IL-MALTI QARI LI POB2ZOG IL-GĦAQDA MARZU. TAL-KITTIEBA TAL-MALTI : 7 1962 —— Qari u Kitbu Bil-Malti Fl-Istorja tat-Taghlim F'Malta IEN VASSALLI, kif kien fisser f'għeluq il-Prefazzjoni tad- Dizzjunarju tiegħu, li sa mill-1796, kien wera l-ħtieġa li jit- waqqfu skejjel pubbliċi fejn it-tfal jibdew, l-ewwelnett, jitgħal- hmiu jaqraw u jiktbu bil-Lsien Malti, li hu kien sejjaħlu Lsien Nazzjonali, biex bih jinqdew għall-bżonnijiet tagħhom, im- bugħad maż-żmien iservihom. bħala mezz biex jitgħallmu ilsna ' oħra. Il-pjan tiegħu kien li f'Malta u Għawdex, fl-ibliet u rħula, ikun hawn mas-sbataz jew tmintax-il skola, bi spiża ta' ma- dwar 3,500 skut. fis-sena. Vassalli stess, ftit wara li kien ġie minn Ruma fejn kien mar jissokta l-istudju tiegħu, u laħaq stam- pa grammatika Maltija bil-Latin, kien talab lill-Gran Mastru fl-1795, biex jiftaħ skola pubblika tal-Malti bl-iskop li din tkun ta' għajnuna biex it-tfal ikomplu jitgħallmu ilsna oħra barranin. Dawk kienu, iżda, żminijiet imwiegħra minħabba t-taqlib fl-istat pulitku tal-pajjiż, u, għalhekk, il-ħsieb ta' Vassalli ma satar jitwettaq. Fiż-żmien qasir tal-ħakma Franċiża f'Malta t-tagħlim safa' fix-xejn. Ma kienx ħlief wara xi 25 sena, fi żmien il-Gvern Ingliż, li bdew jidhru xi kotba bil-Malti biex fuqhom it-tfal jitħarrġu fil-qari u fil-kitba bil-Malti. Fost danwn il-kotba ta' min isemmi: Ghtiebil-Kari vawk Daħla 'al Ilsien Malti (1824); Trattat fuk V'Oblighi tal-Bniedem tal-Patri F. Soave (maqlub bil-Malti) (1826). Dawn iż-żewġ kotba aktarx kienu ħarġuhom Francis Vella u Giuseppe Monte- bello Pulis. Il-ktieb ta' l-aħħar kien għall-użu tal-Kulleġġ ta' Għawdex. Il-kitba tagħhom timxi fuq l-ortografija Taljana, b'xi ittri Għarbin għall-Għ u l-h. Barra minn dawn il-kotba, qabek kellna it-Tagħlim Nisrani (1752), li tista' tgħid kienet l-ewwel Dutrina Nisranija maqluba mit-Taljan mill-Qassis Dun Fran- ġisk Uzzino b'ordni ta' l-Isqof Fr. Paolo Alpheran; u l-Van- ġelu ta' San Ġwann maqlub bil-Malti minn G.M. Canolo (1822). Vassalli, wara t-Trattat ta' Pariġi, reġa' lejn Malta (1820) u b'riħet l-għajnuna ta' J. Hookham Frere, seta' jissokta jħad- dem il-pinna tiegħu għall-istudju tal-kitba Maltija; għalhekk insibu li fl-1825 ġie maħtur surmast tal-Malti ta' skola fl-Uni- versità ta' Malta, u, milli jidher, il-Grammatika Maltija bit-Tal- jan stampata fl- 1897, mhix ħlief il-ġabra ta' lezzjonijiet li kien jagħti lill-istudenti f' din il-klassi. Barra minn din l-iskola tal-Malti fl- Università jidher li ma- dwar l-1830, ċertu Reverendu Keelings kien fetaħ skola l-Belt, fejn għal xi żmien kien ikun hemm ma' l-120 tifel bejn subien u bniet jitgħallmu l-qari u l-kitba Maltija, l-aritmetika u l-Ingliż. 