42 1 il-Ħadd 6 ta'Settembru 29: ĠENSNA (56)-— KITBA U RIĊERKA RAV MANGION (c) TOAĊA il-PROFESSUR RAV MANGION B.A. (Hons, (Istitut Agostinjan), M.A. (Storja) (Melit), LLD. (Melit), D.PhiL (Oxon.), M.O.M. seppa nċe Borg. Hu tgħam- med mill-Wisq Reverendu Don Carmelo Gerada fil- Knisja ta' Stella Maris f'Tas- Sliema li dak iż-żmien kienet filjali fit-territorju tal-Insinji Kolleġġjata u Bażilika ta' Santa Liena . f'Birkirkara. Huwa ngħata l-ismijiet ta' 'Thomas, Paulus, Salvator, Franciscus, Ignatius, Rosa- rius, Carmelus, Arcangelus, Josephus'.' Huwa twieled fi ħdan di- nastija ta' nies illustri ferm l-aktar fuq in-naħa paterna u kien wieħed minn żewġt aħwa, ħuh l-ieħor kien il-Far- maċista u Ko-Fundatur tal- , Thomas studja fil-Liċeo fil-Belt Valletta u fl-Universi- tà ta' Malta fl-istess belt kapi- tali ta' Malta, mnejn huwa ggradwa fil-Maġisteru tal-Ar- ti. (M.A.) fit-2 ta' Awwissu 1892 u bħala Duttur fil-Me- diċina u fil-Kirurġija (M.D.) fid-19 ta' Settembru 1895. Huwa rċieva l-Mandat biex seta' jeżerċita l-professjoni medika :u kirurġika min- għand id-Deputat Gvernatur Major General Henrv Parnell fl-4 ta' Settembru 1896. Huwa kien determinat li jagħmel karriera u jibni niċċa fix-xjenza u fl-ispeċjalizzazz- joni tal-atmosfera tad-dinja, speċjalment fil-proċessi mar- butin mal-formazzjoni u mat- tbassir tat-temp. Dr Agius kiseb il-kwalifi- ki fi żmien proprizju meta s-settur mediku u kirurġiku f'Malta kien għaddej minn riformi kbar kemm mil-lat is- tituzzjonali u amministrattiv kif ukoll mil-lenti akkademi- ka u professjonali. Huwa laħaq fi żmien idea- li meta l-qasam tas-saħħa pubbliku kien qiegħed jin- għata attenzjoni speċjali mill- ħakkiema fl-organizzazzjoni tad-dipartimenti u tal-qafas legali tant li l-Kunsill tal- Gvern f'Malta għadda numru ta' atti leġiżlattivi biex itejjeb is-sistemi sanitarji fil-pajjiż billi żied l-ispjejjeż kapitali b'mod qawwi. biex jimpli- menta aħjar it-tħaddim u l-ef- fiċjenza tagħhom. Dr Agius kien Assistent Uffiċjal Mediku fl-Isptar Ċen- trali ta' Malta li dak iż-żmien kien fil-Floriana, minn No- vembru 1896 sa Ottubru 1899. Imbagħad, huwa kien Kura- tur tal-Laboratorji tal-Alma Mater kif ukoll tal-Mużew tal-Istorja Naturali bejn Frar tal-1900:u Ġunju tal-1901. Huwa kien fdat biex jor- ganizza l-Osservatorju Me- teoroloġiku skont standards moderni mill-Professur Na- puljun Tagliaferro, id-Diret- tur tal-Istruzzjoni Pubblika, fl-1900. Huwa kien tabilħaqq xprunat biex damm id-data u tebagħ diversi rivisti fuq il-Klima Maltija minbarra li stampa għadd imżewwaq ta' studji dwar it-terrimoti u ċ- ċaqliq tal-art. Huwa kien segwit minn Cvril Leach li sab motivazzjo- ni fih biex jistabbilixxi seba' stazzjonijiet meteoroloġiċi u' biex jisfrutta skejjel gover-. nattivi bil-għan li jkejlu d- distribuzzjoni tax-xita u l-fir- xa tal-ilmijiet li tħalli wa- rajha. Bla rieb ta' xejn, huwa kien l-Uffiċjal Inkarigat mill- Osservatorju Meteoroloġiku u mill-Istazzjon Sismografi- ku kif ukoll l-Eżaminatur