It-Toponomastika ta' Malta: GĦAR LAPSI, WIED IŻ- ŻURRIEQ, U FILFLA Billi l-gżira ta' Malta hija mxaqilba sew mill-Ibiċ għall- grigal, id-dawra sħiħa minn Bengħisa sa Fomm ir-Riħ hi magħmula kważi għal kollox minn irdumijiet għoljin. Dan il- ġenb tal-gżira is-sajjieda isibuh bħala Wara Malta jew Mal-Gebel; il-kelma ''ġebef' hija fis-singular u tfisser muntanja jew sies għoli. Ħlief għal xi rqajja' ċkejknin fejn xi widien kbar jinfdu sal-baħar (ngħidu aħna, f'Wied Żnuber u Miġra l-Ferħa), xtut baxxi mal- baħar jinsabu biss madwar Għar Lapsi u Wied iż-Żurrieq. F'dan l-artiklu xtaqt indawwarkom ftit propju ma' din il-parti tal-kosta. Ix-Xaqqa u Għar Lapsi Il-mawra tagħna tibda mill-kisra tat- triq li tinżel lejn Għar Lapsi, peress li hawn jintemmu ħesrem l-irdumijiet ta' Ħad-Dingli u tibda plajja differenti għal kollox minnhom. Il- ġonta ta' bejniethom tidher bħala ħondoq fuq il-lemin tat-triq, ismu miegħu: Ix-Xaqqa. Dan. il-post huwa marbut ma' taqlib qawwi fil- qiegħ tal-Mediterran li fost oħrajn xaqleb lil Malta u Lampedusa fuq ġnubhom u fannad il-baħar ta' bejniethom, qata' lil Filfla minn ma' Malta, u fforma s-sisien għoljin ta' Ħad-Dingli u Ħal Far. U fix-Xaqqa stess jidher sew l-effett ta' dan iċ- ċaqliq. L-ewwelnett il-blat huwa nċanat qisu rħama minħabba t- tħaxkin taż-żewġ naħat tal-qasma (faulf) kontra xulxin, u t-tieninett il- qortin imsejjaħ Il-Gżira (man-naħa ta' Lapsi) tniżżel b'mod li s-saff tal- qawwi ta' fuq qiegħed bi dritt iż- żonqor tan-naħa l-oħra (Ta' Bellula), meta dawn soltu ssibhom f'livelli ferm differenti. L-istess qasma tkompli anke fuq in-naħa l- oħra tat-triq, fejn tispikka bħala tarġa qawwija bejn ix-Xagħra ta' Għar Lapsi u l-art għolja li tittawwal : għal fuqha. L-istess tarġa tkompli tul il-kosta kollha sa l-Imnajdra, peress li x-xtut t'hawnhekk huma Ikoll: parti mis-'sistema tal- Magħlaq', medda ta' art li tniżżlet għal mal-baħar permezz ta' proċess tettoniku qisu terremot kbir iżda bil- mod, mifrux fuq bosta sekli minflok f'daqqa. Bi ftit diffikultà, mix-Xaqqa tista' tixxabbat sal-baħar. U b'hekk issib ruħek frokna l-ġmiel tagħha: kalanka tawwalija u dejqa mkennija bejn Ix-Xwieki (il-bidu tas-sisien ta' Ħad-Dingli) u Isien ta' blat irqiq u għoli li jagħti lemħa lil serrieq u li għalhekk jissejjaħ il-Munxar jew Il- Blata tal-Munxar. Il-baħar miftuħ minnu 'l barra huwa magħruf bħala il-Fond tax-Xaqqa. L-għong ili jgħaqqad il-Munxar ma' l-art għandu mina naturali li tinfdu u tagħti għal daħla oħra aktar miftuħa quddiem żewġ għerien, wieħed żgħir (L-Għar tax-Xaqqa) u l-ieħor imdaqqas (Għar Ħwejjeġ jew Għar il-Ħwejjeġ). Jingħad li dan il-laqam għandu x'jaqsam ma' ħafna imbarazz li l-baħar darba kien daħħal minn xi vapur, aktarx wara nawfraġju. Il-ħarrieġa ta' blat baxx biswit dan l-għar igħidulha Il-Ponta tas-Sies peress li tinsab taħt Is- Sies l-Abjad (jew Is-Sies), il-ġenb għoli tal-Gżira li mix-Xaqqa jibqa' sejjer sa l-impjant tar-Reverse Osmosis. Dan. l-irdum huwa miżgħud bl-għerien ċkejknin fuq l- art, li jservu ta' bejtiet għall- agħsafar tal-baħar. Hemm ukoll roqgħa ta' tirxien li waqgħu għal isfel, u għar fil-baħar li jafuh bħala L-Għar iż-Żgħir. Taħt l-impjant, l- irdum jitbaxxa u hemm sensiela ta' sitt għerien imdaqqsin fil-baħar, fosthom tlieta b'aktar minn bokka waħda. Wieħed minn dawn għandu tliet fetħiet u jgħidulu Bieb il- Għerien, qiegħed sewwasew mat- tarf espost tal-Ponta s-Sewda (inkella r-Ras is-Sewda jew Il- Ħaġra s-Sewda). Fl-istess inħawi, sa Żmien il-Kavallieri kien hawn posta tal-għassa msejħa il-'Guardia tal-Gżira'. Minn hawn, l-irdum jikser f'daqqa lejn il-ivant sa ma jintemm f'L-Ilsna, tliet ponot żgħar max-xatt isimhom magħhom. Maqtugħ 'il barra bi dritt l-ilsna hemm skoll baxx mal-baħar— Ganni l-Iswed jew Il-Blata ta' Ġanni l-Iswed. Ftit 'il bogħod jinsab Il-Wied ta' l- lisna, wied baxx imma kemmxejn twil li jibda minn ħdejn Ix-Xaqqa u sa ma jasal biex jiżbokka hawn, jaqsam l-inħawi ta' Lapsi f'żewġ taqsimiet ewlenin: ix-Xagħra tal- Gżira bejnu u s-Sies l-Abjad, u x- Xagħra ta' Għar Lapsi (li f'nofsha jispikka It-Torri, binja qadima b'xi egħlieqi madwarha) aktar lejn il- Ivant. Għal ġo fih jaqleb ukoll Wied Lapsi, li jsegwi n-niżla minn ħdejn id-Dar tal-Providenza u l-artijiet Ta' Wied Lapsi (fil-fatt, it-triq inbniet ġo qiegħ il-wied) u jintemm f'tarf għoli mnejn iferra' għal ġol-Wied ta' l- lisna. Malli taqbeż ħalq il-wied, f'Ta' Berwieq, jerġa' jibda rdum ta' xi tliet sulari b'ħafna tirxien u skollijiet fil-baħar baxx ta' taħtu u b'posta tas-sajd imlaqqma Il-Pulptu ta' Lapsi jew Fuq il-Pulptu (minħabba l-għamla tagħha qisha ħofra fil-blat) lejn il-bidu tiegħu. Mit-tarf l-ieħor ta' l-irdum tisporġi l-Ponta ta' Lapsi, li ikennen il-qala ta' Wara Lapsi jew Il-Qawsalla (taħt l-irdum) mil-lvant. L-istess ras għandha wkoll tarf ieħor baxx mal-baħar (Il-Ponta tas- Sargi), li jagħlaq id-daħla ferm imfittxija ta' Għar Lapsi. Skond ma jingħad, dan il-lokal kiseb ismu minn tradizzjoni qadima li n-nies ta' l-irħula ta' madwar kienu jinżlu jgħumu hawn nhar il-festa ta' Lapsi. L-għar innifsu jinsab fuq l-art, u minħabba li għandu żewġ bokok ġieli igħidulu L-Għerien. Taħt il- Ponta tas-Sargi hemm mina naturali taħt l-ilma li tniffed id-daħla ta' Għar Lapsi mal-baħar miftuħ, filwaqt li 'l barra minn max-xatt hemm in- Naqra, sikka li s-sajjieda jsibuha billi jieħdu linja bi dritt il-kantuniera tal-lukanda ta' Rita' mar-rampa wieqfa ta' Għar Lapsi u jibqgħu ħerġin sakemm jitfaċċa L-Għar tal- Battàx fl-irdumijiet ta' Ħad-Dingli. L-Ilsien huwa borġ għoli ta' blat imqaċċat li joħroġ fil-baħar