l-Knisja ta' San Nikola Il-bini tal-Knisja' Il-Gran Mastru Nicola Cotoner kien għamar lill-Fondazz- joni Cotoner sabiex ġewwa l-Forti Ricasoli tinbena Knis- ja. Ir-raġuni prinċipali kienet li din il-fortizza kien waħda kbira b'riġment imdaqqas stazzjonat ġewwa fiha, b'bosta minnhom jgħixu hemmhekk flimkien mal-familji tagħhom. Ovvjament, l-Ordni ta' San Ġwann, bħala waħda reliġjuża, ħasset il-bżonn ta' Knisja li taqdi l-ħtiġijiet spiritwali ta' dawk kollha residenti fil- forti. Il-Gran Mastru Cotoner qaddad lill-inġinier residenti tal-Ordni Fra Mederico Blondel sabiex iħażżeż il-pjanti neċessarji. L-ideja oriġinali ta' Blondel kienet li jwaqqaf il-Knisja fuq il-lemin tal-entratura prinċipali u l-kamra tal-gwardji, fit-tarf tad-demi-bastjun ta' San Ġwann, eżattament fil-parti finali tal-kwartieri tar-riġment, li sas-sena 1674 kienu diġà mibnija. B'dan il-mod, Knisja hemmhekk kien ikollha l-kor mat-tard tal-bastjun u n-navi jiffurmaw parti mill-arkati tal-kwartieri, u jiżguraw aktar sigurtà waqt attakk mill-għadu. Il- Knisja f'dawn l-inħawi kien ikollha protezzjoni kbira permezz tal-bastjun.S Blondel jidher li ħa dan il-ħsieb mill-Knisja ta' Sant' Anna li tinsab fil-Forti Sant' Iermu, għaliex f'imkejjen oħra bħall-Forti Sant' Anġlu u l-Forti Manoel, il-knejjes ġew mib- nija f'post ċentrali tal-istess forti. Il-bini tal-Knisja fil-Forti Ricasoli nbeda ftit wara l-31 ta' Marzu 1696: u tlesta għal kollox nhar il-15 ta' Mejju 16985. Qabel ngħata bidu l-bini, wara konsultazzjoni tal- Prijur Konventwali' u l-Kummissarji tal-Gwerra, ġie deċiż li l-post tal-bini jinbidel, u b'hekk il-Knisja sabet ruħha fil-post preżenti li huwa aktar ċentrali u fuq ix-xellug tal-etratura prinċipali. Ir-raġunijiet li nġiebu għal din l-għażla kienu li dan il-post kien aktar viċin tad-Dar tal-Gvernatur, aktar aċċessibbli mill-misraħ tal-parata (il- pjazza tal-armi), ma kienx hemm umdità, kien iktar kenni mir-riħ xitwi aħrax tal- Grigal, u fl-istess ħin xorta sigur f'każ ta' bumbardament. Barra minn hekk, ir-Ret- tur u l-Viċi-Rettur kienu stazzjonati fil-kwartieri biswit tal-istess Knisja. Ġie deċiż li l-Knisja tkun maqtugħa mill-kumplament tal-bini, filwaqt li taħtha ġiet imħaffra kripta li mhux biss kienet isservi bħala post ta' dfin, iżda wkoll bħala miżura kontra l-umdità tal-art. Għaliha nfetaħ bokkaport u ġie mħaffer garigor taħt is-sagristija li tinsab wara l-kor u li tidħol għaliha minn naħa tax-xellug tal-Knisja. Il-Knisja ġiet iddedikata lil San Nikola minn Mira, Isqof ta' Bari, bħala memorja tal-Gran Mastru Nicola Cotoner, liema fondazzjoni mwaqqfa f'ġieħu ħallset għall- bini tagħha u anki l-manutenzjoni. Il-Knisja ġiet konsagrata nhar il-15 ta' Mejju 1698. Dakinhar attenda l-Gran Mastru Ramon Perellos li flimkien ma' bosta dinji- tarji tal-Ordni qasam bil-baħar mill-Belt Valletta lejn il-Kalkara. Il-Prijur Konvent- wali bierek il-Knisja u ċċelebra quddiesa fiha.. Nhar id-19 ta' Mejju 1698 il-Knisja ġiet mgħollija għad-dinjità ta' Knisja Parrokkjali, iżda b'xi