Niltaqgħu mas-surmastrijiet tas-Soċjetà Gużeppina tal-Ħamrun Sensiela kitbiet biografiċi Kitb; kata ta' Mro Manoel Pirotta Il-ħsieb ewlieni ta' dawn l-aċċenni mużikali f'din is-sensiela ta' kitbiet biografiċi huwa li nlaqqagħkom mas-surmastrijiet bravi li mexxew din l-ewwel banda Ħamruniża u b'hekk insiru nafu aktar mhux biss dwarhom, imma wkoll dwar il-ħidma tagħhom u x-xogħlijiet li ħallewlna. Uħud minn dawn il-kitbiet jistgħu 'l quddiem jieħdu saħansitra l-forma ta' analiżi ta' xi xogħol mużikali partikolari li jkun inkiteb minn wieħed minn dawn is-surmastrijiet. Bdejt biex qrajt dak kollu li ħallielna fil-kitbiet tiegħu l-istorjogarfu tas- Soċjetà tagħna, Joseph Mifsud Matrenza — il-bniedem li kien jaf tista' tgħid lis-surmastrajiet kollha minn Mro Anton Miruzzi 'l quddiem. Minn hemm imbagħad, nibtet il-kurżità, bħalma dejjem aktarx jiġrili, li nkompli niftaħ u/jew nibni fuq il-ftit li diġà nkiteb, bl-għan li l-istorja tas- Soċjetà tagħna tkun waħda kemm jista' jkun komprensiva, speċjalment mil-lat mużikali. U biex nagħti bidu għal dawn il-kitbiet, għażilt li nibda b'Mro Carmelo Doneo, mużiċist tas-seklu dsatax u l-ewwel surmast direttur tal-banda tagħna. Mill-ftit tagħrif li stajt nikseb dwaru jidher li, Mro Carmelo (jew Karmenu) Doneo twieled Lixandra fl-Eġittu. Kemm id-data tat-twelid u dik tal-mewt tiegħu mhux magħrufin. F'xi żmien f'ħajtu ġie jgħix Malta u aktarx li għall-ewwel mar joqgħod Bormla. Huwa żżewweġ lil Giovanna, imwielda Fiorini, u minnha kellu iben Emidio. Anki hawnhekk, għalkemm Emidio kien imwieled Bormla ma nafux id-data tat-twelid tiegħu, imma tal-lanqas nafu li miet f'Settembru tal-1938. Min-naħa tiegħu, Emidio żżewweġ lil Giovanna, imwielda Parlar u minnha kellu żewġt itfal, Joseph, li twieled il-Ħamrun fid- 29 ta' Ġunju 1907, u miet f'Tas Sliema fl-10 ta' Mejju 1971, u Francesca (2 - 2). Interessanti hawnhekk ngħidu li, skont tagħrif mogħti mill-mezzo- Dak li jidher li hu l-uniku ritratt ta' sopran Maltija, Marie-Thċrċse Vassallo, Alan Tina ti missierha, Mro Frank Vassallo (1924- imdendel fis-sala tal-kumitat 2000) kien jiġi n-neputi tas-Surmast Carmelo Doneo min-naħa ta' ommu Theresa. Fil-fatt, is-Surmast Frank Vassallo beda jitgħallem il-mużika mingħand zijuh Emidio meta kellu biss sitt snin. Intant, is-Surmast Carmelo Doneo, għalkemm minn surtu kien jidher xi ftit qsajjar u mbaċċaċ, jingħad li kien ukoll dehni u ħabrieki. Kien surmast metodiku ħafna kemm fit-tagħlim tal-iskulari, kif ukoll fit-treġija tal-banda. Sfortunatament, minħabba l-impenji professjonali tiegħu bħala mużiċist fil-banda militari, l-għadd ta' baned li kellu taħt il-bakketta tiegħu, u t-tagħlim tal-allievi fil-ħin ħieles tiegħu, ftit kienu x-xogħlijiet li ħarġu mill-pinna tiegħu. Niġu issa biex naraw flimkien liema kienu dawk il-baned (erbgħa b'kollox) illi s-Surmast Carmelo Doneo dderieġa bejn l-1889 u l-1911 — liema karriera teħodlu 'l fuq minn 20 sena servizzi Għalkemm imxejt b'ordni kronoloġika nzerta li, dik tal-Banda San Ġużepp tal-Ħamrun kienet l-ewwel waħda fil-lista: SE MAS A g'ida. d Soċjetà Mużikali San Ġużepp Ħamrun Ap 1889 4 1889-99: Soċjetà Mużikali San Ġużeppi tal-Ħamrun Jekk ir-riċerka tiegħi jirriżulta li hija waħda korretta, din hi l-ewwel banda li Mro Doneo qatt idderieġa. Skont Joseph Mifsud Matrenza, l-istorjografu tas-Soċjetà Ġużeppina tagħna, Maestro Doneo kien 'il- veru