A nofs in-nhar ta' ġurnata kerha ta' Frar. Is-sema mgħajjeb, l-arja mċajpra, is-sħab lewn il-kubrit. Kull fejn tħares dwejjaq u tiġrif u ħerba; imkien xaqq dawl, imkien fewġa ta' taraġ; taqtigħ il-qalb u biża' kienu jaħkmu fuq in- nies, kul fejn wieħed idawwar għajnejh ma kienx jilmaħ ħlief dwejjaq u swied il-qalb: it-tfal ħiemda, l-irġiel ħosbiena, in-nisa mbikkma. Malta kienet maħkuma minn niket kbir u qlub il- Maltin kienu donnhom iddakkru mill-hemm li kien isa.tan fuq din il-Gżira. Fil-Ġnien tal-Mall iltaqgħu bla ħsieb żewġ żgħażagħ li għalkemm donnhom ma xtaqux jaraw lil xuxin, mil-leħħa li feġġet f'għajnejhom u mill-fawra li telgħet għal wiċċhom, wieħed sata' jaħseb li qlubhom ma kenux jistmelu lil xulxin. Għall- ewwel bħal infixlu u baqgħu bejn ħaltejn jekk jeqfux ikellmu 'l xulxin jew jekk ise.lmux biss u jibqgħu sejrin, iżda mbagħad iż-żagħżugħ donnu rebaħ lilu nnifsu, bexxaq fommu fi tbissima ħelwa, resaq fuq it-tfajla u qalilha bi ħlieqa : 'Hawn x'qiegħda tagħmel waħdek7 Qiegħda tgħodd il-we- raq li fihom ix-xtieli9'' It-tfajla bħal infixlet u ma għarfetx twieġeb; hu reġa' qal: ''Aħjar ma titbiegħedx mix-xelter, Ineżi Il-lum dawn il- egħfiered ta' l-ajru ġejjin u sejrin F' Ineż qrat f'għajnejn iż-żagħżugħ il-ħrara li biha qalbu kie- net tħabbat għaliha u weġbitu: ''Tħajjart noħroġ nagħmel passejn wara l-ikel, Bert. Bertu deher imħasseb, imbagħad staqsa :— ''X'fettillek ħriġt waħdek7' Ineż dehret imħawda għal din il-mistoqsija u biex tbiddel il-kliem staqsietu :— ''Int fejn sejjer, Bert7' ''Sejjer l-Isptar għax fl-erbgħa nidħol għassa. ' ''Daż-żmien għandkom x'tagħmlu intom it-tobba''. ''Mhux għalhekk studjajna L' U ma' l-aħħar kelma t-tifkira ta' l-imgħoddi donnha dallmet. ġbin iż-żagħżugħ, għax-meta kien għadu Student hu u Ineż kienu miġbudin b'imħabba l-aktar safja u qlubhom kienu jħabbtu għal xulxin bi ħlewwa li ma 7 bħalha ; iżda mbagħad, ħtija ta' xi bluha taż-żgħużija u bla ma jafu sewwa għaliex, bħal intrefgħu minn xulxin, tbiegħdu u nfirdu wieħed mill-oħra. iżda kull meta jiltaqgħu fit-triq, għajnej- hom kienu jħarsu b'leħħa ta' hena u qlubhom kienu jferfru bi tqanqila ta' faraġ. ''Ħalli niġi nwass.ek passejn', qal Robert lil Ineż, iżda din donnha riedet teħles minnu u bdiet tlaqlaq li kien sarlu l-ħin u li hi ma kienet sejra mkien ; iż-żagħżugħ malajr fehem u biex jinbixha qa:ilha — ''Porsi għandek tiltaqa' ma' xi ħadd hawn, hux Ineż qalbet għajnejha bil-ħeffa fuq it-Tabib u dehret imfant- sa bħal waħda li kienet ħadet għaliha, kienet sejra twieġeb imqit, iżda dak il-waqt inqala' Fizzjal, mar waqaf ħdejn Ineż u selmilha bid-daħka f'fommu; it-tfajla ħmaret, bħal