FUQ IL-KARROZZI TAN-NAR Min hu xiħ bħali aktarx jiftakar li l-karozzi li jimxu bla żwiemel kienu jissejħu minna l-Maltin ''Karozzi tan- Nar', għax waqt li jimxu kienu jarmu d-duħhan; mela kien fihom in-nar. Dawn dehru fostna fi żmien il-Gwerra l-Kbira li bdiet fl-1914. Illum nafuhom aktarx bl-isem Ingliż, motor cars għall-karrozzi żgħar, imsejħa wkoll karozzi tas- Sinjuri; mu buses għall-karrozzi kbar għall-ġarr tal- passiġġieri, Meta spiċċat il-Gwerra, fl-1918, uħud mill-karrozzi kbar li kellhom is-serviżżi Ingliżi bdew jinbiegħu bl-irħis lill-poplu u uħud minnhom ġew imdawwrin għall- ġarr tal-passiġġieri, b'hekk beda s-servizz popolari mill-irħula għall-Belt b'aktar ħeffa mit-tramvaj(Tram) u l-vapur tal-art (Ferrovija) li kellhom jinqerdu ħes- rem dwar l-1930, Għall-ewwel is-servizz tal-karrozzi kien bla organ- izzazjoni; kull sid ta' karozsa beda jaħdem għalfejn irid, Malta kienet kollha tiegħu u jaħdem meta irid, daqqa fuq il-linja u daqqa jinkera għal xi xalata etc. FOLKLOP FWO IL-KARPOZZII TAN-NAR B.BONMIEJ CALhl Jien li trabbejt f'ial-Tarxien, niftakar lill-Celest, hniedem ħawtieli, li xtara ambulanza qadima tal- isptar tas-servizzi Inġliżi u dawwaraha f'karrozza billi żiedilha żewġ bankijiet fuq ġewwa u gallarija fuq wara biex iservi għad-dħul u l-inżul tal-pass- iġġieri. Huwa żebaghha kaħla ċara biex taqbel ma isem Ċelest u mal-ġnub tagħha barra żid l-isem b'ittri kbar TA'ĊELEST. Tgħidx kemm sar popolari man-nies tar-raħal, għax kien jahdem għall-Belt, u meta jasal is-sajf, kien jahdem għall-bajja ta' Birżebbuġiaw Għall-ewwel żmien il-karrozzi kienu jinżebgħu kif ifettillu sidhom,nghidu aħna sid mill-Furjana kien aktarx jiżbogħ il-karrozza ħadra bhal lewn tal-klabb tal-Ballun Furjaniż, waqt li sid minn Tas-Sliema kien aktarx jghħażel il-lewn ikħal lewn tal-klabb Sliemis,. Dan kien jirrifletti l-lwien li kienu jinżebgħu id- dgħajjes tat-tigrija tal-Vittorja fil-Port il-Kbir, iżda il-karrozzi tal-passiġġieri żiedu tiżjin iehor li jirrifletti l-puleni tal-bastimenti antiki, jiġi- fieri żiedu figuri u girlandi tal-fjuri pinġuti mal- gnub tagħhom u fuq il-warrani tal-gallarija. Kienu fihom x'tara, xejn anqas mill-karrijiet ta' Sqallija li fuq il-ġnub tagħhom kienu ikun fihom tiżjin mill- FOLKLOB FUQ IL-KAPPOZZJI TAN-NAR R.BOMWICI CALI isbaħ ta' xeni bil-figuri b'ħafna lwien. Imma l-karrozzi tal-passiġġieri ta' Malta kienu tal għamla speċjali u b'tiżjin kollu kemm hu Malti li ma jixbah lil ta' ħadd ieħor; kien kollu kemm hu folklor Malti li żviluppa fi ftibisnin u ġie ukoll maħnuq ftit wara li twieled. Fih daħlu mhux biss ċ-'sinji ta' ward u ornat imma wkoll xbieħat ta' Qaddisin u nies oħra mportanti meħ- udin mill-istorja ta' Malta u tad-dinja kif iddur, Niftakar sewwa li sid ta' karrozza mill-Belt zebgħah il-karrozza tal-passiġġieri ħamra għax huwa kien devot tal-Qaddis Martri San Pawl, u ried ix-xbieha tal- Qaddis fuq kull naħa tal-karrozza. Ried ukoll isib pittur biex ix-xbieha tkun sewwa sew kopja tal-vara tal-Qaddis li hemm fil-Bieb tal-Belt u dan qabbad lili, Ix-xogħol ingħoġob u għalhekk sidien oħra qabbduni npinġilhom Qaddisin u xbiehat oħra fuq il-karrozzi tagħhom. Biex ma ntawlux, sid minn Ħal-Qormi ried lii San Ġorġ fuq iż-żiemel; ieħor minn Ħaż-Żebbuġ ried lil San Filep, iehor mill-Ħamrun ried lil San Gejtanu m oħrajn riedu lil San Gużepp jew qaddisin oħra waqt li wieħed minn Għawdex ried lil San Pietru Pawl, il-patrun tal-parroċċa tan-Nadur. FOLKLOR FUQ IL-KARROZZI TAN-NAR P.RONMLEJ CALL' Dawn il-Qaddisin kienu juru fejn il-Karrozzi kienu jieħdu in-nies flok l-isem tal-belt jew raħal, imma meta l-karrozzi żdiedu deheru l-ismijiet ta' l-irħula fuq it-tabella (destination). Kienu deheru ukoll xbiehat oħra bħal tal-President George Washington fuq karrozza ta' wieħed li darba kien l-Amerika, Tom Mix il-Cowboj, jew isem ta' xi artista taċ-ċinematografu ta' dak iż-żmien, kulhadd gostih. L-istorja ta' Malta ukoll wriet ruħha bl- ismijiet u xbihat tal-Granmastri La Valette, Cottoner u Pinto ecc. Kif ukoll b'Mannarinu u Mattew Callusse in-namrati ukoll hadu sehem u niftakar l-ismijiet ta' Evelina, Pawlina u Melita, Għall-ħabta tal-1927 il-Gvern ried li jsiru il-linji tal-karrozzi kull linja b'lewn għaliha u b'hekk dawk tal-Mellieha bdew jinżebgħu bl-abjad, tar-Rabat bl-ikħal skur, ta' Birżebbuġia bl-ikħal ċar, ta' Tas-Sliema bl-aħdar skur, ta' Bormla b'aħdar ċar, ta' Birkirkara bl-aħmar, ta' Ħaż-Żebbuġ bl-isfar ecc. Imbagħad dwar l-1933, il-Gvern ma riedx aktar girlandi u ismijiet u lanqas xbiehat fuq il-qafas ta' barra tal- karrozzi tal-linja. Illum għandna l-karrozzi tal-linja kollha ta' iewn FOLKLOP FUQ IL-KARPOZZJI TAN-NAR RBOMNICH CALB' wieħed u jingharfu bin-numru, imma s-sidien żammew ftit mit-tradizzjoni tal-folkior billi ghadhom iżommu l-ġewwieni tal-karrozzi taghhom bi xbiehat tal- qaddisin tagħhom u xbiehat ohra li iħobbu imma l-aktar haġa popolari taghhom hija l-Kliem Latin — 'Verbum Dei Caro Factum Est'' li xerred il-qaddis Dun Ġorġ Preca tal-Mużew fostna l-Maltin fl-istess ħin li deheru il-'motor cars'. Jiena li kont imdaħħal sewwa f'dan il-qasam tal- folklor billi, kif ġa għidt kont imsejjaħ biex inpinġi dawk ix-xbihat, kont ukoil immaqdar minn sħabi l- artisti żgħażagħ ghax dehrilhom li kont qiegħed inwaqqa l-arti fil-baxx, imma l-artisti xjuħ bħal Dwardu Caruana Dingli u Toni Micallef ghamluli kuraġġ u tawni parir biex inkompli nahdem għax il-pittura fuq il-ħajt, fuq it-tila, fuq il-karta, fis-swali u fuq il-karrozzi hija dejjem arti jekk maħduma tajjeb. Din hija l- istorja ta' kif bdejt il-karriera tiegħi bħala pittur tal-Folklor meta kelli 18 il-sena.