Nies twieldu u mietu; telgħu saltniet w għabu, Imma f'dal-wied anqas ħaġra ma tbiddlet, W għat-tfajjel li qe'd jirgħa l-merħla bajda Xejn ma tbiddlet id-dinja. In-nies jiġġieldu, Jatu, jitqàtlu, iżda xorta waħda F'dan il-wied ċkejken għadha tonqob warda Li tħabbar ir-rebbiegħa. Xorta n-naħal Fis-sajf jaħżen il-għasel ġo bejtietu, U xorta s-siġar fil-ħarifa jinżgħu Il-weraq li jħaddarhom. Xorta waħda Ix-xitwa ġġib dik il-qawwa tal-ilma Li tgerbeb kull ma ssib, li taħsad Ix-xtieli minn għeruqhom, bħalma ż-żmien Mingħajr xejn ħniena jkeċċi minn ġo d-dinja In-nies il-fqar, il-għonja, u lil dawk kollha Li għadhom ma ġewx igħammru fuq din l-art, KATARIN X'TAF BIL-LATIN2 Ħabbatt qajl qajl il-bieb ta' Katarin, imma ħadd ma weġi- bni. Kien waqa' dlam ċappa taqtgħu b'sikkina; l-ebda tieqa ma kienet għadha tarmi ħajta dawl; biss l hawn u 'l hinn kienu jidhru xi fanali mnewmna qishom rwieħ għassiesa jew mniegħel mherwla qegħdin jatu s-salt biex jaqbżu minn mal-kantunieri tal-ħitan imċaqalqa. Ħabbatt aktar qawwi, għax bħal twaħħaxt, u, billi kienet kesħa tidħol ġol-għadam, rassejt il-ġlekk madwari, tallajt il- għonq u qabbadt sigarett, li kont għadni kemm iddubbajt dak il-ħin, u qgħadt bis-sabar kollu nistenna xi ħadd jiftaħli. Kont sa narġa' nħabbat, xħin smajt blial ħoss imkaxkar ta' passi tqal. Għaralt malajr li x- xwejlia Katarin kienet saflaħħar nieżla tifta' Ma din ix-xwejħa kont inħobb kull tant inqatta' xi: siegħa npaċpaċ, issa fuq ħaġa, issa fuq oħra. Kellha ħabta ssammarni fuq siġġu nismagħha tgħidli l-Bajja ta' nannieti. Dawk żmeni- jiet; il-lum kollox waqa' borra; kollox tilef il-ħajrl Hekk kienet taħseb Katarin. Fost ħwejjeġ oħra kienet toqgħod tgħidli x'saħta kien fiha ommi meta kienet għadha xebba; kemm kienet imqarqċa; kemm tbellhet fi żmienha; u dan, ingħid i is-sewwa, kien igħaġġibni, għax 'l ommi dejjem nafha rżina fl- imġiba tagħha; imma ħsibt u fhimt li, kos, in-nisa kollha jsiru jixbħu ftit j jew wisq lis-sorijiet, wara li jkunu għamlu tagħhom bħala, xebbiet. U, tabilħaqq, ommok bħal ommi, serja kemm hi serja, darba kellha moħħa fuq il-werqa, ittajjfet, tbellhet, iġġennet, w iżżewwġet biex sallhet lil missierek. Ċaqlem, ċaqlem, fl-aħħar niżlitu t-taraġ tas-setali u l-bieb infetaħ. Fid-dawl tal-musbieħ li kellha fl-imnara din ix-xwejħa kienet tidher li saħħitha naqset, għalkemm fommha dejjem jit- bissem. Xħin ratni, għall-ewwel, damet ftit tħares lejja, u xħin fl-aħħar għarfitni, ''jabbni min hawn, ruħi qalbi,' għajjtet, ''ġie jarana Fredu, bin is-sur Karm. Idħol, ibni. Illum għandi hawn lil Dun Gejt. Tafu, he, lil Dun Gejt7 Hu jafek