Hadt pjaċir meta smajt li t-Tabib J. Morana kiteb l u Hospital Attendants. Ktieb bħal dan kien ilu meħtieġ għax L mingħajru l-istudenti jsibuha bi tqila biex jiftakru dak li jisimgħu Waqt il-lezzjoni. Barra hekk il-ktieb se jkun ta' għajnuna kbira għall-istudenti Maltin għax fih ikunu jistgħu jaqraw u jifhmu sewwa t-tagħrif fuq is-suġġett miktub bl-ilsien tagħhom, Abna nafu kemm x'uħud mill-istudenti kienu jħabblu moħbom biex jaqilbu għajl-Malti u jibqgħu jiftakru dak li jaqraw f'kotba b-ilsna barranin. ' Mela dan il-ktieb se jan ta' għajnuna kbira lill- — istudenti iżda' huma (jridu jiftakru li jeħtieġilhom iħabirku billi joqgħodu attenti waqt il-lezzjonijiet u billi jistudjaw bil-għaqal weħidhom wara l-lezzjonijiet, Irrid infiehem ukoll li f'dan il-ktieb l-istudent isib biss prinċipji jew punti ewlenin tas-suġġett li jservuh bħala bażi għall-istudju tieghu, mbagħad huwa jeħtieġlu jtemm it-tagħlim u jissaħħaħ fis-suġġett, bl-ispjegi tal-Professur u bl-attenzjoni fil-klassi. Fil-waqt li nifraħ lit-Tabib Morana għal din il-biċċa xogħol ta' fejda nittama li din il-ħidma tiegħu tisfa ta' ġid lill-istudenti tagħna, i l ' Tabib Prinċipali tal-Gvern. dawn in-noti ta' taghlim għal dewk li jistudjaw għall-Infermieri ia ġisem ki fisabħtu,. Kif jaħdem iż-ġisem m meta: 'jkun-marid. jissejjak. iċ-Cellmia .Iċ-ċellula hija. dil l il-formazzjoni. jew BKaġa illi i biha huwa mibni l-ġisem. Il-bidu: tal-bini tal-ġisem Uman. huwa hekk:.. minn żneja' isiru. erbgha, minn erbgha - ġetru' sit exiu-iinn — sittaxsisiru tnejn u tletin, Dawn it-tnejmru' tletin. (32) i ċellula jissejhu l-embrionie plate jew plakka. embrionaliz kull , ' ċellula tal-plakka embrionali tmur: għar-rasa, biex tifforma jew ta tibmi xi parti tal-ġissm, per eżempju, ċellula. tmur biex tibni ' A il-mohh u s-sistema-nervus, ohra tmur biex tagħmel: l-iskeletru, if ohra biex taghmel il-qsib, il-pulmmi u l-pieura u ohrajn biex jagħmlu i-kumplament tal-ġisem, Kif tikber iċ-ċellula i ' Iċeċellula ċikber bil-qasma: tan-nukleu tagħha u minn waħda' ssir tnejn u tibqa' tagħmel hekk sakemm tasal mat-tessut - fibrusi u kun jew chFB. ma' thom tagħha; Jekk iċ-ċelilula x għal xi raġwni jew ohra-ma tkomplix tinqasam biż-żewġ, sallura dik iċ-ċeliula: farpeda: tinħeba taht il-għaqda: taċ-ċelluli l- f :oħra u tibqa' sakemm dik il-massa ma tibqghax maqgħuda. kif imissha; dan jiġri: fil-perijodu tal-ħajja tal-bniedem illi :Assjħulu l-klimetieriku, Dawn it-tessuti jiġifieri X-Xeoħam, il-isaħam, it-tessut fibrus jibdew jiċċajjpru wisilura dik ċ- ċellula farraċa billi ssib ruhha mlahalfia tibda' timmultiplika 'ruksha bħalma għamlu ta' qabilha fi. żmienhom u x'uhud jgħidu KA illi hekk isir il-Gancer, (Tsoria ta' Thierseb). — ta 'Is-sustanza- keċiċelljula jgħidulha protoplasma. u-barra mini: hekk iċ-ċellula għandha għoqda li jsejħulhġ a-nuciċu kl dan : in-nucleu huwa: l-ħajja taċ-ċellula, L tol ; Do Dan in-nuejeu huwe maghmul minn krometina u tistal- : t , tikkolorih bil-gentian: violet; Iċ-ċellula. timmultiplika ruħha 'permezz tal-qasma. ta' dan in-rmeleu jiġifieri minn-nucieu wiehed isiru tnejn, biili kull biċċa tmur fit-truf opposti taċ-ċellula. i 2. kull biċċa tan-nucieu l-qadim isir nucieu ġċid; minnflok IT i ċellula wahda jkun hemm tnejn kompluti bil-qasma: tal-protoplama ' À li kienet tikkomponi: ċ-ċellula. l-qadima, Dan il-proċess i isejħulu karjoċinesi. il JR Id-Demm ' tl i , Lh Ana e , ; PKRtti iż-Tiuwidurilli jservi biex LT jegħti l-ħajja 'liil-ġisem; huwa maghmul minn ċelluli li Fat ' m'humiex maqgħudin ma xulxin bhalms- huwa. l-fwied, ighumu fl-' ilma sierus illi jeghmel il-parti likwida tad-demm, Tu . AN MMA i ż Id-demm għandu ħafna kwalita-ta' ċeiluli u huma dawns- Corpuskoli. ħomor 4.9. sos. sos. B,009,000 kujl ċ.cM,. 606 Ġa ja, 000 kuli Gen. Eosinofili ss 906 006 : żi kull e,cm, ' Il-funzjoni ta'' dawn iċ-ĊŻiTULL l huma- diversi u i tanti hafna. Iċeċelluli ħomor: armati bl-ettoġlobins illi. taghmilhom il-kuluri l-homor, iġorru l-ossiġenu mill-pulmuni. għandna;:- ŻUŻSMAD NI Il-qalb hija organu muskolari mhaffer ji jinsab fine ' nofs bejn il-pulmuni; tikkonsisti minn erba' kmamar, jiġifieri. l-orekjetta tal-lemin u tax-xellug fuq: u l-ventrikoli tal- 5. lemin u tax-xeilug taht. : Mill-ventrikolu tax-xellug toħroġ minn wara l-qalb, l- arterja prinċi- pali, l-aorta, Minn l-orekjetta tal-lemin tofiroġ il-vina Kava, 4 Il-qaib għalkemm hija vojta minn ġewwa, fil-ħajja dejjem ikun fiha d-demm (3 028;). Bejn l-orekjetti u l- Ventrikoli tagħha għandha dawn il-- waivoli li seirin insemmu biex jid- dirieġu. d-demm minn parti ghall-ohra tal-qalb u għal kull parti tal-ġisem, ' Per eżempju meta jimirdu l-valvoli tal-aorta bħal ma jiġri fir-rewmat- tismu u fl-Arterioscierosi, il-għaliex il-V ivoli ma jagħilqux tajjeb, meta l-qalb tinbotta d-demm 'i fuq biex tissuplixxi l-moħħ; parti mid-demm terġa' tinżel lura fil-qalb u l-moħħ, billi. jkun priv mid-demm li jinħtieġlu u l-bniedem jibda jkoss sturdamenti u tixjir ta' mejt, il-galb jekk tħares iejha minn fuq, wara li taqtagħha . ' miil-vini u l-arterji prinċi- pali tidher bħail-isketeh ta' pawn tabts- Piha srba' vaivoli illi huma maghmulin bħal tazzi, jiġifieri forma ta' l-ittra LI '. mill-istess inforra tal-qalb jinqasam u. jiġi ċatt ikollu l-forma. ta' din il-figura. Hemm erba' valvoli wahda għal kull kemrs tal-qalb u- IL-VALVOLI i, Il-valvola Mitraiċ li fiha : Vaisvokħ żewġ Kuspidi u tiftak u tagħlaq l- MirRohi apertura suriculo ventrikolari — ; mnejn jidħol id-demm għall-ġewwa ja talomuw il-ventrikolu tax-xellug wara'li.. —'KA A NST ikun: ġie mrewwali fil-pulmuni: 2, Il-valvola trikuspidi illi. ; :, - : fiha 3 kuspiċdi tiftaħ u taghlaq ' et . lid-demm ii jidhol jew joħroġ mill- Gvii 5350 Il-valv.holmohari jħares l-apertura ta' l-arterja , pulmonari 'bejnha ucbeji il-ventrikolu tal-lemin. : c l. U fl-aħħar nett il-valvola aortika illi tħares l- apertura bejn il-ventrikolu tax-xellug u l-aorta, ' Il-qalb bħall-organi kollha l-oħra għandha ċe . ċirkolazzjoni tagħha msejħa ċ-ċirkolazzjoni koronarja għaliex ; tgħaddi mill-arterja koronarja li ddur madwar il-qalb u d-demm ' jirritorna lejn l-orekjetta tal-lemin permess tal-vina Koronarja. il-Vini u l-Arterji , L-arterji jġorru d-demm tajjeb jiġifieri demm illi jkun ġie ossiġenat u mrewwaħ u ppurifikat fil-pulmuni, fil-kliewi u fl- saren: L Il-vini jġorru demm iċċarġjat bil-carbon diossidu (00,) maħmuġ u mimli sustanzi kimiċi illi l-ġisem irid jeħles minnhom: L-arterji u l-vini huma komposti minn 3 strati jew tuniki. l. It-tunika avventizja, illi hija magħmula minn tessut .fibrus, iebes u b'saħħtu biex jipproteġi l-arterja minn kull ħsara li tista' tiġrilha. l ġ j , 2. It-tunika tan-nofs jew medja illi hija l-aktar tunika ħoxna u hija komposta minn fibri muskolari dritti u minn oħrajn ċirkolari mħalltin mat-tessut elastiku. : L-intima ħija magħmula 'minn ċelluli endotelisli ċatti, imqegħdin xifer ma' xifer u lixxi ħafna biex jipprovdu jill- arterja u l-vina superfiċi lixxa ħafna biex id-demm ikollu fejn jiġri minngħajr ma jaqgħad. Ftakru li biex id-demm jikkoagula jinħtieġ superfiċi ħarxa biex id-demm ikun jista' jikkvagula. LtArterji u l-vini jibdew jiddividu u jissuddividu ruħhom sakenm isiru tad-daqs ta' kappillari u bil-mod il-mod iraqqu u jitilfu it-twnika ta' barra u tan-nofs; u hekk isiru kappillari; dawn ma jkunux jikkonsistu Ħlief-miil-intimm biss illi hija membrana rgieqa organika illi tista' tippermetti l-proċess tal-Osmosi. il-Kappillari huma tubi rqaq daqs ix-xagħar u bil-proċess ta' i- osemosi jibdlu mat-tessuti s-sustanzi meħtieġa għall-ħajja tal- ġisem bħala ħaġa waħda. . 7 Barra mill-vini u arterji tal-qalb, il-qalb għandha ukoll in-nervi tagħha illi jikkonnettawha mal-moħħ u mas-sistema simpatiku. Għandha piessi ta' nervi li huma maqgħudin mal-moħh pemmss ta' fibri minn nerv Vago u mas-sinsla permess ta' fibri mis-simpatiku, din il-konnessjoni nervuża tippermetti lill-qalb movimenti preċiżi daqs ta' arloġġo — : ' Kull impuls, bħal biża, inkwiet jew uġiegħ iġiegħel il-qalb titief ir-ritmu tagħha, Il-muskulu tal-qalb jippossiedi propretajiet ta' kontrattiliita jew eċċitabilita u dawn jiġu minn żewġ nodi mskolari li qeghdin wieħed bejn il-vina kava superjuri u L- orekjetta tal-lemin u l-ieħor bejn l-orekjetta tal-lemin u ż- żewġ ventrikoli., Minn dawn iż-żewġ nodi, inenodo sino- awrikulari u n-nodo awrikulo-ventrikulari, il-qalb. tikkontraj u tiddilata biex timbotta d-demm fil-vini u fl-arterji. It-Taħbit tal-Qalb. Il-qalb tibda tħabbat minn mindu tiġi o iffurmata fil-ġuf ta' l-omti u tibqaigtħabbat sakem il-bniedem imut Ma' kull taħbita l-qalb tikkontraj u tisvojta d-demm li T ——pjmtiri ikollha għall-ġewwa l-arterji. Il-qalb meta tkun mimlija jkun fiha tlett ewieq demm, Wara dan il-qalb terħi jew tiddilata u b'hekk tiġbor id-demm mill-vini. Dawn il-kontrazzjonijiet u ċdilatazzjonijiet jaghmlu l-'heart-cpele't u meta. l-qalb - tikkontraj, dak l-istat tal-qalb jgħidulu s-sistole, Meta l- qalb tiftah, il-qalb tkun qegħda fl-istat ta' diastole, Ma' kull taħbita tal-qalb dak li jiġri huwa dan:- L-orekjetti' jikkontraw u jiżvujtaw fil-ventrikoli; il-ventrikoli jikkontraw; il-valvuli bejnhom u bejn l- orekjetti jingħalqu, biex ma jħallux d-demm imur ġewwa: l- orekjetti u jimbuttaw id-demm fl-aorta u fl-arterja. pulmonari. Biex meta l-qalb tiddilata d-demm ma jerġax lura mill- aorta u mill-arterja pulmonari dawn għandhom valvoli illi jingħalqu; meta l-qalb tkun fis-sistole, jinfethu biss biex iħallu d-demm jgħaddi, ĊI IL-PULMUNI Il-puilmuni huma l-organi tar-respirazzjoni imma bilii ir-respirazzjoni hija haġa importanti hafna fil-hajja, jiehdu parti. fiha ħafna-partijiet tal-ġisem illi m'humiex il-pulmuni bisa, Ir-respirazzjoni tikkonsisti minn żewġ movimenti .l-espirazzjoni u lrinspirazzjoii u dawn huma atti muskolari, Il-pulmuni huma: qeghdin ġewwa: t-torace: illi huwa kaxxa magħluqa minn muskoli u għadam mal-ġenb u taħt minn muskolu li jismu d-disf'ramma, Mela r-respirazzjoni ssir bid-diaframma li titla u tinżel u bil-ftuħ u l-għeluq tal-kustilji, B'dawn il-movimenti daterali tal-kustilji u bin-niżia tad-diaframma- l-isfel, il- pulmuni jintlew bi-arja; 'meta d-diaframma titla 'l fuq u l- , kustilji jiġu bix-xifer tagħhom iħares l-isfel, il-pulmuni ufiżvujtaw u hekk isir l-att ta' l-espirazzjoni, : Dawn li ġejjin huma l-muskoli li jieħdu parti fir- respirazzjeni:- Id-diaframma 2, Il-muskoli interkostali. Imma r-respirazzjoni trid żbiddel il-forza u s-saħħa taghha ma' kull kondizzjoni tal-ġisem, meta wieħed jiġri, meta wieħed ikollu s-sogħla, meta wieħed ikollu d-deni, f'dawn il- kondizzjonijiet kollha- jinħtieġ illi il-pulmuni jdakkfu arja iżjed biex isir ix-xogħol żejjed li kjun qiegħed jaghmel il- ġisem-u għalhekk ir-respirazzjoni trid tkun aktar spissa. jew: aktar: qawwija, Ghaldaqstant, il-ġisem idahhal muskoli ohra biex jgħinu u dawn humas- i. It-trapezjus Il-kwantita' tal l-arja lii-tidhol fil-pulmoni għandha xtaqsam mas-sahha: tar-respirazzjoni, Meta r-respirazzjoni tkun 'normali jiġifieri bid-diaframma u l-interkostali jiha 500 e,ċ06 L-akter-li jista' jiġbed arja l-pulmun bir-respirazzjoni furzata: hija-1600 e,c. L-aktar arja li jista' jehlisa minnha l-pulmini eospirazzjoni furzata hija l-istess daqs kemm jista' jdebkħals- 00 e,C, i fi Mn Sema L ma Il-pulmani qatt ma huma vojta