L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-Kummissarjat tal-Art mqaddsa tal-Provinċja Franġiskana Maltija P. Twannv Chircop OFM Kummissarju al-Art Imqaddsa ABBONAMENT: €10 fis-sena €15 jew aktar Sostenitur Kummissarjat tal-Art Imqaddsa 8, Triq Santa Luċija, Valletta, VLT 1188 Malta. Il-Materjal kollu li jidher f'din ir-Rivista huwa Copvright O tal-Kummis- sarjat tal-Art Imqaddsa u l-Edizzjoni TAU, 2010 5 Fejn tinsab Emmaws tal-Evanġelu2 15 Ikoni ta' maħfra u fejqan fl-Evanġelji (2) L-Attenzjoni ta' Ġesu lejn in-nisa f'Luqa (1) Il-Via Dolorosa (2) Il-konverżjoni fil-Bibbja Saċerdozju ta' Kristu fl-ittra lil-Lhud (2) KONFERMA TAL- KUSTODJU B'digriet uffiċjali mill-Ministru Ġeneral tal-Ordni Franġiskan, Patri Josċ Rodriguez o OO i B fl Ga TA VI 2010, ġie mħabbar li Patri Pierbattista Pizzaballa ofm ġie konfermat bħala l-165 Kustodju tal-Art Imqaddsa għat-tliet snin li ġejjin (2010-2013). Patri Pierbattista ilu Kustodju mit-2 ta' Ġunju 2004 (nominat fil-15 ta' Mejju). Il-Kustodju jkopri mandat ta' sitt snin, bħal kull Ministru Provinċjal fl-Ordni Franġiskan, imma l-mandat tiegħu jista' jiġi mtawwal bi tliet snin oħra. Il- Kustodju tal-Art Imqaddsa hu nominat mill-Ministru Ġeneral tal-Patrijiet Minuri, bl-approvazzjoni tas-Segreterija tal-Istat tas- NEM ENRICO BT A ot A o Ea o JEM Hu twieled l-Italja, f'Cologno al Serio, fil- JażKoarj1ote Ta zz IB IA Daħal Franġiskan fil-provinċja ta' Kristu Re tal-Emilia Romagna (Bologna) fil-5 ta' Settembru 1984, u għamel in-novizzjat pot EJ Ton l-ewwel Professjoni fis-7 ta' Settembru 1985. Fl-14 ta' Ottubru 1989 għamel il-Professjoni Solenni. Ġie ordnat saċerdot fil-15 ta' Settembru 1990, wara li kiseb il-Baċċellerat fit-Teoloġija fil-Pontificium Athenaeum Antonianum ta' Ruma (illum Pontificia Università Antonianum) fid-19 ta' Ġunju 1990. Fl-istess sena mar l-Art Imqaddsa biex jagħmel studji speċjalizzati fl-Iskrittura Konferma tal-Kustodju fl-iStudium Biblicum Franciscanum ta' Ġerusalemm, fejn kiseb il-grad akkademiku ta' Liċenzjat fit-Teoloġija Biblika fil-21 ta' Ġunju 1993 taħt il-gwida tal- professur Alviero Nicacci ofm. Kompla l-istudji tiegħu fl-Università Ebrajka ta' Ġerusalemm, fejn speċjalizza fl-Ebrajk modern (1993-1994), u wkoll fl-Iskrittura (1995- 1999). Fl-1998 beda jgħallem bħala assistent professur tal-Ebrajk Bibliku u tal-Ġudaiżmu fl-iStudium Biblicum Franciscanum u fis- seminarju internazzjonali Franġiskan ta' San Salvatur f'Ġerusalemm. Fit-2 ta' Lulju 1999 daħal uffiċjalment fis-servizz tal- Kustodja Franġiskana tal- Art Imqaddsa. Bejn l-2001 u l-2004 kien superjur tal-kunvent ta' San Xmun u Sant'Anna f'Ġerusalemm, fejn kien ukoll kappillan tal-komunità Kattolika ta' lingwa Ebrajka f'Ġerusalemm. Kien assistent ġenerali tal-Isqof Awżiljarju tal-Patrijarka Latin ta' Ġerusalemm għall- Kattoliċi ta' lingwa Ebrajka, Mons. Jean-Baptiste Gourion (li miet fl-2005). Mill-2005 sa l-2008 Patri Pizzaballa kien Vigarju Ġenerali tal-komunità ta' lingwa Ebrajka f'Iżrael. Fit-28 ta' Marzu 2008 l-Papa ħatru bħala Konsultur tal-Kummissjoni għar- mal-Lhud, b'kollaborazzjoni mal-Kunsill Pontifiċju għall- Promozzjoni tal-Għaqda fost l-Insara. Patri Pierbattista Pizzaballa inawgura t-tieni mandat tiegħu bħala Kustodju waqt iċ-ċelebrazzjoni tal-I Għasar ta' Pentekoste fil-knisja ta' San Salvatur f'Ġerusalemm, fejn għamel l-Istqarrija tal-Fidi quddiem il-Viżitatur Ġenerali Patri Francesco Bravi ofm, li qara d-digriet tal-Ministru Ġeneral. Nhar is-solennità 4 $ l-ARr IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 2010 ta' Għid il-Ħamsin, il- Ħadd 23 ta' Mejju, Patri Pierbattista ċċelebra Quddiesa pontifikali fil-knisja ta' San Salvatur. Filgħaxija mbagħad, ħa l-pussess uffiċjali tiegħu taċ-Ċenaklu, li hu l-ewwel kunvent tal-Kustodja tal-Art Imqaddsa (1333), waqt iċ-ċelebrazzjoni tat- II Għasar ta' Pentekoste, li fih il-Viżitatur ħabbru uffiċjalment bħala l-165 Kustodju tal-Art Imqaddsa, bit-titli ta' Gwardjan taċ- Ċenaklu u tal-Qabar ta' Kristu. Patri Pierbattista Pizzaballa issa se jibda l-ministeru tiegħu biċ-ċelebrazzjoni tal-Kapitlu Kustodjali bejn il-5 u l-15 ta' Lulju 2010, li jfassal il-programm ta' ħidma tal-Kustodja għat- tliet snin li ġejjin. Nawguraw lil Patri Pierbattista kull suċċess fil- ħidma mġedda tiegħu bħala Kustodju tal-Art Imqaddsa, u nwegħduh it-talb tagħna. L-2 A d DA TAL-EVANĠELJU2Z Ir-rakkont tal-manifestazzjoni ta' Ġesii rxuxtat liż-żewġ dixxipli nhar Ħadd il-Għid filgħaxija, waqt li kienu mexjin lejn raħal jismu Emmaws, hu rakkontat minn San Luqa 24,13-35. L-Evanġelista jgħid li 'dak in-nhar stess ġara li tnejn minnhom kienu sejrin lejn raħal jismu Emmaws, xi sittin stadju bogħod minn Ġerusalemm'. Il-lokalizzazzjoni ġeografika tar- raħal ta' Emmaws għadha sallum oġġett ta' diskussjoni fost l-istudjużi. Biżżejjed ngħidu li L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 $ 5 hemm almenu erba' postijiet li t-tradizzjoni jew l-istorja torbothom mar-raħal ta' Emmaws. Dawn huma r-raħal Palestinjan ta' Emmaws El- Qubeibeh, ir-raħal ta' Abu Gosh, ir-raħal ta' Motza u s-sit arkeoloġiku ta' Nikċpolis, ħdejn Latrun. Filwaqt li l-ewwel tliet postijiet jinsabu bejn wieħed u ieħor fl-istess żona fuq ix-xaqliba tal-Punent ta' Ġerusalemm, l-aħħar post hu ħafna aktar imbiegħed, għalkemm jinsab ukoll fl-istess direzzjoni. Id-diversi possibiltajiet ta' fejn setgħet tkun Emmaws Ir-raħal ta' Emmaws jiġi identifikat minn San Luqa bħala li jinsab 60 stadju bogħod minn Ġerusalemm. Ta' min jgħid mill-ewwel, iżda, li xi verżjonijiet tal-Evanġelju jitkellmu minn 160 stadju. Din il-miżura Rumana ta' distanza tikkorrispondi bejn wieħed u ieħor għal 185 metru. Mela 60 stadju jikkorrispondu bejn wieħed u ieħor għal 11-il kilometru. Jekk wieħed jagħżel il-verżjoni li ġġib 160 stadju, mela wieħed jasal għal 29.6 kilometri. Id-diversi ismijiet li diġà tajna jaqblu sa ċertu punt ma' dawn id-distanzi. Emmaws El-Qubeibeh hu bogħod 12-il kilometru (65 stadju) minn Ġerusalemm. Abu Gosh hu bogħod 15.35 kilometri (83 stadju) minn Ġerusalemm. Motza hi bogħod 6.48 kilometri (35 stadju) minn Ġerusalemm. Nikġpolis hu bogħod 32.56 kilometri (176 6 ġ L-ART IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 2010 stadju) minn Ġerusalemm. Nagħtu preżentazzjoni qasira ta' kull wieħed minn dawn il-lokalitajiet, u niġbdu xi konklużjonijiet dwar fejn setgħet tkun sitwata Emmaws tal-Evanġelji. Ewsebju ta' Ċesarija u Oriġene ma kienux jafu ħlief b'Emmaws Nikġpolis, jiġifieri l-belt tal- pjanura li tissemma fl-1 Ktieb tal-Makkabin. Imma billi din, kif rajna, hi bogħod 165 stadju u mhux 60 stadju minn Ġerusalemm, biddlu d-distanza oriġinali li jagħti l-Evanġelju ta' Luqa f'160 stadju, kif għamel San Ġlormu fit-traduzzjoni tiegħu ta' l-Onomasticon ta' Ewsebju. Minkejja dan it- traduzzjoni tiegħu tal-Vulgata tgħid li Emmaws kienet bogħod 60 stadju minn Ġerusalemm. Fis-sena 1099, meta l-armata Kruċjata kienet tielgħa minn Lidda lejn Ġerusalemm, għaddiet minn Beit Nuba (Bettenoble), fejn sabu triq Rumana. Huma identifikaw dan il-post bħala Emmaws tal-Evanġelju. Hawnhekk sabu għajn ta' ilma abbundanti li l-abitanti kienu jsejħulha Ain Adjab. Fil-post kien hemm il-fdalijiet ta' santwarju antik mibni fuq fdalijiet ta' bini Lhudi. Hawnhekk il-Kruċjati bnew kastell biex jiddefendi l-pellegrini li kienu jgħaddu biex minn Nabi Samwil ikomplu triqthom lejn Ġerusalemm. Kien magħruf bħala l-Kastell Arnoldo, u kien taħt il-ħarsien tal-Kavallieri ta' San Ġwann, li fit-13 ta' Frar 1141 akkwistaw l-artijiet ta' Emmaws bl-obbligu li jiddefendu l-pellegrini li kienu jgħaddu minn dik it- triq fil-vjaġġ tagħhom lejn Ġerusalemm. Fl-1192 għadda minn hemmhekk Richard the Lionheart, waqt it-tielet Kruċjata. Fost il-pellegrini li żaru dan is-sit ta' Emmaws insemmu lil Ludolfo de Sudheim (1336- 1350), Louis de Rochechuart (1461), Ariosti (1470), Felix Fabri (1480-1483) u bosta oħrajn, li sabu l-post abbandunat u f'rovina. Francesco Suriano (1541) jgħid li fil-post l-Għarab qalulu li l-isem tar-raħal kien Qubeibeh. Il-Kustodja Franġiskana tal-Art Imqaddsa tindika s-santwarju ta' Emmaws billi tidentifikah mar-raħal Palestinjan ta' El-Qubeibeh, li hu bogħod 65 stadju (12 km) minn Ġerusalemm. Ir-raħal jinsab fuq ix-xaqliba tal-Punent ta' Ġerusalemm, qrib l-għolja ta' Nabi Samwil (890 metru), fejn jinsab iċ-ċenotafju tifkira tal-Profeta Samwel. Din hi l-ogħla quċċata madwar Ġerusalemm, u l-Kruċjati kienu jsejħulha Mons Gaudii, il-muntanja tal-ferħ, għax minn fuqha kienu jilmħu għall- ewwel darba l-belt il-qaddisa ta' Ġerusalemm. F'Emmaws El-Qubeibeh il-Kruċjati sabu fortizza Rumana, li huma kienu jużawha u semmewha Castellum Emmaus. Huma bnew knisja hemmhekk. Maġenb il-knisja tal-Manifestazzjoni ta' Ġesti lid-dixxipli Kleofa u Xmun, hemm fdalijiet ta' triq Rumana, u rovini ta' bini tal-Kruċjati, L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 $ 7 li hawnhekk identifikaw ir- rakkont evanġeliku ta' Luqa. Fl-1852 il-Franġiskani skoprew dawn ir-rovini. Fl-1861 il- Markiża Paulina de Nicolav akkwistat il-proprjetà u tatha lill-Franġiskani. Hi stess għexet bħala eremita f'dan il-postu hi midfuna fil-knisja. Il-knisja sabiħa, bi tliet navati, inbniet fl- 1902, fuq il-knisja li diġà kienu bnew il-Kruċjati. Fin-navata tat- Tramuntana hemm fdalijiet ta' bini Biżantin, jew forsi Ruman, li t-tradizzjoni tidentifikah bħala d-dar ta' Kleofa, li skont it-tradizzjoni miet martri hawnhekk. Id-dixxiplu l-ieħor, li Luqa ma jsemmix ismu, hu identifikat ma' Xmun, it-tieni isqof ta' Ġerusalemm. Skont tradizzjoni antika li waslitilna permezz ta' l-istoriċi Eġesippu u Ewsebju ta' Ċesarija, 8 ġ L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 l-'aħwa tal-Mulej' li jissemmew f'Mattew 13,55: Ġakbu, Ġużeppi, Xmun u Ġuda, jistgħu joffrulna l-ħjiel biex inħollu l-misteru dwar min kienu d-dixxipli ta' Emmaws. Nafu minn Eġesippu li Ġakbu 'ħu l-Mulej' kien l-ewwel isqof ta' Ġerusalemm, u ġie martirizzat fis-sena 62. Is-suċċessur tiegħu bħala isqof ta' Ġerusalemm kien Xmun, bin Kleofa. Ġwanni 19,25 isemmi lil 'Marija ta' Kleofa', li tista' tiġi meqjusa bħala 'oħt omm' Ġesu, jiġiferi oħt il-Verġni Marija. Kleofa għaldaqstant kien iz-ziju ta' Ġest, u Xmun kien ibnu, jiġifieri kuġin ta' Ġesu. L-istess kienu Ġakbu, Ġużeppi u Ġuda. Eġesippu jfakkar il-martirju ta' Kleofa fi żmien il-persekuzzjoni ta' Trajanu. L-istorja tiegħu ġiet mgħoddija lilna minn Ewsebju ta' Ċesarija fir-IV seklu. Eġesippu jsejjaħ lil Xmun 'iben iz-ziju tas-Salvatur, u jgħid: 'Xi eretiċi arrestaw Xmun ta' Kleofa għax kien dixxendenti ta' David u għax kien Kristjan. Hu sofru l-martirju meta kellu 120 sena, fi żmien l-imperatur Trajanu u l-konslu Attiku. Hu sofra torturi għal bosta ġranet, imma ta x-xhieda tiegħu bil-qawwa tar-rieda ta' raġel ta' 120 sena, u kulħadd stagħġeb bir-rieda soda tiegħu. Hu mbagħad ġie msallab'. Kleofa, li kien zijuh, ġie martirizzat fil-bieb ta' daru f'Emmaws. Il-fdalijiet ta' din id- dar, kif għedna, huma indikati fil-knisja ta' Emmaws. Kien matul il-Gwerra ta' l-1939-1945 li l-Franġiskani Taljani, li ġew internati f'El- Qubeibeh mill-qawwiet militari Ingliżi, mandatarji tal-Palestina, bl-inizjattiva ta' l-arkeologu patri Bellarmino Bagatti għamlu skavi fiż-żona, u sabu l-fdalijiet Rumani u Kruċjati li semmejna. Il-fatt li minn hawn kienet tgħaddi triq Rumana u li d-distanza taqbel kważi perfettament ma' dak li jgħid San Luqa wassal lill- Franġiskani biex iqisu r-raħal ta' El-Qubeibeh bħala l-post li jikkorrispondi l-aktar għar- rakkont evanġeliku tar-raħal ta' Emmaws. Emmaws Nikċpolis Dan hu sit arkeoloġiku li jinsab qrib il-pjanura fejn jintemmu l-għoljiet tal-Lhudija. Illum hu qrib il-monasteru Trappista ta' Latrun, fit-triq prinċipali li minn Ġerusalemm tinżel lejn Tel Aviv u l-ajruport internazzjonali ta' Ben Gurion. Hu bogħod 176 stadju (32.5 km) minn Ġerusalemm. L-isem Emmaws, jew Amwas, jidher fl-1 Ktieb tal-Makkabin 3,38-4,25, fejn jingħad: 'Ġuda (il-Makkabi) malli sama; telaq bil-qalbiena tiegħu biex jaħbat għall-eżerċtu tas-sultan, li kien ħdejn Emmaws' (4,4). Hawnhekk, fis-sena 166 q.K., Ġuda Makkabew għamel rebħa kbira fuq l-armata tas-Selewċidi, immexxija minn Nikanor u Gorġja. Il-belt ta' Emmaws Nikġpolis kienet ġiet fortifikata mill-ġeneral Bakkidi (IMak 9,50). B'din ir-rebħa Ġuda seta' jitla' bla xkiel Ġerusalemm biex jippurifika t-Tempju li kienu pprofanaw il-pagani. Kien ukoll f'dawn l-inħawi li l-Ktieb ta' Ġożwċ jirrakkonta rebħa kbira li kienu għamlu l-Iżraeliti waqt il-battalja ta' Gibgħon (Ġoż 10,1-21), li saret fl-inħawi tat- telgħa ta' Bet-Horon (Ma'aleh Bet Horon) u fil-wita ta' Ajjalon (Emek Avalon), li tinsab proprju fejn hemm is-sit arkeoloġiku ta' Emmaws Nikġpolis. Is-sit jinsab f'salib it-toroq li jgħaddu mill-kosta tal- Mediterran għal Ġerusalemm u mit-Tramuntana għan- Nofsinhar ta' Iżrael, fuq il- pjanura fertili tas-Sefela. L-isem fl-antik kien Hammot, li bil- Lhudi jfisser 'għejjun ta' ilma sħun'. L-evidenza favur Emmaus Nikġpolis hi qawwija ħafna fl-antikità Kristjana. Fl-ewwel seklu l-istoriku Josephus Flavius jitkellem minn post jismu Emmaous jew Ammous fil- kotba tiegħu De bello Judaico u Antiquitates Judaicae, u jirreferi L-ART IMQADDSA $ APRIL ĠUNJU 2010 $ 9 għal gwarniġjun Ruman li x'aktarx kien jinsab qrib Latrun, fit-triq li titla' lejn Ġerusalemm, mela qrib Emmaus Nikġpolis tal-lum. Diversi manuskritti tal-Evanġelju skont San Luqa jitkellmu minn 160 stadju u mhux minn 60 stadju meta jindikaw id-distanza ta' Emmaws minn Ġerusalemm. Il-famuż Codex Sinaiticus tar- IV seklu jitkellem minn 160 stadju. Hekk ukoll jagħmlu Oriġene, Ewsebju ta' Ċesarija (Onomasticon), San Ġlormu, fit- traduzzjoni tiegħu tal-Vulgata, Sozomenu, u diversi pellegrini li żaru l-Art Imqaddsa mir-IV seklu 'l quddiem. Naturalment tibqa' l-problema tad-distanza ta' Emmaws Nikġpolis minn Ġerusalemm. Is-sit arkeoloġiku hu bogħod 32.5 kilometri. Dan ifisser li d-dixxipli kellhom jimxu 65 kilometru biex imorru Emmaws u lura lejn Ġerusalemm f'jum wieħed. Wieħed jikkalkula li persuna f'saħħitha tista' timxi 5.6 kilometri fis-siegħa. Dan ifisser li l-vjaġġ minn Ġerusalemm sa Emmaws kien ta' kważi 6 sigħat. Issa jekk wieħed irid iżid 6 sigħat oħra biex iż-zewġ dixxipli reġgħu lura lejn Ġerusalemm, dan ifisser li kellhom jimxu 12- il siegħa f'jum wieħed, ċifra kemxejn esaġerata u mhux tant possibbli. Hemm xi studjużi li jfakkru li l-espressjoni ta' Luqa: 'il-jum ġa wasal biex jintemm' (Lq 24,29) ma tfissirx neċessarjament li kien diġà l-Ħadd filgħaxija meta Ġest u d-dixxipli waslu Emmaws, għax billi l-jum Lhudi kien jibda wara nżul ix-xemx, il-ħin 10 e L-Anr IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 kollu ta' wara nofs in-nhar kien jiġi indikat bħala 'filgħaxija'. Mela d-dixxipli setgħu waslu Emmaws f'nofs il-jum, wara li vvjaġġaw nhar Ħadd il-Għid filgħodu, kielu ma' Ġest u telqu mill-ewwel lura biex waslu Ġerusalemm qabel inżul ix-xemx, 'nhar Ħadd il-Għid filgħaxija'. Teorija interessanti, imma diffiċli biex wieħed jaċċettaha. Is-sit arkeoloġiku ta' Emmaws Nikġpolis ġie skavat f'diversi mumenti, l-aktar fl-1880, fl-1924 u fi żminijiet aktar reċenti. Kien l-arkeologu Edward Robinson li sab il- fdalijiet. Il-belt kienet toparkija fi żmien ir-Rumani, imma ġiet maħruqa bordni ta' Varus wara l-mewt ta' Erodi fis-sena 4 q.K. L-isem Nikċpolis ingħata lill-belt fis-sena 222 meta Julius l-Afrikan, li kien Kristjan residenti f'Emmaws mar għand l-imperatur Ruman Elagabalus u talbu li l-belt tingħata t-titlu ta' polis imperjali u issemmiet Emmaws Nikġpolis, jiġifieri 'l-belt rebbieħa' ta' Emmaws. Matul l-era Biżantina, Emmaws Nikċpolis kienet sede episkopali importanti. Fil-fatt, l-isem Nikġpolis jidher car fuq il- mappa tal-mużajk ta' Madaba, fil-Ġordanja, li hi ritratt ta' kif kienet il-Palestina fi żmien il-Biżantini, bejn wieħed u ieħor fis-seklu VI. Fir-IV u l-V sekli nbnew f'dan il-post żewġ bażiliċi, li l-akbar waħda fosthom kellha tliet absidi. Fl-iskavi ta' l-1924 instabu fdalijiet ta' binja Rumana fi ħdan l-istess bażilika Biżantina, li tista' tindika t-tradizzjoni tad-dar tad-dixxipli ta' Emmaws. Wieħed għadu jista' jara l-fdalijiet ta' dawn battisteru, xi iskrizzjonijiet bil-Grieg, u fdalijiet ta' palazz episkolali. Għadhom jidhru wkoll diversi fdalijiet ta' mużajċi Biżantini u Fis-sena 614 il-Persjani invadew il-Palestina u qerdu bosta ta' Emmaws Nikġpolis. Ir- rovina kompliet kibret wara l-okkupazzjoni Iżlamika tal- Palestina fis-sena 638. Meta ġew il-Kruċjati reġgħu bnew il-bażilika bi tliet absidi, imma fuq skala iżgħar minn dik Biżantina. Din il-bażilika malajr sfat meqruda, qabel il-waqgħa ta' Ġerusalemm f'idejn Saladin fl-1187. Wara l-era Kruċjata, dan is-sit baqa' abbandunat għal kollox u waqa f'rovina, sakemm bdew fih l-iskavi fl-1880, l-aktar wara r-rivelazzjonijiet privati li kienet irċeviet il-Beata Miriam Baouardv, mistika Karmelitana Palestinjana li waqqfet il-monasteru tas-Sorijiet Karmelitani f'Betleħem, u li fl-1878, waqt li kienet għaddejja qrib Emmaws Nikċpolis stqarret li dak kien il-post li fih Ġesti rxuxtat deher lid-dixxipli nhar Ħadd il-Għid. Is-sit ġie akkwistat fl-1930 mill-Kongregazzjoni ta' Betharram, u mill-1993 jinsab taħt il-kura tal- Komunità tal-Beatitudni. Ir-raħal ta' Abu Gosh jinsab xi 15-il kilometru fuq il- Punent ta' Ġerusalemm, fit- triq prinċipali li tniżżlek lejn Tel Aviv, f'għoli ta' 610 metri fuq il-livell tal-baħar. Fuq l-għolja li tiddomina r-raħal ta' Abu Gosh hemm is-sit bibliku ta' Qirvat Xe'arim, li hu marbut mat-trasport tal-arka tal-patt li kienet inqabdet mill-Filistin (ISam 7,1) u mad-daħla tagħha f'Ġerusalemm fi żmien is- sultan David (2Sam 6,1-15). L-isem Abu Gosh hu dak ta' tribu li kien jokkupa dan ir- raħal strateġiku li jiddomina t-triq li minn Ġerusalemm tinżel lejn Ġaffa. Dan it-tribi kien jikkontrolla l-moviment ta' pellegrini matul din it-triq billi jitlob il-pedaġġ lill-pellegrini li jkunu telgħin Ġerusalemm. Fir-raħal ta' Abu Gosh għad hemm wieqfa knisja ta' żmien il-Kruċjati li hi Emmaws Nikċpolis - fdalijiet tal-Bażilika Biżantina L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 $ 11 waħda mill-aktar knejjes Kruċjati preservati tajjeb f'Iżrael. Hi kienet mibnija qrib is-sena 1142, imma fl-1187 Saladin qered din il-knisja. Il-Kruċjati kienu hawnhekk ukoll iqimu t-tifkira tal-laqgħa tal-Mulej Ġesli rxuxtat maż-żewġ dixxipli ta' Emmaws, kemm għaliex minn hawnhekk kienet tgħaddi triq Rumana importanti, kif ukoll għax hemm nixxiegħa ta' ilma ġieri. Fil-fatt, barra l-kripta tal-knisja Kruċjata, wieħed għadu jista' jara ġebla miljari li fiha mnaqqax l-isem tal-Legio X Fretensis, li hu l-isem tal-leġjun Ruman li kien assedja l-belt ta' Ġerusalemm wara l-ewwel rewwixta tal-Lhud (66- 70), meta ġie meqrud it-Tempju. Il-knisja ta' Abu Gosh ġiet akkwistata mill- gvern Franciż fl-1899 u llum hi fil-kura tal-monaċi Benedittini. L-arkeologu Edward Robinson, fl-1838, iddeskriva l-knisja bħala mibnija fi żmien il-Kruċjati, u bħala waħda fost l-aktar knejjes Kruċjati preservati tajjeb fil-Palestina. L-iskavi li saru fl-1944 ikkonfermaw li din il-knisja kienet inbniet mill-Kruċjati bħala tifkira ta' l-avveniment tal-manifestazzjoni ta' Ġesu rxuxtat lid-dixxipli ta' Emmaws. Motza hi belt Lhudija moderna li tinsab mibnija fuq ix-xifer ta' l-għoljiet ta' 12 4 L-Anr IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 Qirvat Xe'arim, u hi