IL-PROF. CARMELO MIFSUD BONNICI F'GĦELUQ IL-100 SENA MINN TWELIDU U 50 SENA MINN MEWTU (1897-1948) President tas-Soċjetà Filarmonika San Ġorġ ta' Bormla (1930-1946) Mliix ħaġa ħafifa li titkellem jew tikteb dwar bniedem li kellu personalità qawwija, persważiva, u dinamika f'diversi aspetti tal-ħajja bħalma kien il-Professur Carmelo Mifsud Bonnici popolarment magħruf b'rispett u mħabba ġewwa Bormla bħala il-Gross. B'karattru sod imma fabbli u jissielet fl-arena politika imma maħbub, Alla żejnu b'qalb kbira, argumenti penetranti u tenaċi, rieda soda li jħobb u jaħdem għal Art twelidu u twemminu. Diġà kien laqat il- għajn meta kien għadu student tal-liġi fl-Università u spiċċa Professur tal-Liġi, midħla tal-Klassiċi, politiku magħruf u stmat, oratur, konferenzier, kittieb ta' studji u artikli dwar Malta u diversi personalitajiet kbar, fosthom uħud li żaru dawn il-gżejjer bħal Sir Walter Scott u Lord Bvron. Għamel studji wkoll dwar G. d'Annunzio, A. Manzoni, L. Tolstoi, W. Goethe, u G. Bernard Shaw biex insemmu ftit. L-istudju ta' 16-il paġna fuq Bernard Shaw inqara f'laqgħa taċ-Ċirklu Letterarju S. Margerita; fir- Rest, fejn illum insibuh lok għall-Kunsill Lokali ta' Bormla. Dr. C. Mifsud Bonnici kien ukoll President ta' dan iċ-ċirklu. Terraq firxa sew ta' suġġetti varji, kiteb ukoll fuq il-Gran Mastru Pinto. Kien drammaturgu, poeta romantiku u sensibbli għall-aħħar; għall-ewwel kiteb b'ilsna barranin fosthom l-Ingliż u t-Taljan li tassew kien għal qalbu, imma wara kiteb ukoll bil-Malti bla ma tilef xejn mill-qawwa tal- pinna tiegħu. Kien iħobb il-familja u fil-versi tiegħu naraw dak li jħoss missier imġarrab jew ferħan. Ħabb ukoll lil Belt Twelidu, il-Belt ta' Bormla. Kien jagħder liż-żgħir u l-batut u baqa' magħruf għad-difiża tiegħu f'bosta każi u l-poplu ħabbu u mhux l-ewwel darba għamillu dimostrazzjonijiet u refgħu fuq l-ispallejn. Fuq wiċċu ra wkoll, kellu avversarji ħorox u waqtiet qala' mingħand xi wħud li l-aktar ħadem magħhom u għandu: mnejn stenna li jifhmuh. B'karattru azzari qatt ma baża' jew qata' qalbu; argumenta u ssielet għal dak li kien jemmen fih u li deherlu li kien l-aħjar. Għalhekk kellu rispett u stima kbira l-aktar m'għandniex xi ngħidu, ġewwa Bormla u l-inħawi tal-Kottonera. Il-Professur Carmelo Mifsud Bonnici twieled fil-Belt Cospicua minn Ġużeppi u Maria Concetta, li fi xbubitha kienet Cordina, nhar is-16 ta' Mejju, 1897. Għalhekk din is-sena 1997 taħbat għeluq il-100 sena minn twelidu, filwaqt li s-sena d-dieħla tkun il-50 sena minn mewtu billi miet nhar it-23 ta' Awissu 1948 wara marda qalila li ħakmitu u għall-aħħar snin żammitu mill-ħajja mħeġga u mimlija li kien jgħix. Fl-1927 iżżewweg fil-knisja ta' San Pawl, Bormla, lis-Sinjorina Maria Ross, Għawdxija, mir-Rabat u żewwiġhom il-Kan. Għex f'Bormla, qrib il-knisja ta' Santa Margerita imma fis-snin imqallba tal-gwerra mar bil-familja l-ewwel lejn Wied il-Għajn u mbagħad lejn Għawdex. Ħa l-edukazzjoni tiegħu