Studju ta' Ġ. Ilum li l-letteratura tagħna tinsab mibnija fuq is-sod. b'ħafna poeti u prożaturi jsebbħu l-ġnien tal-kitba Maltija, ak- tarx li ħadd ma jgħaddilu minn moħħu li jieqaf ftit u jmur lura b'l-ħsieb għal dak iż-żmien, daqs mitt sena ilu, meta f'Malta kien għad m'għandniex letteratura kif nifhmuha illum. Għaddew wisq snin minn Meta għall-ewwel darba nstemgħet l-għanja tal- Muża f'Malta, u l-ewwel ghannejja tagħha ilhom 1; tmermru fit- trab ta' qabarhom, 'Il-mejjet mal-mejjet'. igħid il-Malti, u li ma kenux is-siltiet ta' poeżija li dehru fl-antoloġiji tal-Malti fi żmien- na, nibża' li llum ftit wisq kienu jkunu jafu b'Ġan Anton Vassallo, Professur tat-Taljan fl-Università tagħna u l-ewwel poeta liriku bil-Malti: Dan il-bniedem lj fi żm'enu kellu jduq minn tal-ewwel il- bewsa tal-Muża Maltija għex wieħed u ħamsin sena l; fihom ħadem u kiteb biżżejjed biex jibqa' jissemma għall-ħidma lette- rarja tiegħu sew bit-taljan kemm bil-Malti. Twieled m'nn Vin- ċenz u Marija Vassallo fis-6 ta' Ġunju 1817, Ta' tlittax-il sena kien diġa' wera l-ġibda li kellu għall-poeżija, u malli ħareġ mill-iskola ta' Dun Ġwakkin Attard intefa' għall-qari tal-poeti klassiċi Taljani, tant li x-xejra li kellu għall-ittri għaġġbet lis- surmast ġdid tiegħu, Dun P.P. Psaila' F'dan iż-żmien ipprova jikteb xi poeżiji li l-biċċa l-kbira minnhom baqgħu mhux stam- pati, jonkella dehru bla isem u hekk għadna ma nistgħux — Nagħarfuhom sal-lum. Mhux kuntent b'dan, Vassallo nxteħet b'ruħu u b'ġismu għall-Latin u għal għaxar snin sħaħ dam isoff il-ħlewwa tal-Lsien tal-Lazjo minn għand surmastrijiet tajba, fosthom l-Abati Giuseppe Zammit, Brighella, magħruf ħafna għall-kitba tiegħu bil-Latin. Vassallo tgħallem ukoll il-Franċiż u nġibed ħafna mill-ħrejjef ta' La Fontaine u La Motto, kif ukoll l-Għarbi, li minnu kien iħobb inissel il-kliem Malti. Għal xi żmien studja wkoll l-Ingliż, li bih kien iġaħġaħ mhux ħażin, Ft-8 ta' Jannar, 1839 beda l-kors tal-liġi fl-Università, fejn ingħażel fost sħabu għall-qawwa ta' moħħu għad 1; kien iżgħar minnhom fiż-żmien — ħaġa l laqtet il min kien igħallmu, fost- hom Dr. Siġismondo Dimech u Ferdinando Caruana Dingli. Ħa l-lawrja fis-6 ta' Lulju, 1842 imma ma tantx wera ruħu miġbud iejn ix-xogħol tal-Qort', u b'sagrifiċċju ta' butu wara ftit telaq il-liġi u ntefa' għall-letteratura u għall-istorja ta' pajjiżu. Fis- sajf tal-1844 telaq għal Lixandra u dam hemm tlittax-il xahar. Imma baqa' dejjem imxennaq għaj art twelidu u fl-1 ta' Settem- bru, 1845 ħalla l-Eġittu u reġa' lejn Malta. Fl-1850 talbuh igħallem it-Taljan fil-Liċeo, u hemm Vassallo baqa' jaħdem għal qalbu tlittax-il sena sħaħ, sakemm fit-28 ta' D'ċembru, 1863 għażluh bħala Professur tal-Letteratura Taljana fl-Uni- versità ta' Malta. B'xorti ħażina ma setax idum wisq jagħti l- lezzjonijiet, għax wara ftit waqgħet fuqu bħal aljenazzjoni mentali li kien ilu li beda jħoss, u f'qas'r żmien kellu jieqaf mit- tagħlim. Ħbiebu ppruvaw iderrulu u Dr, Nikol Zammit irnex- xielu jehdih billi jħajru jikteb fil-ġurnal letterarju L'Arte (1862- 1866), fejn Vassallo ħareġ bosta artikoli fuq l-istorja ta' Malta, bijografji ta' nies Maltin magħrufa, sunetti u poeżiji u qabda Scherzi Satirici. Miet wara marda qalila mal-lejl tat-28 ta'. Marzu, 1868, u l-għada ħaduh il-knisja tal-Karmnu, ikkum- panjat m'nn nies ta' kull klassi, merfugħ fuq spallejn l-istudenti tiegħu H niżżluh huma stess fil-qabar fost il-biki ta' kulħadd. Fl-4 ta' April, fil-knisja ta' Ġieżu, qaddsulu kantat — imfakkar fin-noti ta' ħabibu Dr. Paolo Nani. Din kienet, fuq fuq, il-ħajja ta' Ġ. Minn dan it-ktejjeb ħadna wkoll it-tagħrif bijografiku