Minn Għammdn, il-belt ewlenija, tal- Ġordanja, taqbad it-triq għal Damas- ku, li hi fis-Sirja. Għamman hi belt kbira u għanja, tagħmel 'il fuq minn 200,000 ruħ, u hi hekk qadima li fi żmien il-Griegi u r-Rumani kienet im- semmija Filadelfja. Taħt il-ħakma tar- Rumani kienet tagħmel sehem mid-De- kapli, f'għaqda ta' għaxart ibliet ħiel- sa; u hekk kienet ukoll fi żmien Ġesu Kristu. Hawn, aħna l-Franġiskani ta' Dehra tal-be:t ta' l-Art Imqaddsa għandna; Kulleġġ jew Skola kbira, imgħammra b'kull ma jeħ- tieġ għat-tagħlim u miżmuma tajjeb ħafna, magħrufa bl-isem ta: ''Terra Sancta College''. Ma' dwar 35 mil 'il fuq minn Għam- man hemm l-imsemmija belt oħra ta' Gerax, li hi wkoll waħda mill-għaxart ibliet tad-Dekapli u li nżammet wieqfa tajjeb sal-lum fost il-bliet tax-Xerq Not- sani. Din kienet fl-aqwa tagħha fl-ew- wel żminijiet tad-Din Nisrani, imma mbagħad billi nfetħu triqat ġodda u aħ- jar għax-xerrejja u l-bejjiegħa, il-belt marret lura u waqgħet mis-swieq u l- għana tagħha, hekk li l-lum ma turix għajr ħjiel minn dak li darba kienet. Ta' min ifakkar imma, li l-fdalijiet li għad hemm ta' dik il-belt għadhom ju- ru sewwa l-kobor li kellha fiż-żminijiet imgħoddija, għax is-swar, bil-bwieb kbar tagħhom, l-Ark tar-Rebħa, il-mis- raħ, jew ippodrom għat-tiġrijiet taż- żwiemel, u xi tijatri u banji tar-Ruma- ni, għadhom ħafna miżmuma tajjeb, u jixhdu fil-beraħ il-qawwa u l-għana li Damasku, fis-Sirja. darba kellha l-belt ta' Gerax(a). It-triq ta' Damasku, imsemmija dej- jem b'għożża kbira għal dak li ġarrab fiha r-Rasul Missierna San Pawl, il-lum ma għandhiex x'taqsam ma' dak li kie- net fi żmien Sidna Ġesti Kristu. Imwit- tija u mnaddfa minn kull xkiel, miksija b'asfalt mill-aktar mieles, minnha, ka- rozza tan-nar fi ftit siegħat twasslek fil- qalba tal-belt ta' Damasku, fejn dak iż- żmien, il-qilli Sawlu, kien ried, bejn wieħed u ieħor gimgħa sħiħa biex jasal minn Ġerusalem. Wara t-tħaġġir tad- Djaknu San Stiefnu f'Ġerusalem, Saw- lu ta' Tarsu kien telaq kollu qilla biex jaħfen taħt setgħetu u jaħqar lil dik il- ġemgħa ta' Nsara li kienet f'Damasku, meta Ġesu Kristu f'daqqa waħda jid- hirlu u jgħidlu: ''Sawl. Sawl, għax qie- għed taħqarni2'' 'Int min int, ja Sidi2'' wieġeb Saw- Jien hu dak Ġest li inti qiegħed U Sawlu mriegħed u mibdul lu. taħqar. ra u qatt mitluqa, hija l-lum ukoll il- belt ewlenija tas-Sirja. Għal għana u l-kobor tagħha tisboq lil belt ta' Haleb jew Aleppo, billi fiha jgħammru m'hux inqas minn 400,000 ruħ. Triqat sbieħ, twal u wesgħin, ma' għadd bla qies ta' bini ġdid, għoli u kbir, jagħtu dehra li hija tas-sew belt kif titlob is-sengħa ta' Damasku. — il-Grotta fejn San Pawl għamel it-tewba wara li deherlu u kellmu Kristu. (Minn barra) wieġbu: ''Ja sidi, x'għandi nagħmeli'' U Ġesii qallu: ''Qum, mur fil-belt u hemm jingħadlek x'għandek tagħmel', Dawk li kienu miegħu beżgħu, għax semgħu