KRITERJU ĠDID FL-ISTUDJU TAL-ISTORJA ĠUŻE' GALEA B'xorti ħażina għalina l-Maltin, l-istorja ta' art twelidna sa ftit taż-żmien ilu, qatt ma kienet miktuba b'metodu Joġiku u b'sistema analitiku; kienet f'għamla ta' rakkont kronoloġiku b'sensila ta' dati u fatti bla ħjiel ta' rabta bejniethom: Din hi għamla żbaljata għax l-istorja bħala fergħa ta' xjenza, jeħ- tieġ li tkun mistħarrġa u spjegata fuq żewġ fatturi ewlenin: kawża u effett, Fil-ħolqien xejn ma jiġri jew isir mix-xejn; kull ġrajja, kull fatt, kull xejra fil-ħajja tal-bnedmin jew fl-istorja ta' pajjiżhom, għarid- hom ir-raġuni, il-motiv jew il-kawża tagħhom; u billi wieħed jirrak- konta l-ġrajia biss bla ma jfisser il-motiv li qanqalha, ma jkunx qiegħed jirreġistra tajjeb l-istorja. L-istoriku jeħtieġlu jikteb mhux biss dwar dak li jidher u jiġri, imma wkoll irid jistħarreġ dwar in-nisġa tal-ġraija; biex ikun kapaċi jagħmel hekk, irid ikun studia u fehem il-filosofija ta' l-istorja: ħaġa li l-ewwel storiċi ta' Malta ma ħabblux rashom fugha, L-ewwel storiku tal-Gżira tagħna kien il-Kommendatur Gio. Fran- ġisku Abela li ħareġ il-ktieb tiegħu f'nofs is-seklu sbatax, Kienet biċċa xogħol meritevoli imma aktar kellha xejra lawdatorja milli spe- kultiva. Mid-dehra, Abela kellu ħsieb li jiżbor dak kollu li sab mik- tub jew magħdud fuq Malta, u poġġieh bħala material ta' għożża jew ta' ftaħir aktar milli bħala tifkira dokumentata tal-ħajja politika u soċjali ta' pajjiżna sa żmienu. Tant hu hekk li fil-ktieb ta' Abela nagraw episodji mnebħin mill- mitoloġija, rakkonti u fatti mżewqin b'elementi fantastiċi, u deskriz- zjonijiet ta' ġraija u ta' persunalitajiet miġbudin fit-tul żejied. Fuq kollox Abela kien Membru ta' l-Ordni ta' San Ġwann, u jekk wieħed jifli sewwa l-ktieb tiegħu, għandu jintebaħ li l-awtur għalkemm kellu f'moħħu li jeżalta lill-Gżira ta' Malta, xtaq ukoll jitfa' ftit ta' l- inċens lill-Gran Mastru, lill-Kunsill u lill-Kavallieri ta' San Ġwann li dak iż-żmien kienu jaħkmu fuq din il-Gżira. Il-ħażin hu li dak il-ktieb ta' Abela serva ta' mudell lil storiċi ti ġew warajh, u hekk ġara li fl-istejjer li kitbu barra li nosservaw plaġ- jariżmu, niltaqgħu ma' deskrizzjonijiet liriċi ta' bravuri eżaġerati, kapi- 116 IL-MALTI ' toli qishom paniġirki, rakkonti ta' fatti miġbudin fit-tul u bla tagħrif fuq il-garanzija li ġraw tassew, Barra dan x'uħud mill-istoriċi ta' Malta kienu nies inkompetenti, li ma għamlux ħaġa oħra ħlief ikkopjaw fil-għama l-kotba ta' l-istorja li ħarġu qabilhom u ma kkontribwew xejn ġdid, anzi kull meta ppro- vaw jiktbu xi ħaġa huma, aktarx ħarġu b'xi ħmerija gwappa, jew ħas- sru u ħawdu dak li kienu kitbu ta' qabilhom. Kien hemm ukoll kittieba kapaċi u ta' kultura li ndaħlu biex jik- tbu dwar xi episodji jew xi aspetti partikolari fl-istorja ta' Malta. X'uħud minnhom għamlu riċerki li kellhom riżultati siewja ħafna, imma mbagħad il-metodu li wżaw ma kienx tant ċar li seta' imexxi lil ta' warajhom biex jissuktaw fit-toroq imwiergħa tal-istħarriġ fil-qe- dem. Oħrajn kienu nies kompetenti u kellhom kapaċità biex jindaħlu għal biċċa xogħol ta' reqqa u ta' sabar, u setgħu jtemmuha tajieb kieku riedu, imma jew għax kellhom dmirijiet oħra