Frak minn żmien li għadda It-tifkira biss ħallejtli Biex il-għira nħoss għalik (Dik. Għadni ma mxejtx wisq mit-trieq ta' ħajti; xagħra walida bajda għad ma dehretx f'xuxti, u l-anqas tikmix-il-moħiħ, ħlas ta' min jafiseb iż-żejjed. Tista' tgħid li għadni fl-isbaħ taż- żgħożija meta' hi qawwija l-qalb u ħaġa ħafifa l-eħrex taqtigħa. Madankollu kemm-il-darba nfioss bħal fitieġa li ximindaq' qiet nieqaf fil-fisieb tiegħi u nerġa' l-ura lejn il-bidu ta' ħajti, meta l-qalb u l-ħsieb ċkejken, qishom żewġ wardiet għodwin, jinfetħu għal l-ewwel tiolm taż-Żgħożija li ma tafx bi dnewwa u anqas b'hemm. U fil-bidu ta' l-ewwel snin ta' għomri bħal issa qed nilmaħ siġra xiħa taċ-ċawsri, sultana tal-wied, fejn jikbru tiafna qasab, u siġra tal-għanżalor, wild l-iżmna tas- sena u l-ilmiet tas-siab. Ma' din is-siġra jixxebilku l-ewwel tifkiriet ta' tfuliti b'saħħa u rabta waħda li biha s-siġra tal- kappar tinfirex. mal-iswar tagħna. Din is-siġra li swietli l-ewwel dehxiet u l-ewwel għaxqiet ta' tfuliti tikber fil-wied imsejjali ta' Gori fejn fis-sajf iżarżru bla hedu l-urieżaq. Imber- kin ix-xhur, imma fosthom Ġunju, meta din is-siġra kienet tiż- għed biċ-ċawsri mdendlin mal-friegħi qishom imsielet żgħar qalb ħafna weraq. Niftakar li meta kont għadni tfal jien u ħafna oħra minn sħabi dik il-ħabta konna niltaqgħu qisna f'miġemgħa niftehmu kif għandna naħbtu għal din l-imbierka siġra, nindafru magħha u nieklu ikla ċawsri bil-kif, Kien ikun għadu l-anqas sebaħ sewwa meta tnin b'bixkilla f'idu, min b'bott, konna ni- tilqulha kiss inkiss glial ġol wied u f'kemm ili ngħid nixxabbtu qisna xadini nitqabżu minn: fergħa għal fergħa. Mhux darba u tnejn xi ħadd minna kien sa jitfixkel u jaqa' ul-biċċa kienet tiġi bi kbira tassew. X'ferħ tixxabbat mal-friegħi waqt li l-qasab tal-wied ftit il-hinn minnek jixxenglu maż-żiffa u l-blat iswed donnu qed jħares lejk bfikreh. U kemm jiġik tajjeb dak iċ- ċawsti, tajjeb għax tajjeb u tajjeb għax misruq. Din il-biċċa xogħol damet sejra għal xi sentejn jew tlieta. Sena walida imma xterdet ix-xniegħa li sid is-siġra, ix-xwejjaħi Gori, kellu joqogħidilna għassa biex jagħmel innar fuqna malli nirfsu fi ħwejjġu; u l-ixkubetta flok biċ-ċomb kellu jikkargaha bil-melħ 1 Għamilna geddum daqsiex, imma qalbna ina qtajnihiex. Morna wkoll, indfarna mas-siġra, nafitfu ċ-ċawsri bla ħniena u iżjed iżjed bla tingiż tal-kuxjenza. Imma mbagħad trid tara kif insramna xħin mid-dar tas-sid. in-naħa l-oħra tal-wied, tin-' stama tifqigħa ta' xkubetta u jidher ileqq ponn nar qisu Isien ta' serp. Min saqajh jatuh l-iżjed jiġri l-aktar; kulħadd jinżel minn mas-siġra, jixxabbat mal-blat biex jitla minn ġol wied Ħalli jaqbad l-andar ta' Xafrin, u minn hemm jitilqilha bla nifs lejn ir-raħal. Dik dehxa, dak għajjat u bxiekel biċ- ċawsri misruq jitgerbu fl-arti Għadni nara lil -Duvina titlaq il-bott taċ-ċawsri u twerżaq twerżiq tal-imġienen għax, mis- kina bil-fixla, x'ħin semgħet it-tifqigħa ġralha bħal: As- salun, tħabblet ma' fergħa tas-siġra minn xagħarha. Mn'Alla li ħassejtni fiersi (1) biżżejjed, biex qgħadt inħollulha għalkemm b'qalbi tħabbat waħda f'walida bil-biża'. : Tgħid x'kienet dik il-ġibda li kull sena kienet titnissel f'qalbna, ġibda qalila daqs xewġa li jkollok taqtagħha trid'. jew ma tridx 7: X'mindaqqiet nafiseb li fina kien q'ed jitrabba l-ħalliel jew il-ġibda Ħażina li nagħmlu l-ħsara għaliha nfisha, ġibda ħażina bħal dik li l-Qaddis Wistin kien iħoss 'fi tfulitu. meta flimkien ma' sħabu kien jixxigħel jisraq il-lanġas mis-siġàr' ta' għajru, X'mindaqqiet imma naħseb li l-ħtija kienet (u din il-fehma hi aktar qawwija fija) dik il-għoġba u. dik id-dehxa ti konna nġarrbu xħin naraw ruħna mdendlin mas-siġra taċ-- ċawsri bil-blat sewdieni tal-wied iħares lejna bl-ikrah wis- siġar tal-qasab iħaxwxu fis-sikta donnhom q'ed igħidu lil xulxin Uflawn huma l-ħallelin taċ-ċawsri', U kieku ma kienx hekk xi ħadd minna kien' joħroġ Ħalliel. Ngħid għalija jien għadni qatt ma kont Kordin; mhux biss imma illum ninsab student: l-Università u minn flok biċ-ċawsri tas-siġra ta' Gori issa q'ed nitgħajjex bil-għerf tal-Alma Mater. Frenċ, Toni u. Peppi fetħu barriera għal rashom għax il-ġebel q'ed iġib ġmielu. Duvina, Kikka u Rożina jaqilgħu xi sold ħażin ħażin. mill- bizzilla u Marija żżewġet b'kull risq u hena lit-ragħaj: tar-raħal, Ġol-blat. ta' fuq il-wied, li jġib l-isem ta' Geddum Ħanżir, hemm bfial għar, għoli ta' bniedem, li għalina t-tfal kien xi ħaġa misterjuża, għamara ta' fiwejjeġ mhux ta' din id- dinja. Igħidulu t-Toqba ta' Kristu. — Min jaf dit-toqba x'iridu jgħidu biha. Aktarx li jridu jgħidu Qabar ta' Kristu u, ta- bilħaqq, dan il-għar qisu demus imħaffer fil-blat minn Natura nfisha. Dan il-għar inti u timxi minn quddiemu mat-trieq li tieħu għax-Xlendi tarah, imħabba l-għamla tiegħu għariba,. issa jingħalaq issa jinfetaħ. Trid tara lilna t-tfal qisna mogħ: ' nijin bis-setgħa tas-seħer ngħaddu minn quddiemu u ngħajtu UJa Bieb ingħalaq' inkella ''Ja Bieb infetaħ' Wil-wied kien Fiersi hawnhekk għandha s-sens ta' ''chivalrous' bl-inglis, u 'cavalleresco' bit-taljan, jidwi bl-għajjat: misterjuż tagħna. Illum kull meta ngħaddi minn quddiem dan il-għar nitbissem xħin niftakar fl-ewwel impressjonijiet tat-tfulija, meta mhux darba utnejn bħal sten- nejt lil Kristu joħroġ minnu. Wil-qala tax-Xlendi kemm il-darba ratni nitbaħibaħi, nix- xigħel mal mewġ u nitgħatta bir-ramel isfar daqs id-deheb donnu frak ta' ġawhar minn kull lewn l Frenċ, Toni u Peppi għadhom jiftakru. kemm majnati konna nagħtu lil xulxin u kif konna nixxegħlu nagħmlu ħobża u sardina u nidħqu naraw. iċ-ċagħqa tirgħa ma' wiċċ il-bafiar issa tfeġġ issa tgħib fid-dija tax-xemx, qisha ħuta bajda. Imbagħad xi ngħidu għal- qbiż għal rasna li konna naqbżu niddieħku b'xi ħadd li. kien jeħodha għal żaqqu. L-ikbar pjaċir konna neħduh meta konna naqbżu għal rasna minn fuq il-Blata l-Maqsuina magħġuba fiafna ma' l-għawwiema ż-żgħażagħ li jkunu jridu juru filithom għal qbiż. Dbabar ta' qawriet jitwessgħu ġo xulxin issa hawn issa hemm kienu jixhdu s-satina għal-qbiż minn fuq din il-blata. Ngħid għalija l-ewwel darba li ħadtha minn fuqha. ħassejt żaqqi tinġibed ma' dahri bid-dehxa. Imma dan hu. frak ta' ħolma li għabet. .Kull xiber art lejn in-naħa tar-raħal tiegħi jfakkarni f'xi ħaġa ui bħal issa feġġet quddiem għajn rufii t-tifkira tal-blat imsejjaħ. tal-Għawdxija, dik il-qatgħa li: fis-sajf tiżgħed bl-im- niezel taż-żaragħ u l-andrijiet. Nistħajjel nara lili n-nifsi tifel mill-ġdid ta' xi ħdax il-sena maħruq bix-xemx u l-kappel tat- tiben f'rasi. Nistfajjilni q'ed nidres fuk l-andar, f'nofs il-qiegħa bil-bagħla l-bajda ddur ma' dwari tisħaq iż-żargħa, iddur u ddur dawwara mejt sakemm is-sitt ikfief żaragħi isiru tiben u minnhom jitfesdaq il-qamli jew