INTIETEF- FOLKLORISTIĊI MILL-GĦASRI Fost l-akbar doti li bihom hu mżejjen il-bniedem, barra mir- ruħ li ma tintemx, u r-raġuni, hemm il-kelma li biha nesprimu ruħna fil-ferħ u n-niket tagħna. F'din il-kitba se nsemmu xi espressjonijiet u frażijiet li f'xi żmien jew ieħor intqalu mill- Għasrin, u minkejja li għadda ż- żmien minn fuqhom, uħud minnhom għadhom. ikkwotati sal-lum. Qawi popolari Malti jgħid 'Għall- magħmul m'hemmx kunsill. Fl- Għasri kienu jingħadu żewġt iqwiel oħra li jixbħu lil dan. Salvu Galea, ta' Coqu: 1883-1956 kien jgħid: 'Issa x-xemgħa ntfiet, m'hemmx x'tagħmef'. Waqt li: b'mod ġenerali, f'ħalq in-nies kien komuni l-qawl: 'Issa min għamel għamel għax il-muntun begħnieħ'. X'imħatra li l-qawl ta' Salvu qed torbtuh ma xi ħadd li miskin: 'issa miet'. L-espressjoni 'x- xemgħa ntfief' m'hix ewfemiżmu, jiġifieri użu ta' kliem aktar artab u ħelu flok il-kelma 'miet'. It-tifsira trid tittieħed litteralment. Fi żmien il-kavallieri ta' San Ġwann (1530- 1798), l-għoti tal-gabella bis- subbasta kien isir billi uffiċjal ta' l- universita kien jixgħel xemgħa biex jagħti bidu għall-irkant tal-gabella. Il-gabellotti, jiġifieri dawk li se jidħlu għall-gabella, kienu dlonk jibdew jitigħu l-offerti tagħhom. L-irkant kien jintrebaħ minn dak li jitfa' l- ogħla offerta sakemm tintefa' x- xemgħa. Wara m'hemmx x'tagħmel għax l-għasfur ikun tar. It-tieni qawl għandu x'jaqsam mat-trobbija tal-bhejjem. Ir- raħħal li kien ikollu xi żewġ nagħġiet sewwa, kien aktar jaqbillu li jżomm muntun mill- għalla ta' għamnewwel. biex jgħammar in-nagħaġ bih, milli jirrikorri għas-servizz offrut minn dak ir-raġel li kien ikollu xi muntun u jdur ir-raħħala joffri s- servizzi tal-muntun għat- tagħmir. Meta r-raħħal kien jara li n-nagħaġ tiegħu huma kollha 'mbarazzati', jiġifieri 'żammew', għax il-muntun li żamm ikun darhom kollha, allura kien ibiegħ il-muntun għall-laħam. Meta l-muntun jinbiegħ, miskina dik in-nagħġa li tkun għadha m'għamlitx, għax għal dik l- annata tibqa battala. F'dil- kundizzjoni, sidha aktarx li ma kienx jissaportiha għal staġun ieħor, u kienet tmur għal mal- patata l-forn. Għalhekk: 'min għamel għamel għax il-muntun begħniehi' Waħda omm ta' familja minn Triq Wied Sara, biex lit-tfal trawwimhom minn kmieni fil- bżulija, kienet spiss tikkmandahom xi faċenda. Lil kulħadd skond l-eta tiegħu. Uliedha ma. kinux. jiksruha, imma kienu jippruvaw jiżolqu billi jwegħduha li x-xogħol afdat lilhom kienu jagħmluh l-għada. Il-mara ma kinitx terħilhom, u b'sens kbir ta' omm. kienet twissihom u tgħidilhom: 'Uliedi, għal għada ħobż ħallu, mhux xogħol'. Meta Dun Gio Battista Saliba (1813-1890) ta' Triq it-Tamar ma baqax jiflaħ, kienet tittawwallu xi naqra l-ġara tiegħu, Marija Zammit (id- Dibiġa, 1864-1935). Meta miet, la kien hemm il-fond, ippretendiet rikumpens. Il- Werrieta