ekk wieħed jagħti daqqa t'għajn ħafifa lejn l-imsieraħ ewlenin ta' Malta u Għawdex isib li l-ikbar ammont ta' msieraħ huma dawk li fihom il-knejjes parrokkjali. F'dawn l-imsieraħ insibu d-dominanza tal-istruttura tal-knisja parrokkjali. It-toroq qodma imserpa jiffurmaw għanqbuta ta' kollegamenti li jgħaqqdu l-bqija tal-lokalità mal-misraħ. Fil-misraħ insibu wħud mill-aktar bini importanti tar-raħal, fosthom il-każini tal- politika, tal-banda u tal-futbol, kif ukoll xi banek. Magħhom insibu wkoll il-ħwienet, id- dar parrokkjali, l-uffiċċju tal- Kunsill Lokali u l-għassa tal- Pulizija. Il-misraħ, imdawwar kollu kemm hu bil-bini, joffri dawl speċjalment. fil-ħinijiet ta' filgħodu fejn ikun hemm l-attivitajiet kummerċjali minn bejjiegħa li jżuru l-lokalità għall- bejgħ tal-prodotti tagħhom. Barra mid-dawl il-misraħ irid joffri kenn kontra l-irjiħat qawwija, l-aktar il-majistral. Kemm minn dawn huma l-karatteristiċi tal- misraħ tal-knisja parrokkjali fir- raħal ta' Ħal Tarxien2 Illum il-misraħ tal-knisja f'Ħal Tarxien insibu li hu ddominat mill-istruttura tal-knisja parrokkjali. Il-forma tagħha kbira kbira, għolja u wiesgħa tagħmel il-knisja xi ħaġa speċjali f'għajnejn kulħadd. Il-bini tal- knisja jidher minn kull bejt li hemm fir-raħal. Din il-knisja ġiet mibnija f'nofs il-misraħ, b'tali mod li mill-misraħ tista' titla' triq ewlenija li tibda minn parti żgħira u dejqa ta' Triq il- Kbira, tibqà sejra għall-qalba Għaqda Soċjali Madonna tad-Duttrina Il-Misraħ tal-Knisja f'Ħal Tarxien tal-misraħ tal-Knisja u tgħaddi għal mal-ġenb tal-knisja sakemm issib ruħha fi Triq Paola u/jew fi Triq Xintill. Biex tinbena din il-knisja parrokkjali kellhom jitwaqqgħu grupp ta' tliet knejjes żgħar — dawk ta' San Nikola, San Luqa u San Pawl, iżda l-iktar waħda importanti, li kienet ftit 'l bogħod kienet dik iddedikata lil- Lunzjata li fl-1592 saret il-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien. Il- knisja parrokjali kellha kważi tuża kull spazju bejn il-bini tagħha u d-Dar ta' Ganà, tant li llum hemm triq dejqa bilkemm tgħaddi karozza. Ilum insibu li dan il-misraħ fih djar kbar u żgħar. Waħda biss minn dawn id-djar tispikka. Din hija d-dar ta Ganà, li kienet residenza ta' familja għanja — il-familja Azzopardi, magħrufa bħala ta' Ganà. Mal-ġenb tal- misraħ, hemm is-sede ta' waħda mill-għaqdiet insara tar-raħal — l-Azzjoni Katolika u nsibu wkoll li nfetħu xi ħwienet. Fuq naħa waħda hemm sqaq żgħir li hu mdawwar bi djar qodma u żgħar, tipiċi li wieħed issib fl- irħula. Hemm triq waħda biss li tingħaqad mal-misraħ ħlief dawk li diġà semmejna - Triq il-Kbira, Triq Paola u Triq Xintill — Triq Birbixkilla. L-ispazju tal-misraħ hu wieħed żgħir iżda joffri sew dawl u kenn għall-bejjiegħa li jarmaw fil-qalba tal-misraħ fil- ħinijiet ta' filgħodu. Il-Misraħ f'Ħal Tarxien Kif qed naraw dan il-misraħ ma fihx il-karatteristiċi li wieħed ifittex meta jkun qed jara msieraħ bħalu. Ma hemmx ħafna djar kbar tal-aqwa familji tar-raħal, m'hemmx id-dar tal-kappillan, jew il-banek, il-każini tal- politika, jew tal-banda u jew tal-futbol. Anke l-għassa tal- pulizija, il-każin tal-futbol u l-bini tal-Kunsill Lokali jinsabu barra minn dan il-misraħ. Hawn ma nsibux l-anqas xi ħanut jew tnejn tax-xorb. Fl-imgħoddi sal- ħamsinijiet kien hemm ħanut ta' l-inbid imlaqqam ta' Wiġa li kien ilu hemm għexieren ta' snin. Mal- istess ħajt kien hemm ħanut ieħor li għalaq