sħjili F z JIL-P L-ART IMQADDSA LEHEN L-ART IMQADDSA QARI MAĦRUĠ MILL-KUMMISSARJAT TAL-QABAR TA' KRISTU F'MALTA i Id-Disa' Sena JANNAR - MARZU, 1963 Għadd i X'FIH DAN IL-GĦADD Imbierek Tas-sew il-Faqarl (id-Direzzjoni) 1 Fil-Għid tal-Milied 2 Dawra mal-Art Imqaddsa (Dun Karm Sant) 1 Is-Siġra tal-Madonna f'Matarija (Fra Krispin O.F.M.) 9 Min Kienu il-Gnostki (Fra Epifanju Xara O.F.M.) 12 Disa' Xhur fis-Salt (Elsie) 15 Il-Mekka (Muħammed Maħmud el-Ħamdani) 20 Iċ-Ċentenarju ta' San Ġakbu (Fra Mikiel O.F.M.) 22 Kliem Sabiħ Barra Minn Waqtu (Ben Jekuża) 29 Aħbarijiet ta' l-Art Imqaddsa 31 Requiescant In Pace … 82 Direzzjoni: W. R. P. Nikola Magro, O.F.M., Kummissarju tat-Terra Santa. Ammimistrazzjoni: R. P. Valentin Cardona, O.F.M., Viċi Kummissarju. Kummisserija tat-Terra Santa, Kunvent ta' Ġieżu, il-Belt. IMBIEREK TAS-SEW IL-FAQAR 1 Hi ħaġa minn awl: id-dinja, li ħadd ma jagħmel wej għal wej; għax min jaħdem, ijrid jitħallas. Għal hekk, malli Alla sejjah lil Abrdm, biew jaqdih u jagħmel riedtu, wegħdu l-ħlas li kien-sa jtih, ''Oħroġ minn dar missierek, 7 qallu, 'u ejja fl-art li nurik jien. Hemmhekk nagħmlek ġens kbir u mkabbar ismek, u f'nislek jitbierku n-nies 'kollha tal-art' (Nisel, XII, l-3). U Alla qal lil-Lhud meta ħarġu. mill-Eġittu: ''Jekk tħarsu tusijieti u żżommuni b'Alla tagħkom, nagħtikom ix-xita fil-bikri u fl-imwaħħar, biex ikollkom a'tieklu u a'tixorbu, kotra ta' qamħ u nbid, u żejt (Dewtr. U nagħmilkom fir-rds, u m'hux fid-denb; u nqegħedkom dejjem minn fiiq, u qatt minn taħt (Dewtr. Għaddew wi elfejn sena, u l-wegħda tal-Mulej lil Abrdm, seħħet, għax Bin-Alla mill-Eternità, sar Bin-Abraham fiż-żmien (Matt. Twieled minn Omm Verġni, u kiber, u beda ħidimtu għal Fidwa. Tala' fuq għolja,' u miegħu ġemgħa nies, u fosthom ħbieb u egħdewwa, u qagħad bil-qegħda (Matt. U fetah fommu u mal-ewwel kelmiet li qdl, qaleb ta' taħt fàq il-fehma ta' Din il-Lhad, billi s-saħta tagħhom stqarrha b'barka, u l-barka b'saħta: ''Imberkin intom il-foqra; li tibku u tbdtu l-ġugħl Im- berkin intom, li n-nies tad-dinja jobgħoddkom, jisħtikom, u jkeċċukomil Ifirħu u thennew, għax ħlaskom ijktin kbir fis-sema l. .. Imma ħażin għal- likom, intom il-għOnja; li tidħku u tgawdu x-xaba'l- Ħażin għalikom, intom, li n-nies tad-dinja jgħożżikom, iberkikom u jilqgħuhom l Ibżgħu u tnikktu, għaw għażiebkom ikiin kbir fin-nar ta' ġehenna f Kemm hu ħażin u morr, il-kies li newwel Ġest, biex jixorbuh, lil dawk li riedu jimxu wrajh u jħarsu kliemul Mela, ma kienx hemm għall- hom f'din id-dinja, la hena u la mistrieħl Il-ħlas tal-qadi t'Alla, għali- hom, ma hux f'din id-dinja, għaw il-Liġi l-Qadima tiswa biss sa żmien Ġwanni l-Għammied (Luqa, XVI, 16). Mhix għaġeb li ftit-kienu n-nies fi żmienu, u ftit huma wkoll issa, li qagħdu għal dik li qàl. B'dana kollu, kliem Ġesti minnu: f'id-dinja aħjar il-għaks u n-niket, mill-għana u l-ferħ. Bin-Adam ma jkiin wej qabel 'jitnissel. U billi ma kien xej, u la jifraħ anqas jitnikket. Ma ġiew fid-dinja bir-rieda tiegħu, imma Alla għamlu, u hu sab riħu fid-dinja bla 'ma kien jaf. Fid-dinja għandu r-rieda u libertà, imma jekk jieħu ż-żejjed, minn din il-ħajja, jiġifieri jekk igawdi, ikollu d-dejn xi jħallas fl-oħra. Jekk jieħu n-nieqes f'din il-ħajja, jiġifieri jekk ibati, fid-dinja l-oħra jkollu l-qliegħ. Tgawdija f'din id-dinja, ta 'ftit snin li jgħaddu, tfisser dejn li jrid jitħallas għall-Eternità; u tbatija f'din il-ħajja, tfisser qliegħ ta' sebħ u hena, li jibqa' jitgawda għal dejjem ta' dejjem. X'tiswa t-tgawdija ta' din id-dinja, li malajr tgħaddi' Din il-ħajja ma hix ħajja, imma prova; il-vera ħajja hi l-Eternità. Agħmel il-qalb, mela, u la tibżdw mill-Għaks u l-Faqarl Oqgħod dejjem ma' dawk tal-aħħar, biex fil-ħajja l-oħra, li hi l-vera ħajja, issib rtiħek fost il-quddeminl (Mark, 34, u X, 31; Matt. Aħseb fit-tiebiha tal-Għani.u, Lażżru (Luqa, XVI, 19-81). u żommha dejjem quddiem għajnejk. Għaw biha nafu minn fomm l-Imgħallem, li t-telf ta' din id-dinja li tgħaddi huwa qliegħ għall-Eternità ID-DIREZZJONI. FIL-GHID TAL-MILIED. $ Mexa Jiisef in-Naġġar u miegħu għarustu, Marija l-Verġni, fi triq im- wegħra u twila, jaħarbu minn ħarst in-nies u t-taħdit tagħhom. U niżlet ix-xemx u daħal il-lejl tax-xitwa bil- bard tiegħu l-ġieraħ, għajjiet il-Verġni u laħqitha l-ħedla, u fnewha l-mixi u l-bard, U kienu għadhom kemm waslu f'raħal Bet-Lehem, u sabu kerrejja żgħira u talbu li jgħaddu l-lejl fiha. (1) U talabhom jagħdruh sid il-ker- rejja, għax ma kienx hemm f'ker- rejtu wisa' għal żawwàra ġodda. Raħħamlu Jusef lil sid il-kerrejja, u laqa' li jdaħħlu lilu u 'l għarustu fil- maqjel tal-baqar, u qabadha wġiegħ il-ħlas lil Verġni, u ġiebet fid-dinja lil binha l-Messija, għalih is-sliem, fost il-ferħ tal-Anġli u l-għana tagħ- hom: ''Sebħ 'l Alla fil-għoli; u fuq l-art is-sliema; u fost in-nies il- hena l'' U ġew ġemgħa nies fil-heda ta' kwiekeb is-sema, biex jaraw Kel- met Alla u Ruhu, (2) u resqu lejn Marija u saqsewha; u hi meddet idha lejn binha. U qalulha: ''Kif nistgħu nkellmu lil min hu tifel żgħir fil- ben- nienaf'' U tkellem l-imwieled, kif kien fil-benniena, (8) u, stagħġbet il- ġemgħa, u faħħret 'l Alla, u lit-tifel qaddmulu l-għotjiet tagħhom. (4) U għaddew erbgħin jum fuq twelid il- Messija, u dan hu ż-żmien li għandha tidher: bih ommu. fit-Tempju ta' Ġerusalċm. U tħejjiet il-għajla mqad- dsa għal mawra qabel il-għabex, (5) u s-sema kien miksi bis-sħàb bid- dehra li kienet sa tinżel il-borra. U fit-triq l-imwegħra kien hemm il- Betlehem, Palestina — Il-Għar fejn twieled Ġest, kif inhu Ritratt meħud bil-lejl, bid-dawl artifiċjali. ħmàr li kien iġorr il-Verġni u l-im- wieled tagħha, u l-ħmàr kien jogħtor ma' kull pass, istqu kemm istqu Jiisef in-Naġġar, b'saħħtu u bil-ġbid ta' Iġiemu, U f'salib it-toroq resaq Jiisef lejn wieħed mill-ibwieb (6) u ħabbat, u deher fuq il-għatba ta' dak il-bieb wieħed Fellaħ u saqsa: (Xi trid, ja ràġel tajjebf'' (Nixtieq li turini l-aqsar triq u l-anqas imwegħra lejn Ġerusalċm F' ċId-dlàm magħqtd, u l-borra bdiet nieżla, u għandkom magħkom tarbija tal-ħalib. Għax ma toqgħodx dal- lejl f'dari sa kemm jisbaħ f' € Jekk nagħmlu hekk naslu mwaħ- ħrin F' €Mela sa niġi magħkom biċċa triq, bid-dawl itat-torċa (tiegħi, u sa jiġi wkoll missieri bit-torċa tiegħu', U qamu n-nies kollha tad-dàr, u stama' leħen ta' ieħor jgħid: ''Sa niġi nse- ħibkom jien ukoll; aktar ma nkunu fil-għadd, aħjar B U ngħaqad magħhom ir-ràba' u l-ħàmes, u s-sitta, u ma ħdewx jin- .ġemgħu n-nies, u beda jiżdied ir-riħ (7) u ntiew wisq mit-torċi. U meta ġara dan, ħareġ il- Messija jdejh iż- żgħar minn ġewwa l-għata li kienet kebbitu fih ommu, u ġrat ħàġa tal- għaġeb: żammet il-borra wieqfa, im- dendla fuq ràs il-ġemgħa tan-nies u baqa' l-frak tagħha jiżdied u jis- siefaq u jdiir fir-riħ, donnu kien hemm saqaf iħarishom minnu u jwarrbu minn fuqhom. Waqfu r-rġiel im- għaġġbin, u dak il-ħin il-Verġni xej- jret idha lejn binha l-maħbub u tbis- smet. U baqa' sejjer. għaġeb il-ġraj- ja, u aktar ma jimxu n-nies, aktar jiżdiedu, u aktar jiżdied il- għadd tat- torċi, sa kemm waslet il-karwàna sa Ġerusalċm, u f'nofshom kien hemm il-Messija, li kellu jixgħel l-akbar dawl tad-dinja. Din. il-kitba. meħuda minn rivista żgħira tat-tfal Għarab, Misilmin u Nsara, Hawn ma fiha xej imnaqqas jew miżjud, u l-bini tal- kliem ukoll hu mħolli kif inhu fil-Għarbi. M'hix ċmagluba' mill-Għarbi għal Malti, imma ''mqab- bla' mill-Għarbi ta' barra għall-Għarbi ta' Malta. Dan, bħal m'hu miktub fl-Evanġelju, għax fil-Qorin miktub li Marija ġiebet fid-dinja lil binha ħdejn zokk ta' siġra tal-palm hekk: F'aġaħa l-miħad, ila ġida n-naħle (Sura XIX, v 22.) Dan kif jaħsbu l-Misilmin; aħna ma ngħidux lil l-Madonna ġiebet il- Bambin fid- dinja b'l-uġiegħ, anqas li huwa Ruh Alla. B'dan kollu din ħaġa żgħira, għax nafu li dil-kitba kitbuha l-Misilmin. Dal-kliem tal-aħħar miktub fil-Qorfn: F'aràrat ilajhi; qdlu: 'Kif mnukallem men kan fil-mahdi, sabijjan' (Sura XIX, 29). Hjiel tal-Maġi; mill-Evanġelju wkoll, Jidher li l-Mislem li kitibha, mal-Qoràn iħobb jaqra wkoll l-Evanġelju. Min kiteb dil-kitba jidher li ma jafx il-Palestina. Għax minn Bet-Lehem sa Ġeru- salem ma hemmx bgħid ħlief ħamest imjiel, u f'siegħa mixi tasal. Ma hemimx għal fejn iqumu qabel is-sebħ, Bejn Betlehem u Ġerusalċm ma hemmx irħula kif stħajjel il-kittieb. Ara n-nota ta' qabel din. Jidher li min kiteb dil-kitba qatt ma raha nieżla l-borra, jiġifieri li la hu mill-Pales- tina anqas mis-Surija, fejn il-borra tinżel qisha kull xitwa. Meta tkun nieżla l-borra ma tagħ- mel anqas naqra kemm-kemm riħ, imma tkun kalma kbira. Aktarx li l-kittieb huwa (jew hija) mill-Eġittu, fejn anqas xita ma tagħmel, aħseb ara borra, Min-nota ħamsa 'l isfel, kollu stħajjil tal-kittieb; imma stħajjil sabiħ, u juri l-qima kbira li biha huma miżmuma Gesu' u Ommu Marija fost il-Misilmin. WICC IL-KTIEB. Ir-ritratt ta' wiċċ il-ktieb, li juri lil San Franġisk quddiem is-Sultan tal-Eġittu, huwa pittura taż-żejt fuq wieħed mil-ħitan tal-Uffiċċju tal- Kummissarju tat-Terra Santa, id-Dejr ''Ta' Ġieżu'' il-Belt, Xogħol tas- sew milqut tal-Pittur ir-Sur Rafel Bonnici-Cali. Fuq Sinaj. Kien it-80 ta' Ġunju, festa ta' San Pawl, meta tlajna fuq Sinaj, il-Muntanja tal-Kmandamenti t'Alla l Qomna fil-għodu bikri mas-sebħ; qaddisna; min naħa, u min oħra, tal- Kunvent, minn barra xi wħud li riedu jqaddsu fuq il-Muntanja. Ħadna kolazzjon sewwa, u ħejjejna ruħna għat-triq, li ma kenitx ħafifa wisq. Fost kollox, l-aqwa ħaġa kienet l-ilma, M'hux ta'. b'xej li fl-Iskrit- tura nsibu bosta drabi l-ilma xbieha tal-grazzja t'Alla. Tiftakru kliem Ġesti lis-Samaritana: ''Li kont tagħ- raf l-għotja t'Alla, u min hu dak li qiegħed jgħidlek: 'Agħtini nixrob', kont titolbu inti, u kien jagħtik ilma ħaj (Ġwanni, IV, (10). Aħna l-Maltin nafu daqs xej x'jiġifieri nuq- qas tal-ilma; fis-sajf ir-raba jinxef, u tgħib kull ħajjà minnu. F'dawn l-inħawi tad-deżert l-ilma nieqes is- sena kollha, sajf u xitwa. Fejn hemm daqs xej ta' nixxiegħa, tara ġemgħa żgħira ta' palm, u taħthom jieqfu l-Bedwin, jistrieħu u jitrejqu. Ħsibna għall-ilma; u m'n Alla, għax ma nafx kemm il-darba, aħna u sejrin, il-koll kemm aħna, waqat- na nibilgħu belgħa ilma biex naqtgħu l-għatx u nrattbu n-nixfa li kellna f'ħalqna. Mela, għal xi s-6 ta' fil-għodu, tlaqna. Ħriġna mill-bieb dejjaq tal- Kunvent, u rhejnielha lejn ras il- wied, li fih jinsab il-Monasteru. Il- Professur fuq il- ġemel u aħna qisna merħla nagħaġ, imxerrda, min hawn um min hemm. Min jitħaddet, min jidħak, min jinbex, min jiekol, u min jħares. DAWRA MAL-ART IMQADDSA (Jorbot mal-aħħar Għadd) U kien hemm tas-sew x'tara; kif imxejna ftit, ilwejna għal fuq il- lemin, u lmaħna quddiemna wied bejn l-iġbla, għoljin m'ogħla s-sema, u rampa fuq il-lemin, tielgħa mxe- bilka mal-iġbla ta' dik in-naħa. Din il-muntanja kienet Ġebel Musa, li skond il-għidut tal-qedem, hi l-Mun- tanja Sinaj, li fuqha Mosċ. ltaqa' m'Alla l-Imbierek, dam ħdejh erbgħin nhar u erbgħin lejl, u ħa' l-Liġi minn għandu, fil-waqt li l-Isrċlijin