tas-Sezzjoni — tal-Inġinerija Elettrika, meta t-tliet entita- jiet kienu jiffurmaw parti in- tegrali mill-Ogħla Istituzzjo- ni tal-Akkademja, sa mis-se- na 1904. Huwa nnifsu inaw- gura s-servizz marbut magħ- hom fl-10 ta' Mejju 1906. Dr Agius kien verament viżjonarju u brillanti fl-iniz- jattiva tiegħu li jitwaqqaf l-Uffiċċju li għen biex isiru l-kumpilazzjonijiet tat-tagħ- rif meħtieġ u sussegwente- ment esperti, tekniċi u inves- tiġaturi jinfandqu u jixtarru l-informazzjoni dwar varjetà ta' aspetti u ta': fatturi kli- matiċi. Sadanittant, Thomas Agius ingħata l-ħatra ta' As- : fil-Laboratorju 'Thomas flimkien mal-mara u mal-maħbuba tiegħu Sophia wara li kienu ngħaqdu fiż-żwieġ (c) Thomas Agius-Vadala sistent fl-Analiżi tal-Kimika tas-Saħħa Pubblika mill-bidu tal-1901 sa April tal-1902, f'liema per- jodu l-Gvern approva l-ew- wel minn erba' Ordinanzi li bihom wera l-intenzjoni li jimmodernizza l-istrutturi tas-sanità u l-applikazzjoni : tal-iġjene in ġenerali, jiġifieri l-ħsibijiet, il-prattiċi u l-meto- di tal-indafa fost il-poplu. Sadanittant, Dr Agius in- ħatar doċent fl-Università ta' Malta u beda jagħti kontribut kbir permezz tal-konferenzi ETOPPĊB. ĠENSNA (56) — KITBA U RIĊERKA RAV MANGION (C) in-nuda 8 ix settomibru 2020 143 u tad-dimostrazzjonijiet fil- klassijiet li huwa għaqqad mal-ħidmiet tiegħu fil-kliniċi u fis-swali tal-isptarijiet. Huwa nħatar Professur tal-Fiżika fl-Atenew b'effett mid-9 ta' April 1902 liema pożizzjoni huwa kien desti- nat li jokkupa għal kważi kwart ta' seklu sal-1926. Huwa kellu lil ħuh Arcan- gelo fost l-ewwel grupp ta' alljievi fl-edukazzjoni terz- jarja apparti numru sabiħ ta' studenti li meta kibru okku- paw l-ogħla karigi u taw ġieħ lil pajjiżhom. Thomas kien personalità ta' bosta dimensjonijiet u ta- lenti. Huwa kien punt ta' re- ferenza ċivili u militari, nazz- jonali u imperjali, ta' relevan- za impekkabbli. Inevitabilment, Thomas intlaħaq Kaptan (n.48683) fil- kapaċità ta' Meteorologu sewwasew fil-Fergħa Teknika tar-Roval Air Force (RAF) b'kummissjoni temporanja b'seħħ mill-1 ta' Novembru 1918. Thomas tħaddan dlonk mill-Awtoritajiet Militari mal-formazzjoni tal-Forza tad-Dixxiplina u tas-Sigurtà tal-Ajru fl-1 ta' April u mal- formalizzazzjoni tal-RAF Ka- lafrana Command u tar-Reġi- ment 267 fis-27 ta' Settembru Huwa kien l-għażla ovvja u awtomatika bħala l-Uffiċjal Meteoroloġiku tal-RAF f'Malta għaliex kien l-aktar persuna kwalifikata fil-pajjiż. Huwa kien igawdi reputazz- joni għall-esperjenza u l-bra- vuri tiegħu mal-Air Ministrv Meteorological Office f'Lon- dra, fl-Ingilterra. Huwa ngħata f'idejh it-tmexxija tal-Osservatorju Meteoroloġiku meta dan kien jinsab fit-Turretta tar-Roval Air Force (RAF) ġewwa l-Pa- lazz tal-Gvernatur (illum il- Palazz tal-President tar-Re- pubblika), fil-Belt Valletta. Huwa kien jifforma parti integrali mill-Kwartieri tal- RAF f'Malta mit-13 ta' Lulju 1919 u ttella' għall-grad ta' Flight Lieutenant b'effett mill-1 ta' Awwissu tal-istess sena. Huwa