Leħen is-Sewwa' — Is-Sibt 13 ta' Diċembru, 19/75. lilum xteijt nagħmel passiġġata magħkom: Passiġġata sabieħa u kulturali wkoll: Tiidu tiġu miegħi7 Niltaqa' magħkom fix-Xeit ta' Tes-Sliema u neħduha bil-mixi sa Sani Giljan, Jistgħu jiġu magħna ix-xjuħ ukol, avolja riġlejhons ma jgħinuhomx- Jiena nagħ- miiha tel gwida u intom imxu miegħi jew imgezzin fi gruppi kif nagħmlu aħna l- Maltin, jew wieħed wara lieħor kif naraw jimxu ċ-Ciniżi, ix-Xatt ta' Tas-Sliema għadna insibuh bi 'ħdejn illaneċ', għax għal xi 70 sena sħaħ kien hemm fih żewġ pontijiet li magħhom kienu jittrakkaw illaneċ li kienu jwasslu nies mill- Belt. Saħansitra l-karrozzi tallinja li jaslu sa hemm biss jissejħu ''tal-Ferrv' u aħħa ngidu 'Taqbad '- karrozza tal-Ferrv' jew 'Tieħu l-biljett tal-Ferrv'. BIS-SAHHA TAL-KAROZZI Illum, Tas-Sliema hija mgħaqqda mal-Imsida u mal Belt bis-saħħa tal-karrozzi; iżda sa qabel il-Gwerra. tal- 71940 kienu il-laneċ tal-pont u xi ftit dgħajjes, li għaġ qduha mal-Belt u tawha. l- ħajja. Għandkom tkunu tafu li, sa mitt sena ibu, Tas- Sliema ma kienetx ħlief rabgħa, blat, trunċieri u ftit trieqat imħarbta, u xi villa 'hawn u'l hemm. Kienet n'egsa sewwa mill-ilma, tant li Hit nies, bdiewa u saj- jieda, li. 'kienu. jgħammru fiha kienu jinżiu jimlew l- ilma mill-Għajn tal-Hasse;in ġo l-Imsida. lGvern għall-ewwel is serva b'desalinatur ħa' jtela lilma u jnsħħilu il-melħ, imbagħad fl-1881, (is-sena li bdew il-laneċ) il-Gvern ħareġ fergħa mill-akkwedott ta' Wignacourt u wassalha sa hemm: Laneċ u ilma kor- renti taw ħajja ġdida lil dik art, u l-popolazzjoni bdiet kulma tmur tikber. Fi żmieħ 20 sena (1901) telgħet mat-12,000 ruħ; sa 60 sena oħra (1961) laħqet 'il fuq minn 22,000. ruħ. Il lum, 24,090 ruħ. Mhux ta' b'xejn twaqqżu fiha 4 par: roċċi: Stella Maris (1878), Sacro: Cuer (1918), S. Girgor (1940) u N-Naz- zarenu (1973). NIBDEW IL-PASSIGGATA Wara din id-daħla, ejja nibdew nimxu. Qabel ma nagbdu ttelgħa ta' triq If Torri, nagħtu daqqa ta' għajn lejn il-post imsejjaħ Alhambra. Hawnhekk, fl- 1888, infetaħ l-ewwel Każin tal-Banda taħt lisem ta' Circo.o Ceschi (Ceschi kien il-Grammastru tal-Ordni ta' Malta dak iż-żmien). Wara, f'dak l-istess post, infetaħ iċ- ċinema ta' Axisa u llum ixxurtjata', għandna l-Alhambra, ċine- ma u post ta' rikreazzjoni. Quddiem l-Aihambra. tin- fetaħ pjazzetta imsejħa għal Sant'Anna. Hawnhekk kien hawn għajn talilma u stat- wa bi' skrizzjoni fuq irħama mwaħħla mal-ħajt, li tfakkar fil-ġrajja importanti ta' Tas- Sliema: Ma nafx kemm żmien iu, dik l-istatwa U l- għajn tneħħew (x'jimpur- tana milllstorjaħ, u flok- hom telgħu il-kjoskijiet. Issa nitilgħu ftit mit- telgħa