'Leħen isSewwa,' IT-TORRIJIET TAGHNA 19 ta' April, 1975. , Il-bini ta' torrijiet hija ħaġa wisq qadima: biżżejjed insemmu Torri ta' Babe', 1:-tiżkelem minnu l-Iskrittura Mqaddsa, F'Ma'ta wkoll inbnew torrijiet sa: miż-żmeni- jiet mega'itiċi, jiġifieri mat-3,000 sena qabel Krstu. isemmi żewġ torrijiet ta' 'dak iż-żmien: it-Torri ta' Giginti u t-Torri ta' Mramma. Hawn xi ħadd minnkom jaf jgħidk. fejn huma, għax jien ma nafx i Ligħarab ukoll bnew torrijiet; ġo Gżiritra, fosthom. it-Torri i Haż-Zabbar, ta' għamla tonda, imsemmi mil-ewwel istorjografu Malti Fra Gian Fran- ġisku Abe'a, fl-Istorja tiegħu ''Deserittionne di Malta.' imma l-akbar għadd ta' torrijiet inbnew fi zmien il- Kavejllieri tal-Ordni Gerosol: mitan, matul il-ħakma' tagħ. hom f'Malta mill-1530 sal- 1798, meta ġew imkeċċija mill-Franċiżi. GHALFEJN IT-TORRIJIET7 L-għanijiet li għalihom kienu jinbnew dawn it-tor- rijiet kienu tlietà;: dawk li nbnew fuq ix-xtajtiet kienu biex jgħassu u ma jħallux lir-għadu jisbarka għall- gharrieda; dawk li nbnew ħdejn xi raħal-saru biex, fil. każ ta' ħebb mill-għadu, in- nies tar-raħal ikollhom fejn jistkennu mill-qilla tal-għa- du; barra mifin dawn insibu torrijiet oħra ogħla mill-oħ: rajn, li-minnhom. il-kapijiet kienu jistgħu josservaw il. linja tad-difiza tagħhom, għax minn fuqhom wieħed kien jista' jafa taħt għaj: nejħ il-mixi-guddiem.u l-mi. xirlura fit-taqbida: : L-Istorja ta' Ma'ta' ta' Castagna ssemmi mal-50 torri f'Malta, 15 f'Għawdex u 2 f'Kemmuna, li jidhru matul ix-xtajtiet. tagħna. Fost dawn hemm dawk li bena l-Grammastru Wigna: court: It-Torri ta' San Pawl il-Baħar, li jħares dawk l- inhawi, it-Torri ta' San Luċ. jan, li jħares id-daħla ta' Marsaxlokk, it-Torri ta' San Tumas, li jħares Wied-ilL Għajn u dawk l-inħawi, fejn ta' spiss it-Torok kienu jiz barkaw u jħebbu għall-Mal. tin, u t'Torri tal-Għallies, li sar magħruf snin ilu għad- delitt ikrah ta' qtil, minħab. ba li fih ġie moħbi l-katavru tal-maqtul. F'Għawdex, in- semmu it-Torri ta' Marsal- forn mibni minn Wignacourt u dak tad-Dwejra mibni minn Pinto. Fost ittorrijiet li nbnew ħdejn l-irħula biex ikennu r- raħħala tal-inħawi insemmu it-Torri ta' Vincenti. fl-Im: qabba, it-Torri tal-Kava'lier fil-Qrendi, it Torri ta' Gauci f'San Pawl tat-Tarġa. Fl-Im- sida, qabel. ma taqbad il- Gzira, kien hemm torri, li ilum wieħed jara biss il-bieb tiegħu, Minħabba f'dan it-triq li twassal minn hemm sa ħdej. ja. issejħet 'Triq Bieb it- Torri. IT-TORRI TA' : IL-ARLOGG Fost it-torrijiet, biex inse. jħulhom hekk, ta' osservazz- joni jixraqlu menzjoni speċ. jali t-Torri tal-Birgu, li: ak. tarx nbena qabel ma ġie l- Ordni f'Malta u kien għadu hemm sal-aħħar gwerra. Fi. ha intlaqat bil-bombi tal- għadu u ġġarraf. U ma re. ġax ġie mtellgħa. Kien bini storiku, għaliex jingħad li minn fuqu l-Grammastru La Vallette kien josserva t-taq: tigħat kolha tal-Maltin mat- Torok fl-Assedju l-Kbir tal- 1565. Gibu quddiem għaj- nejkom lill-dak il-gwerrier qalbieni ta' 71 sena, sabieħ, twil, ka'm, li. kien għadda 8 snin bħala 'isier jaqdef fuq xini torka taħt Dragut u taħt d'xxip'ina l-aktar ħarxa, li, jekk ma tkunx ta' saħħa straordinarja, zgur ji taqa' mejjet taħtha. Arawħ liebes armatura- tqila tleqq: bħall-fidda taħt xemx tiżreġ, iħares lejn il- ħebb qalil tat-Torok mib- għutin minn Kordin kontra l-Insara fl-Isla, jordna li jsir pont. tad-dgħajjes. biex jgħaqqad il-Birgu mal-Is'a, ħalli f'leħħa ta' berqa jib- għat l-għajnuna fil-każ ta' ħtieġa. Arawħ jagħti l-ordni biex jinfetaħ in-nar ta' 5 ka. nuni moħbija taħt Sant'Anġ- lu kontra lelf ġannizzaru li, mgħobbijja fuq għaxar dgħajjes ikbar, telqu biex iħebbu għall-Ista minn naħa tal-Għolja Xiberras; nar li għarraq 9 dgħajjes u 800 Ir-rebħa żgura tat-To-' rok imbidlet f'telfa tal-biża u t-telfa żgura tal-Insara in- bidlet f'rebħa glorjużal Arawh irid jibqa' minn dik it-Torri jmexxi l-battal- ji, ukoll meta il-Kunsill rie- du jħalli l-Birgu u jistkenn f'Kaste'l Sant'Anġlu. U minn hemm ordna li ssir mina taħt is-Sur ta' Kastilja fil Birgu biex minna jgħaddu is-suldati ma żewġ kavallieri u joħorġu jeqirdu t-Torok li b'torri ta' gwerra li waqqfu quddiem dak is-Sur kienu għoddhom waslu biex jirbħu ii l-Birgu. Kultant xi nies għonja kie- nu jibnu torrijiet għad-difi- ża tagħhom u tan-nies tal. inħawi u, fl-istess ħin, bħala vile. fejn huma kienu jħob- tal-Għassieli ħdejn 'ba jqattgħu s-sajf. Torrijiet-Vilel, aktarx fil-pe- riferija 'ta': rħula, huma mdawrin b'ħajt iffortifikat u warajħ kienu jistkennu hu- ma U nies oħra fil-ħebb tal- għadu. Sa mis-seklu erbatax kien hawn Malta torrijiet bħal dawn speċjalment fi rħu'a qodma bħal Haż-Zebbuġ. Imsemmi ħafna huwa t-Tor: ri ta' Gourgion f'Għawdex, mibni qabel is-seklu ħmistax. Jekk qatt ma smajtu b'dan it-torri, żgur li smajtu u raj: tu dawk il-palazzi-torri ta' Verdala, mibni mill-arkitett G'ormu Cassar (fl-1586, u ta' Selmun, mibni mill-arki- tett Tumas Cachia mal-mi- iejn sena wara. It-Torrijiet kollha inbnew fuq pjanta li turi sewwa. l- għan tagħhom ta' difiża kontra l-għadu. Iżda l-arki- tettura tagħhom mhux dej. iem hija dik tradizzjonali ta' ħini kwadru. Hafna minnhom. huma b' żewġ pjani; pjanterren u pian ieħor fuqu, li għalih ak- tarx titla b'taraġ minn bag. ra; waqt li għal fuq : il-bejt titla minn tàraġ girigor jew b'sel um minn ġewwa. Uħud mit-torrijiet għandhom sala fuq u. sala isfel bis-saqaf troll it-tnejn kwadri;. oħrajn għandhom żewġ swali . ret- tangolari sew isfel kif ukoll fuq; oħrajn fihom taqsim ieħor. Barra it-torrijiet kwadri, nittaqgħu wkolt ma. oħrajn ta' għamla tonda, bħal dak ta' Għassieli li ġa semmejna, u għam a.ottagona (bi tmien taċċati), bħal dak tal-Kaval. lier, jew sura ta' Salib ta' Sant'Andrija, bħal dak ta' Mamu, jew ta' kwadru b'er- ba' xpruni, bħal dak ta' San Tumas. Tieħu gost tara f'xi ktieb, bħal dakk ta' Quentin Hughes, l-istampi ta' dawk il-forom varjati. Il-pjani tat-Torrijiet minn barra huma diviżi b'ċinturin wiesgħa tal-ġebe' imqabbeż sew il-barra. Fil-pjan ta' fuq jinfetħu xi twieqi ta' osser- vazzjoni. F'ħafna mit-torrijiet il- bieb qiegħed 'il fuq u titla' għalih permezz ta' taraġ dejjaq mġenneb jew per: mezz ta' taraġ mifrud mill- bini b'foss fond. Ngħid għalija it-torri li l- aktar għaddejt minn ħdejh huwa dak ta' San Gi'jan, (i qiegħed f'Tas-Sliema, sewwa sew kif iddur 'għat-triq' li tiħdox San Gidjaa. Dan it torri ta' i-:sem lil-itwal u jill- isbaħ triq ta' Malta — To- wer Road — li tibda minn Pjazza Sant'Anna fix-Xatt ta' Tas-Sliema u tibqa' sejra sa Triq il-Kulleġġ fil-bidu ta' San Giljan, P:gsiġġata L aktar sabiħa u popolari, speċjalment fis-sajf. : Dan it-Torri aktarx. li hu wieħed mill-14 li l-Gram- mastru De Redin ried li jin. bnew Minn butu matul ix- xtajtiet biex jħarsu l-firxa ta' baħar quddiemhom. lt Torri nbena fl-1658 u kien armat b'4 kantni. Illum, dak it-Torri għandu użu ieħor għal kollox differenti minn dak oriġinali. Ma għadux biex il-Maltin jgħassu minn fuqu kontra l-ħebb tal-fur- bani, iżda biex il-Maltin jmorru joqgħodu ħdejh fuq siġġu madwar mejda jeħdu xi ġelat jew jieklu xi pasta jew pastizz u jixorbu xi ħa- ġa, speċjalment matu. — ix- xhur. tas-sajf. Imma biex ma jintilefx il-għan ewlieni tie. għu, fi 1951, il-Gvern -waħ. ħal fuq il-bieb tiegħu rħama bi skrizzjoni fiha u l-arma tal-Grammastru Pinto. Sur Karm Tabone, tiftakar kemm għaddejna minn ħdejn dak it-Torri fil-passiġ- ġata tagħna ta' nhar ta' Hadd, n'ddiskutu l-proġetti ġodda dwar il-Kardlora u ċ. Cirk'u tàl-Azzjoni Katrolika2