L-Arkitettura: Xhieda ta' l-Identità Nazzjonali L-arkitettura ta' pajjiżna hija parti vitali ta' l-istorja nazzjonali Maltija. Il-kultura, it-twemmin, it-tradizzjonijiet u l-kostumi, it- tbatijiet u l-mumenti ta' ferħ ta' ġensna, wieħed jista' jaqrahom f'kull ġebla tal-monumenti tal-pre-istorja, fil-palazzi u l-knejjes, fil-ħitan tas-swar li jdawru l-bliet, u wkoll, fiċ-ċokon tal-ħitan tas- sejjieħ, u fl-irziezet u d-djar sempliċi tal-kampanja. Il-pożizzjoni ġeografika tal-Gżejjer Maltin kienet il-fattur ewlieni ta' l-istorja mżewqa tagħna. L-arċipelagu Malti qiegħed kważi eżatt fin-nofs bejn it-truf tal-lvant u l-punent tal-Mediterran, u bejn iż-żewġ kontinenti ta' l-Ewropa u l-Afrika fejn il-Mediterran huwa l-idjaq. Il-gżejjer tagħna kienu għalhekk fiċ-ċentru tar-rotot ewlenija ta' baħħara, gwerrieri, avventurieri u kolonizzaturi sa mill-ibgħad żminijiet u kienu okkupati jew mixtieqa minn qawwiet barranin diversi, l-aktar dawk li kienu l-iżjed f'saħħithom fuq il- baħar. Sa żmien l-aħħar gwerra, min kien jippossedi lil Malta kien is-sid tal-Mediterran, u dal-punt kruċjali ta' l-istorja u l-politka tal-Baħar Nofsani fehmuh tajjeb ħafna bosta ħakkiema u kolonizzaturi għal kważi sitt elef sena, jiġifieri mill-bniedem taż- Żmien Bikri Neolitiku sal-Forzi Alleati u ta' l-Assi fit-Tieni Gwerra Dinjija. Kienet ħaġa naturali għal Malta, għalhekk, li ssir iċ-ċentru nevralġiku, storikament u kulturament, ta' ħafna ċivilitajiet Mediterranji u Ewropej. Mhix ħaġa ta' l-iskantament, allura, li l-kulturi Neolitiċi, ta' Żmien il-Bronż, Puniċi, Rumani, Għarab, Spanjoli, Sqallin, Ewropej, u Ingliżi, kollha ħallew il-marka tagħhom, għalkemm fi gradi differenti, f'pajjiżna. Dak li huwa verament impressjonanti, iżda, huwa l-fatt li minkejja dawn l- influwenzi eżerċitati fuq pajjiżna sa mis-sebħ taċ-ċivilità, influwenzi 94 L-ARKITETTURA; XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI li għadhom jinħassu sa llum, Malta rnexxielha żżomm, f'livelli differenti, l-ilsien, it-twemmin, l-użanżi u l-folklor, l-idjoma vernakulari fl-arkitettura, iżda u l-aktar importanti l-Identità Nazzjonali kkonfermata u msaħħa bl-akkwist ta' l-Indipendenza u s-Sovranità ħamsa u għoxrin sena ilu. Malta tippossedi bla dubju teżori kbar ta' l-arkitettura. Sa minn żmien il-pre-istorja, il-ġens Malti bena bla heda, u bil- paċenzja u l-persistenza qata' l-ġebla mill-barrieri abbundanti, u biha tella' tempji, djar, irziezet, knejjes, swar u palazzi, bl-imħabba, bil-ħila u fuq kollox bix-xogħol iebes. Il-ġebla tal-franka u tal- qawwi kienet minn dejjem l-uniku materjal tal-kostruzzjoni f'pajjiżna, fatt li ta lil Malta karattru speċjali, forsi uniku fl-istorja ta' l-arkitettura. Il-ħitan tas-sejjieħ, l-iżjed struttura sempliċi u primittiva, mhux biss jiddelinejaw il-konfini bejn għalqa oħra, iżda jservu wkoll biex jippreservaw il-ħamrija prezzjuża, l-iżjed qrib il-widien u l- irdumijiet. Il-monotonija tagħhom tinkiser bl-effett attraenti tad- dawl u d-dell, bid-daqs u l-għamla tal-ġebel, bil-veġetazzjoni selvaġġa li tikber fix-xquq ta' bejn il-ġebel. Jintonaw tant tajjeb ma' l-ambjent tagħhom, l-iżjed fuq art xagħrija, li jidhru parti mill-blat li jistrieħu fuqu u li darba kienu biċċa minnu. L-awtur Ingliż Henrv J. Forman igħid dwar il-ħitan tas-sejjieħ tal-kampanja tagħna: ''Huma ta' lewn isfar jixbaħ l-għasel, jew kulur il-larinġa jew lewn ħamrani, u l-ħamrija nfisha titħallat magħhom qisha biċċa minnhom, u l-ħitan jitħalltu mal-ħamrija — dehra ta' dinja mdawla, taħt sema ikħal u xemx tisreġ'. Għamla oħra bikrija, iżda wkoll karatteristika ta' l-arkitettura Maltija, hija r-razzett u d-dar sempliċi ta' l-irħula antiki tagħna, għamla attraenti, sempliċi u prattika. Fir-razzett kien joqgħod il- bidwi ma' martu u wliedu, fi kmamar mibnija b'ħitan ħoxnin biex jilqgħu s-sħana qalila tas-sajf u l-kesħa tax-xitwa. Kellhom kważi dejjem bitħa fin-nofs imdawra b'arkati li jagħtu kenn lill-kmamar tad-dawra mir-raġġi tax-xemx. L-annimali u l-għodod tal-bidwi kienu jinżammu fil-kmamar t'isfel. Għas-sular ta' fuq kont titla' minn taraġ mikxuf fejn uħud mill-kmamar kienu jinfetħu biss għal xi okkażjoni familjari speċjali. Id-djar ta' l-irħula ftit kienu differenti mill-irziezet fit-taqsim u l-għamla tagħhom. L-irħula, li bi swied il-qalb qed narawhom ftit ftit igħibu minn taħt għajnejna fl-isem falz tal-progress, kienu l-għaxqa tal- kampanja Maltija. It-triqat dojoq u mserrpa, li jagħtu għal kullimkien u għal imkien, kienu jagħtu ħarsien lin-nies tar-rħula mill-irjieħ qawwija li jonfħu ta' spiss fi gżiritna, u protezzjoni mill- attakki ta' sikwit tal-pirati. In-niċeċ kważi f'kull kantuniera, is- slaleb tal-ġebel imwaqqfa fuq kolonni, u fuq kollox il-knisja ewlenija li kienet tiddomina fuq ir-raħal kollu, kienu xhieda tat- twemmin ta' missirijietna. Iz-zuntier u l-pjazza ta' quddiem il-knisja kienu ċ-ċentru soċjali tar-raħal fejn il-ħbieb kienu jiltaqgħu u jitkellmu fuq it-temp u l-egħlejjel u l-ħsad. Fil-ftuħ tal-kampanja, 'l bogħod mill-irħula, numru kbir ta' kappelli żgħar u sempliċi, ħafna minnhom mibnija min-nies devoti, għadhom sa llum ifakkruna mhux biss fit-twemmin ta' l-antiki tagħna, iżda fil- kontribut siewi tagħhom biex isebbħu u jagħtu l-element uman lill-ambjent rurali Malti. Il-ħajt tas-sejjieħ, ir-razzett, ir-raħal, il-kappella tal-kampanja, huma l-aktar umli, imma ċertament mhux l-anqas prezzjużi tal-wirt kulturali tagħna, u jipprovdu sfond għal ħarsa aktar wiesgħa lejn l-arkitettura f'Malta. Ġie stabbilit bi proċess xjentifiku li t-traċċi l-aktar bikrija ta' l-ewwel abitanti f'Malta jmorru lura, bejn wieħed u ieħor, sas-sena 4200 Qabel Kristu. L-aktar fdalijiet antiki ta' bini li għadhom jidhru sa llum inbnew madwar is-snin 3600-3400 Q.K., u jikkonsistu fi pjanta msejħa trifolju, jiġifieri tliet kmamar ovali jmissu ma' xulxin, għalkemm mhux eskluż il-fatt li seta' kien hawn xi bini aktar qadim b'kamra waħda biss, iżda li m'għadux jeżisti, bħalma jixhed mudell żgħir ta' wieħed minnhom li nstab fl-Imġarr. Maż-żmien dawn saru iżjed komplikati, tant fit-taqsim kif ukoll fil-kobor, iżda nħalli dan is-suġġett għall-kelliemi dwar l-arkeoloġija. L-aktar li tinteressana hawn hija s-sistema tal-kostruzzjoni. Wieħed minn dawn il-metodi, li baqgħu jiġu segwiti għal snin sħaħ wara mill-bennejja Maltin, huwa l-mili bil-ħamrija u mazkan tal-vojt bejn il-ġebel tal-qoxra ta' barra u dik ta' ġewwa fil-ħitan illum msejħa dobbli. Il-blokki kbar tal-ġebel li kienu jintużaw f'dawn il-kostruzzjoniiet bikrin aktarx ma kinux ikunu minġura, għalkemm fit-tempju f'Kordin 96 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI għadhom jistgħu jidhru xi traċċi ta' nġar. Avanz ieħor fil- kostruzzjoni huwa l-bini tal-ħajt tad-dawra li parti minnu sewwa wieħed għadu jista' jarah il-Ġgantija, Għawdex. F'Ħaġar Qim, madwar 2700 sena Q.K., il-blokki ta' isfel nett tal-ħitan ta' barra, kif ukoll tal-kmamar ta' ġewwa huma minġura u l-fili bejn ġebla u oħra huma aktar raffinati u jsegwu bejn wieħed u ieħor