It-triq li twassal minn Ġerusalemm għal Ġeriko tkopri distanza ta' xi 24 km. Wara li tgħaddi mill-mina taħt il-Muntanja Scopus (826m) it-triq tibda nieżla lejn id-Deżert tal-Lhudija minn taħt l-insedjament Lhudi ta' Ma'aleh Adumim, lejn il-belt ta' Ġeriko (244m taħt il-livell tal-baħar) u lejn il-Baħar il-Mejjet (423m taħt il-livell tal-baħar). It-triq ġiet reċentement 42 ġe L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2015 imwessgħa u issa hi arterja importanti ta' traffiku bejn Ġerusalemm u l-Wied tal-Ġordan. reġjun interessanti mimli siti ta' interess storiku u arkeoloġiku. Il-pellegrin jistagħġeb bil-panorama tad-Deżert tal-Lhudija, bl-għoljiet għerja, widien u sinjali ta' veġetazzjoni fejn l-ilma hu abbundanti, u bil-preżenza ta' xi tribujiet Bedwini li għadhom jgħixu fit-tined tagħhom mal-ġenb tat-triq. Id-Deżert tal-Lhudija hu famuż għall-fdalijiet ta' ħafna monasteri Biżantini. Xi wħud minn dawn il- monasteri reġgħu nbnew u Ilum jgħixu fihom monaċi Griegi Ortodossi. Il- monasteri tad-deżert huma ta' żewġ tipi. Il-Laura hi ġabra ta' ċelel individwali mħaffrin fl-għerien tal- irdumijiet tad-deżert, bi knisja ċentrali u monasteru li fih l-eremiti jiltaqgħu għat- talb fil-jum tal-Ħadd, filwaqt li jqattgħu l-kumplament tal-ġimgħa fis-solitudni taċ- ċella. Iċ-Cenobium jixbah aktar monasteru fis-sens klassiku tal-kelma, jiġifieri binja kbira u fortifikata bi knisja ċentrali, fejn jgħixu l-monaċi jew rħieb. Fl-insedjament ta' Ma'aleh Adumim hemm il- fdalijiet tal-Monasteru ta' San Martvrius, imwaqqaf fis-seklu 5 minn Martvrius, Patrijarka ta' Ġerusalemm (478-486), li għex hemmhekk għal xi żmien f'għar bħala eremit. Fdalijiet oħrajn huma dawk tal-Monasteru ta' San Euthvmius, li jinsab f'Mishor Adumim, xi 2km bogħod mit-triq prinċipali ta' Ġerusalemm-Ġeriko. Il- Laura ta' San Euthvmius ġiet imwaqqfa minn Euthvmius il-Kbir fis-sena 428. Wara li miet fis-sena 482 dan il-post sar monasteru ffortifikat. Fis-sena 406 hu ġie fl-Art Imqaddsa u mar joqgħod fil-Laura ta' Wadi Fara, li kien waqqafha San Karitone. Dan ukoll għex għal xi żmien bħala eremita f'Wadi Og qabel ma waqqaf il-monasteru li jġib ismu f'Wadi Khuraitun, lejn il- Ibiċ ta' Tekoa. It-triq imbagħad titla' lejn għolja kollha blat ħamrani li L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2015 $ 43 ta' għassa. Baqa' abbandunat Il-Kampnar tal-Monasteru sakemm f'Ġunju 2009 l-Israeli Antiguities Authoritv irrinovatu u hawnhekk fetħet mużew ta' mużajċi Biżantini li nstabu f'sinagogi u knejjes fil-Lhudija u Samarija, f'żoni li llum huma parti mix-Xatt tal-Punent u Gaża. It-triq tkompli lejn l-insedjament Lhudi ta' Mitzpeh Veriho. F'dan il- post hemm trejqa li toħroġ mit-triq prinċipali u tidħol isserrep