ĠRAJJA TA' ZMIEN IL- GWERRA NIKET U FERĦ Malta sabet ruħha mdaħħla fit-Tieni Gwerra Dinjija sa mill-19 ta' Ġunju, 1940 sakemm fl-aħħar waslet ir- rebħa ta' l-alleati fit-8 ta' Settembru 1943. In-nies tal- Kottonera kienu mwissija biex joħorġu minn dik in- naħa ta' pajjiżna minħabba l- periklu kbir li kien jeżisti fil- każ li kienu jibdew l-attakki ta' l-għadu mill-ajru. Il- Kottonera, il-Belt, u l-Furjana mdawrin bil-Port il-Kbir u t- Tarzna jkunu l-mira ta' l- għadu, għalhekk ikun aħjar li l-abitanti jsibu xi post għall- kenn fl-irħula tan-naħa ta' fuq ta' pajjiżna. Hekk seħħ fil-11 ta' Ġunju: gżiritna ġiet attakkata bi ħruxija kbira bil- bombi mill-ajru; kulħadd twerwer u bla telf ta' żmien, dakinhar stess, sar l-esodu 'il barra minn dawn l- ibliet. Missieri, ommi, jien u oħti tlaqna b'karozzin lejn Wied il- Għajn b'ta' fuqna senduqna, fil- post tal-villeġġjatura. Imma d- destin raġa' laqatna ħażin. Ħabta u sabta l-Gvern ħareġ twissija urġenti lin-nies ta' dan il-lokal biex minnu fih jitilqu 'il barra minn Wied il-Għajn. M'hemmx x'tagħmel, kellna ndabbru rasna x'imkien ieħor. Iz-zija, oħt ommi, li sa minn ġimgħa qabel ma bdiet il-gwerra kienet telqet lejn Ħaż-Zebbuġ, f'dar fi Triq De Rohan, semgħet din l-aħbar. Bla telf ta' żmien bagħtetilna messaġġ mal- pulizija biex aħna nitilgħu Ħaż- Żebbuġ, fejn sabitilna karma ġo dar kbira fi Triq Mamo. Mat- twissija li ħareġ il-Gvern, taxis, karozzini u karozzi tal-linja niżlu fil-pjazza ta' Wied il-Għajn biex iġorru 'l kulħadd lejn l-irħula ta' fuq. F'dik il-fixkla u konfużjoni kollha sibna faxi u tlaqna lejn Ħaż-Żebbuġ. Sibna liz-zija tistenniena fil-bieb, u laqqgħatna ma' sid id-dar, is- Sur Kelin u s-sinjura tiegħu Liża. Is-Sur Kelin, pensjonant, kien fi żmienu s-surmast tal-banda tar- raħal. Miżżewweġ u bla tfal, ħaseb u ra kif għamel biex mid- dar kbira li kellu jikri ħames kmamar separati minn xulxin lil ħames familji refuġjati li sabu kenn fir-raħal. Missieri ftiehem miegħu fuq il-kera fix-xahar; bl- użu ta' lampa waħda ta' l- elettriku fil-kamra. lima ma kienx hemm — kien irid jinġieb minn fuq l-għajn tal-gvern, viċin ħafna tad-dar. Għall-ilma maħmuġ kien hemm fossa komuni, responsabbli għaliha s- sid. L-erba' familji fl-erbat ikmamar l-oħra sirna nafuhom mill-ewwel. Kieni mit-tlett ibliet, ħbieb tagħna Ikoll. Tfal żgħar ma kienx hemm. Meta għadda ftit taż-żmien, il- biża' naqas sewwa. Meta ddoqq is-sirena b'sinjal li ġej l- għadu, konna ninġabru fl- intrata. is-Sur Kelin kien qal li kienet l-aktar parti soda tad-dar; kienet dobblu, bis-saqaf mibni troll. Konna nitolbu li ma nsofru l-ebda danni. Jekk l-isparar jitqawwa konna nitolbu biex l- ajruplani jitfgħu il-bombi fil- baħar jew fil-ħamrijal Sa l- ewwel sena tal-gwerra, bombi fir-raħal ma waqgħux. Għall- ewwel, il-knisja ta' Mamo kienet magħluqa — sakemm f'xi żmien daħlu fiha xi refuġjati oħra. Il- knisja tal-parroċċa dejjem mimlija bin-nies jisimgħu il- quddies li kien jiġi ċċelebrat il- ħin kollu tal-ġurnata. Il-ġirien 166 kien jagħdruna u kienu jixtieq jgħinuna. La qed nitkellmu fuq il-ġirien ma rridx ninsa nsemmi lil Ġiljanu, ġuvni jgħix ma' oħtu l-miżżewġa. Kien jaħdem fuq karozza tal-linja tar-raħal, bniedem twajjeb, mill-aħjar, jixtieq jgħin lir-refuġjati kollha. Meta sar jaf kif konna ħallejna ħwejjiġna bl-għamara b'kollox warajna fid-dar tal-Birgu, ġie fuqna u wegħidna li hu kien lest jinżel sal-Birgu bit-trakk u jġorrilna l-għamara sar-raħal qabel ma d- dar tintlaqat bil-bombi. Imma l-għamara fejn konna se naħżnuha2 F'kamartna ma kellniex post. Missieri beda jistaqsi 'l hinn u 'l hawn għal xi karma vojta, mqar kantina, fejn nistgħu naħżnu l-għamara. Waħda ġara oħra minn ta' ħdejna saret taf bil-problema tagħna. Bla kliem xejn, akkwistat il-muftieħ ta' kamra, bla servizzi ta' xejn, fi Triq Kempis, biżżejjed kemm toqgħod l-għamara. Ġiljan, għalhekk, seta' jinżel bit-trakk sal-Birgu — Birgu fantażma, il-bini jirbombja ma kull kelma - fetaħ il-bieb tad-dar, għabba kollox fuq it-trakk u saq lejn Triq Kempis. Tista' tgħid kollox salvajna. Ġiljan ma ried ħlas ta' xejn, imma ommi għaddiet biċċtejn għamara lil oħt Ġiljan, għall- kamra tat-tfal żgħar tagħha. IL-GWERRA TIĦRAX, ĦAJJA TEĦZIEN. IL- Għall-bidu ta' l-1941, gżiritna bdiet tiġi attakkata mhux biss mill-ajruplani Taljani imma anke minn dawk Ġermaniżi li kienu niżlu fil-bażi ta' Sqallija. L-attakki mill- ajru żdiedu bil-lejl u bin-nhar u bi ħruxija liema bħala. Bdejna nisimgħu bl-imwiet tal-Maltin fis-servizzi militari u. ċivili. Anke. fir-raħal intefgħu il-bombi u ntradmu n-nies. Mina niżlet bil-paraxut ħdejn il-knisja tad-Dawl. B'għaġeb ta' kulħadd, ma splodietx. L-ikel naqas drastikament; kollox razzjonat; ħtiġijiet oħra essenzjali għal-ħajja drajna ngħaddu mingħajrhom. infetħu l-Victorv Kitchens ma' Malta kollha — biex tieħu porzjoni ridt ikollok il-kupun ta' sehmek. Bdew jitħaffru x-xelters għall-pubbliku u fid-djar. privati. Aħna. tħajjarna. Ftehemna u qpilna li jitħaffer xelter b'żewġ bokok: waħda fil-bitħa u l-oħra fil- ġnien. Is-Sur Kelin qabel, imma bil- kundizzjoni li sehemu fil-flus ma jħallsux, u jkun jista' juża x-xelter kell meta jrid. Pietru, pensjonant tal-flotta Ingliża u martu Sunta stqarrew li flus ma kellhomx, u xtaqu jinżlu fix-xelter xorta. Familja oħra — ta' Govanna — mara anzjana mixħuta f'sodda bia saħħa, flimkien mat-tliet ulieda ta' eta' nofsana, skartaw l-idea tax-xelter b'rispett lejn ommhom, li ma setgħatx tqum mis-sodda. Aktar mal-gwerra ħraxet u l-ħajja ħżienet, aktar bdiet tintilef l- armonija ta' bejnietna. il-kalma u s-soledarjeta' bdew jisfumaw fix- xejn; in-nervi bdew jisplodu u bdew il-botti lil xulxin. Sadattant ix-xelter tħaffer, il-baqqunier tħallas, u mad- daqq tas-sirena u l-isparar tal- kanuni kulħadd kien jinżel jiġri fix- xelter. Darba waħda, fix-xitwa, ħakmet lill-gżiritna maltempata kbira, bix-xita nieżla l-ħin kollu. Is-sirena ħabbret