Ktieb Annwali tal-Assoċjazzjoni Publju ta' Malta- 2017 — SAN PUBLJU MARTRI — F'XI KITBIET TAL- 1869, 1879, 1883 U 1895 Introduzzjoni: l-kitba u d-devozzjoni lejn il-qaddis Malti San Publju Martri, sa minn żmien ilu kien suġġett popolari fost il-kittieba magħrufa fil-Gżejjer tagħna, speċjalment fl-ewwel ċentinarju tas-Seklu XIX. Qed nipproduċu firxa ta' kitba minn awturi magħrufa u differenti, li tvarja minn stil letterarju, opra teatrali morali/sagra, rakkonti storiċi kif ukoll ta' talb u qima lejn il-qaddis. Awturi bħal Kan. Dr Paolo Pullicino, Achille Ferris, Annibale Preca, u Cristoforo Frendo Cumbo, permezz tal-pinna tagħhom, fost kittieba oħra, esprimew sentimenti nobbli, patrijottiċi, ċenni storiċi u devoti dwar il-qaddis Malti. Fil-kitbiet tagħhom dawn jagħtuna x'nifhmu li kienu ndirizzati mhux biss lejn dawk li kienu jafu jaqraw, imma wkoll lejn il-popolin li kien iktar imdorri jisma' r-rakkonti milli kapaċi jaqra. Ta' min jinnota li l-kitbiet ta' dawk iż-żminijiet kienu bil-Malti Taljanizzat, kif il-qarrej jista' jara mit-titli u minn riproduzzjonijiet tad-dokumenti rispettivi, li ġew imċekkna jew imkabbra mid-daqs oriġinali tagħhom għall-konvenjenza ta' spazju. Kif wieħed jistenna, ċerti episodji u tagħrif f'dawn id-dokumenti oriġinali huma ripetuti, u għalhekk qed jiġu evitati f'dan l-artiklu. Madankollu sar sforz biex il-punti msemmija dwar aspetti differenti fuq dak li nkiteb fid-dokumenti oriġinali, jiġu misluta u hekk magħrufa. F'għeluq il-ħames snin mit-twaqqif tagħha Il-Kan. Minbarra li kien Kanonku tal-Katidral, huwa okkupa wkoll diversi karigi pubbliċi. Fl-introduzzjoni tiegħu li ġġib id-data tal- 20 ta' Jannar tas-sena msemmija fuq, huwa semma li diġà kien hawn xogħolijiet oħra fuq l-istess suġġett. Madankollu, dawn kienu iktar meqjusin bħala teżijiet milli kitbiet storiċi. Huwa stqarr li ma kienx faċli għalih jidħol għal din il-kitba minħabba li qablu kien hemm kittieba iktar kapaċi, imma li ma komplewx bit-tiftix tagħhom. Iżda, bir-rakkont fl-Atti tal-Appostli u bil-kitba tas-Santi Padri quddiemu, huwa daħal b'determinazzjoni u b'ċertezza dwar serje ta' episodji fl-istorja tal-qaddis. Pullicino jsemmi bħala sorsi, l-awtur magħruf u illustri anki fl-Ewropa inkluża s-sħubija tiegħu bħala membru fl-Akkademja tal-Kittieba ta' Pariġi, lill-Konti Gio-Antonio Ciantar, u oħrajn bħal Padre Giorgi Dalmata, Padre Attardi Palermitano, Padre Manduca. L-awtur jagħmel emfasi fuq il-kwalitajiet personali u sbieħ tal-qaddis, in-nobbiltà u l-propjetajiet tal-familja ta' Publju f'Malta, l-ammirazzjoni li kien igawdi fost il-Maltin u l-qalb kbira tiegħu. Il-formazzjoni kulturali tal-mexxej tal-gzira żgur li laqgħat għajn l-Appostlu Pawlu li bil-ġudizzju penetranti tiegħu ra f'Publju id- disponibiltà li jkun l-iprem nisrani u l-iktar ikkwalifikat biex huwa seta' jafda warajh meta jasal il- waqt li jkompli bil-vjaġġ tiegħu. Jidrilna, illi żeun ħagia. tisk magħgiuba lid-devoti €42 tasan Publiu, lewuel Iskof ta Malta, U ingibu fil-. 