fid-deżert lejn Wadi Qelt, li hu wadi (wied tad-deżert) importanti għax minnu kienet tgħaddi t-triq antika Rumana li fi żmien Ġesli kienet ittellgħek minn Ġeriko għal Ġerusalemm. Il-Wadi Qelt hu tagħti l-isem Lhudi Adumim: (Qelt). Minkejja dan it- l-kontinwazzjoni ta' Nahal (li jfisser 'lewn id-demm') lil: tradizzjoni dejjem żammet Prat, il-wied li jibda mit- din iż-żona. Fuq il-quċċata dan il-post bħala dak li tramuntana ta' Ġerusalemm, tal-għolja hemm il-Khan jirreferi għalih il-Vanġelu. taħt l-insedjament ta' Anatot, tas-Samaritan it-Tajjeb, li Hawnhekk kienet inbniet fejn hemm il-Laura ta' San l-Għarab lokali jsejħulu ġiebja, khan (lukanda fis- Karitone fil-Wadi Farah. Dan il- sens orjentali) u fortizza Dan il-wied hu wieħed post kien jimmarka waqfa biex tipproteġi l-pellegrini mill-aktar widien tad-deżert għall-pellegrini Insara sa li kienu jgħaddu mit-triq. pittoreski fl-Art Imqaddsa, minn żmien il-Biżantini. Il-Kruċjati kienu ġeddew din: U huma bosta dawk il- It-tradizzjoni identifikat il-binja u għamluha fortizza — viżitaturi li jimxuh. dan il-post bħala l-lukanda li għadha tidher fuq ix-xellug Wadi Farah il-wied jieħdok tal-parabbola tas-Samaritan — tat-triq attwali, fil-fdalijietli — f'għajn ta' ilma ġieri jisimha it-tajjeb li jsemmi Ġesu l-Għarab lokali jsejħulhom Ein Mabu'a jew inkella f'Luqa 10,25-37. Fil-fatt, it- Qalaat ed Dumm, jiġifieri Ain al-Fawwar. triq antika Rumana li kienet l-Kastell tad-Demm. Il- nixxiegħa naturali li toħroġ twassal minn Ġerusalemm kastell kien jiddefendi t-triq mill-għoljiet tal-Lhudija u għal Ġeriko ma kinitx lejn Ġerusalemm. Il-binja tinżel f'għar li minnu toħroġ tikkorrispondi għat-traġitt attwali li tfakkar is-silta fil-wied biex timla ħawt tat-triq moderna, imma evanġelika inbniet matul il- tond. Dan il-proċess jirrepeti kienet issegwi l-Wadi Qelt perjodu Ottoman bħala post ruħu kull 20 minuta u l-ilma 44 ġe L-Anr IMQADDSA '$' APRIL - ĠUNJU 2015 hu dejjem ġieri u frisk. Minn dan il-post l-ilma jkompli nieżel f'nixxiegħa żgħira fil-qiegħ tal-wied, magħrufa bħala Nahal Prat u jmur lejn Wadi Qelt lejn il-lvant. Dan il-wied hu għalhekk dejjem ħadrani u mimli veġetazzjoni u siġar, f'nofs għoljiet aridi fid-Deżert tal-Lhudija. Hu partikolarment pittoresk fiż-żona tal-Monasteru ta' Khoziba. Fil-mixja lejn dan il-monasteru wieħed jiltaqa' ma' fdalijiet ta' akwedott Ruman ta' żmien Erodi. Fil- fatt dan l-akwedott, li kien iġib l-ilma lejn Ġerusalemm, kien inbena mill-Asmonej fis-sena 180 q.K., imma Erodi reġa' bnieh b'diversi mini u pontijiet. Kien ukoll fil-Wadi Qelt li kienet titla' t-triq li minn Ġeriko tieħu lejn Ġerusalemm. Kienet it-triq li abitwalment kien iterraq Ġesti meta kien jitla' l-Lhudija. Il-Monasteru ta' San Ġorġ ta' Khoziba f'Wadi Qelt Din it-trejqa fid-deżert isserrep lejn monasteru ieħor tad-deżert, il- Monasteru ta' San Ġorġ ta' Khoziba, magħruf mill- Għarab bħala Dejr Mar Jirvas. Il-monasteru Grieg Ortodoss inbena fi tmiem is- seklu 5 mill-eremita Ġwann ta' Tebe li ġie mill-Eġittu lejn l-Art Imqaddsa fis-sena 480. Fil-fatt diġà fis-sena 420 kien hemm monaċi jgħixu fil- Wadi Qelt, fosthom Prono, Elija, Gannaios, Ainan u Kienu huma li bnew l-ewwel kappella li mbagħad saret il-knisja tal-monasteru li waqqaf Ġwann minn Tebe. Il-monasteru ġie ddedikat lill-eremita qaddis magħruf bħala Ġorġ ta' Khoziba, li kien għex f'dan il-post, fejn għad hemm meqjuma ir-relikwi tiegħu. San Ġorġ Khoziba, kien ġie minn Ċipru fis-sena 550. Il- Persjani qerdu l-monasteru fis-sena 614 u mmassakraw madwar 40 monaku. Wara din il-qerda l-monasteru ġie abbandunat. Reġa' nbena mill-Kruċjati. Hemm iskrizzjoni bil-Grieg u l-Għarbi fuq id-daħla li titkellem mir-restrawr tal- monasteru fl-1179. Fl-1483 il-pellegrin Felix Fabri kiteb li f'dan il-post sab biss xi ftit fdalijiet. Wara l-era Kruċjata l-monasteru safa abbandunat sal-1878 meta l-Patrijarkat Grieg Ortodoss irrestawrah. Kien f'dik is-sena li mar joqgħod fil-fdalijiet ir- raħeb Grieg Kalinik, u beda jirrestawrah. Ix-xogħol intemm fl-1901. L-eqdem parti tal-monasteru fiha paviment tal-mużajċi li jmur lura għas-seklu 6. Antikament il-Monasteru ta' Wadi Qelt kien iddedikat lill-Verġni Marija, imma wara li reġa' nbena ġie msemmi għal San Ġorġ Khoziba. Fid-daħla tal- monasteru huma mħarsin ir-relikwi tal-monaċi li kienu qatlu l-Persjani, filwaqt li fil-knisja tal-monasteru jinsabu r-relikwi ta' San Ġorġ Khoziba u ta' Ġwann Ġakobb ta' Neamt (magħruf bħala ir-Rumen jew il- Khoziba jew Hazeva), raħeb magħruf għal qdusitu li għex fil-monasteru u miet fil-5 ta' Awwissu 1960. Il-monasteru jfakkar l-episodju bibliku tal- profeta Elija li hawnhekk ġew iċ-ċawl jitimgħuh bil-ħobż u l-laħam fid- deżert (1Slat 17,5-6). Hemm għar-kappella li hu ddedikat lil Sant'Elija t-Tisbita. Il-post ifakkar ukoll ir-rakkont Apokrifu tal-Protovanġelu ta' Ġakbu li jsemmi kif Ġwakkin irtira fid-deżert mal-imrieħel tiegħu, u hawnhekk irċieva l-aħbar ta' ferħ li jirritorna Ġerusalemm għaliex martu Anna kellha tnissel u twelled il-Verġni Marija: 'Fl-istorja tat-tnax-il tribu ta' Israel, Ġwakkin kien raġel għani. Hu dejjem kien iġib offerta doppja lill-Mulej … Meta wasal il-jum il-kbir tal-Mulej u ulied Israel kienu qed iġibu l-offerti tagħhom, Reubel mar quddiemu u qallu: 'Int ma tistax toffri r-rigali tiegħek għax int ma nissiltx iben f'Israel Ġwakkin tnikket u mar ifittex fl-istorja tat-tnax- il tribujiet ta' ġensu … U ftakar fil-patrijarka Abraham li l-Mulej Alla kien tah