— lAL- minn GUŻI BUONTEMPO Kif jaf kulhadd, il-Karnival huwa zmien ta' blughat, cajt u ferh, zfin u xalar, Iz-zmien naturali tieghu huwa fi hrug ix- xitwa u dhul tar-rebbiegha, F'pajjizi nsara, l-Karnival dejjem kien isir qabel ir-Randan, zmien il-gabra u l-penitenza, Ghal gimgha shiha, l-poplu kien jizfen, jitbellah u jidhaq. It-triqat mimlija maskarati b'xi tamburlin tal-landa f'idejhom, jitfaw il- pertini, kosbor u bcejjec tal-karta f'wicc in-nies; it-tfal, b'wicchom imgermed, libsin xi glekk ta' missierhom jew dublett ta' ommhom, jiggemew minn triq ghall-ohra, Mat-triqat kien jindtema jidwi d-daqa tat-trumbetti, zmamar, sfafar… F'kelma wahda l-karnival kien zmien li fih wiehed jinsa ghal-ftit id-dwejjaq u l-problemi tieghu u jidnaq xi zewg dahqiet, Dari, b'xi mod kulhadd kien jiehu sehem, ukoll in-nies serji, min biex jidhaq, u min biex idahhaq, Tassew li xi kultant xi cajt zejjed kien iqajjem xi glieda, izda malajr kien jintesa u jghaddi kollox, il-Karnival kollox kien tollerat, Jinghad li hawn Malta, il-Karnival dahal mal-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Gwann, difatti, huwa maghruf li l-ewwel Karnival hawn sar fl-1560, meta ghadd kbir ta' igfna tal-princmijiet insara ingabru fil-port lesħi biex isalpaw ghal-Tripli, Ghal din l-okkazjoni, il-Gran Ħastru ta l-permess li jintlibsu il-maskri fil-publiku, haga li tat aktar kuragg lin-nies li johorgu maskarati fil-publiku bla misthija. Naturalment, l-entuzjazmu tal-karnival fost il-popolazzjoni kien jirtifletti l-istat li kienet tinsab f'Malta dak iz-zmien, il-karnival, bhal kull hag'ohra, maz-zmien biddel rixu u tilef hafna mid-drawwiet tieghu ta' dari. Ibda biex, ilspoplu illum m'ghadux jistenna l-karnival biex jitbellan xi ftit; illum il- karnival is-sena kollhal Barra minn hekk, akta ma l-karnival beda jigi organizzat ufficjalment, il-poplu aktar deher li beda jitleż l-interess tieghu, wisq aktar issa li qed isir barra minn zmienu, Il-karnival, dari konna nibdewh ahna t-tfal nhar il-Hamis fil-ĠGiovedil' Gras, Konna nohorgu niggerrew mat-triqat b'wiccna mgermed bil-faham, libsin xi qalziet twil, inhabbtu xi laned u ghotjien ta' borom u kzazen, Ufficjatment, kien jibda is- Sibt filghodu bil-Parata, Il-perata hija zifna li tfakkarna fir-rebha tal-Maltin fuq itżTorok, u xi whud jghidu li hija zifna li dahhluha maghhom ta' L-Ordni, iz-zeffiena kienu ijkunu xi erbgha u ghoxrin jew tletin, min liebes ta' kavallier u min kiebes ta' Tork, b'injama ghatħla ta' xabla f'id wahda, u tarka fl-id l-ohra, Ma' dawn kien ikun hemm xi erba rgiel izommu lasta twila bil-bandiera, u bihom kienu jiffurmaw speci ta' recint li fih kienet issir iz-zifna, Tifla liebsa sabih, li tirrapprezenta l-Malta kienu jsejhulha l-gharusa tal-parata, u ma dan kollu kien ikun hemm xi zewg daqqaqa, Kien ikun hemm ukoll wiehed biex imexxi iz-zifna bit-tisfit tas-suffara, Iz-zifna kienet tispicca billi l-Maltin kienu jirbhu fuq it-Torok, u b'turija ta' ferh kienu jerfghu fuq idejhom lit-tifla, u din bi hlewwa kbira kienet titfa' bews lin-nies fost capcin tal-folla, Din il-parata kientt tibda mill-Main Guard, quddiem il-palazz tal-President, biex izommu t-tradizzjoni antika hafna, meta