt jogħla mill-ġdid u jsir sies għoli li jħares lejn Il-Ħofra, jew aħjar Il-Ħofra ż-Żgħira. Minkejja isimha, Il-Ħofra ż-Żgħira hija qala kbira, tonda u sabiħa bil-ġnub għoljin mad-dawra kollha, tant li mill- art tintlaħaq biss minn mogħdija dejqa tar-riġel li sserrep 'l isfel mill- ogħla parti tas-sies f'Tal-Basal. Il- bokka tagħha hija idjaq mill- kumpliment tal-bajja u tinsab maqrusa bejn Ras il-Qali u l-ponta rqiqa u mmejla ta' Ras il-Fenek (jew Ras il- Għarbija) li tinżel għax-xejn mill-art għolja ta' Il-Morra u tifridha minn qala oħra akbar minnha (il-Ħofra l-Kbira). Il-Ħofra ż-Żgħira u Il-Ħofra l-Kbira, li flimkien jissejħu Il-Ħofriet jew L-Iħfar (inkella L-Eħfar), jinfdu ma' xulxin minn ġo ħnejja naturali (It-Toqba) taħt Ras il-Fenek. Għal fuqhom jittawlu tliet fortizzi mibnijin mill-Ingliżi fis-Seklu XIX. Il-Fortizza tal-Basal, uffiċċjalment Wolselv Batterv iżda mlaqqma 'Tal-Basal' l-istess bħall- artijiet ta' madwarha, tħares fuq Ras it-Tumbrell, Il-Qali u l-Ħofra ż-Żgħira. il-Fortizza tas-Silġ, l-akbar waħda, tħares lejn il-Ħofriet; tintlaħaq billi taqbeż il-knisja tal-Madonna tas-Silġ u tibqa' tiela' mit-Telgħa ta' l- Imqass, fejn it-triq bejn Tas-Silġ u Delimara tofroq fi tnejn. Illum tintuża bħala santwarju ta' l-annimali. Il- Fortizza taż-Żebbuġ, li tħares lejn Xrobb l-Għaġin u l-Munxar, ukoll tlaqqmet skond l-artijiet ta' ħdejha (Taż-Żebbuġ); uffiċċjalment kienu semmewha St Pauls Batterv, għal kappella ta' San Pawl li nbniet fi Żmien il-Kavallieri u li għadha tidher sa llum qrib il-kisra tat-triq li mill- fortizza twassal lejn Xrobb l-Għaġin. il-kappella hija mkenna taħt it-Torri ta' Bettina, torri privat daqstant ieħor qadim. Taħt il-Fortizza taż-Żebbuġ hemm ukoll żewġ widien qosra iżda bi qlib qawwi, li t-tnejn iferrgħu mill- għoli għal ġol-Ħofra l-Kbira; wied minnhom (man-naħa tal-Morra) semmewhuli bħala Wied il-Ħofra, u l- ieħor (sewwasew taħt il-kappella) bħala Il-Wied ta' San Pawl. L-art għolja ta' bejniethom isibuha bħala L- Eħfar, billi tittawwal għal fuq iż-żewġ qaliet li semmejna. L-ilsien kbir ta' art immejla li jkennen il-Ħofra l-Kbira min-naħa tal-grigal għandu wieħed mill-aktar ismijiet strambi fit-toponomastika Maltija: Xrobb l-Għaġin (jew Xorb l-Għaġin, taħsira aktar reċenti). imkien ma rnexxieli nsib spjegazzjoni konvinċenti dwar dan l-isem: min jgħid li għandu x'jaqsam mal-kunjom Xuereb, min jagħmilha fatta li hawn kienu jinġemgħu l-pellegrini (ħaġġin) biex iżuru t-tempju preistoriku li l-fdal tiegħu kien għadu jidher sal-bidu tas- seklu XX, min jgħid li fil-maltemp il- blat tafli jdardar il-baħar li b'hekk