18 KullĦadd IE XJATEN, MOSTRI U-IĦIRSA FIT-TWEMMIN MALTI Bħal f'kollox, fid-dinja nsibu l-oppost tal-oġġett. Għalhekk għandna l-ilwien ab- jad u iswed, it-twil u l-qasir, l-irqiq u l-oħxon, it-tajjeb u l-ħażin. Dawn tal-aħħar huma l-opposti li se nittrattaw illum ma' Martin Morana, folklorista. Hu jwasslil- na tagħrif li jurina li l-bniedem minn dejjem kien jemmen li f'ħajtu hemm l-allat u spirti tajbin li jgħinuh fil-bżonnijiet tiegħu, kif ukoll oħrajn li qegħdin hemm, lesti biex jagħmlu l-ħażen u l-fisara. Bosta jemmnu li l-frajja rna tiddepenidix biss fuq dak li wieħed jagħmel hu minn jeddu, iżda hi kkontrollata skont kemm jinterferixxu dawn l-ispirti. Dawn il-ħsibijiet kienu u għadhom imtambrin tista' tgħid f'bosta kulturi madwar id-dinja kollha. Martin, kif nistgħu ngħidu li bdejna bit-twemmin tal-allat fostna7 Daqs 800 sena qabel Kristu, il-Feniċi li ġew Malta ġabu magħhom l-allat. tagħhom kif ukoll dawk Eġizzjani, għax dawn kienu jemmnu fihom ukoll. Xi wħud minn dawn l-allat kienu twajbin u jagħmlu l-ġid, waqt li oħrajn kienu ta' ħażen kbir u dejj- em lesti li jagħmlu d-deni, Fis-sebgħinijiet kien instab amulett. tal-bronż f'qabar tal-Virtu r-Rabat, li fih kellu talba miktuba fuq papiru. Ir- ras tal-amulett kien iddisin- jat bil-wiċċ ta' Ħorus, wieħed mill-allat Eġizzjani, dak li jħares lill-mejtin mid-deni. It-talba nkitbet f'isem Isis, l-alla twajba, biex tipproteġi 'l sid l-amulett mill-ispir- ti ħżiena li seta' jiltaqa' magħhom wara mewtu. Kemm nistgħu ngħidu li l-ewwel Maltin inġarrew minn dan it-twemmin tal-Feniċi, li kienu waslu fuq xtutna, u ma' xiex wasalna nxebbhu lix-xitan7 Fit-twemmin: Nisrani, il- Maltin minn dejjem kienu jemmnu li ħajjithom setgħet tkun mhedda mill-ispirti ħżi- ena, iżda l-aktar mix-xitan li kien ħadha kontra Alla uli issa qiegħed fl-infern iqalleb il-ġmamar . tan-nar bil-fur- kettun f'idu, waqt li jippjana kif ser ikaxkar kemm jista' bnedmin lejn l-infern wara mewthom. Il-Maltin, Insara fidili sa ruħ ommhom, kienu mgħall- min li għandhom iżommu 'l bogħod mill-ħażen u l-ħsara fiżika u spiritwali li dan il- Prinċep tad-Dlamijiet seta' jagħmel. Meta xi ħaġa tmur żmerċ ngħidu, 'deffes denbu x-xitan'. Dan l-għadu jew 'av- versarju' ta' Alla (għax l-isem 'xitan' bl-Għarbi u bl-Ebrajk ifisser hekk), tajnieh bos- ta xebh, kemm ta' bniedem ikrah, kif ukoll ta' xi annimal jekk mhux ukoll ta' mostru. Ngħid sew li lix-xitan insibuh anki fit-Testment il-Ġdid u hu mogħti isem partikulari2 Fit-Testment il-Ġdid naqraw li x-xitan kien ittanta lil Kris- tu, fid-deżert (tou satana, Mk. Hemm ukoll ep- isodju ieħor fil-ħajja ta' Kris- tu fejn dan eżorċita x-xitan minn bniedem li kien ippos- sedut. Meta l-Bibbja nqalbet għall-Grieg, l-isem tax-xitan kien trad- ott bħala diabolos. Ix-xitan kellu isem ieħor apparti dan, Luċifru, li kien imsemmi fil-Bibbja bħala dak. l-anġ- lu li ssuppervja kontra Alla. Intant il-Maltin: żammew l-aktar mal-isem Semitiku, li ġej mill-Għarbi, għax anki fi żmien meta l-Maltin kienu Musulmani, ix-xitan jissem- ma kemm-il darba fil-Quran. Għaliex taħseb li l-Maltin ma jirreferux għax-xitan