Coleridge u Malta Ta' Ġużm' GALEA awtur ta' l-Ancient Mariner, dik il-ballata tal-għaġeb li ssaħ- ħar it-tfal ta' l-iskejjel kollha. Coleridge jingħadd ma' l-aqwa poeti Ingliżi u jitqies ma' Wordsworth, Shellev u Keats li kienu tal-qatgħa tiegħu. Dik il-ħabta li għax Coleridge kien hawn xejra ġdida fil-ħajja inte'lettwali u kulturali Ingliża: kienu għadhom kemm spiċċaw il-gwerer ta' Napuljun u l-Ingliżi, għajjenin mit-taħbit u t-twe- għir tal-gwerra, tawha għall-mistrieħ n għall-għaxqa ta' l-arti u tal-ġmiel. In-nies ħasset ġibda qawwija lejn il-ġmiel tal-ħolqien u bdiet titgħaxxaq bid-dehriet ta' muntanji, siġar u lagi msed- dqin u msebbħin kif fasslithom u sawrithom in-natura. Din il-għożża tal-ġmiel naturali tal-pajiiż nisslet tqanqila pa. trijottika u l-poeti, li fil-versi tagħhom dejjem jirriflettu s-senti. menti tal-poplu, infexxu f'għana ta' tifħir għall-ġmiel naturali ta' pajjiżhom. X'uħud ħallew l-ibliet u marru jgħixu qalb il-ħdu- ra tar-raħa'. Wordeworth, De Qumeev, Ħasliti, Scott, Tamb u Coleridge inġibdu mis-seħer ta' ġmiel il-kampanja u kitbu poeżija tal-għaġeb fiq dak il-ġmiel li jgħaxxaq il-qalb u jserraħ il-moħħ. F'riq hekk tlaqqmu Laħe Poets, peti tal-lagi. Wordsworth u Coleridse kienu l-aqwa fost il-poeti tal-lagi; l-ewwel wieħed ħelu u sieher. it-tieni ħawtiel u ħarkien; bejniet- hom tnisslet ħħiberija l żammet sħiħa n qawwija sakemm in- temmu. Coleridze twieled fil-21 ta' Ottubru, 1772 u f'għeluq is-seklu. għalkemm żagħżugħ. kien għamel isem n beda jissemma ma' L aqwa poeti ta' żmienu. Fil-bidu tas-seklu dsatax kien kiteb An- ċient Marimer, Dark Ladie. Oħristabel, Dsorio, Three Graves. Fertvs in Solitude, France, Kubla Kħan, n Laprieal Ballads. Dawn il-poeżiti mill-ewwel ingħażlri għalihom v deħru bħal ġawħar jid. du fil-Letteratura Tneliża n- wkoll bħala xħieda ta' qawwet il- moħħ tal-poeta u tal-'eħma saħħariia ta' deħnu. Għorrief u let. terati faħħru l-poeta u stagħġbu bih; min żammu bħala poeta tal-għaġeb u min ħħala artista mill-aqwa. iżda. kollha qalu li Co- leridse kien ġenju kbir. Ħaslitt kiteb: ''Coleridee hu l-uniku bniedem H għandu kulma jeħtieġ biex jitqies bħala ġenju''. tA iL-Marri Quincex qal: ''Coleridge hu mogħni bl-akbrr u l-aqwa intellett fost il-bnedmin '. Sa l-1800 Coleridge kien sejjer ġmielu jogħla dejjem fost il- qima u t-tifħir tan-nies, iżda. mbagħad beda d-drawwa li jieħu l-għafjun, drawwa li 1 quddiem inbidlet f'leblieba qalila li rik- bitu hekk li qatt ma seta' jeħles minnhs u baqgħet biex ħassritn u qerditu. Il-poeta kien ibati bir-rewmatiżmu u flok ma kellem tabib, biex itaffi l-uġigħ beda minn rajh jieħu l-oppju; din id-duwa għandha effett qawwi fuq is-sistema nervuż u għalbekk f'qasir żmien Coleridge saħ ruħu bla saħħa, bla ħajr u bla mistrieħ. Min jilħaq jieħu