ikun qisu ilma wara li jitgħalla l- għaġin…insomma ikoll dannhom tifsiriet imqanżħin u mġebbdinl Sa madwar ħdax-il sena ilu, hawnhekk kien. hawn: stazzjon tar-radju Ġermaniż, li kellu miegħu tliet arbli għoljin bosta sulari li kienu jiddominaw (u jkerrhu) l-inħawi; b'xorti tajba, dawn inħattu meta żżarma l- istazzjon. Man-naħa tal-Ħofra l-Kbira, ix-xatt jibda bħala sies kemmxejn għoli li jitbaxxa dejjem aktar lejn ix- xlokk. Daqs nofs triq matulu, hemm bħal ħjiel ta' wied illum kollu miksi bis- siġar (aktarx il-fdal ta' wied akbar li safa mikul u mnaqqar mill-elementi, peress li hawn il-blat huwa tassew artab), u taħtu hemm għar ċkejken fil- baħar b'ċagħqija ġo fih. Imbagħad hemm Il-Ponta tal-Ħofra, ħarrieġa mdaqqsa ta' blat immejjel li tixbaħ lix- xtut tal-kalanki ta' Delimara. Bi drittha, u mifrud minnha bi fliegu qasir, hemm It-Taqtiegħa, skoll imdaqqas li fih tispikka t-timjila qawwija tas-saffi tal-blat. Ġieli jsejħulu wkoll It-Taqtiegħa ta' l-Iħfar jew It-Taqtiegħa ta' Xrobb l-Għaġin biex jagħrfuh mit-Taqtiegħa l-oħra li hemm ħdejn Xifer l-Infern; bħal bosta skollijiet oħra, jidher li dan huwa l-fdal ta' ħnejja naturali li maż-żmien ċedhielha s-saqaf. Ftit aktar lejn ix- xlokk tasal sat-tarf wiesa' u baxx ta' Xrobb l-Għaġin, magħruf bħala Taħt il-Maqjel (għax jinsab taħt ir-riħ tal- parti l-baxxa tax-xagħra ta' Xrobb l- Għaġin, li jsibuha bħala Il-Maqjeħ). Hawnhekk, ix-xatt jikser qisu kartabun u hemm bosta salini tal- melħ kif ukoll sensiela ta' toqob naturali li minnhom ifawwar il-baħar fil-maltemp peress li taħthom hemm għar twil u dejjaq taħt wiċċ l-ilma li jniffidhom ma' xulxin u mal-baħar miftuħ. Maġenb is-salini hemm ukoll żewġ fortifikazzjonijiet ta' Żmien il- Kavallieri, it-tnejn fi stat ħażin: It- Torri ta' Xrobb l-Għaġin (ieħor fost it-tiettax-il torri ta' De Redin, illum nofsu mġarraf) u it-Trunċiera (sur baxx mibni fis-Seklu XVIII li jaqsam il- peniżola minn naħa għall-oħra). Ma' din ta' l-aħħar kienet inbniet ukoll kamra għas-suldati li għadha tidher sal-lum; jista' jkun li l-isem 'Il-Maqjel' oriġinarjament kien jirreferi għaliha. Fix-xifer nett, tinsab Ras Xrobb l- Għaġin, fejn ix-xatt jerġa jikser lejn il- majjistral u jibda jogħla mill-ġdid. Minn taħt dan l-irdum joħorġu żewġ ħarriġiet oħra, li ma jintlaħqux mill-art: Il-Ponta ta' Fuq il-Maqjel u Il-Ponta tal-Grigal, it-tnejn isimhom magħhom. Bejniethom jiftaħ Għar Irsejjen, fond u bi tliet bokok; għandu wkoll fergħa twila u mudlama għall- aħħar b'ramla ċkejkna fuq ġewwa nett. Man-naħa l-oħra tal-Ponta tal- Grigal (sewwasew fejn jinfed Għar irsejjen) tispikka daħla