tfantsu, għax bħal ma jgħid il-qawl: 'ħin il-ħlas jibda l- qmas'. Il-mara ma. kienx baqgħalha għażla ħlief li tieħu l- każ quddiem il-ħaqq. Waqt li kienet fil-pedana tax-xhieda, il- Maġistrat staqsiha: Imma proprjament fiex kont taqdih lir- 159 Rev.du Salibaf' Marija weġbitu spirtu ' pront: 'Sinjur, kont naqdih f'kollox barra fid-dnub' — tweġibha li fl-Għasri saret idjomatika dikment. Fis-sebgħinijiet tas-seklu l-ieħor fi Triq il-Fanal, f'dik il-parti li llum hi Triq Dun Karm Caruana, seħħ inċident stradali bejn żewġ vetturi bil-mutur. Niżżiħajr ' Alla ma weġġa' ħadd, u l-ħsara fl-inġenji kienet minima. Is-sewwieqa bdew jargumentaw u l-biċċa kienet għall-Qorti. Wieħed mill-Għasri li nzerta fuq il-post, raħħmilhom ħafna biex jerġgħu jikkunsidraw il-pożizzjoni tagħhom u jaraw jaslux. għal xi forma. ta' kompromess mingħajr il-ħtieġa tal- Ħu wieħed mill-litiganti widdbu biex ma jindaħalx. Spirtu pront, miksur u avvelut, ir-raġel li ried iressaghom lejn xulxin bil-kwiet irrisponda: 'Jien tkellimt għall-ġid, għax għalija tista' ddumu l- ħabs sakemm jinbaħ kelb tal-ġebel Marijasantissimal Billi: għadha friska, jiċċitawha mhux ħażin. F'kull damma ta' qwiel Maltin wieħed jiltaqa' ma' numru mdaqqas li Ikoll jittrattaw dwar it-tifħir u l-ftaħir. Komuni fl-Għasri nsibu minn talanqas erbgħa; tlieta minnhom smajthom biss hawn ir- raħal. Salvu Vella (in-Nannu matern: 1889-1978) kien iħobb isemmi dawn it- tnejn: 'Ftaħir u qdusija, aqta' disgħa u disgħin fil-mija', u 'Jew tgħid jew tagħmel, jew tiftaħar jew ikollok'. L- ewwel qawl jista' jitfisser b'qawl ieħor: Il-flus u t-tjieba t-tnejn giddieba'. Tat- tieni jfisser lilu nnifsu. Tona Attard, xebba Agius (ta' Jesisi: 1882-1943) ta' Triq il-Fanal, kienet tgħid li: 'Jew niftaħ il- bieb niftaħar, jew nagħlqu u ninsatar', voldieri meta tistieden in-nies f'darek qis li tittrattahom sewwa, inkella tintriga b'xejn. Qawl ieħor smajtu biss fl-Għasri, u li pero ma sibtx l-oriġini tiegħu. jgħid li: 'Meta l-għadu jibda jfaħħrek, snienu jkunu ġa f'patattek', jiġifieri l-għadu jfaħħrek biex int teħla, tafdah, u jigdmek…imbagħad waħwaħ kemm tridl Sa meta kont għadni mmur l-iskola, jiġifieri lejn l-aħħar tal-ħamsinijiet u l-bidu tas-sittinijiet tas-seklu l-ieħor, kien hemm joqgħod fi Triq il-Misraħ ċertu Ġużepp Apap (id-Dunuru: 1890-1969). Meta t- temp kien jaqleb u d-dinja tisħon, f'nofsinhar Ġużepp kien iħobb joqgħod daqsxejn għar-rwieħ mimdud f'nofs it-triq, b'rasu mistrieħa fuq l-għatba ta' daru. Aħna t-tfal, li konna niskulaw minn nofsinhar sas- sagħtejn, kien l-għors tagħna nieqfu naqsmu kelma miegħu. Xħin inxebbgħuh kien jgħidilna: usa, issa morru għax il-baqra faqqsetf' Konna nagħmlu festa għax tgħidx kemm konna niżżuffjettaw b'din l- imbierka baqra tad-Dunuru. Minkejja li konna tfal xorta konna nafu li l-baqra tiled u mhux