Kitba ta' PAWLU MIFSUD Konna ilna bil-ħsieb li mmorru saz-Zoo. Mawra liz-Zoo ta' Londra ma kienx ta' min jitlifha la ħsilna ġejna nqattgħu erbat ijiem hawn mhux ħażin. U fl-aħħar il-jum mistenni wasal. Kien is-Sibt filgħodu u wara l-kolazzjon tlaqnielha aħna l-ħames Maltin li konna fl-istess dar tas-Sinjura Thomas. : Jien u Mike u t-tlieta l-oħra, kollha bl-istess isem, Ġużeppi, jew aħjar Joe għal-ħeffa, Is- sinjura Thomas kienet taraha ħaġa gustuża din ta' l-ismijiet jixxiebhu u meta kienet tkun trid lil xi wieħed minnhom, biex ma titfixkilx kienet tgħajjatlu b'kunjomu. Immela ħriġna, kif għedtilkom, aħna l-ħamsa mlefelfin tajjeb fil- kowtijiet u l-inċirati għall-ħabta tad-dirgħa u nofs u raddejna s-salib biex inqattgħu l-jum kofu niġġerrew fiz-Zoo ta'' Londra. ma għandix ħsieb infisser hawn x'rajna u x'ma rajniex f'dan il-post : mimli tjur u bhejjem, ħut u għasafar, s iep u insetti u tant ħlejjaq oħra. Xtaqt ngħidilkom naqra waħda ma xiex iltqajna aħna u mex'in fi triqtna lejn iz-Zoo. Niftakar li meta nżilna mill-karozza kbira ta' fuq u t'isfel li jiġru mat-toroq ta' Londra qishom ijunfanti miżbugħin ħomor, staqsejna n-naħa ta' fe'n niġdbu b'ex naslu għaz-Zoo. U l-qalb tajba ta' l-Ingliżi, jew aħjar il-man'ieri tajba li bihom huma magħġunin, malajr taqdik mill-aħjar li tista'. U aħna qbadna l-bankina u bdejna mex- jin lil hinn. U lil hinn, ftit kantunieri bogħod, wasalna f'salib it- turoq wiesgħa baħar. Fuq bankina minnhom, kbirà daqs waħda mit- toroq ewlenin ta' Malta, nilmħu gods nies miġburin u trid u ma tridx qisu tiġik kurżità biex tara x'kien qed jiġri sewwa, Ersaqna b'pass ħafif il-ħamsa li konna u tgeddisna mal-folla. U x'kien qed jiġri sewwa' Mhux la kemm tifhem mill-ewwel la ma tkun rajt qatt f'ħajtek qabel ħwe'jeġ bħal dawn. Imma wara ftit tibda tifhem u tinduna u erħilek titbissem bil-praspar ta' dawn in- nies. Naf li kien hemm żewġt irġiel twal u mibrumin, it-tnejn mhux neqsin mis-saħħa. Wieħed imma, iktar minn kull ħaġa oħra, kellu lsien twil daqs ta' te'lerita. U kellu bżonnu għax bil-qawwa ta' kliemu ried ifiehem lin-nies li nġabru madwar dak kollu li hu u sieħbu kienu qed jikkunfuffaw bejniethom. Kien irid juri li biċċa xogħol ta' sogru u ta' saħħa bħal dik li kienu se jwettqu, l-iktar sieħbu, ma kenitx ħaġa taċ-ċajt u mhux kulħadd kellu' ħila jagħmel bħalha, Fuq kollox kien irid jara kif jisloħ kemxa flus mhux ħażin minna lkoll li waqafna nħarsu bħala ħlas tal-wirja ta' l-għaġeb li kienet waslet biex isseħħ quddiemna. Imma, issa ħalluni nfissrilkom, jekk nista', dak kollu li kien se jiġri. Hekk beda jfiehem dak li kien jitkellem u jgħajjat bla ma jagħ- tik nifs tikkummenta għal waqt ma' xi ħadd qribek, ''Sinjuri, hawn- kekk għandi sieħbi li għandu saħħa u ħila li ma ssibhiex għand kul- ' ħadd. Minn hawn u ftit ieħor taraw kemm hu minnu dak li qed ngħidilkom. Issa taraw kif dan sieħbi se jiġi marbut u marsus minn dawn il-ktajjen tal-ħadid li għandi f'idi. Jiena ndaħħal lilu f'din, l-ixkora twila tal-kanvass b'idejh marbuta wara biex ma jkunx jista' jċaqlaghom. iena norbotlu wkoll saqajh biex lanqas dawn ma jkun jista' jħarrek. Indaħħiu fix-xkora u nkeffnu ġo fiha hekk li-ma jibqax nitfa minn rasu tidher barra. Imbagħad indawru sewwa. b'dawn il-ktajjen kollha li qed taraw, insakkarhom bil-katnazz, in- middu fl-art u, kelma ta' raġel li jien, inwegħedkom. li fi żmien żewġ minuti…… żewġ minuti bl-arloġġ, sinjuri…… dan sieħbi jirnexxilu jeħles mill-irbit kollu u joħroġ mill-ixkora wieqaf kif qegħdin tarawh. ' Kienet biċċa xogħol tqila u xejn anqas gustuża. Imma, ma ngħidu xe;n, dawn it-tnejn ma kenux se jindaħlu għal wirja bħal din mingħa'r qligħ ta' xejn, Qalilna dak ta' lsienu twil: ''Sinjuri, jiena L sieħbi qegħdin nagħmlu dan i':x naqilgħu xi ħaġa x'nieklu. Jeħ- ieġ għalhekk li tgħinuna mill-aħjar ' tistgħu biex hekk indaħħlu ħaqq il-ġurnata ta' lum. Malli nkun daħħalt nofs lira eżatt nibda biex norbot lil sieħbi u naqflu fix-xkora. Titfgħux inqas minn sis- penz, sinjuri, għax is-soldi ma fihomx ħlief toqol u ingombru. Itfgħu- hom fin-nofs u jien niġborhom u ngħoddhom quddiemkom biex tkunu afu li żammejt kelmti. Nofs lira u nibdew, sinjuri, Għalina, mela. ' F'kemm ili ngħidlek bdew neżlin salt sikspenzijiet u xelini qishom niżlu mis-sħab. ta' fuq rasna, Iċekċku malli jmissu ma' l-art u dak il-ħabib jitbaxxa għalihom dlonk u jaħtafhom. U malli kien laqqat nofs lira għamel sinjal biex ma jwaddbux iktar. Tafa' l-flus fil-but u beda jwettaq dak li kien wiegħed. Rabat saqajn sieħbu b'qafla ħoxna u hekk ukoll idejh fuq wara. Meddu fl-art u keffnu fi xkora twila tal-kanvass li ksietu minn rasu sa saqajh. Fit-tarf tar-ras kien hemm qafla li meta tiġbidha kienet titboq il-fetħa v f'kemm ili ngħidlek din ukoll inqaflet ta'jeb. Imbagħad raġa' qajmu bil-wieqfa u erħielha jdawwar lil sieħbu bi kta'jen irqaq tal-ħadid u jrosslu idejh u saqajh tajjeb bihom hekk li ma setax jitħarrek, Imbagħad qafel dawn fit- tarf tagħhom b'katnazz u stieden lin-nies jersqu jaraw b'għajnejhom li ma kienx hemm qerq fil-logħba tagħhom. Ħadd ma resaq. Wara ftit ieħor, dak l-imsejken ta' ġox-xkora kien raġa' sab ruħu mimdud qisu katavru fuq il-bankina kiesħa. Imma dak kien għadu: l-bidu. Issa kien jonqos l-aqwa u l-aqwa kien jitlob ħlas iktar. Kien Jeħtieġ li jinġabrru aktar flus minn dawk bħalna li ħallew il-kurżità 86 IL-MALTI tegħlibhom u waqfu jaraw xena bħal dik, ''Ginjuri, s'issa ġbarna nofs lira,' reġa' beda jtaqtaq dak ta' l-ewwel, ''imma daqshekk mhux biżżejjed. Hemm bżonn li tinġabar lira oħra fi ftit minuti inkella sieħbi jista' jiddejjaq u jitlobni nħollu u hekk ma taraw xejn. Qabel ma tkun inġabret din il-lira, xejn aktar ma taraw, sinjuri. Mela ibdew waddbu, l-aħwa. ' : Ma rridx ninsa ngħidilkom ukoll li dan il-lablabi kien wissa li ma kienx jippretendi flus minn għand it-tfal li kienu qegħdin iħarsu. U tant kien ta' kelmtu li malli lemaħ tifel jixħet sikspenz kien ħafif jiġbru u jnewlu lura lilu. Imma l-kbar ma baqgħux lura u f'kemm trodd salib il-lira l-oħra kienet inġabret ukoll. Lili ġiet tiswieli xelin, ngħid is-sewwa. Meta għaqqad il-lira li talab tkompliet iċ-ċerimonja. X'għamel issa dak l-imbierekl Minn xkora żgħira ħareġ żewġ bajjunetti minn dawk li jintramaw fl-azzarini tas-suldati, resaq bihom lejn sieħbu u, fost l-għoġba ta' kulħadd, deffishom waħda fuq kull ġenb minn bejn it-tidwiriet tal-kta'jen li bihom kien marbut sieħbu. Kien ifisser li jekk sieħbu jieħu pass ħażin xi waħda minnhom setgħet tidħollu fil- laħam ta' ġismu. Ma kenitx ħaġa kbira l-iktar billi dak ta' ġox- xkora kien għoġbu jinża' minn qaddu 'l fuq u baqa' biss fuq il-laħam. In-nies, l-iktar in-nisa u t-tfal, ħassew bħal tferfira f'qalbhom u min jaf x'ħasbu li sata' qatt jiġrilu dak l-ieħor marbut u marsus. L-irġiel tbissmu u ħaġa bħal din ħaduha biċ-ċajt, Imma kulħadd resaq iktar qrib biex jara l-kummiedja sseħħ mill-aħjar li jista' u, min bħali, inzerta qasir, kellu jiddeffes qalb il-folla biex jiġi quddiemnett, WSinjuril' Dak il-leħen sod ta' dak. il-ħajjen, qisu xi ċerimo- njier f'xi okkażjoni speċjali li jħabbar kull ħaġa li tkun se sseħħ b'dik is-solennità tas-soltu, kien raġa' beda jidwi. 'Sinjuri, kif wigħedt- kom ftit ilu se taraw ħaġa li ħadd fostna żgur m'għandu l-ħila jagħ- milha. U ma nafx kemm hawn oħrajn fid-dinja li jaslu biex iwettqu opra bħal din. Kif rajtu, ġo dik l-ixkora hemm raġel marbut minn idejh u minn saqajh b'tali mod.li ma jistax jinħall kif ġieb u laħaq. Barra minn hekk, dak ir-raġel bu marsus u maqful b'katini rqaq imma, sodi tal-ħadid. Rajtu b'għajne'kom stess kemm dawn ġew mar- butin tajjeb u maqfula b'katnazz. Issa ħarsu lejn idejja ħa taraw kif iċ-ċavetta tal-katnazz tinsab għandi. Aħna ma nqarqux bikom imma nagħtu ħlas xieraq għall-karità li għamiltu magħna t-tnejn. Din li se taraw għandha tgħaġġibkom. Din hija turi/a mill-aqwa ta' ħila u ta' saħħa barranija. Għedtilkom ukoll li dan kollu jseħħ f'temp ta' żewġ minuti. Żommu l-arloġġi f'idejkom, sinjuri, u jekk taraw li skorra l- ħin u sieħbi għadu ma nħallx u ħeles kollu kemm hu kif wegħedtkom jien, aħna lesti li nagħtukom fluskom lura, Tajjeb hekk, sinjuri2 U dak il-mument resaq lejn sieħbu li kien mimdud u mkeffen ġox-xkora bla biss jitħarrek u tbaxxa kemmxejn lejh biex ikellmu, Mhux ipespislu xi ħaġa f'widnejh, tafux, imma biex jistaqsih b'leħen għoli hekk li sata' jisimgħu kulħadd, jekk kienx għadu ħaj. VJack,' qallu, ''int kollox sewwa huxi'' U dak ta' ġo l-ixkora għamel kemmxejn sinjal b'rasu biex kieku jwieġbu u jgħidlu iva, t'Jack,' raġa' għajjatlu dak, ''tħossok fiha hux2 Trid tkompli U Jack raġa' għamillu sinjar b'rasu li xtaq jissokta bil-wirja tiegħu ta' saħħa u ħila. Imma l-ieħor, jew biex iżejjen il-biċċa jew biex iġibha xi ftit iktar bi kbira, raġa' staqsieh għat-tielet u l-aħħar darba jekk kienx jixtieq joħorġu minn hemm u ma jagħmel u ma jissogra xejn. Imma dak biex jurih li xejn ma kien se jaqtagħlu qalbu ħarrek rasu u dak li sata' minn ġismu għal darba darbte'n u biex fl-istess ħin ifiehmu li kien qed iħossu bla sabar ħalli jfittex jeħles l-affari kollha. ''Mela, sinjuri, la sieħbi jrid ikompli jiena se nagħmel sinjal biex huwa jibda. Malli ngħodd tlieta jkun beda x-xogħol tiegħu li jeħles minn hemm ġew. U intom żommu taj'eb il-ħin. Tinsewx, żewġ minuti bi:s b'ss. U hekku… wieħed, tnejn… tlieta. '' Mat-tlieta n-nies kollha 'ntreżgħet fuq ponot subgħajha u berrqet sewwa għajnejha ħa tara sewwa x'kien se jiġri. U jiena ċċassajt in- ħares lejn dak mimdud fl-art qisu xi bhima maqful u mrażżan, jit- kagħweġ u jagħti kemm jiflaħ biex jeħles mill-irbit sod li kien imjassar bih. Kont tisimgħu jonfoħ u jilheġ hemm ġew daqs kieku kien wasal fl-aħħar nifs ta' ħajtu u kont tistħajlu li jibqa' hemm stirat, mejjet u bla ebda, ħjiel ta' ħajja, Imma mhux hekk kien, Wa;a xi nofs minuta, il-ktajjen ta' barra qisu tlikkmu flimkien, inxtoribu u nixfu u f'salt wieħed iżżerżqu minn fuq sidru u żaqqu għan-naħa t'isfel sakemm waqgħu minn saqajh għal fl-art. U nofs minuta oħra u dak il-għafrid kien ħeles ukoll mill-irbit ta' idejh u sab ruħu jista' jħaddimhom kif xtaq. Xejn ma tilef żmien biex fetaħ il-qafla li kienet tissikka t-toqba ta' qrib rasu u f'kemm tgħid 'Amen' xiref rasu 'l barra u jħielha jneħħi l-ixkora tal-kanvass minnu u jgerbibba 'l isfel biex itajjarha minn saqajh. Dawk biss kien fadallu ixikkluh imma fi ftit ħin ieħor kien sab tarf iħoll il-ħabel ta' madwarhom ukoll, U f'temp ta' minuta u nofs kien wieqaf hemm quddiem kulħadd, f'nofs iċ-ċirku ta' nies imbikkma, jitbissem u jsellem b'rasu hekk kif sama' ċ-ċapċip ta' xi nofs tużżana li sfaw imsaħħriin għall-aħħar. Ħarist lejh dak il-waqt u tħassartu. Kien qisu bhima qalila, ton- foħ u tilheġ, bil-għaraq nieżel ma' wiċċu u ma' sid:u kollu, Kien hemm fuq dahru u żaqqu l-marki tal-ktajjen li għafsu fuqu bla ħniena, u stennejt li nara xi girfa ew xi qasma mimlija demm li setgħu ikkkaġunawlu dawk il-ponot irqaq tas-skieken misnuna. 88 IL-MALTI tanix żmien ngħarrex wisq għax dlonk raġa' libes fuqu l-flokk ta' taħt u l-qmis u mesaħ l-għaraq minn wiċċu. F'minuta oħra kien raġa' sar bniedem bħal kull wieħed minna li waqfu jħarsu lejh u jiggustawh. Kien raġa' sar raġel normali li jrid jara x'jagħmel u jbati biex idab- bar il-loqma ħobż ta' kuljum. Dak il-ħin inqala' sieħbu minn mal-ħa't fejn kien mar jistrieħ sakemm ra lil Jack jeħles mill-fettuqa li daħal, jew aħ'ar daħħlu fiha, ġabar f'tebqa' t'għajn l-armar kollu ġo xkora ċkejkna, u telqu 'l hemm it-tnejn, bla kliera u bla sliem, sakemm tbiegħdu u ma dehrux . aktar, U aħna bqajna se'rin lejn iz-Zoo ta' Londra.