attakk ieħor. Fix-xelter ħadd ma seta' jinżel. X'nagħmlu2 Kien hemm fir-raħal raġel magħruf għat-tisqija tal-ġonna bil-mutur tiegħu. Qabbadnieh ibattlilna l- ilma mill-fond tax-xelter malajr kemm jista' jkun. Qdiena, u ried jitħallas ta' xogħlu. Ħaġa ta' l- iskantament — ħadd ma ried joħroġ sehmu. Hawnhekk mhux botti bdew jgħaddu bejnietna; bdew l- insulti bejn ir-refuġjati. L-inkwiet kompla żdied meta sirna nafu li anke l-kera tax-xelter, mhux il- familji kollha kienu jħallsu bl-istess rata. Biex tkompli tagħqad il- borma, jien kont spiss nidħol fil- ġnien baxx baxx, inħares u nistagħġeb b'dawk is-siġar kollha mimlija larinġ, mandolin, rummien u anke tal-banana, bl-għanqud tal- frott. Ġurnata fost l-oħrajn dħalt fil- ġnien u ddeċidejt li naqta' larinġa. Is-Sur Kelin induna bil-larinġa moħbija fil-but tal-qalziet qasir. Sejjaħli u ried ikun jaf x'għandi fil- but. inqbadt. M'għandniex xi ngħidu, sar qorti sħiħ. Is-Sur Kelin u s-Sinjura Liża bdew spiss jitkellmu b'leħen għoli u jgħidu kemm f'dawn. il-ġranet kienu żdiedu l-ħallelin, u naqsu l-balklori fil-Port il-Kbir. Ommi wissietni biex ma nidħolx iżjed fil-ġnien. Dawk l- esklamazzjonijiet kienu maħsubin għalina, biex ikomplu jżidu d-dieqa ta' qalbna. IL-GWERRA ,. SE TINTREBAĦ ŻGUR Fl-1942: il-bombi komplew jagħmlu ħerba mhux biss fuq il- portijiet, it-tarzna u l-ajrudromi, iżda kullimkien. F'April intlaqtet id-dar tagħna fil-Birgu. Kienet id-dota tagħha taż-żwieġ. Il-ħajja saret iddisprata għalina. Tkellimna mas-sidien tal-bini fir-raħal, inkluż il-prokuratur tal-knisja ta' San Filep, għax la darba konna drajna r-raħal, stajna nibqgħu hemm, basta nsibu dar bil-bieb għal rasna. Iżda kollu ta' xejn. Il-problema ta nuqqas ta' djar kienet fl-aqwa tagħha. Biżżejjed ngħidu li ntlaqtu ma' l- 24,000 dar bil-ħidma ta' l- għadu. BDEW JIĠU ĦAFNA NISA ĦANUT, JISTAQSU LIL. FREDU META: SE TISPIĊĊA L- GWERRAI FIL- F'Awissu beda jfeġġ xaqq dawl. Daħal f'Malta il-konvov 'ta' Santa Marija', li ta' ħajja ġdida lill Malta. F'Novembru waslu erba' vapuri oħra mgħobbija bi provisti ta' ikel. il-wasla tal- Vapuri bla mittiefsa kienet sinjal tal-bidu tat-tmiem tal-gwerra. Żdied ir-razzjon; il-kwart u nofs ħobż iswed spiċċa. Fredu, sid il-ħanut tal-merċa, beda jbassar u jgħid lill-klijenti tiegħu li l-gwerra kienet Waslet fit-tmiem. Bdew jiġu ħafna nisa fil-ħanut, anke minn bnadi oħra, jistaqsu lil Fredu meta se tispiċċa l-gwerral Il- gwerra se tintrebaħ żgur, il-jum tar-rebħa hu viċin, imma meta ma nafux. Fredu kien jaf jaqra bl-Ingliż għax f'żogħżitu kien daħal fl-armata Ingliża; allura kien jifhem sewwa l-aħbarijiet ta' kuljum fuq il- mixja tal-gwerra. L-avvanz ta' l-alleati kien jidher ċar mis-siltiet fil-ġurnali Ingliżi. Dak li kien qed jixtarr seħibna ma kinux xi sigrieti militari. Kien itir bil-ferħ meta jaqra r-rebħiet militari favur tagħna kemm f'Malta u wisq iżjed fl-Ewropa u l-Afrika. Isimgħu ftit dawn l-aħbarijiet li jqajmulek kuraġġ ta' sur: