8 LEĦEN IL-MALTI Għad-Dipartiment tal-Malti u għall-Għaqda tal-Malti l-isem ta' Savdon hu għażiż ħafna u mimli tifsir, kif għandu jkun għall-pajjiż kollu. M'hemmx il-ħtieġa li nsemmi s-sehem kbir li ta waħdu dan il-persunaġġ kbir lill-kultura Maltija, iżda —— jixraq li nislet xi ħsibijiet li jistgħu jgħinu biex il-figura tiegħu tkun apprezzata aħjar. ' Jlfatt li bil-ħidma tagħna fl-Università għandna sala msemmija għalih hu ċkejken ħafna u l-bidu ta' l-għarfien kollu li jistħoqqlu. L-Università kollha għandha tkun kburija bi professur u studjuż ta' din l-istatura. F'egħluq l-għoxrin sena minn mewtu, li jaħbat ma' egħluq is-sittin sena ta' l-Għaqda, insellmu lit- tifkira għażiża u meqjuma tiegħu u nagħmlu ħilitna kollha biex ismu jibqa' jgħix. Iżda triduh igħix bil-fatti, u l-fatti jitolbu bidla mill-qiegħ, modernizzazzjoni u aġġornament. tal-mentalità, tħaddim ta' kriterji li jressquna lejn id-dinja emanċipata u ħielsa ta' barra, twarrib tal-preġudizzji qodma u bla tifsira li għadhom jitwaħħru fostna. Tul medda ta' tletin sena Savdon ħadem bla heda biex ta lil Malta l-ewwel traduzzjoni sħiħa tal-Kotba Mqaddsa. Dan hu xogħol li normalment isir minn għadd ta' studjużi u mhux minn bniedem wieħed. Savdon, għaref ta' ras iebsa u mimli fiduċja fil-kompetenzi tiegħu, daħal għal dan ix-xogħol u wettqu bl-akbar Ħila. Ħareg qajl qajl il-kotba minn butu, għad li għall-bidu kien imċaħħad anki mill- permess li jagħmel dan. L-avventura ta' Savdon hi doloruża u tixħet dawl fuq il- fehmiet dojoq u żbaljati li ħakmu fostna, u li għadhom jinħassu f'suriet ġodda. Savdon hu bniedem li emmen fil-kelma. Emmen qabelxejn fil-kelma ta' Alla, u lill-Knisja ta' Malta ried jagħtiha xi ħaġa li, ħaġa ta' l-għaġeb, ma kellhiex: il-kelma ta' Alla nnifsu bl-ilsien tal-kotra. Dan hu l-aspett pastorali tiegħu, ta' qassis li fehem il-ġejjieni u sfida l-preżent, ħaġa iebsa Ħafna. Hu nnifsu stqarr in-niket profond tiegħu li ma kienx mifhum, u tenna li Ħajtu kienet taqbida waħda, kważi telfa. Iż- żmien għadu ma tahx raġun għal kollox, għaliex il-preġudizzji ma jmutux malajr, u l-indffferenza istituzzjonali hi kbira u liema bħalha. Ilum il-Bibbja tiegħu hi mitbugħa f'edizzjoni sabiħa mill-għaqda tal-MUSEUM, li kienet weħidha li għamlitlu l-qalb u ma ħallitux waħdu. Illum irid ikun in-nazzjon kollu li ma jħallihx. — ms waħdu, iżda jagħtih kulma ħaqqu billi x-xogħol monumentali tiegħu jsib l-għarfien veru — bil-miżuri prattiċi u mhux bil-kliem — li jixraqlu. Savdon li emmen fil-kelma ta' Alla hu wkoll Savdon li emmen fis-seħer u fil- qawwa tal-kelma Maltija. Studjuż bħalu, professur dehni li baqa' jfittex lin-nies sempliċi u bħal Temi Zammit jitgħallem minnhom, ma setax ma jagħrafx x'delitt kienet qiegħda — jew għadha — tagħmel Malta hi u twarrab l-Ilsien Malti. Fih huwa għaraf minjiera ta' għerf qadim li ġie għandna minn ċiviltajiet differenti u ltaqa' hawn, għandna, fuq fommna jew f'ruħna, biex sar lingwa sħiħa, tagħna biss. LEĦEN IL-MALTI 9 L-għarfien tal-kelma tal-poplu hu l-għarfien tal-poplu nnifsu; it-twarrib tiegħu hu l- kuntrarju. Savdon traduttur hu għalhekk eżempju ta' Malti fidil lejn il-poplu, u l- aktar lejn il-kotra li ma tifhimx ilsna oħrajn. Id-determinazzjoni kbira ta' dan ir-raġel imħolli waħdu — bla inkuraġġiment morali jew finanzjarju, bla apprezzament minn min hu responsabbli — hi t- tweġiba tiegħu