l-organizzaturi tal-Parata kienu jmorru jitolbu l-Gran Mastru il-permess biex isir il-karnival, Minghir il-ibandu' tieghum ma kienx jista' jsir, Minn hemm, il- parata kienet tkompli ddur mat-triqat tal-Belt, Is-Sibt wara nofs inhar kien isir it-ballu tat-tfal fit- fejatru Rjal, jew fil-Kazin Malti, Kien ikun hemm mijiet ta' bniet u subien libsin ilbies sabih; bniet kienu jilbsu ta' pupi, nurses(dawn l-aktar moda wara l-ewwel gwerra dinjija), hafna minn- hom bil-krinolin(dublett wiesa' qisu minfuh), kollha bil-ghatzza fuq haddejhom, Subien kien ikun hemm hafna minnhom libsin ta' kavallieri jew ta' ufficjali mit-tliet servizzi, ohrajn jimitaw lil-Gharlie Chaplin, pierrot, ecc, Kien ikun fihom x'tara, ghax ommijiethom kienu jkunu qishom bl-imhatra min ilibbishom l- ahjar, It-Tnejn wara nofsinhar kien ikun riservat ghad-danzi jew zfin tal-koppji bil-kostum, b'kompetizzjoni ghall-ahjar danza, fil-pjazza ta' quddiem il-palazz, Il-Hadd u t-Tlieta tal-karnival wara nofsinhar, kien isir id-defilel jew sfilata tal-karrijiet, L-ewwel dejjeti kien jghaddi il-karru tas-sulatan tal-karnival, li fl-antik kienu jsejhulu l-karru tal-Gran Mastru. Il-karrijiet ta' tfuliti ma kienux ikunu kbar daqs dawk ta' daz-zmien, u l-ancas ma kienu jkunu mekkanizzati, imma kienu jinhadmu bis-sena, brijuzi, u l- bicca l-kbira kienu jkunu bil-kumpanniji taz-zeffiena fuqhom, li kienu jqanqlu briju kbir minn kull fejn jghaddu. L-isfilata kienet tibda minn Butirjal, tghaddi minn Strada Rjali, u tieqaġ fil-pjazza l-kbira ghaz-zifna, Ma dawn il-karrijiet kien ikun kemm ohrajn satirici biex iwaqqghu ghac-cajt lill-pobitikanti, u ohrajn ta' l-issuttar li kienu jaqsmu l-kulhadd bid-dahq, waqt li fuqhom kienet tinzel xita ta' mbarazzi, bhal bajd hazin, pastizzi, kosbor, perlini ecc, Ghadu jissemma' l-Konslu u shabu Manina, ic-Ġemmec, u Toni Monsigneur fuq karrozzin zgangat ta' Karmnu Xjaten b'ziemel mghaddam u kaghkus li kien ifakkarni f'Ronzinante, iz- zietħel ta' Don Quixotte, Dawn, malli jaghmlu d-dawra ma' l-ohran, kienu jieqfu l-pjazza l-kbira u minn fuq wahda mill-funtani zghar li hemm f'kul genb tal-pjazza, kienu jaghmlu buffonati u farsa shiha, Fl-isfilata, minbarra l-karrijiet kien ikun hemm ukoll il- maskri grotteski, u xi bandd li kienu jdoqqu tilqita ta' marcijiet bicciet ta' valzijiet u opri, bhal 'bravn Ċirillu', vera pot-pourri muzikali, Dawn il-baned kienu jghinu mhux ftit biex izommu haj il-briju tal-karnival. Popolari hafna fi zmieni, kienet il-kommittiva, Ghal habta tas-saghtejn ta' wara' nofsinhar il-banda ta' Indrif kienet tibda minn hdejn il-K,isja ta' San Duminku, Triq Merkanti il-Belt, tghaddi minn Triq San Nikola ghal Triq l-Ifran, ghol Triq Rkali, u tieqaf fil-kantunieri u fil- pjazez, iddoqq bcejjec li jinzifnu, b'hafna nies jizfnu maghhom, — 137- Bosta li ma kienux jistghu imorru jizfnu fis-swali, kienu jmorru mal-Banda t'Indril, Differenza ohra bejn il-karnivali. tallum u dak ta' xi hamsin sena ilu, hi, li qabel kienu jħbsu maskarati mhux biss it-tfal u dawk li jiehdu sehem fl-isfilata, izda hafna nies ohra li biex 3 i- jifirhu u jferrhu kienu jilbsu maskarati, Dari kont issib hwienet li kienu jikru lbies tal-karnival, ghalhekk kont