u naslu fil-bidu ta' Triq il-Katidral, imsejħa hekk, mhux għax fiha hemm xi Knisja Katedrali, iżda għaliex parti kbiza min dawk l-inħawi hija art tal-Katidral, Fittarf tattel- għa tat-Torri, infetħet, wara l-aħħar Gwerra, triq ġdida wiesgħa — Triq Bisazza — il jien inħobb insejjaħ 'triq għax minn ħafna griebeġ ħarġu illum negozji millisbaħ, Mina: hemm naraw. bini - ġdid modern: ta' 7 Joinweli. mia: naħau b'ni qadim qud- diemu — il-Villa Drago, mibnijja mill-Markiż Drago, li kien eżiljat Taljan f'Malta: Iilum hemm fiha l-Ambax- xata Libjana. Qabel naqbdu Għarid- Dud, insibu ma naħa waħda l-Union Ciub, il-Każin Ingliż li fiż-żmien — qanqal il-ħajja f'Tas-Sliema, u man-naħa l- oħra fergha tal-Każin Malt b'witgħa sabiħa quddiemu, llum, tela' bini sabieħ modern, GĦAR LUME' Kif nidħlu Għarid-Dud, insibu plajja sabieħa li tib- da mina hemm u tieħdok sal-Qaliet il-passiġġata l- aktar preferita mill-Maltin, Kif juri l-isem, f'dak il-post kien hemm xi għar u forsi għax kien hemm fih ħafna dud, issejjaħ 'Għar-id-Dud': iilura, fissajf speċjalment, ta' minn isejjaħlu ''Għarin- Nies't Jingħad li kien jis- sejjaħ ukoll Għar Lume', minħabba li, f'xi żmien, kien jgħammar fih eremit im- sejjaħ Lume'. Min hemm, fiż-żmien, kienet tgħaddi batterija b'14 il-kanun u jinfirxu fossati u trunċieri. mwaqqfin fl-1757 mil-Granmastru Manoel Pinto, Minn dawn ma jidher xejn iżjed illum: Fis-sena 1872, l-inħaw; madwar. il-Fortizza fit-tarf lieħor ta' Għar-id-Dud, twit- tew u ssawret il-pjazza li naraw illum. Il-Fortizza twaqqfet fis sena 1876. Iżda ma ġietx użata għax kif jingħad, meta ppruvawha, fil-bini dehru xi konsenturi u ġiet ikkundannata, u dak li dari kien fortizza, ilum tbiddel f'dar il-pizza, Bejn il-bidu ta' Għar-id- Dud u l-Fortizza naraw. il- fdal ta' dak ji darba kien xi ħaġa sħuna jew friska, ħadid u passaġġ li joħroġ barra l-moll fil-baħar — fejn in-nies kienu jmorru jieħdu grog jew ġelat, jew friska, xi ħaġa sħunu ew friska, jieklu u jiżfnu ukoll. Matul il-p;ajja wieħed jara villet sbieħ u djar. bil-'bav windows' (twieqi imżaqqin il-barra), ii tant iggustajt meta rajthom għal-ewwel darba, meta kelli xi ċisa' snin u għamilt dik id-dawra fiimkien ma tfal oħra ta' mpari tal-iskola tal-Kanonku De Domenico, Alla jaħfiriu- L-għadd tal-lukandi li hemm matul il-pajja juri biċċar li hi magħġuba, mhux biss mil-Maltin, iżda ukol; mit-turisti. FOND GHADIR U L-WARDIJA F'nofs il-passiġġata ta'l- taqgħu ma witgħa maħruġa 'l barra nofs tond fi:-baħar, imsejħa Fond Għadir (dari 'El Għadir'), minħabba l- għadajjar żgħar. tal-melħ (sa'ini) ii kien hemm. fiż- żmien, f'dawk l-inħaw. Il- lum il-post b'dawk il-ban- kijiet huwa pittoresk ħat- na. Mil ifortifikazzjonijiet qodma li semmejna ma baqax. ħlief it-Torri, l aktarx hu wieħed mill-14 il- torri li Grammastru Martin Redin waqqaf bex. a xolgjjz, da' lata mil-ħebb ta-Torok. F żmien kien jissejjaħ ukol i-Wardija (i-Gward;a) ta Gebelin-. Min jew x'kien il- Gebelin2 Ma nafx: Llum, fiċ- Torrila tara kanuni u l- anqas ballal, la'Kavallieri u l-anqas għasses, iżda fawej- jed, siċġijiet, flixken u tazzi, twaijters'.u għadd kbir ta' nies fis-sajt- Mit-Torvi xieħed jaqbad niżla ħafifa lejn il-Bajja tal- Balluta, mimlija bis-siġar u l-bankijiet għas-sbuħija u i- kumdita'- Maili tasal qiegħ, tara bin: għoli li hu l-kunvent tal-Patrijiet Kar: me'itani, u kif iddur, bejn żewġ ġwienaħ ta' bini baxx, tiddomina, bil-karmpnari gotiċi għoljin tagħha, l- Knisja tal-Karmnu, illum paroċċa oħra ta' San Giljan. Dari, dik il-faċċata kienst prominenti, issa meta il-bini ġdid tal-Knisja ikun lest, din tkun bil-wisq iżjed sabieħa (Ikompli f'paġna 4 fil- TIGU MIEGHI PASSIGGATA (Jaqbad minn paġna 3) u: mponenti, f'dak Ji stil go- tiku tant rari f'Malta, Il-Knisja l-qadima saret fuq il-pjanta tal-Pċrit Kav. Emm: Lwigi Galizia £11877, flok oħra li kienet inbniet fl-1859 fuq id-disinn tal- arkitett Gużeppi: Bonavia, bi flus i-Konfraternita' 'tal- Karmnu tal-Belt: Mal-Knisja, il-Patrijiet bnew il-kunvent tagħhom fl-1892; li tkabbar Snin wara. Minħabba fl-għadd dejjem jikber tan-nies f'dawk lin- ħawi, il-knisja reġgħet tkab- bret il-1900, u tmien snin ilu il-Patrijiet bdew itellgħu ħra bl-istess stil madwar il- qadima fuq il-pjanta tal- mejjet perit Prof, J. Co- lombo, modifikata xi ftit mill-Perit Borg Cardona, li daħal 'floku. Ftit jiem ilu dħalt fiha u ssaħħart: Kehm hi sabieħat MIN KIEN IL-GWIDAP Intemmu hawn il-passiż- ġata tagħna, biex inkomplu: ha darba oħra. imma qabel ma tmorru, irrid ngħidil- ħom ħaġa: Intom kontu qegħdin taħsbu li jien kont waħdi bħala gwida tagħ- kom. Le', le', miegħi kelli t'iet gwidi oħr jfesisu'u 2 l-ħin kollu: Qed insemmihomkom, biex il- gtazzi u l-prosit tagħtuh lil- hom ukoll, Li' ku'ħadd dak li jistħoqqlu. Arrivederċi għal darb'oħra, biex in- komplu dil-passiġġata mil- Balluta sa fejn irid li naslu l-Editur tal-Leħen'- €L eħen is-Sewwa' — Is-Sibt 13 ta' Diċembru, 1975. uLeħen is-Sewwa'' — Is-Sibt 27 ta' Diċembru, 1975 INKOMPLU L-PASSIGGATA Ejjew nissuktaw il-passiġġata li bdejna ħimis:ax ilu. Nerġgħu naqbdu l-karrozza tal-Belt u ninżlu f'li 'stage' tal-Balluta, ħdejn il-knisja ta-Karmnu. Issa naqsmu għall-bankina mal-baħar, Max-xellug nilmħu bini sabiħ, li fil-fantasi- ja tiegħi deijem xebbaħtu ma' xi ħaġa tal-ħelu. Dan huwa l-biokk tal-Balluta Flats', im- tellgħin mill-Markiż Sci juna u, għalhekk, hu magħruf bil-flats taċ-Cisk'. Għall-ħabta tal-bini tie- għu, il-Gvern wiegħed pre- mjijiet għall-isbaħ bini ġdid li jitla' f'Malta. Dan il- blokk rebaħ l-ewwel prem- ju. Kien jistħoqqiu, Xi ħlew ta' verandi mikxufa, pilastri skolpiti, ħadid b'disinn fan- tastiku, simmetrija li ma ddejqekx, IL-PJAZZETTA U L-ISTATWA F'NOFSHA Quddiem dawn iil-'flats' tinfirex pjazzetta ftit ogħ- la mill-livell tat-triq. imżej- na bis-siġar u mdawra bil- bankijiet għal-kumdità tan- nies. Il-kjosk ma: jonqosx; fis-sajf ikollu ħafna xogħol. F'nofs il-pjazza hemm għajn bi statwa żgħira f'nofsha. Isimgħu din: Waħda mill- kuġini tiegħi, xebba twajba, li kienet vileġġatura mal- familja San Ġiljan, matul is- sajf, kienet tmur ta' kuljum tisma l-quddiesa fil-knisja tal-Karmnu. Hija u għaddej- ja minn taħt dik il-pjazza, għajnejha-kienu jaqgħu fuq l-istatwetta' li: semmejtil- kom, xbiha: ta': mara; iżda qatt ma'resqet.lejha, u għal- żmien twil kienet taħsibha: statwa ta' xi qaddisa bħal dawk li kienet tara fil-kan- tunieri tal-Belt u, kull dar- ba li tgħaddi 'l- hemm u'l hawn, kienet tgħidilha bil- qalb xi talba qasira, Tgħidx kemm dħakna biha, meta darba staqsietna liema qaddisa kienet tirrap- preżenta dik l-istatwa. Aħ- na dħakna biha; iżda hi qalgħet il-merti ta' dak it- talb tagħha. Aħjar wieħed jgħid talba żejda bi żball milli jgħaddi quddiem xbiha qaddisa jew knisja u ma jsellimx għall-inqas, Niimxu issa matul ix- xtajta li tħaddan żewġ baj- jiet — il-bajja ta' Balluta jew ta' Barra) u l-Bajja ta' Spinola (jew ta' Ġewwa). It-triq issejħet Grenfell Street għall Gvernatur Francis Lord Grenfell, di mexxa' lill-Malta għal ħames stin (1898-1903). Fi żmienu iriqala f'Malta inkwiet kbir dwar il-kwistjoni tal-lingwa, it-taxxi, it-tiswijiet tat-toroq u l-estensjoni tad-drenaġġ. Matul ix-xtajta naraw tliet 'clubs' — Neptunes, Balluta u Atalanta, li fi ' żmien żogħżiti, meta kellna villeġġatura hemm, ma kie- nux jeżistu. Konna ngħumu fil-bajja ta' ġewwa quddiem id-djar ta' Vella u ta' Anas- tasi. Il-ħbieb intimi tiegħi kienu ż-żewġ Cesareo, Vic- tor u John li saru tobba, u Ġużeppi Vella, li sar qassis: Nitol- bu għalihom. Dak iż-żmien kienu għad- hom ma jaħdmux ix-'char- a'bancs', Barra xi karroz- zin 'l-hawn u 'l hinn u kar- rettuni, kien jgħaddi 4 dar- biet kuljum l-'omnibus' ta' Ġiljan li kien itella' t-tele- grafisti għall-uffiċċju tagħ- hom f'San Ġorġ u jniżżel lil dawk li jkunu qdew dmir- hom fl-istess dipartiment. Għal xi żmien, ma. nifta- karx meta kien, kien hemm pont f'nofs ix-xtajta u mie- għu tittrakka l-lanċa li kie- net titlaq minn Marsamxett, tgħaddi tas-Sliema u tasal sa hemm u terġa lura l-is- tess triq. Minn dik ix-xtajta konna ngawdu x-xena pittoreska tal-Qaliet, bid-djar li kienu għadhom. ftit u rustiċi, fuq hom jiddomina l-Palazz Spinola, bid-dgħajjes u fre- gatini impittra b'ħafna lwien, bix-xbieki tas-sajd minxurin fl-art u bin-nases tal-ħut imdendlin mal-ħi- tan. ui. b'dawk. il-loġoġ, kenn. tas-sajjieda u tal-or- dinji tagħhom. Ilum, : bil- bini għoli li tela' u bil- lukanda ''Kavalieri' fit-tarf naqset dik in-nota rustika oriġinali tal-post. Dawk l-inħawi jissejħu 'il-Qaliet' minħabba iż- żewġ bafji (kelma taljana għal qaliet), jew daħliet li għandhom ma' dwarhom, Inkomplu deħlin sa ġew- wanett. Issa ħalluni nagħti daqqa ta' għajn nostalġika lejn dawk iż-żewġt idjar fit-tarf ta' Main Street, Ma kontx ngħix fihom jien, għax id-dar tal-villeġġatura tagħna kienet fil-bidu ta' 'Triq Birkirkara; imma kienu jgħixu ż-żewġ familji twaj- bin. Kull meta ngħaddi minn hemm, inħa- res lejhom u niftakar fi żmien żogħżiti, meta kont niltaqa' ma' Victor u John, iż-żewġ ħbieb intimi tiegħi, u magħhom kont inqatta biċċa mill-għodwa nilgħab iċ-'chess', il-karti, jew id- domino, qabel ma mmorru ngħumu. Magħhom kont nerġa niltaqa' filgħaxija u konna nippassiġġaw flim- kien matul ix-xtajta kollha ta' San Ġiljan niddiskutu problemi fiżiċi u filosofiċi tal-Università, u fil-festa ti- tulari, kemm xħetna karti mqasqsin minn fuq il-bejt fuq l-istatwa tal-Qaddis. Għalkemm jien kont nif- frekwenta l-knisja tal-Kar- mnu, għax aktar viċina lejn id-dar tagħna, sirt devot ta' San Ġiljan, li, wara kollox kont ili naf bih minn ċku- niti, għax l-Isla wkoll għan- dna knisja ċkejkna dedi- kata lilhu; anzi din kienet l-ewwel knisja u l-ewwel parroċċa tal-Isla u fiha tgħallimt l-ewwel talb: u l-elementi tad-Dotrina Nis- ranija. Għalhekk kull meta kont ngħaddi minn quddiem l-istatwa li hemm fil-bidu tat-telgħa tat-triq, kont dej- jem ngħidlu xi talba ċkej- kna. F'dik il-pjazza kien għadu ma telgħax il-monument bl- istatwa tal-Qalb ta' Ġesu, Din telgħet fl-1948, b'tifkira tal-konsagrazzjoni tal-par- roċċa lill-Qalb ta' Ġesu, magħmula fl-1934. L-anqas ma kien għad hemm it-ter- minus tal-karrozzi u l-an- qas- it-'Tigullio', — It-triq għal Regional Road,: hija stess reċenti, infetħet. dan l-aħħar. Hekk ukoll dan l-aħħar. telgħet il-knisja parrokkjali l-ġdida, li bdiet tinbena fl-1961 fuq il-pjanta tas-Sur Turu Zammit u tbierket fl- 1968 mill-Arċisqof Gonzi. L-istil tagħha huwamodern, jaqbel maż-żmien li fih in- bniet u mal-esiġenzi litur- ġiċi ta' llum. Issa naqbdu t-telgħa mal-lemiin. Ftit il-fuq hemm posta fejn kien u għadu jin- biegħ il-ħut, maqbud