IL-KONTI CIANTAR U L-FOLKLORE MALTI Studju ta' Ġ. IL-MAQLUB ta' li ġara f'xi pajjiżi oħra, hawn Malta l-ew- wel studji li saru fil-għalqa tal-folklore kellhom x'jaqsmu mad-drawwiet fil-lbies u fl-ikel, maż-żwiġijiet u l-funerali ta' niesna—u ma' l-ewwel qwiel tal-poplu tagħna. U l-ewwel nies li ntefgħu għal dax-xogħol kienu kollha nies Maltin li għexu jew kitbu fl-aħħar nofs tas-seklu tmintax—seklu li fih kiber u xtered il-moviment tar-Romantiċiżmu bl-interess li qanqal fil-għana u fil-ħrejjef u fergħat oħra tal-letteratura popolari, Issa s-seklu tmintax kien ukoll żmien li fih kienu jsaltnu fl-imħuħ ta' l-istu- djużi żewġ idea; : il-ħlewwa u s-safa tal-bniedem salvaġġ u l-idea li n-natura tal-bniedem hija xorta waħda kullimkien—idea li tid- her ċar fl-opra ta' G. B. Vico Scienza Nuova (1725). Minn dawn iż-żewġ ideat tqanqal interess kbir fil-ħajja tal-popli primitivi, kif ukoll tiftix għaqli fid-drawwiet u l-ħajja tan-nies ċivilizzati. Fuq il-fond ta' dan il-kwadru ġenerali ta' l-istudju tal-folklore fl-Ewropa nistgħu issa nikkunsidraw il-ħidma u x-xogħol tal- Konti G. A. Ciantar, li flimkien mal-Kanonku G.F, Agius de Soldanis u M. A. Vassalli, kebbes in-nar ta' dan l-istudju fil- gżejjer tagħna. Hawnhekk nitkellmu biss fuq il-Konti Ciantar sew għaliex ix-xogħol tiegħu kien l-iktar importanti fosthom, kif ikoll il-għaliex s'issa ħadd għadu ma tah li ħaqqu—la bħala sto- riku, fil-fehma tagħna, u lanqas bħala studjuż tal-folklore, Biex naraw aħjar min kien il-Konti Ciantar nagħtu tagħrif qasir dwar ħajtu. Twieled nhar l-4 ta' Settembru, 1696 u fl-1711 telaq minn Malta biex ikompli jistudja barra, Daħal fil-Collegio Nazareno f'Ruma, u wara tgħallem it-Teoloġija u l-Liġi; imma l-iktar li kien mixħut għall-Matematka, għall-Istorja, u għall- Poeżija, li kien jikteb bil-Latin u bit-Taljan. Kien imsieħeb tl- Arcadia u f'ħafna Akkademji oħra ta' dak iż-żmien. Imbagħad ġie lura Malta u żżewweġ; iżda fl-1721, wara l-mewt ta' missie- ru, mar joqgħod f'Palermo u minn hemm għadda għal Ruma. Sena wara, nsibuh mill-ġdid Malta, u s-Sultan Manoel laħħqu Ġurat tal-Belt, il-Birgu u l-Isla. L-interess tiegħu fl-istudju ma naqas qatt, u barra li tgħaliem il-Grieg u l-Franċiż, kiteb fuq il- qdumijiet, l-istorja naturali u l-medalji qodma ta' pajjiżna, għaq- qad mużew ċkejken għalih u ġabbar librerija privata ta' kotba Il-Konti CIANTAR U L-FOLKLORE MALTI 105 magħżula. Għamel isem fl-Italja u fi Franza meta, fl-1737, ħa- reġ għal Patri Ignazio Giorgi li kien kiteb li San Pawl ma kienx tfarrak hawn Malta, imma fi gżira oħra, Meleda, fl-Adrijatiku. Meta, kellu 55 sena Ciantar beda jonqsu d-dawl, u spiċċa biex għama għal kollox. Trmma b'danakollu baqa' jiddetta sunetti, odi, drammi u epitaffi, n temm ir-reviżjoni ta' l-Istorja ta' Malta ta' G.F. Abela li minnha ħareġ fi żmienu l-ewwel volum— Malta Tustrata—fl-1772. It-tieni volum ħarġu ibnu fl-1780. Ciantar miet fl-1778 u, skond ma jgħid ibnu (), jinsab midfun fil-Kol- leċġiuta ta' San Pawl tal-Belt. Bħala bniedem, jingħad li l-Konti Ciantar kien raġel twil u sbejjaħ, fabbli ma' kulħadd u ferrieħi fi kliemu (2). ' Ħafna jaħsbu illi l-edizzjoni ta' l-Istorja ta' Abela maħruġa mill- Konti Ciantar mhijiex ħliet l- istess Opra. stampata u miżiu- bħali ' 'Abela- Ciantar' donnu l-isem T ta' Ciantar jitwaħħad ma' ta' Abela u jintefa. Imma ż-żidiet li għamel Ciantar juru prepa- razzjoni qawwija u midħla tal-għaġeb mal-ġrajjiet ta' żmienu kif ukoll kultura ġenerali u ħjiei tajjeb ta' letteratura, Ikkorreġa, xi żbalii li kien ħa Abela, qasam it-test f'paragrafi meta kien meħ- tieġ, biddillu xi ftit l-istil biex jinqara iktar ħafif u mexxej, u minn opra f'volum wieħed ħareġ żewġ volumi kbar. Kulma żied u kiteb Ciantar jista' jingħażel malajr minn dak li kiteb Abela, il-għaliex jidher kollu bejn virgoletti. U hekk nittamaw illi x-xo- għol ta' Ciantar bħala storiku għad jiġi studjat sewwa u li jin- għaraf aħjar il-kwadru li ħalliema ta' Malta fis-seklu tmintax. Imma dak li jinteressana hawnhekk hima xi a petti ta' folklore Malti li jidhru minn bejn il-paġni tal-Malta Illustrata tal-Konti Qiantar. Nistgħu ngħidu illi l-kontribut ta' Ciantar għall-istudju tal- folklore biċċa sar direttament u biċċa indirettament, mingħajr anqas biss ma. kien jaf il-kittieb stess li għad jiswa għalhekk. In- dirett huwa d-dawl li jixħet fuq id-drawwiet u l-ilbies u ċ-ċerimo- njal ta' żmienu bid-dettalji li jagħtina ta' purċissjonijiet u okka- Żjonijiet oħra ta' festi mogħtijin għall-pubbliku; waqt li dirett, (1) Tbnu, il-Konti Giorgio Sersfino Ciantar Paleologo. żied il-ħajja ta' missieru fil-qosor fit-tieni volum tal-Malta Tilustrata, 1780 (Lib, IV, Vol. 106 IL-MALTI għax qal hekk Ciantar stess fil-kelmtein qabel li kiteb għall-Malta Tlustrata, huwa. t-tagħrif li jagħti fl-Appendice ta' l-ewwel vo- lum, dwar iż-żwiġijiet qodma tal-Maltin, id-drawwiet li kienu jsiru meta jmut xi ħadd, id-dettalji dwar karattru u lbies tal- Maltin, u l-fehma tiegħu dwar in-nisel ta' dawn id-drawwiet, Wisq iktar minn Abela, il-Konti Giantar kellu pinna ħafifa u kien iħaddem stil ċar, ħaj u mexxej. imżewwaq b'xi rimarki persunali li jżidu jlewnu r-rakkont. Il-qawwa ta' l-osservazzjoni tiegħu tidher fir-reqqa li biha jġibilna quddiem għajnejna xi ċe- rimonji ekklesjastiċi u pubbliċi ta' żmienu, Issa jgħidilna fuq il- pussess ta' dan jew dak l-Isqof, u bħal naraw għaddejjin dawk il-karrozzi, u l-ilbies tan-nies ta' ġo fihom, il-qassisin rekbin fuq iż-żwiemel; nisimgħu l-isparar u d-daqq tal-qniepen waqt li jin- għataw il-bukketti tal-fjuri u jinqraw il-poeżiji jew jittieħdu ġu- ramenti. U l-istess meta igħidilna fuq il-mewt ta' xi Isqof jew Gran Mastru. Naqraw kif sviluppa l-kostum ekklesjastiku hawn Malta fi żmienu, u bħal ningħaqdu ma' dawk il-ħafna nies li, lejlet il-festa ta' 8. Lawrenz ta' l-1752, inġemgħu fejn l-imħa- żen ta' Pintu, li kienu għadhom kif tlestew, biex jaraw il-mi- xegħla tal-faċċata tagħhom; nisimgħu d-daqq ħelu li baqa' sej- jer il-lejl kollu, waqt li l-għonja u nies oħra resqu fuq id-dgħaj- jes mal-mol biex jaraw u jgawdu dik id-dehra sabiħa (8). Jekk inhi l-Imnarja, l-ewwel jgħidilna fuq it-tiġrijiet li kienu jsiru, u n-nies li kien ikun hemm jaraw fil-Loġġa, mindaqqiet bil-Gran Mastru fosthom, u mbagħad jeħodna l-Buskett fejn ix-xena tiż- żewwaq bl-għarajjes ġodda u d-daqq u l-għana u l-għajat, u al- tilqu minn hemm waqt li l-għarajjes għaddejjin rikbin, hu qud- diem uhi wara, bil-fergħa tal-luq f'idejhom bħala, sinjal li kienn marru l-festa u gawdew il-Buskett, sewwa sew bħalma kienu għamlu missirijiethom u ommijiethom fiż-żmien ta' qabilhom (4). Tagħrif ieħor jagħtina dwar il-leġġendi ta' żmienu li tagħ- hom għad fadal xi tifkira. Tssa jgħidilna fuq Sant'Orsla u kif waqfet mal-Għawdxin fit-tiġrib tagħhom, jew fuq Sant'Agta li ħelset il-Maltin meta darba ħabtu għalihom it-Torok 1 tagħna ħadu l-istatwa tagħha fuq is-swar ta' l-Imdina u wara ftit l-għa- du telaq; jonkella fuq il-ġebla tal-Grotta ta' San Pawl—imsejħa grazzja ta' San Pasel — h taqta' kemm taqta' minnha qatt ma IL-Konri CIANTAR U L-FOLKLORE MALTI 107 jidher ġol-għar u li kienet tajba għal xi mard, jew fuq id-Damax- xena li ġiebu magħhom l-Ordni minn Rodi, Imma l-isbaħ hi l- leġġenda ta' San Kurradu, li kien joqgħod Wied il-Għasel sa- kemm il-Mostin nasbuh u kellu jaħrab u jħalli l-Gżira u jaqsam għal Sqallija fuq il-mant mifrux fuq wiċċ il-baħar. U qabel telaq bassar lill-Mostin li għad iridu jġarrbu ħafna tbatijiet, li għad iridu jaħbtu għal Malta t-Torok, u li għad jiġi żmien li 'f'Xagħ- ret Mewwija għad kull xiber jiswa mija''—ħaġa li twettqet meta ġiet biex tinbena l-Belt Valletta (5). U jfakkarna wkoll fid-draw- wa li jitqiegħdu l-friegħi tal-luq mal-gallarija tal-Gran Mastru, tal-Balliji u tal-fizzjali għolja ta' l-Ordni nhar l-ewwel ta' Mejju, bli me kenux neħħuhom dal-fri.għi qabel tmint ijiem. Iktar magħrufa, sew mill-kittieba Maltin u barranin li ħa- du minnha fil-kitba tagħhom, kif ukoll aktar importanti fiha nfis- ha hija d-deskrizzjoni l ħalla Cinntar taż-żwiġijiet, funerali u Ibies tal-Maltin ta' żmienu u ta' qabel. Jekk wieħed jifli sewwa l-kitba tal-Konti Ciantar jasal biex jara x'kienet il-fehma tiegħu dwar in-nisel tad-drawwiet Maltin taż-żwieġ u tal-mewt, kif ukoll x'kien ii ġagħlu jħalli bil-miktub it-tifkira ta' kif kienu jsiru fi żmienu. Ciantar kien iħoss li, billi dawn id-drawwiet bil-ftit il-ftit kienu qed jinqatgħu, kien xieraq : li jsemmi xi ħaġa hu fil-kitba tiegħu. Imma kellu jillimita ruħu għaż-żwiġijiet, funerali u xi karatteristiċi oħra ta' lbies u karat- tru tal-Maltin, li tagħhom irnexxielu jagħti tagħrif dettaljat. Mill-kummenti tiegħu, iktar milli mid-deskrizzjoni nfisha, nis- tgħu niffissaw xi dati li fihom din iew dik id-drawwa kienet għad- ha, ssir bawn Malta. Il-baldakkin li taħtu l-għarusa kienet toħ- roġ mid-dar sal-knisja nqata' mill-Isqof Luca Bueno fl-1668; l- Isqof Cocco Palmieri (1681-1711) qata' d-drawwa, li jingħata flix- kun inbid lill-kappillan fit-tiġijiet, u sa l-1618 jidher mir-rap- porti tal-kappillani lill-Isqof Baldasenre Gaglrires li kienu għad- hom jagħtuhom ftira, imsejħa qarċilla, b'żewġ figurini li juru l- għarus u l-għarusa fuqha, li kienet tinġarr quddiem l-għarajjes mid-dar sal-knisja u titqiegħed fuq l-artal bħala rigal lill-kappil- lan. Sa l-1598 kienu għadhom jidhru d-daqqaqa tal-v;olin u l-ki- tarra, li jimxu quddiem l-għarusa, u jieqfu jgħannu tifħir lill-għa- rusa. u lill-għarus. Fi żmien Ciantar kien ilu li nqata' l-użu li jindilek fomm l-għarusa b'taħlita ħelwa, li Vassalli żmien wara 108 IL-MALTI ), biex kliemha ma' żewġha jkun ħelu u sabiħ, imma l-kittieb tagħnu qara fuq din id-drawwa f'Ms. li ħallietu wieħed Salv. Mangion u semmieha wkoll. Sa żmien kienu għadhom: f'xi rħula jifirxu kutra fuq il-qabar biex ma jir- fes ħadd fuq il-mejjet, u fi tfulitu huwa nnifsu sab ruħu f'dar fein nies il-mejjet qagħdu jieklu fuq ħasira fl-art. b'saqajhom imsallba b'sinjal ta' għali (6). Sal-bidu tas-seklu 18 kien għad fadal nisa li jinfexxu jqattgħu xagħarhom meta jmut xi ħadd jiġi minnhom (7), u sas-seklu 17 baqgħu jagħmlu l-weraq tar- rand u tal-larinġ taħt ras il-mejjet fil-qabar. In-newwieħa ak- tarx li nqatgħu fi żmien il-pesta ta' l-1676, meta l-funerali ma tħallewx isiru bil-pompa ta' qabel. Dwar in-nisel tad-drawwiet Maltin Ciantar mexa wara Àbe- la u ħareġ bit-teorija li ħafna minnhom huma ġejjin mill-Grie- Fil-fehma tiegħu setgħu l-Maltin ħaduhom minn għand il- Ġriogi meta, dawn kienu jsaltnu fuq dawn i-gżejjer; imbagħad. meta. l-Maltin saru Nsara, warrbu s-superstizzjonijiet u żammew biss il-ħsieb ewlieni jew it-tifkira tiegħu. Kultant l-argument jidher ftit imqanżaħ, ngħidu aħna, meta jnissel id-drawwa Mal- tija li l-għarusa toħroġ taħt il- baldakkin mid-drawwa Griega li jinkuranaw lill-għarusa. L-istess għan-newwieħa. Wara li jagħ- ti tagħrif dwar il-prefiehe tar-Rumani, li jixbim ħafna lin-new- wieħa, tagħna, igħid li billi did-drawwa kienet mil-qedem fil-Gre ċia, il-Maltin ħaduha mill-Griegi meta konna taħthom żmien qabel ma ġew ir-Rumani Malta (8). Ir-rigal tal-ħnt li l-għarus kien jagħti lill-għarusa, ilaqagħu mad-drawwa tal-Feniċi li jadu- raw il-Portuna. It-twemmin fil-ħut għar-riżq ġie mal-Feniċi, li minnhom tnisslu l-Maltin qodma, flimkien mal-kult tal-Fortuna ; imma meta l-Maltin saru Nsara warrbu l-kult tal-Fortuna u żammew biss it-twemmin li l-ħut iġib ir-riżq (9). Id-drawwa li jitqassam il-qamħ imsajjar, li tissejjaħ qoċċija, fil-funerali, Cian- tar igħid li daħħluha l-Griegi, li sa żmienu kienu għadhom jagħ- mlu hekk. Biex isaħħaħ il-fehma tiegħu dwar in-nisel tad-draw- wiet mill-Griegi, iżid igħid: U billi l-Griegi damu jsaltnu ħaf- na fuqna, id-drawwiet tagħhom baqgħu ħajjin għal żmien twil jgħid li kien jisimha żi Iħidem, p. 806. IL-Konri CIANTAR U L-FOLKLORE MALTI 109 f'din il-gżira. Minn hekk ġej li sas-sena 1575 kienu għadhom jgħammdu lit-trabi billi jgħaddsuhom fl-ilma, skond ir-rit Grieg —drawwa li ġiet projbita minn Duzzina'' (19), Imma barra l-Griegi, popli oħra li ħakmu dawn il-gżejjer ħallew il-marka tagħhom fid-drawwiet tagħna—Normanni, Sve- vi, Anġojini U Araġo: użi, l-iktar dawn ta' l-aħħar. Minn għand il-Għarab il-Maltin. ħadu l-kapott li sa żmienu kien għadu jin- tlibes sew mill-popolin kemm mill-għonja, bid-differenza li n-nob- bli, flok tad- drapp oħxon u goff, kienu jagħmluh tal-pannu fin u b'xi ormimenti, u kienu joqogħdu hih ġol alur biss u ma, joħor- ġux barra jekk mhux bil-lejl. Imħabba l-kummerċ ma' Sqallija daħlu wkoll xi drawwiet Banllin sew fl-ikel kemm fil-lbies, l-ik- tar tan-nisa, u fl-ibliet fi żmien Ciantar kienu daħlu vi użanzi Franċiżi wkoll, fil-bies, fil-lmijja u fid-diskors. Il-fehma tiegħu hija li mis-seklu XVAT il-ħajja ta' l-ibliet f Malta kienet tingħax fuq dik ta' l-Italja, u iktar u iktar fuq dik ta' Franza, Imma fi żmienu kienu nqatgħu ċerti żifniet qodma li ġejjin mill-Ttalia u minn Spanja, u flokhom. bċew jinżifnu oħrajn li jaqblu aktar mal-gost Franċiż (11), Semmejna ftit ilu l-kapott, li l-Malbm ħadu mill-Għarab. Qabel is-seklu XVI il-Maltin li jistgħu kienu jorqdu fuq rix u pjumi rotob, jew suf, imgħottija b'lożor tal-għażel fin, u kienu jqiegħdu taħt rashom imħaded mimlija bil-weraq ifuħ tal-wardi Maltija, li kien infittex ukoll mill-barranin i li jistgħu, F'dan iż- żimien ukoll il-Maltin għonja kienu jxiddu mhux biss ilbies tal- ħarir imma x'uħud minnhom tal-bellus. In-nisa Maltin kienu jinsġu l-lbies tal-ħarir bil-ħajs tad-deheb, irranġati b'mod u bis- simetrija li jidhru bħal arzell tad-deheb. Il-brieret kbar li kienu jxiddu f'rashom il-Maltin aktarx li ħuduhom minn għand l-Ara- ġoniżi, li saltnu għal żmien twil qabel il-Kavalieri, u sa żmien Ciantar xi bdiewa u Maltin oħra kienu għadhom jilbsuhom għal bil-lejl u meta jmorru għall-kaċċa. Dawn huma l-linji ġenerali tat-tiftix u l-kitba ta' Giantar li għandha x'taqsam ma' l-istudju tal-folklore Malti. Jista' jagħti każ li Ciantar fid-deskrizzjonijiet tiegħu tat-tiġijiet, funerali u lbies mexa fuq il-kitba li kien ħalla f'manuskritt il-Kan. 110 IL-MALTI De Soldanis (13), Imma jekk inhu hekk, ma jonqosx il-mertu tiegħu li għaraf jippreżenta l-materjal bi stil iktar ċar u loġiku minn kif ħallieh De Soldanis — li forsi kellu f'rasu jagħmel bih dak li għamel Ciantar li ma laħaqx miet meta Ciantar kien għa- du qed ilesti r-reviżjoni tal-Malta Illustrata, Li ż-żewġ kittieba kienu ħbieb, u jgħinu 'l xulxin fil-kitba u t-tiftix tagħhom, jid- her mill-manuskritti li ħalla De Soldanis. Imma fejn jingħażel Ciantar minn De Soldanis huwa fil-mod kif jinterpreta l-materjal li jkollu f'idejh. De Soldanis jiġbor u jqiegħed id-dettalji qud- diemna, Ġiantar ma' dawn iżid it-tifsira. tiegħu ta' kif, fil-fehma tiegħu, tnisslu d-drawwiet Maltin f'dawn il-gżejjer. De Soldanis jidher midħla iżjed tal-ħajja tal-bdiewa u tal-kampanja, u kien attent iktar minn Qiantar biex iniżżel il-kelma Maltija. tal-libsa jew drawwa li jkun jiddeskrivi. L-istudjuż tal-lum u ta' għada jista' għalhekk joqgħod aktar fuq De Soldanis għax ilaqqa' l-inte- ress folkloristiku ma' dak filoloġiku fit-tiftix tiegħu fil-ħajja so- ċjali qadima tal-Maltin. Imma jibqa' l-fatt illi Ciantar kien l-ew- wel wieħed illi pprova jxebbah, b'metodu xjentifiku, id-draw- wiet Maltin ma' dawk ta' pajjiżi oħra. u b'mod illi l-għorrief ta' barra u l-kittieba ta' warajh setgħu jistudjaw u jżommu ħajja t- tifkira ta' dawk id-drawwiet. L-għalqa ta' l-istudji tiegħu ma kenitx tinfirex wisq, u ma tħaddan fiha u la ħrejjef, u la prover- bji u lanqas għana. Imma Qiantar kiteb fuq id-drawwiet bħala ħaġa barra minn triqtu, u l-ħidma tiegħu prinċipali kienet mix- ħuta fuq suġġetti cħra u fuq għalqa ikbar, Minn dan kollu jidher ċar illi Ciantar kien iqis l-istorja bħa: la suġġett li jħaddan il-ħajja soċjali tal-poplu barra, dik tas-sla- ten, isqfijiet u prinċpijiet, u l-ġrajja tal-gwerer li kienu aktarx jimlew il-kotba ta' l-istorja sa dak iż-żmien, F'dan huwa wessa' xi ftit il-għalqa mfassla minn Abela li huwa wkoll, 'l- hawn u 'l hinn, jagħti ħjiel qasir ta' xi tradizzjoni jew leġġenda jonkella drawwa. Sa ma wasal f'dan il-konċett ta' l-istorja, li jaqbel ma' dak ta' l-istorjografija moderna, bilfors li Ciantar intmess mill- Dil-kitba dehret biċċa minnha Ġostumi Nuziali Antiehi Maltesi maħruġa minn Dr. G. Curmi fil-Malta Letterarig. IIL, pp. 21-24), u l-bqija Abiti, Costumi e Funerali degli antichi maltesi fl-istess rivista, (Nuova Serie, Anno II, No. 1 — 1935 maħruġa mill-kittieb ta' dan l-istudju. iL-Konti CIANTAR U L-FOLKLORE MALTI ili kurrenti ġodda, tal-kittieba progressivi ta' żmienu, U mingħajr ma ngħidu li kien żgur hekk, ma nistgħux ma niftakrux fil-kun- tatt li kellu ma' l-istudjuż Taljan Ludovico Antonio Muratori (1672-1750) li kien talab lil Ciantar biex jibgħatlu l-iskrizzjoni- jiet qodina li jsib hawn Malta ħalli jġibhom ma' l-Iskrizzjonijiet li kien qed joħroġ (14). La bu hekk, mhix ħaġa kbira li Ciantar kien midħla tax-xogħlijiet ta' Muratori li jidher bħala wieħed mill-prekursuri fl-istuċju tal-folklore fl-Italja, flimkien ma' Gian Battista Vico. Muratori barra s-superstizzjonijiet, il-ġostri, it- tiġrijiet taż-żwiemel, il-kummidjanti u l-buffi, studja wkoll id- drawwiet tal-popli, u l-iktar li tidher il-qawwa tiegħu bħala kri- tiku huwa fid-drawwiet taż-żwieġ u tal-mewt. Il-kittieb tagħna, kif rajna, imtefa' l-iktar fuq dawn iż-żewġ fergħat tas-suġġett, u b'hekk laħqet f'Malta l-ewwel mewġa ta' l-istudju serju tal- folklore li kien dieħel fl-Italja u fi Franza. Biex nagħalqu, naħ- seb li nkunu qed nuru tajjeb lill-Konti Ciantar bħala dixxiplu ta' Muratori jekk nissellfu l-ġudizzju ta' Cocchiara, fuq Muratori u kull fejn niltaqgħu ma' dan l-isem naqraw floku Ciantar: ''Gollo sguardo rivolto alle iradizioni popolari del suo tempo il Muratori non le raccoglie come curiosità. Fuq ix-xewqat tal-Festi tal-Milied u tas-Sena l-Ġdida, li l-President u l-Kunsill tal-''Għaqda'' kienu bagħtu lill-Eċċellenza Tiegħu l-Arċisqof Metropolita tal-Provinċja Maltija, irċevejna bi tweġiba dan li ġej li hija kopja tal-biljett li aħna għandna l-pja- ċir li nippubblikaw :— L-ARĠISQOF TA' MALTA JIŻŻIĦAJR U JRODD IX-XEWQAT TAJBA GĦALL-FESTI TAL-MILIED U GĦAS-SENA L-ĠDIDA U JIBGĦAT IL-BARKA TIEGĦU LILL-PRESIDENT U L-KUNSILL TAL-GHAQDA TAL-KITTIEBA TAL-MALTI