Widnet l) il-Baħar. Mejju - Ġunju 2000 - Il-Ħuttafa 38 GĦEŻIEŻ ĦUTTAF… Kemm naqsu l-friefet ħejl Meta kont żgħir jien u kont noħroġ nilgħab barra, kont nara friefet kullimkien. Kull ġnien ta' kull dar kien ikun X Ke mimli friefet bojod, sofor, oranġjo, kannella, i ċelesti, ta' kull daqs, kollha joqomsu u jimmollaw fl-ajru, kulħadd imexmex in-nektar ħelu mill-fjuri. illum meta nara farfett nibqa' nħares lejh qisni qed nara xi aljeni X'ġara7 Għaliex saru daqshekk rari l-friefet (u n- naħal, u ż-żnażan, u n-nannakoli u l-ħanfus)2 B'xorti ħażina l-bniedem qiegħed fi gwerra kontra l-insetti. Dan għaliex hawn xi insetti li jagħmlu ħsara lill-prodotti tar- raba'. Għalhekk il-bdiewa jbexxu l-għelieqi b'ħafna trabijiet u i likwidi perikolużi biex jivvelenaw u joqtlu dawk l-insetti li , jiklulhom l-uċuh tar-raba'. Imma bħalma dejjem jiġri, it-tajjeb jeħel mal-ħażin, u mhux biss l-insetti qerrieda jinqerdu, imma l-insetti l-oħrajn kollha. il-bdiewa jbexxu wkoll kimiċi oħrajn biex ma jħallux ċerti pjanti (isejħulu ħaxix ħażin) jikbru fl-għelieqi, per eżempju l- ħurrieq. Issa l-ħurrieq huwa l-pjanta favorita ta' farfett li jismu . proprju l-Farfett tal-Ħurrieq (red admiral). Issa mingħajr $ ħurrieq, x'se jieklu x-xgħat tiegħu7 Kif se jikbru u jsiru friefet2 l X'nistgħu nagħmlu aħna2 8 Jekk għandna ġnien għandna nimlewh fjuri li jiġbdu l-friefet u insetti, u nħallu roqgħa fil-ġnien fejn jitħallew jikbru pjanti selvaġġi weħidhom 0 Ma naqtgħux fjuri mill-kampanja 0 Ma naqbdux friefet - għandhom biżżejjed problemi msiekent F'dil-ħarġa… Editorjal 2 f FWA Aħbarijiet 3 Victor Falzon Kompetizzjoni 38 3 L-Editur NI Gowda 3 Working Group. ta' Klabb Ħuttaf Gallerii 6 Jason Aloisio, Audrev Chetcuti, Norman Chetcuti, Desiree Falzon, A hu iklu2 6 Victor Falzon, Justin Vassallo in hu l-periklu7 Avviżi 7 BirdLife Malta Ittri 8 Indirizz: 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 Attività 9 Tel: 347646. Fax:343239 email: bimCorbit.net.mt E tività 5. Nukleari 10 Website: www.waldonet.net.mt/birdlife/ nerġija 5 - Nukleari Dik il-Widnal 11 Materjal mill-Ħuttafa jista' jiġi kkupjat dment li mhux għal skop kummerċjali u Daħħal Membru 11 dmentili jissemma' isem il-magażin u li tintbaghat kopja tal-materjal lill-BirdLife Pubblikazzjoni: BirdLife Malta Produzzjoni: Victor Falzon Ritratt ta' quddiem: Widnet il-Baħar (ritratt ta' Desirċe Falzon) Ritratt ta' wara: Il-Ġebla tal-Ġeneral (ritratt ta' Victor Falzon) Il-Ġebla tal-Ġeneral Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt is-sittax. Norganizzaw ħarġiet fil-kampanja, Bi żjarat f'riservi naturali, lejliet kraft u anke nagħmlu xogħol ambjentali. Noħorġu l-magażinil-Ħuttafa kull xaharejn Fi għall-membri, u nagħmlu ħendawts u logħob għal waqt l-attivitajiet. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija Lm2 fis-sena. il- Muttafa AB- . Mejju- Ġunju 2( 2008 AĦHĦBARIJI ET- Sebgħa bil-ġub/ il-Qerd in-Naħal (bee-eater) huwa bia dubju l-iktar għasfur kulurit li hawn fl-Ewropa. Aħdar, isfar, iswed, ċelest, aħmar, kannella, turkważ, oranġjo, abjad, imsomma l-palett tal- pittur kollhal Dan l-għasfur jidher Malta kull sena fiż-żewġ pases. Peress li huwa għasfur sabih immens, tgħidx kemm joqtlu minnu l- kaċcaturi, u għalhekk f'Malta ma tantx ikolina ċ-ċans narawh sew għax miskin malajr ilaqqat xi tir u jispiċċa ġo vetrina. Imma fl-aħħar ta' Mejju seba' qerd in-naħal jidher li qabadhom ġuħ sew waqt li kienu għaddejin minn fuq Malta, għax mhux talli niżlu jistrieħu fuq wajer tad-dawl fl-inħawi tad- Dwejra, imma anke bdew jikkaċċjaw u jaqbdu l-mazzarellil Dawn rawhom xi berdwoċers tal- i BirdLife, u qalulna li kien fihom spettaklu li inessik li l qiegħed Maltal biss jieklul ĊAR Isssl I jq l FPSJVQEOCUMTSAA H Mr Ħawwadini Ħabib GVGEGEVANUTTELA PO MEPNUDUTIJITVEOENFEC / f I MUlOTTDEOU R HZ 0 P (i Sib dawn it-12-il għasfur moħbi fit-taħbila, ħu i i ; kopja tal-kompetizzjoni (min iqatta' l-magażin ma JEXKCUT L RPJOZAB i i i 9 r L jiħux sehem) u ibgħatha lil BirdLife (indirizz p2) I HVSBIUNLETRJI EA sa l-10 Lulju 2000. Tinsix ismek u l- indirizz. BJECJSIBVWUN V R X l tieghek Min jirbaħ jinghata klieb dwar in-natura. I APENVON $ BUL-KX l ż F ITGLBLA—— GURUN— PLUVEROM TERIUXA l INWAREJTVULPOMA CC BIRWINA.—MALVIZZ —PLUVIERA. — TUDUN il: UPiCJ/JWHEOPFBIVMA F BUQRAJG PALETTUNA SPANJULETT VENEWWA ISOBHMRWRPTVGPJS i i ; i I EWILDPIJAX X- HIN OLON ll Ir-rebbieha tal-Kompetizzjoni 37 hijaDeriana Gambin i BTIKLBVJCANZZN oF NI kosta aa Ta xle na iklieb k d j miċ-Ċentru BirdLife f'Ta' Xbiex (Tnejn-Ġimgha Qam- l BEFBWERLOoHLJ/WwOLI i; 12). importanti fi tiehu maghha l-membership card. I j BGZLOMPREZOAOTTS POB L-ghassufar moħbijin f'Komp 37 kienu VJOLIN fAX- — XITWA, ARPA, ASTUN ISWED, KTĊĊARDA. Għal par sinniet/ L-iljunfanti għandhom problema kbira. Hemm skoss nies 7 lijridu jeħdulhom dawk iż-żewġ sinniet kbar tagħhom. Għaliex Biex minnhom jagħmlu statwi u figurini, dak għaliexili Issa biex iġibu dawn is-sinniet, aqta' x'jagħmlu'l Ħeqq, joqtlu l-ijjunfantil Minhabba f'dil-ġennata l-iljunfanti bdew jonqsu ħafna. F'temp ta' sebgħin sena nqatlu mal-miljun iljunfant (jiġifieri xi 40 iljunfant kuljum). Tant bdew jonqsu l-iljunfanti li fl-1989 l-pajjiżi ddeċidew li l-bejgħ ta' dan is-snien isir kontra l-liġi, u ma stajtx lanqas tbigħ jew tixtri oġġetti ta' l-avorju (il-materjal ta' snien l- iljunfant). Minn dakinhar l-iljunfanti ħadu r-ruħ u fil-fatt ma baqgħux jonqsu. Issa reġgħu tfaċċaw erba' pajjiżi Afrikani, li ħolmu li jridu jerġgħu jibdew ibigħu