Bosta drabi, meta nitkellem ma' anzjani aktar minni, nittanta nistaqsihom xi ħaġa dwar diversi aspetti ta' drawwiet fil-ħajja tal-imgħoddi. Ukoll f'diversi programmi folkloristiċi li kelli fuq stazzjonijiet tar-radjo bil-faċilità tal-phone-ins kont norjenta s-suġġett fuq dak li nkun irrid naf aktar u kont inħajjar lis-semmiegħa biex iċemplu u jgħidu l-esperjenzi tagħhom. Hawn għażilt ftit mit-traskrizzjonijiet ta' recordings li jikkonċernaw l-abitanti ta' Ħal Balzan. Talb antik (Maria Zammit, 6-Vl-1993, Ħal Balzan) 'il- bużnannu tiegħi ilu mejjet xi 90 sena u miet ta' 93 sena. Lill-ommi kien għallimha talb għal qabel it- tqarbin: Xi ġnien għandi ġewwa sidri, / Kollu ward u kollu fjuri, Imsoqqi bl-ilma tal-anġli, / Indukrat mill- konfessuri. X'mejda u x'bankett, / Jiena mistiedna fih, Jekk jien denja jiena nersaq, / Jekk indenja nerġa' mmur. Ersaq, ersaq, binti ersaq, / Ġewwa. sidrek irċevini, F'din id-dinja hienja nagħmlek, / U fl-oħra tiġi tgawdini. Żiedet ukoll din li ġejja li hi biċċa minn tip ta' talba antika magħrufa bħala brajbu li normalment tkun ħafna itwal u l-aktar kienu jgħiduha fost talb ieħor qabel jorqdu. Għalkemm issib li l-qafas prinċipali ta' kliem jibqa' l-istess, il-brajbu jvarja ħafna minn raħal għall-ieħor u minn bniedem għall-ieħor, sinjal ċar li huwa wirt orali u mhux mgħallem bil-kitba u l-qari. (Għal aktar informazzjoni dwar il-brajbu ara Talb, brajbu u kliem ir-riqi miġbura minn fomm il- poplu''tal-awtur preżenti, f''L-Imnara' Nru 28 2004 p. 20-24): €Imxejt, imxejt, imxejt, / Żarbun kbir qbadt u xiddejt, Wasalt sal-bieb tal-ġenna, / Sibt lill-għadu qed jistenna. Għedtlu 'Lil min qed tistenna'' Qalli 'Qed nistenna lilek'. Għedtlu 'Lili m'għandekx xi tridni, għaliex ruħi miktuba lil Alla, U ġismi miktub fit-trab. (Mara minn 23-Il-1994) ''Fir-randan, ommi kienet tibgħatna nagħmlu l-Via Sagra kuljum u min ma jitqarbinx, filgħodu m'hemmx kafċ, u tibagħtu l-iskola b'xejn, bla te u bla kafċ. Kull nhar t'Erbgħa u l-Ġimgħa rridu nsumu. bilfors. Konna ħdax tfal… Dejjem b'dik id-devozzjoni. L-istess mara kompliet tgħid: —Kull meta kienet titwieled tarbija l-qniepen kienu jdoqqu dritt Xi ħadd kien imur il-knisja u jgħid 'Twieledi' jew 'Twieldetl' u ddoqq l-Ave Marija bil- qniepen biex nirringrazzjaw lill-Madonna, Ta' Ħal Balzan biss kienu jagħmlu hekk, għax tal-Lunzjata. Kont mort hemm (Ħal Balzan) meta żżewwiġt fis- snin 40. Meta kienet titwelidli tarbija kien imur xi ħadd minnhom javża u tisma' l-qniepen kbar, qishom xi mota kbira… Malli titwieled it-tarbija… Jista' jkun ħin li jkun u l-omm, minn fuq is-sodda tisma' l-qniepen bla ma tkun festa… U n-nies: 'Ehl, Mela xtrat dikl… Mela xtratl' Kelli erba' trabi hemmhekk, u l-erbgħa hekk. Malli titwieled it-tarbija, ommi, Alla jaħfrilha, kienet tgħidli: 'Ismagħhoml… Irringrazzja 'l Madonnal' Kienu aktar devoti… Aktar magħqudin. ' Libsa tal-wegħda L-istess mara kompliet tgħid: ''Anke meta fil- familja kien jinqala' mard kbir ommi kienet tlibbisna dik il-libsa tal-wegħda. Ta' nhar t'Erbgħa. Libsa sewda tan-nofs kaxmer magħluqa sal-għonq, imbagħad għonq tal-bizzilla żgħir, abjad. U tlibbisna kollox iswed, anke l-kalzetti… Tal-wegħda dik. U anke sakemm iżżewwiġna jekk forsi l-ħlas ta' tarbija ma ġiex tajjeb, tagħmel wegħda, jiġifieri kull nhar t-Erbgħa trid tilbes il-libsa s-sewda. U anke biex tippreżentaha l-omm tilbes libsa sewda tan-nofs kaxmer. Ma tridx tkun ta' xi drapp fin… Tan-nofs kaxmer proprju… Sajf u xitwa bihl: Kull meta kien ikun hemm wegħda dejjem kien ikun tan-nofs kaxmer; dak iż-żmien dik kienet tkun il- proprja wegħda. — Wieħed minnhom, ħija, kienet libbsitu ta' San Franġisk, bil-libsa ta' San