L-AHHAR JUM TAL-KARNIVAL Essaq ta' KARMENU ELLUL GALEA L-aħħar jum tal-Karnival. Għal xi wħud, dan bu jum li ma għandu x'jaqsam xejn mal-jiem l-oħra ta' matwek ja sena. Fih jaraw li għandhom ikunu. iżjed' ħielsa fl-ilbies, fil-kliem u fl-imġibiet tagħhom, Għalihom, dam il-jum, jew aħjar l-aħħar nofs ta' mhar, għandhom iwarrbu minn quddiem ħsebijiethom kull ħaġa li tfakkar- hom fir-rażan u s-serjetà tal-ħajja. Jistħajluhom bħal dak l-għas- fur fil-gaġġa l-jum kollu, u malli sidu jiġi lura mix-xogħol u jiftaħlu l-bieba biex ikollu iżjed wisa' fejn jittajjar u jħossu ħieles, donnu jiġġennen, jogħla u jdur mal-kamra ma jafx x'se jaqbad jagħmel bil- ferħ, Għal oħrajn, l-aħħar jum ta' l-ibleh, hu xorta waħda bħall-jiem l-oħra li jdommu l-kullana tas-snin. Fih ma jaraw xejn li jaqta' iżjed mis-soltu ħlief il-ħarġa tagħhom sal-Belt tagħna biex jaraw id-differenza fil-karrijiet, fil-kostumi, fit-tiżjin tal-karozzini jew kar- rozzelli, u fil-għadd tal-baned bil-maskri grotteski, bejn did-darba u s-sena ta' qabel. Ħafna minn dawn it-talin qisu l-aħħar jum tal-karnival ma kienx ikun jeżisti għalihom li kieku ma kienx għax jisimgħu jew jaraw li l-ġara se toħroġ u tmur tara d-defile fil-Belt. Dawn malajr jiftakru di hu l-aħħar jum. tat-tlitt ijiem tax-xalar, , u biex ma jkunux, jew aħjar biex ma jidhrux agħar minn ħaddieħor, f'radda ta' salib tarahom imlibbsa u b'kemm ilna ngħidu tilmaħ- hom jistennew fil-kju biex imorru jitħalltu mal-folol u r-rassa li jkun hemm fi Triq Irjali, jew Kingswav kif nafuha llum, jonkella fil- medda. twila li tpaxxi u sserraħ il-għajn ta' Triq il-Merkanti, Hu x'inhu, l-aħħar jum tal-karnival, donnu jqanqal 'il-biċċa l-kbira tan-nies u mhux ftit mill-istabbilimenti tax-xogħol jagħalqu wara nofs in-nhar, u fejn jibqgħu miftuħa ftit li xejn tara ħad- diema. Għall-maġġumpart tal-poplu tagħna l-aħħar jum tal-bluha hu xi ħaġa differenti minn okkażjonijiet oħra, għad li lum kulħadd igħid b'ironija li s-sena kollha ħi karnival. Għaż-żgħażagħ, dan l-aħħar jum jista' jkun forsi ta' xi ftit skomdu minħabba li s-swali taż-żfin ikunu iżjed mimilija u miballati minn dawk ta' fil-għaxijiet u ljieli oħra. Dawn il-fatti juruna l-qawwa u s-saħħa, is-seħer u l-manija li jaħkmu 'l-poplu f'dan iż-żmien. Imma jekk għalina, u għal ħafna oħrajn, flimkien mal-bqija tal- poplu, l-aħħar jiem tal-karnival kważi dejjem kienu ta' l-istess lewn jew sura, mhux hekk kien l-aħħar tas-sena 1967. — Dim id-darba 116 IL-MALTI ' wieħed sata' jara kuntrast bħad-dell mid-dija, il-lejl min-nhar jew id-dlam mid-dawl, Fis-saltna tal-ġenn u tal-bluha. ta' dis-sena li qed insemmu, dawn il-gżejjer kienu għaddejjin minn żmenijiet koroh u ta' taqlib u tib- dil radikali fl-ekonomija tagħhom Ili l-konsegwnezi fil-ħajja soċjali u .. industrijali kienu jfissru mewt jew ħajja għan-nazzjon. Mhux waħ- diet kienu dawk it-talin li wkoll fissru fehmithom fil-ġurnali biex minħabba dawn iċ-ċirkostanzi u l-kriżi li kienet riesqa, għal did- darba, il-festi ta' d-iblah ma jsirux. Dan kien imtqal għal żewġ raġunijiet. Waħda kienet li l-poplu m'għandux