www.bandasanfilep.com.mt Minn Żebbuġi għal Żebbuġi: 1 Dun Mikiel Xerri fi ħsieb Dun Karm Analiżi Kritika ta' 'Għal Dun Mikiel Xerri' u unnu lil Dun Mikiel Xerri' IM Kitba ta' Olivia Borg B.A.(Hons.), M.A. Introduzzjoni Ilkoll kemm aħna żgur li ġieli ltqajna ma' nħawi, iskrizzjonijiet ma' ħitan, xogħlijiet ta' arti jew monumenti ta' kull xeħta li lkoll ifakkru nies kbar li taw sehem fit-trawwim tar-ruħ nazzjonali. Fihom hemm ir-rikkezza tan-nazzjon, hemm l-aqwa eżempji għal kull ħidma li jista' jwettaq in-nazzjon fil-ġejjieni. Dawn il-modi ta' tifkira mhux biss jorbtu l-imgħoddi mal-preżent iżda jsebbħu lill-pajjiż u jwettqu l-identità tiegħu. Ħaż-Żebbuġ huwa miżgħud b'nies bħal dawn li l-ħidma tagħhom matul is-sekli wasslet biex il-gżira ċkejkna tagħna waslet għandna kif Dun Mikiel Xerri inhi, sħiħa fiċ-ċokon tagħha. Wieħed minn dawn huwa Dun Mikiel (1737-1799) Xerri li fl-2012 qegħdin infakkru l-275 sena mit-twelid tiegħu. F'dan l-artiklu se nkun qed inħares lejn l-istima għolja li Dun Karm, Żebbuġi kbir ieħor, kellu lejn Dun Mikiel Xerri billi nagħmel apprezzament letterarju u kritiku tal-poeżiji 'Għal Dun Mikiel Xerri' u 'Innu lil Dun Mikiel Xerri' li wkoll huma forma ta' mafkar f'ġieħ dan l-eroj għax juru kemm Dun Mikiel ma jistax jintesa, la minn art twelidu u wisq iżjed minn Ħaż-Żebbuġ. Il-qawl Malti, biex aktar iċanfar lil dawk li jwarrbu l-ġrajja ta' arthom jgħid 'Jekk ma tafx ħrafet pajjiżek, ħrafet min taf, ħrafet qaddisek7' Kull nazzjon għandu jagħraf jagħti ġieħ lin-nies kbar tiegħu, aktar u aktar jekk dawn ikunu taw ħajjithom għax dawn huma l-bennejja ta' ġensna. B'hekk inkunu qegħdin infehmu lilna nfusna u lil ħaddieħor li art twelidna, żgħira kemm hi żgħira, għandha wkoll id-demm u l-għadam tagħha li jagħmilha dik li hi. Dun Mikiel Xerri (1737-1799): Ħajtu fil- Qosor Dun Mikiel Xerri twieled Ħaż-Żebbuġ fid-29 ta' Settembru tal-1737, bin Albertu u Anna mwielda Galea. Dak iż-żmien mhux kulħadd kien imur l-iskola iżda l-ġenituri tiegħu għamlu mill-aħjar biex Mikiel jieħu Id-dar fejn għex Dun Mikiel Xerri. HA ji f L l tg) a. Żewġ pitturi li juru lil Dun Mikiel Xerri u lil Monsinjur Francesco Saverio Caruana u li jinsabu fis- sagristija tal-Knisja Arċipretali ta' Ħaż-Żebbuġ edukazzjoni tajba. Huwa kien tifel intelliġenti u mexa ħafna 'l quddiem. Studja f'Napli u f'diversi universitajiet fl-Ewropa u ordna qassis minn idejn l-Isqof Rull. Minħabba li Dun Mikiel minn dejjem kien jaħseb f'ħutu l-Maltin, wara li laħaq qassis fetaħ skola privata fid-dar tiegħu f'Ħaż-Żebbuġ għal tfal fil-bżonn u iżjed 'il quddiem laħaq Professur tal-Filosofija fis-Seminarju u fl-Università. Meta sar Professur telaq minn Ħaż-Żebbuġ u mar joqgħod il-Belt Valletta. Ġie żmien ta' taqlib u nkwiet fuq il-Gżejjer Maltin. Il-Ġeneral Franċiż Napuljun Bonaparti ġie qrib ix-xtut Maltin u l-Kavallieri ta' San Ġwann ċedew l-armi mill-ewwel. Hekk bdiet il-ħakma Franċiża f'Malta fl-1798. Imma l-Franċiżi ma ħakmux bil-għaqal u dejqu ħafna lill-Maltin fosthom għax bdew jisirqu diversi oġġetti sagri mill-knejjes. Niesna