ĠERUSALEM FI Biex tifhem sewwa xi ġrajja, trid l-ewwel tagħraf l-imkien u ż-żmien li fihom ġrat, Għalhekk biex tifhem sew il-ġrajja tal-Mewt ta' Ġest, trid tagħ- raf l-ewwel kif kienet Ġerusalem fiż- żmien, ta' dik il-ġrajja. Ġerusalem mibnija fuq żurżieqa ta' għolja, tħares lejn ix-Xerq, bejn żewġ widien, Għalhekk, Ġerusalem hi xem- — xija til-għodu u dellija. wara nofs in- nhar. Iż-żewġ widien li qegħda f'nofs- hom, huma: il-Wied ta' Ġeħenna, fuq il-Qibla, jew sud, li jdur ukoll lejn ix-xerq; u l-Wied ta' Kidron taħt is- sur tal-Ħakel, jew Tempju, bejnu u bejn il-Ġetsemni u Ġebel iż-Żejtun. Dawn iż-żewġ widien jingħaqdu f'wied wieħed li jibqa' sejjer lejn il-Baħar il-Mejjet bħal ħafna oħrajn. Il-ħtija li nbniet Ġerusalem kienet għajn ta' l-ilma. Għax l-ewwel djar inbnew ħada naqra ta' ħofra bl-ilma ġieri, ġewwa l-wied (igħidulha Għajn Silwan, u għadha hemm sal-lum), imma ħadd ma jaf kif inbniet u meta. U ħaġa ta' l-għaġeb kif kibret, għax m'hemm ebda. ħajr in-naħa tagħha. Nixfa u art mielħa kull imkien. In- nies li bnewha kienu Qangħanin, u l-isem li tawha kien Uru-Xalim. David ħadha minn idejhom xi elf sena qabel Kristu. — Fi żmien Ġest, Ġerusalem kienet ; laħqet kibret sewwa. Dak iż-żmien kienet imqassma, biex ingħidu hekk, — f'erbgħat isħma: il-belt ta' fuq, igħid- ulha Sijon, b'ħafna djar sbieħ u ġonna; il-belt t'isfel, li kienu jgħidulha Ofla, qrib il-bir ta' l-ilma ġieri li semmejt, li kien fiha xi djar sbieħ u ġonna, u griebeġ tal-ħaddiema wkoll; il-Ħakel, jew Tempju, li kien għadu kemm kabbru Erodi u sebbħu mhux ftit. fl-aħħar, fir-rokna ta' bejn il-Ħakel u Sijon, kienu nbnew qatiegħ djar żgħar u griebeġ, ngħidu aħna bħal Mandraġġ ta' Ġerusalem. Dawn, wara żmien, dawwarhom b'sur Eżekija, Sultan il- Lhud. Mela dawn huma l-erbgħat isħ- ma li kien fiha fi żmien Kristu Ġerusa- lem, u li trid iżżommhom quddiem għajnejk, biex tifhem il-ġrajjiet ta' l- aħħar jiem ta' ħajtu. Sijon kienet il-ħàra tal-għonja. Hemm kienu jinsabu djar sbieħ u ġon- na. Hemm fuq kellu d-dar il-Qassis il-Kbir tal-Lhud (qisu l-Papa tagħ- hom). Hemm, qrib id-dar tal-Qassis sewwa, kien joqgħod xi wieħed għani, li l-Evanġelisti ma riedux isemmu is- mu, li fil-għorfa tiegħu għamel l-aħħar għaxa Ġest, U dik in-naħa kien hemm ukoll ġonna kbar, u qrib tagħ- hom kien hemm wieħed mill-bwieb tal- belt li kien jismu Bab Ġennit, jiġifieri Bieb il-Ġonna. Ftit 'il fuq minn dan il-bieb kien hemm id-dejr, kbir u sa- biħ, li kien bena għalieh in-nifsu Ero- di, biex igħammar fih. Il-lum ma tistax taf kif kienu t-toroq ta' dik il-qalba tal-belt. Il-lum, fejn kienu jgħidulu Sijon qiegħed biċċa 'l barra mis-swar u biċċa 'l ġewwa. Il- biċċa ta' ġewwa issa kollha djar, u ma tistax tħaffer taħthom; u l-biċċa ta' barra mgħottija bil-egħlieqi jew b'għa- ram ta' ġebel u żrar, li min jaf kemm trid eluf ta' liri u żmien biex tħammil- hom. Imma li kien hemm toroq u djar sbieħ huwa magħruf,: għax kull fejn iħaffru biex jibnu, dejjem isibu toroq iċċangati u qiegħan ta' djar