LEĦEN IL-MALTI JANNAR-MARZU 1949, ID-DSATAX-IL SENA Għadd 215-217. TAHT GHAJNEJN IŻ-ZMIEN (Editorjal tal-PROF. MINTAX-IL SENA ilu, Kummissjoni Rjali ntbagħtet mill- Ingilterra biex tistħarreġ il-qagħda politika f'Malta u tagħ- mel ir-rakkomandazzjonijiet meħtieġa lill-Gvern Imperjali, Ir- rapport ta' dil-kummissjoni, stampat l-Ingilterra (H.M. Sta- tionerj Office) fl-1939, inbena fuq irareħda li l-membri tal- Kummissjoni semgħu minn għand diversi mexxejja ta' l-opinjoni pubblika u ta' partiti politiċi, melda li tinsab miġbura kollha fi ktieb maħruġ mill-Istamperija tal-Gvern ta' Malta fl-1981. Iż- żewġ kotba flimkien meta jkunu studjati sewwa u bir-reqqa għad jixħtu ħafna dawl fuq l- iżeilupp tal-ħajja politika u l-istorja kos- tituzzjonali fil-gżejjer tagħna. Mill-ġabra tax-xhieda beħsiebni nfakkar f'aspett wieħed. biss, dik il-ħabta mill-iktar f'għajnejn in-nies, jiġifieri l-kustjo- ni tal-lingwa kif tolqot il-Malti, u kif kienet imfissra Minn wie- ħed mill-mexxejja tal-partiti politici li l-lum, ratione officii, għan- du importanza aktar mill-oħrajn kollha, mingħajr b' daqshekk ma. ngħid li l-mertu tas-soluzzjoni tal-kustjoni iebsa tal-lingwa hija tiegħu waħdu. Għażilt il-kliem ta' Dr. Boffa, il-Prim Mi- nistru ta' Malta, għax għall-istudjużi ta' l-istorja, għal dawk kol- lha. li jifhmu li l-ġrajjiet ma jiteildux u jmutu f'daqqa, hu im- portanti ħafna s-sens tal-kontinwità storika biex japprezzaw il- fatti kif bdew, l-importanza tagħhom u l-personalità ta' min ħa l-piż tagħhom quddiem l-opinjoni pubblika ta' żmienu 1. qud- diem l-istorja ta' għada. X'kien jaħseb fuqu Dr. Boffa2 L-opinjoni ta' Dr. Boffa tidher dik imfissra f'paragrafu tal-me- morandum tal-Partit tax-Xogħol li hu qara quddiem il-Kummis- sjoni. i.e. domination over the Anglo-Saxon masses through the use of that Language…… ''— Dim it-teżi hija storikament vera, u mbar- va. l-eżempju tal-Franċiż fl-Ingilterra msemmi f'dal-inemoran- dum setgħu ssemmew ħafna. eżempji oħra, kif wera Ġ. Cassar, wieħed mill-kontributuri ta' din ir-rivista, fl-istudju tiegħu 'Il- Malti u Ilsna Oħra'' (Jannar-Marzu 1947). Din hi l-marda kif raha Dr. Boffa, u kif kienu jarawha. ħafna oħra bħalu. F'dal-kliem għandna affermat b'mod l-aktar solenni u preċiż l-istatus tal-Lsien Malti bħala l- aqwa sinjal tan-nazzjonalità tagħna. U iżjed 'il quddiem (p. 73) Dr. Boffa qat ukoll: ''….. Mistoqsi minn wieħed. tal-Kummissjoni jekk il-Malti għandux jidħol fl-amministrazzjoni u l-Qrati, Dr. Boffa wieġeb li għan- du jidħod kullimkien (p. 64). F'dak iż-żmien imwiegħer il-Malti ma kien xejn kif inhu l-lum. L-istudenti żgħażagħ, meta jaraw kemm minnhom qegħdin jieħdu sehem fid-dibattimenti, attivitajiet