GĦANJIET FUQ L-ASSEDJU L-KBIR FIL-BULGARJA Fis-sajf tas-sena 1983, il-Kungress Universali ta' l-Esperanto kien sar f'Budapest, Ungerija. Jien ħadt sehem ma' 4834 Esperantisti oħra mid-dinja kollha, għalkemm kien hemm Esperantisti oħra Maltin li ħadu sehem. Imma jien qabel il-kungress għaddejt Sofia, Bulgarja, u itqajt mal-ħabib tiegħi Asen Josifov, eks-għalliem u poeta bl-Esperanto. Fil-fatt jien u hu konna ġa għaddejna xi snin nibagħtu 'l xulxin għadd ta' Akrostiċi bl-Esperanto, jiġifieri poeżiji fejn kull vers jibda b'ittra tat-titlu. Dan l-Esperantista kien għamilli pjaċir billi, wara li kien semmieli hu stess li fil-Bulgarja għadhom ikantaw għanjiet fuq il-qlubija tal- Maltin fl-Assedju l-Kbir (1565) kontra t-Torok, kien għadda ħafna żmien jaqlibli għall-Esperanto wħud minn dawn l-għanjiet, li jien imbagħad qlibt għall-Malti u li qed nippubblika hawn taħt għall-ewwel darba. L-ewwel ittra li kitibli dwar dan kien fit-3 ta' Marzu 1983 fejn kien bagħatli l- għanjiet bl-Esperanto u xi noti. U mbagħad kien reġa' bagħatli xi noti oħra fl-14 t'Ottubru ta' l-istess sena. Issa, nitkellmu ftit fuq l-għanjiet innifishom. Fl-oriġinal, kważi l-għanjiet kollha huma mfassla fuq il-vers tat-tmienja, mibni b'aċċenti ta' l-hekk imsejħa, dattilu, trokew u amfibraku, jew: Fid-dattilu, għandna vokali twila jew aċċentwata u żewġ vokali qosra jew bla aċċent. Fit-trokew, insibu sillaba aċċentwata bejn tnejn li m'humiex. Issa, jekk inqabblu dan mal-metrika Maltija naraw li dawn flimkien jinbnew fuq il-versi tal-ħamsa u tat-tlieta fil-poeżija Maltija. Infatti, f'tal-ħamsa, l-aċċent ewlieni jaqa' fuq ir-raba' u ieħor fuq l-ewwel jew fuq it-tieni sillaba. Fil-vers tat-tlieta, għandna aċċent ritmiku waħdieni fuq it-tieni sillaba. Ħalli nagħti żewġ eżempji meħuda minn-Metrika Maltija ta' Karmenu Vassallo. Versi tal-ħamsa: ''Għolja xemxija / tħaddar bid-dwieli, '' fejn l-aċċenti huma: Versi tat-tlieta: ''Bla bidu / bla tmiem,' fejn l-aċċenti huma: GWAHU L-ewwel silta hi meħuda minn Qalbieni, fil-waqt li t-tieni waħda minn Int Alla Ħanin, it-tnejn ta' Dun Karm. Fit-traduzzjoni tiegħi, jien użajt il-vers tat-tmienja, jiġifieri l-vers b'żewġ aċċenti ritmiċi: l-ewlieni jaqa' fuq it-tielet sillaba, u l-ieħor fuq is-seba': Eżempju: ''Int sabiħa, Malta tagħna', fejn l-aċċenti huma: Fil-fatt, ukoll fit-traduzzjoni bl-Esperanto, Asen innifsu tbiegħed mill-metrika oriġinali u uża dik tat-tmienja li, b'differenzi żgħar, taqbel mal-metrika Maltija. Issa ser inġib tmien versi mill-oriġinal li bagħatli Asen innifsu biex wieħed jara kif inhuma aċċentwati: Hawn ta' min isemmi li f'dal-kant popolari Bulgaru, ir-rima kważi ma teżistix. Ta' min isemmi wkoll li l-għanja ta' Capelare, rekordjata fl-1943, titkanta minn Bajrjamka Karakusova. Dak iż-żmien li kitibli Asen, jiġifieri fl-1983, xi reġjuni fejn jgħannu l- Assedju