d-drawwa tal-għafiun ma jeħlisx minnha malajr, hekk ġralu Coleridge, Għalkemin sata' jifhem li kien qie- għed jagħmel deni lilu nnifsu u jgħarraq saħħtu. flok ma kellem tabib. il-poeta baqa' jieħu l-oppju u dik il-misħuta xaħxiħa kie- net qiegħda tgħawwarlu saħħtu u ddallamlu moħħu, Flbiebu ma. damux ma rawh sejier lura u jitlef kull ħeġġa : beda jnaqqas mill- kitba. jaħrab min-nies. jiddejjaq realajr. jitmasħan u jagħdab għal kull xejn. Wordsworth, Sonthev, Lamb u ħbieh oħra ta' Coleridge im- lew rashom u xtaqu jgħinuh u jfarrċenħ. dehrilhom li l-mistrieħ u s-safar setgħu ikmnulu ta' ġid, għalhekk ħajruh jitlaq mill-Tngil- terra u imur ibiddel l-arja x'imkien ieħor, Dik il-ħabta kien hemm f'Malta Sir John Stoddart, Kap tal- Qorti, u dan stieden lil Co'eridge hiex immr inatta' ftit taż-żmien f'dik il-Gżira. Il-poeta. ma tantx wera ħajra biex jitlaq minn paj- jiżu, imma ħbiebu ħajruħ mħux ftit u fehmuh li l-arja u s-sħana tal-Mediterran, imseħbin mal-bidla fid-drawwiet ta' ħajtu. kell. hom jiswewlu ta' ġid u jroddulu saħħtu. F'dak iż-żmien Malta kienet għaddejja minn taqliba kbira: il-Maltin kienu għadhom kemm ħelsu mill-ħakma qasira tal-Fran- ċiżi u għalkemm kienu mmexxijin minn Kap Tngliż, kienu għad- ħom ma humiex taħt l-Ingilterra għal kollox. Bosta minnhom kienu għadhom jiftakru tafjeb is-saltna tal-Kavallieri. hekk li me- ta Coleridee wasal fil-Gżira sah il-Maltin imġarrbin minn t'iet saltniet, kull waħda minnhom kellha għeruq fil-poplu u kienet tirsisti biex tkattar setgħetħa u tiġbed in-nies lejha: fuq hekk ma setax jonqos 1i ma jkunx hawn taħwid fil-Gvern u twegħir u tiġ- hid fil-pulitka, Barra fil-ħujja politika, kien qiegħed jitnissel ukoll tibdil fil- hajja soċjali. In-nies kienu bdew jiftħu għajnejhom għad- drittijiet ingħhom bħala ċittadini, bdew jintebħu bil-ħtieġa u s-siwi ta' kull wieħed fit-tiswir tax-xieka u bdew jixxenqu għal jeddijiethom fil-ħakma tal-pajjiż. Dawn it-tqanqiliet u l-felimiet ta' ħelsien qamu fl-Ewropa mar-rivoluzzjoni Franċiża u laħqu Malta mal-partitarji Franċiżi, iżda wara li Napuljum ba l-Gżira, l-idejiet ġodda kotru u mba- għad meta daħlu l-Ingliżi l-ħajja f'Malta kellha tinbidel u tieħu xejra skond kil kien jiġv f'pajjiżi oħra ta' l-Ewropa. il-poplu beda jrid jieħu sehem it-treġija ta' pajjiżu; fuq hekk inħasset il-ħtieġa li jitqallbu d-Dipartimenti tal-Gvern, li jinħolqu impiegi ġodda u, fuq kollox, li jorqmu l-liġijiet ħalli jġabbluhom max-xejriet ġodda tal-ħajja. Għalhekk Sir John Stod- dart kien qiegħed jitħabat biex mill-Kodiċi ta' De Rohan u mill- prammatki tal-Gran Mastri l-oħra, ifassal ġabra ta' liġijiet l jgħoddu. għaż-żmenijiet ġodda. Stoddart kien wieħed mill-aħjar Kapijiet tal-Ġustizzja li qatt kellha Maltà, kien bniedem ta' ener- ġija kbira, raġel bil-għaqal