18. iLHamis 4 ta' Mejju 2017 FEATURE L-ORIZZONT mu L-ORDNI F'MALTA (3) -Ordni ġiet Malta bi I flotta ċkejkna ta' xwie- ni, iż-żewġ barrakki: Santa Marija, il-barrakka x- xiħa li snin wara kienet għer- qet f'Daħlet ix-Xwieni (illum Dockvard Creek) u s-Sant' Anna, galjun, żewġ galeri u bastimenti oħra tat-tagħbija. Magħhom ġew ħafna ħadd- iema ta' diversi snajja u nies oħra minn Rodi li ma xtaqux jinfirdu mill-Ordni, u li fi żmien relattivament qasir in- tegraw mal-Maltin li kienu diġà magħrufin bħala ben- nejja tax-xwieni u opri oħra tal-baħar. Mal-wasla tagħhom. fil- gżira, il-kavallieri ħadu pus- sess. tal-Kastell Sant' Anġlu mingħand. il-familja nobbli ta' Nava, u ħafna min-nies li ġew magħhom marru. jo- qogħdu fil-Burgo (il-Birgu) li f'dak iż-żmien kien diġà villaġġ imdaqqas qrib il-kas- tell. Jingħad li qabel il-miġja tal-kavallieri f'Malta xi wħud mill-familji nobbli u dawk għonja Maltin diġà kellhom xi lsiera magħhom. Sintendi dawn l-ilsiera, bħall-ilsiera kollha mjassrin f'pajjiżi oħra kienu jiġu mġiegħlin iservu ujobdu lil sidhom fedelment, u aktarx li ma l-iċken reat kienu jbigħuhom jew jitfgħu- hom il-ħabs. B'danakollu, di- versi kitbiet juru li ħafna mill-ilsiera li kienu mal-fa- milji Maltin kienu fdati u miżmumin tajjeb ħafna. Xi wħud isostnu li n-nobbli u l- familji għonja biss setgħu jżommu l-ilsiera magħhom għax dawn kellhom il-flus u faċilment setgħu jakkwis- tawhom billi: jixtruhom —A mingħand xi padrun ta' xi xini wara li dawn l-imsejknin ikunu waqgħu f'idejh wara xi taqbida ma' xi xini Misil- ma. Hu fatt magħruf li waqt li ħafna mill-ilsiera nisa kienu fdati ħafna fid-djar tal-familji Maltin mhux biss fix-xogħol tad-dar iżda wkoll fil-ħarsien tat-tfal, insibu każi, mhux rari, ta' abbużi mis-sidien tagħhom. Dan jidher ċar f'di- versi testmenti fejn it-testatur ħalla xi wirt għal xi tifel jew tifla ta' xi lsiera, u ġieli talab għall-ħelsien tagħhom mill- jasar. wara mewtu. Dawn mhumiex. stejjer li ssibhom f'xi rumanzi iżda huma fatti reali li ġraw tabilħaqq fiż- żmien meta ħafna familji sin- juri kellhom fi djarhom ilsie- ra nisa. Jingħad ukoll li l-ilsiera miżmumin mal-familji Mal- tin ma kinux imwarrbin u mkassbrin kif jaħsbu ħafna. Kien hemm minnhom li kie- nu fdati ħafna mis-sidien tagħhom fit-tmexxija ta' lsiera oħra, u saħansitra kell- hom il-libertà li joħorġu fi x'ħin iridu u jmorru fejn iri- du. Bosta drabi, xi sidien, l- aktar dawk nobbli jew għon- ja, kemm bil-kliem kif ukoll bl-eżempji tajbin: kienu jippruvaw jikkonvertuhom għat-twemmin Nisrani, l-ew- welnett għax kienu jemmnu li n-Nisrani biss seta' jsalva ruħu, u t-tieni għax bħala Nsara kienu jħossuhom ak- tar żguri minnhom u b'hekk setgħu jafdawhom aktar. Mhux l-ewwel darba li kien hemm ilsiera li għall- iskopijiet ta' moħħhom kienu taparsi jikkonvertu għat- twemmin Nisrani, u dan ak- tarx kienu jagħmluh biex jintgħoġbu mis-sidien tagħ- hom u forsi b'hekk jiksbu l- ħelsien mill-jasar. Kien hemm oħrajn li avolja saru Nsara xorta waħda għamlu dak kollu li ġie għal idejhom bla skuplu ta' xejn bħal serq u qtil. Għalkemm ħafna