sewwa, sikwit isemmik; miġbud wisq lejkom, billi darba kien surmast tal-latin ta' missierek. Mhux biss, lil missierek għallmu l-għajnuna tal- quddiesa meta, ruħi qalbi, kien għadu tifel ċkejken, jilbes ta' abbati. Dak żmien', issoktat tgħid fil-waqt li tebqet il-bieb u qabdet qajl qajl it-taraġ tas-setali, dak żmien. Kemm kienet tixraqlu s-suttana u dik il-bjuda ta' spellizza li kellu l Iċ-ċirka biss kienet tonqsu. Ħalla bis-sliem, iżżewweġ 'l ommok, wil-Bambin tah lilek. Eh l għal missierek staqsi lili; kien għadu tifel żgħir meta jien kont sirt xebba ġmieli. Niftakar li dik il-ħabta kont bil-ġlied id-dar, għax ma redunix nieħu 'l Paċikk tal-Qorru. Kollox igħaddi. Imma 'l missierek għadni niftakru tfal, wiċċu wiċċ il-liawlia mlewna, mimlija. Għajnejh żewġ kwiekeb ġerrejja, kif kont ngħanni lil Paċikk tal-Qorru, Alla jaħfirlu, meta kont nirgħa n-ngħaġ qrib ir-razzett tagħhom. U xagħru, mbagħad l kont inħobb immelli- shulu, norbothulu toppu' b'żagarella biex nidħaq, jew inġegħiid- hulu bħal ta' tifla, għax kien jinżillu sa spallejh. ' Sa dan il-ħin konna tlajna t-taraġ, qbadna s-setali u wasalna armajn quddiem l-għorfa tax-xwejlia Katarin, xħin, għad-dawl ta' lampa b'tubu mdaħħan, ilmaħt ġejj jilqagħni qassis imdaħħal fiż-żmien, xagħru qotni, għalkemm mimli, u fommu qiegħed għal tbissima ħelwa ta' ħibeberija u mħabba. Kien ix-xwejjali Dun Gejt, is-surmast ta' missieri. ''Merħba bik, sur Fred'', sel- limli dan, '' għaddi, darna qisha darek. Għaddi qatta' siegħa magħna għas-sliana tal-kenur, nitħaddtuha ftit. Barra l-lum kie- saħ, u għal min hu bħiali, xiħ għakka, il-ksieħ ta' min jibża' minnu Hu u jgħid hekk, taptapli fuq spallejja, qabadni minn idejja u daħħalni ġewwa għas-sħana tal-kenur li, biex ingħid is- sewwa, għall-ewwel ħassejtha sa tifgani. Imma jiep urejt li qiegħed għal qalbi f'dik is-sħana tal-għorfa, u qgħadt bil- qiegħ- da tidejn Dun Gejt. Katarin, ftit imtertra bil-kesħa li ħasset sa ma, fetħitli, intasbet fuq senduq baxx, b'riġlejha mserrħin fuq xkora nuħħala, u mgeżwra tajjeb f'xall sewdieni. €U hekk, sur Fred; ġejt taranaf'' qal bi tbissima ħelwa Dun Gejt, issa ishar sagħtejn magħna, u minn hawn u ftit ieħor natuk bieqja baqta, tfettet hukkun fiha, u Alla jgħinna. X'hemm aħjar minn hekk f'lejla kiesħa bħal din 7' UTitħabtu xejn bija, Dun,' weġibt jien, 'il-ġuħi ma jagħmelx bija; wasalt sa għandkom għax xtaqt narakom. Tad-dar ġennuni biex nieħu ħbarkom. Missieri, mbagħad, mhux ħlief igħidli : sellili għal Dun Gejt, għidlu li l-għajnuna tal-quddiesa għadni ma nsejthiex. Bagħatlek borża tuhakk ifuħ, minn dak li tħobb int; u lil Katarin ommi