1. dien tagħna mietubu il-ħażja tigħu. : Maltin chitbu bit-talian fuk- dana it-ċbir Kaddis, ehien xierak wisk li xi hagia iconna ucoll bil. malti. U biex naghmlu dan, għalnuna cbira tana il-etieb sabih fuk san. Publiu, illi eħiteb bit-tdlian fis-senċ 1869 il-għaraf canonicu tal-Cattidval tagħna, id-Dr. D, Paolo Pullicino, ġ Nittamau li ix-xogħol taghna ma iew mitluf għal colloe: izda down jisua ta xigid. ghar-ridh lil danċ dollha ti jakranh. l 7 TA MATL-TA. Achille Ferris - kiteb librett 'Fuq il-Ħajja ta' San Publju Martri l-ewwel ta' Malta' bit-titlu oriġinali jaqra hekk 'FUK IL HAIJA TA SAN PUBLIU MARTRI LEUUEL ISKOF TA MALTA'. L-awtur, bħal bosta oħrajn, isostni mill-ewwel vrus dwar in-nisel u t-twelid ta' Publju f'Malta minn familja Rumana fis-sena 33 jiġifieri fl-istess sena li fiha miet Sidna Ġesu Kristu. Għalhekk, kif kien jixraq, trabba bħala wild nobbli u fil-għana, kif ukoll mgħallem mill-ilsiera fid-dar ta' missieru, l-ilsien Grieg u tagħlim ieħor. Fost l-oqsma kbar u estensivi li kellhom fil-gżira kien hemm il-Palazz tal-Gvernatur ġewwa Ktieb Annwali tal-Assoċjazzjoni Publju ta' Malta 2017 l-Imdina, fejn il-familja kienet toqgħod fix-xhur tax-xitwa u fis-sajf tmur ir lejn ix-xtut ta' Buarrad jew Bin-uerried kif kien imsejjaħ f'dawk iż-żmenijiet. Il-bosta nies li kienu jaħdmu l-artijiet ta' Publju, bħala werriet ta' dawk l-oqsma, kienu minn tal-ewwel li ġrew lejn ix-xatt, tant, li malli raw il-vapur jitkisser mal-blat huma malajr marru jirrakuntaw b'kollox lif Publju dak li kien ġara. Inzerta, li meta seħħ in-nawfraġju ta' San Pawl, kienet il-ħarifa tas-sena 58. Hawn wieħed jistaqsi: ''Għalfejn il-familja ta' Publju kienu għadhom qed joqgħodu f'dawk l-oqsma t'hemmhekk u mhux fil-villa tal-Imdina2' Ir-risposta u r-raġuni toħroġ waħedha. Missier Publju, serjament marid bid-disenterija kif kien, ma kienx f'kundizzjoni li jiġi mċaqlaq għaliex it-traġitt kien riskjuż ferm. B'hekk nifhmu għaliex baqgħu hemmhekk viċin l-inħawi tax-xatt. Kien ukoll jagħmel sens li Publju, għaliex kien qiegħed fl-inħawi, kien pront jiddeċiedi x'għandu jagħmel, tant, li malli waslitlu l-aħbar dwar x'kien ġara, bagħat għal dak ir-raġel qattiel li kien ħeles mill-baħar, iżda li n-nies barbari ħasbu li kienu laħquh l-allat. Huwa żgur li r-rakkont tal-lifgħa, qanqlu f'Publju xewqa kbira li jiltaqa' ma' dan il-bniedem li kien għadu kif wettaq dawk l-għeġubijiet, tant li saħansitra daħħlu ġewwa fid-dar ħdejn missieru. It-talba ta' San Pawl u l-fejqan mirakuluż kienu provi biżżejjed qawwija biex Publju, bniedem imżejjen b'ħafna doni jżomm għandu għall-tlett ijiem lil San Pawl u l-kumplament tan-nawfragati. Publju, l-ewlieni tal-Gżira, mill-ewwel fehem li dawn kienu ġrajjiet straordinarji, u miġbud lejn it-tagħlim ta' Pawlu, ħaddan l-istess twemmin dwar il-fidi ta' Kristu. It-tliet xhur li San Pawl dam hawn Malta, bħalma għamel kull fejn kien, xerred dejjem ir-rivelazzjonijiet li xejnu kull tagħlim tal-paganiżmu. il-fatt li Publju kien il-Gvernatur u wkoll l-inkarigat ewlieni għall- futur tal-knisja ta' Kristu f'Malta ċertament serva biex l-insara fil-Gżira, jeħilsu mill-persekuzzjonijiet li kienu għaddejjin fl-Imperu Ruman fiż-żmenijiet tas-sena 90 wara Kristu. L-għeruq tal-fidi nisranija tant issudaw fl-għeruq tagħhom, li meta waslet l-aħbar tal-martirju ta' San Pawl, il-Maltin konvertiti komplew jitkattru u jissaħħu. Mhux ta' b'xejn li l-mexxejja tal-knisja raw f'Publju, il-bniedem ideali u kapaċi jmur fost l-għorrief Griegi, bħala isqof ġewwa Atene. Il- fatt li kien jaf l-ilsien Grieg, li kien xhud mill-iprem tal-qawwa tal-mirakli, mgħallem minn xejn inqas