Ġunju 1990 IL-MARSA 25 Kappelli fil-Marsa Fuq l-art tal-Marsa bħal fi bliet u rħula oħra Maltin, barra ż-żewġ Knejjes Par- rokkjali, dik tat-Trinità u dik ta' Marija Reġina, nsibu knejjes żgħar jew kappelli mxerrdin mal-limiti kollha tal-Marsa. Kull waħda għandha l-istorja tagħha u għalhekk se nagħtu xi ftit tagħrif fuq kull waħda minnhom. SANTA MARIJA TA' ĊEPPUNA L-eqdem knisja li nsibu mibnija fuq l-art tal-Marsa -hija dik tat-Tlugħ fis-Sema ta' Sidtna Marija jew aħjar kif nafuha aħna, Santa Marija 'Ta' Ċeppuna'. Din tinsab mibnija wara l-korsa taż-żwiemel il-ġdida jew kif nafuha aħna f'nofs il-Marsa tal-Ingliżi. Il- knisja li hija waħda mill-hafna kappelli li nsibu fil-kampanja ta' Malta, hija antika ħafna. Qabel ma l-Marsa saret Parroċċa kienet tagħmel mal-limiti ta' Ħal-Qormi, kif fil- fatt kienet tagħmel l-biċċa l-kbira ta' l-art tal- Marsa għal sekli sħaħ. Il-Knisja ġiet mibnija fuq qasam magħruf sa minn żminijiet imbegħda, bħala 'Ta' Ċeppuna' li tfisser, skond Annibale Preca — ħaġa moħbija fid- dlamijiet. Iżda Erin Serracino Inglott jgħid, li Il-kappella ddedikata 'ill- Santa Marija ta' Ceppuna. tfisser post fejn dari kienu jorbtu l-bhejjem ta' l-irkib jew tal-ġarr. Kif jgħid dan l-awtur u storiku, jista' jkun għaliex irridu niftakru li l- baħar kien jidħol aktar il-ġewwa milli huwa llum u għalhekk dan il-post kien aktar qrib lejn ix-xatt fejn minn hemm kienu jġorru n- nies u t-tagħbija lejn il-kapitali l-qadima l- Imdina. Il-bidu tal-knisja mitluf fl-istorja, għalkemm il-kommendatur Ġian Franġisk Abela fid- 'Descrizjione De Malta' jgħid li kienet ġa nbniet fl-1489. Il-kittieb Achille Ferres fil-ktieb tiegħu 'Descrizione Storica della Chiesa di Malta e Gozo' , meta jirreferi għall-Knisja ta' Santa Marija ta' Ċeppuna, jgħid li għandha mill-1500 daqs dik. ta' Santa Marija tal-Blat. Meta nbniet l-art tal-Marsa, kienet taħt in- nobbli Giovanni De Nava u l-eredi tiegħu. Fis-sena 1575 meta Mons. Pietro Dusina, bħala delegat u viżitatur appostoliku għamel vista tiegħu fid-djoċesi, wara li għamel żjara lil din il-Knisja kiteb hekk fir-rapport tiegħu: 'Chiesa della Beata Vergine Assunta detta Ta' Ċappuna posta nell territorio. della Marsa.' Fl-1780 nsibuha miktuba fil-katalgu tal-knejjes u kappelli fejn kienet f'idejn il- Gran Prijur ta' l-Ordni ta' San Ġwann u b'hekk kienet proprjeta tal-Gvern kif għadha sal-lum. Fid-diskrizzjoni tal-funeral ta' l-ewwel Gran Mastru ta' Malta, Phillippe De Villieres de l'Isle Adam, li sar fit-23 ta' Awissu, 1534, mir-Rabat għall-Birgu, nsibu li l-katavru tiegħu ġie mqiegħed għal ftit siegħat fil-knisja tal-Marsa fejn wara ġie mgħobbi fuq barkun u ttieħed il-Birgu. Fl-aħħar gwerra xi bombi waqgħu qrib il-knisja u ġarbet xi ħsarat. Fil- fatt ġiet imsemmija fir-rapport tal-ħsarat ta' bini storiku, u wara l-gwerra ġiet restawrata. Din il-knisja ċkejkna ukoll sarulha xi rest- awrazzjonijiet fil-kwadri tagħha. Din il-knisja nsibuha dejjem taħt it-titlu ta' l-Assunta jew kif nafuha l-Maltin dik ta' Santa Marija, ħlief l-istoriku