tal-Qorti u Mħallef għaref. Ball kien stiednu biex jiġi Malta u kemm dam hawn ta' xejra ġdida lill- Qorti u fuq kollox irsista mhux ftit bex idaħħal il-Ġuri fil-proċe- dura. kriminali. ta' Malta. Stoddart kellu ġibda għal-letteratura u naħseb li minħabba f'hekk stieden lil Coleridge biex jiġi jis- trieħ f'Malta, l Bosta awturi semmew fuq il-miġja. ta' Coleridge f'Malta, iżda sa dejn naf jien, ħadd ma kiteb tajjeb u fit-tul u bir-reqqa: daqs. l-Avukat Qarmelo Mifsud Bonnici u Dr. Albert Lalerla. Kull wieħed minn dawn iż-żewġ kittieba Maltin ħal- lielna ħafna tagħrif sabih dwar il- qagħda. ta', Coleridge, f'Malta u li kieku mia kiens għax iltqajt nża' xi f'ħaġa ġdida, ma kontx nar- ġa' nsemmi fuq dak li huma qaln tont tajjeb. Dan l-aħħar kont qiegħed inqalleb fil-Bibljożeka Nazzjonali ta' Edmburgu u ltqajt ma' ktieb fuq il-ħajja ta' Coleridge. Dan il-ktieb, (1) għalkemm ta' awtur magħruf ħafna. qajla jafu bih u l-lum ħadd ma jsem- mih, iżda fuqu sibt xi aħbarijiet fuq iż-żjara ta' Coleridge f'Malta li tna: kont qrajthom imkien qabel u bili jagħtuna d-dawl fuq il- ħajja fil-Gżira f'dak iż-żmien deherli li ninqeda bhom, biex nik- teb dawn il- kelmtejn: : : IL-MALTI Qabel mi ħulla l-Ingilterra Goleridge iltaqa' i'Londra ma' tisbibu l-kittieb Oha:les Lamb u ghaddew xi jumejn jieklu u jixor- bu ibmikien, imbagħad Coleridge telaq għal Malta fejn wasal fil- 18 ta' April, 1804. btaċ wara li wasal Malta Coleridġe bissu jiehu r-ruħ, iżda kien għadu ma hielisx mid-duda ta' l-oppju li kienet qiegħda ther- rilu saħħtu u fit-22-ta' April qabdu l-ewwel attakk L'Malta: kif kien qiegħed jaqra qabduh dwejjaq kbar, ħuss in-nifs jinqatagħlu, ġieh dardir fl-istonku u telqa £ ġismu kollu, Kif soitu, biex jeħles minn dak l-attakk, Coleridge taha għall-oppju: kien qisu jkes- kes kelb li ried jigdmu. Imma kollox fuq kollox Malta donnha wetitu ghax kif jis- tqarr il-poeta, kien ihossu jistaħja bis-sifa ta' l-arja u bil-kħula tas-sema, iżda mbagħad daħal is-saji u s-sħanu għamlet bih; ix- xenix xorbitu, beda, jilheġ għal kull xejn u bil-lejl ma kienx jista' jorqod. Biex itafli raġa' beda jiehu l-oppju u hekk żied igħarraq sabħiu u baqau' immuntar u inqalleb, qalbu sewda u bia sabar, kien jiddejjaq minn kull xejn u jara koliox ħażin, Dan, naħseb, li kien il-ħtija li Coleridġe rau ħassx ġibda lejn Malta u l-Maltin. Meta wasal Malta Goleridġe ima kellu hsieb jagħmel xejn, iżda wara ftit il-Gvernatur Ball, aktarx imħajjar minn Stoddart, offrielu l-post ta' Segretarju tal-Gvern. Ball, kif għedna, kien qiegħed iqalleb l-amministrazzjoni u jagħtiha xejra ġdida, għal- hekk ħtieġlu bniedem li jinqala' sewwa bl-Ingliż u jikteb tajjeb. Min sata' jaqdih ahjar minn Coletidge, bniedem ta' dehen u magħruf bħala kittieb tajjeb. Coleridge intata' għad-dmirijiet