xi għaxar snin ilu. Kien hemm ħanut ta' mastrudaxxa prim li konna ngħidulu Ġużeppi Ta' Lieni (Ġużeppi Farrugia). Il-ftit ħwienet u l-każin soċjali li hemm illum, huma xi ħaġa 'ġdida', tant li fl-imgħoddi parti mill-ispazju pubbliku tal-misraħ tal-knisja kien meħud mid-djar bħal dik tal-Maħra. Iz-zuntier tal-knisja kien kważi moħbi wara dawn id-djar. Għalhekk il-misraħ tal-knisja ma għandux dik il- kalamita għan-nies biex jiltaqgħu kuljum, wara jum ta' ħidma, biex jgħidu xi ħaġa. Lanqas ix-xjuħ tar- raħal ma kienu jiltaqgħu hawn. Dawn aktarx kienu jiltaqgħu f'xi spazju miftuħ ieħor bhal dak li hemm biswit il-kappella ta' Santa Marija — spazju bejn waħda mill- aktar toroq qodma l-iżjed bogħod mill-knisja parrokkjali u ż-żona ta' Wara l-Bjut. Il-valur soċjali tal-misraħ tal-knisja hu wieħed minimu. Il-misraħ tal-knisja jieħu r-ruħ meta jkun hemm xi funeral jew xi tieġ fil-knisja parrokkjali. Għal dawn l-okkażjonijiet il-ftit spazju jintela qisu bajda bil-karozzi u nies. Ħafna min-nies jħobbu jibqgħu fuq iz-zuntier biex jitkellmu milli jinżlu fil-misraħ. Il-misraħ jerġa' jieħu l-ħajja meta jkun hemm xi purċissjoni bħal dik tal-Madonna. tad-Duttrina, Qalb ta' Ġest u Corpus u fil- ġranet tal-festa titulari. Hawn il-misraħ jintrama bil-pjanċier u l-istatwi. Il-qalba kummerċjali qiegħda f'Misraħ is-Suq, il-parti tat-triq ewlenija li tgħaddi mal- ġenb tal-knisja. L-importanza tal-misraħ ħaduha ż-żewġ toroq ewlenin li jingħaqdu mal-misraħ tal-knisja. Dawn huma Triq Paola u Triq il- Kbira. Nibdew bl-aqwa triq tar- raħal — Triq il-kbira. Fl-imgħoddi din it-triq kienet magħrufa bħala Strada Reale. Din it-triq insab faċċata tal-knisja parrokkjali. Hawn naraw diversi tipi ta' djar kbar. Il-ġnien ta' din dar/villa imiss ma' din it-triq. Fl-imgħoddi quddiem il-Villa tal-Markiż kien hemm is-Salib tad-Dejma. Hawn insibu wkoll ir-residenza tas-sajf tal-familja Abela — 'Bowver House'. Din id-dar kienet għal xi żmien ir- residenza ta' waħda mill-familji nobli Maltin - Cassar Desain. Anke l-aqwa tabib tar-raħal, it- tabib Daniel Cecv kien joqgħod hawn. Biswit din il-villa hemm il-palazz tal-villeġġjatura ta' Monsinjur Salvatore Lanzon — Palazzo Spadafora. Hawn insibu d-dar tal-kappillan: (Domus Curialis) u l-knisja ddedikata lil San Bert u lill-Madonna tal- Parir it-Tajjeb. Sew id-dar tal- kappillan u sew il-kappella saru a spejjeż ta' Dun Bert Mangion. Din il-kappella hija kkunsidrata ġawhra tal-arkittetura barokka. Kien hemm żmien meta f'din it-triq kien joqgħod Francesco Crispi, politiku maħrub fi żmien tal-għaqda tal-Italja. sakemm kellu jitlaq minn Malta fuq ordni tal-gvern kolonjali. Triq Paola wkoll tieħu importanza kbira f'Ħal Tarxien. Hawn insibu l-każin tal-banda Marija Annunzjata. Insibu ħwienet, Ħal Tarxien 2016 anke dawk tax-xorb, djar kbar u żgħar, ħafna minnhom bil- ġonna kbar. L-ikbar dar kienet dik tal-familja Lanzon — Villa Lanzon, li għamlet żmien skola primarja tal-bniet tar-raħal. Is- sede tal-Kunsill Lokali, l-għassa tal-pulizija, l-każini tal-politika u dak tal-futbol, huma kollha barra minn dawn iż-żewġ toroq ewlenin ta' Ħal Tarxien. Ir-raġuni hija waħda sempliċi. Il-misraħ tal-knisja sar wieħed ġdid bi ftit spazju, meta l-grupp tal-knejjes li kien hemm mibnija biswit xulxin, twaqqgħu biex telgħet il- knisja parrokkjali. Din il-knisja ma setgħetx titlà quddiem il- misraħ ewlieni li hemm illum -— Misraħ Repubblika. Għalhekk