lsiera kienu draw il-jasar u lanqas biss kien jgħaddilhom. il- ħsieb min-moħħhom li jer- ġgħu lura, kien hemm oħrajn li moħħhom biss kien li jeħilsu mill-jasar, u għalhekk insibu, fejn xi nisa qabdu t- triq tal-prostituzzjoni biex jaqilgħu l-flus u jinfdew mill- jasar. Iżda issa ejjew inħallu lsiera li kienu jgħixu mal- familji Maltin u naqilbu fuq l-ilsiera li kienu jiġu kkun- dannati għal: għomorhom jaqdfu fuq ix-xwieni tal-Ord- ni. Għalkemm l-istorja tal- Ordni ta' San Ġwann tgħaq- qad flimkien tliet paġni glor- jużi, dik reliġjuża, militari u navali fi ġrajja waħda, wie- ħed isib, li fl-istorja maritti- ma tagħha din l-Ordni għam- let użu minn diversi skwadri ta' xwieni, mibnijin fi żmini- jiet differenti, kemm bħala mezz ta' trasport għall-ħti- ġijiet tagħha kif ukoll dawk tat-taqbid kontra l-għadu Tork. U peress li aħna se nitkell- mu fuq dawk tat-taqbid, taj- jeb li wieħed ifakkar lill-qar- rejja tagħna li l-aktar skwadra li tissemma' għar-rebħiet kbar li għamlet tul il-medda ta' snin hi dik tal-galeri. Din ix-xini ħafifa minn dejjem kienet meqjusa bħala sinjal ta' qawwa għall-pajjiż li jħad- dan skwadra minnhom. Il-galera kienet xini ta' madwar 165 pied (55 metru) baxxa mal-ilma li timxi bil- qlugħ Latin u bil-qaddiefa. L-ekwipaġġ ta' din ix-xini kien ilaħħaq madwar 600 ruħ, nofshom qaddiefa, fil- kotra tagħhom ilsiera Torok. Kull galera kellha 51 bank tal-ilsiera, b'26 bank fuq il- lemin -u 25 ieħor fuq ix-xel- lug. Flok id-disa' bank kien ikun hemm il-fuklar fejn kien isir it-tisjir kollu ta' fuq il- galera. Fuq kull bank kien ikun hemm ħames qaddiefa, bl-iqsar wieħed minnhom fuq in-naħa ta' ġewwa u f'tarf il-moqdief kont issib il- bonavolja. Sintendi bħal kull xini oħra kien jirrekjedi ħafna xogħol biex tarma galera għat-tbaħ- ħir, u kif wieħed jista' jimma- ġina, li l-imqadef kienu jin- tużaw meta ma jkunx hemm riħ jew f'każ. ta' taqbid. Il- galera kienet toħroġ mill- port bil-qdif imbagħad jin- fetaħ il-qlugħ. Barra minn hekk, il-qaddiefa tal-galeri kienu jiġu magħżulin u mħarrġin tajjeb fil-mistier tagħhom, għalkemm wieħed jista' jimmaġina x'ħajja iebsa kienu jgħaddu dawn l-imse- jkna lsiera ikkundannati fuq il-moqdief. Ħafna jsostnu li l-ilsiera Misilmin f'Malta kienu ttrat- tati tajjeb ħafna meta wieħed jipparagunahom mal-ilsiera Nsara taħt it-Torok. Tant hu hekk, li dawn ma setgħux jiġu msawta jew maħqura fuq il-galeri kif ukoll fuq l- art. Sintendi l-ħolma ta' kull ilsir kienet tkun li mal-ewwel ċans li jiġih, jaħrab u jmur lura f'pajjiżu, iżda jingħad li ħafna Isiera qatt ma wrew ix- xewqa li jinħelsu mill-jasar. Ħafna huma tal-fehma li r- raġunijiet ewlenin li din ix- xewqa maż-żmien kienet tibred f'qalbhom kienu tnejn, minħabba t-tul tas-snin li kie- nu jdumu fil-jasar u biż- żmien kienu jinsew lil qra- bathom, u t-tieni, kienet il- biżgħa li jerġgħu jinqabdu mill-ġdid ilsiera minn sidien oħra aktar kiefra. Raġuni oħra valida ħafna hi, li ħafna minnhom kienu jidraw u aċċettawh il-jasar għax kienu mitmugħin, ikku- rati u mlibbsin tajjeb. U veru li l-kura tal-ilsiera fi żmien l- Ordni kienet