ġodda tiegħu bil-ħrara ta' qalbu kollha u milli jidher ħareġ ta' raġel. Għalkemm qatt ma ma mexa 'l-quddiem fil-ħafna neġozijiet li kien qabad matul ħajtu, il-poeta kellu ħabta li ma bħalha, għall-korrispondenza di- plomatika u d-dispaċċi tiegħu lill-Uffiċċju Kolonjali malajr in- għażlu għall-għaqal, għall- ħefia u għall-istil li bihom kienu miġ- Sudin. Ħaġa waħda kienet iddejjaq lil Coleridge tl-uffiċċju tiegħu L dik li kien jeħtieġlu jidher u jieħu sehem f'ħafna ċerimonji uffi- ċjali. Nies oħra kellhom mnejn jiddandnu u jintefħu bil-posizzjoni tiegħu, iżda hu kien jobgħod juri ruħu u talab lil Ball biex ma jeħux sehem f'dak il-ħafna xejxi u wiri ta' kburija. Aktarx li l-marda li' Coleridge kellu fuqu ġagħlitu jsir bla sabar u mqit man-nies għax kemm dam Malta ma tantx għa- mel hbieb. Ftit qablu kien wasal fil-Gżira vjaġġatur Ingliż, Sir J'rancis Head, li faħħar wisq lill-Maltin għal ġibda li jħossu lejn il-mużika. Coleridge ma qabelx miegħu u ħadha kontra tiegħu. UX'ried ifisser Head meta qal li l-Maltin iħobbu l-mużika 7'' kiteb Coleridge. ''Kemm domt f'Malta qatt ma smajt armonija; it- tinwiħ tal-qtates jinstama' agħar minn bnadijiet oħra, it-tfal idu- mm s-sigħat iwerżqu u jgħajru lil xulxin, l-inbiħ tal-klieb itar- vax..l/, Madankollu, il-poeta qatt mu ġarrab imħabba għall-Maltin, hu jgħid ii malli Malta waqgħet f'idejn l-Ingliżi, kulħadd beda. jgħassed u jħawwad kif jaqbillu biex idabbar xi ħaġa mill-Gvern. Hu jsemmi wkoll fuq wieħed Markiż Malti li talab biex jidħol kamrier mal-Gvernatur. Ball staqsieh għaliex ried jidħol kamrier u l-Markiż wieġeb: ''Biex ikolli l-unur inressaglek aktar malajr petizzjonijiet għal xi favurt' ''Il-kamrier tiegħi nżommu biex ifarfarli l-ħwejjeġ u jgħini nilbes. Hażin għalih jekk jindaħalii tl-aftarijiet tal-Gvern għax ingerbu t-taraġt' qallu Bali bis- saħna, Milli rajnu, għalkemm fl-uffiċċju kien jaqdi dmiru. tajjeb, is- Segretarju Coleridge ma kien jinqala' xejn biex jagħmilha man- nies; ħass ruħu rawarrab u maqtugħ għalih. Fuq hekk deherlu li tig, satax ikompli f'dik il-ħajja u f'Settembru tal-1805 telaq minn Segretarju tal-Gvern. u ħalla 'l Malta. Wara li telaq minn Malta Coleridge għadda minn Sqallija u. tala' Ruma għax il-Gvern Ingliż kien tak xi inkarigi għal qud- diem ir-Re ta' Napli u l-Papa. Goleridge dam Malta mas-sena u nofs, ma' tul dak iż-żmien qatt ma kien f'saħfitu sewwa; kien mikdud, imdejjaq u maħkum mill-misħuta leblieba għall-oppju. Tassew li kieku baqa' l-Ingil- terra kien ikun wisq agħar, imma kemm dam f'Malta. Coleridge qatt miż ħass ruħu qawwi u'sħiħ għal kollox , għalkemm: qalbu ma setgħetx tgawdi l-ġmiel tan-natura u l-hena tal-ħbiberija; is- swied ta' qalb-li kellu dallamlu d-dehriet ta' hena u ġmiel li Mal. ta, dejjem uriet lil dawk-li ġew iżuruha.