l-għamla u l-forma tal-ġebel. L-istess jista' jingħad għall-Imnajdra. Ħaġa oħra interessanti tant f'Ħaġar Qim kif ukoll fl-Imnajdra huwa l- metodu tat-tisqif, fejn kull filata toħroġ ftit 'il barra minn dik ta' taħtha, u hekk qed jiġi antiċipat il-metodu klassiku tal-kostruzzjoni tat-trollijiet u l-koppli. Il-kumpless ta' Ħal Tarxien, datat bejn l-2400 u l-2300 Q.K., huwa l-monument l-aktar komplet fil-kulturi kollha tal-pre-istorja Maltija, u fl-istess ħin kien hawn li nstabu l-iżjed eżempji elaborati ta' tinqix u skultura. It-teknika tal-bini mxiet id f'id ma' l-iżvilupp tal-monumenti pre-istoriċi. Fl-ewwel eżemplari, il-ġebel kien ta' daqs żgħir u żmarrat, li ġie sostitwit aktar 'il quddiem b'ġebel akbar, iżda, bħal ta' qablu, żmarrat. Meta l-bini sar akbar u ta' karattru aktar kumpless, bdiet tiġi adottata teknika aktar avanzata u l-ġebel beda jiġi Iixxat jew minġur. Is-sistema tat-tisqif kienet waħda komplikata, u l-metodi preċiżi għadhom ma ġewx stabbiliti. Għadu mhux ċar jekk is-sistemi tat-trollijiet u koppli li semmejt qabel kinux jibqgħu telgħin sa fuq nett biex jagħlqu s-saqaf, jew jekk kinux jieqfu sa ċertu għoli u l-parti ċ-ċatta kienet tingħalaq bi travi jew zkuk tas-siġar. Dwar l-aspett purament arkitettoniku tal-monumenti pre- istoriċi Maltin, ġew stabbiliti, permezz tat-teknoloġija moderna, fatti mill-iżjed impressjonanti. Fl-1954, il-Professur Evans kien kiteb li 't-tempji u l-oqbra Maltin huma haġa indiġena, b'egħruq tagħhom fit-twemmin u l-użanzi ta' poplu li tiegħu huma l- espressjoni'. Fl-1973, il-Professur Colin Renfrew, fil-ktieb tiegħu Before Civilization, igħid li 't-tempji kbar ta' Malta huma l- monumenti pre-istoriċi l-aktar impressjonanti fid-dinja… huma l- akbar opra tas-soċjetà li pproduċiethom — soċjetà mingħajr bliet u mingħajr tagħrif miktub ħlief il-monumenti nfushom…' Skond il-kronoloġija tar-'radiocarbon', ikompli jikteb Renfrew, 'it- tempji Maltin huma l-monumenti mibnija bil-ġebel l-aktar antiki fid-dinja 7: U David Trump, arkeologu ieħor ta' fama internazzjonali, igħid li 'ladarba ż-żmien imsemmi minn Renfrew huwa ħafna mijiet ta' snin qabel kull monument ieħor tal-ġebel fid-dinja, il-bennejja Maltin ma kellhomx fuqiex jaraw u jikkupjaw — il-monumenti li bnew kienu l-ewwel fid-dinja. ' Ċiviltà Klassika Iċ-ċivilità klassika f'Malta tibda madwar is-sena 800 qabel Kristu, iżda l-ebda kostruzzjoni ma waslitilna minn dak iż-żmien, ħlief oqbra u xi katakombi li mhumiex qegħdin jiġu klassifikati hawn bħala arkitettura. Fis-sena 216 Q.K., Malta saret, integralment ma' Sqallija, provinċja Rumana. L-istoriku Diodorus Siculus għandu din id-deskrizzjoni interessanti ta' Malta u tal- Maltin: ''Hemm tliet gżejjer fin-nofsinhar ta' Sqallija, li għandhom bliet, u portijiet kennija… l-ewwel waħda tissejjaħ Melita… L- abitanti huma sinjuri ħafna, jipprattikaw bosta snajja', u għandhom negozju tajjeb fil-qoton, li huwa famuż għall-finezza tiegħu… Id- djar huma sbieħ u huma miksija bl-istukko u mbajda. L-abitanti, li jżuruhom ta' kuljum ħafna kummerċjanti, saru sinjuri u msemmija fi żmien qasir'. Hija tassew ħasra, għalhekk, li l-gżejjer Maltin, li kienu daqshekk prosperi fi żmien ir-Rumani, għandhom tant ftit x'juru minn dak iż-żmien. Iżda l-ftit li baqa' huwa ta' interess għall-istorja ta' l-arkitettura ta' artna. L-hekk imsejħa Villa Rumana fir-Rabat, fil-fatt, grupp ta' bini, tikkomprendi eżempju tipiku ta' dar Rumana ta' l-epoka, b'możajċi b'kuluri ħajjin li jindikaw li min kien joqgħod fiha kien persuna ta' importanza. Fdalijiet oħra Rumani ta' importanza jinsabu f'Tas-Silġ, Bur Marrad, il-Bidnija, il-Wardija u Għajn Tuffieħa. Fl-għolja Tas-Silġ, il-Missjoni Arkeoloġika Taljana li ħadmet f'Malta bejn l-1963 u l-1970, skopriet il-fdal ta' santwarju Ruman fuq sit aktar antik li kien okkupat minn tempju dedikat lil Astarte u Tanit, li hu nnifsu kien inbena fuq il-fdal ta' monument pre- istoriku. Wara l-perijodu Ruman il-bini li kien baqa' jeżisti nbidel f'bini reliġjuż Kristjan. F'San Pawl Milqgħi, Burmarrad, barra minn dar tal-kampanja Rumana nstab kumpless żgħir industrijali fejn kien isir iż-żejt u l-inbid, u attivitajiet agrikoli oħra. 98 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI Iż-Żmenijiet tan-Nofs Niġu issa għall-perijodu fl-istorja ta' l-arkitettura tagħna li hu mistur kważi għal kollox fid-dlam ta' l-istorja. Tagħrif miktub rilevanti u fdalijiet ta' bini ta' dan iż-żmien huma ftit wisq biex jitfgħu dawl apprezzabbli fuq l-arkitettura f'Malta bejn il-perijodu Ruman u l-bidu tas-seklu ħmistax. Kważi xejn mhu magħruf dwar iż-żmien tad-dominazzjoni mill-Għarab. Taħt l-Anġoini u l- Aragoniżi, il-gżejjer Maltin hu magħruf li ma kinux partikolarment prosperi, u l-bini kien ftit. Bini importanti bħal djar tan-nobbli u l-kattidral, kien ristrett għall-belt qadima ta' l-Imdina. Binili għadu jeżisti sa llum u li jingħad li jmur lura għas-sekli tlettax u erbatax huwa ta' awtentiċità dubjuża ħafna, u anki jekk awtentiku, għadda minn tant tibdiliet, restawri, u fuq kollox rikostruzzjonijiet, li ma jista' bl-ebda mod jitqies oriġinali jew li jista' jagħtina idea ċara ta' kif kienet id-dehra tiegħu fiż-żmien meta nbena. Barra minn hekk, huwa prattikament impossibbli, mill-punto di vista purament tekniku, illi l-ġebla lokali tal-franka, anki jekk tkun ta' l-aħjar kwalità u taħt kundizzjonijiet klimatiċi ideali, isservi għall- abitazzjoni għal medda ta' ħames sekli jew iżjed. Fl-ewwel deskrizzjoni sħiħa dwar Malta miktuba minn Jean Quintin d'Autun fl-1536, l-awtur igħid dwar id-djar fil-Birgu, li wara l-Imdina kien aktarx l-iżjed post importanti f'Malta, li 'd-djar kellhom il-ħitan miftuħa u qed jaqgħu biċċa biċċa, u m'humiex kompluti, u mibnija fuq pedamenti difettużi… Barra mill-Imdina u xi djar fis-subborgi (Rabat), id-djar qishom ta' l-Afrika'. Għall-iskopijiet ta' dan l- istudju, l-aktar xhieda bikrija ta' min joqgħod fuqha hija dwar bini ekkleżjastiku u sekulari li nbena madwar il-mitt sena ta' qabel il-miġja tal-kavalieri ta' San Ġwann f'Malta. Barra mill-bini li diġà semmejt fl-Imdina, dawn kienu strutturi sempliċi, ix-xogħol tal-mastru bennej tar-raħal aktar milli x-xogħol ta' l-arkitett. Il-knejjes kienu jikkonsistu fi spazju żgħir ta' forma rettangulari, u msaqqfin bis-sistema użata komunement ma' Malta kollha, jiġifieri serje ta' ħnejjiet, bil-vojtijiet bejnhom u l-ħitan tad-dawra u s-saqaf mibnija, u mbegħdin madwar qasba bejn iċ- ċentri tagħhom u b'kaptelli minġura mserrħin fuqhom. Snin wara, ix-xorok kienu jitpoġġew direttament fuq il-ħnejjiet, jiġifieri minn sieq il-ħnejja 'l fuq. Maż-żmien, it-tarf ta' ġewwa tal-knisja kien jispiċċa f'abside bħal f'Ħal Millieri u San Mattew tal-Maqluba. Il-kampnari żgħar direttament fuq il-faċċata tal-knisja m'humiex oriġinali, iżda ġew miżjudin fl-aħħar nofs tas-seklu ħmistax u aktarx wara. Il-bibien kellhom fuqhom arkata tispiċċa bil-ponta, b'ilqugħ għall-ilma madwarha, kultant lixxi, u ħafna drabi b'lavur elaborat. Il-Kappelli ż-żgħar ma kellhomx