u b'hekk jifred 'il Għar Lapsi minn daħla oħra ftit akbar minnu li jafuha bħala Ta' Miżun jew Għereq Miżun, isem ii jagħtik x'tifhem li miegħu hemm marbuta xi ġrajja jew leġġenda traġika. Din il-kalanka pittoreska hija mdawra bi rdum baxx iżda fl- istess waqt tintlaħaq faċilment minn Għar Lapsi u hija imfittxija daqsu mill-għawwiema. Għandha wkoll skal għad-dgħajjes u żewġ għerien żgħar fil-baħar, wieħed minnhom b'ċagħqija ġo fih. Fi żmien il-gwerra, kienet inbniet kamra ta' l-għassa (pillbox) mal-bokka tagħha, fir-ras imsejħa Ta' Berwieq; dan l-isem ifakkrek fix-xitla salvaġġa tal- berwieq li tikber kotrana f'dawn l- akkwati. In-naħa l-oħra ta' din ir-ras tagħti għal fuq Għar Manwel, l- akbar u forsi l-isbaħ mill-qaliet ta' dawn l-inħawi, fejn mill-ewwel jolqtok l-irdum għoli b'faċċata lixxa qisha rħama li fil-fatt huwa għelm ieħor tas-sistema tal-Magħlaq. Għall-ewwel darba tul: ir-rotta tagħna, f'Għar Manwel jidhru żewġ sisien fuq xulxin qishom taraġ: dan l-irdum li jagħti 'l isfel għal fuq il- baħar u, saħansitra aktar fil-għoli, il- ġenb wieqaf tax-Xagħra tal- Magħlaq li jkompli mal-faċċata tax- Xaqqa u jiddomina l-kosta sħiħa ta' bejn Għar Lapsi u L-Imnajdra. F'Għar Manwel, hemm ukoll bosta għerien mal-baħar; dawk li qegħdin mal-ġenb tal-punent taħt Ta' Berwieq huma ċkejknin u ftit hemm xi tgħid dwarhom, filwaqt li l-erba' għerien ta' max-xaqliba l-oħra (Ras Ħanżir) huma akbar u aktar varjati. L-ewwel għar, li ssibu ħdejk malli tinżel mill-uniku passaġġ li jagħti għall-bajja, huwa tawwali u għandu ramla fuq ġewwa. imbagħad hemm żewġ għerien taħt l-ilma, it-tnejn li huma b'minfes (blowhole) li jagħti għal fuq l-art tant li tista' taqbeż minn ġol-minfes u tgħum 'il barra minn taħt, basta l-baħar ikun bnazzi. Fl-aħħarnett, hemm għar ieħor imdaqqas iżda bil-bokka dejqa li titgħatta għal kollox mill-mewġ meta l-baħar ikun imqar ftit qawwi; dan iwassal biex l-arja ta' ġewwa tiġi ikkumpressata u toħroġ bħal riefnu minn toqba oħra fil-ġenb. Jista' jkun li l-ħsejjes tal-baħar fl- aħħar tliet għerien (li fil-maltemp jinstemgħu qishom inħir ta' ħanżir) wasslu għall-isem tal-post. ix-xtut tal-Magħlaq u dawk ta' taħt l-Imnajdra Malli ddur ma' Ras Ħanżir, .issib quddiemek medda ta' xtut baxxi magħrufa bħala Il-Magħlaq, li tibda b'żewġ daħliet żgħar b'għar f'kull daħla. Wieħed mill-għerien (Għar iċ-Ċawl) huwa twil u għandu ramla oħra ġewwanett. Imbagħad imiss Il- Baxx tal-Magħlaq, daħla oħra ċkejkna fejn bilkemm tista' tgħum bla ma taħbat saqajk mal-qiegħ. F'din id-daħla jiżbokka Il-Wied tal- Magħlaq, li jinżel mill-għoli u jbattal ilmijietu hawn; id-dehra tiegħu minn isfel hija ddominata minn promontorju għoli, iIl-Qrajten fuq il- Wied tal-Magħlaq. Donnu li dan il- wied darba kien xmara, u l-materjal li kien iġorr għal isfel għadu jidher max-xatt bħala munzell kbir ta' ħamrija ffossillizzata b'ħafna ġebel tond ġo fiha. Dan il-blat għandu lewn ħamrani u jissejjaħ Depożiti Kwaternarji. L-interess xjentifiku tal- Magħlaq ma jiqafx hawn, peress li aktar 'il fuq qrib il-Wied tal-Magħlaq u l-Imnajdra kien hemm ukoll depożiti oħrajn ġo xi fissuri u għerien, u fihom kienu nstabu l- fdalijiet ta' iljunfanti, ippopotami u annimali oħrajn li llum għebu mill- Gżejjer Maltin (l-istess bħalma kien seħħ f'Għar Dalam); dan qabel ma ttertqu bil-barrieri. U bħalma diġà rajna, isem il-Magħlaq huwa wkoll marbut ma' waħda mill-aktar żewġ sistemi tettoniċi importanti f'Malta (is-sistema l-oħra hija dik tal- 'Victoria Lines'). Fil-viċin tinsab ukoll mina naturali mistura wara d- depożiti tal-Magħlaq, b'bokka fuq ix- xatt u oħra fil-baħar u b'ċagħqija żgħira f'nofsha, u quddiem din joħroġ ilsien ta' blat prominenti, immejjel mhux ftit u minfud mill- ħnejja naturali ferm sabiħa ta' Għar Biswit ix-xaqliba l-oħra tal- ħnejja hemm ukoll għar imdaqqas li jħares lejn il-lvant bħallikieku biex jara x-xemx tielgħa filgħodu. Sewwasew wara l-għerien li għadna kemm semmejna, xaqq ġeoloġiku ieħor bħal ta' Għar Manwel joħloq ħondoq fond li jissejjaħ Ħalq is- Siġar aktarx għas-siġar tat-tengħud u tat-tin li jikbru fih. Fil-qiegħ nett tal-ħondoq tinsab għadira tassew ħelwa, imdawra għal kollox bl-art, li tinfed mal-baħar miftuħ minn ġo mina fonda taħt l-ilma. 'l hawnhekk jidher l-isem Il-Mitqub jew l-Għar il-Mitqub (toponimu li tiltaqa' miegħu fejn ikun hemm xi għar jinfed), iżda mhux ċar għal lema wieħed mill-għerien li semmejna qed jirreferi sewwasew. Il-kosta lejn il-lvant ta' Ħalq is-Siġar hija magħmula minn sies lixx li sat- tarf l-ieħor tiegħu ma jaqta' xejn għajr għal minżel naturali mnaqqar f'nofsu. Ma jkunx xieraq li ngħaddu minn dawn l-inħawi mingħajr ma mqar insemmu l-fdalijiet preistoriċi famużi li jinsabu tassew fil-qrib. It-tempji ta' L-Imnajdra (isem li jfisser mandra żgħira) qegħdin fuq ix-xifer għoli li jagħti fuq Ħalq is-Siġar u biswit il- qrajten li semmejna. Bejn l-Imnajdra u l-bidu tal-Wied tal-Magħlaq, hemm ukoll il-Misqa (nom mimmat li jindika ħażna ta' l-ilma għat- tisqija) li fil-fatt huwa grupp ta' bjar ta' l-istess. żmien preistoriku. Wieħed minn dawn il-bjar għad għandu għatu tal-ġebel fi stat tajjeb; kważi tani l-biki nisma' wieħed mill- bdiewa tal-post jirrakkonta kif qrabatu kienu kissru l-għotjien antiki tal-bjar l-oħra biex minnhom kisbu l- ġebel għall-ħitan tas-sejjiegħl L- artijiet maħduma ta' madwar Il- Misqa isibuhom bħala Il-Qasam il- Kbir, biex jagħrfuhom mill-Qasam iż-Żgħir li jinsab madwar it-tempji l- oħra ta' Ħaġar Qim (kultant imsejħin ukoll Gebel Qim mix-xjuħ tal-post). wieqaf, u ġejja mill-istess għerq ta' 'mqajjem'; m'għandhiex x'taqsam ma' l-użu tat-tempji għall-qima ta' l- allat kif ġieli kienu jgħallmuna fl- iskejjel. Mill-Imnajdra, Ħaġar Qim jintlaħaq permezz ta' mogħdija dritta li taqsam bejn ix-xagħra Ta' l- Imnajdra u dik Ta' Glidi u tibqa' tielgħa sa l-artijiet għoljin Ta' Ħaġar Qim. Jeżisti wkoll Il-Qasam iċ- Ċkejken, iżda dan qiegħed aktar 'il bogħod lejn San Niklaw fuq in-naħa l-oħra tat-triq ewlenija li lum tgħaqqad lil Għar Lapsi ma' Wied iż-Żurrieq. Matul l-istess triq, f'Tas- Sruġ fuq ix-xaqliba l-oħra tal-Wied tal-Magħlaq, hemm xi katakombi moħbijin taħt il-ħitan tas-sejjiegħ qalb ir-raba'. Sewwasew. taħt. it-tempji nsibu waħda mill-isbaħ meded tal-kosta Maltija: in-Niffied. Tintlaħaq minn Ħalq is-Siġar jew inkella mill- c- B 2 kmmemnstifi T 16 x-1 1. Wara Malta / Mal-Ġebel 2. Ix-Xaqqa 5. Il-Munxar / Il-Blata tal-Munxar 6. Il-Gżira 7. L-Għartax-Xaqqa 9. Għar Ħwejjeġ / Għar il-Ħwejjeġ 10. Il-Ponta tas-Sies 11. L-Għar iż-Żgħir 13. Biebil-Għerien 14. Il-Ponta s-Sewda / Ir-Ras is-Sewda / Il-Ħaġra s-Sewda 15. Ġanni l-Iswed / Il-Blata ta' Ġanni l-Iswed. Il-Wied ta' l-Ilsna 18. Lapsi 19. ix-Xagħra tal-Gżira 20. ix-Xagħra ta' Għar Lapsi 21. Il-Pulptu ta' Lapsi / Fuq il-Pulptu 26. Il-Ponta ta' Lapsi 27. Il-Ponta tas-Sargi 29, GħarLapsi 30. L-Għerien 31. L-Għar tal-Battàx (rdumijiet ta' Ħad-Dingli) 33. L-Ilsien Ta' Miżun / Għereq Miżun Ta' Berwieq Għar Manwel ix-Xagħra tal-Magħlaq Ras Ħanżir Għar iċ-Ċawl Il-Magħlaq Il-Baxx tal-Magħlaq il-Wied tal-Magħlaq Il-Qrajten fuq il-Wied tal-Magħlaq Għar Ħaxixa Il-Mitqub / Għar il-Mitqub Ħalq is-Siġar L-Imnajdra Il-Misqa Il-Qasam il-Kbir Il-Qasam iż-Żgħir Ħaġar Qim / Ġebel Qim Ta' l-Imnajdra Ta' Glidi Ta' Ħaġar Qim Il-Qasam iċ-Ċkejken Tas-Sruġ Irsejjen Il-Ponta ta' Rsejjen 81. Il-Vajrit ta' Bi Dritt il-Magħlaq il-Ħmar / Dahar il-Ħmar 82. Ġebel Qim Fuq il-Ħajt 83. L-Iskoll tal-Gawwija / Il-Ġebla tal-Gawwija / Il- Taħt l-Imnajdra Il-Ħawha ' Gawwija / Tal-Gawwija Il-Ġebel l-Aħmar 84, Ta' Bexxiexa L-Għar il-Kbir / L-Għar tal-Faċċata 85. Il-Maqluba / Maqlubet il-Baħar Il-Maqtugħa 87. Tal-Maqluba In-Niffied il-Kbir 88. Ix-Xaqq l MM L-Għar li Jiżloq 89. ag ta' Ras il-Bajjada i iż-Żgħi 90. L-Imżerżaq In-Niffied iż-Żgħir d kas Masu Il-Baxx ta' Ras il-Bajjada Il-Musbieħ Il-Ponot ta' Ras il-Bajjada Ras il-Bajjada Il-Kamra t-Tonda Taħt il-Girbeġ Wied iż-Żurrieq / Il-Wied Il-Wied taż-Żelliqat / Wied il-Ħofra (Il-lista tkompli f'paġna 181) 7 Għar in-Niffied Denb il-Bagħal / Denb il-Bagħla Il-Ponta ta' Denb il-Bagħla Ras il-Miġnuna / Ras il-Ħamrija Għar Ħanex It-Toqba ta' Għar Ħanex Is-Solf Ħalq it-Tafal It-Torri tal-Ħamrija Is-Sikka tal-Ħamrija L-Iskoll ta' Art ma' Art / L-Iskoll 178 Imnajdra, u mill-għoli tistħajjilha qisha pala t'id b'ħamest iswaba' ħerġin għal ġol-baħar u sitt daħliet imkennija bejniethom. Hawnhekk, il- mewġ għamel xalata sħiħa mill-blat artab, u għaldaqstant ix-xatt huwa miżgħud b'għerien, mini u ħnejjiet naturali. L-ewwel daħla igħidulha Irsejjen: ħondoq tawwali u dejjaq, maqrus bejn l-ewwel ilsien (Il-Ponta ta' Rsejjen) u s-sies wieqaf li jkompli ġej minn Ħalq is-Siġar. Għandha xtajta ċagħqija li tintlaħaq faċilment minn passaġġ għan-niżla, u skoll tawwali fil-bokka. L-iskoll huwa mlaqqam il-Ħmar jew Dahar il-Ħmar, u xi darba kien magħqud ma' l-eqreb art bi ħnejja naturali li llum inqerdet; ħdejh hemm ukoll għar fil-baħar. Dettall kurjuż ieħor huwa li meta ffurmat id-daħla ta' Rsejjen (li: bdiet bħala xaqq ikkaġunat minn ċaqliq ta' l-art), qasmet fi tnejn il-wied ċkejken li mill-blat wieqaf ta' Taħt l-Imnajdra kien jinżel lejn il-baħar, tant li ż- żewġ. tulijiet tal-wied għadhom jidhru fuq il-ġnub opposti, bil-baħar bejniethom. Il-parti t'isfel ta' dan l- istess wied, li llum hija maqtugħa mill-art iżda dari kienet taqleb l-ilma għal ġo fiha, taqsam il-Ponta ta' Rsejjen u tintemm f'dagħbien żgħir (sinkhole) li jaqa' dritt għal ġot-tieni daħla, magħrufa bħala Il-Ħawħa. Għadu jidher ukoll il-materjal li fl- antik kien inġarr għal isfel mill-wied, bħala borġ ieħor imdaqqas ta' Depożiti Kwaternarji li: f'dal-każ isibuhom bħala Il-Ġebel l-Aħmar. Il-Ponta ta' Rsejjen stess tibqa' nieżla għal xejn għal xejn taħt il- baħar, u taħt is-sikka tagħha hemm ħnejja naturali mgħarrqa. ix-xtut baxxi iżda weqfin tal-Ħawħa jintlaħqu biss bil-għawm wara li tinżel. minn ġod-dagħbien li semmejna. Matulhom hemm erba' għerien żgħar: tnejn fil-baħar, u tnejn oħra 'l fuq mill-ilma li jidhru mill-bogħod għax għandhom bokka wiesgħa, tant li wieħed minnhom isibuh bħala L-Għar il-Kbir jew L- Għar tal-Faċċata. Hekk kif taqbeż dan l-għar l-ewwel tiltaqa' ma' sensiela ta' blatiet ċkejknin fil- baħar, fosthom L-Imdawra (blata tawwalija max-xatt, qisha pedistall ta' kolonna) u il-Maqtugħa (skoll żgħir ftit aktar 'il barra) u mbagħad tilħaq ir-ras kemmxejn matnazza tan-Niffied il-Kbir, minfuda min- naħa għall-oħra minn toqba dejqa fuq l-art. Malli ddur man-Niffied il- Kbir hemm daħla oħra żgħira, ukoll mimlija bl-għerien, fosthom L-Għar li. Jiżloq b'ċagħqija ġo: fih. Imbagħad imiss In-Niffied iż-Żgħir, ponta oħra li tmil lejn in-nofsihnar qisha rampa u minfuda b'mina naturali mdaqqsa li tat isimha lill- post, Għar in-Niffied; fl-aħħar snin mis-saqaf waqa' xi blat kbir li kważi sadd il-mina. Għawma minn ġo din il-mina, jew inkella madwar il-ponta, twasslek għal ġo daħla oħra li jsejħulha Denb il-Bagħal jew Denb il-Bagħla, li tista' tintlaħaq ukoll mill-art permezz ta' passaġġ lli jixbaħ lil dak ta' Rsejjen. Aktarx li dan l-isem huwa xebħ dovut għall- għamla tal-blat fuq ix-xaqliba l-oħra tad-daħla (Il-Ponta ta' Denb il- Bagħla), fejn l-art tmil bħal fin- Niffied iż-Żgħir, ix-xatt huwa mdawwar, u saħansitra s-saffi tal- blat huma mgħawġin minħabba t- tagħfis qawwi li seħħ waqt il- proċessi tettoniċi. Wara l-kisra fix- xatt, tasal għal Ras il-Miġnuna (jew Ras il-Ħamrija), ilsien twil u riqiq li jħares lejn ix-xlokk bi ħnejja sabiħa fit-tarf tiegħu. Għar Ħanex huwa għar. kbir imrekken wara Ras. il-Miġnuna, b'daħla mdaqqsa quddiemu li dari kienet parti minnu. Għandu ramla żgħira ġo fih, u fuq ġewwa tiegħu jinfed ma' Denb il-Bagħal minn ġo 'tieqa' dejqa (it-Toqba ta' Għar Ħanex) li fil-fatt hija l-unika aċċess li dan l-għar għandu mill-art. Maġenb Għar Ħanex, fuq in-naħa l- ġewwenija ta' Ras. il-Miġnuna, hemm ukoll mina naturali twila u dejqa li wkoll tinfed lura lejn Denb il- Bagħal. Fuq il-ġenb l-ieħor ta' Għar Ħanex hemm l-aħħar waħda mill- irjus tan-Niffied: is-Solf. Dan l-ilsien ta' art huwa tawwali, irqiq u bi ġnub għoljin, għandu wkoll: minżel naturali xi ftit imwiegħer mnejn tista' tinżel sal-bajja ta' quddiem Għar Ħanex. L-aħħar fost is-sitt daħliet hija Ħalq it-Tafal, ħondoq wieqaf u dejjaq marsus bejn is-Solf u s-sies lixx irħama (kontinwazzjoni tas-sies ta' Ħalq is-Siġar u Rsejjen) li jerga' jitfaċċa propju hawnhekk. Bla dubju, ħadet isimha mill-għamla tad-daħla u mit-tafal li jinsab fiha wara li nqabad fit-tħaxkin tettoniku qawwi li seħħ tul il-qasma kbira li tgħaddi minn hawn. Eżatt fuq Ħalq it-Tafal 179 isaltan It-Torri tal-Ħamrija, wieħed mit-tlettax-il torri li nbnew mill- Granmastru Martin De Redin fl- 1658-9 biex iħarsu x-xtut, u anke qabel kien hemm posta tal-għassa (il-Guardia ta' Ras il-Ħamrija', skond G.F. Abela li ħareġ il-ktieb tiegħu madwar tnax-il sena 'qabel ma nbena t-torri). Madwar. in-Niffied, il-qiegħ huwa kullimkien baxx, u anke jekk titbiegħed mill-kosta lejn il-baħar miftuħ issib il-qsura tas-Sikka tal- Ħamrija, waħda mis-sikek ewlenin ta' madwar. il-Gżejjer Maltin. Minħabba li tifrex fuq medda wiesgħa, is-sajjieda — jagħmlu distinzjoni bejn il-partijiet differenti tagħha. Il-ħàfa ta' faċċata n-Niffied, li tidher ukoll mill-art, isejħulha L- Iskoll ta' Art ma' Art (jew sempliċement L-Iskoll), filwaqt li lejn il-punent jinsab Il-Vajrit ta' Bi Dritt il-Magħlaq (ismu miegħu, peress li 'vajrit' huwa tip ta' qiegħ bi rqajja' ramlin u oħrajn miksijin bl- alka). Aktar lejn ix-xlokk hemm ir- roqgħa ta' Ġebel Qim Fuq il-Ħajt, li ssibha jekk issalpa bi dritt Ħaġar Qim u tibqa' ħiereġ sa ma tara l- Għar tal-Battàx fil-bogħod (il-'ħajt' huwa l-irdum ta' Ħad-Dingli, u dan l- għar qiegħed fil-bidu tiegħu). Wied iż-Żurrieq u madwaru Malli taqbeż it-Torri tal-Ħamrija u Ħalq it-Tafal, il-kosta tieħu bixra aktar salvaġġa, bil-baħar aktar fond u miftuħ milli hu fl-inħawi ta' Għar Lapsi u n-Niffied. Taħt is-sies jispikka L-Iskoll tal-Gawwija (inkella Il-Ġebla tal-Gawwija, Il- Gawwija, jew Tal-Gawwija) li huwa maqtugħ sew mill-art u, għalkemm baxx, jogħla f'daqqa mill-qiegħ. Bi dritt l-iskoll, is-sies ikompli dejjem għoli u lixx sa ma jinżel għal ftit biss mal-baħar f'Ta' Bexxiexa, xatt espost fejn il-blat huwa aħrax minħabba l-effetti tal-mewġ u tar- raxx tiegħu. Naħseb li r-riferenzi għal 'Guardia ta' But Scisa' fil- kitbiet ta' G.F. Abela (1647) u 'But Scifa' f'dawk ta' P.P. Castagna (1888) huma fil-fatt tgħaffiġa ta' dan l-istess isem. Malli ddur ma' Ta' Bexxiexa, il-blat jerġa' jogħla f'sies b'4 għerien fil-baħar, tnejn minnhom jinfdu ma' xulxin. Il-kosta tibqa' miftuħa beraħ sa Ras il-Maqluba, il-bokka ta' qala kbira u tonda li tissejjaħ il-Maqluba jew Maqlubet il-Baħar. Din id-daħla kennija, iżda li ma tintlaħaqx mill-art, għandha xenarju spettakolari bi ġnub għoljin ferm u mimlija għerien. B'kollox fiha xi sitt għerien naturali (fosthom żewġ għerien kbar li jinfdu ma' xulxin u ieħor twil ħafna b'ramla żgħira fil-ġewwieni tiegħu) u fil- qedem kienu tħaffru tnejn oħra artifiċjali. Il-bajja nnifisha aktarx li bdiet bħala għar kbir taħt l-art imħaffer mill-ilma ġieri, li mbagħad sfronda biex ifforma ħofra daqsiex (l-istess bħall-Maqluba l-oħra li hemm biswit il-Qrendi); maż-żmien laħaqha l-baħar, nifdilha ġenbha u kompla jgħawwar fiha biex taha d- dehra li għandha llum. L-art għolja ta' fuq dil-qala jsibuha bħala Tal- Maqluba. Bilkemm tilħaq iddur mal- ponta l-oħra mal-ivant tal-Maqluba li ma ssibx Ix-Xaqq, daħla ċkejkna fejn għal darb'oħra naraw ġenb qisu nċanat. Hawnhekk għandi naqra ta' xogħfa li għallmitni kemm il-baħar ma tistax tafdah. Daqs ħmistax-il sena ilu, kont qbiżt ma' xi ħbieb għal ġol-baħar imċafċaf, u għomna lejn il-kenn tal-Maqluba sabiex qgħadna nesploraw l-għerien, bla ma tajna każ li l-baħar kien qed jitqawwa. X'ħin ħriġna lura fil-baħar miftuħ mhux biss ħadna kedda biex qdifna qalb il-mewġ iżda sibna l- baħar iħabbat mal-blat li ma riedx iħallina nitilgħu l-arti Minn hawn 'il quddiem, tinfirex il- medda kbira tax-Xagħra ta' Ras il- Bajjada, li mill-għoli tinżel lejn il- baħar tant li x-xatt twil u miftuħ tagħha jsibuh bħala L-Imżerżaq. Dan ix-xatt jasal sal-ħarrieġa żgħira ta' Ras Masu, fejn hemm ukoll roqgħa ta' baħar baxx (Il-Baxx ta' Ras il-Bajjada) u posta tas-sajd magħrufa bħala Il-Musbieħ. Warajha hemm Il-Ponot ta' Ras il- Bajjada, bil-blat aħrax u ppuntat minħabba li mikxuf għar-raxx tal- baħar, u l-ponta ewlenija ta' Ras il- Bajjada mal-bokka ta' Wied iż- Żurrieq. Fuq dix-xaqliba tal-wied fl- 1936 inbniet Il-Kamra t-Tonda, kamra militari li kienet tgħasses dan il-port, miksija bil-gagazza biex tinħeba aħjar mill-għadu. Il-blat ta' taħtha ħa l-laqam minnha: Taħt il- Girbeġ. Jidher li dawn l-inħawi minn dejjem kienu mgħassa, tant li fl-1647 hija dokumentata l-'Guardia ta' Ras il-Bajjada'. Wied iż-Żurrieq, jew kif isibuh iż- Żrieraq u l-Qrendin, Il-Wied, huwa l-port naturali ewlieni ta' din il-parti ta' Malta, b'importanza kemm għas- sajjieda kif ukoll. turistika. Jikkonsisti f'qala tawwalija u dejqa, li fil-fatt hija l-bokka mgħaddsa ta' wied imdaqqas (Il-Wied taż-Zelliqat, jew Wied il-Ħofra) li jiġi minn wara l- Palazz tal-Gwarena barra l-Qrendi, igħaddi minn bejn l-artijiet Ta' Wied il-Ħofra, Iż-Żelliqat, u Il-Ħofra u jinżel b'pendil wieqaf lejn il-baħar. Fi triqtu jiltaqa' ma' wied akbar (Wied Ħoxt) li b'kumbinazzjoni jibda minn raba' ieħor imsejjaħ Il- Ħofra (din id-darba f'tarf il-Qasam iż-Żgħir ħdejn Ħaġar Qim) u jibqa' għaddej dritt matul it-tramuntana tax-Xagħra ta' Ras il-Bajjada. Iż- żewġ widien jingħaqdu flimkien f'post imsejjaħ Il-Ħmara u jiffurmaw Il-Wied tal-Majla, ħondoq dejjaq u bi ġnub kemmxejn weqfin iżda pjuttost qsajjar minħabba li ma jdumx ma jsib il-baħar fl-aktar rokna ġewwenija ta' Wied iż-Żurrieq. Hawnhekk, Il-Majla, il-baħar huwa baxx għal kollox u hawn ukoll ċagħqija ħelwa. L-ewwel parti ta' Wied. iż-Żurrieq tibqa' dejqa u mserrpa, iżda mbagħad titwessa' xi ftit biswit /d-Dikkiena, fejn jibda moll baxx li jwassal sa L-Iskal (ismu miegħu, għax minn hawn ivaraw id-dgħajjes). Warajh, bi dritt Ras il-Bajjada hemm Il-Ponot (illum imtajrin u nvellati biex taparsi jagħmlu x-xatt aktar komdu), mnejn ix-xatt idur u joħroġ għal kollox mill- Il-port ta' Wied iż-Żurrieq u l-bini li maż-żmien tela' fuq ix-xaqliba tal- ivant tiegħu jintlaħqu minn triq ewlenija li sserrep 'l isfel mill-Għolja ta' Xutu. Dan l-isem, li nerġgħu narawh saħansitra qrib Filfla, jidher ukoll marbut mat-Torri ta' Xutu, li nbena madwar l-1640 fi żmien il- Granmastru Lascaris u huwa aktar matnazz mit-torrijiet l-oħra li kienu nbnew mill-istess Granmastru. It- Torri ta' Xutu ntuża bħala mudell għat-tlettax-il torri (fosthom It-Torri tal-Ħamrija) tal-Granmastru De Redin (1659); il-kanun żgħir li għandu fuq il-bejt ilu hemm mill- 1792. Qrib it-torri, hemm in-niċċa Tar-Rużarju, u minn maġenbha tista' tinżel lura lejn il-blat, li minn hawn jerġa' jsir aktar wieqaf. Ġebla Tiċċaqlaq (inkella Blata Tiċċaqlaq) hija mfittxija wisq mis- sajjieda, s'issal Din l-ixkaffa fil-għoli hija maqtugħa minn taħt u titheżżeż meta l-ħalel iħabbtu taħtha; xi darba għad tinżel b'kollox. Minn hawn timxi max-xifer lejn Taħt it-Torri, mnejn tista' wkoll tixxabbat għal fuq blata baxxa mal-baħar, Il- Gradenza. Wara dil-blata hemm Il- Ħalq, ftit aktar minn tnaqqira fid- dawra tax-xatt, imbagħad Iż- Żellieqa (isimha magħha għax l-art f'dan ix-xifer hija mżerżqa lejn il- bahar). L-art ta' madwar iż-Żellieqa igħidulha Tas-Suldati, forsi għax hija ras maħruġa 'l barra f'pożizzjoni strateġika li minnha kienu jgħassu x-xtut. X'imkien 'l hawn, qabel ma nbena t-torri kien hawn il-'Guardia tal-Ponta' u l-'Guardia ta' Xutu'. il-kosta issa tilwi 'l ġewwa f'daqqa u ssir sies għoli (Id-Dahar) li mbagħad jerġa' jikser 'il barra lejn Il-Kap tal-Ħnejja jew Il-Ponta tal- Ħnejja. id-daħla mdaqqsa ta' taħt is-sies, jiġifieri bejn iż-Żellieqa u l- Kap tal-Ħnejja, hija l-fdal ta' għar kbir li minnu għad fadal biss il-parti l-ġewwenija, imsejħa Għar Qattus. Fl-istess daħla hemm ukoll ieħor iżgħar li jsibuh bħala Għar Qattus iż-Żgħir jew inkella Għar Filfla, għax ġo fih hemm blata li bi ftit immaġinazzjoni tagħti lemħa lil Filfla tant li laqqmuha Filfla ż-Żgħira. Hemm ukoll it-Tieqa, mina naturali li tinfed minn ġol-Kap tal-Ħnejja. U jekk tikser mal-kap, titfaċċa quddiemek xena mill-isbaħ: Il- Ħnejja. Din hija l-akbar fost l-arkati naturali li naraw max-xtut Maltin, bil- bokka daqsiex u għolja aktar minn darbtejn daqs it-Tieqa tad-Dwejra f'Għawdex. Min ma jibżax mill-għoli jista' wkoll jilħaq il-baħar ta' Taħt il- Ħnejja billi jixxabbat mas-Sieq tal- Ħnejja, jew Ir-Riġel. Dan il-plier mhux biss iżomm is-saqaf tal- Ħnejja iżda wkoll ikennen warajh għar kemmxejn fond, Għar il- Ħnejja jew L-Għar il-Mudlam, ismu miegħu għax ma tilħqux sew ix- xemx. Id-dħul bid-dgħajsa għal ġo l- għar jista' jsir minn fuq naħa waħda biss tar-Riġel, peress li L-Iskolli tal- Ħnejja (ġemgħa ta' blatiet kbar li waqgħu minn fuq għal ġol-baħar) jimbarraw id-dħul min-naħa l-oħra. Fil-qrib hemm ukoll tliet għerien oħrajn żgħar, fosthom wieħed il-Palazz tal-Gwarena Ta' Wied il-Ħofra Iż-Żelliqat Il-Ħofra Il-Ħofra Il-Ħmara il-Majla L-Għolja ta' Xutu It-Torri ta' Xutu Tar-Rużarju Ġebla Tiċċaqlaq / Blata Tiċċaqlaq Taħt it-Torri Il-Ħalq Iż-Żellieqa Il-Kap tal-Ħnejja / Il-Ponta tal-Ħnejja Għar Qattus Għar Qattus iż-Żgħir / Għar Filfla 8 Filfla ż-Żgħira it-Tieqa Il-Ħnejja Taħt il-Ħnejja Is-Sieq tal-Ħnejja / Ir-Riġel 116 jaġti7 Għar il-Ħnejja / L-Għar il-Mudlam L-Iskolli tal-Ħnejja Ta' Kinetta Għar Raddiena Id-Daħla tal-Wied Blata Qanċula Il-Gwejdja Il-Ħotba Il-Ġarġir Il-Qonja Tal-Għerien Wied Ħal Lew / Wied il-Bir Ħal Lew il-Maqluba Wied San Mattew / Wied il-Qrendi San Mattew tal-Maqluba Ta' Wied il-Qrendi L-Għar tal-Munqar / L-Għar ta' l-Għarusa il-Munqar Taħt il-Munqar Ħalq l-Iljun Ta' Pietru Id-Daħla Filfla u madwarha Ta'Nofs Fliegu 3. ix-Xifer ta' Fuq 4. ix-Xifer t'isfel 5. Il-Minżel ta' Filfla 6. L-Imniżżla 7. il-Qattara 8. Fuqid-Dahar 9. L-Iskoll tax-Xlokk 11. ir-Rokna. Ix-Xutu l-Kbir / Il-Blata ta' Santa Marija 13. Il-Prajjot 14. Ix-Xutu ż-Żgħir 15. Il-Qasira 16. imgħarrqa ta' Ġewwa 17. L-Imgħarrqa 18. L-Imgħarrqa ta' Barra it-Tirxa L-Għar tad-Daħla Għoxx id-Dejma Tax-Xagħra Il-Blieqa Ġebel Gravuż Qabar l-Għarib Ix-Xmiex / L-Ixmiex In-Nofs L-Għarajfa Taħt