Ta' Ċenċ (Sannat) sit importanti Ekologoka Fil-Ħarġa nru.ll tas-Soċjetà Mużikali Santa Margerita V.M. fl-okkażjoni tal-Festa 2008 (Ta' Sannat) ktibt artiklu dwar l- importanza tas-sit Ta' Ċenċ għall-għasafar li jbejtu f'pajjiżna, u semmejt fost oħrajn, iċ-Ċiefa, il-Garnija, il-Merillu l-Bilbla. F'din il-Ħarġa, dan l-artiklu juri li Ta' Ċenċ huwa importanti mhux biss għall-għasafar iżda wkoll għall-diversi speċi ta' fawna u flora. Ta' Ċenċ, inkluż Wied Sabbara, huwa sit ta' importanza ekoloġika; ġnien naturali ta' xagħri u steppa l- iżjed importanti f'Għawdex. Ix-xagħri huwa ekosistema ta' veġetazzjoni li titkattar l-iżjed fejn ikun hemm wesgħat u pjanuri ta' blat tal-qawwi jew taż-żonqor b'ħafna ħofor u xquq. Hawn jinstabu arbuxelli żgħar, baxxi u folti, li l- i biċċa l-kbira minnhom ikollhom riħa aromatika bħas-Saghtar, l- Erika, u t-Te Sqalli. F'Ta' Cenċ u l-inħawi tiegħu jinstabu diversi tipi ta' xagħri, fejn f'uħud jiddominaw ċerti pjanti bħaż-Żebbuġa, u f'oħrajn jiddominaw pjanti oħra bħat-Tengħud tax-Xagħri. Fl- imgħoddi partijiet mill-inħawi f'Ta' Ċenċ, kienu jinħadmu. Iżda llum huma żdingati u b'hekk żvilluppat l-Isteppa, ekosistema oħra ta veġetazzjoni fejn jinstabu pjanti erbaċji speċjalment dawk tal- familji slavaġ bħal taz-zunnarija (eżempju: Zunnarija tal-Baħar), kif ukoll pjanti bil-basal jew tuberi, bħall-Għansar u l-Berwieq. Dawn il-pjanti slavaġ li semmejt flimkien ma oħrajn bħalma huma AP IS f WA 2) l-Orkidej, il-Ħalib it-Tajr, in-Narċiż, il-Beżżulet il-Baqra, il- Widnet il-Baħar il-Pjanta Nazzjonali Fejġel, u ħafna u ħafna oħrajn, jiffurmaw ġnien xagħri estensiv, li f'Għawdex tikber f'Ta' Ċenċ. partikolarment fix-xitwa u r-rebbiegħa. Dawn il-pjanti kollha joffru kennu ikel lil diversi speċi ta' friefet u insetti li f'Ta' Ċenc għandhom fejn jirgħaw u jimirħu. Ħalib it-Tajr li jfewwaħ u jbajjad qalb il-blat. F'Ta' Ċenċ jinstabu wkoll pjanti endemiċi Maltin, jiġifieri ma jinstabu mkien jikbru fis-selvaġġ f'pajjiżi oħra. Fost dawn hemm il-Bjanka tal-Irdum, arbuxell folt li jikber biss mas-sisien u fl-irdumijiet, b'weraq bajdani u tawwali kemxejn imlaħħam u jwarrad fil-bidu tal-ħarifa bi fjuri żgħar miġburin f'għenieqed folti. Din l-ispeċi ġiet deskritta għall-ewwel darba fl-1987 minn żewġ botaniċi Sqallin u semmewha xjentifikament Cremnophvton lanfroncoi għax iddedikawha għal l-botaniku Malti Edwin Lanfranco. Tikber ukoll il-pjanta endemika Widnet il-Baħar, li fl-1971 ġiet stabbilita bħala l-pjanta nazzjonali ta' Malta. F'Għawdex tinstab biss fl-inħawi f'Ta' Ċenċ, u twarrad mill-aħħar ta' Mejju sa Lulju bi fjuri vjola ċar li jikbru fil-ponta ta' zokk twil. Għandha l-weraq lixx u kemxejn imlaħħam, b'forma ta' '3ż manku ta' mgħarfa. Kien ddeskriviha għall-ewwel darba il- , professur u botaniku Stefano Żerafa, fl-1827. i Ta' Ċenċ huwa kumpless estenżiv ekoloġiku ta' : diversi tipi ta' ħabitat, fejn jinstabu wkoll niċeċ żgħar ekoloġiċi bħalma huma l-għadajjar ta' l-ilma tax-xita qalbiil-— sr Gremxula ta' Malta ħolqa mill-katina naturali blat, li biċċa l-kbira minnhom ma jinxfux qabel is-sajf. tal-biodiversità li tinstab