IL-MATTUT QARI LI TOĦROĠ IL-GĦAQDAXL SETTEMBRU TAL-KITTIEBA TAL-MALTI j 1947 IL-PREMJU GUZE JKUSCAT AZZOPARDI IN. is-sena l-Viċi-President tal-'Għaqda' tagħna kien magħżul għall-'Premju Ġużċ Muscat Azzopardi u l-pre- żentazzjoni tal-Midalja saret nhar it-Tnejn, l-4 ta' Awissu, b'ċeri- monja l-aktar se donni fl-Università Rjali ta' Malta. Kien hemm l-Eċċ. T. l-Gvernatur, 'l ippreżenta l-Midalja, is-Sinjurija Tiegħu l-Logutenent Grernatur, l-Onorevoli s-Segretarju tal-Gvern, Ka- pijiet ta' Dipartimenti, Rappreżentanti tal-Kleru, tal-Professjo- nijiet u tal-Partiti Politiċi, Impjegati Għoljin, Membri Akkade- miċi tal-'Għaqda'', Professuri ta' l-Università u bosta ħbieb tas- Sur Cremona. ' Okkażjoni bħal dik lilna tfarraġna u tgħamlilna l-ħila biex nissoktaw fiż-triq l qbadna, triq li twassal biss għall-ġid tal- Malti. Dik il-laqgħa hi xhieda tal-ġieh li tgawdi l-U' Għaqda'' fost l-agwa nies ta' pajjiżnu u turi xinhi sewwa l-fehma tagħna, jeh mu li ngħożżu u nseddqu Isien art twelidna u nweġġhu lil kull min jaħdem għalih. Saru taħditiet ta' feida u sbieħ u, biex ma jintesiex dak li ntqal f'dik l-okkażjoni għax jiswa ħafna bħala dokument tal- ħajja kulturali Maltija, aħna ser inġibu dawk. it-taħditiet f'dan il-għadd ta' l-organu tagħna. Traduzzjoni mill-Ingliż. Diskors ta' l-Aġent Rettur ta' l-Università, il-Professur P.P. DEBONO, O.B.E., M.D., F.R.O.S., D.P.H. Jiena nqisu bħala privileġġ kbir għalija li l-lum. ninsab hawnhekk, flok ir-rispettabbli Rettur, l-Onorevoli Professur Robert V. Galea, sabiex nilqagħkom b'isem l-'Alma Mater' tagħna, l-Università Rjali ta' Malta. Aħna l-lum iltqajna. hawnhekk biex nagħtu ġieh lill-ħabib tagħkom u tiegħi, is-Sur Nin Cremona, u sabiex nidhru bħala ħaddara tal-preżentazzjoni li sa ssirlu tal-Premju Ġużċ Muscat Azzopardi, 6Ġ IL-MALTI Dwar il-Premju Muscat Azzopardi u fuq is-Sur Nin Cremo- na intom tisingħu minn għand oħrajn li biħsiebhom jitkellmu ; iżda rrid ngħidilkom illi l-Università tagħna mhux biss tilqagħ- kom bil-qalb kollha, iżda fil-waqt li tagħmel dan, tħossha mim- lija biha nnifisha mhux ftit talli kellha din l-okkażjoni. Xtaqt ngħidilkom ukoll il-għaliex xieraq illi din is-sempliċi, għalkemm iżda ċerimonja wisq kbira, għandha ssir f'dan il-bini miġruħ mill-gwerra, tini li kien u għadu l-post ewlieni ta' Tagħlm għal madwar tliet mija u ħamsin sena. Ukoll l-iċken ħjiel ta' l-istorja tagħna għandu juri illi għal- kemm aħna, xtaqna. bil-ħrara kollha l-libertà pulitika, aħna għal żmien twil konna poplu suġġett, u l-Ilsien Nazzjonali kellu, għalhekk, ukoll ibati l-konsegwenzi, Il-lsien tagħna kien jitqies bħala lsien ta' nies dipendenti u qaddejja, u kien jitqies ukoll bħala lsien li ma jistħoqqlux, il-po- sizzjoni u l-ġieh ta' lsien uffiċjali. Difatti ż-żmien ma kienx ikun wisq il-bogħod meta l-ewwel pass ta' dawk, li kienu jixtiequ li jogħlew 'il fuq mis-soltu nveli ta' ħajja soċjali, kien li jiċħdu Isien art twelidhom. F'dawn l-aħħar żmenijiet din il-feħma tbiddlet, u din it- tibdila kellha x'taqsam sewwa mal-għati tal-Gvern