Mid-Djarju ta' l-Imgħoddi L-Ewwel Salib Tal- Għolja. Jagħlaq 100 Sena kitba ta' Joseph Schembri Qabel il-miġja ta' San Pawl fostna, Malta ma kinitx tadura lil Alla veru. Lanqas 'Tal-Għolja', kif nafuha Ilum, ma kienet tissejjaħ hekk imma, bl-isem ''Ta' Ħammuna'', għal alla falz mara tas-sħana jew tax-xemx, ta' żmien il-Feniċi… Ħafna żmien wara, dak l-isem inbidel f'dak li huwa Jiddomina fuq il-kampanja saħiha ta ta' madwar ir-Raħal insibu Is-Salib Tal-Għolja', sewwasew fuq il-quċċata ta' waħda mill-ogħla postijiet ta' Malta. Dan is-Salib huwa magħruf ħafna wkoll bħala Is-Salib ta' Laferla', kif jidher fuq il- mapep: 'Laferla Cross'. Jissejjaħ hekk għal Dun Pawl Laferla, mis-Siġġiewi, li fuq l-inizjattiva tiegħu u l-kontribuzzjonijiet tal-poplu saru l-istatwi tal-passjoni li hemm mat-telgħa ta' Tal-Għolja. Maż-żmien, quddiem il-knisja tal-Lunzjata li tinsab hemm fuq, kienet inbniet ukoll kappella ċkejkna ddedikata lil Marija Addolorata, iżda din tneħħiet fl-1963. Imwaħħla magħha kien hemm lapida b'kitba bil-Latin li kienet tgħid ''Biex iżżid id-devozzjoni tal-fidili lejn il-passjoni tar- Redentur, dawn l-istatwi ġew imqegħdin fuq din l-Għolja minn Dun Pawl Laferla. (Indulġenza (L. Tortell) Is-Salib Tal-Għolja oriġinali ta' 40 jum għal min jgħid Kredu. L-istatwi ta' mat-telgħa Tal-Għolja kienu ntgħoġbu ħafna mill-poplu tas-Siġġiewi. Għalhekk Dun Pawl Laferla kien talab il-permess mingħand il-kappillan Dun Franġisk Farrugia u mingħand il-koadjutur tiegħu l-kakonku Dun Mikiel Farrugia, biex jagħmlu salib kbir fuq Tal- Għolja. Ix-xewqa ta' Dun Pawl intgħoġbot u 'ħallew kollox f'idejh. Dun Pawl ħa ħsieb jiġbor il-flus'; l-akbar somma, ta' 850 skud (Lm70-r) ħariġha Dun Pawl stess. IS-SALIB TAL-GĦOLJA din is-sena jagħlaq 100 sena. Dak li naraw illum m'huwiex l-orġinali, li kien twaqqa' b'riħ qawwi fl-1937. (Il-ħoss tal- waqa' tiegħu jingħad li nstema' wkoll mis- Siġġiewi). Id-disinn tal-oriġinal kien tqabbad jagħmlu l-Perit Ġużċ Soler mill-Kalkara, waqt li Matsru Ġann Mercieca, ħaddied min- Naxxar, ħadmu b'sengħa u reqqa kbira u bil-ħġieġ ikkulkurit fih. Is- salib waħdu kien jiżen 35 qantar u b'kollox kien jiżen madwar 40 qantar. Bil-pedestall b'kollox kien jogħla 74 pied (22 metru u nofs) minn wiċċ il-għolja. Fil-kappella ta' taħt is-salib tqiegħdet pittura ta' Marija Santissima Addolorata, xogħol ta' l-artist Ġużeppi Calleja. Il-bini tal-pedestall u l-armar biex ittella' s-Salib f'postu saru mill-bennej Pietru Mallia (li snin wara kien tella' l-koppla) u mill-mastrudaxxa Franġisku Bugeja. Madwar l-erba' faċċati tal-pedestall hemm dawn l-erba' rħamiet b'kitbiet bil-Latin mill- Professur Żabbari Dun Franġisk Sciberras, Latinista magħruf. Dawn huma: (Lil Ġesu Kristu 4 Il-Feddej 1901) LEO XII F PONT € MAX SECVLVM VICESIMVM RESTITVTORI GENERIS HVMANI (Il-Papa Ljun Tlettax ikkonsagra s-seklu għoxrin lill-Feddej tal- bnedmin kollha) VLTRA CONSTITVIT (Id-dinja kattolika biex tkun xhud ta' din il- konsagrazzjoni waqqfet minn jeddha dan il- PAVLUS LAFERLA SACERDOS KLERO POPVLOQVE OPITVLANTE POSVIT A. MDCCCCIJI (Dun Pawl Laferla, f'isem il-kleru u l-poplu li ta l-għajnuna tiegħu, waqqaf dan il-monument fis- sena 1903) Is-Salib Tal-Għolja ttella' f'postu nhar it- Tnejn 14 ta' Settembru 1903, il-festa ta' l- eżaltazzjoni tas-Salib. Nhar il-Ħadd 27 ta' Settembru 1903 saret l-inawgurazzjoni. Il- funzjoni tmexxiet minn Mons. Salvatore Gaffiero, Isqof Titulari ta' Silimbria, megħjun mill-Kappillan Dun Franġisk Farrugia u mill- koadjutur tiegħu l-Kanonku Dun Mikiel Farrugia. Id-diskors ta' l-okkażjoni kien għamlu l-Professur Dun Mikiel Barbara. Minkejja li t-temp kien sikwit iraxxax, kien hemm folol ta' nies. Waqt u wara l-funzjoni tqassmet poeżija miktuba għall-okkażjoni minn Giov. Carabez, li ġiet ippubblikata wkoll f'Malta Tagħna'' tas-27.09.1903. 2 Is-Siġġiewi, April 1984, p.16. 3 Għajdut missirijietna ta' l-imgħoddi. 4 Malta Tagħna 1903 B'tifrkira tas-xena Imkaddxa' 2900 Ejjen, Maltin, Insara; F' dal jum F' actar għażiż ; Fuk tal-'' Għalija ' il-muntagna U haunee tilmħu fis. Salib ta ġmiel u cobor, Haun issa culħadd jara. F'enlħadd jixghel imħabħa, F' culħadd icattar ħrara. Dan lis-Standart tal fidna, Dan ir-rebħ ta L Insara, Dan fostnu izomm il-Fidi, Min'na ibighed cull ħsara. Chien il Papa Leone Illi xtiek fostna Maltin, Xbiet Cristu titkighed F' bidu is-seclu ghoxrin. Fuk tal-€ Virtà 7 il'għolia Tkighed ir-Redentur ; U bieħ sigur jitghaxxak, Cull-min iznru inrur. Izda in-nies tas-Siggini Maltin uisk kalbinin, Salib daun:marru itellgħu Ghalec uisk ferħanin. Bie, o Salib, imkaddes Jitbeghdu il mardjet. ll faraġ minn tas-Sema Fukna dejjem jizdiet. Ghalec b' cull kima mela Fliemchien nivveneraue ; B' veru fervur ta Fidi F' kalbna il-coll nistampauc. Viva, viva, ntennulec Standard ta l' acbar ħniena, Mighee il-coll nitghannku Ghax fukec Cristu. fdiena.