Barun, li jsibha bħala l-Lunzjata. Fiha artal wieħed tal-ġebel u magħha kienu żiedu sagristija. Kellha ukoll zuntier żgħir quddiemha. Għalkemm ġiet abbandunata sas-seklu tagħna, kienet għada tiffunzjona u taqdi l-ħtiġijiet spiritwali ta' abitanti ta' dawk l- inħawi. Din tinsab f'idejn il-Gvern u hawn inħoss li għandha titqajjem kuxjenza biex post storiku ta' 500 sena jiġi restawrat u mħares kif jixraq. IL-MADONNA TAL-GRAZZJI — STA' ĊEJLU' Ma l-iżvilupp ta' Portu Novu li kien sar fi żmien il-Gvernatur Le Marchant fil-1860 'il quddiem il-popolazzjoni tal-Marsin mal-ftit bdiewa u sajjieda li kien hawn bdiet tiżdied Ġunju 1990 IL-MARSA 27. bil-mod il-mod. L-avukat Giuseppe Zammit li kellu l-art fin-naħa magħrufa bħala 'Ta' Ċelju', fil-parti kennija tal-Port, fl-1870 bena minn flusu l-knisja dedikata lill-Madonna tal- Grazzji. L-irħama li hemm ġewwa din il- knisja, ħdejn il-bieb ta' barra, tixhed dan. Il-faċċata tal-kappella imsejħa 'ta' Ċejlu'. Il-knisja 'Ta' Ċelju', għax kulħadd hekk jafha, hija fuq stil barokk, b'koppla u żewġ kampnari li fihom hemm imdendlin sett ta' qniepen. Hija mimlija b'skultura tassew sabiħa u l-kwadru titulari jirrappreżenta lill- Madonna b'binha Ġesu fuq it-tron imdawra bl-anġli qed ixxerred il-grazzji. Dan huwa xogħol. tal-pittur Vella. Il-Knisja fiha artal maġgur tal-ġebel u artal mejda. Fil-Knisja hemm diversi statwi fosthom; tal-Madonna tal-Grazzji, id-duluri, San Ġużepp, Tat-Trinità w oħràġjn. Mal-knisja nsibu sagristija kbira u post fil-ġenb tagħha, li nbejna biex ir-rettur tagħha ikun jista' joqgħod. Fl-1890, ma' l-inħawi. tal-knisja kien hemm popolazzjoni ta' 620 ruħ. Il-knisja ġiet imżejna bl-armar kollu li tinħtieġ għall- funzjonijiet kollha. Kienet ix-xewqa tal-bene- fattur tagħha u ta' l-abitanti tal-Marsa li din il- knisja tkun indipendenti mill-Parroċċi l-oħra u ssir parroċċa tagħhom. Iżda minħabba li mhix kbira w Alla fil-Provvidenza Tiegħu provda benefatturi oħra aktar. 'il quddiem biex inbniet il-Knisja tat-Trinità, ix-xewqa tagħhom qatt ma seħħet. Il-Knisja tal-Ma- donna tal-Grazzji kienet imfittxija wisq mill- Marsin, għaliex kienet l-unika knisja viċin tagħhom u b'hekk kienu jgħaqqdu l-ħtiġijiet spiritwali tagħhom fiha. Il-Knisja li tinsab faċċata tal-baħar f'Xatt il-Knisja, kienet taħt il-ħarsien tal-kleru djoċesan iżda fil-21 ta' Ġunju 1958, ġiet magħmula Knisja Uffiċjali tal-Appostolat tal-Baħar taħt id-direzzjoni tal- R. P. Giuseppi Scalpello O.F.M. u baqgħet tiġi mmexxija mill-Patrijiet Franġiskani ta' Ġieżu — li tant jieħdu ħsiebha. Fiha jsiru l- funzjonijiet reliġjużi kollha u hija ta' barka għall-ħaddiema li jaħdmu qrib, kemm ħaddi- ema tax-xatt u kif ukoll ħaddiema li jaħdmu fil-Power Station. IL-QALB TA' ĠESU Din il-kappella tinsab int u sejjer Raħal Ġdid fil-post magħruf bħala 'Albert Town' (jew kif nafuh aħna 'il-Belt il-Ġdida'). L-aħwa Zammit xtaqu jibnu belt ġdida fejn qabdu lill- Perit Ovidio Doublett jagħmel pjanta u fit-22 ta' Lulju, 1875, ġiet imqiegħda l-ewwel ġebla b'ċerimonja solenni u pompi kbar. Fiha kienu ħadu sehem personalitajiet distinti ta' Malta. Iżda x-xewqa tagħhom ma seħħitx għaliex Albert Town, li ismu ħadu għar-raġel tar- Reġina Vittorja, baqa' bi ftit abitanti. Qabel kien qalb ir-raba' u llum jinsab imdawwar b'għadd ta' fabbriki u l-Marsa Dock Vard. Hekk kif spiċċat it-tieni Gwerra Dinjija, l- kappillan P. Renat Spiteri OFM Cap, ġieh il- ħsieb li jibni kappella għan-nies tal-inħawi. Ġara li s-Sur Ġorġ Vigo, negozjant, kien xtaq li jagħmel il-vari tal-Ġimgħa l-Kbira fil- Parroċċa, iżda dan il-kappillan ħajru biex jagħmel opra aktar bżonnjuża milli kellu f'moħħu. B'hekk talbu biex jibni kappella żgħira f'Albert Town. Is-Sur Vigo aċċetta u fl- 1946 fetaħ bħala oratorju fejn bdiet tiġi mgħallma d-duttrina għas-subien u l-bniet, kif ukoll għall-kbar mis-soċi tal-Museum. Fir- Randan, tal-istess sena saru l-eżerċizzi mill- Prokuratur P. Salv Scicluna OFM Cap. Dan baqa' jsir għal ħames snin sħaħ sakemm fil- 15 ta' Diċembru, 1951, sar il-kuntratt u b'hekk il-kappella ngħatat lill-patrijiet kappuċċini. Irħama li hemm f'din il-kappella tfakkar il-ġenerożità tas-Sur Vigo. Il-kappella ta' Albert Town Ġunju 1990 IL-MARSA 29 hija twila 66 pied tul u 30 pied wisa u hija ddedikata lill-Qalb Imqaddsa ta' Ġesu. Meta kien Rettur tal-kappella P. Pelaġju Bilocca OFM Cap. sar tibdil kbir fil-faċċata ta' barra u ta' ġewwa fil-kappella, biex saret aktar moderna. Ġie mtella kampnar wieħed fil-ġenb u minn ġewwa tneħħa l-artal maġġur u sar artal mejda. It-tabernaklu ġie mqiegħed fil-ħajt u saru wkoll xi tibdil ieħor fil-bini biex b'hekk il-kappella saret komda u taqbel mar- riformi tal-Konċilju Vatikan II. Iktar tard saru bosta opri li żejnu din il-kappella fosthom: il- bankijiet u l-antiporta bit-tħabrik tar-Rettur P. Kassjan Tabone OFM Cap. Minn mindu nfetħet sal-lum il-quddies u l-funzjonijiet liturġiċi ma waqfu qatt. Anzi peress li l-kap- pella tal-Qalb ta' Ġesu hija viċin il-fabbriki u l-Marsa Dock Vard, ġieli ġiet użata għas- Mhux ta' min iħalli barra l-ħidma siewja tas-sorijet ta' Ulied il-Qalb ta' Ġesu li fil-15 ta' Ottubru, 1952, fetħu dar faċċata tal-kap- pella biex ikunu ta' għajnuna għan-nies ta' Albert Town. Din kienet ġiet inawgurata mill- Kappillan P. Feliċjan Bilocca OFM Cap. Ta' kull sena, Ħadd fuq il-Qalb ta' Ġesu, issir il- festa f'din il-kappella fejn tinħareġ proċessjoni bis-Sagrament fit-triq prinċipali ta' Albert Town. IL-QALB TA' ĠESU Kappella żgħira oħra li hija ukoll id- dedikata lill-Qalb ta' Ġesu tinsab inti u sejjer lejn Ħal-Qormi fi Triq it-Tiġrija, eżatt quddiem il-korsa l-ġdida taż-żwiemel. Qabel saret il- korsa l-antika, l-Maltin u l-Inġliżi kienu jor- ganizzaw it-tiġrijiet tal-bhejjem fit-Telgħa tas- Saqqajja fir-Rabat, kif kien isir sa minn żminijiet imbegħda. Iżda fl-1869 saret l- ewwel tiġrija tal-bhejjem fil-Marsa, wara li nkisbet l-art li kienet tant fertili u għammiela fil-qasam tar-raba. Minn, dak iż-żmien 'il quddiem ma l-irziezet bdew jinbnew ghadd ta' stalel u djar. Dawn l-abitanti ta' l-inħawi kellhom xi ftit