b'ismu, iżda tista' tgħid dejjem b'xi titlu ieħor assoċjat miegħu7 Hu x'inhu ismu, tant il-Maltin jibżgħu minn dan l-ispirtu ta' qawwa ħażina li lanqas b'is- mu ma jieħdu gost isemmuh. Għaldaqstant ħolqulu laqmi- jiet, fosthom Dak ta' denbu twil, Ta' taħt San Mikiel, 'Ta' barra minn hawn', 'Karfusu', uoħrajn. Iżda barra dawn il-laqmijiet, sa minn żminijiet imbiegħda, kellna vvintati oħrajn li n-nies ta' diversi pajjiżi attribwixxewhom lill-ħażen, li naturalment hu rappreżentat mix-Xitan. Illum, dawn il-laqmijiet qajla għadna nisimgħu bihom. Tista' tagħtina xi ħjiel jew tagħrif fuqhom7 Ħa nsemmilek num- ru minn dawn l-ismijiet, u laqmijiet oħrajn: li l-Maltin taw lix-xitan. : BLIS: Isem ieħor għax-xi- Fil-Lexicon ta' Mikiel An- ton Vassalli, insibu hekk, '(.. diabolus, diavolo. Għandek ras ta' Blis'- ras ta' xitan; sei ostinatissimo'. Erin Serra- cino Inglott jgħid hekk, '(..l Blis (pl. Kelma li ġejja mill-Għarbi ib- lis jew eblis. BERBUX jew BREJBEX (diminuttiv). Tentàatore' Erin. Serracino Inglott jgħid hekk: (..) Minn Berbuxu, wieħed li jberbex (ħawwadi), Luċifru, Belżebu, u Tal-Infern'. : FERGĦUN: Xitan żgħir, mingħul. Appellativ għal xi tifel imqareb. Bniedem li hu ta' karattru. qalil u midgħi. Oriġ. Għarb. farawun, li biż- żmien. bdiet tfisser ukoll prinċep ħażin u tirann. Mik- iel Anton Vassalli jittraduċi din il-kelma bħala, diavoluc- cio. : GRENG jew GRENĠ: Isem li sibtu fid-Damma, ta' Agius de Soldanis (ċ. Dan jgħid biss, demonio. La E. Serracino Inglott u lanqas J. Aquilina: ma jagħtuha din il-kelma. Ippruvajt inqalleb Fit-twemmin Nisrani, il-Maltin minn dejjem kienu jemmnu li ħajjithom setgħet tkun mhedda mill-ispirti ħżiena, iżda l-aktar mix-xitan li kien ħadha kontra Alla u li issa qiegħed fl-infern iqalleb il-ġmamar tan-nar bil-furkettun f'idu, waqt li jippjana kif ser ikaxkar kemm jista' bnedmin lejn l-infern fid-dizzjunarju Taljan u Sqa- lli għat-tifsira etimoloġika, biss. ma sibt xejn. L-iktar li stajt inqarreb bi ftit fan- tasija, hi l-kelma grenza, li tfisser ġilda mkemmxa sew — forsi b'dan wieħed qiegħed iqabbel lix-xitan ma' xi ħadd xiħ u b'ġilda mkemmxa. Agius dan Soldanis, dan kien ukoll wieħed: minn ħafna: appel- lativi mogħtija lix-xitan. Kien hemm logħba li t-tfal kienu: jsejħulha b'dan l-is- em. L-istess hawn qed naraw karatteristiċi ta' kruha mogħtija lix-xitan. Ara: KAR- FUSU u TKARFAS. Kemm setgħet ħadmet il-fantasija u forsi l-mitoloġija biex kompliet tinħoloq is-sura li biha nħarsu lejn kull ħażen mistħajjel7 Sforz il-biża' u l-fantasija ta' moħħu il-bniedem emmen f'għajdut strambi u tgħab- ba b'ħafna superstizzjonijiet dwar diversi kreaturi sopra- naturali oħrajn. Kull saram li l-bniedem jiltaqa' miegħu pprova jispjegah billi jwaħħal fl-ispirti ħżiena. B'hekk għal ċerti episodji u fenomeni naturali' tal-ħajja l-bniedem ħoloq kreaturi ta' qawwa kbi- ra u li kienu intenzjonati li jagħmlu d-deni lill-umanità. Kien b'dan il-mod li nħoloq ċertu twemmin mitoloġiku li bih wieħed setà' jasal biex jif- hem kulma jseħħ b'mod loġi- ku. Iżda nsibu xi ismijiet, b'relazzjoni max-Xitan, li ħarġu bihom il-Maltin, jew li kienu