riżervi. Filfatt, b'Ittra Appostolika datata 29 ta' Settembru 1693, il-Papa Innoċenzju XII, wara rakkoman- dazzjoni ta' erba' Kardinali, iddikjara l-Knisja li kienet ser tinbena fil-Forti Ricasoli bħala Knisja Parrokkjali taħt il-ġurisdizzjoni tal-Ordni. Din l-ittra speċifikat diversi kundizzjonijiet. Ir-Rettur jew Kappillan ta' din il-Knisja u allura tal-forti kollu kellu jkun Kappillan tal-Ordni', li iżda ma kienx għal kollox indipendenti mill-Isqof. Kel- lu jinġieb permess mingħand l-Isqof ta' Malta u mingħand il-Prijur tal-Knisja Kon- ventwali sabiex ikun jista' jamministra s-sagramenti tal-qrar, il-vjatku mqaddes u l-griżma tal-morda. Għalkemm ir-raġuni prinċipali tal-Ittra Appostolika kienet li din il-Knisja kienet ferm 'il bogħod mill-Knisja Parrokkjali tal-Birgu, li taħt il-kon- fini tagħha kienet taqa' dak iż-żmien, in-nies kellhom kien ikollhom imorru l-Birgu għaċ-ċelebrazzjoni tas-sagramenti tal-magħmudija, żwieġ, tqarbin u anki funerali. Il-Kappillan tal-Birgu kien jibda jassisti l-purċissjoni tal-funeral hekk kif din toħroġ il-bieb tal-forti.'$ Dawn l-istess kundizzjonijiet kienu japplikaw għall-knejjes kollha li kienu jinsabu ġewwa fortijiet oħra, fosthom dik ta' Forti Sant' Anġlu li kienet ukoll taqa' taħt il-Parroċċa tal-Birgu. Forti Ricasoli sar jagħmel parti mill-Parroċċa ta' San Ġużepp tal-Kalkara meta din saret Parroċċa nhar l-10 ta' Diċembru 1897. Il-Kappillani tal-Knisja ta' San Nikola kienu jiġu magħżula mill-fiduċjarji tal-Fon- dazzjoni Cotoner,'4 li kienet ukoll tħallas għas-servizz tagħhom. Il-Kappillan kien jirċievi 80 scudi kull sena, filwaqt li l-Viċi Kappillan kien jirċievi 50 scudi.' Bin- jiet oħra relatati mal-Knisja kienu d-djar tal-Kappillan u l-Viċi Kappillan, bl-aħħar waħda mibnija lejn ftit wara s-sena 1720. Nhar it-28 ta' Lulju 1722, Dun Carlo Re- falo, Viċi Kappillan, talab permess lill-Kummissjoni tal-Gwerra biex tinbena dar ġdida għalih għaliex dik eżistenti kienet umduża. Huwa kellu diġà fil-pussess tiegħu l-ġebel meħtieġ, iżda xorta waħda kellu l-bżonn tal-approvazzjoni tal-istess Kum- missjoni.'$ Deskrizzjoni tal-Knisja Il-Knisja għandha forma rettengulari, b'tul ta' kważi tmintax-il metru u wisa' ta' disa' metri. L-arkitettura tagħha hija waħda ta' stil militari u għalhekk x'aktarx sempliċi. Il-faċċata ukoll hija sempliċi, xhieda tal-ispazju simettriku li nsibu fuq ġewwa. L-iskultura u d-dekorazzjoni hija waħda ta' stil Mannerista, b'eku żgħir lejn il-Barokk, kif jidher fil-portiku. Madwar il-Knisja nsibu fetħiet li jipprovdu l- arja meħtieġa għall-kripta. Il-filati tal-ġebel huma regolari ħafna, filwaqt li fuq il- gwarniċa jitilgħu pilastri li jintemmu b'kaptelli stil tal-ordni Tuskan. Il-ħarsa lejn il-faċċata tieqaf ħesrem permezz ta' gwarniċa oħra, u tkompli permezz ta' speċi ta' frontispizju li jintemm b'żewġ vażuni tal-ġebel fiż-żewġ ġnub. F'din il-parti tal- frontispizju nsibu tieqa tonda, fuq stil Mannerist, li minna kien jidħol id-dawl tax- xemx fuq l-artal maġġur. Il-ġnub tal-Knisja huma maqsumin