Ħal Kirkop fl-Eqqel tal-Blitz — 1942 kitba ta' Pawlu Azzopardi O Tisqqa' l-Gwerra Fil-lejla ta' l-10 ta' Ġunju, 1940, id-dittatur Taljan Benito Mussolini, iddikjara gwerra kontra l-Ingilterra. Hekk kif il-Maltin semgħu din id-deċiżjoni tixxandar fuq ir-radju, qamet għagħa sħiħa u malajr l-aħbar ġriet bħal leħħa ta' berqa ma' Malta kollha. Id-dawl intefa' u Malta tgħattiet bi star magħqud ta' dlamijiet. il-lejl ħadd ma raqad b'rasu mistrieħa. L-għada fil-għodu, ma' sbiħ l-għodwa, l-ħemda li kienet issaltan fuq gżiritna nkisret mit-tnewwieħ tas- sireni u l-ħsejjes ta' l-ajruplani. Fit-toroq dehru ta' l-A.R.P. li bdew javżaw lin-nies biex jibqgħu ġewwa għax beda l-ħbit mill-ajruplani Taljani. Dak in-nhar kien jum il-magħmudija tan-nar għal gżiritna. Wara kważi sebgħin minuta li l-attakk kien ilu li beda, daqqet is-sirena u l-qniepen tal-knejjes taw is-sinjal li l-ajruplani ta' l-għadu kienu telqu. Matul din l-ewwel ġurnata ta' ħbit mill-ajru sa tard fil-għaxija l-għadu għamel tmien attakki li werwru lil kulħadd. Ħadd ma kien qed jistenna dawn l-attakki. Ma' kull attakk, imsejkna nisa, tfal u xjuħ, kulħadd dieħel u ħiereġ taħt l-imwejjed, is-sodod u t-taraġ għall-kenn. Hekk f'daqqa waħda, bħal kull belt u raħal, il-Koppin sabu ruħhom f'saram ġdid. Ġie nforzat il-black out ma' kullimkien. Matul is-sigħat tad- dlam, imsejjaħ il-blackout, kien jiġi miżmum bir-reqqa minn kulħadd. Il-ħġieġ tat-twieqi u tal-gallarijiet kien jiġi mgħotti bi ċraret suwed biex id-dawl ma jidhirx minn barra. Is-sidien tal- ħwienet dendlu purtieri tad-drapp oħxon fil-bibien biex jinbarraw id-dawl. Lanqas nitfa dawl ma setgħet tidher min barra, u nies apposta kien jissorveljaw li ħadd ma jikser din l-ordni. il-Malta Home Guard Ftit snin qabel ma faqqgħet il-gwerra, bħala tħejjija għad- difiża tal-gżira twaqqfu diversi diviżjonijiet ta' suldati Maltin li servew ta' appoġġ għall-forzi Ingliżi fid-difiża tagħhom tal- gżejjer Maltin u ta' l-Imperu. Fost dawn il-korpi nistgħu nsemmu l-Malta Auxiliarv Corps imwaqqfa fl-1939. L-iskop ta' dan il- korp kien dak li jiġbor voluntiera li jagħtu appoġġ permezz ta' vetturi ħafna minnhom tagħhom stess, kif ukoll servizzi oħra ta' manutenzjoni u għajnuna. Sezzjoni oħra ta' voluntiera kienet il- Malta Volunteer Defence Force jew il-Home Guards li twaqqfu Dwal tas-searchlights waqt attakk mill-ajru. b'avviż ippubblikat fil-gazzetta tal-Gvern ta' l-1 ta' Ġunju 1940.' L-għan prinċipali ta' dawn kien li jirribattu lill-attakk mill-ajru ta' l-għadu. Ma' dawn wieħed irid iżid lista sħiħa ta' gruppi oħra ta' rekluti li flimkien iffurmaw sistema komplita iżda effettiva ta' difiża tal-gżejjer Maltin. L-imsieħba kienu jiġu minn kull belt u raħal2 Lista ta' rġiel minn Ħal Kirkop li servew fil-Malta Home Guard: 2 Attard Nazzarenu 7,Naider Allev 5 Chircop Victor 14, Triq San Benedettu 6 Cassar Paolo 11, Triq il-Kbira 8 Falzon Nardu 8, Triq San Ġużepp 9 Chircop Nardu 50, Santu Rokku 10 Attard Peter 22, Triq San Benedittu li Sacco Remigio 11, Naider Street 12 Dimech Anthonv 71, Triq San Leonardu 13 Debono Benedict 14, Misraħ il-Knisja 14 Debono Nardu 22, Triq San Nikola 15 Cassar Saverio 31, Triq San Leonardu 16 Abdilla Anġlu 22, Triq l-Kbira 17 Callus Joseph 31, Triq San Leonardu 18 Polidano Francis 20, Triq San Benedittu 19 Sacco Loreto 48, Triq Santu Rokku 20 Callus Emanuel 29, Triq il-Kbira 21 Cassar Nardu 3, Misraħ il-Knisja 22 Attard Pietru 19, Triq il-Kbira 23 Farrugia Anġlu 36, Triq San Benedittu 24 'Caruana Calcedonio 33, Triq Benedittu 25 Sacco Nardu 25, Triq San Benedittu 26 Farrugia Carmel 32, Triq San Benedittu 27 Azzopardi Michael 9, Triq Santu Rokku 28 Farrugia Charles (Companv Commander) Żurrieq 29 Chircop Nardu 29, Triq San Nikola 30 Chircop Benedict 29, Triq San Nikola il-ħajja tinbidel mil-lejl għan-nhar Ftit ħin qabel kull attakk kien jistema t-tnewwieħ tas-sireni. Il-ħbit mill-ajruplani Ġermaniżi kien il-bidu ta' mblokk kiefer, u ta' sensiela ta' attakki mill-ajru ta' ħruxija liema bħalha. F'kull ħin kienu jidhru fit- toroq ta' Malta, telgħin lejn l-irħula mill-ibliet milquta, karrozzi u karrettuni mgħobbijin bl-għamara, soror ta' ħwejjeġ u affarijiet tal-knejjes. It-trasport ġie sospiż f'ċerti postijiet fosthom in-Naxxar, l-Imqabba, il-Qrendi, Ħal Għargħur, Ħal Kirkop, Ħal Safi, Ħal Far u xi rħula żgħar oħra Il-problema tar-refuġjati Ma kinitx ħaġa ħafifa li takkomoda tant nies li tfaċċaw għall-għarrieda minn diversi lokalitajiet milquta. Uħud minnhom intlaqgħu minn qraba jew ħbieb. Ċentri għar-refuġjati bdew jiġu magħżula u akkomodatti kif jistgħu fil-postijiet fejn jaqa' l-bini stess. F'Ħal Kirkop żewġ ċentri akkomodaw 43 membru ta' ħdax-il familja. In-nies ta' Ħal Kirkop baqgħu fir- raħal għax il-RPO kienu ppreparati li jibnu kmamar lil dawk li jkunu waqgħulhom id-djar u jibqgħu jgħixu fir-raħal. Xeltrijiet F'dawk l-irħula fejn in-naġġara, l-bennejja u n-nies tas-sengħa kienu abbundanti, mill-ewwel indunaw li xeltrijiet imħaffer ġol-blat kien l-aħjar soluzzjoni biex wieħed jiskansa l-bombi. Nies mill-Imqabba u Ħal Kirkop mill-ewwwel ħadu dan ix-xogħol fuq bażi volontarja. Sa nofs Lulju tas-sena 1941 ġa kienu tħaffru tletin xelter fil-barrieri ta' Ħal Kirkop. Min qatt ma qabad baqqun b'idu, qabdu dak in-nhar. Ir-raħal ta' Hal Kirkop magħruf għall-baqquniera u naġġara kien wieħed li ta eżempju f'dan ir-rigward. M'għandniex xi ngħidu, it-tfal għenu wkoll billi bdew itellgħu t-terrapien u l-mazkan. Dawn il-kennijiet fil-blat flimkien ma' oħrajn li nbdew warajhom, tlestew minn baqquniera