12 L-ID MEJTA Malli bagħtu jgħiduli xi ġralu Dwardu, ma nafx x'ħas- sejt ġe' fija. Inxift u bqajt inħares bħal miblugħ lejn il- qaddej li ġiebli l-bxara. Dwardu kien l-akbar ħabib li kelli; żagħżugħ ta' sitta-w-għoxrin sena, dejjem daħqan, jiġri l hawn u 'l-hinn, u kieku qatt kont tarah: imdejjaq. U issa bagħtu jgħiduli biex immur narah għall-aħħar darba… fis-sodda… mejjet. U kif miet, terġal Ma nafx kemm-il-darba għidtlu li għad jispiċċaha ħażin b'dik il-karrozza tan-nar li xtara; u, balleċ, kellu jiġi fi kliemi l: Kienu xi s-sitta dak il-ħin; kont għadni kemm wasalt mix-xogħol, imxarrab għasra bix-xita li kienet nieżla; biddilt ħwejġi u qegħidt il-kitla tal-misħuu fuq in-nar biex nagħmel belgħa te, Ma kienx hemm x'tafiseb : er- ġajt Hajt libsa fuqi, xeddejt iż-żarbun, tfajt il-kappel f'rasi u tlaqt għall-aħħar żjara. Dwardu, tista' tgħid, la kien jaf 'l ommu l-anqas 'il missieru, għax dawn mietu meta t-tifel kellu xi għaxar snin; u minn dak iż-żmien 'il hawn baqa' ma żijietu, fid-dar li kellhom madwar iż-żewġ egħlieqi li jagħmlu magħha. Kienet daqsxejn imwarrba dik id-dar għalihom, l-aktar li l-lum kienu daħlu fiż-żmien mhux ħażin. Imma bi Dwardu magħhom kienu jħossu ruħhom tajjeb fejn kienu, u qatt ma ħasbu li kellhom għalfejn jiċċaqalqu minn hemm. M'hemmx għalfejn noqgħod insemmi l-taħbila li wieħed isib meta jmur f'xi dar ta' mejjet. Min jibki, min isabbar; min jitniehed, min jitlob; min dieħel, min ħiereġ; min tiela', min nieżel. Hekk sibt jien ukoll dak in-nhar. Il-qattus biss kien bi kwietu, rieqed fuq il-mejda. Xliin dħalt fil-kamra tiegħu, Dwardu kien minn tulu fuq is-sodda; in-naħla ta' rasu mejda żgħira b'Kurċifiss u żewġ xem għat-jixegħlu. Malli rfajt daqsxejn il-liżar minn fuq wiċċu, (għax imħabba s-sura li kien fiha kien mgħotti kollu), inħsadt u nġibdt lura. Rasu kienet imgeżwra ġo l-faxex, u minu wiċċu ma kienx jidher ħlief imnieħru, biċċa minn ħalqu u għajn walida, ix-xellugija. L-għadma ta' mnieliru kienet mik- sura, u fuq għajnu l-leminija, li kienet mgħottija, il-faxxu kellha tabgħa kbira ħamra. Wara li zijietu, xħin, telaq kulħadd, damu jitħaddtu miegħi ħafna, issa jibkuh, issa jitħassruh, u kif miet u x'ħin, u x'qal qabel, daret it-taħdita fuq il-lejl li kien riesaq. Kif sa jgħaddunh'7 Huma żewġ nisa xjuħ, żewġt ixjuli weħidhom. M'huma tajbin għal xejn. U min jaf7… Mela' biex ma ntaw- walx, ġibuni fejn riedu, għax ma ħallewnix minuta qabel ma wegħidthom li ngħaddi l-lejl magħhom. Jien, ngħid is- sew, m'inix tal-qatgħa f'xi ħaġa bħal din; qatt ma kont għaddejt iljieli ma mejtin, gliax dejjem żammejt il-bogħod minnhom. Iżda did-darba laħqu tefgliuhieli hekk għal għarrieda li ma kontx naf neliles minnha. Sadattant, it-taqlib ta' l-ajru ma reħla xejn, biex ma ngħidx żdied. Ix-xita baqgħet nieżla sewwa; kultant tleħli xi berqa, li tiġbed urajha t-tgergir imkarkar tar-ragħad; iżda r-riħ ma kienx tal-għaġeb.. Għal Ħabta tat-tmienja, iż-żewġt ixjuħ ma dehru xejn f'sikthom, qabadhom bħal biża' qawwi, u ma riedu bl-ebda mod jibqgħu f'dik id-dar. Jien, bejn telgħuli u bejn ridt nagħdirhom, bgħatthom jorqdu fejn