kellhom 'idawruha' u jibnuha quddiem xi djar. Din ma kinitx xi ħaġa ta' barra minn hawn. Il- knejjes parrokkjali ta' Ħal Lija u dik tal-Qrendi kienu mibnija matul triq dejqa bħal dik ta' Ħal Tarxien. Kien fis-snin ħamsin li quddiem dawn il-knejjes infetħet triq wiesgħa ddominata minn dawn il-knejjes. Minkejja li dawn il-ftuħ ta' toroq għamlu l-knejjes parrokkjali tal-lokalità aktar dominanti, xorta waħda ngħid li kisru waħda mill-aqwa elementi tal-qalba tar-raħal. Misraħ ir-Repubblika Il-misraħ tal-knisja f'Ħal Tarxien mhux dejjem kien Misraħ is- Suq. Il-firxa art li kienet tifforma l-ispazju tal-misraħ, kif diġà għidt, kien quddiem il-grupp ta knejjes. Dan l-ispazju kien żgħir, kenniuformata'kaxxa. L-istudjuż Joseph A Farrugia jikteb hekk fuq dik it-triq li tgħaqqad il- misraħ mat-triq li kienet tagħti lejn il-Bir Miftuħ (Gudja) — post il-matriċi li minnha ħareġ Ħal Tarxien: 'Qabel l-1814 din it-triq (Triq Britannika) flimkien ma' tliet sqaqien u l-pjazza ta' wara l-knisja kienu jissejħu 'Dietro la chiesa' (Wara l-knisjaj'. it-triq u l-isqaqien kienu jgħixu l-aqwa nies tar-raħal. Fost dawn konna nsibu lil Odilone Caruiana, Ġakbu Diacono (in-nannu tat- Tabib Jimmv Farrugia) li kien is- surmast tal-iskola ta' Ħal Tarxien li kienet ukoll fil-bini biswit id-dar ta' Ganà — Id-dar ta' Franku, fejn kien joqgħod l-iskultur Francesco Faurċ. Hawn ukoll kien ġie joqgħod Giuseppe Montebello li kien il-mexxej ewlieni Tarxiniż fi żmien il-Franċiżi u fl-ewwel snin tal-Ingliżi. Fl-isqaqien kienu joqogħdu diversi nies ewlenin bħal Dun Gwann Barbara u Dun Ġużepp Calleja. Is-Sur Farrugia nnota li fuq il-ħnejja li kien hemm f'waħda minn dawn l-isqaqien, li kienet tagħti għall-kerrejja u l-forn, kien hemm imnaqqxa s-sena 1551. ji Għaqda Soċjali Madonna tad-Duttrina Konklużjoni Biex jifhem sewwa iż-żona urbana ta' Ħal Tarxien, wieħed irid iġib quddiem għajnejh il- grupp tal-knejjes żgħar b'firxa art li kienet tagħti spazju pubbliku quddiem dawn it-tliet knejjes. Quddiem dan il-misraħ hemm triq dejqa (Sqajjaq) li sserrrep mimlija sqaqien bi djar sbieħ. Wara l-knejjes kien hemm fetħa li kienet tagħti għal xi toroq li kienu jorbtu distrett ieħor ta' Ħal Tarxien — Wara l-Bjut. Mill-grupp tal-knejjes għal Wara l-Bjut kont tista' tgħaddi minn Triq il-Kbira u Triq Sant'Anna, fejn kont tasal ġo spazju ieħor quddiem il-kappella ta' Santa Marija tar- Rokna jew tar-Rokon. Minkejja l-ispazju limitat tal- misraħ tal-knisja parrokkjali, xorta waħda hu wieħed importanti għal Ħal Tarxien, forsi mhux importanti daqs il- misraħ tal-Gudja, Ħal Għaxaq u ż-Żejtun. Minkejja t-tibdil li ra l-misraħ tal-knisja xorta fih ċertu karatteristiċi u j'Alla jibqa' kif inhu, bi Triq il-Kbira tagħti għal ġo fih. Kien hemm pjan biex Triq il-Knisja tkompli sal-Misraħ is-Suq. Kieku dan iseħħ kienu jaqgħu xi djar qodma u jitkissru dawn. il-ftit karatteristiċi. li baqgħulu f'din il-fetħa pubblika. Li wieħed jista' jagħmel hu li jsir monument iddedikat lit-twaqqif tal-parroċċa Tarxiniża f'Misraħ ir-Repubblika. Din iż-żona tifforma l-qalba tar- raħal. Din il-parti ta' Ħal Tarxien hija wirt mhux. tat-Tarxiniżi iżda tal-Maltin u l-Għawdxin. Bħala Tarxiniżi għandna nkunu kburin b'dan il-wirt u nagħmlu minn kollox biex inħarsuh. Din il-parti tar-raħal għandha valur kbir li wieħed jista' juża bħala attrazzjoni turistika, fejn il- flus tal-barrani jistgħu jaslu fuq l-għetiebi tat-Tarxiniżi.