drammatiċi u kulturali tal-Għaqda tal-Malti (Università) mhux la kemm iġibu quddiem għajnejhom. iż-żmenijiet sħan meta jekk kont tkun tħobb il-Malti kont issib ruħek maqtugħ għalik u mdawwar minn studenti oħra bħalek u professjonisti, kollha jridu jafu għaliex 2 dan kif' L-Uni- versità minn dak iż-żmien tbiddlet bħan-nhar mill-lejl bis-saħħa tal-Kattedra tal-Malti li qisħa l-għajn il-kbira li minnha, bħal nix- xigħat oħra żgħar, ħarġu dawk. l-attivitajiet li l-lum huma l- għaxqa tal-kotra l-kbira ta' l-istudenti. F'paġ. Imma. sa. mill-1931 kienu bdew jidhru sinjali sbieħ tal-bnazzi, tar-rebħa wara. t-taqbida. Dak l-ewwel. sinjal tal-bnazzi kien Leħen il-Malti stampat mill-istudenti wlied l-Alma Mater fejn qabel ma kontr tista' titkellem bil-Malti. Lill-membri tal-Kum- missjoni Dr. Boffa qallhom : ''To-dav things have changed. Dan il- ktieb kien dan li qegħdin taqraw, Leħen il-Malti, fl-ewwel żmien ta' ħajtu, frott tal-Għaqda tal-Malti (Universit) li fl-okkażżjo- nijiet meta Dr. Boffa kien il-mistieden tagħha wrietu biżżejjed x'taf tagħmel għall-kultura ta' l-istudent Malti. Riformi serji ma jsirux għalvejn. U lanqas ma jkun ħaqqu tifħir min jagħmilhom biex jinki lil min ma jaqbilx miegħu jew għal xi qerq ieħor ta' moħħu, Tmma Dr. Boffa wera li kellu ħsieb serju u xewqa ta' ġid, Hu ried li l-Malti jieħu post it-Tal- jan biex il-Maltin kollha, l-aktar dawk li għandhom bżonn, ikoll- hom mezz tajjeb biex jedukaw ruħhom, il-mezz ta' l-emanċipaz- zjoni tagħhom. politika u morali. Għal kull poplu dan il-mezz hu l-lingwa. li jitkellem. Għall-Maltin mela hu l-Malti. X'konklużjonijiet noħorġu mill-fehmiet li ġibna misx-xeħda ta' Dr. Boffa quddiem ir-Roval Gommission fl-19312 Din hi l- konklużżjoni li noħorġu, Dr. Boffa ried li l-Malti jkun ilsien if- fiejali fl-amministrazzjoni tal-Gvern, u strument ta' l-emanċi- pazzjoni tal-moħħ tal-kotra tan-nies tax-krogħol li, bħall-kotra tan-nies tax-xogħol Franċiżi, Spanjoli, Taljani u oħrajn, ma tafx hlief l-ilsien tagħha. X'konklużjoni toħroġ minn dil-konklużjonif Tgħidu l-filosofi li min irid l-effett irid il-kawża, jew, biex nif- tieħmu, min irid d-dawl irid il-lampa. Fi kliem ieħor, meta Dr. Boffa fisser ix-xewqa ta' l-emanċipazzjoni intellettwali tal-ħad- diem hu impliċitament fisser ix-xewqa li lsien il-poplu jkun maħ- dum. u żviluppat hekk tajjeb li ikun jirraq lil nazzjon ċivilizzata. Min. irid ilibbsek bis-serjetà jaqtagħlek libsa li tiġik. Jekk jaq- tagħlek drapp inqas mhux ilibbsek ikun irid, imma jwaqqgħek għaċ-ċajt. Mmtennu: biex il-Malti jasal għall-ħsieb imfisser minn Dr. Boffa u minn oħrajn li ma għandhom x'jaqsmu xejn mal- partiti tal-politika, l-istudju tal-Malti jrid jasal fejn twasslu l-ka- paċità u l-ħila tan-nies studjużi. U hawn tispiċċa l-politika u jib- da. l-istudju, joħroġ il-politikant u jidħol l-istudjuż. Hawn jidħlu esperti oħra, esperti li jafu jitħaddtu fuq l-istudju għar qegħdin fuqu, għax isibu żmien jaqraw u jistudjaw u jqabblu l-progress kulturali ta' arthom ma' ta' ġnus oħra. Ngħiduha kif inhi. Biex jidħol il-Malti kellu jitneħħa Isien ieħor li ma kien qatt tal-poplu imma ta' flit min-nies. Biss dawn il-ftit minnies studjaw it-Tal- jan hekk tajjeb, ħabbewh daqshekk li ħolqu daqsxejn ta' lettera- tura Taljana f'Malta li għandha l-merti tagħha wkoll. Biss, kif ktibt x'imkien ieħor jien, għall-kotra tal-Maltin, din il-letteratu- va. qisha ġnien magħluq, ġnien li għandu miktub fuq il-bieb tie- għu U Ma tistax tidħol. Mhux biżżejjed tneħħi. Flok dak li tneħħi trid tqiegħed. Flok il-letteratura Taljana tal-Maltin qe- għidna letteratura oħra tal-Maltin b'ilsien il-Maltin li jista' jif- himha kull ħaddiem li għandu ftit tal-gosti serji, u jekk ma jħobbx il-poeżiji hemm il-proża. Aktar ma jgħaddu s-snin aktar ikollu x'jaqra. Il-pajjiż mhux magħmul min-nies tal-pulitka biss. Allaħares Hu magħmul minn diversi klassijiet; fost dawn il-klas- si intellettwali u l-klassi artista. Biex poplu jista' jissejjaħ naz- zjon, kif xtaqu Dr. Boffa u kif nixtiquh aħna, irid jipproduċi, im- barra patata, basal u qara' aħmar, xogħol tal-moħħ u tal-qalb, jiġifieri opri ta' sludju u ta' estetiku biex wieħed jista' jifhem li l-poplu, minbarra stonku x'jimla, għandu wkoll moħħ ta' ċertu livell biex jaħseb u qalb biex ihoss. Il-pulitka dawn tista' tipprodu- ċihom b'mod wieħed biss; jiġifieri billi tagħmel il-qalb u tgħin l-istudji u ma tippruvax tfixkilhom jew tnaqqsilhom ġieħhom kif iħobbu jagħmlu nies li jmaqdru dak li ma jafux jew m'għand- homx ħila jagħmlu huma. Hafna mill-kritiċi ta' l-ilsien Malti huma nies li fuq il-Malti ma jafu xejn għax qatt ma studjawh; huma għalhekk mill-ġenerazzjoni ta' qabilna li ma laħqetx l-istu- dju serju tal-Malti u issa, għax qiegħda tarah ifarfar ġwienħu u jitla' ftit-aktar 'il fuq mill-kapaċità u l-intelliġenza tagħhom, qegħdin igħidu: '' Dan il-Malti fejn sa jitla' 1 Kemm kien jaq- bel għal kulħadd kieku flok hekk igħidu: ''Dan moħħna kemm żamm 'l isfel) Kemm inqtajna mill-istudji li lanqas għadna nafu nugħmlu l-paraguni u sirna naraw kollox kbir 77 L-akbar ġid li jista' jsir lill-poplu l-lum hu li ngħallmuh il- Malti tajjeb u suħajjru l-kittieba kolti tagħna biex ixerrdu t-tagh- lim fost kulħadd. Biex iseħħ dal-ħsieb l-ebda Isien ieħor ma jir- baħ lill-Malti fl-iskejjel primarji. Għax tinsewx li fl-aħħar mill- aħħar lingwa tixbaħ lill-fili tat-telegraf li jintbagħtu l-messaġġi