Responsab- bli fil-1921, meta, lill-Malti kienu tawh il-ġieh tal-Lsien Naz- żjonali. Iżda wkoll meta l-Lsien Malti laħaq din il-posizzjoni, huwa dlonk sabi ruħu mxekkel mir-rwiefen tal-pulitka, u kien il-mezz ta' ġlied li, xi drabi, xegħel u sar aħrax, Kien ma' tul dan it-tiġrib ta' tfixkil u ġlied li fih sab ruħu l-poplu ta' Malta illi r-ruħ nazzjonali qamet u wieħed mill-aqwa effetti ta' dan il-qawmien ġdid kien illi l-Lsien Malti ntrafa' għalkollox u ħa l-istat ta' Lsien Nazzjonali, Jidher, madankollu, illi l-Lsien Malti għadu juri xi sinjali ta' dawk iż-żmenijiet twal li fih kien jinsab f'qagħda ħażina ta' għajb bħala lsien ta' nies dipendenti u qaddejja u ta' meta ċaħ- dulu kull mezz li bih sata' jsir lsien uffiċjali. Il-letteratura tiegħu kienet fqira u, saħansitra, l-ortografija tiegħu ma kinetx għadha twaqqfet fuq sisien sodi. Bħal dawk il-priġunieri meħ- lusa tal-gwerra ta' l-aħħar li ġarrbu ħafna tbatijiet u nuqqas, il-Lsien Malti għandu bżonn li ''jikseħ il-ħajja. bid-drittijiet tagħha bħala lsien tal-poplu'', li jintroqom u jissellef frażijiet li l-lum daħlu fl-użu, b'mod li jkun jista' bil-ġieh kollu jieħu l-istaż ta' Lsien Nazzjonali. IL-PREemsu Ġuże' MuscaT AZZOPARDI 67 L-Università Rjali tqis din il-ħajja ġdida tal-Malti, bil-ksib tad-drittijiet tagħha, bħala missjoni tagħha, missjoni li għandha itwettaq sew bil-ħidma akkademika u kemm billi wieħed imexxi 'l quddiem u jagħmel il-qalb lil korpijiet oħra li qegħdin jaħdmu għall-istess skop. Din hija r-raġuni li għaliha nħossni hekk mim li bija nnifsi i lqajtkom hawnhekk il-lum, u din hija r-raġuni wkoll li għaliha b'mod partikulari jiena niżżiħajr lill-Eċċellenza Tiegħu, il-Viżi- atur tagħna, talli huwa għoġbu jżejjen din iċ-ċerimonja bil- preżenza tiegħu. Eċċellenza, Sinjuri; Jiena għamilt id-diskors tiegħi. Jiena għidtilkom illi l-Uni- versità Rjali tqis l-isvilupp u l-koltivazzjoni tal-Malti bħala Missjoni tagħha u li hija tista' tieħu taħt idejha t-tmexxija intellettwali ta' poplu liberu; hija tħares lejn iż-żmien li għad irid jiġi b'tama sħiħa billi taf li tista' torbot fuq l-għajnuna sinċiera ta' kull iben u bint Malta. Jien nagħlaq it-taħdita iegħi bħalma bdejt billi nsellmilkom bil-qalb kollha u -'billi rroddilkom il-ħajr tiegħi tall: għoġobkom tiġu għal din iċ-ċeri- monja. Diskors tal-President tal-''Għaqda'', il-Kav. Dr, ĠUŻE' GALEA, Wara l-Monsinjur Dun Karm Psaila kien jixraq ħafna li jkun magħżul is-Sur Nin Cremona għall-Premju Muscat Azzo- pardi. Bħal ma kulħadd jaf dan il-Premju twaqqaf biex ikun bħala kompens lil dawk li bil-ħidma tagħhom, bil-kitba tagħhom, bl-attività soċjali tagħhom jiswew ta' ġid lill-Malti; u għal dawn il-meriti kollha ma hawnx wieħed li jistħoqqlu l-Premju aktar mis-Sur Nin Cremona. Is-Sur Cremona għadda l-isbaħ biċċa ta' ħajtu jitħabat u jħabrek għall-Malti, ilu mal-kwart ta' seklu jirsisti għall-Malti u ma' tu' dawn is-snin kollha, il-Maltin saru jafu u japprezzaw lil Ninu Cremona bħala surmast, bħala letterat, bħala kittieb u bħala ħaddiem soċjali għall-moviment