F'dawn l-aħħar snin drajna nsibu fis-suq il-frott u l-ħxejjex ''barra minn żmienhom'. Imma sa ftit tas-snin ilu kollox kellu ''żmienu', għalkemm hemm għelejjel tar- raba' li jistgħu jinħażnu biex imbagħad jinbiegħu u jittieklu meta ma jkunux għadhom jidhru fl-għelieqi tagħna. Biex nieħdu eżempju: Iil-bettieħ tax- Xitwa t'Għawdex kien hawn min jixtri qantar minnu meta jkun żmienu (jiġifieri għall-aħħar t'Awwissu) ħalli jaħżnu fuq xi setaħ jew taħt xi sodda, biex meta għal Settembru l- bħajra tkun spiċċat kollha, hu jkun jista' jieħu xi bettieħa milli ħażen, jaqsamha, u jikolha. Dan il-bettieħ jiflaħ jinħażen mqar sa tliet xhur, imbasta xi kultant idduru ftit biex tara jekk hemmx xi waħda li bdiet tmur, jew titħassar. It-tewm u l-basal huma żewġ frottiet tal-art li jinħażnu mill-bdiewa u mill- mara tad-dar għaqlija, biex isibuhom meta fix-xitwa, dawn l- għelejjel jiskarsaw. it-tewm u l- basal jinqalgħu għall-ħabta ta' Mejju/Lulju. Peress li dak iż-żmien ikun hawn ħafna fis-suq, il-preżż jorħos. Mela l-bidwi, wara li jbiegħ li għandi jbiegħ, jaħżen il-bqija ġo xi għorfa mrewħa ħalli joħorġu fix-xhur tax-xitwa meta prezzu jkun aħjar. It-tewm jibda jinżera' għal San Mattew, li jaħbat fil-21 ta' Settembru, meta t-temp ikun beda jaħseb biex jaqleb; u jinqala' għal Mejju. It-tewm jinżera' jew 'bil- bejta' — jiġifieri f'ħofra li l-bidwi jagħmel fil-ħamrija bl-imgħażqa, u allura ngħidu li l-bidwi 'ibejjet' it- tewm — jew inkella jintefa' fir-radda wara l-moħriet, u mbagħad jitgħatta bil-ħamrija. Il-bidwi jistenna x-xita biex tnebbet it-tewm. it-tewm jinzera' sinna sinna — jekk ikun sabiħ — jew xi erbgħa f'daqqa jekk ikun irqiq. Wara li jinbet u jikber xi ftit, it-tewn jitnaqqa' — jiġifieri tagħżaq ftit madwaru bla ma tmiss ix-xitla — u dan tagħmlu kemm biex teqred il-ħaxix ħażin, u kemm biex tiftaħ il-ħamrija ħalli din tieħu l- arja u tħalli l-ilma tax-xita jidħol. Imma trid toqgħod attent li t-tewm tnaqqigħ meta jkun riħ fuq (mill- Punent tal-Grigal), bla nida, u bl-art xotta, għax inkella jista' jimrad u jmut. ix-xitla tat-tewm tbati mill- marda tas-sadid — jitfaċċaw bħal tikek bojod matul il-weraq twil tiegħu, u x-xitla tisfar u tmut. Jew tista' titħassar ir-ras tiegħu fil- ħamrija u x-xitla tispiċċa. Jew inkella jista' 'jrabbi l-ħniex' jiġifieri flok ma r-ras teħxien fil-ħamrija, din tniżżel bħal swaba' minflok timla s- snien, u dan it-tewm ma jkun jiswa għal xejn għax ma jkunx fih x'tiekol. Hemm ukoll ħanfusa li tbid fuq ras it-tewm meta din tkun għadha fil- ħamrija. Il-bajda tfaqqas u d-dudu li joħroġ minnha jgħawwar ġo xi sinna tewm u jiekel u jgħix minnha. Hu għalhekk li xi kultant tfesdaq xi ras tewm u ssib dudu kbir abjad ġo fiha. it-tewm jibda JBID jew IFAQQAS, jiġifieri jibda jħaxxen