moħħ dawn il-ħme- rijiet. L-oħra sabiex isservi bħala protesta għall-mod kif kien qed jiġi ittrattat mill-Gvern Ingliż. Il-poplu Malti f'dam l-aħħar jum tal-karnival ta' l-1967, kellhu ma' wiċċu tehdida ta' eluf ta' ħaddiema bis-sensji, nuqqas ta' għajnuna fid-dħul nazzjonali, u fuq ikożlox l-irtirar u t-tluq tat- truppi Ingliżi u l-familji tagħhom, li trid jew tridx, bilfors kellhom jolqtu fil-laħam il-ħaj il-kummerċ u l-għajxien tagħna bħala pop:u. Għax, ngħiduha kif inhi, għad li llum bil-jedd kollu ngħoddu ruħna b'nazzjon indipendenti u suvran, b'danakollu. fid-dinja moderna u milħuqa. tallum kull ġens ma jistax igħix maqtugħ u għalih waħdu. U jekk dan ma jistgħux jagħmluh nazzjonijiet kbar industrijali bħall- Amerika, ir-Russja, d-Ingilterra u oħrajn, iżjed u iżjed hi ħaġa iebsa u tqila għal pajjiżna li għadu fit-twelid tiegħu għal dik li hija ekonomija u industrijalizzazzjoni. Minkejja din il-kriżi, il-peplu donnu ried li jlaħħaq m'Alla u max-xitan. Filwaqt li-kien imbikki u mdejjaq donnu ried ukoll bħal juri li jrid jidħak u jifraħ meta jkun żmien jew okkażjoni ta' hekk. Għax fuq kollox il-ħajja hi magħġuna u msawra b'dan il- mod. Forsi li ma kienx hekk kieku l-ħajja kienet tkun dejjem ta' swied il-qalb u mimlija monotonija. It-tiżwiq bħal qisu jagħti u jżejjen il-ħajja, biex ma ngħidux ukoll li jqawwi l-moral. Wisq probabbli għalhekk l l-poplu qata' li f'dan il-karnival għandu jixxala u jitbaħrad bħal kieku ma kellu ebda biża' jew żme- nijiet imwiegħra quddiemu. lum donnha saret biċċa mill-ħajja li tisma' l-mużika waqt li tkun taħdem jew inkella x'ħin tkun tixxala tagħmel in-negozju. Hekk sejra d-dinja talum, 'music while gou work' u 'business-cum-pleasure', U naħsbu li hi din il-għamla ta' psikoloġija li ħakmet lil miesna, u f'dan l-aħħar jum tal-karnival għamlitna qisna żewġ popli magħġunin f'wieħed bħalma ġie li rajna dawk il-kostumi tan-nofs raġel u nofs mara, jew naħa fqir u l-oħra sinjur, jonkella dak l-ieħor ta' ġenb xiħ u l-ġenb l-ieħor L-AĦĦAR JUM TAL-KARNIVAL li7 żagħżugħ. Min ilumu lill-poplu jekk hu wkoll f'dan il-ħali ta' kar- nival ried jilbes ukoll nofs allegrija u nofs ħosbien Pl It-Tlieta filgħodu…… L-aħħar jum tal-karnival ta' l-1967…… Ngħid għalija li ma kinux xi karrijiet żarmati fuq Kastilja jew fil-foss ta' St. James, kont insejt għal kollox li dan kien l-aħħar jum ta' l-ilblah. Il-folla ta' Ingliżi li nġabret minn Malta kollha biex hi wkoll turi l-għaqda u s-solidarjetà tagħha. mal-poplu Malti kontra l-aġir tal-Gvern Ingliż f'din is-siegħa ta' dwejjaq, ta' biki u tħassib kienet xi ħaġa mhux tas-soltu, Kienet ħaġa ġdida li qatt ma ġrat mhux biss f'Malta imma l-anqas fil-Commonwealth Ingliż, Ingliżi ta' kull età, irġiel u misa, ommijiet bil-prammijiet, oħrajn għax morda jew immankati miġjuba fuq is-siġġu tar-roti kienu fl-ewwel ringieli ta' dan is-'silent march' ta' protesta. Bi strixxa wiesgħa quddiemnett bil-kliem ''Britons Stand Four Square with Malta'', jiġ'fieri li l-Ingliżi huma ħaġa waħda ma' Malta, mijiet u mijiet ta' wlied il-Brittamja bdew mexjin bil-mod