mill-arja; l-anqas bl- aktar espirazzjoni qawwija; il-ghaliex dejjem jibqa' fil- pulmuni 1000 c,c, ta' arja, Il-passaġġi ta' l-arja. L-arja tgħaddi mill-imnieher ghall- ġewwa l-kosne nasali għall-laringe li fiha l-kordi vokali, għat- trakea, għall-bronki, u għall-pulmuni, Il-funzjonijiet ta' dawn l-organi huma differenti; l-imisher u l-aktar il-koane nasali jservu. biex jiffiltraw l-arja u fl-istess ħin isaħnuha biex ma tmisx dik tal-ilaringe f, il-għaliex jista' jiġri hafna għawġ: jekk meta tasal f'dan il--—. post tkun għada kiesħa, l-aktar fix-xitwa, Il-laringe għandha żewġ funzjonijiet: wahda hija dik . ta' l-imnieħer u l-oħra hija dik ii tipproduċi il-vuċi, Il-kliem kuma l-għaqda ta' żewġ azzjonijiet:- Il-vuċi ii ġġib il-isringe permess. tal-pużmuni l 2, Il-kambjament tal-vuċi li jġibu l-ħalq u l-griżmejn, Semmejtilkhom il-kordi vokali fil-laringe; il-vuċi hija magħmula minn dawn il-kordi miġjubin ma' xulxin u l-arja li l- pulmuni jimbuttaw minn bejniethom: aktar ma jkun hemm saħħa li qegħda timbotta l-arja akbar ikun il- iehen ii joħroġ: In-nota tal-vuċi tiddependi miil-vibrazzjoni ta' dawn il-kordi. Kontroi tar-respirazzjoni: f Ir-respirazzjoni hija ta' 16 il-telgħa u niżla tad- diaframma jew tas-sider, Kull minuta biex isir dan hemm bħal ma hemm kullimkien il-kontrol tan-nervi, F'dik il-parti tal- . moħħ illi jsejkuls il-meduila oblongata fiha. hemm iċ-ċentru vitali illi huwa ċ-ċentru tal-qalb u ċ-ċentru tar-respirazzjoni; meta joqtiu baqra, il-biċċier jsata dawn ċoċentri billi jagħti daqqa sewwa fil-kofra tal-kozz tal-għonq: meta wieħed imut mgħallaq jinkiser il-proċess jsw perm tal-għalhae axis iili hija t-tieni wahda tas-sinsla minn fuq u jafas ful dawn iċ-ċentri vitali bil- pis tal-ġisem stess li jkun mdendel u l-qalb u il-pulmuni jiqfu. Dan iċ-ċentru tar-respirazzjoni jiġi stimulat jew eċċitat bil-kwantita' ta' G 0, illi jkun hemm fid-demm teta l-konċen- trazzjoni tilħaq ħali silura ċ-ċentru jibda kowt Sieg ir-respiraz-— joni biex ifittex jenies minn dik il-kwantita' ta' illi ikollu żejda u b'hekk iżomm il-bilanċ tajjeb, ' Dan Em f'l-sażma fejn arja tajba biżżejjed ma tkunx tista' tidhol: għaliex il- passaġġi tan-nifs ikunu mbiukkati bil-muko iil-bronki jkunu magħluqa ' mhabba l-veleni tal-ażma u arja ma tidholx, il-koriċentrazzjoni ta' c 9 tilhaq ċifra għolja u ii kieku ma kinitx din il-propjeta'. ta' Hi ġġiegħel iċ-ċentru tal-pulmun jahdem iżjed il-bniedem imut fgat. Imma billi l-pulmun jeħdem iżjed, dik il-ftit arja illi — ikun jista' 'jdakħal, idaħħalhs spiss u hekk G 0, li jkun hemm żejjed jiġi mibdul ma' il-ossigenu aktar malajr billi kieku r- respirazzjoni ma kienetx mgħaġġla. x- Bhal ma taraw dan kollu jiġri bis-sistema nervus u b'dik il-parti li ngħidulha s-sistema nvoluntarju, imma aħna nistghu ukoll inżommu m-nifs meta rridu u dan in-nifs inżommuh permess tas-sistema voluntarju l-għaliex d-dieframia u l-muskoli inter- kostali kollha jahdmu mas-sistema voluntarju jiġifieri dak illi iħaddem il-muskoli taht il-kontroll taghna, Il-Pulmuni huma maghmulin bhal għanieqet tal-għeneb imdendlin : mas-siġra bronkjali, It-trakea, il-bronki u l-bronkjoli, jiġifieri l-friegħi ż-żgħar tal-bronki għandhom il-kostruzzjoni , Speċjali tàgħhom, il-pulmeni huma boroż tal-arja u ċ-ċelluli : tagħhom huma ċelluli endoteljaiji ċetti: dawn. iċeċelluli fihom ukoll fibri ta' tessut elastiku bħal ma għandhom l-arterji fit- . tunika. tan-nofs, Il-bronki huma maghmulin minn Kartilagini fibri muskolari u L-inforra tagħhom ta' ġewwa hija magħmula minn ċelluli . kolonnari ċiljati, Dawn iċ-ċelluii għandhom sekrozjoni ta' muċina u ċ-ċilja li għandhom isservi biex jitfghu l-barra l-muċina li tinġabar ġewwa l-bronki, Kif rajna i-arja ta' barra ddaħħal l-ossiġenu u meta issir l-espirazzjoni joħroġ C O,, . Minn naħa l-oħra d-demm li jgħaddi. miil-arterja pulmunali għall-ġewwa l-pulmuni huwa demm venuss fih hafna C 0, u anqas ossiġenu mimn. dak illi jhalli 'il-pulemni permess tal-vini pulmunari biex jiċċirkola ġewwa l- arterji, 7 ' Learja barra miili fiha ossiġenu fihs wkoll Nitroġenu fwar ta' ilma, mikrobi ii jinsabu fl-arja, bċejjeċ ta' mgrufun, trab u affarijiet oħra, ' L-arja tkun xotta kemm tkun meta ndajkhħluha fil-pulmuħ tiġi dejjem imxarba bil-fwar tar-riqs il-għaliex il-pulmuni jespiraw madwar pinta ilma kuli jum takt forma ta' fwar, ID-DIĠESTJONI L-ikel wara li jgħaddi mill-ħalq ghall-ġewwa l- istonku u l-intestin jiġi suġġett għal hafna proċessi fiżiċi, kimiċi u vitali illi bihom l-ikel ii niekiu jiġi magħmul f' tessuti ħajjin, Fil-ħalq 1 ahxex jiġi mqatta jew mastikat mis-snien, Il-ptjalina li hija żexrezzjoni tal-glandoli salivari taqsam ftit iċ-ċellulosa ta' l-affarijiet li ġejjin mill-ħxejjex u, ' biha ssir pasta li tiġi ħaġa ratba li l-istonku jista' jkompli jsajjar, Il-Giandoli Salivari huma tlieta u jissegregaw is-saliva iili ikun fiha bhal ferment prinċipali — il-ptjalina,. 'Il-giandoli . huma:s- L 1. iIl-glandoia parotide faċċata tal-widna, 2.. Il-glandola sottomasceilari taħt il-maxella, 3. iIl-Faringe hija l-ewwel parti tal-kansl ta' l-ikel li jissejjaħ il-esofagu u hi maghmula minn żewġ saffi muskoli wieħed minnhom dritt u t-tieni ċirkulari attaċċati mal-qiegħ tal-kranju, l- icide u l-għadma tal-laringe; dawn il-muskoli jservu bl-azzjoni taghhom għaliex nibilgħu i-Wbolo'' ta' l-ikel, Dawn il-muskoli ' ;huma ggvernati minn nerv vago u minn nerv aċċessorju, L-Esof huwa i-kanal: dritt illi jġonġi l-ħalq ma' l-istonku U huwa maghmul minn żewġ strati ta' muskoli, wieħed ta' barra huwa kaghmni minn fibri muskolari iongitudinalis it-tieni strat ta' taħtu hu maghmul minn fibri ċirkolari: il-kontrazzjoni ta' dawn il-muskoli hija nvolontarja u m'hijiex taħt il-kontrol tal- Volonta' tagħha, L-att tal-bliegh, Wara li l-ikel jiġi mimghud sewwa l-ilsien jinbotta, l-ġemgha ta' l-ikel li jkun hemm fil-ħalq għall-ġewwa il-faringe u hekk issir id-deglutizjoni jew il-bliegh. Hemm erba' azzjonijiet muskolari meta aħna nibilghu u dawn huma importanti s-' Il-palat jiġi merfuh sewwa kontra l-Faringe u hekk jissepara l-ħalq mill-fosos nasali, L 2, Il-muskoli madwar il-leringe kkontraw biex jagħlqu de vjsoj 3, Il-muskoli tal-feringe jikkontraw ukoli, il-muskeli tiritti- jġibu l-esefagu '1 fuq u fuq il-bolo ta' l-ikel u l-muskoli : ċirkulari jibdew jikkontraw minn fuq s'isfel, wiehed Wara l-ieher biex iniżżlu l-ikel lejn l-istonku, għ ia, posġm IŻ L. Kontrazzjoni ġenerali tal-muskoli ta' l-esofago li huna. nu bhal dawk tal-faringa bisx jimbuttaw l-ikel l'isfel. L- TISTON KU L-istonku huwa post fejn il-ġemgħa ta' l-ikel tiġi msajra biex imbaghad jew tkompli t-tisjir taghha fl-imsaren: jew tiġi assorbita, L-istonku billi jidkol fih ikel iebes. għandu l-ħitan tiegħu. maghmulin minn tiitt strati differenti, hemm minn barra l- peritoneo, l-istrat tan-nefs huwa muskoleri: qawwi magħmil minn fibri longitudonali, fibri ċirkolari u fibri: traversali, meta: dewri il-fibri jikkontraw; kulhadd fod-direzzjoni tiegħu: spċjali, l- ikel jithħailat sewwa mas-succo gastriku, l-istrati muskolari ta' l-istonku jgiru aktar: spissi fejn jibda u fejn jispiċċa biex jifformaw il-cardias u l-piloro bejn l-imsaren u l-istonku, Le istrat ta' ġewwa ta' l-istonku hu maghmul minn mucosa: tubulari mimlija glandoli tal-pepsina u ta' l-aċidu jarocloriku dawn jgħid- ulhom exantic celis; dawk ta' fejn il-peloro jissegregaw il- pepain biss u dawn iċ-ċelluli ii qieshom tubi jagħmlu hafna friegħi, B L-ikel meta jitħallat ma' l-ilma li nixorbu u mas-suceo. gastrico jghidulhu ċ-Ċhvue, Id-digestjoni ssir permess ta' fermenti li ngħidulhom enzimi, Dawn l-enżimi huma: sustanzi kimiċi ilii permess taghhom l-ikel jittrasferma. ruhu kimikament mingħajr ma huma. jichdu parti fit-tibdil li jsir. L-istonku għandu l-funzjoni. iż- jsajjar dawn is-sustanzi permess ta' l-enżimi li sejrin insommu, Il-protejna permess tal-pepsina ssir amino acid, Irspenina' tikkosgula- il-ħalib u tikkonverti l-caseina tal-ħalib illi hi l-unika protejna fil-ħalib.u taghmilha casejn- .ĠESn. Il-iipsse ii taġixxi fuq ix-xaħam u ż-żjut ta' l-istonku ' sakemm is-sucso gastriku jkun eikelin jiġifieri neħaha: tal-pileroe, . L-ikel maqsum kif ghedna mirirenina, pepsina u l-gastric iipase jghaddi ghal ġewwa. d-duedenc li hija l-ewwel parti ta' l- imsaren biex ikompli jiġi maqsum f' dawk l-affarijiet illi ma biddilx l-istonku, Pereżeżipju l-istonku ma jbiddilx jewma jaqsemx il-lamtu— tal-patata jew iz-zokkor li nieklu, il-lipase tal l-istonku rajna li ma taħdimx tant fl-istonku il-għaliex trid reazzjoni alkalina u fl-istonku hemm aċidu idrocloriko u allura dak kellu iliż jkun fih l-istonku huwa ta' reazzjoni aċida, Is-secrezzjoni tad-duedendo ma tiġix minnu imma minn glandola 1i' tinsab bejn iż-żewġ friegħi oriżontàli tiegħu illi jisimha l-panereaz, Il-pancreas ghandu dawn l-enżimi illi jissegregaw ġewwa. id-duodene, Dawn l-enżimi humas It-Tripsina li tkompli d-diġestjoni tal-protejna iż tkun inbdiet. fi-istonku, Il-Lipase li tiddigerixxi lix-xkuma u ż-żjut, L-Ampiepsin jew amvlase- illi tiddiġerixxi l-ikei bħal zokkor u patata, ċellulosa u affarijiet ohra w-illi Pijalina ma' tkunx għada ddiġerit għall kollox, k Dawn l-enżimi għal kuntrarju ta' dawk. ta' l-istonku - jahdmu f'ambjent aikelin, Il-bili illi toħroġ ukoll fid-duedena ' it-bija-maghmula fil-fwied tikkonsisti kimiksment minn sodium glveocheiate, sodium taurocholate, bilirubin u biliverdin sustanza li tiġi mill-haemoglobina: tad-demm, , 'Il-bili jżemm fid-duodeno l-bolo' aktar żmien 'b' b'hekk ' il-lipase u l-fementi l-oħra ii jiġu mill-penereas jahdmu aktar aħjar mingħajr ma jinkeddu huma, il-bili sservi bhal disinfettant ta' l-imsaren bħala purgant il-għaliex iżżid il-peristalsi ta' l-imsaren, Qabel ma'nghaddu ektar 'il quddiem nikkunsidraw ftit x'inhuma li jġeghelna f'ċerti kundizzjonijiet nirreġettaw. Rajna illi n-nervi ta' l-istonku huma l-istess bhal dawk: tal-qalb il-vago u n-nerv aċċessorju. Għidtilkon ilii meta l-bili jidħlu fl-istonku jġiegħel lis-suġġett jitqalia, Mela għandna nifhmu illi xi sustanzi tosmiċi illi jidħlu fl-istonku jistimulaw it-terminazzjoni nervużi li hemm fl-istonku u jġiegħel l-istonku jikkontraj, jittieħed nifs qawri. bil-laringe magħluqa u l-arja flok li tidhol ġewwa. l-pulmuni tidhol ġewwa l-istonku; din tkeċċi dak li jkun fih l-istonku u isir l-att tal-vomitazzjoni;' tiehu parti wkoli id-disframma billi taghfas l-istonku 'i fuq. L-MSAREN Il-bili għalkemm tinsab fid-duodeno ma hix seerezjoni tal-pancreas imma secrezjoni tal-fwied, Il-bili tiġi ġewwa d- duocdeno miil-fwied permess tal-ampulla of Water, Il-bili sservi biex tissaponifikaw ix-xaħam u ż-żejt, -tinnewtraliżża Sowna dew l-ikel diġerit mit-trvpsina, Meta- jkun) hemm suffejra l-bili minn flok tidħol fid- — duodeno tiġi assorbita mid-demm u allura ma jkunx hemm bili fid- :' dmoċdeno biex temuibjona jew taghmel sapun mas-seda tas-sodium . taurochelate il-globoli tax-xaħam allura l-purgar ikun gris, kulur it-tafal u jkun fih hafna xaħam m'hux diġerit jew maqsum, Ix-xeham u ż-żejt jiġi assorbit miil-viili ta' l-intestin wara-1i jiġi maqsum mill-lipase; l-aċidi tal-bili jifforma komposti illi jistghu: jinħeliu fl-ilma 1i jkun hemm fl-imsaren u allura jiġu assorbiti fil-villi, , :0 Dawn il-komposti ita' l-sċidu taurokolika u glikekeliku ma l'oieiku, palmitiku u steariku, jerġghu jsiru