jemmnu fihom7 Dażgur u nista' nagħtik lista ta' ismijiet ta' dawn il-krea- turi. Kif tara l-informazzjoni li se nagħtik se nżommha fil-qosor kemm jista' jkun. Għal min irid jaqra aktar dwar xi wħud minn dawn il-karat- tri jista' jfittex fil-paġni tal-website, kliem u storja. com fis-sezzjoni tal-Enċiklo- pedija. Pereżempju kien hemm l-GĦUL. Fil-folklor, l-għul hu x'aktarx raġel goff, bħal ġorf, li minn bniedem kien jinbidel f'serp. 1750 — 1767) jittraduċi din il-kelma għat-Taljan bħala serpe jew serpente. Il-folklorista, Patri Manwel Magri jgħid li l-għul kien isem ieħor għas-serp li, skont kif kien jisma' lix-xjuħ jgħidu, kien jgħix fl-imsaġar. Intant, fil-folklor: Għarbi, l-għul hu raġel li jbeżża' u li jgħix waħdu fid-deżert jew fil-postijiet tad-dfin. Fl-istor- ja Il-Għul u Dagħbub naqraw li fil-Palestina, il-għul hu deskritt bħala. 'ġorf li jiekol Minn dan il-karattru ' tal-folklor Għarbi joħroġ dak l-ispirtu li bl-Ingliż jissejjaħ ghoul. Dan jista' jirriferi għal diversi tipi ta' spirti. Martin, għalkemm nistħajlu li x-Xitan hu raġel, hemm xi referenza għalih, jew dak li nbeżżgħu bih, li hu tas-sess femminili2 Żgur li hemm: tnejn. Dawn huma: .IN-NANNA: GĦDI- LA u l-BELLIEGĦA. Fir-rig- ward tan-Nanna Għula, Ġan Franġisk Abela jirreferi għa- liha. bħala dik il-mara xiħa għakka u kerha immens li kienet tgħix fil-Casale. del Serpente'. Fil-każ tal-Belliegħa nsemmu li dan kien l-is- em. ta'. mostru-mara. ħażi- na, li kienu jbeżżgħu lit-tfal biha. Il-belliegħa suppost li Kien hawn min jemmen li kienet ir-ruħ biss li tkun qiegħda tiġġerra, waqt li fiżikament, it-tifel jibqa' rieqed fis-sodda. Biex wieħed kien jeħles minn din is-saħta kien ikollu bżonn li matul il-lejl jgħodd it-toqob kollha tal-għarbiel. Nassumi li dan kollu kien jingħad b'nofs ċajta kienet tgħix fil-bir, u lit-tfal kienu jbeżżgħuhom li jekk jixirfu rashom fuq il-ħerża tal-bir, il-belliegħa kienet ti- blagħhom.: Il-belliegħa. tis- ta' tkun ukoll għar li jibla' lin-nies. Skont ħrafa Maltija, il-belliegħa. belgħet lis-seba' tfajliet sbieħ ta' Selika. Irriferejna għall-aħħar żewġ 'personaġġi' bħala messaġġiera tal-ħażen, u donnu li l-antenati kienu jridu jsawru f'uliedhom il-biża' għal dak kollu li għalihom kien ħażin. Tħoss li b'hekk stajna nissilnia biża' żejjed f'uliedna7 Pereżempju jien niftakar ibeżżgħuni bil-babaw. X'kien dan l-imbierek persunaġġ7 Il-BABAW/BAWBAW kien karattru immaġinarju: li kienu jbeżżgħu lit-tfal bih. Kont tisma' lil min jgħid: 'Ara ġej il-babaw'. Anki fl-Italja u fi Franza kienu jbeżżgħu lit-tfal bil-bau bau. Fil-fatt, bit-Taljan jgħidu, 'se non la smetti chiamo il Babaul' (jekk ma tiskotx, insejjaħ lill-Babaw). Ukoll f'Venezja lit-tfal kienu jħobbu jgħidul- hom, 'Se non stai bravo viene il Babau e ti porta via' (jekk ma toqgħodx sew/bravu, jiġi l-Babaw u jkaxkrek miegħu. Fil-Karnival ta' din il-belt, il-karattru tal-Bau Bau hu rrappreżentat minn: bnie- dem liebes maskra bajda u daqna magħmula mill-bizzil- la sewda mdendla magħha. Din il-maskra. tissejjaħ La Bauta. 1750 -1767) jgħid li fi żmienu t-tfal ukoll kienu jbeżżgħu lil xulxin bil-babaw. Imbagħad insibu wkoll min isemmi l-Gawgaw, li l-aktar li kien assoċjat kien fi żmien il-Milied. X'jirriżulta fuq dan l-imbierek mostru7 Fl-an- tik, bosta kienu jemmnu li dawk it-trabili jitwieldu f'nof- sillejl tal-Milied kienu. jsiru Gawgaw: mostru li jbeżża' Skont. it-tradizzjoni: nsibu miktub li Kristu ma jiħux gost li t-trabi jitwieldu fil-ħin li twieled Hu. Skont is-superstizzjonijiet, dawn it-tfal kienu jkunu 'ik- kastigati' billi kienu mġegħlin jiġġerrew fil-beraħ waqt li jk- axkru xatba warajhom sal-Pa- ternoster ta' filgħodu. Kien hawn min jemmen li kienet ir-ruħ biss li tkun qiegħda tiġġerra, waqt li fiżikament, it-tifel jibqa' ri- egqed fis-sodda. Biex wieħed kien jeħles minn din is-saħ- ta kien ikollu bżonn li matul il-lejl jgħodd it-toqob. kollha tal-għarbiel. Nassumi li dan kollu kien jingħad b'nofs ċa- jta. Jista' jkun li l-isem Gaw- gaw ġej mit-Taljan u li bil- Malti ngħidulu wkoll il-Babaw. Agius. de Soldanis fid-Damma jgħidlu, kawkaw, waqt li Mik- iel Anton Vassalli jgħidlu Gew- gew. Martin, insibu wkoll lill-Ħares u l-Imlejka li għalkemm jissemmew bħala xi ħaġa tal-biża', madankollu kienu jistgħu jservu ta' ġid. Taqbel ma' dan il-fatt2 Il-ĦARES: Kemm għad hawn min jemmen fil-ħares7 Ruħ, fatat, jew immaġini ta' spirtu li jista' jidher, jinħass jew jin- stema' min-nies. Il-ħares jis- ta' jkun dik ir-ruħ ta' xi ħadd mill-qrabà mejta jew. inkella essru li hu marbut ma' binja jew post partikulari. i Fil-fehma: tiegħi, l-eti- moloġija .ta' din. il-kelma għandha x'taqsam ma' Ħorus, li fil-mitoloġija Eġizzjana kien l-alla li kien jieħu ħsieb il-mej- l KullĦadd 19 Ħorus kien irrappreżentat fl-ikonografija bħala seqer, li allura hu wkoll sinonimu ma' xi ħadd li josserva ħafna (qabbel mal-verb ħares). Għal- daqstant id-deskrizzjoni ddur ċirku, għaliex il-Ħares hu dak l-ispirtu li jara kollox. Mhux biss; il-Ħares jista' jkun ukoll dak li jħarisna mill-ħażen. In- tant, bl-Għarbi, ħares tfisser ' ukoll 'għassies'. L-IMLEJKA: Kelma li ġejja mill-Għarbi. malika li tfisser 'reġina', jew malik li hu r-re. Għaldaqstant l-'imlejka' hi t-tifla tagħhom. L-Imlejka fil-folklor Malti ġieli kienet imqabbla mal-mara tal-Gaw- gaw. Anton F. Attard jgħid li din kienet waħda mill-allat Feniċi. L-Imlejka setgħet tieħu sura ta' mara xiħa li kienet iżżur id-djar tan-nies fix-xa- har ta' Diċembru. Biss, skont Attard, l-Imlejka kienet tista' ġġib kemm ir-risq tajjeb kif ukoll id-deni, u biex iġġib ir- risq din kienet trid ixxomm ir- riħa tal-ikel qed jissajjarl Finalment niġu għas-Sarangu, li għalkemm mhux xitan, hu marbut mal-ħażen, li hu rrappreżentat mix-Xitan. Is-SARANGU hu tip ta' fatat, , ħares jew mostru li jbeżża'. rangu hu karattru folkloristi- ku li jidher bħala raġel twil bi xkora fuq spalltu, dejjem lest biex jaħtaf lit-tfal u jeħodhom miegħu. Dari, f'Għawdex, it-tfal kienu jitrabbew jibżgħu minn dan il-mostru li jiġġerra fit-to- roq, u għalhekk huma ma kellhomx jilagħbu barra d-dar ; għax jekk is-Sarangu jinzerta għaddej minn hemm, jiġbor- hom u jeħodhom miegħu. Ngħidu, 'twil daqs: sarangu'. Sqal. Sarancuni — xi ħadd li hu xaħħieħ bil-bosta.