baqgħu jistennewh fil-wied, isfel. Għal dan il-Ġebel hemm żewġ tri- qat: jew din li konna sa naqbdu, li m'hix għajr telgħa, ħelwa-ħelwa mal- ġenb tal-muntanja, nkella min-naħa l-oħra, fejn hemm taraġ wieqaf, b'ak- tar minn tlett elef tarġa. Ħaffruh il-Patrijiet bis-sabar kollu, għal kum- dità tal-Pellegrini. Il-Professur North għaddiena mir-rampa, u hekk kien jaqbel, biex imbagħad ninżlu mit- taraġ. Imxejna ftit u qbadna t-telgħa. Sa kemm bdejna kollox sewwa, tista' tgħid, bqajna qaqoċċa flimkien; iżda aktar ma bdejna nimxu, aktar bdejna nitferrxu, u kull ħadd. beda jaħseb għar-rasu. Min jgħaġġel, min jeħodha bil-lajma, min jieqaf jistrieħ .. . sa kemm sibna ruħna sarbut twil-twil, ma' tul ir-rampa kollha. Min jieqaf iħares lura lejn il-wied ta' taħtu, in- kella 'l bgħid lejn il-qċaċet tal-iġbla, li aktar ma titla' 'l fuq, aktar jiżdiedu u jisbieħu, fil-lwien u. fis-sura tagħ- hom; min jixrob xi belgħa ilma, u min jitħaddet. Jiena qbadt ma' ġemgħa Ameri- kani-Latini, u waħħalnieha f'rasna li naslu fuq il-quċċata, 7,500 pied għoli, qabel kull ħadd; u rnex- xielnal Wara xi sagħtejn telgħin, bil-lajma l-lajma, insibu ruħħna fuq quċċata, fuq nett, ħdejn daqs xej ta' kappella żgħira, li taf il-bidu tagħha minn żmien il-Biżantini jew qabel. Ma' dwarha ħafna fdal u frak tal- irħamijiet, xhieda ta' knejjes oħra, bil-wisq eqdem mill-kappella tal-lum. Ma' dwarha, blat, iswed, jiebes, tal- granit, mill-bqija xej. Ġewwa, mba- għad, issib artal bil-ktieb tal-Vanġelu fuqu, bħal ma tara fil-knejjes kollha Griegi. Hawn, Sagrament ma hawnx; iżda fi knejjes oħra, issib ukoll is- Sagrament; ikun merfugħ ġewwa ħamiema. tal-f'dda, imdendla. mit- tribuna, fuq artal. Mad-dawra hemm pittura b'dehriet tat-Testment il- Qadim, u hemm ukoll il-€Visitors' Book'', tal-parċimina. Fih issib is- mijiet ta' nies kbar u żgħar, foqra u għonja, għorrief u njuranti, li ġew minn bgħid u minn qrib biex iżuru l-quċċata ta' Sinaj minn fejn Alla tagħa l-Liġi tiegħu, U dawn il-Pel- legrini ma ġewx il-lum jew il-bieraħ, iżda mijiet ta' snin ilu, u jibqgħu jiġu sa kemm iddum wieqfa l-knisja mqaddsa, U jien ukoll, u sħabi, niż- żilna isimna fuq dik il-parċmina li ma tintemm qatt, bis-saħħa tal- għoż- ża li jgħożżuha l-Patrijiet Griegi. Dawk li kienu sa jqaddsu fuq il- muntanja, ħarġu l-affarijiet, jiġifieri l-abiti sagri u l-kalċijiet żgħar, li kon- na nġorru magħna kull fejn immor- ru. Kellna korporali li kienu jistgħu jintużaw. flok ir-rħama; konna nif- irxuhom fejn inkunu. sa nqaddsu u niddubbaw kif nistgħu. Il-ftit li kienu sa jqaddsu, ħejjew ruħhom malajr u bdew il-quddiesa, Trid tara darba l-Mulej Alla deher lil Mosċ u tah il-Liġi l-Qadimal Mosċ wkoll offra sagrifiċċju, b'tifkira u figura tas- sagrifiċċju li kellu jwaqqaf Ġesu Kristu, mijiet ta' snin wara. issa, dan is-sagrifiċċju qegħdin not- fruh aħna, fost il-ġmiel tal-muntanja. fejn ir-ruħ ma tistax ma tħosshiex qrib lejn Alla, l-Ħallieq tagħha. Kif kull ħadd temm il-quddiesa u kiel xi ħaġa milli ġibna magħna, il- Professur ġabarna ħdejh u beda jfis- srilna l-punti ewlenin tar-rakkont B'bliku tas-Sinaj u tal-postijiet fejn ġraw il-ġrajjiet hekk importanti fl- istorja tad-dinja kollha kemm hi, Mill-quċċata wieħed jista' jilmah ma' dwaru ċirku kbir ta' qċaċet tal- iġbla ta' Sinaj; aktar ma dan iċ- ċirku jitwessa' u jitbiegħed, aktar jitbiddlu l-Iwien minn iswed jgħaddi għall-ikħal, u l-ikħal jintemm fl- abjad, sa: kemm imiss ix-xefaq: tal- Baħar l-Aħmar, fuq iż-żewġ naħat tal-Peniżla ta' Sinaj: il-Golf ta' Swejz naħa, u l-Golf ta' Għaqba, in- naħa l-oħra, Hi dehra li trid taraha, biex tifhem sewwa kif inhi; u jekk taraha darba, ma tinsieha qatt aktar. Fost dak il-ġmiel tal-ħolqien, xhieda ħajja tal-kobor u l-għerf u l-qawwa u s-setgħa t'Alla, Mosċ ra l-Glorja tal-Mulej, u ha minn -għandu l-Liġi li kellha tmexxi l-Poplu ta' Israċi lejn Kristu, sa kemm seħħet il-Fidwa. Kif l-Israċlin waslu ħdejn Sinaj, waqqfu l-għerejjex tagħhom fil-wied, taħt ir-riħ tal-iġbla. Mosċ tala' fuq il-Muntanja u hemm Alla qallu li jekk il-Poplu jwiegħed li joqgħod għal li għidlu Hu, ikun il-Poplu tiegħu. - ċIntom rajtu x'għamilt lill-Eġiz- zjani, u rfajtkom fuq 'ġwienah ta' ajkla u ġibtkom lejja. U issa, jekk intom tisimgħu tajjeb kliemi, u tħarsu l-għaqda tiegħi, tkunu l-maħturin tiegħi fost il-ġnus kollha, għax tiegħi hi l-art kollha. Intom tkunu għalija saltna ta' qassisin, ġens imqaddes'' (Esodu, XIX, 4—6). Il-Poplu wiegħed li jagħmel li-jgħi- dlu l-Mulej. Mosċ raġa' tala ħdejn Alla. Il-Mulej kellu jidher u jkellem lil Poplu minn fuq il-quċċata tlett ijiem wara. U fit-tielet jum, mas- sebħ, kien hemm ragħad u beraq, u sħaba sewda fuq il-Ġebel, u daqq il- buq iżarżar qawwi; u n-nies kollha li kienu fil-għarejjex. triegħedu. U ħareġ Mosċ u n-nies mill-għarejjex, jiltaqgħu m'Alla, u waqfu għal taħt il-ġebel. U Ġebel Sinaj kien idaħ- ħan kollu, kien niżel fuqu l-Mulej fin-nar; u kien tiela' d-duħħan tiegħu bħal duħħan ta' forn. Kien jitheż- żeż il-Ġebel kollu qatiegħ, u kull ma jmur kien iżjed jitqawwa daqq il- 'buq; Mosċ jitkellem u Alla jwieġeb f'ragħda, Niżel mela l-Mulej fuq Ġebel Sinaj, u fuq ras il-Ġebel. U ; tala' Mosċ. Qal imbagħad il-Mulej lil Mosċ: 'Inżel wissi lin-nies biex ma jersqux iżjed lejn il-Mulej biex jaraw, li ma tmutx xi kotra min- nhom. U l-qassisin ukoll li jersqu lejn il-Mulej. Ma jistax il-Poplu jit- la' Ġebel Sinaj, għax int wissejtna u għidt: 'Agħmel mifred ma' dwar il- Ġebel, u żommu b'imqaddes'. Qallu mbagħad il-Mulej: 'Mur, inżel u arġa' itla', int u Arun miegħek Imma l-qassisin u n-nies ma jersqux biex jitilgħu ħdejn il-Mulej, li: ma jħebbx għaliehom'. Niżel Mose, ħdejn il-Poplu'' (Esodu, XIX, 16-25). Mosċ mbagħad qralhom il-Liġi kol- lha. Huma ġeddew il-wegħda li kienu għamlu qabel u offrew is-sag- rifiċċji, Mosċ raxxhom bid-demm tal-vittmi u lissen dan il-kliem: ''Dan hu demm l-Għaqda li rabat il-Mulej magħkom fuq dan il- kliem kollu' (Esodu, XXIV, 8). U bl-istess kliem, ifiċċju tiegħu n-nifsu, kellu Sinaj — Il-wetgħa, bil-kappella ta' Sant Elija, u qrib tagħha is-siġra. taċ-ċipress, Ġesu Kristu jwaqqaf il-Għaqda l- Ġdida. Mosċ raġa' sab ruħu fuq il-Mun- tanja għal erbgħin, jum. Il-Poplu ddejjaq u ġiegħel lill-Arun jagħmillu għoġol tad-deheb, biex jadurah, għax Mosċ kien telaqhom. Hekk ħas- bu. Mosċ niżel bit-Twavel tal-Liġi u meta ra dak it-tradiment tal-poplu, kisser it-twavel. Alla kien lest jik- kastiga l-poplu kollu u jeqerdu għal kollox, iżda Mosċ talab għalihom. Alla raġa' tah it-Twavel, u wara li kkastiga lil dawk li kienu xewwxu l-poplu, raġa' ħadhom. taħt il-ħar- sien tiegħu. Mosċ, fuq il-Muntanja, mħabba. t-tlaqqiegħ tiegħu m'Alla, tbiddel wiċċu, hekk li l-poplu ma felaħx iħares lejh u kellu jgħatti wiċċu bi star. Din hi l-ġrajja ta' Sinaj, jiet ewlenin tagħha; ġrajja li kellha tagħti bidu għal ħajja ġdida tal- poplu ta' Israċi; kellha tibda t-triq għal Ġesi Kristu u għas-salvazzjoni tad-dinja. Mill-quċċata ta' Sinaj, imdawra minn dak il-ġmiel u l-kobor kollu tal-ħolqien, stajna nħossu aktar x'jiġifieri l-kelma t'Alla, ħanin, daqs kemm hu qawwi u għaref. Sa kemm għadda dan kollu li sem- mejna, il-ħin daħal ġmielu, u rħej- nielha lejn il-Monasteru, Din id- darba ħadna triq oħra, jew aħjar, għaddejna min-naħa l-oħra tal-mun- tanja, fejn hi aktar wieqfa, iżda l-Patrijiet ħasbu biex bis-sabar kollu ħaffru taraġ, ta' m'hux anqas minn tlett elef tarġa; il-ħażin hu li m'hu- miex kollha daqs wieħed, għal hekk jgħajjuk xi ftit ,u jekk ma toqgħodx b'għajnejk miftuħa, malajr tħalli riġlejk hemm. Imma aħna dak il- Monasteru ta' Santa Katarina, kif wieħed ikun nieżel. minn Ġebel Musa. ħin ma qisna xejn minn dan. Qud- diemna kien hemm, il-bogħod il- bogħod, lejn ix-xefaq; il-Baħar l-Aħ- mar; ma' dwarna, mbagħad, il- glorja tal-iġbla ta' Sinaj; u taħtna l-irdum tal-wied, bil-qiegħ ' tiegħu jħaddar bil-palm, il-banana u l-frott, Wara ftit minuti li konna ilna neżlin, insibu ruħna f'daqs xej ta' wesgħa qisha setaħ, tħares għal fuq il-wied. ' Hawn tinsab knisja żgħira ma' oħra u siġra taċ-ċipress wieqfa, fuq qaddha, qisha qegħda tgħasses dawk l-inħawi jwaħħxuk. Hawn il-Patri- f'ġieħ Elija; ġenbha jiet jiġu darba jew tnejn fis-sena, iqaddsu u jerġgħu lura lejn il-kun- vent. Jgħidu mill-qedem, li meta Elija ħarab mill-Palestina imħabba s-sultana Ġeżabel, kif naqraw fl-Ew- wel Ktieb tas-Slaten, waqaf hawn f'daqs xej ta' għar sa kemm fl-aħħar deherlu Alla u ordnalu li jarġa' lejn pajjiżu, Bqajna neżlin. Dħalna fi rdum li minnu jgħaddi t-taraġ. Hawn. is- sib mogħdija dejqa, imsaqqfa bi ħnejja fil-blat, kemm-kemm jgħad- di bniedem. Hawnekk ġie żmien meta kien hemm Patri Stiefnu li kien miżmum b'qaddis minn sħabu, li kien: joqgħod f'din il-mogħdija jilqa' l-Pellegrini li jkunu telgħin fuq il- Dawk li kien jidhirlu li jistħoqqilhom jitilgħu, kien iħalli- hom jgħaddu; dawk li ma kienx jix- irqilhom li jżuru l-Muntanja Mqad- dsa, kien ireġġagħhom lura. U miegħu kif jgħidu l-Patrijiet, ma kontx tiċ- ċajta. Dawk li kien iħalli jgħaddu, kienu jmorru jqerru għand wieħed Patri li kien ikun hemm apposta, Fl-aħħar beda jfiġġ il-monasteru. Bdejna nħossu l-għejja kollha, u stħajjilna li nxommu r-riħa tfuħ tal- ikel li kien qiegħed jistenniena. Nofs inhar kien ilu li daqq; ix-xemx kie- net saħnet ġmielha, u kienet: għod- dha ħaditna l-lanja tax-xagħri. Minn hemm fuq, il-monasteru tistħajjlu fortizza, u ta' bilħaqq, hu mibni biex jagħmilha wkoll ta' fortizza. Wasal- na, dħalna mill-bieb id-dejjaq, u wara doċċa friska, morna nieklu ikla bil- kif. Quddiem il-bieb tas-Sultàn, kienu jmorru jitolbu żewġ tallaba, Wieħed kien jgħajjat: ''Allàh Kerim l (f) u l-ieħor: ''Ja Allah, agħti s-saħħa lis-Sultàn F' Darba s-Sultàn għajjat lil Ważir u qallu: ''Hemm dawk iż-żewġ tallaba, quddiem il-bieb, agħtihom ħasi mixwi kull wieħed. Imma lil dak li jgħajjat: 'Allàh Kerim', tih il-ħasi moħxi bil-ħaxu, u lill-ieħor, li. jitlob għalija, agħtihulu moħxi bil-flus tad-deheb''. Hekk għamel il-Ważir. Imma kif it-tallàb li jgħajjat 'Allih Kerim' ħa l-ħasi, u kien sejjer lejn id-dar, l-ieħor għajjatlu u qallu: (Tridx inbiegħlek il-ħasi tiegħi, ħalli jkollok tnejn 7 Jien flfis irrid, u ma għandix mara u wlied, bħal ma għandek int, lil min nitimgħu f' It-tallib tal-ewwel wieġbu: ''Jien kieku nixtriħ, imma ma għandix fuqi ħlief bixlik (ħames soldi u nofsj'. ''Kollox sewwa,'', qallu l-ieħor, ħu l-ħasi u agħtini l-bixlik'. U dak xtara l-ħasi u mar lejn id-dàr. It-tallab, kif qasam il-ħasi u sabu moħxi bid-deheb, feraħ ma nafx kemm.