Taħdita żgħira fuq is-sura u l-istorja tiegħu, għaż-żg ħa- żagħ li qegħdin jitliarrġu fil-kitba tal-versi maltin. (jorbot mal-paġ. 77 tal-għadd ta' Settembru 1935). Fejn tnissel is-Sunett 2 Ma nwiġbux malajr. Fl-1773 il-poċta taljan Lorenzo Mascheroni, ta' posta li kien, fantas illi s-Sunett qiegħed jitkellem ġrajjietu, u f'sensiela ta' disgħa sunetti kiteb dak li kien jaliseb hu fuq il-bidu tas-sunett. L-ewwel wieħed minn dawn id-disa' sunetti jgħid hekk: 'Jiena jisimni Sunett: jekk għandek xewqa tkun taf min lili ta' dan l-isem ma nafx ingħidlek, għax jiena kont imgeżwer fil-fsieqi bħal ma kont inti meta għammduk. Liema hi l-art li fiha trissilt ma qaluli qatt; anqas min kien missieri jew f'liema sena twelidt ….. Dan ifisser illi fi żmien Mascheroni (1750-1800) mma kinux saru: studji biżżejjed fuq is-sunett, biex wieħed jista' jgħid xi ħaġa fis-sewwa fuq in-nisel tiegħu u fuq art twelidu: u billi, bħal ma għidna qabel, is-sunett hu komponiment letterarju sabiħ u qawwi litafa' l-egħruq fil-letteraturi kollha ta' l-Ewropa, Franċiżi u Taljani u xi wieħed Ġermaniż ukoll żammew, il-koll, illi s-sunett tnissel f'pajjiżhom, u kien warda bikrija fil-letteraturi tagħhom. Il-Franċiż Guliermu Colletet fit-trattrat li kiteb fuq is- sunett (2) iżomm illi s-sunett hu ta' nisel franċiż, jew għal l-inqas, provenzal, fil-waqt illi Wackermangel, (3) kittieb Ġer- maniż, iżomm illi s-sunett jagħraf in-nisel ' tiegħu minn kom- poniment ieħor poċtiku mieħud minn għand il-Ġermaniżi, Ma hemmx għal fejn ingħidu illi t-Taljani qalu tagħhom ukoll. Gerolamo Boccardo il-Enċiklopedija tiegħu (4), tafit il-kelma ''Sonetto'', ifisser: ''Għanja ta' erbatax-il-vers, in- venzjoni tat-Taljani, għax il-Latini qatt ma kellhom suretti… )j Qlib ta' l-ewwel sitt versi tas-sunett. (8) C. Cuncasr, paġ. II, Tagħirifa (3). anqas ma kellhom il-Provenzali, għaliex, għalkemm fil-Pro- venzal hemm il-kelma sunett, din ma kenitx. tfisser is-sunett kif inhu malidum mit-Taljani, u b'dik il-kelma huma kienu jifhmu kull xorta ta' għanja ċkejkna, aktarx imsiefiba mad- daqq (5). Min qal is-sewwa minn dawn it-tlieta 7: Wara ħafna tiftix. bir-reqqa u ħafna studju, jidher illi l-lum l-opinjoni li s-sunett żwieled fl-Italja, jew, biex ingħidu bir-reqga, fi Sqallija, qiegħda titħaddan mill-afijar nies li jistudjaw u jiktbu fuq in-nisel u t-trobbija tal-letteraturi ta' l-Ewropa. Bil-maqlub ta' dak li qal Guliermu Colletet, ili semmejna 'l fuq iżjed, kittieb ieħor franċiż, Guingenċ, fil-ktieb tiegħu fuq il-letteratura ta' l-Italja (6) jgħid: Is-sunett hu għal kollox barrani mill-poċżija qadima ta' Provenza, u jeħtieġ li wieħed ifittex fl-Italja l-ewwel xempiu tiegħu. U hekk igħid ukoll bil-qawwa kollha, kittieb taljan ta' l-aħħar żmenijiet, li fl-istudju tas-sura u tal-għamliet tal-metri taljani hu ta' saħħa kbira (7). Taqbel ukoll l-Enċiklopedija Ingliża (8) u jaqbel il-'Waverlev Children Dictionarvi', li-mingħajr