IL-ĠURNALIŻMU F'MALTA kif jidher mill-ktieb 'A Cheeklist of Maltese Periodicals' ta' ANTHONV F. SAPIENZA, S.J., (Malta Universitv Press, 1977, pp. Xlil — Nos. ĦAFNA nies jaħsbu li l-ġurnali jiffurmaw l-opinjoni pubblika tal- pajjiż fejn joħorġu, imma, jekk wieħed joqgħod jirrifletti tajjeb, isib li l-ġurnajiżmu huwa l-mera ta' l-opinjoni pubblika jew aħjar, hu l-effett mhux il-kawża tax-xejriet li jqanqlu l-imħuħ u x-xewqat tan- nies minn żmien għall-ieħor. Għax fil-ġurnali u fil-perjodiċi jidhru l-aktar fehmiet dwar ċirkustanzi, kwistjonijiet u fatturi li jkunu jqanq'u 'l-poplu, iħawdu l-imħuħ jew li joqorsu liċ-ċittadin b'xi mod jew ieħor, Fi ftit kliem il-ġurnali jesprimu l-bixra u r-ritmu tal-ħajja tal-poplu, u għalhekk il-ġurnaliżmu jista' jitqies, anzi għandu jitqies, bħala wieħed mis- sisien ta' l-istorja għax jitfa' dawl fuq l-aspetti koliha tal-ħajja naz- zjonali, u ħafna drabi fuq ir-relazzjon jiet tal-pajjiż fil-qasam inter- nazzjonali, Dan kollu wieħed jista' jintebaħ bih meta jaqra bis-sabar u bid- dehen din il-'Lista'' ta' perjodiċi miġsura minn Anthonv F. Sapienza, għax fiha nsibu li matul kważi żewġ sekli, il-ġurnaliżmu f'Malta kien dejjem imqanqal u mnebbaħ minn avvenimenti storiċi u iatturi poli- f'din il-Gżira. Dan l-aħħar saru xi studji fuq diversi friegħi tal-patrimo- nju storiku u kulturali ta' Malta. Din il-'iLista' ta' Patri Sapienza tieħu postha bħala waħda mill-aqwa għal dak li hu ta' ħtieġa, interess, tagħlim: u tagħrif. Meta wieħed joqghod jaħseb, għandu jistagħġeb kif qatt ma kien hawn fostna min intafa' għal din il-biċċa xogħol tant utli għall-istudju ta' l-iżvilupp intellettwali tal-popiu tagħna. Difatii jekk wieħed jistudja bir-reqqa din il-'Lista' jinduna li l-ġrajjiet li l-aktar stimulaw il-ħruġ ta' perjodiċi f'Malta u li l-aktar qajmu ferment ġurnalistiku, kienu l-avvenimenti storiċi ta' xejra po- litika — l-ewwel ġurnal li deher fil-Gżira tagħna, ''Journal de Malte', 1798, ħareġ biex jiddefendi l-politika Franċiża li Napuljun kien daħ- ħal f'Malta. Wara dak l-ewwel ġurnal, bqajna sal-lum, kull mewġa politika nisslet ruxxmata perjodiċi u ġurnali jitlewmu u jitmasħnu favur jew kontra t-tqanqila ta' dik il-mewġa. IL-ĠURNALIŻMU F'MALTA 43 Min-naħa tal-politika nistgħu nifirqu l-ġurnaliżmu Malti f'dawn l-ishma li ġejjin: (a) Habta tal-1839, meta feġġet il-liġi ta' l-istampa libera u xxettlu qabda ġurnali — wieħed minnhom ''Llovd Maltese'' li għadu ifer- fer sal-lum. (b) Żmien it-taħwid tar-'Risorgimento' fl-Italja, 1860-70, meta ħarġu qatgħa ġurnali minn patrijotti u rivoluzzjonarji li sabu ruħhom fi Gżiritna u bdew joħorġu ġurnali u perjodiċi biex jiddefendu l-kawża tagħhom jew biex jaqilgħu l-għajxien, għalkemm isim- hom aktarx ma kienx jidher bħala edituri jew diretturi. (c) Egħluq is-seklu dsatax meta xegħlu l-partiti ta' Siġismondu Sa- vona u Fortunatu Mizzi. (d) Bidu tas-seklu għoxrin meta bdiet il-kampanja għall-awtonomija. (e) Wara l-Ewwel Gwerra Kbira meta qabad il-Partit tal-Haddiema. (f) It-tieni kwart tas-seklu li aħna fih meta Strickland ta sura ġdida lill-Gvern ta' Malta. (g) Wara t-Tieni Gwerra Kbira meta Malta ntefgħet għall-ħidma ta' rikostruzzjoni u ħelsien u progress, bħalma għamlu