fil-paragrafu ta' qabel. Kwadru iswed tà' bniedem mifluġ mill-manijà tal-persekuz- jonil Mhux l-ewwel darba li kienu ħakmuh id-dwejjaq tal- ħajja. Donnu minn kmieni kien ħass x'kellu jgħaddi minn għalih. Kien għadu żagħżugħ ta' 23 sena meta nfexx id-dwej- jaq tiegħu f'dan is-sunett sabiħ bit-Taljan, miktub fl-1840, li deher wara mewtu:— Sunett profetikul Mhux għalxejn tliet sriin wara l-istess poeta, li kien beda jinfexx fil-poeżija bil-Malti, jistaqsi f'Iċż-Żgħu- żija fejn hu l-hena ta' żgħożitu u jsib li għalih iż-żgħożija kienet biss hemm u taħbit: Għalaqt ħamsa u għoxrin sena Jien immela fiż-żgħużija; liżda fein u fejn hu l-hena9 Min jurini tiegħu t-triq Hemm, taħbit kienet għalija, Li naqbiżha fis nixtieq. Donnu għalih il-hena jinsab biss fiż-żmien ħelu tat-tfulija. Jibki dik il-ħajja ta' bla ħsieb u jgħidilha: Int ma tarġa' iżjeq għalija U sal-mewt indum nibkik, Għalxejn meta nikbru niftakru b'għafsa ta' qalb fil-hena taż-żgħorija: Wara l-erbatax-il sena Dik il-ħajja kieku trid. Għalxejni Imma l-poeta jerġa' jdur fuq dak iż-'żmien ta' meta, kont bla ħtija' u, maħkum mid-dwejjaq, igħid liż-żgħo- rija: Li kont nista' nerġa' nġibek Kieku fik irrid immut, Xaqq dawl fuq il-bidu ta' dan id-dwejjaq u swied il-qalb tagħtina poeżija li stampa Ġuże Muscat Azzopardi ħamsin sena ilu mill-manuskritt oriġinali li wasallu f'idejh m'għand il-wer- rieta ta' Vassallo. Wara diżappunt li kellu fl-imħabba Ġananton ' ġata' l: poeżija aktar ma jiktibx, u fuq din l-aħħar poeżija, li kellu jkun jisimha 'Tifkir tal-Biki', ħalla miktub bit-Taljan: 'Ż questa Tultima poesia che serissi in lingua maltese; nċ seriverċ mai piul' (2) Skond id-data li ġġib, i.e. 13 ta' Ġunju, 1843 jidher li Vassallo dik il-ħabta kellu 26 sena, żmien li jaqbel ma' dak ii fih kiteb il-versi fuq iż-żgħożija li għadna kif slitna xi bċejjeċ minnhom. Kienu versi mqanqla, kif jidher minn dawn:— Min kellu jgħidli, ja miskin jiena, Li dal-mant f'qalbi jien kelli nġibl U l-ebda fejda u l-ebda ħniena Fl-imħabba tiegħi ma kelli nsib Qanpiena mbierkal fejn dari ħossok Ikabbar fija kien qalb u ruħ; 'Tħassarli 'l qalbi daż-żmien inħossok, Il-ħabta tiegħek tiġbidli d-dmugħl Lilek nistħajjel nilmaħ quddiemi Kull fejn f'għajnejja nara s-sabiħ; Fuqek għall-ajru inxerred kliemi Leħnek nistħajjel nisma' mar-riħ, U f'dit-taqriqa qalbi tithenna Iżda, t-taqriqa fija ma ddum; L-uġigħ urajha qalb; tistenna Bil-qawwa tiegħu taqa' u ma tqum. Bla ma nidħlu wisq il ġewwa fl-estetika tal-poeżija ta' Ġ. A. (2) Ara l-ġurnal Is-salib tat-18 ta' Ottubru, 1901. p.2, taħt ir-ras L'Aħħar A. Vassallo, LL.D. Niżżġi ħajr lil-ħabihi Ġużi Gatt talli għarrafni b'dil-poeżija, kif ukoll bis-sunett Lil Missierna San Pawl f'dil-ġabra, Vassallo, irridu nsemmu tliet ħwejjeġ 1; fost l-oħrajn ispiraw il dan il-poeta — it-tiieta marbutin sfiq mal-ħajja u l-persunalità tiegħu. Waħda kienet l-imħabba għal art twelidu u għall- ġrajja tagħha li huwa fisser b'l-għanjiet sbieħ patrijottiċi, fost- hom dawk fuq Mannarinu, La Vallette, Wignacourt, Il-Ġifen Tork, kif ukoll dawk fuq Il-Port ta' Malta, Bidu Malta u l-Ġens Tagħha u Tas-Sliema. Imma fuq kollox dan il-patrijottiżm:i, din l-imħabba taħraq lejn Malta imkien ma tidher hekk ċara, imkien ma tinsab imfissra, hekk tajjeb daqs li tinsab miġbura fil- versi sbieħ ta' Tifħira lil Malta, li ħafna minna għadhom jiftak- ruha kif konna nkantawha l-iskola u li, fi żmien meta kien għad m'għandniex Innu Malti, kienet isservina bħala innu nazzjo- nali: (8) Int sabiħa, o Malta tagħna, Mhux għax Malti nfaħħrek jien; Issemmik id-dinja kollha — Magħruf ġmielek kullimkien. Kien l-istess patrijottiżmu li ġagħlu jishar minn jaf