permezz ta' pilastri fi tliet partijiet, li kull waħda minnhom tinsab fiha tieqa. Fil-Knisja nsibu tliet artali: dak maġġur fin-nofs fil-kor, u tnejn oħra fil-ġnub. L-artal maġġur kien dedikat lil San Nikola u b'ordni tal-Fondazzjoni Cotoner, kuljum kienet il-Viċi Kappillan kienu jingħataw 30 scudi fis-sena għal din il-quddiesa.'7 Minbarra din il-quddiesa, kienu jiġu ċċelebrati tnax-il quddiesa oħra kull xahar, kif ukoll meta tkun festa jew inkella l-Ħadd kien jingħad quddies ieħor bikri mal-għodwa qabel ma tinbidel il-gwardja. Il-ħlas għal kull quddiesa kien ta' 3 tari. It-tieni artal kien dedi- kat lill-Madonna tal-Pilar, imwaqqaf minn Dun Fra Tommaso Ondeano, Kappillan tal-Lingwa ta' Aragona nhar l-10 ta' Settembru 1749 wara li kien ħallas lill-Fondazzjoni Coton- l er 50 scudi.$ Fl-1760 Ondeano ta 83 scudi lil Massa Frumentaria tal- Belt Valletta li kienet timporta l-qamħ, sabiex l-interessi magħmulha jintużaw għaċ-ċelebrazzjoni ta' vespri, quddiesa so- lenni u tnejn oħra letti nhar it-12 ta' Ottubru, festa liturġika tal-Ma- donna tal-Pilar. Sentejn B - - wara Ondeano żied il- Il-Knisja ta' San Nikola ġewwa l-Forti Ricasoli. kontribuzzjoni tiegħu b'133 scudi bi 3 fil-mija interessi jmorru għall-istess ċelebrazzjonijiet.' It-tielet ar- tal kien dedikat lil San Ġwann l-Evanġelista u kien imwaqqaf minn Pietro Pulis nhar l-20 ta' Diċembru 1750 li ħallas 50 scudi lill-Fondazzjoni Cotoner b'kundizzjoni li Statwa antika tal-injam ta' Marija Addolorata kienet tinsab fil-kripta. Din l-istat- wa kienet fuq waħda mill-galeri tal-Ordni qabel is-sena 1523, matul il-perjodu li kienu joperaw minn Rodi.'' Kien hemm devozzjoni kbira lejn din l-istatwa, tant li xi persuni fil-forti kienu jżuruha ta' kuljum. Minħabba f'hekk, il-Fondazzjoni Cotoner waqqfet artal fil-kripta stess għal din l-istatwa. Barra minn hekk, fil-kripta jinsa- bu żewġ artali oħra, wieħed dedikat lis-Salib Imqaddes, imwaqqaf minn Arcangelo Chetcuti fil-21 ta' April 1751 li kien ħallas 50 scudi lill-Fondazzjoni Cotoner b'risq quddiesa nhar il-festa, waqt li l-ieħor huwa ddedikat lill-Flaġellazzjoni ta' Kristu u kien imwaqqaf minn Dun Paolo Piscopo nhar l-4 ta' Marzu 1757 bl-istess kundiz- zjonijiet tal-artal l-ieħor. Il-Knisja kienet sinjura fejn jidħlu armar liturġiku, ikoni u relikwiji, b'dawn tal- aħħar, l-iktar prezzjużi u devoti minnhom kienu jinsabu f'kaxxa kbira mdawra b'bellus u kristall taħt l-artal maġġur. Kien hemm madwar sebgħa u sebgħin re- likwija ta' diversi qaddisin, fosthom San Nikola, San Ġwann il-Battista, San Pietru, San Ġużepp u kif ukoll tas-Salib Imqaddes fost l-oħrajn.5 Fost id-diversi xogħlijiet tal-arti li konna nsibu f'din il-Knisja nistgħu nsemmgħu tliet opri importanti. Il- pittura titulari fuq l-artal maġġur kienet turi lil San Nikola flimkien mal-Gran Mas- tru Nicola Cotoner, u tpittret mill-Kavallier u pittur Taljan Mattia Preti. Pittura oħra kienet turi lill-Madonna tal-Vitorja li probabilment kienet kopja ta' dik li nsibu fil-Knisja Konventwali ta' San