Katalista ta' konverġenzi Meta intervistatni għall-pro- gramm televiżiv 'Meander', Mariella Pisani Bencini staqsiet- ni x'kien is-sinifikat storiku tas- Sette Giugno. Din mistoqsija sempliċi li tidher faċli imma mhijiex. : Għax is-Sette Giugno ma kienx sempliċi ġurnata li fiha naqtlu tliet persuni. Kien u hu avveniment storiku pjuttost uniku fi ġrajjietna li jkopri diversi fatturi, kawżi u riperkussjonijiet. Qabel xejn wieħed irid jarah fil-kuntest tal-Gwerra l-Kbira — gwerra li ħarbtet id-dinja, speċ- jalment l-Ewropa, bejn l-19id u l-1918. Gwerra li suppost kellha ttemm il-gwerer, u ddum ftit. Malta spiċċat sptar idewwi : għexieren ta' eluf ta' feruti minn Gallipoli u Salonika fid- Dardanelli, iżda gwerra maġġuri bħal dik rat forom u metodi ta' kumbattimenti ġodda li rrende- wha waħda kiefra f'ħafna sensi — il-ġlied fit-trunċieri; it-tankiji- et; il-gass velenus; il-U Boats. Malta ġiet skansata mill-attakki mill-ajru iżda ntlaqtet mill-inter- ruzzjonijet fil-komunikazzjoniji- et bil-baħar; mill-għoli tal-ħajja, l-iskarsezzi u l-blaek market; mill-inċertezzi u, fi tmiemha, mis-sensji u ġirja għall-emigraz- zjoni. Kien ilu jiġma'. Apparti li Malta kienet ilha bla kostituzzjoni sura sa mill- 1903, diġà fl-1917 kellek l-istra- jk fit-tarzna għal 'war bonus' u fl-istess ħin il-qorti marzjali tal- kap Nazzjonalista Nerik Mizzi, li ntefa' l-ħabs fuq suppost żlealtà, filwaqt li Manwel Dimech kien tkeċċa minn pajjiżu fl-1914 ukoll fuq suppost żlealtà. Sadattant kellek ukoll kuxjentizzazzjoni dwar l-operat sindakali u t-twaqqif tal-ewwel unions, bħall-M.U.T. fl-1919 u l-'workers' union branches' fit- Tarzna. Is-salarji tal-għalliema, tal-pulizija u ta' l-impjegati tal- gvern kienu ġeneralment pess- mi; bilkemm tgħix bihom; fil- waqt li kellek disparitajiet kbar bejn is-salarji ta' Ingliżi u Maltin. Kellek ukoll it-tagħlim soċ- jali tal-Knisja permezz ta' enċik- lika bħar-Rerum Novarum kon- tra l-kapitaliżmu u l-komuniż- mu, L-ispirtu taż-żmien fl- imperi, ibda minn dak Ingliż, Im-Nazzjon Il-Ġimgħa, 7 ta' Ġunju, 2019 Pittura ta' Ġanni Vella meta qatlu wieħed mill-feruti fil-kamra fejn kienet qed tiltaqa' l-Assemblea (Ħajr għar-ritratti: Max Farrugia) kien qiegħed iberraq bi tqanqil inkwiet li ma stajtx trażżnu bl- azzarini. Fl-istess sena tas-Sette Giugno kellek ribelljonijiet fl- Irlanda, fl-Eġittu, fl-India, fil- Palestina, anki fl-Italja u mkien ieħor. Wara li kienu ġġieldu l- gwera fuq in-naħa tal-Alleati, bir-raġun kollu n-nies ippre- tendew rikompens b'titjib fil- qagħda soċjali u politika tagħhom u rispett akbar għad- drittijiet tagħhom. Anki l-istu- denti kienu rrabjati u jiddi- mostraw fit-toroq. Assemblea Nazzjonali Meta t-Tabib Filippo Sceberras sejjaħ assemblea naz- zjonali preċiż wara l-gwerra biex