l-avorjult Dawn huma l-Botswana, in- Namibia, iż-Żimbabwe u l-Afrika t'Isfel. Dawn qed jgħidu li f'pajjiżhom hemm biżżejjed iljunfanti u għalhekk iridu jibdew joqtlu u jbigħu s-snien mill-ġdid. Għalhekk f'April 2000 saret laqgħa f'Nairobi (fil-Kenva) biex jaraw kif se jsolvu dil-problema. Il-Kenva ma taqbilx li jerġa' jibda jinbigħ l-avorju għax inkella kulħadd jibda jikkaċċja l-iljunfanti bl-addoċċ. U għandha ragun, għax dawn affarijiet li ġraw diġà. Biex ma ntawlux, id-deċiżjoni l-ġdida hija li għal dawn is-sentejn li ġejjin ma jsir l-ebda bejgħ. Imbagħad jerġgħu jiltaqgħu biex jaraw x'se jiġri. U l-iljunfanti jiżfnu fin-nofs jistennew ix-xorti tagħhom' Ftit ilu daħal kaċcatur fil-park nazzjonali ta' Kruger t'Isfel u qatel iljunfant. Dar-raġel qabduh u weħel… 20 sena ħabsl Il-Ħuttafa 38 9 Mejju — Ġunju 2000 Il-bufula sewda għandek ċans sew tarahal L- ewwelnett hija komuni li tbejjet fl-inħawi kollha tal- gżejjer Maltin, u t-tieni għax spiss insibuha tgħix viċin id-djar u t-toroq, forsi anke tibni l-bejta f'xi ġnien. Ir-raġel jolqot l-għajn mill-ewwel. Rasu hija iswed tuta kważi jleqq, dahru griż ċar u żaqqu bajda. Saqajh huma griżi fil-kannella. Il-mara inqas tispikka għax rasha hija griża u daharha kannella. Meta narawhom mill-viċin jew bit-tromba, ninnutaw li t-tnejn għandhom għajnejn oranġjo skur imdawrin b'qisu nuċċali aħmar, li jagħtihom dehra verament sabiħa. Peress li tħobb tistaħba, ħafna drabi nisimghu l-bufula sewda bla ma narawha. Għandha tisfira partikolari li tixbah 'ċu-ċu-ċu', u għanja li tagħrafha mill- ewwel. Kif dejjem ngħidu, l-aħjar mod biex titgħallem it- tisfiriet ta' l-ghasafar hi li tohroġ berdwoċing ma' grupp ta' nies li jkollhom ftit esperjenza - il-ħarġiet ta' Klabb Huttaf huma famużi għal danl Il-bufula sewda tadatta ruħha għal ambjenti differenti, basta jkun hemm ftit arbuxxelli jew siġar folti u baxxi fejn tkun tista' tistaħba u tibni l-bejta. Ġieli nsibuha f'postijiet naqra strambi, bhal per eżempju f'xi rawndebawt f'nofs ta' triq. imma l-aktar li thobb huma l- widien u l-imsaġar żgħar. Jekk trid tara bufula sewda, mur sal-wied tal-Buskett, il-ġnien ta' San Anton, jew ir-riserva ta' l-Għadira. Il-bufula sewda tbejjet bejn Marzu u Lulju, kultant ftit qabel jew wara. Il-bejta dejjem insibuha f' arbuxxell żghir jew ħaxix folt- pjanta favorita li fiha tbejjet hija t-tulliera (bl-Ingliż large eabane), unju komuni ħafna li spiss tikber viċin il-bini. Membri tal-BirdLife ka i ilhom hafna snin jistudjaw il-bufula sewda. Xi snin ilu żewġ membri ghamlu studju dettaljat dwar il-mod kif tbejjet u tkabbar il-frieħ, u issa hemm min anke qed jghodd il-bejtiet kollha tal-bufula sewda (u ghasafar oħrajn ukoll) u jara kif inhuma mqassmin mal-gżejjer Maltin. Bħall-ispeċi kollha tal-buful (warblers), il-bufula sewda tiekol tn l-insetti, u għalhekk tagħmel ħafna ġid lill-bdiewa. Jekk inħajruha tersaq lejn il-ġonna tagħna billi nħawlu pjanti folti bħal- liedna (iv) jew siġar baxxi, din mhux biss issebbaħ bil-kuluri u t-tisfir tagħha, imma tiffrankalna milli nużaw ħafna pestiċidi, li Ikoll nafu kemm jagħmlu ħsara lil saħħitna. b ża sal AEEZTTEEM Ġunju 2000 : FI H : ġi ; . u d ĦUTTAFA - AndrċCamenzuli (12) SEQER-TAL- k KONI LQ ji , Nicola Cremona (9).— PRżrpenzjmimenzjent ĦANNIEQA U AMjtooni i ai FIN tA. Kristina TA u st Polidano (11) FINAL ii TM ji ż GĦERQ SINJUR Roderick Galea (10) Pinġu fuq karta bajda mhux ikbar minn dil-paġna, b'linka sewda u tpinġux bil-kulur. Tinsewx isimkom, l-età tagħkom u isem l-annimal jew pjanta. Agħmlu hekk, u t-tpinġija tagħkom tidher fil- magażin. Kull tpinġija li nġibu tieħu 3 punti fil-Ħuttafa tas-Sena. Min hu l-peri u' F'dawn l-aħħar mitt sena mietu 74 ruħ minn attakki ta' klieb il-baħar, fosthom anke xi wħud fl-ibhra Maltin. U għalhekk kulħadd jitwerwer jisma' l-kelma Sharki Imma fil-fatt in-nies huma ĦAFNA iktar perikolużi għall-kelb il-baħar. Għaliex7 Ħeqq, tafu kemm jinqatlu klieb il-baħar fis- sena madwar id-dinja7 Mal-mitt miljun (100 000 OO0OJi Jiġifieri iktar minn mitejn darba l-popolazzjoni ta' Malta. Kull senal Mhux ta' b'xejn ħafna speċi ta' klieb il-baħar daqt jisparixxu minn wiċċ id-dinjal Fost dawn hemm il-Great White Shark, li dwaru hemm salt gideb fil-film Jaws li kien ħareġ fl-1975. il- -Ħuttafa 38 38 3 Mejju- Ġunju u 2006. MI Ċiefi Fi . se jadottani2 Qed niehdu pjaċir ninnutaw kemm tfal, klassijiet, skejjel, familji, għaqdiet u individwi ħadu ihteress fil-kampanja li qed nagħmlu biex inqajmu kuxjenza favur iċ-ċief u fl- — U, istess ħin infaddlu xi ħaġa biex 1 il-BirdLife tkompli tistudja (il dawn l-għasafar b'aktar reqqa. Dawk is-soft tovs jidher li għamlu ħitt tassewl la Min jixtieq 'jadotta' ċiefa, Grazzi lill-Ħuttaf li daħħlu J l iċempel 347646. membri ġodda f'Marzu u April 2000. Dawn huma l-membri li għall-Mixja Maratona ta' Marzu li għadda ġabru Lm5 jew iktar. Dawn inħeġġuhom jattendu s-Serata Klabb Ħuttaf tat-30 Ġunju 2000 (ara p9) biex jieħdu l-premju li ħaqghom. Grazzi lilhom u ġrazzi wkoll lill-membri l-oħrajn ti wkoll ġabru xi flus għall-mixja. Kompetizzjoni Nintendo 64 ir-rebbieħ tal-Kompetizzjoni Nintendo 64 huwa Jiirgen Pavanello li f'temp ta' xaharejn (Marzu April) irnexxielu jdaħħal 20 membru ġdid fi Klabb Ħuttafl Wawwl Lil Jiirgen ngħidulu grazzi tal-membri Hi daħħal u nifirħulu tan-Nintendo 64 li rebah. Dan il-premju se nippreżentawkh lil Jiirgen nhar it-30 Ġunju 2000 waqt is-Serata Klabb Ħuttaf (ara p9). Nirringrazzjaw ukoll ħafna lil-Zoids ta' Hal Luqa li ġentilment offrewlna dan il-premju. $ Għandi bżonn skoss backnumbers tal- Ħuttafa aħjar inqum u nċempel qabel jispiċcawlhomi e e a e Niġbru biex nixtru… Bħalissa aħna tal-Klabb qed infaddlu flus biex nixtru teleskopju għar-riserva ta' l-Għadira, ħalli jkun jista' jużah j Kulħadd, fosthom intom stess it-tfal ta' l-iskola meta żżuru t-riserva. Dakinhar li għamilna l-mixja maratona ġbarna Lm80 u kif taraw mill-istampa, b'dawk il-flus qbiżna l-kwart ta' kemm jiswa t-teleskopju. Aħna ħa nkomplu nfaddlu l- flus mit-telekards użati li tibagħtulna (u l-ħafna bolli li għad baqgħalna), li dawn aħna nerġgħu nbigħuhom. Inkomplu nżommukom infurmati. Grazzil Backnumbers tal-Ħuttafa baqa' minn ta' kull ħarġa ħlief 1 u 3. Kull backnumber jiswa 25ċ (30ċ bil-posta). Għandi ħabib li xi sitt snin ilu kien sab ferħ ta' għasfur tal-bejt li waqa' mill-bejta fuq il-bejt tiegħu. Dan l-għasfur mal-waqgħa kiser ġewnaħ. Ħabibi dewwieh imma sakemm seta' jerġa' jtir kien għadda xi ftit żmien mhux ħażin. Meta kien għaddielu għal kollox dan l-għasfur ma riedx jerġa' jaħrab għax kien dara fl-ambjent ta' ġewwa, jiġri mad-dar. Barra minn hekk mhuwiex kapaċi jfendi għal rasu. Jekk jaħrab żgur li jmut bil-ġuħ. ' ps L-għasfur mhux qed jinżamm fil-gaġġa. Ħ'Attard Għażiż Mark, Le, mhux legali żżomm għasfur tal-bejt id-dar. Naf li sieħbek kull ma għamel kien minħabba l-qalb tajba tiegħu u l-ħniena li ġietu mill-ferħ batut. Imma l-liġi tgħid sew li għasafar protetti għall-ebda raġuni m'għandna nżommuhom id-dar, lanqas jekk huma feruti. Għax ara kieku kemm għasafar jibdew jinsterqu mill-bejtiet bl-iskuża li nstabu feruti, mitlufin eċċ. Immaġina jibdew jagħmlu hekk bil-merilli (hawn min, tafxi). Jispiċċa kulħadd irabbi (u jbigħ) il-merilli bl-addoċċ u l-liġi ma tkunx tista' twaqqafhomi Sitwazzjoni hażina ghall-ahhar, ma taqbilx2 L-Editur Mejju - Ġunju 2000 - Il-Ħuttafa 38 Għażiż Editur, Nixtieq ngħidlek ili qiegħed niktiblek fuq karta. riċiklata. Dawn in-notepads huma orħos minn dawk tal-karta normali. lilum kont qiegħed fil-ġnien u nisma' għasfur isaffar donnu qiegħed imut. Ħarist madwari u mal-ħajt tagħna rajt gabbjetta mwaħħla. Jien qbadt zokk u waqqajt din il- gabbjetta. Kien verdun imbeżża', bħall-ġurdien imbeżża' mill-qattus. Ftaħt il-gabbjetta u tajjart il-verdun. Meta nduna s-sid qalli biex nixtrilu ieħor, imma jien ma ridtx nara għasfur ieħor imut, allura ma xtrjatlux. Din kienu diġà għamluhielu ħuti. Darb'oħra sibt pitirross mgħaxxex, jien ġbartu, tajtu jiekol u rħejtlu fis- serra. Temmen illi siegħa wara beda itir u telaql Raħal Ġdid Għażiż Karlant, Għalkemm mhux sew li tieħu l-liġi f'idejk, nista' nimmaġina x'ħassejt meta rajt dawk l-għasafar ibatul U prosit talli tuża karta riċiklata. L-Editur bis-saħħa t'hekk se nkun nista' nagħmel ħbieb ġodda. titgħallmu wkoll tibżgħu għall-flus li taqilgħu. Għal Ċikkurillu ċ'' Floor, Airwavs House Nispera li ma ndumx ma nirċievi minn għandkom. Jiena Ċikkurillu, il-ħabib tat-tfal kollha tal-BOV Voung Savers Account. Din hi l-ewwel darba li qed nikteb f'dan il-ġurnal. Kemm qed niehu pjaċir għax Tfal intom tafu xi tfisser il-kelma 'kont'7 Jekk le, ba ngħidilkom jien. Kont hu bħal karus li minflok ikun qiegħed id-dar ikun għand il-bank. Intom qatt smajtu bil-BOV Voung Savers Account Dan hu l-kont tal-Bank of Valletta p.l.c. maħluq apposta għalikom it-tfal biex intom titgħallmu ġġernmghu u Kull min ikollu BOV Voung Savers Account ikun membru fil-Xoung Savers Club u jibda jirċievi Il-Ġurnal ta' Ċikkurillu… għall-Voung Savers. Tfal jiena nħobbhom ħafna l-għasafar u nieħu pjaċir naqra l-poeżiji u l-ittri tagħkom it-tfal, Niehu pjaċir ukoll nara t-tpinġijiet H taghmlu. Jekk tkunu tridu tiktbuli xi ittra jew poeżija jew tagħmlu xi tpinġija ibagħtuha f'dan l-indirizz: l Ċikkurillu l Bħal daż-żmien ma tantx nagħmlu ħruġ minħabba s-sħana u anke għax l-għasafar ma jkunux fl-aqwa tagħhom. Għalhekk dan huwa żmien l-attivitajiet ta' ġewwa. Żmien ta… Hawn hbieb, 7 erta I Loghob u Hot Dogs: Jien tajjeb. L- aħħar attività reġgħet laqghetna x-xita. Se nagħmlu Serata a la Klabb Huttaf, u se :-) Iżda did-darba ma kinux dawn l- nżewquha b'logħob u anke bil-hot dogs għal isbaħ waqtiet. Mhux għax ma ħadniex x'ħin jaqbadna l-ġuħl Aktar irqaqat minn hekk gost waqt ix-xita - sibna kamra ta' mhux ser noqogħdu nidħlu fihom hawnhekk żmien il-gwerra taħt il-Victoria Lines u Intom ejjew u mbagħad tarawlll Il-veduta li kellna minn hemm ma tfissirhiex bi klieml Iżda xorta kellna waqt isbaħl Dan kien aħna u mexjin taħt Ras il- Pellegrin. Mixjin, u f'daqqa waħda minn fuq blata xi 5m taħtna naraw par ġwienaħ enormi suwed jinfetħu. Imbottatura b'saqajha… u l-ARPA telqetlli Iva, arpa (osprevjli Għasfur li meta jiftaħ ġwinħajh fihom aktar minn 1.5ml Smajna ħafna tiri għal fuqu (allavolja protett bil-liġi) imma b'xorti tajba xi berdwoċers li kienu lejn ix- Xemxija rawh ikompli triqtu lejn l-Italja —u min jaf, forsi jasal il-Finlandja. Barra dan, kellna x-xorti naraw ukoll daqquqa tat-toppu (hoopoe), u xi qtajja' rsieset (heronsji Min jorqod ma jarax għasafar… irrid ngħid… ma I Rerl jaqbadx ħutl Xogħol l-Għadira Sejrin sar-riserva ta' l-Għadira. F'Lulju r-riserva ma tkunx miftuħa ghall-publiku għax ma tantx ikun hemm għasafar. Ghalhekk, il-gwardjan juża daż- żmien biex jagħmel skoss xogħol ta' l-idejn. U ahna tal-Klabb ha mmorru ngħinuh. Tinkwetawx, xoghol li jaqsam id-dahar m'hemmx, l-aktar forsi nħawlu xi siġra. U wara… dritt għal fuq ir-ramel man-naħa l-oħra j tat-triq u minn nofsinhar sas-sitta ngħumu u nilagħbu. Niltaqgħu: 8am ħdejn tal-ħalib Bieb il-Belt jew Vam il-venda ta' l-Għadira Nispiċċaw: 6pm Hemm xi ħot dog għalija, jewżl Post: SKola Primarja Furjana 756 (fil-bieb). Ħuttaf kollhal- Bħal ta' kull sena, ha mmorru sa fuq l-irdum f'Ta' Ċenċ f'Għawdex biex nisimghu l-kunċert notturn taċ- ċietil Billi jkun tard, se norqdu hemmhekk ukoll. Nimxuha mill-iMġarr sa Ta' Ċenċ. Meta naslu fuq l- irdum nistennew sa ma jidlam biex tibda waħda mill- isbah esperjenzi ta' l-għasafar li għandna f'Malta. Ġibu: flus għall-vapur, ikel, tromba, sleeping bag jew kutra (bil-lejl taqa' s-sirda), ilma u basket minn dawk tad-dahar - mhux milli żżommu f'id waħda. Niltaqgħu: 3pm ħdejn tal-ħalib Bieb il-Belt jew 4pm iċ-Ċirkewwa jew 4.30pm l-iMġarr Għawdex Lura Malta: il-Ħadd filgħodu f'xi d-9am Min ġej din l-attività jrid iċempel l-uffiċċju 347646 — Il-Ħames Parti Il-Ħames Parti Fil-ħarġa bf tii Ta atti lest Oi g EĊi ifiq nukleari. Did-darba se naraw x'inhuma l-problemi li toħloq l-enerġina nukleari. Meta atomu jingħaqad ma' atomu ieħor, jew inkella meta jinqasam, toħrog ħafna enerġjia. Din l-enerġija tkun ta' żewġ tipi, sħana u radjuattività. Sħana nafu x'inhi għax inħossuha fis-sajfi Radjuattività hija bħal mewġ, imma minflok fil-baħar, tkun fl-arja. Meta l-mewġ tal-baħar jaħbat mal- blat, jagħmillu l-ħsara u jista' anke jkissru. L-istess ir-radjuattività. Meta jkun hemm ħafna minnha, bħal meta jinqasam atomu, tagħmel ħafna ħsara lil-affarijiet li taħbat magħhom u tkissirhom. Fil-ħarġa li għaddiet rajna Ii l- uranjum huwa dak il-materjal li jinqasam biex jipproduċi l-enerġija, li magħha tiġi r-radjuattività, Waħda mill-akbar perikli ta' l- enerġija nukleari ħila meta tfalli s- sistema li tiehu s-sħana mill-uranjum għall-ilma. Meta jiġri dan, it- temperatura ta' i-uranjum togħla mmens. Aktar ma togħla, aktar jinqasmu atomi ta' l-uranjum. U f'qasir żmien tant tinġabar sħana u enerġija li ssir splużjoni kbira. F'din l-isplużjoni l-uranjum lixxerred ma' kullimkien. Imrna l-problema ma tiqafx hawnl L-uranjum li jixxerred jibqa' jinqasam u jarmi r-radjuattività ma' kullimkien. U kull ħaġa li tiltaqa' maghha r- radjuattività, tibda tkissirha bil-mod il- mod. Il-ġisem tal-bniedem li tidħol fih ir-radjuatiività ma jibqax jaħdejn tajjeb. Għalhekk splużjoni nukleari ġġib ħafna problemi ta' saħħa ui anke mwiet. Dan ġara fl-1986 f'Chermobvi fl-Ukraine, meta splodiet pawerstejxini 1995 mietu madwar 125,000 bit- traġedja, u 580,000 oħrajn qegħdin isofru problemi ta' saħħa. Meta l-uranjum jinqasam, jinħolqu żewġ atomi iżgħar. Dawn l-atomi jibqgħu jarmu. r- radjuattività. Xi ħaġa trid issir bih dan l-iskart tadiuattiv, pero m'hawnx soluzz- jonijiet sempliċi. Xi pajjiżi jidfnuh taħt l-art. :- Din hija x'aktarx l- aħjar ħaġa. Pajjiżi oħrajn jarmuh il- bahari Naturalment, il-ħut u il-ħxejjex fl- inħawi jimtiew radjuattività u jmutu. Meta kienet għadha teżisti l-USSR, irmiet skart nukleari fil-baħar mill-inqas għoxrin darba. Proviema oħra tinqala' meta i- irmpjant jew pawerstejxin nukleari ma ikunx tista' tibqa' tintuża. Ma tistax kemm taghlaq il-bieb u titlaq 'l hemm. Dan għaliex il-biċċiet kollha ta' l- impjant ikunu mimlijin radjuattività, u Mejjn- Ġunju 2069 s il-Ħuttafa 38 Dfin temporanju mhux fil-fond L. Diin permanenti fil-fond ji Kif jidfnu skart nukleari - proċess i għali ħafna H ftit pajjiżi jagħmluh jkunu jridu jinħażnu sakemm jitilfu din ir-radivattività. L-ispejjeż biex isir dan huma enormi. Ghalhekk, ħafna drabi dan ma jsirx u l-materjal jintrerma' fl- ambient. Kull ma jkun qrib tagħhom imut. Il-Ħuttafa 38 2 Mejju - Ġunju 2000 11 Dik il-Widnal Kollha smajtu b'Widnet il-Baħar. Mhux ghax komuni jew ghax tajba għall-ikel, imma għax tgħallimtu li din hija l-pjanta nazzjonali ta' Malta. Imma x'tafu iktar dwarha dil-pjanta7 Mela ara ġejjin ftit fatti… Hija endemika għal Malta, jiġifieri mid-dinja kollha tikber biss… f'pajjiżnal Fis-selvaġġ hija skarsa, għalkemm spiss taraha mhawla. Hija evergreen, jiġifieri tibqa' tħaddar anke fix-xitwa. Il-weraq sukkulent, jiġifieri mlaħħam għax iżomm fih l-ilma għal żmien in-nixfal Tissejjaħ Widnet għax il-weraq qisu widnejn ta' ħmarl Tikber ma' l-irdum li jagħti għal fuq il-baħar. Tagħmel fjuri roża skur (ara pi) minn nofs Mejju sa Lulju. liha l-pjanta nazzjonali mill-1971. kal Dehret fuq bolli u anke fuq karti tal-flus. — Faċli ħafna biex tkabbarha mill-biċċa. re Hija mħarsa bil-liġi, jiġifieri ma tistax' taqta' jew. i'7u taqla' biċċiet minnha mis-selvaġġ. iż Hija pjanta primittiva ħafna, u ma tiġi mill-qrib .— minn ebda pjanta oħra moderna. A L-isem xjentifiku tagħha Palaeocvanus crassifolius, ifisser kaħlanija-antika b'weraq imlaħħaml Il-fjuri tagħha jħobbuhom ħafna l-insetti, : speċjalment tip ta' ħanfus irqiq. j Minħabba li l-Għargħar saret ukoll pjanta nazzjonali (għax siġra hi pjantal), Widnet il-Baħar jaqbel li issa tibda tissejjaħ il-fjura nazzjonali. ERA Darba kienet fuqi f il-karta tal-lira. lej Tliet pitazzi ta' l-għasafar Mj Stiker bil-kulur ta' għasfur lej Tmien punti fil-Ħuttafa tas-Sena Ħajjar ħbieb, aħwa u kuġini jidħlu fi Klabb Ħuttaf, 'tihom jimlew kopja ta' dil-formola, imla isfel id-dettalji tiegħek stess, u ibgħathomina, flimkien mal-Lm2 tal-membru l-ġdid. Dettalji i membru l-ġdid il BirdLife Malta 57/28 Triq Rigord Ta' Xbiex MSD 12 Tibgħatx flus bil-posta - ibgħat ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta), postal order jew 34 bolla tas-6ċ tiegħek GIO Tqattax il-magażin — ħu fotokopjal Il-Ġebla tal-Ġeneral