l-leħen, imma 'l ħadd ma raw U Sawlu qam mill-art u meta fetaħ għajnejh sab li kien għama. .Iżda hu- ma tawh idejhom u mexxewh lejn il- belt (Acta, IX, 4-8). Damasku, bħala l-eqdem belt fid- dinja, għax dejjem baqgħet imgħam żmenijietna. Biss wieħed ma hemmx għal fejn jimxi wisq biex mill-qalba tal-belt jasal fil-ħariet tal-Għarab, b' dawk it-triqat tagħhom dojoq-dojoq u milwijin, imma mgħammrin b'mijiet ta' ħwienet ta' kull għamla u ta' kull ġens. It-Triq id-Dritta, li fiha Sawlu kien immexxi wafa li kellmu Kristu u nbi- del fih innifsu, għadha hemm sal-lum. Hi triq mill-aktar imxegħla fil-belt, min- ħabba l-bejgħ u x-xiri bla ħedu li jsir hemmhekk. Fin-naħa l-waħda u l-oħ- ra ta' dik it-triq, serbut ta' ħwienet ta' kull għamla u ta' kull daqs, u hemm jinbiegħ ukoll dak il-qmax li aħna nsej- ħulu damask, li jiżżejnu bih in-nisa, id- djar u l-knejjes tagħna. Imma fuq kol- lox hemm issib l-isbaħ xogħlijiet ta' tinqix fuq il-għuda u fuq ir-ramijiet li trid tas-sew seba' għajnejn biex tħares lejhom. Fit-triq imsemmija fĦaret in-Nasara, il-Kustodja. Franġiskana ta' l-Art Im- ukoll Parroċċa u Dejr bl-isem ta' San Pawl. U hawn ma nistax ma nfakkarx dak il-jum, 22 ta' Awissu 1956, meta Pelle- grinaġg Malti wara li kien żar b'qima kbira l-Imqades tal-Fidwa tagħna li hemm f'Israel u fil-Ġordanja, wasal te dan il-Maqdes ta' San Pawl, wisq għa- żiż għalina l-Maltin. Għadni niftakar qisu issa: malli dħalna hemmhekk qalb- na bdiet tferfer bil-ferħ għad-dehra tax-xbiha ta' l-Appostlu Missierna £' dak l-imkien, u ħarġet dlonk minn qalb- Damasku. — Grotta ta' qaddsa għandha knisja żgħira tgħt l- art, fejn darba kienet id-dar ta' Hana- nija, li lilu Kristu kien deherlu fil-ħolm u amarlu biex imur ifittex lil- Sawlu. 'Qum', qallu, ''mur fit-triq id-dritta, u fittex fid-dar ta' Jeħuda wieħed li jis- mu Sawlu minn Tarsu'. F'dan l-im- kien ir-rħieb Franġiskani għandhom (Minn ġewwa) na u minn fommna t-tislima lil Appost- lu tagħna. Qatt daqs dik in-nhar ma tgħanniet b'ħeġġa akbar it-tislima tagħna ll Missierna: ''Sancte Paule Apostolel' u ma nqasniex le, li nitol- buh bil-ħerqa li jħares dejjem: ''Lil din l-Art ħelwa, l-Omm li tagħtna is:mhal' Qatt daqs dik in-nhar ma ħassejna f' qalbna lil Pawlu marbut magħna. San Hananija kien aktarx wieħed minn dawk id-dixxipli ta' Ġesti li wara kien mar ma' San Pawl. f'Kajsarija. Żmien il-ħoqrien ta' l-Insara f'Ġerusa- lem, meta kien imħaġġar u maqtul San Stiefnu, hu kien ħarab lejn beltu, Da- masku. (U għal hekk wieġeb lil Kris- tu, meta amarlu jmur ifittex lil Sawlu f'dar Jeħuda: ''Ja Mulej, smajt minn ħafna fuq dar-raġel, kemm ħsara għa- mel lil qaddisin tiegħek f'Ġerusalemi' Jingħad li d-dar ta' Jeħuda li fiha Ha- u ta' raba u ta' mxietel, li jagħtu kottà bla qies ta' għelejjel u frottijiet, u jit- rabbew u jikbru kull qabil ta' bhejjem. B'hekk il-belt ta' Damasku dejjem kie- net u hija