l-aktar sit qrib Ġerusalemm li hu assoċjat mal-isem ta' Emmaws. Fil-fatt tinsab xi 6.5 kilometri fuq ix-xaqliba al-Punent ta' Ġerusalemm. L-isem antik li kienu taw il- Krucjati lil dan ir-raħal kien Colonia, u dan wassal biex -isem Għarbi tal-belt ikun Qaloniveh. L-isem Latin kien Amassa, li jfakkarna fil- forma Griega Ammaous, li fil-fatt ma għandux x'jaqsam mal-isem Emmaws. Kienu -Kruċjati li assoċjaw l-isem ma' Emmaws biblika. Is-sit a' Motza (Mosa) biblika hu identifikat ma' Beit Mizzeh. Il-belt ta' Mosa tissemma fil- Ktieb ta' Ġożwċ 18,26, bħala belt tat-tribl ta' Benjamin. Ir-raħal ta' Motza jissemma ġ tt JET TITTI TE 7 fit-Talmud (Mesechta Succah 45a) bħala l-post li fih kienu jkabbru l-aravah, jew il-friegħi tal-luq li kienu jinġiebu kuljum fil-festa ta' Sukkot (Għarejjex) biex jitqiegħdu maġenb l-altar. F'dan is-sit ma hemm l-ebda tifkira Kristjana li ħarġet għad- dawl, u t-tradizzjoni tiegħu ġejja biss minn żmien il-Kruċjati. Għajnuna mit-testi evanġelici Ir-rakkont tal-laqgħa tal-Mulej Ġesii rxuxtat maż-żewġ dixxipli ta' Emmaws nhar Ħadd il-Għid wara nofs in-nhar jagħtihulna San Luqa 24,13-35. Hemm ħjiel tiegħu ukoll f'San Mark 16,12- 13: 'Wara dan, wera ruħu taħt sura oħra lil tnejn minnhom huma u sejrin bil-mixi lejn ir- raba. U huma reġgħu lura u taw l-aħbar lill-oħrajn, imma anqas lil dawn ma emmnuhon'. Dawn il-versetti f'San Mark jinsabu fis-silta 16,9-20 li mhijiex meqjusa bħala parti mill-verżjoni oriġinali ta' San Mark (tonqos fil-Kodici Sinaitiku u fil-Kodici Vatikan, tas-seklu IV). Imma t-test evanġeliku kif jinsab inserit illum bħala konklużjoni ta' San Mark imur lura għal tmiem l-Ijew il-bidu tat-II seklu, u hu x'aktarx sintesi tad-dehriet tal-irxuxtat kif ġew mgħoddijin mill-komunità Kristjana tal-bidu. Għal din ir-raġuni għandhom valur u l-Knisja tqishom ispirati. San Mark jgħid li Ġesti rxuxtat deher lil tnejn mid-dixxipli (fi qbil ma' Luqa) huma u sejrin bil-mixi lejn ir-raba' Il-vjaġġ bil-mixi wkoll jaqbel mar-rakkont ta' Luqa, filwaqt li tibqa' ġenerika l-espressjoni 'lejn ir-raba'. Mark ma jagħti l-ebda indikazzjoni rigward il-post li fih kienu sejrin id-dixxipli. Dettall interessanti, iżda, li jgħinna fl-interpretazzjoni hu li r-raba jindika kampanja għammiela. Issa l-belt ta' Ġerusalemm hi mibnija fuq l-għoljiet tal- Lhudija, li jimmarkaw firda bejn ix-xaqliba tal-Punent li hi fertili u tinżel lejn is-Sefela u l-pjanura ta' Saron, u x-xaqliba tal-Lvant, li hi magħmula mid-deżert tal-Lhudija, li jinżel lejn il-wied tal-Ġordan u l-Baħar il-Mejjet. Ix-xaqliba tat-Tramuntana, lejn Ramallah u s-Samarija, kif ukoll dik tan-Nofsinhar, lejn Betleħem u Ħebron, hi kollha muntanjuża u mhux tant għammiela. Dan ifisser li l-unika direzzjoni li setgħu jieħdu d-dixxipli lejn ir-raba' kienet dik lejn il- Punent. Issa s-siti kollha li huma marbutin ma' Emmaws tal- Evanġelju jinsabu fuq ix-xaqliba tal-Punent ta' Ġerusalemm. Ir-rakkont ta' Luqa wkoll jagħti xi dettalji interessanti, barra l-isem Emmaws. Id-dixxipli kienu mexjin lejn dan ir-raħal 'dak in-nhar stess, mela nhar Ħadd il-Għid. Huma jgħidu lil Ġesu li n-nisa 'marru kmieni ħdejn il-qabar'. Dan ifisser li huma kienu għadhom Ġerusalemm meta n-nisa skoprew il-qabar vojt nhar Ħadd il-Għid filgħodu. Issa San Ġwann 20,1 jgħid: 'Kien l-ewwel jum tal-ġimgħa, filgħodu kmieni kif kien għadu d-dlam' meta Marija ta' Magdala ġiet ħdejn il-qabar. Dan ifisser li malli sebaħ id- dixxipli kienu diġà jafu bil-fatt tal-qabar vojt. Fil-bidu tar- L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2010 $ 13 rebbiegħa fl-Art Imqaddsa jkun diġà sebaħ fil-5 ta' filgħodu. Dan kollu jurina li d-dixxipli kellhom ħin biżżejjed biex imorru lejn Emmaws qabel nofsinhar, u jirritornaw sa filgħaxija lejn Ġerusalemm. Issa, jekk dan il-pellegrin mhux magħruf, li kien Ġesu, 'għamel tabirruħu li hu kien se jibqa' sejjer aktar 'il bogħod' (Lq 24,28) u d-dixxipli qalulu: 'Tbqa' magħna, għax issa sar ħafna ħin u l-jum ġa wasal biex jintemm' (Lq 24,29), u jekk, wara li Ġesti wera lilu nnifsu lilhom fil- qsim tal-ħobż, 'dak il-ħin stess qamu u reġgħu lura Ġerusalemm' (Lq 24,33), nistgħu nippruvaw noħolqu xi ipotesi dwar fejn seta' kien ir-raħal ta' Emmaws. Jekk Ġesu kien sejjer aktar 'il bogħod fid-direzzjoni tal-Punent, dan ifisser li kien għad fadallu triq twila x'jagħmel. jinftiehem jekk Ġest kien għadu fuq l-għoljiet tal-Lhudija f'Emmaws Qubeibeh, u ried jinżel lejn il-pjanura, imma mhux jekk hu kien diġà jinsab f'Emmaws Nikġpolis, li minnha hu seta' biss imur lejn il-kosta, lejn Ġaffa, li hi bogħod xi 20 kilometru. Għalkemm hu possibbli li d-distanza ta' 32.5 kilometri bejn Ġerusalemm u Emmaws Nikġpolis wieħed jagħmilha f'ġurnata waħda, hu difficili ferm nimmaġinaw kif id-dixxipli setgħu jirduppjaw id- distanza f'65 kilometru meta reġgħu lura Ġerusalemm filgħaxija, preżumibilment qabel ma dalam, ukoll jekk huma ma tilfux ħin, imma telqu lura mill-ewwel. Jekk imbagħad inqisu d-distanzi bejn Ġerusalemm, Motza u Abu Gosh, dawn mhumiex ċertament distanzi twal u hu possibbli wieħed imur u jirritorna f'ġurnata, imma t-tradizzjoni marbuta 14 ġ L-Anr IMQADDSA $$ APRIL - ĠUNJU 2010 ma' dawn il-postijiet tmur lura għal żmien il-Kruċjati u mhux qabel. Dan iħallina bl-unika possibilità li r-raħal li fih kienu sejrin Kleofa u Xmun kien Emmaws Qubeibeh. Ċertament tibqa' l-problema li l-fdalijiet Biżantini ta' Emmaws Nikġpolis huma prova ta' l-antikità tas-sit, filwaqt li Emmaws Qubeibeh fih l-aktar fdalijiet Kruċjati. Imma ma ninsewx li Bellarmino Bagatti u sħabu l-Franġiskani sabu fdalijiet ta' triq Rumana li tgħaddi minn Emmaws Qubeibeh, u li l-fdalijiet li hemm fil-knisja, jekk mhumiex ta' l-ewwel seklu, huma Biżantini. Is-santwarju Franġiskan ta' Emmaws Qubeibeh hu forsi l-aktar post li jista' jidentifika ruħu mar-raħal ta' Emmaws skont ir-rakkonti evanġelici, u b'raġunament loġiku ta' kemm jiflaħ jimxi bniedem f'jum wieħed. Sit arkejoloġiku ta' Emmaws Nikċpolis IKONITA' MAĦFRA U FEJQAN FIL-EVANĠELJI (2) Il-Parabbola tal-Iben il-Ħali - Lq 15,l-3.1l-32 Kulma hu tiegħek huwa tiegħi Il-kelma 'parabbola' ġejja mill-Grieg parabolk, li tfisser 'paragun', 'konfront'. Il-parabboli huma stejjer pjuttost qosra, aktarx meħudin mill-ħajja ta' kuljum, maħsuba biex iqajmu f'min jisma' l-istorja sħiħa mistoqsijiet dwar il-ħajja u l-mod kif qiegħed iġib ruħu. L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2010 $ 15 fil-parabboli huma maħsuba biss biex jagħmlu parti mill- istorja sħiħa, mhux biex jiġu interpretati wieħed wieħed, għax parabbola mhix allegorija. Parabbola aktarx tispiċċa bi tmiem kurjuż jew li jwassal messaġġ li hu l-kontra ta' dak li hu normalment mistenni jew aċċettat. Il-versi l-3 tal-kapitlu 15 fl- Evanġelju ta' Luqa jagħtuna l-għan li għalih se tingħad il-parabbola: Ġest jiekol u jagħmilha mal-pubblikani u l-midinbin, għax huma jilqgħu kliemu u jaċċettawh f'ħajjithom. L-oħrajn jidhrilhom li jafu aħjar uli Alla, permezz ta' Ġesti, ma jmissux jagħmel kif jagħmel. Il-kelma nnifisha 'Fariżej' tfisser 'maqtugħin'l Ġesti huwa kontra l-esklużjoni ta' xi ħadd minn ħajtu; saħansitra l-midinbin għandhom sehem sħiħ minn ħajtu. 16 4 L-Anr IMQADDSA $$ APRIL- ĠUNJU 2010 Il-vers 12 — Iż-żgħir qal lil missieru: Missier, agħtini s-sehem li jmiss lili mill-ġid: Iż-żgħir kien qiegħed jgħid żewġ affarijiet: 1) Ordni (il-verb 'agħtini' huwa imperattiv) lil missieru, mhux xewqa: ma rridx nibqa' ibnek, għax irrid insir werriet. Nafu li werriet isir werriet mal-mewt ta' min se jiretl Iż-Żgħir kien qiegħed jgħid lil missieru: 'Ma rridx nibqa' ibnek, għax ma jeżistix iben mingħajr missier, u lil missieru riedu mejjet, għax ried il-wirt tiegħu. 2) 'Jien irrid nieħu fuqi dak li lanqas għandi dritt għalih', għax l-iben il-kbir kien jieħu żewġ terzi tal-ġid u li jibqa' kien jinqasam bejn l-ulied l-oħra. Kontra dak li ried Ġesu, iż- Żgħir ried jaqta' lilu nnifsu minn missieru. Iż-Żgħir huwa simbolu tal-awtoesklużjoni u tal-arroganza. Il-Missier qassmilhom il-ġid, bla diskussjoni ta' xejn jew attentati ta' persważjoni għall-maqlub. Il-vers 13 jiġbor fih perjodu ta' ġranet jekk mhux ukoll ġimgħat, li fihom l-iben iż-Żgħir għamel mingħand missieru kif ried u xtaq hu — Ma kinux għaddew wisq ġranet… sarr kollox … telaq minn beltu lejn pajjiż imbiegħed. Huwa vers li jesprimi l-ħerqa taż-Żgħir li jinqata' u jitbiegħed malajr u għal kollox mill-għajn li lilu jagħmlu iben, minn missieru. Il-versi 13-16 tal-parabbola jagħtuna enfasi qawwija fuq 'kollox' u 'kull' Imma nafu li anke jekk ikollok kemm ikollok (saħansitra terz tal-ġid kollu), il-fatt li nqtajt mill-għajn ta' dak li jagħmlek iben, ma jibqagħlek xejn f'idejk, għax tkun għażilt li ma tridx l-istess eżistenza tiegħek. Iż-Żgħir, la ma riedx jibqa' iben imma jsir biss werriet, kien qiegħed jagħżel it-tmiem tiegħu nnifsu. Imbagħad isseħħ is-sitwazzjoni li ried jidħol fiha ż-Żgħir Il-versi 17-19 — is- sitwazzjoni li qiegħed lilu nnifsu fiha ż-Żgħir ċappsitlu r-realtà li kien ġie fiha: 'Jien ma għadnix iben, spiċċajtl' u allura nsibu enfasi fuq il-kliem 'Missier', 'iben' u 'lavranti'. L-ewwel tnejn ifissru x'suppost kienet ir- relazzjoni bejnu u bejn missieru; it-tielet kelma hija s-sitwazzjoni li għażel li jidħol fiha. V.19 huwa l-qofol ta' x'irrejalizza l-iben iż- Żgħir: 'Qtajt lili nnifsi minn dak li lili jagħmilni iben, imma għax naf xi tlift, nixtieq almenu nibqa' nieħu ftit tal-ħajja minn dak li hu tant tajjeb li mingħajru ma nistax ngħaddi, mingħajru nkun 'mejjet' (v.24 tmiem l-ewwel parti u v.32 tmiem it-tieni parti tal-parabbola)l Fil-vers 20 insibu kuntrast enormi bejn il-v.I2b u issa: donnu l-missier meta qassmilhom il-ġid b'tant diżinvoltura kien diġà jaf li ibnu se jerġa' lura għax ma setax jeżisti jekk ma' jkunx miegħu. Nistgħu ngħidu li l-vers 20 jiddeskrivi x'inhu missier (u allura x'kien tilef l-iben): i) jara mill-bogħod (soluzzjoni għal kif jista' jkun li l-missier qassam ġidu liż-żewġ uliedu bla ma qal kelma waħda), għax hu missier anke qabel ma twilidlu ibnu; ii) dak li jagħmel il-missier hu kollu intenzjonat lejn l-iben: b'dak li jagħmel joħloq 'l ibnu; allura joħroġ hu u mhux jistenna sakemm jasal ibnu; iii) jaf biss iħobb (il-Grieg għal 'u biesu' tfisser ukoll 'ħabbu b'imħabba kbira'). U tkompli l-parabbola: il- versi 21-22 — Dak li l-missier ma ħalliex lil ibnu jgħid ma jistħoqqlix aktar nissejjaħ (jiġifieri 'inkun') ibnek u mbagħad, dak li ordna lil- lavranti jagħmlu, jaqleb rashu 'l isfel dak li ried għall-inqas ikun l-iben. Il-missier jaf li jekk ibnu ma jkunx ibnu, hu ma jibqax missier. Hemm l-eżistenza tat- tnejn fin-nofs. Il-missier jordna malajr lill- qaddejja jagħmlu ċerti ġesti uazzjonijiet konkreti: i) isaw — daqs l-għaġla li wera t-tifel biex jitlaql imma 'isaw' ukoll għax jekk dan ma jkunx ibni, jien ma nkunx aktar missierl ii) L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2010 $ 17 Ġibulu l-isbaħ libsa u xidduhielu — il-lavranti jservu lill-iben; il-libsa mogħtija mill-missier lil ibnu turi l-għożża li għandu lejh — lil-lavranti ma jagħtihomx libsa imma biss il-ħobż biex jgħixu ħalli jkomplu jaqduhl iii) Libbsulu ċ-ċurkett f'sebgħu — servuh billi tlibbsulu (u turu li intom taħtu u qaddejja tiegħu) s-sinjal ta' l-awtorità li għandu fuqkom stess. iv) Libbsulu s-sandli f'riġlejh — servu lilu fil-fatt li turu li hu ferm 'il fuq minnkom għax intom bħala lavranti ma tilbsux qorq. Kollox immirat biex il-missier juri d-differenza bejn l-iben tiegħu u l-lavranti. Imbagħad jagħti r-raġuni għaliex għamel u ordna dak li ordna: il-v.24 — Għax dan ibni kien mejjet u reġa' qam; kien mitluf u nstabl 'Għax' dak kollu li għamilt maħsub għal dak li se ngħid issa. U issa qed ngħid li hu ma jistax jeżisti ('mejjet') mingħajr ma jkun iben u jien ma nistax neżisti mingħajr ma nkun missieru. Nistgħu nieqfu hawn Il- parabbola twassal il-messaġġ jekk inħallu barra t-tieni partiż Ma ninsewx l-għan għaliex intqalet il-parabbola: il-versi l-3. Il-vers 25 — l-ordni li fih qegħdin il-kelmiet li jagħmlu dan il-vers juru li l-Evanġelista Luqa jrid jerġa' jagħti enfasi u importanza lill-messaġġ tar-relazzjoni bejn il-missier u l-ulied, din id- darba ma' ibnu l-Kbir: kelma b'kelma, it-test Grieg ta' dan il-vers jgħid: 'kien issa t-tifel tiegħu l-kbir fl-għalqa' Fil- vers 27 l-awtur tal-parabbola 18 4 L-Anr IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 jiddeskrivi x'qal il-qaddej li ġie msejjaħ mill-iben il-Kbir meta sema' d-daqq u ż-żfin: Missierek 'tah l-aqwa trattament għax reġa' kisbu qawwi u sħiħ' — missierek reġa' sar sħiħ għax ħuk (dak li miegħek jagħmel lil missierek missier ta' żewġ ulied u allura jeżisti) reġa' qawwi u sħiħ ukoll. Intom tridu tkunu t-tlieta flimkien biex teżistu: missierkom bħala missier sħiħ u intom bħala wlied sħaħ. Imma din, il-Kbir ma fehemhiex: kien jaħseb li hu jista' jkun iben b'dak li jagħmel ma' u għal missieru, u mhux bdak biss li hu, iben il- Kbir. U ried jeskludi lilu nnifsu wkoll għax ma riedx jidħol minn fejn missieru kien ħareġ biex jerġa' jilqa' liż-Żgħir ħalli hu wkoll jerġa' jkun missier sħiħ. U l-istorja tkompli billi tgħidilna mill-ġdid azzjoni oħra tal- Missier: il-vers 28 — iżda missieru ħareġ jitolbu jidħol- U l-missier ma setax jaffordja li ma jkunx missier sħiħ anke bddan l-iben il-Kbir, li ried ikun iben billi jagħmel ħafna affarijiet għal missieru, imma mhux ikun iben tassew. Fuq hekk kienet tiddependi l-eżistenza tat-tnejn. Il-vers 29 jesprimi dak li kien jaħseb l-iben il-Kbir kif għandu jkun iben veru: billi jagħmel ħafna affarijiet għal missieru. 'Tli dawn is-snin kollha naqdik, kelmtek ma ksirthielek qatt, u kieku qatt tajtni gidi lili biex nagħmel ikla u nifraħ ma' ħbiebif' Il-Kbir kien jaħseb li biex ikun iben veru kellu jagħmel ħafna affarijiet għal missieru. Qisu li missieru kien se jkun veru missier skont dak li jagħmel għalih ibnu. missieru kien missieru għax lilu tah il-ħajja u mhux minn dak li kien jagħmel għalih. Il-vers 30 jagħtina t-tweġiba tal-Missier lil ibnu l-Kbir: 'Lili tagħmilni dak li jien billi inti tkun dakli int': iben li tifraħ miegħi li erġajt sirt missier sħiħ, u mhux biss tifraħ ma' ħbiebek għax għamilt xi ħaġa għalija. Inti kun ibni u lili tagħmilni missier. Jekk il-Kbir donnu ħa għalih għax liż-Żgħir il-Missier stmah ta' iben meta reġa' ġie lura, il-Missier ma kien qiegħed jagħmel xejn ħlief iġib ruħu ta' veru missier. It-tweġiba tal-Missier fil-vers 31 hija l-qofol tal-messaġġ kollu. Tibda bil-kelma 'Tbni' — hemm qiegħed kollox: li jien inkun missier tiegħek u ta' ħuk, inkella qed titlobni ma nkunx missier sħiħ. 'Tnti dejjem miegħi u kull ma hu tiegħi huwa tiegħek' — inti tagħmilni missier sakemm tkun miegħi. Jekk int ibni (u allura tkun dejjem miegħi) għax tajtek dak li hu tiegħi, li nkun missierek. San Luqa, fil- parabbola tiegħu juża' frażi ma' ibnu l-Kbir li hi tant qawwija: 'Tbni … inti dejjem miegħi, u kull ma hu tiegħi huwa tiegħek' (v.31). Fl-Evanġelju ta' San Ġwann insibu frażi li tixbah ħafna lil din: 'u dak kollu li hu tiegħi, huwa tiegħek, u dak li hu tiegħek huwa tiegħi' (Ġwanni 17,10). Fit-talba għad-dixxipli tiegħu fl-Aħħar Ċena Ġesu' L-ART IMQADDSA $ APRIL- Ġunju 2010 $ 19 jintelaq kompletament f'idejn Missieru, u din it-telqa tagħmlu ħaġa waħda mal-Missier. Din kienet ix-xewqa wkoll tal- Missier tal-parabbola ta' Luqa: li l-Kbir ikun f'kollox ħaġa waħda miegħu, ukoll li jara f'dan ibnek, li belagħlek ġidek man-nisa żienja (v.30) lil ħuh rikonċiljat ma' missieru, u għalhekk miegħu wkoll. U liż-Żgħir reġa' raddlu lura dak li kien tilef bin-nuqqas ta' għaqal tiegħu biex hu wkoll isir iben ħaġa waħda miegħu, missier li jaf biss iħobb. Din hi wkoll ix-xewqa tal-Missier għalina Ikoll: li nkunu tassew uliedu u ħaġa waħda miegħu, b'dinjità sħiħa ta' wlied. Ħaġa waħda miegħu anke li 'naċċettaw lin-nies midinba u nieklu magħhon' bħalma jagħmel hu ĦA Fil-fatt jekk inkunu tassew miegħu, inħarsu lejn dawk ħutna bħalma jħares hu lejhom …. u ma nħarsux iktar lejhom bħala 'midinbin' …. ma jkollna qatt 20 e L-Anr IMQADDSA $$ APRIL- ĠUNJU 2010 iktar fina l-attitudni ta' aħna u huma, jew kif ngħidu bl-Ingliż: attitudni ta' holier than thou. Imma kien meħtieġ li nagħmlu festa u nifirħu, għax dan ħuk kien mejjet u reġa' qam, kien mitluf u nstab. (v.32) Kien jeħtieġ li niċċelebraw dak li aħna, missier u żewġ ulied, għax jekk nerġgħu nkunu t-tlieta flimkien nibqgħu neżistu. Id-dettall ta' v.11: Kien hemm raġel li kellu żewġ ulied, hu importanti ħafna għall-messaġġ. Kieku l-parabbola kienet maħsuba biex twassal biss il- messaġġ tal-indiema taż-żgħir u l-imħabba tal-missier minkejja l-offiża, kien ikun biżżejjed kieku kellu liż-żgħir biss u dan offendieh u mbagħad reġa' lura u ħafirlul Imma hu kellu żewġ ulied, u ma kienx ikun sħiħ kieku ma reġgħux lura t-tnejn għandu bħala wliedu u mhux bħala qaddejja jew lavranti. 74 L-ATTENZJONI TA' ĠESU LEJN Mons. Lawrenz Sciberras Il-preżenza tan-nisa flimkien mal-missjoni mogħtija lilhom ma qiegħda fl-ebda Evanġelju ieħor daqs kemm f'dak ta' Luqa. It-tielet evanġelista sema' b'dan kollu, u għalhekk ra u kkonkluda li mhix ħaġa każwali li Ġesti ġab ruħu b'dik il-manjiera magħhom. Għalkemm jorbot il-preżenza tagħhom mal-vjaġġ ta' Ġest lejn Ġsuslemm, dawn in-nisa kellhom rwol tassew għoli u importanti fl-iżvilupp tar-rakkonti ta' Ġesu. Anzi Luqa jgħolli tassew 'il fuq L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 $$ 21 'Kellu miegħu t-Tnax, u xi nisa li kien fejjaqhom pil Q pig va G to Bntiia mard' (Lq 8,2). Immsieħba ma' Ġesu B rt da ATA lil Ġesti mill-Galilija sal-Belt ta' Ġerusalemm kif ukoll sa taħt is-salib; hekk ħadu sehem f'kollox. Kienu tassew xhieda ta' dak li għamel Ġesu, kif ukoll G A A il-qabar miftuħ u ntebħu Billi dawn in-nisa kienu preżenti xhieda kemm tal- kruċifissjoni, tal-mewt kif ukoll akkumpanjaw il-ġisem i EEI e XI Kit o A JI fta Qiegħed hawn il-kliem qawwi tal-anġlu: 'L-għala qegħdin tfittxuh qalb il- mejtin lil min hu ħajf' (Lq PŻJJ Dan il-mod ta' rakkont li jitbiegħed xi ftit minn dak ta' Marku (16,1-8), u minn dak ta' Mattew (28,1-8), ipretali ta iċ tab btnt GO B a pipa ntelit D)JESTTART IMQADDSA $eTÀ PRILSIĠUNJU 2010 IE Ji QE B nti ji d ja tta a EA dawn in-nisa diġà kienu IA IE KT kien għadu l-Galilija,(23,49). iii A i OI gietu Ġest kien għadu jeżerċita l-missjoni tiegħu l-Galilija, huwa diġà kien ħabbrilhom Ia a e jn to 'Mhuwiex hawn, imma qam. Ftakru x'kien qalilkom meta kien għadu fil-Ġalilija, ta a Issa Il jtalla iet a ir zIElo pis G Be imwiet' (24,6-8). Għalhekk minn dak il- waqt tal-qawmien u li dan l-inkarigu ġie mogħti Ii MIEN al IM EL A bie Bi ko ghi n-nisa servew ta' ħolqa bejn ġrajjiet Ġesu u l-appostli. (Lq 24,9). Huwa kollu għalhekk li hawn issa jissemmew espressament l-ismijiet tagħhom; Marija ta' Magdala, Ġwanna, Marija KI TeT Ti ato mal-isem ta' nisa oħrajn. Xejn ma għandu għalhekk għalfejn jgħaġġibna, li fl- Atti 1,13, wara l-ismijiet ta' l-appostli wieħed isib ukoll imsemmijin dawn in-nisa (1,14). Għal Luqa n-nisa għandhom tifsira storika jet eettal t A EXT lil Knisja kollha. Ir-raġuni għaliex hija billi dawn huma marbutin mal-istorja ta' Ġesl u tal-Knisja li kienet għada fl-ewwel waqtiet IAN G ti SEMI BT et in-nisa ġew imdaħħlin fil-Knisja billi ħadu fuq spallejhom missjoni importanti u delikata. In-nisa fit-tradizzjoni ta' Luqa Fl-ewwel post sewwa li wieħed jitkellem mis-sehem IĊ B VA e B late If ta' Ġest. Hawn għalhekk inliztarjoa ħati EISIEĦ l-omm ta' Ġesu, flimkien ma qaribtha, x-xwejħa III Eu Br p c li għamlet Marija lil din ix-xwejħa mara minn Għajn Karim, ħareġ ċar ħafna għad-dawl il-missjoni li ġiet fdat lilhom it-tnejn fl-Istorja tas-Salvazzjoni (Lq 1,39-56). Bi kliem profetiku Eliżabetta bexxqet fommha u għajtet: 'Imbierka inti fost in- nisa, u mbierek il-frott tal-ġuf tiegħekl' (1,42). Kollox juri sew kemm l-opra tal-Inkarnazzjoni diġà kienet ġiet irrivelata mill- Ispirtu s-Santu lix-xwejħa omm Eliżabetta: 'U Eliżabetta mtliet bl-Ispirtu s-Santu; u nfexxet f'għajta kbira u qalet' Luqa jitkellem ukoll mill- profetessa Anna, li b'mod parallel ma' dak ta' Eliżabetta u magħhom issa hemm ix- xwejjaħ Xmun, ħabbru l-fidwa ta' Iżrael issa qiegħda fil-qrib tassew. Eliżabetta u Anna ppreparaw il-miġja tal-Feddej. Imma l-figura u r-rwol ta' Marija 24 ss L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 huwa kollu kemm hu uniku, mingħajr impar tiegħu. Hija Marija, il-mimlija bil-grazzja, li saret omm bil-qawwa tal-Ispirtu s-Santu; li tlissen dik il-kelma providenzjali tal-fiat (1,26- 38), u li Eliżabetta selmitilha bħala omm il-messija. Marija f'dak l-istess waqt għanniet il-Manifikat, innu ta' tifħir lejn it-toroq tal-Mulej (1,46- 55). Wara t-twelid ta' Ġesu, imbagħad din l-istess Marija żammet f'qalbha dak kollu li kien ġara u seħħ qrib il-maxtura (Lq 2,19), kif ukoll ma' dak kollu li ġarrbet waqt il-vista tagħha fit-tempju ta' Ġerusalemm meta binha Ġest kellu biss tnax-il sena (2,51). Dan kollu jagħżel lil Marija bil-bosta minn fost il- figuri nisa l-oħra kollha li hemm imsemmija fil-Vanġelu. Mhux possibbli li wieħed jivvalurizza l-pożizzjoni għolja li għandha Marija fl-istorja tat-tfulija ta' binha, il-privileġġi kbar għall-fatt li kienet omm il-messija. Din il-firxa hekk wiesgħa, tisboq bil-bosta s-suġġett 'Ġesti u n-nisa', imma hija fl-istess waqt xhieda tal- konsiderazzjoni għolja ta' Luqa kemm lejn Marija kif ukoll f'relazzjoni man-nisa l-oħrajn. Għalhekk fil-waqt li wieħed ikun qed jagħmel xi osservazzjonijiet dwar in-nisa fil-vanġelu ta' Luqa, dejjem irid iżomm f'moħħu li l-mara Marija hija kollha kemm hi partikulari u differenti min- nisa l-oħra kienu min kienu. Il-patrimonju proprju ta' Luqa huwa magħmul minn dawn il- ġrajjiet partikulari: a) L-armla ta' Serafte (4,25 ss). b) L-armla ta' Najm (7,11-17). c) Il-mara midinba li dilket riġlejn Ġesti (7,36-50). d) In-nisa li mxew wara Ġest (Lq 8,1-3). e) Marta u Marija (10,38-42) f) Il-beatitudni li qalet waħda mara għall-poplu (11,275) g) Il-fejqan f'jum is-Sibt ta' mara milwija (13,10-17) h) Il-parabbola tad-drakma mitlufa (15,8-10). i) Il-parabbola tal-imħallef ħażin u l-armla (18,1-5). j) In-nisa li jibku fi triq il- Kalvarju (23,27-31). Ta' min idaħħal ukoll xeni oħra li ġejjin mit-tradizzjoni ta' qabel Luqa u li fihom riferimenti għan-nisa a) il-fejqan ta' omm il-mara ta' Pietru (Lq 4,38ss; ara b) Il-fejqan ta' dik bit- tnixxija tad-demm u l-qawmien ta' bint Ġajru (Lq 8,40-56; Mk 5,21-43). c) Ir-reġina ta' nofsinhar (Lq 11,31; Mt 12,42). d) Il-parabbola tal-ħmira (Lq 13,20 ss, Mt 13,33). Riflessjonijiet partikolari Waqt il-predikazzjoni tiegħu f'Nażaret, Ġest jitkellem kemm mill-armla ta' Serafte (4,25s) kif ukoll mill-fejqan tal-imġiddem Nagħman tas-Sirja. Dan huwa eżempju ċar ta' kif Alla dejjem mexa l-istess ma' kulħadd anke ma' nies li ma kenux meqjusin mill-familja tal-Lhud, mela pagani gojim. Din il-ħaġa kienet tassew oġġett ta' provokazzjoni għal dawk is-semmiegħa li assolutament ma riedux jisimgħu il-messaġġ evanġeliku ta' Ġesti u għamlulu dak kollu li kien possibli biex ifixkluh. Hemm imbagħad wkoll id- dħul ta' koppja, jiġifieri raġel u mara, ħaġa li xejn ma kienet issir ta' spiss. Hemm mela fil- parabbola tal-ħabba tas-senapa, u tal-ħmira, fil-parabbola tan-nagħġa l-maħruba u tad- drakma mitlufa, kif ukoll in-nies L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2010 $ 25 a' Ninwe tant mixteqin biex ibiddlu ħajjithom meta semgħu bil-mawra tas- sultana ta' nofsinhar biex isma' l-għerf ta' Salamun. Din ir-reġina li ġiet minn tant bogħod biex tisma' l-għerf a' Salamun, interessat ħafna ill-evanġelista għaliex kienu qegħdin jitkellmu mill-għerf, don li jikkaratterizza ħafna immaġni ta' Ġesti (Lq 2,40. Hemm il-ġrajja tal-armla ta' Najm, li Ġesti wera magħha ant kompassjoni u ħniena. Din tiġi mxebbhha ma' storja a' fejqan, u li fiha Ġest jiġi ppreżentat bħala t-tabib u dak i jgħin lil min hu fil-bżonn. Hemm ukoll il-fejqan ta' mara milwija ħafna, mara li kien ilha tmintax-il sena sħaħ maħkuma mill-qawwa tax- xitan. mhix ċajta -. Ġesti ħadha taħt il-ħarsien tiegħu, i jfisser fejjaqha u dan għaliex hija wkoll 'bint Abraham' (Lq 13,10-17). Il-qawmien mill-mewt, f'dan il-każ ta' iben l-armla ta' Najm, flimkien mal-fejqan f'jum is-Sibt dawn qiegħdu lil Ġest bħala wieħed mill-profeti kbar, tant li kkonkludew hekk in-nies: 'Profeta kbir qam fostna' u 'Alla żar il-poplu tiegħu' ( Lq 7,16). Il-fatt, li dawn il-mirakli saru dejjem f'relazzjoni ma' xi mara, juri l-imħabba ta' Ġest lejn dawn in-nisa partikulari, nisa magħkusin u mwarrbin ħafna mis-soċjetà; nisa fqar u misiekenl Din il-linja ta' ħsieb tkompli toħroġ fil-beraħ fir-rakkont 26 e L-Anr IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 tal-mara midinba (7,36-50), kif ukoll mal-mixja tan-nisa li segwew il Ġesti matul ħajtu. Fl-istorja tal-mara midinba, li xerrdet żejt l-aktar ifuħ fuq riġlejn Ġesti, wieħed jara l-ħniena kbira ta' Ġesu lejn din il-mara li soċjalment kienet imwarrba mis-soċjetà. Issa wisq agħar mid-dwejjaq, mill-mard, u mill-mewt, kien hemm l-istat spiritwali ta' mara li kienet disprezzata bil-wisq aktar mill-istess ambjent ta' madwarha. Ġest ra sew, li mara ta' din il-kwalità tista' terġa' tirxoxta mill-ġdid għal ħajja oħra ġdida. Kien għalhekk li Ġesti ddefendieha bil-kbir mal-fariżew li stiednu, u bi kliem meqjus, Ġesti wera d-differenza li kien hemm bejn din il-mara midinba u l-istess fariżew li stiednu għall-ikla. Ġest ħafrilha ħafna għaliex hija ħabbet ħafna. Dak li Ġest stenna bi dritt mill-fariżew u ma ngħatalux, wasal minn dik il-mara midinba magħrufal Din il-midinba, bl-azzjoni li għamlet, xeħtet raġġ ta' dawl fuq is-sitwazzjoni tan-nisa fil-ġudaiżmu ta' dak iż-żmien, kif ukoll il-liberazzjoni sħiħa li Ġesti ġab mal-miġja tiegħu. Ġesl jinqata' u jinfired kompletament mill-mod ta' kif wieħed jiġġudika bejn raġel u mara, u jara biss li quddiemu għandu esseri uman, bniedem, xbieha ta' Alla. Kienet biss l-imħabba safja li wasslet dik il-mara għand Ġest li dnubietha nħafrulha kollha, u xejn anqas li Ġest faħħarha b'mod pubbliku għall-ġest sinċier u ġenwin li għamlet. 74 Miiteiei sħan jif era t Il-Franġiskani bdew jagħmlu l-Via Crucis f'forma pubblika fl-1880. Minn dak iż-żmien sal-lum din issir kull nhar ta' Ġimgħa fit-tlieta ta' wara nofsinhar, bl-eċċezzjoni tal-aħħar Ġimgħa tar-Ramadan, u dan minħabba l-folla kbira ta' Musulmani li jmorru fil-moskej. L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 $$ 27 tkun ix-xita u jkun hemm preżenza kbira ta' pellegrini issir ġewwa, fil-knisja ta' San Salvatur. Wieħed jista' jagħmel il-Via Crucis taħt forma privata; dan l-aħjar li jsir kmieni filgħodu. Fis-sena 1332 il-Franġiskani stabilixxew ruħhom ġo Ġerusalemm u waqqfu mixja ġo dil-belt b'forma ġdida għall-pellegrini. Kuljum kienu jagħmlu mixja msejħa santo circolo jew le cerchie. Mill-għolja ta' Sijon, fejn kienu joqogħdu, kienu jitilqu mal-pellegrini u kjeriċi li kienu alloġġati għandhom, jgħaddu fl- Ospizju ta' San Ġwann Battista, fejn kien ikun hemm pellegrini oħra u minn quddiem il-Bażilika tal-Qabar ta' Kristu fejn kienu jibdew il-mixja. Din il-mixja kienet imsejsa fuq Kull kelma tikkorrispondi għall-post partikulari: 14 Svmonis Pharisev: id-dar ta' Xmun il-Fariżew. Għandna indikazzjoni ta' dawn il-postijiet mid-disinji ta' Zullardo (1585) kif ukoll mill-itinerarju ta' Horn. Is-sitwazzjoni tinbidel fis-seklu 19, meta ġewwa Ġerusalemm tibda t-talba tat-Triq tas-Salib f'forma pubblika. Il-ħakma Torka tippermetti lill-Insara li jagħmlu din il-mixja tas- salib b'mod pubbliku. Minħabba ir-relazzjonijiet bejn Franza u pajjizi oħra tal-Ewropa, Kostantinopli 28 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL- tagħti l-permess li jsiru l-purċissjoni ta' Ħadd il-Palm u t-Triq tas-Salib. Sal-lum dan isir kull nhar ta' Ġimgħa fit-tlieta ta' wara nofsinhar; b'eċċezzjoni fl-aħħar żewġ ġimgħat tar-Ramadan minħabba l-folla li tidħol fil-moskej ta' fuq l-ispjanata tat-tempju u meta tkun ix-xita; fil-każ tal-aħħar il-purċissjoni ssir fil-knisja ta' San Salvatur. Fortunatament huma ftit id-drabi li t-Triq tas-Salib ma ssirx. Iżda ħadd ma jista' ĠUNJU 2010 Kienet kitba bil-Latin u tfakkar l-istazzjonijiet, erbatax b'kollox. Il-kitba kienet tgħid: Lapis: il-ġebla bis-saleb fuqha fejn Kristu waqa' bis-salib. Strata: It-triq li mexa l-Mulej waqt il-passjoni. Divitis: Id-dar tal-għani li ma jagħtix il-loqom lil Lazzru. Trivium: (il trivio) il-post fejn Kristu waqa' bis-salib. Flent: il-post fejn in-nisa bkew lil Ġesu. Sudarium: il-post fejn il-Veronika xxuttat wiċċ Ġesu. Sincopizavit: il-post fejn il-Verġni Marija ltaqat ma' Ġest. Porta: il-bieb minn fejn għadda Ġesu fil-passjoni. Piscina: il-menqa fejn il-morda kienu jfiqu fi żmien Kristu. Lapides: il-ġebla li fuqha qagħad Kristu waqt il-kundanna tiegħu. Scholas: il-post fejn l-Imqaddsa Marija għamlet il-preżentazzjoni. Domus: Id-dar ta' Pilatu. Herodias: Id-dar ta' Erodi. jwaqqaf il-pellegrini jekk jagħmlu dan b'mod privat. L-aħjar huwa filgħodu kmieni meta l-ħwienet ikunu għadhom magħluqa u jkun hemm inqas konfużjoni. Il-biċċa triq mill-Pretorju sal-Karvarju tiġbor it-tmiem tal-vjaġġ li Ġest għamel fuq l-art. F'din il-mixja l-Insara jieqfu fuq stazzjonijiet li jfakkru l-ġrajjiet tat-Triq tas-Salib tas-salvatur tagħna. Mill-erbatax-il stazzjoni 5 huma frott it-tradizzjoni: Il-Kapella tal-Flaġellazzjoni it-tliet waqgħat ta' Ġest (III, VII, IX), il-laqgħa tal-Iben ma' ommu (IV) u il-ġest tal- Veronika (VI). Skont il-vanġeli kanoniċi, għall-kundanna tal-mewt ta' Ġesu' ikkontribwew l-awtoritajiet Lhud u l-prefett (prokuratur) Ruman Ponzju Pilatu. Fiż- żmien li l-Palestina kienet maħkuma mir-Rumani, kien imneħħi lil-Lhud id-dritt li jagħtu l-piena tal-mewt (Gw 18, 31). Minħabba f'hekk il-kapijiet tal-Lhud qabdu lil Ġesti u wara l-proċess li sar billejl, skont Lq 22, 66-71 dan il-proċess sar filgħodu kmieni, ikkundannawh għall-mewt (Mk 14, 53-65; Mt 26, 57-68; Ġw 18, 12- 14.19-24). Wara li rabtuh bil-ktajjen tawh f'idejn il- Is-soltu, fl-okkażjoni tal-festi l-kbar, il-gvernatur kien jitla' Ġerusalemm, minn Cesarea Marittima, u joqgħod fil-pretorju, jiġifieri fil-każerma militari (Ġw 18, 28). Il-kapijiet tal-Lhud talbu lil Pilatu biex jikkundanna lil Ġest għall-mewt bħala midgħi, ribelli u għadu ta' Ruma. Il-bitħa tal-pretorju fejn kien jiltaqa' t-tribunal tal-funzjonarju Ruman, bil- Grieg jissejjah Lithostrotos (paviment taċ-ċangatura), bil-Lhudi, jew aħjar bl- Aramajk, Gabbata (Għoli) (Ġw 19, 13). Hawn sar il-proċess ċivili, li fit-tmiem tiegħu Ġesti ġie kkundannat għall-mewt tas-salib (Mk 15, l-15; Mt 27, l-2.11-26; Lq 23, l-7.13-25; Ġw 18, 28-19,16). Biex wieħed jgħid is-sewwa, Pilatu pprova b'kull mod biex jeħles lil Ġesu, wara ħtija. Bagħtu għand Erodi Antipa (Lq 23, 6-11), ried jeħlesilhom wieħed skont it- alba tagħhom u ppreferew brigant (Mk 15, 6-11); fl- aħħar ċeda għall-pressjoni al-poplu u ħareġ is-sentenza al-kundanna. Sa mir-raba' seklu, lill- pellegrini Nsara li dejjem kienu qed jiżdiedu ġewwa Ġerusalemm, l-Insara al-post kien juru, bħala -Pretorju l-parti fil- Majjistral tal-ispjanata antika tat-tempju, fejn kienet insab il-Fortizza Antonia. Illum hemm skola Għarbija Musulmana (el-Ummariva). Il-pedamenti tal-Fortizza Antonia għadhom qatt ma ħarġu għad-dawl; jinsabu midfuna taħt metri ta' radam. Għadhom qed jistennew l-id ta' xi L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2010 $ 29 arkeologu biex toħroġhom għad-dawl. Sa mis-seklu 16 il- Franġiskani jibdew it-Triq tas-Salib mill-post fejn kienet tinsab il-Fortizza Antonia, l-Ewwel Stazzjon. Faċċata tal-iskola hemm il-kappelli tal-Flaġellazzjoni u tal-Kundanna ta' Ġesu, fis-sede ta' l-iStudium Biblicum Franciscanum. Dawn iż-żewġ kappelli jfakkru l-ġrajjiet evanġeliċi tal-flaġellazzjoni; il-kappella kif tidħol in-naħa tal-lemin u l-kundanna ta' Ġesu għall- mewt; dik fuq ix-xellug - dan hu l-post tat-Tieni Stazzjoni. Il-knisja tal-Flaġellazzjoni hi FS ati mal-Pretorju. Il-post ġie akkwistat fis-sena 1831 minn nobbli Ġermaniż, Massimiljanu tal-Baviera, li żar l-Art Imqaddsa bħala pellegrin u, li meta kien hemm, ħa l-pesta u miet ġewwa pajjiżu meta rritorna lura. Kien Massimiljanu stess li tah lill-Franġiskani. Fl-1838 il-Franġiskani bnew il-knisja li hemm illum fuq il-pedament tal-fdalijiet ta' knisja antika ta' żmien il-Kruċjati. Għal xi żmien dawn il-fdalijiet kienu jintużaw bħala razzett. fuq il-ħajt ta' barra tal- Kappella tal-Kundanna. F'din il-kappella tiġbidlek l-attenzjoni statwa ħajja ħafna ta' Kristu jerfa' fuq spallejh l-istrument tal- passjoni tiegħu, din ix- xena tirrapreżenta l-ġrajja evanġelika: 'Pilatu ra li kollox kien għalxejn, anzi li aktarx kienet ser tinqala' xi rewwixta, qabad u ħasel idejh bil-ilma..7 (Mt 27, 24); imbagħad is-suldati tal-gvernatur wara li 'għaddewh biż-żuffjett neżżgħulu l-mantar u xeddewlu ħwejġu' Mt 27, 31). Fil-vanġeli sinottiċi ma jissemiex b'mod speċifiku li Ġesi refa' s-salib. Dan jidher biss b'mod indirett mill- ġrajja ta' Xmun iċ-Ċirinew, li kien imġiegħel jerfa' s-salib ta' Ġesti. Ma nafux jekk din l-għajnuna għamilhiex fil-bidu jew matul it-triq. Ara wkoll Lq 9, 23: 'Jekk xi ħadd irid jiġi warajja, għandu jiċħad lilu nnifsu, jerfa' salibu kuljum, u jimxi warajja' Fil-fatt l-informazzjoni fuq dan tinsab fil-vanġelu ta' San Ġwann: $… huma ħadu lil Ġesti. Ġest rafa' s-salib u ħareġ lejn il-post imsejjaħ il- Qorriegħa' (Ġw 19, 17). U skont it-tradizzjoni Nisranija hekk titwettaq il-profezija ta' Isaija fuq ix-xorti traġika tal- Qaddej ubbidjenti. f'Ġesu fil-mixja tiegħu bis-salib: 'Tżda hu refa' fuqu l-mard tagħna, tgħabba bin- niket tagħna. Aħna ħsibnieh bħal wieħed ikkastigat, mitluq minn Alla miġjub fix- xejn' (Is 53, 4). Mir-rakkonti tal-vanġeli tibqa' miftuħa l-kwestjoni jekk Ġesu' refax is-salib jew il-lasta orizzontali biss li kienet tiġi mwaħħla mal- lasta wieqfa fil-post tat-tislib. Minkejja kollox il-mixja, anke b'dan it-travu biss, kienet xorta waħda ta' tbatija ġewwa dawk it-toroq dojoq u iebsa ta' Ġerusalemm. Għalhekk it-tliet waqgħat tradizzjoni huma reali. Minħabba l-ħafna nies li jattendu għat-Triq tas-Salib nhar ta' Ġimgħa, il-pellegrini ma jidħlux fil-Kappella tal- Kundanna u t-tifkira issir barra. Mal-ħajt tal-kappella hemm l-indikazzjoni ta' dan l-istazzjon. Meta nħallu t-tieni stazzjon u nibdew mexjin lejn it-tielet wieħed ngħaddu minn fejn il-kappella tas-Sorijiet ta' Sijon u minn taħt l-ark, hekk imsejjaħ ta' Ecce Homo, li huwa marbut mal-ġrajja evanġelika: 'U Ġesii ħareġ hemm barra, liebes il- kuruna tax-xewk u l-mantar aħmar; u Pilatu qalilhom: Fil-verità dan l-ark mhuwiex ta' żmien Kristu, imma tat-tieni nofs tat-tieni seklu wara Kristu. Kien ark trijonfali li kien qiegħed ġo pjazza tal-belt Rumana Aelia Capitolina. Dan l-ark kien magħmul minn tliet arkati, dak li jidher illum fit-triq huwa l-bidu tal-arkata tan-nofs, dan wieħed jista' jkompli jarah fil-knisja imsejħa ta' Ecce Homo; il-kumplament huwa moħbi taħt id-djar Għarab. Waqt li nkomplu mexjin ftit ieħor ngħaddu minn quddiem il-proprjetà tal- Teżi Griegi Ortodossi fejn taħt l-art jiġu murija xi għerien (grotti) li ironikament jiġu msejħa 'il-ħabs ta'Ġesti. Wara ftit, naslu f'salib it- toroq bejn il-Via Dolorosa u triq el-Wadi (wied tat- Tvropeon), fit-triq li mill- bieb ta' Damasku tieħdok fejn il-ħajt tal-Punent. Hekk kif wieħed idur fuq ix-xellug isib id-dħul għat-tielet stazzjon. Il-purċissjoni ħalliet il- fortizza Antonia. Ħarġu mill-bieb tal-belt u mxew lejn l-art xagħri fuq ix- 32 $ L-ARr IMQADDSA $$ APRIL- ĠUNJU 2010 xaqliba tal-Punent tal- belt. Ma kinetx triq faċli għax kienet tinżel lejn il-Wied tat-Tvropeon u minn hemm titla' lejn il- Qorriegħa. Riġlejn Ġesu kienu jirtogħdu. Is-suldati kienu qed jimbuttaw lill- ikkundannati. Kellhom itemmu xogħolhom kemm jista' jkun malajrl Matul it-triq ix-xena bdiet tinbidel. Kien hemm ħafna oħrajn li ħargu 'l barra mill-ħitan tal-belt biex jaraw il-'purċissjoni' tal- ikkundannati. Dawn kienu l-aktar nisa. L-irġiel kellhom ħwejjeġ oħra x'jagħmlu. Kien lejlet il-festa tal-Għid u għalhekk kellhom iħejju l-ħrief u fit-tlieta ta' wara nofsinhar jeħduhom biex joqtluhom fit- tempju. L-irġiel ta' Iżrael kienu qed iħejju l-ħrief għall-qatla. Is- suldati Rumani kienu qed jieħdu lill-'Ħaruf ta' Alla' (Ġw 1, 29-36) għall-qatla: 7… ħaqruh u hu qagħad għalihom bla biss fetaħ fommu; bħal ħaruf meħud għall- qatla, u bħal nagħġa mbikkma fommu ..7 (Iż 53, 7). Il-vanġeli ma jsemmu l-ebda waqgħa ta' Ġesti. Dan ma jfissirx li din hi xi ħaġa ivvintata mit- tradizzjoni. Ġesti kien imfarrak wara lejl ta' proċess quddiem is-Sinedriju; u dik il-għodwa fil-pretorju ta' Pilatu kien ġie fflaġellat. Kien sofra pieni terribbli; il-kuruna tax-xewk f'rasu ovvjament għamlet feriti profondi, is-suldati Rumani sawtuh u għaddewh biż-żmien. Jekk qed nitkellmu minn sitwazzjoni ta' eżawriment fiżiku, mela xi ngħidu għal dak psikoloġiku kawżat mill- abbandun tad-dixxipli tiegħu; it-tradiment tad-dixxipli l-aktar fdati (Ġuda u Pietru), il-mibegħda, l-odju u l-akkużi tan-nies li għalihom hu għamel offerta lilu nnifsu u li minnu ma rawx ħlief ġid. Dan kollu għamilha diffiċli għal Ġest li jġorr is-salib. It-toqol tiegħu kien qed jgħaffġu u jmiddu mal-art. Kien minħabba f'hekk li r-Rumani sejħu lil ċertu Xmun minn Ċirene biex jgħinu jerfa' s-salib. L-oratorju li hemm illum fejn jiġi mfakkar it-tielet stazzjon, ġie mibdul f'kappella sempliċi mill-Franġiskani fil-post fejn kien jinsab banju Tork antik sa mis-sena 1600. Il-kappella li hemm illum inbniet fit-tieni nofs tas-seklu 19 u ġie restawrat wara l-gwerra (1947-48) mis-suldati Polakki. Fil-kappella hemm statwa ta' l-irħam tirrapreżenta lil Ġest taħt is-salib, tal-iskultur A. Minghetti. Quddiem it-tielet stazzjoni jiġbdu l-għajn blokki kbar ta' ċangatura li jiksu t-triq. Wisq probabli huma ta' epoka Rumana (II seklu) u li kienu parti mill-Cardo Secundus, it-triq parallela mal-Cardo Maximus tal-belt mibnija mill-imperatur Adrijanu. Din il-kappella hija propjetà ta' l-Armeni Kattoliċi. IV Stazzjoni: Ġesi jiltaqa' ma' ommu Marija. Hekk kif noħorġu mill-kappella tat-tielet stazzjon, ftit metri 'l bogħod insibu mill-ewwel ir-raba' stazzjon. Kappella mibnija fl-1957 mill-Polakki mill-offerti miġbura minn Don Pietruszka. Dan l-aħħar dan l-istazzjon ġie mmexxi ftit metri 'l quddiem, appena toħroġ mit-tielet stazzjon. Dan sar għal raġunijiet prattiċi. Fejn hemm il-kappella, il-parti tat-triq hija dejqa ħafna u passaġġuża ħafna. Hi waħda mit-toroq li twassal sa fuq l-ispjanata tat-tempju fejn hemm mil-moskej u nhar ta' Ġimgħa tispiċċa mblukkata waqt il-Via Crucis. Biex jiġi evitat dan l-inkonvenjent, l-istazzjon ġie mressaq ftit metri 'l quddiem. Dan l-istazzjon huwa indikat b'altorilievo li jirrapreżenta nofs bust bil-figura tal-Mulej flimkien ma' ommu Marija, xogħol l-iskultur T. Zielinski. Fi Frar tal- 2008 ġie restawrat u kien hawn li L-ART IMQADDSA '$' APRIL ĠUNJU 2010 $ 33 dan l-istazzjoni ġie meħud ftit metri 'l quddiem. Antikament, fejn illum hemm dan ir-raba' stazzjon, kien hemm it-tifkira tal- laqgħa ta' Ġesti man-nisa ta' Ġerusalemm. Il-kappella li hemm illum hija biss bħala indikazzjoni ta' dan l-istazzjon. L-aktar ħaġa importanti li hemm huwa ark li jagħti fuq it-triq prinċipali. Skont it-tradizzjoni indikata, Marija, hekk kif toħroġ minn waħda mit-toroq tara lil Ġesu qed iġorr is-salib. Skont it- tradizzjoni Orjentali Marija, meta rat lil binha ħassha ħażin. Fuq il-post fejn tradizzjonalment Ġesi jiltaqa ma' Ommu il- Biżantini bnew knisja (V/ VI seklu), li ġiet mibnija mill-ġdid mill-Kruċjati. Fuq dawn il-fdalijiet l-Armeni Kattoliċi, fis-sena 1876, bnew knisja ġdida ddedikata lil Santa Maria dello Spasimo (fil-Grieg spasmos tindika spażmu, aġitazzjoni qawwija, rogħda qawwija. Imma forsi dan l-isem mogħti lil Marija huwa frott ta' deformazzjoni tal-verb Grieg aspasmġs li jfisser issellem, tgħannaq). Fil-kripta, fil-livell tat-triq antika li parti minnha giet ippreservata, wieħed jista' jara mużajk Biżantin, li fih hemm rappreżentat par sandli. Indikazzjoni tal-post fejn kienet Marija fil-mument li tiltaqa' ma' binha. Il-vanġeli ma jitkellmux fuq il-laqgħa ta' Ġesti ma' ommu Marija. Imma nafu li Marija 34 ss L-Anr IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 kienet preżenti fl-aħħar sigħat tal-ħajja ta' binha: kienet taħt is-salib taqsam miegħu l-agunija (Ġw 19, 25-27). Huwa raġonevoli li wieħed jissoponi li akkumpanjat mill-qrib lil binha fit-triq li kienet ser twasslu għall-post tat-tislib biex turih l-imħabba materna u s-solidarjetà umana tagħha. Il-Vanġelu ta' Nikodemu (apokrifu tal-V seklu) jirrakkonta li Marija rnexxielha tgħaddi minn qalb il-folla ostili u waslet fejn Ġesu li kien mitfuħ fl-art wara l-ewwel waqa; ippruvat tqajmu; tissaporti bil-paċenzja l-insulti u d-daqqiet tas-suldati li kienu qed jakkumpanjaw lill- ikkundannat. 'Ġesu jerġà jaqbad it-triq lejn l-imkien tal-kundanna. Lill- ommu xi ħadd qalilha b'dak li kien qed jiġri. Ma setgħetx tissaporti l-ilħna mimlija mibegħda li kienu jgħajtu maġenb il-fortizza. Imma għamlet minn kollox biex tal-inqas tara lil binha. Kif seta' qatt xi ħadd jimmaġina mod ieħorż Hi kienet omm li ħabbet lil binha. Hi kienet omm li kienet taf sew lil binha u baqgħet miegħu f'kull mument ta' ħajtu. F'dan il-waqt kiefer rabbiet il-kuraġġ u l-qawwa biex tkun ma' binha fit-triq tas- salib. Wieqfa fil-ġenb tat-triq ħasbet dwar il-ġrajjiet kollha ta' ħajjitha ma' binha. Kif setgħet f'waqtiet bħal dawk ma tiftakarx fil-ġrajjiet ta' ħajjithom flimkien'' (Via Crucis — John Abela ofm) GUMMMAW asil b IF ie x ak (1 vAjonT FIL-BIBBJA 'Tkollok ħniena minni o Alla fi tjubitek; fil-kobor tal-ħniena tiegħek ħassar ħtijieti' (Salm 50:3) Il-kelma 'konverżjoni' Ġesii beda l-missjoni tiegħu b'sejħa għall-konverżjoni: 'Indmu u emmnu fil-Bxara t-Tajba' (Mk 1:15). Il-kelma Lhudija għal 'konverżjoni' hija 'xuv; li tfisser 'terġa' lura, 'iddur, iddur lejn l-oriġini, mela ddur lejn Alla. Il-kelma Griega 'metanoia' hi iktar profonda u tfisser sieb' (meta — bidla, noeo — ħsieb) bidla fil-mentalità, bidla fil-moħħ, bidla fi ti tal-Appostli 9:35; 11:21; 15:3 għandna kelma Griega oħra, 'epistropho' li tfisser bidla fil-kondotta tal-ħajja: 'In-nies kollha li kienu joqogħdu f'Lidda u f'Saron rawh u daru L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 $$ 35 Il-konverżjoni hija ji te IB- KISER (aq dejjem nimmaturaw fil-fidi u niġġeddu fi Kristu. Interessanti wkoll li nsemmu r-rabta tan-numru erbgħin fil-Bibbja mal-konverżjoni. ROOM OTT dejjem marbut ma' żmien ta' rikonċiljazzjoni tant mixtieqa. Għandna IO ko i dort lejl tad-dulluvju f'Ġen 7:11; IO te eżoaII jpfeza 8 a ta za a fela ma daħal fl-Art Imwiegħda f'Num 14:34; l-erbgħin jum għall-konverżjoni ta' Ninwe EL fatali ta' Ġesti fid-deżert qabel ma beda l-ministeru pubbliku tiegħu f'Mt 4.2. Il-Bibbja li hija l-istorja tas- salvazzjoni hija mmarkata mela mis-sejħa għall- konverżjoni tal-bniedem lejn Alla. Il-Konverżjoni FI EIT 1. L-Indiema u l-Penitenza proċess jidher fil-Bibbja permezz tal-indiema u l-penitenza. L-indiema hija meta l-bniedem jagħraf u jammetti l-iżball li jkun għamel, jiddiżappruvah, PIO to ila eto jati d-dnub u jibda ħajja ġdida. Il-penitenza li għandha (GG Kai te ant biet to $I bniedem ipatti għal dnubietu u jimmatura iktar fir-ritorn tiegħu lejn Alla. gravament u ġie mċanfar poli NET EX fis-salmi tiegħu fosthom dak 50 (Il-Miserere): 'Tkollok ħniena minni o Alla fi folt io to ġel ont DA AEO għo Insibu wkoll indiema komunitarja u ndiema nazzjonali. JI AGE OI A KQJO2SJI (tii f IIa lill-poplu għall-indiema, għal dik vera u sinċiera. Il- profeta Osea (fit-VIII seklu QK.) jikteb: kr jugteħ jla o sa vittmi maħruqa' (Os 6:6). F'Ġeremija, qabel l-eżilju fis- VI seklu Q.K. nsibu: 'Jekk intom tbiddlu għall-aħjar intalbu ont nil jekk tagħmlu l-ħaqq bejn Nota Et Vet tgħakksux il-barrani, l-iltim u l-armla, u demm bla ħtija ma xxerdux f'dan il-postu wara allat oħra ma tmorrux b'deni tagħkom, inħallikom tgħammru f'dan il-post, fl-art li tajt lil missirijietkom jual tt Ea l f (Ġer 7:5-7). l -profeta Eżekjel fl-eżilju, jerġa' lura mid-dnub li jkun għamel u jagħmel is-sewwa u l-ġustizzja, hu jsalva ruħu' (A EJ ISO GB KANA wara l-eżilju nsibu: 'Taqaw mhuwiex dan is-sawm li jiena rrid, jiġifieri, li tħoll IDI FI EZ Mi Kar fee: 16 al xkiel tal-madmad, li tibgħat IO B else i IIA g kull madmad'' (Is 58:6). II LE KEO TILA (OR GI i Boris i entkotat Alla biex isejjaħ għall- indiema u għall-konverżjoni L KG Ion il-belt ta' Mosul fl-Iraq). Il-profeta Ġoel fis-sena 400 Q.K. b'qawwa kbira nieda jum il-Mulej u stieden għall-konverżjoni vera: 'Ċarrtu qlubkom u mhux ilbieskom' (Ġoel 2:13). — Fil-ktieb tal-Levitiku nsibu diversi sagrifiċċji bħala sinjal ta' ndiema; insibu s-sagrifiċċji tal-ħruq IS EE € B l Blat ka kienet tinħaraq kollha kemm hi lil sw Ħ 7 Allau d-duħħan tal-vittma kien IN MA or 0 CC B B oj GG SG ii GIVE CI bi tla PE Et a ezz għad-dnubiet. Insibu s-sagrifiċċji tas-sliem u ta' devozzjoni, 'żebaħ xelamin' (kap 3) bħala ħbiberija bejn Alla u l-bniedem. Insibu wkoll is- sagrifiċċju tal-purifikazzjoni, hattah' EZ JDOS2LJSBztte je el ts li wieħed ikun għamel u b'hekk kienet biċċa tinħaraq fuq l-artal, biċċa IO e i ta tinħaraq 'il barra mill-komunità. 4 Insibu wkoll sagrifiċċji oħra ta' MEZZ JO Bil lj PANA tefa Na lejn il-qassisin u s-santwarju. ETO Sta o Opra penitenzjali bħala penitenzi komunitarji tassew żviluppati JO IŻ Z TBN EB Ġjħel ptottoża l Ta A A B o te A KT u bit-trab fuq rashom ', samu, qraw II o ET TATI GĦ ETS A dnubiethom, talbu għall-maħfra u taw qima lil Alla. Eżempji oħra huma f'Is 63:15-19 (dan l-kap inkiteb wara IKOżiip a ee lo ftila tal i e GO III EG G ni bioiirifGtċI Oa tiegħu hemm it-talba tal-poplu ATA B ISE 01 EI OR ji IO KE Bi seklu Q.K.). kien isum, jilbes l-ixkejjer, iqiegħed l-irmied fuq rasu, joffri sagrifiċċji għall-maħfra, jitlob bil-biki u jgħanni għana iena Salmi penitenzjali Għandna wkoll is-salmi 130 u 143. Is-salm 130 (De profundis): 'minn qiegħ l-art insejjaħlek, Mulej: isma Sidi l-leħen tiegħil'(v.l-2) kien puli A ISO Ġerusalemm bqalb niedma (EL BI Su ai e Kaz setiteoji tal-maħfra. Jum il-Maħfra JG SSA G teen PT g d 'tostor, 'taħbi, jista' jfisser ukoll 'timsaħ' kif ukoll 'tirrikonċilja' kolol o a an il-prezz tal-fidwa ta' persuna mill-jasar. Il-verb Malti 'ħafer' għandu konnessjoni ma' dan il- No B Ta B Ta JA EZ Ta Ta tGan bħall-'ħ' qawwija tal-Malti JA a meta tkun singola u 'p' meta rdoppjata; għalhekk fil-Lhudi għandna 'vom kippur, 'jum il-maħfra' u n-nom 'kapporeth, l-għatu, dik iċ-ċangatura tad- deheb li sservi ta' għatu għal fuq l-arka tal-patt. Il-poplu Lhudi kien obbligat mill-Mulej li n-nazzjon kollu L A TA Ia Ko tA jum ta' penitenza nazzjonali KI o IA A A IB ES EŻ TOND TA il-purifikazzjoni tal-poplu, 'Xom Kippur'li taħbat fl-10 tax-xahar ta' Tixri (Settembru- Ottubru) u fejn il-Qassis il-Kbir liebes l-ilbiesi speċjali jal Ta) Ka EVQot BIOATZ ot eZo je ata GO Sanctum Sanctorum) fejn kien ii tai o Il-Qassis il-Kbir kien ipatti għal Greta ei ija etta iz a L sa f Boottotal ġimgħa qabel kien jinqata' IL ART IMQADDSA STA PRIT GUNJU 20107 eċel BOI waħdu min-nies u jagħmel penitenza qabel ma jidher quddiem il-Mulej. Il-poplu sa minn ġurnata qabel, kien jibda s-sawrma li fiha la kien jiekol u anqas jixrob. Kien jilbes ilbies abjad b'sinjal ta' viżtu, uħud jilbsu Ibies li jniggeż jew isawtu lilhom infushom, kienu jpoġġu anke l-irmied fuq ir-ras u l-irġiel ma jqaxxrux il-leħja. Kien imbagħad f'dan il-jum ta' penitenza nazzjonali li l-poplu kien jinġabar fil-bitħa l-kbira tat-tempju, u jinqraw is-siltiet mill-kotba mqaddsa. Ix-xjuħ tal-poplu kienu jippreżentaw żewġ bdabad. Bix-xorti kien jintgħażel dak li jkun ta' Alla u dan jinqatel għas-sagrifiċċju u d-demm tiegħu kien jinġabar fi bwieqi biex jittraxxax parti minnu fil-post il-qaddis, fuq l-għatu tal-arka, il-propiżjatorju (il-maqgħad, is-siġġu tal- ħniena ta' Alla) il-'hilasterion. Hawnhekk biss u f'dan il- jum biss, il-Qassis il-Kbir jippronunzja l-isem sagru ta' Alla, Jahweh' Imbagħad joħroġ bil-bqija tad-demm u jroxxu fuq il-poplu niedem minn ħtijietu kollha, sabiex ifakkar fid-demm tal-ħaruf maqtul u mraxxax fuq il-blajjet tal-bibien tagħhom fl-Eġittu li kien ħelishom mill- mewt. Il-bodbod l-ieħor 'l-għażażel wara li l-qassis ikun stqarr l-ħtijiet tiegħu u tal-poplu fuqu, kienu jitilquh fid-deżert iġorr fuqu d-dnubiet tal-poplu biex jiltaqa' mal-ispirtu ħażin tad- deżert, 'Għażażel. Fil-Ġ.T. naraw lil Ġwanni l-Battista jistieden lin-nies u 40 e L-Anr IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 jgħajjat bħal iljun: 'Indmu, għax is-Saltna tas-smewwiet waslet' (Mt 3:2), espressa fil-magħmudija ta' ndiema għall-maħfra tad- dnubiet li hu kien jagħmel fix- Xmara Ġordan. Il-bidu tal-ministeru ta' Ġest wara erbgħin jum ta' irtir fid-deżert proprju jibda b'din l-istedina: 'Iż-żmien huwa mitmum, u s-Saltna ta' Alla waslet: indmu u emmnu fil- Bxara t-tajba' (Mk 1:15). li qabel xi miraklu, kien jitlob att ta' konverżjoni u ta' fidi: 'il-fidi tiegħek fejqitek' (Mk 10:52). U fuq kollox it-tagħlim tiegħu, kien kontinwament stedina għall- indiema u l-maħfra kif naraw fil- parabboli tal-maħfra ta' Alla, per eċċellenza dik tal-Iben il-Ħali fejn għandna dik ix-xena kommoventi tat-tgħanniqa tal-missier ma' ibnu li kien 'mejjet' fid-dnub. San Pawl ifisser din il-bidla, bil-konċetti tal-bniedem il- qadim 'imħassar bix-xewqat tal-pjaċiri qarrieqa' u l-bniedem il-ġdid 'maħluq' skont Alla. Din hija l-ħajja ġdida fi Kristu: 'Għandkom twarrbu l-ħajja tagħkom ta' qabel u tinżgħu l-bniedem il-qadim, imħassar bix-xewqat tal-pjaċiri qarrieqa u tilbsu l-bniedem il-ġdid, maħluq skont Alla, fil-ġustizzja u l-qdusija ġejja mill-verità' (Ef. Il-predikazzjoni ta' San Pietru fl-Atti ta' l-Appostli hija wkoll stedina għall-indiema: 'lndmu u jitgħammed kull wieħed minnkom fl-isem ta' Ġest għall- maħfra tad-dnubiet' (Atti 2:39.) L-Ittra lil-Lhud turi lil Kristu li hu l-Qassis il-Kbir li xerred demmu għalina u daħal fis-santwarju tas- sema biex jidħol għalina. li hu nnifsu jsir il-'hilasterion' il-ġdid, l-għuda tas-salib, l-għuda tal-ħniena ta' Alla sabiex permezz tad-demm tiegħu jsalvaw il- bnedmin kollha (ara Lhud 8:1-6). Anke fl-Apokalissi l-aħħar ktieb fil-Bibbja, San Ġwann jistieden lill-Knisja ta' Efesu għall- penitenza u għall-indiema. 'Mela issa, ġib quddiem għajnejk fiex waqajt; indem u erġa' aqbad l-opri tiegħek tal-bidu' (Apok 2:5). Konklużjoni Tajna ħarsa mela fil-qosor lejn il-mixja tal-konverżjoni tal- bniedem lejn Alla fil-Bibbja. Ejjew aħna lkoll mgħammdin fi Kristu nwettqu l-missjoni tagħna li nikkonvertu kuljum u li ngħinu lill-oħrajn sabiex iqumu tassew mid-dlam tad-dnub tagħhom għall-glorja tal-qawmien ta' Kristu. Kċina, H., Ebraismo. 1 Fil-kultura Griega u dik Feniċja l-irmied hu simbolu ta' qawmien mill-gdid. 2 Bil-Grieg 'hemera eksilasmou' u bil- Latin 'dies propitiationis' u fit-Talmud insibu 'jom som; 'jum is-sawm' bħalma hu msejjaħ fl-Atti 27:9. L-ART IMQADDSA $$ APRIL Ġunju 2010 $ 41 d (4700007410R ha KRISTUFLETTRA/ LIL-EĦUD (2) L-Ittra lil-Lhud hi waħda mill-kitbiet tat-Testment il-Ġdid li turi struttura u tematika oriġinali, għalkemm hi assoċjata mal-epistolarju ta' San Pawl. Rajna diġà li hemm problema dwar l-awtur tal-Ittra, kif ukoll ma tantx għandna dettalji ċari dwar id-datazzjoni u d-destinatarji tagħha. Imiss issa li naraw l-istruttura li tipprovdi l-qafas ta' din l-Ittra biex 42 $ L-Anr IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 imbagħad neżaminaw xi temi partikulari, u l-aktar dik li hi marbuta mas-saċerdozju ta' Kristu li jissostitwixxi s-saċerdozju tal-Patt il-qadim. L-istudjużi normalment iqisu li l-Ittra lil-Lhud fiha żewġ taqsimiet ewlenin, jiġifieri parti dottrinali (1,1 — 10,18) u parti parenetika jew morali (10,19-— 13,25). Imma dan il-mod mhux dejjem eżatt għax fil-fatt l-awtur mhux l-ewwel darba li jħallat espożizzjonijiet dottrinali ma' eżortazzjonijiet morali (2,l-4; 3,7—-4,16; 5,11 6,12), hekk li jibni rabta intima bejn il-fidi u l-esperjenza Kristjana. Hemm ukoll mod ieħor kif tiġi maqsuma din l-Ittra, u dan jista' jgħinna fl-espożizzjoni tagħna, jiġifieri: 1) il-kelma ta' Alla (1,1 4,13); 2) is-saċerdozju ta' Kristu (4,4 — 10,8); 3) il-ħajja tan-Nisrani (10,19 — 13,25). L-aħħar metodu ta' kif wieħed jista' jistudja l-Ittra lil-Lhud hu billi jaqsamha f'ħames sezzjonijiet, wara l-prologu li fih l-awtur jitkellem dwar kif Alla kellimna f'dan l-aħħar żmien fil- persuna ta' Kristu Ibnu (1,l-4). (1) L-ewwel taqsima (1,5 — 2,18) tiżviluppa r-relazzjoni ta' Kristu ma' Alla, billi tipprova tiddefinixxi l-Isem ta' Kristu (1,5-4), kif ukoll f'relazzjoni mal-bnedmin (2,5-18) billi l-awtur jinqeda b'paragun bejn l-anġli u Kristu. Dan l-iżvilupp iwassal għall-affermazzjoni tas- saċerdozju ta' Kristu (2,17). (2) It-tieni taqsima (3,1 — 5,10) tindika r-realizzazzjoni fi Kristu L-ART IMQADDSA $ APRIL - ĠUNJU 2010 $ 43 taż-żewġ aspetti fundamentali ta' kull saċerdozju: Kristu jiġi ddikjarat bħala qassis il-kbir quddiem Alla (3,1-6), u hu solidali mal-bnedmin (4,15 — 5,10); il-pożizzjoni tiegħu nistgħu nqabbluha ma' dik ta' Mosċ (3,2) u ta' Aaron (5,4). Fl-istess ħin l-awtur jinserixxi eżortazzjoni twila dwar il-fedeltà tan-Nisrani (3,7 4,14). (3) It-tielet taqsima (5,11 — 10,39) tesprimi d-duttrina tal-Ittra fil- milja tagħha, għaliex tqiegħed għad-dawl elementi speċifiċi tas- saċerdozju ta' Kristu. Kristu hu IET o i EVA ti oa (a C (7,1-28); is-sagrifiċċju personali tiegħu hu għal kollox differenti mis-sagrifiċċji tar-riti antiki u hu jiftaħ it-triq lejn is-santwarju KOSKC SEN it dnifizin iet verament il-maħfra ta' dnubietna bit-tixrid ta' demmu (10,1-18). Dan is-sagrifiċċju tiegħu mela LG na Et doża al f B saċerdozju tat-Testment il-Qadim, LI BA Tal eta o (CB IT lo Ta to IB ji e A A aspetti fundmentali tal-ħajja spiritwali: il-fidi, fuq l-eżempji tal-missirijiet tal-qedem (11, l- 40), u l-ħtieġa tal-perseveranza (PA — 13,18) tippreżenta kwadru tal-eżistenza tan-Nisrani billi tistieden lill-fidili biex jimpenjaw ruħhom b'deċiżjoni fil-mixja lejn IE eto Is-saċerdozju ta' Kristu fl-Ittra lil-Lhud: elementi fundamentali L-Ittra lil-Lhud hi l-unika kitba dottrinali fit-Testment il-Ġdid li MAS T'ART IMQADDSA $$ APRILZ ĠUNJU 2010) ippreżenta t-tema tas-saċerdozju a' Kristu fil-kuntest tal-misteru IEOR A po IlE għal Kristu l-isem ta' saċerdot u ta' GELSOI oTAE jat Konteb bene tatni -Ittra għandha importanza kbira biex turi r-rabta ta' kontinwità imma fl-istess ħin ta' rottura li hemm, bejn il-kult tat-Testment il-Qadim (riti u sagrifiċċji, saċerdozju, santwarju ta' Alla a' Iżrael) u l-kult tat-Testment il-Ġdid inawgurat fid-demm ta' IESOai Ma' l-ewwel daqqa t'għajn, il- persuna u l-ħidma ta' Ġesti ma antx jidhru li huma marbutin juntiita ibid PAĊE TONT a' realtà reliġjuża. Ġesti ma kienx jappartjeni għal xi klassi saċerdotali (hu kien mit-tribl ta' Ġuda u mhux minn dik talevi), Me e e ala saċerdot. Il-mewt tiegħu fuq il- Kalvarju esternament ma tidhirx IMO Bad sax ei ATI o ot Gmiel Għal din ir-raġuni, biex il- karattru sagrifikali tal-passjoni Le Ga a B vot l IA) (al ET bon taZal sħiħ, hu neċessarju li nagħmlu superament doppju: mill-banda l-waħda, irridu noħorġu mill- interpretazzjoni dejqa ta' kunċetti pet rAZJon tl Ba tazzi dab Tege tat Lhud, u mill-banda l-oħra rridu nagħrfu, 'l hemm mill-apparenzi, IO KO a a tla JET tliat B ikel ka di ER i gnieħ Dan il-pass it-tradizzjoni EE ET EEI pjojIT CT (i tIB Ga a ee o ka eto ie Qaddej ta' Alla f'Isaija 53, u meta Lo do fo U On B To ċelebrazzjoni sagrifikali tal-ħaruf LIE Ga IB a aa jie ox e lot o ata bejn iż-żewġ realtajiet biex hekk imbagħad jitkellem dwar is-superjorità tas- saċerdozju ta' Kristu, billi jagħmel riferimenti għar- riti antiki u s-sagrifiċċji ta' annimali fit-Tempju ta' Ġerusalemm, li għalina pl i gbin een lo Hu fi Kristu glorifikat, bħala riżultat tal-passjoni p a jn iaċigie JAG ETA ġieni (EORI Tela a (ora i Gej Kristu hu l-Iben ta' Alla u hu wkoll ħuna. Kristu glorifikat jiżgura lill-bnedmin li huma jistgħu jaslu għand Alla; għaldaqstant hu jsir il-qassis il-kbir. Is-saċerdozju tiegħu jissupera s-saċerdozju ta' Aaron (5,4-5). Fil-kumment eżeġetiku tas-Salm 110 l-awtur juri li Alla ried joħloq saċerdozju fuq linji ġodda fil-każ ta' Kristu: mhux saċerdozju marbut mad-dixxendenza Levitika tas-saċerdozju Lhudi, imma saċerdozju 'skont l-ordni ta' Melkisedek' (7,1-28). Il-mewt u l-glorifikazzjoni ta' Kristu jikkostitwixxu sagrifiċċju veru; mhux DK gi i loan sagrifiċċju li jissostitwixxi s-sagrifiċċji l-oħrajn kollha i Tal ata B an is-sagrifiċċji qatt ma setgħu jippurifikaw lill-bnedmin mid-dnub (9,9; 10,1-4). Il-mewt ta' Kristu hi offerta personali perfetta (9,14) li permezz tagħha l-bnedmin ila i Beta ta Dato) GE tI O jon nt4 Bil-mewt tiegħu Kristu sar saċerdot etern li ġej mis-sema (9,24) u wettaq il-maħfra tad- fi a o ija billi waqqaf Patt il-ġdid u EB Flotta IG ENISA 13,20). Id-demm ta' Kristu ila ċi itti ZONE Alla fis-santwarju veru GUSOJA Għaldaqstant nistgħu Oi Bee (1) Kristu bħala qassis il-kbir jA to Ta EN I —75,10) (2) Kristu bħala qassis il-kbir skont l-ordni ta' Melkisedek (7,1-28) (3) Kristu bħala qassis li joffri lilu nnifsu b'sagrifiċċju L u i ta ala jani IIIa ia G mita salib (9,11-23) (4) Kristu li jidħol fis- santwarju veru tas-smewwiet bl-uniku sagrifiċċju tal- ubbidjenza tiegħu lejn ir-rieda tal-Missier (9,24 — IUSTJA Ejja mal-Franġiskani. LU SIE fo Ta a o ET Ta iI fo II ITE Iz AT IA tal-Ħaber', kif inhuma magħrufin il-Franġiskani fl-Art Imqaddsa, jgħinuk tagħmel pellegrinaġġ li ma tinsiehx. Jgħinuk tgħix il-paġni ta' l-Evanġelju fuq l-istess postijiet li seħħu, b'differenza. (€) 1 a o o o lo A Te storja u monumenti ta' arkeoloġija li huma stess ħarġuhom għad-dawl. lu Et SE F'Malta l-Kummissarjat ta' l-Art Imqaddsa joffrilek dan is-servizz professjonali bil-pellegrinaġġi lejn l-Art Qaddisa li l-Papa Pawlu VI 46 ee L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 pellegrinaġġi l-art imqaddsa mal-franġiskani 19 April- 27 April 16 Mejju - 24 Mejju 30 Mejju - 7 Ġunju 18 Lulju - 26 Lulju 1 Awwissu - 9 Awwissu 29 Awwissu - 6 Settembru KARTI TAT ul) LA (o ko ATT L-ART IMQADDSA $ APRIL- ĠUNJU 2010 $ 47