-L-għada kera kamra fis-stiq u rama ħanft u beda jbiegħ. Imma t-tallib l-ieħor raġa' mar jitlob quddiem bieb is-Sultàn, bħal ma dàri. Semgħu s-Sultàn, u stagħġeb għall-aħħar, kif mar jitlob hemm mill- ġdid, u bagħat lil Ważir isaqsih x'kien għamel bil-ħasi li qala' l-bieraħ. Qallu t-tallab: ''Begħetu lil sieħbi bixlik, għax jien ma nħobbx l-ikel, inħobb il-flàs.' Il-Ważir mar u baxxar b'dan lis-Sultàn, u s-Sultàn wieġbu: ''Issa qiegħed nara li Allàh aktar iħobb lil min ifaħħar lilu, inkella lil min jixtieq il-ġid lili ' (f) f'Kerim'' jiġifieri fli jipprovdi, f'ġenerus'. IS-SIGRA TAL-MADONNA F'MATARIJA Mill-Kajr sa Matarija, daż-żmien, tista' tmur f'għoxrin minuta; imma fiż-żmien li r-rkub kien isir biss fuq l-iġmla u l-ħmir, ma kontx. tasal f'anqas minn sagħtejn. Jekk imba- għad taħseb li Ġest u Ommu, Mir- jam, anqas biss kellhom ħmara fuq- hiex jirkbu, u li Ġest: kien għadu żgħir ħafna, tifhem malajr, li għal kemm telqu mill-Kajr fil-għodu bi- kri, ma waslux Matarija ħlief għal xi nofs inhar, Dak il-ħin, is-sema kien donnu koppla taċ-ċomb abjad. Ix-xemx twaddab ir-raġġi jaħarqu tagħha fuq it-toroq tar-ramel jikwi. Ma' tul it- triq kollha ma nħassetx fewġa li fewġa, u mis-siġar ma ċċaqalqitx werqa. Mirjam u Ġesti kienu mexjin qalj-qajl, kemm-kemm jifilħu jitħar- rku taħt dik ix-xemx ħarxa; il- għaraq ta' xbinhom nieżel ma' wiċ- ċhom, u jqattar fl-art, u griżmejhom niexfa qoxqox bil-għatx, Mirjam, kieku setgħet, kienet tħal- las il-ftit tal-flus żgħar li kellha f'butha biex tixtri bieqja ilma għal binha, li għal kemm ma qalx kelma, kienet tarah, ta' kull ħin, jgħaddi lsienu fuq xufftejh niexfa, u jieħu nifs qawwi, biex iberred .griżmejh. Dak is-sajf kien sajf ta' sħana aqwa minn :sjuf oħra, li qata' n-nixxiegħat u ġiegħel jitfarfar iż-żahar minn. fuq is-siġar; nixxef il-ħaxix, u xaqqaq sa- ħansitra il-qiegħa tal-art jiebsa. Mirjam ferħet meta. rat l-ewwel djar bojod ta' Matarija. Qrib ir- raħal kien hemm bir. li jimla minnu kull ħadd. ' Mela, ħasbet, il-għatx li kien ilu jaħqarhom is-siegħat, lilha u liċ-ċkejken tagħha, kien qorob għal tmiemu l Imma l-bir ta' Matarija ma kienx bir bit-taraġ, li jibqa' nieżel sa xi- fer l-ilma, bħal ma kien il-bir ta' Silwan f'Ġerusalem. Anqas ma kien għamla ta' ħawt, li l-ilma tiegħu ja- sal sa fommu, li setgħu jixorbu min- nu billi jgħaqqdu kaffejn idejhom ma' xulxin, u jerfgħu l-ilma bihom, bħal bieqja, Dan kien bħal bir ta' Ġakobb, fil-wied ta' Sikar: bir im- ħaffer fil-blat, u bil-fuqani tiegħu mibni bil-ħaġar, u fuq fommu ħer- ża, L-ilma ta' dan il-bir ma kienx biered wisq, anqas ħelu wisq, imma sħajjen, u jagħti fl-imluħa. B'dana kollu, billi ma kienx hemm ħliefu, in-nies ta' Matarija kienu jgħożżuh, u fuqu għamlu ġarriera, u magħha mdendel ħabel bis-satal, biex min ikun għaddej, jekk ikun bil-għatx, jixrob minnu. Imma meta resqu fuq il-bir, Mirjam u binha, inħasdu, għax is-satal ma kienx hemm; xi tfal imqagħrba, jew xi Fellah li kien għaddej, jaraw li ma kien hemm ħadd iħares, ħal- lew l-ħabel bis-satal b'kollox u ħadu- hom. Iċ-ċkejken Ġest, jara hekk, li t-tama li kellu fallietlu, ħariġlu d-dmugħ minn għajnejh, u mar xte- ħet fl-art bil-qegħda, fid-dell ta' ġummajża: nofsha' meħrufa, fuq roq- għa ħaxix niexef. .Biex jimlew l-ilma ma kellhomx; biex jixorbu, kellu jiġi jimla xi ħadd; kellhom mela, jistennew, min jaf sa meta l Damu jistennew biċċa sewwa. Fl- aħħar jaraw: ġej qassis Pagan, tal- alla Api, li kellu miegħu lsir b'satal u ħabel f'idu, Ġesu, jara lil-lsir jim- la l-ilma, resaq bil-qima lejn il-qas- sis u qallu: ''Ja sid, Ommi u jiena għatxanin wisq, u ma' għandniex biex nimlew l-ilma; trid, jekk jogħ- ġbok, tagħtina ftit ilma mis-satal, tiegħek, biex nixorbuf'' Il-qassis xeħet ħarsa kerha lejn it-tifel, li minn ħwejġu kien jidher li hu Lhudi, l-Eġittu, ħada l-Kajr — Is-siġra tal-ġum- majż, mofsha miexfa, li qagħdu għad-dell taħtha Ġesu Bambin u Ommu Marija, ma' ġenb il-bir tar- raħal. u li kien bin il-foqra, u wieġbu bil- herra: 'Ma rridx li s-satal tiegħi jmissuh nies foqra u għariba bħal- kom, Kif nista' nqaddem l-ilma lill- alla tiegħi, jekk is-satal li bih im- lejtu, ikun imniġġes bix-xuftejn. ta' mies tax-xorta tagħkomf'' Għal hekk amar lil-Isir li jbidded fl-art l-ilma li kien fadal u jimxi miegħu lejn ir-raħal. Għadda ftit tal-ħin, u deher ġej raġel ieħor, riekeb fuq ħmar imżej- jen, li kif ra l-bir, niżel, u ġieb satal u ħabel, u mela l-ilma u xorob, u seqa lil ħmaru. Kif ra dan, iċ-ċkej- ken Ġest resaq lejh u talbu: Ja sid, Ommi u jiena bil-għatx ħafna; u ma għandniex satal biex nimlew l-ilma. Jekk jogħġbok, henn għali- na, u agħtina ftit ilma mis-satal tie- għek B' Dak ħares lejn it-tifel, flieħ minn fuq s'isfel, għaraf li kien Lhudi, u kemmex xuftejh u ċaqlaq rasu, u rikeb il-ħmar, u bla ma tkellem, baqa' sejjer, Stennew ftit ieħor, u raw riesaq lejn il-bir wieħed bejjiegħ Lhudi. Qalb Mirjam inmtliet bit-tama għad- dehra ta' wieħed mill-art tagħhom. Ġesu, jarah jimla, talbu ftit ilma; imma anqas dan ma kellu ħniena. Ħares b'ħarsa ta' tmaqdir lejn iċ- ċkejken u Ommu, u qal b'leħen im- qit: (Xi dwejjaq, dawn it-tallaba l Dejjem jiġru wara dak li jkun u jit- tallbul Ħtija tagħhom anqas belgħa ilma ma tista' tixrob bis-sliema f' U telaq jgħaġġel lejn ir-raħal, Qabel laħaq għab il-Lhudi, dehret ġejja mara Masrija. Kienet fqira, bħal Mirjam, jekk m'hux aktar min- nha. Kienet tidher imnikkta u għaj- nejha bid-dmugħ, u qisha anqas in- tebħet bihom. Imliet iż-żir u kienet sejra, meta ċċ-ċkejken Ġesti resaq lejha u qalilha: ''Mara, jekk jogħ- ġbok, trid tagħtina ftit ilma miż-żir tiegħek, biex nixorbu Ommi u jiena $ Għandna l-għatx, u ma għandniex biex nimlew l-ilma. ' Il-mara bil-għaġla newwlet iż-żir lill Mirjam, li sqiet lil Binha u xorbot hija; u newwlet iż-żir lill mara u żżietha ħajr bil-qima. Il-mara qegħ- det idha fuq xagħar Ġest u qaltlu bid-dmugħ f'għajnejha: ''Jien ukoll għandi tifel daqsekl Bħalek sabiħ, u bħalek tajjeb u bil-għaqal, imma m'hux qawwi sħiħ bħalekl Minn ġimgħa 'l hawn qabdu deni qawwi, u qegħda nibża' li dal-waqt imutlil B'ex inxarrablu wiċċu, ħalli ntaffilu s-sħana, ġejt hawn nimla daż-żir bl- ilma U bdiet tibki. ELa tibkix, mara qalilha Ġesu, ijħares lejha. ''Isqi ftit ilma lill-ib- nek, minn dan li xrobt minnu jiena, u tara kif malajr jgħaddilu, u jieħu s-saħħa. Talli int kont twajba ma- għna, u tajtna nixorbu, lili u 'l Om- mi, jiena wkoll irrid inkun tajjeb mie- għek. Mur bis-sliema; jitqawwa t-tifel tiegħek F' U l-mara l-Masrija ħasset fiha twemmin sħiħ fil-kliem ta' dak it- i iE—tit—tà —. ġa — Il-kotra tagħleb ix-xaġàgħa. QWIEL TAL-PALESTINA tifel Lbudi, u marret lejn id-dar, u sqiet ftit ilma lit-tifel, u xarrbitlu wiċċu, u f'daqqa d-deni għaddielu l x 4 $ Il-għada fil-għodu jkien hemm ġemgħa kbira ta' nies ħada l-bir ta' Matarija; kull ħadd mistagħġeb l Għax l-ilma ta' dak il-bir, minn sħajjen, sar kiesaħ, u minn mielaħ, sar ħelu mannal. U s-siġra tal-ġum- majż, minn meħrufa, mtliet bil-frott u l-weraq; u l-ħaxix ta' taħtha, minn niexef, ħdar, u bejnu, nibet xitel tal. balsmu, ijgħaxxi bil-fwieħa l U sal-lum, f'Matarija, fl-Eġittu, għadhom imorru n-nies, jixorbu minn Bir il-Ħelu, u jżuru Ġnien il-Balsmu, li nibet fejn qattar il-għaraq taċ-ċkej- ken Ġest, u jbusu l-ġummajża, il- lum mejta, li tat id-dell tagħha lil Ġest u lill-Ommu. CXaġàgħa'' tfisser qlubija, kuraġġ; il-bqija tal-kliem kollu Malti. Trid jgħid il-qawl, li drabi m'hux għajb li l-bniedem jingħaleb, meta għal wieħed ikun hemm żewġ egħdewwa jew tlieta. Bil-Malti ngħidu: ''Il-kotra tagħleb is-saħħa''. Il-ekel luqme-luqme, wax-xireb qubbe-qubbe. loqma-loqma (bil-ftit il-ftit) u x-xorb boqqa-boqqa. L-ikel (għandu jkun) Fi kliem ieħor, l-ikel u x-xorb għandu jkun bil-qajl, għax jekk tiekol u tixrob bil-għaġla, in-nies jgħidu li donnok qatt ma rajt ħniena t'Alla; u huwa ħażin għas-saħħa. GĦAL AWISSU LI ĠEJ:— Immexxi Mill-Wisq Reverendu Patri Lettur NIKOLA MAGRO O.F.M. ID-DETTALJI JINGHATAW 'IL QUDDIEM. Tmew lilhom 'jiġifieri l-Imgħarrfin. MIN KIENU IL-GNOSTKI. Ċ (Din il-kitba meħuda u mqassra mill-ktieb: ''Manuale di Storia Ec- lesiastica'' miktub mir-Rev. P. Al- bers, D. C. D. G. mitbugħ fl-istam- perija Pontifiċja ta' Torin fl-1918.) Id-din, jew filosofija tal-Gnostki, istħajjilha siġra b'ħafna friegħi, li, kull fergħa ma hix sewwa-sew bħall- oħra, Għax il-Gnostki kienu għadd kbir ta' nies, maqsumin f'xirkiet, li dafru ma' xulxin, ħafna tagħlim u fehmiet tad-djiena u tal-għerf Xer- qija, mat-Tagħlim Nisràni. L-ew- wel ħaġa li jiċħdu hi t-tagħlim tal- ħolqien, kif jgħiduh l-Insàra; u jdaħħlu bħal bidla t-tagħlim u l-feh- miet tagħhom, tal-emanazzjoni, jew Etnissi' u d-dwaliżmu, jew iż- Eżewġt irjis' (Alla u l-materja), li minnhom inħalaq l-univers; u b'dan ukoll ifissru l-miġja ta' Kristu fid- dinja u l-fidwa tagħha minnu. Ill- ħrejjef tal-allàt tal-Pagani, il-misteri tagħhom, u saħansitra l-astroloġija, huma mdaħħlin ukoll fit-tagħlim tal- Gnostki. Il-Kaldin, l-Indjani, is- Surijin u l-Masrijin, kollha għand- hom xi ħaġa li l-Gnostki daħħliha fit- tagħlim tagħhom. Il-Fidi bidliha mal-Gnosi, li kienet bħal għelm, im- ħallat b'fehmiet ta' wisq xorta, 'li n-nies tax-xirkiet tagħhom kienu jem- mnu li huma biss kellhom il-ħila li jagħarfuh sewwa; u għal hekk sem- infushom ''Gnostki'', Il-Gnostki kienu jgħidu: ''Jekk Alla huwa bla tarf, u tajjeb f'kollox, mela, minn fejn huwa ġej id-deni li naraw fid-dinjaf' U: 'Kif jista' Alla, li hu Rih safja, ikun, il-ħallieq ta' dinja materjalif'' U din l-oħra: €Minn fejn hu ġej il-għemil ħażin. li jagħmlu n-nies, jekk Alla li ħalaq'in- nies, huwa tajjeb u siedaq bla tarf 877 It-tweġiba għal kull mistoqsija minn dawna, li hi mogħtija sa fil-kotba tal-Għaqda l-Qadima, għaliehom ma hix biż-żejjed. Anqas it-tagħlim tal- Insàra fuq kif sata' Kristu jifdi lid- dinja, ma kien jogħġobhom. Għal hekk , xeħtu kollox wara daharhom, u hejjew ruħhom biex ijsibu tweġibiet kif jaqbel u jogħġob lilhom. Hekk, minn zokk u għerq waħda (jiġifieri mit-''tnissil', jew fehma li kull ħaġa tnisslet minn oħra; u miż-''żewġt irjus', Alla u l-materja) ħarġu dawk ix-xirkiet Gnostki kollha li kel- lhom bħal xulxin dan li sa nsemmu hawn taħt, Alla huwa dagħbien li ma jistax. jinqies (bil-Grieg: — Buthos agnostos), u huwa l-bidu ta' kull ħaġa perfetta. Ma tistax tagħmel ħjiel tal-mogħdija minn dak li hu bla tarf', għal dak li hu ''bit- tarf', jekk qabel ma ddaqqasx lill- Alla; u minn kollu tagħraf biss se- hem minnu, La darba jitwemmen li Alla jaħseb; li Alla hu qawwi; li hu jgħix; li hu għaref u li hu qaddis, mela l-egħmejjel tiegħu joħorġu min- nu, Dawn il-egħmejjel, aktar ma jit- biegħdu minnu, aktar tonqos it- temma jew perfezzjoni tagħhom; b'dana, kollu dejjem jibqa' fihom xi sehem żgħir minnu. L-isem ta' dawn il-egħmejjel kollha flimkien, huwa edn ' (bil-Grieg: —aiċn, jiġifieri ta' dejjem) li għad li ma jagħarfux lil- hom infushom, huma f'Alla minn dej- jem ta'- dejjem. ' Il-għaqda flimkien ta' dawn l-edni (li l-għadd tagħhom kif iżommu x'uħud, huwa 365) tis- semma Plċroma, jew: Milja tal- Ħajja. t'Alla. 