ir-RAS li tkun magħmula minn ħafna snien. Kull sinna tkun imgeżwra ġo fosdqa. Is- snien jibdew jeħxienu, ir-ras tikber, u l-faxxina tax-xitla, jiġifieri dik il- parti li tkun 'il barra mill-ħamrija tikber u togħla mal-pied u nofs jew żewġ piedi. Sa fejn naf jien, it-tewm tal-mejda ma jagħmilx bont, li jkun bħal zokk twil li fit-tarf tiegħu ikollu bħal ballun tond mimli żerriegħa. Imma jeżisti tewn selvaġġ, li hu endemiku għal Malta, li jtella' l-bont biż-żerriegħa bħalma jagħmel. il- basal. Meta t-tewm JILĦAQ, jiġifieri meta jkun għadda ż-żmien u t-tewm ikun sar u lest biex jinqala', dan taqilgħu billi tagħti daqqa ta' magħżqa jew krexxun ġol-ħamrija taħt ix-xitla, tiġbed ix-xitla minn ġol-bejta jew radda fejn tkun, tfarfarha — għax għeruqha huma bħal xuxa u taqbad magħhom tuppana ħamrija — u tħallih jinxef fil-post għal xi ġimgħa jew aktar. Biex taqla' t-tewm hemm biċċa għodda oħra — il-FIESA — li hi bħal magħżqa dejqa bil-marloġġ magħmul ċatt, u b'bejta kwadra fejn jidħol il-marloġġ. — it-tewm, jekk jinqala' aħdar, jiġifieri qabel żmienu, tista' tiġbdu u taqilgħu b'idek; imma trid toqgħod attent li l-art ma tkunx iebsa, ghax inkella jista' jitqaċċatlek. Il-bidwi joqgħod attent ħafna mit- temp meta jkollu t-tewm maqlugħ u mitluq mal-art biex jinxef, għax jekk tagħmel xi ħalba xita u jixxarrab, dan jagħmel saħna u jitħassar. Jekk jixxarrablu, l-bidwi jmur iqallbu biex jinxef u ma jeħux umdita' minn taħtu. Il-bidwi jkollu seba' mitt sena biex jiġbor it-tewm li jkollu mferrex mal- għalqa u jdendlu x'imkien biex ikompli jinxef bil-kwiet. — it-tewm jagħmluh faxx faxx. Kull faxx tewm ikun fih xi tużżana rjus jew aktar, skont kemm it-tewm ikun sabiħ u oħxon. Ma jagħmlux ħafna f'daqqa ħalli t-tewm ikun jista' jitrewwaħ, jiġifieri tgħaddilu l-arja biex ikompli jinxef. Il-faxxi tat-tewm idendluhom fuq xi setaħ jew taħt xi taraġ xemxi, imma xorta trid toqgħod għassa tiegħu u tmur tiġri taqilgħu u ddaħħlu ġewwa malli tagħmel xi ħalba xita. Il-kelma 'faxx' ġejja mit- Taljan fascio, li tfisser 'qatta' marbuta'. Ix-xitliet tat-tewm, bir-ras, ix-xniexel u l-faxxina b'kollox jintrabtu flimkien minn nofs. il- faxxina. Meta t-tewm ikun nixef kemm għandu jinxef, ikun jonqos biċċa xogħol oħra. Għall-ħabta t'Awwissu, l-bidwi kien iqaċċat l-irjus minn mal-faxxina, u JFESDAQHOM, jiġifieri jneħħi dik il- qoxra żejda li tkun ddawwar ir-ras u jifred is-snien tat-tewm minn xulxin. Kull ras, jekk it-tewm ikun sabiħ, ikun fiha mat-tnax-il sinna u aktar ukoll. Dari aktar mill-lum, wara li jfesdaq it-tewm, il-bidwi jnaddfu mill- frak, qxur, u ħliefa li jkun għad għandu miegħu billi JLEBILBU. Kif2 it-tewm ikun qiegħed ġo xi kontenitur, ngħidu aħna xi banju jew jew landa. Wara li tnaddaf kemm tista' mill-ħliefa u l-qxur żejjed billi dduru b'idek, toħroġ x'imkien barra għall-arja u r-riħ, tieħu miegħek banju ieħor vojt, u tferra' t-tewm minn ġol-banju l-mimli għal ġol- banju l-vojt. Trid tferrgħu ftit mill- għoli, waqt li jkun għaddej ir-riħ, biex ir-riħ itajjar il-qoxra u l-ħliefa u joħodhom miegħu. Trid tferra' aktar minn darba — sakemm it-tewn jindaf. il-kelma 'ilebleb' jien insibha interessanti mmens. Missirijietna kienu jużawha aktar minna, kif tixhed il-kitba l-qadima. il-kwiekeb ilebilbu fis-sema billejl, in-nar ilebleb meta jħeġġeġ bil-qawwi, il- bnadar ilebilbu fir-riħ. llum għadna nużaw il-kelma meta xi ħadd ikun, ngħidu aħna, imlebieb għal sigarett, u meta jirnexxielu jaqta' s-sigaretti xorta jibqa' bil-leblieba tagħhom, — għax il-ħuġġieġa tax-xewqa xorta tibqa' tiebleb fih. Min jaħdem in-nar isemmi 'l-istilla tat-tleblib' — għax id- dawl tagħha jaqa' 'l isfel f'ħafna biċċiet ilebilbu fl-ajru. Xi ġmiel ta' kliem. ifakkarni f'kelma oħra li kien jgħid missieri Toni Pace mill-Qrendi. Darba minnhom qalli: 'Kont TIEWI għal ikla bebbux' — jiġifieri kelli xewqa kbira, kienet se taqagħli żaqqi għal ikla bebbux. Id- dizzjunarji jagħtu l-kelma TIWI, u jfissruha bħala 'konkupixxenza'l Dnub li kliem bħal dan jintilef mar- riħ. Imma nkomplu fuq it-tewm. Għall- ħabta ta' Novembru, it-tewm li tkun ħżint ikun wasallu iż-żmien li jiċċaqlaq għax, skont in-natura, dak ikun iż-żmien li fih is-snien ikunu fil- ħamrija, lesti biex jinbtu, u mhux ġo xi kaxxa fil-kċina tiegħek, Allura is- snien jibdew jarmu n-NEBBIETA, daqs li kieku kienu fil-ħamrija, Meta jaraw it-tewm kollu jarmi n-nebbieta fil-kaxxa fejn ikun maħżun, il-bdiewa jgħidu li t-tewm XEGĦEL, għax peress li n-nebbieta għall-ewwel tkun bajda, tkun tidher qisha ħafna xemgħat żgħar. Imma mbagħad in- nebbieta tiħdar. Peress li s-snien tat-tewm ma jkunux jistgħu jerdgħu is-sustanzi mill-ħamrija, l-enerġija kollha li għandhom bżonn biex inebbtu joħduha kollha minn fuq ommhom, u allura s-sinna tiżvojta minn ġewwa u ma tkun tiswa għal xejn. Jekk tagħraf taħżen it-tewm sew, jista' jservik anke sa Jannar jew Frar, meta mbagħad tibda ssib tixtri xi tewma ħadra biex titfagħha fil-borma. Il-Purċellat SDjok bijh kint naħdim;' qalli Żaren Zammit mill-Qrendi li jgħodd mat-80 sena u ii għomru u żmienu jistad għall-ħut. ''Darba weħilne bil-lenze Filfie u kellna nitilqiw killix għax sor il-ħejn. U l- għade għedt lil-Wiwi (Karmnu Magro minn tal-Mumja mill- Qrendi wkoll) 'ejje mmorrow ħa nippruvaw neqilewh, għandi l- purċellot ukili mwaħħal miegħew.' fIl-Wiwi qelli li kien imċaqlaq wusq. U morna u bdejt niġbid u niġbid u fl- aħħar inqala'. U għidtlu: qed tura għallinqes salvajna l-purċellot. Mele bdejt niġbid u x'ħejn talajneh fil-wiċċ insejb ċerne ta' żewġ piedej imwaħħle u l-purċellot fuq rushħa.' U beda jidħak Żaren meta ftakar f'dik il-ġrajja, għax tassew kienet ġietu tajba. Il-Purċellat Żaren qalli li l-purċellat kien jagħmlu hu minn xi biċċa ċangatura tal- franka, ħoxna xi erba' pulzieri. L- ewwel jiżmarralha l-kantunieri ta' barra b'xi mterqa, mbagħad jibda jħaffer f'nofsha bix-xewka tal- baqqun sa ma jtaqqabha u jkompli jwessa' t-toqba għal xi tliet pulzieri jew erbgħa. Imbagħad wara jkompli bl-iskalpell u l-mazza jnaqqax biex jġibha għat-tond minn ġewwa u minn barra sakemm tiġi btall- għamla ta' kagħka. U fl-aħħar jirfinaha b'xi xafra jew bis- sandpaper. il-purċellat kienet biċċa għodda mportanti għas-sajjieda u kienu jużawh biex bih jippruvaw jaqilgħu xi lenza jew konz tal-qiegħ meta jeħlilhom taħt xi skoll. Il-lenza setgħet teħel jew minħabba l- kurrent, jew għax tinzerta taqbad xi sunnara mal-blat, jew inkella għax tiġri biha l-ħuta taħt xi blata. Żaren qalli li 'bex ma titiffiwx il-purċellot tirbtow b'lenze barranija. Allura ntej mite teħil taqta' l-lenze, iddaħħalhe minn ġal-purċellot, tarġa taqqgħed it- trowf u mbagħad tniżżlu, l-aħjor kuntra l-kurrent. Umbagħad mite jidhirlik li wasal deqs erbat iqjem 'l fowq mill-qegħ titiqiw. Dok bil-pejż tiegħew jaqla l-lenze 'l barra, jekk jirnexxilik. Bex taħdim sew, bilfurs trejd iżżumm il-lenze l-imwaħħle stiruta bex il-purċellot mite titlqu u jasal, jagħmil magħha. Jekk tkiwn mitruħe tkun qed taħdim għalxejn. Żaren qalli li mhux dejjem jirnexxi u li jista' jkun li titlef il-lenza u l- purċellat, imma hu qatt ma tilfu. Ġieli l-purċellat meta jasal mal-blat jieħu daqqa u jinqasam fi tnejn. Imma l-biċċa l-kbira anke meta s- sajjied jitlifu kien jibqa' sħiħ imwaħħal taħt xi blata. Il- bugħaddasa kultant għadhom isibu xi wieħed sal-lum għalkemm iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qed isiru rari. Meta bdejt ngħodos jien xi għoxrin sena ilu kont sibt wieħed minnhom u ħadtu d-dar biex nurih iil missieri peress li kien dilettant tal-baħar. Hu mill-ewwel qalli li dak jgħidulu purċellat u li kien jintuża mis- sajjieda. Mela darba, peress li jien dilettant tal-antikitajiet, kont għaddej minn ħdejn ħanut Birkirkara u dħalt nara x'għandu. B'għaġeb tiegħi nara wieħed minn dawk il-ġebel għall-bejgħ. Maġembu kien hemm ktieb miftuħ u f'dik il-paġna kien hemm tpinġija antika ta' mirkeb b'raġel mixħut minn tulu fuq il-poppa qed iniżżel purċellat fil-baħar bil- galbu kollu. Il-kitba taħt l-istampa kienet tgħid li din kienet forma ta' ankra li kienu jużaw fl-antik nett. Meta mort lura d-dar għidt lil missieri x'kont rajt u qrajt u bdejt immerih li hu kien żbaljat. Missieri, għalkemm ma kienx jaf jaqra u jikteb imma esperjenza kellu biex ibiegħ, reġa' nsista li dak kien apparat biex jaqilgħu l-ienez bih.