nnifsu għad-dulur li xeħtitu fih mentalità dejqa, apatija tradizzjonali. Iżda hi wkoll l-għelm aħħari ta' moħħ dehni li ra fil-bogħod. Irridu nkunu aħna li naħdmu biex nagħtuh illum kulma nsteraglu bla jedd ilbieraħ. Irridu nkunu aħna li nagħrfuh għal kulma għamel f'art li sikwit ma tapprezzax lill- benefatturi veri tagħha. , Sa Ilum nafu li ftit kien il-kliem Malti msensel minnu li daħal fit-taħdit u fil-kitba komuni. Dan in-nuqqas ġej mill-apatija istituzzjonali li għadha taħkem bla rażan fil- qasam ta' l-ilsien tagħna. Savdon fehem id-dinamika li hemm fil-Malti, ilsien mibni fuq l-egħruq. U mill-egħruq sensel bosta kliem li wasslu biex irodd l-aħjar tifsira lill- kelma oriġinali. Ġara li l-ġenju tiegħu ma ntlaqax ma' livell medju ta' apprezzament. Is-sehem tiegħu lill-Għaqda sewa Ħafna biex jagħti dinjità lill-Malti fi żmien li kien imgħobbi bi preġudizzji kbar, kulturali u soċjali, Bħalu u miegħu ta sehmu Temi Zammit, persunaġġ kbir ieħor li l-Għaqda hi kburija li tfakkar ir-rabta tiegħu magħha. Savdon ma staħax jidentifika ruħu ma' l-Għaqda u mal-Malti, anzi ġab ruħu ta' suldat ta' konvinzjoni u bla ebda rispett ħlief lejn il-verità. U l-verità kienet u tibqa' li nazzjon li ma jqisx kif jixraq lill-ilsien nazzjonali tiegħu jkun qiegħed jilgħab mas-sanità tal-moħħ, mar-reqqa fl-espressjoni, mal-livelli li tista' tilħaq l- edukazzjoni. Fuq kollox, ikun nazzjon iżolat, maqtugħ għal rasu mix-xirka tal- ġnus ċivili. Din l-internazzjonalità ta' Savdon hi l-qofol tas-sens li bih jara l-affarijiet fil-perspettiva xierqa u komuni tagħhom. Aħna fakkarna lil Savdon bi dmir. Hu dmir tan-nazzjon kollu għaliex Savdon ta lil Malta kulma kellu: dehnu, ħiltu u flusu. Jilħaq il-quċċata tal-mertu min isieħeb dawn il-valuri flimkien, u għalhekk jitqies bħala idealist, li bil-Malti tista' tfisser 'bniedem barra minn postu'. Hekk qies hu nnifsu lilu nnifsu, kif kiteb fit-tifkiriet ta' Ħajtu. Qima lejn Savdon tfisser, fil-kuntest tagħna, qima lejn il-kelma ta' Alla, u lejn il- kelma li Alla jitkellem biha mal-Maltin. Tfisser dehen u fiduċja fil-qawwa tal-kelma li ħallewlna missirijietna, bla skola u bla għarfien, sħaħ daqs iż-żonqor; tant li kelmithom għadha fuq fommna, u daħlet f'qalbna b'qawwa tant kbira li rridu naħdmu biex nissoktaw indaħħluha fil-qlub fejn għadha ma daħlitx. Qegħdin naħdmu kontra ż-żmien, għaliex dawn huma lkoll attitudnijiet megħluba u mirbuħa fid-dinja ċivili barranija. Iżda l-iżvantaġġ ta' l-imgħoddi jrid jintrebaħ biex Malta wkoll tidħol fid-dinja tal-ġnus li jirrispettaw lilhom infushom u li ma jiddiskriminawx lingwistikament. Savdon jagħtina dan l-eżempju ta' fedeltà, u afina fidili lejh. Fedeltà lejn is-sens komun, li fil-bniedem jixref l-aktar fil-kelma, id-don tal-bniedem, it-tieqa mbexxqa fuq is-sikta elokwenti ta' ġewwa. 10 LEĦEN IL-MALTI Nifraħ minn qalbi lill-istudenti egħżież tiegħi u lill-istudenti l-oħra kollha li daħlu. .. fil-qasam miftuħ għalihom b'tant ħila u sagrifiċċju minn ta' qabilhom. Jalla l-ħeġġa u l-ħila tagħhom jikbru, u ma jiqfux. Is-sens jinsab fuq in-naħa tagħhom. Il-korda mill-qabla tinqata' fil-ftuħ, b'applawsi tal-merħba fil-globu tad-dmugħ. Fil-qalb hemm sekonda bejn Ħajja w mewt tħokk, li tħabbar il-mota u ddoqq l-aħħar tokk. Jekk ħsibt minn dal-globu ser toħroġ rebbieħ, hemm xifer li jġarrfek hekk kif tiskorrih. Marcel Żammit Marmarà