mħallsin mill-Gvern, megħjunin minn inġiniera Ingliżi. Il-ħajja fix-xelter kienet iebsa ħafna, in-nies kienu jorqdu fuq xi saqqu tat-tiben mitfugħ ma' l-art, isajru u jieklu fejn jorqdu u jaħslu l-ħwejjeġ barra. It-talba li spiss kienu jtennu kienet: Ġest, Ġużeppi u Marija, itfgħu l-bombi fil-baħar u fil-ħamrija,' Kulħadd għall-kenn tal-blat. Meta l-lejl kien jidħol ġmielu, wara li jkun intqal ir-rużarju xi talb u kurunelli oħra, l-għejja kienet tagħmel tagħha u n-ngħas kien itaqqal l-għajnejn. Kulħadd jorqod kif jista', fost l-inħir, il-biki u t-talb. Kien l-Air Raid Precaution (ARP), li ried jara li n-nies jinżlu fix-xeltrijiet u li jirraportaw il-ħsarat. Insibu li f'Novembru 1942 ġewwa Ħal Kirkop kien hemm popolazzjoni ta' 929 ruħ. F'xelters tal-Gvern kien hemm spazju għal 1,340 ruħ filwaqt li kien hemm 359 post ieħor disponnibli f'xelterijiet privati. Fil-perjodu kien hemm 14-il baqqunier u 15 tas-sengħa jaħdmu fuq xeltrijiet f'Ħal Kirkop. Ix-xeltrijiet f'Ħal Kirkop kienu dawn': Indirizz Spazju (kbar) Spazju (tfal) 18, Triq San Leonardu 23 14 14, Triq San Leonardu 31 21 17, Triq San Leonardu 47 31 5, Triq Santu Rokku 31 31 4, Sqaq Nejder 31 12 9, Triq Santu Rokku 41 31 15, Triq San Benedittu 45 24 1, Triq Valletta 12 7 7, Triq il-Kbira 34 27 10, Pjazza Kirkop 37 24 2, Triq San Nikola 46 31 F'irħula żgħar, il-Protection Officers kienu ta' spiss jirrikorru għall-għajnuna għand il-Kappillan. Prattikament, is-Sur Angelo Spiteri (Ġolin) il-Protection Officer u jien, qed nagħmlu x-xogħol kollu tal- membri l-oħra. ' Hekk kiteb il-Kappillan ta' Ħal Kirkop Dun Ġużepp Inguanez Ħbit ma jaqta' xejn Il-ħbit mill-ajru li l-għadu beda jagħmel, kien aħrax wisq, u kien idum jiem u ljieli sħaħ. Aktar ma beda għaddej iż-żmien aktar beda jżid fit-tul u l-ħruxija. Bejn ħbit li kien idum sejjer minn fil-għodu sa ma jidlam, u ieħor ta' lejl sħiħ, kien ikun hemm żmien qasir ta' ftit minuti ta' mistrieħ. Mistrieħ ma kienx hemm l-anqas għall-irġiel li wara jum ta' sogru u xogħol iebes fit-tarzna, fl-ajrudromi u f'inħawi oħra, kienu jerġgħu lura lejn djarhom, il-lejl kienu jgħadduh fix-xelter. Fuq wiċċ kulħadd, żgħażagħ u xjuħ kienu juru t-tbatija u eżawriment kbir. Tbatija mnissla min-nuqqas t'ikel, min-nuqqas ta' rqad u mill-biża' tal-bombi. 6 Ara C. Farrugia, Intietef mill-Ħajja tal-Koppin marbuta ma' Żminijiet tal-Gwerra Festa 2004 pg 72/73 7 Joseph Micallef, When Malta Stood Alone (1940-43) pg. Is-Sibt, 18 ta' Jannar, 1941 fis-2.15 ta' wara nofs inhar madwar disgħin arjuplan Ju87, Ju88, BF110 u MC 200 attakkaw l-ajrudromi ta' Ħal Far u Ħal Luqa f'attentat sfrenatbiex ifarrku għal kollox l-operat ta' dawn l-ajrudromi u ma jħallu l-ebda tlugħ jew inżul. Iżda l-għadu f'din il-missjoni falla 4 u ma rnexxilux. Iż-żewġ ajrudromi għalkemm saritilhom ħsara kbira, sa fil-għodu reġgħu bdew jiffunzjonaw. Il-ħidma d-dedikazzjoni u kuraġġ li ħadmu bihom lejl u nhar is-suldati u l-ħaddiema pajżana kienet xi ħaġa ta' l-għaġeb. L-ilqugħ imsejħin dispersal pens, għenu mhux ftit biex jipproteġu l-ajruplani Ingliżi u b'hekk saret ħsara minima lill-ajruplani. Dak in-nhar tat-18 ta' Jannar, is-sema fuq dawn iż-żewġ ajrudromi kienet tagħti spettaklu tal-ġenn li ma jintesiex malajr. L-għadu waddab kwantità ta' bombi tal-ħruq fuq dawn l-ajrudromi u ħafna oħrajn viċin l-irħula ta' Ħal Luqa, l-Imqabba, Ħal Kirkop u Ħal Tarxien. Kullimkien kien mimli dawl bajdani li jgħammex, u kuluri qishom murtali tal-festa fis-smewwiet. Dawn il-bombi għamlu ħerba fuq djar, irziezet u hangers. Bombi qawwija twaddbu mad-dawra ta' l-ajrudrom ta' Ħal Luqa li ħafna minnhom splodew fuq l-irħula ta' Ħal Luqa, il-Gudja, Ħal Kirkop, Ħal Għaxaq u Wied il-Kbir. Biex ma jallarmawx lill-pubbliku, l-aħbarijiet u r-rapporti ta' l-andament imxandrin kemm f'Malta kif ukoll fuq in-Network tar-Rediffusion u BBC mhux dejjem kienu jagħtu stampa eżatta tas-sitwazzjoni lokali. Per eżempju n-numru veru ta' djar imwaqqa' u li ġarrbu ħsarat, ma kinux jiġu mniżżla fir-rapporti dwar is-sitwazzjoni, u f'ċerti okkażjonijiet l-anqas biss kienu jissemmew l-imwiet ta' dawk il-persuni li kienu jmutu minħabba kumplikazzjoni marbuta mal-korrimenti bħall-mewt mit-tetnu, gangrin (traumatic gangrene) u infezzjonijiet oħra Suldati u pajżana jibnu l-ilqugħ għall-ajruplani. F'dan il-waqt infetħu l-Victorv Kitchens f'kull belt u f'kull raħal, u l-kotra kienet tmur tieħu ftit ikel ta' sehma minn hemm. Kont trid tmur bil-borma f'idejk, toqgħod fil-kju, meta jmissek tagħti l-biljett u tiġi mogħti ftit ikel. L-ikel li kien jissajjar fuq il-ħatab u biċċiet ta' travi ta' l-injam miġburin mill-bini mġarraf, kien ikun xi ftit minestra bla għaġin u xi biċċa mogħża jew sardina. L-iskop prinċipali tat-twaqqif ta' dawn il-kċejjen kien biex il-familji ma jikkunsmawx faħam, sulfarini, pitrolju eċċ…biex isajru. Il-kċejjen kienu mmexxija minn Maltin kemm bħala koki u kemm bħala distributuri.'0 Xejn ma kien hawn biex itaffu l-ġuħ, il-ftit frott li kien hawn, kien jinbiegħ bi prezzijiet għoljin ħafna u ma kontx issib tixtrih minn wara l-bieb, imma kont trid tmur fl-għelieqi u fi nħawi mwarrba. Il-ħarrub flok li beda jingħata b'ikel lill-bhejjem beda jinbiegħ. Kont tara tfal bil-qfief ibiegħu l-ħarrub u kotra kbira ta' nies imdawra magħhom tagħżel il-ħarrub li kien jinbiegħ sold jew żewġ soldi l-wieħed. Il-Victorv Kitchen f'Ħal Kirkop kienet tinsab fi Triq Santu Rokku, numru 14 id-dar ta' Leonardu u Nikolina Debono iċ-Ċombos (in-nanniet tiegħi u b'kumbinazzjoni d-dar preżenti tiegħi) u tinfed għad-dar tal-ġirien Barbara tal-kiexfa (preżentament Bennett) li l-intrata tagħhom kienet tintuża bħala store. il-ħajja tibqa' għaddejja Kienu żminijiet imwiergħa. Jiem ta' prova iebsa, jiem ta' tbatija u sofferenzi. Jiem li waqt il-ħsejjes tas- 71 10 1 aurence Mizzi, Dħaħen tal-Gwerra, notamenti pg78. TAQSIDMA. .- : u L-Kuupiai ġa il-24; ki fil 25 tar Kupun tal-Victorv Kitchen maħruġ f'isem Spiridione Bartolo sireni u ajruplani, u l-isplużżjonijiet ta' bombi li jtarrxu l-ħajja kellha tibqa' għaddejja. Ħarsa lejn ir-reġistri tal-parroċċa ta' Ħal Kirkop li kien iżomm il-Kappillan Dun Ġużepp Zarb turi li l-ħajja għalkemm iebsa baqgħet sejra bħas- soltu. Fis-sena 1942, insibu li r-raħal twieldu 42 tarbija, li minnhom għoxrin kienu bniet u tnejn u għoxrin subien.'' Insibu li mietu 35 parruċċan, 14-il mara u 21 raġel.2: Erba' biss kienu ż-żwiġijiet irreġistrati fil-parroċċa għal dina s-sena. Li kieku wieħed kellu jifli dawn ir-reġistri, wieħed malajr jintebaħ kemm hu minnu li l-Koppin bħal kulħadd kienu qegħdin ibatu. Biex nieħdu eżempju l-Kappillan jinnota li ċertu Michael Falzon, (ta' Basla) miet fejn kien jgħix fix-xelter tiegħu, fi Pjazza Kirkop. Darba oħra jirrimarka li Francesca Camilleri kienet tgħix 'fl-għalqa ż-żgħira'' (barriera bix-xeltrijet).4 Silta mill-Berqa ta' l-1942. stazzjonati f'Ħal Kirkop Il-Hampshires waslu Malta fit-23 ta' Frar 1941. Huwa kienu stazzjonati l-Gudja, iż-Żurrieq u Ħal Safi. Dan ir-riġment kellu f'idejh il-ħarsien ta' parti mill-ajrudrom fl-inħawi ta' Ħal Safi kif ukoll il-kosta tan-nofs in-nhar kollha. Minħabba f'hekk ir-riġment jingħad li kien l-aktar wieħed li laqqat bombi fuqu fl-Armata Ingliża kollha. Il-Hampshires telqu minn Malta fit-30 ta' Marzu 1943 fi triqthom għall-Eġittu. F'Malta tilfu 12-il ruħ u 27 indarbu serjament. '$ Xogħlhom kien varju. Kienu jibnu l-ilqugħ għall-ajruplani bil-ġebel tal-franka u tankijiet tal-petrol vojta u jimlewhom bix-xaħx u t-terrapien. Ir-reġimenti kollha kienu jgħinu biex jimlew il-ħofor fl-ajrudrom li kienu jikkawżaw il-bombi ta' l-għadu. Dan kien xogħol ta' kull ħin, siegħa wara l-oħra anke fl-eqqel ta' l-attakki ħorox. B'sogru kbir, it-truppi u l-pajżana ġieli lanqas kien jistennew l-all clear. L-ajruplani tagħna kienu jiddependu fuq inżul ta' malajr, waqt li oħrajn kienu jkunu jistennew fl-ajru biex jipproteġu lil sħabhom. It-truppi tgħallmu jfornu l-ajruplani bil-fuel u jarmawkh fi ftit minuti.16 Uħud minn dawn is-suldati ħadu grazzja ma' tfajliet Maltin jew forsi tfajliet Maltin ħadu grazzja magħhom. Min jaf7: Żgur li din il-ħbiberija ġieli ssarfet fi żwieġ. Hekk insibu li tfalja minn Ħal Kirkop, Speranza Barbara żżewġet lil wieħed min dawn tal- Hampshire. Hija ltaqgħet miegħu meta kienet tgħin lill-ommha fl- għalqa, taqla' l-patata tax-xitwa. Dan iż-żwieġ ġie rreġistrat fil-Knisja ta' Ħal Kirkop fid-29 ta' Novembru, 1942.77 F'Marzu ta' l-1943 is-suldat Bennett kellu jħalli Malta għax ġie mgħajjat mar-reġiment tiegħu l-ewwel għall-Eġittu u wara Sqallija.'$ Fi Sqallija, l-istakkament tal-Hampshire u Dorsets kienu kważi żarmati u bla forzi. Kellhom jittieħdu deċiżjonijiet biex jirtiraw lura u jmorru riserva. L-imwiet u korrimenti kienu xi ħaġa tal-biża' $ u x-xorti ma daħkitx lil dan Dennis Charles Bennet għax fl- għodwa tas-27 ta' Lulju, 1943 safa' midrub serjament u miet. Huwa ħalla lil għażiża tiegħu, Speranza armla, tistenna tarbija. is-sena 1942 ħerba, ġuħ u mwiet Ix-xitwa ta' 1941-42 kienet waħda mill-aktar qliel, ksieħ, irwiefen u ilma ma jaqtgħu xejn. L-elementi komplew għarrqu s-sitwazzjoni mal-agunija tal-ġuħ, nuqqas ta' rqad, terrur u distruzzjoni. Fit-2 u t-3 ta' Jannar, saru attakki ħorox u kontinwi fuq l-ajrudromi. Damu sitta u tletin siegħa bla waqfien. F'Jannar, l-għadu għamel ħbit aħrax wisq u fix-xahar ta' Frar aktar żdied. Kienu attakki sfrenati u tal-biża'. Din id-darba l-għadu ried jeqridna b'kull mezz. Matul dawn ix-xhur, ħafna nies intradmu u mietu, u l-għadd ta' djar iġarrfa kiber bil-kbir. L-awtoritajiet kellhom problemi serji oħra x'jieħdu ħsieb għax twaddbu kwantità kbira ta' bombi msejħa Butterfiv-bombs. Mijiet minn dawn ġew miġbura mill-bomb disposal units, fosthom Ħal Luqa, Ħal Safi u Ħal Kirkop. Dawn il-bombi għalkemm żgħar, kienu ta' periklu kbir għan-nies. Fl-aħħar jiem ta' Marzu, l-ajruplani ta' l-għadu bdew jiġu bi qtajjiet kbar u għamlu ħerba kbira fil-bliet u fl-irħula. Fis-26 ta' Marzu, valanga ta' bombi twaddbu fuq Ħal Luqa, Ħal Kirkop u Ħal Safi. Ħafna pumpieri ġġieldu lejl u nhar biex jitfu n-nirien ta' mad-dawra ta' l-ajrudrom. Id-dħaħen min-nirien tal-ħangers u stores tal-petrol ksew Ħal Luqa u l-viċinanzi 2' Bir-raġun li Marzu 1942 jista' jissejjaħ l-eħrex xahar tal-gwerra, iżda x-xahar ta' April ma kienx inqas minnu. Il-qagħda aktar marret għall-agħar. Il-ħbit aħrax li l-għadu beda jagħmel f'dan ix-xahar, ta lil min jifhem li dan kien kollu tħejjija għal xi invażjoni. Fix-xtut imdawrin bil-barbed wire, inżergħu il-mini, u l-home guard ġiet imsaħħa. L-ajrudromi ta' Ħal Luqa u Ta' Qali ġew maħbutin bl-aħrax, l-għadu tefa' fuqhom xita kbira ta' bombi li mlewhom kollha ħofor. L-għelieqi u l-mogħdijiet ta' qribhom imtlew ukoll b'ħafna ħofor kbar. Fix-xita ta' bombi li kienet nieżla, ix-xogħol baqa' għaddej, u malli xi bombi kienu jiġu fuq il-bini, n-nies ta' l-Air Raid Precaution, kienu jmorru malajr biex jeħilsu n-nies mill-bini mwaqqa'. Bil-ħidma qalbiena tagħhom, ħafna nies inħelsu minn ħalq il-mewt. Ħal Luqa u Ħal Far setgħu jisserdku b'ilqugħ (pens) kontra l-blast u b'nies kapaċi jimlewlhom it-tankinjiet bil-petrol, jarmawhom b'munizzjoni u jibdlulhom il-piloti b'oħrajn. L-ajruplani kienu mxerrdin biex l-għadu ma jsibhomx f'massa u jeqridhom f' għamża t'għajn 2 22 Anthonv Camilleri, Il-Ħbit mill-Ajru fuq ir-Rotunda tal-Mosta, pg 18. Ħsarat u tiswijiet Konsegwenza ta' dan il-ħbit, il-bini u d-djar ta' Ħal Kirkop ġarrbu diversi ħsarat. F'korrispondenza li għaddiet bejn l-uffiċċju tal-Gvernatur u d-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi. F'Jannar ta' l-1942, Mr. N Nunn jagħti dan il-parir: Ikomplu jikkorrispondu bejniethom u l-uffiċjal inkarigat jgħidlu li qed jibgħatlu lista oħra ta'djar li għandhom bżonn ta tiswija PR immedjata u jinnota li f'xi każi l-ispejjeż huma kemmxejn għoljin. Ġo dbie, tk. mikmmn miemaq it Jgħidlu,kif għidt tajjeb int, Ħal Kirkop huwa suxxetibbli għal attakki tenza ikkem frekwenti u jitlob lil Mr. Nunn biex itih permess jirranġa dawk id- djar li l-ispiża ma taqbiż il-25 sterlina. Ħaġa ta' l-iskantament, l-aġent gvernatur jirrispondih lura u jgħidlu hekk: ''sakemm l-air raids ibattu, jiena nirrakkomanda li 10 liri tkun biżżejjed. Ftit xhur wara, sewwa sew fl-4 ta' Mejju 1942, jgħidlu li ħa x-xogħlijiet ta' tiswija f'idejh. Mur għidlu li eżattament 5 t'ijiem wara, Ħal Kirkop kellu jiffaċċja waħda mill-akbar straġi ta' matul it-Tieni Gwerra. 1 Pilnab ża gr żem TaqAot. he pekmua nel: r-għloċn pkmta — B. JAG dta mi Kujkob b Mitt f Ċenbicant 3 Alami Ċrntiatali 6a' Makuip f okann dum id-9 ta' April, 1942 Korrispondenza ta' Mr. Nunn. Il-Ħamis, 9 ta' April, 1942 kien l-ikreh jum għal bosta postijiet. Mal-ħerba u mwiet kaġunati mill- bumbardamenti intensi fuq inħawi mibnija u laqtiet diretti fuq bokok ta' xeltrijiet, jiżdiedu l-knejjes parrokkjali ta' erba' lokalitajiet. Fil-ħbit mill-ajru mħabbar mis-sirena fis-12.45pm iġġarrfu l-knejjes ta' Ħal Luqa u l-Imqabba filwaqt li ta' Ħal Kirkop saritilha ħsara bi splużjoni ta' bomba. Magħha waqgħu djar imdawrin quddiem il-Knisja li aktar tard saret Pjazza li għadna nsejħulha l-Balla. Dak in-nhar f'Hal Kirkop, twaddbu bombi u splodew u waqqgħu għal kollox sebat idjar u għamlu l-ħsara lil sebgħin oħra. Iż-żewġ bokok ta' xeltrijiet pubbliċi jiġu mblukkati u jinqabdu n-nies fihom. Wara ħidma ntensiva mill-pulizija u pajżana, jinfetħu l-bokok u kulħadd joħroġ qawwi u sħiħ. Il-Knisja tar-raħal iġġarrab xi ħsarat ukoll 35 Mix-xelter ta' fejn il-Kappella tal-Lunzjata jinħareġ Spiro Bartolo, jżomm rasu kollha dmija. Huwa jweġġa' gravi per durata, u jmut xi tletin jum wara, konsegwenza ta' dan Hawnhekk tajjeb wieħed isemmi li l-Koppin li għadhom ħajjin jgħidu : li l-Koppla tal-Knisja tar- : raħal ma ħassitx dak in-nhar :' mill-għadu. Hemm storja 7 u verżjoni oħra. Kien bis- aħħa u l-makakkerija ta' Beneditt Debono, ix-Xula, li kien mgħallem mal-gvern. 4 Anthonv Camilleri, Il-Ħbit mill-Ajru fuq ir-Rotunda tal-Mosta, pg. 26 Informazzjoni mogħtija minn Mikiel Azzopardi. Dan ġiegħel lill-perit responsabbli li jisservelja l-ħsarat, li jiksi l-koppla l-qadima b'karta stirata biex jaraw ikunx hemm xi movimenti. Dan Beneditt, l-istorja tkompli, tela' bil-lejl u xaqqaq il-karti minn diversi bnadi, u meta ltaqa' mal-perit qallu: ''qed tara, kif il-koppla qiegħda ċċedi bil-mod f' u b'dan il-mod aktar tard il-koppla nħattet u nbniet mill-ġdid kif nafuha llum. L-eqqel tal-battalja Matul ix-xahar ta' April 1942, il-feroċità ta' l-attakki mill-għadu laħqu l-quċċata tagħhom. Huwa stmat li matul dan ix-xahar, 6,700 tunnellati ta' bombi twaddbu u qatlu mat-300 persuna ċivili, l-għola figura mix-xhur kollha, u qerdu għal kollox jew parzjalment mal-10.,000 dar. Jekk tieħu medja kien hemm attakki mal-170 bomber kuljum, Ju88 u Ju97 ġejjin fi qtajja' f'intervalli ta' tnax jew ħmistax-il minuta minn wieħed għall- ieħor $ Il-qilla tal-bumbardamenti matul April 1942, l-agħar u l-ikreh xahar tal-gwerra għal Malta, ifakkruna fit- tunnellaġġ enormi ta' bombi għal nitfa ta' blata bħalma hi Malta fejn anke l-mogħoż fuq ix-xagħri tgħallmu jistaħbew f'xi ħofra meta kienu jisimgħu l-bombi neżlin 7 Convovs ma daħlux aktar fil-portijiet, u l-ftit affarijiet ta' l-ikel li kien baqa', inħbew. Fix-xahar ta' Mejju 1942, il-ħobż, l-ikel li jxabba lill-Malti, ġie rrazzjonat. Kull persuna kien imissu sehem ta' kwart u nofs ħobż kuljum. Ma naqasx il-black marker ukoll. Ajruplani li waqgħu f'Ħal Kirkop u iil-viċinanzij E. V. Wavne' 185Sqn bejn Safi u Kirkop J 15-5-41/12:12-12:41 (Z3005) Hudson PIt Off Frederick Mc Brath j (jittrenja) viċin Kirkop 19/20-6-42 Bil-Lejl (FH2487) Fs Francis Grosvernor' 7 Is-salib jimmarka li miet 27 Diversi Koppin li intervistajt kollha irakkontaw din l-istorja. 8 ta' April 1942: Invażuri ta' bil-lejl bdew jidhru sagħtejn wara l-aħħar attakk, waqt li Beaufighter u Hurricane kienu fl-ajru. Havton u PIt. Josling fl-X7750 — interċettaw Junker Ju88C fighter ta' bil-lejl mill-iskwadra I/NIG 2 fuq Ħal Safi (ir-raħal) u sparalu. Il-pilota ta' l-ajruplan bil-ħsara, OFw. Alfred Vogel, ipprova jniżżel b'saħħa l-ajruplan R4--CL malajr, iżda immisja r-runwav għal ftit metri u baqa' dieħel f'ħajt tas-sejjieħ. L-ajruplan sar vampa nar u l-ekwipaġġ tiegħu miet fil-post. Id-denb ta' l-ajruplan bl-arma ta' l-iswastika ġiet salvata u ndendla bħala souvenir mal-ħajt ta' l-officer mess. 20 ta' Ġunju 1942: Fis-sigħat bikrin tal-20 tax-xahar, ajruplan tat-tagħbija Hudson (FH248) ikkraxxja f'għalqa viċin Ħal Kirkop, l-osservatur safa' maqtul, ieħor tal-ekwipaġġ korrut u tielet wieħed b'xokk qawwi. 