bil- mużajk. Is-swar ta' Sijon jafu sewwa kif kienu għaddejin, għax xi mitt sena ilu kienu ħaffru u mxew magħhom minn taħt l-art l-Ingliżi, u ma batewx u ħallsu flus ftit. Fejn jgħidulu Ofla kien hemm mis- uiiinġisinzzzzisike ss à L kbir imsemmi. Xistus, li aktarx fi 'kien bis-siġar fuq il-ġnub. Ġewwa fih kienu. jitħarrġu. s-suldati għall-ġlied u jagħmlu t-tiġrijiet. U atil ukoll kien isir fih. Għax wieħed Ħakem ta' Ġe- rusalem, Xandru. Tannew, darba, sal- lab tmien-mitt raġel f'nhar wieħed, ak- tarx li. ġewwa fih. U biex ngħidu din ukoll, kif kienu msallba, qabel ma mietu, ġieb quddiemhom lil marthom WATT A B ES BA pI (7. mwa DAR £RO: ċŻ SIJON V// B Ġmonna NI rq ġ À à jg SIJON 7 NA A (Belt ta' Fuq). — $ ad £ u LA. Ri ġ L j i'kfet KwaD BIEB TL-FUHĦAR M ki ' Wi RA tus kien hemm dar sabiħa jeħtiftha. Mas-sur is-sur kienu — joqogħdu ħafna ħaddiema, l-akta minnhom. jagħmlu l-ġarar u l-borom, Ż u dan. Għax il-bieb li kien hemm dik in-naħa kien jismu Bieb' il-Fuħħarin, jiġifieri ta' dawk li jagħmlu l-fuħħar. Minn hawn għall-belt ta' fuq, Sijon, . kien hemm. taraġ wiesa', li biċċa' min: MAPPA TA' ĠERUSALEM FI ŻMIEN KRISTU. i (1) Iċ-ċenaklu; (2) Id-dar ta' Kajfa; (5) Id-dar: tal-Makkabin; l-Qadima; u lil uliedhom u ġiegħel li jaqtgħulhom griżmejhom, bħal meta joqtlu l-ħrief. Ara x'kefrija ta' niesl: Ftit 'il fuq — mill-Xistus kien hemm id-dar tal-Mak- kabijin; u mill-Ħakel għal-Xistus kien hemm pont, jaqsam Wied il-Ġebbiena, li ħnejja minnu għadha. tidher sal-lum. ;: Ma'-ġenb il-Ħakel, wara dan il-Xis- (3) Is-Sanhedrin; (6) Il-Fortizza Antonja; (9): il-Menqa ta' Silwan; (4) Il-Menga ta' Eżekija; — (1) Il-Menqa tal-Għul; (8) Il-Monqaw 3 (10) Il-Menga tan-Nagħaġ. anqas hawn ma tista' taf-sewwa l-belt kif kienet, għax kull imkien mgħotti. bir-radam. — Għedna li fuq Sijon' kien hemm. id Dejr li bena Erodi. Minn dak id-Dejr. għal. Ħakel kien hemm. sur, qadim. għall-aħħar, mibni fuq: xifer ta' wied żgħir, Dan. is-sur għadu hemm. sal: lum; taħt il-bini, u jidher kemm il-na- ħa. Tidher-ukoll fih biċċa minn bieb qadim. Jgħidu li aktarx kien Bieb il- Ħadid, li jissemma fl-Atti. tal-Appostli, li minnu għadda San: Pietru meta. l- Anġlu ħelsu mill-ħabs. Semmeina wkoll il-Ħakel. Dan kien witgħa kbira, imdawwra bis-swar minn barra u bil-loġoġ jew portki minn ġew- wa. ' Mad-dawra kollha, bitħa li kien fil-kamra ta' ġewwa' ħadd mar kien jis- ta' jidħol għajr il-Qassis. il-Kbir, dar- ba. fis-sena. . Taħt il-loġoġ li semmej- na, fil-bitħa ta' barra, kienu jiltaqgħu kull xorta ta' nies, u hemmekk qagħad jgħallem. Sidna Ġesu għall-erbgħat ijiem mill-ġimgħa li dam Ġerusalem: Fl-aħħar, barra mis- sur, fuq il-Wied ta' Kidron, kien hemm għadd. ta' ħwienet, li minnhom min BAB IL-GĦAMUD, U. BIĊĊA MINN ĊERUSALEM. Fir-ritratt, fuq ix-xellug, tidher triq li tieħu għan-naħa tal-koppla, wara l-kanpnar: it-twil. Ma' tul dik it-triq kien għaddej is-sur fi żmien Kristu. Ħdejn il-kanpnar it-twil, kien jagħmel rokna u fdur lejn il-lemin. Il-Kalvarju u Qabar (taħt iż-żewġ koppli, f'nofs ir-ritratt) kien barra. mis-sur, ġewwa dir-rokna. jista' jidħol fiha kull ħadd, Lhud u m'humiex. Wara dan, minn bieb kbir daqsiex, tgħaddi għal bitħa tan- nisa. : Aktar il-ġewwa kien hemm żewġ btieħi oħra, il-btieħi tal-Lhud irġiel, Aktar il-ġewwa mbagħad l-artal tal- ħruq, f'nofs il-bitħa tal-qassisin. Im- : bagħad, quddiem. l-artal, żewġ kma- mar mudlama, waħda tinfed għall-oħ- ra, jgħidulhom Qaddis tal-Qaddisin, li kien ikun dieħel il-Ħakel kien isib jix- tri kull ma. jrid. Baqa' nsemmu dak is-sehem tal-belt li l-aktar irridu. nafu fuqu :/dik. in-na- ħa li kien fiha l-blata. tal-Kalvarju. li fuqha sallbu lil Sidna Ġesu, Kif għedna qabel, fir-rokna. tal-belt, bejn Sijon u l-Ħakel, kienu nbnew raxxa djar u s-sultan tal-Lhud Eżekija kien għalaqhom b'sur. Dan is-sur kien jibda mill-Bieb tal-Ġonna, ħdejn id- Deir t'Erodi, fuq Sijon, jinżel lejn il- Ħakel, u nofs-triq, idur lejn ix-Xmiel. Meta jasal bi swit il-Fortezza Antonia (li kienet fuq ir-riħ tal-Ħakel, biex is- suldati Rumani jgħassu l-Ħakel minn ġewwa. fiha), jarġa' jdur 'l isfel u jaq- bad mas-sur tagħha, kif jidher fil-pjan- ta li ġibna. Fir-rokna li kien hemm fejn għedna nofs triq, kien hemm bieb tal-belt u ħdejh kwartier tas-suldati. Quddiem dal-bieb kien hemm witgħa kennija (qisu dak il-foss li hemm qud- diem il-bieb tal-Griegi barra l-Imdina, imma. akbar), li fiha kienu jagħmlu bħal suq. Ibiegħu qamħ u. xgħir, bhejjem u tjur. F'nofs dik il-wetgħa kien hemm (u għadha hemm) blata għolja xi: ħmistax-il xiber, igħidulha l-Golgol. Fuqha, f'nofs is-suq, sallbu lil Ġesti, biex jarah kulħadd. Din il-wetgħa għadha hemm sal-lum. in-naħa ta' l-Għarb (il-wesż) tagħha; (il-lum taħt triq, jisimha Ħaret in- Nasara) hemm blat għoli, maqtugħ. Billi tiġi bi swiet il-Ħakel, (kif tidher ukoll fil-pjan) u ogħla minnu, jagħtik x'taħseb li dik il-wetgħa saret billi qatgħu l-ġebel minn hemm għall-bini tiegħu, għax minn hemm, il-ġebel li kienu jaqtgħu kienu jistgħu jgerbuh lejn il-Ħakel bi ftit taħbit. Santa Liena bniet f'din il-wetgħa żewġ knejjes: tal-Martvrion, fuq il-Bir fejn sabet is- Salib, u ta' l-Anastasis, fuq il-Qabar ta' Kristu. kk k k Dan hu ħjiel żgħir ta' kif kienet Ġerusalem, il-Belt Imqaddsa, fi żmien Kristu. Ħjiel ħafif, imma għalina hu biż-żejjed, biex il-Ġrajja tal-Mewt ta' Sidna Ġest: nifhmuha aħjar, ; TAL-QADI GI Kien-hemii—wieħed8Xejħ-tal-Għarab;-8 itit-biex-ngħidi-din—-nkoll kien—isti—Imhammmed—-Maħmd—iset-Fuħa— Ħateż-id-Dinil-Għażawil-—kellu Hihom—b'wirts-sbatax—żiemel l kelh; g kellhom aqsmuhom— bejniethom—a żwiemel b'nofs: HA a sbatax, Tel biċċiet-tal-żiemet; it-wieħed-minn-kiull-disgħa—ta' sbatax,—ħit-ċiemel-sħib—it-tinienja1tan-disalbiċ issa jibiegħukom Fż-setgħux,—għax-missierheti kien fienagħ l-biċċiet-Hegħi Għalhekk Marrul-Qorilis-resqir-qirddiem l-Qàdi-biex-jara-kif-jista-jsewwid-biċċa—hu, lill-fustani—tab- sitta fiiitA—kall-tieta, wieħed); ti—iż-żgħir—tah-tnejn (żiemel mina-kull-disgħa). issal—disgħa;-t-sitta;-it-tnejt;-jagħmit-sbatax, Għalhekk