il-mod, B'espressjonijiet li juru mogħdrija u simpatija, u fl-istess ħin li jqanqlu u jqawwu l-moral, telqu minn l-Arena ta' l-Indipendenza għal Strada Rjali, Triq il-Merkanti, id-Duke of Xork Avenue sa Triq Sant'Anna, il- Furjana, quddiem l-Uffiċċju tal-Kummissarju Għoli Ingliż. Għall-poplu Malti, dan il-marċ ta' skiet, kien xi ħaġa kbira u b tqanqal il-qlub u tkebbes il-ħsieb, Għax x'hemm isbaħ milli fil- bżonn u waqt it-tiġrib tal-ħajja ssib min igħinek, ifarrġek u jimliek bit-tama ' Kienet l-għaqda ta' poplu ma' poplu, ir-rabta ta' ġens ma' ieħor, is-solidarjetà ta' nazzjon ma' ieħor. Id-dehra fi Strada Rjali kienet tnessik li dak in-nhar kien l-aħħar jum tal-karnival. L-imħabba u l-ospitalità tradizzjonali imma dejjem ħajja u mħeġġa tal-Maltin bħal xegħlu f'daqqa, u mill-gallarijiet u mit-twieqi ma kontx tara ħlief fjuri friski u naturali mferrxin u mitfugħa fuq dawn is-Ssilent marchers'. Għadni qisni qed narahom 'bħalissa lil dawk il-ħafna H matul it-triq bdew jixtru l-fjuri u jxerrduhom mal-wisa' tat-triq biex igħaddu minn fuqhom dawn il-ħbieb leali ta' ġensna f'din is-siegħa ta' hemm u ta' qtigħ il-qalb għan-nazzjon tagħna. U dak it-tixjir u t-tislim ta' l-idejn bħala sinjal ta' radd il-ħajr u qima lill-poplu Malti kien iġiegħlek tinsa li dawn kienu żewġ popli differenti jew, inkella li kien l-aħħar jum ta' l-ibleh. Huwa tassew minnu li Malta u l-poplu tagħha jafu jadattaw u jġibu ruħhom skond l-okkażjoni l Kienet il-vera battalja tal-fjuri. Kienet il-qawma, it-taħbita u il-mixja ta' erwieħ kbar li għalihom id-dinja hi nazzjon wieħed. Il- qawwa ta' l-imħabba m'għandhiex fruntieri xi jżommuha u l-anqas 1 Wesgħat ta' ibħra x'jifirduha. Il-bniedem hu x'inhu, u hu minn fejn hu, hu. u għandu jibqa' dejjem bniedem. U l-miġemgħa tferrxet wara li ntemm. il-kant ta' l-innijiet nazzjonali ta' dawn iż-żewġt iġnus. Mhux żgur li s-sultan tal-bluha ma ħax għalih għax f'din il-għodwa ġie minsi u mwarrab xi ftit. Fuq kollox min kien ilumu li kieku minħabba din l-azzjoni jibqa' ġewwa, u wara nofs in-nhar ma ngaw- duh xejni Imma r-re tal-karnival jaf sewwa biex u minn xiex ibati l-poplu ta' dawn il-gżejjer, u li kieku kellha tgħaddi ta' rasu u jibqa' ġewwa, mhemmx l-iċken dubju li sena oħra kien jaqla' waħda kif imiss. Għalhekk qatagħha li jagħti tweġiba lil dawk li ħaseb li matul in-nofs ta' nhar ta' filgħodu kienu warrbuh. U donnu biex jara jekk għadux tassew maħbub u popolari, iddeċieda li jgħaddi kważi l-istess rotta minn fejn għaddew fis-skiet u fis-sogħba s-silent marchers ta' dak in-nhar stess filgħodu, U oħroġ il-għaġebl Kellu laqgħa mill-kbar. Kull fejn tara biżibilju u geġwiġija ta' nies, Barra Putirjal, ħdejn Kastilja, Strada Rjali, it-Triq tal-Merkanti, quddiem il-Borża, u fuq kollox ma kienx hemm fejn toqgħod labra f'Misraħ il-Palazz. Ħoll xagħrek u ġib iż-żejt xi ċmoss kbir kien jaqla' fis-sena ta' wara li kieku kompla jwebbes fehmtu u baqa' waħdu għar-rdoss. In-nies li filgħodu kienet titfa' u tferrex il-fjuri fuq dawk li ħadu sehem fil-marċ itas-skiet ta' l-Ingliżi residenti fostna u matul