'L hawn u 'l hinn dik il-ħabta kien hemm ukoll xi skejjel żgħar megħjunin b'xi kontribuzzjonijiet biex fihom it-tfal jit- għallmu jaqraw u jiktbu bil-Malti, Madwar l-1831-32 dehru xi kotba bil-Malti miktubin bl-ortografija ta' Vassalli fil-Gramma- tika Maltija tiegħu bit-Taljan (1897). Fost dawn il-kotba ta' min isemmi: Ktvb-vl-Qari 'at-Tfal (1831); Storja tas-Sultan Ċiru mir-Rollin (1831); maqlub bil-Malti minn Vassalli, stam- pat wara mewtu, minn fuq manuskritt: Kigb vl Qari fuq Bos- ta Hwejjeġ, maħtura mvn kotba Kattoliċi (1832). Ftit snin wara, Francis Vella ħareġ il-Grammatika tiegħu, Maltese Gram- mar in English (1886) fejn l-alfabet huwa b'ittri Latini b'xi dijakritiċi fuq xi ittri palatali, aspirati. u gutturali, bħalma nsibu fl-Abbecedario Tiegħu (1838). Kien madwar das-snin meta bdew jinfetħu xi skejjel għat- tagħlim tat-tfal tal-poplu. Sal-1886-37 ma kienx hawn ħlief tliet skejjel, waħda l-Belt Valletta, imsejħa Skola Normali,-oħra l-Is- la u l-oħra Għawdex, u l-ispiża tagħhom maħruġa. mill-Gvern ma kenitx twassal ħlief is-somma ta' davar l-£400 b'kollox. Wara żdiedu xi skejjel oħra, il-Furjana u fl-irħula, u dawn ħadu l-isem ta' Skejjel Elementarji tal-Gvern u Skejjel Sekondarji. Fost l-ewwel skejjel, fosthom ukoll privati, kien hemm l-Iskola (Casa d'Industria-Istitut tal-Bniet), fejn il-lum hemm. id- Depot. tal-Pulizija, il-Furjana. L-Imdina, skond rapport tal- Kummissjoni mibgħuta mill-Ingilterra dwar l-Amministrazzjoni tal-Gżejjer ta' Malta (1836), kien hemm. skola megħjuna mill- Gvern b'60 skut fis-sena u 40-skut fis-sena mill-Katidral b'10 itfal, u ż-Żejtun oħra privata b'xi 48 subien u 30 bniet b'surmast ti majjistra b'paga ta' 5 skuti, Is-subien jitgħallmu jaqraw u jik- tbu, l-aritmetika u d-Dutrina Nisranija, u l-bniet jitgħallmu jaqraw, ir-rakkmu u l-ħjata. Fl-1888 il-Gvern ħaseb biex idaħħal it-tagħlm tal-qari u kitba bil-Malti bħala mezz għat-tagħlim ta' l-Ingliż'u Taljan u QAnr U KITBA BIL-MALTI fl-1839 ħareġ ktieb tal-Qari bil-Malti u bl-Ingliż (Hinglish and Maltese Reading Book) għall-Iskejjel Primarji, imma billi fih kien hemm wi ittri b'karattru Għarbi u kliem, flok bil-Malti, bl- Għarbi, dan il-ktieb, wara żmien, kellu jitneħħa minn idejn it- tfal u. b'hekk il-Malti, bħala mezz ta' tagħlim, tneħħa wkoll. Bejn l-1840 u l-1860 insibu li għall-qari u tagħlim tal-Malti nħolqu xi sistemi differenti ta' alfabetijiet u kitba bil-Malti li għal xi żmien flok ma'wettew it-triq fixklu mhux ftit biex tit- wettaq darba għal dejjem kitba uniformi bil-Malti. Fl-1843 twaq- qfet l-Accademia Filologiea Maltese illi. l-Alfabet tagħha, kif ukoll il-bini tal-kliem. mexa aktarx fuq dak tat-Taljan, ħlief fejn xi kliem jidħlu l-gutturali, f'kelma waħda, sistema ta' ortografija Taljana. Billi t-Taljan. dik il-ħabta kien l-ilsien l-iktar imgħal- lem fl-iskejjel tal- Gvern, il-ħsieb ta' dan is-sistema maħluq mill- Accademia Filologiea