Fil-25 t'April 1915, is-sottomarin Ġermaniż U-21 irnexxielu jgħarraq żewg battleships tar-Roval Navv: l-HMS Triumph u l-Majestic il-barra mid-Dardanelli. Aktar tard fis-sena 1915, xejn inqas minn 13-il sottomarin Ġermaniż kienu stazzjonati fil-Mediterran. Biex jikkumbattu dan il-periklu, fl-20 ta' Diċembru 1915 l-awtoritajiet navali f'Malta talbu għal xi mezz ta' sorveljanza mill-ajru u ssuġġerew li jintbagħtu f'Malta xi airships (ballun mimli bil-gass u b'kabina imdendla taħt). Perċ, peress li dan kien jimxi bil-mod, kien vulnerabbli wisq għall-periklu. Bħala alternattiva li aktar kienet tagħmel sens, l-ammiraljat ta' Londra ħareg il-permess biex ir-Roval Naval Air Service (RNAS) tibni bażi għall-ajruplani tal-baħar (seaplanes) f'Malta, li dak iż-żmien kienet diġà bażi navali ta' ċertu mportanza għall-Imperu. L-ajruplan tal-baħar kien mezz ta' transport bl-ajru li kien jitla' u jinżel fil-baħar. Minn dawn kien hemm żewg tipi, dawk imsejħa FIving Boats li kellhom ċan f'forma ta' dagħjsa u oħrajn imsejħa Float Planes li kienu jitwaħħlulhom galleċjanti biex l-ajruplan iżomm fuq wiċċ l-ilma. Squadron Commander Bowhill ġie imqabbad biex isib post f'Malta li kien addattat biex isir bażi għall-ajruplani tal-baħar. Huwa identifika l-kosta ta' Kalafrana bħala post ideali, anke għaliex hemmhekk The Commandins Officer, Officers Senior MG.0s. wish pon all 8 Merrp Għristmas 2 Prosperous Rew Pear. g ROAST TURKEX ROĦAT PARK ROPST: Parardes GREEĦ PRAS CAULIFLOWER GI iTomaro Sojp ġ Soċjetà Filarmonika San, Pietru Banda Birżebbuġa A.D,1990, Kalafrana u ż-Zewg Gwerer L-Ewwel Gwerra Dinjija (1914 — 1918) Tagħrif miġbur minn Alex Azzopardi l-ammiraljat diġà kellhom post li kien jintuża għall- ħażna tat-torpedoes, u dan seta' jigi kkonvertit bħala bażi għall-ajruplani tal-baħar. Ir-rapport ta' Bowhill ġie mwettaq u sa l-aħħar ta' Lulju 1916 kienu nbnew tinda kbira (hangar) u skall (slipwav) fil-Bajja ta' Marsaxlokk eżattament fl-inħawi magħrufa bħala Calafrana (tajjeb ninnutaw li dak iż-żmien Calafrana kienet tinkiteb b'mod italjanizzat u kien fl-1936 li bdiet tinkiteb bħala Kalafrana). Il-bażi bdiet tintrama' permezz ta' ħames ajruplani tal-baħar tat-tip Curtiss America li ntbagħtu minn Felixstowe. Magħhom ġew seba' piloti, żewg Warrant Officers u xi mechanics taħt il-kmand ta' Flight Commander J D Maude. Dawn l-ajruplani bdew jagħmlu xogħol ferm utli ta' tkixxif u kienu jirrapurtaw kull qoxra navali ta' l-għadu inklużi is-sottomarini kif ukoll il-mini li tant kienu perikolużi u ħallew vittmi. F'Marzu 1917 intbagħtu f'Malta tliet ajruplani tal- baħar oħra tat-tip Short 184: u dawn bidlu lit-tliet Curtiss li kien għad fadal. Erba' Short 184, żewg Short 320 u ħames ajruplani mibnijin l-Italja tat-tip FBA waslu aktar tard matul is-sena. Matul l-1917 l-attività tas-sottomarini Germaniżi fil-Mediterran żdiedet b'rata allarmanti u dan wassal lill Captain A M Longmore (li kien intbagħat Malta apposta) biex jirrakomanda aktar Ġigarettes. L-emblema ta' Kalafrana Żewġ menus ta' ikliet tal-Milied li kienu jsiru f'Kalafrana Dehra tal-bażi ta' Kalafrana mill-ajru espansjoni fil-bażi ta' Calafrana. Fl-ewwel xhur ta' l-1918 żdiedu l-faċilitajiet u nbnew iktar tined (hangars) għall-ajruplani u bini biex jakkomoda lil dawk li kienu jaħdmu fil-bażi. Captain A M Longmore. issugerixxa wkoll li jintbagħtu 4 seaplane carriers fil-Mediterran. Tant kienet kibret il-ħtiega għal aktar ajruplani fiż-żona tal-Mediterran, speċjalment biex joperaw minn Calafrana, li l-Ingilterra ma setgħetx. tlaħħaq mad-domanda. Għalhekk f'Mejju 1917 ġie deċiż li jibdew jinbnew ajruplani tal-baħar tat-tip Felixstowe F2A fit- Tarzna ta' Malta. Madankollhu kien ajruplan tal-baħar tat-tip Short 320, li fit-8 ta' Frar 1918, tela' minn Calafrana u telaq bomba ta' 230 Ib u qered U-Boat Ġermaniża li kienet lesta biex tagħmel straġi minn vapur tal-gwerra Franċiż. Għalkemm Calafrana kienet pjuttost kennija, kien hemm problema meta r-riħ kien ikun mix-Xlokk, u dan kien jagħmilha ferm diffiċli għall-ajruplani biex jagħmlu it-tlugħ jew l-inżul tagħhom minn Calafrana. L-alternattiva għal Calafrana kienet il-bajja tal-Mistra, fejn kien hemm biss servizzi bażiċi ta' skall. m Bejn iż-żewg Gwerer Tmiem l-ewwel gwerra dinjija naqqas ħafna mill- importanza ta' Calafrana bħala bażi. F'dak il-perjodu beda jinħass il-bżonn li jinbena ajruport għall-ajruplani li jitilgħu u jinżlu fuq art iebsa. Il-post li ntgħażel kien ftit iktar minn kilometru 'l bogħod minn Calafrana u fis-26 ta' Jannar 1923 gie inawgurat il-mitjar ta' Ħal Far. Il-konnessjoni bejn Calafrana u Ħal Far kienet importanti u nbniet triq li għaqqdet dawn iż-żewg żoni. Originarjament Ħal Far kien speċi ta' estensjoni tal- bażi ta' l-ajruplani tal-baħar ta' Calafrana, u kien biss fl-1929 li sar stazzjon awtonomu ta' l-RAF. Matul dan il-perjodu saru bosta titjiriet storiċi li għamlu waġfa f'Calafrana. Waħda minn dawn li baqgħet tissemma' hija dik ta' Sir Alan Cobham. Alan Cobham kien qed jagħmel titjira ta' stħarriġ u riċerka madwar l-Afrika fuq ajruplan tal-baħar Short Singapore flimkien ma' martu Ladv Cobham, Captain Worral, l-inġinier Green, l-assistent inġinier Conwav u l-fotografu Bonnett. Matul dan il-vjagg ħtieġlu jagħmel waqfa f'Malta fil-21 ta' Novembru 1927, u dakinhar bosta personalitajiet distinti, fosthom il-Ministru ta' l-Industrija u Kummerċ, kienu qed jistennewh f'Calafrana. Dawn għamlu sat-8.30pm jistennew, iżda Cobham baqa' ma deherx. Wara sar magħruf li Cobham kien niżel fil-bajja ta' San Pawl il-Baħar wara li kien ra d-dawl ta' l-HMS Queen Elizabeth. L-għada tar lejn il-Bajja ta' Marsaxlokk. Iżda l-baħar qawwi li għamel f'dawk il-ġranet għamillu diversi ħsarat u tqaċċatlu wieħed mill-galleċjanti li jżommu l-ajruplan fuq wiċċ l-ilma. Għalhekk fid-29 ta' Novembru l-ajruplan u l-ekwipaġġ kellhom jiġu irmunkati lejn Calafrana fejn fost diffikultajiet kbar ittella' mill-baħar biex isirulu t-tiswijiet meħtiega. Il-Kamra tar-Rappreżentanti ħadet l-opportunità biex sakemm isiru t-tiswijiet, iqabbdu lil Cobham biex jagħmel rapport dwar l-avjazzjoni f'Malta, fejn anke indirizza l-Parlament fis-Sala ta l-Arazzi dwar dan is-suġġett. Fir-rapport tiegħu, datat 4 ta' Jannar 1928 Cobham identifika numru ta' siti li fuqhom seta' jinbena ajruport. Cobham ħalla Malta minn Calafrana fil-21 ta' Jannar 1928 fit-8.00am. Calafrana għandha importanza kbira fl-istorja tal-ġarr tal- passigieri u tal-posta bl-ajru. Dan għaliex l-ewwel servizz komplut u organizzat ta' din ix-xorta kien jasalu jħalli Malta minn Calafrana. Kien fl-1 ta' Novembru 1928 meta l-kumpanija Taljana SANA introduċiet titjira minn Ruma għal Napli, Siracusa, Malta u Tripoli. L-ajruplani tal-kumpanija kienu mibnija mill-Fiat u jġibu l-isem ta' Wal. L-ewwel titjira kienet taħt il-kmandant Dazzo. Il-Wal setgħa jġorr tmien passiġġieri minbarra l-membri ta' l-ekwipaġġ. L-uffiċjali tal- kumpanija SANA tant kienu impressjonati bis-servizz li kienet toffri l-bażi ta' Calafrana, li użaw l-istess faċilitajiet biex jagħmlu xi modifikazzjonijiet fuq il- magni ta' l-ajruplani tagħhom. Is-servizz kien żdied fil-popolarità u mill-11 ta' Marzu 1933 bdiet issir titjira kuljum, minbarra nhar ta' Ħadd. Fis-16 ta' Ġunju 1931 din il-kumpanija bdiet iġġorr il-posta bl-ajru minn u lejn Calafrana. Wara ħafna esperimenti, f'Mejju 1932, f'Calafrana kien hemm il-faċilitajiet biex ikun jista' jsir titjir ta' l-ajruplani tal-baħar matul il-lejl. Għal dan il-għan ġew installati numru ta' bagi bid-dawl fuqhom li kienu jkopru distanza ta' 250 jarda. Dawn ħolqu żewġ sinjali fil-baħar biex jiffaċilitaw l-inżul ta' l-ajruplani fid- dlam. Minħabba f'hekk it-titjir matul il-lejl beda jsir aktar frekwenti. Sa mill-1923 (fl-okkażjoni ta' l-inawgurazzjoni ta' l-ajrudrom ta' Hal Far) f'Malta kienet tittella' wirja akrobatika ta' l-ajru (airshow). Il-wirja tal-25 ta' Mejju 1929 saret fuq Calafrana u kienet imsejħa Air Force Pegeant. Dakinhar ajruplan tat-tip Fairev IID waqa' l-baħar u filwaqt li fortunatament il-bdot ħelisha ħafif, l-ajruplan inqered kompletament. Xena oħra impressjonanti fil-bajja ta' Birżebbuga kienet dik tat- taħrig ta' l-ajruplani Ingliżi li kienu jitilqu it-torpedoes fil-baħar. Dawn il-manuvri bdew isiru minn nofs is- snin għoxrin, u f'ċerti każi kienu wkoll parti minn xi airshow jew parata militari. m It-Tieni Gwerra Dinjija (1939 — 1945) Fit-3 ta' Settembru 1939, l-Ingilterra iddikjarat stat ta' gwerra kontra l-Ġermanja u għalhekk l-RAF ġabret kull ajruplan lejn l-Ingilterra (inklużi dawk li kien hawn f'Malta) biex jilqgħu għall-attakki li kienu qed jippreparaw il-Ġermaniżi. Peress li Malta spiċċat imneżża' minn