bagħitetilha nofs tużżana mkatar tal- għażel. Dun Gejt ried itir- bil-ferħ; għal pipa tabakk tajjeb kien jagħmel kollox, u Katarin imbagħad, ma ngħidu xejn, l-imkatar tal-għażel ferħet bihom bħalkieku għadha xebba għaż-żwieġ. Uffares, Dun Gejt,' qbiżt jien wara ftit, bħalkieku kont insejt xi ħaġa, 'ma nagħmlux mod li dħalt fuqhom f'ħin ħażin 7 Forsi fixkiltkom f'xi ħaġa mingħajr ma naf, Ara li miegħi kollox igħodd: alina ħbieb, u miegħi mhepimx bżonn ta' kumplamenti żejda. ' €TU le,' wieġeb ix-xwejjaħ qassis ''aħna mal-libieb biebna ' iniftuħ kull ħin. Konna biss qegħdin ngħidu r-rużarju u, billi griżmejja daqsxejn morda, kienet qiegħida tqasstu Katarin. ' tAra fixkiltkom,' weġibt jien, komplu mela, jiena nistenna; miniex mgħaġġel Katarin tbissmet, ħarrket il-kuruna f'idejha, u 'nistgħu nkompluh mela,' qalet, 'Daqalna biss xi talbiet u l-litanija; dal- waqt inkunu miegħek.' U dlonk leħen Katarin instema' jfassal xi talb qasir, lielu bil-benna. tal- kelma maltija, msaliħira mit- tjieba ta' qalb nisranija. Kemm hu ħelu u kbir Isien misseri- jietna fit-talbl Ta' dan kelli xhieda dik il-lejla. Imma f'daqqa waħida Katarin. donnha ma baqgħetx f'siktha; bdiet il-litanija wil-kelma tat-talb ma kenitx kelma li qieglida tifhimha. Minn leħinha għab id-dawl tar-ruħ, u floku, flok il-benna ta' lsienna, smajt kliem latin mgħawweġ barra minn kull xebħ; latin li kellu jdaħħaq l-anġli li kienu jisimgħuh, fieragħ quddiem għajnejn Alla, bħal karfa mormija, għax ma jiftiehemx. X'għiltijiet koroħ li juru għażż fir-ruħ u fil-moħħ ta' min messu għallem afijar lix- xwejħa Katarin l UKRilji lejsu F' bdiet din bil-mċd il-mod. UKujrie eleison,' wieġeb Dun Gejt, u hekk għall tlett darbiet. Imma lili ma nafx xi ġrali; naf li l-latin ta' Katarin igħiaraxli qalbi, ħassejt li rrid nidħaq sa ma nistrieħ, imma bżajt li kont inwerwer ir-ruħ safja tagħha. U hekk bi Isieni bejn snieni żam- mejt id-daħq. Imma f'daqqa watida għaqdet. Bla ma qatt stennejtha, ġrali dak li ma ridtux jiġrili. Tifel imqareb, li ma kontx intbalit bih, mimdud kobba fuq għamra tiben, fettillu jmasħtan daqsxejn in- nanna Katarin. UNan,' qalilha, 'il-kilwa tal-Lewżu x'tidħol fli- tanija, dik tajba għall-qalit' Lsieni nġibed minn bejn snieni, u d-daħiq ma stajtx inżomm. Katarin miskina limaret, tbegħernet u tfixklet. 