Ġwann fil-Belt Valletta.55 It-tielet pittura kienet ukoll turi mezzo-bust ta' San Nikola'S li kienet ġiet miġjuba minn Rodi fl-1530 mill-famil- ja Tolossenti flimkien ma' xi opri oħra. Din il-pittura kellha devozzjoni kbira fi ħdan din il-familja, iżda wara żewġ sekli, nhar il-5 ta' Diċembru 1744, lejlet il-festa ta' San Nikola, Dun Giovanni Battista Tolossenti, li kien l-aħħar eredi tal-familja, ir- regalaha lill-Knisja tal-Forti Ricasoli għad-devozzjoni pubblika. Ġiet imbierka mill- Kappillan Dun Gaetano Reboul li kiteb l-istorja tagħha fuq il-parti ta' wara tal- inkwatru tal-pittura.' Pittura oħra kienet turi lil Giovanni Battista Bosa li żmien qabel kien Kappillan tal-forti, liema pittura ġiet akkwistata minn Gaetano Reboul fl-1753 mingħand Dun Filippo Grech. F'dak iż-żmien Bosa kien għadu ħaj, tant li r- referenza għalih kienet 'il-Kappillan irtirat tal-forti'.$ L-għamara tal-Knisja ġiet minn erba' imkejjen differenti: kien hemm għamara mis- lufa mill-Knisja Konventwali ta' San Ġwann, għamara mgħotija mill-Fondazzjoni Cotoner, għamara u opri oħra rregalati minn Kappillani jew devoti, u opri oħra li kienu tal-Fratellanza tal-Madonna tal-Vitorja li kienet ġiet imwaqqfa fl-istess Knis- ja. Dawn tal-aħħar kienu jinkludu relikwiji, oġġetti tal-fidda, abiti sagri, kotba u missalli, fjuretti, gandlieri, standardi u affarijiet oħra. $ Dun Gaetano Reboul kien waqqaf ukoll librerija fil-forti li fiha kienu jiġu maħżuna manuskritti u rakkonti relatati kemm mal-Knisja u anki mal-Forti Ricasoli. Re- boul kien jagħmel sforzi kbar biex jakkwista, permezz ta' favuri differenti, kotba u oġġetti oħra meħtieġa għall-Knisja, u dan b'mod speċjali permezz ta' ħabib tiegħu, l-awtur magħruf Malti Dun Ignazio Saverio Mifsud, li kien jaġixxi ta' interloku- tur.' Għas-sena 1752 Reboul kien jikteb noti dwar il-forti u l-Knisja li permezz tagħhom illum nafu parti kbira mill-istorja tal-Forti Ricasoli.32 Reboul kien stru- mentali biex jakkwista kor użat għall-Knisja b'mod mill-aktar inġenjuż. Fil-31 ta' Lulju 1752 huwa kiteb lill-kuġinuh Dun Carlo Reboul sabiex dan tal-aħħar ikellem lil Dun Francesco Castiglio, Kappillan tal-Knisja tal-Madonna tal-Vitorja fil-Belt Val- letta, u jitolbu l-kor ta' dik il-Knisja peress li sar magħruf li Kavallier Spanjol kien ser iħallas għal kor ġdid fil-Knisja tal-Belt. Sintendi, Dun Gaetano Reboul, insista ma' kuġinuh li hu ma jissemmiex f'din it-talba ma' Castiglio, u dan għaliex huma ma kienux qed jaraw għajn m'għajn minħabba xi diskors li sar mill-Viċi Kappillan ta' Castiglio.$ Ċertament, m'hemm l-ebda dubju li żmien Reboul bħala Kappillan kien żmien tad-deheb għal din il-Knisja.3i Interessanti li tliet snin wara dan il-każ, Reboul flimkien mal-Kappillan tal-Forti Manoel Dun Fra Luigi Deluci, kien għadu miġġieled ma' Castiglio, u dan minħabba li dan tal-aħħar kien qed jieħu 14 tari mingħand il-qraba ta' persuni mejta bħala ħlas ta' servizz ta' funeral bejn l-isptar u l-moll tal-Belt Valletta, u dan qabel dawn kienu jittieħdu għall-Forti