kull difiża ta' l-ajru, f'Marzu 1940, l-Air Commander Foster HM Mavnard talab biex ikun jista' juża' erba' Gloster Sea Gladiators minn tmienja Ajruplan milqut mill-għadu f'Kalafrana li kienu miżmuma bħala skorta għal HMS Glorious f'Kalafrana. Minn dawn tlieta biss setgħu jintużaw simultanjament u f'dak iż-żmien kienu l-uniċi difiża ta' l-ajru ta' dawn il-gżejjer. Dawn l-ajruplani li jafu l-bidu tagħhom f'Kalafrana, daħlu fl-istorja u gew imlaqqma bħala Faith, Hope u Charitv. Fl-10 ta' Gunju 1940 Mussolini għamel dikjarazzjoni ta' Gwerra u mill-għada bdew l-attaki fuq Malta minn ajruplani Taljani. Interessanti ferm hija informazzjoni migbura mill-website ta' l-Aeronautica Italiana. Din tgħid hekk: ''Minn din il-bażi (Gela) telqu numru kbir ta' operazjonijiet tal-gwerra fuq Malta u bumbardamenti ripetuti kontra forzi navali ta' l-għadu. L-ewwel operazzjoni telqet lejn il-Mediterran fil-11 ta' Gunju 1940, meta 10 ajruplani tal-60 Gruppo, iggwidati mill-Comandante di Stormo, Col Enriċo Pezzi, ibbumbardjaw 'T'idrosċalo Calafrana' ta' Malta. F'Marzu ta' l-1941 żdiedu magħhom il-Ġermaniżi,u dawn kienu jibbumbardjaw lil Kalafrana kontinwament. L-ajruplani tat-tip Messerschmith kienu fetħu offensiva qawwija kontra l-ajruplani tal-baħar, fejn il-mira prinċipali tagħhom kienu ix-Short Sunderlands li kienu stazzjonati f'Kalafrana. Dawn l-attakki kienu suċċess kbir għall-għadu, tant li ġie deċiż li l-iskwadri ta' Wellington, Sunderland u ajruplani oħra navali kellhom iħallu l-bażi ta' Kalafrana u jitilqu minn Malta. Matul dawn ix-xhur, kważi kuljum, fuq Kalafrana niżlet xita ta' bombi. Dawn kienu kagun ta' ħsarat kbar u tiġrif ta' l-istrutturi. Insibu li kienu nqerdu l-Officers Mess, id-Dar tal-Fizzjal Kmandant u l-kwartieri fejn kienu jabitaw il-familji tas-servizzi. Inqerdet ukoll l-ikbar tinda li kien hemm ġewwa l-menqa, u żewg skallijiet ma setgħux jintużaw. Sintendi apparti l-istrutturi, lanqas l-ajruplani ma ħelsuha. Fost dawn ta' min isemmi il-Walrus, li kien jintuża għas-salvataġġ tal- piloti li kienu jispiċċaw il-baħar. F'April 1942 fuq Kalafrana intefgħu xejn inqas minn 196 tunellata ta' bombi. Għal diversi xhur, Kalafrana kienet żvujtat għall kollox mill-ajruplani, imma wara Ottubru 1942 reġgħu tfaċċaw is-Sunderlands, li l-għan tagħhom kien li jagħmlu xogħol ta' salvataġġ minflok l-imsemmi Walrus u s-Swordfish. Fl-1943, beda x-xogħol ta' rikostruzzjoni biex Kalafrana terġa' tieħu r-ruħ. Il-faċilitajiet tat-tiswija, li tant kienet magħrufa għalihom Kalafrana, ġew irranġati wkoll. F'Lulju 1943, il-bażi ta' Kalafrana reġgħet kienet fuq saqajha u topera kompletament. Ir-rwol ta' din il-bażi issa kien sar jispeċjalizza fuq is-salvataġġ permezz tal-laneċ. L-ekwipaġġi qalbiena tagħhom kienu jkunu lesti li jaħdmu f'kull tip ta' temp, saħansitra bil-ġlied u attakki Kalafrana kienet popolari għall faċilitajiet sportivi. Kienu