Franġisk bil-ħabel, għax kien dam ma telaq jimxi… Libsa kannella bil-ħabel… Għax hu kien jismu Frans, għal San Franġisk… bħal tal-patrijiet ' Mewt ta' trabi Ommi Marv, twieldet Abela f'Ħal Balzan fl- 1917; din traskrizzjoni ta' intervista tad-29-V-1977: 'Kienu jmutulha ta' sikwit lill-mamà. Darba meta kelli xi 5 jew 6 snin meta mort lura d-dar sibt li miet hija Edward ta' sentejn, b'aċċessjoni. Meta kellha tarbija oħra sibt kaxxa twila li kienu tawhieli b'xi pupa kbira u lill-mamà għedtilha: 'Ma, għandek xi tifel ħa neħodulek7'… U lanqas għaddiet ġimgħa li ma mitilhiex, u waħħlet fijal Qaltli 'fnt qtiltulna' Miet b'xi enterite akuta. Kienu jiġu tfal jeħduh biż- żigarelli ċelesti wesgħin mal-kaxxa, (roża jekk tifla) bl-ispellizza u jeħduh fil-knisja ħdejn l-artal ta' San Valentinu. Mitulha xi ħamsa jew sitta. Konna nisimgħu l-Glorja meta jmut xi babx u nitilqu niġru… 'Ta' min miet7… Kienu jgħidulna fejn u nidħlu xi għaxart itfal. Kienu jgħidu: 'Ħalluhom jidħlu t-tfal għax dawk anġlil' — Meta kien imut xi ħadd kbir ukoll kienu jgħidulna nidħlu, għax ħafna tfal voldiri qiegħed il-ġenna. Miet babv kienu libbsuh ta' anġlu fosta Z-DU bil-ġwienaħ… xagħru nokkli, wiċċu sabiħ… Għajnejh ħallewhomlu miftuħin, blu, kbar… Knisja tal-logħob (Mara, Ħal Balzan, 30-XI-1994) ''Kien fis-snin erbgħin ftit wara l-gwerra. Konna noqogħdu għand in-nannu… Kelli xi sitt snin. L-ewwel kellna kamra u kien fiha persjana… F'Ħal Balzan. Persjana biss kellna għal barra. F'xi l-ħamsa u nofs, hekk, kont ngħajjat lit-tfal ta' barra, ninġabru f'din l-kamra (fejn) in-nannu, peress li kien jaħdem fl-irħam, kellu artal forma ta' knisja… Qisha knisja tal-Mosta. Konna noqogħdu quddiemha. Kien jagħmel gandlieri antiki taċ-ċomb. Jinġabru t-tfal tat-triq u konna ngħidu r-rużarju. Meta xi ħadd kien jibda jongħos xi naqra, konna nerġgħu nibdew mill-bidu f' Xogħol tal-monasteru (Mara, 13-IX-1995) Meta fil-gwerra. tifla ppreżentat bukkett fjuri tal-ganutell lill-gvernatur meta ġie l-iskola ta' Stella Maris tas-sorijiet ta' Ħal Balzan, dik (it-tifla) jien kont. Ippreżentajtu jien, għax konna refuġjati hemm. Kelli z-zija soru hemm, u trabbejna qisu hemm. Il-bukkett tal-ganutell kienu għamluh is-sorijiet Franġiskani stess. Kienu jagħmlu wkoll il-bambini tax-xemgħa. Kien hemm soru Ingliża… Qatt ma qalet kif kienu jagħmluhom. Kellhom kamra, kienu joqogħdu jirrakkmaw… U x'rakkmijiet kienu jagħmlul Kienu jagħmlu wkoll fjuri mill-ħobż imbagħad jippitturawhom.' Għall-ħabta tal-ewwel snin tas-seklu għoxrin, kien hemm xi ftit oqsma sperimentali għall- agrikoltura, wieħed minnhom f'Sant'Anton. Ommi kienet minn Ħal Balzan u qed nikteb hawn dak li qaltli dwar meta kienet żgħira hi u ħutha kienu jmorru l-Kampo Modellio. (IS-XIl-1985) — ''Ħal Balzan konna mmorru l-Kampo Modello biex nixtru pastard u ħaxix ieħor. Ħdejn ta' Strickland. Il-mamà kienet tagħtina qoffa u basket kbir taċ-ċraret u mmorru ma' (ħija) Karmenu. Kien jiġi għalija l-iskola u jġib ukoll lil Toninu u lil Pawlinu u ngħaddu mill- Isqaq it-Twil u morru Sant Anton. Il-mama kienet ittih xi ħaġa tal-flus, xi ġiex soldi, lil Karmenu biex immorru l-Kampo Modello u tgħidlu: 'Ixtri xi ħaġa għall-minestra.' Kien jixtri għall-minestra u jtih xi ħaġ'oħra wkoll. Wara li kien jimlielna l-qoffa konna noħorġu l-basket. Fil-Kampo Modello konna nimxu bil-mod, allura (Karmenu) kien jikkmandana: 'Mur ħu dikl' u naqtgħu xi kaboċċa jew ġidra. Għalhekk kienet ittih basket kbir il-mamàl:— Kien post kbir, twil daqs Sant'Anton. Aħna konna nimxu minn fuq nett waqt li nimlew il-basket. Il-mamà kienet tibda tibki: 'Ara jaħasral Kemm tagħna b'ġiex soldit'… Da żguri Għax Karmenu kien jinqala' għalhekk.