L-IDENTITÀ KULTURALI TA' MALTA KUNGRESS NAZZJONALI 13-15 ta' April 1989 L-IDENTITÀ KULTURALI TA' MALTA Dipartiment ta' l-Informazzjoni Malta Dan il-ktieb ġie ppreparat mill-Kumitat taċ-Ċelebrazzjonijiet tal-25 Anniversarju ta' l-Indipendenza, Ministeru ta' l-Edukazzjoni Ippublikat mid-Dipartiment ta' l-Informazzjoni, April 1989 G Drittijiet miżmuma mill-awturi, 1989 Disinn tal-qoxra: Anna Grima Issettjat fl-Istamperija tal-Gvern Stampat fl-Interprint (Malta) Ltd Kienet ħaġa xierqa li, fost l-attivitajiet imnedija biex jitfakkar egħluq il-ħamsa u għoxrin sena mill-Indipendenza ta' Malta, isir dan il-kungress nazzjonali, l-ewwel wieħed ta' din ix-xorta, bit-tema 'L-Identità Kulturali ta' Malta'. F'dan il-kungress qegħdin jitlaqqgħu flimkien studjużi ewlenin Maltin ilkoll speċjalisti fil-qasam tagħhom, li dwaru kitbu studju li jirrifletti r-riċerka tagħhom. Din l-okkażjoni hija tislima lill-intellett Malti, lill-kultura nazzjonali tagħna, lill-aspetti ewlenin kollha li jsawru l-persunalità tagħna bħala nazzjon. B'din ir-riċerka akkademika, l-istudju tal-kultura Maltija jissokta jitqiegħed fuq il- livell xjentifiku xieraq, kif inhuma mqegħdin oqsma oħra ta' l- attività umana. Dan il-Kungress juri li dawn l-oqsma ta' studju jitolbu l-kompetenza xjentifika partikulari tagħhom, u għalhekk wieħed mill-effetti ta' din l-okkażjoni hu li l-poplu Malti jsir aktar konxju kemm tal-wirt nazzjonali għani li għandu, kif ukoll ta' kemm il-wirt għandu jkun studjat bis-serjetà xjentifika. Biex ix-xogħol li sar minn dawn l-istudjużi mhux biss jinstema' matul it-tlitt ijiem tal-Kungress, iżda jibqa' għal dejjem, il-kumitat organizzattiv ħaseb li dawn l-istudji jinġabru f'volum sabiħ li, fl- aħħar mill-aħħar, jiswa bħala ktieb ta' riferenza fih innifsu, kif ukoll ta' spunt serju għal qari ieħor. Għalhekk il-ktieb jinkludi wkoll bijografija ta' xogħlijiet fl-oqsma rispettivi. Kienet ukoll ħaġa xierqa li dan il-kungress isir bil-Malti, mhux biss għaliex qiegħed isir f'Malta, iżda wkoll għaliex huwa l-Ilsien Malti l-aqwa u l-egħżeż prerogattiva ta' l-identità nazzjonali tagħna. Irrodd ħajr lill-Onor. Ministru ta' l-Edukazzjoni, Dr Ugo Mifsud Bonnici, għall-organizzazzjoni ta' dan il-kungress, xhieda oħra ta' l-interess kbir u tar-rispett konkret u prattiku tiegħu lill- Kultura Maltija, li hu ddedikat b'saħħtu kollha għall-għarfien u vili NOTA EDITORJALI għall-iżvilupp tagħha. Irrodd ħajr ukoll lill-Onor. Prim Ministru Dr Eddie Fenech Adami, li hu wkoll wera kemm-il darba kemm għandu għal qalbu l-Kultura Nazzjonali tagħna, u kemm hu deċiż, bħala miżura politika tal-Gvern tiegħu, li jaraha miexja 'l quddiem u magħrufa mis-soċjetà Maltija kollha. Is-serjetà ta' dan il-ktieb hi rigal mogħti lill-poplu Malti kollu, għaliex hu ktieb li jixħet dawl qawwi fuq ir-ruħ li tagħmilna tassew Maltin. Il-Ministeru ta' l-Edukazzjoni 13 ta' April, 1989 UGo MIFSUD BONNICI Daħla L nn nen rna tnin nr rr nn nta tran ntn xi MARIO BUHAGIAR Il-Pittura u l-Identità Nazzjonali L… eeenenneni 1 Storja u Għarfien — Il-Maltin min Huma7. Il-Mużika f'Malta u l-Identità Nazzjonali L. sms 35 ĠużE CASSAR PULLICINO Is-Sehem tal-Folklor fl-Identità Kulturali Maltija ………… 59- PAUL SANT CASSIA L-Għana: bejn il-Folklor u l-Ħabi 81 MICHAEL ELLUL L-Arkitettura: Xhieda ta' l-Identità Nazzjonali ………….. EDWIN LANFRANCO Il-Pjanti Vaskulari Endemiċi tal-Gżejjer Maltin …………. L-Arkeoloġija u l-Identità Nazzjonali L 165 OLIVER FRIGGIERI Il-Letteratura Maltija bħala Xhieda ta' Nazzjonalità …….. Malta fiż-Żmien Nofsani Lev seeennesnnnznnnnnanznzzni 207 ĠUŻE AQUILINA L-Ilsien Malti: Dokument ta' l-Istorja L… 225 ROGER ELLUL MICALLEF Tobba Maltin Matul iż-Żminijiet. PETER SERRACINO INGLOTT Kattoliċità Maltija — jew il-Vokazzjoni tal-Ħuttaba …….. EDDIE FENECH ADAMI Diskors ta' l-Egħluq Lee Mrrnenzzzonzzzzzoni 271 L-Identità Kulturali ta' Malta Il-Jien ta' kull bniedem ma għandux bżonn ta' definizzjoni. L- identità ta' nazzjon tinħass iktar milli tiġi deskritta. Nafu li aħna Maltin u l-ispirtu ta' nazzjonalità għalina, ta' poplu wieħed, żgħir u għalih, qiegħed fina Ikoll, Ħaddieħor jista' jiġġudikana, kif aħna niġġudikaw lilna nfusna, u meta qed inqisu l-ġudizzju nistgħu nsibu ħwejjeġ karatteristiċi li bihom ningħarfu, li bihom jagħrfuna. Iżda ma hemmx dubju li hemm identità Maltija 'l- fuq minn dak li jagħżilna bħala element ta' distinzjoni. Aktarx li dak li jgħaqqadna flimkien mhux marbut ma' razza fiżika. Il-ġenetika tal-poplu Malti hi għanja u varja: ma hemm l-ebda tip ta' persuna li nistgħu nqisuh tipikament Malti. Għadek tista' tinduna meta tħares lejn folla Maltija kemm-il ġidd divers ikkontribwixxa għan-nisġa ta' ġensna. L-għaqda tagħna bħala poplu hi għaqda ta' kultura, ta' Isien, ta' sentiment, ta' storja, ta' tagħlim, ta' twemmin, ta' drawwiet, ta' kuxjenza komuni għalina Ikoll. L-identità tagħna hi kulturali u mhix fiżika. L-identità tagħna hi soda anki jekk sabet min jiddubita minnha. U l-identità kulturali tagħna tidher li ilha fil-kuxjenza Maltija għal żmien twil. Fixklet ħafna nies. Għax min qabad xi element wieħed biss mill-mużajk kulturali seta' kultant jaħseb li nagħmlu parti minn xi ġabra iktar ta' nies magħquda kulturalment. Fil-Mediterran li jħaddan gżiritna xi wħud mill-fattizzi kulturali tagħna ssibhom ukoll fuq ġnus oħra. Dak-Ii-jagħmilna uniċi hi l- ġabra sħiħa ta' dawn l-elementi kollha, u l-kuxjenza ta' din il-ġabra. Fih siwi li tifli l-elementi ta' identità kulturali, għaliex Wara kollox bħalma mqar tewmi anki jekk fula maqsuma qatt ma jitfixkel lilu nnifsu, hekk aħna għandna perċezzjoni sħiħa tal-fatt li aħna Maltin, u għaliex2 Konna nazzjon għalina anki qabel ma konna xii L-IDENTITÀ KULTURALI TA' MALTA indipendenti, ħafna qabel ma konna indipendenti politikament, ħafna qabel ukoll ma bdejna nitkellmu fuq in-nazzjonalità tagħna. Meta Vassalli ndirizza lin-nazzjon Malti, ma kienx qed joħloq kunċett ġdid, kien qiegħed jażżarda jkellem b'mod ċar u kuraġġuż realtà li kienet teżisti qablu: sekli qablu. Is-sentiment ta' nazzjon . għalih joħroġ indirettament mill-ibgħad dokumenti, iddefendiena kontra l-ħakma barranija, għażilna anki minn min seta' kellu elementi komuni, ta' razza, ta' lsien, ta' twemmin, ta' interessi. U b'danakollu fih siwi li teżamina l-identità kulturali tagħna għaliex din l-identità kulturali hi l-fundament tal-ħajja tagħna politika u soċjali. U l-kobor ta' dawk minn niesna li fehmu l-identità tagħna u fiex tikkonsisti qiegħed proprju filli għarblu l-karattru morali tal- Malti, il-blat tal-fundament tal-ħajja pubblika tagħna. L- indipendenza politika ma hix biss il-frott tal-kuxjenza li aħna nazzjon għalina, iżda wkoll u iktar tal-kuxjenza li dan il-ġens għandu r-rabta morali li fuqha twaqqaf stat li jiggverna lilu nnifsu. Filosfu ta' nazzjon qribna jgħid li l-vera perspettiva storika hi dik li turi kif tissaħħaħ il-libertà. Aħna ggvernajna lil pajjiżna anki meta s-sovranità kienet ta' xi Re, Imperatur, Granmastru jew nazzjon ieħor, iżda kollox kien prekarju u tollerat. Kull dominazzjoni barranija żiedet fina x-xewqa ta' libertà sħiħa, għaliex hi fl-istess natura tad-dominazzjoni li tqawwi x-xewqa tal-libertà fil- pajjiż dominat. Il-kultura tagħna hi għalhekk il-vera identità tagħna. Li ngħarblu fuqha hu fil-fatt il-proċess li bih insiru nafu aħjar lilna nfusna. U l-edukazzjoni f'pajjiżna hi l-mezz l-aktar qawwi kif insiru Maltin veri għaliex hi l-aħjar introduzzjoni fil-kultura tagħna. L- edukazzjoni formali kif korretta u integrata bl-edukazzjoni informali tal-familja, tal-qraba, tal-ħbieb, tal-knisja, tal-każin, tas- soċjetà l-iktar wiesgħa. Tagħna ma hix kultura ta' nies iżolati, magħluqa mad-drammi tagħhom fihom infushom. Tagħna hi kultura soċjali magħġuna fil-kuntatt, fid-djalogu, fil-kuntrast, fil- pika, bejnietna u mal-barranin. B'danakollu hi l-kultura wkoll ta' nies li ħasbu u emmnu f'dak li hu 'l fuq u aqwa mill-ħajja ta' kuljum. Hi kultura magħġuna tul is-sekli, mas'sens reliġjuż, iżda hija wkoll kultura tal-għajxien flimkien tal-bnedmin. Ġie osservat illi l-kliem ċiviltà, politsmos, huma kliem marbutin mal-kliem li jfissru belt, bħallikieku n-nies togħla fil-grad tal-ħajja iktar ma tkun intensa u interattiva s-soċjetà li jgħixu fiha. Malta, fiċ-ċokon tal-gżira li hi, dejjem laqgħet lil niesha almenu daqs belt. L-identità kulturali Maltija hi ċivili u komunitarja. In-nies tagħmilha man-nies. Min hu ta' waħdu hu stramb. Anki min joqgħod ġewwa jħares għal barra. Il-gallarija mhix biss ġonta għall-arkitettura tad-djar tagħna: hi mudell ta' atteġġjament. Gardjola u mhux