nazzjonijiet oħra wara t-tħarbit tal-gwerra. Jekk wieħed jaqra bir-reqqa din il-'Lista'' ta' Sapienza, isib li l-biċċa l-kbira tal-perjodiċi u ġurnali huma miġburin madwar il-peri- jodi li semmejna hawn fuq, imma magħhom hemm oħrajn li għand- hom x'jaqsmu ma' xejriet oħra tal-ħajja f'pajjiżna, fosthom l-akbar għadd huma dawk ta' bixra reliġjuża li jixhdu l-ġibda u l-qawwa tas-sentiment reliġjuż u spiritwali fil-ġens Malti. Hemm ukoll perjodiċi fuq aspetti tal-ħajja soċjali, kummerċjali, edukattiva u rikreattiva u, fuq kollox, wieħed jinnota bħal sensiela ta' perjodiċi umoristiċi, sarkastiċi u ċajtiera li ma nqatgħet qatt mill- ġurnaliżmu Malti, mill-bidu tiegħu sal-lum — Mill-'Bertoldu' għax- tXewka'. Din id-distinzjoni tiswa għax tagħti ħjiel tal-kurrenti intellettwali, kulturali, soċjali, u amministrattivi li kienu jinħassu fil-Gżejjer tagħ- na, u dan il-ktieb kien jisfa ta' fejda wisq akbar lill-istudjużi kieku l-'Lista' kellha indiċi jew klassifikazzjoni tal-perjodiċi. Imma ġabra kklassifikata hi biċċa xogħol tqila li titlob wisq żmen u teħtieġ ediz- zjoni fi ktieb għaliha waħidha biss. F'din il-'Lista'', il-qarrej isib li l-perjodiċi f'Malta bdew joħorġu f'ilsien barrani, l-ewwel bil-Franċiż, imbagħad bit-Taljan u bl-Ingliż, u mbagħad bdew ifiġġu xi ftit bil-Malti. Għall-ewwel aktar kien hemm bit-Taljan milli bl-Ingiiż, imma, għall-bidu tas-seklu li aħna fih, il-għadd inqaleb: l-Ingliżi saru aktar numerużi, u l-Maltin, spe- 44 IL-MALTI Taljani kienu nqerdu mill-Gżira fil-waqt li l-Ingliżi ssaħħu u l-Maltin faru. Fil-bidu tal-ktieb l-awtur iġib lista żgħira ta' perjodiċi li ma satax jagħti tagħrif fuqhom għax ma ltaqax magħhom fil-libreriji tal-Belt jew ta' l-Università. Jiena naħseb li kieku hu għamel sejħa pubblika, kien isib min jagħtih ftit tal-għajnuna, għax hawn bosta li mal-'Melitensia' tagħ- hom issibilhom ġurnali u perjodiċi rari jew antiki. Ħalli nagħti ftit eżempji: 'Il-Kawlata Maltija' — l-ewwel ġurnal bil-Malti — kien joħroġ kull ġimgħa mill-Istamperija Cumbo, Valletta. Laħqu ħarġu tliet nu- mri b'ss; l-ewwel numru deher nhar it-Tlieta, 15 ta' Jannar 1839, it-tielet u l-aħħar fid-29 ta' Jannar 1839. 'Cottonera' — Reliġjon, Patrija, Drittijiet u Libertà, Kien joħroġ kull nhar ta' Sibt. L-ew- wel numru deher f'Jannar 3894 — sa Ġunju tal-1855 kien għadu joħroġ. 'Melita' — Giurnal Bil Malti Joħroġ Cull Sibt. Stamperija Otto- lenghi, Lixandra, Eġittu. Beda joħroġ fl-1894. 'The Maltese Pennv Magazine'' — beda joħroġ qabel l-1839, di- fatti numri minnu juru s-sena 1834. 'Ħabib Malti' — kien għadu joħroġ fl-1890. 'Habib tal-Poplu' — kien għadu joħroġ fl-1892. fMalta' — Din il-gazzetta, wara li spiċċat fl-1940 f'din il-Gżira, bdiet toħroġ f'Ruma. B'dawn l-eżempji ma rridx nitfa' dell fuq din l-opra ta' Patri Sapienza, u anqas ma nixtieq innaqqas il-mertu tiegħu għal biċċa xogħol hekk ta' fejda li hu ndaħal għaliha. Dawn huma rqaqat li wieħed jista', jekk ikollu ż-żmien,, jiġborhom u jippubblikakom bħala żjieda lil din il-'Lista'' li jmissha tieħu post fil-liberiji ta' kulmin għandu għal qalbu l-kultura Maltija. PROFESSUR Ġ. Ngħarriu lill-qarrejja li l-bqija tar-radjudramm PRIŻMA'' ta' Victor Apap kellu jitħalla għal darb'oħra