tal-Malti. Bħala surmast lis-Sur Nin jafuh nofs l-istudenti ta' Malta u Għawdex u ħafna minn dawk li jokkupaw karigi għoljin fis- servizz, fil-professjoni jew fil-kummerċ, jafu biċċa kbira mis- 68 IL-MALTI suċċess tagħhom lil Cremona li bit-tagħlim għaqli tiegħu mex- ' xiehom u wriehom it-triq tal-progress; iżda Ninu Qremona mhux biss għaliemn il-Malti, iżda kiteb kotba ta' tagħlim : antoloġija u grammatika, biex l-istudenti, aktar jaqbdu l-Malti bil-ħetfa. Cremona huwa l-aqwa grammatiku Malti, hu kiteb ħafna kitba tal-grammatika, mill-kotba żgħar u ħfief għat-tfal ta' l-iskejjel elementari sa grammatiki għoljin għal dawk li jridu jitgħallmu l-ilsien Malti bir-reqqa kollha. Is-Sur Cremona wkoll studja l-Malti. xjentifikament u tħarreġ fl-Etimoloġija u fil-Filoloġija ta' l-ilsna. Orjentali, hu orjentalista tajjeb u bħala hekk ismu qabeż il-limiti ta' din il-Gżira u ssemma, fi bliet u ċentri kultu- rali barranin; mhux darba jew tnejn għorrief barranin kitbulu biex jagħtihom pariri fuq l-etimoloġija jew filoloġija ta' kliem Orjentali u dlonk joqogħdu fuq dak li jgħidilbom hu, Is-Sur Nin Cremona hu wkoll wieħed mill-kittieba magħ- rufin ta' pajjiżna; kif hu universali fl-interessi kulturali tiegħu, hekk hu ħaddem il-friegħi kollha. tal-letteratura Maltija. Kiteb bċejjeċ ta' storja li jinqraw b'tagħlim siewi, kiteb novelli li jagħtu pjaċir lill-qarrejja, kiteb poeżija l-aktar ħelwa. u armo- njaża rr kiteb ukoll għall-palk; id-dramm tiegħu ''Il-Fidwa. tal- Bdiewa hu wieħed mill-ftit drammi klassiċi Maltin. Barra dan is-Sur Nin Cremena hu ħaddiem l-aktar ħaħrieki fil-qasana soċja:. Minn kmieni iddedika. ruħu għall-Malti u daħal f'kull għaqda; f'kull xirka, f'kull soċjetà li twaqqfu għall-Malti, kellu sehem f'kull moviment għall-ġid ta' l-ilsien tagħna. Sebgħa u għoxrin sena ilv ssieħeb mal-ħabib tiegħu l-Kav. Ġużċ Muzeni Azzopardi, h b'tifkira tiegħu twaqqaf dan il-Premju, u t-tnejn flimkien swew mhux ftit biex twaqqfet il-Għaqda tal-Kittieba: tal-Malti, li l-lum hi l-unika soċjetà akkademika. li għandna f'din il-Gżira. Is.Sur Cremna iddedika ħajtu għall-Għaqda tal-Kittieba ' u l-lum hu l-personifikazzjoni tal-finijiet ta' dik l-'Għaqda' ; il-ħajja u l-ħidma tas-Sur Cremona huma mera u xhieda tal- ħidma tal-'Għaqda'', u billi l-lum hawn xi wħud li donnhom ma jifhmux xinhu l-iskop tal-'Għaqda'', nixtieq nieħu bħala eżempju lil Ninu Cremona biex infisser xinhi l-'Għaqda'. Din- ma hix korp politiku u. ma tindaħal fl-ebda attività jekk ma tkunx letterarja, bħalma s-Sur Nin qatt ma ndaħal fil-politika jew f'movimenti oħrajn li ma kenux letterarji. Is-Sur Nin ma' ' ful is-snin ta' ħajtu: kellu diskussjonijiet ma' xi wħud li ma IL-PREMJU ĠUŻE' MuscAT AZZOPARDI 69 qablux miegħu, iżda hu qatt ma ġġieled magħhom jew ħadhom bil-lierra; sewwa sew kif timxi l-'Għaqda' ma' dawk li ma jaqblux magħha, li dejjem fetixet li tfiehem bir-raġun, iżda qatt bil-ġlied. Is-Sur Nin qatt ma għadab għal ħadd, iżda dejjem fittex li jimxi bil-ħlewwa, kekk kif tagħmel il-'Għaqda'', hi dejjem tfittex li tiġbed in-nies lejha bil-kelma tal-ħaqq u tas- sewwa u billi turi li ma għandhiex skopijiet oħra ħlief il-ġid tal-Malti. Cremona hu mera tal-''Għaqda' mhux fil- ħidma soċjali biss, iżda wkoll fil-kitba tiegħu. Kulltant tisma' min igħid li l- 'Għaqda' nħolqot biex iġġ żiegħel il-kittieba jiktbu kliemi safi jew kliem. antik li ma jifhmu ħadd ; il-'Għaqda' kit- bet uffiċjalment kontra din ix-xorta ta' kliem; u s-Sur Nin Cremona fil-kitba tiegħu qatt ma warrab kliem barrani li jifhmu kulħadd biex inqeda bi kliem antik li ma jifhmu ħadd. Niu Cremona jippersonifika l-ideal tal-Għaqda tal-Kittieba u billi dan l-ideal hu ta' interess nazzjonali, is-Sur Nin jistħoqqlu rikonoxximent min-nazzjon tagħna; dan il- Premju hu l-aqwa ġieb għall-merti letterarji li għandna f'Malta u jixraq ħafna li jingħata lil dan il-bniedem Malti li għamel ġieh lil-art-twelidu. Diskors tas-Sur IVO MUSCAT AZZOPARDI P.L., ħu l-Fundatur tal-''Premju', Eċċellenza, Smjuri, 'Billi ħija Ġino, il-fundatur tal-Premju (Ġ.M.A.7 jinsab im- siefer u għalkemm għamel mill-aħjar biex f'din l-okkażjoni jkun fostna ħsiebi ma Jsħaqx seħħ, u ħija l-kbir Hugh, li kien imiss lilu jitkellem floku jinsab imsiefer ukoll, mess lili biex ingħidil- kom dawn: il-kelmtejn. Is-sena l-oħra ħija Ġino meta kellimkom f'din l-okkażjoni qalilkom għalfejn waqqaf dan il-Premju u ma jidhirlix li jien għandi nienn: dak l ġa qalilkom huwa, imma se ntenni għeluq. it-taħdita ċkejkna tiegħu meta stħajlu qed ikellem lil missierna u staqsieh : 7 Pà, 1i kellek tagħri midalja tad-deheb jil min ħadem l-iżjed għall-iżvilupp' tal- Malri l inti hekk ħabbejt, lil min kont tagħtiha; JU U ħija Ġino: kien żgur li huwa kien iwieġbu: f'Lil Dun Karm: Psaila U U jien, f'din l-okkażjoni ta' għeluq il-20 sena minn mewt 7il- L IL-Manri G.M.A. irrid bħal ħija nistaqsih: U'Pà, li kellek tagħti midalja tad-deheb lil-min ħadein l-iżjed għall-iżvilupp tal-Malti li insi tant ħabbejtu lil min kont tagħtiha7 Pà, ftakar li Dun Karm Psaila, ġa ħadha. Jien żgur li missierna kien iweġibni: Lil Ninu Gremona. 'Il-għala, PA2U Missierna ma weġibnix għat-tieni mistoqsija. imma ġibidni mini idi, ħadni f'rokna, u tani f'idi ktieb biex nifli fih sewwa l-imgħoddi u meta bdejt inqalleb fib sibt il-ħajja ta' Ninu Cre- mona, ħajja letterarja li tinqasam f'żewġ taqsimiet: Qabel No- vċifibru ta' l-1920 n nunn dik is-sena sal-lum. (tabel Novembru ta' l-1920 Ninu Cremona kien, flimkien ma' Dun Karm Psaila, id-dixxiplu l-aktar fidil ta' Ġ.M.A. imxew pass pass fuq il-fiidni tiegħu u ħadmu b'a hedu biex il-Malti jibġa' barra mill-isfera tal- pulitika. F'JA4 ta' Novembru, 1920, sarer l-ewwel laqgħa tal-Kum- issjoni maħtura biex thejji Rapport fuq l-Ortografija tal-Malti. Ninu Cremona kien magħhom, ħa sehem kbir, jekk mhux l-ikbar ; : biex jitlestew i- Àlfabet u l- Grammatika. Tis-7 ta' Mejju, 1982, l-Istatut ġie mgħoddi u nħatar l-Ew- wel Kumitat. Ninu Cremona kien wieħed minnhom. F'Marzu tal-1925 ħareġ l-ewwel għadd ta' Il-Malti, l-orga- mu uffiċjali tal-'Għaqda tal-Kittieba tal-Malti'. Ninu.kien wie- ħed