missier ta' din il-Banda għax kien hu l-ispirazzjoni u l-animazzjoni tagħha.' L-istess awtur jkompli jgħidilna li, 'bis-sabar, bl-għaqal, bil- ħlewwa, bil-ħidma u b'maestrija kbira huwa rnexxielu jwaqqaf din l-ewwel banda ġol-Ħamrun' Min-naħa tiegħu, l-istorjografu Robert Mifsud Bonnici jgħarrafna li, 'għad li tnax kienu l-promoturi, iżda l-fundatur tal-Banda kien Mro Doneo. Fil-fatt, l-ewwel ħaġa li għamel malli laħaq Surmast ta' din il- banda kien li jwaqqaf skola tal-mużika ġol-każin stess biex seta' jiddedika l-ftit ħin ħieles tiegħu jgħallem lill-istudenti l-ġodda. Sentejn biss wara, il-Banda wettqet l-ewwel programm tagħha fil- pubbliku nhar is-6 ta' Awwissu 1892, proprju lejlet il-festa ta' San Gejtanu. Fil-programm, flimkien mal-iskulari l-ġodda, ħadu sehem ukoll xi bandisti Ħamruniżi li kienu fl-armata u oħrajn barranin. Il-programm tant kien suċċess li, l-ġurnal Malta Tagħna (13 ta' Awwissu 1892) kellu dan xi jgħid fuqu: Din is-sena għall-festa ta' San Gejtanu daqqet l-ewwel darba l-Banda tal-Ħamrun jisimha San Ġużepp. Din il-Banda, għal ftit li ilha, daqqet mill-aħjar. Prosit lis-Surmast Doneo u lill-iskulari tiegħu. Gazzetta oħra, Gazzetta di Malta tal-10 ta' Awwissu 1892 ukoll kellha kliem ta' tifħir għal dan il-programm ta' mużika sinfonika u operistika li wettqet is-Soċjetà Filarmonika tal-Ħamrun. Ħasra li, l-korrespondent ta' dan l-artiklu ma jsemmix ix-xogħlijiet li ndaqqew b'isimhom, iżda jsemmi biss li ndaqqew sinfonija u selection fost oħrajn. Bħala ringrazzjament, Mro Doneo kien ingħata bukkett fjuri mingħand il-President ta' dak iż- żmien, Temi Conti li, min-naħa tiegħu faħħar id-diliġenza tas-Surmast u tal-allievi żgħażagħ. Il- korrispondent għalaq l-artiklu tiegħu billi ta prosit mill-qalb lis-Surmast. Doneo għall- progress li kienet għamlet il-Banda taħt id-direzzjoni tiegħu filwaqt li ħeġġeġ lill-bandisti biex ikomplu jitgħallmu — b'dik ir-rieda qawwija li kienu bdew biha. Wara karriera ta' disa' snin imexxi l-Banda San Ġużepp, Mro Doneo ddeċieda li jiddimetti mill-kariga tiegħu. X'kienet ir-raġuni ma nistgħux ngħidu, iżda kif ser naraw, il-karriera tiegħu ta' Surmast- Direttur ma waqfitx hawn. dal Iżda, qabel inħallu l-Banda irkolu Mużikali San Ġużepp, Ħamrun fi San Ġużepp tajjeb insemmu żminijiet oħra żewġ avvenimenti: importanti fl-annali tal-istorja glorjuża tagħha — waħda meta laqgħet il-Kappillan il-ġdid, Dun Giakkinu Grech b'marċ qawwi u militari tas-Surmast Doneo, bl-isem ta' Un Saluto al Ħamrun, nhar id-29 ta' April 1896, u l-oħra ta' meta daqqet fil-festa tal-Kunċizzjoni f'Bormla fejn esegwiet żewġ programmi taħt il-bakketta tiegħu. Fil-programm tal-Erbgħa 8 ta' Diċembru 1897 indaqqet ir-Reminiscenza di Verdi, arranġament tiegħu stess. Fil-fatt, Mro Doneo kien iħobb idaħħal fil-programmi tiegħu ħafna bċejjeċ operistiċi ta' Verdi flimkien ma' marċi, valzi u mużika ballabbli oħra li kienet ħafna in voga dak iż-żmien. SERI r-ra jA oċjetà U Saħ DĠ Mamun bi 1891-92: Għaqda Mużikali Sant'Andrija ta' Ħal Luqa Għad li, is-Surmast Doneo għamel sena jmexxi lil din l-ewwel banda Lugija, ma jidhirx li teżisti xi forma ta' informazzjoni dwaru u l-ħidma li huwa wettaq fi ħdan din il-Għaqda Mużikali. Fil-fatt, fuq is-sit tagħha ma jirriżulta l-ebda tagħrif fuq 1900-02: Soċjetà Mużikali Peace tan-Naxxar Mro. Carmelo Doneo jidher ukoll fil-lista bħala wieħed mis-Surmastrijiet li mexxew lil i $ din l-ewwel Banda Naxxarija. IE tramm li kien waqaf jopera fl-1929, għaddej Huwa dam magħha sentejn minn Strada Rjali biss, u mhux magħruf jekk wara kienx iħabbat x'imkien ieħor qabel l-1906. Huwa fatt magħruf li, Mro Doneo kien ikun imħabbat ħafna bir-riġment fejn kien surġent fil-Banda tar-Rova/ Malta Avrtillerv. 