'Kif jemmnu wkoll xi xirkiet tal-Gnostki dawn l-edni huma Tġiel u nisa, u joqogħdu dejjem tnejn-tnejn, raġel u mara, flimkien, b). (Biex lifissru l-bidu tad-dinja, li tidher u tinħass, il-Gnostki kienu jemmnu li kien hemm bħal alla ieħor minn dejjem, li hi l-materja eterna (bil-Grieg: hvle), jew dik il-ħàġa li Gnostki oħrajn jgħidulha s-saltna tad-dlamijiet, li kellha bħala sidha lill-Emir id-Dlàm. Mill-eċn tal-aħħar Plċroma jew għaqda, għadda sehem żgħir mill-qawwa tal-ħajja t'Alla għal materja; jew kif jgħidu oħrajn, ħad- ha b'saħħa Emir id-Dlim, u. hekk ġara li l-materja saret ħajja. Imba- għad id-Demijurgu (jiġifieri għam- miel id-dinja), li kif jifhmu ħafna kien eċn minn tal-aħħar, kif jgħidu oħrajn kien qaddej ta' Emir id-Dlàm, sawwar din id-dinja tal-materja u ħażina, u n-nies ukoll. Nies id-dinja jinqasmu fi tliet qasmiet: il-Pnew- maàtki, (jew Ruħijin) li fihom il- materja: mdawla tal-Piċroma hija aktar mill-materja mdallma, li huma l-Gnostki nfushom; il-Psikiki (jew Hajjin), li fihom il-materja mdawla u l-materja mdallma huma daqs xul- xin, li huma l-Insàra; u l-Iliki (it- Tajnin), li fihom il-materja mdallma hija aktar mill-materja mdawla, li huma l-Pagàni. Id-Demijurgu li saw- war id-dinja u n-nies li fiha, huwa wkoll il-Ħikem tal-Univers, u kien hu dak li għamel il-Għaqda: l-Qadi- ma, jiġifieri d-Djiena. tal-Lhud. li kellha tħejji lin-nies għal' Fidwa. c.) Dan id-Demijurgu ġej minn Alla l-Kbir (bvthos) u l-għan tie- għu hu li jeħles il-materja l-imdawla mill-jasar. tal-materja l-mudlama. Għal hekk kien mibgħiit: eċn: emin li jismu Kristu, jew il-Ħellies (Soter), jew xi isem ieħor. Kif jemmnu ħafna xirkiet tal-Gnostki; dan l-eċn ma hux mill-aktar għoljin (jiġifieri qrib lejn Alla), u fl-ebda xirka ma hu magħ- dud b'li hu nies ta' bil-ħaqq. Kif jgħidu l-Gnostki ta' Lixandra, dan l-eċn (jiġifieri Ġest), waqt il- magħmudija fil-Ġordàn, ingħaqad ma' wieħed min-nies, Kristu. Is- Surijin li kienu jgħoddu l-materja bħala ħażina għal kollox, kienu jem- mnu li dan l-edn ma kellux ġisem tas- sew, imma hà ġisem fid-dehra biss (id-Doċeti). Kristu għallem it-tagħ- lim Gnostku lin-nies, u l-aktar li għallem kif għandhom jegħelbu u jżommu taħt jeddhom il-materja. Kif kienu jgħidu x'uħud, it-tbatija ta' Kristu, kienet x'kienet (tbatija minnha' jew tbatija li tidher biss), kellha wkoll dan il-għan; imma kif jgħidu oħrajn, il-ħtija tagħha hu d-Demijurgu, biex iżomm taħt jeddu lin-nies tad-dinja. Il-Fidwa, kellha s-siwi sħiħ tagħha għal Pnewmitki (Gnostki) biss. għandhom xi tama; l-Iliki (il-Pa- għni), ma għandhom xej. d). Ill-qawma tal-imwiet, sewwa ta' Kristu kemm. tan-nies kollha fl- aħħar tad-dinja, ma tissemma xej fit- tagħlim tal-Gnostki. Tmiem: id-dinja jkin: ir- rġugħ tal-għaqda flimkien, jew Plàr- oma tal-fràk kollu tal-materja mdaw- la. Imbagħad il-materja l-imdallma, jiġifieri s-saltna tad-Dlamijiet, tkun imgħarrqa fil-mewt u d-dlàm. Dawn il-ġrajja kienu jgħidulhom bil-Grieg: Apokatàstasis, jiġifieri: tiġdid tal- Univers. f). iId-drawwiet jew mordli tax- xirkiet tal-Gnostki, ma kienux ta' kollha xorta waħda. Dawna kienu jkunu. jaġblu 'mal-fehma li jkollhom fuq. id-Demijurgu, Id-drawwiet tal- Gnostki ta' Lixandra, kienu mbiġ- ġlin, ;bejn. tajbin :u ħżiena, għax il- fehma tagħhom kienet li d-Demijurgu kien għodda f'idejn Alla. Kellhom qima lejn iż-żwieġ, li kienu jaħsbu li kien xbiha tal-għaqda fit-tiżwiġ tal- eċni. Imma x-xirkiet tal-Gnostki tas- Surija kienu jqisu lid-Demijurgu bħala alla ħażin u għadu, għal hekk bħàlu kien ħażin il-ħulqien kollu. Għal dan kellhom. mibgħeda kbira lejn id-dinja tad-Dlàm. U uħud: min- nhom kienu jinfexxu dil-mibgħeda billi jkunu ħorox ma' kollox u ma' kull ħadd, saħansitra magħhom in- fishom (Enkratiti). Oħrajn kienu jtiru dil-mibgħeda billi jiksru kemm jistgħu l-liġijiet kollha, naturàli u moràli (l-Antitatti u l-Antinomisti) Il-Gnostki kienu jinsàbu saħansitra fi żmien l-Appostli. Kienu fl-aqwa tagħhom għal ħabta tat-Tieni u t-Tie- let seklu; imbagħad bdew jonqsu bil-ftit il-ftit, sa kemm kienu għod- dhom għebu għal kollox għal aħħar tas-seklu Erbgħa. Wisq Gnostki fid- dieher kienu jibqgħu magħqudin mal- knisja Nisranija, u kienu jagħmlu ta' bir-ruħhom li jemmnu. Kienu jżom- mu l-fehmiet tagħhom moħbija f'qal- QWIEL TAL-PALESTINA bhom, imma bil-moħbi kienu jagħ- mlu minn kollox biex jiġbdu lej- hom kemm Insàra jistgħu. Meta ma jifilhiix aktar, imbagħad, kienu jitilqu u jmorru max-xirka li kienu l-aktar jaqblu magħha. Is-sena l-oħra, fil-għadd 8 ta' dan il- Qari, f'nota faċċata 88, għedna li jista' jkun li xi darba niktbu xi ħaġa fuq il-Gnostki; hawn, żammejna kelmitna, u ġibna kitba qasira fuq x'kienu huma, u x'kienu jemmnu dawk in-nies. Kif jidher minn dil-kitba qasira ħafna mill-feh- miet tagħhom kienu qishom thewdin tal-im- ġienen; għax fl-aħħar hemm jaslu dawk li jid- hrilhom li jafu dak li ma jistgħux jafuh. Il- Gnostki ntemmu għal ħabta tal-aħħar tas- seklu Erbgħa u l-bidu tas-seklu Ħamsa, imma il-lum ukoll hawn eluf kbar ta' nies li jemmnu tagħlim għarib, bħal ma huma l-Mormons, il- Jehova's- Witniesses, l-Adventists ju oħrajn, li (niżżu ħajr 'l Alla), hawn Malta ma nafux bihom. Meta tara dan, tħossok donnok trid tgħid li kellu raġun Brigella, meta (kif jgħidu n-nies) k'teb fuq bieb l-Isptar tal-Moħħ: PLURES FORIS QUAM INTUS (Aktar (imġienen) barra nkella ġewwa). Ħa li mfassad bi hubżak, jaġugħ kull meta xafek. Min hu mdorri jie- kol minn għandek, jagħtih il-ġugħ kull meta jarak. Qawl tal-Għarab, li fosthom hemm ħafna faqar. Għixet in-nàs għala n-nàs; u l-kull għal Allah. Il-ħajja ta' kull bnie- dem għal bnedmin l-oħra; u l-ħajja ta' kull ħadd, għal Alla. LEĦEN L-ART IMQADDSA JIXTIEQ BARKA ĠID U SLIEMA LIL QARREJJA TIEGĦU U LIL NIESHOM U LIL ĦBIEBHOM FIL-MILIED U L-ISTRINA U MA' TUL KOLLHA KEMM HI S-SENA L-ĠDIDA 1968. ġ i A (Jorbot mal-aħħar ħarġa) Fis-Salt hemm għada għariba: fil-Milied, u fl-Għid: il-Kbir ukoll, qabel il-quddiesa ta' nofs il-lejl (għax sa mis-sena 1928, fiż-żmien li jien kont hemm kienet issir quddiesa f'nofs il-lejl fil-Għid il-Kbir ukoll) il- Matutin qabel il-quddiesa, ikantawħ bil-Għarbi, ir-rġiel tal-Parroċċa. Trid tàra kull raġel m'ogħla hawn, fuq il- Presbiterju liebes iċ-ċiber u l-għabaj, u l-ħatta fuq ràsu, ikanta l-lezzjonijiet bil-Għarbi. Qabel il-lezzjoni jbaxxi rasu lejn il-kuràt u jkanta l-''Jube Domine bendicere'' bil-Għarbi, u jgħid: Bdrek ja sdjedl, itawwal il- vokali kemm jista', kif inhi d-draw- wa t'hemmekk, Drawwiet għariba għandhom ukoll f'dak li hu żwieġ. Iż-żagħżugħ li jrid jiżżewweġ, ikollu jagħti l-flàis lil . Dak iż-żmien li kont hemm jien, ta' xebba li jkollha kollox kif imur, jiġifieri: tkun sa- biħa żgħira fil-għomor, f'saħħitha sew u bil-għaqal, kien jeħtieġ li jagħtih mitejn, jew mitejn u ħamsin lira. Ta' oħrajn, li ma jkunux sbieħ, jew li jkollhom xi nuqqas, jew ftit kbàr fiż-żmien, jitħallas anqas. Ġie li l-mis- serijiet jibdlu l-bniet; jiġifieri: kull wieħed miż-żewġt irġiel, ikollu għaż- żwieġ tifel u tifla. It-tifla tal-wie- ħed, jiżżewwiġha t-tifel tal-ieħor, u bil-maqltib, it-tifla ta' dak jiżżew- wiġha t-tifel ta' dan. Meta jsir hekk, fis ma jitħallsu xej. Il-bniet jiżżew- ġu l-aktar ta' ħmistaxer sena, u dràbi qabel ukoll. Jekk tifla taqbeż it- tmintax, tkun magħdiida li kibret iż- żejjed. Is-subjien jiżżewġu l-aktar bejn il-għoxrin u t-tletin sena, biex ikollhom żmien iġemmgħu l-flàs li jridu jagħtu lil missier il-għarfsa. Jekk raġel jormol, qisu dejjem jarġa' jiżżewweġ, imqàr ikollu sebgħin sena, r-rġiel.— tat- Transġor- danja Tal-lemin liebes il-farwa, u tax-xellug liebes il-għabaj. Nies li jibqgħu għożżieb għomorhom kollu minn rajhom, f'dawn l-artijiet ma jinsabux. Hemm irġiel li biex jiżżewġu jissellfu l-flis u jdħmu mid- junin is-snin il-kbàr. Min ikiin irid jiżżewweġ, fit-Trans- ġordànja, jibgħat joħtob lix-xebba m'hux ma' mara, kif kienu jagħmlu hawn Malta dàri, imma mal-kuràt. Il-kuràt ijmur, ma' missier il-għarfis u xi rġiel oħra għand missier ix- xebba, u joqogħdu jitħaddtu fuq mitt ħàġa barra minn fuq iż-żwieġ, għal kemm il-koll ikinu jàfu għal fejn il- — taqgħu. Meta missier ix-xebba jġib il-kafċ lil dawk li ġew, il-kuràt jaq- beż jgħidlu: ''Ma nixorbiix kafċ, an- nqas indfiqu xej minn għandek jekk ma tagħtix bintek lil bin il-flien, Hu jagħtik tagħha daqs hekk flus (jew nagħaġ, jew iġmla, jew baqar, etċ.). 'U dak kif ikfinu miftehmin minn ' qabel, jgħidlu iwa. It-tieġ isir fil- knisja bħal Malta, imma l-kliem tat- tberik taż-żwieġ, il-kuràt ikantaħ, jgħajjat u jtawwal leħnu kemm jit- laħ, biex iġibha bi kbira kemm jista' jkiin. L-ikla tat-tieġ issir id-dar. ' Meta dak li jkun jiżżewweġ, il- mara tkun bħal bhima tiegħu; ara kemm, li l-Għarab għandhom dan il- qawl: Il-mard hi mara bil-lejl; imma hi ħmara-bi nhar. U jista' jsawwatha kemm irid, u l-Pulizija ma tistax tkellmu. Jien rajt b'għajnejja fis- Salt, raġel isawwat lil mara, u hi twerżaq, fl-intrata, hada l-bieb, jagħ- tiha bil-ponn fuq daharha, jgħad- dsilha rasha u jġebbdilha xagħarha, u Puliżija barra, hada l-bieb, iħares u ma jitkellem xej. Ijwaqqfu u jieħdu l-għassa jekk iferiha; jekk isawwatha biss, ma jkellmux. Drawwa ħażina tal-Insàra tas-Salt (u naħseb il-Misilmin agħarr min- nhom) li kienu għadhom ma qatgħ- uhiex (u anqas naħseb li qatgħuha is- sa) kienet il-ġied. Meta jiġġieldu tnejn min-nies, nieshom, jew ħlbie- bhom, ma jmorrux iferqiihom, bħal ma jagħmlu hawn Malta, imma jmor- ru jgħinfihom jiġġieldu, jiġifiert jmor- ru jagħtu magħhom. Fejn ġew fl- idejn tnejn min-nies, kemm trodd salib tagħqad ġlieda ta' xi għoxrin jew tletin raħ, kull ħadd jagħti b'i- dejh jew b'li jsib quddiemu sa ma ta- sal il-Pulizija. Imbagħad miskin il- kuràt, kemm ikollu jitħàbat biex jarġa' jagħmilhom ħbieb l Hawn sa nsemmi xi ħàġa fuq tnejn min-nies li nafhom, Insara-Latini, mis-Salt, li fuq qalbhom, xjiehu 'u baqgħu ma żżewġux: Sàleh u Nwejser, Sàleh kien jagħmel xi qadja fid- Dejr tal-Patrijarka (dak iż-żmien kien Mons. Luiġi Barlassina): f'Ġe- Sàleh-kellu xi ħamsin sena, u bix-xogħol li kien ħadem ma' ħajtu kollha kien faddal erbgħin lira. B'dawn il-flus ried jiżżewweġ, u nies dik li ried jieħu, talbuħ il-flus qud- diem, L-iblah taħomlhoml Imba- għad huma ħassru l-egħrusija, u la tawh il-'mara'' anqas raddewlu Jekk hux għal hekk jew għal xi ħaġa oħra, ftit wara l-Patrijarka keċċieħ mix-xogħol. Kien iġiblek ħnena tarah imfr jittallab xi girx minn għand il-ħaddiema l-oħra, li qabel kienu sħabu, biex jixtri xi ħaġa li jkun jeħtieġ. F'hekk wasslu n-nuqqas ta' ħsiebl L-ieħor, Nwejser, li ma żżewwiġx, kien mis-Salt ukoll. Dan, meta sirt nafu jien kellu xi sebgħin sena, imma jekk tarah kont tgħid li għandu xi erbgħin; kien twil, wieqaf, u xagħru u l-leħja suwed, Żamm ruħu tajjeb hekk, kif kienu jgħidu, għax jiġrilu x'jiġrilu, xejn ma kien jinkedd. Kif smajtu jgħid darba lil Dun Ġubrajil, Nwejser kellu ħafna ġid minn dàru u niesu ħadulu kollox. U hu mar jaħdem u ma ħabbel rasu xejn. Kien jaf idoqq l-armonju. Sabiħa meta drabi kien ikun idoqq l-armonju fil- knisja f'xi funzjoni u t-tfal ikantaw. Hu u jdoqq kien jongħos, u għal kemm ikun rieqed, l-armonju jdoqqu sewl Kemm-kemm temmen jekk ma tarax l Dan ukoll darba ried jiżżewweġ. (U ftiehmu x'erbat irġiel Insara-La- tini, mis-Salt (smajtu jgħid wieħed minnhom meta kont hemm) u ràġel minnhom libes ta' mara, u l-oħrajn marru sabu lil Nwejser u qalulu li kienu sabulu għartisa, jekk irid imur jaraha. Dak mar magħhom, u billi hi kienet wiċċha mgħotti b'mustaxija sewda, kif