ġirandla. Xejn ma hu għal kollox moħbi jew mistur fl-art fejn l-ajru għandu għajnu u l-ħajt għandu widintu u fejn in-nies rari żżomm is-sentimenti tagħha għal kollox mistura. Għalhekk hi kultura ta' l-espressjoni. Fl-istess ħin hi kultura ta' rażan, ta' qies. Dejjem bnejna bil-ġebel u l-franka. Imkejjen tal-Qima, għorof tad-dell u l-kenn, sbieħ bla eċċessi. Tkellimna bi Isien li żammejna u għanejna, iżda li neħħejna minnu l- eċċessi ta' ħsejjes ħarxa. Strument ta' espressjoni li għożżejna b'għira bħala l-lingwa tal-familja Maltija. Mingħajr qatt ma stmerrejna ilsna oħra, li tgħallimna u għamilna tagħna, parti mill- kultura tagħna. Kif l-imħabba tagħna għal pajjiżna ma kienet qatt tfisser mibegħda għal dak li hu barrani, hekk lqajna malajr sew il-frustieri kif ukoll il-kultura tagħhom. Parti mill-identità kulturali tagħna kienet ukoll id-dispożizzjoni tagħna li nilqgħu l-ġdid, il-mhux magħruf, lil min iżurna u l-ġid li jġib miegħu. Il-kultura morali tagħna hi kultura li tagħti valur kbir lill- irġulija kif ukoll lill-ħniena. Il-kultura tagħna hi nisranija fis-sens illi tul elfejn sena, il-vanġelu kien dejjem fost l-aqwa, meta mhux għal ħafna żmien, l-unika influwenza fuq il-ħsieb u l-qalb tal-Maltin u l- messaġġ ta' Kristu sar għalhekk jirrappreżenta s-sewwa u l-ideal. Hija kultura Ewropea, fis-sens li l-bqija ta' l-Ewropa, bħalna, issawret mill-valuri nsara u minn valuri derivanti mill-ħmira nisranija. Il-kultura tagħna hi parti mill-kultura tal-Mediterran magħġuna mill-esperjenzi twal ta' l-umanità: umanità ta' l-imħuħ misnuna ma' l-intelliġenza ta' xulxin. Il-kultura tagħna xorbot minn ħafna egħjun anki jekk tifforma parti mill-kontinent kulturali Ġudeo-Grieg-Ruman Nisrani, li mela l-punent tad-dinja magħrufa. Hu għaqli li ngħarblu u nistudjaw il-kultura tagħna għax hu dejjem fundamentali li tkun taf lilek innifsek. Speċjalment f'pajjiż bħal tagħna fejn l-influwenzi kulturali barranin li lqajna, kultant fixklu s-sens tal-vera identità tagħna. Kien għalhekk ta' siwi li nġibu xiv L-IDENTITÀ KULTURALI TA' MALTA nies prominenti llum fil-qasam kulturali Malti biex jagħtu sehemhom mhux fil-ħolqien ta' spazji kulturali, iżda fl-eżami tal- qagħda tal-kultura tagħna safejn naraw illum. Għandna wkoll il-kultura tal-futur: il-kultura tagħna hi waħda ħajja, u tirrispondi għat-tibdil. Xogħolna li naraw li tinftiehem u tinfirex, li tirfina u tarrikkixxi ruħha. F'din is-sena taċ-ċelebrazzjoni tal-Ġublew ta' l-Indipendenza hu dmirna li nirriflettu. Dmirna wkoll li nimtlew bil-ħeġġa għal mixja 'l quddiem. Il-kultura hi kura: hi ħsieb għal kundizzjonijiet aħjar tal-ħajja tal-bniedem, hi atteġġjament pożittiv għal bini ta' soċjetà iktar ħanina, iktar leali, li taf tapprezza l-glorji tal-moħħ u l-ħidma tal- bniedem, li taf tgħożż u tħares il-glorji usa' tal-ħolqien. UGO MIFSUD BONNICI Ministru ta' l-Edukazzjoni