inkisret u tħawdet, ħarset lejn Bertu biex donnha tfissirlu li dak il-Fiz- zjal kien jafha bħala ħabiba, iżda t-Tabib baqa' iebes, sellem u telaq igħaġġe. lejn l-Isptar, Il-Fizzjal qabad lil Ineż minn driegħha u t-tnejn flimkien telqu bil-lajma lejn il-Be.t; hu kien fuq ruħu u ferħan, il-ħin kollu jiċċajta u jgħid xi ħlieqa, iżda hi baqgħet ħiemda u kiebja, ħosbiena u mismuta, kienet tidher li kellha tqanqila f'qalbha u l-aħħar tislima ta' Bertu kienet ħawditilha moħha, Iż-żewġ żgħażagħ daħlu l-Belt u waslu fi Triq Irjali, fejn dari wieħed: kien jara nies għaddejjin daħkana u ferrieħa, ħwienet mimlijin kollha ħajja u bejgħ, karrozzi u karrozzini jiġru u jitawtu, orkestri fil-kafejiet u baned fil-pjazza u kant fil-ħwie- net, issa ħtija tal-gwerra kien waqa' swied il-qalb li, bħaż star iswed, għatta l-Belt kolha. Ineż u l-Fizzjal ikkonfondew fejn imorru, imbagħad hu qal :— tTridx nidħlu ngħaddu sagħtejn fil-talkief' It-tfajla ma kellha ħajra ta' xejn, iżda billi ma kienx hemm ħaġ'oħra x'tiġbidha, ma qa'etx le u daħlu, kk it k Nofs siegħa wara daqqet is-sirena biex tħabbar ħbit mill- ajru; kull min kien fit-talkie ħass bħal tqanqila f'demmu u beda jaħseb jekk joħroġx għall-kenn, imbagħad daħal tifel iwissi li fuq il-Palazz kienet telgħet il-bandiera ħamra, sinjal li kienu deħlin il-bombers tal-għadu. Ħafna nies qamu u ħarġu biex idabbru rashom, oħrajn baqgħu jitnikkru sakemm jibda l-isparar. Ineż xtaqet li kienet ma' niesha taħt il-blat, iżda billi l-Fizzjal ma kienx jixraq li juri ruħu beżgħan, baqgħu fejn kienu, għa.- kemm qishom fuq ix-xwiek u b'widnejhom miftuħin għall-ħsej- jes ta' l-ajruplan. F'daqqa waħda, beda l-isparar u t-tijatru beda jirbombja bit-tfaqqigħ tal-balal; ħafna nies ħarġu jiġru, oħrajn resqu tħaxknu mal-koxox ta.-pilastri; Ineż ħarset lejn il-Fizzjal li kien magħha, iżda dan kellu ħsiebu band'oħra. Minnufih instama' tisfir nieżel mill-ajru, tisfir li jidħol fil- qalb u jkessaħ id-demm ; in-nies twerwru, riedu jaħarbu, xtaqu jgħajtu bil-biża', iżda qabdithom ħedla li bikkmithom u sam- mretilhom riġlejhom ma' l-art, imbagħad instemgħet tfaqqigħa tal-waħx u minnufih inħasset theżżiża li qanqlet. it-tijatru, refegħtu, xejritu minn naħa għal oħra qisu kaxxa tas-su.farini u dak il-waqt beda jiġġarraf. Kien hemm dehra ta' qirda u ta' ħerba li ma tistax tinkiteb, f'tebqa ta' għajn instemgħu ħsejjes u tiġrif u twerżiq li jidħol fil-qalb. Ġebel u ħaġar u travi tal-ħadid bdew jaqgħu u jinqa:bu u jaħbtu ma' xulxin b'tisbit kbir u jinkisru u jħarbtu kull ma jiġi taħthom; qam sħab ta' għabra u trab li ħonoq lil kull min kien hemm u għatta kullimkien f'daħna kbira. In-nies