Maltese kien dak li jinsab u jiġi użat al- Jabet li bih l-istudenti jkunu jistgħu jkollhom inqas xkiel biex jitgħallmu l-qari u kitba Taljana, Dan is-sistema baqa' jidher fil-Malti tal-kotba ta' l-iskejjel sa l-1882, għalkemm, barra dan is-sistema, bdew jidhru 'l-hawn u 'l-ħinn xi kotba bil-Malti mik- tubin b'sistemi oħra. Is-Societv for Promoting Christian Knowledge li twaqqfet f'Malta dwar l-1845, bil-ħsieb li xxerred il-prinċipji reliġjużi tagħha fost il-Maltin, ħarġet il-ktieb tat-Talb Għalenija (Book of Common Prajers) u t-Testment il-Ġdid (1847). Dan ta' l-aħ- ħar hi edizzjoni riveduta ta' l-Erba' Evanġelji ta' Vassalli b'żie- da ta' l-Ittri ta' l-Appostli u l-Apokalissi, Fiha tbiddlet l-orto- grafija ta' Vassalli b'xi ittri li jaqblu ma' dawk ta' l-alfabet In- gliż, bħal ittri j (flok il-ġ), v (flok il-j) u sh (flok l-x). Din l-or- tografija deħret ukoll f'xi kotba tal-qari, fosthom Il-Hava u il Venturi ta' Robinson Krusoe ta' Vork (1846). l Għall-ħabta ta' dan iż-żmien il-Kanonku Dr. Fortunato Pan- saveechia, li kien Direttur ta' l-Iskejjel: Primarji, ħareġ il- Grammatica della Lingua Maltese (1840) b'xi itfri differenti minn dawk tal-alfabet tal-Accademia Filoloġica Maltese u b'sis- tema grammatikali mibni fuq il-morfoloġija semitika u kriteri tal-Lsien Taljan (1845). Fuq l-istess ortografija ta' din il- IL-MALTI. grammatika ħareġ xi kotba żgħar fuq il-Bibbja, Il-Ħajja ta'- je Kristu fil-Qosor u Storja ta' Malta Qasira, bit-Taljan u, bil- alti.- ; l Mis-sena 1900 'il- quddiem bdew jidhru kotba ta' proża u poeżija bil-Malti mill-aħjar kittieba tal-Malti, fosthom minn Annibale Preca, Gio-Antonio Vassallo, Achille Ferris, Rev. Ludovico Mifsud Tommasi, Richard Taqlor u Dwardu Cachia, 1. Wara wi żmien, Ġużċ Muscat Azzopardi, u xi oħrajn, Fost il-kotba ta' proża u poeżija li kienu ħarġu dil-ħabta għall-iskejjel; ta' min isemmi: L-Inni Mqaddsa, eċċ, ta' Ludovico Mifsud Tommasi (1883); Ħrejjet, ovvero Saggio di Favole Morali, li huma ġabra ta' poeżiji mill-pinna ta' Annibale Preca u ta' Gio-Antonto. Vassallo; barra minn dawn, ta' Vassallo għandna: Il-Ħajja ta' San Pawl, (1858); Storja ta' Malta għall- Poplu (1862); u Ġest Kristu fid-Dinja. Poeżiji oħra bil-Malti fi żmien ir-Rev. P. Pullicino, Direttur tal-Iskejjel Primarji, kienu dehru l-ewwel darba fl-1852, imbagħad tarġa' fl-1864, taħt l-isem ta' Poesie Maltesi ad uso delle Senole Primarie b'ortogra- fija tal-Accadermia Filologica Maltese. c Fl-1882 nibtet ix-Xirka Xemia, li l-ħsieb tagħha, fost l-aħjar kittieba bil-Malti ta' dak iż-żmien, kien li l-ortografija : Maltija, skond. l-organiżmu morfoloġiku tal-Lsien Malti, tkun mibnija fuq prinċipji ta' Alfabet Fonetiku, Din kellha l-organu tagħha ''Is-Sebħ''; ftit u xejn inkitbu kotba ta' proża jew poeżija b'dan. l-alfabet, ħlief dawr, li