ĦABIBI ĠANNI ELLUL Waqt li jien u ħbiebi konna nkunu filgħaxija fuq bank fl-ispjaġġa ta' Birżebbuġa, Ġanni Ellul 'Ta' Beżżani' kultant kien jieqaf ħdejna u jqabbel xi għanja. Ġanni miet fi Frar tal-2010 fil- għomor ta' 71 sena, f'Birżebbuġa fejn kien joqgħod. Kien minn Ħal Luqa, raġel mibni b'saffejn, u f'żgħożitu kien jaħdem f'barriera tal-ġebel — xogħol iebes. Kien iħobb il-klieb, u kellu kelba sewda, fidila ħafna, tiġri dejjem miegħu. Minn għandu kont smajt dawn. it-taqbiliet, għax minn qaddisu l-Malti jħobb iqabbel: Iż-Żrieżer Iż-żrieżer qegħdin jgħannu, l-għana tagħhom fih il-ġid, U fid-dielja mdendel l-għeneb, Lilu jsajru għall-inbid. 2. il-Kokka Il-kokka tajra kerha, Issibha fil-widien, U tgħaddi l-lejl titajjar, Biex taqbad xi ġurdien. Lejn il-bejta tagħha tieħdu, U hemmhekk dana jispiċċa, Għax tagħmel ikla minnu, U tieklu biċċa biċċa. Il-Kelba Għandi kelba sewda sewda, Hija d-Duda ċkejkna tiegħi, Sieħba kwieta u kemm inħobbhal Fejn immur noħodha miegħi. OĦXON L-IMĦAR, ARA KEMM HU ĦAJT Karmenu Pace L-imħara hija frotta tal-baħar li minn dejjem kienet imfittxija mill-Maltin. L- imhar jikber waħdu, bħalma jikber waħdu r-rizzi, u dari kien jitqies li hu barka t'Alla. B'ponn imħar, biċċa ġobon, basla nejja, u tadama, kont tiekol ħobża sħiħa tal-Malti. Biex l-imħara tkun tajba għall-ikel trid tkun minn daqs ta' munita ta' għaxar centeżmi sa daqs ta' waħda taż-żewġ ewri. L-imħara tgħix f'dik il-faxxa ta' blat minn ma' wiċċ l-ilma sa sitt piedi 'l fuq, basta li xi darba jew oħra jilħaqha l- mewġ biex jaħsilha; u minn wiċċ l-ilma so ftit 'l isfel. L-imħar, fil-fatt, jgħix billi jiekol minn dak 1i jkun fih l-ilma baħar meta dan jitla' u jinżel mal-blat. L- imħara ma tgħix il-ħin kollu ċatta mal- blat, għax meta jitla' l-ilma jaħsilha, din tintrefa' b'mod li tħalli l-ilma jgħaddi minn taħt qoxritha, u hi ssoff l- ingredjenti tajba li jkun fih. Meta jkun maltemp, l-imħar ta' qrib l-ilma jibda' jimxi, jimragħ u jirgħa, u jintrefa' 'l fuq kważi bħal ma jagħmel il-bebbuxu. Dan jista' jagħmlu biss meta l-blat ikun imxarrab, għax l-imħara ma timxix fuq il- blat niexef. (Biex il-bebbuxu jimxi fuq in-niexef, joħroġ minn ħalqu dak li jissejjaħ 'lagħb' biex ikun jista' jiżżerżaq fuqu). L-imħara għandha wkoll qrun żgħar (feelers) u tużahom meta tkun tirgħa. Taqbad mal-blat b'saħħa kbira u ma taqlagħhiex jekk mhux b'xi strument bil- ponta. Dari kien ikollhom biċċa għodda jgħidulha l-QALLIEGĦA — biċċa ħadida qisha tumavit imma b'tarf li jkun merfugħ 'il fuq biex ikun għax-xeħta. Għax biex inti taqla' imħara trid tqabbad it-tarf tal-qalliegħa taħt ix-xifer ta' qoxritha, u ddawwar 'l hinn u 'l hawn, qisek qed tgħawwar, biex tillieva l- imħara. Din, min-naħa tagħha, meta tħossok, tissikka mal-blat u ma taqlagħhiex: malajr. Imma jekk taħsadha u ssibha ftit merfugħa minn mal-blat ikollok ċans iddaħħal ix-xafra taħt il-qoxra u ma tbatix biex taqlagħha. Mhux kulħadd jaf jaqla' l-imħar sewwa, għax għal dan trid ċertu sengħa. L-iktar importanti hu kif taqla' l-imħar bla ma tkissru. Jekk ikollok qalliegħa li ma jkollhiex xifer ċatt u rqiq biżżejjed, aktar iva milli le int