kemm- it lejla fuq il-karti qodma biex idomm u jikteb il-ġrajjiet tal- istorja tagħna. Imma waqt li fil-kitba tal-istorja kien marbut mill-fatt, u mid-dokumenti, fil-kitba tal-versi ħass ruħu ħieles minn kull irbit, misjuq fil-għoli fuq il-ġwienaħ tal-poeżija. U għalhekk tghidx fejn waqaf fit-tifħir ta' Malta tagħna: il-frott, il-baħar li jħaddanha, il-kl ma, l-insiġ ta' niesna, l-għasel ta' Malta. Qatt ma bdielu li faħħarha din il-gżira. Qatt, ħlief f'ħaġa waħda biss, li wara żmien deherlu li ma kellu qatt ifaħ- ħar, kif jidher m'nn dan is-sunett bit-Taljan li deher f'L'Arte. f'Lulju tal-1864. erba' snin qabel tniet: IL-CLIMA DI MALTA Agins il-ewwel snin ta' dan is-seklu kien niżżel il-mużika it-talm lil-Professur H. Stunine. Hi jgħid li l-motiv huwa dak tal-kanzu netta magħrufa L Bersuglieri li kienu kkomponewha madwar l-1870. Ara fuq hekk il-ktieb ta' B. Mg. u IT. ċċ,, Leipzig. — 54 — ġ . Is-Safar jidher ukoll li kellu influwenza kbira fuq il-kitba ta' Vassallo. Il-ħames poeżiji L-Imsiefer, Għarus Imsiefer lill- Għarusd, L-għarusa lill-Għarus Imsiefer, Safar u It-Turufnat ifissru bejniethom kull ma jista' jħoss bniedem imċaħħad minn niesu u mbiegħed mill-art fejn twieled u trabba. Vassallo jidher li jisħaq xi ftit żejjed fuq it-tqanqil taċ-ċaħda u tal-firda, imma niftakru li huwa stess, meta mar l-Eġittu fl-1844 kien ħass nostalġija kbira u kellu jerġa' lura ħin bla waqt. Għalhekk dak li għalina Ilum jista' jidher ftit u xejn sentimentaliżmu żejjed għal Vassallo u għan-nies ta' żmienu kienet ħaġa minnha. Im- bagħad, ma ninsewx li f'dawk iż-żmenijiet kienet għadha kif bdiet l-emigrazzjoni; tal-Maltin — kien hemm fostna min saħan- sitra siefer u mar fil-British Guiana — u għalhekk il-firda Hi ġġib magħha l-emigrazzjoni ma setgħetx ma tqanqalx il-poeta biex jikteb kif kiteb fuq ħaġa l, kienet tolqot, mill-qrib il-Maltin ta' żmienu, It-tielet ħaġa li niltaqgħu magħha fil-poeżija ta' Ġ. A. Vas- salio hija d-didattiċismu. Kull ħaġa għandha l-morali tagħha —minnha niġbdu lezzjoni biex tiswielna tul ħajjitna. L-iktar li jidher dan fil-ħrejjef u ċajt li ħareġ fl-1861. (4) Igħidilna huwa stess li x'uħud minnhom huma imitati mill-ħrejjef ta' Luigi Fiacchi, magħruf aħjar bl-isem ta' Clasio, u fost dawn insibu (DB ĠA. Il-Ħurrieqa u l-Warda u Il-Qanpiena tal-Fuħħar. Influwenzawh ukoll fil-kitba tal-ħrejjef il-magħruf De La Fontaine u La Motte, u fost it-Taljan; Pignotti. Dwar il-kitba satirika tiegħu m'għan- niex x'ingħidu wisq sew għax illum forsi li drajna bl-istandard tal-Brombos u l-Ħmar u l-Ġannett ta' l-istess xeħta jidhrilna li ma jagħmlux wisq ġieh lil Vassallo, kemm wkoll il-għaliex ħafna mill-ħwejjeġ li hu ried jolqot, jikkritika jew iwaqqa' għaċ- ċajt fi żmienu llum ma nifhmuhomx u jitolbu studju fi ktieb ieħor għalih. Biex napprezzaw aħjar il-ħidma poetika ta' Ġ. A. Vassallo jeħtieġ nieqfu u naraw f'liema stat kien jinsab l-ilsien Malti fi żmienu. Meta twieled Ġan Anton, Malta kienet diġa' għaddiet sewwa taħt il-ħakma tal-Ingliżi. Sakemm kiber u ħa l-profes- sjoni l-interess t'egħu fil-Malti ġagħlu bil-fors isir jaf bit-tfixkil li kien hemm biex ilsienna jinkiteb kif imiss u biex jieħu sura ietterarja. U fuq kollox kienet taħkem il-kwistjon: tal-aifabet. Qabel żmienu kienu ħarġu alfabet kull wieħed il-Kanonku Ghawoxi Agius de Soldanis (1712-1770) u Mikiel Anipa Vassalli (1176 is-182£). imma minn dawn ta' l- ewwel ma kienx mibni; fuq prattiċità. Malta bdiet tiġi f'tagħha taħt l-Ingliż; bdew jahsbu biex ixerrdu t-tagħlim fost il-poplu u għalhekk riedu jfasslu kitba bil-Malti għall-iskejjel: Imma sakemm il-Malti jidħel il-iskejjei ta' dak iż-żmien kien