żjut ta' reazjoni nsutra u jiġu assorbiti fil-leaeteaii tal-villi mnejn jghaddi għas- . bistema l-infatiku, ID-DIĠESTJONI FL-MSAREN Is-seerezjoni ta' l-imsaren kollha kemm ija, bhala FERI wehkdas tissejjah is-sucus entericus, bhal ma s- secrezjoni kollha ta' l-istonku tissejjah is-succo gastrico, Dan is-Succo enterico fih il-fermenti jew enżimi li ġejjin: Enterokinase, AZJONI TAL-FERMENTI TAL-MSAREN, L-Erepsin iservi biex tikkonverti il-protejna, fejn tkun halliet il-Pepsina u t-Tripsina jiġifieri f'dak il-kompost kimiku li jismu Peptide u iġġibu amino-ecii, L-AMVLASE: Taqsam il-iemtu, IL-LAGTASE: Iż-zokkor tal-hkalib, IS-SUKRASE; Iz-zokkor komuni, IL-MALTASE: Il-malt jew il-ħmira tal-birra, ' L'ENTEROKINASE: .jipperfezzjona t-tripsina il-ghaliex mill-pancreas 'Il-fripsina toħroġ. bħal tripinegen u minnghajr. l-ażjoni ta' l- enterokinase tibqa' haġa mhux kompluta u ma-'sservi ghal xejn,. — L-ANATOMTA TA' L-MSAREN: L-msaren wara. li jispiċċa d-duodene huma Kid ġo L dmod - mqassmin fil-ġeġuttim, l-iieum, il-kolon, is-sigucide' w r-retteo NM ' L-assorbiment tal-ikel isir fil-ġeġunum u 'l-iieum, La fil-kolen isir l-assorbiment ta' iviluġ u huwa: magħmul: minn 3 biċċietilli jisimhom; it-Transvers, mindut min-naħa. għall-oħra. ta' l-addeme, Il-kolon discendenti jew li nieżel u ikompli sejjer sa kemm jagħmel is-sigmożà kolon, jew is-serpentina ta' l-msaren. uU l-aħħar parti tagħhhom ir-retto, fi ħi Il-kolon ascendenti jiġifieri li tielgħa, b X l L-intestin iżeżgħir. ikompli ma' l-intestin il-kbir permess tal-vaivola ileoc-ċekali ilii tahbat pulzier 'il fuq mill-eppendice. ; ISISTRUTTUTA TAL-INTESTIN IŻ-ŻGĦIR, L-intestin iż-żgħir huwa Gur konsisti minn j-strati, AI l. Sierus, 2, Muskolari, 3, Mukus, bkall-istoħku, Le istrat muskolari huwa Tongitudinali minn barra u ċirkolari ġewwa: — taħt i-istrat mukus. — Leistrat mukus huwa-tal- importanza kbira ghaliex. minnu jsir l-assorbiment ta' l-ikelċc L Il-Mmakkaniżmu ta' l-assorbiment 'żsir permess. tal-villi ta' l-intestin iż-żgħir, illi għandhom il-lactesis illi huma ki kanali limphatiċi; ilii jifthu kollha fir-recettakolu. salekilo ' jew bħal ma jsejħulu wkoll it-Thoracic Duet, l L IL-MUKOSA TAL-MSAREN., Il-mukosa: tal-msaren iż-żghar hija' ippjegata hafna figha nfisha u dawn il hafna: piegħi nsejħulhom il-valvoli conniventes, dawn m'humiex valvoli tassew, bhal tal- ż qaib u jservu biex jagħtu /ill-ikel aktar: superfiċi mnejn jinxtoreb ' Dawn il-pieghi nkella valveli cenriivċntes jinstabu. l-' aktar fil-ġeġunum, Il-wiċċ tal-mukosa ta' l-intestin iż-żgħir huwa mimli b'hafna. prominenzi qishom xaghar, illi jgħidulhom villi'. bħal ma. jkun il-bellus, bejn dawn il-vilii hemm glanduli. ilid- i . isejkulhom glandoti solitari. Kull wiqħed minn ddwi il-prominenzi jew swaba huwa' kud maghmul mill-mukoss ġewwa: fih hemm tubu linfatiku jghidulu iscteal, li jixrob l-ikel, u vina u arterja: kapillari, : 4 l : Il-mukosa fl-anatomia rqiqa tagħha jew l-istrutfiba' his-. ' koloġika tidher bħal hawn taht fil-mikros Kopin. FE ħej i $ Je qa L . RIRHI Il- —8 MADE KOLBRI M ii Ċikko' ANT 7 solitarju ġlanduli hemm ctra li jinsabu mxerdin 'l'ham u 'l'hemm fl-intestin iż-żghirvu li jisimhom Perer's Patohes, jissegregaw is-succus enterikus, mentri li l-viili jixorbu l-ikel permess tas- sistema linfatiku taghhom li jghidulhom lactesils, dawn jitfghu dak. kollu li jassorbu fis-sistema linfatiku u permess tas-sistema portali jwassluh fil-fwied. B L-intestin iż-żgħir bil-glanduli tieghu, huwa l-aktar organu mportanti għall-ikel. Ahna rajna illi morda b'parti kbira ' mill-istenku mneħħija u aktar u aktar mill-intestin il-kbir, imma : jekk l-ikel jiġi mahruġ minn trieqtu mill-intestin iż-żgħir, jew billi jġonġu l-istonku mal-kolon:; u hekk ma nħallux l-ikel jgħaddi għall-intestin iż-żgħir, dawn l-operati hekk kif ghedna mmutu malajr bil-ġuħ: il-għaliex f'dawk il-kundizzjonijiet li Semmejna il-ieki ikun qieghed jintilef, IL-MOVIMENTI TA'. L-MSAREN, L-msaren b'dak kollu illi jkun hemm ġewwa: fihom jiċċegaigu kontinwament b'moviment tal-muskoli li qisu 2 bħal serp dan il-moviment jissejjah Peristalsi u huwa maghmul minn żewġ kontrazjonijiet differenti tal-muskoli tal-ħitan tal- 'msarenz din il-Peristalsis hija komposta minn-kontrazjoni longi- . tudineli u kontrazjoni ċirkolari, Kemm jimxu l-mseren, L-Msaren li fihom 21 pied tul fil-bniedem, iwssslu l-ikel miill-istonku għali fejn l-ileo-caecal valves f'erba' sighat u dan il-Pessaċċ ikompli sakemm l-istonku jitfa' ic-ehpme fid-duodeno, illi jfisser H sighat oħra, L-msaren iż- żghr ma huma qatt vojta l-anqa wara l-aktar sawna kbira l-għaliex fihom dejjem jinsab jis gass u ilma-illi żżommhom minfuħino ' L-msaren il-kbar jibdew ħill-ilev caecal valve 'l quddiem: qabel dan il-bidu ta' l-msaren il-kbar hemm itċtarf ta' l-ileum , illi huwa l-ehħar parti ta' l-msaren iż-żgħar; jiġifieri l-ġeġunum JU l-ileum: fi-aħhar parti ta' l-ileum jinsabu dawk il glanduli-li ' jisimhom Pevera' Patches, huma ta' xi pulzier tul u meta wieħed jiddobba infezzjoni tat-tifoids, huma dawn il-gianduli illi jimirdu. : 'BATTERI FL-ISTONKU U L-MSAREN. Dak illi jkun hemm fl-msaren u l- istonku ma jintinx imma malii c-chvme jidħol fil-kolon jiġi taħt l-azzjoni ta' ħafna batteri fosthom il-Bacillo Koli u l-ikel jinten, ,Dawn' il-batteri jassistu d-diġestjoni b'hafna manjeri, imma f'ċerti tċirkostenzi jietgħu jġibu il-merġ huma stess, L-aktar li jagħmlu . l-ħsars meta l-passaġġ ta' l-mseren għal-xi raġuni: jew oħra. jiġi mblukkat jistgħu joporġu fil-peritonec u jġibu l-peritonite u xi minn drabi jidhkiu fid-demm fejn iġibu nf'jammazzjoni: fit-trabi minn flok il-facilius Koii jkun hemm il-Bacillo Lattico u fiż-żmien kienu jaghhu l-halib qares- lit-tfal bhala kura għall-mard ta' l- 'msaren, L Il-batteri huma ħafna fil-ħalq u jġibu l-putrifazzjoni tal- ' bċejjek ta' l-ikel ilii jkunu jinsabu-bejn is-snien; fl-istonku id-duedeno u l-ġeġuno huma skarsi hafna, imma fl-aħħar parti tal- Àteċ u fiċ-ċaeko huma jinsabu b'numru ' kbir. - I-INNERVAZZJONI TAL-MSAREN, Impnervi li jservu l-msaren huma l- . Vago-iż huwa n-nerv motur, jiġifieri iili jħaddem u n-nerv Splan- kniku illi huwa n-nerv inibitur, Jekk in-nerv Vago jiġi stimulat bhal ma jiġri meta niehdu qatgħa; id-diarrhoesa:li tiġi wara, hija mhabba: l-istimulazzjoni tieghu. : In-nerv Spiankniku meta jiġi stimulat bhal ma. jiġi fi- operazzjonijiet jew meta jkun hemm peritonite l-msaren ma jiċċa- jssiqalqux ikun hemm putrefazzjoni, jiġri l-istess haġa fl-operazzjo- nijiet, fejn l-msaren idumu ma jiċċaqalqu hafna u iġibu kondiżzjoni 'serja hafna li jisima Paralitic Ileus. ' ID-DIĠESTJONI FL-MSAREN IL-KBAR, L-aktar ħaġa kbira li tiġri fil- kolon huwa l-assorbiment ta' l-ilma, Fil-fatt l-ilmà kollu li 'rixorbu. u. li jkun hemm fl-ikel jiġi assorbit mill-kolor Huwa veru dak:li fingħad illi nieklu bl-msaren iż-żgħar u nixorbu bl- msaren il-kbar. Din il-kapaċita: kbira li ghandu il-kolon li jixrob kwintita' kbira ta' ilma naghwlu użu minnha. wara. operaz- pejI jonijiet kbar tal-addome, L-istonku u l-msaren. iż-żgħar ikunu weqfin u xi minn drabi jkun hemm vomitu imma: jekk ninjettaw- : kwantita' ta' ilma mir-retto dan isib trieqtu għall-kolon u jiġi: assorbit fid-daqs ta' terz ilma fis-siegha, Kull biċċa mill- ikel li nieklu li tiskappa d-diġestjoni ta' l-istonku u tad- duodene; tibda tiffermenta malajr taht l-azzjoni tal-batteri li jinsabu fl-imsaren il-kbar, Ir-reazjoni tal-kmieġ hija aċida, u l-ħmieġ jikkonsisti minn dak Ji jibqa' mill-ikel u li ma jistax jiġi diġertt, muco, kulur mill-bili, batteri u ċelluli mukesi mejte li jkunu waqgħu ma' tul il-passaġġ ta' l-ikel fl-istonku IL-KLIEWI : Hemm ħafna. toroq biex il-ġisem jehles mill-affarijiet. illi huwa ma jkollux bżonn għall-mantiniment tieghu u dawn joħorġu mat-tbattil ta' l-ksaren, mill-pulmuni ma' l-espirazjoni, ma' l-għaraq u ma' l-awrina; b'dawn id-differenzi, mal-evakwaz- joni ta' l-msaren joħorġu affarijiet illi qatt aa tao) parti mill-ġisem, mill-pulmuni joħorġu l-carbon dioxide (C O ) u mill- .' kliewi joħorġu l-ilma u komposti biokimiċi li l-ġisem, 'ma jkolluk ji bżenm iżjed, Il-gilda illi hija wkoll organu emuntur tohroġ ftit MA aktar minn ilma biss, . KIF HUMA MAGHMULIN IL-KLIEWI. Il-kliewj. huma twal lġ.pulzierri; u wieghsajn żewġ pulzieri, il-hxuna tagħhom hija ta' pulzier; jiżnu lk ezs; huma mdawrin b'kapsula illi normalment tista' titqaxxar, Fix-xifer li jħares il-ġewwa. hemm depressjoni li tissejjaħ is-Seno, Jekk nifthu kilwa mit-til naraw illi fiha l żewġ żemi illi tan-nofs kulur kannella kark tissejjah il-Medulla u l-parti ta' barra hijà ta' kulur: kannella ċar il 'Cortex', Fil-medulla hemm minn 12-15 il-piramida-.iili fihom it- tubi dritti, Il-ponta ta' dawn il-piramidi jew triangeli maghmula minn 'papilla' li tiftah fis-seno tal-kilwa, Il-Cortex fiha l-conveluted tubules jewit-tubi mdawrin li jaqdu ma' xulxin minn hafna direzzjonijiet u huma l-veri għodda illi ssegregaw l-awrina, Kul tubu jikkonsisti minn għoqda capillari mdawra b'membrana li tissejjah il-kapsula ta' Bowman,- ia il-kapsula tkompli mat-tubu illi f'din il-parti ma jkunx-dritt, isir: dritt aktar 'il quddiem mbaghad jaghmel dawra, jerġat jgir dritt u jġonġi ma' tubu ieħor ta' l-istess forma; dan it-tieni ti tubu jisvejta ruhu fis-seno permess: ta' tubu dritt li jittraversa il-Medulia u jsejħulu l-Gollecting'tubule,: Dan il-colleeting tubule jġerr l-ilma: ta' kafna tubi conveluti oħra'u jiddisċarġja fis-sene permess ta' papilla li hemm fil-ponta: tal-piramidi jew ta' triangolu, - ' Il-ħaġa speċjali li ghandhom il-kliewi hija illi minflok arterja waħda fil-glomeruli jew gjummiena ta' kapillari hemm żewġ arterji; l-arterja afferenti jiġifieri dik li ġġib id-demm. lejn il-glomerulu, dawna:huma hekk il-għaliex l-arterja li ġġib id-demm ma taghmilx ix-xogħol, hlief li sservi bħala passaġġ għad-demm biex jiġi ġewwa l-filtru, l-arterja l-ohra sservi għhall-iskopi li għandhom l-arterji l-oħra kollha jiġifieri li tissuplixxi t- tessuti tal-kliewi bid-demm mektieġ, L-awrina wara li tohroġ mill-psapilli tinġabar fil-kalċi- jiet tal-kliewi li jaghmlu bħala vojt madwar il-papilli illi għidni li jkunu minn 12 sa-15, Dawn il-kalċijiet jiffurmaw is- ; Seno tal-kilwa illi tiġi forma ta' jembut u jgħidulu l-Pelvi tal-- kilwa, illi dan jibqa' jirqaq sakemm-jaghħmlu tubu twil xi ghaxer pulzieri u jiftah fil-bużżieqa ta' l-awrina mill-ġenb, L'uretere . jetbat wara l-peritonew u huwa jikkonsisti f'tubu muskolari MM għam mmn—meezr— ar. nemmen żamm mem JIL-BUŻŻIEQA TA' L-AWRINA… Hija borża muskolari mgħottija mill- mindil fuq biss, Il-parti l-kbira hija maghmula minn muskoli d involuntari jiġifieri li m'humiex strijati fiha, 3 strati ta'l ie ARĊUATE ARTERT ARĊUJATE AĠILI N arra u ta' ' ġewwa huma ionġitudinali,. tan-nofs huma Ġtwkolari, Il-mikosa tal-bużżiega ta' l-awrina m'hi ġiex stirata. fuq il-hitan tagħha imms hija merħija tant li meta: tiżvejta tiġi 'imkemxa kafnas fil-qiegh tagħha hemm arja bhal triangolu ii jgħidula teTrigone fil-bażi ta' dak it-triangoiu jifthu l'ureteri u fil-ponta tan-nofs tat-trisngolu tiftaħ l'retera, L'ureteri fejn jispiċċaw ghandhom valvuls ma' kull naha biex l-awrina.ma , tkunx tista' terġa' lura għall-ġewwa. l-ureteri meta l-vescika tikkontraj fugha nfisha, IS-SEKREZJONI TA' L-AWRINA, il-oxizewi jiffiltraw. ieswrina