donn- hom tbellħu, kull min baqa' fuq saqajh telaq jiġri bla ma jaf fejn sejjer; min jibki, min jokrob bl-uġigħ, min isejjaħ lil sħabu; fil-pjazza quddiem il-Bibljoteka kien hemm daqqa ta' għajn li tkexkex, it-tarf tal-loġoġ, it-tijatru ta' quddiemhom, il-Każin Malti, il-kantuniera tal-Palazz kienu ntlaqtu mill-bombi tal-għadu u kienu mgħottijin bi sħaba ta' trabijiet u dħaħen li minn ġewwa fihom kien ħiereġ krib li jaqsam il-qlub, fil-pjazza, fejn kienet waqgħet bomba mill-kbar quddiem l-istatwa tar- Reġina, kienu mixħutin 'l hawn u 'l hinn għadd kbir ta' nies min jitkagħweġ ma' l-art, min jokrob bl-uġigħ, min mitluq għal mejjet, u l-qiegħa ta' l-art kienet imgħottija b'laqx ta' azzar u ħadid, ħaġar, għowwied, żġieġ imfarrak, siġġijiet u mwejjed imkissrin; kien hemm għadajjar ta' dmija u bċejjeċ ta' iġsma mxerrdin 'l- hawn u 'l hinn kif ukoll tbajja' ta' demm imċappsin mal-ħitan hekk li jġibu reqqet ir-ruħ lil min jarahom, Dak il-misraħ donnu tgħatta minn kefen il-mewt, kien hemm bħal sens ta' tkexkixa u ta' biża' li jwerwer; hemm f'dik il-wesgħa kienet taħkem il- ħerba u jsatan il-waħx, hemm kienu jinħassu l-kruha u l-qilla tal-gwerra. F'radda ta' salib waslu dawk li jagħtu l-ewwel għajnuna, u Tobba u Qassisin u suldati u għadd kbir ta' nies, kulħadd medd idejh bi ħrara kbira, kulħadd ta l-għajnuna tiegħu bil-qalb kollha. Is-suldati bdew iqallbu l-ħaġar, iwarrbu ċ-ċnagen, jħaffru bil-bqaqen u jillevaw biex jeħilsu n-nies mirduma, It- Tobba minnufih bdew idewwu l-midrubin u jikkonfortawhom mill-aħjar li jistgħu, Il-Patrijiet resqu fuq dawk li kienu qrib il- mewt biex isabbruhom u jfarrġuhom bil-kelma t'Alla. F'qasir żmien il-qiegħa ta' dak il-misraħ imtliet bil-midrubin u bil-mej- . tin. imqegħdin wieħed ħdejn l-ieħor fuq li 'stretcher' biex jit- tieħdu l-isptar malli jaslu l-ambulanzi. Kul min kellu qalb jew sengħa, biex idewwi, medd idejh bil-ħniena u bil-ħerqa kol- ha; hemm kienet tidher kemm hija sabiħa l-ħniena u r-rabta mqaddsa li tgħaqqad il-bnedmin flimkien bħal aħwa u f'dik il-—- ħerba ta' qilla feġġet il-mogħdrija ħanina mnissla minn qlub insara. Wara, ftit tal-ħin instemgħu jċemplu l-qniepen ta' l-ambu- lanzi li daħlu jiġru fil-Belt biex jiġbru l-midrubin u jeħduhom fl-Isptar, magħhom waslu Tobba u Infermieri. biex jagħtu l-għajnuna tagħhom sakemm il-midrubin jaslu l-Isptar. It-Tabib Robertu niżel jiġri mill-ambulanza. Dak il-waqt kienu qegħdin joħorġu l-midrubin mit-talkie : irġiel u nisa mim- lijin dmija, imkagħbrin, imbenġlin, bi ħwejjiġhom imqattgħin, b'laħamhom imċarrat, mitr jofroq, min jitkaxkar, min merfugħ fuq l-idejn u min mitluf minn sessih; xi wħud kienu