mdaqqsa bil- ġnub għoljin u b'għar ieħor iżgħar fuq ġewwa, aktarx il-fdal ta' għar enormi li sfronda maż-żmien. Dawn l-inħawi jsibuhom bħala Irsejjen, aktarx minħabba s-sikka tawwalija (qisha ilsien żgħir, jew 'ilsejjen') li tinsab mal-ġenb ta' din id-daħla qrib skoll ċkejken. F'xifer l-irdum li jagħti għal fuq din is-sikka, hemm. il-fdalijiet immermrin ta' biċċa mit-tempju preistoriku. Xi dokumenti juru li dan it- tempju kien għadu sħiħ sal-bidu tas- Seklu XX, iżda minn dakinhar 'l hawn tista' tgħid li ġġarraf għal kollox minħabba t-tqaċċit tal-blat li seħħ; il- ftit li fadal ukoll ukoll jidher ikkundannat, għax diġà ffurmaw xi kunsenturi ġodda u fondi fl-art qrib il-linja l-fina bejn Wied il-Buni u l-Ponta ta' Bengħisa tagħti ħjiel ta' kif kien ix-xatt qabel l-iżvilupp modern tal-port ta' Kalafrana. L-247 45. it-Trunċiera tal-Wilġa / it-Trunċiera ta' Għajn Rajmond Għajn Rajmond Taħtit-Trunċiera 48. Rdumil-Bies Ras iċ-Ċagħaq 53. Ta' Simmara Is-Sarċi/is-Serċ 55. Wied is-Sarċi Tal-Kanuni Il-Fortizza ta' Delimara 58. Tal-Aċċoli 59. — L-Iskolji Taħtil-Fortizza 61. Taħtil-Fanal/ Taħt l-Anterna 62. Il-Fanal ta' Delimara / L-Anterna Mappa 2: Birżebbuġa u Bengħisa 126. il-Qajjenza Ta' Ferretti Il-Qala ta' San Ġorġ 129. San Ġorġ It-Telgħa tal-Geru / In-Niżla tal-Geru 131. Ir-Ramla ta' San Ġorġ Wied Dalam / il-Wied ta' Dalam 133. Il-Wied ta' Qamru Għar Dalam Għar il-Friefet Wied Żembaq / Il-Wied ta' Majru / Wied Pultu 139. ir-Razzett ta' Pultu Wied Ħas-Sabtan / Wied Mażeżu 142. Il-Wied ta' Burżinu 144, Borġ in-Nadur Ta'Kaċċatura Il-Gżira Birżebbuġa It-Trunċiera tal-Gżira Il-Ponta tan-Ngħaġ / Tan-Ngħaġ 151. Ir-Ramla ta' Birżebbuġa Il-Ponta tal-Ħofra It-Taqtiegħa / It-Taqtiegħa ta' l-Iħfar / it-Taqtiegħa ta' Xrobb l-Għaġin Taħt il-Maqjel il-Maqjel It-Torri ta' Xrobb l-Għaġin it-Trunċiera Ras Xrobb l-Għaġin Il-Ponta ta' Fuq il-Maqjel Għar Irsejjen Il-Ponta tal-Grigal Irsejjen Wara l-Abjad / Taħt l-Abjad L-Irdum l-Abjad / L-Abjad il-Kbir Il-Munxar Il-Ponta tal-Munxar Is-Sikka tal-Munxar Tal-Munxar Ta' Lombardi Il-Ponta ta' Bengħisa Is-Sikka ta' Bengħisa / is-Sikka il-Barriera Il-Ħofra tal-Melħ / Il-Mellieħa Wied ix-Xoqqa / Il-Kanal ta' Wied ix-Xoqqa / Il-Qala ta' Wied ix-Xoqqa Is-Sikka ta' Wied ix-Xoqqa Bejn il-Qsura L-Inwadar Il-Ponta tal-Wied / Il-Ponta L-lisien Iż-Żurżieqa Għar Ġamri Għar Kilwa / Għar Kidwa / Għar Qirduwa Il-Ħofra L-Artal Għar in-Ngħaġ it-Toqbiet it-Trunċiera L-Imnejżliet Għar Bottijiet Il-Fortizza ta' Bengħisa Tal-Mara Il-Barriera ta' Karlu it-Taraġ ta' Karlu il-Mina ta' Karlu Tal-Brolli / il-Brolli Wied il-Qoton Wied il-Kbir