it-toroq mnejn għaddew, issa kienet iċċapċap lill-karrijiet iddekorati bit-tfajliet jew bit-tfal żgħar. Fl-emtużjażmu, anki s-suttar ma kienx naqas lil xi karru jew karettun li mingħajr il-briju u l-għors tagħhom il-karnival kien jisfa' bħal xi ħaġa mejta, jew bħal xi wirja ta' l-arti profana. grotteska jew inkella xi fashion parade ta' sfassil u tlellix ta' Ibies ta' din l-okkażjoni. U ngħid is-sewwa ftit u xejn smajt min jitkellem jew jikkum- menta fuq dak li kien sar filgħodu,….. dak im-nhar stess u wkoll fl-istess toroq. Donnu dik ta' filgħodu kienet xi ġrajja ta' mitt sena ilu jew iżjed. Tħossok tistagħġeb b'dan il-kuntrast fil-ħajja ta' l-istess nies u pajjiż fil-qabża biss ta' ftit sigħat. Forsi jkun hawn min igħid li l-ġenerazzjoni tallum m'għandhiex moħħ u ħin biex toqgħod taħseb u tirrifletti. Imbagħad fuq kollox mhux l-ewwel darba li smajt lix-xjuħ tagħna jtennu li b'mitt sena ħsieb ma tix- trix fejn toqgħod. Hemm oħrajn li malli jarawk xi ftit ċass jew ħosbien malajr jaqbżu fuqek u jwissuk li se tixjieħ jew tintemm qabel il-waqt. Dnub li għal dawn, il-karnival jew għall-anqas L-AĦĦAR JUM TAL-KARNIVAL 119 l-aħħar ġurnata tiegħu, ma tiġġeddidx f'kull jum ta' matulek ja sena, jkun hawn min igħidlek: imma dam xi jkun' Ġenm, ħolm, Bla ma noqgħod nistaħba wara. subgħajja jien inqisha u naraha bħala realtà jew biċċa mill-istess ħajja, Anzi napprezzaha u ngħoż- żha bħala ħaġa ta' siwi. u meħtieġa fil-għajxien ta' poplu. Il-qawl Malti jgħidilna li kull ħin hu ħinu, Tħallatx ħaġa ma' oħra. Waqt il-ferħ ifraħ u f'ħin il-biki ibki. u newwaħ. Il-ħażin u l-agħar ikun jekk allaħares qatġ tifraħ waqt in-niket jew tagħli u jiddispjaċik waqt xi aħbar sabiħa u ta' fejda. Mhemm xejm ħażin f'li timxi u taddatta ruħek mal-bżonn u ċ-ċirkostanzi tal-ħajja. Il-ħajja hija dik li hi, jew li nagħmluha int u jien, dak u dik jew dan u l-ieħor, Is-sigriet u l-qofol tal-ħajja qegħdin f'idejk u f'idejja, Aħna l-atturi, u fuq kull palk dejjem sar u jibqa' jsir, id-dramm jew kummiedja, parodija jew traġedja li jħossu, iridu u jifhmu l-atturi. Il-ħajja ta' kuljum hi frott miż-żerriegħa ta' ħsebijietna u i-għemejjel tagħna. Hija mera ċara daqs il-kristall ta' xewqat, għanijiet u ħidmiet il-bniedem. Il-bniedem hu dak li hu u jaġixxi u jimxi skond it-tagħlim, it-twemmin, id-drawwiet u l-karattru li jkun sawwar wara li jkun xorob u xtarr minn dawn l-għejun, Għalhekk, f'dan l-aħħar jum tal-karnival ta' l-1967, jien rajt fil- poplu Malti sens ta' proporzjon li jagħraf jagħżel u jnaqqi ħaġa minn oħra, u ħin minn ieħor. Jaf iġib ruħu skond il-waqt, u jqum għal kull okkażjoni. Fi dtit kliem, din mhix ħlief maturità u titjib mhux biss li tista' u għandha tmexxi 'l quddiem lill-poplu tagħna fit-triq tal-progress u l-prosperità, imma. wkoll li tiġbed lejh u fuqu s-simpatija u l-ammirazzjoni tal-ġnus ċivili. Min ma jħallatx ħaġa m'oħra u jagħmel kollox bil-ħsieb, f'ħinu u f'waqtu, hu tassew bniedem għaqli, meqjus u intelliġenti, kif fil-ħaqq u s-sewwa nħoss di hu u aġixxa l-poplu ta' dawn il-gżejjer fl-aħħar jum tal-karnival ta' l-1967 1