issib nies libsin ta' Domino' ta'l kull lewn, ta' apache, ta' pjetott, ta' xjaten bil-foxxna, ta' fatati blizar abjad b'ras ta' mewt; ohrajn biex ma jonfqux flus, kienu jkunu rgiel libsin tal nisa, u nisa libsin ta' rgiel, Dawn ta' l-sħhar kienu jidhru lsaktar it-Tmejn u t-Tlieta filghodu waqt li zwieghom kienu jkunu fuq ix-xoghol, Kultant kien jidher wiehed liebes ta' sajjied bil-qasba, u l-gewlaq mimli pastizżi tas-sitta l-wiehed, Trid tara x-ghors, itàitfal imqabbdin u joghlew mieghu biex jilhqu xi pastizz, Drawwa ohra tal-karnival li dari kienet tigbed hafna nies, imma li ilha zmien li nqdehċb, hija l-kukkanja, Jghidu li din dahhalha hawn Malta l-Gran Mastru Xondadari fl-1721. Jekk ma nizbaljax, fi zmieni saret biss xi darbtejn; ghal bidu kienet issir fil-pjazza l-kbira, izda meta din bdiet tintuza ghaz-zfin, il-kukk- anja saret fi Bjazza Pegina, Il-Kukkanja kienet speci ta'l piramida dejqa u gholja hafna, kollha zkuk ta' sigar u haxix, u maghha kienu jdendiu hafna ofgetti ta' l-ikel bhal xi fenek jew tigiega hajjin, xi bictejġjm perzut ta' l-ghadma jew zalzett, xi koxxa zghira ta' majjal jew qoffa bajd; ghadd ta' zaghzagh kienu jixxabbtu maghha, min jilhaq jiehul Din ma kienetx xi haga hafifa, ghax il- kompetituri kienu jaghmlu minn kollox biex ifixklu l-xulxini Min jaqa ma kien jigrilu xejn, ghax kien jigi fuq l-imtierah, fost it- tisfir tal-folla, dahq u capcip, Matul il-granet tal-karnival, filghaxija, kienu jsiru hafna ballijiet, veljuni, fit-Teatru Rjal, fil-Manoel, fiżt-lukanda Phoenicea, u mkejjen ohra, L-aktar ballijiet maghrufa kienu dawk tal-Kumitat tal-Karnival, tal-Kazin Malti, tac-Civil, tal-Borza, tad-Dockvard, tal-Banek; Tal-Borza kien jibsemma' l-aktar ghal hala ta' ikel u xorb, i ' ei Minbarra dawn, kienu jsiru wkoll il-ballijiet tal-parititi politici, tal-kazini tal-baned, u kazini ohra, F'dawn il-ballijiet aktarx li kienet tinzifen 'Il-Maltija', zifna ta' rahhala, b'disa movimenti differenti, Diz-zifna kienet brijuza u helwa hafna, Iz- zeffiena kienu jilbsu ta' Zepp u Grezz, ilbies tipiku tar-rahal taghna fl-antik; L-irgiel kienu jilbsu ilbies tal-bellus ahmar bil-parrokki bojod, in-nisa kienu jilbzu tas-satin jew harir bil-bizzilla, u xahrhom bit-terra, Ghal xi zmien, din iz-zifna kienet tiftah il-ballijiet ufficjati tal-palazz, F'xi postijiet, iz-zfin kien isir barra t-triq, f'xi pjazza jew quddiem kazin tal-banda, bhalma kien isir fl-Isla, Ghadni nara l-Ganni Macikk(Alla jagħtih il-gennal) li kull sena kien jiehu hsieb imexxi il-kontradanza u jaghmel minn kollox biex izomm l- atmosfera ferrieha, Fl-ahhar jum tal-karnival, x'hin joqrob nofs il-ieġd, il- banda kienet tibda ddoqq galopp b'ritmu dejjem aktar mghaggel, bil- maskarati kollha ġaqbzu jizfnu fin-nofs, Ma nofs il-lejl ezatt il-banda kienet iddoqq mortorju, Kienu johorgu tebut kbir u hafna libsin ta' mewt, waqt li il-maskarati kienu tanarsi jinfexxu jibku u jixhru, B'hekk kien jintemm l-ors kollu tal-karnivall Imghada, Ras ir-Randa, kulhadd kien imur il-knisja ghallirmied, u l-Ħadd ta' wara', Hadd in-nies, filla kbira minn dawk li kienu maskarati imorru Haz-Zabbar ghall-pellegrinage, b'riparazzjoni għad-dnubiet li jkunu saru fil-karnivall