TRADUZZJONI TAL-''MISERERE'.. VMinn Ġ. L-iskop ta' din il-kitba huwa li nressaq quddiem l-istudjużi tra- duzzjoni bikrija tas-salm ''Miserere' li tmur lura bejn wieħed u ieħor sa nofs is-Seklu Tmintax. Nafu ili dan is-salm kien wieħed minn disa' salmi maqlubin mill-Ingliż minn Dr. Cleardo Naudi (1781-1836) u li dehru stam- patti fil-Ktijb vi Qari fuq Bosta Huejjeg mahtura mvn Kotba Kattolici (Malta, 1832, pp. 130-134). Barra minn dan, fl-1845 insibu traduzzjoni oħra tal-'Miserere'', minn MLA. Camijileri, li kien ħalla l-Knisja Kattolika u għadda għal dik Anglikana fl-1843, fil-Ktieb it-Talb ta' Aalenija… flimkien mas-Salterju jew is-Salmi ta' David (Malta, 1845). Mons. K. Sant isemmi wkoll: traduzzjoni ta' Ktieb is-Salmi li tinsab fl-Arkivju tal-Kattidral, l-Imdina, fost il-MSS ta' Mons. Fortunato Panzavecchia (7 1850). Iżda hawn- hekk qed infakkru traduzzjoni wisq eqdem, għaliex kienet tal- Kanonku Għawdxi G.F. Agius De Soldanis (1712-1770) u tinqara sewwa sew fil-faċċati 31B-316 tal-Ms. F'dan il-Ms, barra li-jagħmel reviżjoni miżjuda tal-ktieb tiegħu stempa: fl-17502 De Soldanis jagħti ħjiel ta' xi kitbiet bil-Malti, fosthom dawk id-Djalogi li aħna konna: ħriġna fil-1947.5 Ma' dawn, fil-Lezione XLIV niltaqgħu ma' xi Orazioni da sapersi a memoria da qualunque Cristiano Cattolico, con altre orazioni divote in lingua Maltese. It-talbiet, mogħtijin bit-Taljan u bil-Malti, 'kienu l-Pater Noster, l-Ave Marija, il-Kredu, is-Salve Reġina u l-Att tal- Fidi, waqt li bil-Latin u bil-Ma'lti naqraw il-Litanija tal-Madonna u l-Miserere. . f Il-'Miserere' (Psal, 50) jinqara f'żewġ kolonni ħdejn xulxin, l-ewwel. bil-Latin u ħdġjf' bil-Malti. Jidher ċar illi' t-traduzzjoni saret mil-Latin. Ikollna ngħidu illi, għalkemm il-Ms tal-grammatika rivedu'a kien lest għall-istampa, De Soldanis kien għadu jtella' u jn'żżel kif jaqleb għalll-Maliti xi versi tas-salm. Dan qed ngħiduh billi jinqraw żewġ versjonijiet tal-versi 2, 3, 4, 5, 6 u 7, aktarx għax it-traduttur ma kienx ċert mit-traduzzjoni li kien għamel. Għad li t-traduzzjoni ma fihiex mertu letterarju kbir, De Soldanis fein : sta' pprova jinqeda bir-rima biex jikseb l-effetti li xtaq, għal- kemm minnhom infishom is-salmi joqogħdu aktar fuq l-effett rit- miku milli fuq ir-rima. Versi li fihom tidħol ir-rima, jew l-assonanza, bejn l-ewwel u t-tieni taqsima tagħhom huma dawn: v. 1 — Mulej'a . lejja; 4 — teġbedni … jefredni; 6 — inħbelt … sert; 7 — ħabbejt … għaddejt (raddejt); 9 — ferħ … merħ; 10 — dnubieti ::. ġmiedi; 11 — sawwar … dawwar; 12 — teħodulix … tiħdulix; 13 — tiegħak ..: miegħak; 14 — kulħadd … qatt; 16 — dalwaqt .:: kull waqt; 17 — hawn … dawn; 18 — melwija … tkeċċiha; Għedna li t-traduzzjoni m'għandhiex pretensjonijiet letterarji kbar. U lanqas għandna nistennew iżżejjed minn min kien għadu qed jibda jitħabat biex isib tifsira Maltija għal test reliġjuż. In- semmu wkoll illi xi drabi t-test Malti huwa parafrasi, u f'xi versi l-awtur jitbiegħed sewwa mil-Latin ta' l-oriġinal. Ngħidu aħna: v. 2 dele iniquitatem meam, 'biex teċkien el-kufrija menni'; v. 3 amplius lava ma, 'żid bel-ħniena u aħselni'; v. 4 et peccatum meum contra me est semiper, 'u li dnubi mennek jefredni'; v. 9 et exultabunt ossa hum'liata, 'biex el-għadam tiegħi jarġa' merħ'; v. 10 averte faciem tuam, 'elwi weċċek'; v. 14 et impii ad te convertentur, 'biex el-kefrin ma jetbiegħdux mennek qatt'; v. 16 labia mea aperies, 'xofftejja eftaħ dalwaqt'; v. 17 si voluisses sacrificium, 'jekk trid enqaddsek'; v. 20 — tunc acceptabis sacrificium iustitiae, obla- tiones et holocausta, 'embagħad ħaddan bel-ħaqq tas-sewwa koll ma jagħtuk'. Għandu mnejn dan in-nuqqas kien ġej xi ftit ukoll mill-ħrara li wera De Soldanis biex ma jinqediex bi kliem Romanz. Fit-traduz- zjoni kollha ma ssibx kelma waħda biss li hi ta nisel Romanz; l-unika kelma li mhix Semitika, bl-issopu, hija Griega. Minn erba' versi fejn tidħol il-kelma spiritus, i.e. spiritum sanctum (v. 12), spiritum retum (v. 11), spiritu principali (v. 13) u spiritus contribulatus (v. 18) fi tnejn biss, l-ewwel u l-aħħar wieħed, jaqleb l-aġġettiv i.e. nefs tajjeb u ruħ melwija, waqt li fit-tnejn l-oħra jagħti biss il-kelma nifs. Karatteristika oħra ta' din it-traduzzjoni ta' De Soldanis hila l-forma djalettali tal-vokali i, kif insemmgħuha llum, li huwa jik'eb dejjem e, kif naraw minn dawn l-eżempji: v. 1 — 'menni, bel- ħniena; 2 — teċkien, el-kufrija menni, qabbeżli; 3 — med-dnub, aħselni eżjed; 4 — teġbedni, mennek jefredni, eżjed menn mija; 5 — essewwini bes-sewwa; 6 — bed-dnub essawwart; tweledt u sert; 7 — ent es-sewwa, lel għerfek; 8 — nendaf, eżjed mes-selġ nebjad; 9 — wednejja, el-għadam; 10 — elwi weċċek; 12 — weċċek. żeħedulix; 13 — b'nefsek enkun; 14 — engħallem, el- kefrin, mennek; 15 — elsieni; 16 — eftaħ; 17 enqaddsek essa, emma ent; 19 — emmela; bel-ħetan tentela; 20 — embagħad, bel- ħaqq. Varjazzjoni oħra djalettali huma (i) l-o flok u fil-kelma kull, e.g. v. 16 — koll waqt; v. 20 — kollma jagħtuk; (ii) e flok o, e.g. v. 20 — għeġiela, u (ili) u flok e, e.g. v. 2 — kufrija. Dan kollu jwassalna 'biex naħsbu lli De Soldanis keillu f'moħħu li jqarreb kemm jista' jkun il-pronunzja tal-Malti ma' kif hu kien jaħseb 'i fil-qedem bejn wieħed u ieħor kienu jitkellmu fir-rħula. F'każ wieħed, ninnutaw 'l-użu tal-prepożizz;oni minn