jeħtieġ hafna xoghol u tubb't. Fost u Maltin lj ħabirku ħafns kien hemm Froncis Vella u Ġ. Montebello Pulis li bejniethom ħejjew it-triq bil-ħruġ ta' diz- zjunarju, grammatka u kotba tal-qari għat-tfal. Biss f'Malta kien għad m'hawnx stampa ħielsa, u stamperija kien hawn waħda biss, tal-Gvern. B'hekk it-tixrid tal-k'tba bil-Malti ma tantx setgħet timxi 'l quddiem wisq. Biex tagħqad, l-alfabet li daħħlu fl-iskejjel kien dak imsejjaħ Għarbi-Ruman, ji ma kien igħodd xejn għat-tagħl'm u qajjem ħafna kritika sa kemm kellu jitneħħa mill-iskejjel. L-għawġ kien 1; f'dil-ħaġa, bħalma dejjem jiġri hawn Malta, ma kienx hemm għaqda biex jiffissaw darba għal dejjem l-alfabet. Nies ta' rieda tajba kien hemm, imma kulħadd j'ġbed lejn naħiet, differenti — kulħadd ried li jinkiteb l-alfabet tiegħu. Barra dak ta' Vassalli, kien hemm dak ta' Vella, mibni fuq l-alfabet Ruman, tu Dr, S. Zerafa, tas-Società Medica d'Incoragġimento, kellu ieħor magħmul mill-ittri tal-alfabet Ruman biż-żieda ta' tnejn oħra għall-għ u għall-għimel. B.G. Bellanti fl-1829 hareġ b'al- fabet b'ittri msejħin Neshki, li għadu Ms. (5) G. P. Badger ippropona alfabet fuq dak Ruman fl-1841, waqt li Rev, Schlienz ried li l-Malti jinkiteb bl-ortografija tal-Għarbi (6). Biex jaq- tugħa darba għal dejjem ir-Rettur tal-Università, il-Kanonku Emanuele Rosignaud, laqqa' flimkien id-dilettanti tal-Malti fl- 1840; imma bid-diskussjonijiet li saru ma waslu mkien u spiċċaw biex l-alfabet li għamlu dawruh bejniethom mingħajr ma ħadd seta' jagħmel osservazjonijiet fuqu (7). L'interess ta' barranin bħal Schlienz u Badger fil-Malti ma k'enx biss ta' xeħta letterarja jew filoloġika. Minn snin qabel ic-Church Missionaru Societv kienet xeħtet għajnha fuq il-Medi- terran għat-tixrid tal-ħidma u t-twemmin tagħha, u fl-1815 Rev. William Jowett kien offra ruħu u ġie joqgħod Malta biex imexxi x-xogħol ta' dik is-soċjetà fil-Mediterran. Fost ix-xogħol li għalih Malta kienet meqjusa bħala l-ahjar ċentru għat-tixrid tal-missjonijiet kellu jkun hemm it-tmexxija tal-istampa, it- traduzjoni tal-kotba jew ta' bċejjeċ mill-Bibbja, u il-ħruġ ta' xi pubblikazjoni, f'bosta ilsna, għall-pajjiżi tal-qrib (8). Nafu li din is-Soċjetà rnexxielha taqleb ghall-Malti xi kotba tal-Bibbja u l-Erba' Evanġelji, u li għal dan ix-xogħol kienet inkarigat lil -M. A. Vassalli u lil wieħed Peppu Canolu. żmien wara, fl- 1845, mi'll-istamperija ta' M. Weiss deher f'Malta ktiep ta' mad- war 450 paġna imsejjaħ Ktieb it-Talb ta' Aalenża eċċ., li kien kitbu Rev. M.A. Camilleri, qassis lj kien qaleb u sar Protestant u spiċċa biex laħaq Isqof ta' Ġibiltà (9). Issa dan kollu seta' jsr il-għaliex, għad li ħadg ma seta' jkollu stamperija, qabel l-1839, il-Gvern kien ta permess liċ-Chureh Missionaru Societv biex jiftħu stamperija hawn Malta ħalli jxerrdu l-kitba reliġjuża u l-kotba tal-iskola max-xtajta tal-Mediterran, Bħalhom ukoll kellu permess għal stamperija d-dipartiment tal-Kummisarjat tt, qabel, kien inghata wkoll lil Soċjetà Missjunarja Amerikana ti lil Soċjetà ta' ''English Independents'. Amma mill-bqija ħadd ma seta' jiftaħ stamperija u fost dawk li applikaw u ma taw- homx kien hemm weħed Luiġi Tonna lj rieq jiftaħ waħda l-Belt u li fost l-oħrajn kien beħsiebu jistampa x-xogħlijiet tal-Maltin Jowett; Christi MDECOXV. te MDCC Missjonar iet; H Ara n-nota ta' À Vol. Cremvna fuq Rev. MLA. hawn Malta flok li jkollhom jibagħtuhom barra (10). imma wara daqs din ħidma u daqs dan infiq ta' flus ma jidhirx li qatt irnexxielhom jimpressjonaw il-Maltin u jħajruhom jibdlu t- twemmin tagħhom. Imma mbux il-barranin kollha kellhom dal-ħsieb f'moħhom. Ma nistgħux ma nsemmux