IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ L-GĦAQDA IT-TIELET KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1928 IL-KUNGRESS TAL-ORJENTA LISTI F'OXFORD B'risq il-Għaqdu tal-Kittieba tal-Malti u tal-Imseħbin tagħna ħahtet wisq f'waqtha li flimkien mal-għażla tal-Presi- dent ta' dina x-Xurka u mal-ħbar li kellna natu tiegħu f'dan il-għadd gietna li nħabbru u nitkellmu wkoll fuq ix-xogħol sabiħ tal-Kungress tal-Orjentalisti f'Oxford li għalaq fl-1 ta' dan ix-xahar, fejn b'riħet ir-Reverend C. L. Dessoulavv, Korrispondent tagħna f'Londra, il-Għaqda tagħna. kienet ġiet mistiedna biex tieħu sehem. Fuq Monsinjur Dun Karm Psaila, li huwa l-President il-ġdid tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, m'għandniex bżonn naħlu kliem u wisa' fil-ftit paġni ta' din ir-rivista. Ngħidu biss li l-għażla tiegħu, sew għax-xogliol tiegħu fil-Għagda, sew bħala wieħed mill-aqwa Kittieba tal-Malti—ta' kitba li l-quddiem għad tingħażel bħala ġawhar mill-isbaħi ta' letteratura Maltija li s'issa dehret wara dik ta' Vassallo u ta' Muscat Azzopardi—ngħidu biss li l-għażla tiegħu, kienet mill-aħjar u l-iktar xierqa, wara t-telfa tal-ewwel President tagħna, li kien il-qatt minsi Ġużċ Muscat Azzopardi. Il-Kungress infetaħ fis-27 ta' Awissu li għadda u dam sejjer sitt ijiem sħali. Id-Delegat tagħna, ir-Reverend Dessoulavv, sab ruħu f'Oxford mill-ewwel ġurnata u l-Kumitat tal-Kungress tah, flimkien ma' xi Delegati oħra, li għal dawk il-ġranet joqgħod fi Queen's College. Inġabru mas-600 mem- hru, fosthom 200 delegat, tista' tgħid minn kull rokna tad- dinja.—Id-delegati kienu nies li dehru għall-Universitajjiet, għaqdiet xjentifiċi tal-ilsna, arti u arkeoloġija orjentali u għall-bosta Gvernijiet. L-aħħar Kungress kien sar f'Atene fl-1911 u minn dak iż-żmien, dak ta' Oxford, imħabba l- gwerra l-kbira ma satax isir. Kien hemm x'jinqraw fuq il-160 karta, kollha fuq studji simitiċi—imqassminn f'9 sezzjonijiet, fosthom fuq l-Eġittu, fuq il-Lhudi, l-Aramajk u l-Bibbja, fuq is-Sanskrit, Ċiniż, Ġappuniż, fuq il-Għarbi u t-Tork u fuq l-arti orjentali. L-ewwel sezzjoni jew taqsima kienet. imsem- mija ''Ġenerali'—u fiha nqraw dawk il-karti li ma setgħux jidħlu taħt is-sezzjonijiet magħżulin għalihom, — fosthom għalhekk tal-Malti. Il-karta fuq il-Malti kienet imniżżla li kellha tinqara fil-31 ta' Awissu, il-Ġimgħa, imma mħabba li kellu jsir xi tibdil fil-qari ta' karti ta' xi delegati li ma waslux fil-waqt jew li ma. setgħux joqogħidu, il-karta tagħna nqrat fid-29, nhar il-Erbgħa fil-għodu f'waħda mis-swali tal-'Exani- nation. sehools' tal-Università. Għalkemm ma kienx hemm mogtħiti iżjed minn 20 minuta żmien għall-qari ta' kull karta, bit-tħabrik tad-Delegat tagħna, u billi l-karta tagħna kienet imqassma, f'żewġ materji, il-kumitat tawha 45 minuta żmien. Il-karta kienet titkellem, (kif mill-bqija konna għarrafna lill- qarrejja minn qabel) fuq ''It-taħriġ tal-kitba Maltija mill-bidu sal-lum' u fuq ''Ix-xebħ tal-Malti ma' Ilsna oħra semitiċi: Hija ħaġa ta' min isemmiha u li biha għandna biex nitgħaxxqu, illi sa mill-ewwel aħbarijiet li taw u li komplew jatu l-ġurnali Tagliżi fuq kull ma kellu jsir u sar f'dan il-Kungress, ir- relazzjoni fuq l-Ilsien Malti mill-Kummissjoni tal-Għaqda ġiet dejjem imsemmija taħt titlu għalih, fost il-għadd ċkejken ta' relazzjonijiet oħira minn 140 waħda li nqraw. Bħalma dlonk jiġri, il-ġurnali ma tawx, bir-reqqa kollha, it-tagħrifa tal-aqwa argumenti li kien hemm miktub fiż-żewġ suġġetti tar-relaz- zjoni. Għalhekk għal min ma jafx, biex ma jitgħallatx, hawn taħt se' natu fil-ġosor u fuq fuq tarf ta' kullma intqal fir-re- lazzjoni fuq il-Malti. Fost il-ġurnali li tħaddtu fuq il-Kun- gress u fuq il-karta li nqrat fuq il-Malti, insemmu it-Times, l-Oxford Times, l-Oxford Chronicle u d-Dailu Telegraph. Minn fuqhom ġiebu xi aħbarijiet fuq il-Kungress il-gazzetti Ingliżi f'Malta, fosthom id-Daili Malta Chronicle, il-Herald u l-Mid- Daw News. Minn dak li għarrafna bih id-Delegat tagħna, (li ma kenitx tgħaddi ġurnata fiż-żmien li kien Oxford minngħajr ma jibagħtilna bċejjeċ minn ġurnali Ingliżi fuq ix-xogħol tal- Kungress) aħna nistgħu ngħidu li għalkemm fost il-ħafna karti li kienu qegħidin jinqraw fl-istess ħin fi swali oħra, l-iktar li ġibdu nies fost il-għorrief tal-Ilsna Orjentali u l-iktar li qajmu interess u ġew imgħarblin b'mistoqsijiet kienu dawk fuq il-Għarbi,—ir-relazzjoni fuq il-Malti ġiet ukollsmismugħa b'dehwa liema bħala minn bosta membri għalkemm ma sarux mistoqsijiet kbar. Fost dawk li tniffsu u qabżu jistaqsu jew jatu l-fehmiet tagħhom kien hemm Dr. Burkitt, Professur tat- Teoloġija f'Cambridge u mgħallem mill-kbar tal-Ilsien Għarbi tas-Surija u tal-Mesopotamja, Dr. Cohen id-Delegat tal-Bibljo- teka Nazzjonali ta' Pariġi u Ben-Cheneb Professur tal-Lette- ratura Għarbija fl-Università tal-Alġier. Kien hemm ukoll tnejn mill-Masrin żgħażagħ, fosthom wieħed Bev, u Dr. Schacht, Professur żagħżugħ tal-Għarbi fl-Università ta' Freiburg im Breisgau, li ħadu l-akbar interess fuq l-Istorja u il-Kitba Maltija. Il-mistoqsijiet u t-tifsir li saru u ngħataw kienu fuq xi verbi mnisslin minn nomi għarbin u fuq xi għamliet ta' partiċipji preżenti meħudin mill-verb imnissel (intensivojli ma tantx jaqblu ma'dawk tad-djaletti għarbin,fuq il-ktieb miktub bil-moresk (imsemmi minn Patri Magri bħala ktieb ta' l-ewwel kitba Maltija) li Thevet kien ra hawn Malta , fl-1575 u l-iktar minn Ben-Cheneb, l-iktar wieħed li deherli resaq lejn il-qofol tal-kwistjoni kollha fuq il-Malti, mita dan fiehem illi xi kliem li jinsab fil-Malti u ma jinsabx fil-għarbi, lanqas f'dak tal-Alġerija, jaħseb li huma ta' qabel ma dafilu il-Għarab. Fost id-Delegati tal-Vatikan kien hemm ukoll wieħed mill-Maltin, il-lum magħruf bħala wieħed mill-afijar Kittieba ta' poeżijiet Maltin, Patri Delia (Giżwita) li bħal issa jinsab Dublin. L-iktar li ħadu sehem qawwi f'dan il-kungress bil-kotra ta' karti li nqraw kienu t-Tedeski u fost kullħadd huma kienu l-aħjar nies (fosthom Awstrjaċi, Daniżi u Olandiżi.) Urajhom l-Ingliżi u l-Amerikani. Dnub li ma kienx hemm minn tħad- det fuq il-Feniċ u fuq l-Etjopiku. It-taħditiet fuq l-arkeolo- ġija u oħrajn (imfissrin bil-lanterna) saru fil-għaxija f'Pitt- Rivers-Museum, fejn is-swali kienu dejjem mimlija bin-nies. Fid-29 ta' Awissu ingħata pranzu mill-Gvern lid-Delegati fis-sala ta' Christ Hall fejn Sir William Sinclair Marris tal- Kunsill tal-Indi, bħala President tal-mejda, fid-diskors li għamel, qal xi kliem li jgħodd għalina mhux ftit u dan hu: illi l-istudji tal-ilsna orjentali