se xxellef jew tkisser il- qoxra. Xorta taqlagħha minn mal-blat imma meta tiġi biex tikolha, se tittantak biex taqlagħha minn mal-qoxra. Barra minn hekk, jekk tħalli l-imħara sa filghaxija jew l-għada, din tmutlek, mhux bħal l-ieħor li tkun qlajt sħiħ. L-imħara taqlagħha minn mal-qoxra billi ddaħħal il-ponta tal-mus taħt laħamha u ddur magħha dawra mejt. Tista' tuża l-qoxra tal-ewwel imħara li taqla' bħala għodda biex taqla' l-oħra. it-togħma tal-imħar għalija hija l-itjeb fost il-molluski kollha. Gidma ġobon tal-ħakk, gidma tadama, gidma basla nejja, mħara waħda jew tnejn jew tlieta…u għidli x'qed tiekol. U jekk trid tagħmel xi sjett bi ftit żejt, melħ, bżar, u qtar tal-lumi biex tbill biċċa ħobż bih u tiekol l-imħar biha, tajjeb ukoll. Hawn min iħobb isajru — biz-zalza ma' platt għaġin. Iż-żmien tajjeb biex 'iddur għall-imħar (dik hi l-espressjoni użata) jibda lejn l- aħħar ta' Jannar. Fi tfuliti kont tisma' lil wieħed jgħid lill-ieħor: 'daqt immorru nniggżuh xi naqra' — għax il-moviment mgħaġġel użat meta tkun taf taqilgħu jixbaħ lil dak ta' meta tniggeż lil xi ħadd b'xi ponta. Lejn l-aħħar ta' Jannar, il- baħar ikun għadu kiesaħ, u mhux se tmur taqla' l-imħar bil-għawm. Trid toqgħod iddur max-xatt, mal-blat, taħt l- ingravar, u forsi tinżel sa rkubbtejk fuq xi ħafa. Dan mhux xogħol ħafif. Biex taqla borża mħar, tkisser dahrek, u trid spiss tistrieħ u tiddritta ftit. Min jaqilgħu iġorr miegħu borża taċ-ċarruta magħmula b'mod li tingħalaq billi tinġibed qafla mdaħħla fil-keffa ta' fuq. Ġieli jkollok iżżomm id waħda ggranfata mal-blat u bl-oħra taqla' l-imħar. F'dak il-każ il-borża titfagħha ftit fuq il-blat sa ma terġa' tiċċaqlaq biċċa oħra. Imma l- biċċa l-kbira, min jaqla' l-imħar iżomm id waħda miftuħa biex jilqa' l-imħar fiha, u jaqla' bl-id l-oħra. Meta l-keffa tidu timtela, jitfa' kollox ġol-borża. Meta jkun qala' biżżejjed, jaqta' ftit ħabaq u jqiegħdu fil-wiċċ, għax ir-riħa tiegħu tiftaħlek l-aptit. Mhux kullimkien hu tajjeb għall-imħar. Ċerti postijiet ikunu magħrufa man-nies tar-raħal, u meta jasal żmienu kulħadd ikollu ġenn biex jilħaq post hu l-ewwel, għax jekk ikunu daruh, tmur u ma ssib xejn. U meta tkun taqla' mhux l-ewwel darba li jkun hemm xi ħadd warajk u jgħidlek: 'Ħalli: waħda għar-razzal' Ħafna min-nies tar-raħal kienu bdiewa, u dak li jkun mhux se jħallilek ix-xogħol tar-raba' biex imur jaqla' erba' mħariet. Għalhekk meta jagħmel dak il-bnazzi ta' Jannar u l-baħar ikun żejt ikun hemm ħafna dilettanti li moħħhom ikun biex imorru sax-xifer għall-imħar. U min ikun fortunat li jilħqu l-ewwel jaf jaqlagħlek mal-wiżna f'nofs ta' nhar. Il-bdiewa kienu jistennew il-Ħadd biex jersqu lejn ix-xifer għax is-Sibt ma kienx frank għalihom. Kienu jbakkru għall-quddiesa tal-ewwel, għax dak iż-żmien ma kienx hemm tas-Sibt jew tal-Ħadd filgħaxija. Qalliegħa tal-Imħar Jekk l-imħar ikunx tajjeb jew le, jiddependi mit-tip ta' blat li jkun qed jirgħa fuqu. L-aħjar hu dak l-imħar li jkun jirgħa fuq il-blat tal-qawwi — dak il- blat iswed, żonqri, u jniggeż. Ikun hemm ħoss partikolari meta int iżżerżaq il-qalliegħa għal taħt imħara li tkun fuq il- qawwi. Dan