jagħmlu x-xebbiet t'hem- wiċċha. mekk, ried ukoll-jaralha U kixfet wiċċha u deher ràġel b'leħja u baffi daqsiex 1U tgħidx kemm damu jidħku bih, Meta kont is-Salt jien, il-Muħtàr (qisu jbħal Sindku) tal-Latini kien ràġel imdaħħal fiż-żmien, magħlub, twajjeb, jismu Jiisef Weġweġ.. kien romol u ried jarġa' jiżżewweġ, imma flàs ma kellux wisq, biex jieħu għartisa sabiħa, żagħżugħa u għaq- lija. Għal hekk biex ma jibqàx bla mara, ħà waħda ta' xi erbgħin sena, kerha u belha, li ma riedha ħadd, u biex ma jingħadx li ma kienet tiswa xejn,, ħallas tagħha għoxrin lira. Salt, Tranġordanja. Il-Muħtàr. tal-Insara Latini tas-Salt, Jusejf Weġweġ. jiġifieri r- Rajjes. tagħhom, u ma' ġenbu ibnu li jis- mu Għuda. Imma m'skin, ħażin ħabat magħha l Ma kenitx toqgħod id-dar tagħmel il- faċendi, imma dejjem tiġġerra barra u tagħmel il-bluħàt, : Darba, fil-għaxija, konna ġieni il- kuràt (dak iż-żmien kien Dun. Ver- gani) xi sitt irġiel, fosthom żewġha, u hi ġiet. Fetħet il-bieb, tàt it-tar- bija f'idejn wieħed ràġel milli kienu hemm, u bdiet taqbeż fin-nofs u tgħajjat: ''Raħm is-Sultànl Raħm is-Sultànl., . Al- lah hu akbar l' (kliem li jingħad minn min ikun Lhidi jew Nisràni u jaqleb Mislem). U ħabtet sa tqatta' ħwejjiġha. Il-kurat qabad jgħajjat u jkeċċiha, u r-rġiel qabduha, tawha t-tifla, u tefgħuha 'l barra, u għalqu l-b'eb. Hi tàt daqqa ta' ponn fuq ħġieġa. tal-bieb, kisritha, u baqgħet sejra, Hemm is-Salt ukoll, kien hemm wieħed raġel Armċn, Nisrani-Kat- tolku, miżżewweġ, imma l-mara. tie- għu ma kellhiex tfàl, għal hekk ried jiżżewweġ oħra. X'għamelf Kellu għalqa ħdejn għolja, b'ħabel raba fuq u ieħor taħt. Ħaffer fil-ħajt tal- ħabel ta' taħt u għamel bħal girna taħt il-ħabel ta' fuq. Daħħal il- mara hemm ġew, taha x'tiekol u x'tixrob, u qalilha ma toħroġx minn hemm qabel ma hu jarġa' jiġi minn Ġerusalċm. Mar Ġerusalċm għand l-Isqof tagħhom u talbu l-ħalla biex jiżżewweġ. iL-Isqof ra r-reġistru u qallu li fih kien miktub li hu kellu mara. L-Armċn wieġbu: 'Dik qe- għda taħt it-trabl'' u l-isqof fehem li l-mara kienet mietet, u tàh il-ħalla li jiżżewweġ, bil-miktub. U dak mar f'raħal, sab mara, ħallas tagħha u żżewwiġha. Meta ġie s-Salt bil-mara l-oħra, il- kuràt, Dun Ġubrajil, qallu: :''Ma tistħix, int Nisrani u tiżżewweġ żewġ nisaP' U l-Armċn wieġbu: U int ma tistħix, Nisrani u ma tiżżewwiġx ' Jien żżewwiġt tnejn biex inħallas għa- lik, għax inti ma ħadtx waħda,'' Fil-bidu ta' dan il-kitba, semmejt id-Divàn, li hemm fid-Dejr, fejn Mgħallem Rokk kien sa jbajjad iż- żewġ pitturi sbieħ li kien hemm fuq il-ħajt, qabel ma Dun Ġubrajil raġa' lura minn Ġerusalem. Id- Divan hu sala kbira bil-bankijiet mal- ħitan, u fin-nofs, faċċata tal-bieb, siġġu tad-dirgħajn; 'il fuq mis-siġ- ġu, imdendel mal-ħajt, inkwatru kbir bir-ritratt tal-Patrijarka ta' dak iż- żmien: Mons. Barlassina. Il-kurat, drabi, fil-għaxija wara l-ikel hemm- ekk kien (biex ngħidu hekk) jagħti udjenza. Kien iħalli bieb id-Dejr miftuħ, u meta. r-rġiel tat-Tajfa (jiġifieri tal-Parroċċa) jarawh mit- tuh, jidħlu. Dak il-ħin hu kien ikun qiegħed fuq is-siġġu l-kbir, u r-rġiel joqogħdu qribu, fuq il-bankijiet, Jid- ħlu wieħed-wieħed, jew tnejn-tnejn, kif ikunu għaddejjin, u joqogħdu hemm, għal kenn, jitħaddtu. L-etiket- ta tal-Għarab hija hekk: malli jidħol ir-raġel jgħid lil kull ħadd f'daqqa: Missikom bil-ħajrl (jiġifieri: Alla jagħtikom lejla tajba) u huma kol- lha f'daqqa jweġbuh: Missik bil- ħajr. Imbagħad joqgħod bil-qegħda u l-kurat jgħidlu: Missik bil-ħajrl, u hu jwieġeb hekk ukoll. Hekk ukoll jagħmlu r-rġiel kollha, wieħed-wie- ħed, isellmu lil dak li daħal ġdid, u wara jibqgħu sejrin bit-taħdit, ak- tarx fuq iż-żriegħ, fuq l-uċuħ: tar- raba, fuq ix-xita, jew fuq xi ħaġa li tkun ġrat Għammin jew Ġerusalem. Drabi l-kurat iqabbad lil koka, Omm- Nażàr, tagħmel għal kull ħadd kik- kra kafċ Għarbi (jiġifieri kikkra żgħira bla widna, bil-kafċ qawwi, Joqogħ- du hemm sa xi t-tmienja u nofs jew id-disgħa, u mbagħad jibdew ħerġin wieħed-wieħed, u jmorru lejn Semmejt qabel li hemm muntanja għolja, in-naħa tal-Għarb tas-Salt, jgħidulha Ġebel Għuxa. Fil-btajjel tal-Milied, 1927 darba wara nofs inhar, Dun Ġubrajil, Dun Longo, u aħna tal-iskola, lil- dil-muntanja, morna nżuruha, Biex morna hemm. l-ewwel għaddejna minn Wàdi l-Qrad, li hu ħarġa djar, jew aħjar griebeġ, fuq iż-żewġt iġnieb ta' wied dejjaq, li minn miegħu għaddejja trejqa. In- nies ta' hemm għandhom ħafna klieb, u qisu fuq kull bejt kien hemm kelb jew tnejn, u aħna u għaddejjin, jaraw- na nies għorba, għamlulna festa: kollha jinbħu kemm għandhom saħ- ħal Minn hemm qbadna telgħa wie- qfa, li max-xellug tagħha kien hemm wied żgħir kollu ħaxix, Għadni nit- takar ġewwa dan il-wied kien hemm ħmar magħqur kollu dbàbar mitluq waħdu, jotrod 'l hawn u 'l hemm, u jnaqqar il-ħaxix. Dun Ġubrajil qalil- na li dak ikun ħmar xiħ jew marid, li sidu, biex jeħles minnu, u ma jagħ- lfux, billi ma jkunx jiflaħ għax-xo- għol, jitilqu għal ruħu. Jekk jgħix, jgħix; jekk imut, imut, Imma jekk ikun marid u jgħix, sidu jarġa' jieħ- du. Fejn jorqod, ħmar mitluq hekk, fix-xitwa, f'dak il-bard tas-Salt, ma nafx. Jista' ikun li hemm xi għar u bl-lejl idabbar rasu ġewwa fih. Bqajna sejrin mat-telgħa, u hemm ukoll kien hemm ħaġa għariba. Hemm ħaġar, tal-qawwi, lixx u mdawwar, nofsu abjad u nofsu aħ- mar, donnu perżutl Donmu ħaġar nofsu maħruq. Imma maħruq ma hux, daqs kemm hemm minnu. U min sa jaħraq il-ħaġar imbagħad ixerrdu waħda 'l hemm u oħra 'l hawn, mat- tr'q': Dak il-lewn aħmar aktarx ikun. hemm ' għax il-ħaġra fiha xi ħaġa kimka, mill-ħolqien. 7 Wara telgħa twila, wasalna fuq il- quċċata ta' Ġebel Għuxa, tliett-elef, u ħames mija, u sebgħa u disgħin pied (8,797) ogħla minn wiċċ il-baħar Mediteran, li jagħmlu erba' darbiet u nofs ogħla mill-ogħla muntanja li fiha Malta, Hemm fuq kien hemm dehra sabiħa, imma kesħa rqiqa, xxoqq il- għadam, f'dak il-għoli kollu, u jumejn wara l-Milied, kien hemm ukoll. Taħtek, lejn ix-xellug tara biċċa kbira mill-baħar il-Mejjet, lewnu iżraq- sewdieni, wiċċu mkemmex b'mewġ żgħir-żgħir, jiġri wara xulxin, Lejn il-lemin, il-ħondoq tal-Għor, li minn ġewwa fih għaddejja sserrep ix-xma- ra tal-Ġurdan, sejra lejn il-Baħar il- Mejjet. Quddiemek iġbla, u iġbla, ġewwa xulxin, u fil-bgħid il-bgħid, Ġebel ogħla mill-oħrajn, li hu Ġebel iż-Żejtun, jew il-Muntanja taż-Żeb- buġ, qrib Ġerusalem. Fuq din il- muntanja, jekk ikollok għajnejk taj- bin u tgħarrex sewwa, tara donnha ponta ta' labra, li hu l-kanpnar tal- knisja tas-Sorijiet Russi ma' ġenb Bet-Fàġ. Minn Ġebel Għuxa sa dak il-kanpnar hemm bgħid xi ħaġa mal- erbgħin mil, għaxar mili biss anqas minn Malta sa Capo Passero, fi Sqal- lija. Anqas temmen li jidher kan- pnar bil-għajnejn l Imma tas-sew jid- her, għax jien rajtu u sħabi rawħ ukoll. In-naħat. l-oħra kollha għol- jiet u rqajja' ħodor, fejn kien hemm ir-raba, u xi naqra ta' raħal bi ftit djar. U fis-skiet ta' dak il-għoli kien jistama jgerger il-vapur tal-art, li mill-Eġittu jieħu għas-Surija. Fuq din il-muntanja qagħdna ndu- ru u nħarsu 'l hawn u 'l hemm. Kien hemm girna bla saqaf, aktarx tal- kaċċaturi, bħal dawk il-grieni li jkun hemm fuq l-imnasab, hawn Malta. Kien hemm irqajja' ta' ħamrija, u ġebel u ħaxix. Fil-ħamrija kien hemm għadd ta' braġ tat-trab, wara xulxin, bħal trejqa. Dawk il-braġ jagħmluhom annimali żgħar jgħidulhom ħlond (bit- Taljan, talpe, u bl-Ingliż moles) li jku- nu donnhom ġrieden bla denb, lewn- hom kannella, li f'ħajjet Alla, ma hawnx minnhom Malta. Dawn jagħ- mlu mina taħt l-art, fil-ħamrija, u jie- klu l-egħruq tal-ħaxix li jsibu, għal hekk jagħmlu ħafna ħsara fil-miżrugħ. Kull kemm iniffdu l-mina għal fuq wiċċ l-art, biex jitfgħu barra l-ħamrija li jkunu qalgħu. . Dun Ġubrajil kellu ħatar bil-ponta tal-ħadid, u qagħad jara jaqbadx xi ħlonda. Joqgħod għassa fejn jara l-borġ tat-trab jiċċaqlaq, u jagħti daqqa. bil-ponta tal-ħatar fuq it- trab; għax il-ħlond dak il-ħin ikun hemm, jitfa' t-trab 'il fuq bi mnie- ħru, u jekk jolqtu bid-daqqa, joqtlu. Imma għal xejn, għax ma qatel ebda waħda, U meta xbajna nduru u nħa- rsu, u x-xemx bdiet titbaxxa, qbad- na neżlin lejn is-Salt aħna wkoll, ħal- li neħelsu minn dak il-bard, ELSIE. IL-MEKKA Min jaf, int li qiegħed taqra, kemm il-darba smajt lil min isemmi l-Mek- kal X'hemm il-Mekka' Il-Mekka hemm l-''Imkejjen Imqaddsa'' tal- Misilmin, istħajjilha Ġerusalċm għall- Insara, Bħal ma l-Insàra jmorru Ġeru- salċm, ijżuru l-Imkejjen Imqaddsa, hekk il-Misilmin ijmorru l-Mekka; bil- għażla li l-Insàra jmorru s-sena kollha, meta jridu f'ġemgħat kbar jew żgħar, u drabi xi wieħed waħdu wkoll, waqt li l-Misilmin ijmorru kollha fi żmien wieħed tas-sena, fix-xahar tar-Rama- dàn. Ijmorru xejn Misilmin ijżuru l-Imkejjen Imqaddsa tal-Mekka 7 Uhl Wisq u wisq aktar milli jmorru l-Pa- lestina l-Insàra. Fis-sena 1957, kif kien hemm m'ktub fil-gazzetta tal- Mekka imsemmija: ''Umm il-Qura'', marru qrib il-MILJUNI Fis-sena 1960, kif xandret din: il-gazzetta nfisha, marru 750,000: (seba' mija u ħamsin elf). Kull Mislem ħieles (lima jkunx marid, jew ilsir, etċ), jekk ikollu flus biż-żejjed għan-nefqa, għandu tal-anqas darba waħda f'ħajtu, ij- mir ijżir il- Kagħba; jiġifieri l-Maq- des il-Kbir li jinsab fil-Mekka (għax il-Mekka isem ta' belt). Kull min ijmur hemm għandu l-jedd li, wara li jarġa' lejn pajjiżu, jilbes f'rasu l-lef- fa ħadra, EĦAġġ, u li n-nies jgħajjtulu Din iż-żjara lil Kagħba ssir b'imar ta' Mohammed, il-profeta l-Kbir tal-Misilmin, u dan l-àmar kitbu fil-'Ktieb Imqaddes'' tiegħu, li jgħidulu l-Qoràin. Fil-Qoràn, Muhammed lil Misilmin kitbilhom hekk: ''Agħmlu ż-żjajjar tagħkom lill-Imkejjen Imqaddsa għall-imħabba t'Alla, imma jekk tkunu miżmima (mill-egħdewwa) ijkun sewwa li tib- dlu ż-żjara ma' għotjiet li tistgħu tibgħatu bla ma tbatu; u sa kemm dak li tibgħatu ma jkunx għadu wasal, ma għandkomx tqarwżu x- xagħar ta' raskom. Imma jekk xi wieħed ijkun marid, jew ijkollu xi wiġiegħ ta' ras, u għal hekk jitqarweż, għandu jibdel dan l-àmar ma' saw- ma, jew ma' għoti ta' rahma lil foqra, jew ma' xi debhiet. Meta tkunu siel- min, min ijrid li tiswielu aktar din iż-żjara, jagħti l-għotjiet li jista', u jekk ma jkunx jista', għandu jsum tliet sawmiet fi żmien iż-żjara, u seba' sawmiet wara, li jagħmlu għa- xar sawmiet sħaħ. Dan l-àmar hu għal min' ma' jkollux il-familja mie- għu fit-Tempju Mqaddes; imma ib- żgħu minn Alla, u kunu afu li Alla jħallas bl-aħrax, Iż-żjara għandha ssir fix-xhur il-magħrufa; u kull min f'dawk ix-xhur jagħmel iż-żjara, ma' tul dak iż-żmien, ma għandux jer- saq (lejn nisa), anqas jagħmel xi egħmil ta' għajb, anqas jiġġieled fiż-żmien taż-żjara. Il-ġid li tagħ- mlu, jkum jafu Alla, Ħejju dak li teħtieġu minn qabel, għat-triq, imma l-aħjar ħaġa li jkollkom, hija l-biża' Ibżgħu minn Alla, mela, ja lilkom li għandkom —il-għaqall (Qoran, Sura II, 192, 198; jew 196, 197). L-Imkejjen Imqaddsa li hemm il- Mekka huma dawn is-sebgħa: Il-Kagħba, biċċa bini, magħ- mula minn ħaġar griż, qegħda f'nofs il-bitħa. Mqaddsa ta-Mekka, li kif jgħidu