il-Għassa L-Għar ta' Taħt il-Għassa Ġebel Maqtugħ Għar Bassasa ir-Ras Wied il-Bassasa Wied il-Ħallelin / Wied il-Bassasa It-Torri tal-Wardija Il-Wardija 'Għar Ħallelin il-Bassasa Il-Ħisir 8 il-Qattara Għar Bieb il-Ħamiem / Bieb Għar Ħamiem il-Kap tal-Bajtar / Ras il-Bajtar / Il-Kap / il-Kap il-Kbir il-Bajtra tawwali u dejjaq fl-aktar parti ġewwenija ta' Taħt il-Ħnejja (fejn l- irdum jidħol prattikament taħt it-triq ewlenija f'Ta' Kinetta), imbagħad jasal Għar Raddiena, kbir u tond u bil-qiegħ ramli. ix-xenarju spettakolari ta' madwar Għar Qattus, Il-Ħnejja u Għar Raddiena huwa mfittex wisq, u fil-bnazzi tara bosta dgħajjes mgħobbijin bit-turisti. Hawnhekk anke l-baħar innifsu jolqot l-għajn minħabba l-lewn iżraq tiegħu, dettall li wassal mhux biss għall-isem kummerċjalizzat ta' dawn l-inħawi ('Blue Grotto') iżda wkoll, skond x'uħud, għall-ismijiet taż-Żurrieq u Wied: iż-Żurrieq. Sewwasew wara Għar Raddiena tiftaħ id-Daħla tal-Wied, kalanka li tixbaħ lil Wied iż-Żurrieq iżda hija iżgħar u bil-ġnub ferm ogħla. Din mhix għajr il-bokka ta' Wied Babu, l-akbar fost il-widien ta' dawn l- inħawi u x'aktarx l-aktar wieħed fond fil-Gżejjer Maltin kollha. U tabilħaqq ma nistgħux nibqgħu għaddejjin mingħajr ma nżuru Wied Babu. Jekk nitilgħu mid-Daħla tal- Wied bħallikieku konna furbani, insibu ruħna f'qiegħ ta' ħondoq fond b'sisien għoljin bosta sulari fuq iż- żewġ ġnub. Tikber kotrana widnet il-baħar (Palaeocvanus crassifolius), ix-xitla. — nazzjonali Maltija, filwaqt li fil-qiegħ hemm ukoll xi siġar xjuħ tal-ħarrub u B/ata Qanċula, ħaġra kbira li żżerżqet 'l isfel u straħet mal-ġenb b'mod li taħtha ħalliet bħal mina, mnejn fil- fatt igħaddi l-passaġġ. Wied Babu jibqa' dieħel 'il ġewwa minn taħt Il- Gwejdja u Il-Ħotba fuq ix-xellug (it- tnejn jindikaw għoljiet żgħar; 'gwejdja' hija d-diminuttiv ta' 'gudja' li fisser għolja) u Il-Ġarġir fuq il-lemin. Imbagħad, meta jasal taħt Il-Qonja (li tfisser kanali għall- ilma), jofroq f'żewġ friegħi. Wied minnhom jibda fil-kontrada Tal- Għerien mat-tarf taż-Żurrieq, filwaqt li l-ieħor (Wied Ħal Lew jew Wied il-Bir) jaqleb minn Ħal Lew Mat-tarf tal-Qrendi. Dan ta' l-aħħar kien itwal, iżda mbagħad meta ffurmat Il-Maqluba (ħofra fonda xi ħdax-il sular, qisha borma) qasmitu fi tnejn. Ir-ras tiegħu llum tferra' direttament għal ġol-Maqluba bħala wied għaliha, magħruf bħala Wied San Mattew (għall-kappella ta' San Mattew tal-Maqluba li hemm biswitu) jew Wied il-Qrendi. milli l-wied innifsu, il-mapep isemmu l-artijiet ta' madwaru bħala Ta' Wied il-Qrendi. Il-Maqluba hija fost l-isbaħ eżempji ta' għerien li l-ewwel tħaffru mill-ilma ġieri u mbagħad meta kibru wisq sfrundalhom is- saqaf, skond it-tradizzjoni popolari dan seħħ fil-medjuevu u hemm x'juri li din mhix qlajja. Ngħidu aħna, għadu jidher nofs bir li bla dubju kien parti minn wieħed sħiħ li aktarx iġġarraf meta nbelgħet l-art. Mal-ġnub tal-Maqluba tikber is-siġra nazzjonali (l-għargħara — Tetraclinis articulata), filwaqt li fil-qiegħ imkennen illum hemm bħal bosk żgħir magħmul l-aktar minn siġar kbar tar-rand. Ta' min igħid li kemm Wied Ħal Lew kif ukoll Wied San Mattew ġieli jsibuhom bħala Il-Wied tal-Maqluba. F'kitbiet qodma jidhru wkoll Wied ix-Xewk (x'imkien fil- viċinanzi tal-Maqlubaj u Wied Bhim, aktarx laqam ieħor għal Wied Babu li għadu jidher fil-mapep b'ortografija żbaljata: 'il-Ħofra ta' Wied Bħir'. Il-Munqar u lil hinn minnu Lura mal-baħar, il-ġenb għoli ta' Wied Babu jibqa' ħiereġ sa bi dritt il- Kap tal-Ħnejja u għandu. tarfu minfud mill-Għar tal-Munqar (imsemmi wkoll L-Għar ta' l- Għarusa), għar bi tliet bokok imsemmi għal formazzjoni tal-blat li tinsab fil-għoli eżatt fuqu u li minħabba għamlitha tissejjaħ Il- Munqar. il-Munqar jagħti wkoll ismu lill-medda ta' baħar miftuħ u salvaġġ ta' Taħt il-Munqar, b'sies għoli matulha u Ħalq l-Iljun (għar mhux fond, iżda bil-bokka kbira) mal-quċċata tiegħu. Fost l-artijiet għoljin ta' fuq is-sies hemm Ta' Pietru u In-Nadur, isem li spiss tiltaqa' miegħu fi mkejjen għoljin b'veduta tajba. Il-baħar jibqa' dejjem fond sa ma tasal Id-Daħla, rokna ftit aktar kennija (f'xi mapep jidher mhux biss l-isem Id-Daħla iżda anke Ir-Rokna) li għandha magħha sikka baxxa (it-Tirxa), żewġ għerien imdaqqsin (L-Għar tad-Daħla u ieħor maġenbu) u żewġ ħnejjiet żgħar max-xatt. Jidher li anke hawn kien importanti għall- għassa fl-imgħoddi, kif jixhdu l- ismijiet 'Guardia ta' Tirxija' u Għoxx id-Dejma; il-kelma 'għoxx' ħawn tidher fit-tifsira qadima tagħha li tfisser bejta u m'hix xi kelma vulgari. Wara d-Daħla, is-sies jilwi ftit lura lejn ix-xiokk u jieħu bixra lixxa l-istess bħalma rajna fix- Xaqqa, Għar Manwel u Taħt l- Imnajdra. Dan peress li hawn terġa' tixref parti oħra importanti: tas- sistema ġeoloġika tal-Magħlaq, u jekk taqbad il-minżel li: mill-art għolja Tax-Xagħra jieħdok 'i isfel max-xatt baxx (Il-Blieqa) tintebaħ li dan huwa mitwi u mfellel mhux ftit minħabba sensiela ta' xquq (faults) qrib ħafna ta' xulxin. Mat-tarf tal- majjistral tal-Blieqa (qrib id-Daħla) hemm minfes żgħir li jinfed ma' għar taħt il-baħar, filwaqt li fuq ix- xaqliba l-oħra hemm skoll żgħir u xi għerien madwaru. Minn hawn 'il quddiem is-sies jerġa' jaqta' dritt għal ġol-baħar u jsejħulu Ġebel Gravuż minħabba l-blat dgħajjef u perikoluż tiegħu. Wara l-posti tas- sajd imsejħin Qabar l-Għarib (dari post tal-għassa— 'Guardia ta' l- Għarib') u Ix-Xmiex (jew L-Ixmiex), hemm kemmxejn ta' daħla fil-blat (In-Nofs) u xaqq tawwali b'għar fond ġo fih li s-sajjieda jsibuh bħala L-Għarajfa iżda li f'xi mapep jidher miktub bħala 'il-Ħrejfa' (aktarx tkissira ta' l-istess isem). Minkejja li forsi jixbah il-kelma 'ghar', isem il- post hu diminuttiv ta' 'ghorfa' u ghaldaqstant ifisser 'ghorfa zghira'. Aktar 'l hinn, is-sies jibda jitbaxxa u jieħu l-isem Taħt il-Għassa, għax fuqu hemm rokna maqtugħa fil-blat bħala post għall-għassa jew għal xi kanun żgħir. U sewwasew taħt din jiftaħ għar kbir fil-baħar, L-Għar ta' Taħt il-Għassa. Ftit 'il bogħod, l- isem tax-xatt jinbidel għal Ġebel Maqtugħ u hemm għar ieħor (Għar Bassasa) li għalkemm ma tantx jispikka, huwa twil ferm u għandu tliet. bokok, waħda minnhom mgħarrqa taħt l-ilma. Jekk minn hawn iddur wara Ir-Ras (isimha magħha), tidħol f'Wied il-Bassasa, daħla sabiħa b'żewġ friegħi li huma l-bokok ta' Wied Ganu lejn il- punent u Wied il-Bassasa (jew Wied il-Ħallelin) fuq il-lvant. Dan ta' l-aħħar huwa t-tarf ta' Wied Ħareb, wied twil li jibda minn taħt Bubaqra u jintgħaraf mit-Torri tal- Wardija (ieħor fost it-tlettax ta' De Redin, mibni fl-1659) li jindokrah mill-għoli tal-Wardija (taħsira ta' 'guardia'. L-istess bħal 'nadur', dan l-isem insibuh f'postijet għoljin b'veduta tajba għall-għassa). Fih jinstab ukoll Għar Ħallelin, li jittawwal għal fuq il-wied u jintlaħaq permezz ta' skaluni tal-ħadid imwaħħlin f'ġenb il-wied. Malli ddur wara ix-Xifer (ix-xoffa l-oħra tal- bokka, bi dritt ir-Ras), hemm daħla oħra li jgħidulha Il-Bassasa minħabba l-ħsejjes qawwijin li tagħmel meta l-baħar imqalleb jisforza l-arja minn ġo toqob ċkejknin fil-blat. Eżatt 'il barra mill- Bassasa, is-sies jerġa' jogħla u fih żewġ għerien: Il-Ħisir (għar b'għajn ċkejkna ġo fih— il-Qattara) u Għar Bieb il-Ħamiem (jew Bieb Għar Ħamiem), imsemmi għall-ħamiem li jbejjet fih. Imbagħad imiss Il- Minkba, fejn il-kosta tibqa' ddur lejn il-lvant U fl-aħħarnett jasal it-tarf għoli tal-Kap tal-Bajtar jew Ras il- Bajtar (minħabba bajtra tax-xewk kbira li tikber fl-irdum, hi stess indikata bhala il-Bajfra). Dan huwa l-aktar xifer imbiegħed li jidher minn Wied iż-Żurrieq u għaldaqstant igħidulu wkoll il-Kap jew Il-Kap il- Kbir. Dettall żgħir ġo fih hija Ras l- Indjan, tinqixa naturali fil-faċċata tal-blat li ġġib dan ix-xebħ. Il-vjaġġ tagħna mal-kosta jieqaf hawn. Iżda dan l-artiklu ma jkunx komplut jekk ma nagħtux titwila lejn Filfla, li tidher fil-bogħod max-xefaq. Din il- gżira ċkejkna ta' xi 0.06 km' hija mifruda minn Wied. iż-Żurrieq b'madwar 5km ta' baħar fond f'Ta' Nofs Fliegu. Darba kienet magħquda ma' Malta, iżda nfatmet minnha permezz taċ-ċaqliq tettoniku li semmejna. Filfla nnifisha hija l-fdal ta' għolja magħmula minn blat tal-qawwi li jistrieħ fuq saff oħxon ta' tafal, li biż-żmien sfat imdawra b'baħar li fil-maltemp isabbat minn kull naħa. U billi t-tafal jibda jċedi, il-blat ta' max-xifer tqaċċat u waqa' għal isfel, u mad- dawra kollha fforma rdum wieqaf b'eluf ta' tirxien taħtu, max-xatt. Dan il-proċess naturali, li taha bixra li mill-bogħod tfakkrek f'kappell (quċċata ċatta, ġnub weqfin, u art baxxa taħthom) jidher li fi Żmien l- Ingliżi tħaffef aktar minħabba l- ħsara kbira li din il-gżira sofriet bil- bumbardamenti. Xhieda ta' dan huwa l-għadd ġmielu ta' bombi msaddin ii għadhom jidhru kemm max-xatt kif ukoll f'qiegħ il-baħar. il-quċċata ta' Filfla hija xagħra tawwalija u dejqa, b'żewġ xaqlibiet ewlenin li jaqtgħu ħesrem bħala rdumijiet: ix-Xifer ta' Fuq (li jħares lejn Malta) u Ix-Xifer t'Isfel (aktar baxx, lejn in-nofsinhar). Bejn l-1343 u l-1575 x'imkien fuq l-art għolja kienet tinsab il-kappella antika ta' Santa Marija ta' Filfla (suppost ġo għar imsejjaħ L-Għar tal- Madonna), filwaqt li matul il-pesta ta' l-1813-1814 mar igħix fuq Filfla ċertu Ġanni Attard bil-familja tiegħu u aktarx bena xi razzett ċkejken. Dawn illum għabu għal kollox għajr għal xi fdal ta' pedamenti, filwaqt li pittura antika fuq l-injam kienet ittieħed mill-kappella lejn iż-Żurrieq (l-ewwel lejn il-kappella ta' San Lew f'Bubaqra, imbagħad lejn il-knisja parrokkjali fejn għadha tinsab sa llum). Peress li llum il-quċċata m'għadhiex tista' tintlaħaq u ma jinħassx daqstant l-impatt tal- bniedem, il-veġetazzjoni tikber folta saħansitra fl-irqajja' l-aktar mirjieħa, u jgħammru wkoll xtieli u annimali li qajla ssibhom band'oħra, ngħidu aħna tip partikolari ta' tewm li kbir (Allium commutatum) li jikber sa żewġ metri, u xi bebbux rari. Filfla hija wkoll magħrufa għall-kwantità ta' agħsafar li jbejtu fuqha, bħall- gawwi u l-kanġu ta' Filfla li ssemma' propju għaliha. Imbagħad hemm ukoll il-gremxula ta' Filfla (Podarcis filfolensis filfolensis) li tinsab biss hawnhekk; hija sewda u akbar minn 'oħtha' ta' Malta, u għandha rabta folkloristika peress li kien jingħad li għandha żewġt idnub. hija qlajja' li forsi ġejja minn xi kumbinazzjoni partikolari. gremxula (anke dik li naraw kuljum f'Malta) tista' titlef denbha jekk dan ikun meħtieġ biex taħrab mill- periklu, u mbagħad bil-mod jikbrilha ieħor ġdid; f'każijiet tabilħaqq rari, ġieli l-ewwel denb ma jitqaċċatx sew filwaqt li t-tieni wieħed jikber xorta, u hekk tista' tisfa b'żewgt Mhix xi ħaġa marbuta ma' Billi x-xagħra tmil kemmxejn lejn in- wied ċkejken (illum fadal biss ħjiel tiegħu) li kien iferra' mill-irdum 'l isfel lejn il-baħar miftuħ, u fil-qrib 184 kien jinsab Il-Minżel ta' Filfla, mnejn dari kienu jitilgħu għal fuq qabel ma dan l-aċċess iġġarraf għal kollox. Sewwasew taħt fejn kien jinsab il-minżel hemm. 