il-ħoss ma tisimgħux meta l-blat ikun tal-bajjad — franka ratba. U meta l-imħar ikun fuq il-qawwi, laħmu jkun jagħti fl-isfar u jqarmeċ. L-aħjar hu meta l-blat ikun iħares għal għajn ix- xemx għax l-imħar ikun iktar b'saħħtu. Dak li jitrabba fid-dell, laħmu jkun xehbi, sewdieni, imma jekk ikun fuq il-blat tal- qawwi, ikun tajjeb xorta. Filfla hija magħrufa ħafna għal-kwalita u d-daqs tal-imħar. U daqshekk ieħor hu magħruf il-blat tal-irdumijiet ta' Ħad-Dingli. F'dawn. il-postijiet, peress li ma jintlaħqux minn kulħadd — għax trid tmur għalihom bid-dgħajsa — l-imħar ikollu ċans jeħxien u għalhekk ikun imħar sabiħ. L-imħar tal-qawwi jkun imbuzzat, u jkollu ħafna laħam, mhux bħal dak l-imħar li jgħidulu 'tas-sellieħ'. Fis-6 ta' Diċembru, 2010 tkellimt ma' Kola magħruf bħala 'ż-Żmond' u staqsejtu kemm jaf b'kwalitajiet ta' mħar differenti. Huwa semmieli l-imħar tal- qawwi, u l-imħar li jgħidulu sellieħ. Qalli li s-sellieħ jikber ma' xifer l-ilma u anke taħt l-ilma, fil-qiegħ u qalli li dan ma jinġabarx għax mhux tajjeb għall-ikel. Is-sellieħa hija mħara ċatta u għalhekk ftit li xejn fiha laħam ġewwa. Fil-fatt laħamha huwa bħal qoxra jew ġilda xierfa, t-togħma tagħha mhix tajba, u meta taqiagħha minn mal-qoxra jinfaqgħu l-imsaren u tqallek. Imma xorta hawn min jikolha. Jien stess nista' nikkonferma li s-sellieħ jitrabba anke taħt l-ilma. L-ewwel darba li smajtha din kien minn għand Żaren 'il-Merlin jew 'Priepes', sajjied prim, li kien qalli li kienu jgħoddsu għalih ħdejn Filfla. Ma għandniex xi ngħidu naħseb li kienu jiekluh. L-ewwel darba li kelli okkażjoni li mmur Filfla biex nogħdos kont qgħadt attent u veru kont sibt imħar kbir ċatt mal-blat li hemm fuq wara ta' Filfla. Dan sibtu wkoll mal-blat fil-qiegħ bil-bajja magħrufa bħala Ta' Buleben, qrib il- lukanda Dolmen, Buġibba. Jien ippruvajtu u ma niżilli xejn. Imma l- qoxra tiegħu hija nteressanti, għax fil- kobor jidhru l-pizzi dawramejt max-xifer. U meta taqlagħlha laħamha l-qoxra minn ġewwa tkun qisha madreperla, li iżda malajr titfi jekk ma tidlikhiex b'xi lagħqa żejt. Biex taqalgħu dan is- sellieħ tal-qiegħ trid tagħmel is-saħħa għax peress li hu kbir mal-pulzier u nofs jqabbad iktar ma' wiċċ il-blat li jkun taħt l-ilma u jekk ma taqlaqgħhiex ma' l- ewwel tentattiv l-imħara tiċċattja iktar mal-blata u tqabbad iktar biex tiddefendi ruħha. Dan il-qxur kont tajtu lil student tal-Profs.Schembru u bgħatli tweġiba li dan kien tar-razza 'patella cerula' jiġifieri Tas-Sellieħ. Peress li jgħix ma' xifer l-ilma u jitgħatta bil-mewġ mhux l- ewwel darba li ssib mħar tas-sellieħ li fuq qoxortu jkun kiber il-għażiż u jekk ma tkunx tagħrfu ma tintebaħx bih. Il- ħaxix jkun jitliejeb mal-mewġ u jkun ta' lewn kannella. 