l-Misilmin, bnewha Abraham u Ishàk, qrib il-għajn tal-għaġejjeb. Milli jidher, imma kien xi bini żgħir ħafna, għax l-ewwel Maqdes kien bnieħ Adam malli l-Anġlu t'Alla keċċieh mill- Ġenna tal-Art. Imma dan il-bini tiegħu kien karkru u ħàdu l-ilma tad- Dilluvju (111). Qabel ma: beda d-Din tal-Misilmin, il-Kagħba kienet l-imkien fejn kienu jagħtu qima lill-allit tagħhom. il- Għarab Pagahi, u kellhom allat biż- żejjed min jgħinhom jew jgħakkis- : hom, għax kellhom hemm 260 statwa tal-allat tagħhom. Fit-tieni sena tal- Hċġra, Muħammed. ħa' l-Kagħba u waqqaf fiha l-qima tal-Misilmin, u stqarrha bħala l-ewwel maqdes li nbe- na fid-dinja, għal qima 'Alla tas-Sew- wa. Il-Ħaġra s-Sewda. Din niżlet mis-sema, u meta niżlet kienet bajda daqs il-ħalib, imma mbagħad. saret sewda ħtija tad-dnubiet tan-nies tad- dinja. Tinsab imħarsa ġewwa rokna Il-karam jagħatti kull għejb. fKaram'' tfisser ġenerosità. mill-irkejjen ta' ġewwa l-Kagħba. Bir-Żemżem. Bir tal-ilma ġieri, li fetħu l-Anġlu Grabiel, sabiex jixor- bu minnu Ħaġar u binha Ismaċl, meta kienu mitlufa fix-x6ri. Wied Għarajdt. Erba' siegħat mixi fuq il-ġemel mill Mekka jinsab dan il-wied, li fih Adam u Hewwa (Eva) iltaqgħu wara li kienu ilhom mifrudin u mitlufin minn xulxin mitejn sena. Żewġ għoljiet : ta' dan l-isem, li fuqhom telgħet tiġri u tibki Ħaġar, għax fuqhom rat il- 'miraġġ'' tal-ilma, u meta telgħet ma sabet xej. In-naħa tax-Xerq tal- Mekka, fejn Abraham bena artal u kien u kollox sa jidboħ fuqu lill-ibnu Ishàk. xi It-Tliet Ħaġriet, fejn ix-xitan deher lill-Ishàk bin Abraham, biex iqarraq bih, imma dan għarfu u beda jitfagħlu l-ħaġar. Daż-żmien, għadd kbir minn dawk li jmorru jżuru l-Mekka minn artijiet imbegħda, jaslu hemm bl-ajru u jinżlu fil-mitjar ta' Ġedda. Oħrajn, li jiġu mill- qrib, jaslu hemm bil-fer- rovija, jew bil-motors; u hemm oħrajn li jmorru bil-baħar. Biex jieħdu ħsieb is-saħħa taż-żawwarin, qiegħed ikun hemm mija u ħamsin (150) tabib. Fiż-żmien taż-żiara tas-sena l-oħra mietu sitt mija u ħamsa u sit- tin (665), li ma humiex wisq, meta taħseb li għadd kbir ġmielu taż-żaw- wara jkunu xjuħ għall-aħħar, u hemm tagħmel sħana kbira, wisq drabi ta' 48 grad fid-dell. Muħammed Maħmud el-Ħamddni. Jiġifieri : dak li jgħin lil kull min ikun jeħtieġ il-għajnuna, u jagħti lil kull min jitolbu, jekk ikollu xi għajb, ħadd ma jsemmih għax jiftakar kemm nies hemm li jgħidu l-ġid fuqu. L-EWWEL (Sentejn ilu, hawn Malta, saret tifkira ta' għeluq id-Dsatax-il Mitt sena mill-miġja ta' San Pawl f'artna; għamnewwel f'Ġerusalem saret it-tijkira ta' għeluq id-Dsatax-il Mitt sena mill-mewt ta' San Ġakbu li bis-saħħa tiegħu ġie Malta San Pawl Mela jaqbel niktbu wi ħaġa fuqu u naraw ftit San Ġakbu min kien u m'għamel. — San Ġakbu twieled jew f'Nazaret, jew f'xi raħal qrib tagħha. ta' mara jisimha Mirjam (Matt. XXVII, 56; XXVIII, 1; Ġwann, XIX, 25), li kienet jew oħt il-Madon- na, inkella wlied l-aħwa (kuġina) magħha. Kellu ħutu tliet subien oħra, Jeħuda, Simgħan, u Jusef (Matt. XIII, 55), u kellu wkoll ħutu bniet, mhux magħruf kemm, imma aktar minn waħda (Matt. bħal fuq). Is-sengħa tar-rġiel ta' qrabat il- Madonna kienu mastrudaxxi u ben- nejja għalhekk San Ġakbu qabel ma sar Appostlu, qisu ċert li kien hekk ukoll. Jidher li fost ħutu hu kien il- kbir, billi l-Appostli, wara żmien, fost it-tlitt aħwa, ħatru lilu l-ewwel Isqof, kif sa naraw 'il quddiem, Meta Ġesu, ta' tletin sena, beda l-ħidma tiegħu bħala Messija, hekk, f'daqqa waħda, San Ġakbu, ma ħutu l-oħra, subien u bniet, kif semgħu, marru jfittxuħ. Sabuh Kafar-Nahum, u riedu jeħduh magħhom lejn id-dar, Nazaret, għax ħasbuh li kien ħass moħħu b'xi qatgħa, u kien jeħtieġ il- heda u l-mistrieħ (Mark, III, 21, 81). Imbagħad San Ġakbu u tnejn oħra m'nn ħutu, Simgħan u-Jeħuda, lil Ġest fehmuh, u baqgħu miegħu, u kienu maħtura Appostli fost it-Tnax (Matt, X, 3-4). Ħuh l-ieħor, Jusef, m'hux magħruf x'sar minnu, għax ma jissemma aktar imkien. San Ġakbu jidher li kien raġel irżin għall-aħħar, għax għalkemm Ġerusalem — Xbihu qadima ta' San Ġakbu fil-Kattidral tal- Armeni. — Il-kliem Għarbi ta' ħdejn rasu, jgħid: Il-Qaddis Jagħkub, Aħu r-Rabb'', li tfisser: San Ġakbu, Ħu l-Mulej. kien magħdud b'ħu Kristu, fiż-żmien li dam miegħu, ma hux miktub, fl- Evanġelju, li qal ebda kelma, jew li għamel xi ħaġa barranija, qatt u mkien, Dawk li kienu jħobbu juru ruħhom, kienu t-tlieta l-Magħżula : San Pietru, u ż-żewġt itfal ta' Żebedew. Wara l-Passjoni, San Ġakbu k'en wieħed minn ta' l-ewwel li ra lil Ġest: mqajjem minn bejn l-imwiet (I Kor., XV, 7; u San Ġlormu, De Viris illustribus, 2). Għax kif in- kiteb mill-antik, kien għamel wegħda li ma jiekolx u ma jixrobx sa kemm jerġa' jara lil Ġest ħaj, qawwi u sħiħ, U Ġest fit-tielet jum deherlu; ħadlu l-ħobż u l-inbid u qallu: ''Hawn ħija, kul u ixrob, għax Bin-Adam qam minn bejn l-imwiet''. Meta, Kristu tala' s-sema u l-Ap- postli xterdu biex ixandru t-tewba għall-maħfra tad-dnubiet, San Ġakbu baqa' Ġerusalem, mal-Madonna u San Pietru u San Ġwann, U f'Ġerusalem anqas kien imur barra jgħallem, bħal San Pietru u San Ġwann, imma kien dejjem għar-rkubtejh jitlob, jew fit- Tempju jew id-dar. Kien raġel kwiet u qaddis u kellu laqam Sàdoq (jew Sàdeq), li aktarx kien laqqmu hekk Ġest qabel ma miet, billi kien l-ew- wel wieħed fost ħutu li emmen; għax Ċemmen'', jgħiduha ''saddeq'', f'dak il-pajjiż. Kellu wkoll laqam ieħor li tawhulu l-Insara Lhud: Hlafi r-Rabb, jew Hlafi biss li tfisser: Ta' wara l-Mulej. Minn dal-laqam il-Griegi ħas- bu li missier San Ġakbu kien jismu Hlafi, jew Halfi, u kitbuha hekk: lakobos 9 tou Alfaiou, għax ''ta'' u ċ4'9. bil-Palestini tinkiteb u tingħad xorta: għalhekk, Jagħkub il-Hlafi (jew il-Halfi) ħasbuha: Ġakbu ta' Hlafi, m'hux: Il-Hlafi, kif tassew (Ġerusalem — Ix-xewka tas-Sur tat- kellu jkun. Tempju, li minn fuqha l-Lhud xeħtu San Ġakbu kien maħbub mill-kotralil San Ġakbu. Il-ħaġar il-kbir, mit- tal-Lhud Insara u mhumiex, għaxciekel, li fidher taħt il-lamberżuni, kien raġel sewwa għall-aħħar, u qalbu għadu minn dak iż-żmien. marbuta mal-Liġi ta' Mosċ u ma' art Iżrael. Is-Sultan Erodi Agrippa qabad lil Ġakbu l-ieħor (ta' Żebedew) u qa- tagħlu rasu, u qabad lil San Pietru wkoll u xeħtu l-ħabs, biex joqtlu (Atti, XII, l-6), imma lil Ġakbu l-Ħlafi ma kellmux, għalkemm kien hemm taħt idu f'Ġerusalem. Wieħed kittieb tat-Tieni Seklu, jismu Eġesip- pu, li għex bejn is-snin 115 u 185 wara Kristu, ħalla miktub li San Ġakbu ma kien jiekol qatt laħam u pju, għarrkubtejh b'wiċċu fl-art, jit- lob 'l-Alla li jaħfer lil-Lhud u jbiegħed minnhom il-hemm li kien ġej fuqhom. Għas-serjetà kbira tiegħu, saħansitra San Barnaba, u San Pietru wkoll, daqskemm kellhom qima lejh, kienu jibżgħu minnu (Galatin, II, 2-13). Meta l-Insara Lhud riedu li l-Elleni li jemmnu, wara li jitgħammdu, jin- ħatnu wkoll, u San Pawl ma riedx, u fuq hekk sar il-Konċilju ta' Ġerusalem (Atti XV) għall-ħabta tas-sena 49 Ġerusalem, Wied ta' Kedron — Il-Qabar ta' Beni Heżir (bil-kolonni) u 'l-hemm minnu l-Piramda li taħtha jinsab vi il-Qabar ta' San Ġakbu. ma jixrob qatt inbid jew xorb ieħor li jsakkar. Kien isum qisu kulljum ma jilbes qatt ħwejjeġ tas-suf, imma dejjem. b'libsa: waħda, tal-għażel, li ma kellux ħliefha. Qatt ma kien jit- qarweż jew jidlek xagħru. biż-żejt. Kien jgħaddi ż-żmien l-aktar fit-Tem- jew 50 W.K., San Pietru tkellem l-ew- wel, u San Ġakbu qal l-aħħar kelma: u ħadd ma merieh, imma kullħadd qagħad għaliha. U meta fis-sena 58 San ' Pawl tala' għall-aħħar darba Ġerusalem, il-għada li wasal, jiġifieri. meta strieħ ftit, hu u dawk li kellu miegħu, għaġġel mar gaħnd San Ġakbu biex jgħidlu kull ma kien għa- mel fix-xogħol tat-tħabbir tal-Evan- ġelju (Atti, XXI, 15-19). San Pietru wkoll, qabel ma telaq minn Ġerusalem wara li ħeles mill-ħabs, qal lill-Insara li kienu f'dar Mirjam, omm Ġwanni- Marku li jgħarrfu lil San Ġabku bil- ħelsa tiegħu, mill-aktar fis (Atti, XII, 12-17). Ġerusanem, Wied ta' Kedron. Il-Piramda ta' Żakkarija, maq- tugħa mill-blar ħaj, u taħtha, muri bi vleġġa, il-bieb tal-Qabar ta' San Ġakbu. Bħal ma bis-saħħa ta' San Ġabku Sam Pawl ġie f'idejn ir-Rumani, hekk , ukoll, kif ingħad mill-antik, bis-saħ- ħa ta'San Pawl, San Ġakbu ġie f'idejn il-Lhud (Ewsebju ta' Kajsarija, His- Għax meta s-Sadduqin li kienu l-kotra l-kbira fil- Qorti tas-Sanhedrin, semgħu li San Pawl fil-Qorti ta' Ruma kien meħlus minn Kajsar, għadbu għall-aħħar u riedu jinfexxu f'xi ħadd. Għalhekk bagħtu jġibu lil San Ġakbu l-Ħlafi u ressquh quddiemhom. Riduh jiċħad quddiem kulħadd il kliem li kien jgħ'd: li Ġest kien il-Messija l Imnia hu, flok ma ċaħad, stqarru aktar bil- qawwa. Għalhekk kaxkruh sa fuq sur it-Tempju u xeħtuh minn hemm għal isfel, għal ġewwa l-wied ta' Kedron. In-nies li kienu hemm kif rawh qam għarkubtejh u qiegħed jit- lob 'l Alla, biex jinħabbu mal-Qas- sisin, bdew iwaddbulu l-ħaġar, Meta anqas hekk ma miet, resaq wieħed ħass'el. (għax hemm m'hux bogħod mill-għajn ta''Silwan), u beda jagħ- tih fuq rasu bil-marżebba, u temmlu ħajtu hekk. L-Insara difnuh hemm fejn miet, u fuq qabru waqqfu pir- amda, b'tifkira. MEWT U DIFNA TA' SAN ĠAKBU it-tagħrif fuq il-mewt ta' San Ġak- bu l-Ħlafi, kien miktub minn Ġużep- pi Flavju, li sata' ra kollox b'għaj- nejh, għax ġara f'pajjiżu u fi żmienu (Flavju twieled fis-37 u miet qrib is-sena 109; il-mewt ta' San Ġakbu ġrat fit-62). Wara nkiteb ukoll minn żewġ kittieba Nsara li għexu fit-Tieni seklu: Eġesippu (115-185) u Kel- ment ta' Lixandra (qabel il-215). Il- kitba ta' dawn it-tnejn tal-aħħar illum mitlufa; imma l-ġrajja tal-mewt ta' San Ġakbu li kitbu huma, laħaq ten- nieha u xandarha Ewsebju, Isqof ta' Kajsarija (263-338) fil-ktieb tiegħu msemmi: Historia Ecclesiastica, (II, 23, 4-8) li għadu sħiħ sal-lum. Dan li ġej huwa, maqlub bil-Malti, dak li kiteb Ewsebju fuq San Ġakbu: Meta Pawlu talab li jidher quddiem Kajsar, il-Prokonslu Festu bagħtu Ruma, u l-Lhud, meta raw dan, u għarfu li kienu tqarrqu fit-tama li kel- lhom ti joqtlu 'l Pawlu, u li ġiegħlit- hom jonsbulu nasba, daru fuq Ġakbu, ħu il-Mulej, li kien mogħti lilu s-siġ- ġu ta' Isqof ta' Ġerusalem mill-Ap- postli l-oħra, u dan hu li għamlulu: Għajjtulu quddiemhom, u talbuh juħad it-Twemmin tiegħu fi Kristu fejn jisimgħu in-nies kollha, imma hu, b'leħen sħiħ u qlubija li ma kienux jistennewhom, quddiem il-ġemgħa kollha, stqarr u ħaqqaq li Ġesu, il- Ħellies u Sid tagħna, kien tassew Iben t'Alla. Ix-xhieda ta' raġel bħal dak ma setgħux jaħmluha għax minn kulħadd kien miżmum b'raġel imsed- daq, imħabba l-għaqal li kellu u l-qdusija ta' ħajja bi kien jgħaddi. Għal hekk qatluh, u nqdew biż-żmien li fih ma kienx hemm Ħàkem Ruman. F'dak iż-żmien, fil-Jehudija kien m'et il-Ħdkem Festu u l-pajjiż kien baqa' għal xi żmien mingħajr mexxej (a) Il-mewt ta' Ġakbu kienet qabel im- semmija minn Kelment, li qal li kien mitfugħ għal isfel minn fuq ġewnah it-Tempju u maqtul bid-daqqiet ta' marżebba. Imma dil-ġrajja jfissirha aktar bir-reqqa Eġesippu, li kien fost l-ewwel irġiel li ġew wara l-Appostli. Dan. hu li jgħid Eġesippu. fil-ħames taqsima tal-ktieb tiegħu msemmi: CT fkiriet'' (b) It-tmexxija tal-Knisżra ta' Ġeru- salem ħadha f'idejh flimkien mal-Ap- postli, Ġakbu, ħu l-Mulej, imsemmi minn kulħadd, minn żmien il-Mulej sa żmienna, ''is-Siedaq'' għax kien hemm ħafna oħrajn bl-isem ta' Ġakbu. Dan kein qaddis minn ġuf ommu. Ma kienx jixrob inbid, anqas xorb ieħor li jsakkar; ma. kienx jiekol laħam ta' bhejjem; l-imqass qatt ma tala' fuq rasu; ma kienx jindilek biż- żejt, anqas qatt ma niżel f'hammiem (banju). Hu. biss kien imħolli li jidħol fil- maqdes; għalhekk ħwejġu kienu tal- għażel, mhuw tas-suf. Kien jidħol waħdu fit-Tempju, u jsibuh għarkub- tejh jitlob minn Alla l-maħfra għal poplu, hekk li l-ġilda ta' rkubbtejh kienet xrafet bħal ta' ġemel, billi dej- jem għarkubbtejh b'wiċċu fl-art jagħ- ti qima 'l- Alla u jitlob il-għajnuna għan-nies tiegħu. Għas-sedqa tiegħu kien imlaqqam is-Siedaq, u Oblias, li bil-Grieg tfis- ser Periokhċ tot laou (jiġifieri: qaw- wa tal-poplu), u: Dikaisusune (jiġi- fieri: sedqa), bħal ma l-Profeti kienu ħabbru fuqu (c). Uħud, imseħbin. fit-taqsimiet, li kienu. fil-għadd ta' sebgħa, fil-poplu Għebrdni, li fuqhom inkiteb qabel, saqsew lil Ġakbu, ''X'kien il-Bieb ta' Ġest, (d) Hu wieġeb: ''Ġesu' Huwa l-Ħellies. Uħud minnhom emmnu li Ġest kien il-Messija, imma s-sebgħa msemmija qabel ma redux jemmnu fih, anqas fil- qawma tiegħu, u fil-miġja tiegħu fl- aħħar tad-dinja, biex jagħti lil kull wieħed il-ħaqq ta' egħmilu u kemm nies emmnu, bis-saħħa ta' Ġakbu. Billi wisq mill-kbarat ukoll kienu ħaddnu it-Twemmin Nisrani, il-Kit- tieba u l-Faresin. qamu xewwiexa. Bdew jgħidu li kien hemm tiġrib li l-ġens Lhudi kollu jaqleb ma' Ġesu Kristu. Għal hekk marru lkoll f'daq- qa għand: Ġakbu u qalulu: ''Nitolbuk tfiehem lil dawk kollha li jiġu hawn għal Għid (e) fuq il-qerq ta' Ġest; aħna lkoll nemmnuk; (għax aħna bħan-nies kollha, niehdu li int raġel siedaq u ma żżomm ma' ħadd. €Fiehem in-nies mela, li ma jitqar- rqux fuq Ġest. In-nies kollha, u aħna wkoll, nisimgħuk, Itla' fuq il-quċ- ċata tat-Tempju b'ex minn hemm ja- Tawk u jisimgħuk sewwa n-nies kol- lha''. Wasal il-Għid, u nġabru l-qat- għat tan-nies u kien hemm il-Griegi wkoll bejniethom. Għalhekk il-Kittieba u l-Faresin tellgħu lil Ġakbu fuq it-Tempju, u bdew jgħa;tu u saqsewh: ''Ja Siedaq, bi lkoll kemm aħna nisimgħuk; billi l-poplu qiegħed jgħarra u jimxi fit- triq ta' Ġesu (f) l-imsallab għidilna liema hu l-Bieb ta' Ġest $ Mbagħad Ġakbu b'leħen sħiħ weġib- hom: ''Għalfejn issaqsuni fuq 'Bieb Ġest, Bin Alla' Hemm qiegħed, fis- sema, fil-lemin tal-Ogħla Qawwa. Minn hemm għandu jarġa jiġi, jagħ- mel ħaqq għal kullħadd L Kien hemm ħafna nies li emmnu għax-xhieda ta' Ġakbu, u sebbħu lil Ġest u għajtu: ''Hosanna lil Bin- DavidV. U mbagħad il-Kittieba u l-Faresin qalu bejniethom: ''Għamil- na ħażin li ġibna wiehed bħal dan lil Ġesil Imau nieaħtu lil dak ir-raġel minn hemm fuq għal isfel, biex in- nies jibżgħu u ma jemmnux fih ak- tarf Bdew jgħażtu: SHil- Hil Is- Siedaq ukoll għarraf U temmew il- kelma ta' Isajija: Inneħħu min-nofs lis-Siedaq, għax qiegħed iġibna f'wisq għalil U għalhekk jieklu l-frott ta' eħgm'lhoml Telgħu fuq is-sur, u xeħ- tuh minn hemm fuq. Imbagħad qalu lil xulwin Imxu nħaġġru lil Ġakbu s-Siedaq 1,7 u niżlu u bdew jagħtuh bil-ħaġar, għax ma kienx miet bis-sabta, imma ġie f'ses- sih u qam għarkubbtejh, u beda jitlob għaliehom : hekk: (Nitolbok, Alla- Missier aħfrilhom, għax ma jafux x'in- huma jagħmlu V' Huma u jħaġġruh, wieħed qassis minn Ulied Rekhab, iben ir-Rekhabin li kien tkellem fuqhom il-Profeta Ġeremija, (XXXV, 1-9) għajjat: €Teqful X'intom tagħmlu 7 Is-Siedaq qiegħed jitlob għalikom ' Imbagħad wieħed ħassiel li kien bejnhom ġieb il-marżebba li biha kien jaħbat il-ħwejjeġ, u beda jagħti biha fuq ras is-Siedaq. Hekk dana miet wiehed (bil-Għieg: Martri). Difnuh hemm, fejn miet, qrib it-Tempju, u s'issa għadha hemm, qrib it-Tempju l-waqqafa tal-qabar tiegħu. Dan hu li Eġesippu jgħid fit-tul, li jaqbel sewwa ma' Kelment. Ġakbu kien hekk meqjum u mfaħħar minn kulħadd għas-sedqa kbira tiegħu li l-aktar għaqlin fost il-Lhud emmnu li l-qatla tiegħu. kienet il-ħtija tal-ħerba ta' Ġerusalem. Ġużeppi Flavju wkoll xandar din il- fehma fil-kitba tiegħu fejn qal: ''Dan kollu ġara lil-Lhud biex jitħallsu talli għamlu lil Ġakbu s-Siedaq. Dak kien ħu Ġest li jgħidulu l-Kristu, li għal- kemm kien qaddis, il-Lhud qatluh'. Dan: ukoll fil-Ktieb Għoxrin tal- Qdumija, isemmi dak il-qtil b'dawn il kelmiet:. ''Kajsar malli għaraf bil- mewt ta' Festu, bagħat fil-Jehudija, bħala Hakem lill-Albinu. Il-Qassis Hanan it-Tieni, li semmejna qabel, li kien magħmul Qassis Kbir, kien ta' ras iebsa u mkabbar iż-żejjed. Kien mix-xirka tas-Sadduqin, li fost kol- lha huma l-aktar nies bla ħniena fil- ħquq tagħhom, bħal ma semmejna qabel. Huwa għamel hekk: billi ħaseb li kienet ġietu d-daqqa, meta miet Festu u Albinu kien għadu ma wasalx, ġabar il-Ġemgħa tal-Imħallfin (is-Sanhedrin) u ġiegħel li jidher quddiemhom lil ħu Ġest li jgħidulu Kristu, li kien jismu Ġakbu, u xi oħrajn, li waħħal fihom li kisru l-liġi u qatagħħielhom għat-tħaġ- ġir. Imma n-nies sewwa kollha fost il- beldin, u dawk li jħarsu l-Liġi, egħlew wisq, u bagħtu rsal bil-moħbi għand is-Sultan Agrippa biex jitolbuh li ma jħallix lil Qassis Hanan jagħmel hekk, u biex jgħarrfuh ukoll L fiż-żmien kol- lu li kien ilu Qassis ma kien għamel xejn ta' ġid. Uħud minnhom marru wkoll jiltaqgħu ma' Albinu li kien ġej minn Lixandra, u qalulu li Hanan ma kienx. jista' mingħajr iil-ħalla tiegħu jlaqqa' lis-Sanhedrin. Albinu emmen kull ma. qalulu, u kiteb kitba ħarxa lil Hanan u heddu Il-Lhud, fiż-żmien li damu taħt ir- Rumani kellhom is-setgħa li jatu s-swat u jiba- għtu l-ħabs, imma ma kellhomx is-setgħa li joq. tlu. Il-għorrief tal-lum jaħsbu li dil-kitba ta' Eġesippu hija miżjuda u msebbħa xi ftit. U aktarx li hekk huwa, Il-għorrief ma jaqblux xi tfisser il- Kelma Oblias. L-aħjar tfisira donnha hi ta' H. Saħlin, jij biddel l-€P' f'''d', u jagħmilha bil-Lhud Għobdija li tfisser: Qaddej t'Alla. ''Bieb Ġest'', bil-Lhudi :Xegħer Jewwa, żewġ kelmiet li għandhom kemm il-tifsira. Aktarx kienu xi nasba tal-Lhud lil San Ġakbu, biex meta ijstqarr lil Ġesu, in-nies jaħsbuh li kien ċaħdu. Il-festa ta' San Ġakbu, f'Ġerusalem, mill-Griegi u s-Sirjani, issir fil-25 ta' Ottubru. Jekk jagħmluha fi żmienha tassew, mela Għid il-Lhud li jissemma hawn kien Għid :l-Għarej- jex, li jiġi fil-5 ta' Tixrin, li jaħbat bejn Set- siaik r-sparigħi c ta' egħmilu. Is- — fembru u Ottubru. li kif jasal jgħaddbu ta' egħm (B. (Jimxi triq Ġest', Sultan Agrippa wkoll, niżżel lil Hanan xoħer Jevwa. Ara nota (d). minn Qassis il-Kbir, li kien ilu mtal- ġ). 'Aktarx li Flavju qal aħjar minn Eġesip- bil-Lhudi, Jiegħer la' fih tliet xhur u talla' fi mkienu lil. pu. Il-Qassis, biex juri snienu, malli laħaq, Ġert Ben-Demas.. Din hija l-ġrajja Swd U, sn Gal u ml i nies ie u à karniġ, i , ġ , ta' Ġakbu, dak li kiteb l-ewwel Ittra. ia i għdtblta ibikaza MI GRARA GAEH aħ minn dawk l-Ittri li jgħidulhom ''Kat- tolki l FRA MIKIEL O.F.M. 7 Ilsien Twil, Xorti Ħażinal Darba kien hemm ħalliel li daħal jisraq minn ġewwa dar, li fiha kien hemm musbieħ jixgħel, imma sidha kien barra. Kif seraq li kellu jisraq u kien ħiereġ mit-tieqa, għamlet fewġa riħ u l-musbieħ intefa, u l-ħalliel feraħ, għax kieku l-musbieħ intefa qabel, ma kien jista' jsib x'jisraq, f'dik Pilatu kien inqeda biż-żewġ ħallelin, biex ''jgħat- ti' lil Kristu. kien f'ħanut u beda jiftaħar kemm kien xortih tajba li saħansitra meta mar jisraq, sab musbieħ jixgħel u dam jixgħel sa kemm ħareġ hu, u qal ukoll kemm ħwejjeġ sbieħ kien seraq minn hemm ġewwa. Imma ħasel ġara li fost in-nies li kienu jisimgħu kien hemm ukoll sid dik id-dar, li wkoll ħasel mar joqgħod f'dak il-pajjiż. Dak mar malajr l-għassa, u tal- għassa ġabru l-ħalliel li ħallas qares il-ftaħir tiegħu. Il-Gnien ta' Moħħ il-Bniedem Moħħ il-bniedem il-mitgħallem jixbah lil ġnien; ġnien bis-siġar tal- frott. U meta l-bniedem il-mitgħallem jitħaddet, jew jikteb xi ħaġa, ikun qisu fetah taqsima mill-ġnien tiegħu, biex min ma għandux, jidħol jieħu minn dak il-frott, u jithenna bih għal xogħlu. Imma sid il-ġnien irid joqgħod għajnejh miftuħa li jewilla l-frott tal- ġnien tiegħu meta jiftħu, ma jkun għadu nej, anqas misjur iż-żejjed u mdewwed. Għax inkella, bdiel ġid, lil min jiekol minnu għax minn għalih tajjeb, jagħmillu d-denil Meta Ġest raġa' lejn il-Palestina, wara l-għiba tiegħu tax-xitwa (1), qagħad jistrieħ sitt ijiem, imbagħad tala' fuq it-Tabor (2). Niżel mit- Tabor u fejjaq lit-tifel marid b'tal- qamar (3); mar f'raħal u qagħad ftit f'dar (4); u minn hemm qabad triqtu lejn Kafar-Nahtm. Fit-triq, Ġest u l-Appostli, ma mxewx il-koll flimkien, għax Ġesti ma riedx juri dak il-ħin li kien raġa' ġie mis-safar (5); għal hekk imxew, jew Ġesu għalih u l-Appostli kollha għaliehom, inkella tqassmu qasmejn, u Ġesti ma mexiex mal-koll, imma ma' wħud minnhom biss, Meta waslu Kafar- Nahtim, u kienu l-koll flimkien f'dar Pietru, ġrat ġraj- ja u Ġesti qal kliem li huma miktuba (ġrajja u kliem), minn san Mark u san Mattew' (6). Il-ġrajja, kif. kiti- bha san Mark, donnha tidher aħjar minn kif kitibha san Mattew; imma l-klem, kif kitbu san Mattew, donnu jidher aħjar minn kif kitbu san Mark. Fit-tnejn, imma, donnu li xi kliem ta' Ġesti jidher qiegħed barra minn waqtu. Ġest: qalu tas-sew dak il- kliem, imma m'hux dik id-darba: Hawn sà naraw, fil-qasir, jekk nis- tgħux dak il-kliem sabiħ inqegħduh fejn għandu joqgħod, għax fejn qie- għed issa, ma jaqbel xej. Mela, san Mark kiteb (7) li kif Ġesu kien id-dar ta' Pietru, saqsa lil uħud mill-Appostli: ''Fuqhiex tħad- dittu fit-triqf'' u huma stamtu, għax fit-triq kienu tħaddtu fuq min kien l-akbar. U Ġesti qagħad bil- qegħda u għajjat ħdejh lit-Tnax, u kif kienu hemm kollha, qalilhom: €Jekk xi ħadd minnkom irid ikun l-ewwel, għandu jkun l-aħħar fost il- koll, u l-qaddej tal-koll'. U qabad tifel żgħir u' waqqfu f'nofshom, u ħaddnu miegħu, u raġa' qalilhom. (8): ''Emin ngħidilkom: jekk ma tbiddlux ħajjitkom u terġgħu ssiru bħal tfal, ma tidħlux f'Melkut is-sma- wiet. Dak mela, li jċekken lilu n-nifsu bħal dan it-tifel żgħir, dak ikun l-ak- bar f'Melkut is-smawiet.'' Sa hawn kliem Ġesu qiegħed f'waq- tu, għax jaqbel sewwa mal-ġrajja : l-Appostli tħaqqu bejniethom fuq min kien l-akbar; u Ġest: uriehom ibi kliemu, min kien l-akbar. Imma l-kliem li jiġi wara, ma' din il-ġrajja ma jaqbel xej. Għax fil-kliem l-ieħor, Ġesti qagħad jitħaddet fuq il-moħ- qrija tat-tfal żgħar, Imma lil dak it- tifel żgħir li kien fost l-Appostli, u li Ġest: waqqfu f'nofshom bħala turija tagħhom, m'hux miktub li xi ħadd ħaqru (9); mela dan il-kliem: ta' Ġesu fuq il-moħqrija, għal fejn 7 Dan il-kliem qisu li nġieb u ddaħ- ħal hawn minn naha oħra. .Għandu jkun li kien miktub maħlul (jiġifieri bla ġrajja miegħu) fi ktieb tal-ew- wel Insara li kienu jgħidulu Logia tou Kuriou (Kliem il-Mulej) (10), u li xi kopista minn tal-bidu nett, malli f'dil-ġrajja li semmejna ra