1906-11: Soċjetà Filarmonika La Vittoria tal-Mellieħa Lil Mro Doneo nsibuh ukoll bħala l-ewwel surmast tas-Soċjetà Filarmonika La Vittoria tal-Mellieħa. Hu kien ġie magħżul bħala l-ewwel surmast-direttur tagħha biex jieħu ħsieb it-tagħlim tal-mużika għall-bandisti. Għall-ewwel bdielhom bit-teorija sakemm inxtraw Wara ftit bdew isiru l-provi tal-Banda kull tmiem il- ġimgħa. L-ewwel dehra tal-Banda fil-festa tal-Bambina kien nhar is-7 ta' Settembru 1907 fejn għamlet marċ f'nofsinhar mat-toroq tal-Mellieħa. Filgħaxija mbagħad, esegwiet l-ewwel programm tagħha fuq palk armat apposta f'nofs il-misraħ, dejjem taħt il-bakketta tal-istess Surmast Doneo. Fil-programm indaqqew xi xogħlijiet minn tiegħu fosthom, Mon Amour (Waltz) u La Vittoria (Marcia), kifukoll arranġament għall- banda bl-isem ta' Reminiscenza di G. Verdi. Tant kien kbir is-suċċess ta' dan il-programm li, korrispondent fil-ġurnal ta' dak iż-żmien (Malta Tagħna) kien faħħar il-preċiżjoni li biha ġiet esegwita l-mużika dakinhar fuq il-planċier. Xi żmien wara l-festa tal-Bambina, is-Surmast Doneo ħass li kellu jċedi postu għal xiħadd aktar żagħżugħ minħabba l-età. Mhux magħruf x'ġara mis-Surmast Carmelo Doneo wara li ħalla din il- Kien xieraq ukoll li, l-iskola tal-mużika fi ħdan is-Soċjetà tagħna tiġi mgħammda għall-isem Mro Carmelo Doneo bħala l-ewwel surmast direttur li qatt kellha din l-ewwel banda fil-Ħamrun. L-istorja tal-Każini tal-Baned f'Malta u Għawdex. Publikazzjoni PIN (1997). GRECH JOSEPH: Il-Każini tal-Baned ta' Malta u Għawdex. Pubblikazzjoni PEG Ltd. MIFSUD MATRENZA JOSEPH: Għaqda Mużikali San Ġużepp — Ħamrun — 1889-1891. MIFSUD BONNICI ROBERT: Ġrajja ta' Baned Maltin u Għawdxin. Glossarju: Bakketta: qasba, virga jew bastun żgħir irqiq li surmast juża biex jidderieġi orkestra jew banda. Maestro (jew Mro.): Kelma oħra minflok Surmast. Planċier: palk li jintrama fil-festi, magħmul minn pjanċi kbar tal-injam b'mod ċatt biex il-bandisti jkunu jissgħu dk fuqu. Promotur: kelma oħra flok organizzatur, inizjatur jew oriġinatur, kulmin jibda xi ħidma/moviment ġdid. Surmast: titlu mogħti lil kull min hu mgħallem fuq oħrajn bħal ngħidu aħna, għalliem, pedagogu, tiċer, tutur, preċettur jew istruttur, Fil-każ tagħna il-kelma tkun qed tirreferi għal mużiċista li jidderieġi orkestra, banda jew xi grupp mużikali ieħor, imma wkoll kompożitur, i.e. wieħed li jikteb il-mużika. Tramm: karrozza/vagun tat-trasport tal-passiġġieri li timxi fuq il-linji bl-elettriku. F'Malta, is-servizz tat-tramm kien ġie fdat f'idejn il-kumpanija MaCartnev $ MeElrov. L-inawgurazzjoni tiegħu saret fl-1903. Oriġinarjament, it-tramm kien jitlaq min-naħa t'isfel tal-port il-kbir il-Belt, għall-Marsa, u jibqa'-sejjer għat-tlitt ibliet. Ħdejn il-Blata l-Bajda, il-linja kienet tinfirex f'oħra li tagħti għall-Ħamrun, Ħal-Qormi u Ħaż-Żebbuġ. Is-servizz tat-tramm kellu jieqaf fl-1929 peress li l-kumpanija bdiet sejra lura minħabba telf kbir finanzjarju. Dan kien dovut l-aktar għall-introduzzjoni ta' mezzi oħra aktar moderni bħalma huma l-karrozzi tal-linja.