DWAR Iż-ŻAFżAFA F' ĦAL GħAXAQ Fost l-istrumenti mużikali tradizzjonali hemm ir-rabbaba, jew żafżafa, li għadha ssir u tintuża spontanjament f'diversi rħula f'Malta u Għawdex. L-isem mhux tant stabbilit u kostanti daqs kemm wieħed jaħseb, għax minn rabbaba b'diversi varjanti isir ukoll żafżafa b'varjanti oħra. L-isem ta' dan l-istrument smajtu bħala rabraba, rababba, rebbaba, rubbaba, żabbaba, żafżafa, żufżafa, żafżava, safsafa, eċċ. — L-oriġini ta' rabbaba għandu mnejn kien taljan, fejn rebdio tintuża b'varjazzjonijiet, għal estensjonijiet li jivvibraw, bħal qasab u pjanti oħrajn qasbija, u meta fil-fiżika nirreferu għaż-żewġt iswaba vibranti tat- tuning fork jew diapason, strument li jintuża biex ikabbar il-vibrazzjonijiet, preċiżament kif isir fir-rabbaba. Żafżafa jew safsafa huwa isem li b'varjazzjonijiet u applikazzjonijiet varji, jirreferi għal ħsejjes prodotti minn ċaflis jew tidlik u ċaglig fl-ilma. Safsafa u żafżafa huma wkoll ismijiet ta' siġar li jikbru assoċjati ma' l-ilma, bħal ma huma wkoll il-qasab. Dwar dan hemm ħafna aktar x'wieħed jista' jiddiskuti. Varjat ukoll huwa il-metodu ta' kif isir dan l-istrument mużikali, u meta wieħed jitkixxef dwaru fl'imgħoddi u fil-preżent, isib li dejjem jiġi addattat għaż-żminijiet. Għalhekk insibu li ir-rabbaba jew żafżafa ta' żmienna, jintużaw fiha tappini tal-fliexken tas-soft drinks għaċ- ċekċik, passaperla u fildiferru minflok spag jew lenza, u patalotti taż-żebgħa tal-metall minflok l-għamliet ta' qsari tal-fuħħar tal-imgħoddi. Frans Farrugia (l)minn Ħal Għaxaq, qalli hekk: ''… Kelli missieri espert taż-żafżafa. Kien jamilha u jużaha. Kien juża patalotti taż-żebgħa… kien jiġi l-bjankett fihom… qisu xi pied għoli u xi għaxar pulzieri dijamaetru. Kellhom xifer ġej fit-tond maqlub, allura l-ġild ma kienx ikun fuq xifer jaqta'. Kien ikollu ġild jew tal-ħaruf, jew tal gidi. Kien inixxfu… kien jagħmillu ħafna melħ fuqu, għax billi kien jibqagħlu xi flit grass (fuq il-ġilda)(Ż) kien irejjaħ xi naqra. Kien itaqqab toqba fin-nofs (tal-ġilda), Jew jagħmel biċċa njama lixxa qisha ċombin, u l-ġilda kien jorbotha ma' din l-injama bil-wajer jew passaperla, li tkun soda. L- injama kienet tkun xi sitt pulzieri twila. Il-ġilda mbagħad, kien idawwarha ma' dan il- patalott… (Il-qiegħ ma kienx jaqalgħu, imma ġie li kien itaqqablu xi toqob.) Il-ġilda kien jorbotha b'biċċa wajer jew lenza, u jorbotha stirata mal-qiegħ. ''Mbagħad kien ikollu xi biċċa qasba, fiha xi metru, u kien jagħżilha li jkollha l-għekiesi viċin xulxin… mhux imbegħdin… kien jagħżilhom imbegħdin xi tliet pulzieri. Kienet tagħmel il-ħoss billi xxarrab idek bl-ilma, u żżerżaq idek… u aktar kemm ikollok għekiesi aktar ikollok vibrazzjonijiet. Il-qasba kienet tintlibes fuq dik il-biċċa njama (li jkun rabat mal-ġilda), Missieri kien jiġi biha ġol-ħwienet, u biex iġorra (iżarma l-qasb ) ma kienetx tkun goffa. Kien joqgħod hemm u jgħannilhom,… dejjem Ħal-Għaxaq… C ; 'Fuq mal-qasba kien jagħmel tliet biċċiet fildiferru u jagħmel it-tappini tal-luminata (mal- wajers ta' fuq). Tan-nofs kien jagħmilha, per eżempju, b'14, tal-lemin bi 8 u tax-xellug b'4, biex ikollok ton differenti… It-tappini kien jiċċattjahom, iġibhom kemm kemm qishom umbrella, itaqqbilhom toqba fin-nofs, u jagħmilhom qishom għatu ta' borma kontra għatu ta' borma, bil-kavità fin-nofs u jdaħħalhom fil-fildiferruwa… Magħhom kien iżejjen b'xi sitt kuluri ta' żigarelli… Jien għamilt kemm il-waħda… Meta kont żgħir konna nagħmluhom iżgħar, u konna nużaw ġilda ta' xi fenek. Fil-Karnival konna noħorġu ħafna bihom…. mhux fil-Milied biss. Aħna Ħal Għaxaq Żafżofa ngħidulha… Ġużeppi Farrugia minn Ħal Għaxaq, f'ħanut n'ru 29 Triq S'ta Marija. Illum dan il- post sar ħanut tal-ħwejjeġ. Ir-ritratt provdut minn ibnu Frans, li kiteb: '… Hal Għaxaq insibuha aktar bħala żavżava milli rubbaba. — Bla mistħija ngħidlek li jekk Ħal Għaxaq tgħidilhom rubbaba aktarx li ma jifhmukx. …. II qasba l-oħra li għandu f'idu hija spare biex jekk tinkiser dik li jkun qed juża ikollu oħra u ma jibqagħx bħal Erbgħa fost il-Gimgħa. (1) Frans Farrugia (twieled 1939) qalli dawn id-dettalji waqt il-programm tiegħi fuq l-RTK Radio (21-XII-1994), fejn, waqt il-programm ''Bejnietna' prodott minn Susan Mulvanev jien iddiskutejt strumenti tradizzjonali tal-Milied, u stedint lis-semmiegħa jikkummentaw fuq esperjenzi tagħhom. Din il-kitba hija traskrizzjoni tar-recording li żammejt. (2) Kliem fil-parentisi jindika kliem li ma ntqagħlux fil-post, iżda daħħalthom jien wara li nkun iċċarajt xi punt mal-kelliem, u qalhom barra mill-kuntest. Puntini bejn xi kliem u frażijiet jindikaw tneħħija ta' kliem inċidentali. (3) Mar-ritratt ta' missieru li ipprovdieli il-kelliem biex nikkupjaħ, kitibli: ''Missieri kien jismu Ġużeppi Farrugia u jgħidulu /l-Bużżu, laqam li bih magħruf ma' Malta kollha. Twieled u dejjem għex Ħal Għaxaq. Miet fl-14-VIIlI-93 fl-età ta' 80 sena. ' Sħubija fil-Għaqda Maltija Tal-Folklor Kull min jinteressa ruħu fil-folklor jista' jissieħeb f'din l-Għaqda. Il-ħlas huwa biss Lira Maltija fis-sena, iżada min jidħol l-ewwel darba iħallas ukoll lira għar-reġistrazzjoni. Il- bullettin tal-Għaqda, 'L-IMNARA' li jiħi pubblikat darba fis-sena, ma jinbihx fil-ħwienet, iżda jintbagħat biss lil membri li jkunu ħallsu għas-sena kurrenti, jiġifieri il-membri effettivi. Il-lista tal-membri effettivi, (li jkunu ħallsu għas-sena kurrenti) qed tidher f'L- IMNARA'). Kopji ta' L-IMNARA imorru ukoll, skond il-liġi, fil-libreriji nazzjonali ta' Malta u Għawdex, iżda tmur ukoll fil-Librerija ta' Belt-Is-Sebh u l-librerija tal-Mużew Nazzjonali, kif ukoll fil-Librerija tal-Università Kull ħlas għandu jintbgħat BISS lit-teżorier, is-Sur J.F.Porsella Flores, 69, Triq il-Palma, Paola. Kitba Għall-Imnara Kull kitba biex tiġi pubblikata f'L-IMNARA tista' tkun bil-Malti jew bl-Ingliż u għandha tkun DEJJEM ORIĠINALI, u qatt ma tkun pubblikata qabel band'oħra, u preferibbilment ta' nteress lokali. Il-indirizz ta' l-Editur huwa 78, Triq San Trofimus, Tas-Sliema SLM 02.