mal-verb 'ħenm' b'mod li Hum ma tinstemax fl-idjomi Maltin, ie. v. d — ħenn minni, u v. 19 — ħenn mill-Belt ta' Sijon. Hawnhekk għandu mnejn li De Soldanis kien influwenzat mill-forma mexxejja ta' xi talb qadim, e:g. ikollok (ġietu) ħniena minni. Biex nagħilqu. Minkejja xi nuqqasijiet bħal dawn li semmejna u li aktarx jolqtuna llum għax il-Malti laħaq għadda daqshekk 'il quddiem fil-qlib tal-Kotba Mqaddsa, jibqa' 'l-fatt illi din it-traduz- zjoni ta' De Soldanis għandha importanza storika u għalhekk jixraq li toħroġ għad-dawl u titqiegħed quddiem għajnejn il-qarrejja ta' Isienna u l-istudjużi tal-Kotba Mqaddsa. Fit-traskrizzjoni li se nġibu hawn taħt, it-test Malti tal-Ms jidher miktub bl-ortografija tal-Għaqda; iżda l-forma djalettali. tal-vokali tħalliet kif inhi fl-oriġinal. Ħenn menni, Mulej'a U bel-ħniena kbira tiegħak ħares lejja, Bel-ħniena kbira tiegħak, fija biex teċkien el-kufrija menni. (U bħalll-kburija tal-ħniena tiegħak qabbeżli l-ħżunija tiegħi). 3. żid bel-ħniena u aħselni (Aħselni eżjed, u naddafni mell-ħżunija u- med-dnub tiegħi): Ġħaliex jien naf le l-kefrija teġbedni u lli dnub mennek jefredni. (Għaliex jien naf kemm hi kiefra l-ħżunija u mid-dnub 1i hu eżjed menn mi'a). Ġemmedt ruħi bed-dnub lilek waħdek biex hekk essewwini bes-sewwa ta' kliemek. (Lilek waħdek ġemmedt bed-deni u hekk bes-sewwa ta'- kliemek essewwini). Emġemmed. bed-dnub jien enħbelt, (Jien enħbelt emġemmed u bed-dnub mn'ommi — tweledt). Ent es-sewwa dejjem ħabbejt ħwejjeġ ta' ġewwa l-qalb lili għaddejt (raddejt). (Ent es-sewwa ħabbejt, ħwejjeġ moħbija lel għer- fek għedthomli). Bl-issopu u biex nendaf roxxli Aħselni, jen eżjed mes-selġ nebjad kolli. Agħti lel wednejja hena u el-ferħ biex el-għadam. tiegħi jarġa' merħ. Elwi weċċek menn dnubieti Barra menni qabbeż ġmiedi. Mulejja, qalb bajda fija sawwar U nefs tajjeb ma' ħwiexi dawwar. Weċċek. teħedulix U nefsek teħdulix, Roddli sidi l-ferħ tiegħak Biex b'nefsek enkun miegħak. Triqtek engħallem 'el kulħadd biex el-kefrin ma jitbiegħdux mennek qatt. Alla tal-qalb, mell-kefrin ajlesni biex dejjem ikabbar ħaqqek elsieni. Sidi, xofftejja eftaħ da:waqt U fommi jfaħħrek koll waqt. Jekk trid enqaddsek essa jien hawn, Emma ent ma tridx dawn. Ruħ, o Alla, mewwija, Qalb magħsura qatt la tkeċċiha (tkeċċiha). Ħenn mell-Belt ta' Sijon, emmela, Biex Ġerusalemm bel-ħetan tentela. Embagħad ħaddan bel- ħaqq tas-sewwa koll: ma jagħtuk Għaliex hekkda l-għoġiela taraw ġewwa l-knisja. Mons. K. SANT, It-Traduzzjoni tal-Bibbja u l-lisien Meċti 1810-1850. Il-Djalogi ta' De Soldanis, bi studju storiku-soċjali: ta' G. Cassar-Pulllicino. Meħud minn ''Il-Malti', ta' Settembru, 1947, p. 29.