jolfqu, oħrajn igħajtu b'uġigħ għajat li jikser il-qlub u kien hemm min hu mixħut għal mejjet qisba ruħu ħarġet. Robert kellu faxxa safra fuq driegħu biex jingħaraf li kien Tabib, xi ħadd ġibdu minn idu u qallu — 'Tabib x'jidhirlek minn din it-tfajla Għadna kemm qlaj- nieha minn taħt ir-radam.'' It-Tabib dar biex jara l-midruba, iżda malli xeħet għajnejh fuqha, baqa' donnu mħaddel, għajnejh tberrqu, wiċċu sfar, xofftejh jirtogħdu, ilsienu tqal u bilkemm felaħ ilissen il-kelmiet, 'Tneżi Ineż f' Ineż kienet mitlufa minn sessiha, iżda dak il-leħen donni ġagħalha tistejqer, hexxqet għajnejha u ħarset lejn Bertu b'ħar- sa li f'ħin wieħed kienet tfisser l-uġigħ tal-ġisem u n-niket tal- qalb li kienet tħoss. Ineż kienet f'sura li ġġib ħasra: kellha xagħarha mħabbel : u mgħaqqad bid-demm, wiċċha mibrux u mbenġel, ħwejjiġha mċatrtin u mkagħbrin, il-ġilda ta' ġisimha kienet bajda daqs is-silġ u kellha rogħda fuqha li ma setgħet iżżomm b'xejn, spal- litha tal-lemin kienet mitluqa, għerja, imgħaffġa u mċarrta b'ferita kerha li minnha kien ħiereġ gelgul ta' dmija li ħaslilha driegħha l-lemin kollu. i Robertu qal lil dawk li kienu jerfgħu lil Ineż biex jeħduha fl-ambuanza li għabbiet ħafna midrubin oħra u telqet b'ġirja lejn l-Isptar. Għaddew xahrejn u Ineż kienet għadha u-Isptar, imma ma kellhiex għaġla biex toħroġ; f'dawk ix-xahrejn li damet hemm tikkura spallitha li kienet tgħaffġitilha b'ħaġra kbira, it-tfaj a tgħallmet x'isarraf Robertu u għarfet il-ħrara ta' qalbu; dak it-Tabib żagħżugħ u mimli ħeġġa, taħt bixra ta' mqit kellu tħabbat qalb mixgħula bl-imħabba u mżejna b'kull irġulija, kien tifel għaqli u qatt ma ħalla l-frugħa u l-bluhat jagħmlu bih, qalbu kienet ilha tħabbat għal Ineż minn meta kien għadu daqsxejn ta' tifel student, imma billi kien ta' ftit kliem minn qaddisu u ma kienx jinqala' biex juri ġibdietu, dik it-tfajla għal- kemm kellha ħsiebha fih, ħalliet iż-żegħil ta' ġuvintur oħra jagħmel biha u forsi biex tinbex lil Robertu, ma kenitx tħarri l-ħbubija tagħhom ; imhagħad iltaqgħet ma' wieħed Fizz'al u għalkemm kienet tkellmu, hija baqgħet bierda għall-kumpli- menti tiegħu, għax qalbha dejjem baagħet marbuta ma' Robert. Dan iż-żagħżugħ, ma' tnl- dawk ix-xahrefn li Ineż damet l-Isptar sar jaf li dik it-tfajla, għalkemm kellmet lil ħaddieħor, imħabbitha kienet refgħetha għalih, u qalbha kienet safja minn kull tehgħa, Ineż u Robertu ħassew imħabbithom toktor u tiżdied u qlubhom jixegħlu bin-nar tal-għożża. Kull deni ħudu b'ġid, igħid il-qawl: id-dissrazzja ta' Ineż swiet biex hija u Robert fehmu li huma kienn maħluqin għal xulxin u taw il-kelma li qatt ma jinfirdu, Ġużm' GALEA.