mill-kittieba. Imma kieku kelli nissokta ngħidilkom x'għamel Ninu Gre- mona, fit-tieni qasam tax-ħajja letterarja maltija tiegħu ma nis- piċċax qabel għada. iżda nista'. niżgurakom li minn Novembru ta' l-1920 27 ġena sħaħ. sal-lum ma waqaf qatt. Kiteb poeżiji. novelli; biċċa tijatrali. li tiswa mitqilha deheb: ''Il-Fidwa, tal- Bdiewa, artikoli fuq storja u filoloġija, eċċ.. eċċ. Imma wkoll kieku minn dan kollu ma għamel xejn, kien ikun biżżejjed popo- lari bħula '-Kittieb tal-Grammatika Maltija li fuqha studjaw u jgħallmu l Twien Malti mhux biss għaxriet ta' nies bħal fi żmien Ġ.M.A. 920, jew mijiet ta' nies bħal sas-sena 1927 meta miet, imma, kw u għaxriet ta' eluf. U kif ħija Ġino fil-ħolma tiegħu ra lil missierna qed jitbis- sem iħares lejn Dun Karm Psaila bil-midalja fuq sidru. jien ukoll qed narah ħaj, ferħan u hieni, miexi bejn tnejn min-nies, żewġ dixxipli fidili tiegħu, li miegħu qasmu l-imrar u l-hena li jaf jagħti l-Ilsien Malti: tnejn min-nies li l-lum jinsabu fostna, IL-PREMJU ĠUżE' MuscAT AZZOPARDI TI b'geġwiġija ta' oħrajn warajhom, lesti biex jissoktaw dik il-ħid- ma li bdielhom huwa: Dun Karm Psaila u Ninu Cremona. Twaduzzjoni mill-Ingliż. Diskors ta' l-Eċċellenza Tiegħu l-Gvernatur, : is-Sur F.O.R. DOUGLAS. Jien tassew fraħt meta din id-darba rġajt ġejt mitlub biex nippreżenta l-Midalja tad-Deheb ta' Ġużċ Muscat Azzopardi, ' Il-Gvernatur qed jehmeż il-Medalja fuq sider is-Sur Nin Gremona. il-għaliex din, naħseb, hija l-iktar xhieda magħrufa ta' xogħol li jkun sar għal-Letteratura Maltija. Il-għażla, kif jidhirli, saret tajjeb ħafna. Is-Sur Nin Gremona mhux biss huwa. kittieb tajjeb, sew fil-proża kemm fil-poeżija u fl-art drammatika, iżda wkoll kellu sehem kbir fix-xogħol tas-sistemazzjoni ta' l-ortogra- fija u grammatika tal-Lsien Malti. Jidhirli li dawn huma ħwej- jeġ ta' fejda u indispensabbli. Jiena ma nagħmilx ma' dik l-iskola ta' nies li għandhom il-fehma u jidhrilhom illi mhemmx 72 IL-MALTI bżonn illi t-tfal toqgħod tgħallimhom il-grammatika ta' Lsien- hom. Dan it-tagħlim hu meħtieġ jekk aħna rridu nitkellmu u iktbu bir-reqqa u eleganza. Barra dan, huwa taħriġ loġiku li fih innifsu huwa tagħlim ta' siwi għall-moħħ, Is-sena l-oħra, jiena kelli l-pjaċir li nippreżenta l-Medalja lill-Monsinjur Psaila. 'Ta' min josserva illi dan ukoll mhux — biss huwa magħruf bħala kittieb tal-Malti, iżda wkoll magħruf bħala bniedem li ħadem għall-Malti bil-kitba tiegħu ta' studju xjentifiku ta' l-Ilsien u bix-xogħol tiegħu tad-Dizzjunarju Ingliż- Malti illi l-Gvern qed joħroġ stampat. Jien semmejt din il-ħiġa l-għaliex huwa u s-Sur Cremoria, it-tnejn flimkien, juru : bl- eżempju tagħhom kemm jiżbaljaw dawk in-nies li jaħsbu illi bniedem artist ma jistax ikun ukoll bniedem xjentifiku. Dawn iż-żewġ kwalitajiet ma ssibhomx spiss imlaqqgħin flimkien, iżda meta jiltaqgħu, l-effett ta' din il-għaqda tassew jirnexxi. Il- ħsieb ta' l-artist idawwal ix-xogħol tal-moħħ xjentifiku u l-ġenju letterarju tiegħu iġagħlu li juri fil-għamla l-iktar ċara u li tħaj- hek l-effett tax-xogħlijiet xjentifiċi tiegħu. Jiena għandi l-privileġġ li nippreżenta lilek, Sur Cremona, dan is-sinjal ta' għożża għax-xogħol li inti ħdimt għall-Ilsien u letteratura Maltija. Diskors tas-Sur NIN GREMONA, Rebbieħ il-Premju Ġużà Muscat Azzopardi'', l Fiċċellenza, : Aġent Rettur ta' l-Università, Membri tal-Ġurija, Delegat tal-Premju Ġużċ Muscat Azzopardi, President u Membri Sħabi tal-'' Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, Professuri u Ħbieb. : Il-ħsieb sabiħ tal-Fondazzjoni ta' dan il-Premju b'tifkira tal-Kavalier Ġużċ Muscat Azzopardi, imwaqqfa minn ibnu, is- Sur Ġino, Presiden: Onorarju tal-'Għaqda'', li wiret bid-demm biċċa sewwa mis-sengħa tal-Kitba Maltija ta' missieru, għandu tliet tifsiriet : l-ewwel waħda biex l-Isem ta' Ġużċ Muscat ÀAz- zopardi jibqa' mfakkar fost il-Kittieba tal-Malti tal-lum u ta' dawk li telgħin, kif ukoll ta' warajhom, u t-tieni biex dan il- Premju jkun ta' ħeġġa u ħrara għall-istudju tal-Malti fost iż- żgħażagħ tal-lum, u t-tielet li jisfa' ta' fejda. għall-Kitba Maltija —il-lum li l-Malti ntrafa' mill-għajb li fih kien sabu Ġużà Mus- IL-PREMJU Ġużm' Muscar AZZOPARDI 13 cat Azzopardi, meta hu, mill-bidu ta' żgħożitu bil-kitba. tiegħu kien għamel ħiltu kollha biex jerfgħu u jagħtih il-ġieh li kien jistħoqq lu bħala Lsien mitkellem mill-Poplu b'inkejja tax-xkiel aħrax ta' dawk ii dak iż-żmien kienu jistmerruh. Iżda għalija, nitkellem għalija, għax il-lum il-persuna tiegħi bħala wieħed mill. kittieba xjuħ tal-Malti, fil-laqgħa tal-lum, jidher li għandha xi Is-Sur Nin Gremona fil-ħeġġa letterarja ta' żgħożitu. sehem; ċkejken, forsi bla ma jistħoqqilha, fl-Istorja tal-Kitba Mal- tija tal- lum—narġa' ngħid, għalija, il-Premju Muscat Azzopardi għandn tifsirs oħra : dik li dan il-Premju hu marbut mat-tifkiru ta' persuna l-iktar għażiża fil-ħajja letterarja tiegħi—dik li jfak- 74 IL-MALTI karni fil-Missier li fl-aħħar snin ta' għomru kien qabadni minn idi u ġibidni miegħu fil-qasam tal-Ki:ba Maltija u hemmħekk fetaħli trieq ġdida fil-ħidma. letterarja tiegħi; dik it-trieq li jiena qatt ma kont ħlorut ii mirfes fuqha, għax qatt ma kont għadni doqt il-benna u l-ħlewwa tal-kelma Maltija sew fil-proża kemm fil-poeżija. ' Bis-sahha tiegħu, li kien l-Ewwel President tal-Għaqda tal- Kittieba fal-Malti', li bil-ħidma tagħha għandna ortografija soda. magħrufa mill-Gvern, aħna nistgħu ngħidu li l-lum għandna, poe- ti, novellieri, romanzieri, u studjużi tajbin tal-filoloġija Maltija. għax kienet il-ħidma tiegħu m l-kitba klassika tiegħu maltija sew il-proża kemm fil-poeżija li ħeġġe: il-moħħ u l-qalb ta' kittieba Maltin żgħażagħ, fosthom Universitarji, li kien ġibidhom mie- għu u mal-Kittieba tal-Għaqda, u fetħilhom it-trieq tal-Kitba Mal- tija, meta għall-ewwel darba, bħala Direżtur ta' 'Il-Malti' ta- hom li jimlew bil-pinna tagħhom biss numru Speċjali ta' din ir- Rivista tal-'Għaqda' li minnha wata żmien tnisslet il-Għaqda tal-Malti (Università). Dan il-Premju jfakkarni fil-ħidma li ħdimt mal-Missier tal-Le:teratura Maltija Moderna, bħalma dejjem