Ricasoli jew il- Forti Manoel għar-rit tad-difna. Iż-żewġ Kappillani ta' dawn il-fortijiet pretendew li jitħallsu tal-inqas 10 tari għas-servizz tagħhom fid-difna.35 Eżattament fl-entratura prinċipali tal-Forti Ricasoli, fil-kamra tal-gwardja, kien hemm niċċa ddedikata lill-Madonna tal-Grazzji, li kien jieħu ħsiebha l-Kappillan flimkien ma' żewġ prokuraturi nominati mill-istess Kappillan. Nhar il-festa tal-Isem Imqaddes ta' Marija kien jintrama artal taħt din in-niċċa u wara purċissjoni qasi- ra mill-Knisja ta' San Nikola għaliha, kienet issir quddies fil-post għall-miġgħema preżenti. Quddiem din in-niċċa kuljum kienet issir it-talba tar-Rużarju għal ruħ Fra Giovanni Francesco Ricasoli, il-promotur u benefattur prinċipali ta' dan il-forti. Tilwim fuq ġurisdizzjoni ekkleżjastika L-Ittra Appostolika tad-29 ta' Settembru 1693 li għolliet il-Knisja tal-Forti Ricaso- li għad-dinjità ta' Knisja Parrokkjali tal- Ordni, kienet valida biss għal seba' snin. Għaldaqstant, kull seba' snin kienet terġa' ssir talba biex dan id-digriet jerġa' jiġi estiż. Dan eżempju ġara nhar is-27 ta' Mar- zu 1763 meta, flimkien ma' privileġġi oħra li ngħataw fl-1693, il-Papa Klement XIII ipproklama indulġenza perpetwa lil dawk kollha li jżuru din il-Knisja u l-artali ta' ġewwa fiha'', b'mod speċjali l-artal titulari ta' San Nikola. Indulġenzi għall-erwieħ tal-mejtin kienu jingħataw ukoll kull darba Appostoliċi tal-24 ta' April 177055, tat-23 ta' Ottubru 17819 u tas-17 ta' Marzu 17919, kollha ikkonfermaw dawn il-privileġġi. Barra minn hekk, fit-23 ta' Novembru 1784, digriet ieħor maħruġ minn Papa Piju VI ta lill-Knisja l-privileġġ ta' vespri kantati u l- Il-prospettiva tal-artal maġġur fil-preżent, quddiesa solenni fil-festi ta' San Nikola u mingħajr il-pittura titulari. ta' Sant' Anna.t' L-Ittra Appostolika tal-1693 iddikjarat il-Knisja tal-Forti Ricasoli bħala indipendenti mill-ġurisdizzjoni tal-Isqof ta' Malta u kienet taqa' direttament taħt il-ġurisdizzjoni tal-Ordni.'Ż Matul is-snin tal-1690, ir-relazzjoni tal-Ordni mal-Isqof ta' Malta Monsinjur Davide Cocco Palmieri kienet mimlija tensjoni, speċjalment minħabba l-ġurisdizzjoni tal-amministrazzjoni tas-Sagramenti.tż L-ittra tal-1693 tat aktar qawwa lill-argumenti tal-Isqof ta' Malta kontra l-Ordni, għaliex kienet tisħaq li l- Kappillan tar-Ricasoli ma setax jamministra s-Sagramenti u lanqas iqarar lil dawk li kienu jgħixu fil-forti mingħajr il-permess kemm tal-Isqof u anki tal-Prijur.' Kif ra dawn il-poteri fuq il-Knisja ta' San Nikola, l-Isqof prova jieħu ftit kontroll, u għalhekk huwa avża lill-Kappillan li kien ser jagħmel viżta pastorali f'din il-Knisja Parrokkjali bħala Delegat Appostoliku, u kien ser jeżamina l-funzjonijiet tal-Knisja indipendentement mill-privileġġi tal-Ordni. Il-Kappillan informa lill-Gran Mastru u lill-Kunsill bl-intenzjoni tal-Isqof, u nhar is-6 ta' Lulju 1700 il-Kunsill ħatar Kum- missjoni magħmulha minn tliet Kavallieri anzjani li mas-segretarji tal-Gran Mas- tru kellhom jeżaminaw din