kien trasferit mal-lista tal-personnel demo- bilizzat fid-19 ta' Marzu 1921 wara li s-sede ssemmiet RAF Mediterranean Group sena qabel. Il-Professur Thomas Agi- us spikka mhux biss bħala konsulent u għalliem iżda eċċella wkoll fil-kitba. Huwa prepara regolarment som- marji klimatoloġiċi li kienu jiddaħħlu fir-Rapporti Ko- lonjali għal Malta sena wara l-oħra u li 200 reprint tagħ- hom kienu jintbagħtu l-ew- wel lill-Uffiċċju Meteoroloġi- ku tal-Air Ministrv f'Londra u minn hemmhekk lil numru ta' istituzzjonijiet u libreriji f'partijiet tad-dinja. Il-kobor tax-xogħlijiet tie- għu ntgħarfu iżjed mal-milja tas-snin billi l-bullettini u l-kronaka li xandar annwal- ment kienu l-uniku font dwar is-suġġett tal-klima u tat- temp f'Malta. Il-Professur Agius, popolarment magħruf b' 'Tt-Toss' fiċ-ċirkli tal-in- telliġenzja u fiċ-ċrieki tal- ħbieb, ma naqasx li jħalli marka minn lat ieħor ta' preġ- ju kbir. Hu ħareġ xogħlijiet per- sonali ta' valur enormi fosth- om il-monografija bit-titlu 4Progress in Wireless Teleg- raphv' u sensiela ta' stħarriġ ta' livell avvanzat f'diversi ġurnali tal-eruditi lokali. Huwa mhux biss fittex li jwessa' u jippopolarizza l-medda ta' attivitajiet tiegħu permezz tal-lectures u tad-di- mostrazzjonijiet iżda wkoll bis-saħħa tal-artikli u tal-let- teratura. Il-Professor Agius kien nominat bħala r-Rettur tal- Università ta' Malta b'salarju ta' £450 fis-17 ta' Marzu 1926. Hu kien il-21 wieħed mir- Rikostituzzjoni tal-Alma Ma- ter u mill-ewwel predeċessur tiegħu Fra Robert Costaguti dei Serviti. Huwa saħħaħ l-Istaff tal- Letturi għalkemm m'għamilx tibdil sostanzjali fil-Fakulta- jiet. Ċertament, huwa kien il- Kap tal-Iskola u tal-Edukazz- joni Terzjarja meta beda t- tagħlim u t-taħriġ tal-Pa- toloġija u tal-Kirurġija Den- tali, inkluża dik Operativa, lejn l-aħħar tal-kariga pres- tiġjuża li huwa żamm sa- kemm miet. Il-Professur Thomas Agius kiseb bosta rikonoxximenti internazzjo- nali u kien elevat fil-Fellow- ship tar-Roval Meteorologi- cal: Societv ta' Londra (ER.Met. S.) f'Marzu tal-1918. Minbarra hekk, huwa kien membru taġ-'Società Sismo- logica Italiana, Torino' u tas-'Società Sismologica Ital- iana' ta' Ruma, fl-Italja. Thomas ingħaqad fiż- żwieġ ma' Sophia Vadalà fil-Knisja ta' Santa Katerina magħrufa bħala 'Tal-Italja' fil-Belt Valletta fl-10 ta' Ġunju 1907. ki ; Thomas u Sophia kellhom erba' wlied, ċjoċ żewġ subien u żewġ bniet li kienu Joseph il-kbir, li miet ta' 23 sena meta kien student fil-kors tal-me- diċina; Maurice, iż-żgħir li żżewweġ lil Maria nċe Stilon li ggradwa fil-Liġi fl-1940; Maria, magħrufa aħjar bħala Max li żżewġet lill-Professur Joseph Anastasi Pace M.D., kif ukoll Xvette jew inkella Ivvli baqgħet xebba. Thomas mal-familja kien resident fid- dar n.88, Triq il-Merkanti, fil- Belt Valletta, għal ħafna. Il-Professur Agius kien ukoll Rettur tal-Kappella tal-Onorati li kienet imwaqg- fa fi ħdan il-Knisja Parrokkja- li tal-Portu Salvu u San Duminku fil-Belt Valletta u li bosta avukati