sej- jaħt lill-Poeta u Rumanzier Ġużċ Muscat Azzopardi, li kien jaf- ni student inħarbex xi versi, u, wara snin, f'waħda mit-triqat ta' din il-ħajja, iltaqa' miegħi, għamilli ifqalb, mexxieni, u jien bħal ibnu, ħdimt miegħu, bi ħrara u sedqa, bla ebda ħsieb politiku jew fieragħ, iżda dejjem marbuż-ma' l-istess sentimenti tiegħu ta' ġibda safja għal-letteratura Maltija u għall-progress tagħha. Għalhekk fil-waqt li niżżi ħajr, Lilek, Eċċellenza. talli għeġ- bok bil-ħlewwa kollha. żżejjinni b'din id-dekorazzjoni hekk pa- trijottika, u lilkom Membri tal-Ġurija tal-Premju Muscat Azzo- pardi, li fil-fehma tagħkom dehrilkom tagħżluni għal dan il-Pre- mju, nilqa' bil-qalb kollha. dan il-ġieh bħala wirt ta' tifkira għa- żiża, u għażiża wisq iżjed mill-valur materjali ta' l-istess premju, wirt li jisboq fit-tifsira. morali tiegħu kull ġid ieħor li l-lum stajt niret; wirt li jirbaħ kull ġieh ieħor li sata' lili jingħata bħala xhieda ta' għożża ta' dik il-ħidma, li bis-saħħa ta' l-Imgħallem tiegħi, li tiegħu għandi din it-Tifkira, jien irnexxieli naħdem għal-gid u progress tal-lusien ta' Art Twelidi: ' IL-PREMJU ĠUŻE' MUSCAT AZZOPARDI 75 Diskors tal-Professur ĠUŻE' AQUILINA, B.A. LL.D., Ph.D. (Lond.). Eċċellenza, Sinjuri, Fil-kelmtejn li għidt sena ilu bħal-lum meta l-ewwel Premju 'Ġużċ Muscat-Azzopardi' ingħata bil-ħaqq kollu lill-ewwel poe- ta. tagħna, jiena faħħart, imbarra lil-Dun Karm, il-ħsieb sabiħ tal-Fundatur li ħaqqu tabilħaqq jissejjaħ, il-Mecenate tal-lette- ratura Maltija, l-għaliex bħal Mecenas, madwar elfejn sena ilu, inqeda b'ġidu biex iħajjar u jippremja l-ħidma tal-moħħ fil- letteratura tal-poplu tagħna. Dis-sena ma għandi xejn xi tnaqqas minn dan it- tifhir imma għandi tifħir ieħor xi nżid, it-tifħir lill-premjat ta' din s-sena, is-Sur Nin Cremona li rabat ismu ma' l-Ilsien Malti għal dejjem sakemm Maltija tibqa' din l-art tagħna fil-qalb u l-ilsien. Hafna huma l-merti li: s-Sur Cremona stħaqq l-grattudini tagħna għalihom; merti li huwa ġabar tul ħafna snin bħala kittieb ta' proża għanja fil-frażeolo- ġija u ta' dramm letterarju ''Il-Fidwa tal-Bdiewa', li fih hu fakkar b'sengħa sabiħa l-qlubija ta' ħutha l-Maltin tas-seklu ħmistax, meta, imxebbgħin mill-moħqrija tal-barrani huma ngħaqdu bejniethom, ġabru 30,000 fjorin u hekk fdew lil din il-Gżira li kienet mirhuna lil Monrov u li kien iqis lil din l-art u lin-nies ta' fiha bħal kieku l-art ma kinetx ħlief raba' u n-nies ta' ġo fiha bhejjem li taħdimhom u tħaddimhom għall-ġligħ biss: . : luuma l-akbar niertu tas-Sur Cremona, mertu li l-istorja .tibqa' tfaħħru għalih hu x-xogħol ta' studju li għamel biex fas- sal ir-reguli ta'- l-Ilsien Malti, u, flimkien mal-ħabib: tiegħu, il-mejjet —Ġanni V assallo, ħareġ minn dawn ir-reguli dak il-ktieb li hu l-ewwel u l-aqwa dokument tal-'Għaqda tal-Kittieba tal- Malti'', jiġifieri 'It-Tagħrif'. Sejjaħtlu l-aqwa. mertu tas-Sur Cremiċna mhux għax irrid inċekken il-merti l-oħra li nagħarfil- hom' is-siwi tagħhom, imma l-għaliex jiena ngħodd bħala; l-aqwa rebħa. fl- istorja. ta' l-Ilsien