fl- iskola Primarja tal-Gvern, fil-Liċeo u fl-Università ta' Malta fejn kiseb id-Dottorat fil-Liġi fl-1921. Din kienet is-sena meta l-Maltin ingħataw l-ewwel Parlament taħt Gvern awtonomu. Sa minn meta kien għadu student kien prominenti f'dibattiti ta' xeħta kulturali u politika u fl-1919 insibuh ukoll prominenti ma' sħabu l-istudenti fil-qawmien tas-Sette Giugno. Sitt snin wara, fl-inawgurazzjoni tal-monument lill- vittmi tas-Sette Giugno, fil-preżenza ta' folla kbira u ħafna għaqdiet, Dr. Carmelo Mifsud Bonnici għamel diskors għall-okkażjoni. Kienu saru wkoll taħditiet mis- Senaturi, Dr. A. Pullicino u Patri A. Cuschieri O.C. li Ikoll fakkru l-ġrajja mdemmija tas-7 ta' Ġunju, 1919 u l-erba' vittmi. Fis-Soċjetà Mużikali Cospicuana Minbarra dan kollu kien ukoll fl-amministrazzjoni tal-Każin tal-Banda ta' Bormla u nsibuh mhux biss jieħu sehem tassew attiv fit-tmexxija tas-Soċjetà imma wkoll jiddibatti u jkun wieħed mill-viżjonarji biex il-każin jimxi 'l quddiem. Mill-minuti naraw is-sehem kbir tiegħu fis-seduti tal-kumitat u ġenerali, fosthom ta' min isemmi li bħala Viċi President mexxa laqgħat tal-kumitat u oħra ġenrali qabel il-Banda ta' Bormla marret iddoqq u esegwiet programm memorabbli fil-Ġonna Bellini, ġewwa l-Belt ta' Catania fl-1924.1 Il-banda kienet taħt id-direzzjoni tas-Surmast Alfred P. Hare (1865-1932) u magħha telgħu għadd ġmielu ta' ammiraturi hekk li minn din il-mawra kellha tingħata għajnuna għal tiswijiet fil-knisja parrokkjali 2 Tifkira ta' dan il-programm u l-mawra f'Catania fil-każin hemm bandalora bl-annu 1924 u l- ilwien Taljani fuq sfond abjad. Sentejn biss wara, din id-darba taħt id-direzzjoni tas-Surmast Taljan il-Prof. Antonio Polento l-banda qalgħet it-tifħir ta' kulħadd għall-esekuzzjoni ta' programm kbir ieħor fit-Teatru Rjal. Fl-1927, fi Pjazza Santa Margerita l-Banda San Ġorġ ta' Bormla żanżnet planċier ġdid magħruf bħala. n- nagħla u sena wara saret ġita għal Sqallija. Wara għadd ta' snin li fihom, kellu diversi karigi fost l-uffiċjali ewlenin fl-amministrazzjoni tal-każin u s-Soċjetà, nħatar ukoll fil-kariga prestiġjuża ta' President bejn l-1930 u l-1946. Ħa l-presidenza wara l-Avukat Serafin Vella (li sar ukoll Maġistrat). Mexxa s-Soċjetà għal sittax- il sena sħaħ, sa sentejn qabel ma miet meta saħħtu kienet diġà marret sew lura. Fi żmien il-presidenza tiegħu, il-Gvernatur Schreiber beda jżur il-bliet u l-irħula kollha fl-1937, u meta għamel iż-żjara ġewwa Bormla Dr. C. Mifsud Bonnici laqgħu fil- każin billi l-laqgħa saret fil-każin tal-banda. Fi żmienu, flimkien mal-baned l-oħra tal-Kottonera kien jiġi organizzat il-Karnival tal-Kottonera b'suċċess kbir. Il-kbar jgħidu li kien iħabbatha sew ma' dak tal-Belt Valletta. waħda mill-epoki tad-deheb għall-qaddiefa Bormliżi li fihom mhux biss rebħu l- akbar għadd ta' paljijiet mid-distretti kollha imma fl-1933 rebħu wkoll il-ħames paljijiet ta' l-ewwel. Fil-każin tal-banda, li dejjem kellu relazzjonijiet tajbin