l-ebda tlaq- liq igħid illi s-sunett hu ta' nisel taljan. Meta twieled is-Sunett 7 Jidher illi s-sunetti l-aktar qodma magħrufin huma dawk ta' Jacopo da Lentino, li kien l-ewwel għannej (trobadour) ta' l-iskola Sqallija, u kiteb poċżiji—għanjiet u sunetti— bejn l-1205 u l-1233. Maria Crescinbeni (1663-1728) liaseb u kiteb (9) illi s-sunetti l-iżjed qodma huma dawk ta' Pier della Vigna, li kien segretarju ta' Federiku II, u li miet fl-1249. Din l-opinjoni żammitha wkoll l-Enċiklopedija Ingliża (Ediż. (6) C. Cvncast, paġ. (8) British jBmegelopoedia, ldth. ldition, 1929, taħt. il- li taħt il-kelma ''Sonnet'' tagħti bħala xempju tas-sunett l-ak- tar qadim wieħed miktub minn Pier della Vigna. Bil-maqlub ta' dawn, G. A. Cesareo, kittieb Sqalli tal-lum, u li għamel studji kbar fuq dan s-suġġett, iżomm illi l-ewwel sunetti huma dawk ta' Jacopo da Lentino, u li s-sunett ta' Pier della Vigna, u wielied ta' Jacopo Mostacci u tlieta ta' l-Abbati Tivoli ġew wara bħala tweġibiet għas-sunetti ta' jacopo da Lentino (10). Malajr wara d-dehra tiegħu fi Sqallija, is-sunett deher ukoll fit-Toscana, u sunetti kitbu Carlo. Davanzati, minn Firenze, H miet fl-1280, Guido Guinicelli, (1225 9-1276) Guido Cavalcanti (1255-1300) sakemm ġie f'idejn Dante Alligħieri (1265-1321) u fia dik is-sura tal-għaġeb u dik il-ħlewwa li għandu fis-sunetti għal Beatrice, sura u ħlewwa li waslu fl-ogħla grad ta' ġmiel u ta' sengħa fis-sunetti ta' Francesco Petrarca (1304-1374). Is-sunett, bħal fiafna suriet oħra ta' kitba letterarja, ma twelidx hekk mill-ewwel, iżda tnissel minn għana ieħor li nkiteb qablu, u hu Ħa s-sura li għandu bil-liġi u bix-xogħol ta' l-evoluzzjoni, jiġifieri b'dak it-tibdil li bosta ħwejjeġ igħad- du minnu mħabba fil-fehmiet, fix-xejriet u fid-drawwiet ġodda li jidħlu fil-pajjiż mat-tibdil taż-żmien u tan-nies: għaliex il-għamliet imżewqa fl-espressjoni tal-poċżija ma humiex filief il-ward tal-ġonna tal-letteraturi; u kif il-ward, bosta drabi, ibiddel id-daqs il-lewn u l-għamla skond il-klima ta' l-art fejn jitrawwem, hekk il-komponimenti letterarji jbiddlu ftit jew wisq il-għamla, id-daqs u lewn tagħhom, skond il-kultura, il-gost u d-drawwiet tal-ġens (11). (Lh Il-lellux (krisantem) hi siġra tal-Ġapan u taċ- Ċina, fejn tikber minn rajha u tagħmel ward ta' kull lewn, kull waħda daqs ras. GĠibha il-lowropa, u inti taraha malajr 'tbid- del id-daqs u l-għamla tal-warda li f'sena jew tnejn issirlek daqsxejn ta' margarita. It-traġedja nistgħu ngħidu li twieldet fil-Greċja u kellha suritha mlaqqgħa mad-drawwiet u mal-gost tal-pajjiż f'dak Fi Sqallija, fejn deher għall-ewwel darba s-sunett, kien hemm qablu għamla ta' għanja popolari jisimha strambotto— stram-motto—fejn il-għannej, jew il-kittieb, kien iġissem xi ċajta fuq l-imħabba, xi drabi bla xerqa, u bil-għan li tniggeż. Ma' ġenb l-istrambott kien hemm għanja olira, aktar irżina u aktar fielwa, jisimha rispetto. Il-wieħied u l-ieħor