magħhom. Infissru l-paragun. Il-fili huma l-kliem; il-messaġġi huma l-ħsebijiet. Meta lit-tifel żgħir konna ngħallmuh ilsien bar- rani biss konna nittraskuraw l-aktar żvilupp importanti fil-moħl. tiegħu ċkejken, jiġifieri l-ħsieb, għax meta tifel jaqbad jitgħallem lingwa. barranija meta moħħu ikun għadu ma jafx igħaqqad il- ħsebijiet flimkien, dil-lingwu ssir għalih ġabra ta' ħsejjes, ħafna kliem maqtugħ, u sens xejn. U wara li joħroġ mill-iskola qisu ma għallmu l-Ingliż biss, il-Franċiżi l-Franċiż u t-Taljani t-Taljan. Hija in-neċessità u mhux ix-xjenza pedagoġika li ġġegħilna ngħal- lmu żewġt ilsna lit-tfal tagħna, Imbagħad ħafna nies, li jifhmu fl-edukazzjoni daqs kemm. jien nifhem fin-numismatika, igħi- dulek: f'Għar ma ngħallmux lit-tfal tagħna lingwa oħra barra l- Malti u l-Ingliż7 Tliet lingwi mhux aħjar minn tnejnt'' Aħjur ħafna, imma wisq aħjar għarar lingwi flok tlieta. Imma fil-ħajja għandna nqisu mhu x'kien ikun l-aħjar imma x'jista' jkun l- aħjar skond il-ħila tal-bniedem u tal-pajjiż. Ħaġa mhux biżżej- jed tivtiegha. Trid tara tistaw issir. Il-kustjoni hija diversa fl-iskejjel sekondarji. Hawnhekk jid- ħlu prinċipji oħra, U għal min irid jiżviluppa t-tagħlim sekonda- 6 rju xjentifikament jaqbillu jitgħallem mill-esperjenzi ta' pajjiżi olira, l-aħjar għalina l-Ingilterra, L-Università hija kullimkien l-istituzzjoni ta' l-ogħla tagħlim u l-kriterji li tmexxi t-tagħlim tagħha fuqhom huma liberali u mhux utilitarji. Billi hawn Malta aħna mdorrijin b'Università taħt il-livell ta' universitajiet Ingliżi u kontinentali ħafna drabi tisma' gradwati jagħlu opinjonijiet skandalużi fuq in-natura w direzzjoni ta' l-istudji un'versitarji. U skandlu par excellence kienet l-oppożizzjoni ta' wi gradieati. għall-Awlo- nomija akkademika ta' l-Alma Mater Maltija. Fl-Università prinċipju wieħed hemm dwar it-tagħlim: edukazzjoni liberali qa- bel kollox, utilitarja aċċidentalment biss. U kull suġġett li jin- tgħallem jintgħallem skond. il-livell li jixraq lill-Università, kif isir f'Universitajiet oħra. Iekk qed jintgħallem il-Malti fl-Uni- versità. U fuq dan is-suġġett jista' jitkellem b'awtorità min għandu dik il-konvinzjoni li tiġi mill-istudju li jkun għamel u mhux mill-għawi li jkun sema'. Dr. Boffa għen ħafna biex tintrebaħ il-ġlieda ta' lsien il- poplu kontra lsien barrani. Aħna li qegħdin ngħallmuh għad baqagħlna ġlieda oħra, il-ġlieda kontra. l-injoranza u l-fehmiet imgħawġa, il-ġlieda kontra l-kriterji baxxi, u inferjuri għall-kri- terji ta' artijiet oħra aktar żviluppati minna, F'din il-ġlieda ddej- jaqna ħafna l-bruda ta' xi nies li mħabba r-rabta storika li kell- hom mar-rebħa. tal-Lsien Malti konna nistennewhom juru