tajba ħafna għax insibu, li kull meta l- ilsiera li kienu fdati bħala sef- turi f'bosta djar tal-kavallieri, fil-Bereġ u fil-palazz tal- Gran, Mastru kienu jimirdu kienu jintbagħtu fis-Sagra In- fermerija fejn kienu jingħa- taw kura mill-aħjar tobba. L-istoriku Gużeppi Mus- cat jgħidilna li fis-suq Malti kont issib ilsiera ta' kull età. Il-prezzijiet kienu jvarjaw minn ftit skudi għal xi xwejjaħ jew ilsir immankat għal 320 skud għal xi żagħ- żugħ. Waqt li tifel ta' 7 snin kien jinbiegħ 77 skud, raġel anzjan kien iġib 35 skud. Ilsir li jinzerta xi ras kbira jew ġej minn xi familja għanja l- prezz kien ilaħħaq l-1,000 skud. Minn dawn is-swieq tal-ilsiera, l-Ordni (1650) kien iħallas prezz fiss ta' 137 skud u 6 tari għal kull ilsir tajjeb għal fuq il-galeri li kien jixtri. Għedt li l-ħolma ta' kull il- sir kienet li xi darba jeħles mill-jasar tiegħu iżda kif seta' xi darba jaħrab bla flus7 L- uniku mezz ta' ħarba, u hawn nimmaġina wkoll li kienet diffiċli ħafna, kien li jsib xi padrun ta' xi xini bar- ranija u jgħinu jaħrab. Minħabba hekk, l-Ordni kienet ħarġet ordni li kull biċċa tal-baħar li tkun mar- buta mal-moll trid tiżarma mill-qlugħ, mit-tmun u. l- imqadef tagħha, u kull sid ta' kull opra tas-sajd (ferilli jew kajjikki) kien obbigat b'liġi li jorbot id-dgħajsa tiegħu fil- menqa ta' Bormla qabel inżul ix-xemx — fejn bejn wieħed u ieħor, fl-istess sit, fiż-żmien l- Ingliżi, l-ammiraljat kien be- na l-Baċir numru Wieħed. Kien hemm pieni ħorox għal min iħarrab jew jgħin lil xi lsir jaħrab, min iżommu moħbi għandu jew min iħallaslu l-passaġġ biex jaħ- rab. Anke sid il-mirkeb li per- mezz tiegħu jkun se jaħrab kien jeħel multa kbira. Jekk ikun bonavolja jeħilha għall- għomru jaqdef fuq galera bla ħlas, u l-komitu, l-argużin u l-gwardjani jeħlu multa kbira ta' flus. L-Ordni dejjem kien iħalli xi brigantin jew qoxra oħra qrib il-Funtana ta' Nettunu f'Xatt il-Belt, (quddiem. il- knisja ta' Liesse ) bħala għas- sa għal xi lsiera li jittantaw jaħarbu mill-port fuq xi biċċa tal-qlugħ. Meta kien jaħrab xi lsir minn fuq xi galera, kienu jeħlu l-ilsiera sħabu kollha tal-bank ta' quddiemu, u dawk. tal-bank ta' warajh. Jekk jinqabad kienu jaqtgħu- lu parti minn imnieħru jew widna għall-ewwel attentat tiegħu, u jekk jerġa' jipprova jaqtgħulu l-oħra. Minħabba hekk il-bonavolja kien ordnat li jżomm għajnejh miftuħin fuq sħabu tal-bank. B'danakollu, b'dawn ir- restrizzjonijiet kollha xorta waħda kien hemm xi lsiera li rnexxielhom jaħarbu iżda dejjem weħidhom. L-aħjar okkażjoni għall-ħarba kienet tkun meta l-galera tersaq lejn l-art għall-ilma jew għall-ġbir tal-ħatab. Il-bonavolji li kie- nu fdati aktar mill-furzati u mill-ilsiera ġieli: ħarbu f'dawn l-okkażjonijiet. Jin- għad ukoll li kien hemm sul- dati, baħrin u saħansitra nies tas-sengħa bħal mastrudaxxi, qlafat u buttara li ħarbu f'ċirkustanzi simili. Sintendi għal ilsir biex jaħrab minn Malta bla tixħim kien diffiċli ħafna, kemm għax ried ta' bilfors jagħmel użu ta' xi qoxra tal-baħar u s- swar ta' madwar il-port kie- nu mimlijin għasses. Ikompli l-ġimgħa d-dieħla