IL-MALTI QARI LI TOĦROĠ /L-GħAQDA IT-TIENI KTIEB TAL-KITTIEBA TAL-MALTI TA' L-1928 IL-BELT (VALLETTA) Minn Fomm-ir-riħ ingħaddu minn ħdejn il-Knisja tal-Pilar u naqbdu t-triq ta' l-Isqot. Ħdejn il-pjazza dik il-kantuniera jgħidulha 7al-Fara. Mnejn ġie dal-laqam' F'tarf il-pjazza, fi żmien is-sultan Verdala, twaqqaf plier u fuqu lupu tal-ħaġar iżomm l-arma tas-sultan, u dan biex ifakkar li s-sultan, dik is-sena, kien laħaq Kardinal. Mita dal-plier biż-żmien ittiekel, il-Bali Verdelin, neputi tas-sultan, waqqfu mill-ġdid (1672). Il-plier bil-Fama tas-sultan Verdala baqa' wieqaf għal żmien twil, imma mita ġġarraf it-tieni darba ħadd ma ħaseb 'jarġa' jibnih, u fil-Kantuniera ma baqàx ħlief l-isem Tal-Fama. Min twieled tletin sena ilu jismagħhom isemmu il-kafċ tar-Reġina qalb is siġar ta' ħdejn il-palazz, imma dal-ġnien ma rahx b'għajnejh. Fl-1858, fi żmien il- gvernatur Le Marchant sar ħafna tibdil fil-Belt. Ix- xatt, fejn hu il-lum is-suq tal-ħut, jissejjaħ ''fuq il-ġgant' għax f'nofs dik il-wesgħa kien hemm għajn kbira bix- xbieha ta' Nettunu, alla tal-baħar, minsuha fuqu, li in-nies kienet tgħidlu '2l-ġeant'. Le Marchant ħaseb li. din l-istatwa tal-bronż, xogħol minn l-isbaħ, kienet aktar. tixraq il-palazz inkella x-xatt u għalhekk ġagħal li tinħatt il-għajn u l-ġgant jitqiegħed fil-bitħa tal- Palazz fejn jinsab sal-lum. Il-wesgħa ta' quddiem il-BiŻżioż/żeca kienet għar- wiena u l-gvernatur ħaseb malajr jonsob statwa f'nofsha. U l-istatwa mnejn2 Le Marchant ma ħasibhiex darbtejn. F'nofs il-Forti Manwel kien hemm l-istatwa tal-bronż tas-sultan Manoel. ''Dnub', qal il-gvernatur, ''statwa bħal din ma jaraha ħadd magħluqa fil-forti. Fil-pjazza tal-Palazz iżżejjen belt'' Hekk is-sultan Manoel sab ruħu il-Belt. Ma' dwaru sar ġnien tal-larinġ imdawwar b'rixtellu tal-ħadid u ma' ġenbu, lejn il-palazz. għajn bil-vaska tawwalija u lejn il-loġoġ intrama kafċ nofs-tond bi twieqi kbar u mwejjed tar-rħam barra u fuq il-bieb kitba bil-Franċiż ''Ca/£ de la Rerne'. Dal-ġnien tal-larinġ f'nofs il-Belt kien fih daqqa ta' għajni Fl-1887, ir-Reġina Vittoria għalqet ħamsin sena issaltan u biex isir xi ħaġa b'tifkira ta' dan, il-gvern tagħna raġa' naddaf il-wesgħa ta' ħdejn il-palazz; is- siġar inqalgħu u s-sultan Manoel, bħal raġel tajjeb, telaq kutu kutu mill-Belt u ntasab f'ras il-Mall. Floku twaq- qfet l-istatwa tar-reġina li hemm il-lum. Il-Kafe baqa' wieqaf sal-1914. Quddiem it-tijatru, ħdejn Puturjal, kien hemm bini kbir, bħal tarzna, imsejjaħ il-Fjanż jew il-Ferverija. Bini ta' żmien is-slaten, bejn it-triq tal-Fjank (Strada Fianco) u Strada Mezzodi, li baqa' wieqaf sas-sena 1876. It-tijatru, mibni fl-1860-66, inħaraq fil-25 ta' Mejju 1873. Biex jarġa' jintrama flus ma kienx hemm fil-kaxxa, għalhekk il-Gvern ħaseb li jbiegħ il-bini tal- Ferrerija. Din inbagħad inħattet u flokha bena djar is-sur Butigieg. Fuq ix-xellug tal-Ferrerija kien hemm dik il-għajn li issa tinsab ħada d-dħul tal-Vapur ta' l-art, l-ewwel għajn li twaqqfet il-belt. F'nofsha hemm minquxa ix- xemx u taħtha l-kitba 'oveziċus idem' li tfisser il kullħadd xorta waħda. ' Minn Strada Brittanica, ħdejn il-Knisja ta' San Franġisk, kont dari tara' kolonna twila 70 pied fuq is-sur li jati għal fuq Marsamxett. Din kienet il-kolonna b'tifkira tal-Gvernatur Ponsonbv, imwaqqfa fl-1838. Il-lum ma baqàx ħlief il-maqgħad tagħha għax fl 1874 waqqgħetha sajjetta. Strada Sant'Ursola, taħt il-Barrakka ta' fuq, dik it-triq tat-taraġ kienet dari tissejjaħ 'il-zig tal-Gran Viskont'—għax hemm kien igħammar il-Gran Viskont ta' żmien l-Ordni li kien jikkmanda l-Pulizija. It-triq ta' ħdejn il-knisja ta' San Pawl kienu jgħi- dulha ''ZL-bvig tal-Masri'; jiġifieri it-triq tal-qoton ta' l-Eġittu, għax l-Eġittu jissejjaħ. bil-malti u bil-għarbi wl-Masar'. Bosta għadhom jiftakru l-ħwiener f'dik it-triq bil-ġżari tal-ħajt imdendla fil-bieb. It-taraġ ta' wara s-suq (Strada Teatro) kien magħ- : ruf bħan-'xiżla tat-tiġieġ għax it-triq kienet maħnuqa b'gaġeġ, oqfsa, gallinari, b'kull xorta ta' tjur, tiġieġ, papri, dundjani, ħaġel u qtajja' ta' għasafar. Lil Venitra, bejjiegħ minn l-aqwa, f'dik il-kantuniera, kien jafu kullħadd. Min għadu jsemmi ''im-xiżla tal-kalzrati' jew ''in- niżla tal-panċ'2 Taħt il-Kistlanija l-qadima (Strada San Giovanni) li dari kienet il-Qorti, kien hemm il-bieb mnejn kienu joħorġu l-kalzrati. Il-lum hemm l-uffizzju tal-gass. Il-Kalzri nbidel imma l-isem tat-triq baqa'. Kienet tissejjaħ ''iż-żemga' dik in-nitfa ta' niżla li tàti għas-sur ta' Maistines. Żenqa, tfisser triq bil- għarbi, u fil-Marokk it-triqat kollha żenqiet, għax dak l-isem tagħhom, Dawn l-ismijiet li kienu l-aktar f'ħalq in-nies fiż- żmien l-imgħoddi, bil-ftit il-ftit, dak li nafu l-lum uliedna ma jiftakruhx, għax ħelu-ħelu it-tibdil sejjer dejjem. Tfal, konna nilgħabu ħdejn il ''ġżzzasfika' (gvmnasium) quddiem Kastilja, il-lum il ''ġinnastika' inħattet u tala' il-Fermon /nstitute. Ħott u ibni u l-warrani jintesa, hekk kien minn dejjem u hekk għad ikun.