tid- ,Aemm; f'kundizzjonijiet normali, il-ġisem inehhi 50 0zs, kuli ċċjums il-gravita' speċifika tagħha ħija minn 1010 — 1020: hija ta' reazzjoni sċifda u kulur safrani; imma dawn il-karatteri jidbiddlu hafna sija meta l-bniedem ikun b'saktu; sija meta jkun marid. Il-kwantita' ta' l-ilma li jneħħu. l-kliewi tiżdied meta il-bniedem jixrob hefne ilma u joqgħod mistrieh, il-għaliex ma ' jitlef xejn minn dak l-ilma li jkun xorob, mill-ġilda bhala għaraq 'u miill-pulmuni, , Fis-sajf nixorbu ħafne ilma imma swrina- ngħaddu ftit il- għaliex mitilfu hafna ma' l-għaraq, Tonqqs ukell meta ma tantx nixerbu u meta l-mseren ikunu maħlulin, il-ghaliex l-imsaren ikunu s qegħdin jixxuttaw u l-għaliex l-ilma li jkun fihom ma jkumux .. Qeghdin jixorbuh, imma jaħluh: meta ngħaddu ħafna Anrina2 il- kulur tagħha jkun ċars meta nghaddu ftit, ikun ecskur, il-għaliex fii ftit ilma li jkun hemm il-kulur, li jismu Ċurekrome't jkun ikkonċentrat, Il-kulur ta' l-awrina jidbiddelj ukoll meta jidħlu ġewwa d-demm ċerti bustanzi bħal ma hija l-bili, jew meta l- kliewi jkunu tant morda illi d-demm jgħaddi driżt u jkun iffiltrat ftit jew xejn. i XN IR-REAZZJONI TA' L-AWRINAJ Għedna illi r-reazzjoni ta' l-awrina hija dejjem aċidu mhabba l-preżenza ii jkun fiha tal-phospbat aċidu tas-soda: imma tista' ssir newtra jew alkalina; speċjal- ment wara ċertu ikel per sżempiu ħalib u ħaxix, Dawk in-nies li jieklu ħaxix bish u li jghedulhom vegetarjani u l-anmimali li jieklu haxix biss l-awrina tagħhom hija dejjem alkalina, ID-DEPOBITI LI JISTA' J JKUN FIHA L-AWRINA. L-ewrina normali ma tħallix qieh imma fix-xitwa meta tiksaħ tħalli l-qieħ: dan id- depositu huwa maghmul mill-urati, jekk l-awrina tkun alkalina jaghmlu depositu l-fosfati jekk l-awrina turi depositu meta tkun tegħda fit-temperatura tal-ġisem u tkun aċida jiġifieri illi hemm xi mard tal-kliewi jew ta' ursieri, IL-KOMPOŻIZJONI TA' L-AWRINA. Raġel jew mara jneħħi 50 ozz, awrina li j illi j tiha uqitejn solidi, Hija tkun maghmula hekks- Tims 4b8 uqija 2, Ures.500 gram-(jew uqija) . Bali opra HOO gram (ftit snqas. minn uqi ja) b, Aċidu Uriku 17 il-gram Kulur u sustanzi opta 150 gram, — L-Urea li nmehhu ma' l-awrina- hija: ħaġa mimlija nitroġenu illi tixbaħ hafna lill-karbonato ta' l-ammonja tant huwa veru ilii il-batteri ta' l-infjammazzjoni tal-bużżieqa malajr jikkonvertu l- ures fil-karbonate ta'l l-ammonja: il-hvpobromite tas-soda jikkon- tiha hekk ukoll u huwa użat fil-laboratorju biex inkunu nafu kemm qieghed inehhi urea l-merid. Dik ir-rieħa illi tinxtamm meta l-awrina tiffermenta hija tal-karbonat ta' l-emmonja, ': KIF TIFFORMA RUĦHA L-UREA. —Il-protejna ii nieklu ssir permess tal- pepsina, tripsina u erepeina, sminc-eċidi ilii jiġu wżati mill-ġisem iż iQI biex jissewwew il-partijiet tiegħu li tkun ġratilhom il-ħsara u biex il-ġisem jimbens; imma jekk ikun hemm iżżejjed dili iċ-ċelluli ma jkunux iridu biex jirrangaw il-hsara: taghhom jew biex isiru ċelluli oħra; l-amino-aċidi jiġu maqsuma f'urea u sustanza ehra li ma hijiex sustanza nitrogina; illi tiġi ossidata u tati l-enerġija jew il-kelori tal-ġisem; u hekk. nistgħu nikkonsidraw illi l-urea hija l-iskart ta' l-aminevaċidi meta l-protejnti ma jkunux hemm bżonnha, għall-haġa ohra hiief ' L biex taghti l-enerġija. L-ureag ma jaghmluhiex il-kliewi imma tkun fid-demm li tiġi mnehhija minnu bhala. sustanza li l-ġisem ma ghandux x'jambi . ii iżjed, so Jekk nieklu hafna lsham illi huwa protejna dana jiġi kollu mehud fil-fwied fejn issir il-formazzjoni tiegħu bħal urea illi din tiġi mixhuta fid-demm biex mbagħad tiġi żbarazzat mill-kliewi, : , - L-aċidu Uriku u hafna sustanzi ohra bhalu li jissejħu TKorpi Puriniċill jiġu minn nukisei ta' ċelluli annimali bhal ċelluli tal-laham u minn dawn il-bniedem jnehhi madwap.l7 gram kull jum, Meta: jkun hemm kwantita' kbira ta' aċidu.uriku, l- awrina tkun aċida hafna u l-aċidu uriku jiġi aepoorieq bħala kristalli u jekk dan isir f'xi parti tal-ġisem il-fwied jew il- L kliewi dana jidher bhala ġebel fil-fwiedi jew fil-kliċwi jew fil- I bużżieqa $a' l-awrina, 7 , ' L-aċidu uriku jinsab ħafna fil-gotta u f'din il-marda jiġi ddepositat fil-ġogi bhal urato di soda. Is-sekrezjoni ta' A l-awrina minn ġewwa il-kilwa hija regulata minn nervi simpatiċi - illi jifthu u jagħlqu l-arterji tal-kliewi (l-arterji afferenti) per: eżempju fl-isterismu u fl-attak nervuż tghaddi ħafna awrina; fl-operazjonijiet fuq iż-żaqq ma jkunx hemm awrina wisq. ' L-ATT TAL-MITTURIZJONI. Kif il-bniedem ihoss il-bżonn li jaghmel : l-awrina , Meta l-bużżieqa jkun fiha 10/ozs, ilma d-distenzjoni tal-bużżieqa taġixxi bhala stimpio-fuq in-nervi fit-tarf tas- I sinsla u minn hemm. miċ-ċentri lumbari u saċrali tas-simpatikus L il-bużżieqa tikkontrae u hekk timbotta l-awrina: il-barra, L (l L-għonq tal-bużżieqa hu l-bidu ta' l-urethra, għandu muskulu — sfinteriku, jiġifieri muskolu illi normalment huwa dejjem magħluq b'att ta' volonta', dan l-isfinteriku jiftah u bil-kondizzjoni 7 tal-muskoli longitudini l-bużżisgqa tingħafas u l-awrina: tokreġ. ' Is-sistema-nervus- għall-moviment tal-bużżieqa. jikkonsisti : i. Ġentrui'usrvus fl-aħħar biċċa ta' l-ispina jew is- sinsia, : Konnessjoni ta' dak iċ-ċentru mal-moħħ Meta dak iġlċentru jinqata minn mal-moħħ mhabba xi ksur tas-sinsla, l-awrina ma tibqax taht il-kontrol taghna; imma-ssir involemtarja, ' Meta ċeċentru li hemm fl-ispina normalment,il-mariċd. ma . ikunx jista' jghaddi awrina; il-għaliex il-muskoli tal-bużżieqa : u l-isfintseri jiġu pparaliżżati, F'dan il-kas-issir ritenzjoni : ta' l-awrina.u l-bużżisqa. jkollha tiġi svojtata permess ta' . kateter jew jekk ma tiġix svojtata jkun hemm-ċerċir kontinwu mħabba illi il-bużżieqa tkun kimlija wisq: jiġifieri jkun hemm U l-inkontinenza ta' l-Uoverfiow,' T T-- Il-moħħ tat-tarbija sakemm tasal lejn id-9. xhur tal- a ajja uterina jkun lixx; aktar ma tikber, għalkemm il-ghadem ' $ tia: jkunx iebes wisq, il-moħħ jibda jinkiser fuqu: nnifsu u hejn dawn il-bnuk ikun hemm sinjali fondi illi nsejħulhom solki, Il-moħħ huwa mqassam f'dawn il-partijiet:- 1, Il-moħħ għandu żewġ emisferi —— 2. Iċ-ċerebulum 3, Il-pons L-emisferi tal-moħħ huma mħaffrin minn ġewwa u dak l- ispazju illi hemm vojt jissejjaħ il-ventrikilu,barra minn dawn iż- żewġ ventrikoli hemm it-tielet u r-raha' ventrikolu hekk imsejħin biex juru l-konformazzjoni anatomika ew il-passaġġ mnejn jgħaddi il-likwidu cerebro-spinali għaliex dawn il-ventrikoli jiġifieri it-tnejn fl-emisferi tal-mokħ, it-tielet wara dawn u r-raba', il-vojt tal-mudulia oblongata jkomplu mal-kanal ta' l-ispina,. Il-moħħ huwa mghotti minn tlett membrani illi jissejkur- tol, Ta' barra dik li tiġi nmedjatement takt il-Koppla tal-. kranju,. Ta' ġewwa nett, dik li tmiss mal-mohk, il-Pia Mater, Id-dura mater hija membrana hoxna u b'saħħitha, Id- Dura Mateż iddur kul fejn hemm separazjoni fil-moħħ u fin-nofs tifred iż-żewġ emidferi,. Id-dura mater taghmel ukoll passaġġi fal-moħ jgħaddi d-demm venus minnhom u jissejhu s-seni venużi al-mohħe L-araknoide hija membrana rqieqa qiesha xibka ta' għanqbuta u qiegħda bejn id-dura u l-pia mater, Il-pia mater hija membrana rqieqa illi qiegħda eżattament 'fuq il-moħħ u fiha il-kappillari u t-tubi linfatiċi tal-moħħ, Dawn it-tubi linfatiċi jikkomunikaw mal-ventrikoli kollha u mal-kanal li jinsab f'nofs is-sinsla u jgħidulu l-kanal cerebro- spinali bhalma taraw dan il-kanal huwa mimli b'ilma limfatiku illi ix jgħidulu l-likwidu cefalo rakidiano jew cerebro-spinali, 7 ' Ni Is-sistema nervus huwa maghmul mill-mokk u l-kolonna spingli, F'sezzjoni trasversa, l-ispina tidher tal-figura ta' hawn tant:- : Sezzjoni tas-sinsla: turi: parti ċentrali ta' sustanza griża illi hija sustanza NETvVUBA; Mad-dawra tidher is-sustanza u Qħun- fa WARA 2 s SENSUTIVI. ; bajda tas-sinsla. illi hi bhala iispdikatura fejn jgħaddu l-fibri,- ' Is-sustanza bajda hija t-tegsut konnettiv tas-sistema: nervus, Is-sustanza griża. tan-tofà. tas-sinsia hija tniqadsma fil- pilastri ta' quddiem, ta' wara U tal-ġenb; Fil-fibri nervużi li: qegħdin fil-qrun - jew kolonni ta' quddiem jitrażmettu l-impulsi motori kif ukoll il-parti ta' : Jt M quddiem tal-biċċa tal-ġemb. Il- fibri nervużi ii. qeżidin. fil-kolonni ta' wara u biċċa mis-sustanza 'ġriża tal-geżb li qiegħda fuq in-naha ta' wara titrażmetti impulsi ta' ħass bħal ma hi shana, kesha; uġigħ, ete. IN-NERVI SPINALI, In-nervi li joħorġu 'mis-sinsla. 'huma moturj u 'Sensitivi u huma maghmulin minn żewġ fibri wahda mill-kolonna ta' .' quddiem u l-ohra mill-kolċnna ta' wara fuq il-fibri ta' wara hemm ,:' għoqta li tissejjah gangliċn, dawn iż-żewġ fibri toturi:u: sensitivi jingħaqdu biex jaghmlu nerv wieħed illi jkollu fibri li jħossu u fibri meturi li jmexxu l-muskoli, ' a Insmerv hekk maqgħud johroġ mill-kolonna vertebrali minn ġewwa l-feramina jew toqob li hemm fl-ispina, kif in-nerv joħroġ mill-foremina jinqasem fi f'rieghi anteriori u posterjuri; il-fibri anterjuri jaghmlu plexus u jissuplixxu nervi lill- —idejn u s- saqajn; il-friegħi ta' wara jissuplixxu l-ġilda u l-muskoli tad- ahar, IL-FUNZJONIJIET TAS-SINSLA jikkonsistu billi jitrażmettu l- impulsi mill-moħħ għall-ġisem u mill-ġisem għall-mohħ u għaldaġs- ,jkekk, bija ċentru għall-azzjoni riflessa, : - Impulsi mill-moħħ jibdew fil-moħħ, jgħaddu mill-fibri ' tas-sinsis u jispiċċaw fl-organu jew fil-muskoli li jkun indirizzat ' għalihom, L-azzjoni riflesss tibda mill-ġilda jew minn kwalunkwe parti ohra tal-ġisem u tispicċs fil-moħħ. Nistgħu nghidu illi ir-'refiċx setion' huwa reazzjoni motriċi liill-impuls sensitiv jiġifieri jekk wieħed jitniggeż jerfa' dil il-parti tal-ġisem minghajr ma irid: den huwa pt. iontarju u fl-istess ħin, protezzjoni kontra l-moċidenu .s jiċżdta' jaghmel ħsara lill-ġisem kieku l-partima ċċeqilqiux biex tahrab it-tingiża jew hsara ohra, 2 Riflesa jikkonsisti minn dawn il-kondizzjonijiet 1ż ġejjin. lo Xi ħaġa illi żeċċita r-rifless, 3: Ġentru nervus fis-sin isim ii jittrażmetti dak li jkum qed Àbos8, l. Ċentru fil-moħħ illi jitrażmetti s-Sensazzjoni Lil ċentru Gentru.motur illi ii'vażmetti s-sensazjoni li jkun kass lill-muskolu jew lill-giandoli. jew iii xi organi oħra. 1, ir-rifiessi huma hafna; il-prinċipsli huma ta' l-għajnejn. Tal-patilia, 3; Tal-qiegħh tar-riġel, lo Ta' l-addome.. In-nervi ii joħorġu l-barra mis-sinsia u l-moħħ jgħidulhom in-nervi. periferiċi u huma mqassmint- i. F'nervi kranjali jiġifieri 1i joħorġu mir-ras u mhux mis- sinslas ii huma lż2 il-pars- 1. in-nervi cifatturi jew ii nxommu bihom, 2, Imenervi ottiċi; dawn u ta' gabilhom huma sensitivi, 3. L-okulomotorig dewk it jħaddmu l-għajnejn. l, Ir-trochisar; Nervi Motur li jħaddem il-muskoli ta' l- għajnejn. It-Trigemimu; Nervi mhaltin: moturi u sensitivi ta' i-għajnejn. Facisii:s Motur tħall-muskoli tal-wiċċ, 8, Auditiv sensorju dsk li nisimgħu bih u nżommu l-ekwilibriju 9. Glossofearingeu; mħallat b'dan in-nerv integhmu u motor , għall-muskoli tal-faringe, 10, L-aċċesssrjo; motur ta' l-isterac-cleido mastoideo u tat- ' trapezjuo ii, Il-vago; mħallat, 12, L-ipbgiosso; jiġifieri ta' tski l-iisisn u huwa n-fierv ' li jmexxi l-mopkuli ta' l-ilsien. ' ' In-nerpvi spinali huma dawk li joħorġu mill-ilsiens huma Blu huma mqassmin hekks- 8 ċervikaii' Ala ' i2 Interkosteli , 5 Limbar 5 Sakrali MA l Oocsigeo, Is-Sistema Autonomo jew INVOLONTARJU Din is-sistema