il-ħidma ta' J. Somervijie, li kien Maġistrat ta' Għawdex, u 1; għal bosta snin dam jistudja l-Malti, igħin il-ħruġ ta' kotba bil-Malti u jdomm dizjunarju tal-Malti… bil-kliem imfisser b'ħamest ilsna (11). Min-naħa l-oħra anqas ma rridu ninsew 'nsemmu li fost il-Maltin kien hemm nies li dehru riedu jġibu 'l quddiem il-Malti mhux għax qalbhom kienet taħraqhom imma għax għarfu ii fl-aħħar mill-aħħar la aħna Maltin qatt ma jista' jitwarrab il-Malti biex floku ddaħħal f'kol- lox it-Taljan. U hekk insibu li wara kollox, ix-xogħol tagħ- hom ma kienx nieqes mis-siwj tiegħu. Dr. Laferla jgħarrafna wkoll li hu ried li jkun hemm għaqda biex twaqqaf alfabet wiehed, għax dan mhux xogħol ta' bniedem waħdu. U hekk f'Ottubru tal-1836 kien stieden is-sinjuri Dr. Saċ. Caruana Dingli, Luigi Rosato u Salvu Gatt minn Ħaż-Żebbuġ, li ltaqgħu kemm-il darba għand wieħed kunjomu Tonna biex isawwru alfabet. Imma d'k il-ħabta, kif rajna, kien għad m'hawnx l-istampa ħielsa u l-alfa- bet ma setgħux jistampawh. Mal-ħelsien tal-istampa u mal- ftuħ tal-iskejjel tal-Gvern fir-rħula dak l-alfabet, li kien l-Għarbi-Ruman, stampawh u miegħu ħarġu ħafna tavol, u kotba tal-qari għall-iskejjel. Imma l-alfabet ma ngħoġobx. Fost oħràjn Dun Salv, Cumbo, Professur tat-Teoloġija fl-Univer- sità, li kien ilu jikteb fuq il-ħtieġa tal-Malti fil-ġurnal tiegħu Il Filologo (1839-1841), baqa' jinsisti li din tal-alfabet kellha tin- qata' minn għaqda ta' nies li jinteressaw rwieħhom u li jkunu lesti biex iċiedu kull wieħed xi ftit mill-fehma tiegħu għall-ġ'd ta' kulħadd. Maż-żmien donnu seħħ dan, u nsibu li nies ta' rieda tajba ltaqgħu flimk'en u waqqfu Accademia Fildlogiea Maltese li bdiet toħroġ perjodiku 11 Malti fil-15 ta' Lulju, 1843. Fit-tielet numru naqraw: ''Meta nfetħu l-iskejjel tal-Gvern il- qari Malti kellu jkun il-bidu tat-tagħl'm tagħhom… B'għaġeb kbir, wisq Maltin stagħġbu meta raw dan il-qarj bil-ftit il-ftit imwarrab minn dawk l-'skejjel u fl-aħħar minsi bħalkieku xejn. U x'kien dak li ġieb dan kollu' Kien jewwilla t-taħbit ta' dik il- kitba f'dak iż-żmien maħsuba nofsha Għarbija u nofsha 1e9 Issa iċ b'dil-kitba'. Din l-akkademja l-ħsieb tagħna kien li l- alfabet Malti jkun l-istess bħal tat-Taljan, Għalhekk naqraw ''… x'hemm aħjar għalihom (il-Maltin) ħlief li jiktbu lkoll il-Malti bħat-Taljan7 X'uħud… imlaqqgħin flimkien taħt l-isem ta' Akkademia Filoloġika Maltija, feħsiebhom jiktbu u jxerrdu ma' Malta u Għawdex din il-gazzetta biex idarru l kulħadd jaqra u jikteb il-Multi bħalhom' (14). Għalkemm dawn ukoll kienu għadhom m'għarfux x'kien jeħtieġ tassew biex issawwar alfabet sewwa, kienu ġenwini biżżejjed fil-ħsieb tagħhom u għalhekk widdbu lill-poplu '$…… U nwissukom li ma tmorrux tisimgħu x'uħud li juru rwieħhom ma jridux it-tagħlim l-ilsien Malti (ħaġa li aħna nsibu ta' ħt'eġa kbira), għax dawk l-uħud jew ma AD Fl-Filolaga, Nru. B7, tas-17 ta' Ġunju, 1841. p. 44. jfittxux il-ġid tagħkom jew… ma jridux jitħabtu żejjed biex jarawkom aħjar milli intom', L-Akkademja kienet tiltaqa' kull ħmistax u fil-laqgħat l-ikbar xogħol kien ikun fuq id-dħul tal- Malti fit-tagħlim tat-tfal. Mixgħulin mis-sejħa ta' M. A. Vas- salli għal tagħlim il-Malti, li naqraw fit-tielet numru tal-gaz- żetta tagħhom, fissru ruħhom hekk: 'U għaliex ma jistax ikoll- hom tagħlim bil-Isien tagħhom ma hemmx ilsien li ma jistax jinġieb fil-kitba; mela ma narawx il-għaliex ilsien Malt. ma għandux ukoll ikun miktub bħall-oħrajn kollha u hekk ikun jiswa għal tagħlim il-poplu (15). Fost xogħol ieħor l-Akkademja ħasbet biex toħroġ ktieb ċkejken imsejjah Tagħlim il-Qari Malti 'imqassam b'taqsim ġdid u għat-tfal wisq ħafif; bih