twieqi, u żmien wara bdiet issir tieqa tonda fuq il-bieb li wara saret ovali. Iz-zuntier żgħir ta' quddiem dawn il-knejjes, imdawwar b'ħajt baxx, kien jintuża għad- dfin. Id-dekorazzjoni f'dawn il-kappelli kienet kważi nieqsa għal kollox, imma f'xi każi għadhom jidhru traċċi ta' affreski jew pittura murali, li għalkemm ma jilħqu l-ebda valur artistiku eċċezzjonali, huma eżempju ħaj ta' arti popolari ispirata minn twemmin ġenwin u ħajja reliġjuża intensa. Huwa verament stramb il-fatt li, għalkemm ħafna mill-bennejja kienu fl-istess ħin skulturi ta' ħila, dawn il-kappelli u l-knejjes żgħar huma kważi neqsin għal kollox minn kull tinqix fil-ġebla. L-Ewwel Fortifikazzjonijiet Niġu issa għal aspett mill-iżjed importanti fl-istorja ta' l- arkitettura Maltija. Għal gżira li għandha pożizzjoni ġeografika daqshekk strateġika, hija ħaġa naturali li Malta għaddiet minn ħafna żminijiet imqallba. Il-littoral tal-Mediterran, twil eluf ta' mili, ipproduċa l-aħjar baħħara tad-dinja, li kienu għall-ewwel kummerċjanti u mbagħad saru ġellieda biex jipproteġu l-kummerċ tagħhom, gwerriera biex jaħtfu artijiet ħalli jkabbru n-negozju tagħhom, kursari u pirati għax il-bniedem hu dak li hu sa mill- ibgħad żminijiet, u kolonjalisti ħalli jkabbru u jsaħħu l-imperi tagħhom. Malta kienet fiċ-ċentru ta' dan kollu, u għalhekk minn dejjem kellha bżonn xi għamla ta' difiża. L-ewwel ċentri ta' l- abitazzjoni kienu fuq għoljiet u jħarsu lejn il-portijiet u daħliet kennija. Is-sit pre-istoriku ta' Borġ in-Nadur, li jħares fuq il-bajja ta' San Ġorġ, waħda mid-daħliet importanti tal-port ta' Marsaxlokk, kien sit protett minn ħajt mad-dawra. Hemm ukoll katina ta' torrijiet fil-ħinterland, bħal dawk tal-Ġawhar u tal- Bakkari, mibnija fuq art għolja biex jidhru wieħed mill-ieħor. Il- kapitali antika, l-Imdina, li l-ħitan tagħha kienu jestendu ħafna iżjed mil-lum, hija, probabbli ħafna, l-'oppidum', il-belt fortifikata, imsemmija minn Ċicerun. L-għażla ta' l-Imdina kienet loġika. Kienet mibnija fuq għolja li tiddomina parti sewwa mill-gżira, u 100 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI kważi ekwidistanti mill-bajjiet kbar ta' Għajn Tuffieħa, il-Mellieħa u San Pawl il-Baħar, id-daħliet kennija tal-Port il-Kbir, u l-bajja kbira ta' Marsaxlokk. Il-ħitan li jdawruha u li kienu jitilgħu mill- qiegħ tal-foss tad-dawra kienu jagħtuha kenn akbar, u kienet ideali biex isservi ta' ċittadella bħala l-aħħar kenn ta' l-abitanti tagħha u ta' l-irħula kollha f'każ ta' attakk mill-għadu. Imma kien għad irid jasal iż-żmien tal-Kavalieri ta' San Ġwann biex nistgħu napprezzaw is-sinjifikat u l-wirt immens li l- fortifikazzjonijiet ikkontribwew għall-arkitettura tal-gżejjer Maltin. L-Ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, imwaqqfa għall- ħabta tal-bidu tas-seklu tnax, wasal Malta fl-1530 wara. snin twal f'Ġerusalemm, Akri, Ċipru u Rodi, u għal xi żmien fl-Italja. Kummissjoni mibgħuta mill-Gran Mastru ta' l-Ordni biex tagħmel rapport fuq l-istat tal-fortifikazzjonijiet ta' Malta, qalet li l-gżira m'għandha l-ebda fortizza ħlief kastell żgħir, nofsu mwaqqa'', faċċata tal-Port il-Kbir… provdut biss b'mezzu kanun li jispara l-ġebel, żewġ falkonetti, u xi murtali tal-ħadid, kollox fi stat ħażin ħafna. Kien hemm ukoll forti żgħir ħafna, prattikament imwaqqa', fuq tarf il-promontorju bejn iż-żewġ portijiet. L-Imdina, imħarsa minn ħitan li kienu jeħtieġu tiswijiet kbar, kienet wisq lejn iċ-ċentru tal-gżira biex tkun tista' tħares il-flotta kbira ta' qawwa marittima bħalma kien l-Ordni ta' San Ġwann. L-Assedju l-Kbir Il-Gran Mastru u l-amministrazzjoni ta' l-Ordni għamlu s-sede tagħhom fil-Kastell Sant'Anġlu u fil-Borgo jew Birgu. Tagħrif li kien qed jasal minn spiji ta' l-Ordni, għarraf lill-Gran Mastru li t-Torok kienu qed ihejju għal attakk kbir fuq Malta. L'Isle Adam ma setax jibda proġetti kbar ta' difiża, għax iż-żmien kien kontra tiegħu, iżda seta' biss isaħħaħ il-ħitan ta' Sant'Anġlu u tal-Birgu. L'Isle Adam, bl-esperjenza qarsa tat-telfa ta' Rodi ftit snin qabel dejjem tgħawwarlu ħsibijietu, kien jaf tajjeb id-difetti tas-sistema difensiva tal-Port il-Kbir. Sant' Anġlu kien wisq 'il ġewwa mid-daħla tal-port, u ta' ftit siwi minħabba l-art għolja tas-Salvatur u ta' l- Għolja Xeberras li fuqhom l-għadu seta' jpoġġi l-artillerija tiegħu u jagħmel rovina minn Sant'Anġlu u l-Birgu. Il-ħolma ta' belt ġdida fortifikata fuq il-promontorju Xeberras kienet dejjem f'moħħ il- kapijiet ta' l-Ordni, iżda ż-żmien kien qasir u l-kaxxa ta' l-Ordni kienet vojta wara t-telfiet li ġarrab fis-snin ta' qabel. Iżda s- sitwazzjoni kellha tieħu bixra mhux mistennija meta fl-1551 Malta u Għawdex sofrew attakk kbir mit-Torok b'telf kbir ta' nies u oħrajn meħudin ilsiera. Fuq parir ta' esperti militari, il-Gran Mastru, fl-1552, iddeċieda li jibni bl-għaġla l-Forti Sant'Elmo bejn id-daħla tal-portijiet, u l-Forti San Mikiel biex iħares in-naħa ta' wara ta' l-Isla u l-faċċata u n-naħa ta' wara tal-Birgu. Meta laħaq Gran Mastru Jean de La Valette fl-1557, beda programm immedjat ta' tisħiħ tas-swar eżistenti u ta' pjan organiku għad-difiża tal-gżira. F'Mejju ta' l-1565, il-flotta Torka niżżlet forza ta' madwar 38,000 suldat armat u kwantità kbira ta' artillerija fil-port ta' Marsaxlokk. Il-pjan ta' La Valette kien neċessarjament sempliċi, dettat biss min-numru ta' kavallieri u suldati Maltin, u mid-difiżi eżistenti, Sant'Anġlu, Sant'Elmo, San Mikiel u l-ħitan tal-Birgu. Minkejja d-determinazzjoni ta' La Valette u l-kuraġġ tas-suldati Maltin, is-sistema difensiva kienet dgħajfa u difettuża, speċjalment minħabba l-fatt li l-fortifikazzjonijiet kienu kollha dominati minn art fil-għoli. Il-Forti Sant'Elmo waqa' wara xahar ta' bumbardament qawwi u kontinwu, u l-ġlied kompla mingħajr l- għajnuna barranija mwiegħda minn Sqallija li waslet tard wisq, sakemm f'Settembru l-forzi Torok irtiraw u tbiegħdu mill-gżira. L-assedju ntrebaħ, iżda ħalla warajh ħerba u qerda mal-pajjiż kollu. Bil-kemm kien spiċċa l-Assedju li La Valette ma reġax beda jaħseb serjament dwar il-bini ta' belt ġdida. Din kellha titla' fuq il-promontorju bejn iż-żewġ portijiet, biex is-swar tagħha jħarsu ż-żewġ daħliet ewlenin, Sant'Anġlu, Sant'Elmo u San Mikiel ikunu protetti, u l-ħitan tagħha jipprovdu kenn u sigurtà lill-popolazzjoni f'każ ta' assedju ieħor. Iżda fuq kollox, kellha tkun belt li tagħmel ġieh lill-membri ta' l-Ordni, il-fjur ta' l-aristokrazija Ewropea, u lill-Ordni nnifsu li issa kien qed igawdi l-ammirazzjoni u l-gratitudni tal-Kristjanità kollha. Il-Papa Piju IV, għat-talba ta' La Valette, bagħat Malta wieħed mill-aħjar inġinieri u arkitetti militari li kellu fis-servizz tiegħu, Francesco Laparelli da Cortona, biex jagħti parir lill-Gran Mastru dwar il-bini tal-belt ġdida. Sitt xhur biss wara t-tmiem ta' l-Assedju, wara ħafna diskussjonijiet fit-tul bejn il-Gran Mastru, Laparelli u l-inġiniera l-oħra ta' l-Ordni, fit-28 ta' Marzu 102 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI 1566, tqiegħdet l-ewwel ġebla tal-belt b'pompa kbira u fost il-ferħ tal-popolazzjoni kollha. Hekk twieldet belt ġdida u ssemmiet Valletta, għall-fundatur u l-benefattur tagħha. L-ewwel ma nbnew kienu l-ħitan tad-dawra, u ż-żewġ Kavallieri ta' San Ġakbu u San Ġwann qrib id-daħla tal-belt. Ix-xogħol kien immens, u kien jirrikjedi qtugħ ta' blat, u bini ta' ħitan li l-volum tagħhom kien tant kbir li, anki kieku dan ix-xogħol kellu jsir illum bil-mezzi kollha moderni li għandna, kien ikun ikkunsidrat bħala biċċa xogħol kbira ta' inġinerija. L-arkitett famuż Malti Girolamo Cassar kien l-assistent prinċipali ta' Laparelli, u wara li talaq Laparelli kompla x-xogħol waħdu. Laparelli u Cassar flimkien irnexxielhom joħolqu sistema ta' fossijiet, swar u ħitan massivi li qatt ma kienet dehret bħalha fl-istorja ta' l-arkitettura militari. Min-naħa ta' l-art, il-Belt kienet maqtugħa għal kollox mill-kumplament tal-gżira, u min-naħa tal-baħar il-ħitan li kienu jitilgħu dritt minn xifer l-ilma kienu jaqtgħu qalb kull min iħares lejhom biex jirbaħhom. Fl-1571, ix-xogħol fil-Belt kien avanzat sewwa, u l-Gran Mastru del Monte ttrasferixxa s-sede tiegħu mill-Birgu, issa msejjaħ Vittoriosa, għall-Belt Valletta. Fi ftit snin, is-seba' bereġ tal-Lingwi ta' l-Ordni, il-Knisja Konventwali ta' San Ġwann, is-Sagra Infermerija, il-Palazz tal-Gran Mastru, għadd kbir ta' knejjes, palazzi għall-kavallieri, u djar modesti għaċ-ċittadini, telgħu mill- vojt tax-xagħri ta' l-għolja Xeberras, u għamlu mill-belt Valletta waħda mill-isbaħ bliet tas-seklu sittax. Fis-sekli ta' wara, il-Belt kompliet tikber, dejjem fil-limiti tal-konfini tagħha. Minkejja d- differenzi fiż-żmien u l-istili, il-Belt żammet karattru tagħha ta' belt fortifikata u residenzjali, u fl-istess ħin iċ-ċentru ewlieni tal- ħajja kummerċjali u amministrativa tal-gżira. Vjaġġatur Ingliż, John Gadsbv, li kiteb l-impressjonijiet tiegħu wara li żar Malta fl-1850, qal hekk dwar il-Belt Valletta: ''Id-dehra ta' Malta, hekk kif wieħed jidħol mill-Port il-Kbir, hija verament imponenti. Is- swar, fost l-akbar fid-dinja; in-numru kbir ta' bastimenti; il-bliet żgħar fuq kull naħa; id-djar, fillieri fuq fillieri; iż-żewġ Barrakki mimlija bin-nies jippassiġġaw; il-mollijiet mimlijin b'imħażen, u l-kwantità ta' dgħajjes ta' kull daqs; il-veduta tal-Furjana; il-ħafna kampnari tal-knejjes; kollox jolqot l-għajn fl-istess ħin, u jippreżenta xena ta' ġmiel speċjali, u meta wieħed jaraha, kif għamilt bosta drabi jien fi ljieli ta' qamar, diffiċili li wieħed ineħħiha minn moħħu'. Sir Walter Scott, il-famuż rumanzier, jiddeskrivi l-Belt Valletta, ''Belt stupenda, qisha ħolma'; Disraeli kiteb dwarha, 'Il-Belt Valletta, fl-arkitettura tagħha, tilħaq, biex ma ngħidx tisboq, kull belt kapitali oħra fl-Ewropa''. Mhux possibbli f'diskors limitat bħalma hu dan, li wieħed jagħti deskrizzjoni, anki ħafifa, tal-bini kollu ewlieni tal-Belt, iżda tlieta minnhom jispikkaw fuq l-oħrajn minħabba r-rabtiet storiċi u l-valur arkitettoniku tagħhom. Barra minn hekk huma tipiċi ta' l- arkitettura Maltija tas-seklu sittax, u t-tlieta ħarġu mill-istess id, dik ta' Ġlormu Cassar. Dawn huma l-Knisja Konventwali, l- Infermerija, u l-Palazz tal-Granmastri. l Il-Knisja Konventwali L-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann kien primarjament Ordni reliġjuż, u kull Lingwa kellha l-knisja partikulari tagħha, iżda l-knisja ewlenija kienet il-Knisja Konventwali, dedikata lill- patrun ta' l-Ordni, San Ġwann il-Battista. Il-knisja ta' San Ġwann turi l-ispirtu ta' l-Ordni wara r-rebħa ta' l-Assedju. Minn barra għandha aspett serju kif kien jixraq lil għaqda ta' karattru militari, iżda maħsuba minn Cassar fuq regoli ta' ordni u armonija, xhieda tal-ġenju tiegħu. Il-knisja minn ġewwa timpressjona lill-viżitatur bil-vitalità u l-ġmiel li hemm fil-proporzjon, fit-tqassim ta' l-ispazji u fil-kunċett stupend ta' kull ġebla tagħha. Lill-viżitatur normali, l-arkitettura tal-knisja minn barra tagħti ħjiel ta' inċertezza fil-maġġor parti ta' l-elementi tagħha. Dan forsi għaliex Ġlormu Cassar, kif kienet l-użanza universali dak iż-żmien, kien mgħallem primarjament fl-arkitettura u inġinerija militari, u fl-arkitettura ċivili u ekkleżjastika wara. Il-purista u l-klassiċista aktarx jonqos li jifhem, u wisq anqas japprezza, il-filosofija ta' Cassar dwar kif ittratta l-faċċata ta' San Ġwann. Jista' jkun, forsi, li l-arkitett deliberatament kiser ir-regoli ta' l-arkitettura Umanistika tas-seklu sittax fl-Italja. Cassar kien intbagħat mill- Ordni fl-Italja fl-1569 'biex jistudja l-bini prinċipali ta' Ruma u postijiet oħra''. Imma t-tendenzi progressivi tiegħu, meta ġie lura Malta, ġagħluh joħloq bini aktar Manjerista minn kull bini li ra f'Ruma u fi bliet oħra Taljani. Il-faċċata ta' San Ġwann turi kuraġġ 104 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI mhux tas-soltu f'bini ta' importanza daqshekk kbira, u tinkorpora ċerti elementi li wara saru karatteristiċi fl-arkitettura ekkleżjastika Maltija. Kif wieħed jieqaf iħares lejn il-faċċata u jidħol fil-knisja, iħossu kważi jintilef bis-sens enormi ta' kuntrast. Il-linji riġidi u sempliċi tal-faċċata jinbidlu, kważi b'bakketta maġika, f'festa ta' kuluri u meravilja ta' dekorazzjoni, li ġagħlu lil Sir Walter Scott igħid: 'din hija l-isbaħ knisja li qatt rajt'. Għal ftit mumenti, il-ħarsa tiġri matul il-pittura stupenda tas-saqaf, l-arabeski li jimlew il-ħitan kollha, u l-lapidi kuluriti li jiksu l-paviment minn tarf sa ieħor tal-knisja. Bil-mod il-mod, il-viżitatur jibda japprezza s-sens ta' ordni u armonija bejn arkitettura, skultura u pittura. Il-pjanta tal-knisja hija sempliċi, u tikkonsisti f'navata prinċipali ta' proporzjonijiet bilanċjati, b'kappelli fil-ġnub separati min-navata bi ħnejjiet għoljin. Il-kappelli laterali, imbagħad, għandhom bejniethom ħitan trasversali ħoxnin li huma strutturalment essenzjali biex jilqgħu l-piż enormi tas-saqaf. Bejn kappella u oħra hemm bibien żgħar li jifformaw passaġġ kontinwu mill-ewwel sa l-aħħar kappella fuq kull naħa tal-knisja. Kull Lingwa ta' l-Ordni kellha l-kappella tagħha dedikata lill-qaddis nazzjonali jew tradizzjonali tagħha. Kull kappella kienet dekorata b'artali ta' rħam fin u pitturi ta' l-aqwa artisti, u kull Gran Mastru kien jikkompeti ma' ta' qablu biex iżejjen u jsebbaħ il-knisja. Kavallieri għonja, patruni ta' l-arti, kienu jikkommissjonaw l-aqwa artisti Ewropej ta' żmienhom, skulturi u pitturi, għad-dekorazzjoni tal- knisja. Il-knisja nnifisha nbniet fiż-żmien qasir ta' erba' snin, bejn l-1573 u l-1577, iżda s-sagristiji u l-oratorju, ir-residenzi tal-Prijur u l-Viċi-Prijur u l-kuriduri tal-ġnub inbnew wara. Bl-istess mod kellhom igħaddu ħafna snin wara li Cassar lesta l-bini biex kienet setgħet tinbeda d-dekorazzjoni. Wieħed malajr jifhem din is- sitwazzjoni meta wieħed jiftakar li t-teżor ta' l-Ordni u l-bwiet tal-Kavallieri kienu kważi vojta meta bdiet tinbena l-knisja, ftit snin biss wara t-tmiem ta' l-Assedju u l-bini tal-Belt. Il-pittura tas-saqaf setgħet tinbeda biss madwar disgħin sena wara l-bini tal- knisja mill-pittur Kalabriż Mattia Preti li fl-età ta' tmienja u erbgħin sena ġie Malta wara stedina ta' l-Ordni. Qabel ma beda x-xogħol tal-pittura tas-saqaf, Preti ssuġġerixxa xi alterazzjonijiet fl- arkitettura tal-knisja, fosthom it-twessigħ tat-twieqi ovali fil-volta, li fil-fatt ma ntmessewx fuq parir ta' l-esperti ta' l-Ordni, it-twessigħ tal-bibien bejn kappella u oħra, il-modifikazzjoni tat-tieqa ta' fuq il-bieb prinċipali, u t-tneħħija tal-atriju li Cassar kien bena eżatt fid-daħla tal-knisja u l-bini tal-gallerija fuq ġewwa li tgħaqqad id- dħul għaż-żewġ kampnari. Ta' importanza storika kbira hija s-Sagra Infermerija jew l- Isptar ta' l-Ordni. L-ewwel sptar tal-Kavallieri kien infetaħ f'Ġerusalemm, u kien appuntu l-bidu ta' l-Ordni. Minkejja l- impenji militari u navali li l-Kavallieri assumew matul is-snin, l-iskop ewlieni tagħhom kien dak li jieħdu ħsieb il-morda u xogħol karitatevoli ieħor bħalma hu l-ħarsien ta' tfal abbandunati u xebbiet bla familja. Meta l-Kavallieri ġew Malta, l-unka sptar ta' importanza kien Santu Spirtu fir-Rabat. L-ewwel sptar tagħhom kien fil-Birgu f'dar privata, u wara bnew sptar żgħir fl-1533. Waqt l-Assedju, avolja dan l-Isptar kien fuq il-linja ta' quddiem tal-battalja, kien ta' siwi kbir għall-bosta feruti u morda ta' l-assedju. Meta l-Ordni mar il-Belt Valletta mill-Birgu fl-1571, u wara li tlestew il- fortifikazzjonijiet prinċipali, l-Infermerija, qrib il-Forti Sant'Elmo kienet wieħed mill-ewwel bini li tela', fl-1574, ftit xhur biss wara l-bidu tal-Knisja ta' San Ġwann. L-Infermerija nbniet apposta viċin il-baħar biex is-suldati u l-baħrin feruti li kienu jitniżżlu minn fuq ix-xwieni kienu jkunu jistgħu jittieħdu fl-isptar minn ġo mina li kienet tgħaddi minn ġol-ħxuna tas-swar direttament għal ġos-swali. Għalkemm ma teżisti l-ebda prova dokumentata li Ġlormu Cassar kien l-arkitett ta' l-Infermerija, ftit hemm dubju dwar dan minn provi purament stilistiċi. L-elementi kollha li Cassar kien tant iħobb, il-manjeriżmu tiegħu, u l-linji riġidi tal-faċċati tal-bini tiegħu l-ieħor fil-Belt kollha jidhru ċar fl-Infermerija, u sakemm ma tinstabx prova kuntrarja, hija ħaġa aċċettabbli li Cassar ikun ikkunsidrat bħala responsabbli għad-disinn u l-bini tagħha. L-istruttura oriġinali ta' l-1574 kienet tikkonsisti f'bitħa kbira ċentrali, illum sfortunatament imsaqqfa u mibdula f'sala tal- konferenzi u teatru, biż-żewġ swali ewlenin fuq żewġ ġnub tal-bitħa, bi kmamar għall-istaff ta' l-isptar u servizzi fuq iż-żewġ naħiet l-oħra. Tmien snin wara, inbnew żewġ swali oħra għall-morda w 106 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI iżjed akkomodazzjoni għat-tobba u staff ieħor. L-aktar żieda importanti saret bejn l-1662 u l-1666, meta s-sala prinċipali ġiet imtawla għal ftit aktar minn 500 pied, u li fiha kienu jiġu kkurati l-kavallieri u ċittadini Maltin. L-ewwel sular kont titla' għalih minn taraġ ta' proporzjonijiet mill-isbaħ, u msaqqaf bi troll bil- kassettuni. Fl-ewwel sular kien hemm ir-residenza tal-Gran Infermier, il-kap ta' l-Isptar, l-istaff mediku, u swali tal-konferenzi għat-tobba. Taħt is-sala ewlenija, kien hemm sala oħra, twila u wiesgħa daqsha, li fiha kienu jiġu kkurati l-ilsiera u l-ekwipaġġi tax-xwieni, li kienu jirċievu l-istess trattament bħal pazjenti tas- swali l-oħrajn. Is-saqaf tas-sala ewlenija kien eżempju stupend tal- kostruzzjoni bl-injam, u jixbaħ fid-disinn lis-soqfa kontemporanji tas-swali prinċipali tal-Palazz tal-Granmastru u tal-Berġa ta' Provenza. Is-Sagra Infermerija kienet wieħed mill-isptarijiet mill-aktar avanzati fl-Ewropa ta' bejn is-sittax u t-tmintax-il seklu, u l- attrezzaturi u s-servizz kienu l-iżjed moderni ta' żmienhom. It- truppi ta' l-okkupazzjoni Franċiżi ħadu l-Isptar taħt idejhom fl- 1798, u fl-1800 sar l-isptar militari ewlieni Ingliż sas-sena 1919. Fl-ewwel Gwerra l-Kbira reġa' akkwista l-importanza li kellu darba, meta eluf ta' truppi Ingliżi u Imperjali ġew ikkurati fih wara l-kampanja ta' Gallipoli u d-Dardanelli. L-Infermerija ġiet milquta mill-bombi serjament fl-aħħar Gwerra, u fl-1979 saret Ċentru Internazzjonali tal-Konferenzi. Il-Palazz tal-Gran Mastri . Il-Palazz tal-Granmastri, illum il-Palazz tal-President tar- Repubblika, serva għal dan il-għan bejn l-1572 u l-1798. Il-Gran Mastru del Monte, is-suċċessur ta' La Valette, sabha diffiċli biex jipperswadi lill-Kavallieri biex jitilqu minn Vittoriosa u jmorru joqogħdu l-Belt. Ħafna minnhom kienu għadhom mhux persważi għal kollox li l-Belt Valletta kienet qawwija biżżejjed biex tilqa' kull attakk ta' l-għadu, u kienu qed jaħsbuha għandhomx iħallu Malta għal kollox u jfittxu post ġdid aktar fis-sigur. Iżda l- Granmastru insista dwar il-belt il-ġdida, u kien imur kuljum minn Sant'Anġlu biex jara l-progress tax-xogħol u jinkoraġġixxi lill- ħaddiema fl-isforzi tagħhom. Del Monte ddeċieda li jagħti l- eżempju hu stess, u xtara dar żgħira minn għand neputih bil-ħsieb li sservi bħala bidu għal palazz tiegħu. Ġlormu Cassar ġie mqabbad biex jieħu ħsieb id-disinn u l-bini tal-Palazz. Kif jiġri kważi dejjem fil-bini ta' Cassar, il-faċċata, b'linji ibsin u riġidi kif kienet oriġinarjament, ma tirrifletti bl-ebda mod il-bini minn ġewwa. Bħal fil-każ ta' l-Infermerija u ħafna mill-Bereġ, is-swali prinċipali huma mibnija madwar bitħa ċentrali, u li għal kull waħda minnhom hemm aċċess indipendenti mill-kuriduri tad-dawra. Fil-każ tal-Palazz, hemm, fil-fatt, żewġ btieħi f'livell differenti minħabba l-pendil tat- triq, imma s-sistema ta' l-ippjanar hija essenzjalment l-istess. Il- faċċata prinċipali, twila aktar minn tliet mitt pied, ma fiha l-ebda arranġament loġiku fit-taqsim tat-twieqi. Il-kantunieri huma viżwalment imsaħħin bl-użu ta' ġebel kbir bil-bunji għall-għoli kollu tagħhom. Il-pilastri, kif kienu jintużaw kważi fil-kantunieri kollha tal-Belt, kellhom użu dekorativ, iżda fil-każ tal-Palazz jagħtu wkoll nota ta' finalità lil faċċata li mingħajrhom kien ikun diffiċli li tiddefiniha fit-truf tagħha. Bħal fil-każ tal-Knisja Konventwali, il-Palazz minn ġewwa jpatti għal-linji sempliċi ta' barra. Is-swali prinċipali kollha, bħall- bini kbir kollu ta' l-epoka, qegħdin fl-ewwel sular. Fost dawn ta' min isemmi s-Sala tal-Kunsill, u s-Sala tal-Gran Kunsill, fejn kienu jsiru l-laqgħat ordinarji u straordinarji tal-gvern ta' l-Ordni. Iż-żewġ swali għandhom soqfa għoljin ta' l-injam, imserrħin fuq travi ħerġin minn fuq mensoli, ta' l-injam ukoll. Is-Sala tal-Kunsill hija dekorata b'sett stupend ta' arazzi Gobelins, li juru xeni kuluriti tal-kaċċa fil-ġungla, rigal lill-Ordni mill-Gran Mastru Perellos. Fil-friż mal- livell tas-saqaf hemm pitturi li juru episodji minn battalji navali li fihom kienu mdaħħlin xwieni ta' l-Ordni. Sa l-1976, din is-sala kienet tintuża bħala l-Kamra tar-Rappreżentanti. Is-Sala tal-Gran Kunsill kienet u għadha l-aktar sala importanti fil-Palazz, u għadha sa llum użata għall-okkażjonijiet speċjali ta' l-istat. Mal-livell tas-saqaf, hemm sett ta' affreski, xogħol tal-pittur Matteo Perez d'Aleccio, li juru xeni mill-Assedju l-Kbir, u figuri allegoriċi. Imponenti ħafna huma l-kuriduri tad-dawra, li jagħtu d-dawl lis-swali min-naħa tal-bitħa. Is-saqaf tagħhom fih pittura fuq it-tila, xogħol tal-pittur Nasoni, li ftit snin ilu, wara li kienet ilha nieqsa minn żmien l-aħħar gwerra, ġiet restawrata u mqiegħda lura f'postha. F'tarf ta' wieħed mill-kuriduri, li titla' għalih mis-sular t'isfel minn taraġ tond ta' kostruzzjoni mill-iżjed interessanti, kien 108 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI hemm, fl-itwal sala tal-Palazz, l-Armerija, li kienet tiġbor fiha waħda mil-akbar kollezzjonijiet ta' armi fid-dinja. Fl-1976 l- Armerija tbiddlet fis-Sala tal-Parlament, u wara ġiet sistemata fis- sular ta' isfel tal-Palazz. L-Arkitettura toħroġ mill-Belt Wasal is-seklu sbatax, u s-sitwazzjoni politika u militari fil- Mediterran qalbet għall-aħjar. L-Assedju l-Kbir, u l-Battalja ta' Lepanto fl-1571 miġġielda fil-golf ta' Korintu bejn il-flotot tal- Papa, Spanja, Venezja u l-Ordni kontra x-xwieni Torok, servew biex inaqqsu, għalkemm mhux ineħħu għal kollox, id-dominanza Torka fil-Mediterran, u l-Ordni u Malta setgħu jieħdu ftit tan-nifs. Il-finanzi ta' l-Ordni tjiebu, u magħhom is-sitwazzjoni ekonomika tal-gżira. Twieled f'dan iż-żmien moviment ġdid fil-bini li kellu żewġ aspetti importanti: tip ta' arkitettura ġdida, u t-tixrid ta' dan il-moviment barra mill-konfini tal-Belt. Sa l-aħħar tas-seklu sittax, ħafna mill-bini importanti tal-Belt kien tlesta, u l-gvern u l-knisja kellhom l-istituzzjonijiet tagħhom stabbiliti sewwa fil-kapitali. Il-popolazzjoni li kienet tgħix barra l-Belt bdiet tistaqsi lilha nfisha għaliex il-bliet u l-irħula tagħhom m'għandhomx ikollhom ukoll djar u knejjes aħjar milli kellhom, u bini bħalma sar u kien qed isir fil-Belt. Wara kollox, kważi l-bennejja kollha, l-artiġjani, l-iskulturi, il-ħaddiema u speċjalment l-imgħallmin tal-ġebel, kienu kollha mill-irħula. L-arkitetti Maltin, mimlijin b'ideat ġodda li akkwistaw bl-istudju tagħhom ta' l- arkitettura fl-Italja, u bl-esperjenzi tagħhom fil-bini tal-Belt, riedu jibdew jaħdmu b'interpretazzjoni aktar libera. Il-ġebla, bħal dejjem, kienet abbundanti, il-ħaddiema tal-ġebel kienu bil- kwantità, u l-ħajra u l-ħeġġa għall-bini kienu, sa minn żmien il-pre- istorja magħġuna fid-demm tal-ħaddiem Malti. Dal-perijodu huwa partikolarment importanti għall-istorja ta' l-arkitettura tagħna, għaliex ra tip ta' arkitettura ġdida, differenti minn dik tal-Belt u tas-seklu sittax, titfa' l-egħruq tagħha f'art tajba għal aktar miż- żewġ sekli li ġew wara. L-arkitetti u l-kapumastri Maltin issa ħadu f'idejhom għal kollox, jekk wieħed jagħmel eċċezzjoni għal parti mill-fortifikazzjonijiet, il-wiċċ u s-sura urbana u rurali tal-pajjiż. Vittorio Cassar, wieħed minn ulied Ġirolamo, jappartieni lil żewġ sekli u lil żewġ stili, u l-arkitettura tiegħu, f'aktar minn aspett wieħed, hija waħda ta' transizzjoni, u għalhekk essenzjalment interessanti. Vittorio tgħallem taħt missieru, u waqa' għalhekk fl-isfera ta' l-influwenza tiegħu, speċjalment fix-xogħlijiet militari. Imma l-persunalità qawwija tiegħu ġagħlitu jevolvi stil għalih li jiddistingwih minn dawk kollha ta' qablu. Ix-xogħlijiet militari tiegħu l-iżjed importanti huma t-torrijiet ta' San Tumas f'Wied il-Għajn, San Luċjan f'Marsaxlokk, Santa Marija fuq il-gżira ta' Kemmuna, Santa Marija delle Grazie, ix-Xgħajra, it-torri ta' San Pawl-il-Baħar, it-torri Garzes, u xi xogħlijiet oħra fis-swar taċ- Ċittadella, Għawdex. L-arkitett fiż-żagħżugħ Vittorio ippredomina fuq l-inġinier, u bil-mod il-mod beda jitlaq il-kunċett strettament utilitarju u funzjonali tal-kotra tax-xogħlijiet ta' missieru. Vittorio rnexxielu jabbina s-saħħa li jitolbu l-fortifikazzjonijiet ma' aċċenn għall-eleganza, kwalità li missieru, l-aktar forsi minħabba s-sens ta' urġenza fil-mument tal-kostruzzjonijiet tiegħu, qatt ma pprova jakkwista serjament. Ma hux il-mument u l-anqas il-post li wieħed jidħol fil-paternità ta' xogħlijiet li huma tradizzjonalment attribwiti lil Vittorio Cassar, jew fl-aħħar mill-aħħar lil kull arkitett ieħor Malti. Huwa fatt aċċettat mill-istudjużi kollha ta' l-istorja ta' l-arkitettura ta' Malta li l-biċċa l-kbira ta' arkitetti tal-bini monumentali tagħna mhumiex magħrufin b'isimhom. Hawnhekk wieħed irid jagħmel distinzjoni bejn l-identità ta' awtur ippruvata storikament, u l-attribuzzjoni. Fatt storiku huwa dak li mingħajr ebda dell ta' dubju jkun ippruvat minn dokumenti assolutament awtentiċi miktubin fiż-żmien li fih ikun sar il-bini, jew, jekk wara, ibbażat fuq dokumenti serji ppruvati li huma meħudin minn oħrajn li jmorru lura saż-żmien oriġinali. Pjanti jew disinji ffirmati u bid-data huma ħaġa li f'pajjiżna, b'eċċezzjonijiet żgħar ħafna, nistgħu ngħidu li ma jeżistux, jekk mhux f'kollezzjonijiet privati u kustoditi tajjeb ħafna. Anki l-arkivji parrokkjali, fejn il-bini tal-knisja prinċipali huwa bla dubju l-aktar avveniment importanti fil-ħajja tal-parroċċa, huma neqsin sewwa. It-tradizzjoni fiha s-siwi tagħha, iżda dan huwa limitat. It- tradizzjoni waħedha, speċjalment meta kittieb jikkopja minn fuq kittieb ieħor li l-fonti tiegħu ma jkunux primarji, għalkemm mhux ta' min iwarrabha jew jiskartaha għal kollox, hija mbiegħda miċ- ċertezza storika. 110 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI L-attribuzzjoni stilistika wkoll għandha l-valur tagħha, iżda mhux faċli biex tkun konklużiva. U dan għaliex l-arkitett, bħall- artist u nies kreattivi oħra, jistgħu jbiddlu l-istil matul il-ħajja artistika tagħhom. Ċerti karatteristiċi, imbagħad, l-aktar dawk mibnija fuq il-grammatika jew ir-regoli klassiċi, huma komuni għall-arkitetti kollha u huwa diffiċli ħafna li wieħed igħid li jippartienu biss lil xi arkitett partikulari. Kultant, arkitett jew artist jitlaq għal xi żmien l-istil tiegħu, u jikkopja jew jimita xi elementi minn xogħol ta' ħaddieħor. Dawk li jistudjaw l-istorja ta' l-arti jafu tajjeb kemm hemm opri artistiċi li kien maħsub anki għal żmien twil u minn kritiċi serji li saru minn xi artist partikulari, u wara jinstab li l-attribuzzjoni kienet żbaljata permezz ta' sejba ta' xi dokument jew prova oħra kuntrarja. Attribuzzjoni stilistika, ibbażata fuq studju serju ta' l-istil u l-epoka ta' dak li jkun maħsub li jkun l-awtur imqabbel ma' xogħlijiet oħrajn awtentiċi tiegħu, għandha s-siwi tagħha, iżda tħallina fix-xfarijiet tal-kamp ta' l- ipotesi. Knejjes tradizzjonalment attribwiti minn diversi kittieba serji lil Vittorio Cassar, li qed insemmihom dejjem bir-riservi li semmejt qabel, huma dawk ta' l-Isla, Ħaż-Żebbuġ, il-faċċata ta' San Ġorġ, f'Ħal Qormi, u sehem fil-knisja ta' Santa Marija f'Birkirkara, attribuzzjonijiet li huma msaħħin, għalkemm mhux dokumentati, mill-aspett stilistiku. L-arkitett ta' fama notevoli wara Vittorio Cassar, kien Tommaso Dingli, magħruf ukoll għall-ħila tiegħu fl-iskultura. Lil Tumas Dingli huma