Il-Knisja fl-Isla tul is-snin Fil-bidu tal-Kristjaneżmu, l-ewwel Insara kienu jiltaqgħu bil-moħbi minħabba diversi persekuzzjonijiet mir-Rumani. L-ewwel insara kienu jintgħarfu mill-imħabba li kellhom bejniethom. Dawn kienu żammew it-tifkira ħajja ta' Ġest li kull meta jiltaqgħu jaqsmu l-ħobż u jieklu flimkien. Diversi mexxejja Rumani kienu jordnaw il-qtil ta' ħafna Nsara minħabba li dawn kienu jirrifjutaw li joffru inċens u qima lill-Imperatur. Dawn il-persekuzzjonijiet waqfu meta kien hemm Kostantinu bħala Imperatur Ruman, li kien sar nisrani ftit qabel miet. Dan kien fir-raba' seklu wara Kristu; għalhekk minn dak iż-żmien 'il quddiem, li tkun Nisrani ma kinitx xi ħaġa Statwa tal-Imperatur Ruman, Kostantinu Historv; PGĊE, M.A. Hospitallier Studies ta' moħba, imma li toħroġ fil-beraħ u tibni tempji sbieħ u grandjużi. Mill-mod- kif il-bniedem kien jibni t-tempji tiegħu, juri x'immaġini kellu t'Alla. Eżempju, fiż-żmien Medjevali (500 — 1500 W.K) il-bniedem bena knejjes u katidrali sbieħ ħafna li kienu għoljin u mżejna b'ħafna arkati ġejjin għall-ponta, kif ukoll twieqi bi ħġieġ ikkulurit biex meta jgħaddu r-raġġi tax-xemx minnu, juri s-sbuħija ta' dawk ix-xeni. Wieħed minn dawn il- katidrali kien in-Notre Dame de Paris. Permezz tal-għoli tiegħu, dan il-katidral jurina li Alla qiegħed 'il fuq, fejn il-bniedem diffiċli jilħqu. Maż-żmien beda dieħel il- Barokk, stil ieħor sabiħ u elaborat ħafna. Dan kien stil li jinkludi fih ħafna tinqix u dettall fil-ġebla, kif ukoll diversi tiżjin fil-kolonni u l-artali. Dan kien mezz biex juri s-sbuħija t'Alla lill-bniedem. Eżempju ta' bini bħal il-Katidral dan huwa l-Konkatidral ta' San Ġwann f'Malta, kif ukoll il-Vatikan f'Ruma. F'Malta r-reliġjon kellha importanza kbira, u kif wieħed jista' jara anki llum, Malta hija mimlija bi knejjes u kappelli. Dan juri l-fatt li l-Maltin riedu il-Konkatidral ta' San Ġwann fil-Belt Valietta Il-Vatikan fil-Belt ta' Ruma Il-Knisja ta' San Ġiljan fl-Isla juru d-devozzjonijiet li kellhom lejn it-Trinità, M Santissima u l-qaddisin kollha billi jiddedikawlh tempji sbieħ. Minn żmien l-Imperatur taż-Żewġ Sqallijiet (Napli u Sqallija), Federiku II, kull persuna li tgħix fir- renju tiegħu kellha tkun Kristjana, inkella tiġi arrestata u deportata f'Luċera fl-Italja. Għalhekk, biex il-Maltin juru li kienu Nsara konvinti, bnew aktar kappelli. Kien f'dan iż-żmien li n-numru ta' kappelli f'Malta żdied. Fl- Isla wkoll inbniet kappella, u din ġiet iddedikata lil San Ġiljan, il-qaddis protettur tal-kaċċaturi. X'aktarx li din il-kappella twaqqfet biex tintuża mill-kaċċaturi ta' dak iż-żmien, peress li l-Isla kienet għadha art moxa bi ftit siġar 'l hawn u 'l hinn. Mal-wasla tal-Kavallieri f'Malta, l-Isla kibret fl- importanza tagħha minħabba li huma għażlu lill-Birgu bħala l-post fejn joqogħdu. L-ewwel Gran Mastri f'Malta wżaw l-Isla bħala post ta' rikreazzjoni, infatti huma bnew il-vilel tagħhom fuq dan l-ilsien t'art. Kien il-Gran Mastru Claude de la Sengle, li ra l-potenzjal li jibni fuq din il-peniżola, belt imdawra bis-swar biex il-Port il- Kbir ikun dejjem aktar imsaħħaħ. Mal-bidu tal-Assedju l-Kbir fl-1565, is-swar tal-Isla kienu għadhom baxxi, tant li biex jassiguraw lill-Isla min-naħa tal-Marsa, kellhom jagħmlu forom ta' difiża fil- baħar biex l-għadu jinżamm milli jasal sax-xatt. Wara tliet xhur ta' taqbid, l-Assedju ġie fi tmiemu fil-jum li fih il-Knisja tiċċelebra l-festa tat-twelid ta' Marija Santissima. B'hekk l-Isla ngħatat it-titlu ta' Città Invicta. F'dan iż-żmien, l-Isla kompliet tinbena u tikber. Il-Gran Mastru De