kienu jagħżlu biex fiha jiċċelebraw il-matri- monji tagħhom. Thomas kellu d-delizzju tal-fotografija apparti li kien entużjast dwar dak kollu li kellu x'jaqsam mat-telegrafi- ja bla fili. Agius intlaqat minn stroke għal għarrieda u miet fl-età ta' 63 sena meta kien għadu fl-aqwa tal-karri- era tiegħu fid-dar tal-villeġġ- jatura 'Glenv Don House', fi Triq il-Ponta, f'tas-Sliema, fid-19 ta' Ottubru 1934. Huwa ndifen fil-qabar tal-familja fil-Punent N.D.2. fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata. Huwa kellu funeral mill-is- baħ l-għada 20 ta' Ottubru 1934. Dr Thomas Agius jidher (it-tielet mil-lemin bil-qiegħda fl-ewwel ringielaq isfel) mal-klassi tal-istudenti tal-Kors tax-Xjenza fl-Universita' ta' Malta fl-1905-06. Ħuh Arcangelo jidher l-ewwel wieħed fuq ix-xellug tiegħu (jew it-tieni mil-lemin) bil-qiegħda fl-ewwel ringiela. Luigi Preziosi aktar tard wieħed mill-aqwa oftalmologi li qatt rat Malta, jidher bil-wieqfa għalih waħdu fuq wara nett (c) Thomas Aġius-Vadala' 44. ( Il-Ħadd 6 ta' Settembru 2020 Il-Professur Thomas Agius ħalla marka li ma titħassar qatt u l-istudji akka- ' demiċi u l-ħidma tiegħu baqgħu jkunu utilizzati ħaf- na snin wara mewtu, tant, li d-Dipartiment tal-Avjazzjoni Ċivili wara l-1952 ħa f'idejh u mexa. mal-kompetenza u mal-flessibilità tal-osservazz- jonijiet meteoroloġiċi u sis- moloġiċi li hu kien imbarka fuqhom sa mill-għabex tas- Seklu 20. tà, Estratt mill-The. Reġistru Pubbliku, Vallet- ta, Malta, Twelidijiet 788/1871, Żwiġijiet, 519/2907, Imwiet 4436.1934); Arkivju tal-Insinji Kolleġġjata u Bażi- lika tal' Santa Liena, Birkirk- ara, Reġistru tal-Magħmudi- jiet, Volum XV (1869-77), paġ- na 56; Università ta' Malta, Sezzjoni tal-Arkivji u tal-Kot- ba Rari, Acta tal-Università, Arch 78, Volum IV, 1883-1925, paġni 94-95 u 103-104, u Mss.262, Alister Macmillari (ed.), Malta and Gibraltar Il- lustrated: Historical and De- scriptive, Industrial Facts, Figures, 6 Resources (W.H.L. Collin- gridge, 1915); Malta Past 4: Present incorporating Who's Who and A Map of the Island (Progress Press, 1930); 'Obitu- arv. Mifsud Bonnici, Dizzjunarju Bio-Bibljografiku Nazzjonali (Dipartiment tal-Informazz- joni, 1960); Michael J.Schia- vone/Louis J.Scerri, Maltese Biographies of the Twentieth Centurv (Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 1997); Raniero Zammit, Profili Bijografiċi ta' Magħrufa (Soċjetà Filarmonica Sliema, 2003); Michael J.Schiavone, Dictio- narv of Maltese Biographies, A-F (Pubblikazzjonijiet In- dipendenza, 2009); Anton Az- zopardi S.J., A Province in the Making. Slimiżi Huwa twieled fit-22 ta' Frar 1871 u tgħammed l-għa- da 23 ta' Frar 1871 skont ir-Re- kords tal-Insinji Kolleġġjata u Bażilika ta' Santa Liena, f'Birkirkara. Il- Professur Thomas Agius jidher it- tieni mix-xellug liebes it- -Toga tal-Lawrija mal- Kunsilliera tal- Alma Mater fi Frar pkżu ' tal- 1926. Il-Professur Agius inħatar Rettur fix-xahar ta' wara Ji Marzu 1926 (c) In- NGDHU ie Deguara Caruana Gatto