mad- diriġenti tar-regatta, wieħed għadu jista' jara mhux biss għadd ta ritratti ta' dawk iż-żminijiet imma wkoll tazzi u midalji li rebħu. Fost l-akbar tazzi tas-snin tletin, fil-vetrini tal-każin insibu tal-Karnival u tat-tiġrijiet tad-dgħajjes. Kien tassew għaqli li tifkiriet bħal dawn jinżammu fil-każin fejn għadhom jistgħu jitgawdew sal-lum l-aktar fil-jiem tal-festa. Din kienet Bormla fi żmien Dr. Carmelo Mifsud Bonnici, bi swieq mimlija ħajja u ħwienet qrib it-Tarzna li kienet l-akbar industrija f'Malta fejn bosta Bormliżi kienu jaħdmu u eluf ta' haddiema minn bnadi oħra jaqilgħu l-għajxien tagħhom. Għajnuna lill-Brothers ta' De La Salle F'diversi okkażjonijiet, u ġieli wkoll fl-istess każin tal-banda, l-Avukat Mifsud Bonnici għen kemm felaħ biex il-Brothers ta' De La Salle, li bdew bl-ewwel skola fl-1903 fi Strada Boungiorno, Bormla, jieħdu l-art biex jibnu l-kulleġġ fil-post fejn jinsabu l-lum.5 B'ħajr il-Brothers kisbulu rikonoxximent mingħand is-superjuri ta' Ruma, id-Diploma ta' benefattur ta' l-Ordni.' Meta tkellem f'din l-okkażjoni kien kommoss u qal li: ''Sa jħalli d-Diploma b'wirt lil uliedu bħala l-isbaħ titlu ta' ġieħ' 5 Il-Ħajja ma titkejjilx mill-Għadd ta' Snin 'Bħala tul ta' żmien missieri ma tantx għex, iżda għex ħafna għaliex kien mimli bil-ħeġġa, bl-immaġinazzjoni u kien attiv b'intensità kbira… kien organizzatur. Kien dedikat b'ruħu u ġismu, u bl-intelliġenza tiegħu kollha.'$ Dan il-kliem inkiteb minn Dr. Ugo Mifsud Bonnici li kompla fit-triq ta' missieru kemm fil-professjoni legali kif ukoll fil-qasam politiku u l-lum huwa l-President ta' Malta. Ġibna siltiet li nsibuhom fil-'Kelmtejn Qabef' għall-ktieb informattiv li fih, fost kitbiet oħra, il-kittieb u poeta Bormliż Ġużċ Chetcuti ġabar sbatax-il poeżija bil-Malti tal-Prof Carmelo Mifsud Bonnici u kitbiet dwaru. Il-ktieb jismu 'Carmelo Mifsud Bonnici (Il-Gross)' u ġie ppubblikat mill-Pubblikazzjonijiet Indipendenza (1996). Ma' dawn insibu wkoll it-traduzzjoni tal-poeżija 'Id-Dar tal- Baruni' li nqalbet għall-Malti minn Dr. Ugo Mifsud Bonnici u d-dramm 'Ġuditta' maqlub għall-Malti mill-oriġinal bit-Taljan, minn Ġużċ Chetcuti nnifsu li ttraduċa wkoll is-silta 'Il-Ħajbu'. Ibnu l-ieħor il-Professur Giuseppe Mifsud Bonnici wkoll kompla, bhal ħuh Ugo fil-qasam legali, u kien Prim Imħallef u President tal-Qrati ta' Malta u Imħallef tal-qorti Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem, kien ukoll President tal- MFA. Fuq wild femminili li mietet qasir il-għomor, joħroġ is-sentiment ta' missier, l-ewwel fil-ħolma sabiħa fejn jistħajjilha mara sbejħa bħal ommha u ftit wara b'qalbu maqsuma li tilef lil bintu bħal blanzun bla ma mqar fetaħ; Għassistlek jumejn sħaħ tingħi mitlufa, u bit-tnehida tiegħek qalbi fnejtha… int fl-aħħar skitt… u ksaħt imbagħad għal dejjem… jien bkejtek mejta. Kien membru akkademiku tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti u fir-rivista tagħha 'Il-Malti' nsibu bosta poeżiji tiegħu bl-inizjali C.M.B. Kien poeta liriku ta' qawwa kif naraw minn ħsus qalbu u l-versi tiegħu, l-ewwel bit-Taljan u mbagħad bil- Malti. Ix-xogħol tiegħu fi lsienna ġie mfaħħar ukoll mill-Poeta Nazzjonali Dun Karm. Fi Isien Dante, li ħabb tabilħaqq, ippubblika ħafna studji, diskorsi u kitba diversa imma biex nibqgħu fuq il-lirika nsemmu l-antoloġiji 'I Canti della patria' (1919), li ġabitlu għarfien anke barra minn xtutna, u 'Dal Mio Coure al Mondo' (1935). Fl-Assemblea Leġislattiva Sa minn żgħożitu Dr. C. Mifsud Bonnici kien attiv u militanti mal-Partito Democratico Nazionalista u l-karriera tiegħu fil-Parlament twieldet tul l-ewwel leġislatura ta' Gvern Awtonomu (Self Government) bejn l-1921 u l-1924. L-Avukat L. Camilleri sar Maġistrat u floku nħatar bħala membru fl-Assemblea Leġislattiva Dr. C. Mifsud Bonnici li diġà kien popolari. Kien wieħed milli ħadmu biex l-'Unione Politica Maltese' u l-'Partito Democratico Nazionalista' ingħaqdu fil-'Partito Nazionalista' li tiegħu wara nħatar l-ewwel Segretarju Ġenerali. Kien dejjem lest jiddefendi bl-aktar ħeġġa u jiddibatti bla heda fuq dak li emmen fih, l-aktar dwar it-twemmin u drittijiet tal-Maltin. Fl- Elezzjoni ta' l-1924 tala' bħala kandidat Nazzjonalista mir-raba' distrett u fl-istess sena ngħata l-Ministeru tal-Finanzi. Ġie elett għal drabi oħra fl-Elezzjonijiet Ġenerali ta' l-1927 u l-1932 u kien Ministru tat-Teżor u tal-Pulizija. Kien avversarju aħrax ta' Lord Strickland u fl-1929, minħabba editorjal fil-'Mid-Dav News' intbagħat tlett ijiem ħabs fuq mozzjoni ta' l-istess Gerald Stirckland. Fil-ħabs għamel biss jumejn u meta ħareġ saritlu dimostrazzjoni tassew kbira. Kien ukoll membru ta' delegazzjonijiet li telgħu għal taħdidiet mal-Gvern Ingliż f'isem il-Gvern Malti u l-Maltin u fl-1932 tissemma l-possibiltà ta' talba għal dominion status Imma donnu li l-qagħda nbidlet għax bejn l-1936 u l-1939 inħatar Membru tal-Kunsill tal-Gvern u wara t-tħabbir tal-Kostituzzjoni Mac Donald ikkontesta l-elezzjoni għall-Kunsill tal-Gvern bħala Nazzjonalista Indipendenti. Faqqgħet il-gwerra u dal-Kunsill spiċċa sine die. B'esperjenza vasta fil-qasam politiku u dak legali nsibu lill-Prof. Carmelo Mifsud Bonnici Professur ta' l-Istorja Leġislattiva u Professur tal-Liġi Kriminali. Meta ħass li kellu jmur kontra l-kurrent u ma jaqbilx ma' sħabu ma baqax lura. Aktar mill-kwistjoni kulturali u tal-lingwa hu kien favur li l-ewwel jiġu l-problemi soċjali u ekonomiċi. Lanqas ma qabel ma' nies prominenti fil-Partit Nazzjonalista li ma rawx il-ħtieġa għat-tagħlim tal-Malti. Dr. C. Mifsud Bonnici, li qabel kien Ministru ta' l-Edukazzjoni, kien jaqbel mal-Kummissjoni Rjali li kull tifel u tifla għandhom jitgħallmu jaqraw u jiktbu bil-Malti. 