attribwiti, uħud minnhom flimkien ma' Vittorio Cassar, il-knejjes parrokkjali ta' Ħ'Attard, Birkirkara, Naxxar, Mosta, Gudja, Għargħur u Ħaż-Żabbar. Li nafu minn dokument kontemporanju huwa l-fatt li Dingli kellu sehem żgur fil-bini tal-koppla ta' Santa Marija, f'Birkirkara. Il-qerda taż-żmien, iżda l-aktar it-traskuraġni u l-vandaliżmu ta' ħafna ġenerazzjonijiet ta' wara, ħallew x'uħud minn dawn il-knejjes jinqerdu, u oħrajn mibdula u miżjuda b'mod li ngħataw sura differenti għal kollox minn dik oriġinali. Fortunatament, dik ta' Ħ' Attard għadha intatta, u Santa Marija ta' Birkirkara qiegħda tiġi restawrata. Dingli u Vittorio: Cassar iddedikaw l-istess attenzjoni għall-faċċati daqskemm iddedikaw għall-knejjes minn ġewwa, u l-arkitettura tas-seklu sittax, bil-limitazzjonijiet u problemi visivi li ċerta awsterità kienet ġiebet magħha, issa, fil-bidu tas-seklu sbatax għamlet il-wisa' lil tip ta' arkitettura iżjed razzjonali, u li bażikament tappartjeni lill-arkitettura Rinaxximentali, fis-sens li tirrikjama t- twelid mill-ġdid tal-forom klassiċi ta' l-arkitettura. Is-seklu sbatax u wisq aktar is-seklu tmintax kienu sekli ta' kreazzjonijiet arkitettoniċi li huma fost l-isbaħ u l-aktar impressjonanti fl-istorja ta' l-arti f'pajjiżna. Aspett mill-iżjed importanti jispikka fuq l-aspetti l-oħrajn kollha: idjoma lokali issa bdiet tasserixxi ruħha, bażata fuq il-barokk, iżda b'elementi qawwija lokali, li jagħtuha karattru partikolari u distintament Malti. Bil-mewt ta' Dingli fl-1666, it-tieni nofs tas-seklu sbatax huwa dominat mill-arkitettura ekkleżjastika ta' Lorenzo Gafà. Il- Kattidral ta' l-Imdina, mibni wara d-distruzzjoni ta' dak ta' qablu bit-terremot tal-1693, huwa wieħed mill-aħjar eżempji ta' l- arkitettura tal-barokk f'Malta. Għandu faċċata bilanċjata, maqsuma vertikalment f'parti ċentrali prinċipali, u żewġ taqsimiet laterali daqsxejn irtirati minnha. It-taqsima tan-nofs fiha tieqa b'arkata fuq il-bieb prinċipali, li tirrikjama t-twieqi tondi u ovali tas-sekli ħmistax u sittax. Gafà, b'ħila, jirnexxilu jagħmel din it- taqsima tippredomina fuq il-kumplament billi deliberatament iħalli ż-żewġ ħitan tal-ġnub kbar lixxi u neqsin minn kull dekorazzjoni. Santa Katerina fiż-Żejtun hija fi stil differenti, iżda aktar interessanti u eleganti mill-Kattidral. It-tamburi għoljin u koppli baxxi ta' Dingli, f'idejn Gafà jassumu vitalità u moviment, bil- kustilji doppji u lanterni elaborati li hu kellu okkażjoni jistudja fiż-żmien li qatta' Ruma. Il-koppli ta' Gafà huma prototipi u kienu l-mudell ewlieni tal-koppli tal-knejjes li ġew wara. Ir-responsabbiltà ta' l-Ordni biex iżżomm lid-difiżi fi stat soddisfaċenti ta' preparazzjoni kompliet tinħass matul is-seklu sbatax ukoll. Għal xi żmien kien ilu jinħass li dawk il- fortifikazzjonijiet tal-Belt li jħarsu lejn il-kampanja, bl-evoluzzjoni ta' metodi ġodda tal-gwerra u artillerija itqal, ma kinux qawwija biżżejjed. L-arkitett militari Taljan Pietro Paolo Floriani ta parir lill-Gran Mastru biex jinbnew linji separati fil-wita ta' barra l-Belt. 112 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI Inbnew għalhekk is-swar tal-Furjana, li fil-kunċett u l-eżekuzzjoni m'humiex anqas minn dawk tal-Belt ta' mitt sena qabel. Ftit snin wara, inġinier ieħor Taljan, Vincenzo Maculano da Firenzuola, ġibed l-attenzjoni ta' l-Ordni dwar id-difett fil-fortifikazzjonijiet tan-naħa ta' ġewwa tal-port minħabba li l-art għolja mad-dawra ma kellha l-ebda mezz ta' difiża. Inbdew għalhekk is-swar li kellhom iċ-ċentru tagħhom fuq l-għolja Santa Margerita lejn il-lvant ta' Vittoriosa. Ftit snin wara, inbnew ħitan oħrajn fortifikati, f'għamla ta' nofs ċirku mill-inġinier, Taljan ukoll, Antonio Maurizio Valperga, li bil-bibien magħrufa tiegħu, irnexxielu jgħaqqad is- saħħa tas-swar ma' l-eleganza tad-disinn. Kien baqa' żewġ punti li kienu għadhom m'humiex protetti, u fl-1670 inbena l-Forti Rikażli li flimkien mal-Forti Sant'Elmo, kienu issa meqjusa qawwija biżżejjed biex iħarsu l-bokka tal-port. Fuq il-gżira Manoel, il-punt l-ieħor ikkunsidrat dgħajjef fid-difiża tal-Belt u tal-portijiet, inbena l-Forti Manoel fl-1726, u meta aktar tard lejn l-aħħar snin tas-seklu ġie kostruwit il-Forti Tignċ, iċ-ċirku difensiv tal-Belt u tal-portijiet tlesta wara perijodu ta' xogħol interrott ta' aktar minn żewġ sekli u nofs. Għal tul l-istess żmien komplew jinbnew il-bereġ, il-palazzi u l-knejjes tal-Belt. Il-bereġ, li fihom il-kavallieri kienu obbligati li jgħixu ħajja komunali u li jieklu flimkien għall-anqas erba' darbiet fil-ġimgħa, inbnew kollha minn Ġirolamo Cassar fi spazju ta' madwar sittax-il sena. Il-Berġa ta' Aragona hija l-unika waħda li għadha fl-istat oriġinali tagħha, minbarra biss il-portiku li ġie miżjud ħafna snin wara. Il-Berġa ta' Franza u dik ta' Alverna nqerdu fl-aħħar gwerra, filwaqt li dik li kellhom il-Lingwa tal-Ġermanja, ġiet imwaqqgħa fejn inbena l-Kattidral Anglikan fi Pjazza Indipendenza. Il-Lingwi ta' l-Italja, ta' Provenza, u ta' Kastilja, kienu kollha kburin bil-kobor u l-ġmiel tal-Bereġ tagħhom, speċjalment dik ta' Kastilja li l-faċċata tagħha tista' faċilment titqies bħala l-iżjed waħda imponenti fil-gżejjer tagħna. Minbarra minn dik ta' Aragona, il-Bereġ kollha oriġinali ta' Cassar ġew restawrati, rimodellati jew rikostitwiti għal kollox. Il-Lingwa ta' l-Ingilterra kellhom dar żgħira użata bħala Berġa, sakemm bl-integrazzjoni tagħhom mal-Lingwa tal-Ġermanja, bdew jużaw il-bini magħruf bħala Palazzo Carneiro, mibni żmien qabel mill-arkitett Malti Carlo Gimach, u llum magħruf bħala l-Berġa tal-Baviera. Is-seklu tmintax. kompla jara l-abbelliment tal-Belt, speċjalment waqt ir-renju taż-żewġ Gran Mastri Manoel de Vilhena u Pinto. Ta' min isemmi l-Palazz Muniċipali fi Triq il-Merkanti li hu magħruf għall-eleganza tiegħu. Il-faċċata hija fuq stil Barokk b'influwenza lokali qawwija, bħalma huma t-twieqi żgħar ovali fuq il-bibien tal-ġnub, li jirrikjamaw l-istess element li kien jintuża snin twal qabel. Fl-1731 inbena t-Teatru Manoel, 'għad-divertiment onest tal-poplu', meta qabel, rappreżentazzjonijiet żgħar teatrali kienu jsiru biss fil-Bereġ. Fl-1738, il-Kastellanja, jew il-Qorti ċivili, kummerċjali u kriminali ta' l-Ordni, inbniet fi Triq il-Merkanti wkoll, fuq disinnn ta' Francesco Zerafa u mwassla fi tmiemha minn Giuseppe Bonnici. Għandha fiċ-ċentru tal-faċċata element kważi aktar skultoreu milli arkittetoniku, movimentat u dinamiku fi stil tipikament barokk. Bonnici kien ukoll l-arkitett tad-Dwana fix-xatt tal-Belt, bini sabiħ fuq linji akkademiċi. Bonnici kien ukoll inġinier tajjeb, u rnexxielu jibni aktarx l-uniku bini f'Malta fuq pedamenti li letteralment jitilgħu minn qiegħ il-baħar. L-aħħar bini importanti ta' l-Ordni kien il-Biblijoteka, disinjat mill-arkitett Stefano Ittar, li kien eżerċita l-professjoni tiegħu għal żmien twil fi Sqallija, u ġie Malta fuq talba tal-Gran Mastru de Rohan. Għalkemm l-aħħar arkitett li ħadem fil-Belt fi żmien l-Ordni ma kienx Malti, iżda l-ismijiet