xgħir għal matmura tas- sena. U jien l-Ħin kollu nsaffar waqt li d-derriesa l-ofira jjħarsu lejja bi tbissima. L-ebda ħisieb tqil ma kien igħabbili moħħi u l-ikbar xewqa tiegħi kienet li wara li nerfgħu mix-xogħol inħejji xibka kbira ħalli xħin jidlam nifrixha fuq ir-sardinella wiesgħa li kienet tixxabbat minn fuq iċ-ċint tas-setaħi tad-dar tagħna għal ġol bitħa, biex. naqbad qabda' għasafar tal-bejt i kienu jorqdu fuqha. Msejkna għasafar li qatt ma għamluli deni f'hiex kienu isibu-ruħhomt Dik is-sardinella għadha hemm xorta wafida; hemm ukoll għadhom l-għasafar tal-bejt imma t-thewdin tiegħi kemm tbiddel minn dakin-nhar l-hawnl ;: Dal-blat li għal fiabta ta' Lulju u Awwissu kien jintela bil-ħajja tal-andrijiet fix-xitwa kien jisfa baħħ. Ir-rifi jingħi minn fuqu qisu waħx ir-Ragħad. Imma mhux b'daqshekk kien jitlef is-sbuħija tiegħu, Fejn qabel ma kontx tara ruħi, dal- blat ma' l-ewwel xita kont tarah jiżgħed bit-tfàl iqallbu l-ġebel għal-għakierex li jkunu ħasbu biex jagħmlu l-ewwel Ħarġa 'ġ tagħhom wara daqshekk żmien ta' għeluq. Trid tara x'għors kien ikun fina aħna t-tfal tal-Munxar, kulfiadd b'bixkilla f'idu jfittex u f'rasu xkora magħmula barnuż. Xi ħsara qatt għam- lulna dawk l-għakierex biex aħina ma konniex inħalluhotn jis- tgħallu l-ewwel xita7: Għaliex konna neqirduhom għal: xejn b'xejn f'borma misħun jagħli nkella nixwuhom Ħajjin ġol-ġamar 7 Ħsiebijiet bħal dawn qatt ma nibtu f'qalbna. U għalhekk min jista' jgħodd kemm martri għandhom dawn l-imsejknin għakierex fil-martiroloġi tagħhom, biċċa mixwijin Ħajjin u oħrajn mgħollijin fil-misħun l: Lilhom tmiss bil-ħaqq kollu l-palma tal-martirju fil-Ġenna tal-Bebbux l , Imbierka t-tfulija bil-ħmerijiet tagħha kollha kif tgħaddi malajri Iż-żmien ibiddel u. għalkemm l-għaqal jiżdied u jdaw- wal l-moħħ, madankollu aħna nitilfu ħaġa bil-bosta għażiża: il-ħolm ta' l-aħjar żmenijiet, dawk l-impressjonijiet kurjużi u dawk ix-xewqat u thewdin fuq ħwejjeġ li ma jistgħux ikunu filief f'moħħ ta' tifel li għad ma ġarrabx l-ebusija tal-ħajja. Iż-żgħurija tibqa magħna biss bħala tifkira ta' Ħolm li għadda .Kemm drabi xtaqt li jien u fibiebi ta' darba nerġgħu niltaqgħu mill-ġdid biex noqogħdu nħarrfu fuq il-ftietaq ta' tfulitna. L Imma dan tna jistax'ikun għax iż-żmien iqalleb u jbiddel. Peppi, Toni u Frenċ li jiftakruni ħafi bħalhom, liebes qalziet tal-qoton aħmar, fitel taħt irkubtejja, meta Ilitm jarawni liebes libsa tad-dragunar biż-żarbun, ingravata ulobbja ''Dan' igħidu f'qalbhom ''ma għadux iżjed tal-qatgħa tagħna'. U jkellmuni - bil qima kollha imma mhux iżjed bi ftufi-il-qalb bħal dari meta konna nisirqu ċ-ċawsri flimkien. U dawk il-bniet mqarbin ta' darba, illum xebbiet ta' darhom, għajnejhom jiddu bil-milja taż-żgħorija, għalkemm ma jitgerxux minni; isellmuli bi tbis- sima Ħelwa, u meta jkellmuni wiċċhom ifur bil-ħmura tal-mist- ħija. Ma kienux hekk meta konna nisirku ċ-ċawsri flimkien. O żmien Ħelu kif għaddejtli, Żmien ta' meta kont bla fitijal Xejn ma baqagħli ħlief it-tifkira ta' din il-ġenna li għabet; u f'xi siegħa ta' dwejjaq inħobb ninsa l-issa u niftakar f'dak iż- żmien meta kont nimraħ ma' sħabi ta' darba fuq il-blat ta' l-Għawdxija; jew nidres fuq l-andar biż-żsragħ iħaxwex taħt saqajja. Fost kollox togħġobni t-tifkira ta' Duvina b'xagħarha mħabbel mal-fergħa tas-siġra taċ-ċawsri wil-wied jidwi bit- twerżiq tagħha. ' Gużt Aqvirina, 7