rvellaw kontra l-ħakkiema u dawn ingħalqu wara s-swar tal-Belt. Il-Maltin tal-Belt xtaqu jeħduha kontra l-Franċiżi. Dun Mikiel Xerri, flimkien ma' Maltin oħra, ftiehmu li jattakkaw lill-Franċiżi imma b'xorti ħażina nqabdu għax il-konfoffa nkixfet u kienu arrestati. Dun Mikiel instab ħati u ngħata l-mewt. Il-konfoffa li qamet biex il- Maltin jaħbtu għall-Franċiżi meta Malta kienet taħthom tmexxiet mill-Kurunell Gugliermo Lorenzi. Bħala Kmandant tal-Kampanja Maltija kien hemm il-Kanonku Francesco Saverio Caruana (1759-1847), Żebbuġi ieħor li kien ukoll negozjant tal-qoton u li eventwalment sar Rettur tal-Università u fl-1831 ingħata l-kariga ta' Isqof ta' Malta. Waqt li kien qed jistudja biex isir qassis fis-Seminarju tal-Isqof ġewwa l-Imdina, Caruana kellu lil Dun Mikiel Xerri bħala wieħed mill-għalliema tiegħu. Caruana ma kienx kuntent bit-tmexxija tal-Kavallieri għax is-suq tal-insiġ kien sejjer lura. Meta ġew il-Franċiżi u dawn ma żammewx il-wegħdi li għamlu mal-Maltin, il-Maltin bdew jippreparaw biex iqumu kontrihom u l-poplu Żebbugi flimkien ma' dak tas-Siġġiewi, għażluh bħala l-kap tagħhom. Taħt il-kmand tiegħu kellu 202 suldati u jidher li wara l-ġlied li nqala' bosta mietu u oħrajn sfaw midruba. Il-Maltin tqassmu f'battaljuni biex iħarsu u jiddefendu l-gżira. Lorenzi kellu jaħbat għall-palazz fejn kien jgħix il-Ġeneral Vaubois waqt li Dun Mikiel kellu jaħbat għall-Forti Sant'Iermu. Dun Mikiel kellu l-qlubija jistqarr li hu kien il-mexxej tar-rewwixta. HA ji f L l tg) a. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 offrielu li jeħilsu mill-mewt jekk jikxef lill-oħrajn iżda Dun Mikiel, għax kien bniedem ta' prinċipji sodi, ma riedx jikxef lill-oħrajn u qabel miet għajjat 'Il-Mulej ikollu ħniena minnal Viva Malta' turija tal-imħabba li hu kellu lejn gżiritna u tal-fidi soda li qatt ma naqsitu lanqas f'mumenti diffiċli meta kien bejn ħajja u mewt. Dan l-eroj Malti kien xkubettjat quddiem il-Palazz tal-President fil-Belt Valletta nhar is-17 ta' Jannar tal-1799. Imma l-mewt tiegħu ma kinitx għalxejn għax sena wara, il-Franċiżi ħallew ix-xtut tagħna umiljati bħala telliefa. Il-monument ta' Dun Mikiel Xerri u sħabu jinsab f'Misraħ l-Indipendenza fil-Belt Valletta, quddiem il-Berġa t'Aragona. Għal Dun Mikel Xerri Kont għadni, nista' ngħid, ċkejken tarbija ; meta ktieb-il-ġrajjiet ħabbibni miegħek, k e għax fik għaġġbitni l-ħila barranija, : u l-kelma sħiħa bħall-għeruq ta' driegħek. Iżda kif ġejt fuq l-għatba tar-rġulija u xtaqt inbus lil dak li qatt ma tmiegħek, u fittixt, imm' għalxejn, fuq l-art Maltija ħaġra li turi fejn hu l-qabar tiegħek, HA ji f L l Iġ) a. Irħama mad-dar fejn twieled Dun Mikiel Xerri, f'Ħaż-Żebbuġ jien regħ'xt u bkejt, għax rajt kemm kienet xħiħa miegħek din l-art li int ħabbejt fis-sewwa, bi mħabba safja u bla nuqqas sabiħa; għax tajfitna b'għamilek sfat mirquma, u għall-qawwa li wrejt quddiem l-għedewwa kienu jitkabbru bik Atene u Ruma. Din il-poeżija miktuba fl-1933 hija indirizz poetiku dirett lejn Malta. Hija preċiżament sunett Petrarkan, poeżija b'erbatax-il