x'jaqdu, jew għax ma kellhomx sabar jaħlu s-sigħat iqallbu u jiflu u jagraw kotba, reġis- tri u dokumenti antiki, jew sempliċiment ħtija ta' għażż mentali, ik- kuntentaw bil-ftit u kitbu fuq fuq. Dawk l-istef'er ta' Malta li nkitbu fl-antik, wieħed isib fihom ak- tar ħeġġa sentimentali u tqanqil patrijottiku minn argumenti, kom- menti u spekulazzionijiet loġiċi u analitiċi; aktar jappellaw għas- sentiment milli għad-dehen tal-qarrej. B'dankollu ma rridx ngħid li ma kelniex awturi li ppruvaw jiktbu l-istoria ta' Malta b'metodu xjentifiku skond ma titlob il-filosofija ta' l-istorta, imma billi fi żmienhom dan il-metodu kien għadu mhux sta- bilit bir-regoli stretti li għandna llum, l-opri tagħhom għalkemm ta' fejda ma jaslux għal-livell li hemm ilfura, Anton Vassallo kien minn ta' l-ewwel li fl-istoria ta' Malta li kiteb hu, ipprova mhux biss isemmi l-ġrajja, imma wkoll jagħti xbieha tal-ħajja tal-poplu. Hu għandu wkoll il-mertu li kien l- . ewwel wieħed li ħareġ fi ktieb imdaqqas bil-Malti l-istorja ta' Malta biex tinqara mill-kotra Maltija. Wara Vassallo kien hemm oħrajn li studiaw u stħarrgu u qallbu u fittxew f'reġistri, dokumenti u kotba antiki biex jiskopru fatti ġod- da jew biex jitfgħu dawl ġdid fuq fatti jew tradizzjonijiet magħrufin. Imma bosta minn dawk ir-riċerkaturi għorrief ikkontentaw billi ppub- likaw is-seibiet tagħhom bla ma taw tagħrif fein jew kif sabuhom, jew baqgħu ma integrawx dawk l-iskoperti fil-milja ta' l-istorja tagħna Monsinjur Alfredu Mifsud, Ġuże' Gatt, Pietru Pawl Bellanti, Dr: Ant. Anetto Caruana, E.R. Leopardi ħaqghom kull tifħir għax-xogħol tagħ- hom oriġinali imma limitat għall-perijodi jew episodji partikulari ta' KRITERJU ĠDID FL-ISTUDJU TAL-ISTORJA 117 l-istorja tagħna. Laspina fil-kotba fuq l-istorja ta' Malta li ħarġu, taw xeira moderna lin-nisġa tal-ġrajja u lill-milja tal-fatti. Il-kotba tagħhom swew wisq biex it-tfal tagħna jitgħallmu ġrajjiet pajjiżhom, imma ma jissodisfawx għal kol- lox lill-eżiġenzi ta' ilum dwar metodu ta' riċerki, sistema ta' espożiz- zjoni u reqqa ta' annotazzjoni, Dawn il-kwalitajiet moderni u essenzjali wieħed isibhom fl-Istorja ta' Malta li ħareġ dan l-aħħar Andrew Vella, O.P., Professur ta' l- Istorja fl-Università Rjali ta' Malta, Il-Professur Vella bena l-istorja tiegħu fuq bażi ta' loġika, inqeda bil-fatti magħrufin veri, ma ċaħadx it-tradizzjoni, imma ittrataha skond il-kredenzjali tagħha, u warrab għal kollox, il-fantasija, hekk li hu ta mhux biss għamla ġdida imma wkoll xejra filosofika, għax mexa bi kriterju kollu kemm hu xjentifiku: xejn ma hu veru jekk mhux sos- tnut mill-provi. L-istorja ta' Malta dari kienu jibdewha mill-epoka tal-Feniċi, im- ma llum wara l-istudji, ir-riċerki u l-iskoperti li saru fl-arkeoloġija, sirna nafu li minn mijiet ta' snin qabel l-Feniċi, dawn il-Gżejjer tagħ- na kellhom il-ġrajjiet tagħhom u kienu ċentru ta' ċiviltà, ta' qawwa u ta' progress li ħalla tifkiriet kolossali bħalma huma t-tempji me— galitċi li għadhom sa Ilum jimlew bil-għaġeb lil min jarahom, Dan kollu hu spjegat mill-Professur Vella li jiftaħ l-istorja tiegħu bi studju etniku fuq in-nisel, fuq it-twemmin u fuq l-ilsien tal-Maltin. L-awtur jidher li ma jaċċettax dak li kitbu storjografi oħrajn jekk ma jsibx provi konvinċenti ta' l-awtentiċità tal-kitba tagħhom; għal- hekk il-ktieb tiegħu ma jistax ma jqajjimx xi ftit ta' kontroversji speċ- jalment fejn jindaħlu elementi ta' nazzjonaliżmu eżaġerat, provinċjal- iżmu jew wisq agħar, kampanaliżmu bħalma huma. xi fatti li jingħadu dwar San Publiju, jew oħrajn dwar il-Konti Ruġġieru, il-Għarab f Malta, Żmien it-Tiranni, il-Kavallieri, eċċ. Minħabba f'hekk, nerġgħu ngħidu, din l-opra ta' Vella ma tistax ma tqajjimx kontroversji għax hawn ħafna li dak li tgħallmu jew qraw fi ċkunithom jew twebblu bih matul is-snin, jibqgħu jżommuh bħal vanġelju bla ma jqisu l-idejat ġodda li jitnisslu minn studji, taq- lib, progress jew kixfiet ta' dokumenti. Madankollu l-kontroversji għandhom it-tajjeb tagħhom għax jis- timulaw għal studji aktar profondi u għal riċerki aktar bir-reqqa. . Fil-ktieb ta' Vella niltaqgħu ma' fatti, episodji u ċirkustanzi li ma konniex nafuhom qabel, jew li bilkemm kienu msemmijin minn storjografi oħrain, x'uħud minn dawk il-fatti u avvenimenti għand- hom importanza kbira fuq il-ħidma soċjali u ekomomika; p.e. id-dħul 118 IL-MALTI tas-swieni ta' l-ilma fil-Gżejjer tagħna, taż-żerriegħa tal-qoton, it-tnis-- sil tal-lumi u larinġ fiż-Żmenijiet tan-Nofs; jew iċ-ċirkustanzi l-oħra meta ħabta ta' 1190, Malta minħabba l-Isqof Ġwanni, daħlet fid-diplo- mazija ta' l-Istat tal-Knisja. Aħna minn qaddisna nobogħdu lit-Torok u lill-pirati, imma mbagħad ma noqogħdux niftakru li missirijietna ħarbtu u serqu u kis- .sru fuq il-baħar xejn anqas mill-pirati Misilmin. il-Professur Vella jikteb ċar fuq il-qilla tal-pirati Maltin u jgħid ii 'missirijietna tilfu kull ġieħ, u billi tawha għas-sibi ma qagħdux iħarsu x'inhu tajjeb u x'inhu ħażin ….', Żied igħid ukoll li 'fl-1377 minn fuq Sqallija u Gżir- itna għaddiet mewġa ta' anarkija, b'taqlib, rewwixti, inganni, assedji Bħala Patri Dumnikan, il-Professur Vella jħoss ruħu fid-dmir jis- pjega l-qagħda ta' l-Inkwiżizzjoni f'Malta, imma l-ispjega tiegħu hi oġġettiva u mhux influwenzata minn ġibdiet lejn l-Ordni tal-Predika- turi. - : Għeluq il-ktieb jaqleb għax-xejra tradizzjonali ta' l-istejjer ta' Malta. L-aħħar kapitolu hu fuq l-Assedju l-Kbir u fih naqraw dwar dawk il-bravuri, atti ta' erojiżmu, reżistenza, ħila, qlubija u sagrifiċċju mill-Kavallieri u mill-Maltin ukoll li s-soltu naqraw fil-kotba ta' l-is- torja. Il-figura ta' La Valette tfiġġ majestuża u valoruża kif ilna nim- maġinawha minn żmien twil. Dan il-ktieb ta' Vella hu mogħni b'annotazzjoni u riferenzi li s'issa l-ebda storja ta' Malta ma fiha daqsu. Wara kull taqsima il- qarrej isib noti u indikazzjoni biex isaħħu kull idea, kull fatt, kull epi- sodju, kull ċirkustanza li tissemma fil-paragrafi tat-taqsima. Dawk in- noti u riferenzi li hemm minnhom bil-mijiet, jiffurmaw kumpless ta' siwi bla tarf u jservu bħala dawl qawwi għal min jitħajjar ifittex fuq xi aspett mudlam fl-istorja ta' Malta, Bla ma nidħol fil-merti letterarji ta' din l-opra, inżid li l-ktieb għandu għamla pulita, stampat fuq karta tajba, imżejjen bi stampi sbieħ u dokumentarji, illegat bis-sengħa, jagħmel ġieħ f'kull librerija li jidher fiha.