uriet kif ghandu l-Malti jkun miktub u kif għandu jinqara, Għalhekk ukoll ma' kull waħda minn dawk it-taqsimat 1, fihom hu mqas- sam, għajr l-ittri mseħbin flimkien, hemm ukoll kitbet wisq kel- miet biex bihom jidher kif dawn mill- itir; joħorġu' (16). Mat-twaqqif ta' dn l-Akkademja nistgħu ngħidu li tibda l-ħidma letterarja bil-Malt; ta' G. A, Vassallo. Mit-tieni numru ta' Il-Malti fl-1843 bdew jidhru l-poeżiji tiegħu bl-inizjali ĠAV., u qabel dan fl-istess sena wkoll ħareġ ktiep żgħir ta' versi mik- tubin minnu, ktieb stampat bl-alfabet ftit mibdul minn dak tal-Akkademja, jj tagħha kien imsieħeb, billi kienu għadhom ma tlestewx it-tip. meħtieġa. Ix-xogħlijiet ta' poeżija bil-Malti miktubin minn ĠAA. Il-Ġifen Torc — poema epiku miktub fl-1842 u stampat l-ewwel darba fl-1853. Reġa' deher għalih waħdu, maħruġ taħt l-inizjali N.N., fl-1855, imbagħad mill-ġdid fl-1864, meta stam- paw għat-tieni darba il-ktejjeb tal-poeżija tal-1853. Deher ukoli fil-Cotba tal-Mogħdija taż-Żmien, Nru. 417, 1905, u ilu ftit ħareġ b'kelmtejn qabel mill-Professur Ġ, Aquilina (1949), Mogħdija taż-żmien f'Ilsien Malti, Malta, pp. 24, stampat minn Cumbo, 1843; (2ni. ediz. miżjuda, pp. 51, 1853.) 1864. (t'eni u tielet u raba' taqsima). 16) H Multi, Nru. B8 ta' 17 ta' Frar IRHA. huma ta' Vassallo għax insibnhom stampati jew f'TI Malti bl-inizjali tiegru (.A.V, jonkella taħt ismu mal-Porsie Maltesi fl-1864. (10 L-isem tal-awtur ma jidherx f'dan il-ktejjeb, itnma l-poeżiji jidhru Hi huma ta' Vassalio għax insibuhom stampati jew f'II Malti bl-inizjali tiegħu Ġ.A.V. jonkella taħt ismu mal-Poesie Maltesi fl-1864. Ħreijef u Ciciż bil Malti, Malta, 1863. Stampat mill-ġdid fl- 1895. Barra dawn għandu ħafna poeżiji oħra mxerrdin f'ġurnali ta' dak iż-żmien, li x'uħud minnhom irnexxielna nġibu f'din il- ġabra, u kien ħalla wkoll Mss bcejjeċ ta' melodramm; u l-versjoni Maltija tad-dwett Michelotto u Montalbano tal-opra GħAara. di Rosemberg li aktarx int'lfu mal-Mss l-oħra li ħalla. Bil-Malt; kiteb ukoll: Il-Ħajja tal-Appostlu Missierna San Pawl, Malta, 1858, Ġesu Kristu fid-dinja, Malta, 1861 Storja ta' Malta miktuba għall-Poplu Malti, Malta, 1862. Għalina hawnhekk l-iktar ji jinteressana Vassallo bħala poeta Malti. Issa l-ħidma poetika ta' Ġ.A.V. tista' tinqasam fi tnejn. Fl-ewwel waħda għandna l-poeta żagħżugħ, mimlj ħeġġa għall- Malti, irid juri 1. l-Malti tista' ddawwru u tilwih kif trid biex tfisser bih it-tqanqil tal-qalb bil-metri kollha tal-poeti barranin. U għalhekk narawh jitħabat biex jikteb poema epiku l: qablu ma kien kiteb ħadd bħalu (u ftit kitbu warajh), biex jerfa' l-vers tal-poeżija popolari mill-art fejn kienet titkaxkar u jin- fexx f'lrika sabiħa li mqar illum għadha tinħass friska daqs meta nkitbet l-ewwel darba. Imbagħad, mill-1860 sa mewtu ntefa' għall-kitba tal-ħrejjef morali u ċajt satiriku, moħħu biex juri n-nuqqasijiet tal-bnedmin ta' żmienu U fl-istess ħin igħal- lem, jagħt' gost u juri t-triq id-dritta lil sħabu. Bħala poeżija jidhrilna li hemm qabża kbira bejn dawn iż-żewġ taqsimiet, sew għax ta' l-aħħar huma ta' natura, differenti imma aktar għaliex jidhru ftit imqanzha, imġebbda u l-ħsieb didattiku jidher wisq fil- wiċċ U hekk jgħarraq u joħnoq kull ispirazzjon; li seta' kellu l-kittieb. Issa billi, kif urejna, dawn il-ħrejjef u ċajt diġa kienu miġburin fi żmienu, dehrilna li hawnhekk m'għandniex nerġgħu nġibuhom kollha. Għalhekk f'din il-ġabra sa jidhru biss xi ftit minnhom biex wieħed jista' jieħu idea tal-kitba tiegħu moraleġ- ġjanti. Il-quddiem forsi għad jingħaqdu ż-żewġ kotba tal-ħrej jef u jsir studju fuqhom kif imiss. Ġ. A. Vassallo kiteb fi żmien meta