Tal-Qalgħa Ta' B'Xejn Il-Wied ta' Qlima / Il-Wied tal-Klima Ta' Salvun Tal-Ġebel il-Palazz It-Torri ta' Wied il-Qoton Ta' Wied il-Qoton Ta' Wied il-Kbir il-Girgħien Wied il-Buni / Il-Wied tal-Buni Ta' Wied il-Buni Bengħisa il-Qala ta' Wied il-Buni It-Trunċiera l-Ġewwenija Ta' Mniek Wied Kalafrana / Il-Wied tal-Piti Il-Ħobża L-Aħrieq It-Trunċiera tal-Ħrieq ix-Xifer / Ras Ġiljan Ta' Balbani Tal-Ħarrub Ta' Miguma il-Ponta ż-Żgħira Ir-Ras / Ras Bengħisa It-Torri ta' Bengħisa Tas-Sikka Għar Tentuxa Għar ir-Riħ / L-Għar ta' Bieb ir-Riħ Wied il-Mixta Għar it-Tafal / L-Għar ta' Wied il-Mixta iċ-Ċens ta' Wied il-Mixta Il-Ħalq Taħt il-Pizz Post il-Qampiena il-Ponta Il-Wilġa Tar-Ranżija L-Iskolli Blat is-Siġra Għar il-Gawwi L-Għar tat-Tavla Għar Imqabad Għar Ħasan Il-Karnra tad-Daqqàq Għar il-Fniek Il-Kap iż-Żgħir / Il-Blata ta' Għar Ħasan Blaqt il-Far Iċ-Ċnus L-Artal / Ras l-Artal Wied Żnuber Il-Ġebla Msaqqfa ix-Xifer t'isfel Ix-Xifer ta' Fuq It-Torri ta' Wied Żnuber Wara Malta / Mal-Ġebel L-artiklu jkompli fil-paġna li jmiss. Mill-Irsejjen 'il ġewwa, il- baħar jibqa' miftuħ iżda l-qiegħ isir baxx u jsejħulu Wara l-Abjad jew Taħt l-Abjad. Dan peress li hekk kif jintemm l-irdum ta' Xrobb l-Għaġin, il- kosta tikser lejn il-grigal u jibda rdum ieħor daqstant ieħor għoli u magħmul minn blat tal-bajjad, saħansitra aktar artab. L-irdum innifsu jafuh bħala L- Irdum l-Abjad jew L-Abjad il-Kbir (biex jingħaraf minn sies ieħor imsejjaħ l-Abjad iż-Żgħir, jew L-Abjad tal-Gżira, li qiegħed bejn Ir-Ramla ta' San Tumas u t-Torri ta' San Tumas). L-Irdum l-Abjad huwa l-ġenb għoli ta' Isien ta' art imsejjaħ il-Munxar (għax partijiet minnu jfakkruk fis-snien ta' serrieq, jew aħjar munxar) li dwaru forsi nitħaddtu f'xi artiklu ieħor ġaladarba issa ħriġna għal kollox mil- limiti ta' Marsaxlokk u dħalna f'dawk ta' Marsaskala, Inżid biss li minn Xrobb l-Għaġin tidher sew Il-Ponta tal-Munxar, fejn l-irdum jieqaf ħesrem u tibda Is-Sikka tal-Munxar. Din tibqa' ħierġa għal aktar minn mil 'il barra minn taħt wiċċ il-baħar u hija fost l-itwal sikek fil-Gżejjer Maltin. Magħha ġieli nkaljaw xi vapuri kbar. Egħluq F'dan l-artiklu ppruvajt niġbor l- informazzjoni għanja iżda mxerrda li għadha teżisti dwar it-toponomastika ta' dawn l-inħawi, u norbotha mal- ġrajjiet naturali u storiċi tagħhom. Iżda nixtieq ngħid ukoll li xi fattizzi naturali ovvji (ngħidu aħna, għerien max-xatt), li żgur għandhom isem u storja, s'issa ma rnexxielix nitkixxef wisq dwarhom. Daqstant ieħor iltqajt ma' ismijiet oħra li ma semmejthomx f'aktar dettall għax l-informazzjoni dwarhom ma kenitx ċara biżżejjed. Fost