tikkonsisti minn:- i, Sistċma Simpatiku : 2, Sistema Parssimpatiku, Is-ċitema Simpatiku minn żewġ kordi nervużi li jekorġu mir-ras jibqgħu niżlin ma' naha u ma' ohra tas-sinsla sakemm jaslu ġewwa l-pelvi kif il-ganglia tagħhom jgħaddu quddiem in- nervi spinaji jaghti friegħi ta' kommunikazzjoni lill dawn biex L jagħmlu kuntatt ma' nervi li huma volontari, Minn dawn il- ganglià jgħaddu fibri simpatiċi lil kull muskolu nvolontarju lill-moħħ, lill-bużżieqa ta' l-awrina, lill-qalb, etc. Fl-oddome l-ganglia tas-simpatiku: jgħaddu żewġ nervi kbar wiehed kull naha u jissejhu n-nervi splankniċi; dawn jibdew ġewwa s-sider jidhlu mid-diaframma u jissuplixxu mbagħad il- plesso hvpogastriku fil-pelvi, Is-Sistema parasimpatiku għandu ċ-ċentru tiegħu: i. Fil-medulla oblongata, 2, Fil-porzjoni spinali tas-sakro, Il-fibri ta' fuq jghaddi permess tal-vago għall-qalb għall-pulmuni u għall-organi addominali l-istonku imma dan is- sistemm para-simpatiku jaghti wkoll frieghi lill-għajnejn, lil- gloskofaringeo u lill-faċjali, Miċ-ċentru. spinali joħorġu. ' frieghi mal-frieghi tas-sacrali biex imorru fl-intostin il-kbir u l-bużżieqa ta' l-awrina, Is-sistema simpatiku jikkontrolla; l-arterji, il-qalb, il-pulmuni kif ukoll il-glanduli ta' l-għaraq, Bħalma rajtu billi s-sistema simpatiku bil-friegħi. li jaghti għall-ġewwa n-nervi spinali huwa wkoll għandu s-sensibil- ita' u għalhekk dan iċ-ċirku jservi biex jagħmel dak li tissejjah uġiegh rifless; jiġifieri illi uġiegħ fl-istonku jinħass bħal uġiegħ fil-ġilda n-naħa tal-kustilji. Il-Glandeli tas-sekrezzjoni interna, Glandola hija organu illi tahdem xi sustanza speċjali mill-materjali illi jġibilha d-demm, Hemm glandoli tas- sekrezzjoni esterna. bhalma: huma il-glandoli ta' l-għaraq, tas- saliva, etc, Hemm ukoll ġiandoli tas-sekrezzjoni jiġifieri din is-sekrezzjoni tiġi mitfugħa fid-demm mingħajr kanali illi jistghu jokorġuha il-barra mill-glandoli, bhal dawn-hemm-hafna:u s-sustanza illi jaghmlu jgħidulha. Dawn il-glandoli huma:- Il-pitwitarja illi tinsab fis-sella turcica tght il- mohh hija d-daqs ta' piżella u maqsuma. fi tnejn, iż-żewġ parti- jiet għandhom sekrezzjoni differenti u maqgħudin ma' xulxin permess ta' biċċa miil-glandola. stess: u jgħidulha l-pars intermedia, ; il-parti ta' quddiem ghandha nfluwenzse kbira fuq it- . tiroide u s-semrenali, Jekk il-parti ta' quddiem tiġi mneħħija issir ħafna hsara fit-tiroide, fl-ovaja, fit-testikoli u fil- pancreas, hija. tifforma. sekrezzjoni illi għandha. x'taqsam mal- kobor ta' l-iskeletru u fuq l-organi tar-riproduzzjoni, Meta l-parti ta' quddiem tal-pitwitarja taghmel sekres- zjoni aktar milli jmissa jkun hemm kobor aktar minn normali u jiġi :: il-'ĠIGANTIŻMUT jekk ma. tissegregax biżżejjed ikun hemm in-TNANU' jiġifieri bniedem żgħir aktar mis-soltu.:. Jekk il-glandola ghal xi raġuni jew ohra tibda. tahdem meta jkun ghaqad l-ghadam. tiġi dik il-marda li jgħidulha ''Acromegalis' tikber ir-ras u l-idejn u l- għaliex jiġu ppressati n-nervi ta' l-għajnejn ikun hemm: ukoll nuqqas tad-dawl, Il-parti tal-glandola pitwitarja ta' wara ġġib kontrazzjoni ta' l-uteru, . l ail-glandola tiroide hija maghmula wkoll minn żewġ biċċiet maqghudin ar xulxin permess ta' pont illi jissejjah: l-istm, għandha sekrezzjoni li tissejjah 'thvroxint, It-tiroide ghandha azzjoni fuq il-metsbolismu u per konsegwenza fuq il-kgbor, fuqin- ' nutrizjoni u fuq il-produzzjoni tas-sħana, - , .. jogħiob, Mess. i-glandola tirċide ma-tisvd uppax miċeċekon iktn hemm il-Kretinismu. It- —tarbi ja- ddum ma tikber; ma- timxix, ma: todghodx bil- qeghda, il-ġilda tkun hoxna-u l-ilsien wiesa; kbir u moħruġ il-barra. Meta' t-tiroide tieqaf mill-funzjoni: taghha: fil-kobors tiġi l-'Mixoedematt, il-bniedem ikun qiesu: riqed, minghajr — enerġija, jahseb, jitkeliem u jiċċaqiaq bil-mod, Il-ġilda tixxotta; it-temperatura. tkun taħt in-normażi u l-polz ikun ihabbat bil-mod, , imissa-ikum hemm iperitirojdismu, il-qalb thabbat aktar, il- pupilli ta' l-għajnejn iddilitaw u l-bokka ta' l-għajnejn tohroġ 'il-berra. jkun hemm ċaqliq involuntarju tal-muskoli u l-marid Hdejn it-tiroide hemm żewġ pari glandoli l-paratiroidi illi għandhom x'jaqsmu mal-kontroll tal-kalċju fil-ġisem, It-timo-hija qeghda wara l-manubriu ta' l-isterno, hija . tikber malajr sakemm it-tarbija jkollha sentejn u tinxef meta tażal l-adolescenza, għandha azzjoni fuq is-sistema jinfatiku' u fuq l-organi seswali ju meta ma- tilhaqx tinxef sa 11 il-sena s- suġġett imut b'marda: jgħidulha Status Linfaticus, 'X Il-giendoi surrenali jinstab bħala żewġ glandoli forma ta' triangoli, wahda fuq. kull kilwa, kbar daqs fula, Kull wahda tikkonsisti mill-'Cortex' jew qoxra u l-mudullun ta' ġewwa li ' jissejjaħ meduila, Is-sekrazzjoni li toħroġ mill-medulla tas- Burenali jisimha adrenalin. Il-Coriex il-lum. sabu-2i għandha sekrezjoni wkoll u ghandha x'taġsam hafna ma' l-uġiegħ ta' l-għadam, fir-reumattismu u artriti, : L-adrinalina għandha x'taqsam man-nervi tas-sistema ' simpatiku u jatugħa. ghall-ażma biex tiftah il-friegħi ż-żgħar — tal-bronchi, is-sekrezzjoni ta' l-adrenalina. tiżdied fir-rabja, — meta l-bniedem ikun eċitat, fil-biża u l-uġiegħ, Tgholli l- pressjoni tad-demm, taġixxi fuq il-pitwitarja u fuq il-fwied u iġġib digestjoni aktsr ta' malajr tal-glpċogen, Il-likwidu cerebro-spinali huwa ilma li għandu il- gravita' speċifika ta' 1003 — 1007; ikun fih ftit sibumina u sustanzi organiċi oħra; huma ssegregati mill-ventrikoli tal-moħk-u jirritorħa fid-demm: permess tal-vencus: sinuses; — jifforma bhall-molla jew kuxxinett ta' l-ilma.biex li skossi li jiehu joġisem ma' jaghmlux hsara liil-mohhu lin-nervi li ikunu jgħumu: ġewwa: fih, . Iċ-ċerebellum jinsab f'dik li jghidulha l-fossa . oċċipitali u huwa kompost bħall-moħh-minn sustanza griża: u sustanza bajda u jeervi bhal stazzjon ta' ko-ordinazzjoni għan-nervi tal-l-istess naha ta' kull parti tieghu u biex iżommu l-ekwilibriju jiġifieri biex il-ġisem-ma: jinqalibx, Bel huwa: bhala 'bridget biex jgħaqqad iż-żewġ emisferi taċ-ċerveljet mA: xulxin u mal-medulla- oblongata, Il-mediila:oblongata hija haġa konika-illi għandha il-bażi taghha: til fuqu tifforma ir-raba ventrikolu, il-ponta taghha tehroġ mill-foramen magnum u- tikkontinwa biex taghmel is-sinsia jew il-massa: ta' nervi li jghidula: s- sinsla fiha ċ-ċentri tar-respirazzjoni u tas-sistema cerdio- vaskolari u ċentru tal-bligħ:u tal-vomttu, —- (Vital Centres), il-kolonna spinali qeghda ġewwa l-ispina u hija kontinwa mal-medulla, Fit-trabi testendi minn taħt il-kranju sas- sekro; fil-kbar tispiċċa fejn l-ewwel vertebra. lombari u abpgħad tkompli bhala demb illi jghiduihu l-Kawda: Eqwina, Fil-livell ta' l-idejn u s-saqajn l-ispina ssir aktar ħoxna u taghmel l-ingrossament cervikali u l-ingrossament ' lombari, AD-DAHLA TAWARA —- l-ħaNGLIR IL-KITT AS MA z Musa ia GAL ġuf. L-għajn bija l-orranm lii naraw bih hija tikkonsisti minn dawn il-partijiet; . fl-giobu jer il-bokka Mal l-għajn Magħmula mini ge 1:' L-iskisra — il-parti l-bajda ta' l-għajn. Il-cornea iilji bije parti kormuża ċsera, 30 Warajha hemm epezju Li jissejjeħ il-kamra anterjuri ta' l-għajn. l. Bejn il-cornes u dik id-disfremme ii tissejjsh il- MAN , pupiila hemm ilma ii an ilma. qieghed fil-kamra anterjuri ta' l-għajħ. 5, Wara d- dieframma li tiissejjak il-iride ilii fijs togba tissejjah il- pupilia hemm il-lenti ta' l-għajn illi hija meghmmia minn sustanza komusa aktar spisga u hoxna mill-corasa u taġixxi bħala 1embi s wara l-lenti hemm rejt jew kamra chra illi fija likwidu isħor li jissejjaħ l-umur vitrew, din il-kemra fid-dahar taghha hemm ir-retina iili tinfirex f'dan l- ispazju kollu, FERT m Fiex Kllumiebi. Ir-retina tikkonsisti sima dawn il-partijiet importantiz- 1, Hafna fibri tan-Dert L imma: jispiċċaw bhem iiride u l-Faura Aħaż stiiku illi huma spissi hafna wara ifa meta jiġu quddiem fejs l- Il-makula lutea jew it-tikka safra illi qieghda fiċ-' c ċentru tal-hajt ta' l-għajn fil-fond nett; u dim hija ' l-aktar parti ta' retina li tirrispondi malajr għad- dawl, 3, Id-disk ottiku li jinsab man-naħa ta' ġewwa. tal- ' Ħ mekula; fuq id-disk ir-retina ma tasalx u għalhekk - din il-parti ta' l-ghajn ma tarax u ghalhekk jghidulha ir-rokna l-ghamja, Kd L. Miċ-ċentru: tad-disk ottiku jokorġu l-arterji u l-vini tar-retinag u huwa l-pont fejn jidhol l-optik nerv fil- ghajn, Mar-retina kollha hemm il-fconest u ir-Srodsil illi Baraw bihom u jservu biex nagħarfu l-kuluri, L-għajn hija bħall-magna tar-ritratti, hija għandha . is-Shutter illi huwa l-irida, għandha l-lenti u għandha l-film ; . jew il-photographic plate u li fuqu jiġi stampat ir-ritratt, i din in-negattiva hija reretina,. Ir-raġġi tad-dawl illi jaqghu ; fuq il-cornea jgħaddu mill-pupilla ġħall-ġewwa l-lenti u l-lenti tiffokahom fuq ir-retina fejn l-imaġini tiġi trasmessa lill- L ' mohh permess tan-nerv ottiku bil-kuluri taghha, il-kulur tal- imaġini jinduna bihom il-mohh permess tar-rods and cones illi CJ għandhom din il-forma fir-retina, : ME Funzjoni ohra li trid tagħmel l-għajn hija illi tressaq il-focus tal-lenti biex tara oggetti mill-boghod u mill-viċin, il-lenti jsir aktar convessa biex jara oggetti 'l boghod; din l-azzjoni tal-lenti ssir mis-siliarjv muscles (Muskoli Ciliari).. Barra din l-akkomodazzjoni kif tissejjaħ issir ukell. l- ' : akkomodazzjoni tal-pupilla ghad-dawl. il-pupilis tiċkien meta l-għajn tiġi esposta. għall-dawl qawwi. B IL-WIDNA Il-widna tikkonsisti fi tlitt parti;- ' i f - 2, Il-kavita' timpanika 7 Il-widna propria. jiġifieri dik il-parti tal-widna. ii- : 'ħisimghu biha, Din l-aħħar parti tal-widna. tikkonsisti fi kmamar ta' tow l-għadam magħluqin minn kull naħa b'membrani u ġewwa: dawn. il- , kmamar hemm il-iikwidu illi jservi biex jittrażmetti l-hsejjes illi tiġbor il-pinna minn barra u li jiġu: trasmessi. ghall-ġowwa mill-kavita' tempanika, ġ K Fil-widna ta' ġewwa nett hemm dawn l-istrutturi anatomiċi, . a) Il-labvrint illi jikkonsisti fi 3 parti: i) Il-vestikolu illi hija speċi ta' 'intratat' li maghha jikkomunikaw. il-kmamar kollha-illi semmejna aktar fil Qo ii) Il-kanali semiċirkolari illi huma: speċi ta' kmamar ohra , : mgħottijin b'membrana u mimlijin b'ċertu likwidu illi ; jissejjah lvmph. tu Il-parti tal-widna li nisimghu biha u bħal ma jghid isimha. tikkonsisti minn kamra magħmula bħal: bebbuxu; din hija tubu mdawwar bhal koxra ta' bebbuxu u mimli 'bil-Tperiljmphi' jikkomunika minn fuq mal-finestra - ovalis u isfel mal-finestra rotunda, Dawn il-kmamar jew ahjar kanali mimlijin bil-limfa huma ttapezzati b' ċelluli endotelisli delikati hafna fejn jispiċċa m-nerv- jawditorju f'dawk li jghidulhom l-organu ta' Corti, L-Inqwina L-Istaffa XN It-Tambur Il-Pinna Tal-Widna Il-Massetere 'Il-ħoss illi huwa vibrazzjoni ta' l-arja iili jissejjaħ ''sound wavest taghadhom il-pinna u jgħaddu għall- kavita' timpanika, it-timpanum illi huwa konness ma' tlitt għadmiet żgħar illi jissejħu l-istaffa, l-inkwina u l-martell; ikabbru l-vibrazzjonijiet u jittrażmettiħom permess tal- fenestra ovalis lill-periivmihh tal-cochiea fejn hemm in-nervi u l-organi ta' Corti, minn hawn il-waves jiġu trażmessi għall- moħħ illi jifimhom bħala ħsejjes, jew mużika jew tambir mingħajr sens. In-nerv Awditorju qabel ma jiddistribwixxi ruħu fil- Goehlea jinqasam f'żewġ friegħis Il-vestribulari u l-cochleari. Il-cocbleari jservu għal dak li għedna. Il-vestibulari jatu fibri liil-kanali ċirkolari tal- widna u din il-parti tan-nerv titrażmetti lill-moħb mhux ħsejjes u mużika imma l-pożissjoni tal-ġisem; per eżempju jekk bniedem jinqaleb ma' naħa wahdà, it-tendenza hija illi r-ras tinxteħed mall-naħa l-oħra biex jiġi stabbilit l-ekwilibriu. IL-ĠILDA — : : Il-ġilda tikkonsisti minn żewġ diviżjonijiet: (i) L-epidermide, (2) il-ġilda vera. L-epidermide tikkonsisti f'ċelluli ibsin qieshom tat-tertuqa u jiġu miċ-ċelluli ta' taht illi sakemm jitilgħu til fuq dejjem jiċċatjaw u jibbiesu: Dan l-istrat Komea tal-ġilda huwa dak illi dejjem jisfoija jew jaqa' u jiġi max-xugaman meta naħslu jdejna. Iisġiida vera tikkonsistisfi strat ieħor li jaħbat taħt l-epidermide u jikkonsisti minn tessut konnettiv li fih dawn l-istrutturi s 1. ianduli ta' l-għaraq. 