iridu; għidtilhom mal- mejjet noqgħod jien waħdi. Xejn ma ħsibtha dak il-ħin li kien għad fadal xi disa' sigħat olira biex jisbaħ, u jekk jin- qala xi ħaġa mur ara kemm narahom twal. Il-lejl kien għadu qiegħed jibda, u għalhekk xejn ma ħadtha bi kbira li sa nibqa' waħdi. Imma ma nafx għaliex, meta wasalt sa. hemm, donni ma' ridtx nerġa nidħol fil-kamra tal-mejjet. Mhux għax bżajt, iżda ħassejtni daqsxejn hekk, ma nafx kif naqbad infihem ruħi. Imma qabel ma ħallejt l-iċken ħsieb ta' biża' jidħol ġe' rasi, dħaqt bija n-nifsi, qbadt it-taraġ u tlajt. Fil-kamra kollox kien għadu kif kien. Dwardu mifrux twil twil fuq is sodda; mgħotti b'dak' il-liżar abjad li aktar ma jidlam aktar donnu jihjad; waqt li ż-żewġ xemgħat ta' wara rasu jitfgħu d-dell iswed tagħhom fuqu. Tajt daqqa ta' għajn malajr malajr u dawwart wiċċi. X'fih x'tara 2 Aħjar noq- għod fit-tieqa nittawwal; hekk forsi nara 'l xi ħadd u ngħad- diha.. Imma t-trieq kienet baħħ. M'għandniex xi ngħidu, bejn li d-dar kienet imwarrba, bejn dik ix-xita u l-ħin li kien, mhux ħaġa kbira li ma rajt 'il ħadd. Għalhekk ġieni f'moħħi li noqgħod naqra daqsxejn fil-ktieb li nżertajt ġibt miegħi; u billi kien dalam, dħalt biex nixgħel. Iżda xnixgħel' La sibt elettriku u l-anqas lampa. Mhux għax ma kellux ikun hemm xi lampa xi mkien, imma issa mur sibhal UIssa x'sa nagħmel bla dawl 77 bdejt ingerger bejni u ' bejn ruħi, ''Imma x-xjuli setgħu ħallewli lampa li ma kinux… ' Berqa qawwija dawwlet il-kamra kollha, u ħassejt dehxa ma nafx għaliex, imma ħassejt dehxa tabilħaqq. Dak il-liżar abjad beda jtini fil-għajn wisq; heda jġibh ħafna ħmerijiet quddiem għajnejja. Iżda x'nagħmel, inneħħih7 Jiġi agħar. Ma kinitx għadha nħallet ir-ragħda tal-berqa li ma leħħitx oħra minnufih. Tajba din illlejla', għidt bejni u bejn ruhi, ''kif sa tispieċa ma nafx; imma milli tidher… ' F'xi l-għaxra kont qiegħed fi dlam ċappa, u kull ma kelli biex jurini kienu dawk iż-żewġ xemgħat jixegħlu wara ras Dwardu, Iżda dawn kienu ġa nofshom infilew, u ma nafx x'ridt nagħmel meta jintfew. Gietni f'rasi li nitfi waħda minn- hom u nerfagħha għal xħin tinħela l-oħra. U hekk għamilt. Imma malli tfejtha, bdiet riesqa fuqi dik il-biżgħa li kont ili naħibiha mill-bidu. Ħassejt it-tibdila f'daqqa waħda. Għal- xejn għamiltha tar-raġel quddiem ix-xjuħ u għidtilhom li nibqa' waħdi; għax issa bdejt nara li wara kollox kont nibża daqshom, imma f'ġieħ l-irġulija qatt ma ridt noħilomha. ix-xita ma rħiet xejn. Il-beraq, li ftit ilu kien beda jnaqqas, reġa' beda jleħħ waħda f'waħda; ir-ragħad igerger bla ma jeħda, u kultant tfaqqa xi sajjetta. U jien maqful waħdi f'dik id-dar, f'dik id-dar li bdiet twaħħaxni. Għalxejn inħares il-barra biex nara nderrix… forsi nilmaħ 'il xi ħadd… Imma x'tara f'dik it-taqliba tal-ajru… u dak il-ħin… u flok hekk imwarrab… Kif kont qiegħed inħares 'il-barra, b'moħħi mal-ħġieġ kiesaħ tat-tieqa, dirgħajja mgeddsin ġe' ħobbi, l-għaraq beda jxoqq għalija, u ħassejtu nieżel kiesaħ max-xewka ta' darhi. Il-biżagħ għalibni. Quddiem għajnejja bdejt nara s-siegħat sa ma jisbaħi kemin sa jdumu. Bdejt ngħodd il-minuti sekonda