tal-bogħod sa biex jaqdu l-ħtiġijiet spiritwali tagħhom. Iktar ma għadda ż-żmien iktar bdiet tinħass din il-problema. Kien wara l- gwerra li xi membri ta' l-Azzjoni Kattolika bdew imorru jgħallmu d-duttrina, għalkemm ma kellhomx post fiss. Fil-1957 bit-tħabbrik tal-kappillan P. Feliċjan Bilocca OFM Cap. inkiseb garaxx mingħand is-Sur Pawlu Borg li ġie mikri bi ħlas baxx. Dan il-post ġie rranġat u mibdul f'kappella sabiħa bil- għajnuna ta' diversi benefatturi fosthom is- Sur Karmenu Farrugia. B'hekk il-kappella bdiet isservi għall-kura spiritwali tal-Marsin ta' dik in-naħa, l-aktar għat-tagħlim. tal- katekiżmu liż-żgħar u l-kbar. Fl-1959, meta Mons. Mikiel Gonzi għamel il-vista pastorali fil-parroċċa, ġie mogħti l- permess li jitqaddes fil-Ħdud u l-festi kman- dati. Fil-fatt l-ewwel quddiesa saret mill- Kappillan Donat Spiteri OFM Cap. fil-Milied ta' l-istess sena. Meta kien Rettur tal-Kap- pella Patri Gwido Scicluna, sar ħafna xogħol biex il-kappella ċkejkna tidher iktar komda u b'hekk taqdi l-ħtiġijiet mhux biss tal-familji ta' madwarha imma ta' tant delettanti taż- żwiemel fiha. Mal-kappella nsibu sagristija żgħira u statwa sabiħa tad-Duluri. Fiha jsiru l-funzjonijiet liturġiċi u hija barka għall-ġid li jsir minnha. Din jieħdu ħsiebha l-patrijiet Kappuċċini u llum taqa' taħt it-tmexxija tal- kappillan ta' Marija Reġina. IL-MADONNA TA' L-EWKARISTIJA Fil-1965, is-Sur Ġorġ Grima, ex-soċju tal- Museum mill-Marsa, waqqaf l-għaqda tal- Fergħa Ewkaristika fil-Marsa. Dan sar b'approvazzjoni ta' Mons. Arċisqof Mikiel Gonzi fid-9 ta' Settembru tal-1965. Għal bidu kienu jiltaqgħu f'post Nru. 23 Triq is-Salib tal- Marsa, iżda wara nbena ċ-ċentru Ewkaristiku li jinsab f'din il-kappella ċkejkna u ħelwa. Din tinsab hekk kif tispiċċa Triq il-Pitkali u tibda Triq il-Farfett. Ħafna jsibuha bħala l-kappella tal-Fergħa. L-ewwel ġebla tbierket u tqiegħdet mill-Kappillan P. Diego Thewma OFM Cap. nhar il-Ġimgħa 16 ta' Lulju 1980. Il-Kappella ġiet uffiċjalment miftuħa mill- Arċisqof Ġiuseppi Mercieca, nhar it-18 ta' Marzu, 1982, lejliet il-festa ta' San Ġużepp. Fil-kappella hemm lapida li tfakkar dan l- avveniment. Il-Kappella għandha artal wieħed u hija ddedikata lill-Madonna ta' l-Ewkaristija. Il- Kwadru titulari juri lit-Trinità fil-għoli u l-ap- postli imdawwrin mal-Madonna n-naħa t'isfel. Il-Kwadru hu xogħol il-pittur Alfred Camilleri Cauchi u sar fil-1982, It-Tabernaklu jinsab fi ħdan Marija Santissima, li huwa ċ- ċentru ta' attenzjoni kollha tal-kwadru. Fil- ġenb tal-artal, wieħed fuq kull naħa hemm il- kwadri ta' San Piju X u ta' Santa Kjara li saru fl-1982 mill-istess pittur. Tiegħu wkoll huwa l- kwadru ta' San Ġużepp li jinsab faċċata ta' l- artal. Fil-ġenb insibu sagristija fejn tinsab wkoll statwa ħelwa tal-Madonna ta' Fatima u kwadru tal-Qalb ta' Ġesu. Kull min jidħol f'din il-kappella ċkejkna, iżda sabiħa ħafna, jħossu li ma jkollux aptit li joħroġ minnha. Fiha jsiru ta' spiss quddies, laqgħat u adorazzjonijiet, l-aktar ghal dawk l-imseħbin tal-Fergħa Ewkaristika.