'Il-Malti għandna nieħdu ħsiebu għax huwa Ilsienna. Hija l-lingwa tagħna li biha nitolbu lil Alla u nitkellmu m'ommijietna 7 Imħabba lejn Malta Dan li għidna jagħti ħjiel ta' l-imħabba kbira li kellu lejn Art Twelidu. Hekk jikteb fuqu l-poeta magħruf Karmenu Vassallo: Poeta ta' qawwa, ta' saħħa, ta' sentimenti u emozzjonijiet li jqanqluk, iħeġġuk, ikebbsulek f'qalbek nirien jikwu ta' mħabba għal artek kif ukoll għal dak kollu li hu tagħha u li jagħżilha għalih mill-bqija ta' l-artijiet. Vassallo kien qiegħed jitkellem fuq il-poeżija patrijottika 'Għanja Maltija', li tiftaħ hekk: Irrid nagħtik għanja li fost l-għana kollu li ġie minsuġ lilek ħadd s'issa ma tak; għax kif tidher lili hekk ħajja, hekk sbejħa, ja art ta' twelidi, ħadd m' għaraf jarak. u jkompli Għalhekk jien niġġieled b'din saħħti, b'dan moħħi, biex dak li hu tiegħek jittiefes le xejn. Kienu bosta l-istudjużi li semmewh jew kitbu fuqu u meta taqra dawn il-versi tara l-patrijottiżmu tiegħu. Dan jidher ukoll fit-taħdita tat-8 ta' Settembru li għamel fl-Aula Magna ta' l-Università l-Belt Valletta u fid-diskors tal-Festa Nazzjonali tal-Vitorja li għamel matul iċ-ċerimonja quddiem il-Monument, għaxar snin wara, fl-1932. Hekk qal f''It-Tifkira tat-8 ta' Settembru, 1565': 'Kuljum u kull mument ta' ħajjitha din il-Patria tiegħek għandha 'l-battalji tagħha x'titlef u x'tirbaħ. U għalhekk kull wieħed minna għandu jaqtagħha jekk huwiex wild pajjiżu darba għal dejjem, jew kultant biss. Din id-deċiżjoni, aħna, li hawn miġbura madwar dan l-altar tas-sagrifiċċju ta' missirijietna, ma nistgħux ma neħduhiex kif imiss u kif jixraq. '' Nistgħu ngħidu li din is-silta għadha tgħodd għalina 65 sena wara. Il-Prof. Carmelo Mifsud Bonnici kif rajna għadda ħajja li fiha ma hediex ħlief fl-aħħar ta' ħajtu meta l-mard ma ħalliehx jissokta. Ibbrilla f'diversi oqsma u għalhekk meta l-Mulej sejjaħlu ħassewh mhux biss il-familjari u l-ħbieb imma bosta nies. Ġewwa Bormla għadu sal-lum jissemma'. Anke fil-każin tal-Banda, meta s- Soċjetà Mużikali San Ġorġ ta' Bormla għaxar snin ilu ċċelebrat għeluq il-125 tagħha, il-President preżenti l-Onor. Perit Duminku Mintoff, fil-preżenza ta' Dr. Ugo Mifsud Bonnici, dak iż-żmien Ministru ta' l-Edukazzjoni, semma' b'mod partikulari lill-Prof. Carmelo Mifsud Bonnici li kien wieħed minn dawk li ħadmu ħafna fl-imgħoddi biex wasal għandna l-wirt kulturali fis-soċjetà. Dan kien fl- intrata tal-każin qabel ma tbierket u nkixfet il-lapida kommemorattiva. Fis-Sala tal-Presidenti wieħed jara ritratt kbir tiegħu u jaqra dwaru fil-kotba tal-minuti kif rajna f'din l-istess kitba. Forsi Dr. H. Ganado silet il-karattru tiegħu meta kiteb, 'Xtaqt kelli fija l- qawwa tal-kelma tal-Gross… Jew xtaqt kelli qalbu għaliex il-Gross kellu qalb tad-deheb u dak kien is-sigriet li għalih kulħadd dejjem ħabbu u li avolja kien ilu snin maqtugħ mill-ħajja, kif rajna mill-funeral tiegħu, kulħadd kien għadu jħobbu, ''2 Fir-rivista 'Il-Malti' hekk sellimlu Ninu Cremona: 'Bil-mewt tiegħu Malta tilfet waħda mill-ġawhriet sbieħ li kienu qed iżejnulha isimha, u l-Għaqda wieħed mill-egħżeż ħbieb tagħha ewlenin li bil-pinna tiegħu żejjen ma' sħabu l-paġni tal-letteratura Maltija tal-lum.