il-kwistjoni, jagħtu l-pariri meħtieġa u anki jazzjon- awhom.4 Sat-8 ta' Lulju 1700, il-Kummissjoni maħtura kienet diġà bgħatet lill-avukat tal- Ordni għand il-Kurja tal-Isqof, tisħaq li dan tal-aħħar ma kellux dritt jagħmel il- viżta pastorali għax din kienet tmur kontra l-privileġġi tal-Ordni kif inhu miktub fuq l-Ittra Appostolika.'S It-talba tal-Isqof kienet ibbażata fuq il-prattika universali fejn l-Isqof, bħala Delegat Appostoliku, seta' jagħmel żjara fil-knejjes kollha tal-Ordni fejn kienu jiġu amministrati s-Sagramenti, u dan skont id-dispożizzjonijiet tal-Kun- sill tal-Ordni u l-Bolla Papali Exposcit tal-Papa Piju V. Il-Kummissjoni magħmulha mit-tliet Kavallieri argumentat li fl-Ittra Appostolika tal-1693, il-Knisja kienet id- dikjarata pleno iure taħt il-ġurisdizzjoni tal-Ordni u bħala membru tal-Knisja Kon- ventwali, u għalhekk il-prattika universali li kien qed isemmi l-Isqof ma kienetx tgħodd f'dan il-każ. L-Isqof xorta waħda mar il-Forti Ricasoli biex iwettaq il-viżta pastorali, imma ma tħalliex jidħol. Għalhekk, kemm l-Isqof u anki l-Ordni ddeċidew li jirreferu dan il-każin lill-Vatikan, filwaqt li l-Kummissjoni maħtura mill-Ordni baqgħet attiva sakemm tingħata ordnijiet oħra mill-Kunsill.47 It-trattamenti mal-Vatikan damu sejrin bosta snin, kif kien normali f'dak iż-żmien. Sa Lulju 1701 il-Papa kien għadu ma rċeviex ir-raġunijiet tal-Ordni kontra li jsiru l-viżti pastorali fil-Knisja ta' San Nikola.1$ Mhux ċar kif intemmet din il-kwistjoni, iżda tliet snin wara l-Isqof kien għadu qed jinsisti fuq il-ġurisdizzjoni tal-Knisja Parrokkjali. Fl-1703 Mons. Cocco Palmieri żamm sinodu djoċesan fil-Knisja Katti- drali li għaliha ordna sabiex ikunu preżenti Fra Domenico Gambigallo, Kappillan, u Fra Giovanni Bosa, Viċi Kappillan tal-Knisja tal-Forti Ricasoli, iżda huma rrifjutaw li jattendu. F'dikjarazzjoni ta' protesta reġistrata fil-Kanċellerija tal-Ordni nhar it- 23 ta' April 1703 huma ddikjaraw li ma kellhomx għalfejn jattendu dan is-sinodu minħabba li huma ma kienux suġġetti għall-ġurisdizzjoni tal-Isqof. Iċ-ċelebrazzjoni tal-iktar festi importanti L-iktar festa reliġjuża importanti ċċelebrata fil-Forti Ricasoli kienet dik ta' San Niko- quddiesa solenni bil-paniġierku u purċissjoni madwar il-forti. Fis-6 ta' Diċembru 1746 Dun Gaetano Reboul iċċelebra din il-festa u wettaq purċissjoni madwar il-forti permezz ta' kaxxa bir-relikwiji qaddisa. Din l-okkażjoni baqgħet imfakkra permezz ta' skrizzjonijiet li saru kemm barra kif ukoll ġewwa l-Knisja.5' Fl-1731 il-Kappillan Fra Carlo Refalo fetaħ ġnien żgħir fuq barra tal-forti, bid-dħul minnu jmorru għaċ- ċelebrazzjoni tan-novena tal-festa ta' San Nikola.5' Fis-sena 1791 id-dħul minn dan il-ġnien kien 31 tari fis-sena, li ma kienx biżżejjed biex ikopri l-ispejjeż tan-novena, u għalhekk il-Kappillan Fra Andrea Fenech kabbar il-ġnien u żied id-dħul finanz- jarju minnu.