ta' Ġirolamo u Vittorio Cassar, Tommaso Dingli, Lorenzo Gafà, Giovanni Barbara, Carlo Gimech, Francesco Zerafa, Andrea Belli, Giuseppe Bonici, Domenico Cachia u bosta oħrajn, jibqgħu dejjem marbutin ma' l-aħjar u l-isbaħ arkitettura f'Malta fiż-żmien twil tal-kavallieri f'pajjiżna. Barra l-Belt, is-sekli sbatax u tmintax raw numru kbir ta' palazzi u knejjes jinbnew fl-Imndina u f'bosta rħula mxerrdin ma' Malta kollha. Fl-Imdina ħafna djar tan-nobbiltà ġew rikostruwiti, l-aktar wara li l-Gran Mastru Vilhena ħoloq sistemazzjoni ġdida f'ħafna partijiet tagħha. Kien ukoll iż-żmien meta nbnew ħafna djar kbar, b'faċċati b'ħafna xogħol ornamentali fl-irħula, kif ukoll il-biċċa l-kbira tal-knejjes prinċipali. Is-seklu tmintax wasal għal tmiemu b'bidliet radikali fis-sistemi politiċi u soċjali ta' l-Ewropa. F'Malta wkoll, fost il-membri tat-tliet Lingwi Franċiżi, kien twieled moviment qawwi b'xejriet rivoluzzjonarji, flimkien ma' l-attitudni ta' l-intellettwali Maltin 114 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI kontra sistema ta' Gvern li issa kien għamel żmienu u beda jitqies anakronistiku. F'Ġunju ta' l-1798, Napuljun niżżel it-truppi tiegħu f'Malta, u l-Kavalieri ta' San Ġwann, wara ħakma ta' kważi mitejn u sebgħin sena, ċedew u ħallew Malta. Wara biss xahrejn, il-Maltin irvellaw kontra l-ħakkiema ġodda, u ġagħluhom jissakkru wara s-swar tal-belt. B'ironija ta' l-istorja, il-fortifikazzjonijiet tal-Belt Valletta, mibnijin biex iħarsuha mill-invażuri, servew issa biex jagħtu protezzjoni lill-invażuri stess. F'Settembru ta' sentejn wara, mirbuħin mill-Maltin bl-għajnuna tal-qawwiet Ingliżi u alleati, it- truppi Franċiżi ħallew Malta. Il-Perijodu Ingliż L-Ingliżi, sa mill-ewwel mumenti tal-qagħda tagħhom f'Malta, fehmu s-siwi u l-qawwa tal-fortifikazzjonijiet tagħna, u l-aktar minħabba r-relazzjonijiet tagħhom xejn tajbin mal-Franċiżi u s- sitwazzjoni fil-Mediterran, ġiebu d-difiżi, speċjalment tal-portijiet, fi stat aħjar milli sabuhom. Matul is-snin ta' wara, l-amberżuni reġgħu imtlew b'artillerija dejjem aktar qawwija u ssaħħew is-swar u nbnew aktar xogħlijiet militari. L-Ingliżi ma ħassewx il-bżonn, iżda, ta' bini ċivili, għax sabu lest dak kollu li kellhom bżonn għalihom u għat-truppi tagħhom: sptar, palazzi għall-amministrazzjoni, u djar kbar u sbieħ fil-Belt u barra l-Belt bħala residenza. Għall-ewwel ftit snin, il-bini waqaf kważi għal kollox, iżda fl-istess ħin bdiet titwieled kultura ġdida. Il-moviment neo-klassiku fl-arkitettura li tant sab dixxipli fost l- arkitetti fl-Ingilterra wara l-esperiment li rnexxa tar-'revival' Grieg u Doriku, wasal ukoll f'Malta. Fl-istess ħin, arkitetti Maltin, ewlieni fosthom Giorgio Pullicino, saru impjegati tar-Roval Engineers u ħadmu ma' kollegi Ingliżi b'ideat ġodda. Pullicino ddisinja l- kolonna ta' Spencer fuq l-għolja ta' Kordin, illum fil-Blata-l-Bajda, u hu attribwit b'xogħlijiet oħra, bħall-monument Doriku ta' Ball fil-Barrakka t'Isfel, il-Bieb ta' l-Università fil-Belt, u l-esedra fil- Forti Sant'Elmo. Kien stil ġdid, iżda maneġġat tajjeb minn Pullicino, u fl-istess żmien minn George Whitmore, il-kap ta' l- Inġinieri Ingliżi, li kien responsabbli għad-disinn tal-portiku tal- Main Guard, il-bini kbir tal-Officers' Mess fil-Furjana, u l-Isptar Navali ta' Bighi, mibni mill-arkitetti aħwa Maltin Salvatore u Arkitetti oħrajn Maltin ta' talent dehru fl-istess seklu, l-aktar imsemmija fosthom Giuseppe Bonavia, Giorgio Grognet, Emmanuele Luigi Galizia, u Andrea Vassallo. Bonavia ddisinja u bena l-Palazz Ferreria, il-Borsa, it-tnejn fi Triq ir-Repubblika, il-Belveder ta' Villa Depiro f'Ħal-Lija, u l-Knisja ta' Stella Maris f'tas-Sliema. Giorgio Grognet studja l-Italja:u Franza, u reġa' lura Malta mimli b'ideat ġodda u ambizzjużi. Grognet speċjalizza fl-inġinerija ċivili, u ismu huwa marbut b'mod speċjali mar-Rotunda tal-Mosta li bena fost ħafna kritika, anki ta' speċjalisti. Hija tassew ħasra li biex inbniet il-knisja ġdida tal-Mosta kellha titwaqqa' dik oriġinali ta' Tommaso Dingli. Ir-Rotunda tal- Mosta hija opra imponenti ta' inġinerija, u hija eżempju ieħor ċar tal-possibbiltajiet tal-ġebla lokali għall-bini ta' strutturi kbar. L-istess bħall-arkitettura neo-klassika, in-neo-gotiku wasal f'pajjiżna mill-Ingilterra, frott ukoll ta' kultura ġdida. Galizia bix- xogħlijiet tiegħu f'dan l-istil wera għal darb'oħra l-versatilità tal- ġebla tagħna bil-bini taċ-ċimiterju u l-kappella tiegħu fl- Addolorata. Stil għal kollox barrani għal Malta, Galizia immaneġġah tajjeb ħafna, u ħalla f'pajjiżna, flimkien ma' l- Addolorata, il-knisja tal-Karmnu f'San Ġiljan u ta' Lourdes, l- Imġarr, Għawdex. In-neo-gotiku, bħan-neo-klassiku, qatt ma qabad art f'pajjiżna, għax il-barokk kellu egħruq fil-fond, u kien qisu magħġun mat-temperament Mediterraneju u latin tal-poplu Malti. L-aħħar artist fil-ġebla prodott tas-seklu dsatax kien Andrea Vassallo li rnexxielu joħloq kapolavur ta' l-arkitettura u l-iskultura fil-knisja Ta' Pinu f'Għawdex fis-seklu tagħna. Żminijietna Matul l-aħħar nofs tas-seklu dsatax, speċjalment bħala riżultat tal-gwerra tal-Krimca li ġiebet ġid mhux mistenni għalkemm mhux għal żmien twil, rajna l-espansjoni meqjusa u ordinata ta' l-irħula tagħna li b'danakollu ma tilfu xejn mill-karatteristiċi tradizzjonali tagħhom, moviment li baqa' miexi 'l quddiem bil-mod il-mod fit- triq it-tajba sal-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija. Malta rat bidliet kbar, bħala riżultat tar-rikostruzzjoni aktarx mgħaġġla ta' wara l-gwerra, mhux biss fl-ippjanar u fit-tip ta' arkitettura, iżda l-iżjed fl-attitudni u l-mentalità, u fuq kollox fil-ġirja wara kwalità ta' ħajja aħjar. Iż-żieda fil-popolazzjoni, it-twaqqigħ tas-slums u ta' 116 L-ARKITETTURA: XHIEDA TA' L-IDENTITÀ NAZZJONALI bini mhux aktar tajjeb għall-abitazzjoni, il-bini ta' skejjel u fabbriki, u l-influwenza barranija imwassla fi djarna mill-mass media dwar dak li qed isir barra pajjiżna, kienu kollha fatturi li fi ftit snin biddlu wiċċ artna. L-ippjanar fiżiku, l-espansjoni ta' rħula eżistenti u l-ħolqien ta' zoni industrijali u residenzjali, saru ħafna drabi bl-addoċċ u bil-għaġla, mingħajr l-ebda rispett lejn il-konservazzjoni ta' art tajba agrikola u lejn l-ambjent ġenerali. Barra minn dan, l- influwenza barranija mingħajr kontroll adegwat tellfet ħafna mill- karatteristiċi tradizzjonali. tagħna, u fi ftit snin, ħafna mill- arkitettura Maltija bdiet tifforma parti minn stil internazzjonali anonimu u mingħajr identità. Jirnexxilha l-arkitettura kontemporanja tagħna, f'dawn is-snin importanti ta' qawmien nazzjonali wara l-Indipendenza, tasserixxi l-identità tagħha Maltija bħalma għamlet fiż-żminijiet ta' qabel) Il-poplu tagħna għad jerġa' jsib ir-ruħ vera Maltija tiegħu u ma jħallix iżjed il-qerda ta' l-imgħoddi u jassigura futur għall-p assat tagħna'7 M'aħniex proprjetarji assoluti tal-wirt li ħadna mingħand missirijietna, iżda biss gwardjani tiegħu biex inħarsuh u ngħadduh kemm jista' jkun bla mittiefes lil ta' warajna.