vers magħmula minn żewġ kwartini (ottava) u żewġ terzini (sestett). Din it-tip ta' poeżija tippermetti lill-poeta li jittratta argumenti mill-iżjed serji u meqjusa bħalma jagħmel l-endekasillabu (il-vers ta' ħdax-il sillaba) li jixraq lil temi elaborati u dinjitużi għax huwa strett, klassiku u preċiż fl-eleganza tiegħu. Hawn Dun Karm juri d-dwejjaq u d-dispjaċir tiegħu lejn ġensu li ma wriex ħaqq mal- eroj Malti li bih kieku kienu jiddandnu bliet mimlija storja, bħala Ateni jew Ruma li anqas m'huma neqsin mill-eroj u li huma simboli ta' ċiviltajiet u imperi b'saħħithom. Dun Karm jibda billi jgħid li Dun Mikiel kien jispirah sa minn ċkunitu għax fih kien jagħraf id-determinazzjoni u l-ħila, kemm fiżika u kemm morali. B'ton sod u bla tlaqliq, Dun Karm isostni li Malta kienet ''xħiħa' ma' dan l-eroj għax ma wrietx il-gratitudni tagħha lejh biżżejjed. Bla dubju ta' xejn, b'din l-istqarrija Dun Karm irid iġibna konxji li għandna napprezzaw dak kollu li għandna u li jagħtina identità u jagħżilna minn ġnus oħra u ma ninħakmux mix-xkiel li jġib miegħu s-sens ta' inferjorità; twissija li aktarx għadha tgħodd għal żmienna daqskemm kienet għodd għaż-żmien li fih kiteb Dun Karm. Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 MMMTA A Ste te tea Te eto nani Il-fuċilazzjoni tal-Eroj Dun Mikiel Xerri. Annu lil Dun Mikiel Xerri' — F'Għeluq il-Mitejn Sena mit-Twelid i Tiegħu Dar ta' Dun Mikiel Xerri fi Triq 1737-1937 il-Punent il-Belt Valletta Raħal xemxi, belt is-saħħa, ħoll ilsienek f'dan il-jum; għanni ġrajja li fi ġmielha kemm idum iż-żmien iddum. Mitejn sena ġew u marru, qerdu saħħa, qerdu ġmiel, iżda siekta baxxew rashom quddiem Raġel: Dun Mikiel. Dun Mikiel, - il-bniedem t' Alla, Dun Mikiel, - qalb tal-azzar, Malti sħiħ li xejn ma kisru la theddid, la ż'għil, la nar. Taħt is-swar tal-belt imħaxkna kienu ħiemda miġburin, - Tama f' Alla, nar f'sidirhom — sabiex jirbħu l-qalbenin: Kliem li tlissen lill-għedewwa tal-konfoffa ta xi ħjiel… Mietu bosta; l-aħħar wieħed bħal Sansun miet Dun Mikiel. Dun Mikiel, - il-bniedem t' Alla, Dun Mikiel, - qalb tal-azzar, Malti sħiħ li xejn ma kisru la theddid, la ż'għil, la nar. Il-Monument f'ġieħ Dun Mikiel u sħabu fil-Belt Valletta Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 Żebbuġin tiċħdux lil demmkom; kontu dejjem ta' quddiem: kellkom hena u ġid fi djarkom, kellkom għaqal, risq u sliem. Fit-taqbid mal-Qerq, mal-Ħjiena, tinsew qatt li tkunu rġiel; f'nofs il-misraħ għadu jħammar safi d-demm ta' Dun Mikiel. Dun Mikiel, - il-bniedem t' Alla, Dun Mikiel, - qalb tal-azzar, Malti sħiħ li xejn ma kisru . Rħama mad-dar ta' Dun Mikiel Xerri fil-Belt Valleta Kif jixhed is-sottotitlu, Dun Karm kien kiteb din il-poeżija għall-okkażjonijiet li saru biex ifakkru l-mitejn sena mit-twelid ta' dan l-eroj iżda huwa iktar interessanti l-fatt li kien Dun Karm stess li fl-1937 ippresieda din iċ-ċerimonja ta' kommemorazzjoni f' Ħaż-Żebbuġ u li matulha kienet ħadet sehem il-Banda San Filep. Din il-poeżija apostrofika nistgħu nqisuha bħala eloġju għal Ħaż-Żebbuġ u Dun