l-klassijiet edukati u għolja tal-gżira kienu għadhom ma jridux jafu bil-Malti. Il- firda bċjn il-klassijiet kienet tista' tgħ'd tingħaraf mill-imħabba li wieħed kellu lejn il-Malti. Spirtu ta' egoiżmu imnissel minn preġudizz. qodma kien iherri l-qlub tal-aħjar elementi fost il- Maltin li setgħu bi ftit ta' rieda tajba jerfgħu l-poplu bit-tagħ- lim u bil-kitba. Imma l-ebda professjonist ma kien joħlom li jikteb bil-Malt'. Il-Malti tajjeb biss għall-kurunelli tal-qaddi- sinl Il-poplu kien għadu lura wisq u Ġ. A. Vassallo, li kellu. qalbu kbira u li kien huwa nnifsu wild il-poplu, ma riedx iħallih fil-għera u fl-injoranza. Għalhekk lil sħabu qallhom (18). Rajna mela li Ġ. A. Vassallo ried jikteb biex igħallem il- poplu ż-żgħir, Xtaq li l-poplu jkollu kotba miktuba sewwa x'jaqra — mhux bilfors fuq argumenti reliġjużi. Għal daqshekk fl-1861 fisser il-fehma tiegħu li kien jixraq ikollna storja ta' Malta miktuba bil-Malti biex tqanqal l-interess tal-poplu fil- ġrajja polit'ċj ta' pajjiżu sew fl-imgħoddi kemm tal-lum u jsodd il-ħluq ta' dawk il-gustużi li jmaqdru u jwaqqgħu għaċ-ċajt dak li jmissna ngħożżu bħala qadim. Imma naqraw kliemu stess biex naraw għala l-istorja ta' Malta li ħareġ fl-1862 kitibha bil- Malt: 'Ma ngħidux li wieħed għandu jkun jaf kullma ġara u jiġri kullimkien, iżda għall-anqas dak li jkun ġara f'pajjiżu. Sabiex ikun jaf dana jeħtieġ ikollu xi kotba li fihom jista' jaqra, miktuba fil-isen tiegħu, jew f'ieħor illi jifhem; iżda l-wisq minn nies ma jifhmux sewwa ħlief tagħhom: jekk dawn immela ma jkollhomx il-ktieb 4; jaħtieġu miktub fil-lsien li jafu, li tgħallmu sa mill-ħalb; dawna jibqgħu għala dejjem bla ma jafu l-istorja ta' pajjiżhom. Għal daqshekk immela dehrilna xieraq u sewwa ill, niktbu bil-Malti; edak li ġara f'edawna l-gżej- jer fiż-żmenijiet l-imgħodd'ja…' Barra mill-bruda tan-nies għall-kitba kien hemm ħaġ'ohra fi żmien Vassallo 1; kienet taqta' qalb dak li jkun li jikteb bil- Malti. F'Malta ken għad ma hawnx liġi tal-istampa 1; tħares l-interessi tal-kittieb. Wieħed jikteb xi ħaġa, tingħoġob u l- għada tidher kelma b'kelma f'xi ġurnal taħt b'isem ieħor, jon- Si Ara Irejjef u Għait bil-Malti eċċ, edizzjoni tal-1895. p, 7. kella f'edizzjoni oħra, bia ma jkun irid il-kittieb. Milli jidher, it-tieni darba li ħareġ Il-Ġifen Tork kienet xi ħaġa hekk, għax fuq il-faċċata ta' barra taħt it-titlu naqraw 'Canto epico mal- tese di N.N.'. Issa kulħadd kien jaf b kien kitbu Ġ. L-istess il-poeżija Qronfia lil Luiża, li dehret fil-ktieb tal-poeżiji tal-1813, reġgħet ħarġet, taħt l-inizjali EL. fil-ġurnal In-Nemus fis-16 ta' Lulju, 1870, ftit wara l-mewt ta' Vassallo. Issa dan ken igħodd għall-kitba kollha, imma l-iktar bil-Malti. Fil-fehma ta' Vassallo ma kienx hemm għalfejn li l-copuright jibqa' jgħodd għal tliet ġenerazjo- nijiet, l-iktar għal kitbiet qosra, imma mhemm xejn ħażin li jkun hemm privativa għal żmien limitat favur min joħroġ xi kitba oriġinal. B'hekk jitħajru: iktar nies li jiktbu u t-tagħlim fost il-poplu jikber. Dan kien meħtieġ iktar u iktar il-għaliex sal-1861, skond il-poeta tagħna, bil-Malt; ftit l xejn kien hawn kotba x'wieħed jaqra, tneħħi xi kitba sagra li l-poplu kien jaqra u jitgħallem bl-amment bħala divozjoni. , X'ingħidu għall-poeżja f'Malta qabel jew meta Vassallo kien għadu kemm kemm beda jikteb M'hemmx għalfejn inġibu hawnhekk il-versi Ii Ninu Cremona ġabar u ħareġ fin-Nru. Lill-qarrej ngħidulu biss li, barra dawk ken hemm ukoll sunett ta' siwi letterarju żgħir ħafna, miktub minn Agius de Soldanis, li jiena stampajt fil-Berqa tal-5 ta' Marzu 1948, u xi versi oħra li sa nsemmu biex wieħed iżid dejjem ma' dak