lil ibnu Iżakk fi tmiem ħajtu. Ġwakkin fin-niket tiegħu ma marx lura għand martu, imma mar jinħeba fid-deżert u waqqaf hemm l-għarix tiegħu. Hu sam erbgħin jum L-ART IMQADDSA '$' APRIL- ĠUNJU 2015 $ 45 u erbgħin lejl. Sadanittant Ġwakkin kien jgħid: Jiena minix se niekol jew nixrob sakemm il-Mulej Alla tiegħi ma jżurnix; it-talb se jkun l-ikel u x-xorb tiegħi Martu Anna wkoll tnikktet u bkiet għal bosta ġranet filwaqt li qalet: Jiena mnikkta għax sirt armla u ma għandix ulied' … Żewġ anġli ġew għand Anna u qalulha: 'Ara, żewġek Ġwakkin ġej bl- imrieħel tiegħu' Għax anġlu tal-Mulej kien deher lil Ġwakkin u qallu: Ġwakkin, Ġwakkin, il-Mulej Alla sema' t-talba tiegħek. Mur lura minn hawn. Ara, martek Anna nisslet fil- ġuf … Imbagħad Ġwakkin wasal bl-imrieħel tiegħu. Anna kienet qed tistenna fil-bieb. Malli rat lil Ġwakkin ġej bl-imrieħel, Anna ġriet u ddendlet ma' għonqu u qaltlu: 'Issa naf li l-Mulej Alla berikni. Ara, l-armla ma għadhiex iżjed armla u l-mara bla wlied nisslet fil- ġuf … Meta wasal iż-żmien biex teħles, wara disa' xhur, Anna wildet u qalet lill- qabla: X'wild hu'' Il-qabla qaltilha: 'Tifla' Anna qalet: 'Ruħi tifraħ f'dan il-jum: li l-jiem tat-tisfija tagħha għaddew Anna reddgħet lit- tarbija u semmietha Marija' (Protovanġelu ta' Ġakbu, kap. It-triq mill-monasteru tkompli ssegwi l-wied sa Ġeriko, imma llum ma għadhiex użata mill- pellegrini, l-ewwel nett għaliex hi perikoluża ħafna għall-mezzi tat-trasport, bi dwawar tal-biża' fuq id-dagħbien tar-rdum li jagħti għall-wied, u t-tieni Ċella ta' eremita f'għar tal-Wadi Qelt għaliex hi imblukkata għax Ġeriko hi maqtugħa għaliha bħala territorju awtonomu Palestinjan u wieħed jista' jidħol Ġeriko biss mit-triq prinċipali. Il-Wadi Qelt jisbokka fid- daħla ta' Ġeriko u jgħaddi taħt il-fdalijiet arkeoloġiċi ta' Ġeriko ta' żmien Erodi, jiġifieri ta' Ġeriko li minnha kien jgħaddi Ġesu, biex imbagħad ikompli maġenb Ġeriko tal-lum li tinsab ftit bogħod lejn id-direzzjoni tal-wied tax-xmara Ġordan. Ġeriko hi magħrufa għal monasteru ieħor importanti tad-Deżert tal-Lhudija, jiġifieri l-Monasteru tal- Kwarantena, jew Dejr Qarantal, li jfakkar it- tentazzjonijiet ta' Ġesu fid- deżert. ĠEDDED L-ABBONAMENT TIEGĦEK i TIĠDID i L-ART IMQADDSA Kunjom €10 fis-sena ll €15 jewaktar Sostenitur i nanzz Kummissarjat tal-Art Imqaddsa ii B s.Triq Santa Luċija, Kodiċi Postali TOĦROĠ KULL 3 XHUR '— Qednibgħat€. —— 1 bħalabbonament għall-2015 Jekk irċevejt ir-Rivista b'xejn għaliex ġejt l-Art Imqaddsa mal-Franġiskani, ħallas l-abbonament biex tkompli ( tirċiviha. Pellegrinaġġi Franġiskani 2015 Art Imqaddsa 15-23 Lulju 09-17 Settembru ArtImqaddsa Ea 04-14 Novembru Ikteb jew ċempel: Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija,