Senior Lecturer fil-Latin u l-Grieg, Università ta' Malta L-Iskrizzjonijiet li jinsabu fis-sagristija tal-Knisja Kolleġġjata ta' Bormla (3) F'din l-edizzjoni se naraw tlett iskrizzjonijiet oħra li jinsabu mal-ħajt tas-sagristija: L- ewwel waħda (11), dik dedikata lill-Kardinal Rivalore, tinsab hekk kif tidħol fis-sagristija, lemin, mal-ħajt tal-knisja; it-tieni (12) lill-Kardinal Ferrata, li tinsab fuq il-ħajt tax-xellug wara li tidħol mill-bieb; u t-tielet (13) lill-Arċisqof Pietru Pace, li tinsab ma' l-istess faċċata bħal ta' qabilha. Fl-iskrizzjoni ta' Ferrata jissemma wkoll il-Papa San Piju X. Dawn it-tlett iskrizzjonijiet l-aktar riċenti li jinsabu fis-sagristija huma kollha konnessi 'ma' l-eżistenza tal-Kulleġġ tal-Kanonċi. Fl-iskrizzjonijiet ta' Rivalore u ta' Pietru Pace, il-Kanonċi qegħdin jirċievu xi privileġġ, bħal dak li jġorru debbus tal-fidda. Fl- iskrizzjonijiet kollha li ghandna Ilum il-Kanonċi qegħdin ukoll jagħtu xi unur, tnejn minnhom lil żewġ Kardinali, wieħed lill-Arċisqof. Kemm Iskrizzjoni 12 u kemm Iskrizzjoni 13 jirriflettu l-kontenut ta' Iskrizzjoni X li aħna konna ttrattajna meta rajna l-iskrizzjonijiet ta' ġol-knisja, u l-okkażjoni kienet l- inkurunazzjoni tal-pittura titulari u l-għotja lill-Kanonċi tad-debbus tal-fidda. F'dawn l-iskrizzjonijiet, bħal dawk ta' qabilhom, insibu diversi reminixxenzi ta' awturi Klassiċi li jien ikkwotajt xi wħud minnhom fin-noti, bħal Apulejju, Ċiċerun, Livju, Nepote, Floru, Swetonju, Lukrezju, Marzjale u Plinju. L-arti ta' l-użu tal-Latin tidher ukoll fl- istil li jispikka fl-użu ta' l-iperbaton, alliterazzjoni u assonanza, kollha spjegati fin-noti. Din se tkun l-aħħar minn sensiela twila fejn ittrattajna l-iskrizzjonijiet li hemm fil- Knisja Kolleġġata u fis-sagristija tal-Belt ta' Cospicua. Wieħed jittama li b'dak li qrajna ersaqna qrib mhux biss lejn l-istorja ta' din il-Belt, imma wkoll lejn l-imħabba lejn il- Latin li bih fil-passat l-istorja kienet miktuba. Aħna ddeċidejna li jseħħ, permezz ta' din ix-xbiha, dan l-unur għal Wistin Rivalore, mis-Senat tal-Kardinali li ta l-attenzjoni żelanti tiegħu sabiex dan it-tempju parrokkjali ikun imżejjen b'Kulleġġ tal-Kanonċi, dekorazzjonijiet u privileġġi, sabiex l-isem u l-azzjonijiet famużi ta' dan ir-raġel tant kbir u wisq meritevoli ma jinqerdux għal dejjem. L-Istatus Animarum Tal-Belt ta' Cospicua. AVCTORITATE PII X' PONTIIFICISI MAX(IIMIF, IMAGINEM MARIAE IMMACVLATAEi IN HOC TEMPLO ANTIQVA PIETATE CVLTAM'i, POST SACRVM SOLEMNE PONTIFICIO RITV PERACTVMżil. TANTO VIRO ħ CANONICI PJOSVERVNTIGRATI ANIMPiS IHOCI MONVMENTVMI. Prefett mill-Kulleġġ Sagru tal-Kardinali, Bil-parir ta' l-isqfijiet u ta' l-Għaqdiet Reliġjużi Imwaqqfin biex jaqtgħu s-sentenzi, Bl-awtorità tal-Papa Piju X, Inkuruna, Fil-25 ta' Ġunju, fis-sena 1905, B'kuruna tad-deheb imżejna bil-ġawhar, ix-xbiha ta' Marija Immakulata meqjuma f'dan it-tempju b'devozzjoni antika, wara li saret ċelebrazzjoni liturġika solenni b'pontifikal; waqt li l-poplu wera l-approvazzjoni tiegħu. Lil dan ir-raġel tant kbir Il-Kanonċi għamlu din it-tifkira B'ħajr. Arċisqof Pietro Pace. CANONICI CONSPICVANI QVOD ICONIA Pi MARIAE LABIS NESCIAE, CVI AEDES HAEC EST''ii SACRA, ET ARGENTEA CLAVA' SENATORIA CANONICORVM COLLEGIO CONCESSA7 Għaldaqstant, il-Kanoniċi ta' Cospicua ddeċidew li (jonoraw) bi gratitudini lil Pietru Pace, Arċisqof ta' Rodi, Isqof ta' Malta, bir-rigal ta' din il-pittura peress li l-ikona ta' Marija Mingħajr Tebgħa, li għaliha dan il-maqdes hu