Malti t-tqegħid ta' ortografija Mal-. tija fuq prinċipji xjentifiċi. Poplu rasu flokha nu li jibża' jidher, kif għandu r-raġun kollu jibża' inferjuri għal popli oħra ma setax iħalli l-għajb li l-Ilsien mitkellem mill-kbir u miż-żgħir 76 7 IL-MALTI fl-irħula u fil-Belt Valletta, xorta waħda, jitħażżeż kif ġie ġie, kulħadd kif iħossu f' widnejh. Kit tafu intom huma l-illitterati li jiktbu hekk, in-nies li ma jkunux studjaw, kif għadkom. tis- tighu taraw minn ittri li nies imsefrin l-Awstralja u nħawi oħra tad-dinja jiktbu lin-nies tagħhom. Issa dan kien juri jew nuq- qas ta' studju li hu nuqqas ta' moħħ, u li ma jagħmlilniex ġieh, jew inkella taħwid ta' preġudizzji politiċi li jfixklu l-ħolqien ta' ortografija waħda. ' Biex tiffissa. r-reguli ortografiċi ta' l-Ilsien Semitiku bħal ma hu l-Malti trid tkun studjajt mhux biss il- Malti imma l-ilsna qraba tieghu. Fi kliem ieħor, il-ħolqien ta' ortografija hi ħaġa li'jista' jagħmilha l-istudjuż biss, u mhux in-nies medhijin b'ħidmiet oħra. Meta nqis il-ġid li sar għall- llsien. Malti miridu l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti xerrdet l-ortografija tagħha u l-aktar mill-1934 'l hawn mindu l-Gvern għarafha bħala l-ortografija uffiċjali, jien ma nistax :ma nsel- limx l-isem tas-Sur Nin Cremona u nifraħlu għall-ġieh tal-premju li ħaqqlu tassew. : , Kemm-il darba qrajt 'Il-Malti', li bu l-organu tal-Għaqda tix-Kitrieba, jiena ammirajt il-kitba viegħu fuq il-grammatika tal-Malti u n-nisel tal-kliem li kienu juru studju u ħsieb. Min- barra li ammirajt din il-ktba jiena ħabbejtha bħala filata fl-ew- wel ħitan tal-Filoloġija Maltija li minn dak in-nhar 'il hawn sabet fejn togħla iżjed. Jiena nħoss li dan il-jum ifarraġ il-qalb tal-kittieb tagħna l-għaliex, għalkemm fiż-żmenjiet imwiegħra qatt ma stenna dan il-premju, issa jara li, bħal ħabibu Dun Karm is-sena l-oħra, lahaq hu wkol iż-żmien meta l-ideali ta' żgħożitu seħħu u saru patrimonju nazzjonali, il-għaliex nazzjon tibda tgħix minnha nnifisha u mhux minn fuq dahar nazzjon oħra barranija għal- kemm għanja għax uliedha kienu aktar fin-numru u iżjed magħ- quda, meta tibda tirrispetta lilha nnifisha u tqim l-Ilsien li l-poplu tagħha jitkellem mit-trufijiet kollha tal-Gżira mingħajr ebda għażla ta' klassi. Il-lum eluf ta' żgħażagħ draw jiktbu b'din l-ortografija li għandha r-reguli tagħha mhux maħluqin mix-xejn imma misjubin mill-istess natura ta' l-Ilsien Malti. Dan il-jum iferraħ lili wkoll; l-ewwelnett, għax nifraħ nara l-mertu ippremjat, imbagħad l-għaliex is-Sur Cremona, barra li hu wieħed mill-kittieba li jiena nammira, hu wkoll wieħed mill- eqdem ħbieb tiegħ:, miġbudin it-tnejn minn ideal wieħed li neħ- ħa d-differenza li tgħaddi fl-età tagħna, Kelma ta' l-aħħar: nifraħlu bil-qalb u nixtieqlu dak li dej- jem xtaq hu: is-seħħ ta' kitba b'ortografija waħda li l-lum. jin- kitbu biha l-ġurnali kollha serji tal-Gżira u ħafna kotba ta' qari, ir-rebħa ta' l-Ilsien Malii u ta' l-ideal nazzjonali li għalina jin- ġabar fil-vers famuż : Malta. fil-qalb u lsien, Malta.