IW s-Siġġiewi huwa wieħed mill-irħula IB mżejnin b'wirt storiku u artistiku tassew AR siewi u ta' għożża kbira, mifrux ukoll mal-inħawi ta' madwaru. Illum mhux ser insemmu l-knejjes, il-kappelli, il-palazzi jew patrimonju ieħor li ħafna drabi niltaqgħu miegħu ġor-raħal. Minbarra dawn, qrib ir-raħal tagħna, insibu wkoll postijiet oħrajn li wkoll huma parti mill-patrimonju tagħna għalkemm ftit nafu dwarhom jew nisimgħu fuqhom. Dawn huma, l-aktar, siti arkeoloġiċi mifruxin fl-inħawi tar-raħal tagħna, uħud minnhom tefgħa ta' ġebla 'l bogħod minn darna, oħrajn misturin qalb ix-xagħri jew taħt l-art'u għalhekk mhix ħaġa ħafifa ninnotawhom. Fost dawn insibu għadd kbir ta' cart-ruts, jiġifieri bħal raddi paralleli jew ka- nali ta' karettuni fil-blat, kollha żewġ żewġ donnhom linji tal-ferrovija. Jissejħu cart-ruts għax, mal-ewwel daqqa t'għajn, wieħed jieħu l-impressjoni li saru minn xi karettuni jew mezzi oħra ta' trasport miġbudin minn xi bhima. Madankollu, jekk wieħed jifli- hom sew, malajr jifhem li ma setgħux saru b'karettuni kif nifhmuhom aħna minħabba li, bejn il-kanali, tista' tgħid wiċċ l-art qatt mhu mittiekel. Dan hu misteru kbir li, s'issa, l-istudjużi tal-arkeoloġija għadhom ma sabux tweġiba għall-mistoqsija: Kif setgħu kienu jitħaddmu2 (TE qrib Għar. il-Kbi Il-cart-ruts madwar is-Siġġiewi jinsabu l- aktar bejn il-Buskett u Tal-Għolja. Iżda hemm oħrajn ferm eqreb lejna: jekk wieħed jifli sewwa wiċċ il-blat fuq ix-xifer ta' Wied il-Ħesri, sewwa sew taħt iċ-ċint ta' Ġnien il- Ħajja maġenb il-grawnd tal-futbol, jinduna b'sinjali qishom imħaffrin bil-mogħdija ta' xi karettuni ġejjin u sejrin għal tul lk A an Oh AN ANĠ a (EE Siġġi NC ŻAħ A (ba WxojA (G ġfU ila 70). 075 MERNAN ĠAŻV SE TELA AM WA SEN ta' żmien mill-istess biċċa. art. Bħalhom insibu traċċi oħrajn mhux bogħod mill- kappella ta' Ħal Xluq, għalkemm dawn setgħu saru fi żminijiet aktar reċenti u jidher li ma ntużawx għal bosta snin. Imma, bħalma għedna, l-akbar għadd ta' cart-ruts jinsab in-naħa tal-Buskett, qrib Għar il-Kbir f'wita mlaqqma Clapham Junction għax qishom il-famuż stazzjon tal- ferrovija li jġib dan l-isem. Ħafna minnhom jidhru sejrin lejn jew ġejjin mill-istess naħa; hemm geġwiġija minnhom qrib xulxin u kultant jaqsmu wkoll trasversalment minn fuq l-oħrajn. Dan jista' jfisser li kienu jgħaddu tnejn jew aktar minn dawn il- mezzi ta' trasport, fl-istess waqt. Jista' jkun ukoll li xi wħud minnhom saru ħafna snin wara l-oħrajn, għalkemm tista' tgħid imissu magħhom. Hemm minnhom li huma ferm aktar fondi (madwar żewġ piedi) waqt li xi wħud huma ħafna inqas mittiklin: Ħafna studjużi huma tal-fehma li dawn il-cart-ruts huma ta' Żmien il-Bronż, jiġifieri bejn 2500 u 1000 sena Qabel Kristu' għalkemm oħrajn isostnu li setgħu saru fi Żmien il-Feniċi jew wara. Skont l-arkeoloġi dawn ir-raddi fondi saru għax in-nies ta' dawk iż-żminijiet kienu jinqdew b'xi mezzi ta' trasport simili biex iġorru ħamrija mill-widien jew uċuħ mir-ra- ba' tagħhom; jista' jkun li kienu jġorru wkoll xi ġebel kbir biex jibnu bħal ħitan għoljin għad-difiża tal-post fejn kienu jgħammru. Jidher li għad hemm misteri kbar fuq dan il-wirt arkeoloġiku. Minħabba f'hekk tkom- pli tikber l-importanza tagħhom u l-ħtieġa li ngħożżuhom u nħarsuhom. Lejn Ta' Żuta jinsabu xi cart-ruts li jwasslu għall-fdalijiet ta' raħal ta' Żmien il-Bronż, mifruxin fuq medda art għerja u għolja msejħa l-Wardija ta' San Ġorġ, milqugħ tista' tgħid dawramejt minn kull ħbit bar- rani għax jinsab bejn l-irdum tal-Fawwara u l-baħar. Fuq in-naħa tal-barrieri taż- żrar, minħabba li m'hemmx irdum, kien imdawwar b'ħitan ta' ġebel kbir u għoli. 'Il ġewwa minnhom kien hemm ukoll imħażen għamla ta' bjar imħaffrin fil-blat għall-ħażna tal-qamħ u l-ilma. L-għadd ġmielu ta' dawn il-fosos, flimkien mal-ħafna cart-ruts fil-qrib, jagħtuna x'nifhmu li dawk l-inħawi — bejn tlitt elef u erbat elef sena ilu — kienu mgħammra minn bosta nies. Niftakar, madwar tletin sena ilu, Anġlu Vassallo (Taz-Zozz) kien qalli li ftit metri 'l bogħod mas-sies eqreb lejn il-baħar, fi tfulitu, xi bdiewa mill-Fawwara kienu sabu qabar magħluq bi blat kbir iżda hu ma kienx: jaf jekk kierix fih xi fdalijiet. Milli stajt nifhem aktarx kien xi qabar Feniċju. Mhux bogħod minn hemm, bejn Tal-Għolja u l-Ħmieri, insibu qabar ieħor b'bokka rettangolari bħall-oqbra taċ-ċimiterji ta' żmienna. Oqbra ta' din l-għamla huma komuni qrib is-Siġġiewi, kemm fix-xagħri kif ukoll fi bnadi oħra qalb l-għelieqi. Bejn Bur ix-Xewk u Tas-Salvatur ukoll kienu nkixfu żewġ oqbra simili minn bdiewa waqt l-għażiq. Fis-snin ħamsin, f'għalqa maġenb il-grawnd tal-futbol tal-Imqabba, il-mutur tas-sikka kien kixef bir jixbah lil dawk li jinsabu fil-Wardija ta' San Ġorġ; fih kienu nstabu wkoll ħafna biċċiet żgħar tal-għadam ta' xi bhejjem. Oqbra oħrajn, għamla ta' għerien fil-wiċċ wieqaf tal-blat, jinsabu wkoll f'post im- sejjaħ Il-Ħofor, biswit il-Wied tal-Magħlaq. Tefgħa ta' ġebla 'lbogħod minnhom hemm, imbagħad, katakombi tassew interessanti. Bħall-oqbra ta' ħdejh, dan ukoll tidħol għalih minn daħla baxxa tħares lejn il- Magħlaq maqtugħa fil-ġenb ta' barriera li teħodna lura għall-ewwel sekli tal-era Kristjana. Il-katakombi hu magħmul minn kuritur tawwali bi dritt id-daħla tiegħu u ieħor qasir fuq ix-xellug kif tinżel. B'kollox fih disa' oqbra doppji. A. A. Caruana' jsejjaħlu proto-Kristjan, iżda kien jintuża mill-pagani mhux mill-Insara. Fil-kitbiet tiegħu, barra li jagħtina deskrizzjoni dettal- jata, insibu wkoll riproduzzjoni ta' xi disinni minquxin fil-blat. Sa madwar ħamsa u għoxrin sena ilu, wieħed seta' faċilment iżur dan il-katakombi, iżda mbagħad xi bdiewa tal-post radmu d-daħla tiegħu u l-ġenb tal- barriera biex saret rampa għall-għelieqi ta' fuq dan is-sit arkeoloġiku. B'hekk illum nistgħu kważi nqisuh mitluf jekk kemm-il darba l-awtoritajiet u l-Kunsill Lokali jibqgħu torox għall-ilmenti ta' dawk is-Siġġiwin li għandhom għal qalbhom il-wirt storiku u kulturali tar-raħal tagħna. Id-daħla tal-katakombi tal-Magħlaq kif kien fis-snin disgħin