kkonsagrat, bl-awtorità tal-Papa, ġiet inkurunata b'diadema tad-deheb u peress li debbus tal-fidda senatorjali ġie mogħti lill-Kulleġġ tal-Kanonċi fis-sena 1905. q HA ŻO0AIMariia ilmettukte PATRVM PVRPVRATORVM Innota l-alliterazzjoni ta' P ta' R f'dawn iż-żewġ kelmiet. Ara wkoll l-użu tagħha fl-iskrizzjoni li tmiss. EX… SENATV Din hija l-ewwel okkorrenza ta' l-iperbaton, fejn kliem li jmorru ma' xulxin jiġu mifrudin minn kliem ieħor. Fil-każ tagħna, EX hi mifruda minn SENATV permezz ta' PATRVM PVRPVRATORVM. SEDVLAM… OPERAM Użu ieħor ta' l-iperbaton. CVRIALE CANONICORVM COLLEGIO Innota l-alliterazzjoni ta' C f'dawn it-tliet kelmiet. NOMEN… DELERENTVR Peress li s-suġġett ta' dan il-verb huwa kemm NOMEN u kemm FACTA, allura DELETIVR) ġiet emendata għall-plural. Biex wieħed japprezza din l-iskrizzjoni u ta' warajha, huwa mistieden jara Programm tal-festa ta' Marija Immakulata bil-bieb ta' Bormla: Festa 2000, 62-63, iskrizzjoni X, li tinsab taħt il-gallerija fil-knisja, fejn l- istess avvenimenti u persunaġġi huma msemmija, fosthom, l-inkurunazzjoni ta' l-istatwa tal-Madonna. Il-Kardinal Ferrata miet fil-21 ta' Ottubru, 1914. Dan nafuh, per eżempju, minn telegramma li waslet minn Ruma fil-Katidral ta' Għawdex sabiex il-Kapitlu jkun infurmat bl-aħbar ta' mewtu. Dan ġie segwit minn ittra li ntbagħtet Ruma fuq l-istess aħbar mill-Kapitlu tal-Katidral, u minn stedina li saret minn Mons. Wiġi Vella fuq ċelebrazzjoni funebri li kellha ssir fil-knisja ta' Santa Sabina, Victoria, Għawdex, sabiex jiġi mfakkar il-Kardinal Ferrata. Fl-istess Arkivju, insibu kopja ta' ittra li l- Arċidjaknu Dun Ġużeppi Mizzi kien bagħat lill-Kardinal Ferrata sabiex jifraħlu tal-ħatra tiegħu bħala Segretarju ta' l-Istat tal-Vatikan (Vol. COLLEGIO… SACRO Użu ieħor ta' l-iperbaton. Ġużeppi Sarto kien bin skarpan u l-ikbar minn tmint itfal. Studja fis-seminarju ta' Padova. Fil-pastorali tiegħu wera mħabba speċjali lejn is-Santissmu Sagrament. Laħaq Isqof ta' Mantova u Kardinal, u Papa bl- isem ta' Piju X wara Iljun XIII. Ħeġġeġ sabiex nitqarbnu sikwit. Miet fl-20 ta' Awissu, 1914. Dawn il-kliem minn PRAEFECTVS sa MAXIMI huma meħudin verbatim mill-imsemmija iskrizzjoni ta' ġol-knisja. IMAGINEM MARIA IMMACVLATAE Innota hawn l-alliterazzjoni ta' l-ittra M. IMAGINEM… CVLTAM Użu ieħor ta' l-iperbaton. (ANTE DIEMI VII KALIENDASI IVLIIASI, IANNOI MCMV L-iskrizzjoni ta' ġol-knisja, perd, tagħti d-data ta' l-24 ta' Ġunju, 1915. CORONA… DISTINCTA Użu ieħor ta' l-iperbaton. PLAVDENTE POPVLO Dawn l-aħħar żewġ kelmiet ukoll huma meħuda mill-imsemmija iskrizzjoni ta' ġol-knisja. Innota wkoll l-alliterazzjoni ta' l-ittra P. Pietru Pace twieled f'Victoria, Għawdex, fid-9 ta' April, 1833, sar qassis fl-1857, Katidral ta' Malta, Professur ta' l-Iskrittura fis-Seminarju, Professur fit-Teoloġija Morali fl-Università ta' Malta, Vigarju ta' l-ewwel Isqof ta' Għawdex fl-1864, Isqof ta' Għawdex fl-1877, u Arċisqof ta' Malta fl-1888. Huwa miet f'Victoria fit-22 ta' Lulju, 1914, u jinsab midfun fil-Katidral ta' Għawdex (M.J. Schiavone u L.J. Scerri, Maltese biographies of the twentieth centurv, Malta, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 1997, s.v.). GRATI ANIMI Ara nota fuq. CANONICI… ICONA Innota hawn l-alliterazzjoni ta' l-ittri C u Q. AEDES HAEC EST Innota hawn l-asindeton, fejn kliem f'sensiela jibdew mingħajr konsonanti. ARGENTEA CLAVA Ara l-imsemmija iskrizzjoni ta' ġol-knisja. FVERIT sottinteż. Innota hawn l-alliterazzjoni ta' l-ittra C. jGħh e L-ZJTOSR