29 Glanduii tas-sevo u xaghar. Fibri ta' tessut elastikuo Il-basla tax-xagħar. 59 Il-papilli jew il-kapsoli tal-Malpighi; dawn fihom ftit kappillari u għeruq tan-nervi u hija dik il- parti tal-ġilda illi tħoss, LeISTAMPA TURI DAWN L-ISTRATI KOLLHA Il-glandoli ta' l-għaraq jinsabu fit-tessut konnetti— vali tal-ġilda vera jew tad-dermis u huma mdawrin u l-kanal taghhom li jiftħu fuq il-wiċċ tal-ġilda huwa mdawwar bħall-Serps Il-glanduli tinsab ġewwa xibka ta' kapillari. Il-glandoli ta' l-għaraq jinsabu f'kull parti tal-ġisem imma jinsabu l-aktar ' fejn ma hemmx xagħar fil-qiegħ tas-saqajn u ta' l-idejn. 'Maqgħud ma' kull xagħra hemm muskolu nvolontarju illi jismu i-Erector pili, dana meta jikkontraj igajjem ix-xagħar dritt u dana jiġri taħt l-istimoli tai-biżgħa. — Il-glanduli tax-xaħam jew is-sevo ' tal-ġilda qegħdin poġġuti bejn l-erector pili u l-basla tax-xaghar u jiftħu fil- pora mnejn tohroġ ix-xagħra, iservu biex jillubrifikaw ix- xagħra, Ix-xagħar huwa kompost minn fibri ta'' sustanza 'iepsa. li tissejjaħ keratin u bħalma tafu tikber mill-basla. illi hija ħofra fit-tessuti konnettivi mal-ġilda propria u hija imdawwra bit-tubi kapillari. ID-DWIEFER illi huma wkoll parti mill-ġilda huma komposti mit-tessut korneu ta' l-epidermis imma aktar ippressat l u aktar iebes u qiegħed fuq il-mamma tiegħu illi hija s-sodda ; , imnejn jitla'. Din fiha ħafna nervi u vasi kapillari, għal- ; u daqstant wieħed iwaġġa' ħafna jekk b'xi mod jew ieħor jaqla' ; difrus X'tagħmel il-ġildas- (1) Tipproteġi l-ġisem mill-kesħa u mill-korrimenti; (2) Ħija ħaġa illi nħossu biha; (3) Ħija organu emmunturz (l) Tirregola s-sħana tal-ġisem permess tax-xaħam illi jiddeposita taħtha u permess tat-tubi kapillari li fiha tagħlaghom meta tkun il-kesħa u tiftaħhom fis- sħanas L-anatomia hija dik ix-xjenza li titħaddet fuq il- bini tal-ġisem. IL-QAFAS TALL-ĠISEM L-iskeietru huwa l-impalkatura tal-ġisem, jiġifieri isappoġġ fejn jinsabu nwaħħlin il-ġilda, il-laħam u fejn qegħdin epprgani, Il-ġisem huwa diviż anatomikament fl-iskeletru mwaqqaf, jiġifieri l-waqqafiet tal-ġisem; u l-iskeletru appen- dikulari jiġifieri dek 1 l-ġħadam tal-ġnub jew trufijiet li jwagfu l-idejn u s-sagajn. L-iskeletru fih tlett kavitajiet prinċipali illi fihom hemm organi mportanti. Dawn il-kavitajiet humaz l- il-kavita' kranjali fejn hemm il-moħħ 724 Il-kavita' toraċika fejn hemm il-qalb, il-pulmon 1 u l- i arterji u l-vini l-kbar. 35 Il-kavita' addominali fejn hemm l-msaren, il-fwied: l-istonku, l-msaren u l-bużżieqa ta' l-awrina, Din il-kavita' addominali mhix bħal dik tal-moħħ jew il-kavita' toraċika. Dawn it-tnejn ta' l-aħħar huma kollhom għadam, fil-waqt li l-kavita' sddcminali fiha ħafna laħsm. Din il-forma tal-kavita' addominali tippermetti illi l-ġisem jitgħaw- weġ u jiċċagiaq, il-għaliex inkella, bħall-kukkudrili ikollu idur b'kollox. Klassifikazz joni tal-għadam. L-għadaem jiġi kklassi—- fikat skond l-għamla tieghu, f'dawn il-kwalitajiet differentis L-għadam twil bħal dawk tas-saqajn u l-idejn. 219 Tan qasir bħal dawk tal-pala tas-sieq u tal-pala a . L-għadam ċatt illi huwa bħal dak kranju. l. L-għadam ibregolari illi ma għaħdu xejn minn dan li — ġa semmejna u jinsab fil-vertebri u l-għadem tal-wiċċ. 5s Jista' jkun hemm għadam illi ma jkunx qiegħed fl- iskeletru propriu, imma jinsab fl-għeruq tal-maskoliz dan jissejjaħ ''sesemoidii, L-aħjar eżempju ta' din il-kwalita' ta' għadam hija l-patella, illi qiegħda sewwa fl-għera tal-muskolu quadricips femoris. : tifforma l-fus li fuqu ddur l-Atlas. L-għadam huwa tessut konnettiv mimli bil-kdlcio. Il- kalcio jaghmel lill-għadam iebes… Tiksi. l-għadam minn barra; hemm membrana fibruża li tissejjaħ periosteum u li fihsi jinsabu ħafna vini u arterji. Il-periosteum jiksi l-għadaj kollu barra dawk il-partijiet li jmorru biex jiffurmaw il-ġogi. Jekk nisserpaw għadma minn nofs naraw li din tkun magħmula minn żewġ kwalitajiet ta' saffis saff magħqud u iebes qiesu rħam li jissejjaħ sustanza ccmpatta', u saff artab u qiesu sponża u li jissejjaħ 'sustanza sponġjużat, : Is-sustanza kompatta dejjem tkun fuq in-naħa ta' barra u l-hxuna tagħha tvarjas tkun ħoxna ħafna fil-kolonni ta' l- għadem it-twil u dejqa fit-trufijiet ta' dan l-għadam it-twil- Mitfuna ġosesustanza kompatta nsibu s-sustanza sponġjuża. Is- sustanza sponġjuża ma' tul il-kolbnna ta' l-għadam it-twil hija mħaffra minn ġewwa ma' tul il-kolonna kollha u b'hekk tifforma il-kanal medullari li jkun mimli bil-mudullun. is-sinsla tad-dahar jew il-kolonna spinali hija magħmula minn 33 għadma li jissejħu vertebri. Dawn il- vertebri huma msejħin skond il-post fejn jinsabu:- Vertebri ċervikali li huma 7 u jinsabu fil-għonq. Vertebri dorsali li huma 12 u jinsabu fil-kavita' toraċika, S Vertebri lumbali li huma 5 u jinsabu fil-qadd. Vertebri Sacrali li huma 5 magħqudin f'għadma waħda u tinsab fil-pelvi. Vertebri coċċigei iż-huma L magħqudin f'għadma waħda li tissejjaħ coċċigei jew l-għadma tad-demb. Il-vertebri jiddiferixxu bejniethom rigward id-daqs u l-għamla. Pero' kull vertebra fil-għamla tagħha hija maghmula minn żewġ partijiet prinċipali: il-parti ta' quddiem jew ir-rukkell (the boaz) u l-parti ta' wara. Il-parti ta' tifforma arkata ta' għadam. Din l-arkata u r-rukkell jifformaw , ċirku ta' għadam. Ħerġin mill-biċċa ta' wara nsibu erba' faċċati artikolari (tnejn fuq u tneċja isfel). Insibu wkoll żewġ proċessi transversali (wieħed kull naha) u x-xewka tan-naħa ta' wara. Il-vertebri ċervikali għandhom irerukkell żgħir, l- e arkata ta' wara relattivament kbira, ix-xewka qasira u maqsuma i fi tnejn fit-tarf tagħha; u l-proċessi transversali mtaqbin ' minn fuq għall-isfel, ' Il-Ter gbra Servikali ii ġissejjak At Aflab: hija speċjali. għandha xewka u l-anqas rukkell, t-tieni : ; vertebra ċervikali li tissejjaħ Axis jew Fus, hija speċjali ' ukoll. Fuq ir-rukkell għandha mwaħħal biċċa għadma li Il-vertebri dorsali jew toraċiċi huma jkbar u jtqal miċ-ċervikali. Ix-xewka hija twila u diretta l-isfel, Tant ; fuq ir-rukkell u fuġ il-proċessi transversali nsibu faċċati A i artikolari għallekustilji. ' Il-vertebri lumbali huma l-itqal. ix-xewka hija ii ċatta u kwadra, . : Is-sacrum huwa ffurmat bil-għaqda tal-ħames vertebri sacrali, Is-sacrum hija dma ta' forma triangolari li.hi imtaqba minn l pari toqob (foramina) quddiem u l pari wara. Il-coċċigei tikkonsisti f'għadma żghira triengolari MK iffurmata mill-ġħaqda ta' l-erba' vertebri coċeigesli. - : JIs-sinġla tad-dahar hija 'magħmula mimn ħafna vertebri flok minn għadma wahda sabiex tippermetti movimenti u-ċaqliq tal-ġisem. Bejn l-irkiekel tal-vertebri nsibu disk interverte- c: brali, li: jservi bħall-pad. Il-moviment bejn il-vertebri ;.indiviċdwal huwa żghir, pero' l-moviment tal-kolonna: kollha huwa jekk inħarsu iejn is-sinsla mill-ġenb naraw li din mħix dritta. imma kurvata f'erba' partijiet. Il-vertebri ċervikali huma kurvati '1 quddiem, il-vertebri dorsali kurvati lura, il- vertebri lumbali '1 quddiem, u S-eBacrum bil-coccigei kurvati lura. L-GĦADAM TAL-KAVITA' TAS-SIDER JEW T-TORAGCICA Fuq in-naħa ta' wara nsibu tetnax il-vertebra toracica jew dorsali li ġa semmejna. Ma' dawn jeħlu tnax il-par kustilja, Kull kustilja hija għadma twila. In-naħa ta' wara għandha ras li tistrik mal-gnub tar-rukkelli tal-vertebri, Wara reras hemm għoqda li tissejjaħ tubercie li jistrib mal-proċess transversali tal-vertebras Ftit wara din i-għoqda l-kustilja tifforma angolu meta tilwi lejn il-ġenb. L-ewwel seba'- kustilji, jagħqdu direttament ma' li stermim permess ta' bċejjeċ ta' kartilagini. It-tlitt kustilji ta' taħt dawn jagħhadu b'kartiloġin mal-kustilja ta' fuqhom (is- seba waħda jiġifigri). : L-aħħar żewġ kustilji, ma jagħqda ma mkien fit-tarf ta' : quddiem u jissejħu 'fiaoting ribs'. L-istertum jew l-għadam tas-sider hija għadma ċatta forma ta' stallett. Tikkonsisti fi tiett partijiets Il-manmbrium jew il-mankui 2. Il-parbi prinċipali — il-gladiolus. Dam jifforma - engolu mal-mangbrjum li nistghu nħossuh taħt il-ġilda: 3e Il-biċċa t'isfel hi biċċa kartilagini jisimha xiphojd jew ensiform. Ir-ras tinkludi l-kranju u l-wiċċ u tinsab ibbilenċjata fuq l-Atlas. il-kranju huwa ffurmat minn 8 għadmiet.. Waħda frontali tnejn temporaij, waħda etmoidea, wahda sfenojda, tnejn parjetali u waħda aċċipitali. L-għadma frontali tifforma l-moħħ, Quddiem tispiċċa f'żewġ marġini supraorbitali u wara tagħqad ma' l-għadam parjetali. In-naħa ta' quddiem ftit 'il fuq mill-merġini supraorbitali hemm żewġ ħofor ġo l-għadam, jissejħu frontal sinuses, li jikkomunikaw ġo l-imnieħer. Iż-żewġ għadmiet parjetali jeghmlu s-saqaf u biċċa ' mill-ġenb tar-ras. - Legħadma oċċipitali tifforma l-parti ta' wara u l-bażi tar-ras. Il-bażi ta' din l-għadma hija mtagba.- din it-toqba il-kbira li tissejjaħ il-foramen magnum jew it-toqba l-kbira tgħaddi minna l-prolungażjoni tal-moħk. Hemm żewġ għadmiet temporali — waħda fuq kull ġenb . tar-ras. Kuil waħda hija komposta minn: a) Il-parti skwamuża li timla l-vojt bejn i-għadam . pavetali, aġċipitali u sfenoidea; minna tibda biċċa għadma li tissejjah żigoma li tagħqad ma' l-għadma tal-wiċċe ti) Il-biċċa petrosa' li hi isbsa u tinsab minn ġewwa r-T8B- c Ġewwa fiħa hemm magħluqin' l-organi tal-widan. 