f'Ta' Ċenċ. Fihom jgħixu krustaċej żgħar bħall-gambli u żagħrun tal- għadajjar ta' l-ilma ħelu. Dawn il-ħlejjaq ibidu l-bajd u meta l-għadajjar jinxfu l-bajd kapaċi jiflaħ għas-sħana u l-qilla tax-xemx fis-sajf, biex hekk ftit wara l-ewwel xita 23 jfaqqas u jerġa' jibda ċiklu ieħor fil-ħajja tagħhom. Il- Gamblu tal-Għadajjar fih biss tliet ċentimetri u jinstab fl-għadajjar minn Settembru sa April, l-iżjed sa Mejju. Ikun kannella ċar kemxejn trasparenti, iżda ġieli jkollu lwien oħra jekk ikun għadu kemm kiel xi algi À mikroskopiċi. Għandu ħdax-il par saqajn biex jaqdef u 5:75 jgħum wiċċu 'l fuq. Il-mara għandha borża kulurita li 57 hi żżomm il-bajd fiha qabel tbidhom. WE ii MA k F'Ta' Ċenċ jgħixu wkoll numru ta' speċi ta' Il-Qanfud mammiferu li għandu xagħru forma ta' xewk iebes. mammiferi; annimali li għandhom qafas ta' għadam (l- iskeletru), għandhom ix-xagħar u jreddgħu l-frieħ, fosthom il-Fenek, il-Qanfud, u l-Bugeddum ta' Għawdex. Il-Fenek iżomm moħbi matul il-jum. Ġeneralment joħroġ jirgħa għall-ikel kmieni fil-għodu jew tard fil-għaxija u ma l-iċken ħoss dritt jisparixxi f'xi toqba fil- ħamrija jew qalb il-blat. Il-mara twelled il-frieħ l-iżjed matul ir- rebbiegħa u s-sajf. Il-Qanfud minn fuq miksi b'xagħar iebes u jniggeż u għandu ferq fuq moħħu. Jinstabu żewġ tipi; wieħed ċar u l- 4 ieħor skur. Ixomm u jisma' ħafna u jiekol insetti, għekierex u bugħeriewen, ħniex u anke vertebrati żgħar. Joħroġ matul il-lejl, imma meta fix-xitwa jkun il-ksieħ u t-temperatura titbaxxa ħafna jibqa' fil-moħba tiegħu għal żmien twil. Ikollu boton wieħed ta' minn żewġ sa erbgħat ifrieħ li jwelled mill-aħħar tar-rebbiegħa sal-bidu tal- ħarifa. Meta jkun mhedded jiddefendi ruħu billi jingħalaq u jifforma ballun tax-xewk. L-iżjed mammiferu nteressanti li jinstab f'Ta' Ċenċ hu l-Bugeddum ta' Għawdex, li qisu ġurdien żghir, imma m'għandu ħ x'jaqsam xejn mal-ġrieden. Jiekol biss insetti u annimali oħra żgħar ħafna. Dan jinstab biss f'Għawdex u Sqallija u l-popolazzjoni li tinstab hawn hi ta' sottospeċi endemika, bl-isem xjentifiku - Crocidura sicula calvpso. F'Ta 'Ċenċ jgħammru wkoll numru ta' , rettili, annimali addattati biex jgħixu f'postijiet niexfa. Dawn Orkida Piramidali li tħammar fil-blat tax-xagħri. għandhom ġilda b'kisja qxur. Fost l-iżjed komuni hemm il-Gremxula ta' Malta, ix-Xaħmet l-Art u s-Serp l-Iswed. L-inxufa tas-sajf fl- inħawi f'Ta' Ċenc hija addattata għall-ħajja tagħhom. It-tlieta joħorġu jilagħqu x-xemx partikolarment fir- rebbiegħa meta x-xemx tkun għadha ma bdietx tikwi ħafna. Sfortunatament hawn ħafna li jistmerru r- Imma dawn huma annimali bħal oħrajn u jiffurmaw parti mill-ekosistema li jgħixu fiha; ħolqa importanti minn katina naturali. Dawn l-ispeċi kollha ta' fawna u flora jiffurmaw parti mill-biodiversità li tinstab f'Ta' Ċenċ u jagħmlu lil dan post hu l-inħawi tiegħu sit ta' importanza ekologika ġnien naturali ta' xagħri importanti mhux biss għal Sannat li qiegħed fuq l-għatba tiegħu iżda għal Għawdex kollu. Pubblikazzjoni Indipendenza, Malta. Flora u Fawna ta' Malta. Dipartiment għall- Ħarsien ta' l-Ambjent, Malta.