La Sengie jippjana l-bini tal-belt tal-Isla. Kif issemma aktar 'il fuq, l-unika knisja li kien hawn fl-Isla kienet dik ta' San Ġiljan, iżda l-parroċċa kienet il-Knisja ta' San Lawrenz fil-Birgu. Għalhekk, kull darba li l-qassis ried iqaddes, kellu jġib is-Santissmu Sagrament miegħu. Fl-1575, ġie Malta Monsinjur Pietro Dusina biex jagħmel viżta pastorali fil-parroċċi u l-Knejjes kollha ta' Malta u Għawdex. In-nies tal-Isla talbu lil Monsinjur Dusina biex minn flushom iħallsu qassis biex jamministra s-sagramenti kollha, minbarra l-magħmudija, fil-Knisja ta' San Ġiljan. Il-magħmudija kellha tibqa' tiġi amministrata fil-Parroċċa tal-Birgu, u dan baqa' jsir sal-1581, meta l-Knisja ta' San Ġiljan saret parroċċa indipendenti. Iżda minħabba li kibret il-popolazzjoni, kien hemm il-bżonn li tinbena knisja ikbar biex taqdi aħjar il-bżonnijiet spiritwali tal-poplu Senglean. l ma Il-Knisja tal-Isla qabel ma ġġarrfet fit-Tieni Dinjija. Fit-8 ta' Settembru, 1595 l-Isqof Gargallo qiegħed l-ewwel ġebla, filwaqt li fil-15 t'Ottubru, 1743 il-knisja ġiet ikkonsagrata solennement mill-Isqof Alferan. Din ġiet iddedikata lit-twelid ta' Sidtna Marija, u mwaqqfa bħala monument tar-rebħa fuq l-għadu Mislem. Maż- żmien, l-imħabba tas-Sengleani lejn il-knisja tagħhom ma naqsitx. Meta żmien il-kavallieri kien kważi wasal fi tmiemu, u s-seklu 18 kien qed jintemm, għall-Isla kienu qed joqorbu żminijiet ġodda. Il-Kappillan Dun Salvatore Bonniċi sa mill-ewwel jum tan-nomina tiegħu, fl-10 ta' Jannar, 1778 beda jippjana biex jgħolli lil din il- parroċċa għall-ġieħ ta' Collegiata Insigni. Il-ħsieb wara din l-idea kien li l-kleru jagħti servizz aħjar fil-parroċċa, filwaqt li jamministra l-legati parrokkjali aħjar. Kien hemm diversi diffikultajiet biex din il-proposta titwettaq, fosthom kien hemm oppożizzjoni kbira min-naħa tal- kapitlu tal-Katidral tal-Imdina. L-Isqof Vincenzo Labini ġie influwenzat minn dawn il-kanonċi u beda jopponi huwa wkoll. Għalhekk f'Jannar tal-1783, il-Kappillan tal-Isla ressaq rikors quddiem il-Papa Piju VI dwar il- kolleġġjata. Il-Balliju Gacchino Pritto, li kien wieħed mir-rappreżentanti tal-Ordni f'Ruma dak iż-żmien, fuq insistenza tal-Gran Mastru De Rohan, għen ukoll biex din it-talba timxi 'l quddiem f'Ruma. Minħabba l-fatt li f'dan il-perjodu l-Ordni kienet għaddejja minn diversi Il-Papa Piju VI problemi, fosthom dawk finanzjarji u dawk tat-tmexxija, il-Gran Mastru beda joffri l-protezzjoni tiegħu lil kull min jitlobha biex b'hekk iżomm lill-poplu Malti kuntent bit-tmexxija tiegħu. Madankollu, għalkemm kien hemm diversi għajnuniet, xorta waħda l-proċeduri ħadu fit-tul. Fl-aħħar, f'Jannar tal-1786, l-Isqof Labini għamel vista pastorali fl-Isla, u minn hemm ġie deċiż li jingħata t-titlu ta' Collegiata Insigni. Fil-21 ta' Mejju tal-istess sena, l-Papa Piju VI ffirma l-bolla li biha l-knisja parrokkjali tal-Isla ġiet mgħollija għall-ġieħ ta' kolleġġjata. Dan it-titlu kien ifisser li ta' kuljum il-kleru kellu jiltaqa' bħala komunità biex jagħti qima 'l Alla flimkien. L-ewwel kanonċi ħadu l-pussess fis-7 ta' Settembru, 1786 mill-Isqof Labini. Il-Kapitlu kellu jkun magħmul minn sitt dinjitarji: il-Primiċerju li jintgħażel mis-Sede Appostolika, l-Arċipriet li jmexxi l-parroċċa, id-Dekan, il-Kantur,il-Prepostuu t-Teżorier. Fil-bidu,ma' dawnkien hemm 16-il kanonku ieħor li minnhom kienu jintgħażlu il-Penitenzier u t-Teologu. Il-membri tal-kapitlu kienu jiltaqgħu fl-Awla Kapitulari li tinsab fuq il- parti t ta' ġewwa tal-knisja. F'dawn il- - laqgħat, huma kienu jfasslu l-pjan pastorali għat-tmexxija