$ Festa oħra importanti ċċelebrata ġewwa l-Forti Ricasoli kienet dik tal-Madonna tal- Vitorja nhar it-8 ta' Settembru.St Din id-data kienet importanti ferm kemm għall- Kavallieri u anki għal Maltin għax kienet it-tifkira tar-rebħa tal-Assedju l-Kbir tal- 1565 u għalhekk dakinhar kienet issir purċissjoni madwar il-forti. Devozzjoni oħra mir-residenti tal-forti kien lejn San Ġwann t'Alla, tant li nhar it-8 ta' Settembru 1745, wara l-kant tal-vespri, ir-relikwija tal-qaddis inġarret waqt il-purċissjoni.$ Ċelebrazzjonijiet simili kienu jsiru fl-24 ta' Ġunju festa ta' San Ġwann il-Battista, lenni.S Fl-24 ta' Diċembru 1739, għall-ewwel darba ġol-Forti Ricasoli u ġol-Forti Manoel saret il-quddiesa ta' lejlet il-Milied.7 Il-ħames quddiesa ta' lejlet il-Milied li saret fil-Knisja ta' San Nikola fl-1743 hija ta' interess storiku. Il-Kappillan Reboul kien stieden lil Dun Ignazio Saverio Mifsud, dak iż-żmien seminarista ta' tnejn u għoxrin sena, sabiex jagħmel il-priedka tal-Milied f'nofsillejl neqsin kwart.S Iż-żgħażugħ Mifsud kiteb in-noti ta' dan il-paniġierku u aktar tard silithom f'manuskritt mimli b'kitba bl-ilsien Malti bikri ta' dak iż- żmien, manuskritt li huwa ferm studjat mill-istudjużi tal-ilsien Malti… Minħabba f'hekk nistgħu ngħidu li l-Forti Ricasoli ta l-kontribut tiegħu ukoll fejn tidħol l- il-Kalkara istorja tal-lingwa Maltija għaliex il-priedki ta' Mifsud għadhom sal-lum meqjusa bħala l-eqdem proża fl-ilsien Malti. Reboul u Mifsud kellhom ħbieberija kbira matul ħajjithom, iżda l-uniku traċċa li fadal ta' dan hija l-edizzjoni tad-djarju ta' Reboul li Mifsud kien irnexxielu jippubblika… Dakinhar, il-miġgħema preżenti fil-Knisja ta' San Nikola semgħet lis-seminarista jintroduċi l-priedka tiegħu bil-kliem Latin Annuntio vobis gaudium magnum… u wara tahom eżempji mill-ħajja tagħhom ta' kuljum biex ifakkarhom fil-bżonn ta' l-indiema matul il-preparazzjoni għall-miġja ta' Kristu matul dik il-lejla xitwija.5' Jidher li fil-Knisja ma kienx hemm pulptu u għalhekk Mifsud ippreżenta l-priedka tiegħu minn fuq l-artal.5: Huwa kiteb din il- priedka nhar l-20 ta' Diċembru 1743. Uħud mir-Retturi u Kappillan L-ewwel Kappillan tal-Forti Ricasoli kien Dun Fra Matteo lo Castro'4 filwaqt li l- ewwel Viċi Kappillan kien Dun Fra Geronimo Signorino.55 Madankollu, probabil- ment lo Castro qatt ma qeda d-dmirijiet tiegħu fil-forti u dan għaliex fl-1692 kien diġà ġie sostitwit minn Dun Fra Domenico Gambigallo mill-Isla, sitt snin qabel il- Knisja preżenti tlestiet mill-bini u t-twaqqif b'mod uffiċjali tal-gwarniġun. Gam- bigallo miet fl-1730 filwaqt li t-tieni Kappillan kien Dun Fra Giovanni Battista Bosa'7, mill-Isla ukoll, li sal-1743 kien irti- ra u miet fl-1753. Kappillan tal-Forti Ric- asoli li għamel isem kien Dun Fra Gaetano Reboul li kien diġà fil-kariga fl-1743 meta Ignazio Saverio Mifsud għamel il-pried- ka tal-Milied u sa Ġunju 1755 kien għadu Kappillan hemmhekk. Reboul twieled fil- Belt Valletta fl-1707 u miet fl-14 ta' April 1759, probabilment fil-Forti Ricasoli. Huwa ġie midfun fil-Knisja Konventwali ta' San Ġwann. Huwa kien sar Rettur tal-Ubbid- jenza fi ħdan l-Ordni fl-1733, u