'sikka' (pjuttost ġemgħa ta' blatiet kbar imwaqqa' taħt wiċċ. il-baħar) magħrufa bħala L-Imniżżla; sajjied xiħ li jiftakarha kif kienet qabel saħansitra spjega li 'minn hawn kont titla' tiġri fuq Filfla dari'. Minħabba s-saff tat-tafal, fix-xlokk tax-Xifer t'Isfel kien hemm ukoll nixxiegħa żgħira, magħrufa bħala Il- Qattara. Is-sajjieda kienu jagħmlu ħofra fit-tafal biex jinġabar l-ilma, iħallu n-naqal joqgħod, u mbagħad jimlew ir-reċipjent li jkollhom. Skond xi dokumenti, il-furbani ġieli kienu jieqfu jimlew l-ilma minn Filfla qabel ma jħebbu għall-eqreb xtut Maltin, tant li l-Kavallieri kienu ppruvaw jisploduha biex jeħilsu minn dan l- uġigħ ta' ras darba għal dejjem. Ma kienx irnexxielhom, u n-nixxiegħa baqgħet teżisti sakemm fl-aħħar inqerdet mill-bumbardamenti ferm eqlel ta' Żmien l-Ingliżi. Marki oħra tal-bumbardamenti jidhru wkoll mal-faċċata għolja tax- Xifer ta' Fuq, sewwasew qrib ir-ras imsejħa Fuq id-Dahar, li tħares lejn Għar Lapsi f'Malta. Dan it-tarf għoli ħa ismu mis-sikka twila magħrufa bħala id-Dahar, li toħroġ minn taħt ir-riħ tiegħu. Ir-ras opposta ta' Filfla, li tagħti lejn il-Ivant, hija saħansitra ogħla u tilħaq l-għoxrin sular minn wiċċ il-baħar; tispikka mill-bogħod qisha muntanja rqiqa mifruqa fi tnejn b'xaqq tawwali tul il-faċċata tagħha. Taħtha, il-kosta tilwi ħesrem qrib L-Iskoll tax-Xlokk (blata oħra li tixref 'il fuq minn wiċċ l-ilma) u jerġa' jitfaċċa x-Xifer t'isfel. Daqs nofs triq bejn iż-żewġt irjus ewlenin li semmejna, tinsab l-unika roqgħa ftit kennija tax-Xifer ta' Fuq, li igħidulha Ir-Rokna. Lejn il-punent-ilbiċ ta' Filfla jidher skoll imdaqqas u m'ogħla żewġ sulari, li jissejjaħ ix-Xutu l-Kbir jew, skond xi kittieba, Il-Blata ta' Santa Marija. Jidher saħansitra minn Malta, u huwa mifrud mix-Xifer t'isfel ta' Filfla permezz ta' fliegu dejjaq li jgħidulu Il-Prajjot. Dan l- isem jidher li huwa diminuttiv ta' 'port' u, skond. sajjied Żurrieqi, jissejjaħ hekk għax. minn bejniethom tista' taqsam għan-naħa l-oħra ta' Filfla, allura qishom port'. Din l-ispjegazzjoni tidher aktar xierqa mit-tifsira mogħtija fid- dizzjunarju t'Aquilina, li jorbot it- tnissil ta' 'Il-Prajjet' (li huwa wkoll l- isem ta' port naturali fil-Mellieħa) ma' 'prato', deskrizzjoni li ftit li xejn għandha x'taqsam ma' l-għamla tal- post. Mit-tarf tax-Xutu l-Kbir tibda s- sikka twila li diġà ltqajna magħha (Id-Dahar), u tibqa' ħierġa għal distanza twila lejn il-punent f'għamla ta' sinsla dejqa eżatt taħt wiċċ l-ilma, b'ġenb wieqaf faċċata Malta u ieħor aktar immejjel lejn in- nofsinhar. Lejn il-bidu tagħha, tispunta daqs pied 'il fuq mill-baħar bħala skoll ieħor ċkejken: ix-Xutu ż- Żgħir. Skond xi sajjieda, dari dan kien jixref aktar 'il fuq mill-baħar iżda, billi l-Ingliżi kienu jisparaw fuqu, illum m'għadx fadal wisq minnu. U tabilħaqq, f'qiegħ il-baħar taħtu sa llum għad hemm il-bombi. Skond il-mappa ġeoloġika, Il-Prajjot huwa r-riżultat ta' wieħed mix-xquq (faulis) marbutin mal-proċess ta' ċaqliq ta' l-art; pariġġu hemm ukoll qasma oħra dritta taħt wiċċ l-ilma bejn ix-Xutu l-Kbir u x-Xutu ż-Żgħir li tkompli aktar fil-fond bħala faċċata lixxa. Jekk taqdef 'il barra mix-Xifer t'Isfel lejn in-nofsinhar, il-qiegħ tafli jmil għal xejn għal xejn u jibqa' dejjem baxx, hekk li jsibuh bħala Il-Qasira. Skond. ir-rakkonti tas-sajjieda, l- Ingliżi kienu jibnu simenta fuq Il- Qasira, jiżbgħuha bajda u darba fis- sena tiġi l-frejgata tispara fuqha. Ferm 'il barra minn Filfla, il-qiegħ tafli jieqaf ħesrem f'madwar żewġ sulari fond, u t-tarf ta' sikka saħansitra aktar baxxa jitfaċċa qisu tarġa (kontinwazzjoni tax-xaqq ġeoloġiku ta' ħdejn ix-Xutu ż-Żgħir). Hawnhekk wasalna fl-Imgħarrqa ta' Ġewwa, il-bidu ta' sikka li bħala firxa tiżboq lil Filfla u li tissejjaħ L- Imgħarrqa. il-wiċċ ta' l-Imgħarrqa jibqa' dejjem baxx u jidher minn wiċċ il-baħar, u f'xi partijiet huwa mżewwaq b'toqob, għerien żgħar u mini minquxin fil-blat, iżda mbagħad wara x-xaqliba l-aktar imbiegħda (L- Imgħarrqa ta' Barra), il-blat jaqta' f'daqqa bħal sies għoli taħt il-baħar, u hemm anke għar imdaqqas fil- faċcata tas-sies li jintlaħaq biss mill- bugħaddasa. Minn hawn. 'il quddiem, il-qiegħ jilħaq fond ta' aktar minn 50 metru, u ma jerġax jitbaxxa. Egħluq Nittama li f'dan l-artiklu rnexxieli niġbor it-tagħrif għani li jeżisti dwar it-toponomastika ta' uħud mill-isbaħ xtut ta' Malta, kif ukoll li nagħti ħjiel kemm jista' jkun ċar u interessanti dwar kif dan il-wirt kulturali u lingwistiku huwa minsuġ ħaġa waħda ma' l-ambjent naturali, il- pajsaġġ u l-istorja tagħhom. Nixtieq ukoll inrodd ħajr lil kull min għenni niġbor l-informazzjoni: (b'mod partikolari lil Karmenu Pace). Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Il-Ġeoloġija u l- Paleontoloġija tal-Gżejjer Maltin — ll (Sensiela Kullana Kulturali, nru. Pubblikazzjonijiet indipendenza. Komunikazzjonijiet personali: Bdiewa (anonimi) f'dawn il- postijiet: Il-Misqa (1993), Il- Maqluba (1995), Ta' Dnat/ix- Xwieki (2002) Barklor (anonimu) f'Wied iż- Żurrieq, 1995 Feliċ (bidwi xiħ mill-Qrendi) f'Iż-Żelliqat, 1995 Frans Farrugia (minn Ħal Għaxaq), snin '90 Ġiġi(raħħal min-Nigret), 1996 Karmnu 'Is-Siks' (miż-Żurrieq), 1996 Siġġiewi), 2002 Mark Scicluna (miż-Żurrieq), 1989 Nassab (anonimu) f'Ta'Melħa ħdejn Wied Fulija, Iż-Żurrieq, 1993 Ninu (sajjied) f'In-Niffied, 1995 Michael (kaċċatur miż-Żurrieq) f'Wied il-Bassasa, 1994 Peppi Spiteri 'Ta' Qazzitu' (mill-Qrendi), 2005 Renċ Attard (minn Ħaż- Żebbuġ), 1999 Salvu 'Ta' Kejli' (miż-Żurrieq), 2005 Salvu Buġeja 'Ta' Peppi ta' Pietru' (nannuwi, miż-Żurrieq), 2007 Sajjieda (anonimi) f'dawn il- postijiet: Ix-Xwieki (1999), Ix- Xaqqa (1993), L-Ilsna (1996), In-Niffied (1995), Wied iż- Żurrieq (1993, 1995), Wied il- Bassasa (1990, 2002) Żeppi Magro (sajjied mill- Qrendi), 1995 Guzi Gatt miz-Zejtun u joqghod San Giljan.