L-ARMONIJA FIL-KITBA TAL-PROŻA MALTIJA Il-kitba hija sengħa tal-moħħ. Jekk fis-Snajja' l-oħra tal-Ġmiel id-daqs, il-lewn, id-daqq jiġbdu, iżommu, ijassru l-għajn u l-widna, fil-kitba l-ħsebijiet, il-fehmiet, ix-xewqat u t-tqanqil tal-qalb, misturin talit il-kisja tal-kelma maħżuża li u la tolqot il-għajn bi ġmielha u anqas il-widna bi ħlew- witha, jidħlu dritt f'moħħi il-qarrej u f'qalbu, jirbħuh bi ġmielhom u b'qawwithom u jqajmu ġo fih il-ħajja li fawret f'moħħ il-kittieb. Għalhekk il-kitba, aktar mis-Snajja l-olira tal-Ġmiel, hija sengħa ruħana, għax titwieled fir-ruħ, tgħix fir-ruħ u tafidem fuq ir-ruti. Iżda l-kitba meta naqrawha mhux bil-moħħ biss, imma b'leħen għoli, jew b'lelien sieket li jinstama' biss mir-ruħ, tolqot ukoll il-widna u bħas-sengiħa tad-daqq, għandu jkollha dik il-ħlewwa, dak it-tiżwiq u tirkib ta' ilhina tqal u ħfief, miftuħa u magħluqa, mkarkra u maħtufa, li jxebbhu dik id-daqqa li tkun tidwi ġewwa ruħ il-kittieb imqanqla mill- qawwa tal-fisebijiet u mkebbsa mil-lehġa tax-xewqat. Jafuh dan il-poċti li jqabblu l-versi mad-daqqa ta' qalbhom. Imma l-proża wkoll għandha l-mużika tagħha, għandha l-armonija tagħha li jħossha l-kittieb ġewwa fih u jrid ifissirha bi kliem imqassam bi qjies sabiħ. Mhix armonija tal-poċżija, li hi marbuta mar-regoli li joħolqu dak it-tmew- miġ fil-versi li jgħidulu ritmu, iżda armonija oħra, ħielsa minn regoli, nieqsa mir-ritmu, imma ħelwa fil-widna. Il-liġi ta' l-armonija fil-kitba tal-proża ħassewha u fehmu- ha l-akbar kittieba qodma ta' Ateni u ta' Ruma. Demd- steni u, warajh, Ċiċerun fid-diskorsi tagħhom quddiem is- Senat,.—ġmiel ta' kitba li ma jidbielx maż-żmien,— barra milli jagħżlu l-kliem u jorbtuh bi ħlewwa u b'qawwa li tolqot u tqanqal u tirbaħ, kienu jħobbu wkoll imellsu l-widna b'daqqa sabiħa f'tarf il-perijodu. Jiġifieri fil-kitba ta' dawn iż-żewġ oraturi kbar bosta drabi l-perijodu jagħlaq b'kelma jew kelmtejn li s-sillabi tagħhom, twal u qsar, jagħmlu kadenza li ddoqq ħelu fil-widna. Mijiet ta' snin wara, il-kittieba Għarab kellhom sen- għa oħra jew liġi oħra fl-armonija tal-proża — ir-rima—. Fil-Quran u fil-proża mirquma aktar bir-reqqa, l-aħħar kelma tal-vers tirrima ma' l-aħħar kelma tal-vers ta' qabel jew ta' wara. Il-versi jew perijodi ma għandhom l-ebda ritmu u l-ebda kadenza, iżda rima biss, li tibqa' sejra sa erba versi jew iżjed, u titbiddel kif irid u meta jrid l-kittieb. Din il-liġi, ftit jew wisq, iħossuha l-kittieba kollha tal-proża, ikunu ta' liema ġens ikunu, jekk inhuma kittieba tajba u mkissra f'dak ix-xogħol; għaliex din il-liġi għandha s-sisien tagħha fin-natura, imma tinħass aktar u afjjar fejn