l-ewwel ħatra tiegħu kienet bħala Kappillan tal- Kurċifiss fl-ewwel sala tal-Lazzaretto jew l-isptar tal-kwarantina. Sentejn wara ħa l- pussess bħala Viċi Kappillan tal-Knisja ta' San Nikola fil-Forti Ricasoli wara l-mewt tal-Viċi Kappillan ta' qabel Dun Fra Carlo Refalo. Reboul kien jieħu interess spirit- wali personali f'dawk kollha li kienu jgħixu fil-forti u fid-djarju li kiteb kien iżomm notamenti tal-avvenimenti importanti li fasslu l-ambjent soċjali tal-gżira u li kienu qed iseħħu f'Malta fin-nofs tas-seklu tmintax. Il-Knisja ta' San Nikola u l-Kappil- lan tagħha servew l-iskop tagħhom, kemm reliġjuż u anki morali, b'mod mill-aktar għaqli b'risq ir-residenti li kienu jgħixu fil-forti. Il-prospettiva ta' artal laterali. l- AQ) BA L-A B EA Konklużjoni Il-Knisja ta' San Nikola ġewwa l-Forti Ricasoli baqgħet tintuża maż-żmien għaliex matul il-ħakma tal-Imperu Ingliż xorta waħda kien hemm diversi Maltin stazzjonati hemmhekk. Ir-rwol tagħha ħa dimensjoni oħra fl-1897, meta l-istess Knisja waqgħet taħt il-ġurisdizzjoni tal-Parroċċa l-ġdida ta' San Ġużepp tal-Kalkara. Madankollu, meta l-Forti Ricasoli beda jitlef mill-ħtieġa strateġika tiegħu, u speċjalment hekk kif dan sar bla użu meta ntemmet il-ħakma tal-Imperu Ingliż, din il-Knisja flimkien mal-forti kollu sfaw abbandunati. Maż-żmien intużaw għal diversi skopijiet, fos- thom fil-ġbid ta' films magħrufa, u l-Knisja intużat bosta drabi bħala maħżen. Illum, kemm il-forti kif ukoll l-istess Knisja jinsabu fi stat ta' abbandun totali, tant li jekk mhux ser jiġu restawrati minnufih, ser nispiċċaw nitilfuhom darba għal dejjem. L- istorja tibqa' ħajja mhux għax tista' taqra dwarha, iżda wisq iżjed jekk tkun tista' żżurha u tmissha b'idejk. ' Ħafna mill-materjal riprodott f'din il-kitba huwa meħud minn Ricasoli, Malta — Historu of a Fort, A. Quin- tano, Malta, 1999 f Il-Prijur Konventwali kien il-kap tal-qassisin li kienu jservu l-membri tal-Ordni. Huwa kien stazzjonat ġewwa l-Knisja Konventwali ta' San Ġwann fil-Belt Valletta, il- lum il-Kon-Kattidral ta' Malta. M'huwiex magħruf x'kienet id- deċiżjoni tal-Kunsill tal-Ordni. 4 Il-Kappillani tal-Ordni kienu jservu f'diversi knejjes tal-Ordni kemm fil-Belt Valletta u anki f'żoni oħra. Dawn il-knejjes, inkluż dik tal-Forti Ricasoli, kienu jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni tal-Ordni u għalhekk kienu jsiru viżti pastorali mill-Prijur tal-Knisja Konventwali u mhux mill- Isqof ta' Malta. 5ATM 390, bla paġna 35 BNM 1029, bla paġna Agius de Soldanis jagħti inven- tarju dettaljat tal-affarijiet kollha li konna nsibu f'din il- Knisja lejn nofs is-seklu tmintax. 3'BNM 1029, bla paġna sità ta' Malta, 1976, 87 55), Zammit Ciantar, 'Priedka tal-Milied tas-sena 1743' f'il-Mument tat-12 ta' Diċembru 1993, 9-15 Zammit Ciantar, 'Paniġierku f'ġieħ it-Twelid ta' Sid- na Ġesu Kristu fil-Knisja tal-Forti Ricasoli, fil-Kalkara, nhar il-Milied ta' l-1743' fil-ktieb tal-festa ta' San Ġużepp 2006 maħruġ minn Circolo San Giuseppe Filarmonika Sagra Familja, 39