ta' Malta kienu taħt ir-Rumanija (Dobrug tat-Tramuntana), jew fit-Turkija Ewropea u fil-Greċja (fl-Eġew). Il-varjanti ''Malta f'Nofs ta' Baħar' hi rekordjata f'Bessarabja (dak iż-żmien ir- Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Moldavja), fejn kienet tgħix minoranza Bulgara. F'xi varjanti, il-kelma Malta hi miktuba Malda. Hawn ukoll, Sulejman hu msejjaħ: Sjulju u Sjulman. F'imkejjen oħra, insibuh bħala ''Sulju u Sjuljuman. Il-kelma kurunel fl-oriġinal hi binbaxi (kmandant ta' mitt suldat). Imma min kien jikkmanda lil Sulo ma kienx kurunel (binbaxi), imma għallinqas ġeneral (Paxa) jew Viżir. Fl-oriġinal ukoll wieħed jiltaqa' ma' espressjonijiet u kliem Tork. Xi għanjiet huma miktuba bid-djalett ta' Rodopo li, ukoll għall-Bulgari, hu xi ftit tqil biex tifhmu u għalhekk tittraduċih. Biss, Asen stqarrli li t-traduzzjoni tiegħu bl-Esperanto tersaq ħafna lejn l-oriġinal Bulgaru. Hawn jidhru żewġ kopji tal-mużika (Fig.l u 2) bil-kliem bl-Esperanto kif qassmu Asen. Waħda hi Malta f'Nofs ta' Baħar minn Bolgrad, u oħra Sule, Sule, Sulejman mir-raħal ta' Bojkovo. (spjanos-7V551 A ħ l qA. wewn MOL CZ PM —ml-aliiiat fl-a —g—e018—ua——-—el ni fee OD ka LE TFUZST Kia lin Ba ħun L midneb te Tim MEWT it mall twa b zz a'mEpwA-OJopozj DiGBAD, IED AN fusoua rs x moħmi KARMENU VASSALLO: Il-Metrika Maltija; it-Tielet ediz., 1949,p.18. TFAJLA TIDDEFENDI 'L MALTA (Kant popolari-storiku Bulgaru minn Cepelare, Rodopo) kulfejn bgħattek biex tiġġieled qdejtni u kollox tagħna sar minn fil-għodu sa fl-għaxija, għoljiet u għelieqi u bliet. Issa, jekk int ser tobdini, Malta tagħna ssir fiż-żgur. Lesti ruħek, lesti ruħek, għax lejn Malta ser nibgħatek biex tirbaħha, biex tkun tagħna. ' 'Sinjur tiegħi, Kurunel, bgħattni kullimkien niġġieled. Inti taf, jien dejjem qdejtek. Imma hawn la tibgħatnix. Wisq 'il bogħod qiegħda din Malta u mitlufa f'nofs ta' baħar. S'hemm għajnejja ma jwasslux, ebda żiemel s'hemm ma jasal, l-anqas jirnexxili nirkbu. Mhux il-post li twassal xabla, u kanun ma jilħaqhiex. ' Sule tiegħi, obdi, itlaq, u irbaħli lil din Malta, sakemm fl-aħħar tagħna tkun. Tgħidli xejn; jien ġa lestejtlek mat-300 qlugħ jistennew, u bl-aħjar suldati fihom. ' U fis Sulo qam u telaq Żgħażagħ kburin, sakemm maġenb Malta wasal. U bit-tromba beda jgħarrex. Ra 'l kulħadd jitbaħrad, jiżfen; kienet tmexxi bint ir-re. Din kif rat il-qlugħ, iż-żifna temmet, wasslet din il-bxara lis-sultan u mdejqa qaltlu: 'Sultan tiegħi u missieri, qum u ħares; roqgħa sewda fuq il-baħar; ħafna qlugħ. 'Tini t-tromba ħalli nara, ħalli nagħraf x'hemm preċiż. ' 'Komplu iżfnu, tfajliet, iżfnu; dawn m'humiex ħlief patrijiet sejrin żgur pellegrinaġġ. ' Bintu baqgħet tħares siekta minn ġot-tromba, u qaltlu fis: 'Le, missier, ħażin qed taħseb: waqqfu ż-żfini: Mhux patrijietl Sulo, dak, bin is-sultan, b'elf suldat imdawwar ġej, liebsa Ikoll ta' patrijiet. Jien ġa ħlomt li ġie dan Sulo, u mhux biss għannaqni miegħu imma tani l-emmna tiegħu u għamilni torka bħalu. '' ''Kompli iżfen, binti, kompli. Dak ġa ġie darb'oħra hawnhekk. Lura bgħattu kif jixraqlu. Taħsibx issa ser nerħilu. ' 'Mur, missier, U lesti ż-żiemel, sinn ix-xabla; ilkoll niqfulul' Il-missier iż-żiemel lesta, sinn ix-xabla għat-taqbida. Hi ukoll iż-żiemel rikbet, bdiet tispara 'l hemm u 'l hawn, bdiet ixxejjer dik ix-xabla sakemm qatlet kull suldat. Sulo biss kien għadu ħaj u jistaħba wara żiemel jitlob ħniena lil dit-tfajla: 'Tfajla ħelwa, la tmissnix, ħalli mmur u nirrakkonta l-eroiżmu tiegħek kbir, ' Imma t-tfajla ma semegħtu: xejret waħda x-xabla taħraq għal fuq idu x-xellugija. Qatgħathielu barra; wara, għajnu l-leminija qalgħet. Hekk baghtitu lura 'l Sulo, biex jgħidilhom x'sab u x'ra u x'għamlitlu tfajla erojka. (Kant popolari Bulgaru li jitkanta madwar il-mejda ta' l-ikel fl-għoljiet ċentrali Rodopo, fir-raħal Bojkovo). kulfejn bgħattek, dejjem qdejtni, dejjem kollox tagħna sar. Issa wkoll sejjer nibagħtek lejn dik Malta, raħal kbir; u dik Malta wkoll irbaħli, u dik Malta tagħna tkun. ' 'Q Sultan, mexxej pajjiżna, qed nitolbok, tibgħatnix. bajdanija, taf tispapra.' 'Sule, mur, mur u aqdini, hemm nibagħtek, tgħidlix le fil-jum hekk magħruf ta' l-Għid, bi 300 suldat żagħżugħ liebsa qishom patrijiet. ' Sulejman sellem u ħareġ. Meta wasal fejn mibgħut, lill-Maltin sabhom qed jiżfnu, u Todora tmexxi ż-żfin. Hawn Todora, kif lemħithom, dlonk hi qalet lil missierha: 'Q) missier għażiż, hemm x'riesaqf' U missierha wieġeb dlonk: 'KRompli iżfen, binti, kompli, dawka kollha patrijiet ġejjin għal ta' l-Għid il-festa. ' Hawn Todora reġgħet tkellmet: ĦTini t-tromba biex nagħrafhom. ' Hekk kif rathom qaltlu mgħaġġla: 'Q missier għażiż, x'int tgħid7 Dak Sul, Sule, Sulejman bi 300 suldat żagħżugħ, 'ma lebsin ta' patrijiet. Fis armaw iż-żwiemel tagħkom ħalli mmorru nattakkaw u nixħtuhom kollha 'i barra. ' Il-missier iż-żiemel rama; u hi telqet biex tiġġieled. Trid taraha issa 'l hawn issa 'l hemm tidrob u toqtol; qerdet lis-suldati kollha, sakemm baqa' biss Sulman li taħt żiemel dlonk inħeba. B'ħerqa talab lil Todora: 1Q Todora, fis eħlisni, biex immur u nirrakkonta dak li ġara hawn madwari. ' M'obditux: qatgħatlu ħesrem idu x-xellugija, u għajnu l-leminija wkoll qalgħatlu. Hawn ħelsitu, dlonk bagħtitu biex imur jgħid x'kien ra hemm, x'ħass u x'ġarrab f'dik il-ġlieda. (Kant popolari-storiku minn Rupcos, fiċ-ċentru ta' l-għoljiet oċċidentali ta' Rodopo). s'issa bgħattek kullimkien, dejjem qdejtni; għal darb'oħra se nibagħtek biex tirbaħli lill-belt Malta, għalkemm ċkejkna, biex din Malta tisfa' tagħna.' 'Sultan tagħna, ħakem għaqli, tassew bgħattni kullimkien, qatt le m'għidtlek, imma hawnhekk tibgħatnix; f'nofs dak il-baħar; hemm biż-żiemel ma naslux, l-anqas nista' nuża x-xabla. ' ġa ħejjejtlek 300 qlugħ. Toqgħodx taħseb, itlaq, mur.' Sulejman ma gagħadx jaħsibha. Kienu għadhom f'nofs ta' baħar, f'dak il-jum għażiż ta' l-Għid. Il-Maltin irħewlha jiżfnu, u daż-żfin kienet qed tmexxi tfajla żul minn hemm, Todorka. Hekk kif rathom riesqa, kesħet. 'Fj missier, newwilli t-tromba, għax bit-tromba nara sew, sew x'inhuma dawk il-qlugħ. ' U għarfithom dlonk Todorka: Sulejman bl-armata tiegħul Dlonk Todorka reġgħet lura. Il-kanuni bdiet tispara. Għerqu t-300 qlugħ bl-armata illi kellu Sulejman. (Kant popolari-storiku minn Bolgrad, Bessarabja fil-Moldavja) ir-re qal lil Sulejman: 'Sulejman, Paxa qalbieni, meta jiena x'imkien bgħattek, dejjem qdejtni mill-aħjar; issa ser nibagħtek Malta fuq xogħol ġdid li għandu jsir. Dil-belt żgħira msejħa Malta, irbaħhieli, irbaħhieli. ' Sulman wieġeb lir-re tiegħu: ĦQ re tiegħi mimli għomor, ma nistax hemmhekk immur, ma nistax lil Malta nirbaħ: Malta qiegħda f'nofs ta' baħar, hi fortizza għolja għolja, in-nar żgur ma jeqridhiex, ebda balla ma tilħaqta, ma jeqridha ebda kanun. (Kant popolari-storiku mid-distrett Gabrovo, Bulgarja) Ir-re lil Sulejman kellem: 'Sulejman, jew Paxa, xorta, meta bgħattek biex taqdini, dejjem qdejtni kif ridt jien; issa wkoll nerġa' nibagħtek, din id-darba lejn belt kbira: Maltal Irridek tirbaħhielil Għaliex7 Għax ifaħħruhieli, Malta hi tassew sabiħa, hi mill-isbaħ, fuq il-baħar, u bil-baħar Malta mdawra, fuq il-baħar kollha siġar. ' Sulejman ma qagħadx ilaqlaq: 'Q) kbir re, O re setgħani, bħala re b'kull dritt tibgħatni minn ġol-Lvant għal ġol-Punent. Biss la tibgħatnix, nitolbok, f'dik il-belt hekk kbira, Malta, għax fuq l-ilmijiet mibnija, bi triqatha kollha dojoq, b'dawk in-nisa ħfief, ġellieda. Tistenniex li se niġġieled kontra nisa ta' dix-xorta; żiemel lanqas nista' nirkeb, ħu lanqas nuża x-ximitarra, u bilkemm ix-xabla nġorr.' Reġa' r-re lil Sulejman: 'Tibża' xejn, se nibgħat miegħek bejn qlugħ u iġfna xi 300, u xi 500 qalbiena, u elf Tork iswed mill-Asja.' Sulejman ħareġ 'il barra. Wasal Malta f'Jum mill-kbar, Jum mill-kbar, kien l-Għid il-Kbir. F'Malta kienu qegħdin jiżfnu, u Todorka, xbejba rżina, kienet tmexxi dan iż-żfin. Kif lemħitu ġej, Todorka telqet tiġri lejn missierha u tarrfitlu dan li ġej: 'Hemm int, pa, tiekol u tixrob; idawruk id-disa' wliedek imgħannqin man-nisa tagħhom. Taf bħalissa x'qiegħed jiġri7 bi 300 ġifen bil-qlugħ, u xi 500 qalbiena, u elf Tork iswed mill-Asja biex jaħtfulna 'l Malta tagħna7' Lil Todorka qal missierha: ĦQ Todorka, sbejħa binti, fik jien għandi t-tama tiegħi: int żgur teħles lil gżiritna. ' U Todorka kif semagħtu marret tilbes l-isbaħ drapp, biss ta' raġel dehret liebsa; u armat ruħha sa snienha. Sulejman kien it-tir tagħha. Sulejman, hekk kif lemaħħa, mill-bogħod tbaxxa biex isellem; sa riġlejha wkoll bisilha. Fl-aħħar taha x-ximitarra.