tfaqqas. It-triq kollha, kullħadd ifendi xi waħda u jidħak: 'Mela l-baqra qroqqa biex tfaqqasl'; 'Mur ara l- baqra fil-binnijaf'; 'Tgħid kemm-il wieħed u għoxrin ġurnata tieħu l- baqra biex tfaqqasof' Maż-żmien skoprejt kemm iżżufjettajna għal xejn, għax il-frażi il-baqra tfaqqas' tfisser li l-baqra neħħiet il-madmad minn fuq għonqha, għax ma riditx taħrat. U aħna ma ridniex nifhmu. Kellux raġun ikeċċina Ġuzeppl Espressjoni oħra endemika għall-Għasri, simpatika ħafna, u li ilum ma għadekx tismagħha hi: 'Mela se tagħmel bħal omm Roża ta' Peppi; għax biesha ħarrkituf' Din l-espressjoni kienu jgħiduha għal min jagħmel plejtu fuq xejn. Roża kienet tfajla minn Wied Sara li meta żżewġet kienet toqgħod fi Triq il-Fanal, dik il-parti li lum hi Triq Dun Karm Caruana. aħħar tas-seklu dsatax, Peppi Vella (1871-1959), ġuvni minn Triq il-Gonna, l-Għasri, tgħarras ma' Roża Formosa (1885-1965) — tfajla magħrufa għal sbuħitha — u waqt li kien għandhom, sab okkażjoni jagħtiha bewsa bis-serqa. Qabditu ommha u ħarrkitul Telgħu il-Qorti u gżatu: 'Sinjur, bishieli, bishielif' Il- Maġistrat inzerta b'rasu fuq għonqu aktar minn omm l-għarusa, u b'ton ta' qisu qed ikellem tifla żgħira weġibha: '/Imma dak għax iħobbha, taff', u keċċihom 'l isfel. U mhux tabilħaqqi Xi ppretendiet71 Huma u niżlin flimkien mit-'Telgħa tal-Belt', ftiehmu fuq jum it-tieġ. Tarawl Imbagħad forsi ssib min jgħidlek li ta' Ġaħan mhux kollha minnhomi Xi drabi l-bniedem ikun ikkuppat b'xi ħaġa tqila, imma ma jkunx irid jikxef għommtu, lanqas ma' ta' ġewwa. Tad-dar jittendu xorta, għax in-niket u l- ferħ bħad-dawl ta' taħt l-imnara, tostru iva, taħbih let Allura biex forsi jsiru jafu, jibdew bil- mistoqsijiet fin fin: 'Jaqaw ma tiflaħx il-lejla7': Jekk ma jkunx hemm tweġiba, wara. ftit, mistoqsija oħra: 'iva trid xi ħaġa''. Dak li jkun, maqsum għal darba, biex juri li ma jridx paroli aktar, kien iwieġeb b'ċerta rabja: 'Irrid il-qaddis bħal Ċikkul' Għal dik il-lejla, biex ma tinqalax xi pantomima ikbar, kulħadd kien imur jorqod b'merqtu u ftietu, bla kliem u bla sliem. Fl-Għasri, din l-idjoma jew espressjoni oriġinat minn praspura mwettqa minn ċertu Ċikku, mlaqqam 'Barabba'. Ismu proprja kien Frenċ Camilleri. Kien tallab mix- Xewkija li għall-ħabta tat- twaqqif tal-parroċċa kien ġie jgħammar hawn l-Għasri f'kamra fuq oħra, tip ta' ħuġira ta' l-antik, bejn taqa' u ma taqax, ħdejn Ta' Qassisu, fi Triq Għammar. Sa żmien tfuliti, ir- rovini tagħhom kienu għadhom jidhru sewwa. Meta mietu l-ġenituri, Ċikku u ħutu nġabru d-dar biex jaqsmu l-miżerja li ħallewlhom. Hekk kif kienu miġbura qaqoċċa, Cikku, biex bħal speżi jeħles, beda jgħid waħda f'waħda li hu kull ma ried kien biss 'il-qaddis' — San Ġwann tal-kina bil-ħarufa fi ħdanu. Ħutu skantaw kif Cikku ried biss 'il-qaddis' minkejja li ta kien komdu mill-flus … u wisq inqas xi bniedem tar-ruħl Imma Ċikku ma kienx 'Ċ' bit-tikka u ried il-qaddis għax, bil-moħbi tagħha, ġieli ra lil ommu twarrab xi flus ġo fih; kienet tużah speċi ta' karus. Meta ħutu ntebħu bil- bawxata ta' ħuhom ma ħallewhilhux ħelwa għal melħa, u qalulu kredu, tafuxi 9. ix-xerrejja ta' dari, speċjalment dawk tal-bhejjem ta' laħam il-kelb - bħal m'huma ż-żwiemel u l-ħmir, jew ta' qabil il-fart — bħal m'huma l-baqar u l-barrin, jew ta' qabil is-suf — bħall-mogħoż u n-nagħaġ, li sa tfuliti konna ngħidulhom 'kumpraturi' a la taljana, meta kienu joħorġu jixtru, f'xi każijiet kien ikollhom magħhom. is- sensar. Xogħol dar-raġel ta' fiduċja kien li bi kliemu ħlejju u meqjus, iwassal lix- xerrej u lill-bejjiegħ sar-'riżq u l-barka'. Meta wara ħafna battibekki u qrid mix- xerrejja — għax min imaqdar irid jixtri — u t-tifħir tal-bejjiegħ, in-negozju kien iseħħ, iż-żewġ partijiet kienu jgħidu lil xulxin kliem ta' riżq u barka. Dan ma kienx biss att galanti bejn iż-żewġ kontendenti, iżda kien parti miċ-ċeremonjal fin-nogozju ta' l-antik. Ma kinitx xi ħaġa mandatorja, imma meta tingħad kellha wkoll ċerta saħħa legali. F'xhieda ġuramentata li Salvu Mercieca (ta' Skardi, mill-Għasri) ta quddiem il-Qorti t'Għawdex nhar it-18 ta' Ottubru, 1911, fil-kawża Wiġi Vella kontra Gużepp Haber, dwar bejgħ ta' baqra, qal: 'L'attore infine accetta questi cinque scellini ed 1 contendenti si scambiarono lo sta bene (risk u barka)' Imma barra minn hekk kien hemm ukoll att ieħor xejn inqas importanti xi jsir: il- ħlas. Ġeneralment il-ħlas kien isir fuq il- post, max-xiri; imma ġieli tħalla għall- Ħadd ta' wara, fis-suq tal-bhejjem — fit- telgħa tal-Belt, jew Pjazza Savina. F'dak iż-żmien ta' illitteriżmu, l-għoti ta' l- irċevuta ma ngħidx li kien ineżistenti għax inkun qed nigdeb, imma kienet xi ħaġa kbira; l-eċċezzjoni tar-regola $. Ħafna drabi, speċjalment meta s-somma mħallsa kien ikun fiha teftifa sewwa, il- ħlas kien isir quddiem xhieda okulari, U biex ma jkunx hemm ekwivoku, ezatt mal-ħlas, dak li jkun żborżja l-gordi jgħid b'leħen għoli: 'Paċi aħna mela, hux7' waqt li min ikun għadu kemm tħallas, b'leħen xejn inqas għoli kien iwieġeb: 'Iva paċi, mela x'inhuf' ' Biex il-qarrej ma jilludix ruħu, nixtieq niċċara punt: l-irċevuta kienet l- eċċezzjoni tar-regola biss fost in-nies ta' bla skola, għax fejn kienu jidħlu ħlasijiet ta' qbiela u ċnus lill-Gvern, lill-Knisja u lis-sinjuri, l-affarijiet kienu xort'oħra. F'nofs is-seklu tmintax inqalgħet kwistjoni taħraq dwar l-amministrazzjoni ta' ċerta entita' tal-knisja f'Għawdex. Bħala parti mill-proċess, nhar l-1 ta' Settembru, 1753, il-Pro-Inkwiżitur ta' Għawdex, il-kanonku Dun Gio. Antonio Saliba, ġie ordnat isejjaħ lill-kerrejja u liċ- ċenswalisti li minn-naħa tagħhom kellhom iġibu magħhom l-irċevuti tal-pagamenti, imma