kellhom, nistgħu. ngħidu, l-istess metru : l-offava, jiġifieri stanzi, jew għoqdiet ta' tmien versi tal-lidax, aktarx imqabblin l-ewwel sitta. b'rima mzewba, u l-aħħar tnejn b'rima /xhewsa, għalkemm xi drabi mqabblin xort'oħra (12). Mill-istrambott—u jista' jkun ukoll mir-rispeżt—tnissel, fi Sqallija, is-sunett,biż-żjieda ta' xi versi u bit-tqassim tar-rimi, Għidt fi Sqallija, għaliex, glialkemm fit-Toskana, is-sunett deher wara d-dehra tiegħu fi Sqallija, ħafna li studjaw mill- qiegħ l-istorja tal-letteratura taljana u ta' letteraturi oħra, igħidu illi s-sunett fit-Toskana ma hux traqqida tas-sunett sqalli, iżda nebbieta għaliha minn għanja popolari oħra li kienet fil-pajjiż, u li ma għandha x'taqsam xejn la mas-sunett sqalli anqas ma' l-istrambott jew mar-rispett. Din il-għanja li kien jisimha Canzore kienu jsejħulha wkoll Ballata għaliex aktarx kienet imsieħba maż-żfin. Fil-bidu tagħha, il-Ballata kienet għanja popolari u kienu jinqdew biha biex ifissru bi kliem qawwi u bi xbihat sbieħ id-drawwiet u t-tqanqil-il-qalb tal-poplu. Kienet magħmula minn strofa ċkejkna —ripresa—ta' mhux aktar minn erba' versi, u minn ftit strofi oħra, Jista' jkun illi mill-ballata tnissel l-ewwel ir-rispett toskan, u mbagħad. mill-waħda u mill-ieħor twieled is-sunett. Ir-rispett twieled, jew aħjar deher, fit-Toskana għall- ħabta tal-1300, u kienu jfissru bih tqanqil-il-qalb u ħsebijiet għoljin u sbieħ bi kliem l-iżjed Ħelu u l-iżjed qawwi. Fit-tqassim tal-versi qiegħed bejn il-baliaża u s-sunett, għaliex fil-waqt li l-ballata kienet magħmula minn versi mħalltin, tal-ħdax u tas-sebglia jew tat-tmienja, ir-rispetto, iż-żmien; imma kemm tibdil sar fis-sura tagħha sakemm waslet fil-għamla tat-traġedja. ta' Shakespeare, ta' Altieri u ta' Manzoni l (12) L-istrambotto kellu ħajja qasira : iżda r-rispetto nist- għu ngħidu li għadu ħaj sal-lum, iġ kien mibni b'versi kollha tal-ħdax u mqassmin żewġ erbgħat (għaqdiet ta' erba' versi) jew xi drabi minn walida, jew minn żewġ sittiet (għaqdiet ta' sitt versi) bir-rima mnewba, u minn disfku (żewġ versi), jew tnejn, bir-rima mbewsa (13). In-nisel tas-sunett mil ilistrambott fi Sqallija kif ukoll in-nisel tas-sunett mill-ballata, jew mir-rispett fit-Toskana juru t-tibdil tal-għamliet tal-poċżija popolari f'għamliet tal-poċżija ta' l-arti; juru l-mixja bla heda ta' l-evoluzzjoni letterarja; juru li l-poplu hu l-poċta li joħloq u ż-żmien hu l-imgħallem li jorqom u jsebbaħ. (13) Mhux fil-versi biss ir-rispetto qiegħed bejn il-bal- lata u s-sunett, iżda fil-xobhor u fil-ftuħ tal-ħsieb ukoll: għaliex fil-waqt illi l-ballata kienet għanja ferrieħa tar- rhula u tar-raba', imsieħba maż-żfin, ir-rispetto daħal fl-ibliet u kien magħmul biex ifisser tqanqil-il-qalb u ħsebijiet iżjed għoljin u bi kliem u bi xbihat magħżulin bil-għaqal. Fi kliem ieħor, il-ballata kienet frott tan-natura weħidha, ir- rispett kien il-frott tan-natura megħjuna mis-sengħa.