tfassal kostituzzjoni rap- preżentattiva, Malta kienet qiegħda tkun mikrokożmu ta' dak li kien għaddej imkien ieħor, fejn irrankat il-ġlieda għall-awtonomija. Is-seduti tal-Assemblea fil- kwartieri ġenerali tal-Giovine Malta fil-Belt, l-ewwel fi Frar imbgħad f'Ġunju, servew bħala kalamita biex kull xorta ta' nies Is-Sette Giugno ma kienx sempliċi ġurnata li fiha naqtlu tliet persuni. Kien u hu avveniment storiku pjuttost uniku fi ġrajjietna li jkopri diversi fatturi, kawżi u riperkussjonijiet. tidħol il-Belt b'solidarjetà u biex il-massa tipprotesta wkoll, u turi l-għadab tagħha għas-sitwaz- zjoni. Biss biss, il-prezz tal-ħobż Biex tkompli tagħqad, ir-reġim kolonjali beda jimponi taxxi ġodda, anki diretti, mentri l-istat kolonjali nnifsu kien fjakk u fuq sieq waħda, b'aġent gvernatur, aġent kap tal- Pulizija, aġent Prim Imħallef. L-iktar li qalgħuha kienu l- importaturi tal-qamħ — Cassar Torregiani, Farrugia, Francia — imma d-diżgwid kien ġenerali. Kategorji ta' nies kienu milqutin b'modi differenti fl-istess waqt. Għalhekk il-konverġenzi — soċ- jali, ekonomiċi, politiċi, kosti- tuzzjonali, ta' klassi u oħra. Waqt li kienet qegħda tiġi attakkata d-dar ta' Cassar Torregiani fi Strada Forni, sul- dati Ingliżi fetħu n-nar fuq il- folla u qatlu tnejn, parrukkier minn Tas-Sliema u Għawdxi mix-Xagħra li kien mar jirranġa ħalli jemigra lejn l-Amerka. Torregiani kien wieħed mill- importaturi l-kbar tal-qamħ. Ftit wara l-folla daħlet tfarrak fid- Dailv Malta Chronicle, gazzetta imperjalista tal-familja Bartolo. Biex it-truppi tiegħu joħorġu bla. ostaklu, l-uffiċjal Ingliż inkari- gat ordna sparatura fuq in-nies u laqat u qatel Malti ieħor, li kien in-naħa l-oħra tat-triq fejn il- funtana ta' Pjazza San Ġorġ. Dan kien ħaddiem tat-tarzna mill-Birgu. Dawn ma kinux sparaturi fl-ajru. Din l-imġiba militarv Ingliża ħasdet u kessħet lill-poplu kollu. Ġera d-demm. Kienet trawma li fi żmien l-Ingliżi qatt ma konna tajna bħalha qabel. Is-Sette Giugno, imxappap fid-demm, ħa xejra patrijottika nazzjonali. X'aktarx li ħaffef l-għoti tal- gvern responabbli fl-1921. L- Ingliżi kellhom dilemma: kienu se jkomplu jantagorizzaw poplu f'fortizza, jew kienu se jilqgħu t-talbiet tal-Maltin billi jċedu r- responabbiltà għat-tmexxjja fl- affarijiet lokali7 Madankollu bosra mid- dimostranti Maltin intbagħtu l- ħabs, uħud minnhom għal snin, mentri min spara u qatel ma ġralu xejn. Veru li kien hemm is-sakkeġġ speċjalment fit-8 ta' Ġunju, meta nqatel Malti ieħor, din id-darba bil-bajunetta. Imma kollox ma' kollox is-Sette Giugno feġġ dawl fuq qagħda mill-iżjed imwiegħra. Wera li Malta ma kinetx bas- timent imma nazzjon, b'demm ibaqbaq fil-vini. Serva ta' katal- ista għal bidu ġdid. Kien ġenesi ta' nazzjonaliżmu. Għalhekk baqa' jiġi mfakkar.