l-maġġoranza tennew li l-amministraturi ma kinux jagħtuhom irċevuti — 'ħaġa li mhux faċli temminha f'dan il-pajjiż' — (l- Arkivju ta' l-Inkwiżitur, Malta, Korrispondenza, 100, f.124) Sa ċirka nofs is-seklu għoxrin, allura s-seklu li għadna kemm tfajna wara spallejna, fl-Għasri kien għad hemm id-drawwa li bħala rigal tat-tieġ tingħata tiġieġa — bħalma jidher f'xogħol ta' Edward Caruana Dingli riprodott fuq il-bolla taż-żewġ ċenteżmi li tidher hawn taħt. her ka pidiċċiiċe i ODLSLLISLPEOPLBILLETGEL£L Tiġieġa bħala rigal tat-tieġ snin, il-ġuvintur, l-aktar dawk li jkunu ħobża u sikkina ma' l- għarus, bdew jirregalawlu lira sħuna sħuna. Niftakarhom jgħidu kollhom mistagħġba: 'it-tali daqqlu Werqa lill-għarusf' - jiġifieri tah karta ta' lira. Dik il-ħabta li qed ngħid jien, ġurnata xogħol kienet 18-il xelin (90ċ), waqt li tiġieġa kienet bejn wieħed u ieħor tmintax irbiegħi (12ċ5) kollox. Intant, din it-tixbiħa tal-karta tal-lira mall-werqa għadni ma nistax nifhem eżatt kif oriġinat. Forsi għax ċatta u pjuttost kbira tqabblet mal-werqa ta' d'indja7 (pala tal- bajtar tax-xewk). Qed ngħid hekk għax l-Għasri, is-sajjieda tal-qasba, il-kaħli u x-xilep, għax ċatti, kienu jirreferu għalihom bħala weraq. L-espressjoni kienet: 'ma momiex. il-baħar għalxejn għax qbadna werqtejn'. Jekk il-kaħli jew ix- xilep maqbuda kienu jkunu ta' qies akbar min-normal kienu jgħidu: 'Qbadna kull waħda daqs ċuplajsaf'; mentri jekk ikunu pjuttost Żgħar, l- espressjoni kienet: 'Qbadni żewġ fulietf'. Nissuspetta pero, li fil-każ tal- lira, it-tixbiha mal-werqa oriġinat mid-disinn ta' fuq il-karta nnfisha. Fit-8 ta' Mejju 1951, kumbinazzjoni s-sitt anniversarju ta' Jum ir-Rebħa fl- Ewropa, inħarġu għaċ- ċirkolazzjoni f'Malta l-karti tal- lira tar-Re George VI, ta' lewn kannella jagħti fl-aħmar, li fuq in-naħa ta' wara kellhom tarka lixxa b'żewġ werqiet barokki, waħda fuq kull naħa. llum in-nies. mhux: biss m'għadhiex tistagħġeb bil- 'werqa' bħala rigal tat-tieġ, imma lanqas bil-'bomba' — LM100. L-espressjoni tal- 'bomba' fis-sens ta' somma sabiħa/kbira oriġinat fis-snin sittin tas-seklu l-ieħor meta fil- Milied kienu bdew jagħmlu r- Ring us up fuq ir-Redifussion għandna bomba', allura somma ta' lanqas ta' mitt lira jew iżjed. F'nofs is-snin tmenin li għaddew, raġel baħbuħ miż-Zebbuġ, kollu ferħan, ftaħar fuq il-lant tax-xogħol quddiem sħabu kollha li kien għadu kemm għaqqad muntun u kien mar bih ir-Rabat jorbtu t- Tiġrijal X'kienet tfisser din7 Kienet tfisser li kien irnexxielu jfaddal e/f lira u kien mar jitfagħhom f'kont, marbutin għal sena, f'wieħed miż-żewġ banek kummerċjali li kien hemm dak iż-żmien fi Triq ir-Repubblika, magħrufa minn-nies bħala t-'Tiġrija'. Tajba hux7: Għaqqad muntun u mar bih ir-Rabat jorbtu t-tiġrija. Tassew oriġinali. Waħda mara minn Triq il-Fanal lil uliedha kienet sikwit ittambrilhom biex fil- ħajja dejjem jagħmluha ma' min hu aħjar minnhom, għax 'il-ħażin, jekk mhux illum għada, jgħallik'. Din il-filosofija hi fula maqsuma mal-qawl Malti li jgħid 'Warrab l-iblah għax int iddiehebu u hu jkasbrek'. Fost l-oħrajn dan ifisser li qatt m'għandek turi għerfek quddiem l-injorant għax waqt li tkun qed tipporva tgħallem, minflok il- grazzi, hu jipprova jwaqqqak għaż- żufjett. 