IL-BEJJIEGĦ TA' L-ISFINEĠ FIL-BIRGU Fiż-żminijiet l-imgħoddija sa nofs is-seklu l-ieħor konna naraw fit-toroq tagħna bosta bejjiegħa jgħaddu bil-mixi b'xi bixkilla fuq dirgħajhom jew bi xkora wara daharhom, jgħajtu għajta kif jafu huma biex ibiegħu il-prodotti tagħhom. Oħrajn kien jarmaw ftit aħjar billi jinqdew bil-ħmar u l- karettun f'xi ġranet li jidhrilhom li jkunu mistennija minn-nies tal-post. Uħud kienu joħorġu bil-biegħa tagħhom filgħodu, oħrajn wara nofsinhar, kif jaqbel l- iżjed. Fost dawn konna naraw lil tal- faħam bi xkora wara dahru jħabbat il-bibien tax-xerrejja tal-faħam filgħodu kmieni. Il- bejjiegħa tal-ħobż, tal-ħaxix, tal-ħut kienu xi ħaġa. ta' kuljum. Fis-sajf kien joġroġ bejjiegħ is-silġ. Tal-ġelati bil- bezzun fuq karettun u ieħor għall-granita, u tar-rizzi dejjem skond l-istaġun. Wara nofsinhar kienu joħorġu dawk tal-pastizzi u tal-qassatat bil- qoffa. Tal-kagħak u l-kristini ma kien jonqos mit-toroq. Għall-ħabta ta' nżul ix-xemx dħul ix-xitwa joħorġu dawk tal-qastan mixwi, tal-ful, ċiċri u karawett, ta' l-isfineġ tal- bakkaljaw, u ta' l-imqaret. Sas-snin ħamsin dawn. il- bejjiegħa kienu għadhom jagħmlu qliegħ biżżejjed għall-għejxien tal-familja, Iżda bdew jonqsu bil-mod il-mod mal-ftuħ tas-supermarkets; barra l-fatt li l-bejjiegħa li mietu xogħolhom ma ntiritx minn uliedhom. Fil-Birgu l-aktar bejjiegħ popolari u maħbub. kien Ausonio Bugeja, magħruf l- aktar bħala 'is-Sonu', miż- Żurrieq, miżżewweġ il-Birgu fejn baqa' jgħix bil-familja li rabba sa ma miet. Kien bejjiegħ tal-qubbajt fil-festi ta' l-ibliet u l-irħula, ta' l-imqaret u tal-qastan mixwi, tal-ħut frisk u, fuq kollox, ta' xi ħaġa li m'għadekx issibha: l-isfineġ tal-bakkaljaw. wKien kapaċi jdoġ iż-żaqq u t- tanbur fil-festi folkloristiċi Maltin, Il-qubbajt għadu jidher u mfittex sewwa fil- festi titulari. Niftakar lis-Sonu jarma l-ħmara. bil-karettun, jgħabbi t-twavel u l-istrippi, il- miżien imdendel ma' njama, bil-kexxun taħtu għall-flus, kaxxi mimlija qubbajt li jkun sajjar fil-ġranet ta' qabel, xi blalen tal-ħġieġ ikkulurit, xi fanal jew tnejn ' Matulek ja ġimgħa kien jasal wasla sal-pixkerija, jagħżel il-ħut li jidhirlu, u jitlaq lejn il-Birgu biex ibiegħu lill- familji tal-lokal. L-aktar li jinxtara ħut kien nhar ta' l-Erbgħa u nhar ta' Ġimgħa. Dari nhar ta' Ġimgħa ma kienx jittiekel laħam. Meta jasal fit- toroq jgħajjat 'ħajjinl:— Ħajjint'. F'daqqa waħda n-nisa tad-dar iduru dawra miegħu jagħżlu u jixtru l-ħut. Sa l-għaxra ta' filgħodu kien ikun biegħ kollox. Viċin il-pixkerija fix-Xatt tal-Belt kont issib tixtri ħafna ikel ieħor bħal m'hu l-qastan ġo l-ixkejjer, it-tamal taċ- ċappa ġo kaxxi. tal-injam, u bakkaljaw niexef daqs għuda. Ħabib tas-Sonu għaddielu l-ħsieb li hu ukoll jista' jixtri minn dawn il- prodotti u jibda jsajjar l-imqaret, l- isfineġ tal-bakkaljaw, u jinkalja l- qastan għall-kumdita tal-klijenti tiegħu. Sadattant iż-żewġ uliedu subien kienu tfarfru sewwa, xtaqu jibdew jaħdmu, u hekk sar. Ftehmu bejniethom li jintefgħu għat-tisjir ta' l- imqaret u l-bejgħ tliet darbiet fil- ġimgħa, u darbtejn oħra jitħejja Xi bejjiegħa armaw bil-bhima u l-karettun tal-pitrolju jew lampa ta' l- aċitilena lesti fuq il-karrettun għalkemm jaqbad it-triq lejn pajjiż il-festa biex jarma fl- aħjar post fil-qalba tal- pjazza. t-tisjir: ta' l-isfineġ tal-bakkaljaw; filwaqt li fix-xitwa jiżdied il-bejgħ tal- qastan. Ix-xogħol ma. kienx. ħafif. Trid taħseb sa minn filgħodu x'se toħroġ tbiegħ, kemm se tlesti, u l- ħafna affarijiet li tiġi bżonn fit- Kollox kien jiġi ppreparat fid-dar tagħhom. Jibdew bil-qastan billi jaqsmulu l-qoxra forma. ta' salib biex meta tisħon sewwa l-qoxra tkompli titbewwaq u tinfired mill-qalba b'erba' ponot mgħawġin 'l fuq. Hekk il-qastan kien jitqaxxar iktar malajr. L-imqaret kien fihom iżjed xogħol biex tlestihom għal ġoż-żejt jagħli. X'aktarx li s-Sonu kien jixtruhom lesti kemm isajjarhom. Imma l- isfineġ tal-bakkaljaw kienu l- ispeċjalita' tas-Sonu. — Minn ġurnata qabel kien ixarrab il- bakkaljaw minħabba l-imluħa li tkun ġo fih; inaddfu mix- xewk, u jqattgħu biċċa biċċa daqs tliet pulzieri 'l waħda. Meta kien jasal il-ħin biex joħroġ kien ilesti l-għaġina magħmula mid-dqiq u l-ħmira mħawdin ġo borma. Imbagħad jimla borma oħra biż-żejt għal fuq il-kenur. Min jirnexxielu jfaddal tliet soldi kien jixtri sfinġa. F'dik illejla tal-bejgħ ta' l- isfineġ kien jintrama l- karrettun bil-ħmara u jitpoġġa l-kenur fuqu. mod tajjeb ta' kif issaħħan il- borma biż-żejt sa ma jagħli. Jitqabbad it-tiben u xi ftit karti biex. ikebbsu fjamma lli mbagħad. tqabbad. il-faħam. Dan kien isir ġamar li kien idum jikwi u jikkonsma sakemm. il-bakkaljaw isir u jinbiegħ kollox. il-borma bl- għaġna tal-ħmira, ir-reċipjent bil-biċċiet tal-bakkaljaw, il- qoffa bil-qastan, u l-kexxun tal-flus kienu jitqiegħdu kollha fuq il-karrettun. Ma nżul ix- xemx jibda d-dawra mat-toroq Ma kellux bżonn jgħajjat. Kulħadd kien drah lis-Sonu, u l-mara tad-dar kienet toħroġ tixtri l-isfineġ għal ma' l-ikla ta' filgħaxija. It-tfal li jinzertaw ħerġin mit- tagħlim tad-duttrina kienu jduru dawra mejt mal- karettun, mistagħġbin kif is- Sonu kien jaf isajjar l-isfineġ tant tajjeb. Min jirnexxielu jfaddal tliet soldi kien jixtri sfinġa. Min għandu sold jixtri ftit qastan mixwi. L-oħrajn iħarsu mxenqa biex kieku jduqu dan l-ikel speċjali. Kif jista' jkun li s-Sonu jaqbad biċċa bakkaljaw bil-furketta, jitfagħha ġo l-għaġina tal- ħmira, idawwarha darbtejn, jerġa' jerfagħha, fil-pront jitfagħha tissajjar fil-borma taż-żejt jagħli, u ftit ħin tintefaħ daqs kannol. tal- krema, tirtab, u sir minn lewn id-deheb lesta għall-ikel2 It- tfal kurjużi. Dan bħal għaġeb ta' l-għeġubijiet għalihom. Imorru jistaqsu lil ommhom kif l-isfinġa ssir daqshekk malajr u tkun daqsjekk tajba għall-ikel. Dak iż-żmien kien għad hawn fit-toroq it-tallaba jittallbu, jħabbtu l-bibien tan- nies. Kif jaraw lis-Sonu Dan kien jinduna xi jridu u jagħtihom sfinġa mgeżwra. f'karta strazza u bla telf ta' żmien jerħilha lejn il-pjazza. Wara t-tislima tas-soltu: 'għal ruħ min għandek mejjet' jew 'requiem aeterna', it-tallaba jwarrbu u jfittxu xi post għal kwiet fejn iduq l-benna ta' l- isfinġa. Kif jasal il-pjazza, Wenzu, t- tifel. iż-żgħir. tal-bejjiegħ, jaqbad kartuna f'idu u jrewwaħ il-fjamma tal-faħam tal-kenur biex. dan iġammar u jlaħħaq sakemm jinbiegħ kollox. In- nies li jinzertaw il-pjazza, aktarx ħbieb jiddiskutu l-aħbarijiet tal-jum, jinsew għal mument, hekk kif jitfaċċa s-Sonu, it-taħbit tal-jum, u jduru miegħu jistaqsa x'hemm tajjeb il- lejla. In-nies fil-każini joħorġu wkoll, jixtru dik ix-xi ħaġa li tinżel tajjeb ma' pinta nbid jew tazza birra. Il-baħrin li jkun bil-frank minn fuq il-biċċa tal- gwerra wieqfa fil-Port il-Kbir kienu jinżlu l-art biex igawdu l-ħajja man- nies tal-post. Kienu jonfqu flushom f'ikel u xorb lokali u l-isfineġ tal- bakkaljaw kienu jintogħġbu wisq. Kont tismagħhom ifaħħru l-prodott u kienu jgħidu apetising, delicious. Mill-pjazza s-Sonu kien jilħaq ibiegħ kollox, u ma jibqagħlu xejn x'jagħmel ħlief li jdabbar rasu, mat-twajba ħmara tiegħu, lejn id-dar. Xi bejjiegħa kienu jiġu bil-mixi Suq ieħor tajjeb ħafna għall-bejgħ ta' dawn il-prodotti kien ikun nhar ta' Ġimgħa wara nofsinhar ħdejn il-bieb tat-Tarzna. Dak iż-żmien, xi tnax-il elf ħaddiem kienu jitħallsu bil-flus f'idejhom kull nhar ta' Ġimgħa. Uħud minnhom kienu saru klijenti regulari tas-Sonu. Mill-bieb tat-Tarzna ġirja waħda għall-karrettun ta' seħibna, biex jilħqu sfinġa kif jaf iħawwarha dan il-kok mill- Birgu. Il-fama tajba ta' dan il-prodott xterdet ma' Malta kollha, għax il-ħaddiema tat-Tarzna kienu jiġu minn lokalitajiet oħra u kien jxerrdu l-fama ta' l-isfinġa tal-bakkaljaw tas-Sonu ma' sħabhom. IS-SONU JDOQQ IŻ-ŻAQQ Imma l-ħin tal-mistrieħ hu meħtieġ ukoll. Is-Sonu kellu d-delizzju tad-daqq taz-zaqq b' ibnu l-kbir jakkumpanjah bit-tanbur. Fil-festi tradizzjonali tagħna kien jagħti pjeċir lill-folol li jarawh u jisimgħuh. Kellu ħabta jitgħawweġ u jinżel għarrkubtejh b'ċertu ritmu. Fl-Imnarja ġewwa. l-Buskett kien jagħti wirja speċjali li rebbħitu wieħed mill- premjijiet. Is-Sonu ilu li ħalla din id-dinja; uliedu kibru u irtiraw mix- xogħol bil-pensjoni. il-ħmara, wara snin taqdi dmira kif imiss, applikat fl-iskema tal- eariv retirement. il-karrettun xtrah sid ta' restorant biex Iżejjen u jfakkarna fil-ħajja Maltija ta' dari. Il-bejgħ tal- ħut, tal-qubbajt, ta' l-imqaret u l-qastan qed isir anke mis- Ma jinpurtax li sar il-progress f'pajjiżna, imma ħasra li l-isfineġ tal- bakkaljaw m'għadhomx jidhru. Ikel tant popolari mal- ġenerazzjoni ta' qabilna għeb għal kollox. Riċetta ta' l- Isfineġ tal- Bakkaljaw X'għandek bżonn: Ftit ħmira Għabra melħ Ftit meraq tal-lumi Xarrab il-bakkaljaw fl-ilma minn awl il-lejl. Għarbel id- dqiq, żid il-ħmira u għaġen l-għaġina ġo żinġla. billi żżid l-ilma kemm hemm bżonn. Itfa' għabra melħ u ftit: meraq. tal-lumi. L- għaġina trid tiġl ftit imlaħalħa. Ħalli l-għaġina toqgħod għal: siegħa. Għalli l-bakkaljaw sakemm jirtab u jsir, naqqih mix- xewk, imbagħad qattgħu biċċiet żgħar. ltfa' l-biċċiet tal-bakkaljaw ma' l-għaġina u kompli għaġen kollox flimkien. Għamel it-taħlita blalen blalen u itfagħhom fiż-żejt jagħli sakemm isiru minn lewn id-deheb. Trid tikolhom sħan, hekk. kif toħroġhom miż-żejt jagħli. Ma' l-għaġina hawn min iżid xi żewġ tadamiet imqaxxra u mqatta' u jagħġen kollox mal- bakkaljaw. IL-KALKARA Fi triq Santa Liberata, meta l- patrijiet Kapuċċini bnew. il- kunvent, infetħet trejqa privata u tqiegħdu żewġ kolonni tal-ħaġar, waħda fuq kull naħa, bi statwa ta' San Pawl u oħra ta' San Pietru. Imma bl-iżvilupp ta' din it-triq dawn l-istatwi ma dehrux aktar. (Ma kellniex il-ħarsien ta' l- ambjent dak iż-żmien). Parti mix-Xatt ta' Bormla kienet tissejjaħ ''Ħdejn Sant'Andrija'. Dan għax kien hemm kolonna sabiħa żżejjen it-triq bi statwa ta' Sant Andrija. Fir-rikostruzzjoni li saret wara l-gwerra kienet tneħħiet, imma l-bombi ma kienux qerduha. Neħħewha l-periti tal- Gvern Maltin Lejn Verdala, fejn saret fetħa fis- sur ta' Santa Margerita, kien hemm ċimiterju msejjaħ tar-Rock Gate. Dan għaliex kien hemm mina ġol-blat. Malli Malta kellha l- ewwel Gvern Malti sar ftuħ fis-sur, tneħħiet il-mina, u ġie mċekken iċ-ċimiterju. llum iċ-ċimiterju abbandunat. SAN ĠWANN Fil-Katidral ta' San Ġwann kien hemm żewġ bankijiet li kienu jgħidulhom —tal-Kapuċċini'. Kienu fuq il-presbiterju. Flokhom illum tqiegħdu siġġijiet moderni. Il-bankijiet kienu saru mill-Gran Mastru li kien jistieden lill- Kapuċċini fil-Kon-Katidral. Issa tneħħew. Għebu.