'Is-sellieħ' qalli Kola, 'ssibu kemm mal- blat artab kif ukoll mas-samm.' Mill- banda l-oħra, l-Imħar tal-Qawwi, jew Tas-Samm, 'patella rustica', Kola jaħseb li ssibu biss mal-blat tal-qawwi u l-aħjar fi wiċċ il-blat ikun lixx. Kola għamel għomru u żmienu jdur għall- imħar 'l hawn u 'l hinn ma' ħbieb oħra tiegħu mill-Qrendi, daqqa minn max-xatt u xi drabi oħra minn fuq xi dgħajsa. Jiftakar li darba mar ma' Karmnu taċ- Ġuna taħt Ħad-Dingli u Kola kien tala' bilwieqfa fuq spallejh biex ikun jista' jaqla' erba' mħariet sbieħ li kien 'l fuq ħafna. Għax l-imħar tal-qawwi kapaċil jgħix sew 'l fuq minn wiċċ l-ilma, anzi dak li jkun 'l fuq ikollu togħma aħjar. Anke l-imħar tal-qawwi kapaċi jikber ġmielu anke 'l fuq minn pulzier. iktar ma jkun xiħ u kbir iktar jitħatteb. Meta jkun żgħir laħmu jkun ta' lewn griż imma iktar ma jikber speċjalment dak li jkun mal-pied u iktar 'l-fuq minn wiċċ l-ilma laħmu jibda jiħmar, ikun ta' lewn qamħi u jkollu x'tiekol għax laħmu jkun oħxon u ftit iqarrmeċ taħt snienek. It-togħma tiegħu hija ħelwa mhux morra bħal dik tal-imħar tas-Sellieħ. Anke l-ġewwieni tiegħu jkun sod u ma jinfaqax u ma jqallakx, anżi jiftaħlek l-aptit. Dan l- imħar tal-qawwi kapaċi jgħix 'l fuq minn wiċċ l-ilma għax jikber f'postijiet mwarrba mal-blat tas-sies fejn soltu jagħmel il-mewġ għoli li jaħslu kull darba ii jitla' ħdejh. Meta fil-jiem sajfija jagħmel xi tliet ġimgħat bnażżi żejt jgħidu li anke l-imħar qed jinxef għax ikun qed jerda' minnu nnifsu u jkun ixref L-aqwa mħar, qalli Kola huwa dak ta' Marzu u l-aħjar huwa dak li jkun għal għajn ix-xemx. Kola semmieli lil Ninu Aquilina, iz-Zepezun, li kien jdur kull rokna tax-xatt taħt Ħaġar Qim u l- Imnajdra fejn hemm postijiet magħrufa għall-imħar - bħal ngħidu aħna Ras il- Miġnuna, Is-Soif, Il-Ponta ta' Rsejjen, ta' Bexxiexa, Denb il-Bagħla, u n-Niffied u tibqa' sejjer lejn il-Ġebel l-Aħmar, Għar Manwel, sal-Magħlaq u Lapsi. Dan Ninu z-Zepezun, skont Kola kien jemmen li iktar ma tagħmel xita, iktar l- imħar kien jikber. Għax ix-xita tnizzillu l- ikel minn mal-blat u l-imħar, skont hu, jħobb l-ilma ħelu. 'ilma tax-xita u xemx irid l-imħar. Fejn ikun delli ma jikbirx', qalli Kola. Jiġifieri l-aktar li jikber u jiħmar huwa fejn il-faċċata tal-blat tkun tħares lejn in-nofsinhar bħalma huma l- inħawi li semmejt taħt Ħaġar Qim u l- blat ta' taħt Ħad-Dingli. Kola qalli fi meta kien tela' fuq spallet Spreneċ taħt Ħad-Dingli kien hemm qattara li kienet terħi l-qtar għal fuq dak l-imħar sabiħ li kien sab. Fitfla wkoll hija magħrufa ħafna għall-imħar u fil-bidu tal-istaġun jkun hemm tellieqa mis-sajjieda li għandhom xi qoxra biex jilħqu minn ta' l- ewwel. Ta' Filfla huwa magħruf għall- kobor u t-tjubija tiegħu, u wieħed jiftaħar ħafna li jkun qala' l-imħar minn Filfla. Meta wieħed kien ikollu xi qalgħa mħar tajba, kien idur mar-raħal bil-kavetta, u ma kellux għax idum wisq biex ibiegħ kollox; kienu jaħtfuhulu għax 'tal-imħar' kien jiġi darba fill; ma kinitx xi ħaġa ta' kuljum bħalma kien, ngħidu aħna, bejjiegħ il-ħut. Peppi Spiteri, 'Qazzitu', kien qalli storja ħelwa li kien qalhielu Indri 'Tal-Menek', li kien sajjied u bejjiegħ il-ħut u li jiġi ħu missier missieri (n-nannu Nardu): 'Darba kint qed indowr għall-imħor bil-frejgatina u nura xi ħuġa mdendla mal-blot. U x'ħin nersaq insib li ġurdien maqbowt minn mustaċċih taħt quxra ta' mħura. Qabditow l-imħura teħthe, u baqa' mdendel hemm Peppi, li qalli din l-istorja, staqsieni minn taħt l-ilsien: 'Tgħajd kien qed jgħajd virew, jew ken qed jivvinte27/'