12. idjoma parikolari li ilni ma nismagħha amment ta' bniedem hija: 'taqqablu l- maxtura'. Din hi espressjoni marbuta l- aktar mat-trobbija tal-bhejjem, l-aktar dawk ta' laħam il-kelb, jiġifieri żwiemel, dwieb, ħmir, bgħula, u l-bqija. Dawn kellhom ħabta li meta jfettlilhom jagħmlu biex jinġabru l-flus għal dawk anqas ixxurtjati. Fil-programm, meta tidħol: xi: somma sabiħa/kbira, il-preżentatur kien idoqq qanpiena u jgħid: 'issa waħda minn tagħhom, ngħidu aħna jaħarbu bla kontroll bis-sewwieq b'kollox. Meta l-bhima terġa' tiġi f'tagħha u qisu qatt ma kien xejn, kont issib lil xi ħadd li jwiddeb lis-sid: 'Taqqablu l- maxtura għax joqtlok jew jgħallikl'; jiġifieri naqqaslu l-matmura, naqqasiu mill-għalf, ħalli l-bhima inaqqas mis-saħħa u hekk tkun aktar kontrollabli. Fl-Għasri għadek tisma' l- espressjoni: 'ħazzieqa ħaxix'. Fil- pronunzja, din il-frażi fl-Għasri tingħad 'ħazziqa ħaxix' u hi suġġetta għall-interpretazzjoni. Dari t-tfal kienu jibdew jitkissru sa minn kmieni fit-trobbija tal-bhejjem għax din kienet ħajjithom. Riedu jew ma ridux, dak kien id-destin tagħhom, Għaldaqstant, biex jitrawmu fil-ħajja tax-xogħol u l- bżulija, il-ġenituri kienu jafdawlhom xi animal biex irabbuh huma. Forsi xi fenka sabiħa, xi gidja, jew xi ħarufa li għadha kemm infatmet, jew xi qroqqa bit-tqegħida b'kollox. B'dan il-mod, indlaj indlaj, kienu jitgħabbew bis-sens ta' responsabbilta' għax jum wara ieħor riedu jipprovdu għall- manteniment ta' l-annimal jew tajra tagħhom. Fl-Għasri ta' tfuliti, niftakar għadd imdaqqas ta' tfal, subjien u bniet, li fi triqthom lura d-dar mill-iskola jew mill-knisja kienu jlaqqtu mit-triq, jew minn ġol-ħitan tas-sejjieħ, l- isbaħ ħaxix għall-annimali ta' l- għożża tagħhom. Kienu jlaqqtu tfief, nibbiet, xi xewka tal-bajda, xi troffa ingliża folta kollha ward isfar, u x'naf jien. Kienu jiġbru qatta ħaxix ċkejkna, daqskemm iżommu taħt abthom, jew kemm jistgħu jaħfnu b'idejhom: ħazzieqa. Wieħed mis-slaleb li għandhom l-irġiel hija l-leħja. Tqaxxarha jew tħalliha, kull kif bl-irsuli tagħha. Fl- Għasri ta' tfuliti Iħaqt, għalkemm fl- għafja aħħarija tagħha, d-drawwa li ċerti rġiel, meta jkunu vistu, l-leħja ma jqaxxruhiex. Għandi l-amment ukoll li ċerti żgħażagħ, b'fantasija ta' rashom, il-leħja kienu japprezzawha twila. Kienu jħalluha bħala l-għelm ta' l-irġulija. Taraxi Forsi kienu jirraġunaw li jekk ma jqaxxrux il-leħja, n-nies aktar tikkunsidrahom irġiel: magħmula. imma malajr kieni jitrażżnu għax, minn hawn jew minn hemm, dejjem kienu jsibu xi ħadd iqulilhom: 'kieku kull min għandu l- leħja raġel, kieku l-bodbod missier l-irġiel U ma tantx kienet togħġobhom dinl Hawn ir-raħal, sa ftit żmien ilu, kulħadd kien iqaxxar il-leħja bil- mus. Minħabba li d-dinja ma kinitx komda bħal-lum, xi rġiel kienu jixxierku u jaqsmu l-mus bejniethom. Wara kollox, il- kotra ta' l-irġiel. ma kinux jagħmlu l-leħja aktar minn darba f'ġimgħa — preferibbilment l- aħħar ħaġa s-Sibt filgħaxija, jew kmieni l-Ħadd. Niftakar irġiel xjuħ fl-Għasri li, għax kienu bla dentatura, u minħabba t-tikmix, biex. ma jqattgħux wiċċhom bil-mus tal- leħja, kienu jagħmlu ċagħka f'ħalqhom. Imma jekk kienu jiddeċiedu li l-leħja jmorru jqaxxruha għand il-barbier, iċ- ċagħka kienu joħduha magħhom. fil-but tas-sidrija, għax inkella kien ikollhom jinqdew b'dik komuni tal-ħanut. U din kienu jitmeżmżu minnha; kienu jipprenduha. Kienu jistħajlu li l-barbier seta' għamel użu minnha f'xi okkażjoni meta ssejjaħ biex jagħmel il-leħja waqt it-tkeffin ta' xi katavrul Il-MEWT GĦAMJA U TRUXA. Fil-kullana ta' qwiel Maltin insibu ġmiel ta' wieħed li jgħid: 'Il-qmis eqreb miċ-ċeppun'. Dan hu l-verżjoni Maltija tal- proverbju Ingliż: Charitv begins at home. Missirijietna riedu jfiehemu li hekk kif il-qmis hi eqreb lejn il-ġisem miċ-ċeppun (għamla ta' ġakketta), hekk ukoll l-ewwel obbligu hu li dak li jkun jaħseb fil-familja, fil-qraba, f'dawk ta' ġewwa, mbagħad jiġi ħaddieħor. Iz-zija Kelina kellha fuq ilsiena ieħor jixbħu: 'il-mewt egreb mill-qmis'. Dan ifisser li minkejja li ħafna drabi l-mewt qajla nagħtu kasha, din tkun fil- qrib aktar milli l-qmis hija lejn il- ġisem. Iz-zija Kelina kienet taf ben tajjeb x'qed tgħid, għax f'karriera ta' aktar minn tietin sena fl-isptar t'Għawdex, min jaf kemm il-darba rat il-mewt tal-ħrief qabel in-ngħaġ. ' Iz-zija Kelina kienet ukoll tirrakkonta' l- ħrafa ta' 'l-Mewt Għamja u Truxa'. Mela jum fost l-oħrajn, il-Bambin bagħat il-Mewt għal waħda mara armla. Il-Mewt baxxiet rasha u obdiet, iżda ġara li meta marret, sabet lil din il-mara b'ħafna tfal iġebbdu ma' djulha b'mod li ma tafx fejn tagħti rasha bihom. Il-Mewt tħassrithom lil dawk il-qabda qriemeċ li ma jridux ħlife minn ommhom, u tħassret lill-mara li kienet hekk imħabbta. Mistħija mistħija marret quddiem il- bambin u qaltlu: 'Uf, Mulej, kif tridni nġibhal Tħassart lilha u l-għalla tagħha'. 'Mur ġibli ċagħka minn nofs il-baħar' qallha l-Bambin. Meta ġabithielu, qasamha, sab dudu fiha, u staqsiha: 'Dan imnejn hu jgħix2' 'Mill-ħniena tiegħek, ja Mulej' weġbitu l- Mewt. ĦU hekk ukoll jgħixu dawk it-tfal, mill- ħniena tiegħi kieku ġibt 'l ommhom'. Ħareġ minn ħżiemu t-tgħan, l-istallett, u bih qalgħalha għajnejha u saddilha widnejha biex la tara u anqas tisma'.