7 Ipkaneizzzjn e JSRUIARENE. — i-dħa mill-editur il-mara Miżżewġin friskil Par ħamranin, mazzarell komuni. 'Velenuża7' 'Dik tattakkak hux2' 'Iweġġgħek27' Dawn huma mistoqsijiet li spiss jistaqsuni studenti inkwetati waqt li nkunu mixjin fin-natura u naraw xi insett għaddej għall-affari tiegħu. Ħafna nies jibżgħu mill-insetti għax xi ħadd ikun beżżagħhom meta kienu żgħar. Jien ukoll meta kont żgħir kont nitwerwer minn kull ġurat li nara, nitkexkex min-naħal u naħrab jekk nara mazzarell. X'ħasra kemm ħiejt snin nibża' mix-xejni Imma mbagħad bdejt naqra kotba fuq in-natura u bdejt immur il- ħarġiet tal-BirdLife, li dak iż-żmien kien jisimha l-MOS. Għamiltha ma' nies li veru jifhmu fin-natura — bħal Joe (ara p. 2) — u ftit ftit ħlist mill- ħmerijiet li kont nemmen. Intom li għadkom qed tikbru u li tħobbu n-natura taħlux żmien fil- biżgħat u l-ħmerijiet. Jekk taraw ġurat mhux titwerwru, imma ersqulu biex taraw x'magna perfetta dawk is-saqajn twal ta' waral Jekk taraw naħla mhux titkexkxu imma oqogħdu iggustawha tlegleg in-nektar mill-fjuri b'dak l-ilsien ġej għall-ponta. Jekk taraw mazzarell segwuh mhux aħarbuh. Araw ipoġġix fuq zokk u ersqu ħalli tammiraw dawk l-għajnejn enormi. U taraw kif in-natura mhix ħaġa tal-biża' imma ħaġa ta' seħer li ma jispiċċa qatt. Victor Falzon L-Editur 7, wieħed mill-ikbar għasafar li jżuruna. Mhux għasfur komuni 14 imma f'dawn l-aħħar snin saru jidhru qtajja' kull sena. Il-biċċa l-kbira jibqgħu għaddejjin, ħlief xi wieħed li jkun għeja jew Dawn l-aħħar ġimgħat kienu eċċezzjoni, għax fir-riserva tal-Għadira niżlu numru sabiħ, u sa ma morna għall-istampa kien hemm 11-il fjamingu… jistennewkom iżżuruhomi Ritratt ta' Aron Tanti F'din il-ħarġa… Mill-editur A a ET ET ee JI Kotba ġodda Il-Ġganti Kolina u Żeppinu Nies bil-gzuz Iċ-Ċipressa Il-Bufula Sewda Xena tal-futur2 (National Aquarium), Desirċe Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv), l-Klabb Ħuttaf Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18vrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat bi T- a DT To l-e A ĊT ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. UE IT 2 o o TIT To l a A (lot tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eve View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Kuntatt o L GI i (of ġol Ta' Xbiex XBX 1120 GO BirdLife Malta,Ottubru 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon SIT pori 0) 21 o B Ko Co d tik (ol) JAĦUUL Issa nistgħu nagħmlu li Tiġġildux l-aħwa. Tlaqna niċċelebrawt nipprova norqodl fkndw daw ' 7 Fit-28 Awwissu 2018 il-BirdLife u l-Gvern iffirmaw ftehim li jq bis-saħħa tiegħu r-riserva naturali tas-Salina issa għaddiet uffiċjalment f'idejn il-BirdLife. Il-BirdLife se tagħmel minn kollox biex mhux biss insalvaw in-natura unika ta' dan is- sit imma naraw kif inżidu l-bijodiversità ta' din ir-roqgħa qala sabiħa ta' art u ilma. wx TAG EKAMIE mi. ap ' Saħħa, Joe… Tislima għażiża lil Joe Sultana li ħalliena fil-11 Settembru 2018. Joe kien l-aqwa espert tal-għasafar li kellha Malta u kiteb diversi kotba fuq l-għasafar u n-natura. Għallem ħafna naturalisti u mexxa u saħħaħ lill- BirdLife għal ħafna snin. Bis-saħħa ta' Joe inħolqu r-riservi naturali tal- Għadira u s-Simar li tant eluf ta' studenti u familji jżuruhom kull sena. Il-Ħuttafa ssellem lil dan il-bniedem kbir. Saħħa Joe, u grazzi ta' kollox. It-tundra hija ħabitat kbir u miftuħ fin-naħa ta' fuq , À- tad-dinja, fejn l-art tant hi kiesħa li siġar ma jikbrux. fe'm AAA is-semmiegħa Peter u Svivia, Maris u Skv huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natural lara vjaġġ twil… Skv kien qed iħares 'il fuq u ma kienx qed jistenna ballun jistampah f'wiċċul Kien il-brejk u oħtu Maris kienet qed tilgħab volibol ma' sħabha. Xi ħadd kien waddab il-ballun bis-saħħa u ġie f'tarf il-grawnd, fejn Skv kien qed iħares ċass lejn is-sema. li ġiet tiġri, inkwetata għal ħuha. Imma Skv ma kienx moħħu fl- uġigħ. 'Ħarest' qal lil oħtu. Maris ħarset madwarha u rat kwantità kbira ta' friefet sofor u suwed. It-tewmin qatt ma kienu raw daqshekk friefet f'daqqa. Marru malajr ifittxu lil sħabhom. Peter kien qed jittrenja l-atletika fil-grawnd il-kbir u oħtu t-tewmija Svvia kienet ma' Ms Galea li tmexxi Klabb Dinja Waħda u kienu qed jagħmlu bird feeders. 'Waww, xi ġmiel ta' kulurif' Ħadd mit-tfal ma kien ra dal- farfett qabel, wisq inqas daqshekk minnhom f'daqqa. It-tfal ma setgħux jifhmu kif ġew dawk il- friefet f'salt u x'kienu qed jagħmlu jduru fuqhom qishom storduti. Xtaqu jgħaqqdu idejhom biex jitgħallmu imma dak il-ħin ma setgħux għax kienu mdawrin bit- tfal l-oħrajn. Is-setgħa speċjali li kellhom kienet sigriet tagħhom biss. 'Naf x'nagħmlu,' qalet Svivia. 'Wara l-brejk għandna PSCD. Peress li qegħdin fi gruppi differenti ħadd mhu se jinduna jekk nitolbu biex niġu skużati. Niġu malajr fil-grawnd u nisimgħu x'qed jiġri Hekk għamlu. Kwarta wara li bdiet il-lezzjoni l-erbgħa reġgħu ltaqgħu fil-grawnd. Il-friefet kienu għadhom hemm, jagħqdu fuq rashom. 'Idejkom, malajr,' mexxihom Peter. Qagħdu ċirku u qabdu idejn xulxin. Puffl L-ilħna tal-istudenti Il-Ħuttafa 148 : Ottubru 2018 : p4 Desirċe Falzon fil-klassi sparixxaw u flokhom instemgħu ħafna ilħna rqaq, jirtogħdu. 'Jien se mmut bil-ġuħl Fejn hu n-nektar li qalu li se nsibu 77 'Kif għajjejtl Lanqas ħaqq dal- vjaġġ kolluf' 'Jien kważi għeriqt bir-raxx tal- baħar' It-tewmin baqgħu ħalqhom miftuħ. Mela dawn kienu friefet tal- passa, u kienu bil-ġuħl Minħabba li l-iskola kienet viċin il-baħar, kienet l-ewwel post li l-friefet ġew ifittxu l-fjuri… imma fl-iskola tagħhom lanqas kien hemm fjura waħdal 'Għax ma nużawx il-PSCD biex ngħinu lill-friefet7' qalet Svivia bi tbissima. It-tlieta l-oħra daru lejha. 'Għandna proġett marbut ma' Jien u l-Ambjent Tiegħi u s-Ser qalilna naħsbu f'ideat kif nistgħu ntejbu l-ambjent.' 'Fhimtekf' qabżet Maris. 'Nispjegaw lill-istudenti fil-gruppi tagħna li l-iskola tagħna hija l-ewwel art li jsibu l-friefet tal- passa x'ħin jaslu mill-vjaġġ. 'U li huwa d-dmir tagħna li nlestulhom l-ikel,' daħaq Peter. 'Taf x'nagħmlu Ngħidu lil kulħadd iġib qasrija waħda bi pjanta li tagħmel il-fjuri u ndawru l-grawnd bihomf' It-twemin telqu 'l xulxin u ġrew ħerqana lura fil-klassi, determinati li mill-għada l-iskola tagħhom tkun l-aqwa ristorant għall-friefet kollha li jaslu mġewħin minn fuq il-baħarl Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom sħabna t-tewminl Il-Ħuttafa 148 : Ottubru 2018: p5 Biex tixtri dawn il-kotba ċempel lill- BirdLife fuq 21347644/5 jew ibgħat imejl lil infoobirdlifemalta.org. Jew aqbeż qabża sar-riservi naturali tas-Simar jew l-Għadira. Ktieb ġdid mimli tagħrif u ritratt dwar il-ħajja u l-ħabitati ta' kull waħda mid- 19-il speċi ta' mazzarelli u damiġelli tal-Gżejjer Maltin - Bil-kulur kollu 7 Qoxra iebsa : 159 paġna 7 Bl-Ingliż : Prezz €20 Il-Wirt Naturali ta' Għawdex Ktieb li jiġbor 83 artiklu li dehru f'rivisti Għawdxin fuq medda ta' snin : Ideali għal min jixtieq jitgħallem dwar il-flora u fawna ta' Għawdex : Bil-kulur kollu 7 Qoxra ratba : 224 paġna : Bil-Malti : Prezz €15… Post għan-Natura Ktieb fuq is-siti Natura 2000 tal-Gżejjer Maltin : Ideali għal studenti tal- r-—— ġeografija fis-sekondarji : Mimli tagħrif, ritratt, tpinġijiet u mapep dwar jisibon. il-flora u l-fawna tat-48 inħawi protetti f'pajjiżna : Bil-kulur kollu - inġerkomi Qoxra ratba : 72 paġna : Bil-Malti : Prezz €7 Four higħlv venomous speċies of L AI kk li l-lightblue Z2-blue Ż-green 4—-dark green 5S-vellow B-orange Z-violet B-grav Dawn huma xi attivitajiet li l-BirdLife ħa torganizza għall- membri, għall-familji u għall-publiku fil-ġimgħat li ġejjin. Għal aktar dettalji ċemplu 21347644/5 jew ibagħtu imejl lil events Obirdlifemalta.org jew iċċekkjaw il-websajt www. birdlifemalta.org fi Ngħama 8Gastornis x 8 Epijornisx: 4 Forusrakos x BMoa Primx G Moa Sekond x Hawn huma l-ġganti mid-dinja tal-għasafarl T'ReaPrim. BRea Żgħir Ħafna minnhom huma estinti, uħud miljuni OKasowari IB EMU ta' snin qabel tfaċċa l-bniedem. Oħrajn fl Dodo x qeridhom il-bniedem stess. ) x sestint L-Avventuri ta' Kolina' l-Kokka u Żeppinu ż- Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina. hija kokka Żrinġ Nanna, ara ftit-tafx tgħid dan il-kliem: European Week for Waste Reductionl xejn inqas fuq tagħha. Minkejja Kolina. Iva, ara ġej: European Week for Waste li Kolina xwejħa u Żeppinu Reduction. Jaqaw tħajjart tieħu sehem Żeppinu7 żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn Żeppinu. Inti taf dan il-kliem xi jfisser7 ikollhom avventuri mill-iktar Kolina. U żgur li naf. Din hija ġimgħa f'Novembru interessanti. fejn diversi pajjiżi jieħdu sehem billi jagħmlu xi attività biex inaqqsu l-iskart. Iva, hekk qalulna l-iskola. Nann, jien diġà għandi idea tajba ħafna ta' kif nistgħu nnaqqsu. Ismagħha ftit: Innaqqsu l-homework ħalli nużaw inqas kartil Qed tara kemm inti intelliġenti fejn trid. Imma fil-ħajja kollox irid ikun, inkluż il-homework. Perġ hemm ħafna affarijiet x'tista' tagħmel l-iskola biex tnaqqas l-iskart. Pereżempju lunch nieħu biss kemm niflaħ niekol u mhux iż-żejjed. U daqshekk wet wipes għax dawk magħmulin mill-plastik. Ser nibda naħsel idejja minflok u nuża sarvetta tad-drapp. U tinsiex, il-lunch dejjem f'lunchbox u flok tieħu flixkun tal-plastik kuljum li mbagħad tarmih, timla minn flixkun kbir għal wieħed iżgħar li jibqa' jintuża. U din is-sena użajt il-basket, il-pokit, il- bajros u l-lapsijiet tas-sena l-oħra. U peress li kbirt ommi xtratli uniformi second hand. Kellu bżonn kulħadd bħalek. Mela ħajjarhom l-iskola ħalli tirreġistraw azzjoni interessanti għal matul din il-ġimgħa. U jekk għandek mistoqsijiet żur il-websajt tal-Wasteserv www.wasteservmalta.com jew Facebook page www. facebook.com/ewwrmalta, jew staqsi lilil Żeppinu. Sewwa jgħidu li l-kokka hija waħda mill- aktar annimali intelliġentil Kolina. U intom tfal) Tħajru bħal Żeppinu u rreġistraw azzjoni biex tieħdu sehem fil-European Week for Waste Reduction mis-17 sal-25 ta' Novembru. Tpinġija Victor Falzon Overpopulation hija l-kelma li tirreferi għal meta popolazzjoni — tal-bniedem jew ta' annimali — tikber sa punt fejn l-ekosistema partikolari ma tkunx tiflaħ għal dik il-kwantità. Meta jiġri hekk ir-riżorsi preżenti ma jkunux biżżejjed biex isostnu dik il- popolazzjoni kollha. U hemm jibda l-inkwietl Din il-problema tista' sseħħ f'ħafna annimali imma hawnhekk ħa niffukaw fuq il-bniedem, u fil-każ tagħna l-ekosistema hija… id-dinja kollhal Overpopulation (fil-Malti m'għandniex kelma għaliha) hija riżultat ta' diversi fatturi. Waħda minnhom hija t-tnaqqis fir-rata tal- mewt, bir-riżultat li jkun hemm iżjed persuni ħajjin. Fattur ieħor huwa ż-żieda fir-rata tat-twelid. Dawn huma riżultati tal-avvanz fit-teknoloġija u fil-mediċina, li wasslu għall-fejqan ta' ħafna mard. Il-kwalità aħjar tal-ikel wasslu biex in-nies illum saru jgħixu iżjed, ukoll għax it-teknoloġija wasslet għal immunità aħjar u b'hekk tnaqqsu l-imwiet. Illum f'pajjiżi żviluppati huwa normali li bniedem jgħix iktar minn 80 sena imma fl-antik in-nies ma kinux jgħixu wisq iktar minn 35 sena— bniedem ta' 40 sena kien xiħ tassewl Fin-natura l-popolazzjoni tal- annimali ma tisplodix għax dejjem hemm żewġ affarijiet jikkontrollawha: predaturi jew nuqqas ta' ikel. Fil-antik il-bniedem ukoll kienu jikkontrollawh dawn iż-żewġ fatturi. Imma dawn l-affarijiet m'għadhomx japplikaw għall- bniedem tal-lum. La għadhom jikluna l-annimali (ħlief f'każijiet rari), u l-ikel tgħallimna nipproduċuh aħna stess. Li tgħix b'saħħtek u fit-tul hija bla dubju ħaġa sabiħa u tajba, ħaġa li jixtieqha kulħadd. Imma jibqa' l-fatt li l-avvanzi li għamilna fit-teknoloġija u l-mediċina wasslu għal splużjoni fil-popolazzjoni. Din l-isplużjoni mhix sostenibbli u qed ikollha impatt negattiv ħafna fuq l-ambjent. Iktar m'għandek nies, naturalment iktar ħa tiżdied id-domanda għall- faħam, gass u fjuwils oħrajn biex iħaddmu l-ħajja komda li ngħixu. Dawn ir-riżorsi naturali huma limitati u għada pitgħada ħa jispiċċaw. Mhux biss, imma l-użu tagħhom qed iżid l-emissjonijiet ta' CO, fl-atmosfera li biha qed ngħaġġlu l-proċess tat- tibdil fil-klima. B'hekk l-ambjent qed jiġi ddegradat. Iż-żieda fil-popolazzjoni qiegħda tagħmel pressjoni qawwija biex tiżdied il-produzzjoni tal-prodotti għall- konsum. Biex inlaħħqu mad-domanda qegħdin nagħmlu użu eċċessiv mir-riżorsi naturali tad-dinja. Biex jitkabbru l-ħxejjex għall-ikel u għall- għalf tal-annimali li jitrabbew għall-ikel trid medda enormi ta' art. Dan qed jirriżulta fit-telf ta' ħabitati naturali, deforestazzjoni, tniġġis tal-ilma ħelu u l-ilma baħar — ilkoll suġġetti li missejna magħhom spiss f'din is-sensiela. Biex id-dinja tesagħna u titmagħna qegħdin nisfurzaw l-estinzjoni ta' eluf ta' speċi ta' annimali u pjanti. Fid-dinja Ilum hawn 7.6 biljun ruħ (7,600,000,000) u kull siegħa jitwieldu 15,000 tarbija ġdida — daqs il-popolazzjoni ta' Ħaż-Żabbarl Kull siegħal U meta l-ambjent ta' madwarna nkunu waqqajnielu l-kwalità u faqqarnieh, inkunu waqqajna wkoll il- kwalità tal-ħajja tagħna stess. Xnista' ħagħmejs Forsi ma nistgħux nikkontrollaw il- popolazzjoni, imma nistgħu nnaqqsu l-ħela enormi ta' riżorsi. Kemm narmu affarijiet tajbin biex nixtru affarijiet ġodda flokhom2 Dak il-mowbajl ġdid żgur kellek bżonnu27 Li nixtru affarijiet sempliċiment għax huma moda huwa vizzju irresponsabbli. U kemm ikel naħlul Tafu li terz tal-ikel li nipproduċu jispiċċa jintrema2 Din il-ħela ssir l-iktar fil-pajjiżi żviluppati… inkluż pajjiżna stess. Id-dinja forsi tiflaħ għall- bżonnijiet tagħna, imma żgur mhux għall-ħniżrijiet tagħnal Fil-ħin li domt biex qrajt dan l-artiklu twieldu fid-dinja iktar minn 700 ruħl Il-Ħuttafa 148 - Ottubru 2018 : p12 Il-Ħuttafa 148 : Ottubru 2018 : p13 Is-siġra taċ-ċipress faċli tagħrafha għax tispikka ħdejn siġar oħrajn. Dritta dritta, twila twila u ġejja għall- ponta. Qisha pinzell ġgant lest biex ipitter is-sħab fis- semal Forsi għalhekk kien tant iħobb ipinġiha l-pittur famuż van Gogh (ara l-kaxxa isfel). Iċ-ċipressa hija siġra konifera, jiġifieri siġra li tagħmel il- Il-prinjoli taċ-ċipress ikunu bħal blalen żgħar ibsin li għall-ewwel ikunu ħodor li mbagħad isiru kannella. Fl-istaġun niexef jixpakkaw u minnhom taqa' ż-żerriegħa. Bħal koniferi oħrajn, iċ-ċipress ma jagħmilx fjuri, u għandu weraq irqiq, aħdar skur u miksi b'ħafna skwami (scales) żgħar. Iċ-ċipress tar- razza dejqa hawn min isejħilhom Mhux iċ-ċipress kollu jikber f'dik l-għamla żnella u pulita. Iż-żewġ ċipressiet li jidhru fir-ritratt huma t-tnejn l-istess speċi ta' ċipress imma s-siġra tal-lemin hija razza bil- friegħi iktar miftuħin. Forsi ħdejn l-oħra tidher xi ftit żmattata, qisha qamet tard u ħarġet tiġri għall-iskola bla ma għamlet xagħarhal Iz- taċ-ċipressa għall-ewwel ikun lixx imma biż-żmien jibda jrabbi flieli u tikmix vertikali. Din iċ-ċipressa xwejħa mhux biss għandha ħafna tikmix imma qed jikber fuqha wkoll ħafna , Speċi ta' likena. Ħafna nies jassoċjaw iċ-ċipress maċ- Bir-raġun, għax fiċ-ċimiterji jitħawwel ħafna ċipress, kif jidher f'dar-ritratt tal-Addolorata. Tgħid għaliex2 Iċ-ċipressa ilha ħafna żmien assoċjata mal-mewt. Fil- mitoloġija Griega ċ-ċipressa kienet sagra għall-allat tal-Art Taħtana (Underworld), u meta jmut xi ħadd kienet titħawwel waħda ħdejn qabru. Barra minn hekk peress li ċ-ċipressa hija dejjem-ħadrana u tgħix ħafna sekli saret simbolu tal-ħajja ta' dejjem, u anke donnha qed tipponta lejn il-ġennal Għandha wkoll xeħta serja għax twila u dejqa, bla xniexel u kuluri, u weraq skur — qisha liebsa l-iswed għal xi funeral. Fil-fatt l-isem Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta L-istorbjuża tal-ġonnal Ras sewda hija NI tipika tal-bufula Il-ġilda madwar TA la hija waħda sewda raġel FL mill-iktar għas ĠU komuni f'Malta u hija mifruxa sew mal-Gżejjer. tagħha u tħobb ti : X ħ hija speċi li tħobb il-ġo tan-nies għax fihom issi IL Ta A IT sewda hija l-garden bird tipiku ta' pajjiżna. Munqar irqiq b GT Jur GĦ perfett biex jaqbad insetti rIejnlla IBETeQ Piż Jekk trid titgħallem iktar IUQI fuq l-għasafar li jbejtu Ni f'Malta The Breeding Status l-ktieb għalik. Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba. Il-mara faċli tagħrafha mir-raġel għax rasha griża, mhux sewda. Bħar-raġel ikollha wkoll dak iċ- ċirku ġilda ħamra madwar għajnha. Daqs proprju ta' bajda ta' bufula sewda Il-bufula sewda tibni bejta pulita bil-fetħa ftit ovali u fiha tbid minn 3 sa 5 bajdiet. Fir-ritratti tidher bejta bi tliet bajdiet, u l-istess bejta wara li l-bajd faqqasl Jekk tarma bird table fil- ġardina għandek ċans ġ Ejja ħaffef. B A tajjeb li żżurek il-bufula Armaha fil-ħarifa u N x-xitwa meta l-ikel naturali (speċjalment insetti) jiskarsa u l-għasafar ibatu l-ġuħ. mela: żerriegħa tar-rummien, frak tal-pastizzi, kejk imfarrak, skalora, ross il-forn…