huma hwejjeġ ta' inte- Tess għal kullħadd. Il-fehma ta' kull minn jaħdem fihom hija waħda. Huma jaħdmu bejniethom bħal aħwa, u kull ma jsibu ifeħmuh lil xulxin u jgħinu lil xulxin. Ir-rebħ ta' wieħed ma għandux ifaqqar lil dak ta' l-ieħor. Ix-xogħol tagħhom huwa internazzjonali fit-tifsira sewwa tal-kelma. U għaldaqshekk hija ħaġa li twaġġa' l-qalb u ta' min jagħdirha mita tara li dawk l-istudji, bħala xjenza, għandhom tnisslu l-għira bejn studjuż u ieħor u li xi ħadd għandu jinqeda bihom biex ixewwex u inissel twegħir fil-fehmiet u s-sentimenti nazzjonali. Il-kungress għalaq b'laqgħa kbira fost id-Delegati li għad- dew bosta risoluzzjonijiet sbieħ ta' fejda għall-istudji ta' l-ilsna qodma li waslu biex imutu, tal-Indjan, tal-Indo-Arjan, tal- Għarbi u x-xogliol tal-arkeoloġija. Qatgħiu wkoll illi l-ewwel Kungress għandu jsir fl-Olanda fl-1931, fl-Università ta' Levden. ĠABRA FUQ FUQ TAR-RELAZZJONI MILL-KUMISSJONI FUQ L-ILSIEN MALTI (Kungress Internazzjonali tal-Orjentalisti f'Ozford) Il-Feniċi, il-Griegi, il-Lhud, is-Saraċini u — l-Argoniżi- Sqallin f'Malta. Il-għamla u l-bixla fil-poplu, fin-nisel,fil-kitba, fid-drawwiet u tagħlim fi żmienhom. It-tagħlim tal-Latin fuq kull tagħlim ieħor fl-iskejjel minn l-aħħar żminijiet tal- medju-evu. Ilsien Malti l-ewwel ma ssemma minn Jean Quintin (1536) u minn Andrċ Thevet (1575). Studji li saru wara minn għorrief Tedeski (Megiser 1611. Gese- nius 1810) u minn Maltin (Abela 1647. 1796), l-ewwel wieħed li ipprova jikteb il-Malti skond ma titlob il- grammatka. Xkiel fl-istampa u fil-qari tat-tipi. Xkiel fit- tagħlim biex jitfissru bil-kitba dawk il-leħnijiet li għalihom ma, hemmx ittri li jaqblu fil-Latin u għat-tfal li fl-istess ħin jeħtiġilhom jitgħallmu it-Taljan u l-Ingliż flimkien u li fihom infushom, ittri bħalma huma c, eh, j, u g ma jaqblux. Provi li ma rnexxewx biex il-Malti jinkiteb bl-ittri orjentali. Atlas Għarbi stampat f'Malta. Skejjel tal-Malti. L-iktar taħbit li sar biex titħeff il-kitba ta' Vassalli. Il-bżonn li nħass li jinqdew b'tipi ta' ittri li mħu- miex barranin għat-tagħlim tal-kitba Latina li kienet qagħdet u ilha timxi mal-500 sena. Il-miżegħda tal-istampa Maltija (kotba u ġurnali), għadilli kien hemm u għad hemm ix-xkiel ta' bosta alfabetijiet. Użu uffiċċjali tal-Malti. L-alfabet il-ġdid u l- metodu tal-kumissjoni Maltija : it-Tagħrif fuq il-kitba Maltija 1924). Il-ġurnal tagħha: 'Il-Malti', (Parti Kumparativa) De. Il-għorrief il-barranin, imgħammxin mix-xebh bejn l-ilsien Malti u l-Għarbi, malajr laqqmu Għarbi l-Isien Malti, u qesuh bħala fergħa żgħira minn dik is-siġra kbira ta' ilsna Għarbin, mifruxa max-xtajta kollha tal-Afrika ta' fuq, u fil-Palestina sal-Liebnu. Stumme (1904) igħid li hu ġej mis-Sorija b'xi taħlit mill-Afrika; O'Learv (1923) bil-maqlub jaħseb li hu ġej mill-Afrika b'xi taħlit mis-Sorija. Ma jaqbelx magħhom Sir William Wileċeks (1926) li jżomm li l-Malti għadu ġej mill- Feniċju ta' dari. Dawn u għorrief oħra waqfu fil-qoxra u ma daħlux fil- qalba biex jaraw u jiflu bir-reqqa kollha s-sura u l-bixla tal- Malti. Għax hu xinhu, il-Malti għandu sura u bixla għalih. Tassew li l-biċċa l-kbira tal-kliem Malti nistgħu ngħidu li jaqbel mal-Għarbi,—mal-Għarbi tal-kotba u mhux ta' din jew ta' dik in-naħa, — iżda għandna wkoll nistqarru li l-Malti nieqes minn ħafna kliem li jinsab fid-djaletti kollha Għarbin, u li tisimgħu kulljum, kull ħin u kull waqt; tarġa' fil-Malti hemm qatgħa kliem, li jinsab fid-djaletti għarbin iżda jfisser ħaġa oħra. Mela l-Malti mhu mnissel mill-ebda djalett Għarbi. Barra minn dan jinsab fil-Malti għadd kbir ta kliem jaqbel mal-Kangħani (lI) u mhux dejjem jinsab fil-Għarbi. Nieħidu l-kelma silek li tfisser ħeles jew nħeles. Illum għoddha mietet, imma aktar minn elfejn sena ilu kienet għadha ħajja, bħalma tixhdilna l- -ħaġra feniċja miktuba Għawdex xi 150 sena Qabel Kristu. Dil-kelma tinsab biss fl-Alġàr u fil-Marokk (2). Fit-tiswir tal-kliem ukoll xi drabi l-Malti jaqbel mal- Kangħani u ma jaqhelx mal-Għarbi. Hekk fil-Malti l-ittri dgħajfin tal-gerżuma qatt ma jistgħu jkunu mtennijin, għal- hekk meta fit- tiswir tal-kelma, ikollhom ikunu mtennijin, itawwlu l-vokali ta' qabilhom, hekk minn fehem ngħidu fiehem (-fdhem) u mhux fahhim bħalma jiktbu u igħidu l-Għarab ta' kullimkien; hekk ukoll minn nagħal ngħidu nagħal jew miegħel u mhux nagħgħal, bħall-Għarab. F'dil- liaġa jaqbel il-Malti mal-Lhudi, u ma jaqbelx mal-Għarbi. Il-vokali tal-għajnuna, jiġifieri, dawk il-vokali li jiżdiedu u jindehsu bejn żewġ konsonanti biex aktar iħeffu l-kelma fi kliem bħal dan tiben flok tibn, qabar flok qabr, qodos flok qods jaqblu mal-Lhudi ta' qabel żmien il-Massorin aktar milli jaqblu mal-Għarbi tal-lum. Fil-Għarbi tal-kotba dawn il- vokali mhumiex meħteġin. (1) L-ilsna Kangħanin, jiġifieri, il-lhudi, il-feniċju, u l-Ilsien tal-Palestina qabel ma ħaduha l-Ihud. (2) Bencheneb (— Benxeneb), Professur tal-Għarbi fl-Alġċr, wara li nqrat din il-kitba f'Oxford, qal li fid-djalett għarbi ta' pajjiżu hemm ukoll ħafna kliem Sċmi, iżda mhux għarbi, Fil-Grammatka l-Malti jixbah lill-ilsna Kangħanin, fost ħwejjeġ oħra: fil-kelma dan, li fil-Għarbi hi dd; fil-kelma il li xi drabi qiegħda flok dan, din, hekk il-lejla —-din il-lejla, bil- lhudi hallajla; is-sena —din is-sena, bil-lhudi haxxana; fiż- żjieda iit fit-tiswir ta' xi kliem bħal għajdii (— għiddti, bil-lhudi għċdit; iż-żjieda din fit-tiswir ta' xi kliem li jfisser ħaġa żgħira, hekk qarnunfa)-qarn żgħir; fl-ismijiet imżewwġin biex ifissru mhux biss żewġ ħwejjeġ, iżda tiafna wkoll, hekk għajnejn- tnejn jew ħafna għajnejn; fil-kelma bejn li xi drabi tieħu s- sura bejnież, hekk jngħidu bejnna u bejnietna. Jimxi għalih waħdu l-Malti meta igħid bla ebda għażla int (mara jew ragel) dħalt, tidhol, idħol; jaqbel xi ftit mas-Surjan li fil-kitba jagħżel bejn: (int raġel) dħalt, idħol u (int mara) dħalt, idħol, iżda fil-ħoss le. Tassew li hawn il-Malti jaqbel xi ftit mal-Għarbi tal- Aifrika ta' fuq, iżda għandna niftakru li hemm ukoll, bħal Malta, kienu jitkellmu bi lsien semi qabel ma dafilu l-Għarab. Mela ma żammx fis-sewwa Ndildeke meta qal li l-Malti hu Għarbi waħdu. Minn dan jidher li fil-Malti għad baqa' fdal ta' lsien jew djalett eqdem mill-Għarbi. Jekk natu daqqa ta' għajn lill- Istorja dlonk nintebħu li dak il-lsien jew djalett mhux ħaġa ofira filief il-Feniċju jew Puniku. Għalhekk ħadd ma jista' ilumna jekk ingħidu li x-xebh ta' bejn il-Malti, il-Kangħani u il-Għarbi għadu ġej mill-Malti ta' qabel l-Għarab, u mhux minn żmien il-Għarab. Valletta, 15 ta' Settembru 1928.