b'sekonda, u aktar ma ngħodd aktar donnu l-liin jitwal. Kull fejn indawwar wiċċi d-dellijiet tal-kamra bdew jaħsduni. Fl-irkejjen kull darba nistliajjel sa nara xi ħaġa tinbet mid-dlam li kien jaħkimhom. Ghalhekk dawwart mill-ġdid wiċċi mat-tieqa, u hemm waħħaltu jħares għal barra. Meta domt hekk xi għoxrin minuta, mingħajs' ma ħarist darba lura u mingħajr ma tħarrikt xejn, bdejt ninduna… bdejt ninduna b'riħa ħafifa ħafifa li qabel jew ma kinitx hemm, jew ma kontx tajt kas tagħha. Imma issa xammejtha. Ma stajtx ngħid li l-mejjet beda jrejjaħ, għax kienu għadhom ma għaddewx aktar minn tmien sigħat minn fuqu; u issa, terġa, li kont naf biha, bdejt inħossha titqal minu Min għal ieħor. Dan naħseb kien ġej, iktarx, mill-egħlieq tal-kamra, għax ħlief tieqa waħda ma kienx hemm, u din biex tagħqad kienet magħluqa mħabba fir-riħ u x-xita. Jien għidt forsi l-arja ta' ġo l-kamra bdiet tiħiżien bin-nifs tiegħi stess, megħjun, xi ftit, bid-dawl bati tax-xema. Għalhekk bexxaqt il-ħġieġ kemm l-arja titbiddel daqsxejn. Kien issa qorob nofs-il-lejl, u x-xema bdiet tonqos; u għalkemm ma ridtx niċċaqlaq minn fejn kont, kelli mmur inbiddilha malajr qabel ma tintefa u tħallini fid-dlam għal kollox. Sa ma ghamilt dawk iż-żewġ passi bejn it-tieqa u is-sodda ina ngħidilkomx x'għaddieli minn rasi; x'ħassejt ġe' fija, Imxejt fuq ponot subgħajja, għax l-istess mixi tiegħi beda jtini ġewwa. Id-dell tiegħi mċappas mal-ħajt u jiċċaqlaq għal kull taħrika li nagħmel, żied igħin aktar fil-biżgħa. Ridt kieku nżomm għajnejja magħluqa. Il-kelma li ħarġet minn , : : : 15 fommi kisret il-ħemda u tat qatgħa lili n-nifsi. Kont kiesaħ daqs is-silġ. Meta bdilt ix-xema, erġajt għalli kont fejn it-tieqa. Barra x-xita kienet għadha nieżla sewwa, iżda l-beraq u r-ragħad ma kienx ta' sikwit bħal qabel. Ir-riħ tqawwa. Wara xi nofs siegħa jew tliet kwarti, it-tieni xama ina kienx baqgħalha mogħla saba'. U hawn ġratli walida mill- kbar. F'dak id-dlam li kont fih, (għax ix-xama donnha ma: ridetx turi aktar), b'moħħi mal-ħġieġ inħares lejn il-baħħ ta' barra, ħassejt… Madonna… ħassejt xi ħaġa. tagħiraxli ħafif ħafif l-għaksiet ta' saqajja. Ma ntbaħtx mall-ewwel, imma malli ndunajt li xi ħaqd kien qiegħed imissli riġlejja u donnu tiela bil-mod il-mod jixxabbat magħhom, ma ngħidilkomx x'baqa' minni. Qabditni rogħida, ridt kieku nara x'hemm, imma ma kellix ħila ndawwar wiċċi għax bżajt li nsib xi liaġa fuqili taħsadni. Gezzizt idejja ġe' ħobbi, qbadt miegħi in-nifsi u qgħadt nistenna. Iżda malli nġibdt u ħarrikt riġlejja minn fejn kienu, dak it-tagħrix waqaf u, bla ma ridt, ix-xfar ta' għajnejja marru fl-art u rajt bħal ħaġa bajda bajda għaddejja tiġri. Berqa leħħiet f'daqqa walida u fil-kamra ma deher xejn. Kont naħlef li rajt xi ħaġa bajda għaddejja tiġri mal-art, iżda biex ma nġibhiex bi kbira dawwartha fl-istess biżgħa u u ħallejtha tgħaddi. B'dan il-ħsieb serraħt daqsxejn motiħi. Ma domtx mistrieħ wisq għax ftit wara smajt bħal ċaqlieq ġej minn naħa tas-sodda, u miegħu qabad jissieħeb bħal tgergir qisu ta' msaren. X'kien7 Dawwart wiċċi f'dagġa waħida, donni megħjun mill-istess biżgħa, ħarist lejn il-mejjet, u x'nara' Ix-xama kienet qiegħda tgħix biss bil-meraq li fadlilha, u d-dawl ftit kien jonqsu biex jintefa, Imma, Ma- donna tal-Karmnu l… ħierġa… ħierġa bil-mod-il-mod rajt id Dwardu… tiżżerżaq… tiżżerżaq… mal-liżar li kellu fuqu… qabdet (jew weħlet) miegħu… ġibditu minn fuqu, u baqgħet imdendla barra mis-sodda. Jien tbikkimt minnufih, gbiżt lura sitt passi u trekkint X kemm stajt bejn il-ħitan tal-kamra. Dik id-dehra tal-mejjet waħħxitni, waħlixitni tabilħaqq. Ma nafx x'naghad nagħmel għax qatt, kif għidtilkom qabel, ma kont għamiltha ma mejtin u għalhekk ma kontx naf x'jista' jinqala'. Qisni miblugħ, imgezzez fil-ġenn li kelli bqajt hemm fir-rokna nistenna… nistenna l-waħx li bdejt nara quddiem għajnejja. Imma kif għaddietli dik it-tferfira ta' bard li qabditni u rġajt f'tiegħii, ersaqt kemm kemm… fuq ponot subgħajja… ħalli nara, x'kien li driegħu waqalu minn kif kien fuq sidru. Ersaqt… L-ilsien tax-xama beda issa jitwal b'daħna ħafifa fit-tarf, u issa jiċkien jiċkien li taħsbu ntefa'. Imma kien biżżejjed biex itini l-aħħar qatgħa, għax dak li rajt agħar mill-agħar li kont g'ed nistenna. Għajn Dwardu x-xellugija kienet miftuħa l Ħsibt li rajt ħażin u erġajt ħarist; imma hi, kienet tassew miftuħa… miftuħa l… MIFTUĦA l… tleqq fid-dwal miksur tax-xama… tħares… qegħda tħares sewwa sew f'għajnejja. Jien erġajt sirt ilma. Ma flaħtx iżjed fuq saqajja. Ridt kieku nitlaq niġri u naħrab minn hemm ġew, imma ma stajtx. Ħassejtni mwaħħal ma l-art; ridt kieku ngħajjat għajta, imma l-kliem weħielli għoqda fi griżmejja. Smajt karba l-anqas naf minn fejn hi ġejja… barra leħtiet berqa… gergret ir-ragħida… tregħdet ix-xama… u ntfiet. Dik id- -dalma f daqqa waħda donnha tatni mill-ġdid is-saħħa. Tajt salt għall-bieb tal-kamra biex nitlaq niġri 'l-barra….irfist xi ħaġa…kienet xi ħaġa ratba…smajt twerżiqa… tfixkilt…kont sa maqa… żammejt u rġajt lura… ħadt daqqa ġo rasi ma xi ħaġa iebsa… l-għoqda ta' griżmejja nħallet… ħarġet għajta tal-biżgħa… u waqajt. : Meta qomt kienu xi s-sitta ta' til-għodu. Għall-ewwel ma ndunajtx fejn kont u x'ġara. Idejja kienu mċappsin bid-demm li wara sibt li kien mill-qasma li kelli f'rasi, u ftakart. Għorokt daqsxejn għajnejja u qomt mill-art fejn kont ili xi ħames sigħat. Il-mejjet kien għadu kif ħallejtu qabel ma ntlift. Driegħu mdendel barra mis-sodda. Il-friex mixħut ma l-art in- naħa tagħha, imma għajnu ma kinitx miftuħa, Valletia—16 ta' Diċembru, 1935, Meta fil-ġnien jidbiel il-ward, u d-dija Tal-aħħjar xemx ma tħammar l-idjar rieqda, Meta fil-waħx tal-lejl qilla saltnija Tnaqqax il-biża' u l-hemm f'din ruħi siekta, Nibki għax naliseb li ta' mħabbti kbira Għad tmut il-qawwa,…. s-saħħa,.. l-ħeġġa. jiena Nisfa bla dawl. Igħib is-sliem : tifkira Ma jibqalix tal-qalb bil-ħidma għajjiena. Dlam, dlam u dlam ta' qabar jidfen fisiebi — l-fisieb li tbissem fir-rebbiegħa tiegħi — U nara l-Mewt taħtaf bis-serqa l-ħbiebi Fil-waqt li tersaq biex tindiehes miegħi: Int, xitwa qierħa, iġġib quddiemi l-ġrajja Ta' meta għad jiksaħ fija n-nar tal-Ħajja. I2-l-36 Ġużi CHETCUTI. x Bi tweġiba għall-poċżija ta' Ġuże.