tal-erwieħ. Kull kanonku kellu d-dekorazzjonijiet tiegħu li kienu jintlibsu waqt il- funzjonijiet — tal-Kolleġġjata. Dawn kienu r-Rukkett (libsa bajda li minn taħt ikollha tiżjin bil-bizzilla) u l-Muzzetta (kappa ta' kulur ħamrani fil- vjola li tintlibes fuq l-ispallejn). Fuq dawn kien jintlibes salib tad-deheb bi sfond iswed u b'ħames arzelliet fuqu. Fuq il-parti ta' fuq tas-Salib kien ikun hemm ħolqa bis- simbolu ta' Marija Santissima u mdawra bi 12-il stilla li jingħalqu b'kuruna tad-deheb. Dan kien simbolu li permezz ta' Marija Santissima, aħna naslu għand Ġest r-Redentur tagħna. Minbarra din, kien hemm dekorazzjoni oħra li kienet tinżamm fuq wara. Din kienet xabla bil-friegħi tal-palm, u b'dawk taż-żebbuġ fl- isfond tagħha. Din tfakkarna fir-rebħa li l-Insara għamlu fuq l-għadu Mislem, u fix-xandir tal-kelma. Dawn iż-żewġ dekorazzjonijiet kienu jiddendlu mal-għonq Is-Salib Pettorali tal-Kanonċi fil-Kolleġġjata tal-Isla b'kurdun ta' lewn iswed u ħjut tad-deheb. Il-kurdun kien jispiċċa b'żewġt iġmiemen tal-istess materjal. Fuq dan kollu l-Arċipriet kien jilbes l-istola bħala sinjal ta' responsabilità tat-tmexxija tal-Parroċċa. Il-kanonċi kienu jiltaqgħu biex jgħidu l-uffiċċju Divin flimkien fuq wara tal-knisja, f'post jissejjaħ 'il- kor kapitulari', u li jinsab wara l-artal maġġur. Minħabba li fi knejjes li huma kolleġġjata dan seta' jfixkel mill- amministrazzjoni tal-Ewkaristija, il-Knisja ordnat li t-tabernaklu kellu jsir f'post ieħor, mhux wara l-artal maġġur. Il-kappella tas-Sagrament għalhekk saret fl-artal tal-Kunċizzjoni. Fl-1912, saret talba mill-kapitlu lill-Papa Piju VI biex isir użu minn mazza bħala simbolu tal-Kolleġġjata. Din kellha tkun tal-fidda, ikollha simboli marbuta mal- parroċċa (l-istatwa ta' Marija Bambina flimkien ma' tibuna fil-Bażilika tal-Isla li ntramat fis-sena 1921. erba' figuri ta' nisa mill-Antik Testment), u tinġarr fuq l-ispalla x-xellugija tal-mazzier (il-persuna li ġġorr il- mazza). Is-Sengleani għalkemm kienu kuntenti li rnexxielhom jgħollu l-ġieħ tal-knisja tagħhom, xorta waħda xtaqu li il-Bażilika tal-Isla mġarrfa wara l-attakki matul it-Tieni Gwerra Dinjija. jagħtu ġieħ ieħor lill-Knisja, dik ta' Bażilika Minuri. Din il-ħolma saret realtà ftit tas-snin wara, fl-1921. Permezz ta' dan il-ġieħ, ġiet mibnija tribuna fuq l-artal maġġur. Iżda sfortunatament, il-knisja Parrokkjali tal-Isla waqgħet bil-bombi tal-gwerra, u b'hekk dawk it-teżori li ma tneħħewx mill-knisja, spiċċaw intilfu. Il-knisja reġgħet inbniet mill-ġdid fuq l-istess stil li kellha minn ġewwa, imma ġiet mibdula ftit minn barra. Din tlestiet fl-1957, u Ilum nistgħu ngħidu li għandna knisja sabiħa, li tpaxxi lil kull min iħares lejha, u li ġġorr storja twila. L-inkwiet ikun meta aħna bħala Nsara nħarsu lejn il- Knisja bħala mużew storiku biss, u mhux bħala xi ħaġa ħajja. Veru li missirijietna riedu jżejnu l-knejjes bl-isbaħ disinji u armamenti, iżda żgura li dan għamluh biex juru l-imħabba li kellhom lejn Alla u lejn Ommu Marija Santissima. Festa 2014 IŻ Bħala bnedmin, dan huwa l-uniku mezz biex wieħed ikun jista' juri dak li jkun qed iħoss. Jalla l-festa ma tkunx biss żmien fejn inżejnu t-tempju tal-ġebel u ninsew inżejnu lilna nfusna bil-virtujiet li nitgħallmu mill-kotba mqaddsa. Nawgura l-festa t-tajba lis-Sengleani kollha. Dalli, C., Storja ta' Malta: Iż-Żmien Nofsani Malti (Medjevali), Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Pieta, 2002. Gullaumier, A., Bliet u Rħula Maltin, Klabb kotba Maltin, Malta, 2002. Il-Bażilika Kolleġġjata ta' Marija Bambina tal-ista kif inhi Hum.