l-lum ukoll il-belt ta' swieq kbar u tigbed lejha żawwara mid-dinja kollha għas-sbuħija u l-ġmiel tagħha. Jingħad li Muħammed ma riedx jidħol f'din il-belt, għax qal li ma jridx jidħol il-ġenna darbtejn. F'Damasku wkoll il-knejjes Misilmin huma bla għadd u mill-aktar sbieħ, l- aqwa. fosthom hija dik tal-Ummajad, Damasku, — Id-Dar ta' San Hananija, il-lum Knisja tal-Franġiskani. nanija ltaqa' ma' San Pawl u għamm- du, inbniet fuqha l-knisja tal-Misilmin, imsejħa. Gegħmat il-Magħrabin. U l-ħi- tan li minnhom San Pawl kien imħar- rab ġewwa qoffa biex jeħles mill-qilla tal-Lhud huma mkien imqaddes li jżu- ruh iż-żawwara Nsara ta' kull ġens. Damasku hija l-belt għanja u għam- miela li tieħu l-ilma tagħha bix-xaba' mix-xmara msemmija. Naħar il-Bàrda. Minn din ix-xmara jittieħdu għadd kbir ta' swieqi li jaslu fl-inħawi kollha u li bihom jissaqqew għadd kbir ta' ġonna jiġifieri slaten mill-ġidd ta' Muħammed, li kienet mibnija fis-seklu XIII. Wie- ħed jista' jara hawnhekk ukoll il-qabar tas-Sultan Saleħ id-Din, li kien rebaħ għal kollox. lis-Salibin, jew, kif igħid- ulhom bit-Taljan ''Crociati''. Hemm bliet oħra fis-Sirja li ma hu- miex ta' min imaqdarhom, l-aktar min- ħabba l-ġrajjiet magħrufa tagħhom; Rumani u Bisantini ħallew fihom tifki- riet u fdalijiet l; jitkellmu minn dak li għadda minnhom. Fost dawn il-belt qadima ta' Haleb jew Aleppu, biċ-ċitta della tagħha, bit-tijatru Ruman ta' Pal- mira u bil-wisq imsemmi. kastell tal- Kavalieri ta' Homs. L-akbar għadd ta' nies tas-Sirja jgħammru fin-nħawi ta' Damasku, billi f'dawk l-inħawi l-il- ma għat-tisqija ma jonqos qatt. Mill- bġija, sehem kbir minn dik l-art huwa xori li fih igħixu biss Għarab imsemmi- ja Bedu, fost l-akbar faqar. Il-ġrajja tas-Sirja tgħodd eluf ta' snin, għal kemm bħala Republika hi l-aktar ġdida fost il-ġnus, billi nħallet għal kollox minn Franza m'hux aktar minn tnaxer sena ilu. tija ta' l-indaħil tal-Kom- munisti u tan-Nazzjonaliżmu żejjed u aħrax imqanqal minn Nàser, il-lum is- Sirja għandha m'hux ftit tfixkil ġewwie- ni fit-tmexxija tagħha nfisha bħala ġens. Iżda xi gid sar ukoll, l-iżjed fil- bjiedja. Qegħda wkoll tagħmel kull ma tista' biex iżżid il-għadd ta' l-iskej- jel, għat-tagħlim fost l-kotra. Aħna, mill-ftit tagħna, ma nistgħux ħlef nitolbu lil Sidna Ġest Kristu li jmiss il-qalb tal-mexxejja tas-Sirja bħal fejn l-Insara ħarrbu lil San Pawl. ma kien għamel sekli ilu meta kellem lil Missierna San Pawl fit-triq ta' Da- masku. (a) Ara l-artiklu fuq Gerax fil-ħar- ġa ta' qabel din. Fis-seme ma fix Rabbejn, u għal ard ma fix ħabbejm — (Fis-sema ma hemmx żewġ allat, u fl-art ma hawnx żewġt iħbieb). Jiġifieri, bħal ma fis-sema ma jistax ikun hemm żewġ allat, imma Alla wieħed, hekk ukoll fl-art ma jinsabux żewġt iħbieb ta' bil-ħaqq. In-nies tad- dinja, jinħabbu kemm jinħabbu, dejjem ikollhom ftit tal-għira moħ- bija wieħed għall-ieħor.