mill-Appostlu tal-Ġnus, konvint mit-twemmin tiegħu fi Kristu, ta' karattru nisrani ġeneruż, kien il-' bniedem magħżul u l-iktar addattat biex imur f'din il-belt qalb l-aqwa għorrief ta' dawk iż-żmenijiet. Ferris isemmi t-tliet knejjes ewlenin iddedikati lil San Publju, tnejn f'Malta u waħda f'Għawdex. It- tnejn li hawn f'Malta huma dik tar-Rabat (subborg tal-Imdina) u dik tal-Furjana (subborg tal-Belt). Huwa jgħid ukoll li l-irħama li sservi ta' mensa għall-altar maġġur tal-Katidral tal-Imdina hija l-istess irħama li kien imgħotti biha l-qabar ta' missier Publju. Fil-kitba tiegħu jindika, li teżisti relikwja fl- istess Katidral, il-kalċi tal-istann u l-patena tiegħu, li minn dejjem jgħidu li kien iservi biex iqaddsu bih kemm San Pawl u warajh San Publju. Dan huwa kkonfermat fl' Atti tal-Isqof Monsinjur Fra Bartolomeo Rull. Il-knisja ta' San Publju f'Għawdex tagħmel mal-Parroċċa tal-Għarb, bl-ewwel ġebla imqiegħda fis-26 ta' Lulju 1850 u mbierka fl-10 ta' Ottubru 1852. Lejn l-aħħar tal-librett, Ferris jelenka numru ta' ismijiet li wrew qima lejn San Publju :- San Dioniġi, Isqof ta' Korintu fit-tieni seklu, fakkar lill-Atenjesi fil-virtujiet ta' Publju. il-Papa Anteru, kiteb u ġabar bosta ħwejjeġ fuq il-ħajja ta' San Publju. Facondo Aratore, poeta tas-sitt seklu kiteb dwar l-appostli u faħħar ukoll lil Publju. Il-Venerabbli Beda fis-seba' seklu, kiteb l-istorja tal-ħajja ta' San Publju. Il-Papa Gregorju Magno, fit-tmien seklu, semma lil Publju fl-opri fuq il-qaddisin. Usuardo Monaco fl-istess seklu, żied ma dak li kien qal il-Ven. Adone, Isqof ta' Vjenna kiteb ukoll il-ħajja ta' San Publju. Il-Konti Ruġġieru wera x-xewqa biex il-knisja Maltija, jerġa' jkollha l-isqfijiet tagħha. Fis-seklu 13 saret kappella b'qima lejn San Publju fil-parroċċa ta' Bir Miftuħ. Il-Kan. Kantur D. Bartolomeo Asciak ġab il-quddiem il-qima lejn il-qaddis. Quintino Eduo, qassis tal-Ordni u Awditur tal-Gran Mastru L'Isle Adam kiteb ukoll xi tifkiriet. q j F'għeluq il-ħames snin mit-twaqqif tagħha IL-MIGIA Kienet nofs ta' sorpriża għalija meta ġie f'idejja dan il-librett 'Il-Miġja ta' San Pawl f'Malta', għaliex dwar din l-opra diġà kien kelli xi ħjiel li jeżisti manuskritt miktub bit-Taljan (ara Nota fl-aħħar tal- artiklu). In-nofs l-ieħor tas-sorpriża dwar il-librett kienet, li dan ix-xogħol ġie stampat u maqlub għall-Malti b'alfabett Taljanizzat minn editur li mhuwiex magħruf, li bi kliemu faħħar lil Frendo Cumbo, filwaqt li kiteb hekk, 'Ghalech aħna ħsibna li nerġghu ingedduħ, u kisna ucoll I' imbiddlu f' haun u F'hin xi chelma li chienet actarx bit-talian inchella bil-malti'. Dan jagħti wieħed x'jifhem li x-xogħol ta' Frendo Cumbo, huwa kopja tal-manuskritt oriġinali msemmi fin-nota, li ġie stampat fl-1883, jiġifieri 135 sena wara li nħadem id-dramm oriġinali bit-Taljan ta' Vittorio Gristi fit-Teatro Pubblico (It-Teatru Manoel). Dan l-artiklu jiddeskrivi fil-qosor ir-rakkont bejn it-tmien persunaġġi u parteċipanti oħra li jieħdu sehem fid-dramm. Id-dramm huwa ambjentat madwar il-jiem tan-nawfraġju msejjes fuq Kap 27 tal-Atti tal-Appostli. Tagħrif simili ħareġ waqt u wara taħdita minn Dr W. Zammit, organizzat xi xhur ilu mis-Soċjetà Storika u Kultura — Floriana li sar fis-Sala tas-Soċjetà Filarmonika Vilhena. Il-kontribut ta' kull entità fil-Floriana jidher li