u l-Kanun tal-mitt tunellata Malta: Fortizza fil-Mediterran Malta matul is-seklu dsatax kienet kolonja Ngliża mill-aktar importanti. Din il-gżira żgħira kienet tilqa' fil-portijiet tagħha l-flotta Ngliża bbażata fil-Mediterran. Il-Port il-Kbir kien mgħammar b'tarzna u faċilitajiet oħra li kienu jaqdu l-bżonnijiet tal-flotta. Il-Port kien imdawwar b'sistema ta' fortifikazzjonijiet li kienu ntirtu minn zmien il- kavallieri. Fortifikazzjonijiet li l-Ingliżi komplew saħħew u li għal xi żmien baqgħu juntużaw. Barra minn dan l-Ingliżi ħasbu biex jibnu sensiela ta' fortizzi moderni mgħammra bl-aqwa kanuni ta' żmienhom li bejniethom kienu jħarsu d-difiża tal-Port u tal-Belt Valletta kemm min-naha tal-baħar, kif ukoll min-naħa tal-art. Għaldaqstant Malta kienet meqjusa bħala gżira fortizza. Minn Malta l-flotta Ngliża setgħet tiddomina iċ-ċentru tal-Mediterran u żżomm miftuħ l-aċċess marittimu għal-Lvant permezz tal-Kanal tas-Suwez li nbena fl-1869. Il-Mediterran kien ir-rotta li tgħaqqad lill-Gran Brittanja mall-Indja, l-Awstralja u l-kumplament tal-Imperu fil-Lvant. Malta kienet pedina importanti ħafna fil-ħarsien ta' din ir-rotta. — Il-flotta Taljana u l-Kanuni ta' 100 tunellata Fl-1873, l-Italja, li kienet ġiet iffurmata bħala pajjiż ftit tas-snin qabel, bdiet issaħħaħ il-flotta tagħha bil-bini ta' klassi ġdida ta' vapuri tal-ġlied. L-ewwel vapur ta' din il-klassi kien varat fl-1878 u ssemma' Duilio. Dan il-vapur kien veloċi, kellu ħxuna ta' azzar ta' 21 pulzier u kellu erba' kanuni kbar ta' mitt tunellata il-wieħed. Il-kanun ta' mitt tunellata kien l-akbar u l-aktar kanun potenti fid-dinja fi żmienu. Dan il-kanun'kien ġie vvintat minn Lord William George Armstrong, u kien jiġi mmanifatturat fil-fabbrika tal-inġinerija li Armstrong kellu ġo Newcastle fl-Ingilterra. Ir-Reazzjoni Ngliża Bħall-vapur Duilio, it-Taljani kienu qed jibnu vapur ieħor, id-Dandalo, u kellhom pjan li jibnu oħrajn. Dan l-iżvilupp navali kien meqjus bħala theddida serja għas-supremazija tal-flotta Ngliża fil- Mediterran. Għalkemm dak iż-żmien l-Italja u l-Gran Brittanja kienu ħbieb, l-Ingliżi ħassew li ma setgħux jaqtgħu lura. Kien għalhekk li fl-1874 beda jinbena vapur ġdid u qawwi, l-HMS /nflexible, li meta tlesta fl-1881 ntbagħat mill-ewwel Malta. Fl-1877 twaqqfet kummissjoni biex tistħarreġ kif id-difiżi ta' Malta u Ġibiltà setgħu jiġu affettwati fid- dawl tal-iżviluppi ġodda konnessi mall-vapuri Taljani. Il-kummissjoni, immexxija minn Sir John Lintorn Simmons, ikkonkludiet li kien meħtieġ li d-difiżi ta' Malta u ta' Ġibiltà jiġu msaħħa billi jitpoġġew kanuni tal-mitt tunellata bħal dawk li kellhom abbord il-vapuri Taljani. B'riżultat ta' dan, l-awtoritajiet iddeċidew li żewg kanuni jintbagħtu Malta u tnejn oħra jintbagħtu Ġibiltà. Zewg Fortizzi Godda għal Malta Fl- 1878 ingħatat l-awtorità biex f' Malta jinbnew żewġ fortizzi biex jilqgħu kanun ta' mitt tunellata kull waħda. Dawn il-fortizzi ġew mibnija waħda fuq kull naħa tal-Port il-Kbir: ftit dil hinn mill-Forti Tignċ f'tas-Sliema, u ftit 'il hinn mill-Forti Rikażoli fil- Kalkara. Tal-ewwel giet imsemmija Forti Cambridge, għax meta kienet'qed tinbena kien żara d-Duka ta' Cambridge; fil-waqt li tal-aħħar issemmiet Forti Rinella proprju għaliex l-art li fuqha nbniet tinsab fiż- żona magħrufa b'dan l-isem. Il-Kanun ta' 100 tunellata u l-Forti L-ewwel miż-żewġ kanuni ta' mitt tunellata wasal Malta f'Settembru tal-1882. Daqs sena wara, f'Diċembru 1883, wieħed mill-kanuni tpoġġa fuq barkun mibni apposta u ttieħed mit-tarzna għall- bajja tar-Rinella. Minn hemm il-kanun ittieħed l-art fejn tpoġġa fuq speċi ta' karru li seta' jitmexxa fuq rombli tal-ħadid. Madwar mitt raġel mill-iScottish Division, Roval Artillerv, ġew inkarigati biex jieħdu l-kanun mill-bajja tar-Rinella għal ġewwa l-forti. Din l-operazzjoni damet għaddejja sa nofs Jannar 1884 meta l-kanun tpoġġa f'postu ġewwa l-Forti Rinella. Għalkemm il-kanun kien f'postu, il-fortizza Socjetà Mużikali Lourdes Qrendi kienet għadha ma tlestietx kompletament. Sal-1884 kien hemm lest il-parti li kellha x'taqsam direttament mat-tħaddim tal-kanun. Dan kien jinkludi l-imħażen tal-porvli u tal-munizzjon; is-swali fejn il-porvli u l-munizzjon kienu jiġu preparati biex jittieħdu għall- kanun; u s-swali fejn seta' jitpoġġa l-makkinarju li bih kien jitħaddem il-kanun. Lord Armstrong, fil-fatt mhux biss iddisinja l-kanun ta' mitt tunellata, iżda fassal ukoll sistema mekkanika biex dan il-kanun ikun jista' jiġi kkargat bil-munizzjon,u biex ikun jista' jdur fuq ark ta' 1807. Din is-sistema kienet ibbażata fuq 'hvdraulics' u kienet titħaddem permezz ta' 'steam engine'. Il-fortizza tlestiet minn kollox fl-1886. L-aħħar partijiet li nbnew kienu l-kmamar li jakkomodaw lis- suldati. B'kollox il-fortizza kien ikollha 35 'gunners' li bejniethom setgħu jħaddmu l-kanun. Il-fortizza hija mdawwra b'foss maqtugħ fil-blat. F'każ ta' attakk mill-art, il-pont li kien jgħaqqad il-fortizza man-naħa l-oħra tal-foss kien jinġibed cil ġewwa. Il-fortizza hija mibnija baxxa fl-art biex ma tispikkax minn fuq il- baħar. Barra minnhekk ħafna mill-ucuħ għandhom kisja ħoxna ta' ħamrija li minbarra li kienet isservi bħala 'camouflage' kienet tipproteġi lill-fortizza mill-qawwa tal-impatt ta' balal sparati kontriha. Dan għaliex il-balla tindifen fil-ħamrija mingħajr ma tagħmel wisq ħsara, għall-kuntrarju ta' meta taħbat fuq wiċċ iebes. Il-kanun ta' mitt tunellata seta' jispara balla, tiżen tunellata kull sitt minuti. Kien iwassal daqs tmin mili, u l-balla f'dik id-distanza kienet kapaċi tifqa' 16- il pulzier ta' ħadid. Dan il-kanun qatt ma ntuża fil- ġlied għax fiż-żmien li dam fis-servizz attiv, Malta ma kienet involuta fl-ebda gwerra. Il-kanun kien jiġi sparat perjodikament għat-taħriġ. L-aħħar darba li seħħ dan kien f'Mejju 1906. Wara dik id-data il-fortizza ma baqghetx tintuża ghall-iskop li saret għalih. Fl-1935 il-fortizza għaddiet f'idejn l-Ammiraljat u bdiet tintuża għall-ħażna ta' ikelu xorb li kienu jintużaw abbord il-vapuri. waqt il-bumbardamenti tat-Tieni Gwerra Dinjija, il- Forti Rinella ntlaqtet mill-bombi tal-għadu u ġarbet xi ħsarat. Fl-1965 il-fortizza ma baqgħetx f'idejn is- Servizzi u ngħatat lill-Gvern Malti. Fl-1991, wara snin kbar ta' abbandun, il-Forti Rinella għaddiet taħt il-kura tal-Fondazzjoni Wirt Artna. Restawr mill-Fondazzjoni Wirt Artna Tul dawn l-aħħar snin il-Fondazzjoni Wirt Artna wettqet bosta nterventi ta' restawr fuq il-Forti Rinella. Il-post qed jinfetaħ regolarment u huwa attrazzjoni kemm għat-turisti kif ukoll għal bosta Maltin li jżuru l-fortizza matul is-sena, specjalment waqt xi waħda mill-attivitajiet speċjali li torganizza l-Fondazzjoni Wirt Artna f'dan is-sit storiku. Għal dawn l-aħħar snin il-Fondazzjoni Wirt Artna żammet it-tradizzjoni li tispara l-kanun ta' mitt tunellata darba f'sena. Normalment din l-attività isseħħ f'Mejju biex b'hekk titfakkar ukoll l-aħħar darba li l-kanun kien ġie sparat fl-1906. Ta' min isemmi li l-kanun l-ieħor li kien fil-Forti ta' tas-Sliema ġie mqatta' fl-1956 u nbiegħ ghall-metall. Għalhekk il-kanun tar-Rinella huwa l-uniku wieħed li għad fadal f'pajjiżna, filwaqt li fid-dinja jeżisti ieħor biss bħalu f'Ġibiltà. Dan juri kemm għandna għalfejn inkomplu nieħdu ħsieb dan il-wirt storiku uniku li jinsab fostna, u kemm hu meħtieġ li nsiru nafu iżjed dwaru biex b'hekk inkunu kapaċi napprezzaw il- wirt storiku kollu ta' pajjizna fil-bosta suriet tiegħu. Għaliex huwa biss bl-għarfien u l-apprezzament li nistgħu nħarsu dan il-wirt u ma neqirduhx. It- tkattir tal-apprezzament u l-għarfien huwa wieħed mill-għanijiet li ghalih teżisti l-Fondazzjoni Wirt Artna. Wieħed jista' jgħin il-ħidma tal-Fondazzjoni Wirt Artna, billi jissieħeb bħala membru, bid- donazzjonijiet, jew b'ħidma volontarja. Għal aktar informazzjoni dwar il-Fondazzjoni, l-attivitajiet tagħha, u l-postijiet storiċi li tieħu ħsieb, wieħed jista' jżur is-sit www.wirtartna.org. Soċjeta Mużikali Lonrdes Qrendi