6) Il-biċċa mastoidea li tifforma għoqda wara l-widna, Fiha' hemm kavita' — il-kavita' mastoidea — li tikkome. mnika mal-kavita' tal-wifinac. L-għadma etmbidea hija għadma rregolari u mdeffsa bejn il-ħofor ta' l-għajnejn. L-etmoidea għandha forma ta'-L minduda, Il-biċċa oriżżontali hija imtaqqba qiesa passaturs il-parti l- Wieqfa tifforma l-biċċa ta' fuq tas-separazjoni bejn iż-żewġ kavitajiet ta' l-mnieħer. L-għadma sfenoidea tinsab Wara l-ċtmoide u għandha ' forma ta' farfett bil-ġwienaħ miftuħin, Fil-parti prinċipali (e tagħha għandha fossa żgħira li tissejjaħ sella turċika; li . ' takkomġda fiha l-glandola pitwitarja, Il-wiċċ hu magħmul minn lil il-għadmas 2 nasali, 2 lakrimali, 2 għadam tal-ħaddejn, 2 tal- palat, 2 turbinati ta' l-imnieħer, 2 għadmiet vomeri, 1 għadma tax-xedaq ta' fuq, u 1 għadma tax-xedaq t'isfel, 7 Iż-żewġ għadmiot nasali jiffurmaw l-għadma ta' l- mieħer., (bridge of the nose). L-għadam lakrimali jinsabu waħda fuq kull naħa mal- ħajt ta' ġewwa tal-ħofor ta' l-għajnejn: Fihom jibda l-kanal- li fih jgħaddi l-pipe tad-dmugħ. L-għadem malari jew tal-ħaddejn huma tnejne Il-maxxella jew l-giladam tax-xedaq ta' fuq hija mħaffra , minn ġewwa, It-tarf t'isfel taghha tissejjaħ il-biċċa aiveolari , u ġo din il-biċċa alveoiari huma mwaħħlin is-snin ta' fuqe ; Wara t-tarf alveolari l-maxxella għandha proċess mindud li jifforma is-saqaf tal-ħalq. he Maqgħud mat-tarf ta' wara ta' dan il-proċess mindud hemm il-palat. Iż-eżewġ għadam turbinali jhuma waħda kull naħa ġewwa l-mieħer. — L-għadma vomera tifforma l-biċċa t'isfel tas-separazjoni (jew septo) bejn minħar u l-ieħor. Ix-xedaq t'isfel, li jissejjaħ. mandibula, hija l-unika għadma li tiċċaqlaq. Din hi magħmula minn biċċa minduda forma ta' ngħala li ġo fiha jidhlu s-snin t'isfel. Miż-żewġ trufijiet ta' wara ta' din in-nagħla' hemm żewġ proċessi ċatti u weqfin. Pil-bahies l-għadma frontali tkun ghada f'żewġ nofsijiet. Dawn iż-żewġ nofsijiet ; l-għadam parietali u l-għadam oċċipitali ) ikunu separati sewwa minn xulxin.u jħallu spazju vojt quddiem li: : L jissejjah il-4 fontanella ta' quddiem u spazju vojt wara li ĊĠi i ' jissejjaħ il-fontariella ta' wara. L-għadam jikber u il-fontanelli 'jagħlqu bejn is-sena u s-sena u nofs. ii Ireras bħal ma rajtu fiha tlett fossae - il-foass frontali; il-fossa tan-hofs u l-fossa aċċipitali. Il-ġisem huwa mqassam ukoll fi tliett kavitajieta l. Il-kavita' kranjali dik ii semmejna. — : 2, Il-kavita' toraċika, : . : .3: Il-kavita' addominali. , l ju Il-kavita' kranjali diġa ġiet deskritta. - Il-kavita' — toraċika tagħlaq il-pulmuni u l-qalbu għandha bħala limiti taghha. - 54 Minn fuq —- il-klavikula u l-iskapule Minn taħt —- id-diaf rama Minn wara —- is-sinsla : Mal-ġenb - il-kustilji u l-muskoli interkostali, N Jn it-tielet: kavita' li fittforma l-iskeletf jgħadila. assjali hija l-addome, MN it-torace jew il-kavita' toracika; 'Kuddiem hemm l-isternum All ħija Għadha. ċatti mqassma fi tlett partijiet. 1, Il-parti ta' fuq il-mamgbrium . mi 24 Il-parti tan-nofs illi tifforma il-parti kbira tagħha. u hija msejħa l-korp :3e L-aħħar biċċa ppuntata bħala forma ta' sejf tissejjaħ : il-proċess ensiformi. IL-KUSTILJI huma 12 il-par u huma magħqudin mas-sinsla (minn wara) permess tal-proċessi transversj u minn quddiem: ma' l-isternum permess ta' kartilagini illi hija elastika u mal- prederez illi jintrefgħu u jiddrittaw ħalli jħallu l- -pulmn espandi, Il-kustilji lmma msejħin skond kif jiġu attakkati ma' l-isternum quddiem:- i. L-ewwel 7 msejħin kustilji veri 25 L-aħħar ħamsa msejħin kustilji foloz. - Tnejn minn dawn l-abħar ħamsa il-ghiliex ma humiex attakkati jissejħu tfloating ribs't. Il-kustilji huma deskritti bħala għadem twil u ċatt illi għandu żewġ titruf u ma tulhom jiġu attakkati l-muskoli Il-kolonna vertebrali tikkonsisti minn għadem ta' forma speċjali msejħin vertebral u huma mqassmin skond kif għedna qabel. : ID-DIAFRAMMA huwa muskolu bejn it-torace u l-kavita' 'ta' l-addome u illi huwa attakkat: : ' wara mal-vertebri lombari, quddiem mal-proċess ensiformi ta' l-isternum, mal-ġnub max-xifer inferjuri 'ta' l-aħħar sitt kustilji. Kontrazzjoni ta' dan il-muskolu mal-ftuħ tal-kustilja jiżtaħ il-kavita' toraċika, jiġifieri jagħmila aktar spazjuża u . dana l-att iġib l-inspirazjoni. , Meta jirrilaxja jerġa' jsir bħall-koppla u jsir l-att ta' l-ispirazjoni. Għaldaġstant id-diaframma huwa l-miskolu ta' l-- inspirazzjoni u dan il-muskolu jieħu parti fl-att tal-mitturizjoni deżikazjoni u waqt it-tieni stadju tal-hlas, L -ISPALLA L-ispalla fiha 3 għadmiet u 10 muskoli. L-għadam ta' l-ispalla mma:- ' l. ' L-iskapula 3: L-omerose Il-muskoli ta' l-ispalla li jeħlu mal-klavikula huma:- Quddiem — il-pectoralis major — ' id-deltoide' Wara - it-trapezju - l-isterno-cleido : ' mastoidea. Tal-iskapula huma:- e. is-subskapularis.-—..— is-serratus e MAR 2 anterjuri, il- IT , jis-suprasfinalus LT ċl-infra spinatus Ħ AI f jneġi żghan. it-teres' kokk u'mitor: Il-Klavikula hija għadma twila forma ta' '8 aeghia fuq bejn: l-isternum u isproċess Acrċinjali. ta' l-iskapula. imiskapula hija għadma ċatta magħmila minn 3 fosse waħda quddiem fejn joqgħod. il-muskolu subskapularis u wara żewġ fosse; . waħda fuq u oħra isfel mill-akromion li jilqu, ta' fuq is- supraspinatus; ta' taħt l-infraspinatus. L-omnero hija għadma twila bejn il-kavita' gienoide ta' i-iskapula u l-ġok tal-minkeb fiha jehlu ħafna muskoli ta' l-ispalla u l-latissimus forsi tad-dgħar.. Isegwu. l-għadam ta' l-aħħar parti tad-driegħ. L-ulna u r-radios l-għadam tal-polz, l-għadam meta. karpali u i-falangi tas-swaba; dawn huma kollha għadam twil minn barra l-għadam tal-polz illi huwa ghadam ta' forma. . differenti. Hewa ta' min jinnota' illi f'din ir-reġjoni 'għanfiha żewġ ġoġi dak ta' l-ispalla, illi huwa ball and socket joint u dak tal-minkeb illi huwa ġoġ tal-għamla ċappetta (hinge joint). IL-PELVI : L-għadam tal-pelvi: buwa l-pont jew 'il-konnessjoni bejn l-għadam tas-sider u d-dahar u dawk tat-drufijiet inferjuri jew is-sagajn. Il-peivi huwa magħmul miċ-saero: u ll-eooċiċet; (9 vertebri maghqudin f'żewġ għadmiet). Żewġ għhadmiet msejħin l-innominati. t Il-pelvi huwa divis fil-pelvi veru u l-pelvi falz; jiġifieri l-pelvi ta' fuq bejn l-għadam innċminat U s-sakru … u l-peivi ta' taħtu mdawwar miż-żewġ għadmiet ta' l-iljfum. l , Il-pelvi tal-mara mħabba l-parti kbira illi. għandu, fil- gravidanza huwa akbar minn dak tar-raġel. Il-ġogi tal-peivi humas- Ġog Sacrosiliako 29 Il-ġog ta' simfisi tal-pube ' LeGHADAM TAL-FELVI Il-pelvi huwa maghmul mill-għadma msejħa ' 'ċ8 innominaturi. Din l-għadma hija għadma ċatta magħmula minn 3. għadmiet:' l-ilium ta' fuq, il-pube ta' quddiem u l-iskżum ta' taht. Dawn ii-bċejjeċ jaqdu kollha fl-aċetabulum illi hija fossa fonda fejn jartikola r-ras tal-femur, l-għadma tas-sieq biex jaghmel dak il-ball and socket joint li għedna; Din l-artikolazjoni hija soda ħafna mhux bħal dik ta' ; ispalla l-għaliex fuqa jrid jirpoża i-ġisem kollu, Wa' dawn l-għadmiet jeħlu l-muskoli ta' l-artikolazjoni tal-koxxa u huma kollha muskoli ta' saħħa, c: Dawb il-miskoli jeħlu fuq l-għadna. innominata. u : jikkonvergu biex jeħlu fuqit-tronkantus tal-femir. u hekk ikomplu ' ' isaħħu l-ġog tal-koxxa. Ni Barra i-għadam tal-pelvis hemm ukoll l-għeżma tal- koxxa illi hija lefemore, Il-femore hija għadma twils magħmula forma ta' numru 7 jiġifieri ghanda ras, għonq twil mbagħad iz-zokk tagħha illi jispiċċa fi-artikolazjoni tal-irkoppa. Il-muskoli. tal-koxxa ħafna minnhom ikomplu jgħaddu u jerġgħu jgħaddu minn taħt u minn mal-ġnub tal-artikolazjoni tal- koxxa biex ikomplu jsaħhu u biex ukoll jagħmlu l-movimenti meħtieġa, . Il-muskoli tal-koxxa huma quddiem. , g it-Tinsor Faxia lata Vastus Externus TIliacus Addutturi tal-koxxa. Dawn il-muskoli 'kollha jaħlu ftit tuberkolu ta' l-ispine tal-ilium, Fit-trokanteri tal-femore u fil-ħanek hekk msejjaħ l-inter-trochanteric groove. Il-patella jew l-għadma ta' l-irkoppa hija għadma sesemoid u tinsab fit-tendini tal-quadriceps. Bejn l-irkoppa u l-għaksa hemm żewġ għadmiet - tibja u fibula. It-tibja tinsab fuq ġewwa. It-tarf ta' fuq huwa Wiesa mn jifforma żewġ tuberosities li kull wahda għanda l- faċċata ta' fuq tagħha artikolari. Iż-żewġ tuberosities jartikolaw maż-żewġ condvies tal-femora u jifformaw l-irkoppa. Bejn it-tuberosities hemm bħal xewka li magħha jeħlu ligament ',. interni. Fuq quddiem it-tarf ta' fuq tat-tibja hu mmarkat bi proċess mqabbes u aħrax ii jeħel miegħu l-ligament tal- extensor quadriceps. It-tarf t-isfel jidħol fil-formazjoni ta' l-għarqub u n-naħa ta' ġewwa għandu biċċa ppuntata l'isfel li nsejħula l-malleocius ta' ġewwa (internal malleolus) li jinhass taħt il-ġilda. Il-kolonna tat-tibja hija triengolari u għalhekk għandha tliett uċuħe Wiehed mix-xfar bejn dawn l- uċuħ jifforma l-qasba tas-sieq u jinħass taħt il-ġilda. Il-fibula tinsab fuq barra, It-tarf ta' fu tartikola ma' faċċata artikolari fuq il-ġenb tat- a: ta' barra tat-tibja. It-tarf t'isfel jinħass taħt il-ġilda u jissejjaħ il-malleolus ta' barra (external malleolus)o Il- kolonna hija rqieqa ħafna. L-għadem ta' l-għarqub jew tarsus huma sebaz l- Astragalus li jartikola mat-tibja 2,.: Galcaneum li jinħast:fuq in-naħa ta' wara tà l-għarqub u tinsab taħt l-astragalus 3, : Sċaphoid (jew navieular) fuq in-naħa ta' ġewwa bejn lic ; d fuq in-naħa ta' barra bejn il-calcaneum u ż- U ti għajniet, c ta' barra B. li Suneiform bejn il-scaphoid u t-tlett i--għedin. ċpala' tas-sieq huma ħamsa, waħda għall — l c , kull seba a jissejhu metatarsals. L-għadam tas-swaba tas-sieq huma ih li jissejħu phalanges — tiżsta għal kull saba barra lekbir 11 għandu tnejn biss. IL-ĠOGI (JOINTS Il-ġogi dew artikolazjonijiet jiġu ffurmati meta żewġ għadmiet jew iżjed ikunu ma xulxin… Hemm tlett klassi- jiet ta' ġogi, li huma (1) ġogi fibrużi; (2) ġogi cartilaġinuzi u (3) ġogi sinovjali, Il-ġogi fibrużi (fibrous joints), fejn l-għadem huma mgħaqqda b'tiżġsut fibruż, ma jsir fihom l-ebda moviment. Bħall-eżempju għandna l-ġogi bejn l-għadam tar-ras li huma imminċottjati tajjeb ġo xulxin fil-formazjoni ta' ġogi fibrużi li hawn jissejħi suturi (sutures). Bejn it-trufijiet ta' l- KkRT IL-AĠJNI gimfisi A) għadam hemm il-ligament suturali li jorbothom flimkien. Fil-ġogi sartilaġinuzi (partilezi nous jointej, it-trufijiet ta' i-għadam jiġu mgħaqdin ħ'dis , ta' cartilaginia Moviment veru żgħir jħebar ŻIIT isir f'dawn il-ġogi, Eżempju ta' dam għandna ji is-svmphiieis pubis s dak il-ġogiii hu ffurmat fuq '—w : ON in-naħa ta' quddiem mill-pubis tal-għadam innominati; A għandna wkoll il-ġogi bejn l-irkiekel tal-vertebri; ki JIN enroR il-ġog bejn il-manubrium u l-giadiolus ta' l-istermm. : Dawn l-artikolazjonijiet jinsabu fin-nofs tal-ġisem F'dewn il-ġogi, i-għadam bupia marbutin b'ligamenti, . : Il-ġogi sinovjali (mpnovial joints) jqru ċertu karatteristiċi. Il-faċċati artikolari ta' i-għadam huma 7 miksijin b'saff ta'. kertibġini (artikular cartilage). Fil-faċċatà ta' l-għadam mhux marbutin flimkien, imma jħallu spazju ., bejniethom 1i nsejħulu joint cavitv, li fil- ħajja naturali, ikun bies spazju potenzjali. Dan il-ġog ikun imdawwar minn borża fibruża; ' imsejħa artikular kapsule, Nsibu wkoll ligamenti fibrużi bejn it-trufijiet tal-għadam u li jkun generalment barra l-capsules Xi drabi nsibu wkoll ligsmenti ġewwa l-capsule bħal ma huma l- ligsment Terss. tal-ġog tal-koxxa u l-ligament GCrucjat:. tal-ġog ta' l-irkoppa, Il-faċċata ta' ġewwa tal-capsulem hija miksija bis-sjnoviai membrane din tiksi wkoll il-partijiet ta' l- għadam inklużi ġol-capsule, pero' ma tiksix il-cartilage. Din il-membrana tissekreta likwidu magħqud li jservi biex tġllubrika l-ġog u li jismu spnovial fluid, . Jista jaghti l-kas li TiiQAnt A , A. ) cavitv tkun diviża b'artikular Noli;ARAW stone : diso tal fibrocartilages ii jservi (a ex jilqa' x-shockijiet fuq l- ta L ppa- ġog. Eżempju ta' dan ifsibuh fl- irkoppa, fejn hemm żewġ disttw (jew menisci). It-truf ta' barpa ta' dawn id-diski ikunu mwabhlin mal- capsulae ghanla u l-moviment tagħhom. Eżempji. għadmiet jiżżersgu fuq xuixin Il-ġogi sinovjali huris mgħarfin u msejhin skor Il-ġog forma ta' ċappetta' ka inge joint) 1) moviment 'il quddiem u lura preċiż bħal ,m ċappetta, Fżs il-minkeb;' l-irkoppa,' swaba Te Il-ġog kondilojde (conavloia).1i. jkun maghmul. minn N għadma kurvata ftit il-barra li tiġi żikkomodata ġo. għadma kurvata ftit il-ġewwa. Dan jippermetti dawn il-movimenti: flessjoni, estensjoni l-barra u l- ġewwa, tidwir u rotazjoni, Eżempju : il-polz. Il-ġog forma ta' ballun ġo ħofra (ball and socket joint) li jippermetti kull moviment. Eżempju: l-ispalla; il-ġog tal-koxxa, Il-ġog forma -ta' sedil (saddle) li jippermetti l- istess movimenti tal-dondploid joint, ' Eżempju: il-ġog bejn is-saba l-kbir ta' l-id u l-ghadma tal- pala, Il-ġog lixx (gliding joint) li jippermetti biss li l- għadam jiżżermsqu fuq xulxin. Eżempjus il-ġogi tal- Garpus u tat-tarsus. .Il-ġog forma ta' fus (pivot joint) li jippermetti biss-tidwir. ħżempjus l-atias u l-axis u l-ġog bejn ir-rasġ tar-radius u il-ulna. IL-MOVIMENTI TAL-ĠOGI L-iżjed moviment sempliċi huwa dak ta' meta żewġ Ċgliding). Eżempju: Sterno- clavicular, acromiceclavicular, il-ġogi bejn tal-carpus u Movimenti angolari li huma: a) Flessjoni meta l-kolomni ta' l-għadam javviċinaw lil xulxin. b) Estensjoni meta l-kolonni ta' l-għadam jitbegħdu minn xulxin. e) Abduzjoni meta għadma tiċċaqlag fuq oħra b'moi li tohroġ il-barra, à) Adduzjoni meta għadma tiċċaqlaq fuq oħra b'mod li : tersaq il-ġewwa: k Tidwir tond jew ċirkunduzjoni bħal ma jsir fl-ispalla. Rotazjoni hu dak il-moviment li jixbaħ il-moviment li jagħmel l-atlas u l-axiss' Immunità tfisser tħaris u l- immunità li rridu nfissru hawn hija tħaris mill-mard. A X ke Il-ġisem huwa. mhares tajjeb mill-mard u mill-aċċidenti li jistgħu jinqalghu; il-għaliex fil-fisjoloġija rajna illi d- demm biex ma jintilifx meta naqtgħu idejna jew nkorru n-Natura ipprovdietiu: l-coagulazjoni 9 U kieku ma. kienx hekk meta Wiehed fjaqta' ;8ebghu jew. idu, id-demm joħroġ kollu, għaliex ma : ikollux x'iżommu u B-suġġett imut; barra minn dawn il-ħwejjeġ fisjoloġiċi: 'n-Natura tqiegħed ukoll strutturi bħal vini u arterji kbar il-ġewwa kemm nistal. jkun biex jiġu mħarsin minn kull hsara li. tista'- tiġrilhom. ' Barr ) minn dawn l-affarijiet kollha għandna fid-demm. ħarsien kontra d-daħliet tal-mikrobi ġewwa l-ġisem b'ħafna kwalitajiet 'ta' reazjonijiet illi jistghu jghalbu l-mikrobi li jinvadu d-demm. L-Immnità tista' tkuns - (a) Naturali (b) Akkwistata (c) Attiva jew Passiva. : L-immunità naturali hija dik il-qawwa li għandhom ċerti ħies li jirresistu kontra ċertu mard bħall-iskarlatina fl- Indjani, kontra din l-immnità hemm dik ii ngħedula s-suscetti— bilità jiġifieri bħal ma hawn ċerti nies u ċerti razzez illi għandhom 'Natural' Immunitr', għal ċertu mard hawn nies oħra illi għandhom qagħda biex jeħduha malajr bħas-suwed ta' l-Africa għat-Tuberkolosi. Meta marda tkun tattakka nies ta' l-istegs razza li jkunu jgħexu taħt kondizjonijiet differenti minn dawk li jgħexu nies oħra, bħalma ngħedu ahna, nies ġewwa l-ibliet, illi jiġu in kuntatt ma' nies anki stranjeri u nies illi: jgħexu għalihom weħedhom fil-kampanja jew £f'irziezet fil-bogħod. Dawn in-nies li jitħaitu ħafna ma' niġs oħra jkollhom ħafna immunita' kontra l-mard u din jghedulha 'Heràd Immunitjit. Din il-tHerà Immunitv' tiġi mħabba l-azjoni tal- tgarriers't illi jistgħu jagħtu dosa mill-marda illi jkunu qeghdin iġorru, qawwija biżżejjed biex iġġiegħel il-ġisem jaghmel l- antibodies imma ma tkunx qawwija biżżejjed biex iġġibilhom marda. Meta wieħed ikollu marda nfettiva u jfieq, il-ġisem ikun għamel ma' tul il-marda ħafna kontra-veleni jew antibodies u dak il-marid ikun mħares għal dik il-marda '1 quddiem Din jgħedulha 'Acguired Immunits' jew 'Immunità . Akkwistata' meta nagħmlu l-inokulazjonijiet kontra xi marda bħal tad-difterite, it-tifoide, etc. Dak illi jirnexxi wara huwa ħarsien mill-mard. u ngħedula wkoll 'Immmnità Akkwistatat. L-INMUNITÀ AKKWISTATA hija ta' żewġ kwalitajiet: (a) Attiva (b) Passiva Tkun attiva meta jiġi mdaħħal fid-demm velenu, mikrobu jew tossina tant mmaqsa mis-saħħa tagħha illi ma tkunx kapaċi tmarrad il-ġisem imma tkun biżżejjed biex tipproduċi kontra- velenu bħal meta nlaqmu għall-ġidri, għad-difterite, għat- tuberkulosi, għal-pesta, ete, jew dik l-immunità li tibqa' wara li nkunu mradna b'xi marda. L-IMMUNITÀ PASSIVA hija meta nagħtu lill ġisem il-kontra-velenu stess illi nkunu ħadna minn xi annimal ieħor, ħalli- nħarsu lill-marid għall-qasir żmien jew nnaqsu l-quwwa tal-marda; per. eżempju naghmlu s-siero tal-ħożba wara id-9 ġurnata illi. i- bniedem jiġi espost għall-attakk biex l-attakk tal-ħożba ma ikunx qawwi. Nagħmlu s-siero kurativ tad-difterite lill-kuntatti ta' xi kag tad-difterite biex nħarsu dawk il-kuntatti għall- xahrejn, biex meta jghaddi l-perikolu naghmlu l-imbunità 7 attiva jiġifieri bit-toxoid; mhux aktar bl-antitosġina, bħal ma nagħmlu fl-Immunità Passiva. L-IMMUNTTA PASSIVA jew ATTIVA: 8 li ġejjin: : (a) Fagoċitosi (2). Dj Il-Fagotiċosi hija meta: -soċelluli: dawk' li ngħedulhom ''polimuclearitt. A jiġru fiċ-ċirkolazjoni. tad-demm. Din issir meta ikun hemm. À lutinins, Huwa kontra-velenu illi bihom mikrobi jgħaqdu.. L ia xulxin u hekk issir il-qirda tagħhom aktar malajr. L-agglutinins jinsabu fid-demm meta jkun hemm infezjoni mid-deni tqieq, it-tifoide u s-salmonella kollha. Il-Preċi itins huw konfira—-velenu illi jaghmel il-ġisem għal dak illi huwa velenu bħall-velenu tas-serp, bħal Arbin u r-Riċin. Il-Haptophore — Receptor Gells huwa kontra-veleni li jinnentra— iżżaw it-toxins billi jikkumbinaw miż-żewġ naħiet tat-tossina. Dawn il-Haptophore-Receptor Cells jistgħu jiġu kkonsidrati bħala Ġavetta u serratura. It-tossina hija ċavetta u r- receptor cells hija s-serratura u hekk it-tossina tiġi nnewtraliżżata; ' dawn il-proċessi jiġru fid-difterite, fit-tetanu, fl-antrax u fil-botuliżmu il-għaliex il-mikrobu ta' dan il-mard jaħdem permess tat-tossina tiegħu fil-waqt illi l-mikrobu joqgħod. f'post wieħed, per eżempju — id-difterite fil-griżmejn, it-tetanu fil-ferita, l-antrax fil-feriti. jew fil-pulmuni, il-Betulinus fl-msaren. Minn dak li għedna fhimtu illi kollox jiddependi fuq il-pożizjoni li jeħdu l-mikrobi meta jattakkaw il-ġisem; fhimtu illi l-mikrobu jista' jidħol fid-demm u jġib Setticemija u jista' joqgħod fil-ferita u jġib avvelenament illi jgħedula WTossiemia', It-teorija tal-formazjoni tal-anti-bodies il-lum tikkonsisti fil-velenu tal-mikrobu illi jistimola l-kortex tal- glandula sunenali; din taġixxi fuq il-pitwitarja u ġġiegħel d- demm jifforma ġamma globulins li huma kontra dak il-velenu jew entigen, kif nsejħulu, L-unika ħaġa li tixbaħ il-ħsieb modern kif isiru l- enti-korpi kontra l-veleni li jattakkaw il-ġisem hija dik ta' haptophore-receptor cell reaction jew kif tissejjaħ ukoll Earlich's side-chair theorv. DIŻINFEZZJONI Wara kull marda nfettiva jinħtieġ illi l-kamra u kull ma jkun fiha jiġu diżinfettati. Id-diżinfezzjoni hija ta' żewġ kwalitajiet. ' Id-diżinfezzjoni korrenti jiġifieri dik li ssir fil- waqt illi l-marid ikun. għadu marid; u diżinfezzjoni terminali hi dik li ssir wara li Amarid ikun fieq. Id-diżinfezzjofii korrenti hija importanti ħafna l- għaliex il-marżd. waqt li l-marda għada sejra jkun sorġenti kontinwa ta' nfezjoni ghal-ħaddiekor. . Per eżempju wieħed marid bit-Tuberkulosi jekk joqgħod ibeżżag u jċappas 'l hawn u '1 hemm u kullimkien madwaru bil- bżieq, kull min imiss.ma' dan il-bżieg jieħu l-mard. Fit-Tefoide, jekk il-ħmieġ tal-marid ma jiġix mixħut fil-klorur (blieching powder) min imiss ir-recipjent illi jkun . fih dawk l-affarijiet kollha illi jiġu eliminati l-baċilli tat- tifoide, jiġifieri l-awrina u l-ħmieġ iċappas idejh u jekk minn ikun idur fil-marid, ikun. isajjar ukoll: jekk ma, joqgho Ax-:, attent ħafna biex jaħsel idejh ġebel ma jmur imiss l-affarijiet mo ta' l-ikel jispiċċa, biex iċappas il-membri l- 8 tal-Fejilija. u lilu JAKOBB,. kk jiġri spiss illi merid illi jibqa' d-dar ikun kawża illisjimirdu: ħafna oħra. mill-familja tiegħu, Ħafha jgħedu illi d-diżinfezzjoni. korrenti. hija aktar importanti minn dik li. kissejjaħ terminali; . għar-raġuni illi waqt li l-marid ikun marid : huwa. żgur illi.jkun qiegħed jilemina l-mikrobi tal-marda: tieghu. 2 Waqt illi metajl-marid ikun fieq il-mikrobi:jistghu jkunu spiċċaw, għaliex ħafna mikrobi għandhom ħajja qasira barra mill-ġisem tal- bniedem bħal ma huwa l-mikrobu tal-Meningite-cerebro-spinal, tal- gonoppea, imma: l-mikpobu tat-Tmberkulosi, tad-deni rqieq u tat-- tifoide jdumu ħafna jiġru fit-trab, fl-ilma u f'postijiet għra. Meta marid jfieq minn marda nfettiva jinħtieġ jittieħdu prekawzjonijiet speċjali qabel il-marid ma jkun jista' jitħallat ma' nies oħra jew il-kamra tiegħu tkun tista' tiġi okkupata minn nies ottra, Din hija d-diżinfezzjoni. terminali. — DIŻINFEZZJONI TERMINALI, Il-kamra tal-marid tiġi mmeġża' minn ornament li jko a, twapet, purtieri, etc. etco Ix-xquq tal-bibien u t-twieqi jiġu miżduda permess ta' karti bil-kolla u tinxtgħal formaline candle bil-kemra magħluqa għal sitt sigħat, meta ma jkollokx (formaline candie) nużaw il-kubrit u fil-kag tal-kubrit ikun hemm bżonn illi l-kamra ddum magħluqa għal-2l sie L-ilbies u l-firxa jiġu meħudin għad-diżinfezzjoni. bl-istemm, l-affarijiet ta' valur żgħir jiġu distrutti bħal mA huma xkupilja tas-snien, ġugarelli, etc. Platti u k i jiġu mgħollija. Il-firxa jiġu mitfuha f'solizjoni ta' l-iżol għal al siegħa mbagħad mgħollija jew meħudin għad-diżinfezzjoni: Id-diżinfezzjoni. ta' l-affarijiet illi jistghu jiġu. diżinfettati bl-isteam taħt pressjoni għandhom jiġu diżinfettati. fid-diżinfettant, biex isir dan hemm apparat li jissejjab lWashington-Lvonst u jikkonsisti minn ċilindru b'żewġ bibien biex minn. wieħed jidħlu l-bħwejjeġ maħmuġa u mill-ieħor joħorġu diżinfettati bl-isteem. Mhabba li s-suf jinxtorob u l-ġilda ' titqarqaċ, il-ħarir u mobli li tkun mbottita, bħal sufenijiet u siġġijiet ta' l-għamara, dawn l-affarijiet jinħtieġ illi jitħallew fil-kemra u jiġu diżinfettati bil-formolina jew bil- kubrit meta tiġi diżinfettata i-kemra. Il-kotba u l-karta ma tagħmillhomx ħsara 'bl-isteam imma il-legatura ssofri u għal daqshekk wieħed jista' jagħlaq il- ' ktieb miftuh f'kaxxa bil-formolinao Spiss jiġi wżat it-terminu Isolament jew kurantina, dan huwa l-perijodu illi fih il-marid jibqa' kapaċi biex jagħti il-marda lill-ħaddiehor. IL-ĠARR TAL-MARD PERMESS TA' L-NSETTI 7 Hemm kwalità ta' infezzjoni oħra illi tiġi permess ta' l-nsetti bħal Malarja permess tane-memusa, it-Tifu tal-ġrieden permess tal-bergħui, Dan i-msett ma jkunx insett kwalunque jew hemus, jew bergħud, In-Nemisa di' taghti; l-Malarja m'hijiex in-nemusa li nisimgħuha żżanżan bil-ieji imma ċerta nemusa speċjali li jisimha Anophiles. Hawn taħt. hija l-lista tal-mara ii jrid- jgħaddi mill- insetti qabel ma jittakka il-bniedem. - MARDA INSETT LI JĠORRHA RESEVOIR Malarja Anofiles , (miejn jittieħed ile- Km : . marid bil-malarja). Tifu tal-ġrieden Il-berghui Tifu Esabtematiku : Id-duda tar-ras. : . U tal-ġisem Tifu ta' ġungla .. It-tieks — jannimali salvaġġi , — - i Kela-Azar Nemusa Muta Il-kelb It-Tifoide: Fil-mard infettiv huwa mportanti illi wieħed jinnota illi kull marda nfettiva għandha l-perijodu ta' l- inkubazzjoni, jiġifieri ż-żmien li jgħaddi minn mindu l-marid 'jiċċappas bil-marda sa kemm jibdew l-ewwel sinjali, jiġifieri id-deni, xi ħmura, etc., mbagħad hemm l-onset jiġifieri kif tibda' per eżempju l-Ħosba tibda' b'lh tijiem deni, flissjoni, ghajnejn idemmu, etc., sa kemmijoħroġ ir-Rash jew il-ħmura, u mbagħad hemm il-marda u l-komplikazjonijiet li ġġib; dawn huma importanti, il-għaliex ħafna minn dawn il-komplikazjonijiet jistgħu jiġu evitati' jekk il-morda jiġu kkurati tajjeb speċjalment minn dak 1i jkun madwarhom jiġifieri n-nurses jew ' min ikun qiegħed jagħmilha ta' nurse.