li ġa nġabar. Għal dawn tgħodd ukoll il-kelma ta' Cre- mona, i.e, li qed niġbruhom ''mhux biex nurj l-ħlewwa, ġmiel jew qawwa tal-vers Malti sa minn żmien l-ewwel għajta tiegħu', imma ''bħala tifkira ta' dak il-ftit weraq niexef minn. xtieli xagħrija l, dehru l-ewwel darba fil-ġnien, illum imżejjen ġmielu, tal-kitba Maltija. La tħarsux għalhekk lejn il-għamla, il-lewn tal-ward ta' dawn ix-xtieli, iżda lejn il-qedem tagħhom'', Fl-1818 hawn Malta deher ktieb bl-Ingliż (2ni ediz.) jismu Poems upon Several Subjects u l-aħħar żewġ poeżiji kienu qlib mill-Malti. Il-kliem bl-Ingliż kien ta' Mrs. Iliff, li traduzzjoni oħra minn tagħha dehret fl-Ariekkin (Nru, 42—1838). Waħda GĦ Ara. Nugġi di Farole Morali eċċ.. minn daż-żewġ poeżijiet ġiebha l-Professur G. Aquilina fl-istudju tiegħu fil-Muża Maltija (1948), L-oħra kienet din:— Kemm kieku jgħanni w jibki Għal dik il-qalb il-vera ngratal Ma l-ktajjen tal-imħabba Forsi norbot f'dil-ġurnata. Ħabbejt qalb ta' bla imħabba. Kienet tmissni din il-piena'l Min rani f'din ir-rabta Minni żgur ġietu xi ħniena, Fejn kont il-maħbub ta' qalbha Issa daż-żmien tiddisprezzani, B'għajn supperva tħares lejja Tidħaq bija fejn tarani. Ghal imħabbti jkollha terġa' Għax bħali ma ħabbha ħadd: M'issa jiena nwebbes qalbi Lejha iżjed ma nħares qatt. F'Ottubru tal-1839 ħarġet poeżija bil-Malti fir-raba' numru tal-Malta Pennu Magazine (1839-1841), maħruġ minn J. Richardson. Isem il-kittieb ma deherx, immg erba' snin wara, meta l-poeżija reġgħet ħarġet bi traduzjoni bit-taljan f'Il-Malti (p. 29), kien hemm nota 1; l-kliem kien ta' Vinċenzo Caruana, minn Bormla, Segretarju tal-Isqof Labini u Latinist tajjeb li, skond Ġ.A.V. f'L'Arte (Nru. 52) k'teb poeżiji bil-Latin, Talian u Malti, u miet madwar l-1824. Il-versi kienu jġibu l-isem Fuq il- Mewt ta' Napuljun il-Kbir, u kienu reġgħu dehru fl-istess sena fil-ġurnal Diogene tal-5 ta' April, 1843. Il-versi ma jogħlewx wisq, kif wieħed jista' jara malajr:— Is-slaten qudd'emu Dan hu dak li riegħed Ilkoll mismutin, U mela l-art b'ismu; Taħt qawwtu, taħt ġiemu, Arah issa qiegħed Ġew huma neqsin. Mardum hawna ġismu' Tafux min jinsab Ejjew, ja bnedmin, F'din ix-xagħra midfun) Madwar dan il-qabar, Hawn hu taħt it-trab U kollkom sektin Is'mew dan il-ħabar, Għoliet sas-smewwiet, Murija ċkunitu Kemm fis hija ġiet. Mijiet tal-eluf, imxew huma miegħu, Sa l-aktar begħeġ truf għall-għoġba b'ss tiegħu. Iżda Alla mis-sema Biss b'nefħa ta' riħ Wisq minnhom fl-art remg W temmuhom l-irsieħ. Ghax dan il-kbir Alla Bid-dieher rieġ juri, Li jkunu tiegħu jtalla' U jghaddas il-kburi. Min qabel ġie mfaħħar B'wisq qima u wisq ġieh, Dan kollu tar fl-aħħar Ma' żiffa ta' riħ. U baqgħet m'tfija. F'lejl l-aktar mudlam, Il-leħħa tad-dija Li nissel mill-ħram, Fuq ġebel misrud Imbagħad mismum, Ġie miekla tad-dud, Hawn mejjet mardum. Tad-dinja, o kobrija, Għal kemm int merfugħa, Kemm inti kburija Tal-ġenn u tal-frugħall Morru issa, o bnedmin Dan il-gabar li rajtu. W il-kliem, ħasbenin. Istqarru li smajtu, BĦAL ĦOLMA Kujthu 'l-Mirodite tiq taijar bajdani. Tirjes binan-nils tal-Zitliri sujliju. Tirrer mitdivarhu velu tir qosvsallu Bhal-tħissimi helu tieq huddehm wurdijn. tglad-di dl tal-friegħi ta' siżriet delliiu, li'keraq £ol-fidda bajbimin maħsula, Gurvuli infirex ta' ħolm bnin u hliilu brq qalbi mxahxhu, irghulu, thar l-arja l-ġiżimir bi nivurit, s-hieni mrad-daqg tal-prandelin: Il-men ġiet difnu bhal Uuiliet ferhumi, U hienia tbennu, Ibandlu l-fregulini. l-bir jiristtira, ħal warda Jaqqghet fuq xujlem għaslijir, lq daqet bliil imbid tal-ġennu, Dabet Jrrodilu Ghabet bhen-niis tl U ghalrejn qulbi hi H tiħal-lbissim helu taq ħaddejn