dawn, insemmi uħud li jidhru fil- kitbiet qodma ta' G.F. Abela u ta' P.P. Castagna: Il-Għar (żona arkeoloġika b'ħaġar kbir, fl-inħawi tal-Marnisi); Il- Marbat ta' Delimara (għolja qabel ma' tidħol fil-port, forsi fejn illum hemm. il-fortizza); Ras il-Ħaġra (ponta x'omkiem lejn it-Tumbrell u Xrobb l-Għaġin); id-Dokkiena (posta tal-għassa x'imkien bejn Xrobb l- Għaġin u Il-Qali); Il-Kmamar ('kalanki żgħar bi pjanura quddiemhom', wkoll fl-istess inħawi) u Nadur il-Kelba (stazzjon ieħor tal-għassa). Insomma, biex ma ntawwalx, jidher li għad hemm bosta tagħrif ieħor x'jinġabar. Għaldaqstant, minbarra li nirringrazzja lil kull min għoġbu jagħtini informazzjoni jew ħjiel, nappella lil min jaf xi ħaġa aktar fuq dawn l-inħawi biex jaqsam dak li jaf mal-qarrejja ta' din il-rivista. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Dougali, Angelo (2001). il-Fanal ta' Dellimara. L-Imnara 6(4) Ħarġa 25. Il-Ġeoloġija u l-Paleontoloġija tal-Gżejjer Maltin — II (Sensiela Kullana Kulturali, nru. Pubblikazzjonijiet Indipendenza. Bliet u Rħula Maltin (L-Ewwel Volum). Malta Sheets l-X, ippubblikati No. 3852, u stampati fl-Ordnance Storja taż-Żejtun u l-Inħawi Tiegħu (L- Ewwel Volum). Komunikazzjonijiet personali: 1. Alex Borg (informazzjoni mingħand qraba Ħalluqin), 1997 4 2000 Sajjieda (anonimi) Anġlu Agius (sindku tal-Gudja), 1994 Silġ 1996 Baldacchino (isem mhux magħruf, bidwi f'il-Magħluq, Marsaxlokk), 1995 Bertu (sajjied xiħ miż-Żurrieq), f'Għar in-Ngħaġ (1996) Edmond Caruana (minn Marsaxlokk), 1989 Frans Farrugia (minn Ħal Għaxaq), 1994 Frans (sajjied minn Ħal Luqa), 1996 Ġużi Gatt (miż-Żejtun), 2005 u 2008 James Sacco (minn Birżebbuġa), 1988 Joe (sajjied minn Ħal Luqa), 1996 John Borg (Malta Bat Group), 1997 John Grech (minn Birżebbuġa), 1997 John Zammit (minn Birżebbuġa), 1999 Manwel 'Il-Malef' (sajjied min- Nigret), 2005 Farrugia Birżebbuġa), 1994 Michael (kaċċatur miż-Żurrieq) f'Wied il-Bassasa, 1994 Noel Zahra (miż-Żejtun), 1989 20. Pauline Abela (minn Ħal Tmim, iż-Żejtun), 1999 : Richard Tonna (minn Bengħisa), Simon Buttiġieġ (minn Marsaxlokk), 1995 Bdiewa u nassaba (anonimi) f'dawn il-postijiet: Blat is-Siġra (1992), iIl-Morra (1993), It- Trunċiera/Għar in-Ngħaġ (1996), Xrobb l-Għaġin (1999), L-Eħfar (1999) u Il-Ponta tat-Tumbrell (2001). Bejjiegħa xiħa (anonima) f'ħanut tal-merċa fi Triq Għar Ħasan (Bengħisa), 1990 Ħaddiema tas-salini (anonimi) f'dawn. il-postijiet: Il-Ponta ta' Delimara (1994) u Il-Kalanka l- Fonda (2001) f'dawn. il- postijiet: Wied il-Mixta (1990), Għar in-Ngħaġ (1994), Bengħisa (1996) u Id-Daħla ta' San Tumas (2000)