ħarġu għat-tfal ta' l-iskola wara li s-sistema ta' din ix-Xirka daħal fl-iskejjel tal-Gvern (1883—1885) fi żmien Savona, id-Direttur ta' l-Edukazzjoni. Fuq Rapport ta' Kumitat (1888) maħtur biex jistħarreġ fuq it- tfiekil. tal-ortografija Maltija b'Alfabet Fonetiku tax-Xirka, Xemia fil-qari u kitba tal-Ilsna, Taljan u Ingliż, inqata' li dan is-sistema ta' kitba ma jitkompliex, u floku fl-iskejjel tal-Gvern, jerġa' jidħol l-Aljabet hekk imsejjaħ Taljan-Malti tal- Accademia F'lologiea Maltese, bħalma kien qabel l-1882. Ilu pretest tat-tneħħija ta' dan is-sistema kien aktarz politiku milli didattiku, għax bħalma stqarr Preca, fl-osservazzjonijiet li kien għamel fir-rapport tiegħu fl-inkjesta li saret fuq hekk, alfabet wieħed għat-Taljan u għall-Malti mhix ħaġa li tista' tkun. Mill-banda l-oħra hija ħaġa ċara illi għalkemm l-Alfabetijiet Ewropej kollha, huma msawrin b'ittri Romani, xi ittri ma jaq-' blux ma' xulxin fil-pronunzja, u jekk it-tagħlim tal-Malti b'Alfabet Fonetiku sata' jfixkel it-tagħlim. tat-Taljan, daqshekk QARI U KITBA BIL-MALTI 4 ieħor l-alfabet Taljan sata' jfixkel fit-tagħlim ta' l-Ingliż, fejn xvi ittri ma jaqblux ma' dawk tat-Taljan, l Fl-1893 fost il-kittieba tal-Malti nħoloq Kumitat ieħor bil- ħsieb li jorqom l-ortografija Maltija fuq reguli iżjed sħaħ tal- Jonetika u morfoloġija Maltija fuq l-istess Alfabet tal-Aceade- demia F'ilologiea Maltese; imma għal xi raġuni jew oħra l-ħsieb safa. fix-xejn. Wieħed mill-membri ta' din ix-Xirka l-ġdida, imħajjar jissokta x-xogħol li kien inbeda mill-Kumitat, ħadem u ġabar dawk ir-reguli li kienu bdew jinbnew għas-sistema ġdid ta' kitba Maltija biex fuqha jimxu l-aħjar kittieba tal-Malti. Dan kien l-istess Segretarju tax-Xirka l-ġdida, is-Sur Ġann Vassallo, li wara żmien ħareġ il-Muftieħ tal-Chitba Maltija, ktieb li wara deher f'edizzjoni ġdida bit-Taljan u f'serji ta' arti- koli bl-Ingliż fit-Teacher. Fuq l-ortografija tal-Muftieħ tal- Chitba Maltija nkitbu l-kotba tal-Qari li kienu ħarġu għall- Iskejjel mill-1901 'l quddiem, fosthom ta' min isemmi Tagħlim fuq id-Dinja ta' T. Zammit, L-Imbloce il-Cbir ta' Malta meħud minn l-Istorja ta' Filippu II-ta' W. H, Prescot, u Floraf, TwMAnz Miġjub mill-Franċiż ta' Kermaingug u L-Irsiv tax- Xwieni ta' Ġanni Vassallo. Fuq dan is-sistema mera wkoll Dr. E. Magro fid-dizzjuna- tju tiegħu mill-Ingliż għall-Malti stampat mill-A sal-L u kotba oħra. Barra mir-reqqa ta' xi prinċipji grammatikali f'dan is-sis- tema ta' kitba hemm imdaħħlin l-ittri w u j bħala konsonantii dgħajfa li fl-alfabet tal-Aecademia Filolgica Maltese kienu jid- hru bil-vokali u u i. Xi kittieba, fix-xogħlijiet tagħhom. u f'xi ġurnali jew rivisti, fosthom Ġ. Muscat Azzopardi u Levanzin, flok il-w għażlu li jinqdew bl-ittra u bin-nofs qamar fuqha, : Billi fost il-kittieba tal-Malti kien baqa' t-taħwid dwar l-ortografija, min jikteb b'mod. u min jikteb b'ieħor, u kulma jgħaddi ż-żmien il-pubblikazzjonijiet bil-Malti baqgħu jiżdiedu, wara sejħa fl-istampa sabiex jiltaqgħu l-aħjar kittieba fosthom ġurnalisti, u sabiex jiffissaw sistema ta' ortografija waħda, in- ħolqot il-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti. Fl-1921, inħatret Kum- missjoni li wara:studju ta' reqqa ħarġet rapport fejn jidher illi L-Għaqda ħaddnet il-prinċipji fonetiċi u — morfoloġiċi ta' ''Il-Muftieħ tal-Chitba Maltija', iżda daħħlet xi Tqaqat u żidiet grammatikali iżjed xjentifiċi tal-ilsna semitiċi, b'tibdil ta' wi ittri fl-alfabet h bihom b'mod l-iżjed prattiku sawret alfabet fonetiku. F'dan l-alfabet l-ittri ċ, $, u g (ga) jidhru dejjem: għal ħoss wieħed, hi x'inhi l-vokali jew konsonanti li tiġi warajhom; 8 IL-MAnrI filwaqt li l-gutturali k daħlet flok l-ittri e u eh tal-Accademia Fi- logiea Maltese u l-q bil-ħoss ta' qot, flok il-k ta' l-alfabet ta' qabel. Minn mindu nħolqot sal-lum din l-Għaqda, bl-organu tagħ- ha, ''Il-Malti', żmien sabiħ ta' madwar 88 sena, li l-ebda So- ċjetà jew Xirka oħra letterarja ma laħqitu, aħna naraw li l-kitba ' Maltija ta' proża u poeżiji tagħleb fil-wisa' dak ix-xogħol u pro- dott ta' ħidma fil-letteratura Maltija ta' mitt-sena ilu u fuqhom. F'dan iż-żmien ta' ħajja tagħha mindu twieldet sal-lum, aħna rajna illi bl-emendi li kienu saru fl-Ittri Patenti dwar. il- Kostituzzjoni ta' Malta tas-snin 1921 u 1934, il-Malti daħal bħala Ilsien uffiċjali, sew fil-Qrati, fl-attijiet notarili, fl-ammi- nistrazzjoni dipartimentali tal-Gvern kif ukoll fl-iskejjel, u, fl-aħ- ħarnett fl-Università: Mill-1934, barra minn żewġ grammatiki għat-tagħlim tal-Malti fl-Iskejjel Primarji u Liċeali, grammatika tal-Malti bl-Ingliż għall-istudenti universitarji, ħarġu kotba ta' antoloġiji ta' proża u poeżija bil-Malti, kotba tal-qari, rumanzi, ġabra ta' novelli, traduzzjoni monumentali tal-Bibbja kollha, studji kritiċi, essajs, kotba fuq it-taħriġ tal-kitba Maltija, fuq l-istruttura u l-għamla ta' l-Ilsien Malti u l-lingwistika, fem il- Malti hu miktub bis-sistema tal-Għaqda. Is-sistema tal-Għaqda wara żmien inxerred b'mod fost il-ġurnalisti, ir-rumanzieri, il- poeti żgħażagħ u xjuħ, illi l-kitba tiegħu saret ukoll il-kitba ta' kull ġurnal, politiku; reliġjuż, kummerċjali. jew soċjali, kif ukoll ta' kull rivista. Għalhekk inqisu li nibqgħu nwettqu s-sisien tat-tagħlim tal-Malti bix-xogħlijiet letterarji tagħna li l-lum qegħdin dejjem jiżdiedu u jimlew il-libreriji Pubbliċi tagħna u dawk ta' l-is- kejjel u ta' l-Università, imma fuq kollox inqisu li nżommu sħaħ il-prinċipji li fuqhom aħna bnejna għas-seħħ is-sistema ta' kit- ba tal-Għaqda, li nistgħu nqisuhom fl-istorja ta' l-Lsien Malti . bħala s-sisien tal-ħajja tiegħu.