l-kel- ma: ''paidion'' (tifel żgħir), daħ- ħal warajha, mill-ktieb tal-Logia, il- kliem ta' Ġest fuq il-moħqrija tat- tfal żgħar, bla ma. qagħad jara jekk hemm xi ġrajja aħjar minnha biex dak il-kliem jidħol magħha. U meta dik il-ġrajja waslet (għax qegħda. ftit versi wara, sew f'san Mattew kemm f'san Mark), ħalla kollox kif kien kiteb, u ma riedx jarġa jikteb mill- ġdid. si Il-ġrajja ta' fejn joqgħod tajjeb dak. il-kliem, fl-Evanġelju ta' .san Mark, qegħda kap X, versi 13—16; u fl-Evanġelju ta' san Mattew qegħ- da kap XIX, versi 18—15, Ejja, mela, niktbuhom hemm, ħalli naraw kemm joqgħdu tal-qies u sewwa; u nagħmlu bħall-ewwel: nieħdu l-ġraj- ja kif inhi miktuba f'san Mark, u l-kliem kif kitbu san Mattew: U ġebulu tfal żgħar biew. imis- shom, imma. l-Iwirka għajjtu magħ- hom (keċċewhom) lil dawk li ġe- buhom. Jara dan, Ġest, għadab u qalilhom: ''Ħallu lit-tfal iż-żgħar jiġu għandi, u la timngħuhomal Għax ta' bħal dawn hu Melkut Alla '' U beda jgħannaqhom, u jbe- rikom, u jqiegħed idejh fuqhom. U qal lill-Ixirka: ''Emin, ngħidilkom: jekk wieħed ma jilqax Melkut Alla bħala tifel żgħir, ma jidħolx fih (Mark, X, 13—16). €Min jilqa tifel żgħir bħal dawn, f'ismi, jilqa' lili; imma min jgħaż- żeb (11) wieħed minn dawn iż-żgħar, li jemmnu, jaqbillu li tirtabat ħaġra ta' mitħna ma għonqu u jegħreq f'qiegħ il-baħar. Ara li ma tgħażżbuw xi wieħed minn dawn iż-żgħarl Għaw l-Anġli tagħhom dejjem jaraw Wiċċ Missieri li hu fis-smewiet (vers 10). Emin, ngħiddkom: kull min jagħti jixrob ftit ilma lil iweħed minn dawn iż- żgħar, ma jitlefx. il-ħlas. tiegħul (Matt. Hawn, dan il-kliem sabiħ ta' Ġesu joqgħod tajjeb. Dak li keċċa lit-tfal ż-żgħar (u jista' jkun ukoll li tohom xi daqqa, għalhekk Ġesi għadab) u lil dawk li ġebuhom, kien aktarx san Pietru. Billi Ġest: kien joq- għod f'daru meta jkun f'Kafar- Naħfim, san Pietru kien imkabbar bih, u jħobbu minn qalbu, donnu jis- tħajjel (biex ngħiduha hekk) li Ġest kien ibnu. Għalhekk kien saħan- sitra jwissih (ara Matt. kap XVI, versi 21—28). U din id-darba' ried ta' dawk it-tfal żgħar, foqra tal-Fel- laħin, ta' xi raħal imwarrab, li ċert li kienu maħmuġin, li kellhom wiċċhom bl-imħàt, il-qmejsa quddiem imxar- rba, u kellhom fuqhom riħa miżża. Imma Ġest m'hux dan kien iqis. Kien iqis li ġewwa dak il-ġisem żgħir u maħmuġ, kien hemm RUH ġdida, nadifa u safja, l-isbaħ biċċa xogħol li ħarġet minn idejn Alla l Ara n-nota ta' qabel din. Il-kelma sew, bil-Palestini, hija Għażżeb, li tfisser: Taħqar; Iġġiegħel ibati lil wi'ħadd, u' drabi: Titlaq waħdu, Tabbanduna. Ma għndniex xi ngħidu, jekk titlaq tfel żgħir waħdu, ibati; mela jkun tgħażżeb ukoll. Ara l-ħarġa ta' dan il- Qari ta' April — Ġunju tas-sena l-oħra (1962), nota 5, faċċata 62, (II). It-tfal iż-żgħar, billi għadhom bla sens u jemmnu kollox, u billi għad- hom qishom bla saħħa, ma jistgħux iħarsu lil- hom infushom minn min jaħqarhom. Għal hekk Alla, li ħalaqhom, iqisu li hu dmir tiegħu li jħallas hu jil min jagħmlilhom id-deni. Minn hekk il-għadab. ta' Ġesu'. Din hija waħda mill-'ġabriet' jew ''tilqitiet' li hemm fl-Evan- ġelju ta' san Mattew, u jaqbel li nisfħuha naq- ra. Il-versi 8 u 9, fuq il-qtugħ tal-id u l-qligħ tal-għajn, huma mtennija mill-Priedka l-Kbira (Matt. V, 29—80); versi 12—4 Ġesti ma qal- hom hawn; kif kiteb san Luqa (XV, 1—7) qal- hom bi tweġiba lil Kittieba u l-Faresin, meta tkażaw bih għax mar jiekol mal-Għaxxarin (ak- tarx f'Ariha, meta għadda jum għand Żakkaj il-Għaxxari, Ara Luqa, XIX, 7 u 10); versi 15— 17 u 21 san Luqa kitibhom ukoll (XVII, 3-4), imma ma qalx f'liema waqt qalhom Ġesu' imma atarx li qalhom meta għallem lill-Appostli t-talba tal-Missierna, u li meta jitolbu għandhom jaħfru biex Alla jaħfer lilhom (ara Mark, XI, 25—26). Versi 18, 19, 20, jidher li Ġesu' qalhom meta kien sa jħalli weħedhom lill-Appostli; mela jew meta. kien sa jinġabar xi mkien waħdu, għax-xitwa, inkella meta kien sa jitla' s-sema wara l-qawma mill-imwiet (ara l-Evanġelju ta' san Ġwann, XX, 28). Il-bqija, mill-vers 21 sal- aħħar jarġa' jaqbad fuq x'għandu jagħmel wie- ħed qabel ma jagħti qima 'l- Alla: jissewwa ma għajru (ara Matt. Il-versi l-oħra iħarsu mid-dwejjaq (kif ħaseb hu) rajniehom. AHBARIJIET TA' L-ART IMQADDSA Nies Izuru l-Art Imqaddsa — Il- għadd tal-Insara li jmorru jżuru l-Art Imqaddsa kull ma jmur aktar qiegħ- ed jiżdied. Ir-Rev. Patri Kustodju tal- Franġiskani laqa' għandu u kel- lem tmienja u tletin ġemgħa ta' żaw- warin minn ħmistaxer nazzjon, li kol- lha flimkien jagħmlu l-għadd sabiħ ta' elfejn u ħames mitt (2,500) ruħ. Fosthom kien hemm ukoll ġemgħa ta' żawwarin mit-Turkija, immexxija minn Patri Franġiskan, is-superjur tad-Dejr żgħir li hemm fi Stambul, jew Kostantinopli, Dan hu l-ewwel Pellegrinaġġ li mar Ġerusalem minn dik in-nazzjon. Fost ir-rjus kbar li marru jżuru l-Art Imqaddsa s-sajf li għadda, ta' min isemmi l-President tal-Costa d'Avorio, is-sinjur Felix Houphouet-Bignv, li ta' Kattolku taj- jeb li hu ried li kif kien hemm titqad- des quddiesa għalih u għas-sinjura tiegħu fil-Grotta tal-Bxara f'Naza- ret. It-Tiswija Tal-Qabar ta' Kristu — Għal kemm is-sajf li għadda kien sajf ta' sħana barranija fil-Palestina, ix- xogħol tat-tiswija tal-Bażilka tal- Qabar ta' Kristu baqa' sejjer bla qtugħ, sewwa minn ġewwa l-Bażilka kemm ukoll minn barra, Bħal issa hemm f'Ġerusalem iż-żewġ imgħal- lmin kbar tal-bini, tal-Franġiskani u tal-Armeni. It-Tahfir Fuq l-Herodium — Bħal ma semmejna fl-aħħar ħarġa ta' dal- Qari, fuq il-għolja msemmija Herod- jum fl-antik, li issa jgħidulha Ġebel Furdejs, sar taħfir mill-Franġiskani, bil-flus tar-Republika Taljana. Ix- xogħol inbeda fil-20 ta' Mejju li għad- da u waqaf fil-10 t'Awissu. Fil-bidu kien hemm jaħdmu ħamsa u erbgħin ħaddiem, u wara żdiedu sa sebgħin wieħed. Il-fortizza li kien hemm fuq dik il-għolja kienet ta' għamla mdaw- wra, u kien fiha l-meħtieġ kollu biex tahmel assedju twil: imħażen għal qamħ, imtieħen u fran, u saħansitra ħwienet fejn isiru l-għodda għat-taq- bid. Issa x-xogħol waqaf, imma għandu jarġa' jibda 'l quddiem. MALTA: Tixrid ta' dan il-Qari — Għeliem tajjeb ħafna hu li l-għadd tal-imseħbin f'dan il-Qari qigeħed jiżdied ta' kull sena. Tmien snin ilu bdejna b'erba' mija, u minn dan il- għadd (Jannar-Marzu 1963) ġbidna ERBAT ELEF KOPJA. Dan juri ċar li l-Maltin u l-Għawdxin jgħożżu wisq l-Imkejjen Imqaddsa, u la jgħoż- żu lilhom, jgħożżu wkoll lil Persuna ta' Dak.li tiegħu huma tifkira, jiġi- fieri lil Ħellies tagħna u Sidna Ġest Kristu. AGIIBIJIV III III LL DB Is-sinjura H. Borg-Olivier tiżżi ħajr lil Madonna Addolorata tal-Kal- varju għal grazzja li qalgħet bl-interċessjoni tagħha, billi tagħmel qud- diesa fl-artal tagħha fuq il-Kalvarju, Ġerusalem, u tqassam 100 santa tax- xbieha tagħha u 50 kurunella. Is-sinjurina Rosarja Borg-Olivier minn Ħal-Balzan tiżżi ħajr lid-Duluri tal-Kalvarju għall-grazzji li qalgħet bl-interċezzjoni tagħha. Is-sur John Debono jiżżi ħajr lid-Duluri tal-Kalvarju għal grazzja li qala' bit-talb tagħha, jibgħat lira (£) Ġerusalem għal ħteġiet. tal-artal tagħha li jinsab fuq il-Blata fejn Kristu kien imsallab. — Nirtiequ li l-imseħbin tagħna jitol- bu għar-ruħ għażiża ta' dawn li ġej: jin, li telqu minn din id-dinja qabil- na, u li nieshom jiatiequna niftakru fihom fit-talb tagħna. ĦAL-KIRKOP: Mikele u Anġela Attard, Francesco u Benedetta Cuta- jar. Mejtin Familja Farruġia. Ġiusep- pe u Ġiovanna Grech. Ġiuseppe u Ġiovanna Camilleri, Anna Abdilla. L-IMQABBA: Marija u Innoċenz Sciberras. Carmela Grech, Innoċenz u Mikelina Mifsud. Innoċenz u Ġiobat- tista Għigo. Ġiovanna u Vinċenzo Camilleri. BIRŻEBBUĠIA: Ġiacomo u Cata- rina Tabone, Carmela Inquaneż. Paula u Catarina Briffa. Ġiuditta u Ġiuseppe Spiteri. Carmela Farruġia. Ġiovanna Paċe. Salvatore Farruġia. Anġelo u Paula Bonniċi. Ġiuseppe u Ġiuseppa Spiteri. SAN PAWL-IL BAĦAR: Ġiusep- pe Maria Francesco: Lucrezia Borġ. Grazja Sammut. Ġiov- anna u Mikele Stivala. IL-MELLIEĦA: Carmela u Vit- torja Cutajar. Salvatore u Antonia Cutajar. Francesco Vittoria u Ġiuseppa Vella. ċenza GSchieda. Paula Giuseppe Francesco u Maria- anna Gauċi. Ġiovanni u Marija Baldacchino, IL-GUDJA: Christ'na Vella u Anġ- ela Azzopardi Dingli. Peter u Marija Grima, Sapienza u Ġiuseppe Aġius. Ġiuseppe u Grezia Dalli. Giuseppe u Marija Buġeja.- Paolo u Vittoria Ellul. enzo u Lourdes Magro, Ġiuseppe Marija Pietro. Ġiuseppe Buġeja. ĦAL-BALZAN: Salvatore Mical- lef. Vinċenzo Mar- għerita u Paolo Borġ. Marianna u Ġeorġ Abela. Familja Mizzi, IL-ĦAMRUN: Vinċenza Antonio Ġ'useppe Francesco Darmanin. Lul- ġi Michelina u Feliċia Grech. Ġeorġe u Anġlu. Farruġia. Paula u Virġinia Billion. Marija Farruġia. Ġiuseppe Ġiovanni u Carmela Spiteri. Ludgarda u Anġelo Galea. Michelanġelo Farruġia. Paula Ċiappara. Ċetta Briffa. Michele u Ro- sina Spiteri, Etta Ġiuseppe u Vin- Ġiuseppe Baldac- chino: Michele u Salvu Camilleri Familja Farruġia u Cutajar. Farruġia. Marija u Ġiu- seppa Vella Ġianna Vassallo. Car- melo Buħaġiar. Paolo Anġlu u Marianna Busuttil. Caterina Buġeja, Pao:a Cachia. ĦAL-LIJA: Erwieħ Abbondonati. Margħerita, Salvu Fenech Vinċenzo, Catarina, Cutajar, P'etro Marianna u Margħerita Fenech, Carmela u Carmelo Borġ, Vittoria Vella Maria u Salvu Cutajar. Teresa u Anġlu Muscat. IL-MOSTA: Anġela Ġiuseppe u Paolo Galea. Ġiuseppe Ġiusep- pa u Vittoria Vella, Ċensu Francesco Ġiovanni Bezzina. Carmela Speranza u Paola Quattromani. IL-QALA (Għawdex) Vinċenzo u Rosa Apap. Ġeorġio Adeodato u Car mela Spiteri, Marianna Micallef Ġiuseppa Spiter'. Carmela Ġ'useppe u Ċetta Portelli. Toni Maria u Bertu Borġ. Kelina Grech Michele u Carmela Buttiġieġ. Anġlu u Coronatu Borġ. Francesco u Giusep- pa Cassar, Maria u Ġiamri Borġ. Maria u Ġiamri Portelli. Manueli Lorenzo u Anġlu Cutajar. Anġlu u Anġ.u Velia. Maria Paulu u Maria Vella, Michele Maria u Ġiuseppe But- tiġieġ. Maria Lorenzo Gerita Ġiuseppa, Warda u Carmela Xerri. Ġiuseppe u Marianna Cremona, Carmelo Buttiġieġ, Grazia u Ġiuseppe Butiġieġ. Ġiuseppe Attard. Teresa u Francesco Butiġieġ. Warda, Gerita u Maria Xerri. Conċetta u Ġiuseppi Xerri. Rosaria Maria u Paulu Xerri. Rosarta Franċescu u Salvu Xerri. Toni u Ċetta Mizzi. Toni u Salvu Xerri Ursola Carmen Anna u Salvu Cutajar. Maria u Feliċ Butiġieġ. Ġiuseppi Ġiuseppa u Salvu Attard. Teresa Michele Rosa u Salvu Buti- ġieġ. Ġiuseppi Ursola u Salvu De- bono, Francesco Rosa u Paulu Camil- leri. Rosa u Teresa Attard, Ġiuseppi Attard Monsignor Butiġieġ Vincent u Teresa Strazzera Antonio. Ġiusepp' Davida Miżżi. ĦAL-QORMI: Michelina Ricardo Giovanna Calċedonio Alfonzo u Maria Merċieca, Toninu Salvu u Anġelo De- battista. Toni Ġiuseppi Ġeorġia Cetta. Maria Ġiuseppi Mifsud. Marinton An- ġelo: Carmelo: Micallef. Aristide Billeci Ċetta William Leon- ardu Għonv Sant. Vinċenza Az- zopardi. Ġeorġia Saliba Annunziata Buġeja Carmelo Buġeja Ġiuseppi Filippu Antonio Cassar Michele Mical- lef Carmela Micallef, Min-naħa tagħna niżguraw qrabat. hom li l-erwieħ ta' dawn il-mejtin għeżież ikollhom dejjem sehem mill- quddies li jitqaddes fuq il-Qabar ta' Kristu.