is-sens tas-sabiħ sar iżjed dilikat u fejn is-Sengħia tal-Gmiel għaddiet aktar il quddiem. Il-kitba tal-Malti għandha l-armonija tagħha wkoll. Ma nafx iħosshiex kull ħadd, jew aħjar, ma nafx jifhimhiex kull ħadd, Għax kull ħadd iħoss li proża mhix bħal oħra, li walida aktar ħafifa fil-mixja u aktar ħelwa fid-daqqa, u ofira aktar tqila u aktar iebsa. Xinhu li jagħżel kitba minn oħra 7 Nistqarr għalija n-nifsi li bosta drabi jiena u nikteb in- ħoss li kelma,—nom, aġġettiv, verb,—għalkemm tfisser tajjeb il-ħsieb tiegħi, trid magħha kelma oħra li ma tbiddel xejn il-ħsieb iżda, marbuta mal-kelma l-oħra, bħal żewġ noti magħqudin f'akkordju, toħloq lilewwa li togħġob lill- widna. U għalhekk it-tieni kelma għandu jkollha dak il- għadd ta' sillabi, dak il-qjies ta' vokali, dik il-qagtida ta' aċċent li jaqblu mal-kelma ta' qabel. Xi drabi wkoll inħoss li kelma għandi nqallibha minn fejn hi u nqegħidha qabel jew wara fejn l-aktar iddoqq felu fil-widna. Infissru afijar b'eżempi x'inhi l-armonija tal-proża Maltija. ttibqa' tixgħel u tħeġġeġ il-ħajja tal-ħedma tiegħu, ta' dik il-ħedma li minn ruħu tnisslet u ssawret'. (Ward ta' Qari Malti, faċċ. Ara x'effett għandha l-aħħar kelmal: Neħħiha, u l-perijo- du jitlef id-daqqa tiegħu. Jew inkella, biddilha u flokha ikteb: u ħadet sura, jew qalleb il-kliem bekk: li tnisslet u ssawret minn ruħu, u flok armonija tħoss daqqiet bla filewwa u bla togħma. €… kollox hu ġema', kollox hu qiegħed fiż-żġieġ b'dehen ta' għaref u bi mħabbajta' qalb mixgħula'. (Hemm, faċċ 200), Iż-żewġ kelmiet: qalb mixgħula jagħalqu l-perijodu b'kadenza sabiħa, ĊParaġ kbir inħossu f'qalbna meta naraw il-qari tagħna sejjer dejjem jinxtered'' (Leħen Il-Malti, Nru 25, faċċ. It-taqsim tal-kliem f'dan il-perijodu fih xi ħaġa li tixbah lir-ritmu. L-ewwel erba' kelmiet huma vers tat-tmienja, bl-aċċent fuq it-tielet u s-seba' sillaba; l-aħħar tliet kelmiet huma vers tas-sebgħa. Inbiddlu issa u nqallbu l-kliem: UInħossu f'qalbna faraġ kbir meta naraw il-qari tagħna dejjem jinxtered ', jew hekk : ''Inħossu faraġ kbir f'qalbna ..' u l-ħlewwa tal-perijodu tħossha titbiddel, titħassar, tintilef. . ti mat-tifkira għażiża jqanqal f'qalbna tafibit ta', mħabba ħierqa u jislet minnha kliem…'' (Leħen il-Malti, Nru. 31, faċċ.). Min ma jħossx li l-aġġettivi għażiża u ħierqa, għalkemm fihom infushom ma jżidux ħlief ftit dawl lill-ħisieb ewlieni ma jistgħux jitneħħew bla ma titħassar id-daqqa tal-perijodu 7 ċijun ta' xibrejn fix-xtiewi; trab mikwi li joqtlok fis- sjuf;…. ħaġa ma ssibx illi tferraħlek qalbek… (Ward… faċċ. Aqra b'leħen għoli u meqjus dal-kliem, u ma tafx intix taqra proża jew poeżija. L-ewwel