fidu- ċja akbar f'min qed irabbi u jkabbar dak l-ilsien li huma fdew po- litikament; konna nistennewhom juru apprezzament akbar tal- kwalifiki, xogħol u research work li fuqu jinbena l-prestiġju ta' l-istudji nazzjonali. Għax mhux biżżejjed titlob li poplu jkun magħdud b'nazzjon, u mbagħad Ma tagħmel xejn biex iġġagħlu jifhem id-dinjità tan-nazzjonaliżmu Malti. L-istudji tagħna jeħ- tieġ jogħlew, flimkien ma' l-istudji ta' ilsna u soġġetti oħrajn. Id-dinja tkejjilna mhur mill-kliem sabiħ imrma mill-għemil. Bħall-bidwi. Dan. lis-siġra jkejjilha mhux mill-ħafna weraq u friegħi imma mill-frott li tagħtih. Il-Kattedra tal-Malti fl- Università qed tagħti frott li ma jagħmlilhiex għajb. Biżżejjed tgħid li minnha ħarġu għadd ta' attivitajiet li mhux żgur ħarġu daqshom minn. kattedra oħra kemm ilha wieqfa l-Università. Tmbagħad min ma jħobbx jaħdem iħobb inewwwaħ biex jiġbed il-mogħdrija ta' xi ħadd li jgħidlu, għax ma jkunx jaf l-affari tiegħu: U'Miskin, kemm hu maħqur bl-istudju 7 Dawn l-uħud qegħdin fl-Università bi żball, Jien napprezza ħafna ix-xogħol li Dr. Boffa għamel għall- Malti għax jien ukoll kelli kemm-il ġlieda kontra nies influwen- ti li, mingħajr qatt ma studjaw il-Malti riedu, jekk jista' jkun, jeqirduh, jekk le, għall-inqas ifixkluh. U l-esperjenza għamlitni ti daqsvejn għaref, u forsi xi daqsxejn ċimiku wkoll. Il-ħajja għallmitni li ħafna drabi l-motiv ta' din l-oppożizzjoni huwa egojiżmu personali. Ha ngħidilkom wi esperjenzi tiegħi mingħajr ma nsemmi ismijiet. Xi sena ilu jiena u wieħed minn dawn l- egħdewwa ħorox tal-Malti sibna ruħna fejn vulvin fuq l-istess karrozza. Kien ferħan. Għaliex 2 Għax qalli li sar jaf li ibnu kien qed jitgħallem il-Malti u qabel kien jaħseb li fejn kien ma kenux qed igħallmuhulu. U kien jibża' għalhekk li jeħillu fl-eżami. Jien mA weġibtu xejn, għax dak il-ħin dħalt ġo qoxorti; fhimt f'daqqa waħda r-raġuni ta' l-oppożizzjoni kontra l-Malti; id-difiża ta' l- ulied l Għadu ieħor influwenti ipprova jbaxxi l-livell ta' l-istudju tal-Malti għax qal li kien għola wisq. Ma rnexxilux, Dak il-ħin ma stajtx nifhem ir-raġuni ta' l-oppożizzjoni tiegħu. Fhimtha xi żmien wara. Ibnu resaq għall-eżami u billi nzerta ħmar, weħel mhux fil-Malti biss imma f'kull suġġett ieħor. U għall-protezzjo- ni ta' dal-ħmar dal-papà kien ipprova jbaxxi l-livell ta' l-istudju tal-Malti. Din hi s-saħta kbira li għandna hawn Malta. Żgħar wisq fil-għadd u l-moħħ. Meta jkun hemm ii riforma kulturali jew eko. nomika ma noqogħdux naraw jekk hix ġusta jew le, imma kif sa tolqot jew tmiss lilna u 'l-Min jiġi minna. Bħas-sur X, ħabib tie- għi, li sakemm kien. batut mill-flus, għajnejh kienu dejjem f'ġid ħaddieħor u mhux ħlief igħid: ''Dak li għandu serqu u l-Gvern imissu jeħodhulu', u mbagħad iżżewweġ mara kapitaista u issa sar l-akbar difensur tal-ġid fejn hu sewwa u mhux, Moralità u prinċipji ta' l-okkażjoni l Il-Malti fl-Università naqqas in-numru ta' l-istudenti2 Lan- qas xejn, Kollox bil-maqlub. Mindu daħal il-Malti n-numru ta' l-istudenti żdied u kiber. Il-lum il-problema hu mhux studenti jtit imma li mill-Università qed joħorġu iżjed professjonisti milli Malta tiflaħ. tgħajjex. Mistoqsi quddiem il-Roval Commission fl- 1931: ''Are there sufficient doctors in-Malta9'', Dr. Boffa wie- ġeb: ''Xes, anv amount, Too manv'', Aħseb u aa l-lum li l-pro- fessjonisti baqgħu jiżdiedu l Għalhekk wieħed mhux la kemm jifhen x'iridu jgħidu sew- wa. bil-kelma 'eżaġerazzjoni' meta jgħiduha għall-istudju tal- Malli fl-Università. Osservazzjoni għall-ġid. kienet tkun li-kull suġġett, kien liema kien, għandu jilħaq il-livell li jixraqlu. L-ak- bar eżaġerazzjoni li naf biha jien hija l-medjokrità tagħna f'kol- lox, għax niftliu jdejna fejn imissna nagħilquhom, ma nugħtux importanza biżżejjed lill-kwalijiki u nieħdu aktar gost bil-kwan- tità milli bil-kwalità. Kemm niddubbaw' Niddubbawt O kelma tal-għażż, meħuda mill-Isqalli u mogħtija tifsira skond. in-natu- ral-tagħna, kenm ħsara għamiltilna s'issa fl-unur tagħna bħalu poplu ċivilizzat u kenm ħsara għad tibqa' tagħmlilna sakemm nibqgħu kuntenti biki Kollox kemm niddubbaw: fix-xogħol tal- moħħ u ta' l-id, sa fil-prinċipji… 1 U nagħlaq minn fejn bdejt, b'apprezzament tax-xogħol li Dr. Boffa, il-lum Prim Ministru ta' Malta, għamel għar-rebħa u għall-fidwa politika ta' lsien il-poplu, bil-ħsieb sabiħ, kif xehed quddiem ir-Roval Conmission, li l-Malti jkun jiswa biex jeman- ċipa. lill-kotra mill-injoranza u jagħtiha l-istatus ta' nazzjon. Minn għandu uħna li ngħallmu l-Malti għandna dritt nistennew, u hu ma jonqosniex, kull għajnuna biew noħorġu minn ilsien il- poplu dawk is-setgħat moħbija li jinsabu ġo fih u li jista' jagħraf- hom u jgħallimhom l-istudjuż biss. Bidw il-Maltin ikunu tabilħaqq nazzjon u biex l-emanċipaz- żjoni politika tal-poplu Multi u l-ilsien. Malti tagħmel l-akbar ġiil fl-emanċipazzjoni kulturali li tiġi mill-istudji serji u għoljin. Biex ir-rebħa tal-Malti u tal- Maltin ma tkuna nofs rebħu imma rebħa sħiħa. Mhux rebħa politika biss, imma rebħa morali IL-KUMITAT GĦAQDA TAL-MALTI (UNIVERSITA') 1949 Presulent Onorarju: Prot, J. Manehċ, M.D., B.Se., Viċi-Kanċillier u Rettur Manjifiku; President: Prof. Ġ, Aqnilina, B.A., LU.D., Ph.D. (Lond.); Viċi-President: J. V. Galea; Segfetarju Onor: W. P. Gulia, B.Sc., Ph.C., D.P.A. (Lond.; ss, Segretarju: À. Tqassim-Librar : Ċ, Cassar; , Business Fditors: J. Tanti u Ġ.