mis- sajjieda tal-post. Iżjed il- fuq qudddiemu tidher il- knisja tal - Kunċizzjoni, maqtugħa b'taraġ mill-art. Mal-ħajt tagħha prominenti, il-membri tal-Mużew iħobbu jwaħħlu xi Siogan Dunġor- ġesk, li xi ġid jagħmel żgur. Din il-knisja bniha Fra Rafel Spinola, Pirjol tal-Lombardi- ja, għalih (li .kif ser naraw keilu palazz hemm) u għal ftit nies li kienu jgħammru 'l hemm, ' L-ewwel ġebla tqegħdet minnu b'sollenità kbira fis- sena 1687 u senà wara tles- tiet u tbierket. Fis-seklu tagħna tkabbret bi 3 jardi, u fl-1914 saritilha faċċata ġdida mill-Isqof Portelli, li , naħseb kien ir-Rettur tagħ- ha bħala Titular tal-Abba- zija jew Benefizzju Spinola, mgħaqqad magħha, Il-kwad- ru titulari tpitter mill-artis- ta Ġużeppi Arena. IL-PALAZZ SPINOLA Fl-istess żmien (1687-88), il-Pirjol Spinola bena l-Pa- lazz li ssemma għalih fuq art li taħ ħuħ Franġisku Na- puljun Spinola di Rocca- forte, Markiż tal-Imqaddes Imperu Ruman, kif turi iskriżżjoni ta' rħam fuq il- bieb ewlieni tal-Palazz. Il-Palażż inbena fuġ stil arkitettoniku taż-żmien. Il- faċċata tiegħu turi li l-pjan- ta saret ftit kif ġie ġie, tant li fiha naraw xi twieqi finta biex ma tidherx imwerrċa, u hi nieqsa ħafna mill-ele- ment dekorativ: Ma' tarax skultura ħlief fil-parti ċen- trali u fil-bejt imżejjen b'balawstrata u tmien urni tal-ġebel. Il-palazz Il-bqija — pilastri, gwar- niċi u arkivuvi — numa kollha lixxi, F'nofs il-faċ- ċata, mal-bejt, jidher kwad- rant ta' 'xi arloġġ tax-xemx. fih pjanterren, mezzaniin u sala nobbli. Il-Palazz hu mdawwar bi ġnien, fejn in-nies sa: mill- bidu setgħu jidħlu jirrik- kreaw ruħhom, u, għal dan il-għan, kien hemm Ah palk tal-ġebel għal wirjiet tea- trali li kien jagħti sid il- Palazz, Il-proneputi tal-fundatur, il-Balliju Ġwanni Battista Spinola, fl-1733 kabbar xi ftit dak il-Palazz, li sofra ħafna ħsara, kif igħidu, fi żmien il-Franċiżi u ġie res- tawrat fl-1826 minn Mons. Ġwanni Franġisku Debono, li kien Rettur igawdi dak il- benefiċċju. Fil-gwerra l-kbire tal- 1914-18-il Palazz Spinola serva ta' sptar militari u matul l-aħħar gwerra 1940- 44 laqa' fih għadd kbir ta' rifuġjati minn postijiet pe- rikulużi tal-Gżira. Iż-żmien u l-vandaliżmu għamlu ħsara kbira fih. Dan l-aħħar il-Gvern ħadu f'idejh. Illum ħaġa waħda biss tara irran- ġata hemm — il-faċċata ta' 'It-Taverna'' li fetħet milux. Issa, nerġgħu naqbdu l-karrozza ta' Spinola (bl-i twila u l-o qasira, mhux Spinowla bħalma jgħidulha l-Ingliżi) u nerġgħu lura, kulħadd għal daru. Qabel ma nitlaqkom irrid nagħiti- kom ''Il-Milied it-Ta;jeb', li sakemm toħroġ. il-gazzettà ikun ġa għadda, u s-Sena Ġdida mimlija b'kull ġid spiritwali u tempora'i.