'Qiegħed tara, hux, sur Fred,' qaltli b'leħen miksur, 'x'jagħmlulek it-tfal. Dak Peppi ta' binti l-kbira, mindu daħħalnieh is-seminarju mhux ħlief jurini kemm jaf bil-latin; u, jaħasra, jgħidli li ngħid l-ereżijiet fl-itanija. Il-bieraħ tàni bikja, werwirni u bagħatni nġerr. Waħħalli f'rasi li kien ħaqqni naqa' fis-sewda talli, qal hu, żeblaħt il-Madonna, għax fl-itanija għedt, bla ma naf x'ifisser: tvirgu infidelis'. Jaħasral jien l-itanija ngħidha bla ma naf xi tfisser; jien naf bil-latin 7 Naf biss li Dun Ċikk, Alla jaħfirlu, hekk għallimhieli, u jien bqajt ingħidha dejjem hekk. ' UMela tgħid l-itanija bħall-pappagall ta' Koli ta' Xofrin,' reġa' qubeż hawn it-tifel mherwel ''dak ukoll igħid xi kelma bl-ingliż; il-bieraħi smajtu jgħid waħida, ma nafx kif għallmuhie- u, daqsxejn twila, imma toqgħod għalih: Parrots make parvots, good-bije/… Hekk qal il-pappagall, u minn dan kollu fehem daqs kemm fhimt int mil- litanija. ' : 'Sikket ilsienek, qabeż hawn Dun Gejt, uġih rufiek sewwa, għax jibdielek, u bil-latin li taf xejn toqgħod tiddaqqaq, għaliex ma tafx daqskemm taħseb. X'taf tgħidli, ewwilla, fuq Ċiċerun, fuq Ċesri, fuq Lukrizju, fuq Kwintiljanu u bosta oħrajn, li min jaf kemm ħabbtuli rasi xi ħamsin sena ilu 7 Inhagħad, ftakar li Alla jgħolli ċ-ċkejken, iħarbat u jwaqqa' l-kburil Ara, mela, ja sidi f li ma tarġagħx tiddieħaq bin-nannal' U hawn Dun Gejt ħabat iqum fuq riġlejh, mistrieħ fuq għasluġ, qisu xi Ħabbar mibgħut mill-Mulej biex iwiddeb belt midinba. It-tifel, li kellu l-beżgħa tiegħu, trekken, għatta wiċċu bejn idejh, u, bi rkoptejh mtellgħin. sa geddumu, ntefa' ħiemed għar-raqda twila tal-lejl. UKompli r-rużarju, Katarin,' qal inbagħad ftit imgħaddab Dun Gejt, 'ħa neħilsuh bis-sliema. ' Ingħid għalija, biex ma narġàx nidħaq, ġibt kewtiela li rrid inpejjep sigarru għal beraħ, u firiġt fis-setaħ sakemm Katarin spiċċat l-itanija, li minnha ma stajtx nisma' ħlief xi bċejjeċ 'hawn u l'hemm. Dawn huma xi ftit milli l-aktar laqtuni : Kawsomos eletizja Hok Causa nostre letitie, Għas-sinjura divi- zjoni flok Vas insigne devotionis; Reġina sigur saramhomlu flok Regina sanetovum omniwn; Anġlu dei ta' li spikata mundi (1) flok Agnus Dei ġuż tollis peccata mundi, u bċejjeċ oħra bil-latin maħisus hil-formikal Wara li Katarin temmet ir-rużarju, Dun Gejt sejjaħli bil- leħen tiegħu mimli għalkemm xiħ, u ta' saħħa dgħajfa. Domna xi nofs siegħa nlabalbuha, billejna lsienna. b'daqsxejn inbid, u jien, ingħid għalija, il- qaleb baqta li tatni Katarin ma nofs hobża tal-maħilut niżlitli għasel; waqt li l-ġamar kbir u tond fil- kenur kien jarmi sħana l qatlet il-ksieħ. ta' barra għal kollox, (1) Dan il-latin ma għawwiġtux minn żniedi, imma ktibtu kif smajthom jgħiduh tas-sew in-nies tar-raħal li, msieken, jagħmtu kif igħallmuhom. Għajb, jaħasra, li ma jistgħux jifhmuha l-itanija, daqskemm hi sabiħa l Fost l-oħrajn, tħadditna fuq is-sbuħija tal-itanija, in-nisġa ta' tiftiir u xbihat milquta li fiha. 'Għax, kos' qal Dun Gejt mhux la kemm issib xbihat hekk sbieħ għal Madonna.' 'Iva' qbiżt jien hawn ''Dun, u għalhekk għandna nfittxu li lil dawk li ma jafux bil-latin, igħiduha bil-Malti, ingħidu aħna nies tal-qatgħa u t-tagħlim ta' Katarin.' Ħabibi l-qassis ħakk rasu. (Ma nafx, wieġeb dan ''naf biss li ilu jsir hekk minn żmiep żemżem, dejjem bil-latin. Ingħid jien id-drawwa issa saret xi ħaġa bħal liġi. Naħseb li aħjar tingħad dejjem jbil-latin, imqar min ma jafx b'dan lsien. Għall-inqas jien lil dawn dejjem hekk għal- limthom, u l-kotra ta' sħabi wkoll. Hemm id-drawwa issa mhux la kemm tbiddilha.' U hawn ħakk moħħu bħal wieħed milqut minn xi ħsieb ġdid, bħal wieħed lira l-waqgħa tal-argument tiegħu. Għandu jkun fi kliemi f'daqqa waħida ra bħal xaqq dawll Wara li domna nitħaddtu flimkien biċċa sewwa, tajthom il- lejl it-tajjeb, u tlaqt lejn dari f'dik il-lejla kiesħa xitwija. k k k Kien ilni nistenna ħafna lil tal-posta mħabba li kelli nirċievi xi gazetti li ridthom f'idejja. Kienu għaddew daqs tlett ijiem mil-laqgħa u t-taħidita li kelli għand Katarin, xħin ġie tal-ittri. Flok il-gazzetti newwilli daqsxejn ta' ittra żgħira, bl-indirizz miktub bl-ittri kbar. Dak li ma kontx nistenna kienet ittra ta' ħabibi Dun Gejt li kienet tgħid hekk :— kos, wara. li nfridna, qatt naħseb fuq dik it-taħdita li kellna dwar litanija. Ħsibt u rajt li għandek raġun, wasalt biex nagħraf li min igħid l-itanija għandu jifhem xinhu jgħid u għal- hekk rajt li alijar ikun li mil-lum il-quddiem flok 'Kawżonos eletizja' jew 'Rigina sigur saramhomlu, Katarin tibda tgħid 'Bidu tal-ferk tagħna' jew 'Sultana tal-qaddisin kollha'. Għax kos, l-anġli li jwasslu l-itanija għand Sidtna naħseb li jifhmu bil-malti wkoll. Ġara żejt, din il-ħaġa; xi tgħid, sur Fred Meta hu hekk, taf x'ma nistàx nifhem kif jien ridt daqshekk żmien biex insewwi dan il-għilt 2 Għoddni dejjem b'ħabibek, Dun, GBJT. Fraħt b'din l-ittra, għax deherli li max-xwejjali ħabibi kien hemm magħqudin ħafn'oħra minn sħabu jwegħduni li mil-lum il-quddiem għandhom igħallmu l-itanija bil-malti wkoll. U f'qalbi nbagħad ħassejt il-faraġ ta' wieħed li kien laħaq dmiru lejn Alla u Artu l Ġust AQUILINA (Għandna żewġ litanji bil-Malti, waħida, l-aktar mexxejja, hi truduzjoni tal-latin, u l-oħra, li ftit jafuha, hi traduzjoni b'tifsir magħha, hekk: Ini it- torri ta' David, li l-egħdewwa ma jistgħux għalih; Int it-tempju tal-għaref Salamun, tiddi u tħeġġeġ bid-deheb u bin-nar tal-imħabba l'Alla; Int il- Kewkba ta' fil-għodu Ii-Ħabbarna bil-miġja tax-xemx tal-grazja) Nota tad-Direttur