qed jikkontribwixxu biex il-materjal u l-interess relatat jikber. F'dan il-kontest wieħed jissuġġerixxi li dan id-dramm jittella' mill-Assoċjazzjoni Publju ta' Malta bħalma diġà sar b'dawk id-DVDs li nħadmu. (Hons), KLIS., M.A., Ph.D. f'artiklu li kiteb fil-Programm tal-Festa ta' San Publju tal-4 ta' Mejju 2003 (p.66), dwar l-Opera Morale 1748, isemmi li dan id-dramm ġie mtella' sbatax-il-sena wara, jiġifieri f'Jannar 1749. Ktieb Annwali tal-Assoċjazzjoni Publju ta' Malta - 2017 II Guisja. issejjallu appostlu, u bakku. Tagħmillu il-festa, nhar il meut tiegħu, fil 11 ta ġunju. oria Saera —-iżfisti i Barnaba appostia tiegħee, T AT-EĦ SS ja ke Fr ka Filgħuha għall ħulena tiegħ a bil-amerti u bit-talls tisl-Pankemidex u il-karea tiegdor fulma b'tafhu, na- MA ġo A TAT-TESTAMENT IL: GDID IRIEŻA IE jiemsa U DEDIĊATA LIL U MINNU MBIERĠA. Daun Ferba' chelmiet H gejjin, iferrhu misk il Furjanizi. Tgħid il-Parjanizi biss, mux il-Maltin collhaf faknu S. Publiu m'hux ziħ ta Malta collhaż t'Alla hua tal -għaxeb fil-kaddisin tiegħu' collha, chif hemm mierub fis-Salmi; imma mbagħad aħna għandna nuru kima aebar lejn daue il-Kaddisin H għandux jeu chellna x'naksuu maghhom. Pabliu għandnu x'nuksmu mux bil ftit: hu pajzan tagħna; hu lakw il $. k , WLqe tagħnm il Maltin. Meta ngħidu li 8. Panl habb il-Publiu b'tinħaliba l U 87 KĦalta- : ka barranija, ma nistgħux ingħidu izjed. Nistgħu, nistgħu bilħakk: Giaxxi BUSSAT, EDITUĦ. Mi Tistorja. ta S. Publiu hia marbuta mal istorja ta. Fit-traduzzjoni tiegħu, Preca kiteb li 'Storia Sacra' fl-1894 u sena wara ġiet mitbugħa fl-Istamperija Giov. Din il-kitba, hija mżewqa b'kummenti u tifsira twila dwar ħajjet il-qaddis San Publju. Ċerti kummenti miżjuda, għalkemm wieħed ma jsibhomx fit-traduzzjoni tat-testi oriġinali tal-Kotba Mqaddsa, madankollu huma xorta waħda kontribut validu u xhieda qawwija tat-tradizzjoni li tikkonferma t-twemmin li aħna l-Maltin ilna nħaddnu sa mill-miġja ta' San Pawl fostna. Fl-ewwel paġni ta' dan il-ktieb, insibu riprodotta ittra ta' dedika miktuba mill-awtur u ndirizzata lil 'ECCMU. U REVMU, Mons. Pietru Pace, Arċisqof ta' Rodi, Isqof ta' Malta' eċċ. Fl-introduzzjoni tal-ittra msemmija, l-awtur jagħmel riferenza għall-'Storia Sacra bil-Malti' li kien kiteb huwa stess fl-1863. L-Arċisqof Pace, f'ittra ta' tweġiba, faħħar bil-kbir l-opra li kien kiteb Ferris, filwaqt li appella biex kittieba oħra sekulari jagħmlu bħalu. Dan l-appell instema' kif jidher fil-kitba ta' dan l-artiklu. Lejn l-aħħar paġni tal-ktieb li fih aktar minn 600 paġna, insibu l-'Agiografia Biblica', u f'Cap. XIV il- kitba dwar S. Publju. In-'Nihil Obstat' ħareġ fit-8 ta' Jannar 1896 mill-F. Stampa kurjuża hija l-immaġni ta' San Publju, li għalkemm qiegħed fuq pedestall huwa f'poża differenti mill-istatwa maestuża ta' Vincenzo Dimech. Kif wieħed jista' jinnota, il-baklu qiegħed fl- id ix-xellugija quddiem l-iljun, filwaqt li bl-id il-leminija, il-qaddis qiegħed ibierek. Il-figuri li jidhru fil-pedestall huma simili għax-xenarju tan-nawfraġju ta' San Pawl maħdum mill-iskultur Ignazio Cefai (1894-1981) li huwa kien bena mill-ġdid wara li dan tkisser waqt l-attakk tat-28 ta' April 1942. Is-XVI l-artiklu fuq il-Ħajja ta' San Publju huma segwiti b'kummentarji, bil-Kurunella tal-Kan. Dr. Ludovico Mifsud Tommasi u b' talb ieħor.