Mikiel. Dun Karm jiftaħ il-poeżija proprju billi jiddeskrivi l-karatteristiċi ta' Ħaż-Żebbuġ ''Raħal xemxi;' post rurali iżda huwa wkoll ''belt is-saħħa;' turija tal-għaqal u l-bżulija ta' niesu. Dun Karm jistieden lil Ħaż-Żebbuġ biex jgħolli leħnu u jfakkar din il-ġrajja eterna li 'kemm idum iż-żmien iddum.' Dun Karm isostni li snin huma l-akbar għadu tal-bniedem għax iħallu l-marka tagħhom billi jeqirdu s-saħħa u l-ġmiel iżda immedjatament wara jfiġġ il- kuntrast meta jgħid li ż-żmien kellu jumilja ruħu quddiem Dun Mikiel għax dan l-eroj huwa immortali. Biex juri l-importanza ta' Dun Mikiel, Dun Karm jappella anki għas-sens tal-ħars billi f'vers tmienja jikteb il-kelma ''Raġel' f'nofs il-vers bl-ittra kapitali. Ir-ritornell huwa innu ta' tifħir assolut li jiġbor fih il-kwalitajiet diversi ta' Dun Mikiel: qassis determinat u qalbieni. L-użu tal-anafora (ir-ripetizzjoni ta' kelma jew kelmiet fil-bidu ta' numru ta' versi taħt xulxin) fir-ritornell ukoll jagħtina dan is-sens ta' enfasi u jdawwar l-attenzjoni tagħna bħala qarrejja fuq is-suġġett: Dun Mikiel. Ir-ripetizzjoni tal-kelma 'la'' għal tliet darbiet fl-aħħar vers tar-ritornell ukoll hija maħsuba biex turi l-qawwa ta' Dun Mikiel li xejn ma jwaqqfu. Fir-raba' strofa Dun Karm jitkellem dwar l-imblokk sakemm fi tmiem il-ħames strofa jgħidilna li 'bħal Sansun miet Dun Mikiel.' Dun Karm jirreferi għal dan il-personaġġ bibliku assoċjat mas-saħħa biex juri s-saħħa li kellu Dun Mikiel; saħħa morali li ma tiddgħajjef qatt. Is-seba' u t-tmien strofa huma indirizzati b'mod dirett lejn iż-Żebbuġin u fihom Dun Karm jgħidilhom biex iżommu r-reputazzjoni li għandhom li kienu ''dejjem ta' quddiem' u jgħadduha lill-ġenerazzjonijiet ta' warajhom. Dun Karm jirreferi wkoll għall-għaqda tal- familja li magħha ġġib l-'hena' u s-'sliem' u indirettament jgħid ukoll biex dawn il-valuri ma jitwarrbux għax huma jipprovdu l-għeruq lil kull bniedem. Għal darb'oħra, Dun Karm jerġa' juża l-anafora fis-seba' strofa fuq il-kelma ''kellkom' biex juri li ż-Żebbuġin kważi kellhom dak kollu li kien essenzjali; valuri li jibqgħu rilevanti għal kull żmien u li jegħlbu lil kull akkwist materjalistiku. HA ji f L l tg) a. It-tradizzjoni ta' Ħaż- Żebbuġ kienet waħda ta' għaqal u bżulija, ta' nuqqas ta' fsied, ta' ġabra u sens ta' familja; l-istess elementi li Dun Karm jirreferi għalihom f'bosta mix-xogħlijiet l-oħrajn tiegħu, ewlenija fosthom ''Żjara lil Ġesi' fejn jigglorifika ż-'żmien ħelu, / meta kont f'dar missieri, u ġ mejda waħda/ kienet tiġborna Ritratt li juri — tal-mitejn sena A ta' Dun Mikiel Ikoll, f'rabta ta' mħabba,/ lili, Xerri f'Ħaż-Żebbuġ. F'dan ir-ritratt tas-26 ta' Settembru tal-1937 lilħuti,u 'Idawk illi nissluna.' fil-pjazza jidher ukoll Dun Karm li kien ippresieda din Dan kien ambjent imżejjen il-kommemorazzjoni. b'valuri li Dun Karm dara jgħożżhom mhux biss għax huma tajbin fihom infushom u utli għas-soċjetà iżda wkoll għax huma Insara fil-qofol morali tagħhom. Huma l-istess prinċipji rikorrenti li Dun Karm jalludi għalihom fil-kapolavur letterarju tiegħu ''Lil Ħaż-Żebbuġ, Raħal Twelidi' — ''il-ħeġġa,' til-bżulija/' fix-xogħol 7 'il-ħaqq,' 'il-ftehim/' il-kenn u s-sens ta' sigurtà u l-'qies' b'referenza għar- rażan. Fil-fatt, kelma rikorrenti fil- vokabularju letterarju ta' Dun Karm hija 'rżin;' turija ċara ta' kemm Dun Karm trabba jirrispetta dan is-sens ta' rażan; ta' kejl li jrodd l-armonija fil-bniedem; fejn kulħadd iqis kemm kliemu u kemm għemilu. Dun Karm jisskota bil-lista tal-valuri meta jsejjaħ liż-Żebbuġin ''Ġens ta' ħila, ġens ta' raj' u jirreferi wkoll għall- ambizzjoni li żżomm lill-bniedem għaddej iterraq fl-eżistenza bl-istrofa tant sabiħa tiegħu HA ji f L l tg) a. Ħaddem qalbek, ħaddem ħsiebek, — Ta' dirgħajk ħaddem l-għeruq, Ħa narak, kif rajtek darba, Tiela', tiela', tiela 'fuq. Fil-ġlied kontra l-ingann u l-ħażen, Dun Karm iħeġġeġ u jfakkar, anzi kważi jwissi liż-Żebbuġin tal- lum u ta' għada biex ikunu 'rġiel' Għaqda Każin Banda San Filep AD 1851 għax huma wlied Dun Mikiel u għalhekk għandhom jassiguraw il-kontinwità tat- tradizzjoni u jissoktaw juru l-qlubija. Hija l-istess twissija li jagħmel f''Lil Ħaż- Żebbuġ, Raħal Twelidi' meta lil beltu jgħidilha 'La tinsiex illi demm tiegħek / Kien Vassalli u Dun Mikiel. Interessanti l-użu tal-frażi idjomatika ''tkunu rġieT' li tixhed iż-żmien li l-poeżija nkitbet fih għax tiffoka fuq is-soċjetà patrijarkali dominanti f'Malta u anki tħares lejn ir-rwol attiv u ċentrali tar-raġel; ir-rabta bejn it-'taqbid' u r-raġel u l-kuraġġ. Din hija poeżija tradizzjonali fl-istil tipiku mfittex minn Dun Karm. Nistgħu għalhekk ngħidu li t-tematika jiġifieri t-tifħir lejn it-tradizzjoni u l-qlubija komunitarja taż-Żebbuġin u l-qlubija individwali ta' Dun Mikiel huma riflessi wkoll fi stil tradizzjonali. Dun Karm iħaddem il-vers tat-tmienja (l-ottonarju), vers melodjuż u ferrieħi li joqgħod ħafna għall-għana (tradizzjoni oħra li tiġbor lin- nies f'komunità) u jinqeda bil-kwartini u bir-rima mqabbża (it-tieni vers jirrima mar- raba' vers), rima ħafifa u mexxejja. Il-mafkar lil Dun Karm Konklużjoni qrib il-Belt kapitali ta' Malta. Dun Karm jittrasforma lil Dun Mikiel Xerri f'simbolu universali ta' siwi dejjiem u jgħollih 'il fuq mill-għeluq spazjali u temporali li jikkaratterizza l-eżistenza tiegħu bħala individwu. Dawn ix-xogħlijiet iġagħlu lill-poplu Malti u lilna ż-Żebbuġin naħsbu u nintebħu li l-eżempji ta' niesna fil-qasam artistiku, letterarju, lingwistiku, akkademiku, mużikali, kulturali, storiku u ekkleżjastiku għandhom iservu ta' ispirazzjoni għalina Ikoll. M'hemmx dubju li jekk Dun Karm jagħti lilu nnifsu bħala profeta tal-patrija, Dun Mikiel jidher bħala l-feddej tal-patrija, bl-element reliġjuż jorbothom għall-eternità. 'Preżentazzjoni Viżiva dwar Dun Karm. ' L-aħħar aċċess fil-21 ta' Frar 2012 qhttp://www.bandasanfilep.com.mt/Downloads/pre Dun Karm Psaila Zebbug 27-1l-11.pdfo. Highlights of Ħaż-Żebbuġ. Dun Karm: Il-Poeżiji Miġbura. Malta: Klabb Kotba Maltin u Karmen Micallef Buħaġar, 1980. Spiteri, Charles B. It-Testment ta' Dun Mikiel Xerri.' In-Nazzjon. Il-Ħamis 12 ta' Jannar 2012: 15.