tliet kelmiet huma vers tas-sebgħa, li għandu d-daqqa tal-poċżija Is-Sliem: ''Ħelwa mal-ward titbewwes' (Dun Karm Il-Malti, Marzu 1980, faċċ. L-erba' kelmiet ta' wara: trab… sjuf huma vers tad- disgħa, li jaqbel mal-versi tal-poċżija Kewkba: ''Tnt tiġri w ma tieqaf imkien' (Dun Karm Il-Malti, Marzu, 1930, faċċ 26). Il-kelmiet: faġa… qalbek huma vers tal-ħdax, li tħas- sru jekk tqalleb il-kliem hekk: Ma ssibx ħaġa…, jew tbid- del illi f'k. Ġalanton Vassallo, li minnu ħadna dan l-eżem- pju, hu wietied mill-kittieba li l-aktar jolqtu l-widna. 'Le, il-mara ma ġietx fid-dinja biex tiddandan u tiż- żejjen xbejba; biex titgħajjeb u tqassas meta tkun miż- żewġa; jew biex tgemgem u tithekka u terfa' salib ħadd ieħor meta tixjieħ.' (P. Bellanti, Ward… faċċ. Tliet perijodi; l-ewwel tnejn jagħalqu b'kadenza ħafifa u mgħaġġla, u l-aħħlar wieħed jagħlaq b'kadenza aktar twila u tqila. Nagħiżlu xi eżempi mill-proża ta' Dun Karm u niktbu b'ittri mmejlin il-kliem li jagħlaq perijodu b'kadenza : .: l-art fejn għad jinżel fit-tgħanniqa tal-mewt.' (Il- Malti, Marzu 1929, faċċ. 42 f. U l-qawwa li toħroġ minnha nfisha rimi, friegħi, ward; u biż-żmien il-frott'. f… jekk minn fuq ma kenitx miżmuma fid-dell, milquta mir-riħ, mirgħija mid-dud'. (Hemm, faċċ. f… issa jieħdu xejra, issa jieħdu oħra, u xejn ma jibqa' kif ikun'. 4. ħabib tas-sewwa, għadu ta kull għamil liż jgħajjeb, li jtabba''. (Il-Malti, Marzu 1930, faċċ. €… U minn qalbna tixref fuq xufftejna bi tbissima u b'xi klejma ta' ferk'. (Hemm, faċċ. €.. ġmiel illi jħaddan il-ħsieb aktar milli jqanqal il- qalb'. U nistgħu nżidu ħafna u ħafna eżempji oħra, u nuru li l-Malti, f'idejn min jaf jaħdmu bis-sengħa, jista' jitleħħen f'daqqa ħelwa xejn inqas mill-ilsna ta' Ateni u ta' Ruma. Regoli li jmexxu din l-armonija tal-proża ma nistgħux nagħtu; l-ewwelnett għax għadha mhix magħrufa biżżejjed, u t-tieni għax dawk id-dehriet ta' ġmiel li jleħħu f'moħfi il-kittieb, u dak id-daqq ħelu li hu jħossu jidwi f'qalbu jaqbżu kull xkiel ta' regoli u jitilfu ġmielhom u filewwithom malli jitjassru għal-liġi miktuba. Ħaġa waħida nistgħu ngħil- du: il-proża mhix posżija, u għalhekk l-armonija jalitieġ li tkun flokha, għaliex is-sabiħ jibqa' sabiħ sa kemm idum f'loku; iżjed, it-taqsim tal-kliem ma għandux ikun kontra l-grammatka, is-sintassi jew l-istil tajjeb, u għalhekk ma nistgħux infaħħru l-kittieb tar-rumanz Inez Farruġ meta jikteb: jersqu kienu, bdew kienu, twassal kienet u ħafna oħira. Jitgħallmu l-kittieba ż-żgħażagħ tal-proża jorqmu l-kitba tagħhom, u l-aktar il-kitba ta' xejra għolja, b'din iż-żina, li mhix l-iżgħar waħda li ssebbaħi il-kitba Maltija.