jigu organizzati wkoll diversi sports akwatiċi. għaddejin fuqhom. Fir-ritratt naraw kompetizzjoni ta' l-għawm organizzata mill-RAF ta' Ħal Luqa bl-isem ta' 'Inter Section kinux iqisu ta' liema nazzjonalità kien dak il-pilota li kien isib ruħu fid-diffikulta wara li jkun iġġarraf bl-ajruplan tiegħu. Tant hu hekk li l-laneċ li kienu joħorġu jagħtu l-għajjut minn Kalafrana kienu irkupraw mill-baħar 195 pilota Ingliż, 39 pilota Ġermaniż u 19-il pilota Taljan. Matul it-tieni gwerra dinjija kienu jsiru ħafna operazzjonijiet sigrieti li kienu jibqgħu mistura għal diversi snin. Fost dawn l-attivitajiet klandestini, insibu dawk li: kienu joperaw minn Kalafrana u mlaqqma bħala 'Z Flight'. Għal dan l-iskop kien intbagħat f'Malta ajruplan tal-baħar Ġermaniż tat-tip Heinkel 115 (BV185-PP1). Dan l-ajruplan kien tan-Naval Air Force Norveġiża u flimkien ma' tliet ajruplani oħra ta' l-istess tip: kienu ħarbu lejn l-Ingilterra. F'Mejju 1941 ġie deċiż li wieħed minn dawn is-seaplanes jiġi stazzjonat f'Malta bil-għan li jkun jista' jġorr u jniżżel agenti sigrieti f'artijiet okkupati mill-għadu, mingħajr ma wisq jagħti fil-għajn peress li kien ajruplan ta' mudell Germaniż. Meta fil-lejl tat-23 ta' Gunju 1941 il-Heinkel 115 niżel fil-Bajja ta' Marsaxlokk huwa iddaħħal malajr malajr f'wieħed mill-hangars. ta' Kalafrana. Kif kien mistur taħt it-tinda ta' Kalafrana, inżebagħ kollhu kemm hu iswed u ġie mmarkat bis-salib u l-iswastika Germaniża. Il-Heinkel wettaq l-ewwel missjoni tiegħu fil-lejl ta' bejn l-1 u t-2 ta' Lulju 1941 b'titjira lejn l-Afrika ta' Fuq. Fil-lejl ta' bejn id-9 u l-10 ta' Lulju 1941, il-Heinkel 115 ġarrab xi ħsarat waqt żewg attakki fuq Kalafrana. Dakinhar huwa magħruf li kienu intefgħu madwar għoxrin bomba ta' 20/30Ib fuq is-South Slipwav u fuq il-Barracks. Wara li saru t-tiswijiet u l-Heinkel 115 rega' kien tajjeb biex itir, fil-lejl ta' bejn il-21 u t'22 ta' Settembru qata' minn Kalafrana għal-ħabta ta' nofsillejl, iżda meta kien madwar 20 mil il-bogħod mill-kosta, kellu jagħmel inżul ta' emergenza fil-baħar u tkisser mill-mewġ qawwi. Fid-29 t'Ottubru niżel f'Kalafrana Heinkel ieħor (BV 187 — PP2). Fil-5 ta' Frar 1942, waqt attakk qawwi fuq Kalafrana dan l-ajruplan inqered minn żewġ BF109. Fid-Djarju tiegħu, Mike Henrv (ex-pilota tal- gwerra) kiteb hekk: 'F'wieħed mill-Hangars (ta' Kalafrana) kien jinżamm Heinkel 115 li ta' spiss konna narawh jitniżżel mis-slipwav għal gol-bajja. Wara li jitqabbdu l-magni, kien jibqa' sejjer lejn il-Bajja ta' San Ġorġ, minn fejn kien jibda l-ġirja biex jinqata' lejn baħar miftuħ quddiemu. Biex jagħmel it-take off kellu bżonn rankatura twila, sakemm kien jinqata' u jibqa' tiela' 'l fuq mill-Light House ta' Delimara. Darba tela' imma qatt ma ġie lura… 7. — Issieħeb fl-iskema ''Spiżerija' — — Għalaktar informazzjoni kkuntattja. — lis-Sur Walter Pace jew lis-Sur Robert Baldacchino