20 ta' Lulju 1942: Bombers Ġermaniżi ppenetraw l-ajru ftit qabel nofs il-lejl, u l-membri ta' l-ekwipaġġ kienu avżati biex jibbumbardjaw Ħal Luqa. Hawnhekk, ajruplan Baltimore ta' Sqwadra 69 ġarrab ħsarat ikkaġunati minn blast ta' bomba qawwija, iżda mertu għal barrage qawwi u preċiż tal-kanuni difensuri, żewġ ajruplani Ġermaniżi jintlaqtu u jitħawlu għal isfel. Iż-żewġ ajruplani 8/KG 77, u 3Z4ES waqgħu f'għalqa viċin Ħal Kirkop, u waqqgħu razzett. Minn ta' l-inqas tlieta mill-ekkwipaġġ jisparixxu fit-tifrik, filwaqt li l-ajruplan 3Z4-CS misjuq minn Lt. Rolf Haekel jispiċċa fil-baħar. 28 ta' Lulju, 1942: Ajruplan ta' Sgt. Don Hubbard (EP 189) intlaqat mit-tiri ta' l-għadu u l-ajruplan tiegħu kkraxxja f'għalqa viċin Ħal Kirkop hekk kif kien qed jimmanuvra biex iniżżlu Ħal Luqa: l-ajruplan ħabat b'impatt qawwi ġo ħajt tal-ġebel, iqaċċat ġewnaħ wieħed u jgħaddi bi żbrixx minn ma' partita Beauforts ipparkjati. Il-pilota, b'xorti ħażina, ma ħelishiex u baqa' tal-post. Lance Bombardier Stan Fraser, jirrakkonta dan l-inċident. EST Dak il-lejl ta' bejn l-20 u l-21 ta' Lulju, 1942, kien hemm żewġ f attakki mill-ajru. It-tieni air raid sar bejn 22.52 u 00.25 meta min ta' l-inqas tmien ajruplani min ta' l-għadu qasmu l-kosta. Dawn irħewlha lejn it-targets tagħhom, jibbombardjaw iż- Żejtun, Ħal Luqa, Ħal Safi u Ħal Far. L-ekwipaġġ ta' l-ajruplan Beaufighter, li kien għadu fl-ajru mill-attakk ta' qabel, irraporta B li lemaħ ajruplan itir elf pied fuqhom mid-direzzjoni opposta, iżda ma setgħax jinterċettahom. Iżda AA gunners (ta' kontra l-ajruplani) laqtu tliet Ju88. Ikompli jirrapporta Stan Fraser: fil-lejl l-ieħor xhedna għall-eżempju sabiħ ta' kif żviluppat il-koperazzjoni bejn il-forzi kollha tal-gżira… Għall-ħabta ta' l-10.30 ta' bil-lejl jiena kont qed nikteb bid- dawl tax-xemgħa — daqqet is-sirena, tavża li wasal attakk ieħor u hekk kien għax f'daqqa waħda smajt il-magni fuq rasi. Hekk kif frixt barra għad-dawl tal-qamar stajt nara t-target, ġa illuminata b'konċentrazzjoni ta' searchlights. Il-qamar kien kważi kwinta u s-searchlights ħolqu meravilja ta' dwal jirriflettu fl-ilma tal- bajja ta' taħti. Jien ġrejt għal kamera tar-ritratti, poġġejtha fis-sod biex nuża time exposure ħalli bid-dawl ta' l-istess sparatura tal-kanun hekk kif jilqgħu l-ajruplani, jkolli ritratt tajjeb. Fi ftit minuti li l-ajruplan ta' l-għadu nqabad fid-dawl tas-searchlights, huwa kkraxxja fiċ-ċentru tal- gżira u sar fjamma. Jiena rnexxieli nieħu dan ir-ritratt. Leħħa ta' l-ajruplan waqt li sploda u waqa' fuq Ħal Kirkop (Ritratt: Stan Fraser) Dan l-8/KG 77 fil-fatt waqa' Ħal Kirkop u l-erba' membri ta' l-ekwipaġġ mietu. Il- fdalijiet tagħhom indifnu fil-baħar Wied iż- Żurrieq. Ikompli jirrakkonta: '…l-anqas biss laħaq ikkraxxja dan l-ajruplan li ieħor ma nqabadx fid-dawl tas-searchlighis…reġa' nqabad ajruplan ieħor fid-dawl bħall-oħrajn…iżda dan waddab xi bombi li sfortunatament farrket u qatlet tim li kienu fuq Bofors. Mietu diversi Maltin u Ingliżi waqt dan ir-raid. Iżda l-mewt tagħhom dak in-nhar ġiet rivendikata, għaliex sħabhom irnexxielhom iwaqqgħu ajruplan ieħor il-baħar viċin Dellimara…din kienet biċċa xogħol ta' ħila Wieħed mill-erba' kanuni ta' kontra l-ajruplani f'Bengħajsa li waqqgħu kbira li wieħed għandu jibqa' jgħożż. l-ajruplan fuq Ħal Kirkop (Ritratt: Stan Fraser) Niftakar tajjeb Nardu Vella rrakkontali hekk: ''dak l-ajruplan kien ġej minn Birżebbuġa, kien fl-għoli tbaxxa u s-searchlights baqgħu miegħu…ġie minn hemm…u jien kont barra, jiena u Sekkisu għax ukoll ma kienx jinżel fix-xelter u kif ma rajniehx iżjed, inżilna.. fl-ajruplan ħabat mal-faċċata tan-Nusnos.. il-magna ta' l-ajruplan ġiet taħt il-ħajt tagħna, u waqgħet b'sabta kbira bejn tal-Prince u ta' Żogrog.. l-iskrun ħabat mal-faċċata ta' Agta…bomba kbira ta' 500 libra ġiet ġo ta' Pietru ta' Lużar, wieħed bil-paraxut ġie ġol-pala tal-bajtar taċ-Ċinoklu.. fejn kien idaħħal il-karretuni hemmhekk. ..rota sħiħa ta' l-ajruplan waqgħet ġo ta' Ċikku ta' Borom. L-ajruplan tkisser għal lest…u wara ftit ħa n-nar…Rajt ras ta' bniedem taħt il-lewża tal-Prince. ..rajtha, nofs bniedem kien hemm u xi ħadd ħadlu ċ-ċurkett tad-deheb min idu.. Wieħed mill-ekwipaġġ baqa' mdendel ġot tieqa tad-dar ta' Salvu Azzopardi, numru 9, Triq Santu Rokku, 7 (id-dar tan-nannu tiegħi). Bendu Cassar I jirrakkonta: qalu hemm Ġermaniż jew Taljan imdendel għal isfel ġot-tieqa ta' Ċafiku. Ħadd ma seta' joħroġ barra sakemm saru l-inkjesti. 7 Sal-lum mal- faċċata fir-raba' filata taħt is-soll tat-tieqa wieħed għadu jara graffiti perfetti li xi ħadd naqqax ta' żewġ ajruplani u kanun jispara. Jidher ukoll paraxut miftuħ b'bomba farfett imdendla miegħu. Xi ħadd deherlu li għandu jħalli memorja ta' dina l-vittorja mnaqqxa fil-ġebel. Ta' tfal li konna, tfal li ma doqniex l-imrar. tal-gwerra konna nsaqsu x'inhuma dawna t-tpinġijiet fil-ġebef' għax konna naħsbu li xi tfal kienu qed ju jużaw il- hajt flok lavanja (blackboard jew illum whiteboard). Kif qal tajjeb Desiderius Erasmus: ''Dulce bellum inexpertis — hienja dawk li ma jafux x'inhi gwerra Frenċ Mizzi, taz-Zokkra, jirrakkonta: ''Inqbadt bil-lieva u għamilt 3 xhur Rikażli. Konna ġol-kampijiet u taħt il-ħarrub. Kellna biss uniformi, pala, fis u azzarin. Konna msejħin tal-Pijunieri. Niftakar konna ħadna ritratt x'imkien Ħaż-Żebbuġ. Żeppi Cutajar, iż-Żinnu x-xiħ, kien magħna. Jien kont apprentist, suldat tas-sold (għax kellna tmintax irbiegħi fix-xahar). Għamilt xi żmien kont bil-/ight dutv, tmintax-il xelin fil-ġimgħa. Lejl u nhar. Kont taħt is-surġent Camilleri (minn Ħaż-Żebbuġ). Jiena kont ta' Kandja, mas-suwed. Xogħol il-pijunieri kien 166 pġ iwittu l-ħofor tal-bombi. Niftakar darba morna narmu l-bombi lejn Filfla bil-barkun. Ġieli morna nbatlu wara Għawdex. Ġo l-għalqa ż-żgħira (il-lum Pjazza Żernieq) kien hemm ix-xelters. Darba waħda, Macokklu x-xiħ li kien mal-volontiera jispara għal-messershmitt li kien fil-baxx. L-għada l-istess pilot niżel ipattiha għax niżel fil- baxx u laqgħat direct hit — il-ħmara taċ-Ċombos li kienet marbuta ma' ħajt. Bombi oħra waqgħu ġo ta' l-Għaxqi u oħra ġo ta' l-Ikħal' Nardu Cassar, id-Disgħa, jirrakkonta hekk: ''Jien ta' tifel li kont ta' xi għaxar snin kont dejjem niġġerra u ma ridtx nidħol f'xelter…ma kontx naf x'inhi biża'. L-hena tiegħi kont nara l-ġlied bejn l-ajruplani fis- smewwiet. Niftakar darba ajruplan Wellington, sploda l-karwija (eżattament fejn l-għalqa taċ-Ċinoklu). Dak in-nhar saret ħerba sħiħa. Dam jaqbad ħafna. Ħal Kirkop kien qisu fortizza. Hadd ma seta' joħroġ barra. Suldati bl-azzarini kienu ma kullimkien. Aktarx li shrapnel ta' bomba daħlet ġo bowser tal-petrol u splodiet kollox. Xejn ma kien ċert għax ma kontx tista' titkellem kif ġieb u laħaq…Naħseb li l-militar anke ried iwitti fejn illum hemm Kirkop 2, għax saru diversi manuvri. Niftakar diversi Suldati stazzjonati fid-dar ta' Tereża ż-Żurriqija, fit-triq taċ-ċimiterju, fil-każin ta' San Anard u f'Tas-Sorijiet.' Safi Strip — il-Karwija Fuq inizjattiva ta' Air Vice Marshall Hugh Llovd, tfasslet runwav proviżorja magħrufa bl-isem ta' Safi Strip. Kienet tintuża l-iżjed f'każi ta' emerġenza. Kienu jgħassuha s-suldati tar-Roval Hamsphire Regiment. Dan l-ajrudrom ġie deskritt bħala wieħed mill-aħjar dispersal strips li qatt ġie mfassal u għaqqad lil ta' Ħal Luqa u ta' Ħal Far. Kien magħruf bħala Safi strip (għalkemm kien mibni kollu kemm hu f'għelieqi u akwati ta' Ħal Kirkop) kien jikkonsisti fi track isserrep qalb il-blat, ħbula mtarrġin, siġar tal-ħarrub u arbuxelli. Il-ħaddiema Maltin ġew ingaġġati fuq dan ix-xogħol biex ma jaqax lura u jitlesta fil-ħin. Wiċċ dawn ir- runwavs ma kienx tat-tarmac imma miksi u mxarrab b'żejt u diesel biex ma jtirux trabijiet. Fl-20 ta' Marzu, 1943 RAF Safi ġie inawgurat taħt il-kmandant Wg Cdr I.B. Westmacott, No 196 Squadron kienet l-ewwel unit ibbażata hemm. Tunnellati ta' bombi nieżlu bħal xita fuq Safi matul ir-rebbiegħa u l-ħarifa Blitz ta' l-1942 għax it-taxi wavs u dispersal kien targets eċċellenti għal Luftwaffe (qawwa ta' l-ajru Ġermaniża) 6 Air Raids u aktar Bombi Dawn li ġejjin huma ċifri ta' air raids u dettalji oħra kif seħħew jum b'jum f'Hal Kirkop matul is-sena l-1942. Il-lista li ġejja hi meħuda mid-dokumenti uffiċjali ta' l-Air Raids Precautions Department u tinkludi n-numru ta' l-air raids, id-data, il-ħin u m l-ħsarat. L-attakki u l-avvenimenti kollha gara ipika Mattija. fihom dettalji qosra ta' x'ġara, u f'każi hemm noti supplimentari li wara li sar ir-rapport dan ġie rranġat 02.01.1942 1182 23.05-01.16 J Tliet bombi waqgħu u splodew f'Ta' Ċelu limiti ta' Ħal Kirkop, jikkawżaw ħsarat fl-uċuħ tar-raba', xejn imwiet. 07.01.1942 17.18-17.57 ) Fi Triq San Anard, il-bombi jagħmlu ħerba' mill-uċuħ tar-raba'. Tliet bombi waqgħu u splodew fi Triq il- Gudja u jwaqqgħu diversi ħitan tas-sejjieħ u jħarbtu l-uċuħ tar-raba'. Xejn imwiet. Żewġt idjar isiru ħerba u oħra ġġarrab ħsarat, fi Triq San Anard. Bomba tisplodi f'High Street, u teqred għal kollox ħamest idjar, f'6 oħra tagħmel ħsarat parzjali u 10 t'idjar oħra ssirilhom ħsara bil-blast. Iż-żewġ bokok ta' xelter privat jiġu mbarrati, iżda l-5 persuni li kienu jistkennu hemm ġew, ħarġu qawwijin u sħaħ. Mietu xi ngħaġ, mogħoż u korra żiemel. Raġel jinqatel bil-blast ta' bomba f'għalqa tiegħu viċin l-ajrudrom ta' Ħal Luqa. Dan il-vittma rreġistrat fuq Ħal Luqa. (Jista' jkun li kien Mikiel Farrugia l-ewwel vittma minn Ħal Kirkop). 4 bombi jintefgħu u jisplodu fl-għelieqi fi Triq Valletta u jagħmlu ħsara fl-uċuħ tar-raba' u ħitan tas-sejjieħ. Bomba tisplodi eżattament fuq dar numru 54, Triq San Anard u twaqqa' nofs il-bini. Bl-isplużjoni jinqatlu xi ngħaġ u mogħoż. 7 bombi jitwaddbu u jisplodu f'għelieqi limiti tar- raħal u jikkawżaw ħsarat fl-uċuħ tar-raba' u jwaqqgħu dwejra. Waqt dan l-attakk diversi djar jiġġarfu. Nofs l-għassa tal-pulizija tiġġarraf iżda ma jweġġa' ħadd. Dan l-attakk dam kważi tnax-il siegħa u r-raħal ma ħelishiex. Bomba kbira tintefa u tisplodi f' għalqa wara Triq San Anard u twaqqa' dar u tagħmel ħsara fi13-il dar oħra. Bomba oħra tisplodi f'High Street u tagħmel ħerba min tmint'idjar. Żewġ nisa jintradmu ġot-tifrik (debris) ta' xelter privat f'High Street. Xi residenti u l-pulizija tar-raħal ġrew malajr u ħarġu liż-żewġ nisa qawwijin u sħaħ. Numru ta' bombi jintefgħu u jisplodu f'diversi għelieqi bejn l-ajrudrom ta' Ħal Luqa u Ħal Kirkop. Karozza tal-pulizija ġġarrab ħsarat konsiderevoli. Bomba oħra taqa' viċin iċ-ċimiterju ta' Ħal Kirkop u ma tisplodix. Ajruplan Ingliż jikkraxxja f'għalqa viċin ħafna ta' posta ta' kanun. Membru ta' l-ekwipaġġ jitlef ħajtu u ieħor isalva. Dan ir-rapport l-għada jiġi kkoreġġut (Corregundum) u jgħid li l-ajruplan kien Junker 88 u mhux Ingliż. Jgħid ukoll li ż-żewġ piloti it-tnejn tilfu ħajjithom. Tliet bombi jisplodu fuq binja bini viċin il-Knisja u jwaqqgħu sebat idjar filwaqt li sebgħin oħra jiġrilhom il-ħsara. Iż-żewġ bokok tax-xelter ta' fejn il-Knisja jiġu mblukkati. Issir ħidma intensiva biex joħorġu lil dawk li nqabdu hemm ġew. Hadd ma weġġa'. F'rapport supplimentari l-għada. jgħid li l-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Kirkop issoffri ħsarat strutturali wkoll (Ara aktar dettalji f'dan l-artiklu). Rapport supplimentari jirraporta li bomba tisplodi fiċ- Ċimiterju ta' San Nikola u tagħmel ħsarat f'diversi oqbra u monumenti. Ħadd ma weġġa'. Fil-Pjazza tar-raħal splinter tolqot mara u tkorriha ħafif. Bomba tisplodi fi Triq Valletta u twaqqa' ħamest idjar. Tnejn ikorru u jintbagħtu l-isptar għal aktar kura. Rapport supplimentari: Bomba taqa' fi Triq San Ġużepp, u tagħmel ħerba minn ħamest idjar. Ħadd ma weġġa'. Bomba oħra tisplodi f'għalqa u tagħmel ħsara minima. Rapport Supplimentari: ħames bombi jisplodu f' għelieqi wara Triq San Anard, iżda ma jagħmlux ħsara. Mara korriet ħafif bil-ġebel li tar bil-blast. Erba' bombi qawwija (HE) u żewġ bombi tan-nar (incendiarv) jisplodu fl-għelieqi viċin ta' Ħal Kirkop iżda ssir ħsara minima. Rapport supplimentari ta' matul il-lejl: Ajruplan Bomber Ingliż Hudson jikkraxxja f'għalqa limiti ta' Ħal Kirkop. Membru ta' l-ekwipaġġ imut, l-ieħor ikorri serjament u t-tielet wieħed taħt xokk qawwi. Bomba tisplodi fuq il-bini fi Triq San Ġużepp u twaqqa dar għal kollox. Tagħmel ħsarat estensivi fi tlieta oħra. Rapport supplimentari: Fis-26 tax-xahar, fid-9.00pm waqt li Cpt. Jones RAF kien qed jiddefjuża bomba ta' kontra l-personnel li ma ħaditx f'għalqa viċin Ħal Kirkop, din tieħu f'idejh u tħallih imtertaq fuq il-post. Rapport supplimentari: Bomba tisplodi fuq dar Nru. 56 Triq Sant' Andrija Hal Kirkop, u twaqqa' parti minn din id-dar. Ħadd ma miet. Bombi jisplodu fi Triq San Anard, High Street u f'għelieqi li jmissu ma' Triq San Benedittu. Issir ħsara li żewġt idjar u razzett tal-ħnieżer. Imutu xi ħnieżer. Diversi bombi splodew f'għalqa magħrufa bħala 'Ta' l-Għadir' limiti ta' Ħal Kirkop. 08.07.1942 Rapport supplimentari: illum 8 ta' Lulju, 1942 waqt li Saviour Sacco, ta' tnax-il sena minn Ħal Kirkop kien qed jilgħab b'xi bomba din ħadet f'idejh u korrietu f'idejh il-leminija. Huwa mbagħad ittieħed għal kura fl-Isptar Vincenzo Bugeja. 225-0027 Bomber Ġermaniż jikkraxxja f'għalqa Hal Kirkop, 1942 jolqot razzett u jwaqqgħu. Membru ta' l-ekwipaġġ imut. Rapport Supplimentari: Fdalijiet oħra ta' iġsma, (ras, tliet pari saqajn u tliet idejn) instabu viċin it-tifrik ta' l-ajruplan Ġermaniż li kkraxxja f'Ħal Kirkop. Dawn ġew imneħħija mill-personnel militari. 28.07.1942 2822 0835-0920 Ajruplan Spitfire Ingliż jikkraxxja f'għalqa 'Tar- Ramlija'. Il-pilota Ingliż jitlef ħajtu. 27.08.1942 0003-0104 Tliet bombi qawwija (Highiv Explosive) jisplodu fi Triq San Benedittu, fi Triq San Ġużepp u f' għelieqi tal- viċin. Erbat idjar saru ħerba u erba' oħra ġarrbu ħsarat kbar. Ħadd ma' miet. Madwar l-4.30 fil- għaxija, waqt li Leonardo Abdilla, ta' tmien snin, minn Ħal Kirkop kien qed jilgħab b'bomba AP Anti Personnel mhix sploduta, din ħadet u korrietu f'wiċċu. Wara li ġie kkurat huwa ntbagħat id-dar 11.10.1942 1742-1845 Bomba tisplodi fuq djar fi Triq San Anard u twaqqa' parzjalment erba' minnhom. Ħadd ma miet. 02.11.1942 1340-1411 Ajruplan ta' l-għadu jikkraxxja f'għalqa Ħal Kirkop. l-pilota tilef ħajtu. il-vittmi tal-Gwerra Koppin L-istoriku u arkitett Hugh Braun, meta ġie mqabbad jagħmel ir-rapport tal-ħsarat tal-gwerra jgħidilna li Ħal Kirkop xortih ħażina għax jinsab bejn l-ajrudrom ta' Ħal Luqa u dak ta' Hal Safi, kif nafuh aħna tal-Karwija $ Iżda għal dak li jirrigwarda korrimenti u mwiet naħseb li Ħal Kirkop kien xortih tajba. Ħafna huma tal-fehma li l-ġebla Maltija u x-xeltrijiet kienu fattur li għenu jiġu skansati dawn it-traġedji. Mikiel Farrugia, l-iżgħar vittma Koppija kien fl-aħjar ta' ħajtu. Kien għad għandu biss 30 sena. Il-Lipp kien tifel uniku iben Ġużeppi tal-Kampanell u Rożi Axiak ta' Lippina. Dak il-jum tas-17 ta' Frar, 1942 kien f'għalqa f'tar-Ramilija, ma' missieru u kif semgħu t-tinwiha ta' l-ajruplan hu u missieru ġrew għall-kenn. Il- missier laħaq qabeż iċ-ċint tas-sejjieħ, iżda ibnu Mikiel ma laħaqx għamel żewġ passi. Huwa ntlaqat minn shrapnel f'dahru, u waqa' għaxi taħt iċ-ċint. Kif il-missier induna li ibnu għadu ma qabiżx il-ħajt, ġera lura u sab xena li ħadd ma jixtieq jgħaddi minnha. Sab lill-ibnu jieħu l-aħħar nifs. ' Illum hemm lapida ta' tifkira, li b'xorti ħażina la l-kliem u lanqas id-dati ma jingħarfu. Din tinsab fit-triq li l-lum tagħti għaż-Żurrieq. 10 3 Skond informazzjoni minn Wistin Axiaq. Huwa ġie midfun fiċ-Ċimiterju tar-raħal San Nikola fil-qabar numru 39.50 Bendu Cassar ta' Ġanni ta' Bent' jirrakkonta hekk: 'dak in-nhar li miet Mikiel tal-Lipp, kont qed niffaħ il- lant ta' l-irdiem, biz-zappun taħt il-ħajt, jiena hawn u taħti l-katina, u l-bomba ħadet hemm daqs ħames metri bogħod. ..in-nies qalu 'hemm tifel min ta' Ġanni ta' Bent mejjet f'tar-Ramlija' dak iż-żmien kollox hekk kien.. filli ħajt, filli mejjet…jew mirdum. Dak in-nhar jiena ħlistha minn ħalq il-mewt. Is-Sibt, 2 ta' Mejju, 1942, fost 24 vittma ta' dak il-jum li kollha kienu miż-Żejtun, insibu lil Leonardo Cassar, Burżinu, ta' 76 sena minn Ħal Kirkop.1' Nardu kien imur ibiegħ u ġieli jixtri wkoll xi prodotti tar-raba' minn dawk l-inħawi. Huwa nlaqat min xi shrapnel fejn il-Kappella ta' Sant'Agata, bejn iż-Żurrieq u Ħal Far.'2 Huwa miet aktar tard fl-Isptar Vincenzo Bugeja, Sta. Venera u ġie midfun fiċ-Ċimiterju San Nikola qabar numru 41. Fir-reġistru parrokkjali, minn idejn il-Kappillan Dun Ġużepp Zarb, nsibu li miet fl-1 tax- xahar u mhux fit-2 ta' Mejju. $ Il-mewt ta' Spiro Bartolo, tal-bombli ġiet irreġistrata fit-23 ta' Mejju, 1942. Iżda dan Spiro weġġa' serjament meta waqgħet il-bomba ta' maġenb il-Knisja magħrufa bħala 'l-Balla'. Huwa kien fix- xelter ta' ħdejn il-Kappella tal-Lunzjata jiġifieri fejn id-dar tiegħu li kellha bieb numru 23 jagħti għal Triq Santu Rokku u minn wara jagħti għall-Pjazza Maggiore (il-lum, Kirkop Square jew il-misraħ). Bendu Cassar jiftakar li hu kien wieħed minn dawk li għenu biex Spiro jinħareġ mix-xelter. Spiro kellu 73 sena u kien għadu attiv. Fil-fatt huwa kien għadu fil-kariga ta' President tal-Każin ta' San Ġużepp. Mikiel Azzopardi, jiftakkru tajjeb: Spiru kien dejjem pulit u jridha. Xogħlu kien barbier, u dejjem liebes kappell bir-rixa. Ħaġa ta' l-iskantament kif il-mewt ta' dan Spiro Bartolo ma tidhirx li ġiet irreġistrata fir-Reġistru tal-Parroċċa. Ma nafx x'ġaral Irnexxieli nsib kopja tal-kupun tal-Victorv Kitchen jgħajjat lil dan Spiro, mmarkat bl-ittra stopped li jġib id-data 19 ta' Mejju 1942.4 jiġifieri 4 t'ijiem qabel ma miet. Ma nafx x'ġara. Kif mhux imniżżel fir-reġistri tal-Parroċċa Nazzarda ngħid għax kien il-President tas- Soċjetà San Ġużepp2 Min jafl Indifen x'imkien ieħor u ma ġiex irreġistrat f'raħal twelidu7 Xi wħud qaluli li ċerti li Spiro ndifen Ħal Kirkop. (Forsi għad isir studju profond aktar 'il quddiem). Int li għaddej ftakar fir-ruħ ta' Mikiel Axiaq…' - Ġebla biex tfakkar il-post fejn Mikiel safa vittma. 82 Skond informazzjoni ta' Ġużeppi Cassar, Żmilli Baqgħu bla makfar Hija ħaġa tal-mistħija kif wara 66 sena lanqas issib xi biċċa rħama għalihom. Naħseb li f'Malta kollha, il-vittmi Koppin biss m'għandhomx isimhom imnaqqax b'tifkira. Riċentament, il-Kunsill Lokali waħħal plakka żgħira biex ifakkar il-bomba li waqgħet maġenb il-Knisja Parrokkjali u biex tbiegħed il-gwerer. Fl-opinjoni fqira tiegħi dan mhux biżżejjed għax ta' lanqas nippretendi l-ismijiet tal-vittmi għax fl-aħħar mill-aħħar il-bini reġa' tela' jew sar pjazza iżda l-vittmi ma ġewx lural Jien tal-fehma li xxaħħaħna wisq ma' dawn ħutna li mietu ntortament jew forsi mietu biex ngħixu aħnal Ħal Kirkop: ir-Ruħ Maltijaċ X'ċertifikat isbaħ min dan għandu wieħed jistenna, meta s-suldat George Hogan li kien mar-Reġiment tal-Hampshires iqabbel lil Ħal Kirkop, 'mar-ruħ Maltija. Huwa jagħti. ritratt mill-isbaħ tar-raħal ta' niesu fl-eqqel ta' l-assedju filwaqt li jfaħħar l-ispirtu u l-kuraġġ tal- Koppin (ta' nannietna u missirijietna). Huwa jqisna bħala x-xempju tal-Maltin. Tant kien impressjonat dan is-suldat u poeta, (aktar tard laħaq Maġġur) li semma l-ispirtu imitabbli tal-Koppin fl-aqwa żewġ kotba tiegħu: Malta, the Triumphant Xears 1940-43 u 'O God of couragel… Three vears under bombardment and siege. George Hogan, għalkemm barrani għaraf jifhem lil niesna li jsaqsi x'kien jgħaddi min għalihom, ir-raħħala jistennew f'darhom u jistkennu fix-xelter, dawk li kienu jgħixu viċin l-ajrudrom ta' Ħal Luqa.'$ il-Gonvov ta' Santa Marija Fl-ewwel jiem ta' Awwissu, Convov mgħobbi b'ħażniet kbar li kienu biżżejjed biex iġiegħlu l-gżira tistejqer, telaq mill-Ingilterra għal Malta. F'dan il-convov kien hemm it-tanker Amerikan Ohio li kien mgħobbi b'tagħbija petrol. Wara battalja qalila, dan it-tanker ġie rmunkat lejn il-Port il-Kbir u t-tagħbija ġiet salvata u l-petrol tbattal kollu. Bil-ferħ, in-nies bdiet tidħak u tibki fl-istess ħin. Kien il-jum għażiż tal-Festa tat-Tlugħ fis-Sema ta' Ommna Marija: 15 ta' Awwissu 1942, meta l-convov daħal fil-port. Kif jaf kulħadd, dan il-convov għadu jissemma' sal-lum il-Convov ta' Santa Marija. Fl-aħħar xhur tas-sena 1942, il-qagħda bdiet titjieb bil-ftit il-ftit. L-ajruplani tagħna bdew jagħtu lill-għadu bl-istess arma li ta lilna. Il-jiem ta' l-għaks u tan-niket bdew jgħibu u jiem ta' ferħ u hena bdew jidhru fuq ix- xefaq. Nhar it-8 ta' Mejju, 1943, fil-jum għażiż tal-Festa tal-Madonna ta' Pompej, it-taqbida ta' l-Afrika ntemmet. F'nofsinhar il-qniepen tal-knejjes ta' Malta kollha, li kien ilhom żmien twil siktin, daqqew mota ta' nofs siegħa, bħala radd ta' ħajr lil Alla. Plan ta' invażjoni — Qaerazzjoni Herkules Aħna l-Maltin ngħidu: 'li kieku kienu qatt ma ltaqgħu flimkienl…' Li kieku l-invażjoni mill-għadu mlaqma 'Herkules' kellha sseħħ kieku Ħal Kirkop kien ser ikun fil-qalba wkoll. Skond pjanijiet miftehma, fit-tielet fażi ta' l-invażjoni kellu jsir ħbit u akkwist taż-żewġ ajrudromi — Ħal Far u Safi u wara jibqgħu neżlin għax-xtut ta' Marsaxlokk u Birżebbuġa. Fl-istess waqt, truppi mill-ajru kellhom jiffurmaw linja difensiva timxi kważi bejn wieħed u ieħor min mal-kosta ta' Għar Bettija (Ħad-Dingli) u għal fuq il-Qattara (Ta' Qali), u tiġbed 'l isfel sa Ħal Kirkop. Dawn it-truppi fuq l-ajruplani kienu jkunu għal-lest biex ma jħallux l-Ingliżi jużaw l-ajrudromi ta' Ħal Luqa u ta' Qali. Kien ippjanat li jekk ikun il-każ, mijiet ta' truppi kienu jkunu għal lest bil-preżenza ta' l-ajruplani JUS2 li jkunu jistgħu jillandjaw fl-ajrudrom Min jaf x'kien isir minnu Ħal Kirkop li kieku l-istorja ma ħaditx żvolta oħra7 Żgur li Ħal Kirkop kien jara aktar qerda u tbatija. L-aħħar tislima Nissellef l-aħħar tislima mill-ħsibijiet impekkabbli ta' Ġuże Ellul Mercer fejn jgħid hekk: 'Lil dawk fost il- qalbiena li tfarrku u nqerdu bil-balal Taljani u Ġermaniżi, inqimu b'tifkira u jalla isimhom ma jintesa qatti Lil min ġarrab u baqa' ħaj biex jgħid il-ġrajja; b'xejn ma nistgħu nħallsuh…'$ Ringrazzjament tiegħi b'mod speċjali lill-Kappillan Dun N Camilleri, Benedittu Cassar, Nardu Cassar, Nardu Vella, Mikiel Azzopardi, Frenċ Mizzi, Wistin Axiaq, Ġużeppi Cassar u Speranza Bennett. 13, Triq it-Tgeżwira, Għaxaq ZTN 11 7 Tel: 2180 9014 — 9946 9841 E-mail: jcracingOonvol.net